præparationis, Ecclesiasticæ Historiæ; In Porphyrium, Christianorum hostem acerrimum: Apologias item sex pro Origene composuit; De vita Pamphili martyris, aquo ob amorem cognomentum accepit, libros tres: Item Commentarios eruditissimos in centum et quinquaginta Psalmos. LECTIO 3. Præterea, ut legitur, omnium provinciarum cum multorum sanctorum martyrum passiones et confessorum vitam ac virginum cognovisset, viginti libros de eisdem sanctis scriptitavit; ob hos ideo et præcipue Evangelicam præparationem, cum apud gentes præcipuus haberetur, paternam deorum religionem ob veritatis amorem contempsit. Scripsit quoque Chronicorum historiam a primo anno Abrahæ usque ad annum trecentesimum, quam D. Hieronymus prosecutus est. Fuit denique Eusebius hic post conversionem Constantini Magni, eidem quoad vixit, multa benevolentia conjunctus. In Breviario Lemovicensis Ecclesiæ, edito anno 1587. per Hugonem Barbox, habetur hæc collecta, eodem die 21 Junii. Omnipotens, sempiterne Deus, qui nos concedis sancti Eusebii confessoris tui atque pontificis agere festivitatem, deduc nos, quæsumus, ejus precibus ad cœlestium gaudiorum societatem. Per Dominum nostrum Jesum Christum, etc. In antiquo Missali ejusdem Ecclesiæ, edito anno 1483, Parisiis, sic habetur: Sub eodem die sancti Eusebii episcopi officium. Statuit ei, etc. Oratio. Da, quæsumus. Epistola. Testificor coram Deo. Evangelium. Vigilate. Quæ omnia in communi confessoris episcopi. Et dicatur residuum, ut unius episcopi. In veteri Kalendario manuscripto ejusdem Ecclesiæ habetur in mense Junio. xı Kalend. Julii. Eusebii archiepiscopi. Codex ms. Parisiensis Ecclesiæ ante octingentos annos exaratus, continens Eusebii Historiam ecclesiasticam, Rufino interprete, sic incipit: In nomine Dei summi, incipit listoria sancti Eusebii Cæsariensis episcopi, id est libri numero xı. Ex libro De luminaribus Ecclesiæ, qui habetur in collectaneis Bedæ, et inter opera spuria B. Hieronymi. Eusebius Cæsariensis, clavis Scripturarum, custosque Novi Testamenti, multis major in conscriptionibus esse comprobatur. Tria sunt præclara, quæ hoc in operibus ejus vere testantur: Canones quatuor Evangeliorum, qui Novum Testamentum narrant atque custodiunt, decem libri Historiæ Ecclesiasticæ, et Chronicon, id est, temporum breviarium. Et nos omnia ejus vestigia qui imitari potuisset, nunquam reperimus. Ex Miscellaneis ms. Theodori Metochitæ, ex capite cujus titulus est: "Out nives öso: ¿v Alyúmp ἐνεπαιδεύθησαν, τραχύτερον τῷ λέγειν χρῶνται. Eusebius item Pamphili, ex Palestina quidem oriundus ſuit, sed in Ægypto, ut ipse scribit, diutissime versatus: vir undecunque doctissimus, quemadmodum apparet ex plurimis quos edidit libris, dictione tamen utens, ut dixi, scabra et aspera. Καὶ ὁ τοῦ Παμφίλου Εὐσέβιος ἐκ Παλαιστίνης μεν τὸ γένος, ἀλλ᾽ ὡς αὐτός φησι, τοῖς ἐπ' Αἰγύπτου πάνυ τι χρονίως συνεφοίτησε· πολυμαθὴς ἀνὴρ, καὶ δῆλός γε πολλὰς ἐκδόσεις προενεγκών, καὶ χρώμενος οὕτω τῇ γλώττη. Ex libro Marcelli Ancyrani contra Arianos. Incidi aliquando in epistolam a Narcisso scriptam, Ἐντυχών Ναρκίσσου τοῦ Νερωνιάδος προεστῶτος Neroniadis episcopo, quam ad Chrestum quemdam επιστολῇ, ἣν γέγραφε πρὸς Χρηστόν τινα, καὶ Εὐet Euphronium et Eusebium direxit, quasi proposita ipsi ab Hosio episcopo quæstione, utrum ipse, veluti Eusebius Palæstinus, duas substantias fateretur. Hanc ubi legissem, animadverti et ipsum scriplo illo suo tres substantias omnino confiteri. φρόνιον, καὶ Εὐσέβιον, ὡς Ὁσίου τοῦ ἐπισκόπου ερωτήσαντος αὐτὸν, εἰ, ὥσπερ Εὐσέβιος ὁ τῆς Παν λαιστίνης, δύο οὐσίας εἶναί φησιν, οὕτω καὶ αὐτὸς λέγοι· ἔγνων αὐτὸν ἀπὸ τῶν γραφέντων, τρεῖς εἶναι πιστεύειν οὐσίας ἀποκρινόμενον. Ex epistola synodica episcoporum Ægypti congregatorum in urbe Alexandria, ad omnes Ecclesia catholicæ episcopos, quam refert Athanasius in Apologetico secundo adversus Arianos. Quod enim concilium episcoporum, aut qui con- ‘essus veri studiosus illic fuit? Nonne plerique illorum inimici nobis fuerunt? Nonne Eusebius ob Arii insaniam adversus nos irruit, et alios idem cum ipso sentientes adduxit? Nonne assidue conΠοία γὰρ καὶ σύνοδος ἐπισκόπων ἦν τότε; ποῖον συνέδριον ἀληθείας ἐχόμενον; Τίς τῶν πλειόνων ἐν αὐτοῖς οὐκ ἐχθρὸς ἡμέτερος ἦν; Οὐ διὰ τὴν ᾿Αρείου μανιαν οἱ περὶ Ευσέβιον καθ᾿ ἡμῶν ὥρμησαν; οὐ τοὺς ἄλλους συμφρονοῦντας αὐτοῖς ἐπήγοντο; Οὐκ

