DISSERTATIO II, ART. I, DE S. IRENÆI VITA ET GESTIS. præsertim ac philosophorum libris, haurire debent': siæ gradibus collocari ab illo potuerit. Si quis tamen contenderet Irenæum prius ab episcopo quopiam orientali diaconum fuisse ordinatum, quam in Gallias mitteretur, haud adeo repugnarem; vix enim crediderim laicum eo destinatum fuisse, qui illas regiones Evangelii luce collustraret. At intra conjecturæ metas sisto, nihil sine historico rum monumentorum fide temere affirmandum ratus. Illud certum, Irenæum in Gallias profectum, Lu gdunum venisse: quando vero, a quo, et qua occa sione missus fuerit, incertum prorsus. S. Poly carpo missus fuisse scribit Gregorius Turonensis* quod factum putat Halloixius circa annum 157, tuin cum Romæ degeret Polycarpus, quo venerat Aniceti temporibus. Sed junior tune fuisse videtur Irenæus, [LXXIX] at mitti potuerit. Tardius igi tur missum puto, quamvis quo anno, et a quo, der ſintre nec ausim, nec possim. 01 æmuli persecutoresque Christianæ veritatis de mo proprio instrumento, et. erroris in se, et iniqui tatis in nos revincantur. Hinc in evolvendos profa norum auctorum libros indefessus incubuit: quod ex iis quæ passim citat poetarum ac philosophorum veterum testimoniis luculenter patet: ut non im merito eum Tertullianus* omnium doctrinarum cu riosissimum exploratorem vocaverit. Nec vero in tempestive, et, ut a plurimis fit, ut multiplicis lit teraturæ laudem aucupetur, e veteribus decerptos Bores operibus inspergit, sed quotiescunque facit, opportune et apposite ad argumentum facit; vel ot ridicula hæreticorum deliria festivis salibus per fricet; vel ut impuras, e quibus acceperant, lacu nas aperiat; vel ut Ecclesiæ hostes propriis mu cronibus configat. Et eapropter Hieronymus studii philosophici vindicias agens, utilitatemque demon strans, argumentum ab Irenæi et aliorum quorum dam exemplo petit, qui origines hæreseon singula rum, et ex quibus philosophorum fontibus emanarint, mulīis voluminibus explicarunt. Minus ergo sibi aquus humillimus, modestissimusque Pater, dum amico persuadere conatur, se nec verborum artifi cium didicisse, nec in comparanda vi conscriptoris elaborasse; ac dictionum ornamenti, persuadendique facultatis expertem se ac ignarum esse. Minus etiam Irenæo✦ æqui, qui paulo humiliorem ejus stylum conqueruntur. Secus sensere æquissimi rerum æsti matores Tertullianus paulo ante laudatus, et Hiero- sive episcopum Ecclesiæ Thyatirensis, in Apoca nymus, qui ipsos libros adversus omnes hæreses do clissimo et eloquentissimo sermone compositos asse rere non dubitat: quod facile animadvertit quis quis eos attentus legit, probantque, quæ inter ipsas male sani textus Græci, barbaræque versionis La tinæ salebras identidem emicat sublimis perspica cisque ingenii acies, acerrimi judicii firmitas, mira in excogitandis argumentis ubertas, in deligendis solertia, in proponendis facilitas, in refellendis adversariis vis ac dexteritas; quæque demum hir sutas molestissimi argumenti spinas emolliunt, el obscurioribus locis lucem afferunt elegantes et e re nata petitæ similitudines, lectorisque animum jucunde recreat condita interdum sale et facetiis oratio. 5. Quantum temporis in Oriente versatus fuerit, postquam ex ephebis excessit Irenæus, quidve ibi dem gesserit, an sacras functiones obierit, vel do cendi manus susceperit, tacentibus veteribus dici non potest. Halloixius quidem eum inter sacros ministros allectum, et diaconi, imo et presbyteri munere decoratum a Polycarpo fuisse asserit; sed nullo antiquitatis testimonio fretus. Qui puer Poly carpum jam valde senem audiit, diu satis cum eo commorari non potuisse videtur, ut in sacris Eccle 6. S. Pothino Lugdunensi episcopo ordina tum fuisse presbyterum, ex Hieronymi * verbis in ferre licet; eum enim Pothini episcopi, qui Lugdu nensem in Gallia regebat Ecclesiam, presbyterum vocat. Que significare videntur, Pothinum, pro more qui dudum in Ecclesia viguit, per imposi tionem manuum sibi et Ecclesiæ suæ vindicasse ac mancipasse Irenæum; quem eam ob rem Euse bius • appellat presbyterum Ecclesiæ Lugdunensis. Quæ vanam esse ostendunt recentiorum quorum dam conjecturam, Irenæum angelum illum esse, Jypsi Joannis designatum; ne repetam, quod su perius probavi, euin nonnisi post multos a scripta Apocalypsi et ipsa morte Joannis annos natum esse. Quam præclare sese in presbyteratus munere gesserit, satis probant ea quibus pietatem ejus, ardentissimumque Christianæ legis tuendæ atque amplificandæ studium commendant martyrum Lugdunensium verba, brevia quidem, sed efficacis sima, in iis quas ad Eleutherum papam scribunt epistolis, quas perferendas Irenæo tradiderant "0. Te per omnia ac perpetuo optamus in Domino valere, Pater Eleuthere. Has litteras ut ad te perferret, fra trem et collegam nostrum Irenæum hortati sumus. Quem quidem ut commendatum habeas, roganius, utpote æmulatorem testamenti Christi. Quod si nubis compertum essel, locum cuiquam conferre justitiam, eum tanquam presbyterum Ecclesia (hunc enim gradum obtinet) tibi in primis commendassemus. Sic illi. Has quidem epistolas a martyribus ipsis scriptas fuisse negat Blondellus ", sed potius a clero Lugdunensi, quia, inquit, anno 7 imperii Marci, Christi 167, quo martyrium Pothini ac Lu gdunensium contigit, Soter Romanam Fcclesiam re gebat, non Eleutherus. Sed ut id assequatur, prius Eusebii fidem elevet necesse est, qui eas epistolas Tertull., De Test.an.c.1. 'In Val.,c.5. Ep. 83, al. 84, ad Mag. Hist. Franc., lib. 1, c. 29. 7 Loc. cit. In Catal. L. v Hist., c. 4. Hieron., c. 8. * Præf. lib. I. 10 Id., ibid. Vit. Iren., c. 3. 11 Apol. pro sent.

a martyribus adhuc in carcere positis scriptas, eos- phetæ, temperaret; quia Attalo Deus revelaverat, que sub Eleuthero, anno 17 Marci Aurelii passos esse affirmat. Hinc ergo potius concludere debebat Blondellus, eos saltem anno 170, quo pontificatum Iniisse vult Eleutherum (tardius ego iniisse putem), martyrium subiisse, quam id vanis conjecturis nixus ad an. 167 referre. Certe post annum 167, imo et 170, exaratas fuisse illas epistolas, de monstrat scribendi occasio. 7. Præter externas quibus Ecclesia, M. Aurelio in Christianos sæviente, jactabatur procellas, moti bus intestinis quassata Christi sponsa gemebat, civilibusque discordiis, quas pepererat animorum dissensio, flagrabat. "Exorti circa annum 170 Cataphryges, Montano, Alcibiade ac Theodoto du cibus, amante et instigante dæmone, novis qui busdam præstigiis, falsisque vaticiniis incautos de cipiebant plurimos. Eo proclivior erat in errorem lapsus, quo, Irenæo teste ", verorum miraculorum gloria coruscabat adhue Ecclesia, cœlestiumque gratiarum dona multis in locis frequenter emica bant. Hinc animorum dissensio; aliis, quibus fucum faciebat pseudo-prophetarum simulata sanctita Lis species, et austerum vivendi genus ab omni Jantitia et deliciis temperans, Montanum et asse clas prophetiæ spiritu præfulgere opinantibus, eosque ut prophetas suscipientibus atque miranti bus; aliis, ut erat, a cacodæmone aflatos creden tibus, et ut præstigiatores ac diaboli organa dam nantibus et profligantibus. Interea persecutionis estus Lugduni et Viennæ in Galliis effervescebat, plurimique e fidelibus tum laicis, tum clericis, cum Pothino Lugdunensi comprehensi, et in tetros car ceres conjecti, egregium multiplexque Christianæ constantiæ in perferendis tormentis specimen edi derant. Consulti in hoc temporum miserrimo statu Lugdunenses et Viennenses ab Ecclesiis Asiæ et Phrygiæ, quid de novis prophetis sentirent, pecu liari epistola significarunt. Ipsi martyres in carcere constituti, quos Ecclesiarum Orientalium pertur batio magis, quam propria calamitas angebat, sen tentiam rogati privatis epistolis dixerunt, quas suis adjecit clerus, ut martyrum auctoritate judi cium suum firmaret. Religiosum in primis, et cum recta fide consentiens fuisse, ac proinde pseudo prophetis, ut par erat, adversum, asserit is qui om nium epistolas legerat Eusebius ". Certe a Monta Distarum, qui peccatoribus Ecclesiæ fores occlu debant, immanitate probanda procul aberant ii, qui neque fusta et arrogantia intumescentes adversus lapsos, neque dolorem matri, aut fratribus discidium ac bellum, sed gaudium et pacem et concordiam, charitatemque omnibus relinquentes, gratificati sunt iis qui fidem negaverant, mortuaque jam Ecclesiæ membra ad vitam revocaverunt; quique uni e sociis, S. Alcibiadi, persuaserant, ut a duro illo et squa lido vivendi genere, quod affectabant novi pro » Euseb., lib. v, c. 3. 13 non recte, neque ordine facere Alcibiadem, qui et creaturis Dei minime uteretur, et aliis exemplum scandali fieret. Quia vero in omnibus ecclesiasticis negotiis primæ sunt episcopi Romani partes, nibil in re tanti momenti, ipso inconsulto, definiendum esse merito censuerunt clerus et martyres. Quare pro pace Ecclesiarum quasi legatione fungentes, lit teras ad Eleutherum scripserunt; rogantes, ut pro summa, qua valebat in Ecclesia auctoritate, in se dandos ortos in Asia motus, pacemque restituen dam, pro virili parte incumberet. 8. Alia scribendi ad Eleutherum causa esse po tuit. Forte inclinabat ad novos prophetas deceptus eorum artibus pontificis animus, imo et præprope ras eis litteras pacis jam dederat. Si enim verum sit quod scribit Tertullianus initio libri adversus Praxean, idem Praxeas, cum Romam venisset, tunc episcopum Romanum agnoscentem jam prophe tias Montani, Prisca, Maximilla, et ex ea agnitione pacem Ecclesiis Asiæ et Phrygiæ inferentem, falsa de ipsis et Ecclesiis eorum asseverando (sic ille Mon tanistarum laqueis jam irretitus), et præcessorum ejus auctoritates defendendo, coegit et litteras pacis revocare jam emissas, et a proposito recipiendorum charismatum concessare. Eum quidem episcopumu Romanum proprio nomine designare Tertulliano non placuit; unde alii Anicetum, alii Victorem, alii alium intelligunt. At in Eleutherum magis qua drare videntur omnia; et quæ hic narrantur ap prime consentiunt cum epistolarum Lugdunensium et Viennensium circumstantiis. Hæc contigisse cer tum est ipsismet Montanistarum initiis, cum nec dum in apertum schisma eruperant, et Ecclesiæ catholicæ episcopos, Romanum in primis circum venire nitebantur, ut hujus auctoritate pseudo-pro phetias munirent, et tutius effunderent. Audierant Lugdunenses et Viennenses, [LXXX] ab Asianis forte moniti, deceptum Eleutherum intempestivam pacem fanaticis dedisse; inde turbari fideles, ac Ecclesiarum dissensiones augeri. re sua arbitrati ex animo pontificis conceptam opinionem evellere, ad eum scribunt, martyrumque epistolas mittunt; hortati ut ad invictorum Christi athletarum sen tentiain, cujus tantum in Ecclesia pondus, suam componeret; ac id quod præpropere gesseral revo cando, dissensiones ortas sedaret, pacemque in Ecclesia judicii sui auctoritate restitueret. Interea commodum accidit ut Praxeas ab Oriente Romai veniens, Montanistarum fraudes sibi probe notas Eleuthero aperuerit, ipsumque monuerit jam a decessoribus suis, Sotere videlicet, repudiatam esse prophetiam. Ita cum Lugdunensium epistolis accedente rerum notitia, Eleutherus niutata sen tentia litteras pacis revocat jam emissas, ortamque discordiam compescit. 9. Omnia hæc apte simul cohærent, mutuanique Lib. 11, c. 31, n. 2, et c. 52, n. 4, 5; 1. v, c. 5, n. 1. "L. v, c. 2 et 3.

DISSERTATIO II, ART. I, DE S. IRENÆI VITA ET GESTIS. ac tandem evulsam, auctore recantante, cum Victor Ecclesiam regeret, et uterque Theodotus emersis set; nihil, puto, affirmaverimus quod repugnet vel Tertulliano, vel certis historiæ ecclesiasticæ mo numentis, vel temporum rationibus. Viderint ta men eruditi, quorum judicio conjecturas nostras libenter permittimus. Sed ad Lugdunensium et Viennensium epistolas redeamus. sibi lucem inde afferunt Tertullianus et Eusebius. serpentem sub hujus sæculi finem agnitam fuisse, Hæc conjectura omnium certe probabilior. Eam dudum proposuerat Henricus Valesius ", in illam que satis propendebat bonæ memoriæ Tillemon tius; ne tamen tueretur vir doctissimus unum obstitit. Nimirum, inquit, Tertullianus quam narrat bistoriam mutatæ a summo pontifice, monente Praxea, sententiæ, tam arcte cum ejusdem Praxex hæresi colligat, ut utrumque eodem tempore con tigisse videatur. At certum est Praxean non emer sisse, nisi post utrumque Theodotum, quorum an tiquior sub Victore primum visus est. Alium igitur quam Victorem episcopum Romanum monere non potuit Praxeas. Ita vir clarissimus. Verum quidem est illa consequenter a Tertulliano referri: non tamen hinc inferri posse putem eodem prorsus tempore contigisse; imo contrarium suadet tota narrationis Tertullianica: series 17. Constat siqui dem Praxean, cum ex Asia Romam advenit, Roma noque episcopo auctor fuit ut litteras pacis datas Montanistis revocaret, catholicam fidem, si non animo tenuisse, saltem adhuc simulasse, nec nisi post aliquot annos deprehensum fuisse hæreticum. Neque enim fidem tam facile apud pontificem obti nuisset perfidus hæresiarcha, quem turbis in Ec clesia ciendis studere compertum fuisset. Sed ne quidpiam hic conjecturis indulgere videar, Tertul lianum ipsum audiamus: Fruticaverant, inquit, avenæ Praxeanæ, hic quoque superseminatæ, dor mientibus multis in simplicitate doctrinæ: traducta dehinc per quem Deus voluit, etiam evulsæ videban tur. Denique caverat pristinum doctor de emenda tione sua; et manet chirographum apud Psychicos, apud quos gesta res est; exinde silențium. Et nos quidem postea agnitio Paracleti, atque defensio, disjunxit a Psychicis. Itaque primum steriles ave nas, ut eum Virgilio loquitur Tertullianus, seu falsam doctrinam seminavit Praxeas, non palam quidem, sed clam, dormientibus multis in simpli citate doctrinæ, nec infelix lolium advertentibus. Tam parum sibi ab eo cavebant fideles, ut jam fru ticarent avenæ, id est, prava dogmata multorum animos occuparent inficerentque; donec tandem patefactum sit malum semen, per quem Deus voluit, nempe, ut videtur, per Tertullianum ipsum, qui nondum a Catholicis defecerat, ut ipse ait; et Praxeas palinodiam recantaverit. Hæc omnia simul et eodem tempore contigisse nemo sibi persuaserit; plures annos inter avenarum seminationem, fruti cationem, patefactionem, et Praxeæ palinodiam Intercessisse necesse est. Jam ergo si dicamus Praxean Eleuthero malas artes Montanistarum aperuisse anno 177, quo passi sunt martyres Lu gdunenses; tum per viginti circiter annos catholi cam fidem simulantem, hæresin clanculum disse minasse, eamque jam maturescentem latiusque 41. Et quidem Irenæum in Asiam et Phrygian In Adnot. in lib. v Euseb., c. 3. 1 T. II Hist. eccl., not. 4, in Montan. 17 Adv. Prax. cap. 1. 10 Euseb., 1. v, c. 3. "In Not. ad lib. v Hist. Eus., c. 4. In Vit. S. Iren. operib. ejus prælixa. in Vil., c. 7. "T. nov. edit. S. Leon. Paris. an. 1675; diss. v, c. 13. 10. 18 Cum clerus et martyres varias partim in Asiam et Phrygiam ad fratres, partim Romam ad Eleutherum papam litteras scripsissent; Irenæum rogaverunt, ut eas quæ ad Eleutherum dirigeban tur, perferre non dedignaretur, et pacem inter Ecclesias pro virili sollicitaret. Provinciam cum libens suscepisset sanctissimus presbyter, profe clurum martyres commandarunt pontifici, ut supe rius vidimus. Quæ vero causa fuerit ut Irenæum præ cæteris delegerint cum clerus, tum martyres, qui litteras eorum Romam perferret, obscurum in primis, Prima siquidem fronte intempestiva prorsus ea legatio videtur. Esto, permagni fuisset momenti de pace Ecclesiarum apud summum pontificem agere; at alteri demandari negotium poterat; sal tem non adeo urgere videbatur, quin in aliud tempus comniodius differri potuisset. Neque enim in tam adversa temporum conditione, sæviente in Christi gregem persecutione, clericis omnibus vel in vincula conjectis, vel latebras quærere coactis, opportunum erat ut Irenæus Ecclesiæ decus ac co lumen, cujus præsentia suis tantopere necessaria erat, tam procul mitteretur. His rationibus permo tus cl. Henricus Valesius fatetur " quidem tum a Pothino Lugdunensi episcopo, tum a clero, tum martyribus designatum fuisse Irenæum qui lega tione apud summum Pontificem perfungeretur, et a martyribus commendatum fuisse; cxpletam vero legationem negat, sed superveniente Pothini morte alteri fuisse demandatam, ne in tanta rerum dif ficultate suo præcipuo lumine privaretur viduata mox suo pastore Ecclesia. Franciscus Feuarden lius 20 et Halloixius putant Irenæum, nedum ad Eleutherum, sed et ad Ecclesias Asiæ et Phrygiæ legationem obiisse: cum hoc tamen discrimine, quod prior velit eum Pothino adhuc in vivis agente, alter post ejus ac cæterorum martyrum necem pro fectum fuisse. Baronius denique censet Irenæum missum esse ad Eleutherum papam, et eam reipsa legationem obiisse; de Asiana autem profectione silet prorsus. Istius sententiam amplectitur is qui novam editionem operum S. Leonis papæ procu⚫ ravit vir doctissimus ", Irenæumque ante Pothini martyruinque mortem profectum esse probabilius existimat. Quid ipsi ea de re sentiamus, proferre liceat.

DISSERTATIO II, ART. I, DE S. IRENÆI VITA ET GESTIS. thino episcopo, qui primus in ea urbe Evangelii fundamenta jecit. Si autem religio Christiana longe lateque diffusa tunc fuisset in Galliis, pluresque jam a Petri et Pauli temporibus constitutæ in iis regionibus episcopales sedes; qui fieri potuit ut Lugdunum, unam e primariis Galliæ civitatibus, metropolitica dignitate conspicuam, mercatura, populi frequentia, primorum magistratuum Roma norum habitatione ac domicilio celeberrimam, Ita liæque vicinam, nullus jadierit Evangelii minister, nullus ibi fundarit Ecclesiam, episcopumque insti tuerit, qui amplissimæ urbis conversioni operam navaret? Non procul adeo distant a Lugduno Vien na, Narbona, Arelate, Tolosa, etc. Si igitur eæ ur bes jam ante Pothinum evangelica luce, suisque præsulibus gavisæ fuissent; prima istorum cura esse debuisset, si quod amplificandæ religionis stu dium pectora incessisset, Lugdunum coloniam Christianam deducere, e qua tanta utilitas in Ec clesiam manasset; (nec necesse fuisset Pothinum, Irenæum, aliosque Evangelii ministros ex Oriente mittere, qui eam urbem vicinasque regiones ad Christum converterent. Certe si quæ urbs Pothini etate proprium episcopum habere debuisset, maxi me Vienna, in qua constitutam fuisse Ecclesiam ex citata martyrum epistola liquido patet. Mirum autem in tota ea epistola, Viennensium perinde atque Lugdunensium nomine scripta, Lugdunensis hum cepisse martyres referantur, post memora- patroni, Ecclesiæ Lugdunensis exordia deberi Po tam jam episcopi sui mortem, ut hæc illi præivisse demonstretur. Si vero Eusebius post commemora tam, cap. 4, Irenæi legationem, iterum de Pothini morte, Irenæique in ejus locum substitutione agat; argumento non est eam morte priorem fuis se; sed cum Eusebius cleri et martyrum episto las, in quibus omnia hæc eodem, quo dixi, ordine referuntur, exscribendas sibi proposuisset, quod primis quatuor libri quinti capitibus exsequitur; quæ de Irenæo jam suis verbis dicturus erat, de buit, ne narrationis filum abrumperet, in caput sextum rejicere. Ab Eusebio non discedit Hierony mus, qui in libro De scriptoribus ecclesiasticis, de Irenæo ita loquitur: Irenæus Pothini episcopi, qui Lugdunensem in Gallia regebat Ecclesiam, presbyter, a martyribus ejusdem loci ob quasdam Ecclesia quæ stiones legatus Romam missus, honorificas super nomine suo (id est, nomini ejus, quod pacificum sonat, respondentes) ad Eleutherum episcopum per fert litteras. Postea jam Pothino prope nonagenario ob Christum martyrio coronato, in locum ejus sub stituitur. [LXXXII] Quibus verbis non obscure signi ficat duplicem fuisse legationis Irenæi finem: alte rum, eumque minus præcipuum, quem jam memo ravimus, ut de quibusdam Ecclesiæ quæstionibus, iis nimirum quæ ad novas prophetias spectabant, apud pontificem ageret; alterum longe potiorem, ut in Pothini defuncti locum substitueretur; et eam ob rem honorificas super nomine suo pertulisse litte- episcopi honorificam, Viennensis vero ne levissi ras. Priori legationis officio perfunctus Irenæus, postea secundum obiit, in Pothini ob Christum martyrio coronati locum substitutus. quo? nisi ab Eleuthero, ad quem honorificas super nomine suo pertulerat litteras. Illud igitur, postea, non longiorem aliquam temporis morain, quasi Irenæus litteris Romam perlatis, in Gallias redux in Pothini locum substitutus fuisset; sed rerum seriem signi ficat, quarum aliæ alias paucis diebus præcesse rint: nimirum Irenæum primum Ecclesiarum pa cem apud Eleutherum sollicitasse, tum demum consecratum ab eo fuisse episcopum, in locum Pothini defuncti. 13. Unum superest quod forte scrupulum cui piam injicere queat: id videlicet quod dixi, raris simos tunc temporis, aut forte nullosdum in Gal liis fuisse episcopos, a quibus manuum impositio nem accipere potuisset Irenæus. Non quidem hic celeberrimam de primis Galliarum apostolis quæ stionem ad novum exainen revocare mihi in ani mo est: illud tantum asserere liceat, quod ex cer tis indubitatisque monumentis exploratum videtur, M. Aurelii temporibus Christianam religionem nondum altas firmasques radices in Galliis egisse, paucissimasque ibi Pothini et Irenæi ætate consti tutas fuisse episcopales sedes. Certum est, nec ne gant acerrimi Missionum apostolicarum in Galliis * De Gl. Mart., c. 49. 30 2 Jun. mam quidem fieri mentionem. Et tamen non omit titur unus e martyrum numero Sanctus, Viennensis diaconus. De episcopo autem Viennensi altissimum ubique silentium. Scribunt Lugdunenses et Vieu nenses, quod ex utraque Ecclesia præstantissimi quique, et quorum maxime labore et industria res hic constitutæ fuerant, simul omnes tenerentur. Si præstantissimi quique ex utraque Ecclesia simul omnes tenerentur, comprehendi debuit cum Po thiuo et Viennensis episcopus, nec nomen ejus prætermitti. Dum tamen præstantissimorum illo rum nomina recensent, Lugdunensem episcopum non silent, Viennensis ne verbo quidem memine runt. Hunc implicite saltem contineri vult doctissi, mus Tillemontius inter præstantissimos illos, quos ex utraque Ecclesia comprehensos narrat episto la. At id miror etiam atque etiam, tam accuratam Lugdunensium et Vieunensium diligentiam fuisse erga Lugdunensem episcopum, ut implicita,mentio ne haudquaquam contenti, eum proprio nomine appellandum censuerint; sic vero eos defecisse di ligentiam, ut diaconi Viennensis explicita mentione facta, episcopi implicite meminisse satis fuerit, ta cito prorsus ejus nomine et gradu, quasi vel ob scuri nominis homo fuisset, vel res nullius momen li. Gregorius Turonensis " pariter, et Ado Vien nensis, qui epistolam integram legerant, præci

utriusque Ecclesiæ nomine, tum ad Eleutherum papam, tum ad Orientales scribunt, pro merite dignitatis appareret. Nullibi tamen hunc videas ubique desideratur. Quæ epistola ad fratres in Asia et Phrygia degentes mittitur, hanc præ se fert in scriptionem: Servi Christi, qui apud Viennam et Lugdunum Galliæ degunt, fratribus per Asiam et Phrygiam constitutis, etc., nulla Viennensis episcopi mentione facta. An vero Viennenses inconsulto proprio episcopo de martyrum suorum certamini bus scribere, judiciumque suum de novis Montani starum prophetiis interponere voluissent? De Lu gdunensibus nihil mirum si fecerint; vacabat tum Lugdunensis sedes. At quod adhuc in vivis super stite Viennensi episcopo, ejus ne verbo quidem me minerint sui, in rebus tanti momenti, vix credat qui ad totius Ecclesiæ consuetudinem et leges at tenderit. puorum quorumque martyrum nomina hand impigre Ecclesiæ curam gerens: et in eorum capite qui recensent, numerumque definiunt: de Viennensi episcopo ne,verbum quidem. Quod autem addit vir cl. post Valesium, Viennæ tunc temporis con stitutam fuisse Ecclesiam, eamqque jam perfectam et formatam, non urget. Si enim perfectæ et for matæ Ecclesiæ nomine eam intelligat, quæ pro prium habet episcopiin. talem fuisse Viennensem negabimus, aut saltem dubitabimus. Si vero quem libet fidelium cœtum intelligat, nihil obtinebit cum in pluribus locis fuerint Ecclesiæ eo sensu, quæ tamen episcopales non erant. Certum quippe est ex Athanasio in Apologet. 11, in Maræntide regione plures fuisse Ecclesias; et tamen nec ullus unquam in ea fuit episcopus, ac ne chorepiscopus quidem; sed universæ ejus regionis Ecclesiæ, inquit, subjectæ suni episcopo Alexandrino. Singuli autem presbyteri proprios habent pagos, eosque maximos, aut plures. Quid si ergo, tam modicus apud Viennam tum fuerit fidelium numerus, ut pusillo gregi re gendo satis superque fuerit unus Lugdunensis epi scopus, illi urbi vicinus; cum maxime tanta esset adhuc virorum episcopalium penuria, ut singuli sin gulis urbibus præfici non possent? Eamque forte ob causam qui Viennæ comprehensi sunt fideles, Lugdunum abducti, coram præside Lugdunensi ju dicio sistuntur, ab eo interrogantur, extremisque suppliciis addicuntur. Certe Lugdunum et Vienna ad diversas provincias pertinebant, hæc ad Nar bonensem, illa ad Celticam, cujus caput erat. Suus erat unicuique provinciæ præfectus, et quidem alter ab altero genere diversus. Celticam, quæ juris imperatoris erat, regebat proprætor; Narbonensem, quæ juris senatus, proconsul. Cum itaque Lugdu nensis proprætor nihil in Viennam jurisdictionis exercere posset, fidelium Viennensium causa: co gnitionem pro jure sibi vindicare non poterat. Quid ergo cos coram proprio tribunali Lugduni sisti jubet, eorumque causam disceptari? floc unum mihi in mentem venit, proprætorem in man. datis habuisse, Lugdunensem Ecclesiam stirpitus delere. Et quia audierat Viennenses ad Lugdunen sem Ecclesiam pertinere, [LXXXIII] et a Lugdu nensi episcopo regi; idcirco eos pro mandatis comprehendi jubet, et coram se sisti. Nunc no dum hactenus aliter secari posse non puto. Nec enim audiendus videtur doctissimus Valesius, qui Lugdunum et Viennam uni et eidem Romano præ sidi tunc paruisse censet; gratis quippe asserit, nec probat. 14. Si vero contendat quis Viennensem episco pum persequentium furori sese subduxisse, nec inter Ecclesiæ suæ præstantissimos comprehensum fuisse (mirum si subducere se potuerit; tanta erat eorum in perquirendis Christianorum ducibus dili gentia!), saltem exhiberetur vel ab Eusebio, vel a martyribus pro Christi grege sollicitus, amictæque 15. Deinde notissimum est quod scribit Sulpicius Severus, quod sub Aurelio Antonini filio persecu tio quinta agitata: ac tum primum intra Gallias martyria visa, serius trans Alpes Dei religione sus cepta. Notissimum item quod legitur in sinceris, optimæque notæ Actis sancti Saturnini martyris, primi Tolosatium apostoli, que vidit citavitque Gregorius Turonensis, publici juris factis et emen datis a doctissimo Ruinartio nostro "**: Decio el Grato consulibus, id est anno Christi 250, raras in ali quibus civitatibus (Galliæ) Lcclesias paucorum Chri stianorum devotione consurgere, et crebra miserabili errore gentilium nidoribus fetidis in omnibus locis templa ſumure. Si serius trans Alpes Dei religio suscepta fuerit; si anno Christi 250 raræ adhuc et in quibusdam duntaxat Galliæ civitatibus Ecclesiæe consurgerent, eæque paucorum Christianorum; si crebra in omnibus locis gentilium templa nidoribus fetidis fumarent; tardius in Galliis fundatas fuisse episcopales sedes, rarissimasque anno 250 esse debuisse judicabit prudens quivis rerum æstimator. Si autem is esset tum temporis trans Alpes Chri stianæ rei status, si paucissimi in Galliis episcopi; is multo deterior, et simul etiam multo minor epi scoporum numerus ibi esse debuit anno 177, quo passus est Pothinus Lugdunensis episcopus. Si enim tunc et antea floraisset pluribus in Galliae locis religio, si jam multis in urbibus constitutæ Eccle siæ, quæ a propriis regerentur episcopis; sub Au relio Antonini filio tum primum intra Gallius mar tyria videri non debuissent, sed dudum antea; nec Lugduni modo, sed et Vienna, Arelatæ, Narbonæ, Lutetiæ Parisiorum, et si quæ aliæ civitates Eccle sias et proprios episcopos habuissent, videri de buissent. Cur enim Ecclesiis nostris plus pepercis sent Trajanus et Adrianus, quam Orientalibus et talis; et cur in Lugdunensem duntaxat sævieris M. Aurelius, non in alias, non video; nec, puto, 81 Lib. Hist. sacr. "L. 1 Hist., $28,nov.edit. *** Act. mart. sinc. et sel., p. 110.

DISSERTATIO II, ART. 1, DE S. IRENÆI VITA ET GESTIS. commendandus, quod schismatis malum utrisque a se diu conquisita reperire non potuerit. Eorum funestum averterit. fragmentum a se repertum fuisse affirmat Baronius in notis ad Martyrologium Romanum, et in Annal. eccles. ad annum 205, n. 28, idem forte quod e ve teri codice Lugdunensi eratum descripsit Severtius laudatus; quam enim Irenæi mortis bistoriam nar rat Baronius, ad Severtianam satis accedit, Sed Acta ipsa, quæ sublata una pagina mutila nactus fuerat Em. cardinalis, integra invenit doctissimus noster D. Theodericus Ruinart, in cod. ms. archi cœnobii Cisterciensis; verum cum ad Irenæi ætateni accedere non videantur, ea proferre operæ pretium non duxit. Ut ut est de actis, quæ ex veteribus mo numentis testimonia deprompsimus, palain faciunt jam saltem a quinto sæculo eam in omnes gentes manasse sententiam, Irenæum martyrio vitam finiisse. 30. Præclaro huic facinori diu superstes non fuit Irenæus. Vixdum intestina, quibus agitabantur Ecclesiæ, bella restinxerat, cum externis acerbius vastatas ingemuit. Sævum illud ac truculentum dico bellum, quod rei Christianæ intulit Severus anno decimo imperii, Christi vero 202, nulli Ecclesiæ in festius quam Lugdunensi. Quam immani fidelium strage eam vastaverit, pastorisque cum grege pro Christo fortiter dimicantis sanguine resperserit, docet Gregorius Turonensis ". Veniente, ait, perse cutione talia ibidem diabolus bella per tyrannum exercuit, el tanta ibi multitudo Christianorum ob confessionem Dominici nominis est jugulata, ut per plateas flumina currerent de sanguine Christiano; quorum nec numerum, nec nomina colligere potuimus. Dominus enim eos in libro vitæ conscripsit. Beatum Irenæum, diversis in sua carnifex præsentia pœnis affectum, Christo Domino per martyrium dedicavit. Gregorio consentiunt Ado et Notkerus, dum narrant Irenæum cum omni fere civitatis suæ populo corona tum esse glorioso martyrio. Alias tam pretiosæ mor tis circumstantias non novimus. Quas enim ex vetustis quibusdam Ecclesiæ Lugdunensis codicibus mss. eruisse se dicunt Severtius”, Halloixius 78 et Theophilus Raynaldus ", parum tutas esse exi stimo. In eo duntaxat antiquis bisce monumentis habenda fides, quod Irenæum inter Christi martyres recenseant. Nam in hoc sibi consentientes habent Hieronymum ", et auctorem Quæstionum ad Or thodoxos 81, inter opera Justini Martyris, qui Ire næum disertis verbis martyrem appellant, ac vetu stissimos quosque Martyrologiorum codices cum editos, tum mss., Hieronymianum vulgo dictum, a Florentinio editum **, Bedæ, Usuardi, etc., et ipso rum Menæorum Græcorum". Exstat in Bibliotheca повіга Sau-Germanensi membranaceus codex in-4º, n. 264, plures continens Tractatus Isidori, Joannis Chrysostomi, Gregorii Mag., etc., quem antiquissimum esse et annorum plus quanı mille probat ipsa scripturæ forma. In medio siquidem duos quaterniones videre est, eadem si non manu, saltem ætate descriptos, quorum pars vulgaribus, pars Merovingicis characteribus exarata est, ita ut in uno et eodem opusculo, imo et folio utrosque characteres legere sit: quod summam codicis an tiquitatem demonstrat. Porro initio præmittitur brevissimum Kalendarium, eadem manu atque reli quuni opus descriptum, in quo ita legitur: iv Kal. JOL. LUGDUNO GALLEA PAS. S. HERENEI EP. Dolen dum quod passionis ejus Acta sincera et sana exci derint ". Dudum est quod interiere: nam Gregorius Mag. * conqueritur quod beati Irenæi gesta et scripta 7 Lib. Hist. Franc., § 27. 31. Sed ecce, nuperus scriptor Dodwellus 87 ad versus receptam hactenus et traditam a tot veteri bus sententiam insurgit, et ex Irenæi capite mar tyrii lauream avellere nititur. Mirum si martyrum multitudini a teneris unguiculis infensissimus, Gal liarum sideri pepercisset. At, quibus argumentis Lugdunensem episcopum ex albo martyrum expun git? lis videlicet, quibus plus æquo delectatur, va nis infinitisque conjecturis, ac negantibus argumen tis; quæ si quid hic valeant, nihil in tota antiqui tate ecclesiastica adeo certum erit, quin audaculo rum manibus facile concutiatur. Ac primo quidem eos confutat, qui putant eo anno trucidatum Ire næum, quo Albinum prælio ad urbem Lugdunensem commisso superavit Severus; capta nimirum eodem impetu urbe, et in cives ejus, præsertim Christia nos, cæde edita immanissima. Annus is erat Christi 197, Severi 5. Sed si excipias auctorem Actorum S. Irenæi, quorum dubia omnino fides, paucissimi sunt qui ita sentiant. Eo siquidem anno, teste Hie ronymo in Chronico, tum primum emergebat, aut saltem invalescebat Paschalis inter Victorem_papanı et Asianos controversia, quæ deinceps Irenæo cost ciliatore composita est. Ultro igitur concedunt eru diti, episcopuin Lugdunensem tandiu vitam proro gasse, donec veniens persecutio, ut loquitur Grego rius Turonensis, ea nimirum quam quinquennio post suscitavit Severus, pastorem cum maxima gregis parte demessuerit. Quo anno martyrii coro nam adepti fuerint, non liquet; non nisi post annum 202 adipisci potuisse constat, nec [XCI] improba bilis Raynaldi conjectura, differendam esse usque ad annum 208, quo Severus Galliis peragratis in Majorem Britanniam profectus est. Hæc ne leviter quidem åttingit Dodwellus; imo nec auctores prime sententiæ valde premunt ea quæ profert in eos ar gumenta. "De Lugd. archiep., p. 1, num. 3, § 2. " Not. in cap. 12 Vitæ fren. " T. VIII, pag. 22, 23. In cap. LXIV Isa., tom. III nov. edit. * Respons. ad Quæst. 115 ad Orthod. 22 Aug 84 Biblioth. Cas., p. 208, Lambec., tom. VIII. 88 Act. Mart. sinc. et sel., 706. L. xi, ep. 56, ad Æther. Lugd. episc. tom. II nov. edit. 87 Dissert. 5, in Iren., § 31 et seqq, Theoph. Rayn., tom. VIII, p. 37.

52. At, inquit, tanta cum fuerit martyrum apud phanium, Theodoretum, et alios quos in causæ suæ Etsi enim, defensionem citat Dodwellus, pedem referamus; illi quidem Irenæum nusquam appellant martyrem; sed nihil aliud ad summum ex eqrum silentio col ligi potest, nisi quod ad eorum notitiam Acta mar tyrii non pervenerint, aut martyrem fuisse nescie rint. Ex eo vero quod ad Tertulliani, Eusebii, Epi phanii et aliorum quorumdam Orientalium scripto rum notitiam martyris alicujus Occidentalis Acta non pervenerint, martyrem fuisse confidenter negare a ratione prorsus alienum videtur. Ut enim sic in ferri jure possit, supponatur necesse est martyres omnes Occidentales iis apprime cognitos fuisse nec ullam eos latere potuisse martyrii historiam; quod quam absurdum sit, nemo non videt. Et si quidem iis in regionibus, vel non procul ab iis passus fuis set Irenæus, in quibus vitam egere scriptores lau dati, quidpiam ponderis habere posset argumen tum ab eorum silentio repetitum. Sed quod mar tyrem fuisse nescierunt episcopum, qui in re motissimis Occidentis partibus, et in Ecclesia nascente, necdum magni nominis, aut longe lateque diffusa, sanguinem fuderit, non est quod adeo mi remur. Certe martyres fuisse Saturninum Tolosa num, Dionysium Parisinum episcopum, cum sociis Rustico et Eleutherio, Patroclum Trecensem, Fru cluosum Tarraconensem, et alios complures, qui varias Occidentis partes sanguine suo purpurarunt, adeo constat ut ne ii quidem inficias ierint quos àcrius exagitat martyrum numerum contrabendi prurigo. Illorum autem mentionem frustra requiras apud Eusebium, Epiphanium, Theodoretum et alios rerum Orientalium scriptores. Sed ut causæ jugulum propius adhuc petam, Eusebius", cujus silentium adeo urget Dodwellus, Hippolyti non semel memi nit, catalogum ejus operum texit, episcopum fuisse dicit; martyrem nuspiam. Martyrio tamen vitam finiisse certissimum esse debet vel ipsi Dodwello; nam in iis ipsis quæ profert Theodoreti», adversus Irenæi martyrium locis, martyr appellatur. Appel latur et ab Hieronymo non semel "". Quid jam re spondere posset Dodwellus, si quis martyrem fuisse Hippolytum negans, verba ejus in ipsum retorquens diceret non id procul dubio taciturum Eusebium, si vere nosset; nec ignoraturum, si qua reperisset illius martyrii monumenta, in sua martyrum colle ctione inferenda? Nihil aliud, si saperet, respon dendum occurreret, nisi istud: Eusebium quidem non nosse Hippolytum martyrem fuisse, nec repe. risse illius martyrii monumenta; ipsius tamen si lentium præponderare nec posse, nec debere diser tis aliorum veterum testimoniis, qui martyreni fuisse asseverant. Boni ergo consulat, si eadem reponentes contendamus, diserta Hieronymi, Eusebio supparis, Epiphanio coævi, Theodoreto et Cyrillo Alexandrino antiquioris; auctoris Quæstionum et Responsionum ad Orthodoxos, qui ad posteriorum Optat., lib. 1. * Lib. v, cap. 20, 22. " Dial. 1, 2, veteres auctoritas, ut martyrum nunquam sine martyrii encomio mentionem faciendam existima rent; quid est quod Irenæum nemo e veteribus, etiam ubi testis adducitur, etiam ubi cum aliis testi bus martyribus junctus legitur, martyrem tamen appellavit? › Id confidentius asserit Dodwellus. An e veterum catalogo expunget Hieronyınum, auctorem Quaestionum et Responsionum ad Orthodoxos, et Gregorium Turonensem? Atqui illi disertis verbis Irenæum martyrem appellant, ac priores quidem duo ubi testem adducunt. Eorum quidem vel fidem elevare, vel testimonium infirmare nititur, sed vanis cavillationibus, quas postea discutiemus. His adjun gendi vetustissimi Martyrologiorum et Kalendario rum scriptores qui Irenæum in martyrum fastos constantissime retulerunt; idque non propria au ctoritate, non futilibus conjecturis, aut temere divi nando, sed ex veteribus Ecclesiarum monumentis quæ consulebant, et præ oculis habebant. Hos si fabulatores iterum appellet Dodwellus, meminerit, is verbis ejusmodi criminationes dudum excepisse doctissimum nostrum ac piæ memoriæ D. Theode ricum Ruinart, ut ad incitas redactus desperatam causam tueri hactenus non potuerit. inquit ille, ejusmodi libros ab omni penitus mendo immunes esse affirmare nemo possit (hæc quippe est singularis sacrorum codicum prærogativa), non tamen hinc inferre licet, eɔs mala fide, aut temere, aut leviter conscriptos fuisse; imo vero certum est Martyrologia a viris gravibus, ex antiquioribus mo numentis, èt peculiarium Ecclesiarum Kalendariis collecta fuisse: quæ cum ab episcopis approbata fuissent, publice in ecclesiasticis conventibus lecta fuerunt; ut si omnium sanctorum festivitates cele brari non possent, eorum saltem aliqua comme moratio fieret, tum in tesseram communionis, quæ inter Ecclesias catholicas haberi debet; tum ut ea ratione aliquis saltem cultus exteris martyribus exhi beretur. Cæterum falso confictas martyrum histo rias igni tradi jubent Trullani concilii Patres can. 63, vetantque ne in Ecclesia legantur; eos autem qui eos admitterent, anathemati subjiciunt. Quod ostendit quanta cautione ac religioue nomen alicujus a,majoribus nostris in album martyrum referretur, nec cuivis ita referre pro libito licuisse. Editus est ea de re canon secundus concilii 1 Car thaginensis sub Grato, tempore Julii papæ. Nec latet quempiam, Lucillam factiosam illam femiram, quæ schismati ¸Donatistarum initium præbuit, quod ho mini cuidam mortuo, etsi martyri, sed necdum vin dicato”, aliquos honores exhibuisset, ab Ecclesiæ ministris correptam fuisse. Adeo certum est, ut alia multa, quæ proferri possent, argumenta prætermit tam, sollicitos semper fuisse Ecclesiaruin rectores, ue quis temere martyrum numero ascriberetur. 53. Verum ut ad Tertullianum, Eusebium, Epi 89 Act. Mart. sinc. et sel. Præf., § 3 fin. Hier. Prol. in Matth. et Ep. 11, al. 125, tom. II nov. edit.

DISSERTAT:O H, ART. I, DE S. IRENÆI VITA ET GESTIS. ætatem accessit Gregorii Turonensis, aliorumque repugnant antecedentibus et consequentibus, sen rerum Occidentalium scriptorum testimonia, longe majoris esse ponderis, Eusebii cæterorumque Orien talium silentio. Certe si regula est omnium gentium consensione firmata, in rebus historicis patrios testes præ exteris audiendos esse; tum potissimum, aut nuspiam valere debet, cum illi loquuntur, isti tacent. Ecquis enim sobrius sibi persuadeat, histo rica regionis alicujus monumenta, exteris notiora esse posse, quam incolis ipsis? An ferret vir cla riss. Italum qui tantam sibi rerum Britannicarum scientiam [XCH ] arrogaret, quantam Angli ipsi; vel contenderet hos aliis non instructos esse mo unmentis, in iis quæ ad rerum Anglicarum histo riam attinent, quam ltalos? sum non perturbant, nec orationis seriem abrum punt; certissima textus sinceri nec interpolati ar gumenta. Veretur tamen Dodwellus ne verba hæc, Et martyr, e margine in textum irrepserint: imo parum abest quin excusso metu fidenter pronuntiet, adeo hæc non scripsisse Hieronymum, ut ne quidem scribere potuerit. Cur ita? Quia si martyrem Ire næum nosset Hieronymus, cur, quæso, nullam hube mus in Catalogo, ubi exspectanda erat, martyrii vel levissimam mentionem? Cur aliis, quoties testem ad ducit, ornal encomiis, prætermisso illo martyrii om nium dignissimo? Hoc Dodwelli argumentum, quod in ipsum auctoris caput facile retorserit alius quis piam Dodwelliano more pavidus. Vereor, inquiet ille, ut Irenæi martyrium e Catalogi textu librario rum negligentia, quod sæpe evenire solebat, exci derit; sunt enim alia quæ merito faciant ut suspi cemur verba illa et martyr, adeo non omisisse Hie ronymum, ut ne quidem omittere potuerit. Ecquis sibi persuadeat eum, cui martyrem fuisse Irenæum certissime constitisse patet ex Commentariis in Isaiam, nullam in Catalogo, ubi exspectanda eral, martyrii vel levissimam fecisse mentionem? etc. Pares utrinque timendi rationes cum sint, vel me tum suum inanem, vel alterius gravem esse fateatur Dodwellus necesse est. Certe Hippolytum martyrevi fuisse, et ab Hieronymo martyrem agnitum et ap pellatum fuisse, negare nec potest, nec audet. Hie. ronymus tamen, qui in sua ad Damasum epistola scripta ante annum 384, ut probat eruditus Martia næus noster in suis in tomum Il Hieronymianæ edi tionis Prolegomenis, dudum antequam Catalogus ederetur, Hippolytum martyrem appellaverat, ap pellavit et postea cum in Matthæum præfaretur; nullam in Catalogo, ubi exspectanda erat, martyrii vel levissimam injicit mentionem. An ergo hinc in ferre liceat, id quod de Hippolyti martyrio legitur tum in citata ad Damasum epistola, tum in Prologo in Matthæum, e margine in textum irrepsisse, hæcque adeo non scripsisse Hieronymum, ut ne qui dem scribere potueritt Inferal Dodwellus, si lubet, sed alius nemo. Scripta quæ ab illustribus viris in lucem emissa fuissent, accurate recensere Hiero nymo animus erat, sed non eorum gesta. Nihil proinde ex silentio Catalogi contra Irenæi marty rium colligi potest, quod non et contra Hippolyti martyrium meliori jure colligatur. Sed etsi marty rium Irenæi, dum Catalogum scriberet Hierony mus, prudens omiserit, vel tunc nescierit; dispen dium resarcivit jam forte doctior factus, cum lectis martyrii monumentis, Isaiæ prophetiam exposuit. Quos enim in eam edidit commentarios, viginti cir citer annis post scriptum Catalogum editi sunt. Ilic quippe scriptus est, si Hieronymo ipsi credimus, anno Theodosii principis decimo quarto, Christi 302, illi vero annis triginta postquam Constantinopoli apud virum eloquentissimum Gregorium Nasian senum, tunc ejusdem urbis episcopum, sunclarum. 34. Argumenti vim sensit. Dodwellus; ne tamen victus succumberet, auctoris Quæstionum ad Ortho doxos, Hieronymi et Gregorii Turonensis testimo niorum fidem infirmare nititur. Certum est, ait, auctorem Quæstionum ad Orthodoxos, quicunque tandem is fuerit, recepti in imperio Christianismi temporibus esse juniorem; ut proinde in causis hi storicis, etiam quarti quintive sæculi, non sit, nisi interposito genuinorum auctorum testimonio, tuto au diendus. Egregiam certe responsionem! quæ id babet commodi, ut molestam veterum quorumlibet, si de trium priorum sæculorum rebus testimonium ferant, auctoritatem ab imis fundamentis facile suc „cutiat. Ergone ii duntaxat tuto audiendi, qui re cepti in imperio Christianismi temporibus aut an tiquiores, aut saltem æquales exstitere; et alii omnes quarti desinentis, vel quinti sæculi auctores reji ciendi? Si ita sit, cur in cause suæ patrocinium adducit Dodwellus Epiphanium, Theodoretum, Au gustinum et Cyrillum Alexandrinum? Omnes quippe recepti in imperio Christianismi temporibus ja niores fuerunt. Quas aliis imponere vult leges; adeo sensui communi adversantur, ut ne ipse quidem ju gum ferre possit. Si quidem auctor sæculi quinti, scriptoribus quarti negantibus, quidpiam affirmaret; ille, fateor, tuto audiendus non esset; sed si ille tuto audiendus non sit, dum his tacentibus aliquid affir mat, quod alii ante et post eum affirmarunt, et ji quidem quibus perspecta et explorata magis esse debuerunt rei monumenta, antiquandæ sunt com munes historiæ leges. 35. Nec felicius Dodwello cedunt ii, quibus Hie ronymum concutere molitur, conatus. Vereor, ait, ne quod apud eum de martyrio Irenæi legitur, e margine (quod sæpe evenire solebat) a studioso ali quo recentiore wotatum, in textum irrepserit. Sic sa gacissimi viri in salebra nunquam hærent. Si quid apud auctores molestum occurrat, quod facile de torqueri non possit; in cæteris fidentiori, hic timi diori animo, verentur ne e margine in textum ir repserit. Sed quis hic pertimescendi locus? Ecce enim, in omnibus cum editis, tum mss. codd. Hiero nymus in eap. LXIV Isaiæ, Irenæum diserte appellat episcopum et martyrem: hæc ne minimum quidem

