(Ex Leonis Alatii Diatriba de Theodoris, num. LXIV ad. Mai Biblioth. nov. Patr., VI, 11, 115.) Theodorus Heracleæ, sive Perinthi, in Thracia, naïque civitas binominis est, episcopus. Ilinc etiam Heracleotes, et Perinthius dictus, in synodo Nicæna cum multis aliis adversus apostolica dogmata pu gnans, Arii sententiam subdole tuebatur. (Gelasius Cyzicenus in Actis concilii Nicæni lib. 11, cap. 7.) Postmodum in synodo Antiochena cum reliquis Arianis adversus Nicænam synodum consensit. Tandem a Catholicis in Sardicensi, episcopatu motus, tanquam qui cum aliis Filium Dei a paterna substantia se pararet, reciperetque eos qui propter Arianam hæresim rejecti fuerant, et ad ampliorem ministerii divini dignitatem eveheret, condemnatus est. Vir alias, si Nicephoro credimus lib. 1x, 5, Historiæ ecclesiastica, si Hieronymo, elegantis apertique sermonis, et magis historica intelligentiæ. Edidit sub Con stantino principe commentarios in Matthæum, et in Joannem (a), et in psalterium (b). Nicephorus scribit Evangeliorum expositiones edidisse. Hujus in Psalmos com mentarii manuscripti antiquissimi, et optimæ notæ, habentur in bibliotheca Barberina, Urbano VIII a cardinali Ludovisio dono dati, ut præfixa inscriptio indicat: Codicem antiquitate, integritate, orthographia, conspicuum; cujus unicum exemplar habet quidem bibliotheca Vaticana, sed mutilum, mancum, lacunarum plenum, nec ita venustum, Urbano VIII, pont. max., virtutum omnium et sacræ eruditionis asylo, Ludovi cus cardinalis Ludovisius S. R. E. vicecancellarius, Græcæ vetustatis munusculum, deditissimi animi per petuum argumentum offert. (a) Commentarius Heracleotæ in Joannem ad Gothicam olim ex Græca lingua translatus fuit, ejusque non contemnenda fragmenta apparuerunt in pretiosissimis Gothici sermonis palimpsestis codicibus, quos nos Mediolani et Romæ, Deo favente, deteximus. A. M. (b) Edidit hunc Heracleotæ in Psalterium commentarium Balthasar Corderius, cujus videsis præfa tionem tomi 1 Catenæ in psalmos. Nos vero ejusdem Heracleotæ scholia copiosa in Isaiam, Allatio in cognita, edidimus nunc ex pervetusta Vat. ad eum prophetam catena. A. M..· Commentarium in Psal mos, qui nomine Theodori circumfertur, non esse Theodori unius, sed multorum Patrum, adeoque in catenarum numero ponendum esse ex Garnerio ad ed. Basilii M. Opp. Paris. 1721, tom. I, pag. 89, docet Kollarius ad Lambecii Comm. III, p. 59, not. B, ubi Lambec. a pag. 56, cod. Cæs. XI, qui continet com mentarium in totum Psalterium, recensuit, et commentarium quod in cod. propter defectum principii nomen auctoris non legitur, cum Corderio ascripsit Theodoro Heracl., et de hoc fuse disseruit. toph. HARLES, ad Fabricii Biblioth. Græc., t. IX, p. 319. (MAI Bibliotheca nova Patrum, VI, 214.) CAP. I, VERS. 1. Audi. Theodori Heracleotæ. Utramque universi mundi partem ad suscipiendos Chris Nomen hoc ad singula tragmenta in codice repetitur.

Dei sermones convocat propheta, cœlum scilicet divinas virtutes complectens, et terram a mortali bus occupatam. Dum autem cœlum audire jubet, et terram auribus percipere, latentes in ipsis potesta tes adhortatur. Et paulo post: Incitamentun qua renti prophetæ quo Judæos ad dictorum memoriam concitaret, proferendum erat cœli et terræ testi monium, ut, etiamsi fuerint prophetici sermonis obliti, conspectis calo et terra, verba Dei remi niscerentur. VERS. 2. Filiorum mentionem facit Dominus et eos genuisse fatetur, indicans non alienos ad optivosque, sed creaturas suas paterna cura fu visse. Exaltavisse eos dicit quoque, reditum ex ΑΕgypto innuens, et miracula tunc temporis edita, vel postea Judæis concessa. Contemptum jure vo cat defectionem illorum et circa simulacra errorem. VERS. 8. Significat summam Judæorum sterili tatem. Donec enim bonis fructibus exuberat vitis, nec a vigilantibus destituitur, nec a custodienti bus, qui, tabernaculo constituto, desuper e sublini speculantur, et circumspiciunt, et vilem custo diunt; fructibus autem sublatis, ne in vanum la boret custos, desertum dereliquit tabernaculum, et de statione decedit. VERS. 9. Cum Israel Deum non cognoverit, neque eum populus intellexerit, sed ex ipsis semen, apo stolicus chorus, eum et cognoverit et intellexerit, merito a plebe distinguitur. Inepte quippe diceres apostolos semen fuisse impiorum, de quibus modo dictum (VERs. 4): Semen nequam filii scelesti·, aptius eos semen prophetarum vocaveris. VERS. 16. Non iis (lavamini ) lotionibus, quæ corporis cutem emundant, non enim huic munda tione opus; sed spiritualibus, quæ peccatorum cali ginem auferre possint, et sordes animi abluere; et mala quæque procul depellere. VERS. 29. Nam derelicto benefactore et Salva tore, idolis confisi sunt anima et mente carenti bus; idcirco omni bona fama destituti, vel ut stuppa comburentur (VERS. 31 ) «et non erit qui exstin guat. Quis enim posset eos eripere, Deo incu sante? Innuit igitur sermo confusionem in captivi tate futuram, cum bono quoque Judæi fuerint exuli, et spe depulsi, quam in idolis colloca verant. CAP. II, VERS. 1. Seu verbum, seu visio dicatur, nihil interest; nam et visionibus aliquid auditur, Quando Deus quid oculis subjicit, cognitione in struitur animus, haud secus ac si mente visionum sermonem perciperet; et audito verbo, ita illumi matur mens, quasi uno intuitu cunctorum scien tiain complecteretur. Hic jam non contra loqui tur, sed de (Jerusalem), indicans se prius calami tates denuntiavisse contra eos futuras et locorum vastationem,

Vers. 3. Ipsum Salvatoris nostri sermonem le gem vocavit: quippe qui de Jerusalem profectus errantes gentes arguit, non judicans dociles, sed munera largiens agnoscentibus eum. VERS. 18. Malorum causa (idolorum eversio) tunc intelligent se frustra Deum deseruisse, et inservisse simulacris; nam agnoscent vespertilio nes sibi potius colendas fuisse sensu præditas, quam imagines eorum sensu carentes. Tunc, inquit, imminenti judicio, non astante qui liberaret, rito se in petras abscondent, de quibus, ait, idola sibi fabricaverant. Non poteritis enim, adjicit, iram Dei in vos commotam sufferre, sed demonstrabitur fragilitas vestra, Dei vero majestas apparebit. me CAP. 1V, VERS. 4. Quibus verbis salutaris noster baptismus significatur, per quein præsertim denuo mundi conspiciemur. V, VERS. 1. Voces ista • in cornu, in loco pingui, selectum fuisse locum declarant, distin clumque. Vitem sepsisse dicit, et vallavisse, et plantavisse, et ædificavisse turrim, ut memoret quanti Judæos fecerit, quanta custodierit cura, quanto studio per prophetas docuerit. Ita excultis non spinæ ferendæ erant, sed condignus fructus et laboribus conveniens. Talem autem fructum ab eis non fuisse editum testatur spinæ corona Salvatori imposita, figura spinarum in animis latentium. CAP. XXIII, VERS. 17. (Tyrum) dicit a Deo post acceptas penas visitandam esse, et in antiquam famam restituendam, ut Deo opibus inservial, per negotiationem requisitis: quæ Jerusalem habitan tibus perutilia, ut in Scripturis sacris, regnante Hiram, contigisse narratur '. CAP. XXVI, VERs. 9. Animas ita dispositas dicit mane consurgere ad exhibendas de præteritis re bus gratias: neque enim nox, homini ad recrean dum corpus data, dormientes reficere posset, nisi fuisset hoc a Deo constitutum; optime igitur et ma tutinum tempus occupat talis anima, ut et de præteritis rebus gratias referat, et ad diem jam exorientem opem flagitet. Præceptis Dei mentem piorum illuminari, manifestum; nam ut omni verbo Dei alitur anima ', ita et omni præcepto illu stratur et illuminatur. VERS. 10. Studio igitur cuique sit et curæ, justi tiam discere. Non enim justitia, quasi nostra na tura inhæreret, ita nobis insita est, ut eam vel incu 1 III Reg. xi, 11 sqq. Matth. 7, 4. Sequuntur ingentes in Heracleota nostro la cuna tum in hoc tum in altero, quem consului, ca tenæ ad Isaiam ms. exemplari. Et quidem par est utriusque codicis ratio, ita ut alter ex altero exscri ptus videatur. Cur autem (anta omissio: Heracleo tam quidem integrum commentarium confecisse non dubito; sed catenæ auctor codice aliquo manco fortasse utebatur; neque enim tot commentarii partes sponte prætermisisse videtur.

riosi consequamur, quemadmodum oculis intuemur aut pedibus incedimus; sed studio cuique opus est, ut injustitiæ sensum prius exuat, et dein in duat justitiam. Ecce autem ablati sunt impii; non enim potest fieri, ut veritatem faciat, qui justi tiam non didicerit. Referuntur hæc quoque in dia bolum, et in ingratos Judæos, qui licet innuneris fuerint beneficiis aucti, aversos tamen mentis ocu los reflexerunt; nam adveniente Domino nostre Jesu Christo, gentibus ad fidem conversis, isti non modo ingratos se præbuerunt in Salvatorem, sed pravo zelo flagrantes ipsi comburi maluerunt quam gentes conspicere salute donatas. VERS. 12. Hic Deum reddidisse dicit, poenas scilicet meritas pro peccatis; cum enim omnia no bis, inquit, jure reddidisti, et quasi debitum re misisti, da nobis unigenitum Filium tuum; non enim est alius nobis saluti, nisi unigenitus Filius tuus in terram delapsus. VERS. 13. Omnia in manibus Dei esse, cuique perspicuum, nec suspicaberis quemquam ex Dei imperio non pendere. Hic igitur ea de causa nos possidere dicitur, quod unigeniti Filii ejus adventu purificatos, et de morte peccatorum liberatos, sibi comparavit et devinxit. VERS. 14. Nunquam enim videbunt te peccato mortui; nam mortui sunt, quibus corpus interiit; mortui sunt et alii qui membra sua mediis in volu ptatibus coercent, et affectus pravos animi impios que compescunt. Hic contra de illis agitur, qui omnes exuerunt vitalis justitiæ mores, qui Deo mortui sunt, propter multitudinem peccatorum et nequitiarum, vitali justitia spoliati: idcirco mise ricordia Deus, et benignitate movetur, quando pec catoribus obstal. VERS. 14. Indicat Christi Deus se per benignita tem vitam eorum rescidisse, ne diutius durantes, malitia sua cæteros inficiant, suamque augeant nequitiam; nam per benignitatem Deus et tempora defnit in poenam: nunc post centum et viginti annos ut temporibus diluvii *; nunc post sexaginta (aut potius septuaginta *). Fit etiam, eodem testante propheta, ut vel ante tempus penas repetat * Gen. vi, 3. Psal. LXXIIS, 10. Deus, modum peccatis eorum statuens, eorum ini quitates inhibens insania laborantium. Ideo legitur in psalmo Liv, 24: c Viri sanguinum et dolosita tis, non dimidiabunt dies suos;» et iterum: < Ne revoces me in dimidio dierum meorum.. VERS. 15. Hic per mala non opera mala inten dit, sed supplicia; nam et in istam sententiam eamdem vocem usurpat, cum dicit: c Crcans mala.» Declarat igitur se per supplicia superbiam eorum qui gloriosi habentur depressurum. s Psal. ci, 93. Isa. 7.