ἀεὶ κατ' αὐτῶν ἐγράφομεν ὡς τὰ ᾿Αρείου φρονούντων; tra eos scripsimus tanquam adversus Ariani do Οὐκ Εὐσέβιος ὁ ἐν Καισαρείᾳ τῆς Παλαιστίνης ἐπὶ τη θυσία κατηγορεῖτο ὑπὸ τῶν σὺν ἡμῖν ὁμολο γητών; gmatis assertores? Nonne Eusebius, Cæsareæ Palestinæ episcopus, a nostris confessoribus accusatus est, quod idolis sacrificasset? Epiphanius in hæresi Meletianorum. Ταῦτα ὁ βασιλεὺς ἀκούσας, αἴρεται μὲν θυμῷ, κελεύει δὲ συγκροτηθῆναι σύνοδον κατὰ τὴν Φοινίκην ἐν Τύρῳ τῇ πόλει· ἐκέλευσε δὲ δικάζειν Εὐσέβιον τὸν Καισαρείας καὶ ἄλλους τινάς· ἦσαν δὲ προσκεκλιμένοι οὗτοι ποσῶς μᾶλλον τῇ τῶν ᾿Αρειανῶν χυδαιολογία. Καὶ ἐκλήθησαν ἐπίσκοποι τῆς Αἰγύπτου τῆς καθολικῆς, καὶ ὑπὸ ᾿Αθανάσιον ἀκρέμονές τινες ἄνδρες καὶ μείζους, καὶ ἐν Θεῷ ἔχοντες διαφανῆ τὸν βίον· ἐν οἷς ἦν ὁ μακαρίτης Ποτάμων ὁ μέγας, ὁ τῆς Ηρακλείας ἐπίσκοπος καὶ ὁμολογητής· ἀλλὰ καὶ οἱ τῶν Μελετιανών, μάλιστα οἱ τοῦ ᾿Αθανασίου κατηγο φούντες. Ζηλωτὴς δὲ ῶν ὑπὲρ ἀληθείας καὶ ὀρθο δοξίας ὁ προειρημένος Ποτάμων ὁ μακαρίτης, ἐλευ θεροστομῶν, ὃς οὐδέποτε εἴληφε πρόσωπόν τινος τὸν ὀφθαλμὸν γὰρ ἐν τῷ διωγμῷ διὰ τὴν ἀλήθειαν τυφλώθη· ἑωρακὼς τὸν Εὐσέβιον καθεζόμενον καὶ διχάζοντα, καὶ ᾿Αθανάσιον ἑστῶτα, καταπονηθείς τῇ λύπη, καὶ δακρύσας, οἷα γίνεται παρὰ τοῖς ἀλη θέαν, ἀπετείνατο φωνῇ μεγάλη Ευσεβίῳ λέγων· «Σύ καθέζῃ, Εὐσέβις, καὶ ᾿Αθανάσιος ἀθῶος ὢν παρὰ σοῦ κρίνεται· τίς ἐνέγκοι τὰ τοιαῦτα; Λέγε δέ μοι σύ, εὐ σὺν ἐμοὶ ἦσθα ἐν τῇ φυλακῇ ἐπὶ τοῦ διωγμοῦ; Εἀγὼ μὲν ὀφθαλμὸν ἀπεβαλόμην ὑπὲρ ἀληθείας· σὺ δὲ ούτε φαίνῃ λελωβημένον τι ἔχων ἐν τῷ σώματι, οὔτε ἐμαρτύρησας, ἀλλὰ ἕστηκας ζῶν, μηδὲν ἠχρωπρισμένος. Πῶς ἀνεχώρησας ἀπὸ τῆς φυλακῆς, εἰ μὴ ὅτι ὑπέσχου τοῖς τὴν ἀνάγκην τοῦ διωγμοῦ ἡμῖν ἐπενέγκατε τὸ ἀθέμιτον πρᾶξαι, ἢ ἔπραξας, ο β His auditis imperator magnopere excanduit. Igitur Tyri in Phœnice convocari synodum jubet, eique judicio præesse cum quibusdam aliis Cæsariensem Eusebium, qui omnes in Arianorum inanissimum dogma propensiores erant. Cum his ex catholica Ægypti Ecclesia, et Athanasio subjecta, episcopi quidam advocati sunt, primarii quidem ac præstantes viri, atque eximia vitæ sanctitate præditi; inter quos felicis memoriæ magnus ille Potamo fuit, Heraclea episcopus et confessor. Aderant et Meletiani, Athanasii præsertim accusatores. At beatus Potamo veritatis ac rectae fidei ardore æstuans, vir summa loquendi libertate, qui nullius unquam personæ rationem habuerat, et pro veritatis confessione alterum in persecutione oculum amiserat, Eusebium sedentem et judicantem, stantem vero Athanasium conspicatus, dolore confectus et illacrymans, sicut sinceris hominibus usu venire solet, magna voce adversus Eusebium invectus est. El, «Tene, inquit, Eusebi, sedere, et innocen tem Athanasium a te judicari? Quis ista sustinere possit? Dic mihi, nonne mecum persecutionis tempore in custodia fuisti? Atque ego quidem oculum pro veritate perdidi, tu nulla corporis parte mutilatus es, neque martyrium subiisti, sed vivus inte gerque consistis. Quanam ratione e carcere evasisti, nisi propterea quod persecutoribus nostris spopondisti te sacrificaturum ac fortasse etiam sacrificasti? Es epistola episcoporum catholicorum Ægypti ad synodum Tyri, quam refert Athanasius in supradicto Apologetico. Καὶ γὰρ πάλιν οἴδατε, ὡς προείπομεν, ὡς ἐχθροί εἰσιν ἡμῶν, καὶ διὰ τὸ Εὐσέβιος ὁ τῆς Καισαρείας, ἐχθρὸς γέγονεν ἀπὸ πέρυσιν. Scitis enim, quemadmodum superius diximus, eos nostros inimicos esse; et cur non ita pridem Eusebius Cæsariensis inimicitias adversus nos susceperit. Athanasius in epistola