DISSERTATIO II, ART. I, DE S. IRENÆI VITA ET GESTIS. stianorum ob confessionem Dominici nominis est ju- reperisset in epistola martyrum ad Eleutherum;.et quidem eo magis, quo Irenæum martyres &deλødv et xorvwvòv appellant. Itane, quæso, plumbeus et hebes exstiterit Gregorius, ut in Lugdunensium et Viennensium martyrum historiis, quas apud suam cælerasque Gallicanas Ecclesias fideliter usque hodie retineri dicit; et in iis tum cleri, tum Lugdunensium et Viennensium martyrum epistolis, quas legisse cum fatetur Dodwellus, ea distinguere non potuerit, quæ vel Londinensium bajulorum aut nautarum stupidissimus quisque nunquam permi sceret? Ecce, martyres in sua ad Eleutherum epi stola scribunt Irenæum Romam se mittere, qui litteras eorum perferat; hunc profecturum ponti fici commendant, debitisque ornant encomiis; hunc fratrein laborumque consortem vocant, quein Christianum et presbyterum esse, martyresque in carcere detentos consilio, monitis, eleemosynis, pro virili sua, non certe citra capitis discrimen, sublevasse, constabat; et Gregorius imprudens hịnc arrepta turpissimæ hallucinationis occasione, eum ipsum quem itineri sese committentem, aut mox commissurum legebat, inter illos recensuerit, qui in ea persecutione, quæ delegationi ansam præbuit, vitam pro Christo profuderint? Quis credat? 39. Sed, inquit Dodwellus, descripto Irenæi mar tyrio statim addit Gregoriùs: Post hunc el quadra ginta octo martyres passi sunt, ex quibus primum gulata, ut per platens flumina currerent de sanguine Christiano; quorum nec numerum, nec nomina colli gere potuimus. Dominus enim eos in libro vilæ conscripsit. Beatum Irenæum diversis in sua carni fex præsentia pœnis affectum, Christo Domino per martyrium dedicavit. Nec eo loci duntaxat ita lo quitur Gregorius, sed et alibi, semper sibi con stans, post recensita XLVIII martyrum nomina, et supplicia postremumque omnium memoratum Po thinum, paucis interjectis de corum reliquiis et sepultura, subjungit”: Igitur martyrio consumma tus gloriosus Photinus, qui Lugdunensi præfuit urbi sacerdos, per certaminis nobilis meritum invectus est cœlo. Cui et merito et sanctitate condignus Irenæus successit episcopus, per martyrium et ipse finitus. Clarissima hæc, nec Dodwelli conjecturarum nebu lis usquam obscuranda. In ea persecutione, qua mulți în Gal!iis pro Christi nomine sunt per marly rium coronati, Lugdunensis episcopus Photinus pas sus est. Beatissimum vero Irenæum hujus successo rem martyris factum fuisse tradit Gregorius. Qui igitur credere potuit eadem persecutione, quæ si Lugduni multos dies, non certe menses efferbuit, coronatum utrumque fuisse? Nisi forte fingat Dod wellus, eam fuisse Gregorii sententiam, Irenæum paucis admodum diebus Lugdunensem Ecclesiam rexisse. At ita sentire non potuit Gregorius, qui Irenæum asserit tam naviter pastorali functum officio, ut in modici temporis spatio, prædicatione sua c fuisse legimus Vettium Epagatum. Constat autem in integro civitatem reddiderit Christianam? Tan tum igitur temporis spatium Pothino superstitem faisse Irenæum existimavit, quantum saltem ne cessarium erat ut illata per primam persecutionem Ecclesie Lugdunensi dispendia resarciret. Dum vero hæc ageret Irenæus, veniens persecutio, addit Gregorius, quæ tot et tantorum martyrum san guine Lugduni plateas inundavit, ut nec nomina, nec numerus colligi potuerit, sanctissimum occu pat episcopum, ac Christo Domino per martyrium dedicat. An clarius exprimi et designari potuisset nova persecutio, a priori et tempore et circum stantiis procul diversa? In priori tantam multitu dinem Christianorum ob confessionem Dominici no minis Lugduni jugulatam esse, ut per plateas flu- rito aliquo aut festinante scriba loco perperam mina currerent de sanguine Christiano, nullibi legi mus; sed nec scribere unquam potuit Gregorius, 'se nec numerum, nec nomina martyrum, qui in priori passi sunt Lugduni, colligere potuisse; qui alibi et numerum [XCIV] et nomina tam accurate collegit, ut recenseat, et quo quisque supplicii genere affe etus sit referre non omittat. Hæc Dodwello legenda erant, aut si quæ fides, dissimulanda non fuerant. Id si fecisset, nunquam certe commisisset, ut scri psisset, proclive Gregorio Turonensi fuisse Ire næum inter martyres Lugdunenses recensere, quod in eadem persecutionis historia Irenæi mentionem illos XLVIII martyres, quorum primus fuerit Vet tius Epagatus, non in alia persecutione passos fuisse, quam illa Lugdunensium Viennensiumque, qua coronatus est Pothinus. Si ergo post Irenæum passos fuisse crediderit Gregorius, illam in eadem persecutione coronatum fuisse existimaverit ne cesse est. Ita quidem scriptum legi in hodierno Gregorii textu non diffiteor. Sed fidentior hic eva sit Dodwellus. Quin hic contigisse vereatur, quod supra Hieronymiano textui accidisse inanis suade bat timor; ne videlicet mox citata verba e margine (quod sæpe evenire solet) a studioso aliquo recen tiore libro 1 De gloria martyrum collecta, in tex tum, sed incommodo loco irrepserint, vel ab impe mota, in capitis finem male translata fuerint? Quin addat, esse alioqui alia quæ merito faciant ut suspicemur, verba illa adeo non scripsisse Grego rium, ut ne quidem scribere potuerit? Fortasse non abs re veritus, suspicatusve fuisset. Quomodo enim fieri potuit, ut is qui Lugdunensium ac Viennen sium Martyrum passionum historias in ipsis fonti bus legerat, et apud Gallos fideliter ad suam usque ætatem retineri dicit; qui Irenæuni Pothino, quem xlviii martyribus alibi annumérat, successisse scri bit, dinque post eum, et in alia longe diversa per secutione martyrium subiisse diserte asserit; sui Greg. Tur., 1.1 De glor. mart., c. 49, 50, p. 779, 780.

editioni præfixam, art. 3, in qua hujusmodi scrupu los facile, pro ea qua præstabat eruditione, exemit noster piæ memoriæ Theodericus Ruinart. Sed ut ut sit de proposita modo conjectura, esto Grego rius ea scripserit quæ de XLVIII martyribus post Irenæi martyrium leguntur, memoriæ lapsus erit, et hic gravis quidem. An vero quia memoria lapsus est in aliquo scriptor aliquis, huic affingenda statim aliena sententia quam ipse diserte respuit? An quia in capitis fine paucula quædam et intricata verba subtexuit Gregorius, alia quæ perspicua sunt et aperta, ex obscuris illis explicanda, et ad ea, vito ac reluctante auctore, violenter detorquenda? Si ita sit, novas critices regulas, veteribus antiqua tis statuat Dodwellus. in ipsius eo usque oblitum fuisse, ut ipsos xlviii mar- & cesserit, Præfationem novæ Gregorii Turonensis tyres, e quorum numero Pothians Irenæi decessor erat, post hunc coronatos esse velit? Hoc recta rationi tam immaniter adversatur, ut gravissimo, qualis erat Gregorius, scriptori tribui nullo modo possit. Certe male interpolatum fuisse textum legiti ma, si quæ unquam, suspicio est, dumea apud aucto rem aliquem leguntur, quæ ab ejus sententia aliunde nota abhorrent, clarissimisque ac perspicuis ejus dem verbis aperte repugnant; quod hic occurrit. Quisquis enim æquus rerum æstimator, sepositis tantisper omnibus præjudiciis, posteriora hæc ca pitis 27 (nov. edit.) verba, Post hunc et quadra ginta octo martyres, etc., cum prioribus, et iis quæ lib. 1 De gloria mait., cap. 49 et 50, leguntur, conferre voluerit, nulla ratione conciliare poterit. Haud spernenda proinde eorum conjectura, qui ea quæ de posterioribus istis martyribus apud Grego rium leguntur, perperam translocata esse censen tes, jungenda esse opinantur cum iis quæ initio ca pitis scribuntur de Pothino, in hunc modum: Ez quibus et ille primus Lugdunensis Ecclesiæ Photinus episcopus fuit, qui plenus dierum, diversis affectus suppliciis, pro Christi nomine passus est. Post hunc et quadraginta octo martyres passi sunt, ex quibus primum fuisse legimus Vettium Epagatum. Beatissi mus vero Irenæus hujus successor martyris, etc. Sic conjicit is qui novam Leonis Magui operum editionem adornavit vir clarissimus; at quod idem resecandum vellet totum capitis finemi, ab his ver bis, Beatissimus vero Irenæus, etc., eo quod totum ipsum caput in mss. quibusdam codicibus desit; in ejus sententiam concedere non possum. Ne tamen actum agam, legat is quem ea de re scrupulus in 40. Hactenus dicta demonstrant, eam jam a 838 culo quinto toto orbe invaluisse sententiam, Ire næum pro Christiana fide dimicantem necatum fuisse, eamque haud parum tutis niti fundamentis, quæ non nisi futilibus argumentis, frivolisque conjecturis peti possit. Martyrii hujús memoriæ diem 28 Junii solemnem consecrant Latini omnes, Græci vero 23 Augusti. Corpus ejus Gregorii Turo nensis" ætate. miraculis celeberrimum in crypta basilicæ Beati Joannis sub altari sepultum quiesce bat; ab uno quidem latere Epipodium, ab alio vero Alexandrum martyrem tumulatum habens. Sed Cal vinistæ anno 1562, capto Lugduno, amenti furore perciti S. martyris sepulcrum fœde violaverunt; ossibusque dissipatis, capitis cranium, postquam diutius ludibrio fuit, in media platea turpiter projectum tandiu jacuit, donec hinc ereptum hodie Lugduni religiose asservatur. DE IRENÆI LIBRIS QUINQUE ADVERSUS HÆRESES Prolegomenis, posse videtur ex lib. 11, cap. 7, n. 1, quidpiam aliud antea scripsisse Irenæum. Ait enim se ex multis et alibi ostendisše Pauli consue tudinem esse hyperbatis uti. De eo autem fre quenti Paulinorum hyperbatorum usu ne verbo quidem tractat in duobus præcedentibus libris, imo nec in sequentibus. Quempiam igitur alium tracta tum prius edidisse videtur, in quo de his ex pro fesso egerit. [XCV] 41. His, quo potuimus studio, collectis et adhuc emiserit. Colligi tamen cum Cl. Grabio, in explicatis quæ ad Irenæi nostri vitam et gesta per tinent, operæ pretium est de ejus scriptis, quam accurate fieri poterit, disserere. Plura reliquit vir apostolicus ingenii, pietatis ac zeli, quo pro tuenda catholica fide fervebat monimenta. Sed nullum antiquis omnibus majori in pretio, sæpiusque ab jis citatum fuit, quam eximium illud opus in quin que libros divísum, quod adversus Gnosticorum bæreses elucubravit, quodque solum a temporum edacitate tutum hactenus mansit. Primum hunc Irenæi fetum esse vulgata opinio est; nam ipse in Præfatione libri primi testatur, se scribendi usu exercitatum non esse, nec dicendi artem coluisse; quod hominem arguit qui nihil, aut pauca in luceni 42. " Scribendi vero dicti operis contra hæreses duplex causa fuit. Altera ut morem gereret amico cuidam, qui precibus eum eo egerat, ut abstrusa Valentini discipulorum mysteria, necdum a quo quam satis explicata, manifesta sibi faceret, ac "Lib. 1 De glor, mart., c. 50. " Iren., Præf. lib. 1. Digilized by Google

DISSERTATIO II, ART. II, DE IRENÆI LIBRIS ADV. HÆRESES. simul arma ministraret, quibus hæc errorum por- ut retecta lupina facies horrorem veris incoteret. tenta confoderentur. Quis fuerit amicus ille, ta cente Irenao, dici non potest. Græcum tamen ho minem fuisse ex eo conjicio, quod Græce scripserit. Irenæus, ut inferius probabo; alias Latine scriptu rus, si in Latini gratiam scripsisset. Adde quod Græcis regionibus longe infestior, quam Latinis semper fuerit Valentini, cæterorumque Gnostico rum lues. Episcopum etiam fuisse suspicor, aut aliquem in clero conspicuum, qui plebem curæ suæ concreditam haberet. Huc saltem trahi posse vide tur quod alt Irenæus ", ideo se morem amiéo ges sisse, ut et ipse quoque portentuosissima et altissima mysteria cognoscens, ea omnibus his qui cum eo erani, nāci tolç µerà coũ, manifesta faceret, et præ ciperet eis obšervare se a profundo insensationis, et ejus quæ est in Deum blasphemationis. Hinc postea eundem monet, ut pro ea qua valet eruditione, quæ invalide relata sunt, potenter asserat iis qui se cum sunt; subministrationemque sibi dalam effica citer reliquis ministret, secundum gratiam quæ ipsi a Domino daia est; ut jam non abstrahantur homi nes a Valentinianorum suadela. Et in Præfatione libri v, spondet se amico undique ministraturum occasiones ad confutandos omnes hæreticas, ut eos omnimodo relusos non longius sinat in erroris pro cidere profundum, neque ignorantiæ præfocari pelago, sød convertens eos in veritatis portum, faciat suam per cipere salutem. Quæ vix in alium quam in episcopum conveniant, qui scribendi procurationem, ut lib. 31, cap. 17, n. 4, loquitur auctor noster, amico suo Irenæo crediderit. Sunt qui amicum illum putent fuisse Turibium Toletanum episcopum, Patruini cujusdam successorem; auctoritate freti Pseudo Dextri, ad an. Christi 185, istud asseverantis; sed nulla huic fabulatori fides. Altera scribendi causa fuit, ut Marcosiorum hæresi, Valentinianæ germini, quæ in Celticam, seu Rhodanenses regiones elam irruperat ", occurreret, malumque in ipso ortu suffocaret. Eo periculosius erat, quo majores mu lierum præsertim cupiditati et curiositati illecebras objiciebat, difficiliusque imperitis erat oves a lupis discernero; cum illarum vocem et pellem passim æmularentur. " Maxime enim circa mulieres vaca bant veteratores illi, circa ditissimas potissimum, quarum non paucas jam seduxerant, vana prophe tiæ sublimiorisque scientiæ spe delusas. ¹ Veritus ergo sanctissimus vir, ne forte et cum suo delicto abriperetur sexus suapte natura imbecillior, ac in nata sibi indole curiosior, et cum eo et per eum simpliciores quidam quasi oves a lupis; ignorantes eos, propter exterius ovilis pellis superindumentum, a quibus cavere denuntiavit nobis Dominus, similia quidem nobis loquentes, dissimilia vero sentientes; ne cessarium duxit larvam personatis ovibus detrahere, Id., ibid. * Lib. 1, c. 13, * Id., ibid., lib. 1. lib. iv. 43. Arduum quidem opus ab Irenæo * susceptum. quod tentaverant hactenus plures, sed parum feli citer. Vel enim indiligentius ei incumbentes, vel labore fracti, vel ingenii acie destituti, portentuo« sissima et altissima iniquitatis mysteria pervadere non potuerant, hæserant fere in ipso limine. Eum, inquit ille³, qui velit hæreticos convertere, oportet diligenter scire regulas, sive argumenta ipsorum. Nec enim possibile est alicui curare quosdam male habentes, qui ignorat passionem corum qui male va lent. Quapropter hi qui ante nos fuerunt, et quidem multo nobis meliores, non tamen salis potuerunt con tradicere his qui sunt a Valentino, quia ignorabanı regulam ipsorum. Nec mirum: obscurissima erat, iisque solis pervia, quibus ea ingenii acies, ut an cipiti verborum cortice tertum errorem deprehen dere possent. Irenæus vero ad id operis accessit ea diligentia, sagacitate, dogmatum hæreticorum notitia, cæterisque dotibus instructus, quibus illud ad exitum feliciter perduceret. Nam, perquisitis Va lentini discipulorum commentariis ac libris, cos accurate evolvit, et cum nonnullis eorum pedem contulit, tantumque improbo labore et indefesso studio effecit, ut, dissipatis tenebris, quas artificio simulationis eruditi homines, pestiferæ sententiae offuderant, ut incautos deciperet, eam perceperit, perceptamque demum in lucem protulerit. Satis erat ad illam funditus evertendam. Nam, ut ipse ait, amicum alloquens, adversus eos victoria est sententiæ eorum manifestatio. Quapropter conati sumus nos universum male compositæ vulpeculæ hu jus corpusculum in medium producere, et per le fa cere manifestum. Jam enim non multis opus erit sermonibus ad evertendum doctrinam eorum, mani festam omnibus factam. Quod egregia' similitudine illustrat (a). Quemadmodum bestiæ alicujus in silva absconditæ, et inde impetum facientis, et multos vastantis, qui segregat et denudat silvam, et ad vi sionem adduxit ipsam feram, jam non elaboravit ad capiendam, videntes quoniam ea fera fera est; ipsis enim adest videre et cavere impetus ejus, et jaculari undique, et vulnerare et interficere vastatricem [XCVI] illam bestiam. Sic et nobis, cum in mani festum redegerimus eorum abscondita et apud se tacita mysteria,jam non erit necessarium multis destruere eorum sententiam. His tamen non contentus S. doctor eam fusiori stylo exagitavit, penitusque subvertit. Oppressit vero argumentis undequaque conquisitis, ac petitis sive a ratione ipsa, sive a divina auctori tate: eo successu cui satis pro merito plaudere se non posse putarunt veteres, putant et recentiores, quicunque Irenæum ea qua par est animi attentione, atque æquitate legunt. Ubique enim suspiciunt ho minem ingenio præstanti, atque eruditione perfecta, n. 3.» Id., ibid., n. 3. Id., lib. 1, cap. ult., n. 4. (a) Vide quæ notavimus in hunc locum. 'Præf. lib. 1. Id., ibid. Id., Præf.,

DISSERTATIO II, ART. II, DE IRENÆI LIBRIS ADV. HÆRESES. ab imperito interprete redditum fuisse. Sed quo- ▲ in paucis dicta sunt. At vixdum labori incubuerat, cunque verbo, aut quacunque voce usus fuerit Ire næus; quo sensu præcepisset amicus, et quo sensu obediret ipse, perspicue declarat in eodem Proœmio, cum ait, dilectione se adhortante conaturum et ami co et omnibus, qui cum eo sunt, Valentinianorum doctrinam exponere. Et postea: Quæ tibi cum di lectione scripta sunt, cum dilectione percipies. Qui ideo se morem amico gerere dicit, quia dilectio adhortatur et impellit, sola charitatis lege constri ctum se aperte significat. Et certe si superiorein agnovisset Irenæus eum in cujus gratiam scribe bat, nunquam commissurus fuisset, ut illum dile clissimi nomine compellaret, uti compellat semper, ac tam familiariter eo uteretur, atque usum fuisse librorum præfationes demonstrant. Eo modo sim plices presbyteros cum episcopis egisse, nullis exemplis probabitur. Eccui, quæso, potiori ac me liori jure, quam episcopo, conveniunt ea verba Præfationis libri v, quibus abutitur Grabius: quo niam in administratione sermonis positi sumus? At, inquit vir doctissimus, in postacią Ecclesiæ po tius quam in administratione sermonis, se positum dixisset Irenæus, si jam tum summus Ecclesia Lugdunensis sacerdos fuisset. Imo in □postasią. Ec clesiæ positum se manifeste dicebat iis temporibus, qui in administratione sermonis constitutum se si gnificabat. Nullis enim aliis quam episcopis, qua tuor prioribus sæculis, creditam fuisse administra. tionem sermonis in Occidente, invicte demonstra tur ex Cypriani epistola 56, ex Optato sub finem operis contra Donatistas, ex Vita D. Hilarii Arela tensis a Cypriano ejus discipulo conscripta, ex Pos sidio in Vita S. Augustini; multisque aliis eorum temporum monumentis facile probari posset, si quod operæ pretium foret. cum latiori, quam existimaverat, sese aperiente disputandi campo, mutato proposito, ad majoris moliminis opus se contulit. Id in fine libri primi si gnificat, cum ait: Cum igitur hæc sic se habeant, quatenus promisi, secundum nostram virtutem infe remus eversionem ipsorum, omnibus eis contradicen tes in sequenti libro; enarratio enim in longum per git, ut vides. Spes enim prima fuisse videtur ever sionem detectioni in eodem libro subjungere. Ea propter in Proœmio libri 111, amico præter exspe ctationem id eventurum esse dicit, ut crescente operis mole, majora et ampliora quam speraveral, postulaveratque ad evertendos hæreticos argumenta sit accepturus. In hoc autem tertio (libro) ait, ex Scripturis inferemus ostensiones, ut nihil tibi ex his quæ præceperas desit a nobis; sed et, præterquam opinabaris, ad arguendum et evertendum eos, qui quolibet modo male docent, occasiones a nobis acci pias. Quæ enim est in Deo charitas, dives et sine invidia exsistens, plura donái, quam postulet quis ab ea. Itaque suscepto majoris operis consilio, quo quinque libris plenius et uberius confutarentur vanæ omnes hæreticorum argutiæ, priores duos absol vere festinavit; utpote quibus satis pro tempore et pro amici votis, falsi nominis scientiam relegeret, everteretque. Absolutos confestim ad amicum misit, duin interea tres alios, quos jam in animo habebat, ad umbilicum perduceret; qui singuli, statim atque unicuique summa manus imposita, haud exspectato sequenti, missi sunt. Omnia hæc constant tum ex Præfationibus, tribus posterioribus libris præfixis, tum ex uniuscujusque libri fine, tum ex lib. 11, cap. 2, n. 6; cap. 8, n. 3; cap. 11, n. 2, et cap. 28, n. 4,in quibus sequentes libros expresse pollicetur. lis omnibus maxime probabile fit, quod jam dixi, totum opus partim sub Eleuthero pontifice, partim sub Victore scriptum fuisse. 51. Greco idiomate exaratum fuisse adeo corta demonstrant argumenta ut mirum sit aliquam ea de re dubitationem Erasmi et aliorum quorum da tu eruditorum mentem subire potuisse. Eusebius plura Irenæi fragmenta Historiæ suæ inserta Græce re fert: nusquam tamen monet; uti Tertullianum et 50. Certum igitur ac probatum manere debet, quidquid dicant Dodwellus et Grabius, ab Irenæn jam episcopo conscriptos fuisse quinque libros De tectionis et eversionis falso cognominate agnitionis. An vero simul et eodem tempore omnes, an per intervalla prodierint? Alia difficultas est, quam paucis sic explico. Primo quidem breve quoddam opus scribere, quo retectis Valentinianorum doğına tibus, argumenta quædam ad ea evertenda oppor- alios quosdam auctores Latinos citans se fecisse tuna subjungeret, animo sibi constituerat, rei diffi cultate laborisque magnitudine nondum satis ex plorata, Irenæus. Quantum nobis [XCIX] virtutis adest, inquit in Præfatione libri primi, sententiam ipsorum, qui nunc aliud docent, dico autem eorum, qui sunt circa Ptolemæum, compendiose et manifeste ostendemus, et aliis occasiones dabimus, secundum mostram mediocritatem, ad evertendum eam. Hinc postea amicum hortatur, utquæ simpliciter, et vere, et idiotice ad se scripta sunt, ipse augeat penes se, ut magis idoneus, quasi semen et initia accipiens; et in latitudine sensus sui in multum fructificet ea, quæ □ lu Prologo lib. xvııı in Isa., t. Íll, nov. edit. dicit, ea e Latino in Græcum sermonem a se con versa fuisse. Et quotquot e scriptoribus Græcis Ire næum citant (frequenter vero citant), Græce certe legerunt; nec alio sermone conscriptos ejus libros legisse se satis aperte significat Photius, qui vix alios quam Græcos auctores in Bibliotheca sua re censet. Hieronymus etiam 13, licet Latinus, qui Ire næi libros accurate legerat, et quo proinde sermone scripti fuissent probe noverat, eum tamen e Lati norum numero perspicue excludit, ut inter Græcos aunumeret. Nam auctores commemorans qui Chilia starum errori faverant: Latinorum, inquit, Ter

Gregorii M. ætate in forulis bibliothecarum deli- dere: el ab eodem Paulo, ex quo nobis quæstiones in tescebant, inde demum novissimis bisce sæculis, Dei beneficio, extracta novam lucein aspexerunt. Sed fecit ea, quam dixi, styli barbaries et argu menti difficultas, ut librariis scribendorum sensum sœæpe minus assequentibus, non admodum sana ad nos pervenerint. Ea etiam fuit audaculorum quo rumdam temeritas, nt resectis postremis libri quinti capitibus, quibus Millenariorum error asse ritur, mutilum ediderint: adeo ut paucissimos co dices miss. reperire sit, in quibus integer appareat, ut in Præfatione dixi. Imo existimat clariss. Gra bius in suis in Irenæum Prolegomenis, sect. II, § 6, librum v adhuc in fine magna parte mutilum esse. Id autem ex eo probare se posse putat, quod Irenæus tum in fine libri iv, tuin in Præ fatione libri v, pollicetur se ex reliquis doctrinæ Domini, et ex apostolicis epistolis conaturum ustensiones facere, videlicet unum et eumdem [CI] øsse Patrem, ſuctorem mundi hujus, eum qui locutus sit ad Abraham, qui legisdationem fecerit, qui prophetas præmiserit, qui Filium suum miserit, salu tem suo̟ plasmati donans, quod est curnis substantia. Atqui, inquit Grabius, ut carnis resurrectionem multis argumentis probaverit Irenæus, ut etiam pro missam ex verbis Christi, citra parabolarum involu crum prolatis, demonstrationem de uno Deo mundi creatore, eodemque Patre Servatoris nostri cap 21 demum aggressus fuerit; eo tamen confestim longius inde digresso, reliqua ex verbis Christi et apostoli Pauli scriptis petita demonstrationes unius et ejus dem in Veteri et Novo Testamento Dei perierunt; quod librarii exosam sequiori ætate millenarii regni doctrinum ulterius describere nollent, ideoque filum abruperini. Sic ille. Sed mirari subit, quod post descriptam exosam illam millenarii regni doctri nam, prolixamque ea de re Irenæi argumentatio nem, quæ jam absoluta videbatur, præposterus librarios omnes incessere coeperit scrupulus, id que ulterius describere noluerint quod ad eam doctrinam nihil aut parum spectare videbatur. Haud certe attendit vir doctissimus, Irenæi sco pum in hoc libro v nec fuisse, nec esse potuisse, ex verbis Christi et apostoli Pauli scriptis gene ratim demonstrare, unum esse Deum mundi creato rem, eumdemque Patrem Servatoris nostri, ne ac tum superioribus libris ageret. Id ipse declarat in fine libri 1v: Quoniam, inquit, multi quidem Domini ser mones, unum autem et eumdem annuntiant Patrem, factorem mundi hujus; oportebat et nos propter eos, qui in multis erroribus continentur, per multa con julare, si quo modo possent per multa confutati ad veritatem converti, et salvari. Quæ igitur agenda supererant? Duo hæc: 1° post Domini sermones subjungere quoque Pauli doctrinam, et examinare sententiam ejus, et Apostolum exponere, el quæcunque ab hæreticis in totum non intelligentibus quæ a Paulo dicta sunt, alias acceperunt interpretationes, explanare, el dementiam insensationis corum osten ferunt, manifestare illos quidem mendaces,Apostolum vero prædicatorem esse veritatis, et omnia consonantia veritatis præconio docuisse, unum Deum Patrem, eum qui locutus sit ad Abraham, qui legisdationem fece ril, qui prophetas præmiserit, qui novissimis tem poribus Filium suum misit et salutem suo pla smati donat, quod est carnis substantia. Id ergo primum sibi proponebat Irenæus, pravas, quas Apostoli verbis hæretici subjiciebant, explicationes confutare: nec hoc tantum, sed et ostendere Apo stulum docuisse, non quidem, ut perperam existi mavit Grabius, unuin esse Deum Patrem qui locu tus sit ad Abraham, etc., id enim abunde præsli teral libro tertio, ubi, ut ipse ait in Præfatione libri v, apostolorum doctrina explanata fuerat; sed unum et eumden Deum Patrem, eum quem ad Abraham locutum fuisse, et legisdationem fecisse jam demonstratum fuerat, novissimis temporibus Filium suum misisse, ut salutem suo plusmati do narel, quod est carnis substantia. Hoc enim argu mentum, cum nondum satis hactenus edisseruisset, uberius libro v pertractandum reservaverat. Fuse vero pertractavit ab initio usque ad caput 17. Alterum erat quod Irenæu agendum restabat, scilicet reliquos sermones Domini, quos quidem non per parabolas, sed simpliciter ipsis dictionibus docuit de Patre, disponere. Quod præstitit a cap. 17 us que ad 25, a quo de Antichristo, tuin de millena rio Christi regno usque ad libri finem disserert incipit. Scopum igitur cum attigerit Irenæus, fidem que liberaverit, frustra librum quintum magna parte mutilum esse contendit Grabius. 55. De Latinis qui supersunt Irenæi codicibus mss. in Præfatione disserui. De Græcis nihil est quod dicam; nulli enim, qui saltem noti sint, hodie supersunt. Testantur, ait Feuardentius in Commonitione ad lectores suæ editioni præfixa, nonnulli pii et docti viri, se Græcum exemplar in Venetiana bibliotheca legisse; alii quoque in Vati cana visum ſerunt; quæ tamen, addit, ibi poslea frustra quæsita sunt. In bibliotheca quidem Vati cana nulium exstare ms. Irenæi codicem Græcum, imo nec jam Latinum, constat. In Veneta vero si quis forsitan esset, quod non puto, suo pulvere sepultus æternum jaceret. Neque enim istius bi bliothecæ codicibus lucem aspicere permittitur. Sic factum est, ut archetypus ille Græcus textus, lunge elegantior et majori in pretio apud veteres quam Latinus, longe sæpius, diutius, et a pluribus Græcis transcriptus, tritus et citatus, quam us quam fuerit a Latinis interpretatio Latina, quæ Gregorii M. ætate adeo rara erat, ut nulli ejusdem codices reperiri potuerint, hac tamen salva et superstite perierit. Illius enim non tantum Grego rii ævo, sed diu post, frequentes exstitere codices, ut patet ex Germano Constantinopolitano, Photin, Joanne Damasceno et aliis pluribus, qui hunc alle garunt: quanquam tamen non existimem ca oin

DISSERTATIO II, ART. II, DE IRENÆI LIBRIS ADV. HÆRESES. nia Græca Irenæi fragmenta quæ in Joannis quæ continua esse debebant, et sæpissime ab iis Damasceni ms. cod. Claromontano inserta la guntur, ab ipso Joanne Damasceno exscripta fuisse. Græco recentiori collecta fuisse videntur. Sed de hoc fusius disserit is qui novam editionem uperum S. Joannis Damasceni adornavit, vir eru ditione singulari, nec minori humanitate conspi cuus, R. P. Michael Lequien, ordinis Prædicatorum, t. Il ejusdem editionis. Sunt qui putant, nec im probabiliter, præter Latinam quinque Irenæi li brorum interpretationen, alteram Syriacam ex sti:isse. Nam Ephrem diaconus Edessenus, qui Græce nesciebat, integrum ex lib. 1, c. 8, n.1, locum exscripsit, inseruitque capitulo 8 Tractatus De virtute; qui quidem Tractatus ei vulgo ascri bitur, nec, quin ascribatur, quidquam repugnat. verbis novum caput inceperint, quæ vix colo dis tinguenda erant a præcedentibus. Uno verbo tex tum misere lacerarunt, potius quam diviserunt. Hujus rei experimentum fieri potest in omnibus quæ hactenus prodierunt Irenæi editionibus. Ea dein judicii maturitate atque solertia concinnata, quæ singulis quatuor priorum librorum capitibus præßixa leguntur argumenta. Ex veteris quidem interpretis verbis plerumquè condita sunt, novis tamen non raro fabricatis, quasi de barbarie ser monis contentio fuisset; sed adeo insulse atque inepte disposita, ut sæpissime vel nibil minus quam subjecti capitis scopum atque consilium, vel id perperam, vel levissimam dúntaxat ejusdem parti culam, eamque minus præcipuam, lectoribus exhiª beant. Antiquissima quidem ea esse non negave rim, utpote que in vetustioribus quibusque mss. codicibus, quanquam alia atque alia ratione collo cata, occurrant. Sed quamtumvis antiqua sint, ex quo certum est Irenæum ipsum auctorem non habere, lectoribusque incommodo potius quam levamento esse, haud aliter spectaṇda quam ut im periti cujuspiam opus Hli Irenæi perperam additum. 57. Utrique malo, ineptæ videlicet Irenæi textus divisioni, et ineptioribus adhuc argumentis con sulendum esse dudum censent eruditi. Posteriori jam consuluerat Joannes Jacobus Grynæus in sua Irenæi editione; nam veteribus maxima ex parte sublatis, novas, easqué aptiores capitum repioxàg adjecit. Displicuit consilium Feuardentio, nam ve teres summulas restituit; eo nomine, ut puto, quod antiquæ essent: quasi rebus absurdis aucto ritatem et prêtium adderet antiquitas. Displicuit et Grabio, qui male a Grýnæo facium palam pro nuntiat. An vero melius a Grabio ipso? Judicium penes lectores esto. Sic enim vetera argumenta restituit, ut spreta codicum auctoritate, qua ta+ înén sola fretus retinenda ea esse censuit, proprio arbitratu disposuerit, transposueritque, interdum uno et eodem in plura dissecto, interdum pluribus in unum congestis. Ex quo factum, ut pluribus capitibus aliquando idem, aliquando etiam nullum omnino, aliquando quod nihil aut parum conve ziat, argumentum præfigatur. Tutius forte ab omnibus iis incommodis sese expediret, qui rem ad Irenæi institutum revocans, textum ejus nullis capitibus et argumentis distinctum ederet. Hæc que fuit doctorum aliquot hominum, quos consu luimus, sed paucorum, sententia. Alii vero, iiqua multo plures, secus sensere; eorumque judicium prævaluit, hac potissimum ratione nixum, quod lector divisioni et argumentis jam assuetus non modicam ex iis, si modo recte fant, utilitatem colligere possit. Quare nova et commodiori capi tum instituta divisione, nova singulis argumenta præfiximus, quibus uniuscujusque scopus et con silium lectoris oculis summatim exhibetur, ut jam in Præfatione diximus. 56. Id vero utrique textui, tum Græco, tum Latino commune fuit, ut divisus quidem in libros quinquè, nullis vero capitibus, ant capitum argu mentis distinctus prodierit. Divisionem in libros quinque indicat` ipse Irenæus in fine et initio cu ¡asque libri, ubi insuper summatim repetitis iis quæ præcedenti libro pertractaverat, sequentis argumen tum dilucide ac breviter aperit. Sed deinceps con tinuum procedit orationis filum, sicque contextum, ut nulla partitionis cujuscunque se prodant Vesti gia, nullæ transitiones, aut aliud quidpiam quod capitis unius finem et initium, aut stylùm inter ruptam probet. Hinc qui e veteribus Irenæum allegaruut, Eusebius, Epiphanius, Theodoretus, Augustinus et alii librum sæpe designant, caput vero aut quodvis alius divisionis genus, nusquam. Hinc etiam in omnibus mss. codicibus Latinis liber quintus continuo nec interrupto stylo ab initio ad Sinem usque procedit, nullaque apparent capita, capitumque argumenta. [CIV] Primi omnium hunc in capita secuerunt Gallasius et Feuardentius, quanquam nec codem modo, præfixo unicuique capiti suo argumento. Nam antea Erasmus et Gry næus librum hunc ediderant, qualem mss, codices exhibebant. Hinc denique nec in aliis libris, in secundo præsertim, secum invicem consentiunt mss. codices, in quibus alia atque alia divisio occurrit; in his longiora capita, in illis breviora; in istis major capitum numerus, in illis minor. Quam etiam in suos codices invexere divisionem recentiores Græ ci, a Latina procul discedebat; minutiora quippe illius quam bujus capita, ut solerter colligit doc tissimus Grabius ex Procopii Gazæi Comment. in cap. 11 Geneseos, ubi ea quæ Irenæus lib. ii, cap. 23 (alias 38), n. 5, de pelliceo Adami vesti mento docet, tanquam ex cap. 59 et 65 allegat. Quibus omnibus id conficitur, Irenæum de textu in certa capita dividendo ne cogitasse quidem, imo nec veterem interpretem. Divisionis hujus auctores, recentiores quipiam, seu librarii, seu alii quivis; sed adeo imperiti, judicioque destituti, ut omnia sus que deque miscentes, orationisque Glum temere ac perperam abrumpentes, ca plerumque secuerint,

qui e parabolis efficacia peti posse censebant: rum ipsorum caput retorqueat. Quare quid et ad quos proinde relundendos sufficiebat parabolam eo sensu explicari, qui cum Christi verbis et insti tuto non pugnaret. Alia esse clariora Christi dicta, e quibus argumenta duci poterant, probe sciebat Irenæus; sed hæc libro quinto reservabat, ut ipse profitetur initio hujus libri et in ne quarti. Idem dici velim de variis numerorum copulationi bas, quibus interdum plus æquo delectari videtur auctor noster. Ejusmodi quidem argutias fastidivit posterior ætas; non ita vero ea, qua scripsit Iro næus, et hujus mores nostris metiri sana ratio noa sinit. Allegoricum hoe philosophandi genus, a Pythagoricis et Platonicis acceptum, maximo apud ethnicos, imo et Judæos ipsos, in pretio erat ad quod conformare sese antiquos Patres necesse fuit, tum ut superbos animos sibi facilius conci liarent, semel persuasos Christianam religionem a recta philosophandi ratione non abhorrere; tum ut eos propriis mucronibus, ubi sese occasio daret, configerent. Et id quidem ab Irenæo, eo potiori jure usurpatam, quo Gnostici, ut alibi ostendi, Pythagoreorum Platonicorumque principiis imbuti, plurimum¨ numeris tribuerent, et in variis eorum copulationibus haud exiguum causæ suæ præsi dium constituerent. Ad quorum proinde philoso phemata eo se consilio componit, ut ea in aucto quantum valeant ejusmodi rationes, ut æqua lance pensitetur, proponentis setas, scopus, adversariį, ac litigantium hypothèsis præ oculis semper haber debet ad que quisquis æquus attenderit, fateri non dubitabit id egisse SS. Patres quod in iis temporum disputationumque circumstantiis recta ratio ab iis exigebat. Sed quam parum tribueret Irenæus ejusmodi numeroruin rationibus et copu lationibus, luculenter patet ex iis quæ lib. ■, cap. 25 et 26, disserit. Ibi enim ex professo pro bat, Dei opera, res divinas, rationem, ac veritatis argumenta ad numeros exigi non debere; sed po tius numeros ad res divinas, rationem et veritatis argumenta exigendos esse; curiosamque illam nu merorum inquisitionem, et ex iis ducta argumenta infirma esse ac plerumque vana et periculosa. Non tamen hactenus dictis negaverim, quin apuð Irenæum spuriæ quædam occurrant rationes, quibus revera ecclesiasticorum dogmatum veritas fucetur potius quain illustretur; quales sunt eæ quas Christi ætate, et millenario regno petit; sed iis et aliis quibusdam paucis exceptis, cæteris omnibus, si æquitatis ponderibus examinentur, et ad aucto ris scopum atque consilium exigantur, pretium constabit et robur. Sed quid et quantum ex ejus doctrina juvari possit catholica fides, jam videamus. De Scripturarum sacrarum divinitate, canone et versionibus. 5. Scripturas sacras Deum ipsum auctorem ka- haberi, et plora ex iis, tanquam ex libris divinæ bere, ejusque Spiritu afflante exaratas esse, tam aperte tamque frequenter profitetur Irenæus ", ut id observare operam fere ludere sit. Scripture, in quit, perfecta sunt, quippe a Verbo Dei et Spiritu ejus dictæ. Et ne diutius quam par sit immorer in re tam manifesta, totus est Irenæus libro tertio et quarto, ut probet unum et eumdem Deum et Pa trem, utriusque Testamenti, Novi videlicet et Vete ria, auctorem esse; ipsoque, nec alio, per Verbum et Spiritum suum scriptoribus sacris, tum pro phetis, tum apostolis et evangelistis adiante, ea omnia quæ in Canonem retulit Ecclesia, exarata Brisac. auctoritatis, allegari: Pentateuchum Moysis, Josue, Judices; libros quatuor Regum; Psalmos, Pro verbia Salomonis; prophetias Isaia, Jeremia Ezechielis, Danielis, Osese, Joelis, Amos, Jona, Michæa, Habacuc, Zachariæ et Malachiæ. Quæ ex lis libris testimonia proferat, demonstrat Index lo corum Scripturæ sacræ a nobis concinnatus, ad calcem hujus operis. Hoc semel tanquam ex Isaiæ, multoties vero tanquam ex Jeremiæ prophetia de promptum allegat: Et commemoratus est Dominus sancius Israel mortuorum suorum, qui dormietant in terra sepultionis: et descendit att oas evangelizare salutem, quæ est ab eo, ut salversi cos. Nem alle 4. Sed quam late Irenæo pateret sacer hic Canon, gavit et Justinus martyr in Dialogo cum Tryphone, quaave libros complecteretur, haud ita facile dictu velut ex Jeremia, conquestus insuper, Judæos, odio ast. Certum quidem est sequentes Veteris Testa menti libres velut sacros et canonicos a S. Doctore * Lib. n, c. 18, n. 2. Christianorum, sententiam hanc et plures alias e sacris Bibliis erasisse. Ex quibus colligitur cam

tunc in quibusdam Ribliorum Christianorum co- tem Ecclesiarum, earumque insigniorum parte, dicibus exstitisse, sed paucissimis; vix enim alios, præter Justinum et Irenæum reperias, a quibus citetur. Jam nullibi librorum sacrorum occurrit. Quin Jeremiæ Threnos seu Lamentationes inter ea nonicas Scripturas recensuerit Irenæus, dubitari non potest. Ut enim ex iisdem Scripturis probet', Christum-Filium Dei, et salutem, el Salvatorem, et salutare vere et dici, et esse, verba hæc Thren. iv, Spiritus faciei nostræ Ckristus Dominus, inter alia e libris saeris petita profert, non nominato tamen libro e quo petuntur, sed generatim duntaxat indi eata, ut sæpe solet, Scriptura, hoc verbo, inquit. Spiritus enim, inquit, faciei nostræ Christus Dominus. Idem dicendum de Baruchi libro, quem ut prophe ticum et sacrum laudat, non tamen sub Baruchi, sed vel sub generali prophetæ, vel sub Jeremiæ no mine. Libro iv, cap 29, n. 4, probans, unum esse Deum, qui Verbo et Sapientia fecit et aptavit omnia, qui secundum magnitudinem quidem igno tus est omnibus qui´ ab eo facti sunt, secundum dilectionem autem cognoscitur semper per eum per quem constituit omuia; scilicet per Verbum ejus, Dominum nostrum Jesum Christum, qui no vissimis temporibus homo in hominibus factus est, ut finem conjungeret principio, id est bomineni Deo; ait: Et propterea prophetæ, ab eodem Verbo propheticum accipientes charisma, prædicaverunt ejus secundum carnem adventum, per quem [CVIII] commistio et communio Dei et hominis secundum placitum Patris facta est, ab initio prænuntiante Verbo Dei, quoniam videbitur Deus ab hominibus, et conversabitur cum eis super terram, etc. Quibus postremis vorbis manifeste alludit ad ea Baruch I, 38: Post hæc in terris visus est, et cum hominibus conversains est. Sed libro v, cap. 35, n. 1, finem capitis quarti et totum caput quintum ejusdem Ba ruch clare et ipsis verbis refert, velut ex Jeremia propheta Significavit, inquit, Jeremias propheta, Circumspice, dicens, ad orientem Hierusalem, et vide lætitiam, etc. Ex qua Irenæi aliorumque Pa trum citatione libri Baruch, canonicam ejus aucto ritatem recte omnino colligit Feuardentius in notis ad hunc Irenæi locum. Ecce tamen, in Feuarden tium insurgit el. Grabius in notis suis, eumque hallucinari graviter pronuntiat. Quis enim nescil, inquit, apocrypha scripta subinde a Patribus alle gari? Hocque apophthegmate contentus adversa rium prostratum iri confidit. Ergone quia apocrypha scripta subinde a Patribus allegantur, station pro nuntiandum, eum hallucinari, qui ex eorum citatione colliget librum aliquem canonicum esse? Si ita sit, jam adversus Grabium prodeat impius aliquis, qui aliquod e quatuor Evangeliis, vel aliquas ex Epis tolis Pauli, aliorumve apostolorum, ex albo Scriptu rarum expungat; quo argumento hunc confutabit vir clarissimus? An ex continua Patrum et Conci liorum citatione probare se posse putabit, sacra hæc scripta ab omnibus Ecclesiis, aut maxima sal tanquam canonica habita semper fuisse? Invictuın quidem cæteris est argumentum, sed Grabio pror sus infirmum et inutile. Nam statim occurret im pius, hacque unica Grabiana responsione, apocry pha scripta subinde a Patribus allegari, totam vimı argumenti facile infringet, Grabiumque ipsum ad incitas rediget. Non igitur ex eo quod quidam Pa tres apocrypha interdum scripta allegaverint, eorum illico elevanda fides est, cum librum ali quem velut canonicum citant. Si quidem tot et tanti, tam diu, tamque continuata serie apocry phum quoddam scriptum citarent, quanti, quamque diu librum canonicum allegant, premeret forte Grabiana dißßcultas. At multum abest ut paria sint utrinque momenta. Qui librum apocryphum velut sacrum citarunt, pauci sunt, nec obtinuit eorntu sententia; imo potius, majori Ecclesiarum parte prævalente, successu temporis prorsus obsolevit. contrario vero dum liber aliquis, quem sacrum deinceps agnovit Ecclesia, a Patribus allegatus est, quamvis initio dubitarent multi, quia paulo obscu rior erat ea de re traditio apostolica; ea tamen, successu temporis, accuratiori rei examine, con sultisque iis Ecclesiis, in quibus ṇņotissima erat et continuata episcoporum successio ab apostolis, pa tefacta, demum ad liquidum explorata veritate, calculum veteribus adjecit universa Ecclesia. Tam immensum tamque apertum discrimen facile animadvertere potuisset Grabius, nisi anticipate Calvinianorum Lutheranorumque opiniones fucum fecissent. Sed de vana ejus objectiuncula, toties a Catholicis contrita, jam satis. Id tantum, ut ad Ire næum revertar, addiderim: si Baruchi prophetiam sub Jeremiæ nomine laudaverit, non solum ita lau davisse. Eodem quippe inodo allegavere Clemens Alexandrinus lib. 1 Pædag., c. 2, et lib. 11, c. 3; Cyprianus, lib. 11 Testimon, ad Quirin. et in lib. De oratione Domin.; Eusebius, in libris De demonst. evang.; Basilius, lib. IV cont. Eunom., et alii tum Græci, tum Latini. Ratio omnibus nota est, quia nimirum Baruch Jeremiæ discipulus fuit, illiusque prophetia magistri librojuncta erat. 5. Librorum Tobiæ, Judith, Esther, Paralipo menon, Ecclesiasta, Cantici canticorum, Eccle siastici, Job, Abdice, Nahum, Sophoniæ, Aggæi, et Machabæorum, nuspiam, nisi me fallit memoria, in iis qui exstant Irenæi libris, occurrit mentio. To biam tamen jam tum in pluribus Ecclesiis inter prophetas eodem jure locum habuisse, quo Moysen, Jesum Nave, Amos, Habacuc, Joel, Zachariam, Isajam, Ezechielem, Jereniam, Danielem, Aggæum, Michæam, Nahum, Esdram et Sophoniam, ex eo colligi posse videtur, quod Irenæus, libro 1, cap. 30, Sethianorum et Ophitarum deliria describens, ait n. 10, sic eos inter septem Angelos mundi rectores, prophetas partitos fuisse, qui illorum nomine et amatu vaticinia funderent, ut suo Elozi Tobium et Aggæ’um ascriberent. Susannæ et Belis historias,

aliter citat Epistolas Catholicas Jacobi et Judæ, et ea demum soluta, Judæisque in patriam reducibus, secundam Petri, nisi verba quædam suis inserendo, tacendo locum et auctorem unde deprompta sunt, ut ei constabit qui loca in Indice designata consu lere dignabitur. Secus dicendum de Epistola se cunda Joannis, quam ut Fpistolam Joannis dis cipuli Domini agnoscit et allegat lib. 1, c. 16, n. 3, et lib. 1, c. 16, n. 8. Apocalypsim etiam Joanni discipulo Domini nominatim ascribit, et sub ejus nomine citat lib. iv, c. 20, n. 41; lib. v, c. 35, n. 2, et alibi. Illud etiam non omittendum, quod Hermæ Pastorem velut Canonicam Scripturam lau det Irenæus lib. 1v, c. 20, n. 2. Bene ergo, inquit, pronuntiavit scriptura, quæ dicit: Primo omnium crede, quoniam unus est Deus, etc., quæ verba de sumuntur ex lib. 11 Pastoris, Mand. 1. Sed eodem modo citavere plures alii Patres Græci, quorum testimonia collegit doctissimus Cotelerius, librisque Pastoris a se editis præmisit. Latinis vero tanti non fuit iste Hermæ Pastor: unde postea ab oni nibus Ecclesiis e numero librorum sacrorum ex punctus est. 8. Inter omnes, quibus usa est Ecclesia, sacræ Scripture versiones, nulla Irenæo venerabilior visa est ea quæ dicitur Septuaginta Interpretum. Hanc ipsi fonti Hebræo auctoritate pene parem existima vit, utpote quam per aspirationem Dei factam cre didit. In eam vero sententiam abiit, quod Septua ginta, qui dicuntur, Interpretes, quasi prophetas habuerit, qui afflante atque dirigente Spiritu san clo versionem suam concinnaverint. Censet igitur Irenæus, Ptolemæum Lagi filium, cum eam, quam Alexandriæ construxerat, bibliothecam omnigenis codicibus ornare in votis baberet, misisse legatos qui a Hierosolymitis tum Scripturas eorum, tum Hebraici et Græci sermonis peritos exposcerent, qui easdem ex llebræo in Græcum converterent. Hierosolymitæ, qui tum Macedonibus parebant, regi morem gerentes, delectos septuaginta seniores, Scripturarum et utriusque linguæ peritiores, mit tunt. Veritus Ptolemæus ne interpretes ex com pacto Scripturarum arcana prodere nolentes, fu cum spuria et adulterina interpretatione facerent, separans eos ab invicem, jussit omnes eamdem inter pretari Scripturam; et hoc in omnibus libris fecit; id est, jussit ut omnes simul eumdem Scripturæ librum interpretarentur. Convenientibus autem ipsis in unum apud Ptolemæum, et comparantibus suas interpretationes, Deus glorificatus est, et Scripturæ vare divinæ creditæ sunt, omnibus eadem, et eisdem verbis, et eisdem nominibus, recitantibus ab initio usque ad finem: uti et præsenter gentes cognosce rent, quoniam per aspirationem Dei interpretatæ sunt Scripturæ. Ut autem res habeat fidem, addit Irenæus nihil mirum esse, si idem Deus qui olim Esdræ Scripturas sacras instauranti aspiravit, aspi raverit et LXX Interpretibus easdem in Græcuni sermonem convertentibus. Corruptis siquidem Ba bylouicæ captivitatis tempore Scripturis, Deum, temporibus Artaxerxis Persarum regis, inspirasse Esdras sacerdoti tribus Levi veterum prophetarum sermones omnes instaurare, et, restituere populo eam legem, quæ data est per Moysen. Ex quibus omnibus concludit (qui scopus erat), vere impudo ratos et audaces esse hæreticos, qui, ut hæreslm suam Scripturarum auctoritate muniant, alias, præter antiquissimam illam, quæ miris adeo modis facta est, Scripturæ interpretationes proferre au dent apostolos enim, hæreticis omnibus vetustio res, consonare prædictæ interpretationi, et interpre lationem consonare [CX] apostolorum traditioni; cum hi prophetica omnia ita annuntiaverint, quemad modum Seniorum interpretatio continet. Sic argumen tabatur Irenæus, ut probaret hæc Isaiæ verba “ Ecce virgo concipiet et pariet filium, a Theodotione et Aquila corrupta esse, dum vocem ry, Virgo, verterunt väävıç, adolescentula; ne scilicet ex en Isaiæ loco inferretur Christum ex Virgine natumi esse. 9. Vulgatam versionis LXX Interpretum histo riam hic examinare nostri non est Instituti: cum maxime id actum sit a pluribus, iisque doctissimis hominibus. Panca duntaxat circa Irenæi nostri nar rationem observare sufficiat. Primo non Irenæum solum tanti fecisse versionem LXX Interpretum eodem in honore fuit apud omnes quatuor priorum sæculorum Patres, apud quos obtinuerat ea sen tentia, Interpretes prophetarum vices et officia peregisse. Fons autem ex quo profluxit communis ea veterum existimatio, ſuit Aristææ historia, sive vera, sive falsa; testis, ut ipse credi amat, oculati, quam Josephus lib. x Antiquitatum, cap. 2, et Philo lib. 11 De vita Mosis, compendio retulerunt, quamque omnes,tum veteres Judæi, tum priores Christiani unanimi consensu receperunt; tum per vagata opinio, Septuaginta Interpretes in totidem cellulis a Ptolemæo inclusos, sic a Deo inspiratos fuisse, ut collatis inter se versionibus singulis, om nes in iisdem sententiis, verbis et nominibus con venisse reperti fuerint. Hujus quidem circumstan tiæ non meminit Aristæas: primas ante Irenæum meminit Justinus Martyr in Exhortatione ad gentes; uterque vero traditam accepit partim a Pbilone, partim a cæteris Judæis, quibus Aristææ historiam novis miraculis ornare placuit. 2• Ptolemæum il lum, quo regnante atque jubente, ex Hebræo in Græ cum sermonem conversæ sunt Scripturæ, fuisse, ex Irenæi sententia, non Philadelphum, ut sentiunt Aristaas, Josephus, Philo, Tertullianus in Apolo getico, et alii plerique e Patribus, sed Lagi filium; quæ et eadem sententia fuit Clementis Alexandrini lib. 1 Strom., pag. 341 et seqq. Gravibus quidem hæc premitur difficultatibus, vixque ac ne vix qui dem cum historia Aristaæ, ubi buie semel sua constiterit auctoritas, conciliari poterit. Conciliare tamen utcunque student, qui Anatolio episcopo Laodicæno duce, cujus fragmentum recitat Euse