VERS. Iratum Deum ad convertendus aui mos nostros ¡minaciter loqui; non vero acturum operaturumque indicat; nam propter benignita tem minas intendit, ut peccatores deterreat, et pœ nitentiam agentes imminentia mala avertant; non enim morte nostra gaudet, non creaturas suas abhorret, non creat ut habeat ques puniat, quippe cui, si talis esset, silenti puniendum erat. Omnia vero prænuntiat, et minis omnimodis affectus suos declarat, ut audientes quæ reformidare solemus, et supplicia prævertentes salvemur. VERS. 17. Hic dilectum vocat Salvatorem no strum. Ex quo enim juxta prophetam Virgo pepe risse dicitur, ubique opportune parvulum memo rat; quando igitur ea sit hominum nequitia, quæ non nisi gravissimis penis expiari possit, dilecto tuo nobis opus erat, gratia sua nos de calamitati bus liberaturo. VERS. 18. Quantum nobis prosint minæ, osten dit; nam terrorem tuum velut bonum semen acci pientes et parturientes, tempore dato, salutem consequemur;: quandiu enim terram incolimus, tempus penitentia largiris, non merita nos justitia aufers, sed concedis ut conversi salvemur. — Vitale igitur cum semen acceperimus, terrore commoti, pœnas omnes eſſugiemus; nam qui prius mortui fueramus peccato et cupiditatibus, nunc quasi de monumentis, te reprehendente, expergiscemur; qua reprehensione immutamur, a malis operibus abstinentes; semper enim misericordiam tu am ad nos, quasi rorem salutarem demittis. CAP. XXVIII, VERS. 1. Casus Ephraim et ruina omnibus apparebit, velut super montem altissi mum, omnibus scilicet et undequaque conspi cuum. VERS. 2. Pena eos dicit merito afficiendos, quam ipsi jam sufferre non possunt; quo enim modo apricus ager, nullo tegmine defensus, irruen tis grandinis verbera vitare nequit, ita nec ipsi; nam Deo pœnas repetente, omni ope destitutos nemo est qui nos eripere possit. VERS. 3, 4. Quibus eos hostium imperio pre mendos denuntiat, et indigna quæque in captivi tate passuros; non poterunt enim latere, inquit, vel pauci ex captivitate reliqui, sed ita ab omnibus vicinis deprehendentur, ita videbuntur suppliciis afflicti, ut facilius lateret in summitate montis præmatura ficus, quæ una ex omnibus matura transeuntium oculos in se convertit. VERS. 5. Verba hæc ad eos spectant, qui eo mentis venerant ut putarent suum genus omni ope destitutum radicitus esse toflendum; ne enim (Cod.

spem omnem abjiciant, liberatorem prænuntiat, ad salvandum genus venturum, hoc est, Dominum nostrum Jesum Christum Salvatorem nostrum, qui omnibus corona spei erit, ubi, carne nostra sus cepta, inter homines apparuerit. VERS. 6. Dei providentiam et justum ejus judi cium declarat, cum non omnes illi, qui fuerant in captivitatem redacti, indistincte moriantur; liberentur vero quos Deo servare placuerit, licet ipsi nos perspicere non possimus, qua de causa liberantur. VERS. 7. Pbasma sane esset et monstrum, si ita a Deo educati, tantis aucti beneficiis, in tan tam impietatem delaberentur. VERS. 10. Tribulationem bic vocat calamitates captivos invasuras, tribulationem vero super tri bulationem, conscientiam criminum, quibus sibi ista mala promeruerunt; quæ et utilis illis fuit et salutaris. VERS. 11. Justa eos a Deo vindicta plectendos prænuntiat: lingua quia Deum irriserunt, lingua peenas dabunt; etenim in captivitatem abductis, jam non patrio sermone licuit uti, sed ipsa edi scenda fuit dominantium lingua. VERS. 12. Fructum ipsis ex laboribus ortum indicat propheta ironice, dum requiem poenas ap pellat: Quæ enim, inquit, vobis thesaurizavistis, istis fruamini ut in gaudio, suppliciis afflicti. VERS. 13. Qua ratione disciplina prosit animis eorum, innuit; nam cupiditates refrena ntes, qui bus inserviebant,.salutarem animo dolorem conci piunt et tribulationem; Deo adjuvante, et insanos motus reprimente, ut propter vim pressuræ quasi repercussi, discant tandem oculos ad sublimia eri gere, Dominum suum agnoscere et Creatorem. VERS. 16. Denuntiatis calamitatibus quas sibi promeruerant, hortans, eos Deus ne in desperatio nem ferantur, ipsius vero misericorditer confidant, explicat quid in eorum salutem statuerit: Mittam, inquit, unigenitum Filium meum in carne ventu rum; nihil aliud a vobis deposcet, nisi ut in eum credatis, et salutem ita excipiatis. Quod si binc lapidem pretiosum vocet, electum, singularem, ho norabilem, hæc nihil aliud sunt præter laudes a Patre Filio tributas. Quem enim decebat de Filio testari, nisi ipsius Patrem? - Apparet quoque hic quam accuratum sit Dei judicium; non omnes enim misericordiam Dei consequentur, sed ii tan tum, qui spem suam in eum posuerint. VERS. 17. Quando enim, inquit, dæmones co luistis ad depellendas calamitates vestras, et vanæ huic spei confidistis, sciatis vos nihil eorum quæ

vobis imminent vitaturos, tempestate vero morte opprimendos esse. VERs. 19. Hic misericordia permotus propheta, et calamitates recordatus illis imminentes, monen dos eos suscipit, ut nunc prudenter audiant; non enim fieri potest, ut tantis voraginibus submersi, tantis oppressi calamitatibus, Deo resistamus; tunc enim nec nosmet ipsos movere valebimus, nisi im pellente Deo. VERS. 21. Iram Dei cum monte impiorum con fert, in se invicem consurgentium. Quod si furere dicitur, et amaritudinis opus facere, ne idcirco Do minum incuses: non enim furore agitatur Deus, cum natura immotus remaneat et affectu. Amari tudinem quidem isti sentient, cum corrigentur; ipse autem Deus misericordia eos et benignitate corrigit, ut pœnis deterriti, per pœnitentiam sibi salutem operentur. VERS. 22. Sermo hic ad Israelitas quoque spe ctat, maxime vero ad gentes. Israelitas quidem ad monet, ne peccatorum voluptate detineantur, ne delictis opprimantur, aut devinciantur, sed ad ju dicium aures intendentes, saluti suæ consulant. Gentibus vero declarat, illis non esse de Israelita rum suppliciis lætanduni, cum et ipsis immineant pœnæ pro peccatis debitæ. CAP. XXIX, VERS. 14. Ab Assyriis eos in capti vitatem deducendos esse nuntiat, quod in cultu Dei permanere noluerunt, ad idola vero deflexe runt Quamobrem ipse eos transferre non dubitat, quasi de loco in alium locum, ac eo quidem sum mam profitetur misericordiam; quippe quos patria pravos præbuerat in alienam terram transferendi erant, ut forte, mutatis locis, mularentur et mores. VERS. 17. Chermel mons est, cui Jerusalem prope subjacebat, quem Israelitæ colebant; Liba num vero montem tenebant gentes. Testatur ergo hic Deus Israel rejiciendum esse propter innumera peccata et impietatem suam, ac unius loco gentis cunctas gentes eligendas esse et a Deo susci piendas. VERS. 8. Loquitur et iterum de signato libro, quo Salvatoris adventum innuit. Audient surdi verba libri, hcc est, qui non occurrerunt lapidi scandali, qui non dubitaverunt astanti signaculo, Christo scilicet, credere. Nam in tenebris et in nebulo degentes, in excipiendum Salvatoris adven tum prospicient; et qui (VERs. 19) inopes dicuntur, perfapparentem Christum ditabuntur: omnes im plebuntur lætitia quicunque in eum crediderint. *Isa. viii, 44; 1 Petr. 1, 8. Forte legendum ut innuunt LXX. Vid. supra, vers. 11.

*Matth. 11, 7; xit, 34; xxiii, 33. CAP. XXX, VERS. 6. Per tribulationem hic Assy riorum incursus intendit, quibus oppressi gravis simas calamitates pertulerunt. Ipsos igitur, propter morum pravitatem, et leones vocat, et catulos leonum, et genimina aspidum. lla et beatus Jean nes, Salvatoris nostri præcursor, Judæos serpentes dicit, et genimina viperarum. (Ubi verba hac non a Joanne sed ab ipso Christo usurpantur.) Præ sertim vero libidinosi equi exstiterant, et alia no mina usurpabantur, quibus declaretur eorum ma litia. Sic et nunc mores eorum definiens, feras eos vocat qui calamitatibus oppressi, non ad Deum confugerunt, doni cujusque auctorem, bonorumque fontem; sed in asinos et camelos divitias suas imponentes, legationem ad Egyptios miserunt. VERS. 8. Confestim et antequam res eventu com probetur, jubet Deus, testante propheta, nihil eis profecturum auxilium, quod ab hominibus sibi spe raverunt, ubi Deus opem denegaverit. — Commen datur quoque hic magna Dei misericordia; cum enim, inquit, vox non tantum valcat ad commo vendos animos, quantum conscriptus sermo, per scripta eos commonet et imminentes ipsis calami tates super buxum et in libro describit. VERS. 19. Quando, his prædictis, nihilominus in iisdem perseverastis, nec sponte utilia sentientes, nec passi vos per prophetarum visiones edoceri; ad Ægyptios vero confugistis, velut ad firmuın auxilium; idcirco et Ægyptiorum fata audite. Ecce imperium illud a quo muniendos vos juvandosque speravistis, tam inane erit, quam murus decidens subito civitatis (VERS. 15). VERS. 15. Non clamores tibi proderunt, nec ge mitus, nec oris immutatio, sed conversis moribus, derelicta peccatorum via, salutem consequeris. Repudiatis peccatis, recte dicit mentem illuminari; nam tunc accuratus eris tui ipsius judex, cum a cupiditatum imperio et idolorum cultu, velut a morbo liberatus, melius ea perspicies quæ prius ipse neglexeris et deliqueris. VERS. 46. Prædicit nihil eis profecturam quan implorabant opem: quinimo malorum fontem fu turam, quod in eam confisi et quasi equis suis ad fugam usuri, indocile et contumaci animo prophe tarum verba fastidierunt. Ideo cognoscetis cele riores futuros et leviores, qui vos persequentur; ipse enim eos juvabit supremus rerum omnium Dominus, vos autein invadet metus; nam Deus animos, prout libuerit, eriget aut deprimet. VERS. 18. Intentatis igitur minis, excipiet vos Deus, inquit, et misericordia fovebit dum pœni tentiam egeritis; quod si autem in malitia perse

veraveritis vestra, immisericorditer meritis vos pœnis afficiet: Judex enim omnium Deus. VERS. 19. Sanctos vocat illos qui per peniten tiam sanctitatem sibi comparaverunt. Plorantem Jerusalem fingit propheta, quod eam reipsa plorare misericors animus optaret. VERS. 20. Jerusalem, vel adl tempus breve tribu lationibus afflicta, te intelligas Deo alienam esse factam; de quo ubi egeris poenitentiam, ab homi nibus liberaberis qui te decipiunt. VERS. 21. Illuminat Jerusalem ad agnoscendos errores; vaticiniis enim fidebat per deceptores prolatis. Cum via ad dexteram tibi esset, ad sini stranı deflexisti, ab istis seducta, nihi autem nunquam credidisti, nunquam me in consilium tibi adhibuisti. VERS. 22. Illustrandos indicat res animis conver sis; jam non, inquit, vanitate idolorum decipiemini, sed dejicietis ea, et conculcabitis ea, et apparebit eorum imbecillitas, et stercore viliora habebuntur. VERS. 23. Converso populo et justitiam agente, solventur quæcunque peccantem opprimebant. Quandiu enim peccato et idolis indulsistis, fames vos et necessariorum inopia premebat; ita nunc cum idola fregistis, et in nullo pretio habuistis, servientibus sibi dabit Deus vobis pluviam bonam et fruges omnes terræ in usum vestrum; quæ vobis copiosissime largietur. Propter vos cum sint hæc & omnia, vobiscum quoque vigent aut deficiunt. Apparet etiam ex his Deum esse reruin omnium Creatorem, non hominum modo, sed omnimodo rum etiam animalium. VERS. 26. Non indicat hic lucem e ementorum augendam esse, sed latitiam, quæ diebus illis ipsos efferet. Ita enim exsultabunt animi eorum; ut lu men diei auctumn credant, ut illustrior, splendi diorque dies lucere videatur; sanabuntur enim animi eorum, spiritualibus emendati reprehensio nibus, a doloris tribulatione liberati. VERS. 28. Divina providentia cuncta regi con firmant ista, cum ira Dei non ad Judæos tantum spectet, sed et suppliciis ipsas gentes aliciat. Ni alios enim reprehendisset, licuisset Israelitis di cere solos propter peccata a Deo puniri. Hoc igitur ut praecaveat, monet se gentes quoque judicaturum, et ab eis poenas repetiturum per errorem meri tas. VERS. 29. His discimus nobis non omni tempore lætitiæ indulgendum esse; noli enim putare te splendida festa celebrando, et animum gaudiis diffundendo, mercedem tibi promeriturum. Non pec care quidem videtur qui festis convivatur, at exinde mercedem nobis futuram ne speremus. Quinimo

