vinis, deinde nostris legibus decernitur. Hinc sane 61 II Cor. 1, 23. *² [ Reg. x11, 5. Reg., Sic Reg. Basil. et edit. Comm. Edit. vero Paris. et Colon., mendose. Sic Reg. et Basil. Editi autem, men dose. Mor Reg., Editi, Basil. Beg., recte. Mux, Pleonasmi ejusmodi exemplu habes apud Xenophontem l. III futurum est, ut pietas tua, Dei juxta ac veritati! amantissima, nos omni suspicione liberos deprehen. dat: adversarios nostros sycophantas esse pronun tiel. 2. Calumnia autem ab inimicis meis ad tuam pie. tatem delata, 'propter piissimum Augustum ac bea tæ æternæque memoriæ virum Constanter fratrem tuum, licet ab illis ubique pervulgata ac scriptc tradita sit, vana tamen futilisque, vel priorum cri minationum falsitate demonstratur. Equidem si at aliis deferrer, res in jus vocari posset, multaque probatione opus esset, atque coram convincendus essem; sin a priorum calumniarum auctoribus hæc quoque prodiit, qui, quæso, linc palam non erit, hoc merum eorum esse commentum? Quapropter clam me hæc obloquuntar, rati se tuam posse de cipere pietatem. At res secus illis cessit: nequa quam enim pro eorum libidine aurem præbuisti, sed pro tua animi tolerantia depellendæ criminationis copiam fecisti. Quod enim non statim commotus es, nec pœnas expetiisti, nihil aliud illud est quam quod ut æquum decet imperatorem, viri injuste delati de fensionem exspectasti: quam si audire dignatus fue ris, confido fore ut eorum temeritatem 235 dam nes, qui Deum non metuunt, prohibentem, ut ne mendacium apud regem ore proferant. 3. Haud sine pu lore eas depellere calumnias ag gredior, quas ne ipsum arbitror accusatorem co ram nobis proferre ultra ausurum. Næ ille probe novit et se mentiri, et me non usque adeo in sanum ac mente captum fuisse, ut talia vel co gitasse in suspicionem venire po sim. Quamobrem aliis sciscitantibus nequaquam respondissem, ut ne vel ipso defensionis meæ tempore auditores animi penderent. Verum apud tuam pietatem clara et`magna voce meam propugno causam: extensa que manu, ut ab Apostolo didici, Deum testem advoco in animam meam: et, ut in historiis Regum scriptum habetur 62: testis est Dominus, testis est et Christus ejus (quod et mihi, quæso, dicere conce das) me unquam de tua pietate in malam partem verba fecisse apud fratrem tuum beata memoriz Constantem, piissimum Augustum: neque illum, ut calumniantur isti, in te cocitasse. Imo, si quando nobis ipsum a leuntibus, de tua humanitate mentio nem ipse faceret; turc autem fecit cum Thalassus Pilybionen se contulit: quo tempore nos Aqui leiæ versabamur. Testis est mihi Dominus, eorum quæ tinc de tua humanitate protuli: ac utinam ea Deus anime tuæ revelare velit, ut hinc explorata p. Sic Reg. et Basil. Editi vero, Mox Reg. «lcest in editis, sed in Reg. et Basil. le gitur. Edit. Commel.. niendose. ldem Sic Reg. et Basil. Editi vero, men

quid causm esset quod accerserer, non noram enim, testis mihi Dominus est didicique quosdam epi scopos, qui eo concesserant, rogasse illum, ut tuae pietati pro synodo cogenda scriberet. Crede mili, Imperator, sic gesta res est, neque mentior. Medio lanum igitur cum accessissem, magnam ejus exper tus sum humanitatem me quippe dignatus est ad conspectum admittere suum: indicavitque mihi se scripsisse, et ad te misisse, rog asseque ut synodus convocaretur. Me autem postra in prædicta urbe degentem iterum misit in Gallias, eo enim pater quoque Hosius concesserat, ut una inde Sardicam peteremus. Post peractam vero synodum litteras mihi tum Naisso degenti misit atque hinc profe ctus, Aquileiæ postea commoratus sum, ubi redditæ mihi sunt tuæ pietatis litteræ. Accitus inde Tursum a beatæ memoriæ viro, in Gallias iter institui: hincque demum tuam adii pietatem. 