secum invicem conciliaret, vel iis resectis quæ ne- Italicam versionem ad verbum non raro sequatur, gligentia vel audacia librariorum perperam addita fuerant, vel iis additis quæ male omissa fuerant, docet ipse 1. xv Commentar. in Matthæum. Cum igitur non lidem essent ubique versionis twy 0 codices, non mirum si ea, quæ ex ea profert Ire næus, non semper cum nostris exacte conveniant. Qui enim supersunt nobis, pauciores numero sunt; longe plures Irenæ ætate circumferebantur; qui si adhuc exstarent, certius de iis, quibus usus est, judicare possemus. 3ª Quod Latinus Irenæi inter pres ea, quæ S. doctor Scripturæ testimonia alle gat, interdum vel minus accurate verterit, vel non ex ipso Græco verterit, sed labori parcens, prout ea in vulgatis Latinorum versionibus legebantur, Irenæi textui inseruerit. Eædemque rationes va lent, non pro Veteris duntaxat, sed et pro Novi Testamenti locis quæ citavit Irenæus. Nec enim ea semper ex codice protulit, sed interdum ex memo ria; nec minor fuit inter Novi quam inter Veteris Testamenti codices diversitas, ut sæpe conquestus est Hieronymus, et satis patet ex iis omnibus Græ cis, qui etiamnum supersunt: nec minor fuit in iis vertendis Irenæi interpretis incuria. Hæc ex eo po tissimum deprehenditur, quod veterem vulgatam ut pluribus in locis observavi. Nihil vero necesse est moneam, tantam nusquam exstitisse varietatem inter omnes sive Veteris, sive Novi Testamenti co dices, quibus usa est Ecclesia, quosque legit Ire næus, ut quidpiam dispendi pertulerit sensus: res ipsa per se loquitur, et ei qui loca omnia sive ab auctore nostro, sive a veteribus Patribus allegata cum hodiernis nostris sacræ Scripturæ exemplari bus conferre voluerit, palam illico fiet totum di scrimen in verbis quibusdam, illæso semper ma nente sensu, hærere. Id tantum ex hactenus dictis colligi velim, vix quidquam certi statui posse de iis, quibus usus est Irenæus, Novi præsertim Testa menti codicibus: adeo ut ex iis quæ allegat Scri pturæ locis, ut quid certum et indubitatum conclu di non possit, sic vel sic omnino habuisse Irenæi codices; sed ejusmodi argumenta sobrie proponen da sint, et intra conjecturarum limites manere de beant. Ad hæc si attendisset cl. Grabius, non ita fidenter pronuntiasset, hæc vel illa exstitisse in ve teribus Ecclesiæ codicibus, vel ab iis abfuisse. Quisquis prudens est, et in lectione Patrum tantil lum versatus, abstinet ab ejusmodi judiciis, ne le meritatis notam incurrat. De Scripturarum perspicuitate et obscuritate. 11. Claras et perspicuas esse Scripturas sacras, his attenderit, ignorare possit. Recte omnino, Sub earumque sensum cuilibet attento et studioso le ctori facilem et obvium esse, vulgatus Protestan tium error est, quem mirum, si Irenæo tantæ au ctoritatis Patri non affinxissent. Hunc quamvis in notis suis paulo parcius insinuet cl. Grabius, in Indice generali ad vocem Scriptura sollicitius in culcat. Scriptura sacra, inquit, omnia quæ scire debemus, aperte et citra parabolarum involucrum proponit. Judæis cum legitur, obscura et fabulæ si milis, Christianis vero perspicua. Sed si ea quæ ibi indicantur loca conferas, miraberis nihil minus, quam quod spondet Index, occurrere. Nec accura tior, ne dicam sincerior, fuit vir cl. in notula, quam lib. 11, cap. 46, suæ editionis pag. 172 (nostræ vero cap. 27, n. 2, p. 155), subtexnit. Nimirum occasione istorum Irenæi verborum: Cum itaque universæ Scripturæ, et Prophetiæ, et Evangelia, in aperto, el sine ambiguitate, et similiter ab omnibus audiri pos sint, etc., tam scite quam vere sic monuerat Fenar dentius: Non vult, ait, omnes Scripturas adeo uper las, et cuivis obvias esse, ut nulla sit in eis obscuri tas; cum hoc alibi frequenter affirmet, etc. Sed eas adeo perspicue et constanter unum et solum Deum mundi creatorom et rectorem prædicare, ut nemo, qui jungit vero Grabius: Attamen præcedenti pagina aperte el sine ambiguo, ipsis dictionibus in Scri pturis posita dicit universe, quæ quidem dedit in hominum potestatem Deus, et subdidit nostræ scientiæ, prout ibidem loquitur: id est, quæ Deus a nobis sciri, vel credi voluit. Verum quidem est Irenæum initio capitis asserere, quædam esse aperte et sine ambiguo, ipsis dirtionibus posita in Scriptu ris; sed hanc Irenæi propositionem universalem esse, hacque S. doctorem complecti voluisse ea omnia quæ Deus a nobis sciri, vel credi voluit, Grabii commentaria sunt cum ipso textu e diametro pu guantia. Nimirum postquam Irenæus capite præce denti insanam Gnosticorum curiositatem redarguit, qui Scripturas temere scrutati, insulsisque de Deo rebusque divinis quæstionibus atque commentatio nibus delectati, vano scientia: nomine superbius efferebantur: tum initio capitis sequentis (in quo demonstrandum sibi proponit, ex parabolis, quibus multiplex subesse potest sensus, obscura explicanda non esse, sed ex iis quæ clare et aperte posita sunt in [CXII] Scripturis) subjungit, sensum sanum, et qui sine periculo est, et religiosum, et amantem ve rum, quæ quidem dedit in hominum potestatem Deus,

et subdidit nostræ scientiæ, hæc prompte meditari, Scripturis, respondebit: non universe, ut perperam el in ipsis proficere, diuturno studio facilem scientiam corum efficientem. Quænam vero ea sint, quæ dedit in hominum potestatem Deus, et subdidit nostræ scientiæ, statim indicat: Sunt autem hæc, addit, que ante oculos nostros occurrunt, el quæcunque aperte, et sine ambiguo, ipsis dictionibus posita sunt in Scripturis. An vero, quisquis ita loquitur, aperte et sine ambiguo, ipsis dictionibus in Scripturis posita dicit universe, quæ dedit in hominum pole statem. Deus, et subdidit nostræ scientiæ; id est, qua· Deus a nobis sciri vel credi voluit? Lippis ocu lis Irenæum legerit, qui sic concludat. Id vult S. doctor, quædam esse, quorum investigationem permisit nobis Deus, quæque subdidit nostræ scien tiæ; ea vero esse 1• Quæ ante oculos nostros occur runt, res naturales videlicet; non certe ea omnia, quæ in Scripturis habentur, utpote quæ ante ocu los nostros occurrere, nemo sanæ mentis dixerit. 2. Quæcunque aperte et sine ambiguo, ipsis di ctionibus posita sunt in Scripturis. Ut ergo quæ cunque aperte et sine ambiguo posita sunt in Seripturis, scientiæ nostræ atque investigationi permiserit Deus; non hinc tamen, nisi puerili so phismate, concludi potest, ea omnia, quæ Deus a nobis sciri vel credi voluit, aperte et sine ambiguo posita esse in Scripturis. Alias eodem jure con cludi posset, ea omnia quæ Deus a nobis sciri, vel credi voluit, ante oculos nostros occurrere, id est sub conspectum nostrum cadere; alterum enin, ab altero non separat Irenæus; quæ tamen conclusio absurdissima foret. Longe quippe diversæ sunt hæ propositiones: Quæcunque ante oculos nostros oc currunt, et aperte et sine ambiguo in Scripturis posita sunt, ea omnia dedit in hominum potestatem Deus, et subdidit nostræ scientiæ; et: Ea omnia quæ Deus a nobis sciri vel credi voluit, aperte el sine ambiguo, ipsis dictionibus posita sunt in Scripturis. Prima propositio Irenæi est; secunda Grabii so lus, non certe S. doctoris. 12. Tantum abest hic dicat, ea omnia, quæ in Scripturis habentur, aperte et sine ambiguo, ipsis dictioyibus posita esse; quin potius, postquam ostendit ex parabolis obscuris clara et perspicua Scripturæ verba explicanda non esse, subjungit, stultum esse et absurdum, quæ non aperte dicta sunt in Scripturis, neque ante oculos posita, copu lare absolutionibus parabolarum, quas unusquisque, prout vult, adinvenit. Igitur præter parabolas, qui bus multiplex subesse potest sensus, alia in Scri pturis occurrunt, quæ non operte dicta sunt; obscura proinde, nec unicuique facile pervia, sed quæ ex plicatione et interprete indigeant. Ea vero licet obscura, si non a nobis sciri, certe credi Deus voluit. Si autem ab Irenæo quæras, quænam ea siut quæ aperte et sine ambiguo posita sint in ** Lib. 1v, 11. 2. 47 Ibid., n. 5. 48 Ibid., n. 2. Hngit Grabius, sed singulariter, et quantum ad argumentum præsens pertinebat, unum esse et solum Deum, mundi conditorem et rectorem. Cum itaque, inquit, universæ Scripturæ, et Prophetiæ, et Evangelia in aperto, et sine ambiguitate, et simi liter ab omnibus audiri possint, etsi non omnes cre duni, unum el solum Deum, ad excludendos alios, prædicent omnia fecisse per Verbum suum, sive vizi bilia, sive invisibilia, etc., et ipsa autem creatura, in qua sumus, per ea quæ in aspectum veniunt, hoc ipsum testante, unum esse, qui eam fecerit et regnt valde hebeles apparebunt, qui ad tam lucidam ada pertionem cæcutiunt oculos, etc. Quam multa autem sint in Scripturis obscurissima, quæ explicari a nobis non possunt, fusius docet cap. sequenti, ubi probat plures in iis occurrere difficultates, quæ solvi a nobis non possint, sed quarum solutio Deo soli. humili fide committi debeat: Scripturas qui dein perfectas esse, utpote a Verbo Dei et Spiritu ejus inspiratas; sed tantis mysteriis abundare, ut ad ea intelligenda revelatione opus sit: adeo siqui dem angustos esse mentis nostræ limites, ut in ipsis rebus naturalibus, quarum assiduus nobis est usus, quasque quotidie videmus et contrectamus, cæcutiat. Legi verba apud auctorem possunt n. 2 et 3, longiora siquidem loca sunt, quam ut hic ex scribantur. Et lib. IV, cap. 26, n. 1 (quo etiamn loco abutitur Grabius), docet, Christum esse the saurum in Scripturis absconditum, ejusdem Christi adventu et cruce revelatum. Prophetias omnes, priusquam habeant efficaciam, ænigmata et ambi guitates esse hominibus: cum autem venerit tempus, et evenerit quod prophetalum est, tunc prophetias habere liquidam et certam expositionem. Et propter hoc quidem Judæis, cum legitur Lex in hoc nunc tem pore, fabulæ similem esse; non enim habent expo sitionem omnium rerum pertinentem að adventum Filii Dei, qui est secundum hominem; a Christianis vero cum legitur, thesaurum esse absconsum in agre, cruće vero Christi revelatum esse et explanatum. Ratio est, quia Christiani habent expositionem oni nium rerum pertinentem ad adventum Filii. quo vero habent?” Ab eis qui in Ecclesia sunt presby. teris, quibus proinde obaudire oportet, his nimirum qui successionem habent ab apostolis; qui cum episco patus successione charisma veritatis certum, secun dum placitum Patris acceperunt." Nam ubi cha rismata Domini sunt, ibi discere oportet veritatem, apud quos est ea, quæ est ab apostolis Ecclesiæ successio, et id quod est sanum et irreprobabile con versationis, et inadulteratum et incorruptibile sernio mis constat. Hi enim et eam, quæ est in unum Dex*, qui omnia fecit, fidem nostram custodiunt; et eam, quæ est in Filium Dei, dilectionem adaugeni... eb Scripturæ sine periculo nobis exponunt“. Reliqui

vero qui absistunt a principali successione, et quo- ctrinam custodiunt; et cum presbyterił ordine sermo cunque loco colligunt, suspecti habendi, vel quasi hæretici et male sententiæ; vel quasi scindentes, el elati, et sibi placentes; aul rursus ut hypocritæ, quæ stus gratia et vanæ gloriæ hoc operantes. Omnes autem hi deciderunt a veritate. 13. Videat jam cl. Grabius utrum hæc Irenæi verba, ad quæ ipse remittit, causæ suæ faveant. Videat utrum ex S. doctoris sententia, Scripturæ aden perspicuæ sint et apertæ, ut interprete non indigeant. Videat utrum earum interpretatio cu jusvis privati hominis judicio permittatur. Videat demum, et serio perpendat, utrum ea societas, vel in qua natus est, vel cui se adjunxit, tules presby teros nutriat, quales hic describit Irenæus, qui suc cessionem habent ab apostolis; qui cum episcopalus successione charisma veritatis certum, secundum placitum Patris acceperunt; qui et apostolorum do nem sanum el conversationem sine offensa pṛæstant, ad confirmationem et correptionem reliquorum, etc. Edat, ut cum Tertulliano " loquar, origines Eccle siarum suarum; [CXIII] evolvat ordinem episcopo Tum suorum, ita per successiones ab initio decurren tem, ut primus ille episcopus aliquem ex apot:olis, vel apostolicis viris, qui tamen cum apostolis perse veraverit, kabuerit auctorem et antecessorem. Confin gat quidquid libuerit; si candide et sincère agere voluerit, cum devenerit ad Matthæum Parkerum in Anglia, Lutherum in Germania, Calvinum in Gallia, aliosque ejusmodi recentiores sectarum duces et conditores; deprehendet eos successio nem apostolicam vel ludicra et sacrilega ordina tione invertisse, vel spreta omni ordinatione fun ditus evertisse. Sed de his po De Traditionis auctoritate et fundamento. 14. Scripturas quidem sacras Dei sermones iis distingui, utpote quæ earum sit interpres; quod ess, et regulam veritatis certam et immutabilem, cui nihil addere vel detrabere liceat, rectissime locet Irenæus ". lis tamen omnia Dei verba ex presse non contineri, sed apostolos, ut Christi lega los atque præcones, plura docuisse, quæ scriptis haudquaquam consignarunt, non minus aperte prædicat “. Traditionis siquidem auctoritate impu gnaturus hæreticos, jam ab initio libri tertii ostendit, eam esse impiorum hominum proterviam, ut cum ex Scripturis arguuntur, in accusationem convertantur ipsarum Scripturarum, quasi non recla habeant, neque sint ex auctoritate, et quia varie sint dictæ, et quia non possit ex his inveniri véritas ab kis qui nesciant traditionem; non enim per lilleras traditam illam, sed per vivam vocem... Cum autem ad cam iterum traditionem, quæ est ab apostolis, quæ per successiones presbyterorum in Ecclesia custodi int, provocamus eos; adversantur traditioni, dicen tes se non solum presbyteris, sed etiam apostolis ex sistentes sapien:iores, sinceram invenisse veritatem Evenit itaque neque Scripturis jam, neque traditioni consentire eos. Ex quibus hæc liquido sequuntur, 1. ipsos omnium hæreticorum pessimos agnovisse et confessos fuisse, Scripturas varie dictas esse, id est interdum obscuras esse, variosque iis subesse sensus. 2. Obscurorum locorum sensum a tradi tione petendum esse, non ea, quæ per litteras tra dita sit, sed per vivam vocem. llæc non reprehendit Irenæus, imno in sequentibus probat, ut mox videbi tur. 3• Traditionem latius patere Scripturis, et ab *. De præscrip. ** Lib. ¡v, c. 35, n. 4. et hæc Irenæi conclusio demonstrat: Evenit itaque, neque Scripturis jam, neque traditioni consentire eos. Et postquam de traditione apostolica fusius disse ruit, jam argumento finem imponens, et ad illud, quod e Scripturis petitum cœperat, reversurus, sic caput 5 orditur: Traditione igitur, quæ est ab apostolis, sic se habente in Ecclesia, et permanento apud nos, reveriamur ad eam, quæ est ex Scripturis ostensionem, eorum qui Evangelium conscripserunt. apostolorum, etc. Ubi traditionem apostolorum ab eorum scriptis perspicue distinguit. Sed non pos sum quin hic obiter malam Gallasii fidem castigenı, qui cum clara hæc Irenæi verba adulterare in textu non potuisset, ea in summulis suis corrumpere au sus est, Traditio, inquit, apostolorum convenit cum eorum scriptis, ad quæ semper est nobis redeundum. An is sit Irenæi verborum sensus, judicet quisquis oculos habet, nec deinceps ejusmodi novarum edi tionun auctoribus fidat. Illud igitur Irenæi avo certum erat, non satis esse ad catholicam fidein, ut quis Scripturis consentiret, nisi insuper consenti ret et traditioni, ei quæ per vivam rocem, non per litteras tradita fuit ab apostolis, quæque per succes siones presbyterorum, id est episcoporum, in Ecclesia custoditur. Et binc etiam in confesso erat apud ommes, non Scripturas tantum, sed traditionema etiam, regulam esse fidei nostræ; neque enim að Scripturas duntaxat provocabantur bæretici, uli provocari vellent recentiores heterodoxi, sed et ad traditionem, tanquam ad certissimam Christianæ Lib. v, cap. 30, 11. 2. "C. 2.

et catholicæ veritatis regulam: hacque confundeban- ris proinde auctoritatis est, quam ipsa apostolica tur, ut ait auctor noster capite sequenti, omnes ii, qui quoquo modo vel per sibi placentia, vel vanam gloriam, vel per cæcitatem et malam sententiam, præterquam oportet colligebant. Si qui autem tradi tioni non consentirent, adversus eos certamen eral, et undique resistendum esse illis censebant Ecclesiæ Patres. scripta, cum utraque Dei et Christi ipsius sernio nes sint. Nam sive viva voce, sive scripto docue rint apostoli quidpiam, quod ad fidem aut mores necessario pertineat, Christi doctrina est, et a Christo revelata et accepta, quam aflante atque dirigente Spiritu sancto tradiderunt: Dei proinde verbum est, Deo ipsi acceptuin referendum. Ea propter traditionem primis libri tertü capitibus ³³, et alibi sæpe, tam sollicite opponit hæreticis auctor noster, meritoque tantum illius pondus esse vult, ut hoc obruantur quicunque male sentiunt. Eapro pter hæreticis traditionem aut contemnentibus aut violantibus undique resistendum, eosque ut fures et latrones devitandos esse monet. Oportet, inquit, devitare quidem illos; quæ autem sunt Ecclesiæ cum summa diligentia diligere, el apprehendere veritatis traditionem. Eapropter denique tantum traditioni tribuit, ut si neque apostoli quidem Scripturas reli quissent nobis, oporteret tamen ordinem sequi tradi tionis, quam tradiderunt iis quibus committebant Ecclesias. Quod adeo verum est, addit ", ut huic ordinationi assentiant multæ gentes barbarorum, eorum qui in Christum credunt, sine charla et atru mento (id est sine scripturis) scriptam habentes per Spiritum in cordibus suis salutem, et velerem tradi tionem diligenter custodientes, in unum Deum cre dentes, fabricatorem cœli et terræ, etc. Hanc fideus qui sine litteris crediderunt, quantum ad sermonem nostrum, barbari sunt; quantum autem ad sonien tiam et consuetudinem, et conversationem, propter fidem perquam sapientissimi sunt, et placent Dee, conversantès in omni justitia, el castitate, et sapien tia. Ad hanc unam traditionis normam barbari III¡ exigentes quæcunque nova ab hæreticis propone rentur, statim concludentes aures súas, longe lon gius fugerent, nec audire quidem sustinentes blasphe mum colloquium. Sic per illam veterem apostolorum traditionem, ne in conceptionem quidem mentis ad mittunt quodcunque hæreticorum portentiloquium est. En quæ et quanta priscis Ecclesiæ Patribus, apostolicisque viris, traditionis auctoritas erat. 15. Cur vero tanta esse in traditione, ad catho Kcam fidem tuendam, momenta vellent SS. doctores, ratio, ex Irenæo, in promptu est: quia traditio est ab apostolis. Nimirum, non omnia quæ docuerunt apostoli, hæc scriptis mandarunt, sed plura vivæ vocis oraculo tradiderunt, iis maxime quibus Ecclesias con mittebant; quæ per successiones episcoporum per venerunt usque ad nos. Traditionem itaque apostolo tum, inquit cap. 3, n. 1, in toto mundo manifesta tam, in omni Ecclesia adest respicere omnibus qui vera velint videre; et habemus annumerare eos, qui ab apostolis instituti sunt episcopi in Ecclesiis, et successores corum usque ad nos, qui nihil tale docue runt, neque cognoverunt, quale ab his deliratur. Etenim si recondita mysteria scissent apostoli, quæ seorsim et latenter a reliquis perfectos docebant, his rel muxime traderent ea, quibus etiam ipsas Eccle sias committebant. Valde enim perfectos et irrepre kensibiles in omnibus eos volebant esse, quos el suc cessores relinquebant, suum ipsorum locum magisterii tradentes, quibus emendate agentibus fieret magna utilitas, lapsis autem summa calamitas. Firmissi mum itaque et ineluctabile illud argumïentum est. Cum dogma quidpiam in Ecclesia proponitur, quod Scripturis aut fulciri aut impugnari satis non po test, illud ad Ecclesiarum traditionem exigendum est; si cum ea consentiat, id apostolis ipsis acce pum referendum est; si dissentiat, illico rejicien dum et damuandum. Cum enim Ecclesiæ omnes vel ab apostolis ipsis, vel ab eorum discipulis aut successoribus ſundatæ sint; qui primi ad eas Ec clesias regendas ordinati sunt episcopi, eorum oin nium quæ a Christo tradita et accepta docuerant, vel explicuerant apostoli, notitia probe instructi accesserunt: valde enim perfectos et irreprehensi biles in omnibus eos volebant esse apostoli, quos et successores relinquebant, suum ipsorum locum ma gisterii tradentes. li vero apostolorum successores quæ ab apostolis acceperunt, suis vicissim succes soribus tradiderunt et crediderunt, hi aliis, donec per successiones episcoporum pervenientem usque ad nos traditionem et doctrinam apostolicam ipsi ac ceperimus. Ex quibus evidenter patet, eam quam Irenæus, aliique SS. Patres traditionem apostolo rum dicunt, ipsissiniam esse apostolorum doctri nam, quam viva voce tum Ecclesiis a se fundatis, [CXIV] tam iis quos instituerunt episcopis, tradi derunt et crediderunt; hanc enim, ut jam dixi, Irenæus a Scripturis aperte distinguit. Non mino 16. Medium autem, ac veluti canalis, quo tradi tio apostolica ad nos usque fluxit intemerata, suc cessio episcoporum est legitime in Ecclesia catho lica ordinatorum. Neque enim quemquam Ecclesiis præfecerunt præficique permiserunt apostoli, nisi prius ea omnia, quæ ad fidem et mores necessario pertinent, apprime calleret, eorumque omnium quæ credenda et agenda Ecclesiæ proposuerant, notitia solerter imbutus fuisset: ut nimirum eaın dem notitiam posteris transınitteret. Et hinc eai episcoporum successionem tam acriter tamque frequenter urget adversus hæreticos Irenæus; ra tus videlicet, nibil efficacius esse ad retundendam omnem hæreticam pervicaciam. Non enim, in quit", oportet quærere apud alios veritatem, quam fa cile est ab Ecclesia sumere: cum apostoli, quasi in C. 3, n. 2; c. 2, n. 3; c. 4, n. 1. "N. 2. & N. 1. Digilized by Google

depositorium dives, plenissime in eam contulerint sio, unam et eamdem vivificatricem fidem esse, quæ in Ecclesia ab apostolis usque nunc, sit conservalu et tradita in veritate. omnia, quæ sunt veritatis; ut omnis, quicunque velit, Sumal ex ea potum vitæ. Porro depositorii illius divitis, in quod plenissime contulerunt apostoli om nia quæ sunt veritatis, custodes sunt ii, quos Deus ipse in Ecclesia sua constituit ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei; episcopi vidclicet, qui per legitimam impositionem manuum ab apo stolis eorumque successoribus in Ecclesia catholica ordinati et consecrati sunt. Propterea, ait auctor noster, si de aliqua modica quæstione disceptatio es sel, nonne oporteret in antiquissimas recurrere Eccle sias, in quibus apostoli conversati sunt, et ab eis de præsenti quæstione sumere quod certum, et re liqui dum est? Ratio est quia non tantum in antiquissi mis illis Ecclesiis conversati sunt apostoli, et ple nissime in eas contulerunt omnia quæ sunt veritatis **; sed et iisdem præfecerunt episcopos, qui sibi in earum regimine succederent; quos cum valde perfectos, et irreprehensibiles in omnibus vellent esse; si recondita mysteria scissent, his vel maxime traderent ea, quibus etiam ipsas Ecclesias commit tebant. Ira 18. Romanæ Ecclesiæ traditioni subjungit ditionem Asianarum Ecclesiarum, Smyrnensis in primis et Ephesinæ, quam pariter probat ex suc cessione episcoporum. In ea siquidem, quæ est Smyrnis, Ecclesia Polycarpus, ab apostolis edoctus, el conversatus cum multis ex eis qui Dominum no strum viderunt, ab apostolis in Asia constitutus epi scopus, hæc docuit semper quæ ab apostolis didice rat, quæ et Ecclesiæ tradidit, et sola sunt vera. Testimonium his perhibent, quæ sunt in Asia, Eccle siæ omnes, et qui usque adhuc successerunt Poly carpo... Sed et quæ est Ephesi Ecclesia, a Paulo quidem fundata, Jounne autem permanente apud eos usque ad Trajani tempora, testis est verus apostolo rum traditionis. Et hinc rectissime concludit “, eis, qui in Ecclesia sunt, presbyteris obaudire opor lere, his qui successionem habent ab apostolis; qui cum episcopatus successione charisma veritatis cer tum, secundum placitum Patris [CV] acceperunt; re liquos vero, qui absistunt a principali successione, et quocunque loco colligunt, suspectos habere, vel quasi hæreticos et malæ sententiæ; vel quasi scindentes, et elatos, et sibi placentes; aut rursus ut hypocritas, quæstus gratia et vanæ gloriæ hoc operantes. Et "¿ apud eos discere oportere veritatem, apud quos est ea, quæ est ab apostolis Ecclesiæ successio, et id quod est sanum et irreprobabile conversationis, et inadulteratum el incorruptibile sermonis constal. Hi exim el eam, quæ est in unum Deum, qui omnia ſe cil, fidem nostram custodiunt; et eam, quæ est in Filium Dei, dilectionem adaugent; qui tantas dispo sitiones propter nos fecit: et Scripturas sine peri culo nobis exponunt. Hinc denique merito infert ", per successiones episcoporum, quibus apostoli eam, quæ in unoquoque loco est, Ecclesiam tradideruni, pervenisse usque ad nos custoditione sine fictione Scripturarum tractationem plenissimam, neque addi tamentum, neque ablationem recipientem; et lectio nem sine falsatione; el secundum Scripturas exposi tionem legitimam, et diligentem, et sine periculo, el sine blasphemia; et præcipuum dilectionis niu nus, elc. 17. Merito igitur ad episcoporum successionem provocat hæreticos Irenæus, qnia illa successio certissimum est, indubitatum, omnibusque mani festum apostolicæ traditionis atque doctrinæ argu mentum; hæc per illam dignoscitur, vera a falsa secernitur, sinceraque et intemerata ad nos usque transmittitur. Traditionem itaque apostolorum, in quit, in toto mundo manifestatam, in omni Ecclesia adest respicere omnibus, qui vera velint videre. Cur ita? Quia, addit, habemus annumerare eos, qui ab apostolis instituti sunt episcopi in Ecclesiis, tradi tionis illius custodes atque dispensatores, et succes sores eorum usque ad nos, qui nihil tale docueruni, neque cognoverunt, quale ab hæreticis deliratur. Quia vero longum esset, ut ipse ait ³, oninium Ecclesia rum enumerare successiones; satis esse, idque jure merito, putat, si præcipuarum ac celebriorum, ac in primis maximæ, et antiquissimæ, et omnibus co gnitæ, et a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Rome fundatæ et constitutæ Ecclesiæ, ea, quam habet ab apostolis, traditio, el annuntiata ho minibus fides, per succcessiones episcoporum perve niens usque ad nos, indicetur, ut confundantur om nes, qui quoquo modo præterquam oportet colligunt, id est, præter jus fasque conventus agunt. In ea quippe Ecclesia semper conservata est ea, quæ est ab apostolis, traditio. Quod subinde probat ex con tinua Romanorum episcoporum a Petro ad Eleuthe rum usque, qui suo tempore Romanam Ecclesiam regebat, successione; qua enumerata, concludit ** Hac ordinatione et successione, ea quæ est ab apostolis, in Ecclesia traditio, et veritatis præconatio pervenit usque ad nos. Et est plenissima hæc osten ** Lib. 111, cap. 3, n. 1. 33, n. 8. "Lib. m, c. 24, n. 1. 19. Ex iis omnibus sequitur, legitimam episco porum successionem certissimum esse argumen tum, quo demonstratur traditionem apostolicam puram et illibatam semper in Ecclesia conservatam fuisse; eamque intemeratam, per episcopos, qui sibi invicem ab apostolorum temporibus ad no stra usque successerunt, ad nos pervenisse; si modo episcopi legitime et secundum Ecclesiæ leges or dinati sint, et ab imitate Ecclesiæ non defecerint. Nam, ut ait auctor noster", vera apostolorum traditio atque doctrina, Dei munus est Ecclesiæ Iren., lib. v, c. 26, n. 2. 61 N. 5. Cap.

creditum, quemadmodum inspiratio plasmationi, ad ipsis per successores intermedios, acceptam referre hoc ut omnia membra percipientia vivificentur, Et ut jam ex eodem Irenæo diximus: Non oportet quærere apud alios veritatem, quam facile est ab Ec clesia sumere: cum apostoli, quasi in depositorium dives, plenissime in eam contulerint omnia, quæ sunt veritatis. Quicunque proinde ab unitate Eccle siæ desciverunt, a divite illo depositorio Spiritus Dei et veritatis alieni, in ejus partem non veniunt", Ratio est, quia ex quo episcopus aliquis, licet se rundum Ecclesiæ catholicæ ritum ordinatus., et successionis ordinem tenens, ab unitate recessit; si in errorem labatur, jam media omnia, quibus ab eodem revocetur, sibi ipse ademit. Potissimum est ad aliarum Ecclesiarum, Romanæ inprimis, quæ centrum est unitatis, traditiones privatam sententiam exigere, et ab eis legitimum Scriptura rum sensuin petere. Si ergo eas audire renueril, omnem sibi dubio procul ad veritatem aditum in terclusit. 20. Sequitur deinde, in ea sola Ecclesia conser valam esse eam, quæ est ab apostolis, traditionem, seu ab jis solis presbyteris discendam esse veritatem, ah iis solis fidem nostram custodiri, et Scripturas sine periculo nobis exponi; per eos solos pervenisse usque ad nos custoditione sine fictione Scripturarum tractationem plenissimam, neque additamentum, neque ablationem recipientem, et lectionem sine fal satione, et secundum Scripturas expositionem legiti mam, et diligentem et sine periculo, et sine blasphe mia, apud quos est ea, quæ est ab apostolis Ecclesiæ successio; ulpote qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum, secundum placitum Pa tris, acceperunt. Reliquos vero omnes, qui absi stunt a principali successione, el quocunque loco extra eam Ecclesiam, in qua servatur principalis ea successio, colligunt, seu conventus agunt, suspectos habendos esse; quippe qui omnes de ciderint a veritate, quæ in ea sola Ecclesia reperiri potest, in qua successionis apostolicæ ordo repe ritur. Porro in sola Ecclesia Romana (quo nomine eas omnes Ecclesias hic intelligo, quæ cum Roma na, omnium, Irenæo leste, maxima, et antiquissima, et omnibus cognita, unitatisque centro, communio nis nexu colligatæ sunt) occurrit legitimus ordo successionis apostolicæ; in eo positus, ut primus cujusque Ecclesiæ episcopus ab apostolis, eo romve discipulis aut successoribus vocatus, ordi natus et constitutus episcopus, missionem ac potestatem acceperit eam Ecclesiam fundandi, regendi, verbi Dei commisso sibi gregi præ dicandi, sacramenta administrandi, aliosque mi nistros tam superiores, tum inferiores ordinandi, qui ministerium ecclesiasticum in Ecclesia perpe tuent. Extra Romanam Ecclesiam nullam assignare est ejusmodi legitimam episcoporum successionem, qui missionem ac auctoritatem suam apostolis N. 2. *** De præsc. 8 Ibid. possint. Frustra igitur extra Romanain Ecclesiam quæsieris eam quæ est ab apostolis traditionem, frustra veritatem, expositionemque Scripturarum legitimam, diligentem, sine periculo et sine bla sphemia, etc. Hujus pondere obruere se posse hæ reticos omnes ac schismaticos sui temporis merito confidebat Irenæus: eodem posteriores hæreticos oppressere, qui secuti sunt SS. Patres, Tertullia nus, Cyprianus, Optatus, Epiphanius, Augustinus, aliique passim. 21. Quod autem SS. Patribus efficacissimum et ineluctabile visum est ad confundendos omnes sui temporis hæreticos et schismaticos, non minus efficax esse debet ad prosternendos nostri tem poris hæreticos, Lutheranos, Calvinianos, alios que quotquot ab Ecclesia Romana secessionem fe cerunt. Hi quippe cum non minus quam veteres, a principali successione abstiterint, hoc ipso non minus quam illi, decidisse a veritate convincuntur. Quorum proinde sectæ architectis, ducibus et antesignanis Lu thero, Calvino, Zuinglio, aliisque, eodem jure dicere possumus, quo Tertullianus *** veteribus illis: Qui estis? Quando et unde venistis? Quid in meo agitis, non mei? Quo denique, Zuingli, jure silvam meam cœdis? Qua licentia, Calvine, fontes meos transver tis? Qua potestate, Luthere, limites meos commoves? Mea est possessio: olim possideo, prior possideo, habeo origines firmas, ab ipsis auctoribus quorum fuit res. Ego sum hæres apostolorum. Cupio igitur ostendant mih. Lutherus, Calvinus, etc., ex qua auctoritate prodierunt.... Si eorum hæreses audent interserere se ætati apostolicæ... possumus dicere Edant ergo origines Ecclesiarum suarum: evolvant ordinem episcoporum suorum, ita per successiones ab initio decurrentem. ut primus ille episcopus ali quem ex apostolis, vel apostolicis viris, qui tamen cum apostolis perseveraverint, hubuerit auctorem el antecessorem. Hoc enim modo Ecclesiæ apostolicæ census suos deferunt; sicut Smyrnæorum Ecclesia habens Polycarpum a Joanne collocatum refert: sicut Romanorum, Clementem a Petro ordinatum edit proinde utique et cæteræ exhibent, quos ab apostolis in episcopatum constitutos, apostolici seminis traduces habeant. Confingant aliquid tale hæretici hodierni. Confingere certe non possunt, qui omni apostolicæ successionis ordine susque deque verso, [CXVI] eversa ab imis fundamentis ecclesiastica hierarchia, violata per summum nefas legitima, antiqua et apostolica ordinandi ministros sacros lege, nulla que accepta missione et auctoritate ab iis, qui suam ab apostolis ipsis per legitimam successio nem derivabant, assumentes sibi ipsis honorem, nec vocati a Deo tanquam Aaron, ministerium ec clesiasticum usurparunt. Ad quos, æque ad veteres hæreticos, spectant ea ejusdem Tertulliani verba" Ordinationes eorum temerariæ, leves, inconstantes,

xunc neophytos collocant, nunc sæculo obstrictos; ejusmodi effuglorum, quæ toties, tamque invicte nunc apostalas nostros, ut gloria eos obligent, quia veritate non possunt. Nusquam facilius proficitur quam in castris rebellium, ubi ipsum esse illic, pro mereri est. Itaque alius hodie episcopus, cras alius hodie diaconus, qui cras lector: hodie presbyter, qui cras laicus. Nam et laicis sacerdotalia munera in jungunt. Laici siquidem fuere, aut simplices pre sbyteri, iique apostatæ, ab Ecclesia Romana excom municati, legitimaque et canonica auctoritate ac potestate destituti, qui prima novæ religionis ſun damenta jecerunt, docendique, sacramenta admi nistrandi, aliosque ministros ordinandi munus sibi, fœde conculcatis antiquis omnibus canonibus, arro garnut: quique, etiamsi episcopi fuissent in Eccle sia catholica canonice ordinati; ex quo tamen ab ea per apostasiam, hæresim et schisma defecissent, legitima, quam accepissent, auctoritate, excidissent; nec proinde alios, quam sibi similes, apostatas vi delicet et perditionis filios, non certe veros Eccle siæ ministros, gignere potuissent. præclusere catholici, quibusque Christiana fides in apertum adducta discrimen perditissimorum quo sumque hæreticorum insultationibus facile pateret. 23. Romani papæ, ait ille, traditioni ab apostolis acceptæ alios articulos, incertos partim, partim falsos assuerunt. Cito dictum: sed quam cito et facile asseritur, tam cito et facile negatur. Sed si Grabium urgeas ut dictis fidem astruat, quos, quæso, articulos assignabit? vel falsas catholicæ doctrinæ expositiones, a ministris gratis et per calumniam confictas, a catholicis vero damnatas; vel quasdam imperitæ plebeculæ superstitiones, a sobriis ac piis quibusque pastoribus improbatas et rejectas; vel privatas theologorum quorumdam opi niones, quibus alii contradicunt; vel articulos qui ad disciplinam, nihil ad fidem attinent; vel si quos – proferet articulos, quorum diserta professio ab om nibus stricte requiritur; eos ex continua nec inter rupta sæculorum omnium fide ab apostolis ipsis traditos fuisse illico convincetur. Certe mirum esset et portento simile, Romanos pontifices alios articulos tum falsos, tum incertos apostolicæ tra ditioni admiscuisse, eorumque disertam professio nem ab omnibus stricte requisivisse; alias vero Ecclesias, quæ et ipsæ traditionem apostolicani per continuam episcoporum successionem, illibatam apud se conservaverant; et interdum Romanis pon tificibus in iis quæ ad disciplinam spectabant, acri ter restiterunt, suaque jura peregrinis moribus violari conquestæ fuerunt; fidem tamen et traditio nem apostolicam ab iisdem adulteratam conquestas non fuisse, novæque et hactenus inauditæ profes sionis jugum sibi impositum subire aperte non re nuisse. Vix Liberius papa Formulæ Sirmiensi sub scripsit, vix Honorius pravis Sergii Constantinopoli artibus delusus, fucum sibi a veteratore illo fieri incautus permisit, cum adversus utrumque uni versa statim insurrexit Ecclesia, utrumque impro bavit et damnavit: nec mitius cum iis egere, qui secuti sunt, Romani pontifices. Qui ergo fieri po tuit ut hi deinceps ab avita prædecessorum suorum fide et traditione sic defecerint, ut reclamante nullo, nullo obsistente, totam Ecclesiain secum in 22. Molestissimum hoc Protestantibus omnibus argumentum, petitum a continua episcoporum, præsertim Romanorum successione, quod fusius prosequi nostri non est instituti, infirmare non uno loco nititur cl. Grabius: Nunc, inquit in notis ad cap. 3 libri m, id argumenti genus minus valet, postquam Romani papæ traditioni ab apostolis ac ceptæ alios articulos, incertos partim, partim falsos assuerunt; quorum disertam professionem quandiu ab omnibus stricte requirunt, frustra argumentum illud aliis a communione sua divisis opponunt. Sed si id argumenti genus minus nunc valeat, conclu dendum ex ipsa Grabii responsione, nunquam va luisse, operamque lusisse veteres Patres, dum illud tam fidenter hæreticis ac schismaticis sui temporis opponunt. Nam si quo jure contendat Grabius, posteriores pontifices Romanos traditioni ab apostolis acceptæ alios articulos, incertos partim, partim falsos assuisse; eodem certe con tendere potuerunt veteres hæretici, adulteratam similiter a prioribus pontificibus Romanis fuisse traditionem ab apostolis acceptam. Age, prodeat adversus Irenæum quispiam e Gnosticorum grege, Grabianaque responsione ad infringendam illius ar- ejusdem erroris consensionem et professionem ab gumenti vim utatur: vires jam experiatur Grabius; certus sum Gnosticum vanos hominis conatus irri dentem, ab omnibus ejus telis tutum mansurum esse; parum esset nisi iisdem telis adversarium ipsum facile confoderet. Sed quid et quantum con tra Gnosticum valeat, si minus experiri Grabio placet, meminerit quam infeliciter hactenus adver sus domesticos hæreticos, Socinianos, dimicaverint sui. Vix, ubi de Scripturarum sensu quæstio est, tra ditionem proferunt, cum hanc solitis Patrum argu mentis a continua episcoporum successione petitis munire nec valentes, nec audentes, victi pedem referre statim coguntur. Pndeat igitur cl. Grabium virum alioqui candidum et eruditum vanorum duxerint? An, inimico homine seminante in agro Christi zizania, sic durmiebant omnes patresfami lias, ut nullus omnino perciperet, nullus eveliere zizania niteretur? Ubi igitur Christi promissiones, se nusquam Ecclesiæ suæ defuturum, defecturam nunquam Ecclesiam, nec fore ut adversus eam prævaleant inferni porta? 24. Sed esto (absit ut concedam), Romana Ec clesia traditionem apostolicam adulteraverit, ejus doctrina ab apostolica defecerit, si Protestantes negant veritatem ejus, debent probare illam quoque hæresim esse eadem forma revictam, qua ipsi revin cuntur, ex traditione et consensu veterum et apo stolicarum Ecclesiarum, et ostendere simu, ubinam

quærenda sit veritas, et ubi vera Christi Ecclesia". suam continua successione apostolis ipsis acceptam Si Romana deserenda fuit, ad aliquam aliam con fugiendum fuit, quæ cum apostolica successione traditionem intemeratam conservasset; huic adhæ rendum, coram ea damnandus, ac rejiciendus [CXVII] error hactenus propugnatus, emittendaque catholicæ fidei professio: hoc enim modo resipiscen les hæretici omni ævo reconciliati sunt, nec aliter re conciliari vera usquam permisit Ecclesia. Jam vero probet Grabius, si possit, Romanæ Ecclesiæ hæ resim, ut vocant sui, eadem forma esse revictam, qua ipsi revincuntur: dicat ubinam veritatem et Ecclesiam quæsierint novæ religionis architecti, et ad quam Ecclesiam, a Romana desciscentes, con fugerint. Non certe ad Occidentales alias, utpote quæ cum Romana sentirent et communicarent non ad Orientales, quibuscum nullo communionis nexu juncti usquam fuerunt. Quid ergo? Novam sibi fidem, novam religionem, novam Ecclesiam ipsi a fundamentis exstruxerunt. Immane facinus! cujus atrocitatem prodit ipsa hesternarum pene Ecclesiarum novitas. At, inquit cl. Grabius, in notis ad cap. 26 lib. 1v, ab improbis, ac in conversatione Christiana haud recte se gerentibus recedendum docet Irenæus, atque iis adhærendum, qui cum presbyterii ordine sermonem sanum, et conversationem sine offensa præstant. Verum id quidem; sed dissimulandum non erat improbos illos, ac in conversatione Christiana baud recte se gerentes, eos esse qui abstiterant a "principali successione, et quocunque loco colligebant; hæreticos videlicet et male senten tiæ, scindentes, seu schismaticos, et elatos, sibi pla centes, et hypocritas, quæstus gratia, et vanæ glo riæ hoc operantes, qui omnes a veritate deciderant. De quibus omnibus postquam sigillatim disseruit Irenæus, ac nominatim de falsis illis pastoribus, qui crediti quidem sunt a multis esse presbyteri, ser viunt autem suis voluptatibus, et non præponunt ti morem Dei in cordibus suis, sed contumeliis agunt reliquos, et principalis concessionis tumore elati sunt, et in absconsis agunt mala; concludit, ab omnibus talibus absistere oportere; adhærere vero his qui et apostolorum doctrinam custodiunt, et cum presbyterii ordine sermonem sanum, et conversationem sine of fensa præstant, ad confirmationem et correptionem reliquorum. Lībi vero tales inveniat aliquis, statim ex apostolo Paulo indicat, in Ecclesia videlicet Tales, ail, presbyteros nutrit Ecclesia. Quænam Ecclesia? Ea nimirum in qua est ea quæ est ab apostolis Ecclesiæ successio. Frustra igitur in alia quavis societate presbyteros, quales descripsit fre næus, quæras. Frustra proinde apud omnes recen tiores sectarios quæsieris; apud quos cum nulli occurrant episcopi ab iis ordinati, qui ordinationem Ibid. (a) V. Treatise of the vocation of bishops, and other ecclesiastical ministers, by Antony Champney, etc. Douay, 1616. Treatise of the nature of Catho referunt, non est ea quæ est ab apostolis Ecclesiæ successio. Frustra apud ipsam hodiernam Anglica nam Ecclesiam, cui jam se adjungere Grabio placuit, quæsieris. Hæc quidem episcopali ordine et succes sione gloriatur: sed meram ejusdem umbram et larvam, quæ imperitis fucum faciat, rein certe non tenet. Certum siquidem est, hodiernorum episcopo. rum Anglorum ordinationem et successionem a Matthæo Parkero, in archiepiscopaleni Cantuarien sen sedem intruso, tanquam a capite et fonta fluxisse. Tantuin igitur valet, quantum valuit Par keri ordinatio. At ludicram hujus ordinationem fuisse, ab ementito episcopo Joanne Scory (a) (quein Eduardi VI temporibus Zwingliani et Puritani episcopum, secundum novi Ritualis Anglicani for mam, ordinaverant), violatis omnibus Ecclesiæ ca nonibus, spretisque hactenus recepta materia et forma factam, invicte adeo demonstrarunt Catho lici; ut eorum argumentis nihil, nisi vanas cavil lationes hactenus opponere potuerint heterodoxi. Viderit igitur el. Grabius, ac serio perpendat, an apud hodiernos Anglicanæ Ecclesiæ ministros sit ea quæ est ab apostolis Ecclesiæ successio, certissima veræ Ecclesiæ nota, ac proinde utrum ea Ecclesia apostolorum doctrinam custodire potuerit, sermo nemque sanum et conversationem sine offensa exhi bere, quæ a principali successione tam procul abstitit. Viderit demum ipse vir doctissimus quid quæstioni a se propositæ in fine note superius citatæ respondendum sit. Quid vero tunc agendum, quando erroribus, schismatibus, vitiis plena sunt omnia? Id dicere, inquit, nec facile, nec hujus loci est. Imo dicere facillimum erat, chimæram esse e Protestantium cerebro natam; impossibile siqui dem esse, erroribus, schismatibus et vitiis plena esse omnia, quandiu, ex Christi promissis, futura est in orbe vera Ecclesia, depositorii îllius divitis, ut cum Irenæo loquar, custos, in quod apostoli ple nissime contulerunt omnia, quæ sunt veritatis. Tandiu autem futura est ea Ecclesia, quandiu fu turi sunt presbyteri, qui successionem habent ab apostolis, qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum, secundum placitum Patris accepe runt. Tales certe presbyteros nutrit Ecclesia Roma na, in qua per successiones episcoporum semper ab his qui sunt¸undique, conservata est ea, quæ est ab apostolis traditio, et pervenit usque ad nos vera Christi doctrina. Tales vero exhibere non potest ulla Protestantium societas; apud quos cum non sit ea quæ est ab apostolis Ecclesiæ successio, verumque ministerium, quale Christus instituit, deesse etiam, id quod est sanum et irreprobabile conversationis, et inadulteratum, et incorruptibile sermonis constat. lick faith and heresy, etc., by N. N., 1657. Nullity of the prelatick clergy and Church of England further discovered, etc., by N. N., 1659.

lumen Dei, etc. ▸ ea, cujus membrum erat Irenæus, cujns fidem atque verso mundo ostenditur. Huic enim creditum est doctrinam tuebatur, et a qua perperam secessisse ens, quos impugnabat, hæreticos, invicte demon strabat. Hisce characteribus eam ipse non semel de signavit, et a qualibet alia societate hæretica vel schismatica distingui voluit. 27. Unitatis notam soli Ecclesiæ catholicæ sin gularem esse ac propriam, qua ab hæreticis omni bus ac schismaticis discernitur, adeo Irenæv con stabat, ut in hac arce tutissimum defensionis fiJei præsidium constituat, indeque disputandi initium ducat. ‹ Hanc prædicationem, inquit 7º, cum accepe rit, et hanc fidem, quemadniodum prædiximus, Ecclesia, et quidem (Græce, xalnep, quamvis) in universum mundum disseminata, diligenter custo dit, quasi unam domum inhabitans: et similiter credit iis, videlicet quasi unam animam habens, et unum cor: et consonanter hæc prædicat, et docet, el tradit, quasi unum possidens os.» Quasi diceret Hæc veræ Ecclesiæ nota, hic character. Quamvis per totum orbem longe lateque propagata sit, per inde est tamen ad fidei unitatein, ac si unam do mum habitaret. Quam enim fidem atque doctrinam ab apostolis sibi creditam accepit, eodem ubique studio et eadem cura conservat; et quasi unam animam, unum cor et unum os haberet, eodem ubique modo credit, prædical, docet et accepta tradit. Nam, addit, etsi dispares inter se mundi linguæ sunt, una tamen et eadem est ubique vis traditionis; nec eæ quæ in Germania, Hispaniis, Galliis, Oriente, Ægypto, aut alibi gentium con stitutæ sunt Ecclesiæ, aliter credunt aut aliter tra dunt; sed sicuti sol a Deo conditus, in universo inando unus alque idem est, ita etiam veritatis prædicatio eadem ubique lucet, omnesque homi nes, qui ad veritatis agnitionem venire cupiunt, il lustrat. Et quamvis non eædem omnium Ecclesiæ antistitum dotes, aliique aliis peritiores et diser tiores sint; eadem tamen omnium doctrina est. < Cum enim una et eadem fides sit, neque is qui multum de ea potest dicere, ampliat; neque is qui minus, deminorat. >- Eorum, inquit alibi ", qui ab Ecclesia sunt, semita, circumiens mundum univer sum, quippe firmam habens ab apostolis traditio nem, et videre nobis donans omnium unam et eanidem esse fidem, omnibus unum et eumdem 'Pa trom præcipientibus, et eamdem dispositionen in carnationis Filii Dei credentibus, et eamdem dona Lionem Spiritus scientibus, et eadem meditantibus præcepta, et eamdem figuram ejus, quæ est erga Ecclesiam, ordinationis (id est eamdem regiminis ecclesiastici formam) custodientibus, et enmdem exspectantibus adventum Domini, et eamdem salu tem totius hominis, id est animæ et corporis, susti nentibus. Et Ecclesiæ quidem prædicatio vera el firma, apud quam una et eadem salutis via in uni 7 Iren., lib. 1, cap. 10, n. 2. ** Cipot), n. 1. 75°C. 21, n. 5. 28. Hæc apostolicorum hominum fides, næc in eorum animis insita, et ab apostolis accepta et quasi consignata veræ Ecclesiæ notio. Apage ergo spuriam illam portentosamque, quam commen ti sunt recentiores Protestantium ministri, Eccle siæ notionem, quæ sectas omnes, tum bæreti cas, [CXIX] tum schismaticas complectatur, quæ in iis fidei articulis, quos quidem fundamentales vo care, nusquam vero clare et aperte designare pla cuit, conveniant, licet in cæteris omnibus dissi deant, et quasi civili bello pugnantes, mutuis ana thematum vulneribus sese misere conscindant atque lacerent. Nihil ab ea animæ, cordis et oris unitate, quam veræ Ecclesiæ characterem esse dicit Irenæus, alienius fingi potuit. Imo tantum abest ut quaslibet sectas hæreticas sinu suo complectatur Ecclesia, qualem describebat Irenæus, quin potius in hoc ab hæreticis distinctam esse contendat, quod ‹ ejus prædicatio undique constans et æqualiter perseve rans › secum ubique terrarum consentiat; illi vero nunquam constantes, semper et ubique secum pu gnantes, omni vento doctrinæ moveantur, ac vel ut alternantibus, sibique succedentibus variarum sententiarum fluctibus jactentur. ‹ Nos, inquit”, unum et solum verum Deum doctorem sequentes, et regulam veritatis habentes ejus sermones, de iisdem semper eadem dicimus omnes.» Illi vero ‹ mon bene sentientes, interim tamen semetipsos arguunt, de iisdem verbis non consentientes.» Et alibi” ‹ Bene habere putavimus, ostendere primo, in qui bus ipsi patres hujus fabulæ discrepant adversus se invicem, quasi qui sint ex variis spiritibus erroris. Et ex hoc enim diligenter cognoscere est, et ex ostensione (Græce, xxl mpò ñ ánodelĘswç‚‹nullis dum etiam allatis argumentis,, ut melius vertit Billius) eam firmam, quæ ab Ecclesia prædicatur, veritatem, et ab iis quod fingitur falsiloquium. › Tum exposita mira Ecclesiarum omnium in una fide atque doctrina consensione; subjicit: «Vi deamus nunc et horum inconstantem sententiam, cum sint duo, vel tres, quemadmodum de iisdem non eadem dicunt, sed et nominibus, et rebus con traria respondent.» Descriptis vero præcipuorum Valentini discipulorum secum pugnantibus senten tiis, concludit: ‹ Cum autem discrepent ab in viceni, et doctrina, et traditione, et qui recentiores eorum agnoscuntur, affectant per singulos dies no vum aliquid 'adinvenire, et fructificare quod nun quam quisquam excogitavit, durum est omnium describere sententias. › Si autem quæras, quæ causa tam effusæ apud hæreticos sentiendi licen tiæ; hanc assignabit Irenæus: ‹ quod › nimi rum non fundati super unam petrain, sed super arenam habentem in se lapides multos; multi ex 71 Lib. v, c. 20, n. 1.” Lib. 1v, cap. 35 n. 4. * Lib. 1, c. 9, n. 5, 16 Cap. 28, n. 1, et lib. m, c. 24, n. 2.