detineamur. Tribulationes igitur potius suscipias, utpote plenas mercede. sæpius etiam peccamus cum nimia ibi voluptate VERS. 30. Auditam scilicet facial Deus vindictam suam; quippe quæ non secreto et in angulo fiel, quasi esset opus iniquum, sed omnibus perspicua erit ira cum justo judicio ventura. CAP. XXXI, VERS. 1. Cum Assyriorum incursus prædixerit, et vindictam ab ipso exercendam, me rito Deus Israelitas dolet. Nam stupore amentes, et auxilium ab Ægyptiis exspectantes, ad Deum non confugerunt omnium Dominum et Salvatorem, quasi fuisset inane ejus præsidium; sed equorum et curruum multitudine confisi, se ab eis salvandos esse speraverunt. VERS. 4. Animos eorum prudenter a Deo infor mandos esse declarat; nam vindicta Dei velut medici prudentia morbum recidentis, et sanantis vulnera; sapienter peccatores ad saniora revocat Deus, et tempus pœnitentiæ præparat, dum lædere videtur. VERS. 5. Poenitentiam agentes proteget Deus, et Jerusalem defendet, avium ad normam pullos suos foventium; ipsam enim tanto studio pro sequitur. Vers. 6. Malis demersos et impietati in Deum deditos allocutus, ut sibi consulant suadet pro pleta, et fiduciam exprobrat qua in Egyptiis con fidebant. Al CAP. XXXII, VERS. 1. Historico quidem sensu hæc ad Ezechiam spectant, recte tamen ad ipsum Salvatorem referentur. Sentias igitur vere beatos esse qui secundum Deum profecerunt, et supernam Sion occupant, et regem habent Donuinum no strum Jesum Christum cui etiam in terris summa justitia competit. VERS. 2. Homines qui servant Dei præcepta, et Dei sermones præ justitia in semetipsis occultan:, ab ira ventura defendendos declarat. VERS. 4, 5. Imminente Assyriorum belo, æquum erat ut oculis in Deum intenti, humanam opem spernerent; opem dico Ægyptiorum; in ipsum vero confiderent, unum eum intuerentur. Quippe qui prius Dei nomen vix hæsitanti lingua bal butire potuerant, nunc eosdem videris principem pacis distincta voce confessos, et Ægyptiorum imperium jam abhorrentes quos merito Scriptura stultos vocat. VERS. 9. Cum virorum ordo inobedientia labo ret, mulieres afatur propheta, illasque informan das suscipit; præsertim vero divitiis abundantes, quæ corpus suum summo studio exornabant, uti et supra propheta confirmavit: verum autem cul

tum, spiritualem scilicet, negligebant, quo sibi salutem fuissent consecutæ. Quas igitur velut ex pergefaciens, et excitans sermone: • Audite, in quit, mulieres divites;» non ipsas sane divitias insectatur, utpote quæ ipsis fuerant a Deo cre ditæ, sed mores male opibus suis utentium. VERS. 15. Indicat hic locos esse vastandos; nam Chermel nions est Samariæ. CAP. XXXIII, VERS. 2. Cum in dies magis ac magis augerentur populi peccata, nec minis ad poenitentiam deterriti, nec spe bonorum ad pie tatem excitati, misericordia permotus ipse pro pheta, haud secus ac si jam eum cerneret meritis suppliciis contritum, salutem civium a Deo depre catur. Qua ratione declarat ipsos nil intentatum intemeratumque reliquisse, nec aliud sibi pro meruisse, nisi penas. quum est ut nobis parcas et miserearis in te enim confidimus. VERS. 3. Hæc dicit propheta, non ut ndignan tem Deum placet, sed ut populum doceat, quid ipsi ad consequendam salutem agendum sit. Quæ enim sui conscio populo ad Deum fundenda erant, ea vota facit propheta apud eorum Dominum; ita docens eos quid sibi pia mente flagitent, ut et ipsi vel prophetam imitati, causam suam apud Deum agant. VERS. 5. Progressum mentis, et bonam animi doctrinam indicat præsens hæc precatio. Nam Deus non eo quod procedat in sanctitate, sanctus vocatur, sed ipse qui precatur proficit in sancti tate, et majestatem sublimitatemque Dei intelli gentia consequitur. Tunc enim præsertim sanctus vere et sublimis esse Deus agnoscelur, quando perfectior animus perspiciet justa esse cuncta veri Dei judicia. Quæ quidem nunc ad Jerusalem, nunc ad omnem creaturam spectant. Poenas enim dabat urbs, non ut funditus erueretur, sed ut erudiren tur, converterenturque incolæ ejus. VERS. 9. Locos pro locorum cultoribus usurpat; sensu carentia in medium profert, ut sensu præ ditos pudore afficiat; quæ enim de hominibus valebant sortem suam deflentibus, ea ad locos ipsos refert ingemiscentes, propemodum, et par turientes, ut ait Apostolus"; quorum simul deso lationem memorat omnibus perspicuam manife stamque futuram. VERS. 13. Populum opprimente Deo per Assy rios, non vicinia tantum stupebunt, sed et qui de longe audient; confundentur impii in Jerusa lem. CAP. XXXIV, VERS. 12, 13. Rhapsaces dicitur ex captivitate fuisse decem tribuun, et hoc ex eo comprobatur, quod potuerit Judaice loqui. Rom. viu,

CAP. XXXVIII, VERS. 1, 2. Notandum est ut in hac historia quæ libro Paralipomenon narra tur (5)... superbiente et insolentius se efferente. Scriptum est enim: «Humiliatus est Ezecias ah altitudine cordis sui ". › cogitante: se Cbri stum esse, ad ipsum spectare vaticinia de Salva tore prolata. Cum enim pater ejus Achaz prophe dam illam audiisset: «Ecce virgo in utero conci piet et pariet filium ", › natus Ezecias post cam prophetiam iunuptus remansit et virginitasi dedi tus, quod istam de semetipso proftebatur senten tiam. Ubi autem signum accepit, cladem centum octoginta quinque millium '', Deo ipsius curam gerente, et bellica pericula facillimne effugit, hostes fugante Deo, confirmatior etiam in ea sentenția factus est, se exspectatum illum esse Deum. Aptissima igitur ratione revocans eum Deus ad saniora, morbo sanióra, morbo usus est, quo eum sapientiam doceret: agrotare eum passus est, et pedes pu tredine vitiari, et summis affici cruciatibus. Beatus igitur Ezecias cum prædicto morbo laboraret, 2 propheta Isaia monitus est de imminenti jam sibi morte; tunc sui conscius factus, et per dolores de natura sua edoctus, domui suæ consulere jussus est, et deficiente qui regnum susciperet, ad reme dium pœnitentiæ confugit. Nam repudiatis sensibus de præstantiore natura et velut aditu ad se obstricto, conversa facie ad parietem, locum dedit animo Dominum suum rogandi, et obtinendi corporia sanitatem. VERS. 3. Nil aliud ad placandum Deum protulit, nisi: In simplicitate animi et in corde vero ambu lavi coram te. Legitur etiam et aliud, inscripsisse scilicet Salomonem regem in columna remedia quibus sanitas corporis restitueretur, et eam ex struxisse; eamdem vero postea a beato Ezecia fuisse ablatam, ne populus exinde causam defi ciendi a Deo caperet, et in ipsius domo in parietem constitutam; cum igitur faciem ad parietem con verteret, ad placandum Deum columnæ memoriam revocare visus est. Hanc summo cum studio au ferendam curavi ne pateret populo via ad impieta tem. Notandum quoque hic una voce Hebraica parietem et columnam dici. Idcirco optime ita sonare potest conversio Ezeciæ ad parietem. Nec facta est sine lacrymis deprecatio ejus, sed magna ploratione ploravit. VERS. 10-12. Excelsum dierum vocat superbiam qua mens ejus efferebatur, qua inflatus mortem sibi promeruerat. Hæc secum reputavit: jam non mihi spes salutare Dei in terra viventium videndi, amentia capto et convicto sed et vitam mihi 10 11 Paralip. xxx, 26 sqq. 11 ibid. 26. 19 Isa. vi. 14. 18 ]V Reg. 55. Lacuna breves in codice.

suleres, exitio et morti addicto, fabri ad exemplar tabernaculum figentis, et mox solventis; nam ita defecit spiritus meus vitalis, sicut tela a mu liere jam succidenda. . VERS. 14. Idcirco jam non silebo, benignitatis tuæ præco factus, quasi hirundo et quasi columba, continuo magnificentias tuas celebrabo; tu enim a me corporis dolores abstulisti, et animam sanitati restituisti, peccatorum meorum‘immemor. VERS. 18. Quibus dictis spem resurrectionis ne quaquam aufert, declarat vero in inferni morte per dendum esse, quem tu non excitaveris, cui non omnia condenaveris peccata. VERS. 19. Quapropter ipse ego, repudiata jam impia illa mente in nuptias ardesco, et flios faciam, ut sanguine meo crescant, qui annuntient justitiam tuam. CAP. XL, VERS. 4. De vallibus loquitur non quasi fuerint a Domino occupandæ, sed animas affatur altius effossas, et deorsum in inferno jacentes, et peccatis humiliatas; quippe quæ funestis et exitiali bus cogitationibus liberatæ, super montes exallandæ sunt. VERS 8. Confitetur hic ipse propheta, vel verbi ninister, carne se obcæcatum rationem accedere non potuisse. Mox evanescet, adjecit, omnis humana opinio; verbum autem Dei finem nunquam acei piel, sed manet in æternum vera usque prænun Lians. VERS. 12. Multi quidem sunt, qui de judiciis Dei dubitant, et de Providentia tum omnem rerum na turam tum singula quæque regente, et de summa scientia quam nil latere potest, quæ omnes mente complectitur. Quibus confutandis propheta singula Deo investiganda esse declarat; ex visibilibus et in universum a mundi elementis disce Dei virtutem. Vens. 16, 17. Rursus occurrit propheta mente disceptantibus. Nolite putare vos memoratum Deum per sacrificia placaturos, quasi istis ei opus esset, cujus verbo omnia facta sunt. Num • sufficiet Li banus › et silva qua obsidetur, aut ‹ sufficient omnia quadrupedia ad holocaustum, › cui cunctæ gentes, juxta ipsius effatum, e quasi nihilum sunt in nibilum redutantur CAP. XLI, VERS. 1. Animos alloquitur languentes et doloribus aflictos. Licet enim vobis, qui cupi ditatibus insenuistis et voluptatibus, depressas istis spirituales vires relevare, et velut senectutem, ea deponere, quæcunque fuerint libidinibus fracta et prope confecta. Quos insulas optime vocat; nam sicut insulæ, medio in mare fuctibus circumluun Potius aut Potius Forte