De decretis synodi Nicænæ. Καὶ τό γε παράδοξον, Εὐσέβιος ὁ ἀπὸ Καισαρείας της Παλαιστίνης, καίτοι πρὸ μιᾶς ἀρνούμενος, ὅμως ὕστερον ὑπογράψας, ἐπέστειλε τῇ Ἐκκλησίᾳ ἑαυτοῦ, λέγων εἶναι τῆς Ἐκκλησίας τὴν πίστιν, καὶ τῶν Πατέρων τὴν παράδοσιν· πᾶσί τε φανερῶς ἔδειξεν, τι πρότερον ἐσφάλλοντο, καὶ μάτην ἐφιλονείκουν πρὸς τὴν ἀλήθειαν· εἰ γὰρ καὶ ᾐσχύνθη τότε ταύταις ταῖς λέξεσι γράψαι, καὶ ὡς ἠθέλησεν αὐτὸς ἀπελογήσατο τῇ Ἐκκλησίᾳ, ἀλλά γε διὰ τῆς ἐπιστολῆς τὸ ὁμοούσιον καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας μὴ ἀρνησάμενος, φανερῶς τοῦτο σημᾶνα: βούλεται, καὶ πέπονθέ τι δεινόν· ὡς γὰρ ἀπολογούμενος κατηγόρησε λοιπὸν των Αρειανών, ὅτι γράψαντες, Οὐκ ἦν ὁ Υἱὸς πριν γενηθῆναι, οὐκ ἤθελον αὐτὸ εἶναι οὐδὲ πρὸ τῆς κατὰ είσαι γενέσεως. Et quod mirandum est, Eusebius episcopus Cæsareæ Palestinæ, quamvis pridie recusasset, postridie tamen subscripsit, et ad Ecclesiam suam litteras dedit, asserens hanc esse Ecclesize fidem et Patrum traditionem. Omnibusque manifesto declaravit, illos prius errasse et frustra de veritate contendisse. Etsi enim iis tunc verbis uti præe pudore noluit, et prout ipse voluit satisfecit Ecclesiæ, in epistola tamen in qua Dei Filium consubstantialem et ex substantia Patris exsistere non inficiatur, aperte id quod dixi, significat. Ac profecto infelix in eo fuit, ut enim seipsum purgaret, accusavit deinceps Arianos, quod cum dicerent Filium Dei non exstitisse antequam gigneretur, hoc pacto negarent cum exstitisse ante incarnationem.

Idem in tractatu De synodis Arimini et Seleuciæ. Præcipue autem Acacius, quid Eusebio magistro suo responsurus est? Qui non solum synodo Nicænæ subscripsit, sed et per epistolam populis suis significavit, eam esse veram fidem quæ apud Nicæam ex communi consensu tradita est. Etsi enim eo quo volit modo, excusavit se per illam Epistolam, voc is tanen synodi non repudiavit. Imo Arianos accusavit, quod cum dicerent: Non erat Filius antequam gigneretur, eum ne ante partum quidem Mariæ exstitisse affirmarent. Idem in epistola ad Neque ejus rei ignarus erat Eusebius episcopus Cæsariensis. Qui cum prius suffragaretur Arianicæ secta, postea tamen Nicæni coneilli decretis sub. scripsit, et apud suos idipsum propriis litteris affirmavit, cujus hæc verba sunt: Novimus quosdam ex priscis eruditos et praeclaros antistites, aliosque scriptores, cum de Patris et Filii Deitate loquerentur, voce consubstantialitatis usos esse. Μάλιστα δὲ ᾿Ακάκιος τ' ἂν εἴποι πρὸς Εὐσέβιον τὸν ἑαυτοῦ διδάσκαλον; Ος οὐ μόνον ὑπέγραψεν ἐν τῇ κατὰ Νίκαιαν συνόδῳ, ἀλλὰ καὶ δι᾿ ἐπιστολῆς ἐδήλωσε ταῖς ὑπ' αὐτὸν λαοῖς, ταύτην εἶναι πίστιν ἀληθῆ, τὴν ὁμολογηθεῖσαν ἐν τῇ κατὰ Νίκαιαν συνόδῳ· εἰ γὰρ καὶ ὡς ἠθέλησεν ἀπελογήσατο διὰ τῆς ἐπιστολῆς, ἀλλά γε τὰς λέξεις οὐκ ἠρνήσατο· ἀλλὰ καὶ κατηγόρησε τῶν Ἀρειανῶν, ὅτι λέγοντες, Οὐκ ἦν πρὶν γενηθῆναι ὁ Υἱὸς, οὐδὲ πρὸ Μαρίας αὐτὸν ἤθελον εἶναι. Idem in tractatu De Synodis Eusebius quoque ex Cæsarea Palestinæ, in litteris ad Euphrationem episcopum non veritus est palam dicere, Christum non esse verum Deum. episcopos Africæ. Καὶ τοῦτο ἐγίνωσκεν Εὐσέβιος ὁ γενόμενος ἐπίσκοπος τῆς Καισαρείας, πρότερον μὲν συντρέχων τῇ 'Αρειανικῇ αἱρέσει, ὕστερον δὲ ὑπογράψας ἐν αὐτῇ τῇ ἐν Νικαίᾳ συνόδῳ, ἔγραψε τοῖς ἰδίοις διαβεβαιού μενος, ὅτι καὶ τῶν παλαιῶν τινὰς λογίους καὶ ἐπιφανεῖς ἐπισκόπους καὶ συγγραφέας ἔγνωμεν ἐπὶ τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ θεότητος τῷ τοῦ ὁμοουσίου χρησαμένους ὀνόματι. Arimini et Seleuciæ. Ο δὲ ἀπὸ Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης Εὐσέβιος, γράφων πρὸς Εὐφρατίωνα τὸν ἐπίσκοπον, οὐκ ἐφοβήθη φανερῶς εἰπεῖν ὅτι ὁ Χριστὸς οὐκ ἔστιν ἀληθινὸς Θεός. Hieronymus in epistola ad Ctesiphontem adversus Pelagianos. Fecerat hoc et in sancti Pamphili martyris nomine, ut librum primum sex librorum defensionis Origenis Eusebii Cæsariensis, quem fuisse Arianum, nemo est qui nesciat, nomine Pamphili martyris