nia, quæ sunt veritatis; › impossibile est, quan diu vera stabit Ecclesia, Christusque promissis suis non deerit (defuturum unquam quis Christianus suspicari queat?),episcopos omnes, singulasque ab iis administratas Ecclesias, in errorem conspirare. Quapropter ut quid certum et indubitatum, et a quo religata pendet Ecclesiæ unitas, proponit, ac fre quenter inculcat Irenæus 80, «eis, qui in Ecclesia sunt, presbyteris obaudire oportere, ab iis ‹ di scere oportere veritatem, germanamque Scriptu rarum expositionem esse quærendam. Ratio est, quia ‹ cum épiscopatus successione charisına veri tatis certum, secundum placitum Patris, accepe runt. Et quamvis interdum oriantur crediti quidem a multis presbyteri, > sed qui serviunt suis voluptatibus, et non præponunt timorem Dei in cordibus suis; certum est tamen, tales ▸ semper presbyteros nutrire Ecclesiam, qui et apostolorum doctrinam custodiunt, et cum presby terii ordine sermonem sanum, et conversationem sine offensa præstant, ad confirmationem et corre ptionem reliquorum; quibus proinde adhærere oportet. › ¡psis, imo omnes velint doctores esse, et abscedere illud dives, in quod ‹ plenissime contulerant om quidem ab hæresi, in qua fuerunt, aliud autem dogma ab alia sententia, et deinceps alteram ab altera componentes, nove docere insistunt, semet ipsos adinventores sententiæ, quamcunque compe gerint, gloriantes. Nempe excusso semel Ecclesiæ auctoritatis jugo, repudiataque veritatis regula; nullo jam freno coerceri valentes, in obvias quas libet opiniones facile concedunt ". Arguuntur > proinde ‹ non quidem apostolorum, sed suæ malæ sententiæ esse discipuli. Propter hoc autem et va riæ sententiæ sunt uniuscujusque eorum, recipien tis errorem, quemadmodum capiebat. Eapropter rectissime monet 78, non oportere adhuc quærere apud alios,videlicet apud hæreticos, veritatem, quam facile est ab Ecclesia sumere; cum apo stoli, quasi in depositorium dives, plenissime in eam contulerint omnia, quæ sint veritatis: nti om nis, quicunque velit, sumat ex ea potum vitæ. Hæc est enim vitæ introitus; omnes autem reliqui fures sunt et latrones. Propter quod oportet devitare qui dem illos; quæ autem sunt Ecclesiæ, cum summa diligentia diligere et apprehendere veritatis tradi tionem. Igitur apud solam Ecclesiam quærenda veritas: huic soli credita est ab apostolis, huic soli creditum lumen Dei ", huic soli creditum Dei munus, › fides, quemadmodum inspiratío plasma tioni, ad hoc ut omnia membra percipientia vivi ficentur; ab hac sola sumendus vitæ potus; hæc sola vitæ introitus. Et quæ Ecclesia? Ea nimirum quam jam descripsit Irenæus, quæ per totum orbem propagata habet unam animam, unum cor, unum os, unam et eamdem regiminis ecclesiastici for mam, per continuam episcoporum ab apostolis successionem, cujus una fides, doctrina atque do cendi ratio. Tantum abest ad hanc Ecclesiam per tinere hæreticos arbitretur, ut potius diserte ab ea excludat, ut furcs et latrones, apud quos nulla vita, nulla quærenda veritas sit. 29. Sed, inquiunt, inter illius ipsius Ecclesiæ, quæ unitate tantopere gloriatur, membra, gravissi mæ interdum oriuntur contentiones acerrimæque controversiæ. Verum id quidem: at omissis con sulto pluribus, quæ responderi possent (nec enim controversiarum campo plus quam Irenæus noster sinat, inferre me velim), id unum duntaxat obser vabo; eo scilicet veram Christi Ecclesiam a cæte ris quibuscunque societatibus discriminari, quod in his nulla sit finiendarum controversiarum re gula; in illa vero certus sit quarumcunque conten tionum componendarum modus, auctoritas videli cet ejusdem Ecclesiæ per episcopos suos, vel in conciliis generalibus loquentis, judicantis, ac defi nientis, vel unanimi consensione quidpiam aut pro bantis aut respuentis. Cum enim episcopis commi serint Ecclesias apostoli, ut toties asserit Irenæus, iisque custodiendum crediderint depositorium 30. Ut vero unitas inter tot episcopos totque singulares Ecclesias tam longe a se invicem distan tes foveri, omniumque consensus facilius explorari posset, nec omnes emergentibus quibuscunque controversiis maximo cum singularum gravamine simul in unum locum convenire cogerentur: ne cesse erat primam aliquam inter omnes Ecclesiam constitui, quæ cæteris omnibus præesset, cæteris pro jure invigilaret, ac veluti quoddam unitatis centrum esset, in quod omnes confluentes, ejusdem fidei et communionis nexu colligarentur. Cognita igitur hujus primæ Ecclesiæ sententia, cæterarum omnium satis ut plurimum cognita fuerit; una enim omnium cum ea Ecclesia fides atque doctrina; [CXX] hæc cæterarum caput, cui arctissime ad hærere tenentur omnes. Porro hoc esse unius Ro manæ Ecclesiæ privilegium, ut primum inter cæte ras oinnes honoris, dignitatis atque auctoritatis gradum obtineat, aliasque omnes sibi inferiores habeat, tam clare et aperte docet Irenæus, ut lu bens in meridiana luce cæcutiat, quisquis negare audeat. Argumenta contra hæreticos ducturus ab auctoritate traditionis apostolica, et consensu omnium Ecclesiarum; id principii loco statuit, tra ditionem apostolicam) unam et eamdem, puram et illibatam in omnibus Ecclesiis conservatam fuisse, eamque veritatis studiosis omnibus patere. "Tra ditionem itaque apostolorum in omni mundo ma nifestatam, in omni Ecclesia adest respicere omni bus, qui vera velint videre. Hanc vero proposi tionem ex eo probat, quod cum in singulis ecclesiis apostolicis, a primo, qui ab apostolis institutus est, episcopo continua semper fuerit, nec usquam in * Lib. 111, c. 12, n. 7. ** Ibid., c. 4, n. 1.” Ibid., c. 24, n. 1. 80 Lib. IV, cap. 24, n. 2 ct seqq. Lib. 111, e. 3, n. 1.

qnæ est ab apostolis, traditionem. Cum enim hujus ▲ exemplum doctrinæ sinceritatis et traditionis apo sententiæ atque doctrinæ adhærere teneantur omn nes, qui sunt undique, fideles, longe tutius ac fa cilius conservari in ea potuit apostolica traditio, tot episcopis, presbyteris et clericis, totque fidelium myriadibus credita, [CXXI] imisque pectoribus re condita, quam in aliis Ecclesiis divisim spectatis, quarum jurisdictionis fines non tam longe lateque patebant. 32. Locus hic Irenæi male habet eos omnes, qui per cæcitatem et malam sententiam, præterquam oportet, collegerunt, id est qui catholicæ fidel si mul et obedientiæ, quam exhibere Romanæ tene bantur Ecclesiæ, jugum excusserunt, ut ¿xéçada sibi ad arbitrium conventicula constituerent. Quare, ne turpissimam schismatis ac hæreseos labem incurrant Protestantes, nullum lapidem non movent, ut impor tunissimi loci pondus declinent. Sed tai parum sibi in hoc explicando, quam in fidei dogmatibus consen tiunt. Salmasius ad clarissimæ lucis fulgorem ocu los claudere non valens, fateri, ut dixi, coactus est, Irenæi verborum sensum esse, necesse esse om nem Ecclesiam convenire et concordare in rebus ſi dei, ac doctrina cum Romana Ecclesia. Idipsum est quod ex eo Irenæi loco inferunt Catholici omnes. Fateatur igitur necesse est Salmasius, eam ominem Ecclesiam, quæ a Romana discrepabit ac dissentiel in rebus fidei ac doctrina, eo ipso schismatis ac hæ reseos culpa teneri. Videant proinde Salmasii as seclæ, Calviniani omnes, et quicunque a Romana Ecclesia in rebus fidei dissentiunt, quo pacto cul pam hanca se amoliantur. Neque enim quod secundo Ecclesiæ sæculo, Salmasio fatente, necesse erat, posterioribus his sæculis minus necesse est. Quod hic addit, velle Irenæum, Ecclesiam Romanam, ut principalem, id est primam et omnium maxime puram, typum el exemplum cæteris debere esse do ctrinæ sinceritatis et apostolicæ traditionis custo diendæ, › in eo verum est quod fatetur, Irenæum velle, Ecclesiam Romanam principalem et primam omnium esse. Velit igitur, nolit, sequitur, eam prin cipatus ac primatus jure cæteris omnibus præesse ac dominari; ac proinde eos omnes qui imperium illius detrectant, objectum sibi apertæ rebellionis crimen dissolvere non posse. Si vero eo duntaxat sensu Romanam Ecclesiam primam ac principalem esse velit Sälmasius, quod omnium maxime pura, typus et exemplum cæteris esse debeat doctrinæ sinceritatis, et apostolicæ traditionis custodiendæ, nugatur, et mugari secum vult Irenæum. Ut enim taceam hic plura, quæ modo Grabii sententiam ex pendens dicturus sum; si ca solum ratione principalis ac prima sit Romana Ecclesia, de primatu ac princi patu jure merito cum ea contendere potuissent Smyr nensis et Ephesina Ecclesia, quas subinde memorat Irenæus. Etipsæ enim tunc temporis nec minus puræ erant, quam Romana, nec minori jure ut typus et stolicæ custodiendæ cæteris proponi potuissent. Frustra ergo et ridicule uni Romanæ Ecclesiæ po tiorem principalitatem asseruisset Irenæus, quam aliæ eodem jure, ipsæ et ab apostolis pariter fundatæ, et a sanctissimis eorum successoribus gubernatæ, vin dicare sibi potuissent. Frustra contendisset, neeessa esse omnem Ecclesiam convenire et concordare in rebus fidei ac doctrina cum Romana, ob potiorein ejusdem principalitateın. Nisi enim hujus sententiæ in rebus fidei cæteræ Ecclesiæ parere teneantur, nulla potior necessitas cum illa Ecclesia consentire, quam cum Antiochena, Ephesina, Smyrnensi et aliis. 33. Quam male hac sua explicatione Protestan tium causam egerit Salmasius, optime sensit cl. Grabius. Quare ea rejecta, aliter sibi sentiendum esse putavit, inclinatamque causam aliis commen tariis erigere tentavit: non novis quidem, sed quos ad obscurandum hunc Irenæi locum dudum scripse rat Chamierus. Ea quæ Irenæo Græca supponit, ac, prout lubet, fabricatur, non morabor: inanes luxuriantis ingenii conjecturæ sunt, quæ tam facile negantur, quam gratis proponuntur. Id etiam non morabor, quod apud Irenæum Latinum legendun putat, potentiorem principalitatem, ut hactenus fe runt omnes editi codices, et plerique mss., non po tiorem, ut ex ms. Claromontano, omnium antiquis sino, restituimus; quamvis enim posterior hæc lectio ad Irenæi mentem et verba melius quadret; bene tamen quadrat et altera; quare alterutra retineatur, perinde esse ad sensum existimo. Sed ad rem venio. Contendit itaque Grabius, per conventum omnis Ecclesiæ, id est eorum, qui sunt undique, fidelium, ad Ecclesiam Romanam, propter potentiorem prin cipalitatem, intelligendum esse confluxum eorum, qui ab omni Ecclesia Romam mittebantur, ut can sam Christianorum agerent apud imperatores, quo rum potentior erat principalitas, id est suprema po testas. Ob potentiorem itaque principalitatem Ro manorum, ait, contingebat, ut ad Romanam urbein, et proinde Ecclesiam, ab omnibus undique Ecclesiis convenirent fideles, defensionem suæ fidei et Ec clesiæ suscepturi. De hoc vero conventu ad locum urbis atque Ecclesiæ Romanæ, non de communione fidei ac charitatis cum ea, multo minus de subje ctione obedientiæ 、enæum hoc loco scripsisse. › Sic Grabius. 34. Sed nec ea explicatio ad Irenæi verba, nisi prorsus delirasse supponatur, quadrare ulla ratione potest. 1° Si de confluxu eorum, qui ab omni Ec clesia Romam mittebantur, ut causam Christiano rum agerent apud imperatores, intelligendus sit; sensus crit, necesse fuisse omnem Ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles, Romam venire, ut causam Christianorum agerent apud imperatores. Atqui tantum abest id necesse fuerit, ut ante tre ** T. II Panstrat. Cathol. lib. xii. De œcum. Pent., cap. 22, n. 12 seqq.

næi ætatem factum aliquando fuisse ne uno quidem Recesse sit omnem Ecclesiam convenire. Si ergo exemple probare possit Grabius. Plores quidem Christianorum Apologias oblatas imperatoribus, > Quadrato, Aristide, Melitone, Apollinari, Athena gora et Justino legimus; sed eos ab Ecclesiis Ro mam missos fuisse, ut causam Christianorum age rent apud imperatores, falsissimum: imo plerosque, ipsum etiam Athenagoram, cujus Apologiæ titulo, quod inscribatur, Legatio, abutitur Grabius, e pa tria pedem extulisse, ut Apologias suas offerrent, nullibi legimus; si qui vero, at Justinus, Romæ obtulerint, dudum antea ibi degebant, nec huc eo fine venerant. Et, quæso, quæ necessitas Christianis adeundi imperatores ethnicos, a quibus nihil, nisi jus omne fasque violatum sperare poterant? 2. Ire næus scribit necesse esse, fideles convenire ad Ro manam, non urbem, sed Ecclesiam. Utquid igitur verbis ejus vim apertam inferendo, per Ecclesiam › Grabius intelligi vult curbem? Ad Romanam urbem, et proinde Ecclesiam,» ait, cab omnibus undique Ecclesiis conveniebant fideles. › Quasi vero Romana urbs et Romana Ecclesia, idem prorsus sic sonent, ot quisquis urbem adibat, illico ad Ecclesiam con venire dicendus esset? Ecce, Romanæ urbis, aulæ, imperatorum, ne verbo quidem hactenus meminit Ireneus, sed solius Ecclesiæ Romanæ; et tamen verba hæc, [CXXII] ob potentiorem principalitatem, si Grabio fides, non ad Ecclesiam, de qua ex pro fesso sermonem instituit, sed ad urbem, aulam, imperatores, quorum nulla facta est mentio, refe renda sunt? Ecquis stomachus absurda bæc conco quere valeat? Quis non videat potentiorem illam principalitatem, ut legere amat vir clariss., ad eam Ecclesiam pertinere, ad quam fideles omnes sic convenire debent, ut tota conveniendi ratio sit ipsa potentior ejusdem Ecclesiæ principalitas? 3º Deni que (et hic causæ cardo est) negare nec potest, nec audet Grabius, quin Irenæi toto hoc capite sco pus sit probare, unam et eamdem in omni Ecclesia traditionem apostolicam, et fidem esse, qua con fundantur omnes hæretici; eam vero puram et il libatam per continuam episcoporum successionem ad suam usque ætatem manasse. Quia vero longius et molestius fuisset omniumet singularum Ecclesia ram successiones episcopales enumerare, sufficere divelli patiantur; sed potius Victorem ipsum incre Grabianam explicationem admittamus,ea supposita, sic argumentatum fuisse Irenæum dicendum erit: Il larum Ecclesiarum eadem est cum Romana fides et traditio, quarum fideles necesse est Romam venire, ut Christianorum causam agant apud imperatores, quorum potentior est principalitas seu potestas su prema. Atqui necesse est fideles ex omnibus Eccle siis Romam venire, ut causam Christianorum agant apud imperatores, quorum potentior est principa litas. Igitur omnium Ecclesiarum eadem est cum Romana fides et traditio. Grabium ipsum judicem volo, quis, nisi delirus, ita argumentetur? Suppo namus econtrario, Irenæum argumentari eo modo, quo argumentari superius demonstravi; sie procedet argumentum. Earum Ecclesiarum una et eadem est cum Romana fides et traditio, quas necesse est com capite, duce et principe Romana, cæteris regendis a Deo præfecta, consentire in rebus fidei atque do ctrina. Atqui necesse est omnes Ecclesias, seu quod idem est, fideles omnes, ex quocunque loco, regione aut gente sint, cum Romana Ecclesia omnium ca pite, duce ac principe, regendis omnibus a Deo præfecta,consentire. Omnium igitur Ecclesiarum eadem est cum Romana fides et traditio; ac pro inde cum ex traditione hujus Ecclesiæ confundantur hæretici omnes, et schismatici, ex consensu omnium Ecclesiarum confundi necessario consequitur. Ju dicet quisquis æquus reram æstimator, et posterius hoc argumentum, quod Irenæi esse merito conten dunt Catholici, cum eo conferat, quod sanctissimo martyri Grabius affingit: nisi sponte cæcutire velit, fateatur necesse est, quantum hoc Irenæo repugnat. tantum in illo secum omnia consentire, et ad Irenæi scopum, doctrinam et antecedentia mire quadrare. 35. Sed, inquit Grabius, Ecclesiæ Romanæ tan tum abest, ut Irenæus semetipsum, aliosque fideles adeo obstrictos existimaverit, ut publico facto con trarium existimaverit. Cum enim Asianas Ecclesias Victor papa a communione resecuisset, quod Pascha Ecclesiæ Romanæ more celebrare renuerent; non ob id Asianos præsules redarguit Irenæus, quod morem pontifici gerere detrectarent, nec hortatur ut ab Ecclesiæ Romanæ communione se nulla ratione si unius Ecclesiæ Romanæ successio, per quam apo stolica traditio pervenit usque ad illud ævuin, re censeatur; quia eadem est aliarum omnium Eccle siarum cum Romana fides et traditio. Quamobrem recensita episcoporum Romanorum successione, concludit: Hac ordinatione et successione, ea quæ est ab apostolis, in Ecclesia traditio, et veritatis præconatio pervenit usque ad nos. Et est plenissima hæc ostensio, unam et eamdem vivificatricem Gdem esse, quæ in Ecclesia ab apostolis usque nunc sit conservata, et tradita in veritate. Eamdem autem aliarum Ecclesiarum cum Romana fidem et tradi tionem esse ex eo probat Irenæus, quod ad Roma nam Ecclesiam propter potiorem principalitatem pavit, quod integras Ecclesias, morem sibi a maju ribus traditum custodientes, a communione ab scidisset, ut ipsi superius ex Eusebio et aliis retu limus. Dolendum sane quod Grabius futilibus ejus modi argumentationibus deludi se patiatur. Quæ comparatio institui potest inter res, quæ ad fidem pertinent, et inter eas, quæ ad Ecclesiæ disciplinanı spectant? Quis nesciat totam eam de celebrando Paschate quæstionem, ad disciplinam duntaxat, að fidem nullatenus pertinuisse, et eadem semper in ter disputantes, ac illæsa manente fide agitari po tuisse? Suam quidem utraque pars sententiam tra ditione apostolica fulciebat; sed vel tirones non fugit, alias esse traditiones apostolicas, quæ ad

fidem aul mores pertinent, alias quæ ad disciplinam; portuit, dispersasque per orbem singulares Eccle priores, easdem semper et ubique, nulli unquam mutationi obnoxias esse; posteriores vero, pro di versitate locorum et temporum, varias esse posse. Posterioris hujus generis fuit de celebrando Paschate traditio apostolica. Potuit enim alia esse in Oriente, alia vero in Occidente apostolorum agendi ratio, ubique prudens, atque charitate nixa; ex utraque autem nata bic et illic varia disciplina, quam sequi tandiu liberum fuit, quandiu contrariam in conciliis suis nou invexit universalis Ecclesia. Porro cum dicimus, necesse esse omnem Ecclesiam cum Romana consentire, de rebus fidei loquimur; non contendimus vero, nec contendunt ipsi pontifices Romani, eamdem esse debere omnium Ecclesiarum cum Romana disciplinam. Et in hoc peccasse Victo rein papam contendebant multi, quod a prudenti de cessorum suorum œconomia desciscens, Asiaticas Ecclesias ad Romanæ morem et disciplinam obstrin gere voluisset: contra atque senserant fecerantque priores pontifices Romani, aliique totius Occidentis præsules, qui nullam ea de re litem Asiaticis moven dam esse hactenus censuerant. Unde decenter ab Irenæo monitus, ut loquitur Eusebius, ab incepto statim destitit,pacem Asianis restituit, nec deinceps sollicitandos esse existimavit. Sed quam infeliciter ab ea historia argumentum petiit Grabius, tam feli citer idem adversus ipsum retorqueri posset. Nisi enim Victori papæ jurisdictio in orientales Eccle sias fuisset, nunquam certe commisisset, ut iis im peraret, ac Ecclesiæ suæ morem sequi juberet. Cur enim Romanus episcopus Ephesinum, et non Ephesinus Romanum hic sibi subditum ac obse quentem habere vult? Cur Romanus episcopus Ephe sinum et non Ephesinus Romanuín a communione abscindere præsumit? Sed cur ille, si nulla buic auctoritas erat, insanam hominis arrogantiam ac Su perbiam non deridet? Negat quidem Ephesinus epi scopus, negant et Asiatici cæteri, eo usque patere Romani pontificis auctoritatem, ut cæteros ad pri vatam Ecclesiæ sue disciplinam obstringere possit; sed tantum abest auctoritatem [CXXIII] ipsam ne gent, quin potius jubenti ut per totum Oriente:m synodos habeant episcopi, hi statim morem gerünt, pontificemque eorum, quæ in conciliis suis definie rant, ea, qua par erat, reverentia certiorein faciunt. Imo Irenæus ipse, licet paulo fervidiorem Victoris zelum non probaret; non redarguit tamen quod aliquam sibi in Orientales auctoritatem arrogaret sed monet duntaxat, idque decenter ac reverenter, ne ea auctoritate in præsenti occasione abusus, inte gras Ecclesias immeritas a communione abscinderet. Adeo certum est, ne ipsos quidem, quibuscum Ec clesia Romana gravissimæ intercedebant contro ▼ rsiæ, primatum illius, auctoritatem et jurisdictio nem negare ausos fuisse. 36. Nimirum, ut dixi, unam Ecclesiam esse o Lib. 1, c. 33, n. 7. * N. 8. sias secum invicem unius et ejusdem communio nis vinculis colligari; quod fieri.non potuit, nisi interventu unius Ecclesiæ, quæ instar centri uni tatis cæteras omnes et sibi et secum invicem col ligaret. Quisquis vere spiritalis est, huic uni Eccle siæ immobiliter adhærebit, nec ab unitatis centro divelli se ulla unquam ratione patietur: imo, Ire næo teste”, ‹ judicabit, › damnabitque & eos qui schismata operantur, qui sunt inanes, non ha bentes Dei dilectionem, suamque utilitatem potius considerantes, quam unitatem Ecclesiæ: et pro pter modicas et quaslibet causas, magnum et glo riosum corpus Christi conscindunt, et dividunt, et, quantum in ipsis est, interficiunt: pacem loquen les, et bellum operantes: vere liquantes culi cem, et camelum transglutientes. Nulla enim ab eis tanta potest fieri correctio, quanta est schi smatis pernicies. Maxime ponderanda sunt po strema hæc verba: ‹ Nulla a schismaticis, iisve omnibus, qui ab una cathedra secesserunt, ‹ lanta fieri potest correctio, quanta est schismatis perni cies. › Quamcunque ergo correctionem fecisse se glorientur inanes homines, hæc schismatis perni ciem adæquare, et eam, quam fecere, charitatis jacturam compensare nunquam potest. * Qui enim ab unitate desciscit, a charitate excidit, amittitque «præcipuumɔ illud ‹ dilectionis munus, quod est pre tiosius quam agnitio, gloriosius autem quam prophe tia, omnibus autem reliquis charismatibus super eminentius. › Porro pretiosum illud munus unius corporis Christi, illius videlicet Ecclesiæ, in qua est una cathedra, unitatisque centrum, character est. Quapropter, addit Irenæus 87, Ecclesia omni in loco ob eam, quam habet erga Deuin, dilectio nem, multitudinem martyrum in omni tempore præmittit ad Patrem; reliquis omnibus non haben tibus hanc rem ostendere apud se... opprobrium enim eorum, qui persecutionem patiuntur propter justi tiam, et omnes pœnas sustinent, et mortificantur` propter eam quæ est erga Deum, dilectionem et confessionem Filii ejus,sola Ecclesia pure sustinet.> 37. Ab ea veræ Ecclesiæ nota, unitate, fluit altera, sanctitas videlicet. Sancta enim non esse non potest, quæ in charitate radicata et fundata est, quæ pre tiosum illud Dei munus, omnibus reliquis chari smatibus supereminentius, proprio jure possidet. Sancta sit necesse est, cujus ipsum Dei Verbum caput est. Nam, ut ait auctor noster ", omnia quidem Pater, et ipse est caput Christi; per omnia autem Verbum, et ipse est caput Ecclesiæ; siquidem Verbum homo universa in semetipsum recapitulans est: uti sicut in supercelestibus, et spiritalibus, et invisibilibus princeps est Verbum Des; sic et in visibilibus et corporalibus principa tum habeat, in semetipsum principatum assumens, et apponens semetipsum caput Ecclesiæ, universa ** Lib. v, cap. 18, n. 2; lib. it, c. 16, n. 6. super

attrahat ad semetipsum apto tempore. Ecclesia a Simone et Carpocrate, et si qui alii virtutes operari igitur ‹ est synagoga Dei, quam Deus, hoc est, Fi lius ipse per semetipsum collegit”, › quamque per Spiritum sanctum sibi univit; cui ‹ creditum est lumen Dei; › quæ ‹ubique prædicat veritatem: › Entάuvos lucerna, Christi bajulans lumen ".) Quidquid igitur docet Ecclesia, quidquid credendum proponit, quidquid faciendums jubet, sanctum est; utpote testimonium habens a prophetis, et ab apesto lis, et ab omnibus discipulis; in ea siquidem manet Spiritus sanetus, luminis, vitæ et sanctitatis fons, qui huic lucem, vitam et sanctitatem omnem in fundit. Quare fides, quam perceptam ab Eccle sia custodimus, semper a Spiritu Dei, quasi in vase bono eximium quoddam depositum juvenescit, et juvenescere facit ipsum vas, in quo est. lloc enim Ecclesiæ creditum est Dei munus, quemadmodum inspiratio plasmationi, ad hoc ut omnia imembra percipientia vivificentur; et in eo disposita est communicatio Christi, id est Spiritus sanctus, arrha incorruptelæ, et confirmatio fidei nostræ, et scala ascensionis ad Deum. › In Ecclesia enim, in quit, posuit Deus apostolos, prophetas, doctores", et universam reliquam operationem Spiritus; cujus non sunt participes omnes, qui non currant ad Ecclesiam, sed semetipsos fraudant a vita, per sententiam malam, et operationem pessimam. Ubi enim Ecclesia, ibi et Spiritus Dei; et ubi Spiritus Dei, illic Ecclesia, et omnis gratia: Spiritus autem veritas. > dicuntur: non in virtute Dei, neque in veritate, neque ut benefici hominibus facientes ea, quæ fa ciunt; sed in perniciem et errorem, per magicas elusiones et universa fraude; plus lædentes, quam utilitatem præstantes his, qui credunt eis, in eo quod seducant, nec enim cæcis possunt donare vi sum, neque surdis auditum, neque omnes dæmo nes effugare, præter eos qui ab ipsis immittuntur, si tamen et hoc faciunt, etc.» Tum probat adhuc ætate sua, i in fraternitate sæpissime, propter ali quid necessarium ea, quæ est in quoquo loco, Ec clesia universa postulante per jejunium et suppli cationem multam, reversum esse spiritum mortui, et [CXXIV] donatum esse hominem orationibus san ctorum; › pluresque mortuos sic resurrexisse, ut ⚫ perseveraverint nobiscum, inquit", annis multis;» dæmones passim ex obsessorum corporibus expelli, infirmos per manuum impositionem curari, sanos que restitui, ac multos in Ecclesia- videri, qui præ scientia futurorum, visionibus, dictionibus prophe ticis et charismatibus, dono linguarum, etc., conspi cui essent. ‹” Et quid autem? Non est numerum dicere gratiarum quas per universum mundum Ecclesia a Deo accipiens, in nomine Christi Jesu, crucifixi sub Pontio Pilato, per singulos dies in opi tulationem gentium perficit; neque seducens ali quein, nec pecuniam ei auferens..... sed munda et manifeste orationes dirigens ad Dominum, qui omnia fecit, et nomen Domini Jesu Christi invo cans. › Ex quibus omnibus merito infert **, ibi, duntaxat ‹ discere oportere veritatem, ubi chari smala Domini posita sunt, › nempe apud quos est ea, quæ est ab apostolis Ecclesiæ successio. › 40. Quam certum est autem eam, quam agnovit Irenæus, Ecclesiam, unam et sanctam esse, tam certum est eamdem et catholicam et apostolicam esse. Id evidenter demonstrant ea omnia, quæ hactenus protulimus ex ipso loca. Nihil enim effi cacius, ut jam diximus, esse arbitratus est ad re tundendam hæreticorum, varias in sectas, secum que pugnantes divisorum, pervicaciam, quam ut iis opponeret unanimem totius Ecclesiæ per totum mundum longe lateque propagate consensum in 38. Hinc concludit Irenæus 1° nullam extra ve ram Christi Ecclesiam. qualem hactenus ex ipso descripsimus, verain doctrinæ morumque sanctita tem esse quærendam; cos quippe, qui non currunt ad Ecclesiam, ubi Spiritus Dei, semetipsos frau dare a vita et omni gratia, per sententiain malam, et operationem pessimam; nec participare Spiri tum sanctum; neque a mamillis matris nutriri in vitam, neque percipere de corpore Christi pro cedentem nitidissimum fontem: sed effodere sibi lacus detritos de fossis terrenis, et de cœno putidam bibere aquam, effugientes fidem Ecclesiæ, ne tra ducantur; rejicientes vero Spiritum, ut non eru diantur. Alienati vero a veritate, digne in omni volutantur errore, fluctuati ab eo, aliter atque ali- rejiciendis, profligandisque nefariis eorum dogina ter per tempora de eisdem sentientes, et nunquam sententiam stabilitam habentes, sophistæ verborum magis volentes esse, quam discipuli veritatis. Non enim sunt fundati super unam petram, sed super arenain habentem in seipsa lapides multos”, ) 39. Concludit 2° in sola vera Ecclesia, vera miracula esse posse: extra Ecclesiæ sinum nulla, ad eorum, quæ reprobat, dogmatum confirmationem, nisi falsa et ementita miracula, merasque præstigias, et ina gicas operationes fieri posse. ‹ 93 Arguentur qui sunt " Cap. 6, n. 1. Lib. 111, c. 24, n. 1. eap. 51, n. 2 et 3, et cap. seq. n. Z et 4. 5. Lib. 1, c. 10, n. 1, 2. c. tibus. Hinc perpetno urget, ut vidimus”, ‹ Eccle siam per universum orbem usque ad fines terræ seminatam, in universum mundum disseminatam; per Germaniam, Hispanias, Gallias, Orientem, Egyptum, Libyam et Judæam dispersam; apud ‹ multas gentes barbarorum › et ‹ per universum mundum 98 › constitutam, circumeuntem mundum universum; ac denique vineam ‹ non jam circuni vallatám,sed expansam in universum mundum ",, cujus tamen esset una fides, doctrina et traditio, Lib. 11, 96 Lib. 911 Cor. XII. 28. " Iren., lib. I, c. 24, n. 2. 6, n. 1. "Lib. 1, cap. 23, n. 4. 8 Lib. 111, c. 4, n. 2, et c. 12, n. 8.” Lib. 1v, cap. 36, 11. ♣ 94 Lib. v, C.

una anima, unum cor, unum os, una et eadem præ- apostoli, semper custodire asserit auctor noster. dicatio, ac regiminis ecclesiastici forma. Rideat proinde, vel sui compos non sit necesse est, quis quis Ecclesiam tam longe lateque propagatam, vi sibilem ac conspicuam esse neget, et ad fictitium quemdam et invisibilem electorum cœtum coerceat. Ecqui latere possit, cujus lumen, prædicatio ve ritatis, ubique lucet, et illuminat omnes bomines, qui volunt ad cognitionem veritatis venire'?, Quomodo ignota esse possit, quæ ‹ ubique prædi cat veritaten), apud quam una et eadem salutis via in universo mundo ostenditur, quæ plantata est paradisus in hoc mundo, quæque ubique præ clara est ¹? › Qui denique invisibilis esse queat, quæ cest kπtáž lucerna, Christi bajulans lumen; cui creditum est lumen-Dei; et propter hoc › sapientia ‹ Dei, per quam salvat omnes homines, in exitu canitur, in plateis autem fiducialiter agit ³, in summis muris prædicatur, in portis autem civi tatis constanter loquitur *? › 41. Nihil etiam validius ad confundendos eos oinnes, qui vel male sentiunt, vel præterquam opor tet, colligunt, esse existimavit auctor noster, quam ¡is Ecclesiam apostolicam objicere. Hinc tam sæpe, tamque constanter inculcat, ut ostendimus, eain dem Ecclesiam ab apostolis ipsis suam accepisse fidem, doctrinam et traditionem, ab iis fundatam esse, et ordinatamı, ab iis constitutos fuisse episco pos, penes quos in unaquaque Ecclesia summa re rum esset, a quibus sibi invicem succedentibus per petuo regeretur et administraretur; hacque continua episcoporum successione, nunquam desitura, unam et eauídem, apostolicam, puram et intemeratam ad nos usque manare fidem et traditionem. Ilinc in ea successione certissimum corporis Christi, seu Ecclesiæ characteren positum esse vult, quo ab infidelium, hæreticorum et schismaticorum) con venticulis secernatur. ⚫ Character, inquit, cor poris Christi secundum successiones episcoporum, quibus illi eam, quæ in unoquoque loco est, Ec clesiam tradiderunt.» Ubi perperam contendit, nullo certe argumento probat, clariss. Grabius, hic characterem non tam signum, sive notam, quam formam, sive figuram Ecclesiæ denotare. Quod etiamsi obtineret, male tamen adhuc causæ suæ consuleret. Id enim, velit, nolit, ex Irenæo consta bit, eam secundum successiones episcoporum for mam in corpore Christi sive Ecclesia, ab apostolis ipsis constitutam esse; ac proinde ea semper nota discriminatum iri veram Christi Ecclesiam, ab apo stolis fundatam, a quacunque alia societate; quod in illa forma sit secundum legitimam episcoporum successionem, quæ in hac desit. * Hinc eos qui ab Ecclesia sunt, eamdem figuram ejus, quæ est erga Ecclesiam, ordinationis, id est eamdem regi minis ecclesiastici formam, quam constituerunt ' Lib. 1, c. 10, n. 2. c. 20. n. 1. Ibid. Hinc demum jure merito infert, sectis quibuscunque hæreticis aut schismaticis antiquiorem esse veram Ecclesiam, utpote quæ originem apostolis, imo ipsi Christo capiti suo acceptam referat *: ‹ Omnes vero hæreticos valde posteriores esse, quam episcopos, quibus apostoli tradiderunt Ecclesias, › Apud bar baros siquidem jam obtinebat ea, quam prædicabat Ecclesia, fides; quibus- tamen, ne quidem nomine tenus, notæ erant hæreticorum sectæ; longe minus eorum sententiæ: ‹ nequedum enim congregatio › hæreticorum fuit apud eos, neque doctrina in stituta 7. › Deinde uniuscujusque hæreseos initia, primosque parentes et architectos facile assignari posse; recentioris quippe memoriæ esse: Ecclesiæ vero catholicæ exordia in Christum solum, ejusque apostolos refundi posse. Ante Valentinum enim non fuerunt, qui sunt a Valentino, neque ante Marciouem erant, qui sunt a Marcione; neque omnino erant reliqui sensus maligni, quos supra enumeravimus, antequam initiatores, et inventores perversitatis eorum fierent. Valentinus enim venit Romam sub Hygino; increvit vero sub Pio, et pro rogavit tempus usque ad Anicetum. Cerdon autem, qui ante Marcionem, et hic sub Hygino vixit…………. Marcion autem illi succedens invaluit sub Aniceto... Reliqui vero, qui vocantur Gnostici, a Menandro Simonis discipulo, quemadmodum ostendimus acci pientes initia unusquisque eorum, cujus principa tus est sententiæ, ejus et pater, et antistes appa ruit. Omnes autem hi multo posterius, mediantibus jam Ecclesiæ temporibus, insurrexerunt in suam apostasiam. > 42. Certissinis hisce characteribus, hactenus explicatis, eam Ecclesiam, cujus fidem et traditio nem contra hæreticos propugnabat Irenæus, definit, et a qualibet alia societate discriminat, ac discri minari vult. Quænam vero ea fuerit Ecclesia, baud ambigat quisquis Irenæum dicentem audierit, ad Romanam Ecclesiam necesse esse omnem Ec clesiam, si veræ Ecclesiæ membrum et pars esse velit, convenire, id est, ut superius demonstravi mus, in una cum ea fide, traditione atque doctrina consentire, ejusque communioni adhærere: et quisquis meminerit sanctissimum apostolicorum [CXXV].virorum discipulum cum ea semper Ecclesia individua communionis societate vinctum ad mortem usque perseverasse. Porro si Romana Ecclesia ideo fuerit secundo sæculo vera Christi Ecclesia, quia sola prædictis veræ Ecclesiæ characteribus ac notis insigniebatur, necesse est eamdem et solain, postre mis etiam hisce sæculis, veram esse Christi Ecclesiam, cum in eam solam conveniant illi characteres. Quis quis enim sepositis tantisper præjudiciis, sectas omnes, quæ jam corpus Christi misere lacerant, percurrere voluerit, evestigio deprehendet Ecclesiam * Lib. v, c. 20, n. 1, 2. 2 Prov. 1, 20, 21. ▼ Lib. m, c. 4, 11. 2, 5. * Lib. 1v, cap. 36, n. 2. Digilized by Google ▪ Lib. ♥,

Konratam sölam esse quæ sit unius fidei, unius do- cus vero sentiendum de sequiori ac ultima prope etrinæ, unius oris,ac labii, quæque secum ubique con sentiat in rebus fidei ac morum, communi pastorum sententia definitis; aliis omnibus sectis in tot fere sententias, quot capita divisis, alternantibusque va riorum dogmatum fluctibus in hæc, vel illa jactatis, pro ratione temporum, affectuum, commodi aut in commodi; solam Romanam Ecclesiam sanctam esse, non quod omuia ejus miembra a peccato immunia sint, in agro quippe Dominico paleæ cum frumento permistæ sunt; sed quod, cum sola nihil nisi sanctum doceat, præcipiatque, in ea sola resideat Spiritus sanctus gratiarum omnium et charismatum fons, qui plures, etiam nostris diebus, ad eximium san etitatis gradum perduxit, verorumque miraculorum gloria illustravit; dum aliæ omnes sectæ, cum a vera sanctitatis laude procul desciverint nullos peccanti bus frenos injicere valeant, eaque doceant absurdi tatis plena dogmata, quibus fidei, morumque sal etitas funditus evertatur; quale est illud, peccatores sola fide veram justitiam consequi posse, neminem que justum a vera quam semel consecutus est, justitia excidere unquam posse; quæ fuerunt ipsis sima Gnosticorum exitiosissima principia, quibus latissimum ad scelera omnia aditum pandi alibi ostendimus; solam Ecclesiam Romanain apostolicam esse, ac continua episcoporum pastorumque suorum successione ab apostolis derivatam, fidemque et traditionem, quam ab iis accepit, illibatam custo diisse; cum aliæ omnes sectæ temere abrupta suc cessione apostolica, novas sibi Ecclesias condide rint, quarum novi sunt auctores ac fundatores; solam denique Romanam Ecclesiam catholicam esse et universalen, per totum inundum propagatam, ubique perspicuam et insignem, miraque fecunditate gaudentem, novos sibi et Christo sponso suo in dies filios, per eos, quos ad remotissimas gentes mittit pastores et doctores, parere; aliis omnibus sectis in angulo orbis, et intra certarum regionum fines conclusis, longeque minus sollicitis de novis Chri sto gignendis filiis, quam de veteribus perverten dis. 43. Hæc, ac potissimum Romanæ Ecclesiæ ampli tadinen, cum post Irenæum frequenter in notis suis tam vere quam pie inculcaverit, aliisque Pa trum sententiis confirmaverit doctissimus, bonæque meinoriæ Feuardentius, molestissima ejus argu menta eludere, propitiosque sibi, s. posset, Irenæum et Augustinum, cujus etiam auctoritatem objiciebat Feuardentius, facere pro virili sua conatus est Gra bius in notis suis ad Irenæ lib. IV, c. al. Lxx, nunc xxxvi. Itaque fatetur Augustinum in certamine cum Donatistis multum in eo fuisse, ut universitatem, ipsumque nomen catholicum, tanquam proprium veræ Ecclesiæ characterem assereret, quo a falsis hæreticorum et schismaticorum cœtibus, in parte mundi hærentibus, et ab ea, vel ab auctoribus suis denominationem indeptis distingueretur. Atque ita plerumque rem ejus ævo et ante se habuisse. Se mundi ætate, deque tempore illo (toties a ministris Calvinianis et Lutheranis decantato) meretricis magnæ, cujus mentio Apocal. capp. xvii, xviii et xix. ‹ Quæ, inquit, non de S. Joannis soluın, sed et ultima mundi ætate ab ipsis pontificiis, et qui dem Societatis Jesu theologis plerisque, in sacram Apocalypsin Commentariis, ingenue explicata sunt, nec aliam expositionem admittunt. Tunc sane, ad dit, qui inductus universitate et amplitudine istius corruptæ Ecclesiæ, ex virgine in meretricem versæ, eam amplexus fuerit, næ is misere semetipsum deceperit. Sic cl. Grabius. Cui ego: Næ potius is miserrime semetipsum, aliosque decipiat, qui fri volis ejusmodi ratiunculis inductus, apertissimis sanctorum Patrum testimoniis viin inferat, effica cissimaque eorum argumenta sic infirmet, ut ea vel levissimo spiritu difflare hæretici omnes ac schismatici semper potuerint. Nihil certius, Ire næum, Optatum, Augustinum, aliosque SS. Patres Ecclesiæ amplitudinem et universitatem objecisse. At nisi amplitudo hæc et universitas, essentialis ac perpetuus sit Ecclesiæ character, nihil infirwius argumento ab ea amplitudine petito. Quo enim jure huic respondere se posse putat Grabius, valuisse quidem prioribus sæculis, tum cum virgo adhuc esset Ecclesia, non valere vero postremia mundi ætate, qua virgo illa in meretricem versa est eodem prorsus reponere potuisset Gnosticus quivis Sabellanius, Arianus, Nestorianus, Donatista, etc. Ecclesiam jam a pristina sanctitate et fide sic de fecisse, ut quisquis inductus universitate et ampli tudine istius corruptæ Ecclesiæ, ex virgine in me retricem versæ, eam amplecteretur, is misere semet ipsum deciperet; ac proinde si hac responsione a Catholicorum telis tutum se esse, ac veræ Christi Ecclesiæ ad angustiores redactæ limites membrum putet vir doctissimus; fateatur necesse est eodein se clypeo munire merito potuisse perditissimos quosvis hæreticos, cum veteres, tum recentiores, ac veræ Ecclesiæ membrorum titulo gloriari. Infelix certe Grabius, qui responsis suis arma ministret hæreticis quibuscunque, quorum ictum nulla arte declinare ipse valeat. 44. Sed ne quod toties a Catholicis feliciter actum est, hic iterum agere cogar, id unuin a Grabio quæram; an postrema hac mundi ætate societas quædam in orbe supersit, quæ vera Christi Eccle sia jure dici possit? Superstitem esse non negabit, puto, si prophetarum oraculis, Christique ipsius et Evangelii dictis, quibus perituram nunquant Ecclo siam prænuntiatur, fidem habeat. Porro si vera aliqua Ecclesia nunc in orbe supersit, talem esse necesse est, iisdemque characteribus insignitam, qualen et quibus notis conspicuam esse voluit Christus. At ex Scripturis propheticis et evan gelicis certissimum est, universitatem et amplitudi nem proprium esse, essentialem, ac proinde per petuum illius, qualem constituit Christus, Ecclesiæ

anathema. > characterem. Id adeo perspicue, efficaciter et invicte nima mundi parte coerceretur. Hinc Augustinus demonstrat Augustinus in libro De unitate Ecclesiæ, & 72, 75, cujus verba sibi dicta putet Grabius, et ne alios proferam, quos scripsit contra Donatistas, quisquis cnm ipso misere deceptus tain immaniter ut prorsus obstruatur os loquentium iniqua. Allatis errat. ‹ Audistis, inquit, pastoris vocem manifestis et expensis Scripturarum utriusque Testamenti simam, non solum per legem ejus, et prophetas vocibus concludit S. doctor § 32. Evangelizata et psalmos, sed etiam per os proprium commen est nobis Ecclesia per totum orbem terrarum dantis Ecclesiam suam futuram. Et ea quæ præ in futura. [CXXVI] Hoc in lege, et prophetis, et psal- dixit, quemadmodum ex ordine consecuta sint, mis esse prænuntiatum ipse Dominus testificatus Actibus et Litteris apostolorum, quæ divinarum Scri est, qui eam cœpturam a Jerusalem, et per omnes pturarum canonem complent, legendo perspicitis gentes permanaturam esse prædixit; testes sibi fu- Non est obscura quæstio in qua vos fallant, quos turos in Jerusalem, et in tota Judæa, et Samaria, ipse Dominus prædixit futuros atque dicturos: Ecce el usque in totam terram, cum jam in cœlum hic est Christus, ecce illic, ecce in deserto, quasi ubi ascenderet, prænuntiavit. Hæc verba facta secuta non est frequentia multitudinis; ecce in cubiculis ®, sunt. Quomodo cœptum sit a Jerusalem, et deinde quasi in secretis traditionibus atque doctrinis. Ha processum in Judæam, et Samariam, et inde in to- betis Ecclesiam ubique diffundi, (nec tantum, sed) təm terram), ubi adhuc crescit Ecclesia, donee et crescere usque ad messern, id est usque ad extre usque in finem etiam reliquas gentes, ubi adhuc mum judicii diem. Habetis civitatem de qua ipse, non est, obtineat, Scripturis sanctis testibus conse qui eam condidit, ait: Non potest civitas abscondi quenter ostenditur: quisquis aliud evangelizat super montem posita'. Ipsa est ergo, quæ non ali anathema sit. Aliud autem evangelizat, qui periisse qua parte terrarum, sed nbique notissima est.... dicit de cætero mundo Eeclesiam, et in parte Donati Vos autem innitentes tot evidentissimis testimoniis in sola Africa remansisse (jam dicendum est, in Legis, Prophetarum, Psalmorum, ipsius Domini, et parte Calvini et Lutheri in sola Anglia, Belgio et Apostolorum de sancta Eeclesia toto terrarum orbe Germania remansisse) dicit. Ergo anathema sit. diffusa, exigite ab istis, ut ostendant de Africa Aut legat mihi hoc in Scripturis sanctis, et non sit (jam de Anglia, etc.) quod attinet ad partem Do nati (jam Calvini et Lutheri), aliqua manifesta de canonicis libris testimonia. Neque enim, sicut jam dixi, ullo modo fieri posset, ut Ecclesia, sicut di cunt, et quod absit, tam cito ex tot gentibus per itura, tot testimoniis tam sublimiter et tam indubi tanter prædicaretur; et de ista, quam volunt, sua, quæ usque in finem, sicut contendunt, permansura fuerat, taceretur. Proinde Grabius et asseclæ perscrutentur Scripturas (et hic iterum Augu stini verba sunt § 42), et contra tam multa testi monia, quibus ostenditur Ecclesia Christi toto ter rarum orbe diffundi, vel unum proferant tam certum et tam manifestum, quam illa sunt, quo demonstrent Ecclesiam Christi periisse de æteris gentibus et in sola Anglia remansisse... Sed quam non permittantur saltem quærere aliquid, quo pro bent esse prædictum, deficientibus a fide Christia na cæteris gentibus, in sola ‹Anglia › Ecclesiam re mansuram: attendant illud quod sæpe commemoravi, utraque crescere usque ad messem ' et agrum esse mundum, messem finem sæculi 10, non nobis, sed ipsc Domino interpretante parabolam suam... Desinant ergo quærere quod invenire non poterunt, non quia occultum est, sed quia non est. Sunt enim adhuc nonnullæ gentes, in quibus nondum est Evangelium prædicatum; necesse est autem impleri omnia, quæ de Christo et Ecclesia prædicta sunt: oportet ergo et in eis prædicari. › 45. Respondebunt forte recentiores Donatista, quod veteres illi apud Augustinum § 33. Et ista, inquiunt, credimus, et completa esse confitemur; sed postea orbis terrarum apostatavit, et sola re mansit Donati (Calvini et Lutheri) communio. › Sed statim cum Augustino reponemus: Hoc no bis legant et nihil resistimus. Si autem non ea de Scripturis sanctis legunt, sed suis contentionibus persuadere conantur; credo illa, quæ in Scri pturis sanctis leguntur, non credo ista, quæ ab hæ reticis vanis dicuntur. › Equissima certe conditio ab Augustino proposita. Cum enim apertissima sint, et, ut Augustini verbis, § 56, utar, ‹ nullo in terprete indigeant canonicarum Scripturarum te stimonia, quæ commendant Ecclesiam in totius orbis communione consistere; › quisquis asserit amplitudinem hanc et universitatem non fore per petuam veræ Ecclesiæ notam, necesse est tam clara el aperta Scripturarum testimonia proferat quibus assertionem suam probet. Nisi enim Deus fallere nos voluerit, quod absit ut vel cogitemus, commen data ubique et designata Ecclesia sua, velut socie tate quadam, quæ præ cæteris omnibus amplitu dine et universitate insignis foret; debuit pro boni tate sua, alicubi saltem tam disertis verbis monere amplitudinem hanc, temporalem duntaxat Ecclesiæ notam,fore, postrena mundi ætate desituram; ac tandem aliquando futurum esse, ut Ecclesia, quæ prioribus sæculis orbem totum obtineret, postrema mu, di ætate angustioribus septa limitibus, in mi Matth. xxiv, 46. At, inquit Grabius, legimus in Apocalypsi fu turam esse meretricem magnam, cum qua fornica buntur reges terræ, et inebriabuntur qui habitant Matth. v, 14. ¹º Matth. x111, 30.