tur, non vero submerguntur ita animi nostri hu manis negotiis, præsertim vero corporalibus cupi ditatibus, quæ et salsæ sunt, agitantur. Eadem ratione bortatur nos Apostolus, ut veterem homi nem exspoliantes novum induamus ". "Coloss. 11, 9, 10. 1. Gen. xv, VERS. 2. De Cyro agitur, quem jure in Baby lonem suscitavit. - Multos ipsius imperio subjecit, ut merito Babylonem everteret. VERS. 8. Affectus suos in Israel memorat hic Deus, hoc est in ipsos Israelitas. Puerum eum vo cat, non pecunia emptum, non ab alieno in sua receptum, sed ut Filium a Patre susceptum; quem el Jacob dicit 15 ´uod hic Patris hæres, eadem sor tilus. VERS. 15. Cum eos a Deo adjutos docet, et contra hostium incursus defensos, fiduciam ipsis renovat. Ego, inquit, tantum tibi in hostes robur contuli, ut rotas ferreas in serrarum modum accepisse sis visus, et gentes omnes tibi conculcandas tradidi. Insolentiam velut niontes consurgentem et superbas mentes sicut colles clatas, ita triturabis, et in nihilum rediges, ut cum pulvere componantur. Quod quidem in Assyrios factum est: nam nec pugnante Israel, nec aciem ordinante, videre erat campum late corporibus constratum, cum ipse Christus manu sua centum et octoginta quinque millia prostravisset, ita ut nihil aliud Israelitarum fuerit, præter ad contemplandum tantum prodi gium egredi, et de tanto Dei studio exsultare. VERS. 17. Calamitates hostibus imminentes de nuntiat propheta. VERS. 26. Assyriorum et Ægyptiorum incursus Deo jubente factos fuisse declarat. Non fuissen:, ait, hanc terram ingressi, nisi hoc ipse concedis sem. Donec igitur mihi inservierint, valebunt ad versus vos ut in lutum quod conculcaturi sunt. Procedat ideo vel ex gentibus qui futura ante om nia sæcula prædicet. Ostendit eos esse dæmones qui ventura prædicerent quasi fuissent ab ipsis definita; nam vel si forte quid prænuntiaverint, non sua opera, sed aliena referent. Non est igitur quod suum aliquid annuntient, nec habent audi tores qui falsa e veris possent distinguere. VERS. 27. Quæ ipse Deus a principio Jerusalem præparaverit, ut lampas veræ dei totum terrarum orbem illuminet, quot et quantis eos exornaverit beneficiis, memorat; nec minora se de captivitate reducibus largiturum denuntiat. Præprimis vero prædicit insuper, Salvatoris gratiam in Sion prin

cipio venturam. et ita omnes dein invasuram gentes. CAP. XLII, VERS. 10. Quo enim modo et nanc propheta, ubi de Salvatore nostro audierit, ad ditandos nos et ad salvandas animas nostras ven turo, tanta Dei misericordia anino exsultans, lau des Dei et gloriam celebraturus exsurgit; ita et alios cantatum provocat. Non primum nunc regnat perspectus nobis et agnitus Deus, sed primum nunc extenditur in extremas omnium terrarum partes antiqua ejus potestas, cœlestibus accepta, et apud ipsos etiam prius jam celebrata. Apostolorum ordinem designant homines illi, circa navigatorum munus versantes a quibus primum hæc doctrina confitenda erat. VER3. 11. Per locos babitatores locorum intendit, qui primi Salvatorem nostrum Dominum nostrum Jesum Christum excepturi erant et cultu prosecu turi. Dum de deserto loquitur, ad animas alludit, miseriis e' penuriis oppressas, vera Dei scien tia destitutas. Merito etiam Cedar memorat, hoc nos docens animas, quæ prius contra venientem Salvatorem reluctatæ fuerint, postea ad saniora revocatas, cum veneratione eum excepturas esse. Nam spectabat Cedar ad genus Esau, Jerusalem hostile, ipsiusque legibus usque infensum. VERS. Adventum Salvatoris et hic manife-C stius indicat, qui pacem nobis afferet, et, ad vin dictam semetipse commovens, inimici vires et superbiam conteret. Nam hostem et inimicum no strum non aggreditur, quasi fuisset zelo affectus; vacuus enim ab omni humano affectu, utpote Deus, semetipse ad vindictam commovebit; quod et carne suscepta, fecit. Nam eum intremuisse spi ritu narrant evangelistæ, liberum ejus arbitrium declarantes; nam lacrymas effudit, et corpus fali gatum t sensit, affectus istos haud invitus perpes sus, sed libens iis corpus suum subjecit. Homines quidem nos lacrymas profundimus, non quando voluerimas; sed quia illæ corporei affectus sunt, illis vel inviti movemur; de Deo autem non eadem valent, sed ipse ad nutum cuncta gerit, et in hostes eadem potestate gaudet. VERS. 17. Confusione dicit eos confundendos. pro peccatis merito, et tales futuros, qualia simu .acra eorum, uli scriptum est: • Similes illis fiant qui faciunt ea 18.. Quod si contumeliam du citis similes fieri idolis vestris, recordemini potius, quanto vosmetipsi deprimitis pro dominis eos et diis habentes. VERS. 18. Sensus cum habeatis, recogitate quæ "Joan. x1, 33. ibid. 35; Luc. xix, 41; Joan. iv, 6. 18 Psal. cxiii, 8.

estis, et in angelorum consortium destinati; nibil a vobis deposcit Deus, præter grati amimi laudes. Quas autem denegantes, malo vos ipsos dedistis, illius captivi facti estis, conscientiam obdure scentes, et idola in domibus vestris constituen tes; actu enim perfecistis, quæ prius mente stu dueratis. Quapropter et corpore et animo in ca ptivitatem redacti, non habebitis qui vos liberet. Nam hostibus vos invadentibus, non protegent vos illi, qui dii esse reputantur, nec rapla ab hostibus vobis restituent. sit mens vocaulis. Ad calestem civitatem vocali CAP. XLIII, VERS. 3. Liberationem ex Ægypto commemorat. Gentes cunctas pœnis afficiendo com mulationem vestram feci, inquit, illos quidem cala mitatibus et exitio afligens, vos autem auxilio meo fovens. vers. 4. Iterum hic declarat, ipsos non labori bus suis gloriam adeptos esse, nec sua virtute ſu gavisse hostes, sed Deum ubique, et per se adver sarios quosque repulisse. Ego enim te eligerem ut te populum meum facerem, imprudens vero non perseverasti. VERS. 19. Deserta facta hominis anima, et di vinis cogitarionibus vacua, post Salvatoris adven tum divinis doctrinis replebitur, qui singulos bo mines et universam Ecclesiam quasi fluminibus cœlestibus doctrinis irrigavit; similiter et cætera interpretaberis, verba singula ad animarum naturam referens. Vers. 29. principio et ab antiquis temporibus se peculiari eos providentia fovisse, declarat Deus Non nunc primum vestri curam gessi, nec dece dentibus vobis ex Ægypto, victimas a vobis exegi, nec hostes vobis cum laboribus vincendos tradidi. Sed postea victimas ideo excepi, ut ab idolis absti neatis, et beneficia largiendi occasiones mihi præ beatis istis enim non indigeo. * CAP. XLIV, VERs. 2. Memorat Deus se totius gentis, et singulorum hominum creatorem exstare; et quemque nostrum vel in utero matris jam provi dentia coluisse, cum omnes nos in ventre plasma verit, et vita donaverit. VERS. 9. Hic verba ista: «Νon erant qui for mabant, non declarant eos reapse non exstitisse, qui idola sculpebant, sed eos idola colentibus pro desse non potuisse, quasi non fuissent. Nam ter ram Israelitis usurpantibus, non defuerunt sane Idola, possessione tamen sua gentes spoliatæ sunt et expulsæ: quibus simul et idolorum imbecillitas demonstratur et impotentia, Dei vero apparet im perium. VERS. 27. Abyssus mare Erythræum designa:, transeuntibus Israelitis desolatum; flumina vere Communius legunt: sed. Alex. Ald. C.

arefacta Jordanem usden trans@untibus jussu Dei debiscentem. CAP. XLV, VERS. 9. Per ea quæ fieri non pos sunt informat eos ad sapientiam, suadens ut æquo animo excipiant quæcunque fuerunt a Deo ad sal vandas gentes destinata: quo enim modo lutum figulum non redarguet, nec impedient nati quo minus et alios generet pater ardens pueros, et im pii esset hominis parturientem matrem reprehen dere: ita nec vos, inquit, hanc legem Deo statuatis, ut in vos tantum gratiam suam effundat. VERS. 11. Committite mihi causam vestram, et a salute non aberretis. Non mihi opus erit exhor tationibus et commendationibus vestris, ut cura et providentia creaturas meas foveam, quæ pro filiis et filiabus habuerim. Nec feci coelum et terram ut usui mihi essent, ut cœlum pro throno, et terram pro scabello haberem, ut illis involverer quæ voluntate mea ipsa continentur; sed in vestram utilitatem cuncta disposui. Præsertim vero stella rum cursus et stationes dirigit voluntas mea: nec angelis licet, dum hæc ita reguntur, otio se dedere, sed laudes mihi tribuerunt ab ipsis debitas; cunctis igitur a me ordinatis, nec terrenæ me effugiunt. Sic apparebit Cyrus rex et pietate in me insignis et recta professus. Non latebit scientiam meam tempore suo natus, non arbitrio suo, sed nutu meo vitam disponet, reditum vobis ex captivitate conce det, et Jerusalem denuo ædificabit, non pretio a vobis dato, sed jubente voluntate mea. VERS. 14. Rursus ad confundendos eos meino riam rerum revocat in Ægypto gestarum et mira culorum a Deo contra Ægyptios pro liberando populo editorum. Illi quidem laboraverunt ob stupefacti; vos vero a peccatis non recessistis, sed vanis vestris negotiationibus defatigamini. Et paulo post: Negligentibus autem vobis Deum et curam Dei abnuentibus, apparebit Filius unigenitus, qui vou luntatem meam perficiet, et omnibus Israel erit; maxime vero Judas erit ille, in quo vota faciant, per quem beneficia mea sortiantur, et salutem consequantur. Qua enim ratione complebitur il lud: «Ex Ægypto vocavi Filium meum.» Judai enim nomen Filii fastidiverunt, et multitudine be neficiorum meorum converti noluerunt; unigeni tus vero Filius præstantem illain vocem sibi optime vindicavit; nam cum post defunctum Herodem ex Ægypto rediret, rectissime intellectum est de ipso illud effalum: «Ex Egypto vocavi Filium meum. VERS. 16. Referuntur hæc in Cyrum regem; qui enim voluerint ei resistere, nihil aliud proficient, sed confundentur; intendunt etiam Israel, cujus in manus omnes tradentur. - Insulas bic vocat ipsas insularum regiones. Insula dicitur et ipsa 18 Ost. x1, 1; Matth. gr, 15

Jerusalem, utpote quæ gentibus undique circum fluentibus circumdatur; circumluetur etiam populi peccatis quibus a Deo defecerunt, ad mores gen tium delapsi, et ad ipsum idolorum cultum. Ut innoventur ideo monet eos; præsertim vero Jeru salem et quamlibet gentium regionem hortatur, ut excipiant veram de Deo doctrinam, et Deo gratias exhibentes, salutem sibi operentur. VERS. 18. Ad confirmandam tantarum rerun prædicationem, et tollendas audientium dubitatio nes, præstantissima Dei opera_commemorat pro pheta. Qui ista denuntiat idem est, inquit, ac ille qui coclum fecit, et terram extrinsecus ostendit mente prius divina excogitatam, et eam ab aquis distinxit in congregationes suas coactis Rerum au tem istarum conditor, usque perseverabit homines studio suo persecuturus; non enim vita eos dona vit ut haberet quos puniret, aut terram præberet ab istis vacuam, sed ut posset terrarum insulas fovere, et penitentiam agentes servare, et agno scentes eum docere. VERS. 20. Igitur ex gentibus qui Deum novi stis, et salute digni declarati estis, conversi et animo vobiscum reputantes absurditatem illam per pendite quod ii qui simulacra ab se culta bume Fis gestant ipsisque opem ferunt, haud diu post navigaturi, et longum iter emensuri; ab iis salu tem sibi et reditum concessum iri sperent; cum oporteret rei absurditatem intelligere, quando qui dem qui animatus est et opem sibi ferre valet, ab eo qui nibil juvare potest et sensu caret nihil boni percipere valet. VERS. 21. Dei naturam cum alia contendi et comparari non posse declaratur hic, cum non alius eodem modo rò esse possideat, cum unus ingeni tus sit, et suum cuique largiatur. Jesus autem est salus Dei, quod nomen ipsum testatur; et Salvator Deus in ipso, et ipse in Deo, quem enim in se non a se et ab esse excludit, sed alienum et in alio justitia et salutis ordine constitutum; nou est enim justus et Salvator præter unigenitumi Deum, unum boni cujusque fontem; unum est enim bonum, et quod ex eo itidem, ut vera et na turalis imago. VERS. 22. Salutis princeps et vitæ auctor ut omnes salvi fiant hortatur, et sermonem ejus ad ipsos delatum studio suscipiant. Vocatione enini salutem Judæis despondebat, et gentes eodem mu nere dignas declarabat, et omnes denuntiabat sal vandos, utpote qui ex omnibus terrarum partibus Dei gratia excitarentur. Quod autem Judæis post tot ac tanta peccata venia opus erat, eo magis tantis promissis diffidebant, quasi verbis tantum profitenda essent, re vero nunquam perficienda. Qua de causa, ut dubitationes quasque gentium ad Fragmentum hoc Heracleotæ editum legitur etiam apud Montfauconium in Græca palæographia pag. 317.