5. Quo igitur loco, aut quo tempore, me accusator ejusmodi protulisse verba criminatur? aut quo prs sente eo insaniæ progressus sum, ut ea loquerer quæ me ille dixisse mentitur? Quisnam illi talia dicenti astipulatur? quis cum illo adversum me testis adest? Nam quæ oculi ejus viderunt hæc dicere debet, ut divina præcepit Scriptura “. Sane rerum nunquam gestarum ne unum quidem ille testem reperiet. Me autem nequaquam mentiri, testis una cum veritate, ipsa quoque pietas tua. Cum enim te memoriæ tenacissimæ norim, recor dare, quæso, verborum quæ tum tecum habui, cum me vultum subire tuum dignatus es: primo Viminacii; secundo, Cesarem Cappadociæ; tertio, Antiochiæ; an vel de Eusebianis, quanquam ine acerbe vexassent, in malam partem apud te verba fecerim: vel si quospiam qui me injuste læsissent, accusarim. Quod si ne illos quidem criminatus sum, quos criminandi causa aderat, quanam insa nia ductus imperatorem apud imperatorem accu sassem, fratremque concitassem in fratrem suum? Obsecro vel me coram convinci jubeas, aut calum nias agnoscas atque condemnes, Davidemque imi teris qui ait: Detrahentem secreto proximo suo, hunc persequebars. Siquidern quoad obtrectatori bus licuit, caedem illi perpetrarunt: nam os quad mentitur occidit animam ". At tua vicit patientia, dum mihi fiduciam præbuit ad criminis remoto nem; ut hinc adversarii mei ut contentiosi ac sy cophante damnari possint. Hæc de piissimo fratre tuo, Dealæ nemoriæ viro dicta sint: nam pro sa pientia a Deo tibi data, ex paucis istis plurima præoccupare poteris, confictamque accusationem deprehendere. 6 Prov. xxv, 8. • Psal. f, 5. ** Sap. 1,11. Sic Reg. et Basil. In editis deest. deest in Reg. Mox Reg., Εdi Infra editi, mendose, Reg. Reg., 237 6. Quod vero attinet ad secundam calum niam, an scilicet litteras tyranno miserim (no men quippe ejus ne proferre quidem velim), tule, quæso, volueris et per quos aquum censueris, In Reg. desideratur. deest in Reg. El deest in edit. Paris. et Coron. Sed in Reg. Basil. et edit. Conum. legitur, et recte quidem. Infra Reg.,

S. ATHANASII OPP. PARS I. - HISTORICA ET DOGMATICA. quentia erant angustiores. Deinde quo pacto Domi num precari decuit, quidve satius fuit; separatim me populum cum periculosa compressione conve nire, an in loco qui totius multitudinis jam capar esset; ut una illic eademque populorum vox cum consonantia audiretur? Præstabat certe istud, hinc enim multitudinis unanimitatem cernere erat, hinc que Deus est ad exaudiendum promptior. Si nam que juxta ipsius Salvatoris promissionem ", duobus ob 242 quamlibet causam convenientibus, quod cunque petierint dabitur illis: quid si tanti populi convenientis una vox proferatur, qua Deo dicunt, Amen? Cuinam hoc ipsum non admirationi fuit? Quis te beatum non prædicavit, cum tantam populi frequentiam uno in loco coactam cerneret? Ecquod illud populorum gaudium, qui, cum hactenus in sejunctis locis convenissent, mutuo jam conspectu fruerentur? Id omnibus lætitiæ causa fuit, soli sycophantæ, mceroris. 