scrutari liceat, longe facilius quæcunque de mere trice illa magna prænuntiantur, possumus in Prote stantes ipsos convertere, et ei quam fidei et mori bus intulerant, corruptelæ accommodare, quam possint in Ecclesiam Romanam transferre. Sed missis hisce ‹ rerum figuris, in quibus, ut rursus ait Augustinus $ 10, quia vel interpretem quærunt, nolo nostra ingenia comparentur, concludamus cum in Scripturis hac universitatis, amplitudinis que nota designetur ea, quam constituit Chris'us, Ecclesia, nec aliquando desituram eam notain ullibi appareat; si quæ hodie in orbe vera supersit Eccle sia, eam solam esse quæ cæteris societatibus lon gius latiusque pateat; ac proinde solam Romanam esse. "Illæ quippe singulæ in multis gentibus, ubi ista est, non inveniuntur; hæc autem, quæ ubi que est, etiam ubi illæ sunt, invenitur. › terram, de vino prostitutionis ejus, etc., quæ de ul- quam tamen si sacræ hujus prophetiæ mysteria tima mundi ætate ab ipsis pontificiis explicantur. Sed rursus cum Augustino § 9 respondebo, «illa seponenda esse, quæ obscure posita, et figurarum velaminibus involuta (qualia sunt ea fere omnia, quæ in Apocalypsi leguntur), et secundum nos et seeundum illos possunt interpretari. Est quidem acutorum hominum dijudicare atque discernere, quis ea probabilius interpretetur; sed nolumus in has ingeniorum contentiones, in ea causa, quæ po pulos tenet, nostram disputationem committere…….. Aperta veritas clamet, luceat, in obturatas aures irrumpat, dissimulantium oculos feriat, nemo in eis latebris quærat falsæ suæ sententiæ locum, omnem conatum contradicendi confundat, omnem frontem impudentis elidat. Si quæ ejusmodi Scripturæ loca habeat Grabius, proferat; sed Apocalypseos inter pretationem Deu soli committat, memineritque quam infeliciter quibusdam e suis cesserit. Quan De mysterio sanctissimæ Trinitatis. rus sim. [CXXVI] 47. Totam, quam de sacro Trinitatis prioris edit., an. 1697, dissert. vi, cap. 6, § 2 et mysterio tenet Ecclesia catholica, fidem paucissi seqq., quorum lucubrationibus si nihil addere mis comprehensam verbis tradidit Augustinus potuerim, saltem aliquid lucis forsitan inspersu lib. xı De Civit. Dei c. 24: ‹ Credimus, inquit, et tenemus, et Adeliter prædicamus, quod Pater ge nuerit Verbum, hoc est Sapientiam per quam facta sunt omnia, unigenitum Filium, unus unum, æternus coæternum, sumuie bonus æqualiter bo num et quod Spiritus sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus, et ipse consubstantialis et co æternus ambobus: atque hoc totum et Trinitas sit propter Trinitatem personarum, et unus Deus propter inseparabilem divinitatem, sicut unus om nipotens propter inseparabilem omnipotentiam. Ita ut etiam, cum de singulis quæritur, unusquis 48. Ut Irenæi mens certius exploretur, tutior omnfum via est penitus inspicere quis fuerit ejus scopus, quæ adversarioruni, quos impugnabat, hy. pothesis, quid demum adversus eos probandum sibi susceperit? Animo itaque recolat quisquis pri mam nostram dissertationem, ac potissimum art. 1, § 5 et seqq., legere gravatus non fuerit, Guo sticos omnes, et Valentinianos, quos refellebat Irenæus, fidem omnem mysterii SS. Trinitatis pro fanis, Platonicisque suis commentis funditus ever tisse: adeo ut ex impurissimis hisce fontibus flu que eorum et Deus omnipotens esse respondeatur; xerit, quæ deinceps Christianam religionem iufe cum vero de omnibus simul, non tres dii, vel tres omnipotentes, sed unus Deus ominipotens: tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas, quæ sic se voluit prædicari. Hæc, inquam, catholicæ fidei summa, a qua late recessisse Irenæuin calumnian tur Sociniani, quorum maxime interfuit tantæ auctoritatis virum in partes suas vel invitum per trabere. De ea minus recte sensisse, imprudentius quam malignius conquesti sunt e Catholicis qui dam. Hunc ab utrorumque criminationibús strenue vindicarunt cl. Georgius Bullus presbyter Angli cauus in sua Defensione fidei Nicænæ, et doctissi mus noster domnus Nicolaus Le Nourry, in Apparatu ad Bibliothecam maximam velerum Patrum, t. II August., § 6. cit, Sabelliana et Ariana hæresis. Ad Trinitatem usque divinaruın personaruin, quaruin una eadem que esset natura ac substantia divina, animum erigere non valentes, statuebant Deum, quem pri mum ac supreinum Patrem appellabant, immensis sæculorum intervallis solitarium, unumque ut na tura, sic et persona fuisse, tacite secum cogitan tem, unaque sua cogitatione contentum et occupa tum. Cum vero exterius sese prodere, orbem con dendo, animo constituisset, in actum erupit, qui rerum omuium seminarium, principium, forma et archetypus esset: huncque vocabant Nun, Mentem seu seusum, et Filium unigenitum Patris, paren tique suo perfecte similem et æqualem esse dice

Deinde bant, atque ita comparatum, ut solus magnitudinem retur, et quasi ab alio aliud emittatur “. Patris caperet; utpote qui a Patre haudquaquam sive re, sive persona distinctus esset: nihilque aliud esset quam Pater ipse sentiens, ac exterius velut effundere sese incipiens. Nu productum aie bant Verbum, quod rerum spiritalium, angelorum videlicet superiorum principium, auctor et forma tor esset, Angelus ipse a Patre, ejusque Nu, sub stantia el persona longe diversus: nec enim huic, ut Unigenito, datum capere magnitudinem Patris. ▲ Verbo emissi sunt alii Æones, seu angeli, a qui bus vicissim alii geniti; ab omnibus vero simul conspirantibus productus Salvator, qui inferiorem angelum mundi hujus aspectabilis conditorem diri geret. Cum autem novissimus Æon supremi Patris magnitudinem temere scrutatus pene periisset; ne idem casus alios subiret, emissum ab Unigenito al terum par Eonum, seu angelorum, Christus et Spiritus sanctus, a quibus fulciretur munireturque Pleroma. Summa proinde, quod ad rem præsentem attinet, buc redit: Patrem Verbo et Spiritui sancto longis sæculorum myriadibus præexstitisse; Uni. genitum illum, quem dicebant, Filium, meram Pa tris vépretav, efficientiam, actum, aut proprieta tem &vunóstatov, non personam ab eo distinctam fuisse: Verbum autem, Spiritum sanctum, Chri stum et Salvatorem totidem spiritales naturas et personas, angelici ordinis, a se invicem distinctas, et in tempore conditas, atque divina seu paterna longe inferiores exstitisse: Demiurgum denique, seu mundi opificem, angelum et ipsum fuisse, sed præcedentibus ignobiliorem; qui nec in Pleromate, aliorum sede, locum haberet, et densioribus igno rantiæ tenebris obvolutus natus esset. Hæc sunt hæreticorum commenta, quæ confutanda sibi sus cepit Irenæus, ac toto opere passim confutat. si ea emissionum series, qualem comminisceban tur hæretici, in Deo admittitur, ita ut longe prius exstiterit Pater, quam Verbum suum einiserit, hocque ab illo tain procul distet; hominum com positorum natura, et ex corpore et anima subsi stentium, affectiones, et intentiones mentis, dum cogitant, in Deum ipsum transferri necessario con sequitur. Ea est enim hominum conditio, ut ver bum ab eorum mente non emittatur, nisi post ali quam actuum seriem et successionem. < 13 In Co autem, qui sit super omnes Deus, cum simplex et non compositus, et similimembrius, et totus ipse sibi similis, et æqualis sit, tolus Nos, et totus Logos cum [CXXVIII] sit, totus sensus, et totus ennœa, el tolus ratio; et nec aliud antiquios, nec posterius, aut aliquid alterius habente in se, sed toto æquali, et simili, et uno perseverante, jam non talis bujus ordinationis sequetur emissio. Et cap. 17, n. 7: ‹ Non enim ut compositum animal quid dam est omnium Pater, præter Nun, quemadmo dum præostendimus; sed Nus Pater, et Pater Nus. Necesse est itaque, et eum, qui est ex eo Logos, imo magis autem ipsum Nun, cum sit Logos, per fectum et impassibilem esse; et eas, quæ ex eo sunt emissiones, ejusdem substantiæ cum sint, cujus et ipse, perfectas et impassibiles et semper sin les cum eo perseverare, qui eas emisit. › 49. Et primo quidem quia hæretici variis, quæ passim in Scripturis occurrunt, Christi et Verbi nominibus abusi, male distinguebant inter unige nitum Filium, Verbum, Christum, Jesum, Salva torem et Demiurgum; qua prava distinctione nite batur Valentiniani systematis maxima pars: va nam eam esse probat Irenæus, primum auctori tate Evangelii Joannis; quo exposito concludit lib. 1, cap. 9, n. 3: ‹ Unuin et eumdem ostendi Logon, et Monogenem, et Zoen, et Phos, et Soterem, et Christum Filium Dei, qui incarnatus est pro no bis. Et lib. 11, cap. 13, eam, quam inter Patrem, Nun et Verbum distinctionem interponebant hære tici, cum eo, quem fingebant emissionum ordine, cum recta ratione pugnare multis demonstrat. In primis cum Nus, seu mens sit ipsum quod est principale, et summum, et velut principium, et fons universi sensus, et cogitationis, uno verbo mens ipsa essentialis et substantialis Patris, et ipse Pater; emissum dici non nisi absurdissime posse, ne Deus ipse et Pater ‹ a semetipso sepa " Iren., lib. 11, c. 13, n. 4. " N. 3 et 8. 50. Hæc sunt argumenta, quibus Valentinianos impugnabat Irenæus. 1. Velut certissimum quid, ex catholica fide et Evangelio supponebat, Unige nitum, Verbum, Salvatorem et Christum Filium Dei, qui incarnatus est pro nobis, unum e: eumdem, seu unam et eamdemn esse personam, cujus diversa duntaxat essent nomina. Deinde in hoc assentie batur hæreticis (quod et catholica fides probabat), non quod Unigenitus mera esset Patris Evépysia, ut illi volebant; sed quod Unigenitus, per quem facta esse omnia cum Joanne asserebat, lipsi Patri consubstantialis esset, ei-perfecte similis, et per fecte comprehendens magnitudinem Patris. Ex quo concludebat, et Verbum ipsum Patri consub stantiale esse, huic perfecte simile, et comprehen dens ejus magnitudinem. 3° Quia hæretici Verbum procul a Patre, et natura et ordine generationis dissitum, ignorantiæ et passioni obnoxium esse statuebant; eodem fundamento nixus blasphemiamı hanc refellit. Nimirum, Logos est ipse Nus, et Nus est Logos eadem proinde utriusque et substantia, et natura, et perfectio. Præterea necesse est eas, quæ ex Nu sunt emissiones, ejusdem substantiæ esse, cujus et ipse Nus, perfectas et impassibiles et semper similes cum eo perseverare, qui eas emisit. Atqui Nus Patris, ipsis fatentibus hæreticis, Verbum emisit. Necesse est itaque Verbum ejus dein esse substantiæ cum Nu Patris, perfectum et impassibile e' semper simile cum eo. 4° ‹ Multum

distat omnium Pater ab his, quæ proveniunt ho- conditor, hic factor, qui fecit ea per semetipsum, minibus, affectionibus et passionibus. Eæ vero sunt hominum affectiones et passiones, ut verbum eorum prolationis initium habeat, et mente cogi tante posterius genesim habeat in tempore. Cum ergo Verbum Dei verbum humanum infinito supe ret intervallo, nec prolationis initium babere po tuit, nec genesim in tempore. Denique quidquid in Deo est, Deus ipse est: nec enim aliud antiquins, nec posterius, aut aliud alterius, seu a se diversum habet in se; sed totus simplex est, et non compo situs, totus æqualis, et similis, et unus perseve rans. Atqui Verbum et Spiritus sanctus in Deo sunt, et Dei Verbum et Spiritus sanctus sunt; nam ipse Deus Verbum, totus Spiritus, totus Logos, tolus Nus, etc. Igitur Verbum et Spiritus sanctus sunt ejusdem cum Deo substantiæ et naturæ, ejusdem cum eo antiquitatis et æternitatis, huic coævi et consubstantiales; uno verbo, Deus ipse. Quin hæc ipsissima sint Irenæi argumenta, nullus inficias ierit, qui ad mox citata testimonia, totumque ejus dem scopum attenderit: eadem certe argumenta, quibus deinceps usi sunt SS. Patres contra Aria nos et Macedonianos, et utuntur etiamnum theo Jogi ad Socinianorum impietatem refellendam. Eadem proinde in utrisque de mysterio sanctissimæ Trinitatis fides. Nec tamen iis contentus martyr sanctissimus, vel eadem latius explicat, vel alia subinde profert, quibus, quam recte et catholice senserit, magis ac magis demonstretur. 51. Quia, ut dixi, negabant hæretici Verbi Dei aternitatem, fingebantque nec ab ipso Patre, nec a Verbo ejus immediate conditum esse aspectabi lem hunc mundum, sed a Virtute aliqua valde inferiori ab illo, et ignorante Patrem; hoc com mentum confutans Irenæus lib. 11, cap. 2, ostendit n. 4 et 5 homines quidem inopes cum sint, ‹ nec possint statim aliquid ex parato fabricare, indigere multis organis ad rei alicujus ‹ fabrica tionem. Proprium › autem ‹ esse hoc Dei supere minentiæ, non indigere aliis organis ad conditionem corum» (ad condenda ea) ‹ que fiunt; neque an gelis indigere adjutoribus ad ea, quæ fiunt, neque virtute aliqua valde inferiori ab illo, et ignorante Patrem; sed idoneum esse et sufficiens ad forma- D' tionem omnium proprium ejus Verbum, queinad modum et Joannes Domini discipulus ait de co Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est Nihil. In omnibus autem est et hic qui est se cundum nos, mundus. Et hic ergo a Verbo factus est, etc. Eadem summatim repetens cap. 30, 11. 9: ‹ Deum ipsum a semetipso fecisse libere et ex sua potestate, et disposuisse, et perfecisse om nia, et esse substantiam omnium voluntatem ejus Solus, addit, unus Deus fabricator, bie qui est su per omnem Principalitatem, et Potestatem, et Do minationem, et Virtutem: hic Pater, hic Deus, hic 14 Joan. 1, 3. 15 Gen. 1, 26. hoc est per Verbum et Sapientiam suam, cœlum, et terram, el maria, et omnia quæ in eis sunt hic justus, hic bonus, etc., hic Deus Abraham, et Deus Isaac, e c., hic Pater Domini nostri Jesu Christi per Verbum suum, qui est Filius ejus, per eum revelatur et manifestatur omnibus, etc. Hæc igitur apud Irenæum certa et demonstrata, unum Deum omnia prorsus, tam visibilia quam invisibi lia condidisse, eumque esse, qui sit super omnem Principalitatem, Potestatem, Dominationem, uno verbo supra omnes angelos, et omnium Pater; con didisse, inquam, non per organa et instrumenta a se diversa, et alterius a se naturæ, sed per semet ipsum, hoc est per Verbum, Filium suum, et Sa pientiam suam, id est Spiritum sanctum, ut ipse explicat lib. 1v, c. 20, n. 1: ‹ Nec enim, ait, ho rum (angelorum) indigebat Deus ad faciendum quæ ipse apud se prædefinierat fieri, quasi ipse suas non haberet manus. Adest enim ei semper Verbum et Sapientia, Filius et Spiritus, per quos, et in quibus omnia libere et sponte fecit, ad quos et lo quitur dicens Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram 18; ipse a semetipso sub stantiam creaturarum, et exemplum factorum, et figuram in mundo ornamentorum accipiens. › E propter Verbum et Spiritum sanctum vocal Dzi manus, non hic modo, sed et in ejusdem libri Præ fatione, et lib. m, c. 21, n. 10. Eas vero manus cum opponat aliis organis, et Virtuti inferiori, hinc manifeste sequitur, Verbum et Spiritum sanctum a Patre quidem distingui, utpote quibuscum coa silium habeat, dum ait: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; non tamen in ferioris, et alterius ab eo naturæ esse: sicuti proportione servata, manus hominis a corpore, cujus sunt manus, natura et substantia non diffe runt. Imo manifeste se ipse explicat Irenæus, cum ait, unum Deum omnia fecisse per semetipsum, hoc est, addit, per Verbum et Sapientiam suam. Ver bun igitur et Spiritus sanctus sunt unus et idem cum Patre Deus, una et eadem cum eo substantia el natura. [CXXIX] 52. Ex iis concludit Irenaeus, Verbum seu Filium, et Spiritum sanctum, nedum rebus omnibus creatis præexstitisse, sed et ipsi Patri semper coexsti tisse, ac coæternos fuisse. Deus siquidem suas sem per habuit manus: adest enim ei semper Verbum et Sapientia, Filius et Spiritus. Et lib. 11, cap. 30, n. 9. Semper autem coexsistens Filius Patri, olim et ab initio semper revelat Patrem, et an gelis, et archangelis, et Potestatibus, et Virtutibus, et omnibus, quibus vult revelare Deus.» Et cap 25. n. 8, rationem afferens cur plurima sint, quæ mentis humanæ captum superant, quæque proinde curiosius et sollicitius a nobis investiganda non sint; docet Dei solius, a quo facta sunt omnia,

53. Nec vero Irenæo satis fuit probasse divini Verbi et Spiritus sancti æternitatem, sed causæ ju gulum petens passim asserit et demonstrat utrum que Patri consubstantialem esse, ejusdem cum eo naturæ et substantiæ: quamvis id satis aperte con sequatur ex hactenus dictis. Nam ex S. doctoris principiis, quodcunque infectum est, et sine initio, vere et substantialiter Deus est. Quo certissimo principio probat lib. 11, cap. 8, n. 2 et 3, ‹ nibil quidquam ex his quæ constituta, et in subjectione sunt, nec proinde Angelos, Archangelos, etc., a Deo constitutos et factos per Verbum ejus, et per Spiritum oris ejus, per quem coeli firmati sunt, et omnis virtus eorum, auctori suo comparari posse. Infinite enim distant quæ constituta sunt ab eo qui constituit, et quæ facta sunt ab eo qui fecit. Ipse enim infectus, et sine initio, et sine fine, nullius indigens, ipse sibi sufficiens, et adhuc reli quis omnibus, ut sint, præstans; quæ vero ab co sunt facta, initium sumpserunt. Quæcunque autenı initium sumpserunt, et dissolutionem possunt per cipere, et subjecta sunt, et indigent ejus qui se fecit: necesse est omnimodo, uti differeus vocabn lum habeant, apud eos eriam, qui vel modicum sensum in discernendo talia habent: ita ut is qui dem qui omnia fecerit, cum Verbo suo juste dica tur Deus et Dominus solus; quæ autem facta sunt, non jam ejusdem vocabuli participabilia esse, ne que juste id vocabulum sumere debere, quod est et proprium esse omnia nosse; hominem vero ● esse in infinitum minorem Deo;» et «in quantum minor est ab eo qui factus non est, et qui semper idem est, in tantum secundum scientiam, et ad investi gandum causas omnium, minorem esse eo qui fecit. › Non enim, ait, infectus es, o homo, ne que semper coexsistebas Deo, sicut proprium ejus Verbum; sed propter eminentem bonitatem ejus, nunc initium facturæ accipiens, sensim discis a Verbo dispositiones Dei, qui te fecit., Ideo ergo finita est, angustisque coarctata limitibus hominis scientia, quia initium facturæ accepit,» et ‹ in infinitum minor est Deo; › ideo vero Verbi Dei scientia infinita, quia infectum est, Deoque sein per coexstitit. Eadem ratio est, quam affert lib. 1v, c. 13, n. 4, ut probet, Verbum divinum, quod ho minum saluti semper consuluerit, et Abrahæ ami citiam conciliare sibi veluti studuerit, non indigen tia fecisse. ‹ Sed neque Abrahæ amicitiam propter indigentiam assumpsit Dei Verbum, exsistens ab initio perfectus: Antequam Abraham esset, ego sum, inquit; sed ut ipsi Abrahæ donaret æternam vitam, exsistens ab initio bonus, quoniam amicitia Dei immortalitatis est condonatrix his qui aggre diuntur eam. › Nullius igitur rei indigum Dei Ver bum, quia exsistit ab initio perfectum, et bonum, ac fons omnium bonorum; Deusque natura citin sit, amicis suis donat æternam vitam et immorta litatem. Et hinc infert Irenæus principio capitis sequentis, ‹ initio non quasi indigentem Deuin ho- Creatoris.» Hæc igitur apud Irenæum certissima minis, plasmavisse Adam, sed ut haberet in quem collocaret beneficia sua. Non enim solum ante Adam, sed et ante ominent conditionem glorificabat Verbum Patrein suum, manens in eo; et ipse a Patre clarificabatur, quemadmodum ipse ait Pater, clarifica me claritate, quam habui apud te, priusquam mundus fieret ". Denique cap. 20, n. 3, probans quod n. 1 dixerat, ‹ Adesse Patri semper Verbum et Sapientiam, Filium et Spiritum, per quos, et in quibus omnia libere et sponte fecit; › hæc habet: Et quoniam Verbum, id est Filius, semper cum Patre erat, per multa demonstravi inus. Quoniam autem et Sapientia, quæ est Spiri tus, erat apud eum ante omnem constitutionem, per Salomonem ait Deus sapientia fundavit ter ram, paravit autem cœlum prudentia 18, etc. Et rursus: Dominus creavit me principium viarum sua rum in opera sua 19, elc. Unus igitur Deus, qui Verbo et Sapientia fecit, et aptavit omnia, › elc. Filius igitur et Spiritus sanctus sic apud Deum Pa trem fuerunt ante omnem, nou visibilium modo, sed et invisibilium, et Æonum, quam fingebant hæretici, constitutionem, ut Patri semper adfue rint, ipsi coæterni, ac coævi, Verbum, Sapientia, et manus Patris, quibus carere nunquam potuit, quamvis Angelis aut Virtutibus inferioribus qui busvis facile semper carere potuerit. Qui infectus est, et sine initio, et sine fine, nullius indigens, et ipse sibi sufficiens, vere, proprie ac juste dicitur Deus et Dominus solus: qui rerum omnium auctor, conditor et fabricator est, infectus est et sine initio. Atqui nec minus certum apud Irenæum, Verbum et Spiritum sanctum initium non habuisse, Patri semper adfuisse, eique coexsti tisse; Verbum et Spiritum sanctum cum Patre, omnia condidisse; unde necessario concludendum, Verbum et Spiritum sanctum, ex irenæo, cum Pa tre juste dici et esse unum Deum ac Dominum, unamque trium esse naturam et substantiam. Sed ad institutum redeo. 54. Hæretici, uti dixi, comminiscebantur, aliun esse supremum Patrem, alium Demiurgum, seu rerum omnium inferiorum, et aspectabilium con ditorem hunc veteris legis auctorem fuisse, so luin in ea celebratum, et solum a Judæis agnitum et adoratum; illum vero incognitum mansisse sem per, donec Evangelio lucescente, Jesuque (afflante, qui in eum descendit, Christo) revelante, notus fieret, novam legem conderet et promulgaret. Exi tiosissimum dogma, malorum omnium scaturiginem, eversurus Irenæus toto libro i probat, unum esso Deum factorem coeli et terræ, et utriusque legis auctorem, huncque esse ipsum summum Patrem, et Verbum ejus, ac Spiritum sanctum, nec alium 26 Joan. vin, 58. 17 Joan. xv, 5. ** Prov. 11, 19, 20. Prov. v, 22. Digilized by Google

unquam a lege et prophetis annuntiatum fuisse, tis fuerunt prædicatores, et apostoli libertatis, nisi aut ab ipso Christo, ejusque apostolis et discipulis agnitum et celebratum. Quia vero respondebant Gnostici, eum, quem mundi conditorem identidem confitetur Jesus, quemque tum ipse, tum apostoli et discipuli ejus Deum Patrem ac Dominum, rerum omnium fabricatorem passim appellant, ipsum De miargum esse; qui quidem licet Deus natura non sit, quod tamen rerum omnium inferiorum rex, dominus et conditor constitutus sit, Dei appella tionem sortitur, et eam ob rem tum ab iis, tum a prophetis et veteri lege Deus vocatur; id confuta tarus Irenæus, probat cap. 6, n. 1, quod, ‹ Neque Dominus, › (veritas [CXXX] cum sit, nec men tiatur, ut cap. præcedenti * dixit) ‹ neque Spiri tus sanctus, neque apostoli eum qui nou esset Deus, definitive et absolute Deum nominassent ali quando, nisi esset vere Deus; neque Dominum ap pellassent aliquem ex sua persona, nisi qui domi natur omnium: si quando vero Scriptura eos, qui non sunt dii, nominat, non in totum ostendere iHos deos; sed cum aliquo additamento et signi ficatione, per quam ostenduntur non esse dii.» Hoc igitur Irenæi principium, verissimum atque certissimum. Quem Dominus, Spiritus sanctus aut apostoli in Scripturis definitive et absolute Deum nominant, is est vere Deus; quem Dominum appel lant ex sua persona, is est qui dominatur omnium. At, inquit idem Irenæus ", Dominus, Spiritus san etus, et apostoli definitive et absolute Deum nomi nant, Dominumque appellant ex sua persona ‹ Deum Patrem, et Filium ejus, qui dominium accepit a Patre suo omnis conditionis, id est rerum om nium conditarum; et ‹ nemo alius in Scripturis ‹ Deus nominatur, aut Dominus appellatur, nisi qui est omnium Deus et Dominus, qui et Moysi dixit Ego sum qui sum. Et sic dices filiis Is rael: Qui est, misit me ad vos;. et hujus Filius Je sus Christus Dominus noster, qui filios Dei facit credentes in nomen suum; quod subinde pluri mis Scripturarum utriusque Testamenti testimoniis demonstrat. Ex quibus evidenter concludere est, ex Irenæi sententia, solum Patrem, et Filium ejus Jesum Christum Dominum nostrum vere Deum esse, et iis qui interdum in Scripturis nominantur dii, nec sunt tamen, infinite præcellere; ac proinde veram esse, unam et eamdem in utroque naturamı divinam et essentiam. Hinc ex iis, quæ ubertim profert, Scripturarum locis passim infert "; «Unus igitur et idem Deus, qui a Prophetis prædicatus est, et ab Evangelio annuntiatus, et hujus Filius, qui ex fructu ventris David, id est ex David Virgine, et Emmanuel., Tum istiusmodi argumentis e Scripturarum auctoritate petitis coronidem impo nens cap. 15, n. 3, concludit Cum declaratum sit manifeste, quoniam neminem aliun Deum vo caverunt, vel Dominum nominaverunt, qui verita solum verum Deum Patrem et Verbum ejus, qui in omnibus principatum habet; manifeste est osten sum, factorem cœli et terræ, qui locutus sit cum Moyse, et Legis dispositionem ei dederit, qui con vocaverit Patres, Dominum Deum confiteri eos, et alterum neminem nosse.» Quid clarius? Pater et Verbum, Pater et højus Filius, sunt unus et idem Deus a prophetis prædicatus, et ab Evangelio an nuntiatus; solus verus Deus ac Dominus, factor cœli et terræ, qui locutus sit cum Moyse et legis dispositionem ei dederit, etc. 55. Idem argumentum instaurans Irenæus toto fere libro Iv, et propius adhuc ad causam acce dens, probat ex Scripturis, et ipsis præsertim Do mini nostri sermonibus, unum et eumdem esse Deum utriusque legis auctorem, qui res omnes condiderit, qui legem veterem dederit, cum Moyse, cæterisque Patribus ac prophetis locutus fuerit, quique per Verbum suum, non fictitium illud hæ reticorum, sed Filium suum unigenitum, unumque ac verum cum eo Deum, perfectissimum et omnt scium, notum sese fecerit in utroque Testamento. Eam in rem profert cap. 5, n. 2, ea Christi verba Matth. xx, 29 seqq. ad Sadducæos: Erralis, nescientes Scripturas, neque virtutem Dei. De re. surrectione enim mortuorum non legistis quod di clum est a Deo dicente: Ego sum Deus Abra ham, et Deus Isaac, et Deus Jacob? et adjecit: Non est Deus mortuorum, sed viventium: omnes enim ei vivunt. Tum subdit Irenæus: Per hæc utique manifestum fecit, quoniam is, qui de rubo locutus est Moysi, et manifestavit se esse Deum Patrum, hic est viventium Deus. Quis enim est vivorum Deus, nisi qui est Deus, super quem alius non est Deus? Quem.et Daniel propheta cum dixisset ei Cyrus rex Persarum: Quare non adoras Bel? annuntiavit dicens: Quoniam non colo idola ma. nufacta, sed vivum Deum, qui constituit cœlum et terram, et habet omnis carnis dominationem ". Ite rum dixit: Dominum Deum meum adorabo, quɔ niam hic est Deus vivus 36. Qui igitur a prophetis adorabatur Deus vivus, hic est vivorum Deus, et Verbum ejus, qui et locutus est Moysi, qui et Sad ducæos redarguit, qui et resurrectionein donavit utraque his, qui cæcutiunt, ostendens, id est re surrectionem et Deum. Quo demonstrato con cludit: «Ipse igitur Christus, cum Patre, vivorum est Deus, qui locutus est Moysi, qui et patribus manifestatus est. Sic uno et eodem telo dupli cem simul Gnosticorum errorein configit Irenæus, tum quod comminiscebantur, Verbum Patre in ferius esse, nec ipsi pervium esse Patrem; tum quod fingebant, eum qui prophetis loquebatur, De miurgum ipsum esse, a supremo Patre longe alium atque diversum. Nempe, is qui de rubo locutus est Moysi, et manifestavit se esse Deum patrum, quem 26 Ibid. 21. ** N. 3. 21 N. 2. *Exod. 14. * Cap. 9, n. 2. * Cap. 14. ** lbid. 4.

prophetæ Deum vivum appellant, et Deum vivum Patris, Filius, id est, quod in Patre divinum est, adorabant, hic est viventium Deus, Neus super quem alius Deus non est, uno verbo summus Deus. Atqui Pater et Verbum ejus, Christus cum Patre is est qui locutus est Moysi, qui et patribus mani festatus est, et a prophetis adoratus, et appellatus Deus vivus. Igitur Christus cum Patre est Deus vivorum, Deus super quem alius non est Deus, et supremus Deus. Quid, quæso, manifestius afferri potest ad vindicandam Irenæi fidem, stabiliendam que Verbi cum Patre consubstantialitatem? Ne quidem apud Athanasium ipsum apertius quid quam et expressius occurret. Alia consimilia tes timonia et argumenta occurrent toto libro iv et alibi passim. 56. Quia vero Valentiniani abutebantur Christi verbis Matth. x1, 27, et Luc. x, 22, eaque sic des cribebant: Nemo cognovit Patrem, nisi Filius, nec Filium, nisi Pater, et cui voluerit Filius revelare; sic vero ‹ interpretabantur, inquit Irenæus cap. 6, n. 1, ‹ quasi a nullo cognitus sit verus Deus ante Domini nostri adventum: et eum Deum, qui a prophetis sit annuntiatus, dicebant non esse Pa trem Christi; demonstrat sanctus martyr tolo illo capite, et adulterinam esse verborum lectio nem, et falsissimam eorumdem explicationem. Cum enim ait Dominus: Nemo cognoscit Fi lium, nisi Pater; neque Patrem, nisi Filius, et quibuscunque Filius revelaverit; quæ genuina ver borum lectio est 27: Revelaverit, non solum in futurum dictum est, quasi tunc inceperit Ver bum manifestare Patrem, cum de Maria natus; sed communiter per totum tempus positum est. Ab initio enim assistens Filius suo plasmati, revelat omnibus Patrem, quibus vult, et quando vult, et quemadmodum vult Pater. Nam " bonum placitum Patris-Filius perficit: mittit enim Pater, mittitur autem et venit Filius.» Hinc omni ævo et semper, multisque modis Verbum revelavit seipsum, ut simul revelaret et Patrem. Ratio est, quia ‹ 3 in visibile Filii, Pater; visibile autem Patris, Fi lius. Et licet • Pater invisibilis sit, et indeter minabilis, quantum ad nos est; agnitio › tamen ‹ Pa tris [CXXXI] est Filii manifestatio: omnia enim per Verbum manifestantur. Agnitio Patris, Filius; agnitio autem Filii in Patre, et per Filiun revelata. › Ex iis omnibus sic concludit Irenæus". Non ergo alius erat qui cognoscebatur, et alius qui dicebat Nemo cognoscit Patrem; sed unus et idem, omnia subjiciente ei Patre, et ab omnibus accipiens testi nionium, quoniam vere homo, et quoniam vere Deus, a Patre, a Spiritu, ab angelis, etc. Et pro pter hoc in omnibus, et per omnia unus Deus Pa ter, et unum Verbum Filius, et unus Spiritus; et una salus omnibus credentibus in eum. › Pater igitur et Verbum, Irenæo teste, non sunt alius et alius Deus invisibile Filii, Pater; visibile autem " N. 7. ** N. 5. " N. G. " N. 3. 11 N. 7. quæ natura divina et invisibilis Patris, eadem est et Filii; per quod autem videtur et cognoscitur Filius, per idem cognoscitur et Pater, quia Filius imago Patris est, et figura seu character substan tiæ ejus: Verbum caro factum, ut vere homo, sic et vere Deus: denique in omnibus, et per omnia unus Deus Pater, unum Verbum, et unus Spiritus; unitas in tribus, una in tribus natura. Quid clarius? Quod autem dicit Irenæus, agnitionem Patris, Filium esse, et agnitionem Filii in Patre esse, et per Fi lium revelatam esse, idipsum est quod dixerat lib. JI, c. 6, n. 2: Filium esse in Patre, et habere in se Patrem. Idipsum est etiam, quod dixerat lib. iv, c. 4, n. 2. Nempe respondens vanis Gnostico rum cavillationibus, qui ex eversa Hierosolyma, civitate regis magni, et abrogata veteri lege infere bant alium esse Veteris, alium Novi Testamenti auctorem et Deum; ostendit et Hierosolymæ, et veteri legi suum tempus a Deo mensuin ac defini tum fuisse; utramque, adveniente nova lege, desi nere debuisse; idque sapientissimo et ordinatissimo Dei consilio factum fuisse. ‹ Omnia enim, inquit, mensura et ordine Deus facit, et nihil non mensum apud eum, quoniam nec incompositum.» Quod postremum, scilicet, nihil non mensum apud Deum esse, ut probet, laudat veterem aliquem aut coævuin scriptorem ecclesiasticum, cujus nomen lacet, sed verba probat: Et bene ait qui dixit ipsum in mensum Patrem in Filio meusuratum; mensura enim Patris, Filius, quoniam et capit eum. › Qui bus ostendit, Deum adeo ordinis, proportionis et mensuræ amantem esse, ut neque suam ipse sib. mensuram deesse voluerit; Filius enim est nien sura Patris, qui totam Patris immensitatem, inA nitatem et substantiam in se capit, continet, ac veluti circumscribit. Ea divinarum personarum nepixwpnois, circumincessio est, ex qua tam fre quenter, tamque feliciter argumenta deprompserunt adversus Arianos sancti Patres, ut Filium Patri ¿μooúσlov esse probarent. Nempe in se invicem sunt Pater et Filius, nec minus in Filio, quam in se ipso est Pater, nec minus in Patre est Filius, quam in se ipso; adeo ut mutuo exsistant in se, et, ut ita loquar, immeent invicem, atque penetrent, proinde et a se invicem distinguantur, et tamen in una et eadem natura et substantia sine ullo discri mine conveniant. ac 57. Sed ex modo dictis habes, cur et quo sensu tam sæpe et sollicite inculcet Irenæus toto libro 1v, et alibi (quod et aliis ante et post eum Patribus infrequens non fuit), Patrem invisibilem semper mansisse, neque a quoquam, ne specie quidem ex terna ac sensibili forma dissimulatum visum esse; neque videri omnino posse; sed ex divinis personis solum in Veteri Testamento divinum Verbum ve teribus patriarchis ac prophetis apparuisse, ut ho Digilized by Google

minibus Dei ac Patris notitiam importaret, qua refellit. Et Patrem quidem invisibilem et indeter vitam illorum tueretur; quæ sinė Dei cognitione esse non potest; Filium esse qui Adamo, Noe, Abrahæ, aliisque videndum se præbuerit, qui cum Moyse locutus sit, qui denique, ut loquitur Tre næus“, «et visiones propheticas, et divisiones cha rismatum, et ministeria sua, et Patris glorificatio nem consequenter et composite ostenderit humano generi, apto tempore ad utilitatem hominum, pro pter quos fecit tantas dispositiones; invisibilitatem quidem Patris custodiens, ne quando homo fieret contemptor Dei, et semper haberet ad quod profi ceret; visibilem autem rursus hominibus per mul tas dispositiones ostendens Deum ne in totum deli ciens homo a Deo cessaret esse "., Uno verbo, cipse est qui dicit Moysi: Videns vidi vexationem populi mei, qui est in Ægypto, el descendi ut eruam cos; ab initio assuetus Verbum Dei ascendere et descendere, propter salutem eorum, qui male habe rent. De his fuse disserit Irenæus fere a cap. 5 usque ad 20, sed boc præsertim. Hec omnia eodem collimant. Nempe cum probandum sibi suscepisset sanctus doctor, unum et eundem esse utriusque Te stamenti auctorem, ostendit unum et eumdem Deum bortinum semper saluti consuluisse ac providisse anum et eumdem Deum a veteribus et nobis ado ratum fuisse, eamdem fuisse veterum filem et nostram; omnes Veteris Testamenti prophetias et figuras in unum et eumdem Christum Novi Testa menti mediatorem conspirasse, ac proinde unum et eumdem esse Deum et Patrem, quem ipse an nuntiavit, et notum hominibus fecit, nec alterum et diversum ab eo quem annuntiabant prophetæ, qui adventum ejus præcinebant: hinc quidem Pa trem invisibilem semper fuisse, nec cuiquam mor talium datum. unquam fuisse videre magnitudinem cjus et mirabileın gloriam; ‹incapabilis› enim, et incomprehensibilís, et invisibilis "; › at male inde ab hæreticis inferri, ignotum semper fuisse donec adveniret Christus. Quoniam qui omnia in omnibus operatur, Deus est, qualis et quantus est, invisibilis et inenarrabilis est omnibus, quæ ab eo facta sunt; incoguitus nequaquam.» Ratio est, quia comnia per Verbum ejus discunt, quia est unus Deus Pater, qui continet omnia, et omnibus esse præstat, quemadmodum in Evangelio scriptum est Deum nemo vidit unquam, nisi unigenitus Filius, qui est in sinu Patris: ipse enarravit ³7, Enarrat ergo ab initio Filius Patris, quippe qui ab initio est cum Patre ³ª. › Cur autem uni Verbo provinciam hanc demandat Irenæus, ut se et Patrem suum no tum faceret? Cur unum Verbum videndum se præ buisse, Patre semper invisibili manente, tam con stanter affirmat? An quod vel inferiorem Patre crediderit Filium, vel natura sua hunc aspectabilem, potius quam illum, arbitratus sit? Atqui id diserte Lib. IV, c. 20, n.7. 33 Cap. 12, n. * Exo. XXX, 19, 20. c minabilem, quantum ad nos est, cognoscit suum ipsius Verbum; et cum sit inenarrabilis, ipse enar rat nobis; rursum autem Verbum suum solus co gnoscit Pater. Non minus ergo invisibile, et inde terminabile, et inenarrabile est, ‹ quantum ad nos est, › ipsum Verbuín quanı Pater, cum a solo Patre quantum est, cognoscatur: invisibile eteninı, › ut paulo post ait, Filii Pater; nam quæ natura Patris est, eadem et Filii; utriusque secundum se invisibilis est. Et cap. 24, n. 2, aperte docet, esse unum Deum, qui est super omnem principatum, et dominationem et potestatem, [CXXXII] et omne nomen quod nominatur: et hujus Verbum, natura liter quidem invisibilem, palpabilem et visibilem iu hominibus, et usque ad mortem descendisse, mor tem autem crucis.» Si igitur videndum se præbuit divinum Verbum, non certe in ipsa natura sua di vina et invisibili, sed tantum in alienis et assumptis formis et speciebus. Id fuse probat cap. 20, n. 9 et seqq., ubi expendens ea divini Verbi ad Moysen, eum quo loquebatur, verba: Sta in loco alto petræ, el manu mea contegam super te. Quando vero trans ierit claritas mea, tunc videbis quæ sunt posteriora mea; facies autem mea non videbitur tibi; non enim videt homo faciem meam, et vivet *; ait, utraque his significari, «quoniam et impossibilis est homo vi dere Deum, et quoniam per Sapientiam Dei in novissimis temporibus videbit eum homo in altitu dine petræ, hoc est in eo qui est secundum homi nem ejus adventu.» Tunc ergo duntaxat diviņumi Verbum facie ad faciem visum esse putat, cum humanam sibi naturam assumpsit, propriamque sibi fecit. Ilinc concludit, non manifeste ipsam faciem Dei vidisse prophetas, sed dispositiones et mysteria, per quæ inciperet hoino videre Deum, ▸ ut iis paulatim assuesceret homo ad videndum eum carnem factum. Et postea: oigitur si neque Moyses vidit Deum, nec Eljas, nec Ezechiel, qui multa de cœlestibus viderunt; quæ autem ab his videbantur, erant similitudines claritatis Domini, et prophetiæ futurorum: manifestum est, quoniam Pater qui dem invisibilis est, de quo et Dominus dixit: Deum nemo vidit unquam **: Verbum autem ejus, quemad modum volebat ipse, et ad utilitatem credentium, claritatem monstrabat Patris, et dispositiones ex ponebat...... non in una figura, nec in uno chara ctere videbatur videntibus eum, sed secundum dis pensationum ejus causas et efficaciam. › Quasi di ceret: Si neque Moyses, neque Elias, neque Eze chiel, neque prophetæ, quibuscum familiariter agebat, divinum Verbum, non tamen ipsam Dei essentiam viderunt, sed similitudines duntaxat cla ritatis Domini; manifestum est, quoniam nec Pater secundum naturam suam visibilis est in hac mortali vita; nec Verbum ejus in essentia sua conspicien J. * Exod. 111, 7, 8. 38 Cap. 20, 11. 5 36 N. 6. 40 Jogu. 1, 18. » Joan. i,

sistentes, caseternos et consubstantiales, et in qui- positæ, scientiam nostram plerumque fugiant. Hinc bus, non invitus, nulla necessitate coactus, sed sciens et volens, omnia libere et sponte fecit; non aliunde, non extra semetipsum, sed ipse a semet ipso, in voluntate sua, in Verbo et Sapientia sua, substantiam creaturarum, et exemplum factorum, et figuram in mundo ornamentorum accipiens, ut loquitur lib. iv, c. 20, n. 1. Ea omnia satis pa tent ex hactenus allegatis Irenæi testimoniis, adeo ot eadem hic repetere nihil necesse sit. 61. Unam superest expendendum, an Irenæus extremi judicii ignorationem Filio Dei tribuerit. Et id enim sanctissimo martyri ascribitur; sed per peram omnino. Gnosticos quidem perstringens scribit lib. 11, c. 28, n. 6. Irrationabiliter autem concludit insanos esse hæreticos, qui æternam di vini Verbi generationem, aliaque ejusmodi profun dissima mysteria investigare et explicare molie bantur in eoque tam graviter labi, quod superbiæ typho elati, nihil Deo reservarent, sed omnia te mere scrutari vellent. Tum ut hæreticorum vesa Diam magis ac magis confundat, ab ipsius Christi Filii Dei exemplo argumentum a majori ad minus petit. Si, inquit Dominus, ipse Filius Dei judicii diem et horam concessit scire solum Patrem, scien tiamque diei ¡Nius Filius non erubuit referre ad Patrem: eur nos, Dei Filio infinite minores, eru bescamus, quæ sunt in quæstionibus majora secun dum nos, reservare Deo? Nemo enim super ma inflati, audaciter Dei mysteria scire vos dicitis: "gistrum est. Qua quidem argumentandi ratione id quandoquidem et Dominus, ipse Filius Dei, ipsum judicii diem et horam concessit scire solum Patrem, manifeste dicens: De die autem illa, el hora nemo scit, neque Filius, nisi Pater solus *. Si igitur scientiam diei illius Filius non erubuit referre ad Patrem, sed dixit quod verum est; neque nos eru bescamus, quæ sunt in quæstionibus majora secun dum nos, reservare Deo. Nemo enim super ma gistrum est. Ubi ipsi Dei Filio ignorantiam ascribere prima fronte videtur auctor: adeo ut vana sit Georgii Bulli * solutio, qua contendit Christo homini tantum ignorantiam tribuisse Ire næum hic enim de Filio Dei diserte agit. Quan quam et duần Christo homini ignorationem ascribi posse cum Protestantibus multis tuetur Bullos, in eumque sensum Irenæum explicare satagit, aliam ei labem aspergit. Sed missa bacce controversia, quæ extra institutum est, illud fidenter assevero, quod quisquis præsens, quod nunc versamus, caput ea, qua par est, animi attentione legerit, totiusque Irenæi argumentationis seriem et scopum adverte rit, e vestigio deprehendet, nullam prorsus igno rantiam hic affingi Christo Domino. 62. Scilicet Irenæus, ut dixi, Gnosticorum im pudentiam castigat, qui vanæ scientiæ laudem cap lantes, insanam sibi de rebus omnibus, ipsis etiam profundioribus Christianæ religionis mysteriis, quale est divini Verbi generatio, disserendi, no vaque rerum tum divinarum, tum humanarum systemata pro arbitrio condendi licentiam sume bant. Ubi vero probavit certam esse in Scripturis divinis veritatis regulam, ad quam sic exigi debeant quæstiones, quas de rebus divinis agitare sinit reli ¿io, ut ab illa nusquam deflectere liceat; ostendit plura tamen esse in Scripturis, licet ex sese per fectis, quæ angustos mentis nostræ limites longis sime superant, quæque proinde, cum sciri a nobis non possint, Deo humiliter committenda sunt, nec temere scrutanda. Nec mirum esse, si in spiritali bus, et cœlestibus, quæ sola fide percipi possunt, cæcutiamus cum ipsæ res naturales, ob oculos * Marc. x111, 32. ** Matth. X, unum conficere vult sanctus doctor, Christum, œconomiæ causa, judicii diem et horam concessisse scire solum Patrem: non quod ipse nesciret, sed quod ejusmodi scientiam ad Patrem, a quo ipse eam cum ipsa divinitate acceperat, referendam esse vellet, ab eoque duntaxat exspectandam esse diei illius notitiam. Quamvis enim eam ipse ha beret, cum aliis tamen communicare nolebat, idve explicare, quod Pater (a quo loquebatur, et a quo mandatum acceperat, quid diceret, et quid loque retur, ut ait Joan. x11, 49 ) taceri voluerat: ut ni mirum exemplo suo doceret quædam esse Deo hu militer reservanda, nec ea temere a nobis expli canda esse, quæ Deus abdita esse voluit. Sic men tem paulo post, nempe n. 8, explicat auctor noster ‹ Si quis, ait, exquirat causam, propter quam in omnibus Pater communicans Filio, solus scire ho ram et diem a Domino manifestatus est; neque ap tabilem magis, neque decentiorem, nec sine peri culo alteram, quam hanc, inveniat in præsenti (quoniam enim solus verax magister est Dominus) ut discamus per ipsum, super omnia esse Patrem. Etenim Pater, ait, major me est 47. Et secundum agnitionem itaque præpositus esse Pater annun tiatus est a Domino nostro ad hoc, ut et nos, in quantum in figura hujus mundi sumus, perfectam scientiam, et tales quæstiones concedamus Deo et ne forte quærentes altitudinem Patris investi gare, in tantum periculum incidamus, uti quæra mus, an super Deum alter sit Deus.» Observa 1 nusquam Irenæum simpliciter asserere, solum Pa trem scire diem et horam, sed solum scire diem et horam a Domino manifestatum esse; Dominum ju dicii diem et horam concessisse scire solum Pa trem, etc. 2° S. doctorem palam profiteri, in om nibus Patrem communicare Filio. Qui in omnibus communicare dicit, nihil prorsus excipit, ne qui dem scientiam diei et horæ extremi judicii. 3° Au ctori nostro propositum non fuisse quæstionem hanc ex professo pertractare, an revera solus Pater sciret diem et horam extremi judicii, Filius vero Def, fid. Nic., soct. 11, C. v, § 8. * Joan. XIV,

absolute nesciret; sed de ea agere duntaxat, quan tum sufficeret in præsenti seu quantum ad argu mentum præsens conduceret. Atqui argumentum præsens erat, exquirere causam, [CXXXIV] prop ter quam in omnibus, et in ipsa rerum omnium, ac diei judicii scientia, Pater communicans Filio, solus tamen scire horam et diem a Domino mani festatus est. Quomodo enim verax magister Dominus, verum dicens, id referre potuit ad solum Patrem, quod tamen commune habeat cum Patre? Cui quæstioni respondet, meliorem nullam ‹ in præsenti › rationem afferri posse, quam id œconomiæ et exempli causa factum esse a Christo, ‹ ut discamus per ipsum, super omnia esse Pa trem, perfectamque scientiam, et tales quæstiones concedendas esse Deo, ne forte quærentes altitu dinem Patris investigare, in periculum incidamus. › Etenim Pater, ait ipse Christus, major me est; et secundum agnitione:n præpositus esse Pater a Do mino annuntiatus est: non quod Pater major na tura sit, aut minor sit agnitio Filii; Spiritus siqui dem Salvatoris, qui in eo est, scrulatur omnia, el altitudines Dei **; semperque coexsistens Deo pro prium ejus Verbum, omnium experientiam et co gitationem, infinitamque scientiam habet, ut Deus *pse, ac Patrem suum perfecte cognoscit, ejusque mensura est, quoniam et capit, ut Irenæum supra dicentem audivimus; sed quod Pater ordine et origine prior sit, primum omnium, ipsiusque Filii principium; cui omnia, ut naturam, sic et scien tiam, accepta refert Filius; cui denique omnia, ut auctori suo concedit, nihil quidquam sive agere, sive loqui et revelare præter ejus voluntatem vo lens ad hoc ut et nos, Deo in infinitum minores, Christi exemplo discamus perfectam scientiam, abstrusasque quæstiones Deo concedere, nec ea temere scrutari quæ latere nos voluit. Uno verbo totius Irenæi argumentationis summa huc redit Si ipse Dominus, Dei Filius, Verbum Patris, cui in oninibus communicat Pater, cujus Spiritus qui 'in eo est id est, divinus intellectus, scrutatur omnia, ipsas etiam altitudines Dei, quem proinde latere non potest quod de die et hora extremi judicii sta tuit Pater; illius tamen diei scientiam retulit ad Patrem, eique concessit, nec id explicare et rese rare voluit, quod reserare non sinebat voluntas Pa tris: a fortiori nos qui super terram degimus, quibus divisiones duntaxat gratiarum sunt, et divisiones ministeriorum et divisiones operationum, quique ex parte cognoscimus, et cx parte prophetamus; de uni versis quæstionibus concedere oportet ei, qui ex parte nobis præstat gratiam, ut paulo ante dixit ", nec id explicare aut investigare uiti, quod in sapientiæ suæ thesauris delitescere voluit Deus. Quod quidem argumenti genus quam catholicum, et ab Ariana impietate remotum, quisquis æquus rerum æstima tor facile videt. * 1 Corat, 10. 63. Jam, puto, nullus, nisi quis peririctæ frontis Socinianus, negabit, quin Irenæi de Verbi et Spiri tus sancti divinitate et cum Patre consubstantiali tate fides cum Nicæna et Constantinopolitana ad apicem consentiat. Nemo etiam deinceps sine sto macho leget apud Centuriatores Magdeburgenses ‹ ita obscure et perplexe non raro vocabulo Verbi, seu tou Adyou uti Irenæum: ut videa tur non perspicue inter Verbum substantiale, et verbum vocale, seu oris distinguere.» Profecto qui hæc scribebant, Irenæi libros vel nunquam, vel lippis oculis legerant. Huic refutandæ calumniæ Irenæique fidei vindicanda plus quam sufficiunt ea omnia quæ hactenus diximus. Paulo latins adhuc exspatiari potuissemus, et argumenta multa ab iis petere, quæ fuse disserit auctor noster lib. III, C. 16, et seqq. In iis enim totus est ut probet contra Gnosticos, unum et eumdem esse Jesum Christum, unigenitum Dei Filium, verum Deum ac verum ho minem, ubi cum primis ad id conficiendum utitur eo Apostoli testimonio, Rom. 1x, 5: Quorum patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est Deus super omnes benedictus in sæcula. Sed forte cum lectorum fastidio factum fuisset: quare maluimus Irenæum ipsum legi. Aliud est quod conqueruntur citati Centuriatores, ‹ de Spiritu sancto rarius lo qui Irenæum. Paulo quidem rarius de Spiritu sancto, quam de Verbo loquitur: ratus videlicet satis esse, ut ipse profitetur lib. 1, c. 9, si funditus eversa prava distinctione, quam inter Unigenitum, Verbum, Salvatorem, Christum, etc., interpone bant Valentiniani, prima eorum ogdoas, a qua veluti religata pendebat tota Pleromatis Valenti niani moles, dirueretur; hac enim eversa ruere totam hypothesim necessum esse. Unde in hanc concutiendam distinctionem, statuendamque Verbi cum Unigenito tautóta, eamdemque illius cum Patre naturam et divinitatem, salva distinctione personarum, tota fere argumentorum moles in cumbit. Non tamen adeo raro de Spiritu sancto lo quitur, quin ex iis, quæ identidem disserit, liquido pateat, verum Deum, Patri et Filio coæqualem, coæternum et consubstantialem ab eo censeri. Id perspicue demonstrant ea, quæ supra retulimus, sanctissimi martyris loca et argumenta. Hinc eum Dei manum appellat, indeque concludit Patri seın per coexstitisse, et ante res omnes couditas fuisse; quod et ex libro Proverbiorum probat. Hinc eum in opere creationis cum Patre et Filio consocial. Creationis autem opus ita divinum esse, Deique solius proprium jure merito credit, ut ex eo quod per Verbum constituta sint omnia, inferat, non tantum a Verbo infinite distare angelos, archan gelos, aliasque res creatas; sed et illud infectum esse, sine initio, sine fine, solumque cum Patre juste dici Deum ac Dominum cætera omnia, ex co quod ercata sint, initium habuisse.` dissolvi » 1 Cor. xii, S. *º Centur. 11, cap 10, in fin.