salutem vocatarum tolleret Deus, juramentum ad hibuit, et eo quidem utitur cum hominibus disce plans, quo quam firmissimam sibi apud homines Gidem faceret. VERS. 25. Quicunque in hac vita de peccatis suis penitentiam non agent, et, ingrato animo de cepti, Christum confteri noluerint (confunden. tur). VERS. 26. Justificabuntur vero et glorificabuntur per omnem vitam suam qui Christum agnoscere, justitiam operari et verum semen Israel effici stu duerint. CAP. XLVI, VERS. 1. Hic memorat Deus omnia certo perfici, quæcunque ab eo fuerunt decreta; de idolis vero non idem valere, sed ea omnium co ram oculis prostranda esse. Agnoscat quisque ve strum verba mea non vanam esse jactationem, sed certam rerum mox eventurarum prædictionem a Deo factam; nam cum nuntiaret Deus Abraham semen ex eo egressurum, et terram occupaturum, dicente isto: • Secundum quid sciam?, ratus patriarcham, auditis calamitatibus ad sapientiam instruendum esse, prædixit generis servitutem, et post quadraginta et quinquaginta annos liberatio quæ omnia eventu confirmata sunt, licet non fuerit qui prædictorum exsecutionem urgeret. nem VERS. 2. Vestra omnia in captivitatem tradita, onus erunt elephantium et jumentorum quibus ab ducenda imponentur. Imo fatigabuntur et viri scul ptilia portantes. Eo quoque istorum imbecillita tem confitebuntur, cum ea portantes fatigantur, et deos ferentes deficiunt, a quibus potius re creandi erant, si qui dii fuissent. VERS. 3. Deducit eos ad intelligenda fpsius verba, commendatis patriarcha et gloria ejus; cu jus genus esse gloriantur, imitentur et mores opor tet. Cum reliquiæ Israel sitis,.relictæ tribus tan tum duæ, cæteris decem in captivitatem abductis, non vos deseram, si pœnitentiam egeritis. VERS. 5. Quis sit ille error indicat orationis contextus. Nam insitam vobis habentes, inquit, imaginem meam, ad facienda idola 'descendistis, quasi per ea me veneraturi, ut animis vestris im pressam speciem jam per effigiem expressam ocu lis intueri possitis. VERS. 6. Ut are dato deum vobis faciant; ego vero mercedem a vobis nullam deposco, gratia contra et misericordia vobis quæque largior, et quæ non erant vita dono. VERS. 8. Omnimodis rationibus revocat eos ad sapientiam et ad recordationem tum peccatorum quæ ipsi admiserint, tum benefactorum quibus eos Deus continuo exornavit, ut de delictis suis con scii facti, et seipsos, tanquam suis operibus mor 10 Gen. xv, 8, 13.

tuos, lugentes, non penas dent, sed piis gemnitibus ss Matth. v, 21. sanentur. Nam nil aliud repetet a vobis Deus nisi animi conversionem. Vens. 11. Quid enim non aderit, vocante me, cum omnia nutui meo inserviant? Quod si avem ab extremis terris vocavero, aderit. Cyrus quoque rex imperio meo regitur, paret jussis meis. Imo omniş homo qui mea sentit, me habebit viarum ducem. Quando vero jam non homo reperietur qui faciat voluntatem meam, tunc Filium meum mit tam, hoc est Christum qui mentem patriam per omnia perficiat, et operibus suis, quid ipse desi deren declarabit. VERS. 12. Arguit eos non quod cor perdiderint corporeum, sed quod sponte animi lumen exstin xerint; nam propterea a me defecistis. Ideo justas a vobis pœnas repetam, saluti vobis futuras; nam omni pœna Deus utilitati nostræ consulit, medici ad exemplar morbum curantis. Licet amara sint quæ a medico præbentur, ægros tamen in sanitatem restituunt: eadem ratione regebatur legalis eorum civitas, et instituta Dei gloriam præstabant obser vantibus ea. CAP. XLVII, VERS. 1. Rursus ad Chaldsos verba facit, et imminentem ipsis vindictam præ nuntiat. VERS. 3. Israel alloquitur: Quod si mihi confidea ris, jam non erit cur Assyrios reformides, nam ego te ultra nec illis, nec aliis tradam. CAP. XLVIII, VERS. 1. Omnimoda bonitatis sua documenta præbens Deus, se nunquam tacuisse profitetur, nec delicta eorum æquo animo tulisse, sed usque peccantes arguisse, et debitas pecca¨ tis eorum denuntiasse pœnas, non ut eos puniret (alioquin tacitus eos ira oppressisset), sed ut minis eos deterrens et ad saniora revocans, popu lum haberet corde contritum et fidelem. Rursus pa triarchas commendat et virtutem spiritualem, quam designat nomen Israel, ut genus jactantes Patrum, mores quoque imitentur eorum, et eodem studio flagrantes, Dei in servitio ipsi quoque assuescant. VERS. 3. Talem te præbuisti vel a principio; derelictis legibus, quæ natura vobis fuerant iusitæ, leges a me extorsistis lapideis tabulis inscriptas; quod jam Moyses vobis exprobravit, et contumeliz vertit. VERS. 7. Rursus fictam eorum fdem reprehendens, dicta eorum refert: Ne dicas, inquit: Elian novi ea. Licet ea novisse contendatis, ipsa opera vestra vos ea ignoravisse confirmabunt, sicuti scriptum est in Evangelio: Non omnis qui dici mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum culo rum "; ore quidem et lingua me confitemini, non

autem hæc affectu et animi studio sentitis. VERS. 10. Noli dicere te propter argentum et ære dato a me fuisse venditum; nam potius tu temet ipse vendidisti, non propter pecuniam quidem, sed propter admissa tua peccata. Nec imbecillitatis me incuses prodigiorum memor, quæ fuerunt in Ægy pto edita, et servitutis vestræ apud Ægyptios. Nunc tamen eruam te ex captivitate propter nomen meum, ne tradito te peccatorum causa, et omni spe destituto, idola gloriam meam usurpent, im potentia me arguentia, quasi vobis libertatem lar giri non posseni. VERS. 12. Quæ quidem ad populum dicuntur; sed ad hominem quemlibet recte ea retuleris. Ilortatur igitur Deus audientes, ut dicta intelli gant, et condignos exinde excipiant fructus. Idem enin sum moribus qui natura; ut immutari naturæ meæ non est, ita nec mentis nec morum; sed idem remaneo et immotus in sempiternum bonitate mea in signitus, qua et a principio cuncta edens, per Filium ea in lucem protuli, et per ipsum conservo. Ma nus enim et dextera dicitur unigenitus Filius, patriæ mentis minister; unde vere sapientia Dei erstat unigenitus Filius et patriam mentem operi bus suis declarat. VERS. 14. Rursus homines superbos jubet, con gregatis gentibus accedere, et recordari se ab alio non accepisse istas prædictiones, nec alium præ nuntiavisse quæ longum post temporis intervallum evenient, nisi ipsum totius universi Deum, qui inminentes illis calamitates denuntiat, et ad sa niora conversos denuo solatur. VERS. 15.Memorat hic Deus Israelitas votorum suo rum factos esse compotes. Quippe qui a Chaldæis totics oppressi et prælio fusi quam ardentissime cladem eorum fieri desiderabant. Cui desiderio re spondens benigne Deus, declarat se non justa agentes defendisse, sed propter genus amatos ser vavisse contra Chaldæorum incursus. VERS. 16. Hic describit prophetæ sermo Domini affectus. Quæ enim ad populum non in angulis dicta sunt aut in abscondito, sed coram omnibus et palam prolata fuerunt. Nam certam habens ipse horum notitiam ad vos locutus sum et nunc non cesso idem faciens pro vestra salute; Domi nus enim misit me, et affat Spiritus sanctus. VERS. 17. Ingratos illorum animos rursus incre pans servitutis depulsionem memorat. Age, inquit, Conditorem tuum non agnovisti, dirigenti et pla smanti te non mente inservisti, num et eruentem te ex Ægypto fastidies? Ego vero qui istud effeci, idem adhuc sum: nullam prætermisi occasionem tibi ea commendandi quæ saluti esse potuerint,

sed liberum te constitui, me auce, me usque de clarante quid tibi agendum, quid tibi profectu rum; et dum hac in via ambularis, ab altera re cessisti qua mortem consequuntur. VERS. 20. Ut locum simul et mores immutent consulit; alios quidem dum relicta Babylone, Je rusalem repetant; alios vero, dumn devitatis Chal dæorum moribus, ab idolis abstineant, et ab augu riis et cæteris hujusce generis moribus. Paulo post Quæ etiam apte ad omnes gentes referentur ubique terrarum degentes, vel extremas terras occupantes, cum ipsis verbum salutis prædicatur, et spiri. tualis libertas, liberatio scilicet qua nos liberavit unigenitus Dei Filius in captivitate et sub potestate diaboli oppressos. Cap. XLIX, VERS. 4. Etiamsi nihil utilitatis ex verbis meis perceperitis, inquit propheta, opus meum peregero; labor meus coram Deo inno tescet. VERS. 15. Jerusalem immerito Deum arguente, quasi fuisset ejus oblitus, aptissime respondet, divinum numen non esse oblivioni obnoxium, nec segnitie victum creaturas suas providentia sua destituere. Quod si enim nobis Dei providentia de seri accideret, et de memoria ejus excidere, con. tinuo evanesceret vita nostra. Nam recedente illa mente qua in lucem editi sumus, et nobis pereun dum esset. CAP. L, VERS. 1. Declarat Deus se nulla ratione defectionem illorum fovisse, cum ipsi se tradide rint, et perdiderint, et cura ejus indignos præsti terint, Deo bona super bona adjiciente, et dona super dona. VERS. 2. Ego vero reprehensionibus et pœnis, præsertim vero exhortationibus ad me revocabam, vos vero non audistis; non quod defuerint vobis aures, sed quod sponte eas obstruxistis. Imbecillitatis me arguitis, inquit, quasi vos ju vare, aut ab hostium tyrannide liberare non valerem; nolite ita loqui, toties mean potestatem experti. Nonne mare desertum feci et inter fluctus vobis iter paravi, et innumera alia edidi mira cula? VERS. 3. Quæ faciam si libuerit. Obscuris co lum induam tenebris, hoc est rerum omnium modos definiam, et tunc omnia evanescent, et vila cu jusque pensabitur, et quisque accipiet pro meritis. VERS. 9. Tineam vocat hic peccata ab ipsis ad missa. Quippe quæ ab iis parta non alios lædent, nisi ipsos parentes suos. Ut vestimentum tineam gignit et ab eo deinde corrodetur, ita et peccata nobis officiunt, ex nobis orta. Quæ autem patiun

tur, qui se indociles in Deum et ingratos prae bent. CAP. LI, VERS. 2. Miliore nunc sermone increpat, et velut procul a justitia reinotos, allo quitur, et a Domino abalienatos, ut eos ad fidem deducat. Et paulo post: Qui igitur genus vestrum ista docui qui ex parvo tantum effeci, et tantis vos exornavi donis, qua ratione nunc non clementer excipiam poenitentiam agentes et me agnoscentes? VERS. 3. Non dicuntur hæc exaggerandi gratia. Qui enim non lætilia et exsultatione omnimoda replerentur animi illi, qui intima pace fruuntur, spe cœlestium florent, et cum Deo conjunguntur? VERS. 4. Opem nunc omnibus affert, principibus æque ac populo. Non enim anteponit eos qui im perio præsunt, nec denegat auxilium inter grega rios militantibus, sed omnes animas eadem pen sans trutina, communia facit obedientiæ præmia. Omnes ideo æque hortatur ut auribus attendant. VERS. 5. Illuminabit cunctas gentes, omnes po pulos Dei notitia illustrabit, ut in eum sperent qui est brachium meum. Insulas hic vocat ipsos locos, præsertim vero Ecclesias; nec immerito ea ad ani mos retuleris voluptatibus velut sale circumlutos, et vanis in hac vita opinionibus agitatos. VERS. 6. Fide digna documenta præbet, quibus de potestate divina diffidentes convincat, cœlum et terram. Et paulo post: Adhibita nunc præstanti animorum vi, pennata mente, ad cœlum ovoletis et discatis quam firmiter sit constitutum, licet sicut fumus esse videatur. Et terram quam solidam existimatis perditione perdam, et omnia vetera scent permanebit autem salutare meum verbum in sempiternum, et ii tantum quibus cum eo permanere et in sæcula ire libuerit. VERS. 7. Timete potius opprobrium et contem ptum Dei. Quæ enim ex hominibus sunt, istis quo tidie pereuntibus, ipsa simul peribunt; sol: manet spes in Christum, perdurans cum eis qui salutare sunt consecuti. VERS. 9. Jerusalem ut recipiat suadet quæcun que negligentia perdiderit; est enim tibi forti tudo, qua indutus valida videri poteris; recor dare te non aliam esse ab illa Jerusalem, cujus ad nutum dehiscentes inter fluctus iter mare permi sit, ut ex Ægypto liberati transitum haberent; cui inservierunt elementa; quæ vel in deserto rerum omnium copia abundavit. Noli igitur vires tuas prodere, nec animi virtuti torporem inducere, sed exsurge ad coelestes spes, et, recepta fiducia, bonis te operibus exornes.