17. Restat ut alteri ejus objectioni quæ adhuc superest occurram. Siquidem aiet forte obtrectator ille: Edificio nondum completo, haud licuit illic orationes fundere. At Dominus ait: Tu autem cum oraveris, intra in cubiculum tuum, et claude ostium **. Quid ergo dixerit calumniator? Imo potius, quid prudentes ac veri Christiani dixerint? Hos interro ga, imperator: nam de illis quidem scriptum est Stultus stulta loquetur: de his vero, Ab omni sa piente consilium accipe". Cum tam angustæ eccle siæ, cum tanta esset populi frequentia, ut ad de serta loca proficisci pararent, quid facto opus erat? Solitudo absque januis, ac quibusvis volentibus pervia; Dominicus autem locus muris cinctus est januisque clausus: adestque illic conspicuum pios inter profanosque discrimen. Nonne, imperator, quivis sapiens cum tua pietate hoc eligendum an nuit? Quippe norunt hic legitimam esse orationem, illic inconditæ turbæ suspicionem: nisi forte deſi cientibus locis, solitudinem ii duntaxat qui orant, incolant, ut Israelitis contigit: imo vero illis quo que exstructo tabernaculo, locus orationis circum scriptus in posterum fuit. O Domine, ac vere Rex regum Christe, Fili Dei unigenite, Verbum et Sa pientia Patris, in crimen ecce vocor, quod clemen tiam tuam populus deprecatus sit, ac per te Patrem tuum, qui est super omnia Deus, obsecrarit, pro salute famuli tui piissimi Constantii. Sed tuæ boni tati gratias ago, quod mihi vitio vertatur legum tuarum observatio. Graviori enim criminationi Matth. xv, 2. so Matth. vi, ss Isa. XXXII, 6. 6 Tob. 1 19. In editis, Sed quod desit in omnibus mss. omissum est. Reg., deest in Reg. nec lectum est a Nannio, qui vertil, aut non inter felicia prædicet. Reg. quem sequimur, Edit. Comm., Basil. edit. Paris. et Colon., Edisi, mendose, Reg. et Basii. quos sequimur. Εdi deest in Reg. Sic Reg. et Basil. Edit. vero Paris. et Col. Comm., male. Paulo post Reg., optime. Editi male Haec, desunt in Reg. Paulo post ide,

mus, qui cum jam illic populum coegissent, con summato tamen opere, gratia's Domino egerunt, ac dedicationem celebrarunt. Id te quoque facere con venit, paratus enim locus, præmissisque orationi bus expiatus, tuæ pietatis præsentiam postulat: id enim illi ad perfectum ornatum deest. Hoc utinam expleas, ac vola tua Domino reddas, cui hanc do mum excitasti! hæc quippe omnium vota sunt. 19. Verum, quæso te, aliam disquiramus calum niam, ejus quoque propulsandæ veniam concedito. Ausi sunt enim me calumniari, quasi mandatis tuis, quibus jussum aiunt ut ecclesia excederem, non obtemperarim. Equidem non possum non mi rari eos minime defatigari in conângendis crimini bus.: nec sic tamen ego deterreor, imo potius ætor in ea depellenda criminatione: quanto enin plures edam apologias, tanto facilius eorum malignitas deprehendi damnarique poterit. Nequaquam ob stiti pietatis tuæ mandato, absit! non tanti quippe sum ego ut obsistam vel quæstori Urbis, nedum tanto imperatori. Neque opus ut hac de re multa verba faciam, testis quippe mihi est tota civitas. Concede tamen ut ab initio rem uti gesta est enar rem: nam te, si audieris, miraturum arbitror ini micorum meorum temeritatem. Montanus Palati nus epistolam ad me detulit, quasi ego a te scripto postulassem ut in Italiam mihi concedere liceret; ut quæ rebar ecclesiasticis rebus deficere instau rari possent. Et sane gratias ago pietati tuæ, quod Jitteris quas a me profectas arbitratus es perhuma niter annueris, curamque gesseris ut commode ac sine labore