Deum, prævaricata verbum ejus: ita hæc (Maria) per angelicum sermonem evangelizata est, ut por taret Deum, obediens ejus verbo. Et si ea inobe dierat Deo; sed hæc suasa est obedire Deo, uti virginis Evæ virgo Maria fieret advocata. Et quem admodum astrictum morti genus humanum per virginem, salvatur per virginem: æqua lance [CXXXVI] disposita, virginalis inobedientia per virginalem obedientiam. Adhuc enim protoplasti peccatum per correptionem primogeniti emenda tionem accipiens, et serpentis prudentia devicta in columbæ simplicitate, vinculis autem illis re solutis, per quæ alligati eramus morti. › Qua posteriora verba, et quemadmodum astrictum est înorti,» ete., descripsit Augustinus lib. 1 cont. Ju lian. cap. 3. Spiritu, adest videre omnibus, qui vel modicum de per angeli sermonem seducta est, ut effugeret veritate attigerint. Hæe autem non testificarentur Scripturæ de eo, si, similiter ut omnes, homo tan tum fuisset. Sed quoniam præclaram præter om nes habuit in se eam, quæ est ab altissimo Patre, genituram, præclara autem functus est et ea, quæ est ex Virgine, generatione, utraque Scripturæ divinæ de eo testificantur; et quoniam homo inde corus, et passibilis, et super pullum asinæ sedens, aceto et felle potatur, et spernehatur in populo, et usque ad mortem descendit: et quoniam Dominus sanctüs, et mirabilis consiliarius, et decorus specia, et Deus fortis, super rubes veniens universorum judex, omnia de eo Scripturæ prophetabant... Hic igitur Filius Dei Dominus noster, exsistens Verbum Patris, et filius hominis: quoniam ex Maria, quæ ex hominibus habebat genus, quæ et ipsa erat homo, habuit secundum hominem generationem, factus est filius hominis. Clara sunt hæc, nullis que vanis hæreticorunt suffugiis eludenda. Christus et verus Dei Filius, et verus hominis filius: verus Deus, propter æternam ab altissimo Patre geni turam, › verus homo, propter temporalem, sed præclaram ex Virgine genituram; in quo proinde duplex natura fuerit, duplici genituræ respondens, unica vero persona utramque naturam sic afficiens et copulans, ut unus et idem sit Filius Dei et Blius hominis, unum Verbum incarnatum. Hinc natura rum unionem adeo urget contra hæreticos, ut in terdum asßerat *, ‹ Verbum, qui semper humano generi adest, unitum fuisse et consparsum suo plasmati, et carnem facturn; hominem vero com mistum Verbo Dei. Quæ tamen catholice, et salva semper naturarum distinctione, dicta esse propriis locis ostendimus. 66. Hæc male habent hagiomachos omnes. In commode dicta putant Magdeburgenses". His pe tulantior Gallasius, in suis ad postremum Irenæi locum adnotationibus, in Irenæum ipsum et cæte ros Patres, totamque Ecclesiam catholicam furit, Moderatior cl. Grabius Irenæi quidem personæ par cit, verbis duntaxat vim inferre nititur. Licet, inquit, advocata hic patronam, ‹ quæ pro al tera intercedat, significaret, nib tainen de B. Maria jam defuncta eam accipere cogeret. › Quidni? Si Maria in terris degens, pro ea qua in humanum genus charitate flagrabat, mediatricis ac patronæ munere functa est, ac pro hominibus intercessit; an mortuam, sed Deo viventem, cuni Deo regnantem, Deo ipsi charitatis fonti altius velut immersam, charitas, quæ, Apostolo teste, nunquam excidit, sic defecit, ut eorum, quorum antea miserebatur, prorsus oblita, nullas pro ipsis preces fundere dignetur? Certe secus longe sen sisse veteres omnes Patres, et Ecclesias, probat, ut alia taceam, Liturgiarum omnium antiquissimarum Græcarum, Latinarumque, quas ipse Grabius vene ratione dignas existimat, consensus; in quibus B. Mariæ auxilium exposcit, ejusque meritis ac preci bus veniam peccatorum, et beneficia cætera impe trare studet Ecclesia. Quare hujusce ratiunculæ va nitatem sentiens vir clariss. addit: Etsi conceda tur, illam nunc pro Adelibus vivis universe consi deratis intercedere, id quod moderatiores Prote stantium doctores merito admittunt, ne inde qui dem ejus invocatio a singulis facta probari posset; quod incertum, ne dicam, falsum sit, audiat, vel possitue audire simul tot mille hominum compel lationes. Sed si moderatiores Protestantium do ctores, teste Grabio, merito admittunt, Mariam, cæterosque sanctos nunc pro fidelibus vivis uni. verse consideratis intercedere; admittant proinde necesse est, nulla uni Dei et hominum mediatori facta injuria, alios præter Christum secundarios, 4, et alibi passim. Cap. 22, n. 4. 65. Et hinc etiam Mariæ dignitatem commendat Irenæus, quod virgo permanens, verum Emma nuel, qui substantia Deus est, peperorit, et ut verum hominem, sic et verum Deum genuerit; vanosque Theodotionis, Aquila, aliorumque impiorum cona tus dissipat, qui pravis Scripturarum interpreta tionibus Mariæ virginitatem oppugnabant. Hinc a præcipuo illo Mariæ decore et illud accersit, quod Mater Dei facta, nostræ salutis prima post Filium mediatrix evaserit: ac per ejus fidem et obedien tiam, salutem ac redemptionem adeptos nos esse asserit; quæ mediatricis conciliatricisque cum Deo partes sunt. ‹ 87 Quemadmodum illa (Eva) virum quidem habens Adam, virgo tamen adhuc exsistens..... inobediens facta, et sibi, et universo generi humano causa facta est mortis: sic et Ma ria prædestinatum habens virum, et tamen virgo, »bediens, et sibi, et universo generi humano causa facta est salutis.» Et postea: «Quod alligavit virgo _ Eva per incredulitatem, hoc solvit virgo Maria per fidem. › Et lib.v, c. 19: «Quemadmodum illa (Eva) * Cap. 16, n. 6; cap. 19, n. 2. * Cap. 21, n. cap. 4. SB Cent. II,

dunt. › Igitur advocationem alicui præstare, seu, quod idem est, alicujus advocatum esse, Irenæo est alicujus non tantum consolatorem esse, ut perpe ram interpretatur Grabius, sed ejus patrocinium ac defensionem suscipere, hunc in clientelam acci pere, huic præsidio esse atque opitulari. Quæ proinde B. Virgo Evæ ac totius humani generis advocata apud Deum ab eodem dicitur; non alias co munere fungitur, quam Deum fide et obedientia placando, humanum genus in gratiam cum Deo reducendo, hune precibus sollicitando, pro suscep tis in tutelam clientibus interpellando, deprecando, preces fundendo, ut Dei accersat opem, ac bene ficentiam eliciat. Hæ illius, qui apud Deum pro aliis advocatum agit, partes, hoc munus; quod pluribus confirmari posset, si necesse videretur; sed dicta sufficiunt ad Grabianæ adnotationis vanitatem de monstrandam. 69. Antequam tamen a B. Virgine discedam, operæ pretium est et hic iniquam Grabii crimina tionem confutein, qua et Mariæ sanctitati, et Irenæi doctrinæ labem adspergere molitur. Iste lib. 11, c. 16, n. 7 ostendens, Christum omnia suo tem pore, ut a Patre præfinita erant, peregisse, subdit ‹ Propter hoc properante Maria ad admirabile vini signum (in nuptiis Cana Galilææ) et ante tempus volente participare compendii poculo of Dominus repellens ejus intempestivam festinationem, dixit Quid mihi et tibi est, mulier? nondum venit hora mea; exspectans eam boram, quæ a Patre erat præ-C cognita. › Hinc avidissime captata occasione conclu dit Grabius, imperfectionem human naturæ, peccatorum venialium matrem, in B. Virgine Maria agnovisse Irenæum. Iniqua ex omni parte obser vatio. Quisquis æquus rerum æstimator est, id unum ex Irenæi verbis exsculpserit, B. Virgineın horæ a Patre præcognitæ et prædestinatæ, qua Christus miracuia pałam et publice patraturus erat, ignaram, unum a Filio ante tempus oblinere vo Tuisse. Sciebat quidem Filium tandem aliquando palam prodeuntem, vitæ sanctitate, doctrina et mi raculis orbem illustraturum: jam publico munere fungi, discipulosque colligere cœpisse viderat; quare et publicorum miraculorum tempus et horam advenisse putans, de vini penuria monet, ut labo rantibus divinitus consulat. Et hoc est quod Ire næus intempestivam festinationem vocat; non quod Mariæ animus præceps, aut inani gloria stimula tus fuerit: sed quod ipsam horam a Patre præfini tam nesciens, advenisse tamen existimans, paupe rum egestate commota, miraculum eo loco et tempore fieri cupierit, quibus publica et omnibus manifesta omnipotentiæ suæ signa edere Christum sinebat Patris voluntas. Quare miraculum absolute non detrectat Christus, sed veluti clam et occulte patrat. Divinorum igitur decretorum ignara si fuerit Maria, non certe ullius imperfectionis moralis rea. ❤ Cap. 61, 2. 70. Sed si hactenus probandus sit Irenæus, haud certe excusandus videtur in eo quod scribit lib 11, c. 22, Christum jam seniorem, id est ut ipse explicat, quadragenario majorem, imo prope quio quagenarium passum ac mortuum fuisse. Idque eo magis mireris, quod e veteribus plerique Salvato rem longe juniorem, quam revera fuerit, et exhi beat Evangelium, exstitisse velint, cum passus est. Plurimi enim ad baptismum venisse statuunt anno ætatis circiter 29, tum anno sequenti mortem obiisse adeo ut inter baptismum et mortem vix plus quam anni unius spatium interponant: cum tamen ex Evangelio tria saltem a baptismo Paschata celebrasse Christum, eaque gessisse compertum sit, quæ trium saltem annorum intervallum pro bent. Sed multos hac in occasione minus, quam par esset, attentos Evangeliis fecerant ea Isaiæ " verba: Annum acceptum Domino prædicare misit me, etc., de Christo recte quidem intellecta, sed minus feliciter explicata, quasi inde consequeretur fore ut Christus uno duntaxat anno prædicaret. Unus Chrysostomus homil. 54, in cap. 1x S. Joannis, propius ad Irenæi sententiam accessisse videtur. Nempe in iis Judæorum ad Christum verbis, quæ etiam ad confirmandam opinionem suam trahere nititur Irenæus: «Quinquaginta annos nondum habes, etc., quadraginta › pro ‹ quinquaginta, › legendum esse putans, concludit, prope jain Chri stum quadraginta annorum fuisse. ▸ 71. Quod vero veteres non paucos in transver sum egit perperam explicatum Isaiæ testimonium, idem et Gnosticis errándi, seu potius præconce plum errorem confirmandi ansam præbuit. Ut enim Eonum suorum commenta quoquo modo fulcirent, fingebant ", ‹ ob hoc Salvatorem triginta annorum exsistentem venisse ad baptismum, ut ostenderet tacitos Æones eorum triginta..... Duo decimo autem mense dicebant eum passum, ut fuerit anno uno post baptismum prædicans: et ex Propheta tentabant hoc ipsum confirmare; scri ptum est enim *: Vocare annum Domini acceptum, et diem retributionis.» Hunc errorem confutaturus auctor noster recte quidem probat, eum non esse verborum Isaiæ sensum. Tum statuit, Christum D‹ triginta annorum exsistentem venisse ad baptis mum; ac demum ter' secundum tempus Pas chæ Dominum post baptisma ascendisse in Hiern salem, et illic diem festum Paschæ celebrasse *. Quilibet ex iis conficeret, Christum anno ætatis 33, aut 34 passum esse. Nihil tamen minus infert Ire næus; sed pluribus argumentis, quæ apud ipsum legi possunt, probare nititur Salvatorem jam in senium de clinantem mortuum fuisse, et ultra quadragesimum annum ac quinquagesimo proximum docuisse. Quæ quidem argumenta infirma esse, legenti statim pate bit. Nec illud cæteris validius, quod ab auctoritate se niorum, qui apostolos viderant, repetit. Nam præ Iren., l. 11, c. 22, n. 1. "Luc. iv, 19. N. 4. 61

terquam quod de nomine et auctoritate seniorum gisse probat ex Evangelis, non ab ipso baptismo illorum non constat, et ab uno forte Papia, homine, ut ait Eusebius, pertenuis ingenii, [CXXXVIII] nec eorum quæ ab apostolis audierat, sensum semper assecuti, cujus tamen fidei plus æquo tribuebat Irenæus, id accipere potuit, quod narrat; illud tantum a senioribus illis, quicunque tandem sint, audierat, non Christum anuo ætatis fere quinqua gesimo passum esse, sed declinantem jam in senio rém ætatem mortuum esse; quam senilem ætatem ex arbitrio, et disputationis æstu paulo longius, quam par fuisset, ab hæreticorum sententia disce dens, postmodum interpretatus est. 72. Id ergo verissimum, quod observat Augusti nus lib. 11 De doct. Christ. cap. 28, forte in Ire numerat Irenæus, sed ab eo duntaxat tempore, quo magistri munere fungi cœpit. Quid vero Jre næum in tam insolitam, et cum Evangeliis e dia metro pugnantem opinionem adduxerit, ut Christi prædicationis tempus a baptismo tanto annorum spatio dirimeret, non vídeo, nec quidquam occur rit, quo sententia tam procul aberrans a vero emolliri possit. Nodum hunc scindere, non solvere tentavit doctissimus Antonius Pagius, t. I Critica Historico-Chronologica in Annales Baronii, p. 24, edit. Antuerp. 1705, sed infeliciter. Existimat enim, ea omnia quæ apud Irenæum de seniori Christi ætate leguntur, corrupta esse et insétitia. Sed id aliis argumentis, quam meris conjecturis, præterquam quod tota oratio adeo sibi cohæret, ut nulla pars avelli possit, quin tota dissolvatur; et stylus, qui certe Irenæi est, et verba quæ ex eo refert Eusebins lib. 11 Hist. cap. 23 (ea nimirum, quibus sententiam kuam a Joannis discipulis acce pisse se. profitetur Irenæus) omnem interpolationis suspicionem eximunt. næum nostrum digitum intendens, ‹ ignorantiam iisque admodum infirmis probandum esset. Nam consulǝtus quo natus est Dominus, et quo passus est, nonnullos coegisse errare, ut putarent qua draginta sex annorum ætate passum esse Domi num. Mirari tamen subit, qui Irenæus, cui con stitit Christum auno ætatis 30 baptismum susce pisse, et ex Evangeliis compertum fuit tria duntaxat a baptismo Paschata celebrata ab eodem fuisse, id sibi in animum inducere potuit, eum tum passuin fuisse, cum jam aunuin quadragesimum excessis set, et quinquagesimum prope attingeret. Illud enim si verum, necesse est existimaverit Christum mon ter tantum, sed plus quam duodecies a ba ptismo Pascha peregisse. Id unum responderi posse videtur, Irenæum credidisse, Christum non statim a baptismo docendi munus suscepisse, sed tandiu delitescere, privatamque vitam degere perseve rasse, donec magistri ætatem perfectam asseculns esset; tum vero palam prodire ac magistrum agere cœpisse, cum annum ætatis quadragesimum ter tium aut quartum attigisset. Is esse videtur verbo rum istorum sensus: Triginta quidem annoruin exsistens, cum veniret ad baptismum, deinde ma gistri ætatem perfectam habens venit Hierusalem, ita ut ab omnibus juste audiret magister. Ibi quippe inter baptismi et docendi tempus distinguere videtur, alterumque ab altero non paucorum an norum spatio dirimere. Venit quidem Jesus ad baptismum triginta annorum exsistens, id est, Irenæi sensu, adhuc juvenis; nam triginta anno rumi•ætas, › ut ipse ait, prima indolis est juve mis prius autem non venit Hierusalem, ibi Pascha primum, non ex quo baptismum susceperat, sed ex quo palam docere cœperat, celebraturus, quam magistri ætatem perfectam haberet, et in senium jam declinaret, id est, ut postea explicat, annum ætatis quadragesimum excederet. Tria proinde, quæ Christum baptizatum Paschata pere 73. Laudem vero meretur quod scribit auctor noster, lib. v, c. 31, n. 1, Christum post mortem suam tribus diebus conversalum esse ubi erant mortui, quemadmodum, inquit, Propheta ait de eo Commemoratus est Dominus sanctorum mor Luorum suorum, eorum qui ante dormierunt in terra sepelitionis, et descendit ad eos, extrabere eos et salvare eos. Nec minus clare 1. iv, c. 27, n. 2: • Dominum in ea, quæ sunt sub terra, descendisse, evangelizantem et illis > (veteribus, qui jam e vivis excesserant) ‹ adventum suum; remissione peccatorum exsistente his qui credunt in eum, id est qui adventum ejus prænuntiaverunt, et dispositionibus ejus servierunt, justi et pro phétæ, et patriarchæ: quibus similiter ut nobis remisit peccata, quæ non oportet nos imputare bis, si quominus contemnimus gratiam Dei. > Denique ejusdem libri c. 22, n. 1: passionem Christi expergefactionem esse dormientium discipulorum, propter quos et descendit in inferiora terræ, id quod erat inoperatum conditionis visurum oculis, de quibus et dicebat discipulis: Multi prophetæ et justi cupierunt videre et audire, quæ vos videtis et auditis. Ubi diserte docet Christum ad inferná descendisse, ut sanctorum ac justorum animabus agentibus in subterraneis locis, donec per Salva toris mortem reseraretur cœlum, annuntiaret ad ventum suum, et solutuin a se redemptionis nostra pretium, easque illinc extraheret, ac sempiterna felicitate donaret De Poenitentiæ et Eucharistiæ sacramentis 74. Antiquissimum esse in Ecclesia confessionis illius usum, qua quis omnia et singula post baptis

et inflammatas valde illum se dilexisse; ut et dia conus quidam eorum, qui sunt in Asia nostri, susci piens eun in domum suam, inciderit in hujusmodi calamitatem. Nam cum uxor ejus esset speciosa, et sententia et corpore corrupta esset a mago isto, et secuta eum esset multo tempore, post deinde cum magno labore fratres eam convertissent, omne tempus in exhomologesi consummavit, plangens et lamentans ob hanc, quam passa est ab hoc mago, corruptelam. Mulieres illæ non tantum abditum crimen confitentur, sed et occultissimas ejusdem criminis circumstantias aperiunt, scilicet quod Marcum deperiissent, illudque pœnitentia publica sibi a sacerdotibus imposita eluere satagunt, Hoc ipsum confirmatur ex iis, quæ addit Irenæus n. 7, Marci discipulos multas iu regione Lugdunensi ‹ seduxisse mulieres, quæ cauterizatas conscientias habentes, quædam quidem in manifesto exomolo gesin faciunt, quædam vero reverentes hoc ipsum, in silentio sensim semetipsas retrahunt, despe rantes a vita Dei; quædam quidem in totum abces serunt; quædam autem inter utrumque dubitant, et quod est proverbii passæ sunt, neque intus, neque foris exsistentes, bunc fructum habentes seminis filiorum agnitionis. Ex hoc loco pœnitentiam pu blicam in prisca Ecclesia usitatam fuisse, merito colligunt doctissimi ac bonæ memoriæ viri Billius et Feuardentius. Ego vero, ait cl. Grabius, et confes. mum admissa peccata lethalia distincte et sigillatim dum corpus exterminatas se ab eo, velut cupidine, coram eis, qui Ecclesiæ præsunt, enuntiat, fateri coguntur ipsi Protestantes, fatetur et cl. Grabius in suis in cap. 13, al. 9, lib. 1, Irenæi observatio nibus. Et si quis negaret, errorem illico revinceret Irenæus, suisque verbis demonstraret, et confes sionem sacramentalem, et piaculares poenas, pro delictorum gravitate majores aut minoręs, publi cas aut privatas, a delinquentibus repetitas, jam ab Ipso ævo apostolico, ex Christi proinde lege atque instituto, tanquam necessaria ad eluenda peccata remèdia usitari cœpisse. Lib. 1, c. 6, n. 3 refert, quosdam e Valentinianis clam eas mulieres, quæ discunt ab eis doctrinam hanc, corrumpere quemadmodum, ait, multæ sæpe ab eis suasæ, post conversæ mulieres ad Ecclesiam Dei, cum reliquo errore et hoc confessæ sunt. Ecce, mulieres ab bæreticis, non palam, sed clam, nullisque mortali bus, nisi reis solis, testibus et consciis, corruptas, quarum proinde crimen, si quod aliud, occultum erat: hoc tamen ad Ecclesiam conversæ, cum reli quo errore confitentur. Cur ita? Nisi quia ex Ec clesiæ fide atque doctrina intelligebant, ejusmodi confessionent sibi necessariam esse ad eluendam peccatorum maculam? Id. quidem ex Irenæi verbis colligi posse negat Grabius, sed perperam et gratis omnino negat. Quid enim aliud mulieres, quas præ cæteris afficit verecundia, ad retegenda occulta crimina [CXXXIX] tanto cum famæ et honoris dispendio, impulisset? An sola confessionis utilitas? sionem publicam quandoque factam exinde demor At certe levius incitamentum est, quam ut eo rumpi possint illi, quos opponit insitus a natura pudor, obices; si maxime aliqua alia minusque molesta ratione elui crimina.tuto possint. Testem ipsum appello Grabium, iis in regionibus degen tem, in quibus excusso gravi, ut vocant, confes sionis jugo, illius duntaxat utilitas commendatur, necessitas vero negatur: an unquam audivit, ali quas suæ sectæ mulieres clanculum corruptas, adiisse ministros, ut coram eis occultum illud sce los nullique notum, retegerent ac confiterentur? Ne unum quidem, si quod res est candide fateri velit, exemplum proferre poterit. Breviorem forte et expeditiorem viam hanc dicant ministri ad obtinen dam noxarum veniam; ex quo semel aliam ape riunt, qua quis famæ simul et saluti tuto consulat, hac, ut sunt homines, incedent quique, priori nulli. 75. Quod autem forsitan ne semel quidem apud Protestantes factum est, Irenæi temporibus passim in Ecclesia ficbat. Invictum certe argumentum, aliam fuisse causam, quæ homines ad occulto ruin criminum confessionem impelleret, quam so lam illius utilitatem. Narrat siquidem eodem lib. c. 13, n. 5, sanctus doctor, Marcum præstigiatorem philtris, aliisque veteratoriis artibus, nulieribus insidias struxisse, pluriumque demum corporibus contumeliam irrogasse. Hæ vero sæpissime con versæ ad Ecclesiam Dei, confessæ sunt, et secun strari puto. Putaverant et alii, et recte quidem; hæc enim ad illam referebatur, ut norunt omnes; sed utrique præibat confessio privata, qua quis co ram legitimo pastore vel sacerdote buic muneri præfecto, peccatorum tum occultorum, tum publi corum, si quæ erant, enumeratione facta, ea postmodum publice confitebatur, quæ palam evul gari posse ac debere, nullo cum confitentis discri mine, servatisque prudentiæ ac charitatis legibus, censuerat sacerdos. Utraque vero confessio, seu privata, seu publica, sacramentalis erat: utramque excipiebat imposita delinquentibus canonica poeni tentia, hanc absolutio a peccatis, et corporis Christi suscipiendi facultas. Hæc leviter perstringo, quia trita et omnibus perspecta. Sed adeo liberum non erat peccatoribus seu privatim, seu publice confiteri, ut, Irenæo teste, e mulieribus illis cauterizatas habentibus conscientias quædam, cum puderet latens ulcus retegere, terreretque pœnitentiæ seu exhomologeseos remedium, animum misere despon dentes ab Ecclesia deficerent, vel inter spem et metum animo pendentes, neque intus, neque foris exsisterent. Certe si quo alio sibi ipsæ opitulari posse remedio existimassent eæ mulieres; si uni Deo facta confessio, privataque sponte suscepta poenitentia sceleribus expiandis satis fuisset, quid ambigebant? quid ab Ecclesia deficiebant, vel animo dubiæ inter defectionem et reconciliationem hæærebant? Quin potius tam facili remedio sibi ipsæ consulebant?

Nodum hunc solvat, si possit, Grabius, videatque novæ legi, veræque sanctitati, quam per se ipsa num apud suos ejusmodi pudor, aut anxietas, pec catorum mentes usquam torserit. Ne ejusmodi am bagibus unquam ‘implicarentur, abscissa peni Lusque resecta tot molestiarum causa, sollicite 'ca verunt. Sed tam expeditum salutis iter necdum Irenæi ætate notum erat. 76. De Eucharistiæ sacramento quid senserit Irenæus, pluribus in locis mox memorandis dilu cide aperit. Ac primo quidem illud recolendum, quod in dissert. 1 de Marci præstigiis ngentes ostendimus, tam alte eorum omnium qui Christiano nomine utcunque gloriarentur, pectoribus infixum fuisse, Eucharistiam verum esse corpus et sangui nem Christi, et panem ac vinum per invocationem Spiritus sancti, et sacra verba vere converti, eo conversionis genere, quod transsubstantiatio dicitur, in ipsum Christi corpus et sanguinem, ut profliga tissimi omnium bæreticorum Marcosii hanc oculis ipsis exhibere præstigiis suis conarentur. Cum enim probe conscius esset Marcus, nullam sibi offe rendi sacrificii Eucharistici potestatem esse, hancque ad eos duntaxat pertinere, qui per legiti mam manuum impositionem consecrati sunt sacer dotes; ut tamen ea se divinitus ab Achamoth, se minum electionis matre, donatum esse suis persua deret, id efficere se magicis artibus, ac visibili ratione tam impie quam ridicule simulabat, quod re et vere, invisibili tamen modo peragebant veri Christi sacerdotes. Nam pocula albo vino mista fusis precibus consecrare se fingens, in purpureum et rubicundum colorem sic transmutabat, ut sangui nem oculis exhiberet, quem supremæ virtutis san guinem esse jactabat; quenique ideo degustare astantes a veteratore delusi gestiebant. Marcus ab apostolica Eucharistiam conficiendi formula longe abierit, et propria protulerit deliria, ut vult Gra bius, quid inde colligi possit præsentiens, non abuuo; id tamen certissimum esse fatebitur, quisquis sepositis tantisper præjudiciis omnia cir cumspexerit, nullum hominem id sibi in animum inducere unquam potuisse, ut tam insolenti por tento aliis fucum faceret, nisi ex præconcepta præ sentiæ realis et transubstantiationis doctrina, ut Joco citato probavimus. præstare non poterat; tum demum cap. 17 et 18, ostendit, Deum vetera sacrificia offerri sibi a Judæis præcepisse, non quod iis indigeret, sed quod eorum infirmitati hæc indulgenda esse censuisset, ne ia idololatriam declinarent; non quod per ea veram justitiam offerentibus impertiri, sed quod Novum Testamentum, verumque ac purum ejusdem Testa menti sacrificium et oblationem significari vellet. Sic igitur abroganda fuisse vetera sacrificia, ut genus integrum servaretur, species duntaxat immu taretur. Sua siquidem utrique Testamento sacrificia esse debuerunt, sed alia umbræ et figuræ, alia ipsa veritas; alia servorum, alia liberorum propria; alia crassa, et vera sanctitate vacua, alia munda et pura, quibus in spiritu et veritate colitur Deus, veramque justitiam consequitur homo. Cum itaque jam Deus per Malachiæ prophetiam, cap. 1, 10, 11, manifestissime significasset, quoniam prior qui dem populus cessabit offerre Deo, omni autem loco sacrificium offeretur ei, et hoc purum; › implens hanc prophetiam Christus, Novi Testamenti novate docuit oblationem, quam Ecclesia ab apostolis accipiens, in universo mundo offert Deo. Nimirum suis discipulis dans consilium, primitias Deo offerre ex suis creaturis, non quasi indigenti, sed ut ipsi nec infructuosi, nec ingrati sint, eum qui ex creatura panis est, accepit, et gratias egit, dicens Hoc est corpus meum. Et calicem similiter, qui est ex ea creatura, quæ est secundum nos, suum san guinem confessus est. › Et hæc Ecclesiæ oblatio ▸ est quam Dominus docuit offerri in universo mundo; hoc purum sacrificium, quod cum simplicitate Ecclesia offert. Oportet enim nos obla tionem Deo facere, et in omnibus gratos inveniri fabricatori Deo, in sententia pura, et fide sine hypocrisi, in spe firma, in dilectione ferventi, pr. mitias earum, quæ sunt ejus, creaturarum offe rentes. › Ipsum ergo quod pridie quam pateretur Christus Deo Patri sacrificium obtulit, panem et vinum consecrando, alterum suum esse sanguinem confitendo; illud idem Ecclesia in universo mund, Christi magistri sui exemplo, fabricatori Do offert. Hoc ejus sacrificium, hæc oblatio, sacrificium purum, oblatio munda et illibata. Sic Irenæi ætate sentiebat Ecclesia, sic agebat, sic credebat: panem et vinum, veluti primitias earum, quæ sunt Dei, creaturarum offerebat, benedicebat et consecra bat; consecratione vero facta, jam non communem esse panem et commune vinum existimabat, ut mox explicabit Irenæus, sed ipsum Christi corpus et sanguinem esse confitebatur. Hæc, inquam, Ec clesiæ catholicæ secundi sæculi toto orbe ſides. 77. Nec Marcosiorum duntaxat, sed et Gnostico rum omnium eam fuisse sententiam, omnesque cum Catholicis hac in parte consensisse, Euchari stiam verum esse corpus et sanguinem Christi, nisi [CXL] quod ea quæ hæretici ore astruebant, exitio sis aliis, quæ statuebant, principiis imprudentes everterent, perspicue ex Irenæo liquet. Hic enim cum lib. 1v, c. 9 et seqq., latissime probasset unum et eumdem Deum utriusque legis, Mosaicæ et evangelicæ, auctorem fuisse, nec veterem ideo abrogatam fuisse, quod mala esset, sed quod ad tempus duntaxat data fuisset, ut viam sterneret *Iren., lib. iv, c. 17, n. 5. 66 Cap. 18, 1 ct A. 78. Quæ vero hostium ejus tunc temporis sen tentia? An ejus de sacrificio Eucharistiæ fidem im pugnabant, vel eo contineri et offerri verum Christi corpus et sanguinem negabant? Judæi quidem, aut Digilized by Google

quam profitebantur, pugnare ostendit.. Irenæus", Eucharistiæ sacrificium spernunt, nec tuin lib. v, cit. Irenæus, et cum Eucharistiæ fide, puram oblationem offerunt: Manus enim eorum › divini Verbi carne induti, quod crucifixerunt, ‹ sanguine plenæ sunt. › Cum ergo ‹ non receperint Verbum incarnatum, quod offertur Deo Patri in sacrificio Eucharistiæ; quid ea repudiata vera novæ legis hostia miseris jam superesse potest, præter vanam et-impuram sacrificii umbram? Hæ retici vero offerebant quidem Eucharistiam; sed quia non ‹in sententia pura, et fide sine hypo crisi, › eorum oblatio pura esse non poterat: Nec enim › ipsi ‹ receperunt Verbum quod offertur Deo.» Et quamvis Eucharistiam corpus esse Do mini sui, et calicem sanguinis ejus, › ore prædi carent, id tamen eis constare non poterat. ‹ Quo modo, › ait Irenæus, ‹ constabit eis, eum panem in quo gratiæ actæ sunt, corpus esse Domini sui, et ca licem sanguinis ejus?... Ergo aut sententiam mu tent, aut abstineant offerendo quæ prædicta sunt.» Offerebant igitur hæretici panem et vinum, utrumque consecrabant, et corpus esse Domini sui, et calicem sanguinis ejus fatebantur. Nec in hoc male sentiebant. Sed in hoc duntaxat peccabant, quod secum ipsi pugnantes, id de Verbo Dei sen tirent, quod Eucharistiæ fidem funditus evertebat. Ex quo fiebat, ut quamvis eum panem in quo gratiæ actæ sunt, corpus esse Domini sui palam assererent, id tamen eis constare, nulla ratione poterat. . 79. Id ut facilius percipial lector, advertat, quæso, Marcionitas et Valentinianos hic, et postea fusius lib. v, cap. 11, argumentis ab Eucharistiæ mysterio petitis ab Irenæo confutari. Porro utro rumque is error erat, ut explicuimus dissert. 1, de eorum hæresi agentes, mundum hunc aspectabilem a supremo Deo et Patre conditum non esse; sed vel ab altera quadam potestate, ut blasphemabat Marcion; vel labis et ignorantiæ passi Eonis fructum esse, ut delirabant Valentiniani. Hinc du plex alter manabat error, 1° carnem, vel mali principii opus, vel ignorantiæ fructum, interitui sic obnoxiam esse, ut seniel dissoluta nunquam resur gat; 2° Christum Jesum veram carnem a Maria non accepisse; ea enim duntaxat sibi sumpsit, quæ servaturus erat: carni autem salutem impertire non poterat. Ut ergo materiale quoddam corpus gestaverit, non humanum certe ac carneum, sed ita ab omni crassiori materia defæcatum et purum, ac tam solerti arte concinnatum, ut nihil cum illa commune haberet, sed spiritale quodammodo præ ea esset. Et hinc etiam fluxit altera eorum blasphe mia, Verbum divinum nec mundi opificis filinm fuisse, nec vere hominem factum fuisse, sed Christo Jesu ad tempus duntaxat unitum fuisse, idque effi cientia tenus, et eo unitionis genere, quod ab bypostatico et substan ivo procul abesset. Hæc sunt vesanorum hominum deliria, quæ tum hic, 80. Ac primo quidem id principii loco statuit, in ‹ sola Ecclesia catholica eucharisticam oblatio nem puram offerri fabricatori; › quia sola «in sen tentia pura, et fide sine hypocrisi offert ei cum gra tiarum actione ex creatura ejus; id est sola Deum Patrem mundi hujus opificem esse credens, mu nera quæ vere sunt ejus et ad eum jure creationis per tinent, panem videlicet et vinum, ex rebus creatis de sumpta, ei cum gratiarum actione, et acceptorum al eo beneficiorum memor offert et consecrat. Tum in fert, nullam a Judæis puram oblationem offerri; tum quod manus eorum sanguine plenæ sint; › tum quod ‹ non receperint Verbum› incarnatum, «quod offer tur Deo» in Christianorum sacrificiis, quodque abro gatis [CXLI] veteris legis sacrificiis, sola jam et unica novæ legis hostia est. Addit, ‹ neque omnes hæretico rum synagogas ›puram oblationem offerre. Quamvis enim Eucharistiam ex pane et vino conficiant, impura tamen eorum oblatio est, Deumque probro magis, quam honore afficit. Quod duplici probat argumento, pro duplici hæreticorum errore, quem confutat. Pri mum ex eo desumitur, quod hæretici Deum Patrem mundi hujus opificem esse negantes, ‹ ea quæ secun dum nos creata sunt, offerentes ei, › vel ‹ cupidum alieni ostendunt eum, et aliena concupiscentem; › vel ‹ignorantiæ, passionis et defectionis fructus offeren tes, peccant in eum, › ac proinde contumeliam ei in ferunt. Quisquis enim fingit, Deum Patrem, ea quæ ipse non condidit, nec ad eum creationis jure perti nent, offerri sibi velle, is Patrem alicui cupidum esse ostendit: et quisquis Deo Patri labis et ignorantiæ fructus offerre audet, is pollutis et impuris hisce muneribus contumeliam facit ei magis, quam gratias agit.» Alterum argumentum ex eo repeti tur, quod hæreticis negantibus Dominum nostrum Jesum Christum esse ipsius • mundi fabricatoris filium, id est Verbum ejus › unigenitum, constare non poterat, eum panem in quo gratiæ actæ sunt, corpus esse Domini sui, et calicem esse calicem sanguinis ejus. Qui enim hæretici negabant Do minum nostrum esse mundi fabricatoris filium, et Verbum Patris unigenitum, ii consequenter nega baut Verbum incarnatum ac verum hominem factum fuisse, et Dominum nostrum veram carnem et ve rum corpus assumpsisse. At ei qui negat Verbum assumpsisse verum corpus, jam constare non po test Eucharistiam esse corpus Domini nostri. Quia qui negat Dominum nostrum habuisse verum cor pus humanum, nostro consubstantiale, et ex mate ria a mundi opifice condita conflatum; is proinde neget necesse est, Dominum nostrum in Eucharistia verum habere et conficere sibi corpus. Is siquidem panem et vinum, res a mundi opifice conditas, in veram ac propriam corporis sui substantiam con vertere non potest, qui nullum ex materiali sub

mere sibi potuit, ne materiam vel natura sua ma lam, vel a malo opifice creatam sibi ascisceret. Quomodo enim, ait inferius auctor noster, c. 33, n. 2, ‹ juste Dominus, si alterius Patris exsistit, hujus conditionis, quæ est secundum nos, accipiens panem, suum corpus esse confitebatur, et tempera mentum calicis suum sanguinem confirmavit? › lis igitur, qui negant Dominum nostrum esse mundi fabricatoris Filium, et Verbum Patris unigenitum, constare non potest, Eucharistiam esse corpus ei sanguiuem Domini nostri. Ecqui id eis constaret, qui Domino nostro verum corpus et sanguinem adi munt? stantia, a mundi fabricatore creata, corpus assu- ex inferiori materia conflatum corpus assumpsiɔse; 2º Christum tamen panem et vinum, corpus et san guinem suum esse dixisse; iisdem illico veluti quid dam ex ambobus necessario consequens constitisset, panem et vinum non alia ratione Christi corpus et sanguinem esse posse, quam quia Christi corporis et sanguinis aut figura sunt, aut virtutem continent. Frustraque id negasset Irenæus; nam statim repo suissent adversarii, nihil repugnare, eum qui nul lum sibi ex rebus inferioribus creatis corpus ascivit, in iisdem spiritalioris illius, quod gestavit, corporis figuram et virtutem repræsentare. Unde tantum abest ut hoc argumento ab Eucharistia petito catholi cam causam juvasset S. doctor, quin potius arma hæreticis ministrasset, quibus catholicos ipsos con fodissent. Argumentum enim invicte retorquentes dixissent: Si quod corpus bumanum et materiale ex rebus inferioribus creatis assumere sibi potuis set Dei Filius, ex iis maxime sibi confecisset, quæ ipse corpus et sanguinem suum esse dixit: atqui tamen, ipsis fatentibus catholicis, ea ipsa quæ con secrando corpus et sanguinem suum esse dixit, pa nis videlicet et vinum, non fiunt verum ejusdem corpus verusque sanguis, sed meram corporis et sanguinis figuram et virtutem exhibent et conti nent: ergó Christus verum corpus bumanum non assumpsit, sed meram corporis humani figuram et virtutem, qua in hominum sensus ageret, idque efficeret, quod verum corpus humanum efficere po tuisset. Econtrario vero si suppouamus, quod ve rissimum est, et Irenæo et adversariis ejus certum et indubitatum fuisse, panem et vinum in Euchari stia converti in verum Domini nostri corpus el san guinem; argumento ab Eucharistia petito nihil ad opprimendos bæreticos validius erit. Qui enim, dixerit Irenæus, panem et vinum, res materiales creatas, in veram proprii corporis et sanguinis substantiam convertit, et verum corpus et sangui nem snum esse palam asseruit; is, si verax est, et vera loquitur, verum corpus humanum, ex inferiori [CXLII] materia, perinde atque nostrum, compo situm habuerit necesse est; ‹ sanguis enim, › ut recte advertit lib. v, c. III, n. 2, ‹ non est nisi a venis et carnibus, et a reliqua, quæ est secundum hominem, substantia.» Atqui, ut ipsimet fatentur adversarii, Dominus noster, ipsa veritas, panem et vinum, res materiales creatas, in veram proprii corporis et sanguinis substantiam convertit, ac convertisse se dixit: ergo verum corpus humanum ex inferiori materia compositum, nostroque con substantiale habuit: ergo mundi creatoris Filius est, et Verbum ejus. 81. Sic adversus hæreticos, velint nolint recen tiores hæretici, argumentatur Irenæus, vel certe nihil prorsus efficit. Itaque tum hæreticis impugna tis, tum Irenæo impugnanti, utrinque certum erat, in Eucharistia contineri verum ac substantiale cor pus et sanguinem Domini nostri, et panem ac vinum in ea vere converti et transmutari. Nisi enim id certum et exploratum utrique parti fuisset, frustra et ridicule argumentum ab Eucharistia petiisset Irenæus, eoque argumentandi genere insulsius nihil fuisset. Nam si tum Irenæus, tum Marcionitæ et Valentiniani nihil aliud in Eucharistia agnoverint, præter meram corporis et sanguinis Christi figuram, aut efficacem illam, quam commeuti sunt recentio res ministri, virtutem e corpore et sanguine Christi manantem; sic procedat necesse est Irenæi argu mentum: Negantibus hæreticis Dominum nostrum esse mundi fabricatoris Filium, id est Verbum ejus unigenitum, constare non potest Eucharistiam esse figuram, aut virtutem corporis ejus et sanguinis. Si enim Dei Filius veram carnem, verumque bu manum corpus ex materia a mundi opifire condita conflatum non suscepit, nec hylicum quidquam sibi ascivit, sed a dispositione circumdedit» sibi ‹ corpus › quoddam ‹ paratum inenarrabili arte, › ut asserebant Valentiniani “; nullam sui corporis figuram aut virtutem in Eucharistia exhibere po test. Hæreticis igitur Christo materiale corpus adi mentibus constare non potest, Eucharistiam esse figuram aut virtutem corporis ejus. Sic argumen tatum fuisse Irenæum fingant necesse est Prote stantes. Atqui ejusmodi argumentum delirantis hominis esse, nec proinde Irenæo, sine gravi inju ria, tribui posse, sobrius quisque fatebitur. Quasi vero, quod Christus hylicum nihil susceperit, et materiale corpus non assumpsefit, inde consequatur nullam spiritalioris illius corporis, ‹ parati inenar rabili arte, › quod sibi circumdedit, figuram aut vir tutem in Eucharistiæ mysterio exhibere posse? Imo potius hæreticis binc maxime constitisset, Eucha ristiam esse figuram aut virtutem corporis Domini sul. Ex quo enim ambo hæc hæreticis constitissent, ut constare sibi contendebant: 1• Christum, nullum ☛ Iren., lib. 1. c. 6, n. 1. 82. Erit forte e Calvinianis quispiam, qui respon deat, Irenæo satis fuisse probare Eucharistiam esse corporis et sanguinis Christi figuram, ut inde con ficeret Dominum hostrum verum corpus et sangui nem assumpsisse; nam, ut ait Tertullianus, lib. 1♥

guis, sed his unita sit necesse est res cœlestis, sem- Grabius, Spiritus sancti gratia? Ergone alltur et piterna et immortalis, ipsa vita, uno verbo Filius Dei unigenitus et Verbum Patris. Simili prorsus argumento Nestorianos non semel impugnavere tuin Cyrillus Alexandrinus, tum alii Patres qui adversus eos scripserunt, probaveruntque Christi corpus, quo pascimur in Eucharistia, non puri ho minis corpus esse, sed ipsius Verbi incarnati; quod puri hominis caro vitam impertire non possit. Hoc vero eo felicius adversus Gnosticos utitur Irenæus, quo simul et unionem bypostaticam Verbi divini cum vera Christi humana natura, et carnis nostræ re surrectionem astruit. Pascimur, inquit, in Eucha ristia, corpore et sanguine Domini; et hinc vitam percipit caro nostra. Neque enim is, qui nobis in Eucharistia porrigitur, sacer cibus, spectandus est ut panis communis; erat quidem ante invocationem Dei; sed semel prolatis super eum consecrationis verbis, desinit esse panis communis, et fit Eucha ristia. Porro Eucharistia constat ex duabus rebus, terrena et cœlesti, corpore videlicet et sanguine Domini, e terrena materia concretis; nec iis solis, sed et ex ipso Verbo divino huic corpori et sangui ni bypostatice unito. Ex quo sequitur ● corpora nostra percipientia Eucharistiam,, eaque pasta et nutrita, non nuda meri hominis carne terrena, sed ipsius Verbi divini incarnati, ipsius proinde vitæ, corpore et sanguine, ‹ jam non esse corrupti bilia, spem resurrectionis habentia; › nec æter "um perire [CXLIV] posse, quæ tam cœlesti cibo recreantur. Sic fit, ait Irenæus, ut sententia nostra mire consonet Eucharistiæ, et Eucharistia vicissim confirmet sententiam nostram. Offerimus siquidem Deo Patri, non aliena, non res ab alio creatas, sed quæ sunt ejus, quæque ipse condidit, panem vide licet et vinum, quæ percipientia invocationem Dei fiunt verum ac proprium ipsius Filii Dei corpus et sanguis; congruenter communionem et unionem Verbi divini cam carne prædicantes, et confitentes nostræ carnis resurrectionem. 85. Mic Irenæo nihil alienum affingimus, sed Ire næum ex Irenæo, et ipsius Irenæi verbis, scopo, consilio et argumento explicamus. Frustra vero hic solitam Christi corporis figuram ac virtutem opponent Protestantes: nisi prius Irenæum penitus insaniisse probent, nulli sobrio persuadebunt, eum mera corporis Christi figura, vel virtute, Gno sticorum errores hic confutare aut potuisse aut voluisse. Næ, præclarum argumentum, quod a ſigu ra aut virtute duxisset! Ea caro, dixisset, percipit vitam, nec proinde in corruptionem devenire po test, quæ Domini nostri corporis et sanguinis figu ra aut virtute alitur. Eccui, nisi deliranti, in men tem venire unquam potuit, carnem nostram ali et nutriri, vel, ut alibi loquitur Irenæus, meinbra nostra augeri figura, similitudine, imagine aut vir tute? Quid, quæso, Christi corporis figura, nisi mera relatio, ut loquuntur in Scholis, panis ad Christi corpus? Quid ea virtus, nisi, ut explicat cl. nutritur caro nostra, augenturque membra nostra relationibus, aut Spiritus sancti gratia? Quin simi liter tum Irenæus, tum alii Patres, qui carnis re surrectionem probantes, argumenta petierunt ab Eucharistia; ea ducentes a manna, a petra deserti, ab agno paschali, etc., quæ et ipsa Christi corpo ris figuræ erant, hinc confecerint, tam efficacia fuisse veteri populo remedia corruptionis, quam novo? Nullos tamen reperias qui sic argumentati fuerint. Quin potius, et forte etiam consultius, dixissent carnem nostram æternum perire non posse, quæ salutari baptismatis lavacro abluta et regenerata, ac sacro chrismate uncta et roborata ſuerit? Hæc enim (nec minus pane et vino in Eu charistia, si vera sit Calvinianorum sententia) Spi ritus sancti gratia et virtute, imo Christi ipsius sanguine fecundata et repleta esse sæpe asseruerunt. Nullus tamen occurrit, qui ejusmodi argumento car nis resurrectionem astruxerit. Quod quidem vel solum demonstrat, Patres aliud quidpiam in Eu charistiæ mysterio agnovisse, præter nudam Chri sti corporis et sanguinis figuram, aut virtutem. Sed cæteras argumenti Irenæi propositiones expenda mus. Igitur, si Calvinianos audiamus, ex eo con tenderit Irenæus caruem nostram percipere vitaın, nec proinde in corruptionem abire posse, quod Christi corporis et sanguinis figura aut virtute ala tur. Hanc vero propositionem ex eo probaverit, quod is, qui est a terra, panis percipiens invoca tionem Dei, jam non communis panis sit. Quid er go, si quidem in Christi corpus non convertitur, nec substantiam mutat? Eucharistia est ex duabus rebus constans, terrena et cœlesti. Si vero quæras a Calvinianis quæ sint res illæ, terrena et cœlestis; consentiunt quidem omnes, terrenæ rei nomine pa nem intelligi de re vero cœlesti dissentiunt. Alii quippe intelligunt virtutem, nescio quam, a corpo re Christi manantem, ab eo tamen separatam, et pani inditam. Alii fictitiam ejusmodi virtutem me rito deridentes, rem per panem significatam intel ligunt, nimirum Christi corpus, absens utique. Sed utraque explicatio tot absurdis scatet, ut mirum sit ab aliquo proponi potuisse. Non omnia hic prose qui animus est: id abunde præstitere eruditissimi auctores libri De perpetuitate fidei Ecclesiæ calho lice circa Eucharistiam, tow. III, lib. 1, c. 2, et tom. II, lib. v, c. 10, 11 et seqq. Pauca duntaxat observare pro instituto sufficiat. Ac ut a posteriori exordiar, pari jure dici poterit agnum paschalen duabus rebus constare, animaliquodam et transitu, seu si mavis, Christi corpore; petram deserti, la pide constare et Christo; marmoream Cæsaris ima ginem constare marmore et Cæsare, etc. Nempe in sulsus sit quisquis asseruerit totum illud, quod connotativum vocant, rem videlicet in se unam, quæ tamen ad aliam refertur, eamque significat, duabus constare partibus, quarum una sit res si gnificans, altera res significata. Nulla res, quæ lo www