*V Reg. xix, 32, 35. VERS. 13. Opera quidem et patris et matris ge nitus es, ut amicitia tecum et cognatione conjun gerentur, non quasi deficienti meæ potestati sup plerent. Non enim mibi illis in principio opus fuit, cum plasmabatur Adam, sed voluntate ac vir tute mea ipse eum effeci VERS. 14. Res præteritas in memoriam eorum re vocal, et ita fractos animos reficit; nam causam tuam agente me, non valuerunt, inquit, tibi resi stere, qui minis te et furore urgebant; neque alii magis proficient, facile eos in fugam vertam. VERS. 15. Docet hic nos turbamenta, et rebelliones gentium, et rerum angustias, et sollicitationes ad malum, non sine Dei numine feri; quibus instan tibus, prudenter te ad Dei auxilium recipies, ut liberationem ab eis depreceris. CAP. LII, VERS. 1. Rursus declarat, dum eos eΙ hortatur, libenter ipsos in calamitates esse delapsos. Quod si enim ab alio quovis opprimerentur, non eos exsurgere juberet, sed argueret opprimentem; nunc vero cum voluntate sua in malis detineantur, ut exsurgant apte suadet. VERS. 2. Pulverem excute, et abjice, quem ca dens collegisti et quibus temetipse devinxisti, solve vincula, exuto jugo cui collum tuum liben ter subjeceras; ita quam tibi promerueras captivi tatem per pœnitentiam solves. Non enim olim, ære accepto, a me venundali estis, sed propter ipso rum vestra peccata; quæ tamen pœnitentiam agen tibus ignoscam, et vos de captivitate revocabo. VERS. 4. Vos violenter in Assyrios abductos fuisse meo quidem permisso, vestra autem culpa factum est; non enim vos illis tradidissem, nisi vos prius peccata vestra prodidissent; quam facilis autem sit ab istis liberatio, conversis animis, ex periemini. 5 VERS. 5. Nonne me Rhapsaces debiliorem existi mavit idolis, quæ apud gentes dii habentur? Ne vos decipiat Ezecias, aiebat: Nunquid vos Deus vester erueret? Nunquid eruerunt dii gentium, unusquisque suam regionem?, Propter vos ita deridetur et 4 blasphematur nomnen meum, qui pravis moribus beneficia mea a vobis depellitis. VERS. 6. Quibus verbis indicat Deus se populi curam postea gessurum; quod etiam adesse opti me dicitur, non transeunte sane natura ab uno loco in alium locum, sed vim suam manifestius decla rante. Nam tunc quoque nobis adesse Deus dici tur, quando bonis moribus nos suscipiendo Deo dignos præbemus; ita et abesse, quando a recla via deflectentibus nobis, propter depravatos mores, acquiescere non dignatur. VERS. 7. Quemadmodum, lux diei omnibus con spicitur, qua sol effulgens montes cunctos illustrat,

ita splendidus erit et ilustris meus ad vos adven tus, tanta vos laetitia et exsultatione efferemini. Quo studio auditum pacis et felicitatis accepisselis, eo salutem vobis evangelizantes suscipietis, ita ut, vita vestra sapientius instituta, rex vester vocari di gner. Ilic miratur quoque spiritus propheticus pe des præconum Evangelium prædicantium, quibus gentes cunctas perlustrati, definitum sibi curricu lum confecerunt. Lucidi erant pedes eorum, utpote qui fuerant ab ipso Salvatore loti. Super montes ferri dicuntur, propter præstantiam et sublimitatem evangelica doctrinæ. Pacem evangelizabant, pacem scilicet cum Deo prædicantes, ab omnibus tum prope, tum procul de gentibus excipiendam; et Christum Dei commendantes, qui divisa in unum conjunxit, et murum medianum separationis, ini micitias nempe omnes, in carne sua solvit. VERS. 11. Ut animis suis consu.ant hortatur eos, affectibus pravis et Chaldaicis inmutatis, potius quam locis; ne iisdem moribus immorentur sua det, quibus donec indulserint, immundi videbuntur. VERS. 15. Reges placido tacitoque ore Deum adorabunt. Caci quidem remanebunt et indociles, qui legem acceperant, et vaticinia audierant pro phetarum, et prophetias cognoverant de Salvatore prolatas; gentes contra, quibus nihil annuntiatum fuit nee revelaturn, sola fide Dei scientiam conse quentur, et eorum quæ Deus de unigenito Filio suo disposuit. CAP. LIII, VERS. 1, 2, 3. Quis credat? innuit propheta. Cui revelabitur doctrina de unigenito Dei Filio? Eamdem nos quasi parvulum humilem descripsimus, quasi radicem deficiente humore attenuatam. Tam humilis profecto ei species, ut cum nulla alia conferri possit, ut minime virtutem illam decere videatur, qua tot ac tanta prodigia edita fuerunt. VERS. 5. Ingravescente in dies hominum nequitia, et nihil intentatum intemeratumque relinquente, pœna nos et vindicta manebat. Quæ vero nobis merita supplicia unigenitum Verbum in terram nostram delapsum, legem omnem et justitiam per ficiens, peccato vero nulli obnoxium, sponte subiit; ea voluntate, ut ex ingratis nos gratos Deo red deret et amicos. Ipse quidem pœnas omnes et op probria pro nobis pertulit; nos autem per fidem cum eo compalimur, per gratiam cum eo commori mur et salvamur. VERS. 6. Tradidit eum Deus, sponte scilicet obla tum, non vi coactum. Nam Apostolus quoque ea dem voce utitur ad libertatem et voluntatem Patris declarandam. Sic enim Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum traderet pro nobis ". › ss Juan. 111, 16. Forte vel

» Cruciatus autem sponte acceptos metus pertulit, ut se nobis velut legem patientiæ præberet. es Isa. Liis, 7. VERS. 7. Quanta voluntate Salvator redemptionis opus perfecerit, indicat. Quemadmodum ovis ad victimam ductus, aut agnus coram tondente” ne cessitate victi, balandi occasionem non habent, ita ipse mediis in cruciatibus sponte silet. VERS. 8. Iniquum et injustum fore judicium de clarat, veritate oppressa. Gloriam post resurre ctionem a Christo adeptam, et nativam ejus digni talem, quæ in Incarnatione effulsit, quis poterit sermone complecti? Quippe qui, morte oppressus, omnibus gratia sua vitam immortalem largitur e. salutem. Duplici de causa hæc dicuntur: Primum quidem quia propter peccata nostra Salvatore indi genus, nec fuisset cur veniret Salvator, nisi pec catis fuissemus obruti; deinde quia ab ipsis iniqui tatibus ad mortem ductus est. VERS. 9. Quæ ad verbum inconsiderate acci pienti maledictiones esse videbuntur, non bene dictiones. Quod si vero latentem mentem investigare volueris, reperies in hoc sermone misericordia oceanum. Nam pessimos et divitiis gloriantes, ac morte damnatos, quantum in eo erit, ab operibus eorum liberabit, dummodo in ipsum credant, et Salvatoris mortem excipiant, quæ illis præmio erit; pro sepultura ac morte vitam æternam et incor ruptibilem immortalitatem largietur. Indicat hic quam contumeliose diabolus} in Salvatorem debacchatus sit. Nam, licet nullumn repertum sit in carnali ejus vita peccatum, et pura remansisset ejus caro atque integra, diabolus ta men eum, velut peccatorem, morte affecit, sum mam suam nequitiam declarans. Qua ratione ju gum feliciter solutum est peccato inservientibus. VERS. 10. Ut meritas nobis pœnas iste Christus suscipiose pro nobis pertulit, ita dicitur et mundi tiam, nobis per fidem adeptam, Deo acceptabilem fure. Hic dari sibi jubet non victimas, sed cul tum animi conscii et contriti, quo peccatores non corpoream tantum vitam, sed et spiritualem sanita tem consequerentur. VERS. 11. Cum salutem nostram onus esse suum reputaverit unigenitus Dei Filius, et ideo carnem susceperit ac pro nobis sit passus, recte dicit Pater se nati dolores auferre, nos sanando et mun dando; adjicit se ostendere ei lucem, illam scilicet qua illuminati ad scientiam et intelligentiam Dei illustramur, moribus in melius conversis et juxta Dei præcepta informatis. Unigenito Dei Filio, cum Patris mandala perficienda essent, et omnis ejus mens fideliter implenda', necesse erat ut Salvator

mantii se ciugeret, et aquam infunderet in label lum, cunctaque servorum munera subiret. Quæ omnia Filius studio præstitit, cibum suum esse asserens, ut faciat voluntatem Patris s VERS. 12. Possessio Filii vocantur quicunque in eum credunt, nec immerito eosdem antea diaboli spolia fuisse dixeris. Cum unigenitus Dei Filius mirabili incarnatione sua omnes ad Patris et Filii agnitionem deduxerit, ab erroribus et imperio diaboli liberatos, quem fortem esse errantes prius existimabant, recte nos ab eo possideri dicimur participes ejus electi, spoliato diabolo, cui inser vire videbamur. CAP. LIV, VERS. 1. Que per anagogiam de sin gulis animis valent sui incuriosis; præsertim vero de vocatione gentium quæ, Salvatore adveniente, augendæ et multiplicandæ erant. VERS. 2. Quæ quidem ad ipsam Jerusalem refe renda, post captivitatem augendain; rectius vero ad ipsas ecclesias quotidie dilatatas et amplifi catas, accedentibus quoscunque gratia Dei permo. verit; intelliges etiam ea de quacunque anima egregie mandata Dei perficiente. Vers. 3. Loquitur hic sensu anagogico de gen tibus, ab Israel non ut pereant quidem possiden dis, sed ut una fide credentes cum ipso salventur. VERS. 7. Cuncta se mala oblivioni traditurum indicat. Sic enim inquit: Condonabo negligentias tuas, ut jam non amplius tibi earum memoriam ex probrèm, quod facere solent qui lapsas mulieres ad tempus rejiciunt. VERS. 11. Inclementiam hic declarat Chaldæorum. Quippe quí, munus cum accepissent a Deo Israeli tas propter peccata puniente, sua etiam bidine graviores in eos ponas excogitaverunt et inten derunt. Vgns. 17. Nil profecturos Bostium incursus dicit, ipso Jerusalem protegente; non enim valebit omne vas hostile in vos; vosmetipsi superabitis. CAP. LV, VERS. 2. Paratus est Dominus ad du cendos homines, ad eos bonis donandos misericors Deus; nec dona temporaria niodo hic se nobis largiturum annuntiat, sed et æterna in cœlo; nihil aliud a nobis deposcet, nisi animum gratum et docilem, docenti consentientem, et vocanti cum studio respondentem. VERS. 3. Auribus attendere dum jubet, non sen sus corporis intendere videtur. Nam oculis atten dentes, iisdem audire non valemus; nec auribus attendenti, iisdem videre licet. Quod etiam de eteris corporis sensibus valet. Quo constat cum ss Joan. IV, 34.