iter instituerem, ad leque pervenirem. At certe miror rursum, quod vel ad aures tuas mentiri nihil sint veriti, cum tamen mendacium diabolo sit proprium, mendacesque ab eo alieni sint qui ait: Ego sum veritas s. Non enim scripsi, nec istiusmodi epistolam accusator unquam pro ferre poterit. Ac etsi par mihi fuisset litteris a te quotidie postulare, ut benignum vultum tuum con spicere liceret; 244 verumtamen nec fas est ec clesias deserere, nec me decuit pietati tuæ mole stum esse, cum potissimum, nobis etiam absenti bus, soleas ecclesiasticis petitionibus annuere. At quæ ipsa sunt... 20. Sed undenam ejusmodi epistolam nacti sunt obtrectatores mei? Nosse velim quisnam ipsis eam tradidit. Jube, quæso, ut respondeant: hinc enim edisces ipsos hanc commentos esse criminationem; quemadmodum illam quæ spectat exsecrandum Magnentium falso pervulgarunt. Quod si in hoc quo que sycophantæ deprehendantur, ad quam in po sterum nos pertrahent defensionem? Hoc curant ss Joan. XIV, Sic Reg. et Basil. Editi vero, Lectio vitiata. Sic Reg. Edili autem Sic Reg. et edit. Conum. Edit. vero Paris. et Colon., mendose, Sic Reg., in editis deest. Epistola vero Montani de qua hic, forte excidit, vel quod vero Montanus jussit, me recitare jubeto, nam hæc similius est ab Athanasio nunquam huc adjecta fuit; nam cum coram Constantio sui purgandi causa esset oraturus, potuit hujus epistolæ exemplar ab Apologia sejunctum deferre, ut Constantio perlege ret. Alias quid causa esset quod omissa frais Set?

S. ATHANASI OPP. PARS I. - HISTORICA ET DOGMATICA. in mutuum venimus conspectum; nec quid piam a te jussum mihi ille significavit. Imo cum Syrianus dux exercitus Alexandriam ingressus est, Arianis rumores quosdam spargentibus, ac se arbi tratu suo acturos denuntiantibus; sciscitabar ex co num eas quas illi jactitabant litteras haberet fateor quippe me jussionis tuæ litteras postulasse. Cum autem se non habere dixisset, rogavi ut vel ipse. Syrianus, vel Maximus præfectus Ægypti hoc mihi jussum scripto traderent. Hoc autem ideo po stulavi, quod tua mihi humanitas scripsisset, ut a nullo turbarer, neque iis qui me terrere vellent attenderem sed in ecclesiis degerem citra ullum metum vel sollicitudinem. Qui autem eam episto. lam detulere, sunt Palladius olim palatii magister, et Asterius qui fuit dux Armeniæ. Exemplar autem epistolæ ut perlegam concede, sic enim habet 23. Exemplar epistolæ quod sic habet Et alia manu Divinitas servet te plurimis annis, Pater dilectissime. Constantius Victor Augustus Athanasio. Optasse me semper ut omnia fausta defuncto fra tri meo Constanti acciderent, prudentiæ tuæ latere non arbitror. Quem cum sceleratissimorum virorum dolo sublatum cognovissein, quo mærore affectus sim, facile vestra prudentia judicaverit. Verum quia hoc tempore nonnulli te tam luctuoso nego tiorum decursu terrere conantur, has litteras ad tuam reverentiam millendas existimavi. Hortor que te, ut, quemadmodum episcopum decet, popu lum doceas ad legitimam convenire religionem, et cum illo de more orationibus incumbas: id enimn nobis placet. Nam quod spectat sententiam nostram, te omni tempore in tuis sedibus episcopum esse vo Junus. 