proprium Christi corpus, etc. Quod quandiu non præstiterit, quæstionis statum ne leviter quidem at ligerit. tum tam longe superantis, difficultate nascitur, ▲ pus, etc.; petram deserti, esse ipsnm Christum, iterum atque iterum inculcando Christi verba tol lere nititur. Quasi dixisset, quod postea dixit Cyrillus Hierosolymitanus Catech. iv, Mystag.: Cum igitur Christus ipse sic affirmet, atque dicat de pane: Hoc est corpus meum; quis deinceps audeat dubitare? Ac eodem quoque confirmante, ßɛbalwsa µévou, Hic est sanguis meus; quis, inquam, dubi tet, et dicat non esse illius sanguinem? Et Chry sostomus, hom. 83 in Matth.: Credamus itaque ubique Deo, nec repugnemus ei, etiamsi sensui et cogitationi nostræ absurdum esse videatur quod dicit... Nam verbis ejus defraudari non possumus, sensus vero noster deceptu facillimus est: illa falsa esse non possurt, hic sæpius alque sæpius fallitur. Quoniam ergo ille dixit: Hoc est corpus meum, uulla teneamur ambiguitate, sed credamus, et oculis intellectus id perspiciamus. › Porro nisi Christi verba ad litteram intelligenda esse censuis set Irenæus, et ita intellexissent fideles omnes, ri dicule omnino dubiis omnibus opposuisset ea verba ex quibus orta fuissent: insulsius adhuc dixisset, Christum asseverasse, confessum esse, confirmasse, certiores nos fecisse, panem esse proprium corpus, et vinum proprium sanguinem. Explicanda fuissent Christi verba, si figurate et metaphorice accipi de buissent, non iterum atque iterum inculcanda. Quis enim ferat eum qui dicat, Spiritum sanctum confessum esse, et confirmasse, petram deserti esse Christum, nec proinde dubitandum esse quin petra sit ipse Christus, vere ac proprie Christus? Quis unquam asseruit bibere nos in baptismate ipsummet ac proprium Christi sanguinem; ha ptisma esse proprium Christi corpus, ipsummet ejus sanguinem; baptisma cum recipimus, ali nos proprio Christi corpore, et ipso ejns sanguine po tari, quod illius virtus applicetur catechumenis, cum baptizantur? 88. Cavillatur quidem hic pro more Grabius, eaque urget Patrum loca, quæ alii dudum obje cerant Calviniani, quibus nimirum asserunt san cti doctores, Ecclesiam esse proprium Christi cor pus nosque membra proprii corporis. Plura alia similia accumulare facile potuisset; sed omnia a proposito esse aliena cum invicte probaverint eru ditissimi auctores Perpetuitatis fidei, t. II, lib. 1V, c. 8, ad hos et Grabium et lectores remitto. Gra bio, si æquum bonumque dicere velit, quaerenda sunt exempla, non propositionum metaphorica rum, qualis est ista: Ecclesia est verum ac pro prium Christi corpus, in quibus tropus afficit propositionis attributum; sed propositionum figu ratarum, qualem esse cam propositionem: Hoc est carpus meum, volunt ministri; in quibus tropus afficiat verbum, Est. Probet igitur exemplis, si pos sit, recte dici posse, imaginem Cæsaris esse vere Cesarem, ipsum Cæsa.cm, proprium Cesaris cor N. 1. 7* N. 2. "Col. 1, 14. 89. Sed ut ad Irenæi argumentationem nostra redeat oratio, vir sanctus lib. v, C. ", "1. Gnostico. rum erroribus Eucharistiam iterum opponens, duo hæc sibi simul demonstranda suscipit: 1. Deum incarnatum in propria venisse, vereque hominem factum esse; alias ‹ non justum tore adven tum ejus, qui secundum eos, venit in aliena, ne que vere redemisse nos sanguine suo, si non vere homo factus est 7. 2. Carnem capacem esse incorruptibilitatis, nec proinde æternum perita ram esse. Utrumque vero hoc argumento [CXLVI] conficit: ‹ Si, › inquit, ‹ non salvetur» caro, ‹ nec Dominus sanguine suo redemit nos, › quia verum sanguinem non habuerit, non vere homo factus; sequitur ● neque calicem Eucharistiæ communica tionem sanguinis ejus esse, neque panem, quem franginius, communicationem corporis ejus esse. ▸ At, mox subsumit, calix Eucharistiæ communica tio sanguinis Christi est, et panis, quem frangimus, communicatio corporis ejus est. Unde merito con cludit, carnem servari, et Dominum sanguine suo redemisse nos. Hoc Irenæi argumentum duplici pro positione niitur: 1ª, eaque bipertita, quod si nec servetur caro, nec Dominus sanguine suo redemit nos, sequitur neque calicem Eucharistiæ commu nicationem sanguinis ejus esse, neque panem, quem frangimus, communicationem corporis ejus esse. Altera, calicem Eucharistiæ communicatio nem sanguinis Domini esse, et panem, quem fran gimus, communicationem corporis ejus esse. Prioris propositionis secundam partem sic demon strat S. doctor, alteram mox probaturus: Qui san guine suo non redemit nos, quod verum sanguinem non habuerit, non vere factus homo; is certe ve rum sanguinem, verumque corpus sistere præsen tia in Eucharistia non potuit. Verus enim guis non est, nisi a venis et carnibus, et a reli qua, quæ est secundum hominem, substantia. › Qui igitur sanguinem nobis in calice Eucharistiæ communicat, is sanguinem præbere debet, qui sit ‹ a venis et carnibus, et a reliqua, quæ est secun dum hominem, substantia;» is enim solus verus sanguis est: ergo si verum sanguinem nobis præ stet in Eucharistia Christus, habuit venas et car nes, et reliquam, quæ est secundum hominem, substantiam. Vera igitur humana substantia ‹ vere factum est Verbum Dei; ac proinde ‹ sanguine suo redemit nos, quemadmodum et Apostolus ejus ail: In quo habemus redemptionem, per sanguinem ejus, remissionem peccatorum "., Hactenus argu mentum, quod certissime Irenæi est, male habet Calvinianos omnes. Hoc enim fundamento positum nititur, quod Christus in Eucharistia verum sau san

guinem nobis præbeat, qui proinde sit a venis et Christi (sic fert textus Græcus), ex quibus au carnibus, et a reliqua humana substantia: unde infertur, venas et carnes, et reliquam humanam substantiam habuisse. vereque hominem factum fuisse Verbum Dei, ac sanguine suo redemisse nos. Si enim meram sanguinis figuram, efficacem licet, præstitisset nobis in calice eucharistico Christus, idque sensisset Irenæus, aranearum telis citius dis solvendum proposuisset adversariis argumentum. Nam statim excepisset Marcionita quivis, Christum ideo voluisse vinum sanguinis sui figuram esse, quod cum verum sanguinem non haberet, quem porrigeret, imaginarium duntaxat, et ejus similem quem hominum oculis objiciebat, præstiterit. Sic que vel levissimo flatu concussum illico ruisset lo tom ædificium. getur et consistit carnis nostræ substantia; quo modo carnein negant capacem esse donationis Dei, quæ est vita æterna, quæ sanguine et cor pore Christi nutritur, et membrum ejus est?, 91. Ad totius argumenti confirmationem aliud addit Irenæus, et quidem maxime ponderosum. Quemadmodum, › ait, ‹ lignum vitis depositum in terram, suo fructificat tempore; et granum tri tici decidens in terram, et dissolutum, multiplex surgit per Spiritum Dei, qui continet omnia, quæ deinde per sapientiam Dei (sic in Græco) in usum hominis veniunt, et percipientia verbum Dei Eu charistia fiunt, quod est corpus et sanguis Christi; sic et nostra corpora ex ea nutrita, et reposita in terram, et resoluta in ea, resurgent in suo lem pore, Verbo Dei resurrectionem eis donante, in gloriam Dei Patris, etc. Hic comparatio instituitur inter eas quæ tritico (idem dic proportione ser vata, de vite), ut Eucharistia fiat, et eas, quæ car ni, ut resurgat, mutationes accidunt. Mandatur tritici granum terræ, ibi dissolvitur, deinde per Spiritum Dei, quo fecundatur natura, multiplex surgit; postea, ut in usum hominis veniat, mutatur in panem; tum denique panis per verbum Dei mu tatur in corpus Christi. Sic etiam caro in terram defossa, in terram resolvitur, ac postea vivificante Verbo Dei, terrena forma deposita, pristinam ac cipit. Quemadmodum igitur ea mutatio, quæ resur geuti carni accidit, substantialis est; sic et ea, quæ pani, ut fiat corpus Christi, contingit, substantia lis est, veraque transsubstantiatio, non minus quam ea, quæ fit in tritico, ut in panem convertatur. Hæc enim secum confert Irenæus, imo sic confert, ut ex substantiali conversione, quæ fit tum in tri tico, ut panis evadat, tum in pane, ut in corpus Christi transeat, alteram substantialem transmu tationem, qua terra, in quam resoluta fuit caro, in carnem iterum transitura est, aliquando futuram esse probet. Si, inquit, dissolutum jam triticum, fecundante Dei Spiritu, qui continet omnia, mul tiplex surgere possit; si divina dirigente sapientia homines triticum, ut in eorum usum veniret, in panem convertere potuerunt; si denique pams, id [CXLVII] efficiente verbo Dei, deposita panis na Aura, potuerit in Christi corpus transmutari: an fidem superabit, corpora nostra, Christi corpore nutrita, tum in terram resoluta, Verbo Dei resur rectionem eis donante, eam, quam corrupta indue runt, terræ naturam exuere, ut in pristinam car nis naturam transmutentur, iterumque redeant? Qui enim potest corruptum jam triticum excitare et multiplicare, triticum in panem convertere, et, quod majus est, panem in Christi corpus transmu tare; is certe potest corruptum jam corpus sic ex citare, ut terram, in cujus naturam transierat, ite rum in carnis naturam convertat; alterum siqui 90. Alteram partem prioris propositionis, nimi rum quod si non servetur caro, neque calix Eu charistiæ communicatio Christi sanguinis est, ne que panis, quem frangimus, communicatio corporis ejus est; his rationibus persuadet Irenæus: Si Eu charistia sit verum ac proprium Christi corpus, verus et proprius ejus sanguis, impossibile est car nem quæ iis nutritur et augetur, hacque ratione arctius cum Christo cohæret, et membrum ejus est, › sic dissolvi ut nunquam reviviscat. Qui enim Meri posset nt caro, ipsius vitæ corpore et sanguine pasta, et nutrita, ‹ capax non sit donationis Dei, quæ est vita æterna?» Quod vero carnis nostræ substantia › ipso ac proprio Christi sanguine nu triatur et augeatur, quæ secunda totius argumenti propositio est, sic planum facit S. doctor: Capitis est ea membris suis alimenta præbere, quæ tum ad eorum naturam, tum ad finem, ad quem desti nantur, accommodata sint. «Quoniam igitur mem bra Christi sumus, et quemadmodum beatus Apo stolus ait, in ea, quæ est ad Ephesios, Epistola Quoniam membra sumus corporis ejus, de carne ejus, et de ossibus ejus ";»et ita a natura comparati sumus, ut rebus creatis vescamur, necesse fuit ut creaturain ipse nobis præstaret, solem suum oriri faciens, et pluens, quemadmodum vult ". Quia vero res creata corporea ex se corruptioni obnoxia est, nec proinde Christi membra ad æternam vi tam destinata a corruptela eximere potuisset; de cebat eam rem creatam ab insito sibi corruptionis statu, in alium transferri, quo ipsa vita et vivificans facta, vitam vescentibus impertiretur. Itaque Chri stus, pro divina bonitate, eum calicem, qui est a creatura, proprium sanguinem confessus est, (sic enim Græca sonant), ex quo auget nostrum sanguinem; et eum panem, qui est a creatura, proprium corpus confirmavit, ex quo nostra auget corpora. › Tum demum concludit S. doctor Quando ergo et mistus calix et factus panis per cipit verbum Dei, id est per verbum Dei conse cratur, et fit Eucharistia sanguis et corpus ” Ephes. ♥, 78 Matth. v, 45. Digilized by Google

munia controversiarum loca excurrentem, eaque veterum Patrum loca, dissimulatis catholicorum responsionibus, æque fidenter objicientem, ac si tum primum objicerentur, cæterasque ministrorum argutiolás, a catholicis millies, et non ita pridem a doctissimis auctoribus Perpetuitatis fidei penitus dissolutas, replicantem, cnm lectorum tædio inse qui. Satius Grabio fuisset in id unum probandum incumbere, Albertinum aliquem exstitisse Irenæo vetustiorem, e cujus cerebro nata jam prodiisset commentitia illa Christi corporis virtus, in cujus arce, licet lacera, omnia tum causæ, tum salutis suæ præsidia constituere se posse misere deceptus pu tat. Quod quandiu non præstiterit, imperitis.qui dem ſucum, intricatis ac longis verborum ambagi bus, facere poterit: ei vero, cujus menteni non prorsus infuscaverint præjudicia, portento simile videbitur, Irenæum, qui tam sæpe, et tam clare ac perspicue dixit, panem et vinum per invocationem ac verbum Dei fieri et esse proprium corpus et sanguinem Christi, ipsum Salvatorem asseverasse, confessum esse, confirmasse, rem ita esse; iisque argumentis utitur, quæ ex sese eo inclinare fate bitur cordatus quisque, ut suadeant Christi verba ad litteram intelligenda esse; nullibi tamen vel le vissimam figuræ, aut virtutis Christi corporis men tionem injecisse, qua duriora ex· sese verba emol liret, omnemque errandi ansam rudioribus adime ret. An adeo imperitus, aut improvidus erat Ire næus, ut cum plures aliæ sese ultro offerrent voces, quibus catholicam fidem clarius, simplicius, melius et facilius exponeret; iis tamen uteretur, quæ oin nium ineptiores, obscuriores et intricatiores es sent, rudioribusque errorem ex sese objicerent? An quemlibet e ministris eodem prorsus modo disputantem atque loquentem ferrent Calviniani? Periculum faciat quisquis e pulpito turpiter deje. ctum se velit, et ab irata multitudine cito discer plum. dem altero Dei omnipotentiæ difficilius non est. Ex ▲ magis pugnaret; nihil necesse est Grabium in com quibus perspicuum est, Irenæum ex certissimis transmutationibus et transsubstantiationibus, quas tum ratio, tum fides, omnes tunc temporis Chri stianos docebant, gradatim procedere, ut alteram inferat, quæ a Gnosticis in controversiam vocaba tur. Naturalis quippe conversio tritici dissoluti in triticum multiplex, et ejusdem præsertim in pa nem, ad alteram, quam sola fides docet, panis vi delicet in Christi corpus, ascensum parat: utraque vero fit gradus ad terræ, in quam corpora nostra resoluta sunt, conversionem in pristinam carnis naturam: ut nimirum hisce gradibus viam hæreti cis sternat Irenaeus ad resurrectionis fidem, fateri que cogat non magis Deo impossibile esse corpus in terram jam conversum, in carnem iterum con vertere, quam panem in Christi corpus transmutare; et quidem illud eo magis possibile esse, quo caro Christi corpore nutrita immortalitatis semen in seipsa gerat ut sciamus,» concludit vir sanctus, ‹ et quid Deus potest, et quid homo beneficii acci pit. Ubi certe, si Irenæus nullum in pane eucha ristico conversionis substantialis genus agnovisset, sed Christi corporis figuram effici, aut ejusdem corporis virtute imbui, manente semper eadem panis substantia, voluisset, absurdius nihil ejus ar gumento fingi posset. Hoc enim esset: Qui potuit panem Christi corporis figuram efficere, aut pani Christi corporis virtutem impertiri, manente sem per eadem panis substantia, is potest corpora jam in terram conversa iterum in carnem convertere. Prius potuit Deus; potest igitur et posterius. Ab surdissimum, si quod sit, argumentandi genus. Imo vero, statim excepisset hæreticus, qui panem sui corporis figuram efficiens, buicve corporis sui virtutem impertiens, suumque corpus esse palam asserens, eum tamen non potuit in proprium et substantiale corpus convertere; nec certe poterit corpora nostra jam in terram conversa iterum in carnem convertere, quamlibet iis viventibus cor poris sui virtutem per consecratum panem imper tierit; nec enim Christi corporis virtus efficacior esse potest ad transmutanda corrupta jam corpo ra, quam ad convertendum panem fuerit. At, fa tentibus catholicis, tantum non potuit Verbum Dei, ut prius efficeret, quamvis id efficere prima fronte Christus significare videatur: nec igitur posterius efficere potest. Sic facili negotio totum Irenæi mo limen infringeret hæreticus. 92. Longissimis non pepercit adnotationibus cl. Grabius, ut omnia hæc irenæi tum loca, tum ar guinenta detorqueret infirmaretque. Sed verba perdit. Eo quippe redeunt omnia, panem et vinum haud alia ratione, ex Irenæi sententia, fieri Christi corpus et sanguinem, quam quia Christi corporis el sanguinis virtute imbuuntur. Quod quidem effu gium cum bactenus præcluserimus, demonstrave rimusque absurdius nihil fingi potuisse, et quod cum Irenæi scopo, consilio, verbis et argumento 93. Unum tamen aut alterum est, quod a Grabio confidentius longe quam par sit propositum, pau cis a nobis expendendum est, ut vel hinc pateat quam irritis ictibus catholicam fidem petant ejus adversarii. Contendit igitur vir cl., posita semel transsubstantiatione, omnia Irenæi argumenta in nihilum abire; imo in argumentantis caput recidere. Marcionitæ etenim et Valentiniani, inquit, quos ex Eucharistiæ mysterio refellit Irenæus, respondere potuissent illi quidem, ideo sacramentalia panis et vini symbola transsubstantiari, quod Deus Novi Testamenti ista, tanquam ab alterius legis Deo creata, acceptare nolit; illi vero, panem et vinum esse quidem ignorantiæ, et passionis, et defectionis fructus, nec tamen se in iis offerendis in Patrem suum peccare, eique contumeliam facere, uti Ire næus objectat; quod eorum substantia, illico, me diante consecratione, intereat, ut alia melior sub stituatur, qao sacrificium purum ac Deo acceptum

stram substantiam et conservationem tendere, ac videas solum, verum etiam ut tangas, et in te per ea nos corpori Domini, ipsiusque spiritui uni ri, et Christi corpus ac Christo concorporeos effici, ut asserit Joannes Damascenus lib. iv, De fide or thod. c. 14. Quæ quid ab Irenæi verbis differant, ne quidem Grabius ipse dixerit. Et tamen sanctis simis Patribus, acerrimis, ipso fatente viro cl., transsubstantiationis propugnatoribus, hæc neque absurda, neque impia videbantur. habeas. Et postea: ‹ Multæ matres post partum aliis nutricibus infantes dederunt; quod ipse facere noluit, sed proprio corpore nos alit, et sibi con jungit, atque conglutinat. › Alii vero Patres, attendentes ad eum carnalem manducandi modum, quem sibi Capharnaitæ fingebant, quo caro denti bus secatur, gustatur, et in stomachum trajecta digeritur, interdum negarunt Christi corpus a no bis ore manducari; et merito quidem, ut abjectas vilesque Capharnaitarum ideas e fidelium animis evellerent. Imo iidem Patres modo asserunt, modo negant, Christi corpus comedi; nec tamen vel secum, vel cum aliis pugnant, nisi apud Prote stantes, qui monstra sibi confingere gestiunt, quibus terreant imperitos. 96. Duo sunt tamen quæ cl. Grabio gratulari debeamus. Alterum est, quod ingenue confessus sit in notis ad lib. v Irenæi cap. 17 et 18, al. 32 et 34, certum esse, Irenæum, ac omnes, quorum scripta habemus, Patres, apostolis sive coævos, sive proxime succedentes, sacram Eucharistiam pro vero ac proprie dicto novæ legis sacrificio ha buisse; nec eorum verba, Irenæi præsertim, ad sacrificia spiritualia cordis contriti, orationis, laudis, gratiarum actionis, et beneficentiæ, quæ omni ætati et legi communia fuerunt, detorqueri posse; sed de nova Novi Testamenti, eaque externa oblatione, quam legalibus externis opponit Ire næus, intelligenda esse, quod verissimum. Et hinc Lutheri et Calvini errorem insectatur, qui adver sus publicam, ut recte probat, universalis Eccle siæ doctrinam atque praxim, quam illa ab apo stolis, apostoli ab ipso Christo edocti acceperunt, insurgentes, perspicuasque ac nullis sophistarum artibus eludendas Patrum, et Irenæi inprimis sen tentias, aut insolentius contemnentes, aut misere obscurantes, verum ac unicum novæ legis sacrif cium concutere nituntur. Integras cl. viri nolas ad calcem operis reperies. Sed utinam et hoc veri tati testimonium ingenue dare voluisset, eosdem Patres, qui tam diserte affirmant Eucharistiamı esse verum ac proprie dictum novæ legis sacrifi cium, non minus expresse asserere eamdem victi 95. Si quæ sit catholica de transsubstantiatione Aides satis exploratum Grabio fuisset, a puerilibus ejusmodi objectationibus temperasset. Corpus Chri sti ore manducari, hoc carnem nostram ali, nu triri, augeri, etc., tam vere, quam pie affirmare potuerunt sancti Patres, potuerunt et negare, pro diversis quas prædictis vocibus subjiciebant, no tionibus. Cum Christi corpus vere quidem et sub stantialiter præsens in Eucharistia nobis exhi beatur, non tamen sub ea sensibili carnis humanæ forma, quam gestavit in terris degens, sed alienis speciebus contectumn; hoc a nobis manducari, hoc caro nostra ali et nutriri recte dicitur, quatenus sub speciebus istis latens ore corporis excipitur, in [CXLIX] stomachum trajicitur, atque in ipsa sym bola et species, quibus Christi corpus tegitur, cor poreæ actiones, quæ manducationis intellectu con tinentur, hancque consequuntur, vim suam ex erunt. Ex quo enim id tanquam fide certum, uti revera est, supponitur, panem sic in Christi corpus converti, ut tamen maneant semper eædem panis species, eodemque prorsus modo sensus afficiantur ac si panis reipsa adesset; necesse est, quemad modum oculis exhibetur idem color, qui prius erat panis, sic et os, dentes, linguam, palatum et sto machum eadem ratione affici, ac affecisset panis, si mansisset; ac proinde eas omnes actiones, quæ manducationem comitantur aut consequuntur, in species ipsas exerceri, perinde ac in panem ipsum exercerentur si superesset. Hoc siquidem stupendi illius divinæ potentiæ simul atque bonitatis mira culi pars magna est. Quia vero Christi corpus speciebus illis conjunctum est; quod non fit nisi in species et sacra symbola, in ipsum tamen Chri sti corpus sub iis latens fieri dicitur: quamvis in hoc alia ratione non exerceatur, quam quia in mam, quæ in ara crucis mactata est 7º, «pro nobis symbola exercetur, quibus tegitur. Sic qui homi nis vestimenta tetigit, hominem tetigisse dicitur, quamvis ipsam hominis carnem vestibus conte ctam immediate non tetigerit. Eo sensu Joannes Chrysost., quem cuin bona Grabii venia nostris eliam adjungemus, scribit homil. 83 in Matth. Christum ipsum in Eucharistia tangi, videri, el manducari. Quot modo dicunt, inquit, vellein formam et speciem ejus, vellem vestimenta ipsa, vellem calceamenta videre? Ipsum vides, ipsum tangis, ipsum comedis. Vestimenta ejus desideras videre? ipse vero se ipsum tibi tradit, ut non iterum in hoc mysterio sacræ oblationis immo lari. Ejus quippe ibi corpus sumitur, ejus caro in populi salutem partitur, ejus sanguis, non jain in manus infidelium, sed in ora fidelium funditur. Hoc esse illud corpus clavis confixum, et flagris cæsum, hoc corpus in crucem actum, hoc esse illud corpus, quod fuit cruentatum, quod lancea percussum, et salutares emisit fontes universo orbi terrarum, unum quidem sanguinis, alterum vero aquæ: id quod est in calice, esse id quod fluxit e latere. Et sexcenta alia ejusmodi, quibus sibi facile persuadeat quotusquisque veritati sin. Greg. Mag., 1. ¡v Dial., cap. 58. Chrysost., Hom. 24 in 1 Cor.

cere studeat, quam certum est antiquis omnibus pum Patribus Eucharistiam esse verum sacrificium, tam iisdem liquidum et exploratum esse, idem illud corpus quod cruci affixum est, vere ae sub stantialiter sub speciebus panis et vini præsens, in eo sacrificio offerri ac incruenta ratione immolari. Hoc dilectioni tuæ significamus, duo Christi corpora nos dicere non posse; sed unum est ipsius corpus. Et sicut infans ex muliere na tus, perfectus est; edens autem et bibens auge escit naturali facultate, et licet augescat, non ⚫ tamen duo efficiuntur corpora, sed unum est ‹ multo magis superventu Spiritus sancti panis et ‹ vinum in superaugmentationem, els travŋoly, ‹ corporis Christi unum fit corpus, et non duo.» At que ita et in capitulo dictæ epistolæ suffixo hac de re loquitur. Istam igitur sententiam Irenæi fuisse haud existimo, quod quædam transsubstantiationi panis in totum personale et glorificatum Christi corpus, cœlitus in altare descendens, qualem Ro mana Ecclesia credit, supra p. 327, seq. oppo sita, et alteram substantialem mutationem, licet a priori multum diversam, excludere videantur, quodque in nullius Irenæo coævi, aut Nicæno con cilio antiquioris Patris monumentis aperte tradita legatur sicuti nec postea universaliter in Ec clesia fuit recepta; sed ab aliis Patribus, præ sertim Africanis, contrarium assertum patet, prous theologi Protestantium abunde probarunt.» Hac tenus Grabius, ex cujus verbis certissime con stat, præsentiæ realis et transsubstantiationis do ctrinam posterioris ævi fetum non esse, sed jam saltem concilii Nicæni temporibus natam el ag nitam, non ab uno deinceps aut altero, sed a Cyrillo Hierosolymitano, Gregorio Nysseno, Joanne Dama 97. Alterum quod Grabio gratutari debeamus, est quod Albertino Claudio aliisque Calvinianis candidior, plane et aperte fateatur, catholicam de præsentia reali et transsubstantiatione doctrinam longe antiquiorem esse, ac majoris et vetustioris au ctoritatis patrociniis gloriari, quam fingerent illi. Cl. viri verba observatione singulari dignissima cum sint, integra referam, prout edita leguntur in Adno tationibus in Irenæi lib. v, cap. 2, edit. Oxon., pag. 599: ‹ Quænam igitur Irenæi, nec non hære ticorum ejus ævi. sententia fuerit, ex iis, quæ hic et præcedentibus adnotationibus edisserui, satis clare patet, ac certissime constat, illum haud minus, quam dictum est, de tremendo Euchari stiæ mysterio credidisse, scilicet panem consecra tum, virtute carnis Christi præditum esse, sicque reapse carnem Christi esse.. Ulterius vero pro gressum Irenæum, ac eidem, quam Cyrillus Hiero solymitanus, Gregorius Nyssenus, Joannes Dama scerus, aliique fortasse plures tenuere, sententiæ addictum fuisse, non puto. Hi quippe persuasi erant, Spiritum sanctum cœlitus descendentem, pani non modo virtutem corporis Christi communicare, sicque eumdem ratione qualitatum mutare; sed et sceno aliisque fortasse pluribus › Patribus propu divina potentia ipsam ejus substantiam in carnem transmulare, quæ Christi caro sit, et cum illa, quæ ex B. Virginis utero prodiit, ac cruci suffixa, indeque in cœlum sublata sit, eadem fiat per ¿naúžŋtiv, quodque eumdem spiritum vitæ in se habeat; sicuti panis, quem Servator in terris co medit, vi naturalis caloris in carnem ejus verte batur, et noster panis quotidianus in substantiam corporis nostri transit: quod corpus a nobis hodie gestatum idem dicitur cum illo, in quo ante plu res annos versati sumus, quoniam eadem anima vegetatur, licet particulæ ejus prorsus sint diver sæ, et nulla forte ex prioribus superstes exsistat. Lege post Cyrilli Catechesim iv Mystagogicam, Gregorii Nysseni Orationem Catecheticam ma. gnam, cap. 57, et Damasceni lib. Iv de Ortho doxa fide cap. 14, ejusque epistolam ad Zachariam Doarorum episcopum. Joannis Damasceni verba, eaque Latine versa solum, brevitatis causa, dabo [CL] Quemadmodum naturaliter panis per cibum, et vinum et aqua per potum in comedentis ac bi bentis corpus et sanguinem immutantur, corpus alterum funt, atque a priore ipsius cor pore diversum: sic propositionis panis, ac vinum ‹ et aqua per sancti Spiritus invocationem et ad ● ventum, mirabili modo in Christi corpus et san ● guinem vertuntur, nec sunt duo, sed unum et ‹ idem. › Rursus in epist. ad. Zachariam episco nec gnatam fuisse. An tam aperta cl. Grabii testificatio cæteris Protestantibus probetur, haud scio. Id unum scio, hac semel admissa suppositione, ab imis fun damentis succussam funditus ruere eam hypothesim, quam tot machinationibus, artibus et laboribus ex structam erigere conati fuerant Albertinus, Claudius, aliique recentiores ministri: dogma de corporali Christi præsentia in Eucharistiæ sacramento, et transsubstantiatione, apud Latinos primum et a Paschasio Radberto excogitatum nono sæculo, sub ejusdem sæculi finem animos fidelium pervadere coepisse, ac tandem decimo sæculo ubique in Ec clesia Latina obtinuisse; Græca interim in veteri et avita Calvinistica fide perseverante. Si enim Grabium audiamus, vel ipsis concilii Nicæni tem poribus, vel paulo post, lucem aspexit doctrina præsentiæ realis et transsubstantiationis, priusque Græcis nota, quam Latinis, ab illis ad hos nia masse videtur. Jam igitur cismarini Calvinistæ novam esse eam, quam tuemur, sententiam ob jectent, totam Ecclesiam per priora octo sæcula in Calviniana fide concordem jactitent, societates omnes Orientales nulla etiamnum hac in parte no vitatis labe contaminatas audacter affirment; va nissimum commentum pro nobis et nobiscum Cyrilli Hierosolymitani, Gregorii Nysseni, Dama sceni, (qualium, quantorumque virorum!) alio rumque fortasse plurium certa et inconcussa au

ctoritate dissipabit recentior Calviniani dogma- ▲ fieri corpus Christi, vinum autem sanguinem tis assecla Grabius. Christi T: Del verbo sanctificatum panem in Dei Verbi corpus transmutári"; > sic hi affirmant, ‹eam, in qua per orationem verbi a Christo pro fecti gratiæ sunt actæ, alimoniam, incarnati illius Jesu et carnem et sanguinem esse”: mistum calicem, et factum panem percipientia verbun Dei, Beri Eucharistiam, sanguinem et corpus Christi. Quemadmodum illi pronuntiant, panem et vinum consecratione peracta, ‹ spectanda non esse tanquam panem nudum, et vinum nudum; corpus enim esse et sanguinem Christi, secundum ipsius Domini verba "; panem sanctificatum per verbum Dei et orationem, statim Verbi in corpus transmutari, sicut dictum est a Verbo: Hoc est corpus meum: › sic et hi palam enuntiant, ‹ eum, in quo gratiæ actæ sunt, panem, vinum, et aquam, non ut communein panem, neque communem po tum sumi, sed ut incarnati Jesu carnem et sau guinem;» eum, qui a terra est panis, per cipientem invocationem Dei, jam, non commu nem panem esse, sed Eucharistiam, ex duabus [CLI] rebus constantem, terrena et cœlesti ",, corpore videlicet Christi e terrena materia con creto, et Verbo Dei huic hypostatice unito. Sicut illi docent, Christo ipso sic affirmante, atque di cente de pane: Hoc est corpus meum, neminem deinceps audere dubitare: eodem quoque confir mante et dicente: Hic est sanguis meus, nullum fore qui dubitet, et dicat non esse illius sanguinem qui aquam aliquando mutavit in vinum, in Cana Galilæa, dignum esse cui credamus, quod vinum in sanguinem transmutavit; qui ad nuptias corporeas invitatus stupendum miraculuın operatus est, multo magis corpus et sanguinem suum filiis sponsi de disse confitendum esse: quare cum omni certitu dine corpus et sanguinem Christi sumendum esse; nam sub specie, tv úmy, panis datur corpus, et sub specie vini datur sanguis: quamvis sensus con trarium suggerat, fidem tamen confirmare debere, ex gustu rem judicandam non esse, quin potius certissima fide, et citra dubitationem credenduin esse, Christi corpus et sanguinem nobis dari "; } quemadmodum corpus Christi, Dei Verbi inhabi 98. Sed vereor ne vir cl. pedem paulo longius forte quam voluisset protulisse se dolens, tan dem aliquando referre velit. Hæc euim unica sa lutis æternæ spes, hoc solum Grabii fidei columen, ‹ quod in nullius Irenæo coævi, aut Nicæno con cilio antiquioris Patris monumentis aperte tradita legatur Romana de præsentia reali, et transsub stantiatione doctrina, sicut nec postea universa liter in Ecclesia fuit recepta, sed ab aliis Patri bus, præsertim Africanis, contrarium assertum pateat. › Sed quid si falsa sit ea suppositio? Nec enim adeo fidenter proponere videtur Grabius, ut extra omnem dubitationis aleain positam esse pu tet; quod satis indicant ea, quibus utitur, verba ulterius progressum Irenæum non puto: istam sententiam Irenæi fuisse baud existimo; › quæ hominem privatas opiniones, sed paulo timidius proferentem nonnihil olere videntur. Quid si Ire næus, quid si Justinus Martyr, aliique concilio Nicæno antiquiores, idem cum Cyrillo Hierosoly mitano, Gregorio Nysseno, et aliis senserint? De Irenæo rem certissimam esse cordato cuivis per suadebunt ea, quæ superius adduximus, argu menta. Et quidquid cavilletur Grabius, tanta sal tem ut puto, non erit illius fiducia, ut asserere audeat ea, quæ ipse in contrarium profert, illum certitudinis gradum attigisse, qui omnem prorsus dubitationem eximat. Ut igitur demus (absit ut concedamus) suam Grabianis argumentis constare probabilitatem, an una probabilitate niti potest homo saatis suæ amans ut in re maximi ad salutem æternam momenti, a communi totius orbis doctrina desciscat, quam ipse antiquissi morum, non unius, aut alterius, sed plurium, eorunique non infimi nominis, Patrum auctoritate fultam agnoscit; aliis saltem Patribus, aut non aperte contradicentibus, aut ea affirmantibus, quæ non ita difficili negotio ab iis, qui uni student ve ritati, explicari queant? Certum est enim nulla Patrum testimonia adeo aperta, clara et perspicua afferri posse a Protestantibus, atque nos afferimus. Auctoritate quidem Africanorum Patrum, id est Tertulliani, Augustini, et Facundi Hermianensis tatione ad divinam transmutatum est dignitatem; gloriatur Grabius; sed si legere non pigeat to mum III Perpetuitatis fidei, Gallice scriptum (Gal lice quippe scit vir doctus), si quis animi candur sit, vanam esse gloriationem cito animadvertet. 99. Interim vero Cyrillum Hierosolymitanum et Gregorium Nyssenum cum Justino et Irenæo con ferat, et quo alii ab illis differant dicat ipse, si possit. Quemadmodum enim asserunt illi, panem et vinum Eucharistiæ, ante sacram invocatio mein adorandæ Trinitatis, panem esse et vinum merum; peracta vero invocatione, panem quidem recte nunc quoque Dei verbo sanctificatum panem credere nos in Dei Verbi corpus transmutari, et in illud transelementari eorum, quæ apparent, natu… ram *. › Sic et bi prædicant, ‹ quemadmodum per verbum Dei caro factus Jesus Christus Servator noster, et carnem et sanguinem salutis nostræ causa habuit; ita quoque eam, in qua per oratio nem verbi ab ipso profecti gratiæ sunt actæ alimo niam, incarnati illius Jesu et carnem et sanguinem esse edoctos nos esse 87 '; qui est ex ea creatura, Christum, & calicem, quæ est secundum nos, 7 Justin. M., Apol. 1. Greg. N., cit. 83 Justin., ci "Cyrill. Hierosol., Catech. 1 Mystag. 78 Greg. N., Orat. cath., cap. 37. 80 Tren., I. v, c. 2, n. 3. 81 Cyrill. Hierosol., Catech. IV Myst. Irer, 1. iv, c. 18, n. 5. AB Cyrill, Cat. iv. 8 Greg. N. cit. 87 Justin. cit.

non sæcularia, perficiebant ministeria. legem; › quia ‹ summi sacerdotis operam perfi- violatæ legis argui possunt: Dominica quippe, ciebat, propitians pro hominibus Deum, emundans leprosos et infirmos curans. Hanc autein summi sacerdotis operam, non utique servilem, sed spiri talem et bonam, si cæteris hominibus, faicis etiam, perficere fas fuit; a fortiori, Christo Domino. Tum occurrens alteri objectioni, ex eo petitæ quod Sal vatoris discipuli, ipso probante, spicas vellerent die Sabbati; respondet ", metere quidem ‹ et colligere in horreum legem vetuisse;» non au tem ‹ esurientes accipere Sabbatis escam ex his quæ adjacebant. Et ideo, › inquit, Dominus his, qui iucusabant discipulos ejus, quoniain vellentes spicas manducabant, dixit”: Nec hoc legistis, quod fecit David cum esuriisset, quemadmodum in troivit in domum Dei, et panes propositionis mandu cavit, el dedit eis qui cum eo erant, quos non lice bat manducare, nisi solis sacerdotibus? per legis verba discipulos suos excusans, et significans licere sacerdotibus libere agere. Sacerdos autem scitus fuerat David apud Deum, quainvis Saul persecutio nem faceret ei. Omnes enim justi sacerdotalem ha bent ordinem. Sacerdotes autem sunt omnes Do mini apostoli, qui neque agros, neque domos hæreditant hic, sed semper altari et Deo deser viunt.» Quibus probat Irenæus, Christum verbis suis significasse sacerdotes lege interdum solutos fuisse, libereque agere potuisse; quia, ut postea addit, Dominiea ministeria perficiebant; ac proinde ex his qui adjacebant panibus propositionis, esurien tes escam accipere potuisse. Atqui, ait, sacerdos fuerat David, non stirpe, non munere, non apud homines, sed scitus apud Deum, qui spiritum legis ab ejusdem littera probe secernens, ea sibi licere, urgente necessitate, jure existimabat, quæ lex sa cerdotibus permittebat; quia et ipse fuga sibi salu tem petens, Dominica ministeria perficiebat. Om nes enim justi sacerdotalem habent ordinem Dominica quippe ministeria perficiunt, ac proinde libere agere possunt, et ea, premente saltem ne cessitate, operari, quæ spiritui legis consentanea sunt. Quod si vero sacerdos fuerit scitus apud Deum David, si omnes justi eadem ratione sacerdotalen habent ordinem; quis negabit sacerdotes esse om nes Domini apostolos, qui perinde ac Aaronici ne que agros, neque domos hæreditant hic, sed semper altari et Deo serviunt; et proinde discipulis leviti cam substantiam habentibus licuisse esurientibus, quod veteribus levitis et sacerdotibus licebat, vide licet a seminibus accipere escam, dignus est enim operarius esca sua? › Si‹ sacerdotes, › ad dit Irenæus, ‹ in templo Sabbatum profanabant, et rei non erant; qui cum essent in templo, non sæcularia, sed Dominica perficiebant ministeria, legem adimplentes, non autem prætereuntes legem; › nec discipuli Domini, et ipsi ejusdem conditionis cum sacerdotibus vellentes spicas die Sabbati, 7 N. 3. Luc. vi, 3, 4. 101. Hoc Irenæi argumentum est, quod totum eo principio nititur, quod cuilibet homini die Sab bati, et in aliis quibusdan occasionibus certa qua dam ratione licuerit, quod sacerdotibus ipsis, per mittente lege, licebat; hos vero si ideo lege non tenerentur, quia Dominica ministeria perficiebant, quæ bona erant opera, pia, honesta et spiritalia, non sæcularia et servilia; nec alios homines eadem lege constrictos fuisse, cum bona opera perficie bant, pia et spiritalia; quia Dominica ministeria sunt, nec lege verita, respectu quorum quilibet homo sacerdos est. Et hinc Christum Dominum Sabbatis curantem non violasse legem, quia summi sacerdotis operam perficiebat. Hinc Davidem pani bus propositionis urgente fame pastum, contra le gem non commisisse; quia sacerdos scitus fuerat apud Deum, cui libere agere licebat. Hinc denique discipulos vellentes spicas die Sabbati, legem non perfregisse; quia sacerdotes erant, in hoc leviticis similiores, quod Leviticam duntaxat substantiam haberent. Omnes enim justi justa et bona opera perficientes, sacerdotalem habent ordinem; quia ad sacerdotalem ordinem pertinet Dominica mini steria libere perficere; at opera in se bona, honesta et licita, Dominica ministeria sunt. Quatenus va leat istud Irenæi argumentum, nunc non inquirimus sed quid S. doctor senserit. Viderit jam cl. Gra bius quid hæc Puritanorum, quibus patrocinatur, causam juvent; viderit, et ipse judicet, qua æqui tate insanum illud dogina Irenæo affingere potuerit, ‹ fideles omnes sacerdotali ordine et potestate præditos esse, ejusque exercitium, ubi necessitas requirit, obire posse. Si enim id ex Irenæi ver bis inferri posse putat, eodem certe et tam æquo jure alius quivis intulerit, Christum Dominum fuisse summum veteris legis sacerdotem; Davi dem, apostolos, discipulos Domini, omnesque anti qui Testamenti justos, fuisse veros ejusdem Testa menti sacerdotes, ac proinde, necessitate urgente, potuisse victimas et sacrificia in templo offerre, aliaque obire ministeria, quæ solis Aaronicis sacer dotibus licebant; nam de veteri lege hic agitur Domnino; de novæ autem legis sacerdotio ne xar' Evap quidem cogitavit Irenæus. Quod etiam aper tissime liquet ex lib. v, c. 24, n. 3, ubi ea respi ciens quæ libro rv citato scripsit, ait: «Ostendi mus in superiori libro, quoniam levitæ et sacerdo tes sunt discipuli omnes Domini; qui et Sabbatum in templo profanabant et sine culpa sunt.» Tam facile possent a Grabii criminationibus vindicari Tertullianus, et Ambrosiaster in Comment, ad Ephes. iv, 2, quos in Puritanæ causæ defensionem allegat, nisi diutius in rebus Eucharisticis immorari tæderet. Legi possunt liber singularis eruditissimi

Albaspinai De Eucharistice sacrificio, Gallice scri- eodem argumento, cum ejus lem lib. 111 De eccles. ptus, in quo Tertullianum a Puritanorum calumniis hierarch. Ad eas ab Ambrosiastro depellendas sufß egregie tuetur, et doctissimi Petavii Diatriba de ciat ipsum locum citatum legere. De angelorum natura, ordinibus, peccato et poenis. distinxisse reperitur Irenæus: imo diabolum sic apostasiæ principem vocat, ut rebelles ‹ angelos apostatas factos esse cum eo "; diabolum sibi et reliquis factum esse abscessionis causam ‘; › deni que ‹ unum esse ex angelis his, qui super spiritum aeris præpositi³, a Deo defecerunt, diserte asse rit. Quibus significare videtur, unum omnium pec catum fuisse. Porro prinum diaboli peccatum in vidiam, qua flagrabat in humanum genus, fuisse docet. ‹ Extunc, › inquit, ‹ apostata factus est an gelus, et inimicus, ex quo zelavit plasma Dei ³. Et alibi Diabolus, cum sit unus ex angelis his, qui super spiritum aeris præpositi sunt..... invi dens homini, apostata a divina factus est lege; in vidia enim aliena est a Deo *. Quæ vero fuerit is tius invidiæ causa, non explicat auctor noster: si quid tamen conjecturis indulgere liceat, credido rim vel eum cum Gregorio Nysseno et Cypriano⚫ sensisse, diabolum super spiritum aeris, et terrena rum rerum administrationi præpositum, ægre tulisse quod homo, tam præ se contemptum opificium, suoque præsertim imperio subjectum, ad imaginein Dei factus et expressus esset: vel cum Anastasio Sinaita " existimasse, diabolum ferre non po tuisse quod homini collatus esset a Deo terre narum omnium rerum dominatus, quem ipse am biebat. 102. Pauca de angelorum natura habet Irenæus. Quædam duntaxat aliquibus in locis inseruit, ex quibus quid senserit utcunque colligi potest. Scri hit lib. 111, cap. 20, num. 4, ‹ sine carne angelos esse; › quo quidem angelos eximit a carnis, cras siorisque corporis mole; non autem ab æthereo ac subtiliori, quod nihil, quominus spiritus appellen tur, prohibere posset. Hoc enim posterius [CLIII] corporis genus angelis tribuerunt ex antiquis Pa tribus non pauci. In eamdem vero sententiam con cessisse Irenæum ex eo erui posse videtur, quod scribit tum lib. 1v, c. 16, n. 2, et c. 30, n. 4; tum lib. v, c. 29, n. 2, Angelos transgressos decidisse in.terram in judicium, › id est in peccati pœnain præcipites e cœlo in terram actos, ibique hominibus commistos, hoc est, mulierum captos specie cum ¡is stupri consuetudinem habuisse, e quorum satu natum pessimum hominum genus, quos ultricibus diluvii aquis delevit Deus: propterea Enochum ad stupratores illos angelos, et ad homines ab iis in idololatriam, fœdamque vitiorum colluviem demer sos, tanquam Dei legatum atque prophetam acces sisse, divinum judicium denuntiaturum. Eadem fere sententia fuit Justini Martyris, Athenagoræ, Clementis Alexandrini, Tertulliani, Lactantii, alio rumque non paucorum; quibus omnibus, ut in no tis ad citata Irenæi loca exposuimus, erroris occa sio fuit, tum quod Gen. vi de filiorum Dei con gressu cum filiabus hominum legitur, tum apocry phus Enochi liber. In eo tamen ab horum opinione discedisse videtur Irenæus, quod ex istis plerique velint, mulierum speciem ac consuetudinem ange lis, iis saltem qui diabolo inferiores sunt, ruinæ cau sam fuisse cum econtrario supponere videatur Irenæus, eos nonnisi jam cœlo in peccati pœnam pulsos, mulieres stuprasse. Falsissima quidem hæc et Irenæi et aliorum opinio est; ostendit tamen. corporeos ab illo constitutos esse angelos; absur dum quippe est naturam corporis expertem, aut suas habentes animas, et sua corpora, in quibus corporum illecebris tentari, aut cum corporibus misceri. 104. Quamvis autem Irenæus angelos, quod et idem de animabus humanis dicendum, ut postea explicabitur, corpore præditos constituerit; utram que tamen substantiam natura sua immortalein esse perspicue docuit. Lib. 11, c. 35, assertam a Gnosticis metempsychosin refellens, scribit n. 5, adimpleto numero, quem Deus apud se ante de finiit, omnes, quicunque sunt scripti in vitam, re surrecturos, sua corpora et suas animas babentes, et suos spiritus, in quibus placuerunt Deo; qui autem pœna sunt digni, abituros in eam, et ipsos abstiterunt a Dei bonitate. Et cap. seq. allata divitis epulonis et Lazari parabola, concludit per hæc manifestissime declaratum esse, et per severare animas, et non de corpore in corpus trans ire. Sed clarius lib. v, c. 4, eosdem Gnosticos confutans, qui corporum resurrectionemp negabant, sic argumentatur n. 1: ‹ Cum dicant ea quæ om nibus sunt manifesta, quoniam perseverant immor * Lib. v. cap. 24, n. 4. * Lib. iv, c. 40, n. 3. Âu 'Đông, C. 4. 103. Dixi non eam fuisse Irenæi sententiam, an gelis diabolo inferioribus mulieres ruinæ occasio nem fuisse. Quamvis enim quidam e veteribus dia boli, rebellium angelorum principis, causam a re liquis sejungant, illumque invidia, hos libidine exstimulante excidisse velint; nuspiam tamen ita » fren., lib. 11, c. 23, n. ɔ. ' Lib. iv, c. 41, n. 2. Lib. v, cap. 24, n. 4. * Orat. Catech., c. 6. • Lib. de Zel. et Liv.

talia, ut puta spiritus et anima, et quæ sunt talia, ▲ beneficio, quæ Spiritum sanctum in baptismo ac esse quoniam vivificantur a Patre; aliud autem, quod ceperint; cæteras omnes, quæ evangelicæ legis non alias vivificatur, nisi illi Deus præstet, vita sacramento caruerint, aliquando dissolvendas, et in derelinqui; aut impotentem et infirmum ostendit nihilum abituras. [CLIV] Quod tamen ex Trento Patrem ipsorum, aut invidum et lividum. De- extundere non potest, nisi verba ejus et adulterina miurgo enim et hic vivificante mortalia corpora versione, et contorta explicatione fœde corrum nostra, et resurrectionem eis per prophetas promit- pendo. Irenæus Latine loquens, perspicuis verbis tente, quemadmodum ostendimus; quis potentior, asserit, ‹ ea omnibus esse manifesta, quoniam et fortior, et vere bonus ostenditur? Utrum De- perseverant immortalia, utputa spiritus et anima; miurgus, qui totum vivificat hominem, an falso et quæ sunt talia, quoniam vivificantur a Patre, cognominatus ipsorum Pater; qui ea quidem quæ ea, › spiritum videlicet, animam et similia, sunt natura immortalia, quibus a sua natura adest natura immortalia, iis a sua natura adesse vi vivere, fingit se vivificare; quibus autem opus est vere, etc. › Irenæus vero Anglice a Dodwello red ab eo adjutorium, ut vivant, non vivificans illa be- ditus simpliciter scribit (a), ‹ ea vivificari a Patre, nigne, sed relinquens i¡la negligenter in mortem? › quæ fatentur omnes perseverare in sua exsistentia Hic Irenæus diserte armat, omnibus esse manife- post mortem, qualia sunt spiritus, anima et simi stum, spiritum et animam, et quæ sunt talia, id est lia; ea, › nempe spiritum, animam et similia, spirituales omnes substantias, quales sunt angeli, ‹ natura sua superesse suæ a corporibus dissolu et animæ humanæ, perseverare immortales, esse tioni, et a natura sua comparata esse, ul separa natura sua immortales, iisque a natura sua adesse tim vivant; › non utique semper et in perpetuum, vivere, indeque Gnosticorum Patrem aut impoten- ut explicat Dodwellus, sed quandiu Creatori se tiæ, aux invidentiæ arguit: quod ea, quæ natura cundum consuetas et ordinarias Providentiæ suæ sua sunt immortalia, vivificare se fingat; quibus leges agenti placuerit. Quasi animam esse natura autem adjutorio opus est ut vivant, vitam neget. Et sua immortalem, ei a natura sua adesse vivere, cap. 7, n. 1, eamdem corporum resurrectionem nihil aliud significet, quam eam post corporis mor his Apostoli verbis Rom. vi, 11, astruens: Si tem aliquandiu superstitem manere, et separatim autem Spiritus ejus, qui suscitavit Jesum a mortuis, ab eo vivere posse. Et tamen fidi interpretis officio nabitat in vobis; qui suscitavit Christum a mortuis, functum se esse gloriatur Dodwellus *, depravatique vivificabit et mortalia corpora vestra'; ostendit, mor- Irenæi inique postulatum se conqueritur; qua de re talia illa corpora esse plasma, id est carnem; lectores appellat judices. Exspectabimus quale fu non certe animas, quæ quod flatus vitæ sint insuf turum sit Anglicanæ, ut vocant, Ecclesiæ, cujus Datus a Deo in faciem hominis, • incorporales res agitur, de abnormi illa theologia judicium. sunt, quantum ad comparationem corporum, nec › Eam qui solidis rationibus impugnaret, vereor ne proinde ‹ mortales possunt dici.» Et propter hoc, statin illi Terentianum illud impingeretur inquit, ‹ David ait: Et anima mea illi vivet; tan hilo plus agas, quam si des operam, ut cum ra quam immortali substantia ejus exsistente. › De tione insanias. Unum observasse sufficiat, scilicet nique cap. 13, num. 3, scribit carnem, cum sit duplex immortalitatis genus, quod Dodwellus nus mortalis et corruptibilis, immortalem fieri et in quam distinxit, sed potius ita confudit, ut alterum corruptibilem; non secundum propriam substan pro altero habuerit, fontem errorum omnium illius tiam, sed secundum Domini operationem: ani esse. Immortalitas quippe animarum, alia natura mam vero mortalem non esse, nempe secundum lis, alia supernaturalis. Prior substantiis natura propriam substantiam, et in hoc differre a carne. sua simplicibus, et ab omni materia segregatis Omnia hæc Irenæi ævo, et Irenæo ipsi, et omnibus propria est; qua nullius omnino creatæ rei vi et aliis manifesta erant: at Dodwello obscura visa efficientia dissolvi et exstingui possunt. Posterior sunt. Eo enim ipso loco, quem modo adduximus animabus beatis peculiaris est; qua Deo et cum ex lib. v, cap. 4, n. 1, abutitur, ut recens illud Deo æternum viventes, felicitate nunquam desitura ac impium commentum confirmet; animas scilicet fruuntur in coelis. Utramque quidem Dei gratiam humanas spiritales non esse, nec proinde natura esse dici potest, sed diversa prorsus ratione; pos sua aliter immortales, nisi quatenus a corporibus teriorem, Dei at auctoris gratiæ ac bonorum su separate aliquandiu superstites manent, quandiu pernaturalium, promissisque suis, quia summe nimirum Deus superstites manere voluerit: easque verax est, inviolate stantis; priorem, Dei ut aucto solas perpetua immortalitate donari, Dei gratia et ris naturæ, qui ut res creatas libere condidit, sie An Epistolary discourse, etc., in-8, 1706. Id., preliminary defence of the Epistolary discourse, elc., 1707. Id., The Scripture's account of the eternal rewards or punishments, etc., in-8, 1708. Ibid., pag. 181 et seqq. (a) For when they say, That those things are quickened by the Father, which all agree to con tinue in their existence after death, such as the spirit, and the soul, and the like things, etc. Who (the Maker of the World) pretends to enliven those Ni things, which by their own nature survive their dissolution from their bodies, and are capable,_by their own nature, of living separately, etc. The Scripture's account, pag. 186.