prænotaret. Idem in libro secundo Adversus Rufinum. Statim de portu egrediens, navem impegit. Referens enim de Apologia Pamphili martyris, quam nos Eusebii Arianorum principis, probavimus, etc. Idem in libro primo Adversus Rufinum. Eusebius Caesariensis episcopus, cujus supra memini, in sexto libro τῆς ᾿Απολογίας Origenis, hoc idem objicit Methodio episcopo et martyri, quod tu in meis laudibus criminaris; et dicit: «Quomodo ausus est Methodius nunc contra Origenem scribere, qui hæc et hæc de Origenis locutus est dogmatibus? › Non est hujus loci pro martyre loqui. Neque enim omnia in locis omnibus disserenda sunt. Nunc tetigisse sufficiat, hoc ab Ariano homine objici clarissimo et eloquentissimo martyri, quod tu in me et amicus laudas, et offensus accusas. Socrates, lib. 1 Historiæ ccclesiastica, cap. 25. Eusebius quidem Pamphili scribit, statim post synodum Ægyptios inter se tumultuatos esse, causam tumultus non addens. Quo fit ut in bilinguis suspicionem venerit, propterea quod dum causas narrare subterfugit, indicare videtur se his quæ apud Nicæam decreta fuerant, minime assentiri. Εὐσέβιος μὲν οὖν ὁ Παμφίλου φησὶν εὐθὺς μετά τὴν σύνοδον, πρὸς ἑαυτὴν στασιάζειν τὴν Αἴγυπτον, τὴν αἰτίαν μὴ προστιθείς· ἐξ ὧν καὶ διγλώσσου δόξαν ἐκτήσατο, ὅτι, τὰς αἰτίας λέγειν ἐκκλίνων, μὴ συνευδοκεῖν τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνέθετο. Theodoritus in interpretatione Epistolæ Pauli ad Hebræos, de Arianis loquens, ita scribit: Quod si ne hoc quidem sufficit ad eis persuadendum, Eusebio certe Palæstino credere eos oportet, quem patronum suorum dogmatum appellant. Antipater Bostrorum episcopus in libro primo Nego tamen eum ad exactam ecclesiasticorum dogmatum cognitionem pervenisse. Quocirca proΕἰ δὲ μηδὲ τοῦτο ἱκανὸν πεῖσαι αὐτοὺς, Εὐσεβίῳ γοῦν ἐχρῆν πεισθῆναι τῷ Παλαιστινῷ, ἐν τῶν οἰκείων δογμάτων ἀποκαλοῦσι συνήγορον. Adversus Eusebii Apologeticum pro Origene. Οὐκ ἔτι δὲ πρὸς τὴν τῶν δογμάτων ἀκρίβειαν φθάσαι φημὶ τὸν ἄνδρα· ὅθεν πολυμαθίας μὲν παραmiscua quidem doctrina atque eruditionis gloriam χωρητέον αὐτῷ, δογμάτων δὲ γνῶσιν οὐκέτι. Ἀλλὰ ei omnino concedimus: dogmatum vero notitiam, non item. Quin potius ab accurata illorum cogniκαὶ πάνυ κατόπιν τοῦτον τῆς τοιαύτης ἀκριβείας γενόμενον ἐπιστάμεθα. Καὶ μετὰ βραχέα· Ὥστε δη

ένα μὴ δόξωμεν επεμβαίνειν τῷ ἀνδρὶ, περὶ οὗ οὐ tione eum procul abfuisse, compertum habemus. Ει πρόκειται ἡμῖν ἐπὶ τοῦ παρόντος λέγειν, ἵνα, βασαμίζοντες πρὸς ἀκρίβειαν τὴν γενομένην Απολογίαν, αἱρετικοὺς ἀποδείξωμεν τοὺς ἀμφοτέρους, αὐτόν τε ἀπολογησάμενον καὶ τὸν ὑπὲρ ὅτου τὴν ἀπολογίαν xal συνέταξε. Καὶ μεθ᾽ ἕτερα· Τὸ γὰρ δεικνύναι σπεύδειν τὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ὑπόβασιν ὁμοίως αὐτῷ τινὰς εἰρηκότας, πρῶτον μὲν οὐ ξενισθῶμεν· σοῦ γὰρ καὶ τῶν περὶ σὲ ἡ τοιαύτη δόξα· ὅθεν περὶ τούτου ἐπὶ τοῦ παρόντος λόγος ἡμῖν οὐδεὶς, πάλαι μὲν οἰκουμενικῇ ζητήσει ὑποβληθέντος καὶ ἀποκηρυ• γλέντης. paulo post: Itaque ne homini insultare videamur, de quo nunc dicere nobis propositum non est, ut Apologeticum accurate examinantes, utrumque simul hæreticum esse ostendamus, tum hunc qui defensionem scripsit, tum illum cujus est suscepta defensio. Εt paucis interjectis: Quod enim osten Et dere conaris, subjectionem Filii erga Patrem quosdam perinde ac Origenem dixisse, primum quidem minime miramur. Hæc enim tua tuique similium opinio est. Unde super hoc dogmate impræsentiarum nullus nobis est sermo, cum præsertim jampridem universalis synodi inquisitione projectum sit atque damnatum. Ex synodo septima œcumenica, actione sexta. Τις γὰρ οὐκ ἔγνω τῶν πιστῶν Ἐκκλησίας, καὶ γνώσιν εἰληφότων ἀληθινῶν δογμάτων, ὅτι Εὐσέβιος ὁ Παμφίλου, εἰς ἀδόκιμον νοῦν παραδοθείς, ὁμόδοξος καὶ σύμφρων γέγονε τοῖς τὰ ᾿Αρείου θρησκεύουCTV; X. T. λ. Quis enim fidelium Ecclesiæ et corum qui verorum dogmatum scientiam perceperunt, ignorat quod Eusebius Pamphili in reprobum sensum traditus, ejusdem opinionis