bus et audire fas est; simplex enim cum sit natura animus et incompositus, una eademque facultate audit ac videt. nobis consulere, ut oculis animi attendamus, qui VERS. 7. Impediunt te fortasse peccata tua atque in Deum impietas, et vetant ne ad ipsum confugias. Quod si autem misericordiam ejus perpenderis, jam nihil te impedire valebit; non enim ea erunt peccata tua, quæ benignitatem ejus vincere et su perare possint; multus ipse in unisericordia, nul ta quoque peccata dimittet, et ita vos mundos eliciet, ut ne vestigium quidem priorum delicto rum remaneat. VERS. 11. Prosperas vias observantibus legen se daturum denuntiat, vires ad perficienda mandata præstans, dummodo legis factores se præbere ve lint. Præsertim vero hoc Deo placuit ut qui capti vitatem ex Ægypto soluturi erant, summo studio opus suum perficerent, ipsi Israelitarum iter diri gerent et praesidio tuerentur. Quod quidem, Deo jubente, Cyri Persarum regis ope factum est; ipsis montibus de hac migratione exsultantibus, et aliis quoque apparentibus signis. Nam sicut desertum accedentibus mare Erythræum transire licuit, ita e captivitate egressi siccis pedibus funen Tigrim trajecisse narrantur, ut olim Jordanem, refertur quoque montes, ab hostibus antea vaslalos, tun:. a Deo fuisse ita immutatos, ut non suis tantum, sed et exoticis arboribus florerent. Qua montium immutatione benigne comprobavit Deus cuncta ipsius in manibus contineri, et mente dirigi. VERS. 15. Non igitur ære dato, sed gratis et sine pecunia dona Dei consequemini; non vini libaminibus, aut victimarum adipe indigetis; qui bus enim, et aliis pretio emptis, non plus prof cietis, quam laboribus et defatigatione; hæc enim non sufficiunt ad flectendum Deum CAP. LVI, VERS. 3. Vos, inquit, alienigenæ, qui Deo appositi estis, et ad præcepta ejus vitam instruitis, ne putetis vos beatitudinem consecuturos. et hæreditatem sanctorum; sed hoc recordals, quod noribus cum Abraham conjungimiui, non generis cognatione, morum curam geratis, slu diose Deo inserviatis, et non separemini a genere justorum. CAP. LVII, VERS. 1. Deducit eos ad penitentiam. memoria bonorum justis destinatorum. VERS. 3. Ulterius progressus iterum eos ad agnoscenda peccata adducere studet, justum procaciter increpantes, et eum inconsulte de vita ablatum existimantes. Indicat eos corpoream speciem sanctorum negavisse, et morum pravitate se ipsos consociavisse cum adulteris et merctri cibus. Perditione digni cum essent, temere viros lacessere conati sunt qui de recto curare et DeD

intendere studebant. Idolorum fautores, quibus pueros super montes et petras deferebant immo landos, Dei vindictam vitaturos sperabant VERs. 15. Quibus nominibus benigne Deus signi ficat se esse Excelsum; ipsi enim quantum in eis erat, Deum humilem effecerant, idolis consentien do. Præsertim vero sanctum se esse contendit, cum illi nomen ejus pravis cogitationibus et inhonestis operibus profanarent. Ego vero sanctus sum, et sanctis congaudeo, et sanctos homines efficio, vires eorum augendo, et mentes erigendo ad sublimiora, dummodo se ope mea dignos præbere, et contritam humiliațamque voluntatem præstare videantur; nam talibus ego vitam æternam largior. VERS. 10, Ulcisci eo sensu Deus dicitur, quod peccatores ideo malis afficiat, ut se quisque ad bo nam frugem recipiat; quod facit Deus, misericor dia nobis parcens. VERS. 17. In ipsis etiam penis repetendis miseri cordiam suam declarat Deus, dum multa peccantes paucis afligit. CAP. LVIII, VERs. 1. Rem leviter perpendentibus lætari videntur impii in voluptatibus suis; at in dies ad perniciem propius accedentes, vera laetitia carent; non enim est alia latitia praeter eam, qua per labores et tribulationes vitam æternam opera tur. Justi autem vera lælitia replentur; quippe qui opere ea perficiunt quæ intendunt, et ideo placida mente fruuntur ac tranquilla. VERS. 9. Quæ quidem hominibus peragenda sunt, vitam suam et mores suos recte instruentibus. CAP. LIX, VERS. 5. Pleraque consiliorum, quæ verbis locuti sunt, ut ova aspidum nondum ma tura, aut tela araneæ quæ nullius usus est, plus damni afferunt quam utilitatis. Quod si autem forte ea, velut fota, opere perficient, nonne merito eos cum hominibus conferres, ovum aspidis frangenti bus, et in eo regulum reperientibus? Qui scilicet anguis est venenatus et mortiferus, VERS, 10, Quæ hoc sensu accipies: quemadmo dum nihil eorum quæ obversantur cernere poterit, qui oculis licet præditus luce caret, aut qui lucem adeptus, oculis destituitur, ita necesse est ut qui mente aliquid complecti voluerit, doctrina illustre tur ex divinis Scripturis desumpta. VERS. 11. Tantus erit eis gemitus et ululatus, quantus urso catulos amissos lugenti; aut etiam quantus columbæ quæ natura continuo fremit. VERS. 17. Salutem, quam penas dantes per po pitentiam et docilitatem homines sibi operantur, suscipere dicit Deum, et velut indumentum, eorum Potius

circumdabitur Deus bonis hominum operibus. Quæ quidem de Deo referuntur, ut audientes excitent. et mentes eorum erigant, recordantium se iustitiam colendo Dei indumentum posse feri. justitiam induere. Imo quasi lorica et gamea, inquit, CAP. LX, VERS. 8. Præ oculis habendus est Dei mos propter benignitatem ventura prædicentis. Nunc minas intendit, ut diris perterriti, per pœ nitentiam et animorum conversionem imminentia sibi mala avertant; nunc autem bona promittit, ut justorum animos promissis confirmet, et fagram tiori in Deum studio incendat. At nulla unquam lege ad hæc perficienda cogitur. Nam illis peniten tiam agentibus, iram ponit; et bis a recta via de flectentibus, predicta bona non largitur: ipsi nos auctores sumus Deo prænuntiata mala immittendi. VERS. 10. Quæ an reapse perfecta sint quærentem,. historia apertissime docebit primum cum Cyrus et post hune Darius Jerusalem ædificaret; deinde etiam cum Alexander, sacram pompam miratus, pro irato amicissimum se præberet.. VERS. 15. Quod olim evenit, et nunc quoque de Ecclesiis constituendis valet; quibus enim unde quaque gentes primitias afferunt. VERS. 17. Episcopos vocat principes populi, quos et justitiæ inservituros prædicebat. CAP. LXI, VERS. 10. Mos est prophetis venture prospicientibus, de miseriis quidem lugere et con. tristari, de bonorum autem contemplatione, quæ populo nuntiant, etiamsi audientes fidem denega verint, lætari et spiritu exsultare, certam habentes ipsi rerum significatarum fiduciam. - Prospectatum igitur Christum propheta, ut vestimentum, induit; quicunque enim Christum induerit, vestimento salutis vestitus est, quo etiam sanctam suam Ec clesiam exornat. Ac iisdem affectibus permotus quibus sponsus in sponsam movetur, spiritu la tatur et exsultat, haud secus ac si cum Christo conjungeretur, Christum induisset, et tunicam eum habuisset laetitia. VERS. 11. Seminales sermones intendit animis velut terræ commissos; et cum horto collatos se mina sua efferente, non exotica aut aliena indu cente; cum terra ratione prædita et viam ad Chri stum patefaciente. Quo enim inodo oculi intima cognatione cum luce conjunguntur, et orto sole, statim hæc cognatio apparet, ita illuminante nos Salvatore, tenebrosis anime moribus illustratis, splendebit in nobis latens ad justitiam habilitas. Exsultationem dicit se in conspectu gentium multi plicaturum. CAP. LXII, VERS. 1. Spiritu exsultat propheta propter bona populo denuntiata; prædicit profe cto vel invitis Israelitis gratiam a Deo in gentes dif fundendam, non ideo tanen Sion negligendam, aut

derelinquendam Jerusalem næc autem illumi nanda erat ab eo propter divina de ipsa consilia, et dona ipsi largita. Etenim properantibus apo stolis Evangelium gentibus prædicare jussit Sal vator, ut ad oves prius irent, quæ perierunt domus Israel 16. VERS. 2. Nomen novum dicitur nomen Christia norum; sæpius idem innuit. Etenim baptizatus baptismo salutis, renovata tota ipsius conditione, novo quoque nomine vocatur fidelis. Judæus no vum illud nomen impugnat. Dicat igitur, juxta Isaiæ prophetiam, novum nomen quale sibi fuerit impositum. At non habet quod indicet. Restat igi tur ut nomen illud Christianorum nomen sit, a Christo desumptum, quod ipse nobis Dominus im posuit, gentes nomine suo nobilitans. VERS. 3. Ex variis floribus serta corona et dia dema regni coetum apostolorum designant, qui Ecclesiarum principes fuerunt et simul genere Is raelitæ; quibus novum nomen apte conveniebat, cum commune genus cum iis haberent. VERS. 4. Voluntas vocantur qui Dei voluntatem faciunt; vos et diligere dicitur, sicut habitans juvenis cum virgine. Hoc vero non marcentem, sed florentem conditionem designans; nam spon sus sponsam cohabitatione protegit. VERS. 6. Hodiernam Ecclesiarum constitutionem indicat;populo tota die et tota nocte mandata Dei cu stodiente; tota nocte docentibus presbyteris veram de Deo doctrinam, ac Dei laudes et memoriam cele brantibus. CAP. LXIII, VERS. 1. Edom vocat filios Esau; Bo soz vel Bosra dicitur caro Vir igitur iste cum fortitudine et violentia vobiscum justo calculo litigabit, poenas a vobis repetens. Litigat Deus enim cum hominibus, quando vocat eos in judi cium, ut doceat se legitima vindicta uti, nos au tem ipsi auctores esse supplicia in nos inferendi. Nam, vel vindictam exigens, omnia ad salutem nobis procurandam facit, ut a peccatis cessemus, at pœnitentiam agentes salvemur, aut mundemur penarum judicio. Et paulo post: Vere admiratione stupebunt spirituales virtutes, cum videbunt Deum suum, cum corpore in caelos ascendentem, et ru bentem sanguine, et crucis stigmatibus transfixum; et victoriam de morte relatam; et gratiam homi nibus largitam; et peccatorum remissionem. Nam hominibus propter peccata sua morte damnatis, Salvator noster ipse pro nobis mortem subiit, ut nobis immortalitatem operaretur. Et paulo post Quod si angelos exsultavisse audieris, noli illos ignorantiæ arguere; noverant enim Salvatoris con silia ex quo in terram delapsus carnem suscepit; s Matth. x 6. Hanc vocem non carnem significare, sed firmam atque munitam, luce probat clarius S. Hier. com. in Is. lib. xvI