sapientissimis legibus a se constitutis immutabi vult: uno verbo rerum creatarum immortalita liter affixus, libere tamen, conservat, co modo quo conservari postulat ea, quam singulis indidit na tura. Posterior nulli niagis debita est, quain ipsa gratia supernaturalis per quam acquiritur: prior etsi absolute loquendo non magis debita sit, quam ipsa creatio; hac tamen semel supposita, sic ani mabus vi leguin a Deo constitutarum debita est, ut ¡isdem legibus immortalitate donentur, quibus con duntur; adeo ut ea frustrari nunquam possint, nisi Deus legibus suis naturalibus deesse, et impe ritus artifex, sibique parum constans esse suppo natur. Eo sensu ratio animabus indita et naturalis est, et Dei gratia: gratia quidem, quia Deus ani mas facultate cognoscendi præditas sponte ac li bere, nullaque necessitate adactus creare voluit; naturalis vero, quia ea est animarum natura, ut nulla esse possit, quæ ratione prædita non sit. Sic facile explicantur varia sanctorum Patrum testi monia, quorum alia animas gratia, alia natura im mortales esse statuunt. Ut enim omittam, plura non de alia, quam de beata immortalitate intel ligi posse; utrumque verum est, sensu mox expli cato perinde atque verum est animas natura simul et gratia facultate cognoscendi præditas esse. Quemadmodum autem ex eo quod Deus ut auctor naturæ cognoscendi facultatem libere et be neficii loco animabus indiderit, inferri non potest,, eam animabus bumanis naturalem non esse; quia animam aliquam esse repugnat, quæ cogitare non possit; sic pariter licet Deus ut auctor naturæ animas nostras immortalitate libere donet, ex eo concludi non potest, eani non esse animarum natu ram ut immortales sint, quia prorsus repugnat animam aliquam facultate cognoscendi præditam esse, quæ spiritalis non sit, simplex atque immor talis. 405. Quod igitur Irenæus lib. 11, c. 34, n. 2, et 4, statuit, animas et spiritus perseverare et extendi in longitudinem sæculorum secundum vo luntatem factoris Dei, perseverare quoadusque ea Deus et esse et perseverare voluerit, iisque vitam dari, ‹ non ex natura, sed secundam Dei gratiam, › supra dictis non repugnat. Etenim occupans ob jectionem, quæ sibi a Gnosticis proponi potuisset, ‹ non posse animas eas, quæ paulo ante esse cœ perint, in multum temporis perseverare, sed opor tere eas aut innascibiles esse, ut sint immortales; vel si generationis initium acceperint, cum ipso corpore mori; › respondet id discriminis inter Dei el animarum ac spirituum immortalitatem inter esse, quod Deus solus immortalitatem habeat a se ipso, nec eam cuiquam alteri debeat, qui hanc ei, si velit, auferre possit; solus immortalitatem habeat immutabilem, nullique vicissitudini ob noxiain; cætera vero quæcunque creata sunt, si immortalia sint, immortalitatem Dei beneficio sor tita esse, eaque, licet perseverent in æternum, non tamen ita perseverare, nisi quia Deus perseverare tem precariam esse, a Deo acceptam, et uni Dei voluntati acceptam referendam, in nihilum reditu rarum, unde initio ortum acceperunt, nisi Dei ope, eo, quo supra explicuimus, modo conservarentur quanquam eædem ipsæ natura immortales, incor ruptæque sint, si legum ab auctore naturæ consti tutarum ratio habeatur, et cum efficiente re coin parentur, quæ nulla est, a qua possint exstingui. Discant, ait, quoniam sine initio et sine fine, vere et semper idem et eodem modo se habens, solus est Deus, qui est omnium Dominus. Quæ au tem sunt ab illo omnia, quæcunque facta sunt, et funt, initium quidem suum accipiunt generationis, et per hoc inferiora sunt ab eo, qui ea fecit, quo niam non sunt ingenita; perseverant autem et ex tenduntur in longitudinem sæculorum, secundum voluntatem factoris Dei: ita ut sic initio fierent, et postea, ut sint, eis donat. Deo itaque vitain et per petuam perseverantiam donante, capit et animas (idem de spiritibus paulo ante dixit) primum non exsistentes dehinc perseverare, cum eas Deus et esse et subsistere voluerit. Principari enim debet in omnibus et dominari voluntas Dei; reliqua autem omnia huic cedere et subdita esse, et in servitium dedita. Eadem omnino repetit lib. 1v, c. 38, n. 5. [CLV] 106. Nec negotium cuiquam facessere de bet, quod lib. 11 cit., cap. 34, n. 3, innuere vide tur, a Patre omnium donari in sæculum sæculi perseverantiam his qui salvi fiunt,» quasi in nihi lum abituri essent spiritus et animæ peccatorum. Non enim ex nobis, ait, neque ex nostra natura vita est; sed secundum gratiam Dei datur. Et ideo qui servaverit datum vitæ, et gratias egerit ei, qui præstitit, accipiet et in sæculum sæculi longitudi nem dierum. Qui autem abjecerit cam, et ingratus exstiterit factori, ob hoc quod factus est, et non cognoverit eum qui præstat, pse se privat in sæcú. lum sæculi perseverantia. His enim significat Irenæus, ut ex toto contextu sermonis liquet, im pios, qui in modica temporali vita ingrati exsti terunt Deo, qui eam præstitit, juste non recepturos ab eo in sæculum sæculi longitudinem dierum, quæ secundum gratiam Dei datur, quæque sola vera immortalitas est; sed æternam sibi mortem, sem piternam videlicet a Deo, beataque vita separatio nem accersituros. Ubi enim disseruit Irenæus de naturali angelorum et animarum immortalitate, ad alteram immortalitatis speciem, quæ per superna turalem Dei gratiam acquiritur, iisque duntaxat a Patre omnium donatur, qui salvi flunt, transit, ad priorem iterum num. sequenti mox rediturus. Id autem esse utrique commune merito statuit, quod utraque Dei voluntati accepta referenda sit; prior quidem, Dei ut auctoris naturæ, posterior Dei ut auctoris gratiæ: cum hoc tamen discrimine, quod prior immortalitas, si sempiternæ felicitatis sit exsors, mors potius quam vita sit censenda. Nam, ut optime ait lib. 1v, c. 20, 11. 5: ‹ Quoniam vivere

aut apertissima quæque Patrum dicta, invitis licet ac reluctantibus auctoribus, obscurare gestit, ut iis invidiam faciat. Legesis quæ eo de argumento scripsit eruditissimus D. Matthæus Petitdidier. t. 11 Adnotationum in Bibliothecam auctorum eccle siasticorum, pag. 403, et seqq., edit. Paris. 1692. 107. Quod autem Irenæus loco proxime citalo dixit, beatos semper percipere regnum Dei, et proficere, › in memoriam revocat quod lib. n, c. 28, n. 3, scribit, obscura quædam exstare in Scripturis, quæ Deo commendanda sint, non so lum in hoc sæculo, sed et in futuro; ut semper quidem Deus doceat, homo autem semper discat quæ sunt a Deo. Sicut et Apostolus dixit ", reliquis sine vita impossibile est, subsistentia autem vitæ buerit, nisi is qui aut Irenæum nunquam legerit, de Dei participatione evenit, participatio auten Dei est videre Deum et frui benignitate ejus; ho mines igitur videbunt Deum et vivent, per visio nem immortales facti. > Nec tamen sentire pro pterea potuit, penitus interituros seu angelos seu homines malos, qui lib. 11, cap. 33, n. 5, tam di serte scripsit, adimpleto numero, quem Deus apud se ante definiit, omnes, quicunque sunt scripti in vitam, resurrecturos, sua corpora et suas ba bentes animas, et suos spiritus, in quibus placue runt Deo. Qui autem, > addit, pœna sunt digni, abibunt in eam, et ipsi suas habentes animas, et sua corpora in quibus abstiterunt a Dei bonitate. › Non igitur in nihilum abituri sunt angeli mali, et animi impiorum, qui in die judicii cedent in pœnam partibus destructis, hæc tunc perseverare, quæ sempiternam. Sempiterna quippe esse damnatorum supplicia tam clare quam frequenter pronuntiat. Quoniam, ait eodem lib., c. 28, n. 7, transgres soribus ignis æternus præparatus est, et Dominus manifeste dixit, et reliquæ demonstrant Scripturæ.› Et lib. 111, c. 23: «Dominus in Evangelio his, qui a sinistris inveniuntur, ait: Abite, maledicti, in ignem æternum, quem præparavit Pater meus diabolo et angelis ejus 10; significans quoniam non homini principaliter præparatus est æternus ignis, sed ei, qui seduxit, et offendere fecit hominem, ei, inquam, qui princeps apostasiæ est, et his angelis qui apo statæ facti sunt cum eo; quem quidem juste per cipient etiam hi, qui similiter ut illi sine pœniten tia, el sine regressu in malitiæ perseverant operi bus. Sed nihil clarius iis quæ habet lib. iv, c. 28, n. 2, ubi probans majorem Novi Testamenti gra tiam, majorem etiam a nobis perfectionem exigere ● Pœna, inquit, eorum qui non credunt Verbo Dei, et contemnunt ejus adventuin, et convertuntur retrorsum, adampliata est; non solum temporalis, sed et æterna facta. Quibuscunque enim dixerit Dominus Discedite a me, maledicti, in ignem æler num; isti erunt semper damnati; et quibuscunque dixcrit: Venite, benedicti Patris mei, percipite hœ reditatem regni, quod præparatum est vobis in sem piternum ¹**; hi semper percipient regnum, et profi…. cient. Hic damnatorum pœnam opponit Irenæus beatorum felicitati; et quemadmodum hæc sempi- cordato cuique, fidem et spem hic accipi, non qua terna est, sic et alteram sempiternam esse statuit. Ubi qui has voces, æternus ignis, æterna pœna, semper damnati, detorserit ad longissima duntaxat supplicia, sed damnatorum interitu tandem ali quando desitura; advertat, nec Irenæum, cæteros que Patres, imo nec ipsam Scripturam aliis voci bus designare sempiternam beatorum felicitatem; quas proinde impii, arrepta hinc occasione, simi liter detorquere possent ad longam duntaxat feli citatem, aliquando tamen finiendam. Sed uti poste riorem hanc sententiam nullus, si sanus sit, Ire næo ascripserit; sic nec posteriorem unquam tri ** Matth. xxv, 41. 10° Ibid., 34. 111 Cor. xi, 17 sunt fides, spes, et charitas. › Quanı sententiam reprehendit Scultetus, cui consentit et Gallasius, quasi inde sequatur, ‹ in vita æterna nos aliquid edocendos; in qua sola vigebit charitas, non ſides, non spes, nou in doctrina quotidiana accessio. › Sed iniqua est censura. Quod enim S. doctor bea torum scientiam novis augeri posse velit incremen tis, a communi theologorum doctrina, cui etiam suffragatur ratio, non recedit; quibus ut constat sanctos, æternæ felicitatis compotes, divinam es sentiam, et ea omnia, quæ cum ea necessario con juncta sunt, clare contueri; sic pariter certum est, non perfecto aliquo notitiæ genere videre, quo quidquid in Deo, ejusque vi ac potentia continetur, eave omnia, quæ ex sola et libera Dei voluntate pendent, omnino percipiant. Cum igitur cum infi nita omnipotentiæ illius amplitudine intelligentiam ac scientiam non adæquent suam; quid vetat ex iis quæ Deus extra se libere aut facit, aut facere potest, novam subinde beatorum scientiæ acces sionem, cum Deus aperire voluerit, fieri posse? Sic Daniel. x futuri perinde, ac divinæ voluntatis incerti altercantur invicem angeli; quibus etiam extremi judicii dien ignotum esse Christus affir mat; quem proinde, cum aliquando Deo revelante noverint, scientia eorum novum capiet incremen tum. Quod autem addit Irenæus, fidem et spem in altera vita mansuras, non moror; palam enim est tenus altera obscuritatem, altera absentiam objecti habet adjunctam; sed quatenus duntaxat altera firmus est rebus cognitis assensus, altera certa in Deuni fiducia. Sed hæc obiter dicta sint, ad depel lendas malevolorum hominum criminationes. [CLVI] 108. Ad malorum angelorum pœnas ul redeam, sentit Irenæus eos sic ad æternum ignem damnatos justa Dei sententia fuisse, ut eo tamen ante extremum judicii diem excruciandi non sint. Eapropter lib. 1. cap. 10, n. 3, Deum commendat, quod magnanimus exstiterit in transgressorum an gelorum apostasia. Quod tamen sic explicat Feuar

dentius, quasi ex S. antistitis mente malis ange- quidem essentiales vocantur, theologi fere sentiunt; lis post peccatum concessa fuerit ad resipiscendum, si voluissent, aliquanta temporis mora Ilanc qui dem sententiam veterum aliquot fuisse scribit Nemesius philosophus Christianus, lib. 1 De homi nis opific., cap. 4. In eamdem abire videntur Da mascenus lib. 11, c. 4, et Rupertus Tuitfensis lib. 1 De victoria Verbi Dei, cap. 21, et lib. 1 De glorific. Trinit. cap. 9 et 10. Nec alia Cassiani fuit opinio, qui Collat. 8, c. 10, duplex in dæmonibus pecca tum exstitisse vult, superbiam scilicet et invidiam, ac monnisi post secundum esse dejectos. Sed tam inprobabilem sensum, quem cæteri Patres reji ciunt, nec admittit ratio, solus in Irenæi mox alle gatis verbis animadvertit Feuardentius: nullus alius, nisi vim iisdem inferat, perspiciet. Longe certius, Irenæum existimasse, in hoc eluxisse Dei patientiam, quod dæmonas ante novissimum judi cii diem vindice illo igne cremari noluerit. Quin enim hæc sit auctoris nostri sententia, negari non potest eam siquidem conceptis verbis in Justino probat lib. v, c. 26, n. 2, imo cum eodem asserit Satanam, ante Christi adventum, de sempiterna damnatione sua non adeo certum fuisse, quin adhuc spes aliqua obtinendæ per illum salutis affulgeret, atque idcirco nondum immanitati suæ, et in Deum proterviæ frena laxasse. ‹ Bene, inquit, Justinus dixit, quoniam ante Domini adventum nunquam ausus est Satanas blasphemare Deum, quippe non dum sciens damnationem suam; quoniam et in pa rabolis, et allegoriis, a prophetis de eo sic dictum est. Post autem adventum Domini, ex sermonibus Christi et apostolorum ejus discens manifeste quo niam ignis æternus ei præparatus est, ex sua vo luntate abscedenti a Deo, et omnibus qul sine pœ nitentia perseverant in apostasia; per hujusmodi homines (Gnosticos) blasphemat eum Deum, qui judicium importat, quasi jam condemnatus, et peccatum suæ apostasiæ conditori suo imputat, et non suæ voluntati et sententiæ, etc. Citata qui dem ab Irenæo Justini verba, in iis quæ supersunt hajus operibus, non exstant: at dæmonas ignis pœnas nondum experiri tradit in utraque Apologia. Nec ea sententia Irenæi duntaxat et Justini pro pria fuit, sed inter SS. Patres, quorum testimonia refert Petavius lib. 11 De angelis cap. 4, maxime communis exstitit. Nimirum his verbis, a Christo judice in novissimo die proferendis, innixi: Disce dite a me, maledicti, in ignem æternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus ¹; sentiunt æterna qui dem jam parata esse dæmonibus incendia, iis ta mea illos nondum excruciari, sed in exspectatione exspectatione adhuc esse, dum judicii dies adveniat. non est tamen erroris, nedum hæresis accusandus, qui asserat diabolum, et ejus angelos, nondum ex tremo ac summo supplicio cruciari, sive ignis effi cientiam experiri, in qua damnationis illorum, quod ad sensum, et perpessionem attinet, summa consistit. Hinc S. Thomas 1 p., q. 64, art. 4, að 4, cum eam commemorasset opinionem, non probat quidem; sed ei nullam imponit erroris notam. Probat vero Cajetanus, et amplectitur, in Coni mentariis ad cap. 1 secundæ Epistolæ S. Petri. Quam Cajetani sententiam, addit Petavius, Catholicæ fidei contrariam non esse, certum est. Nam neque Scriptura, neque concilium ullum bac tenus docuit, dæmones extrema illa supplicia per peti, quæ parata iis esse judex ipse dicit. › Viderit ergo cl. Grabius, an vel eruditum, vel sinceri can doris hominem deceret, in suis ad lib. 1 Irenæi cap. 10, al. 4, Adnotationibus, Romanam Ecclesiam re prehendere, quod, inquit, e ut in aliis, ita et in hoc, a SS. Patrum, ipsorumque sui fundatorum, Petri et Pauli sententia discesserit. › Crederet quivis hæc legens, mox expositæ veterum senten tiæ, aperte suffragatos esse Petrum et Paulum, eamque a Romana Ecclesia aperte damnatam fuisse, vel solemnibus conciliorum ejus decretis comproba tam hodiernam plerorumque theologorum senten tiam: quod quam abhorreat a vero, evidenter de monstrant quæ modo diximus; vidit et ipse Gra bius, qui parum sibi constans, ad cap. 26, lib. v, adnotationem Feuardentii asserentis, eam veterum sententiam a nullo concilio hactenus proscriptam fuisse, refert et silentio suo probat. 109. Hæc autem ‹ veterum opinio,» ait doctissi mus Petavius eodem libro et capite, § 19, 20 et 21, ‹ etsi hoc tempore recepta non est; quia dæmo nes damnationis suæ pœnas omnes expendere, quæ 18 Matth. xxv, 41. 110. Ejusdem iniqui animi aliud in eo ipso, quod nunc pertractamus, argumento de angelis, speci men edit Grabius. Scribit Irenæus lib. 11, c. 32, n. 5, Ecclesiam ‹ nec invocationibus angelicis ſa cere aliquid, nec incantationibus, nec reliqua prava curiositate; sed munde, et pure, et manifeste ora tiones dirigentem ad Dominum, qui omnia fecit, et nomen Domini nostri Jesu Christi invocantem, vir tutes ad utilitates hominum, sed non ad seductio– nem perficere. › Quisquis totum hoc caput, ac præ cedens attente legerit, advertet hic Ecclesiæ mira cula bæreticorum præstigiis opponi: aliaque puris et mundis orationibus, et invocationi nomini Domini nostri Jesu Christi tribui; alia vero dæmonum in vocationibus, incantationibus et magicis artibus. Hoc ipsum est quod cap. præcedenti fusius expo suerat, a Simonianis et Carpocratianis, ‹ et si qui alii virtutes operari dicuntur, non in virtute Dei, neque in veritate, sed in perniciem et errorem, per magicas elusiones, et universa fraude apud eos errorem, et seductionem, et magicam phantasiam in speculatu hominum impie fieri: eos fraude uni versa, et adinspiratione apostatica, et operatione dæmoniaca, et phantasmate idololatriæ per omnia

ne nocerent, impense colebant, et quos ad suns præstigias exercendas [CLVII] in opem frequenter evocabant. Quod igitur, Irenæo teste, ejusmodi spiri tuum invocationibus nihil faciat Ecclesia, hinc in tulerit Grabius bonoruin angelorum invocationes in Ecclesia inusitatas fuisse? Præclarum argumen tandi genus: Magicis artibus non studet Ecclesia, dæmones ad exercendas præstigias non evocat: ergo bonos angelos non invocat. At ii sunt Protestantes plerique, ut arma eis ministrent obvia quæque SS. Patrum dicta. Angelicis invocationibus Ecclesiam nihil facere scribit Irenæus; satis est: bonos an malos angelos intelligat, nihil interest: illico, velut opportunam occasionem nactus, monebit edi repletos esse; › quæ omnla satis superque confir- regimini præpositos arbitrabantur Gnosticr, quos, mantur ex iis quæ tum ipse scripsit libro primo de Marcosiis, Simonianis, Carpocratianis, aliisque ejusmodi pestibus, tum Epiphanius, aliique de iis dem edisseruerunt: in Ecclesia autem miseratio nem, et misericordiam, et firmitatem, et veritatem ad opitulationem hominum perfici, etc. Ecce ta men Grabius his voculis, ‹ invocationibus angeli cis, › in transversum actus, observat, ‹ bonos an gelos ab Ecclesia ad virtutem miraculorum edendam in auxilium vocatos nuspiam legi:cimo, inquit, id non factuin esse ex hoc ipso Irenæi loco haud inepte colligitur. › Imo inepte colligitur, et inepte scri bitur in Indice generali, hunc ipsum Irenæi locum indigitando, angelorum invocationes in Ecclesia inusitatas fuisse. › Malignos spiritus hic intelligi tor, angelorum invocationes in veteri Ecclesia certo certius est, eos nimirum quos mundi hujus inusitatas fuisse. De hominis perfectione ac libero arbitrio, ejusque ad imaginem et similitudinem Dei creatione. De peccato originali, et gratiæ divinæ necessitate. 111. Inter varios, quibus Irenæi doctrinam infu scari putant, nævos, Centuriatores Magdeburgen ses 13 et Scultetus hunc notant: quod non sine errore dixerit, Hominem non esse conditum a Deo perfectum, et artificem Deum in veteri plasmate quidpiam prætermisisse, quod postea Verbum im pleverit. Sed insontem vexat malevolorum hominum censura, quibus, ut et Gallasio, displicuit, ut aperte profitentur, quod Irenæus hominem liberi arbitrii facultate præditum esse tam diserte pronuntiet, et tam invicte probet, ut nullus effugiis locus sit. Hæc enim calumniæ causa; quod explican dum. 112. Gnosticorum hoc erat effatum, ut alibi diximus, homines quosdain natura bonos, quosdam natura malos,a Deo conditos fuisse: quo atigioso principio ab imo ruebat omnis prorsus eligendi potestas, fatalique necessitate sic constringebatur humana voluntas, ut uno duntaxat, sive bono, sive malo circumscripta ac definita, oppositum velle non posset. Exitiosam doctrinam identidem toto opere refellit Irenæus. Sed eain demui libri quarti cpp. 37 et 39, ab ipsis radicibus convellere aggreditur, ubi principio probandum sibi suscipit, quod liberum hominem Deus fecit ab initio, habentem suam po testatem, sicut et suam animam, ad utendum sen tentia Dei voluntarie, et non coactum a Deo. Vis enim, inquit, a Deo non fit, sed bona sententia adest illi semper. Neque putes hic tantum elidi vim externam, quæ extrinsecus adhibetur; omnem prorsus a voluntate necessitatem procul excludit, 18 Cent. 11, c. 4. qua ita ad unum determinaretur, ut alterius vo lendi potestas adimeretur, ac proinde necessitatem etiam quæ simplex dicitur. Eam enim in homine libertatem esse merito contendit Irenæus, quæ po testatem electionis includat, ita ut cum in unum sponte propendet voluntas, possit, si velit, eo repu diato, in oppositum ferri. Posuit, inquit, Deus in homine potestatem electionis, quemadmodum et in angelis (etenim angeli rationabiles): uti hi quidem qui obedissent, juste bonum sint possidentes, datum quidem a Deo, servatum vero ab ipsis. Qui autem non obedierunt, juste non invenientur cum bono, et meritam poenam percipient; quoniam Deus quidem dedit benigne bonum, ipsi vero non custodierunt diligenter illud, neque pretiosum arbitrati sunt, sed supereminentiam bonitatis contempserunt. Abji cientes igitur bonum, et quasi respuentes, merito omnes justum judicium incident Dei, etc. Tum postea clarius adhuc explicans potestatem illam electionis, quam homini tribuit, et in indifferentia ad utrumlibet sitam esse demonstrans, addit: «De dit ergo Deus bonum, quemadmodum et Apostolus testificatur; et qui operantur quidem illud, gloriam et honorem percipient, quoniam operati sunt bo num, cum possint non operari illud; hi autem qui illud non operantur, judicium justum excipient Dei, quoniam non sunt operati bonum, cuni possint ope rari illud. Hanc vero voluntatis indifferentiam, etiamnum in homine perseverantem, subinde pro. bat omnibus argumentis, quibus uti solent, ad hæreticos refellendos, Catholici doctores; puta quod

si ineluctabili necessitate ferrentur homines in bo- esse, quæ naturalis sit, et in ordine naturæ hæ num aut malum, nec laudi nec vitio tribui posset, quod alii boni, alii mali essent. quod frustra man data, consilia, monita hominibus daret Deus: quod nulla essent bonorum operum merita, eo quod nullum amplius certamen et corona certaminis superesset: quod incassum bonum a malo discer nendi facultatem accepisset a Deo homo, nisi facta utriusque comparatione alterum alteri sua voluntate et electione præferre posset; et alia ejusmodi, quæ malim apud auctorem nostrum legi. reat; sed de ea duntaxat quæ superioris ordinis, et a Deo, quatenus auctor gratiæ est, exspectanda sit. Uno verbo totius orationis contextus demon stral, eo spectare quæstionem: Ecquid ab initio Dens talem condiderit hominem, qui coronam sibi tanto cum labore et ancipiti ac operoso agone comparatam adipisceretur; et non potius qui ad videndum et capiendum Deum statim maturus, huic eo perfectius adhæreret, quo justitiæ immutabiliter affixus, ab omni versatilis indifferentiæ perverso usu peccandique periculo tutus esset? Id etiain ex subjecta responsione manifeste colligitur. Regeri enim Irenæus, • Deo quidem, cum semper sit idem, et innatus, quantum ad ipsum est, omnia possibilia, esse. Quæ autem facta sunt ab eo, secundum quod postea facturæ initium habuerunt, secundum hoc et minora esse oportuisse eo, qui so fecerit; nec enim poterant infecta esse, quæ nuper facta sunt. Propter quod autem non sunt infecta, propter hoc et deficiunt a perfecto.» Unde conclu dit, Deum ipsum quidem potentem fuisse homini præstare perfectionem ab initio, hominem autem,> habita ratione sapientissimarum a divina providen tia statutarum legum, ‹ impotentem fuisse perci pere illam: infans enim fuit., Debuit igitur homo certis quibusdam gradibus, certa quadam ordina tione › et ‹ convenientia › pervenire ad visionem Dei, qua fiat immortalis, et ea ratione perfectus ac Deo proximus. 16 Oportuerat hominem primo feri, et factum angeri, et auctum corroborari, et corro boratum multiplicari, et multiplicatum convale scere, convalescentem vero glorificari, et glorifica tum videre suum Dominum. Deus enim est, qui habet videri; visio autem Dei efficax est incorru ptelæ: incorruptela vero proximum facit esse Dev.> Quæ omnia persuadent, quod dixi, de ea tantum perfectione hic agi, quam consequitur homo in altera vita, Deum intuitive videndo; quamque legi timo versatilis ad utrumlibet indifferentiæ usu eum sibi mereri decebat: adeo ut ea non esset naturæ suæ prærogativa, sed laboris et exercitationis præ mium ac virtutis merces. Quod etiam magis ac magis confirmatur ex iis quæ addit cap. sequenti,. ubi n. 2 ait: «Quemadmodum igitur erit Deus, qui nondum factus est homo? quomodo autem per fectus, nuper effectus, qui in natura mortali non obedivit factori? > Tum addit hunc a Deo constitu tum ordinem esse, ut prius præbeamus ei cor nostrum molle et tractabile, ac tradamus ei quod est nostrum, id est fidem in eum et subjectionem;» tum vero ‹ ascensuros nos ad perfectum, et fore perfectum opus Dei. Si autem, sit, non credideris ei, et fugeris manns ejus, erit causa imperfectionis in te, qui non obedisti, sed non in illo, qui vocavit.› At illud meriti genus, et ea, quæ huic necessario præsupponitur, indifferentia libertatis, Magdebur 113. Sed interim vulgatæ huic impiorum quere Le satisfacit, Quid angelos aut homines condiderit omnipotens Deus tales, qui statim ab eo deficerent; cum satius longe fuisset, ut peccare nullo modo possent? ‹ Sed oportebat eum neque angelos tales fecisse, ut possent transgredi, neque homines, qui statim ingrati exsisterent in eum. › Respondet Irenæus “, quod si homines, belluarum more, ‹ in Aexibiles, et sine judicio, cum necessitate et vi tra herentur ad bonum, sic nec suave esset eis quod est bonum, neque pretiosa communicatio Dei, neque magnopere appetendum bonum, quod sine suo pro prio motu, et cura, et studio provenisset, sed ultra et otiose insitum; ita ut essent nullius momenti boni, eo quod natura magis, quam voluntate tales exsisterent, et ultroneum haberent bonum, sed non secundum electionem; et propter hoc nec hoc ipsum intelligentes, quoniam pulchrum sit quod bonum, neque fruentes eo; satius ergo fuisse, Deique providentiam magis decuisse, ut tales crearentur homines, qui bonum libera electione prosequeren tur, et ad illud cum labore et exercitatione conten derent, ne ‹ esset videlicet nostrum insensatum bonum, quod esset inexercitatum, ut et pretiosam arbitremur coronam, quæ per agonem nobis acqui ritur, sed non ultro coalitam; et quanto per ago nem nobis advenit, tanto sit pretiosior; quanto au ¡em pretiosior, tanto eam semper diligamus; › inde quidem evenire, ut nobis ipsis nostræque electioni permissi interdum labamur, et a Deo deficiamus at malum illud ex eo compensari, quod propriis lapsibus erudiamur, factaque ‹ comparatione lucis et tenebrarum, vitæ et mortis, per omnia erudia mur; ut in omnibus in futurum simus cauti, et perseveremus in omni Dei dilectione, rationabiliter edocti diligere Deum: Deo quidem magnanimita tem præstante in apostasia hominis; homine autem erudito per eam, › etc. 114. Ex ea autem responsione oritur altera quæ stio, quam statiın sibi proponit Irenæus “”, quæque Centuriatorum et Sculteti criminationi ansam dedit ● Si, ait, hoc dicat aliquis: Quid enim? Non poterat ab initio Deus perfectum fecisse hominem?» Quis quis ad ea quæ præcesserunt, quæque modo com pendio [CLVIII] retulimus, attenderit, e vestigio deprchendet, non de ea perfectione sermonem hic * Lib. 1v, cap. 37, n. 6. ¼ C. 38, n. 1. 16 Ibid., n. 3.

gensibus cum displicerent, struendæ Irenæo ca- lis labe maculatos. Viderint ergo qui tam disertis lumniæ occasio fuerunt. Irenæi testimoniis vim apertam inferentes, ea sic eludere student, ut Irenæum aliosque trium prio rum sæculorum Patres meminisse quidem peccati originalis pœnarum, sed non ejusdem reatus et culpæ, temere contendant; viderint an clarius vel ab ipso Augustino asseri potuisset peccati origina lis reatus et macula. Quid quod idem Irenæus hinc cum Augustino concludat, baptismum omnibus ho minibus, et ipsis parvulis et infantibus necessariom esse, ut per eum regeniti pristinæ generationis sor des abluant? Omnes, ait lib. 11, c. 22, venit per semetipsum salvare Christus: omnes, ¡nquam, qui per eum renascuntur in Deum, infantes, et parvu los, et pueros, et juvenes, et seniores.» Et lib. v, c. 15, n. 3: ‹ Et quoniam in illa plasmatione, quæ secundum Adam ſuit, in transgressione factus ho mo, indigebat lavacro regenerationis; postquam linivit (Christus) lutum super oculos ejus (cæci nati) dixit ei: Vade in Siloam, et lavare ***,simul et plasmationem, et eam, quæ est per lavacrum, regenerationem restituens ei. Et propter hoc lotus venit videns, ut et suum cognosceret plasmatorem, et disceret homo eum, qui donavit ei vitam. › Di serta est ea ratio: Indiget lavacro regenerationis bomo, quia in transgressione factus seu genitus est. Ad id ergo necessarium esse baptismum existi mavit Irenæus, ut per eum liberetur homo a trans gressionis reatu, quem in Adam contraxit. 415. Nec tamen merita bonorum operum ita libero arbitrio vindicat S. doctor, ut gratiæ divinæ necessitatem excludat. Imo tantam esse naturæ humanæ peccato originali vitiatæ corruptionem jure merito contendit, ut nullum boni operis fructum usquam editura sit, nisi Christi gratia sanetur et ad agendum roboretur. Lib. 111, c. 22, n. 4, scribit, ‹ Evam inobedientem factam, et sibi, et universo generi humano causam factam esse mortis,» non temporalis modo, sed et æternæ, ut ex altero com parationis membro perspicue patet: < Mariam > autem ‹ obedientem, et sibi, et universo generi humano causam factam esse salutis.» Addit postea, quod ‹ primogenitus mortuorum natus Dominus, et in sinum suum recipiens pristinos patres, regene ravit eos in vitam Dei, ipse initium viventium fa clus, quoniam Adam initium morientium factus est, › Tum lib. v, c. 1, n. 3, docet, ‹ Patrem omnium operatum esse incarnationem Filii sui, et novam ostendisse generationem: uti quemadmodum per priorem generationem mortem hæreditavimus, sic per generationem hanc hæreditaremus vitam. › Quod et in fine capitis repetit. Et cap. 14, n. 1, 2 et 3, Christum Dominum salvasse in semetipso in Ane illud quod perierat in principio in Adam. Ju stam carnem reconciliavisse eam carnem, quæ in peccato detinebatur, et in amicitiam adduxisse Deo.» Per Christum reconciliatum fuisse Deo, quod per transgressionem factum, fuerat inimicum.> Quibus omnibus gemina sunt quæ scribit, tum lib. iv, c. 2, n. 7: «Non aliter salvari homines ab antiqua serpentis plaga, nisi credant in eum, qui secundum similitudinem carnis peccati in ligno anartyrii exaltatur a terra, et omnia trahit ad se, et vivificat mortuos: › tum quæ lib. v, c. 16, n. 2, aít, ‹ Deum in primo quidem Adam nos offendisse, non facientes ejus præceptum; in secundo autem Adam reconciliatos nos fuisse, obedientes usque ad mortem factos. Neque enim alteri cuidam eramus debitores, sed illi cujus et præceptum transgressi fueramus ab initio; tum cap. 34, n. 2, ‹ percus sum esse hominem initio in Adam inobedientem; > tum denique, ne longior sim, cap. 19, n. 1: Quem- hominem 18, ut cognoscat semetipsum quoniam admodum astrictum est morti genus humanum per virginera, salvatur per virginem æqua lance dis posita, virginalis inobedientia per virginalem obe dientiam. Adhuc enim protoplasti peccatum per correptionem primogeniti emendationem accipiens, et serpentis prudentia devicta in columbæ simplici❤ tate, vinculis autem illis resolutis, per quæ alligati eramus morti.» Quem posteriorem locum, ut et eum quem ex lib, iv, c. 11, modo adduximus, alle gavit Augustinus lib. 1 cont. Julian, c. 5, ut ex constanti Patrum traditione probaret contra Pela gianos, nasci omnes Adæ posteros peccati origina *** Joan ix, 11. " Iren., lib. 111, c. 18, u. 7. [CLIX] 116. Consequens erat, ut qui hominem in Adamo mortuum, miseræ addictum servituti, vinculis constrictum, ac lethali vulnere sauciatum agno verat, gratiæ divinæ, quam per Christi redem ploris, ac liberatoris nostri merita nobis imperti tur Deus, qua instauremur, sanemur, et ad obti nendam per bona opera vitam æternam vires ca piamus, necessitatem sentiret, prædicaretque. Ea propter toties asserit" necessariam fuisse Verbi divini incarnationem, ut hominis antiquain plas mationem in se recapitularet, occideret peccatum, evacuaret mortem, et vivificaret bominem, › Id siquidem lex, licet bona et spiritualis, præstare non potuerat; utpote quæ manifestaverit tantum modo peccatum, non intéremerit. Hinc monet mortalis et infirmus est; et quod gloria homi nis, Deus; operationis (sic lego) vero Dei, et omnis sapientiæ ejus, et virtutis receptaculum, homo. Quemadmodum, addit, medicus in his, qui ægrotant, probatur; sic et Deus in hominibus ma nifestatur. Quapropter et Paulus ait": Conclusil autem Deus omnia in incredulitate, ut omnium mi sereatur, non de spiritualibus Æonibus dicens hoc, sed de homine, qui fuit inobediens Deo, et proje ctus de immortalitate, dehinc misericordiam con secutus est, per Filium Dei eam, quæ est ad ipsum, percipiens adoptionem. Hinc infirmitatis humanæ Ibid., cap. 20, n. 2. ¹º Rom. x1, 32.

conscius docet, Dominum esse qui salvat nos. homo fiat Patri.In præteritis enim temporibus, di Et propter hoc, inquit ", Paulus infirmitatem homi nis annuntians, ait 11: Miser ego homo, quis me libe rabit de corpore mortis hujus? Deinde infert libera torem Gratia Jesu Christi Domini nostri.... Hoc, quoniam non a nobis, sed a Dei adjumento habui mus salvari. › Hinc denique docet missum a Christo Spiritum sanctum ", ‹ qui nos aptaret Deo. Sicut enim de arido tritico massa una fleri non potest sine humore, neque unus panis: ita nec nos multi unum fieri in Christo Jesu poteramus, sine aqua, quæ de cœlo est. Et sicut arida terra, si non perci pist humorem, non fructificat; sic et nos, lignum aridum exsistentes primum, nunquam fructifica remus' vitam, sine superna voluntaria pluvia. Cor pora enim nostra per lavacrum illam, quæ est ad Incorruptionem, unitatem acceperunt; animæ autem per Spiritum. Unde et utraque necessaria, cum utraque proficiunt in vitam Dei, miserante Domino nostro, › etc. Et postea *: ‹ Quapropter necessa rius nobis est ros Dei, ut non comburamur, neque infructuosi efficiamur, et ubi accusatorem habemus, illic habeamus et paracletum: commendante Do mino Spiritui sancto suum hominem, qui inciderat in latrones, cui ipse misertus est, et ligavit vulnera ejus, dans duo denaria regalia, ut per Spiritum imaginem et inscriptionem Patris et Filii accipien tes, fructificemus creditum nobis denarium, multi plicatum Domino annumerantes. › cebatur quidem secundum imaginem Dei factum esse hominem, non autem ostendebatur: quia videlicet oculis non exhibebatur ipsum archetypum et exemplar, nempe Verbum divinum imago Pa tris, et character substantiæ ejus, ad cujus, ac proinde ad ipsius Patris, imitationem conditus fuerat homo, ut mox exponit Irenæus. • Adhuc enim, subdit, invisibile erat Verbum, cujus secun dum imaginem factus fuerat. Propter hoc autem et similitudinem facile amisit. Quando autem caro Verbum Dei factum est, utraque confirmavit; et imaginem enim ostendit veram, ipse hoc fiens quod erat imago ejus, et similitudinem formans restituit, consimilem faciens hominem invisibili Patri per visibile Verbum. › Cujus loci sensum haudquaquam assecuti Magdeburgenses ", misere implicant. Ut enim Irenæi calumniandi ansam ha beant, fingunt ipsum dixisse, 1°. Hominem non esse conditum ad imaginem Dei; sed oportuisse fieri secundum imaginem Dei, accepta cognitione boni et mali. Cujus quidem criminationis absur ditas simul et falsitas vel ex eo ipso, quem ad mar ginem citant loco, cap. videlicet 38, alias 76, n. 4, perspicue demonstratur, ubi diserte asseritur, Deum ‹ similes sibi suæ potestatis homines fecisse,» et, ‹ oportuisse fleri hominem secundum imagi “nem et similitudinem Dei, agnitione accepta boni et mali; › id est, ut ipse eadem periodo, et toto eo capite explicat, priusquam intima Dei visione, immortalis et impeccabilis fieret homo, oportuisse ut in eo ad imaginem et similitudinem Dei con deretur, quod agnitione accepta boni et mali, liber ac suæ potestatis esset. ‹ Deinde» fingunt ‹ et de imagine admodum periculose Irenæum loqui, cum afirmat illud dictum, Faciamus hominem ad´ima ginem et similitudinem nostram *, pertinuisse ad Christum, qui certo tempore homo fieri, illamque imaginem repræsentare debuerit. Ante lapsum igi tur, hominem quidem dictum esse imaginem Dei, sed non ostensum; quia Filius Dei mundum homo factus fuerit. Tum locum proferunt, quem paulo ante adduximus. Atqui nec eo loci, nec uspiam alibi scribit Irenæus, illud dictum: Faciamus ho 117. Quod hic dicis Irenæus, per Spiritum ima ginem et inscriptionem Patris et Filii accepisse nos, ex iis lucem accipit, quæ habet initio capitis sequentis, ‹ Filium Dei hominem factumn, longam hominum expositionem in se ipso recapitulasse; ut quod perdideramus in Adam, id est, secundum ima ginen et similitudinem esse Dei, hoc in Christo Jesu reciperemus.» Id nimirum constituit Irenæus, quod ab aliis Patribus deinceps affirmatum non semel legimus, imaginem et similitudinem Dei, ho mini primum insculptam, deinde vero peccati labe deformatam et corruptam, a Filio Dei instauratam et refectam fuisse; et ideo eum, qui est imago Pa tris, et character substantiæ illius, carnem susce pisse, ut ad instaurandam Dei effigiem ipsum adhi beretur archetypum et exemplar, cujus imitatione minem ad imaginem et similitudinem nostram, per pristinum in statum per eadem lineamenta reduce retur. Hoc planissime explicat auctor noster lib. v, c. 16, n. 1 et 2, ubi dicit, eamdem Dei manum, Verbum scilicet divinum, per quam ad imaginem et similitudinem Dei conditi sumus, ‹ ab initio usque in fineın formare nos, et coaptare in vitam, et adessó plasmati suo, et perficere illud secundum imaginem et similitudinem Dei. Tunc autem hoc Verbum ostensum est, id est visibiliter apparuit, quando homo Verbum Dei factum est, semetipsuin homini, et hominem sibimetipsi assimilans: ut per eam, quæ est ad Filium similitudinem, pretiosus » Iren., lib. 11, cap. 18, n. 3. * Rom. vit, 24, 25. * Cent. 11, cap. 4.· Gen. 1, 26. tinuisse ad Christum; nec eo loci, nec uspiam alibi dixit, aute lapsum, hominem quidem dictuin esse imaginem Dei, sed non ostensuin. 118. Verum quidem est, Irenæum, cum veterum non paucis, inter imaginem Dei in homine, ac si militudinem distinxisse; quasi alia sit imaginis, alia similitudinis ratio. Imaginem autem collocat in carne, seu, ut loqui amat, in plasmate. «Caro,› fuquit lib. v, c. 6, n. 1, est plasmata secundum imaginem Dei.» Et postea: «Si defuerit animæ Spiritus, animalis est vere, qui est talis; et carnalis derelictus, imperfectus erit, imaginem quidem har "Iren., lib. 1, cap. 17, n. 2. 28 1d. ibid., n. 3.

bens in plasmate, similitudinem vero non assu- ne, quam ab imagine distinguit Irenæus, illam mens per Spiritum, etc. Quod vero hic carnem, seu carnalem et animalem hominem secundum ima ginem Dei conditum [CLX] dicit, id cap. 16 paulo ante citato clarius explicans, hominem factum vocat secundum imaginem Verbi, non quatenus carneın assumpsit, et Christus est, sed quatenus Verbum est, et Filius Dei, ut ex supra relatis verbis liquet. Quod posterius haudquaquam repugnat prioribus. Cum enim Verbum sit substantialis imago Patris, hominem ad imaginem Verbi conditum esse, est hominem secundum imaginem Dei factum esse, ut jam diximus. Porro in iis omnibus locis imaginem Dei sic carne definit Irenæus, ut tamen animam non excludat, ut ex ipsa lectione patet; sed nimi rum id vult, quamvis homini propter animam po tissimum conveniat csse imaginem Dei, esse tamen et in corpore proprium quiddam, cujus gratia dica tur ad imaginem Dei esse fictum. Quid autem illud sit, fuse explicat toto libro v, ubi demonstrat, cor pus a Verbo instauratum, seu, ut passim loquitur, in Verbum recapitulatum, a morte et corruptione, cui, primi bominis peccato, obnoxium erat, sic vindicatum iri, ut perenni vita, incorruptela et gloria in resurrectione donatum, Dei immortalitatem quodammodo referat. ‹ Si, ait c. 7, n. 1, nunc pignus habentes clamamus, Abba, Pater "; quid flet quando resurgentes facie ad faciem videbimus ´eum; quando oinnia membra afluenter exsultatio nis hymnum protulerint, glorificantia eum, qui sus citaverit ea ex mortuis, et æternam vitam dona verit? Si enim pignus complectens hominem in semetipsum, jam facit dicere: Abba, Pater; quid faciet universa Spiritus gratia, quæ hominibus da bitur a Deo? Similes nos ei efficiet, et perficiel vo luntate Patris; efficiet enim bominem secundum imaginem et similitudinem Dei. › Similia alia loca passim occurrunt. Et his illustrantur ea quæ scri bit, cap. 16, n. 2, ante Verbi divini incarnationem, hominem quidein secundum imaginem Dei condi tum dici, non tamen ostendi, donec Verbum caro factum, fiens quod erat image ejus, imaginem os tenderet veram. Quamvis enim homo ab initio se cundum imaginem Dei factus fuerit, ea tamen ima utique in anima repovit, vel, ut verius, accuratius que loquar, in homine ipso, quatenus tali form illius natura constituitur; sed non.eadem ubique ratione. Cum enim duplex hominis status spectari possit, naturalis videlicet, et supernaturalis; pro diversa utriusque ratione, diversam etiam simuli tudinis rationem 'assignavit auctor noster. Donec hominis statum naturalem respexit, ejus cum Deo similitudinem in cognoscendi vi, et libere quidvis eligendi facultate sitam esse docuit, ut lib. iv, c. 4, n. 2, et cap. 37, n. 4. Cum vero hominem in statu supernaturali consideravit, hujus cum Deo simili tudinem posuit in ea perfectione, quam accipit a Spiritu sancto in se inhabitante, per quam fit spiri tualis komo, mundus, Deo vivens, et a cupiditate carnis, terrenarumque rerum affectu, quantum hu mana fragilitas sinit, liber et purus. De ea hominis perfectione fuse disserit lib. v, c. 6, ct seqq., ubi ostendit tria ad supernaturalem hominis perfectio nem ita requiri, ut si unum desit, perfectus homo esse non possit: carnem videlicet, animam et Spi ritum sanctum. Per manus Patris, › inquit n. 1, id est, ‹ per Filium et Spiritum fit homo secundum similitudinem Dei, sed non pars hominis. Anima aytem et Spiritus pars hominis esse possunt, hoino autem nequaquam: perfectus autem homo, com mistio et adunatio est animæ assumentis Spiritum Patris, et admista ei carni, quæ est plasmata se cundum imaginem Dei.. Propter quod et Apostolus ait: Sapientiam loquimur inter perfectos "; perfectos dicens eos, qui perceperunt Spiritum Dei, et omni bus linguis loquuntur per Spiritum Dei, quemad modum et ipse loquebatur.» Et postea: «Si sub stantiam tollat aliquis carnis, id est plasmatis, et nude ipsum solum spiritum intelligat, jam non spi ritualis homo est, quod est tale, sed spiritus homi nis, aut Spiritus Dei. Cum autem Spiritus hic com mistus animæ unitur plasmati, propter effusionem Spiritus, spiritualis et perfectus homo factus est; et hic est, qui secundum imaginem et similitudi nem factus est Dei. Si autem defuerit animæ Spi ritus, animalis est vere, qui est talis, et carnalis derelictus imperfectus erit: imaginem quidem ha ginis ratio post incarnationem longe clarius efful- bens in plasmate, similitudinem vero non assumens sit, quam ante: Verbo quippe carnem assumente, quæ aliquando resurrectura erat, nec in corruptio nem cessura, eo veritas imaginis manifestius com probata est, quo certissima jam spes fuit nostram carnem, illius carni qui primogenitus fuit in multis fratribus, et primitiæ dormientium atque resurgen tium factus est, consubstantialem, et ipsam ali quando per eum a corruptione vindicandam esse, ac immortalitatem consecuturam):

gratiam et dona intelligere se manifeste significat; querela servaverint; Dei, id est illam quæ est ad quæ quidem si partem hominis spiritalis appellet, non alia ratione partem esse vult, quam qua cha ritas, justitia, etc., justi hominis partes esse di cuntur; partes scilicet improprie dictæ, quia his qualitatibus completur homo ac perficitur. Hinc Irenæus quod initio capitis proposuerat, paulo enu cleatius deinde explicans, carnem quidem et ani mam partes hominis vocat; non autem Spiritum sanctum. Si quis, ait, tollat imaginem, et spernat plasma, jam non hominem intelligere potest, sed aut partem aliquam hominis, vel aliud aliquid præter bominem. Neque enim plasmatio carnis ipsa secundum se homo perfectus est; sed corpus hominis, et pars hominis. Neque enim et anima ipsa secundum se homo; sed anima hominis, et pars bominis. Neque Spiritus homo; Spiritus enim et nɛn homo vocatur. › Ubi Spiritum jam non ho `minis partem appellat, sed aliud aliquid præter hominem, Spiritum scilicet. Tum quid per Spiri tum intelligat, clarius adhuc exponens, addit Perfecti igitur, qui et Spiritum in se perseve rantem habuerint Dei, et animas et corpora sine Deum, fidem servantes, et eam quæ est ad· proxi mum justitiam custodientes.» Et adhuc clarius cap. 9, n. 1: Sunt tria, inquit, ex quibus, quem admodum ostendimus, perfectus homo constat, carne, anima, et Spiritu: et altero quidem salvante et figurante, qui est Spiritus; altero quod unitur et formatur, quod est caro: id vero quod inter [CLXI] hæc est duo, quod est anima: quæ aliquando qui dem subsequens Spiritum, elevatur ab eo; aliquando autem consentiens carni, decidit in terrenas con cupiscentias. Quotquot ergo id quod salvat et for mat, et unitatein non habent, hi consequenter erunt et vocabuntur caro et sanguis, quippe qui non habent Spiritum Dei in se... Quotquot antem timent Deum, et credunt in adventum Filii ejus, et per fidem constituant in cordibus suis Spiritum Dei; hi tales juste homines dicentur, et mundi, et spirituales; quia habent Spiritum Patris, qui emun dat hominem et sublevat in vitam Dei. › Quæ nisi de Spiritus sancti gratia et donis intelligi noa possunt. De animarum natura et statu post mortem. 120. Cum angeli et animæ humanæ eadem fere animas, corpori in quo sunt, sic aptari, ut ejusdem sit ratio, de utriusque natura idem sensit Irenæus. Quemadmodum enim angelos ex materia subtilis sima concretos esse existimavit; sic et animas hu manas ex eadem materia compositas esse voluit. Tas quidem spiritus et incorporales non semel vo cat, lib. præsertim v, c. 6 et 7, sed quo sensu, sta thu ipse explicat: «Incorporales animæ, ait c. 7, n. i, quantum ad comparationem mortalium cor porum; quibus manifeste significat, animas, si quidem cum corporibus conferantur, incorporales esse, quia illorum materia crassior, harum subti þorest; re tamen et absolute incorporeas non esse. Quod et sequentia confirmant, quibus probat ex iis omnibus quibus aut constituitur, aut perficitur homo, carnem solam mortalem esse, non animam ‹ flatus est enim vitæ, ac proinde immortalis; › neque etiam Spiritum sanctum, quo completur homo, at spiritalis fiat; incompositus est enim et simplex spiritus, qui resolvi non potest, et ipse vita est eorum, qui percipiunt illum. › Ubi latissi mum discrimen inter Spiritum et animam ponit ¡llum immortalem esse probat, quod incompositus sit et simplex, nec resolvi possit: hujus vero im mortalitatem non ea ratione fulcit, quæ tamen ge nuina spirituum, in genere spectatorum, incor ruptibilitatis ratio est, sed aliunde petit; ex eo nimirum, quod flatus vitæ sit. Et hinc forte est quod lib. 11, c. 19, n. 7, et cap. 34, n. 1, scribat, habeant figuram; imo et post mortem characte rem corporis, in quo etiam adaptantur, custodiant eumdem, habeantque hominis figuram, ut etiam cognoscantur. › ¸ Quanquam tamen, ut in notis ad posteriorem hunc locum diximus, nihil absolute cogat hæc de certa quadain figura, corporeisque notis animabus impressis interpretari. Tenues qui dein materiales substantias, quales animas esse credidit.Irenæus, ad eorum, quibus insunt, corpo rum figuram sese componere, quemadmodum aqua vasis, in quod infunditur, figuram induit (quæ S. doctoris comparatio est) facile intelligitur: at easdem substantias, nullins ex´sese figuræ tenaces, certam tamen figuram,certumque corporeum cha racterem, post suam a corpore separationem, con stanter retinere posse, qui sibi in animum indu cere potuerit Irenæus, vir acris judicii, haud facile percipiet quisquam. Mallem ergo eum animarum characterem et figuram explicare de certo quodam ordine et babitu ad corpus, quem post mortem servant, et quo a substantiis angelicis, ad infor mandum corpus haudquaquam destinatis, distin guantur. Consule notas in hunc locum. 121. Quin Irenæus in iis quæ tum de angelorum, tum de animarum humanarum natura sensit, a sanæ et philosophiæ et theologiæ legibus aberra verit, negari non potest. Sed error est, ut pluribus antiquis Patribus communis, sic omnibus eo faci