et sensus fuerit cum bis qui Arii impietatem secuti sunt? In omnibus quippe historicis suis libris creaturam Filium et Verbum Dei vocat, et ministrum et secundum adorabilem. Si vero quidam hunc defendentes dicunt, subscripsisse in synodo; concedamus ita fuisse. Sed labiis suis veritatem honoravit, cor autem longe fuit ab ea, ut ostendunt libri ejus et epistolæ omnes. Cum ergo aliter atque aliter secundum tempus et causas conspersus sit atque mutatus, aliquando laudans ea quæ sunt Arii sentientes, aliquando vero veritatem simulans, apparet eum fuisse virum duplici animo, ut ait lacobus frater Domini, instabilem in omnibus viis suis. Nec quispiam existimet illum accepturum aliquid a Domino. Si enim corde credidisset ad justitiam, et ore confessus esset in salutem verum sermonem, utique pro scriptis suis veniam postulasset, horum correctionem faciens; et pro epistolis suis profecto satisfecisset. Sed hoc nullatenus fecit. Mansit enim sicut Æthiops non mutata pelle. Denique cum interpretaretur Dixit Dominus Domino, Deus meus es tu, extra veracem sensum excedens sic ait: ‹ Leşibos naturæ, omnis filii pater, dominus est utique ejus; et idcirco unigeniti Filii Dei ipse qui genuit eum Deus, simul et Deus et Dominus et Pater est.› Similiter et in epistola ad sanctum Alexandrum præreptorem magni Athanasii directa, cujus initium est: ‹ Cum quanta sollicitudine et ægritudine animi has lineras scribere aggressus sim, etc., apertius blasphemans sic ait de Ario et ejus asseclis:Calumniantar eos litteræ tuæ, tanquam dicentes, quia Filius ex non exsistentibus factus est, sicut unus ex omnibus. At illi protulerunt epistolam quam ad te fecerant: in qua fidem suam exponentes, ipsis verbis hæc conGtebantur: Legis videlicet ac Prophetarum et Novi Testamenti Deum genuisse Filium unigenitum ante tempora æterna, per quem et omnia et sæcula fecit: genuisse autem eum non putative sed vere, ac constituisse propria voluntate, inconvertibilem, creaturam Dei perfectam, sed non sicut unam ex creaturis. Si ergo litteræ ipsorum veritatem dicunt, utique apud te habentur: in quibus confitentur Filium Di ante tempora æterna, per quein fecit et sæcula, esse inconvertibilem et incommutabilem et creaturam Dei perfectam, sed non sicut unam ex creaturis. Porro epistola tua calumniatur eos, tanquam dicentes quia Filius factus est sicut unus ex omnibus. Vide ergo ne eis statim occasio detur reprehendendi quidquid voluerint. Iterum objiciebas eos dixisse: Qui est, eum qui non erat, genuit. Miror autem si possit quis aliter dicere: si enim unus est qui est, profecto ex ipso factum est omne quod est cum ipso. Si vero non solus ipse est: sed et Filius erat qui est, quomodo eum qui erat gignebat qui est? Sic enim duo esseat qui sunt.» Et hæc quidem Eusebius ad Alexandrum. Sed et aliæ ejus epistolæ ad eumdem exstant, in quibus inveniuntur.variæ blasphemiæ. Sed et ad Euphrationem episcopum scribens, apertius blasphemat. Cujus epistolæ initium est: «Domino meo per omnia gratias ago. › Et paulo post: Non enim simul cum Patre Filium fuisse fatemur, sed Patrem ante Filium exstitisse. Certe ipse Filius Dei, qui magis omnia liquido novit, alium se a Patre et minorem atque inferiorem sciens, admodum pie hoc etiam nos docet dicens: Pater qui misit me, major me est ^.» Et post alią: ‹ Nam et ipse quidem Filius Deus est, sed non verus Deus. Ex his ergo scriptis ejus ostenditur, Arii et comparium ejus dogmata prædicare. Et paulo post: «Hujus ergo factionis etiam Eusebius exsistens, sicut demonstratum est tam ex epistolis, quam ex historicis ejus conscriptis, imaginem Christi tanquam Theopassianus abjicit, etc. Photius in epistola 144, ad Constantinum patricium. Ευσέβιος, ὁ τοῦ Παμφίλου είτε δοῦλος, εἴτε συνή Eusebius ille, Pamphili sive servus, sive amicus, της, ὅτι μὲν ᾿Αρειανισμῷ ἑάλω, βοῶσι μὲν αὐτοῦ τὰ Arianismo infectus fuit. Hoc libri ab illo scripti ' Joan. xiv, 28.