24. De hac epistola illi quidem cum judicibus verba fecere. Ego vero cum epistolam haberem ejusmodi, nonne jure litteras postulavi, nec temere eorum machinationibus adhibui animum? Illi autem cum jussa tuæ pietatis nequaquam proferrent; nonne plane contra hujus epistole sententiam agebant? Equidem cum litteras illi non darent, haud simile vero putabam verba sine litteris ad me transmitti hujusmodi quippe verbis ne animum adhiberem lit teris suis jusserat tua humanitas. Jure igitur illud egi, religiosissime Auguste: ut sicut cum epistolis ingressus suin in patriam, sic ex mandato tuo ab illa discederem: ne utpote qui ab Ecclesia aufugissem, in judicium aliquando vocarer: sed jussus, prole Sic Reg. Basil. et edit. Comm. Edit. vero Paris., male, Ilæc Constantii epistola habetur quoque in Epist. ad solitarios, sed non iisdem verbis. Con stantio enim Latine scripta, bis Græce versa est ab Athanasio cujus prima hæc est versio, secunda vero in Epistola ad solit. legitur. Ait Lucifer Calaritanus lib. 1 pro sancto Atba nasio, p. 132, Constantium litteris suis jurasse Alexandrinis, se nihil deinceps mali facturum Atha nasio Ita Reg. et ita legendum videtur. Editi, ato Paulo post Reg. et Basil., Editi, male. Ibidem Reg., recle. Editi, Mox Reg., Reg., Editi, Paulo post Reg., Editi, Post editi hæc habent, quæ in Reg. et Basil. desunt, et expunximus. in Reg. legitur. In editis deest In Reg. deest, male.

ductum impie de Deo sentire, ita nempe affecum ut ille affectus declaratus est, scelestus cum sit. Verendumque est ne Aurumim profectus, vestra tes nefariis et impiis sermonibus corrumpat; nec so lum ecclesias confundat et turbet, in Deumque bla sphemet, sed etiam singulis nationibus hinc vasta tionis et excidii auctor sit. Certum quippe habeo ipsum Frumentium non pauca edoctumn, magnam que in publicum bonum utilitatem consecutum, venerabilissimi scilicet Georgii consortio, necnon reliquorum qui in iis docendis apprime versati sunt, ad suas sedes reversurum, in omnibus ecclesiasticis rebus apprime eruditum. Deus vos custodial, fratres honoratissimi. 32. His auditis et propemodum perspectis, per ea eremum retulisse pedem, id animo perpendens, quod tuæ quoque religioni perspectum arbitror, si nos quæreremur, ut deprehensi adduceremur ad præfectos, fore illud impedimentum ne tuam ad iremus benignitatem. Nam si ii qui adversun nos subscribere recusarunt tot tantisque malis sunt affecti: si laici qui cum Arianis communicare noluerunt capitis damnati sunt; nihil dubium erat recentiora ac sexcenta necis genera a quæ nuntii fusis lacrymis enarrabaut, fateor ne in ” Exod. xx, 13. Reg., Sic Reg. et edit. Comm. Edit. Paris. et 251 sycophantis adversum me excogitatum iri meque obtruncato adversarios nostros quidlibet in quoslibet machinaturos esse, eoque libentius auda ciusque mentituros, quo nulli aderunt qui se falsi arguant. Non enim ob pietatis tuæ formidinem au fugi: explorata quippe mihi est tua clementia et humanitas; sed quòd ex gestis facinoribus inimico rum furorem præ oculis haberem: mecumque re putarem fore ut veriti illi ne de rebus præter pro bitatis tuæ sententiam gestis coarguerentur; mei interficiendi causa nihil non agerent. Næ illa dun taxat fuit tuæ humanitatis jussio, ut episcopi ex urbibus et ex eparchia ejicerentur: verum illi ad mirandi viri, plus quam tu jusseras ausi, ultra tres eparchias, in deserta, inculta et horribilia loca senes homines et grandævos episcopos expulere. Nam qui ex Libya erant, in magnam Oasin, et qui ex Thebaide, in Ammoniacam Libyæ sunt relegati. Neque rursum formidine mortis effugi, ne quis illo rum jure timiditatis me arguat; sed