sed te erudiendi gratia ac docendi hæc dicta sunt, ut discas angelos quoque de salute nostra gaudere, ac Domino congratulari, et mirari quod Deus pœ nas peccatis nostris debitas, ad salute nos et im mortalitate donandos, pro nobis subire voluerit. c VERS. 8. Rursus hic declarat quam inenarrabilis sit Dei benignitas. Memorat enim se olim vitam nobis be uigne et dein veniam misericorditer tribuisse, nos quasi creaturas suas sibi vindicans. Nec ab alio nos accepisse contendebat: «Nonne populus meus filij mei?, Hoc est, Mei cum sitis, pro filiis habebimini; al fectu vos complectar, quo filii diligendi sunt, dum modo vos in patrem vestrum gratos exhibeatis. Quæ autem ab eis Deo dicenda erant, Giliorunt in numerum receptis. VERS. 11. Rursus commendat propheta affectus Domini in populum probatos, res præteritas me morans, et fidem ut sibi facial, signa refert pa triarcharum gratia edita. VERS. 15. Hic propheta ad preces confugit,et Deum orat ut de cœlo prospiciat. Non profecto quasi Deus in cœlis includeretur, et terram occupare non posset, sed ut demissas mentes relevaret, et ad terram depressas ad cœlestia erigeret, ac doceret eos nil humile, nil indignum de Deo esse sentien dum, habendum vero præ oculis, quod præstans illa mens quæ cuncta continet et regit, omnia quo que uno intuitu de cœlo perspiciat. VERS. 16. Abraham patrem nunc non vocabo. non quod patriarcham negem, sed quod nomen Patris rectius Deo convenit. VERS. 17. Cuncta ad Dominum referente pro pheta, ne putes Deum nobis auctorem peccatorum esse; facultatem tantum permittit et concedit ſa ciendi, quæ cuique libuerint: causa igitur pec cati in nobis et a nobis, ad Deum autem referenda peccandi facultas. - Quasi comprehenderentur ipsi, et calamitatibus opprimerentur, ne peccarent impedientibus. VERS. 19. Assyriis scilicet urbes nostras diri pientibus, et plerasque earum evertentibus, au ferentibusque de patria Gothaos, qui et Samari tani vocantur, loci nomine appellati; ac duabus tantum tribubus in angulo remanentibus, sentit propheta parvam istam partem, quam possidere videbantur, iis non nisi ea de causa fuisse reli ctam, ut memoriam benignitatis servarent, olim a Deo patribus comprobatæ; ne si ista etiam au ferretur a nobis, quasi populus tibi alienus, et mu nerum tuorum expers fieremus. CAP. LXIV, VERS. 1. Rursus declaraus propheta non propter imbecillitatem Dei ipsos fuisse op pressos, sed propter nequitiam peccantium et le ges divinas violantium, effert sublimitatem Dei; quippe qui tantus est, ut, ipso iubente, calum ave

riatur et cuncta ut cera liquescant. Hic. Deum cum aliis conferens, qui dii vocantur, cum oculis cerni negat, aut auribus audiri; sed qui in omnia impe rium exerceat, solus est nec est alius qui eum su perare valcat. VERS. 5. Quæ hocce modo intelligenda: bonus Magister cum pravum habuerit discipulum, quem a nequitia rovocare voluerit, hortabitur eum ut melior fiat; quod si autem hic deterior in dies evadat, nedum a malo abstineat, tunc depellet eum Magister et derelictum pluribus etiam peccatis tradet. Ita de nobis factum est. Cum a pravis mo ribus averti noluerimus, tu iratus es, et nos ope tua destituti, omnium vitiorum labe trahimur. VERS. 6. Ea quidem ratione mandata observabi mus, ubi justitia jam non amicitiam nostram cum Deo defendet. Tunc enim ab eo deficiemus, quasi folia ab arboribus et a stirpe sua decidentia;; quod maximum crimen in nos habet. VERS. 7. Quotiescunque. Deus, vel multa horta tus, non poterit fideles suos a peccatis revocare, tunc ipse tandem irascetur, et ipsius cura desertos derelinguet. CAP. LXV, VERS. 1. Ad Salvatorem spectant G etiam hac. Quippe qui patria benignitate missus, et sua misericordia motus, omnibus hominibus manifestus factus est, hominibus eum nec vocan tibus, nec arcessentibus. VERS. 5. Ultrix scilicet vis. VERS. 6. Quando dicit, scriptum est, ignoran tiam nostram ab eo doceri credas. Cum enim scri pla nobis praeteritarum rerum memoriam retineant, et ad reminiscentiam nos deducant, et quasi ante oculos res gestas exponant, eodem modo nos do cet Deus. Cuncta autem Deo nota, et antequam fierent, jam novit ea. VERS. 8. Rursus hic divitias charitatis suæ ma nifestissime declarat singulari documento; nam ut cum inventum est acinum in botro maturuin, propter unicum illud uva ipsa servatur, et æsti matur magni, et a nemine carpitur, ita ego quoque si unum reperiero servientem mihi, omnibus par cam, juxta ea quæ Abraham fuerunt dicta, quando poenas a Sodoma repetebam, et vel quinquies mi sericordiam meam comprobavi; idem et nunc re fert ad indicandam benignitatem suam. VERS. 10. Quæ igitur ipsis largior propter pau cos inservientes mihi; vos vero, qui mihi contradi citis vitæ vobis auctori, qui dæmonibus indulge tis, et mente carentibus mensam paratis ac potio nes, morte moriemini. Jure autem eus morte dam nat; quippe qui post impietatem et peccata in Deum, vocantem non audierunt, et locum pœni tentia præstanti non paruerunt, sed iniquitates

suas etiam auxerunt, eaque feccrunt quæ nolebam. Forte VERS. 13. Quando ventri unice deditis, in pos sidendis frugibus summam felicitatem consistere videretur, ac eos tantum beatos esse qui istis abundant, terrere eos sermone volens, ut conversi salventur, frugum inopiam denuntiat. VERS. 15. Prædictis quæ hominibus imminent, nec Deum timentibus, nec ad ipsum se recipien tibus, adjicit Deus: Non modo longe diversa sor tientur qui mihi inserviunt, sed nomine etiam novo vocabuntur, sicut patriarchæ, qui pro moribus no vis quoque hominibus insigniebantur. Israelitis autem pœnitentiam renuentibus, gentibus dabitur hoc nomen, quod in æternum manebit, nec aliud. est præter nomen Christianorum. Jam non amplius idolorum memoriam facient, neque ea tanquam deos invocabunt, sed unum Deum et conditorem suum colent, et ab ipso bonorum copiam impe trabunt. VERS. 20. Multos annos perfecit qui non imma tura morte rapitur et viridem consequitur sene ctutem. Justus enim centenarius erit quasi adole scens ante tempus moriens; peccator vero cente narius maledictus erit, propter ipsam grandem ætatem damnatus. VERS. 22. Continuo florentes paradisi plantæ æternos fructus ferunt. Quippe qui, dum homo in paradiso esset, in dies magis ac magis aucti, aeterna homini gaudia præbebant; expulso autem homine ex paradiso, remanent fructus in æternum incor ruptibiles. VERS. 25. Quæ quidem denuntiat Deus Israel pœnitentiam agenti; quia autem indociles remian serunt, benedictiones suas gentibus impertitur, ut in Ecclesiam juxta veritatem suscipiantur. CAP. LXVI, VERs. 1. Ambabus tribubus adhuc terram suam occupantibus, seque in captivitatem propter studium Dei in templum non abduci pu tantibus, non vero propter bonitatem morum suo rum aut suam in Dominum pietatem, declarat Deus illos non loci aut templi gratia captivitatis immunes futuros, qui hæc præcipue colunt. Nam hæc retinebunt, ait Deus, propter inhabitantium circa legalia pietatem; quos enim templum possi dere volo, sint digni qui illud inhabitent. VERS. 6. Conclamant cuncta judicium Dei esse justum, fusis hostibus, Ezechia de templo egre diente et magnificentias Dei prædicante. Vens. 7. Hoc est: Partu nondum maturo pepe rit masculum, præstantem scilicet fetum et ter optatum; matribus enim masculorum generatio gratior. Et profecto masculum genitum fuit; dici enim effeminatus non potest populus Christo fide Docet ut poeniten lis; nain sensus illi virilis. tia diem partus præoccupemus, et velut parvulou

salutem nostram pariamus. Est quidem omnino super hominum mores, quod paulisper brevissima tolerantes, quasi diuturna pertulissemus, salutem consequamur. Quæ vero perficienda esse de Jeru salem nuntiabat, ad quam paulo post habitatores redirent ac tota gens. VERS. 8. Nam si ad Deum convertemini, con festim vos excipiet; nec rem ipso ad longum tem poris spatium differente, sine ulla mora statim omnes in Jerusalem congregabuntur. Non erunt qui fidem aut operam denegantes, prædicta dis turbant. Complebuntur sane quæ de gentibus dicta sunt; quippe quæ, suis derelictis, Deum suum et Salvatorem agnoscentes, de prioribus erro⚫ ribus pœnitentiam agentes, ad cœlestem Jerusa lem accedent. Israel vero usque ingratum se præ bebit: Deo vel præstantissimna promittente, indo ciles remanebunt, ne illud quidem recordati quod na mulierum fecunda, altera vero sterilis præ nuntiatur; Domino naturarum utramque naturam ad nutum suum componente; aliam quidem velut agrum frugiferum; aliam vero velut terram aridam et infecundam. VERS. 12. Omnibus ad eam undequaque con fluentibus. Nam gloriam gentium largietur eis ad Jerusalem festinantium, quasi filios suos et filias suas in humeris portantium, et ferentium super genua, ut cum iis communicent. Cuncta enim praebebit eis Deus adjutor, matris ad norinam bo- c næ de natis suis curam gerentis. VERS. 13. Quæ reperies historiis comprobata; præsertim vero narratione rerum nunc apud nos post adventum Salvatoris nostri gestarum. Idcirco ad veram Jerusalem tendimus, et veros Judæos portamus super humeros ac genua ferentes; cum enim in manibus beatos prophetas habemus, et illorum libris occurrimus, ipsi quoque in Deum Abraham et cæterorum patrum speramus; præ primis vero libros habentes a beatis apostolis post Salvatorem nostrum conscriptos et eos in hume ris portantes, ac de illis symbola salutis nostræ haurientes, quo pacto non vere veros filios veræ Jerusalem super humeros gerimus, quicunque de gentibus undequaque cum illa conjungi student. VERS. 14. Ossa germinabunt, pristinam virtu tem recipientia juxta Dominican prædictionem; quod etiam de beato Ezechiel historia refert, ossi bus aridis excitatis et inter se apte cohærenti bus s7 VERS. 15. Hæc profert ut indicet, quam rapide judicium facturum sit cum Deus nec tempore in digeat, nec mora: non enim externos accusatores exspectat, qui ipse cuncta novit antequam fierent, uti dictum est: • Inoperatum meum viderunt 37 Ezech. xxxvii, 12 sqq.

rationem, procellam et ignem suscipit, quem ipse in conscientiis nostris accendet. oculi tui Merito igitur rescindens peccandi VERS. 16. Per gladium significat spirituale judi cium et multos dicit esse vulnerandos, ut gravis simis minis deterriti, a peccatis recedant. VERS. 17. Quæ in medium affert, non tantum ut eos incriminetur, sed etiam ut eis salutem re prehensionibus preparet, si forte mentem intende rent. De mure hic loquitur, ut vel ita de detestan dis operibus suis erubescentes, a malis revocentur. VERS. 18. Non opera modo arguit extrinsecus apparentia, sed ipsas quoque pravas mentis cogi tationes: quod merito et salubriter ad utilitatem nostram præstat. - Jam non verbis minas inten dit, suam quoque præsentiam annuntiat. Per om nia enim studet Dominus ut salvet populum et sermonem perficiat ad patres prolatum: ideo tum minis cum promissis salutem ipsis operatur. Et paulb post: Eadem ratione hic quoque suam in eos inspectionem, adventum suum denuntiat; de clarans se eos de omnibus gentibus congregatu rum, inter quas degebant, quarum etiam linguas edisceban. Vers. 15. tunc etiam Deatos apostolos emisit t totum terrarum orbem perlustrati, Evangelium vel in extremis regionibus prædicarent. VERS. 20. Hic equos mulosque, et lampenas memorat, indicans præstantissimo animo futuras gentes, quem primus exhibuit eunnchus reginæ Candaces, qui Philippum curru suo vexit. VERS. 23. Jam non amplius errabunt circa Deum. nec mundi illecebris illecti ¡psi tanquam Deo in servient; sed cum Domino Deo conglutinati, con tinuo ei sacrificia offerent; jam non ter modo in annum, sed in singulos menses, inque singulas bebdomades congregabuntur in sanctas ecclesias. nocte a cultu veri Dei cessabunt. Quin imo, ulterius etiam progressi, nec die nec * Pgal. cxxxvIII, VERS. 24. Cadavera videbunt gentium cum Sennacherib adversus regem Ezechiam congrega tarum. Quæ autem omnia manifestabuntur in horrendo et illustri Dei adventu, cum, convocato creaturarum omnium cœtu, omnibus undequaque collectis, quisque pro meritis suis accipiet, ac sors cujusque apparebit, et videbunt vere vermem peccatorum immortalem, ignemque eorum inexstin guibilem; hoc est, judicium conscientia, quæ velut vermis immortalis in eorum animo vertelur; et torrebit etiam eos ignis ex ipsis elicitus, et omni bus conspicientur qui Dominum conditoremque suum agnoscunt.