£2 clamant. Hunc morbum tandem invitus ipse con- βιβλία· καὶ αὐτὸς δὲ μεταμελόμενος δῆθεν καὶ ἄκων, fessus est, sed ipsamet resipiscentia sua magis se τὴν νόσον ἀνομολογεῖ· κἂν τῇ μεταμελείᾳ δὲ μᾶλλον patefecit non resipuisse. Nec enim per apologiam, ἑαυτὸν δείκνυσιν ἀμεταμέλητον. Οὐ γὰρ ἑαυτὸν ἐχε ut videri voluit, persuadet se a priori hæresi re- στῆναι τῆς προτέρας κακοδοξίας, δι' ὧν ἔδοξε ἀπολο cessisse, aut sanctæ et universali synodo consen- γεῖσθαι, συνίστησιν, οὐδὲ τῇ ἁγίᾳ καὶ οἰκουμενικῇ tire sed prodigiose comminiscitur, homoousii se- συμφωνῆσαι συνόδῳ· ἀλλὰ τοὺς τοῦ ὁμοουσίου πρεctatores in ipsius sensum transiisse, et in sua sen- σβευτάς, αὐτοῦ συνελθεῖν τῷ φρονήματι καὶ συνδιαtentia simul acquievisse. Hoc ita esse cum multa τεθῆναι τῇ γνώμῃ, τερατεύεται· καὶ τοῦτο σαφώς alia confirmant,tum quam scripsit ad suos Cæsa- άλλα τε πλείονα περιστῶσι, καὶ ἡ τοῖς Καισαρεῦσιν rienses epistola. Sed quod ut ab initio Arii dogmata αὐτῷ γραφεῖσα ἐπιστολή. Αλλ' ὅτι μὲν ἀπαρχῆς τὰς fovit, ita ad finem vitæ ea amplecti non destiterit, Αρειανικὰς δόξας ὑπέθαλπε, καὶ μέχρι τέλους οὐ plerique intelligunt, et multa sunt quæ facile per- διέλιπε περιέπων, πολλοί τε συνεπίστανται, καὶ suadent. Quod vero Origenis morbo præterea labo- ῥᾷόν ἐστι λαβεῖν πολλαχόθεν· ὅτι δὲ καὶ τῆς ἁριγέravit quo ille tenebatur, scilicet contra omnium νους νόσου μετέσχεν, ἣν κατὰ τῆς κοινῆς ἡμῶν ἐκεῖ futuram generalem resurrectionein, et plurimos νος ἐνόσησεν ἀναστάσεως, εἰ καὶ τοὺς πολλοὺς ὑποlalet: tu tamen, si scrutando perlegeris illius λανθάνει, ἀλλὰ οὖν αὐτὸς, σὺν ἐρεύνῃ τοὺς ἐκείνου scripta, non minus eum mortifera hac egritudine, quain Arianorum insania laborautem deprehendes. λόγους ἀναλεγόμενος, οὐδὲν ἔλαττον αὐτὸν τῷ ἐλε θρίῳ τούτῳ ἀῤῥωστήματι ἢ ταῖς ᾿Αρειανικαῖς μανίαις κεκρατημένον ὄψη. Idem Photius in Bibliotheca, cap. 13. Lecti sunt Eusebii libri duo, qui inscribuntur Confutatio et Apologia. Item alteri duo, qui cum a prioribus duobus differant in quibusdam locis, in reliquis, seu verba seu sensum spectes, iidem sunt. Affert vero objectiones quasdam adversus sinceram nostram religionem, velut ab ethnicis profectas, easque recte solvit, licet non per omnia. Dictionem quidem quod attinet, nec jucundus est nec splendidus. Multiplici tamen doctrina præditus est, licet prudentia et animi constantia et dogmatum since- c ritate minus polleat. Nam in his etiam libris sæpius adversus Filium Dei blasphemare deprehenditur, eumque secundam causam vocare, et Principem militiæ cœlestis, aliaque ejusmodi quæ Arianorum insaniæ propria sunt. Constat eum Constantini Magni temporibus floruisse, et sacri martyris Pamphili ardentissimum amatorem fuisse. Unde et cognomentum Pamphili adeptus esse dicitur a quibusdam. Idem Photius Lecti sunt Eusebii Pamphili libri quatuor De laudibus imp. Constantini. Continent autem ejus vitam omnem jam inde a pueritia, et quæcunque ab illo gesta sunt ad ecclesiasticam historiam pertinentia, usque ad exitum vitæ, id est ad annuin ætatis quartum et sexagesimum. Est autem Eusebius in hoc etiam opere plane sui similis in dicendo: nisi quod nonnihil ad splendorem assurgit ejus oratio, et verbis interdum elegantioribus utitur. Venustatis