quia illud Sal vatoris præceptum est, ut, cum persecutionem pati mur, fugiamus; dum inquirimur, nos absconda mnus, nec in apertum nos periculum immittamus ne, dum nos offerimus, persecutorum iram magis accendamus. Par quippe crimen est sibi manus in ferre, et seipsum inimicis interficiendum tradere. Etenim fugere, ut jussit Salvator, illud est tempus agnoscere, ac revera persecutorum curam gerere ut ne illi ad sanguinem usque desævientes, rei fant violati illius præcepti: Non occides”. Tametsi illi dum nos calumniantur id maxime spectant, ut nos Colon., Sic Reg. In editis ei deest,

dignatio Domini hæc mihi quoque secedendi occasio fuit, religiosissime Auguste, nec piguit me vel in desertum proficisci, vel si opus fuisset, in sporta a mœnibus demitti'. Omnia enim sustinui, et cum feris habitavi, donec vos pertransiretis: nam opportunum tempus exspectabam, quo hæc verba facere liceret, confidebamque calumniatores con vincendos esse, manifestamque fore tuain buunani tatern. O beate ac Deo dilectissime Auguste, quid maluisses? mene ad te accedere ardentibus syco phantis meis, ac me occidere quærentibus, an, uti scriptum est, une tantisper abscondi, ut interim sy cophantæ quidem hæretici deprehenderentur, hu manitas vero tua innotesceret? Num voluisti, o im perator, ut tuis me judicibus sisterem, ut licet tu comminatorie tantum scripseris, illi tamen senten tiæ tuæ ignari, et ab Arianis concitati, ex litteris tuis me interficerent, homicidiumque illud tibi ob litteras datas imputarent? Non decuit certe, vel me sponte illos adire, et ad necem nemetipsum tr dere: vel tibi Christo devoto imperatori, Christin norum, praesertim episcoporum, cades ascribi. c * Isa. xxvi, 20. 'Il Cor. xi, Basil., Reg., Reg., nus, 35. Satius itaque fuit ut me occultarem, et hanc temporis opportunitatem exspectarem. Certe novi te, divinarum Scripturarum peritus cum sis, an nuere, factumque meum probare. Nam viris qui te concitabant desistentibus, apparuit religiosa lua clementia: omnibusque notum fuit, te ne antea qui den Christianos persecutum fuisse, sed illos ipsos Ecclesias devastasse, ut suam impietaten ubique disseminarent: cujus causa etiam nos nisi aufugisse jamdiu essemus insidiis eorum circumventi. Qui enim ejusmodi calumnias apud tantum impera torem adversuni me proferre non dubitant, qui tam nefaria adversus episcopos et virgines ausi sunt, haud dubium quin nostram quoque molirentur ne cem. Sed gratia Domino, qui tibi imperium tradi dit, quod omnes certiores facti sint, cum de tua be nignitate, tum de illorum malitia, cujus causa ab initio fugam feci, ut mibi postea te alloquendi f cultas esset, tuque invenires quem humaniter exci peres. Obsecro igitur, ut quandoquidem scriptum est: Responsio kumilis avertit iram', et: Acceptæ sunt regi justæ cogitationes, hanc admittas apolo giam, omnesque episcopos et alios clericos patrie et Ecclesiis suis restituas, ut calumniatorum quidem malignitas palam fiat, tu vero nunc et in judicii die cum fiducia 253 Domino et Salvatori nostro ac omnium regi Jesu Christo hæc dicas: Non perdidi ex tuis quemquam*; sed isli omnibus insidiati sunt ego autem de iis qui interempti sunt, de laceratis virginibus, deque aliis quæ adversum Christianos gesta sunt, dolore sum affectus: pulsos reduxi pro priisque Ecclesiis restitui. 8 Prov. xiv, 35. * Joan. xvIII, 9. Prov. xv, 1. Nat deest in Reg. Editi, sed in Reg. deletum. fa