quidem et gratiæ non multum apparet in hoc opere, sicut nec in cæteris ejus libris. Porro in bis quatuor libris plurima loca inserit ex Ecclesiastica ipsius historia translata. El Constantinum quidem Magnum Nicomediæ baptizatum esse dicit, cum ad id usque temporis baptismum distulisset, ut in Jordane, quemadmodum in votis habebat, baptizanetur. Quis vero illum baptizarit, dissimulat. De Ariana insuper hæresi nihil aperte commemorat: Ανεγνώσθη, Ευσεβίου Ελέγχου καὶ Ἀπολογίας λόγοι δύο· καὶ ἕτεροι δύο, οἵτινες πρὸς τοὺς προτέρους δύο, ἔν τισι ῥητοῖς παραλλάσσοντες, ἐν τοῖς ἄλλοις τῇ τε λέξει καὶ τῇ διανοίᾳ οἱ αὐτοί εἰσιν. Εἰσάγει δὲ ὡς ἀπὸ τῶν Ἑλλήνων τινὰς ἀπορίας κατὰ τῆς ἀμω μήτου θρησκείας ἡμῶν. Καὶ ταύτας καλῶς, εἰ καὶ μὴ ἐν πᾶσιν, ἀπολύεται· τὴν δὲ φράσιν οὐκ ἔστιν οὐδαμοῦ οὔτε ἡδὺς οὔτε λαμπρότητι χαίρων. Πολυμαθὴς δέ ἐστιν ὁ ἀνὴρ, εἰ καὶ τὴν ἀγχίνοιαν καὶ τὸ σταθηρὸν τοῦ ἤθους, ὡς παρὰ τὴν ἀκρίβειαν τὴν ἐν τοῖς δόγμασιν, ἐνδεέστερος. Καὶ γὰρ κἂν τούτοις ἐν πολλοῖς ἔστιν αὐτὴν ἰδεῖν τὸν Υἱὸν βλασφημοῦντα, καὶ δεύτερον αἴτιον καλοῦντα, καὶ ἀρχιστράτηγον, καὶ ἄλλα τινὰ τῆς ᾿Αρειανικῆς λύσσης βλαστήματα. Δῆλον δὲ ὡς ἐπὶ Κωνσταντίνου τοῦ μεγάλου οὗτος ἤνθησε· γέγονε δὲ καὶ τῆς Παμφίλου τοῦ Ἱερομάρ τυρος ἀρετῆς διάπυρος εραστής· δι᾿ ἣν αἰτίαν φασί τινες αὐτὸν καὶ τῆς τοῦ Παμφίλου ἐπωνυμίας μετ' εσχηκέναι. in capile 127. Ανεγνώσθη Ευσεβίου τοῦ Παμφίλου ἡ εἰς Κων σταντῖνον τὸν μέγαν βασιλέα εγκωμιαστική τετρά βιβλος· ἐν ᾗ περιέχεται ἤ τε τοῦ ἀνδρὸς ἄλλη πολύ τεία ἐξ αὐτῆς πρώτης ηλικίας ἀρχομένη, καὶ ὅσα πρὸς τὴν ἐκκλησιαστικὴν ἱστορίαν συντελοῦσι πρά ξεις μέχρις οὗ τὸν βίον ἀπέλιπεν, εἰς ἑξηκοστὸν κα τέταρτον παραταθέντα χρόνον. Ἔστι μὲν οὖν κάν ταῦθα τὴν φράσιν ὅμοιος ἑαυτῷ, πλὴν μικρόν τι πρὸ τὸ λαμπρότερον ἐκβεβίασται αὐτῷ ὁ λόγος, καὶ λέξει εἰς τὸ ἀνθηρότερον ἐνιαχοῦ συνελήφθησαν· τῆς μέν τοι κατὰ τὴν ἑρμηνείαν ἡδονῆς καὶ χάριτος οὐδὲ μέγα, ὥσπερ οὐδὲ ἐν τοῖς ἄλλοις, ἐμφαίνεται. Κατα στρώννυσι δὲ ἐν ταύτῃ αὐτοῦ τῇ τετραβίβλω πάμπολ να χωρία ἐξ ὁλοκλήρου της Εκκλησιαστικῆς αὐτο δεκαλόγου Ιστορίας. Λέγει μὲν οὖν καὶ αὐτὸν, ἐ Νικομηδείᾳ τὸν μέγαν Κωνσταντίνον βαπτίσασθαι μέχρι τότε τὸ λουτρὸν ἀναβαλλόμενον, ἅτε δὴ ἐ ἐπιθυμίᾳ ποιούμενον ἐν τοῖς Ἰορδάνου τὸ λουτρό

ἐπέξασθαι· εἰς δὲ ὁ βαπτίσας, οὐδὲν διασαφεῖ. Περὶ nec utrum ipse ei aliquando adhæserit, nec quod μέσαγε τῆς Ἀρειανικῆς αἱρέσεως οὐδὲν σαφὲς επαγγέλλει, οὐδ' εἰ τῆς δόξης εκείνης είχετο, οὐδ' ὅτι μεταβέβληται, ἀλλ' οὐδ᾽ ὅτι φαύλως ἢ ὀρθῶς ἐδόξαζεν Άρειος, καίπερ ἀνάγκην ἔχων ἐν μνήμη ταῦτα σμήσασθαι, ἅτε δὴ μέγα μέρος ἐπεχούσης τῆς συντ Και τῶν τοῦ μεγάλου πράξεων Κωνσταντίνου, κἀκεί. η; τίιν ἐξαπαιτούσης τὴν περὶ τούτων λεπτομε μεστάτην ἱστορίαν· ἀλλὰ στάσιν μὲν ἐμπεσεῖν μετ ταξύ Αρείου καὶ ᾿Αλεξάνδρου (τὴν αἵρεσιν δὴ οὕτω λέγων καὶ ὑποκρυπτόμενος ἀποφαίνεται), ἐπί τε τῇ πάσει λίαν ἀλγῆσαι τὸν θεοφιλῆ βασιλέα, καὶ ἀγωεπισαι διά τε ἐπιστολῶν, διά τε τοῦ Ὁσίου, ὃς Καραούδης ἐπεσκόπει, εἰς φιλίαν καὶ ὁμόνοιαν συ ζεύξαι τὸ στασιάζον, τῆς πρὸς ἀλλήλους ἔριδος ἀφεμένος καὶ τῶν τοιούτων ζητήσεων. Ὡς δ' οὐκ ἔπειθε, & τικών πανταχόθεν ἀθροῖσαι, καὶ τὴν ἐμπεσοῦσαν ἶχν εἰς εἰρήνην διαλύσασθαι. Οὐ μὴν εἰς τὸ ἀκριβές καὶ ἐπίδηλον ἀναγράφεται· οὗτος οὖν ὥσπερ αίσχυνο μένῳ ἐκχῶς, καὶ μὴ βουλομένῳ δημοσιεύειν "Αρειον, τήν τε τῆς συνόδου ἐξενηνεγμένην κατ' αὐτοῦ ψήφον, καὶ τῶν συνασεβη σάντων αὐτῷ, καὶ συνεξωσθέντων τὴν δικαίαν είσπραξιν· οὐ μὴν ἀλλ' οὐδὲ ἦν θεόθεν εἰς ὀφθαλμὸς εἶδεν ένδικον ᾿Αρείου καταστροφήν, αλενταύτων ἄγων εἰς φῶς, τήν τε περὶ τῆς συνόδου καὶ τῶν ἐν αὐτῇ πραχθέντων ἱστορίαν παρέδραμε. Διδ καὶ πρὶ τοῦ θεσπεσίου Ευσταθίου μέλλων διηγεῖσθαι, ὡς τοῦ ὀνόματος μέμνηται, οὐδ' [4. οὔθ'] ὅσα περὶ Τὴν ἐτολμήθη καὶ εἰς ἔργον ἀποβέβηκεν· ἀλλ᾽ εἰς πάσιν καὶ ταραχὴν ἀνάγων καὶ ταῦτα, γαληνίας καὶ πάλιν ἐπιλέγει ἐπισκόπων, κατὰ τὴν ᾿Αντιόχειαν συνΔείτε μηκότων σπουδῇ βασιλέως καὶ συνεργίᾳ, καὶ Η παπάζων καὶ ταραττόμενον εἰς τὸ εἰρηναῖον με πεδιλημάτων. Ομοίως δὲ καὶ ἐν οἷς ὁ πολύαθλος Ιππαρίνη, Αθανάσιος, εἰς ταῦτα τὴν ἱστορίαν αμήσις ἐπαρεῖναι, στάσεως μὲν ἐμπλησθῆναι πάλιν καὶ ταραχῆς τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν λέγεται, καὶ ταύτην ποεινθῆναι ἐπισκόπων παρουσίᾳ, τὴν βασιλικὴν ἐχόντων συμμαχίαν· οὔτε δὲ τίς ἦν στασιάζων, οὐδ' ἥτις ἡ πάτις, ἢ τί καὶ πράξαντες τὴν ἔριν ἐπράϋναν, για έως ποιεῖται ἐπίδηλον· καὶ σχεδόν, ἐν οἷς ἐπιπέπων πρὸς ἀλλήλους φιλονεικία: περὶ δογμάτων, ή Τρίτων άλλων διαφωνίαι γεγόνασι, τὸν αὐτὸν τῆς ακρύψεως ἐν τῇ διηγήσει τύπον διαφυλάττει. eam abjecerit. Sed neque recte ne an secus senserit Arius, usquam refert; tametsi hæc necessario commemoranda essent, quippe cum Nicæna synodus inter res a Constantino gestas præcipuum locum obtineat, et alioqui exactissimam totius negotii narrationem ipsa suo quodam jure flagitare videatur. Verum ille dissensionem quidem inter Alexandrum et Arium exortam commemorat (sic enim hæresim callide et dissimulanter appellat). Atque ob hune tumultum gravissimo dolore affectum esse religiosissimum principem; et tum per epistolam,tum per Hosium Cordubensem episcopum laborasse, ut partes inter se dissidentes ad pacem el concordiam reduceret, omni de hujusmodi quæstionibus contentione deposita. Sed eum persuadere eis non potuisset, synodum undique convocasse, et sopito tumultu pacem restituisse. Verum hæc ab illo non satis accurate et aperte traduntur. Prorsus enim tanquam pudore suffusus, nec Arii impietatem publice traducere cupiens, tum synodi sententiam adversus Arium prolatam, tum eorum qui impietatis illius socii et in exsilium simul expulsi fuerant justissi - mam ultionem, illud denique cœlitus inflictum Ario exitium quod omnium conspectui subjectum fuit, sciens prætermisit: nec historiam synodi resque in ea gestas commemoravit. Hinc etiam est quod cum ea quæ divino Eustathio contigerunt, vellet describere, ne nomen quidem ejus retulit, nec quæcumque adversus illum nefarie excogitata sunt ac perpetrata, sed seditionem ac tumultum Antiochiæ exstitisse postquam dixit, mox tranquillitatem restitutam esse subdit, episcopis imperatoris opera ac studio illuc convenientibus, per quos turba omnis ac seditio in tranquillissimam pacem est commutata. Similiter ubi narrationem instituit de iis quæ adversus fortissimum illum Athanasium improbe comparata sunt, seditione quidem ac tumultu impletam iterum Alexandriam refert: sed eam episcoporum praesentia et imperatoris auxilio sedatam fuisse. Neque interim quis seditione concitaverit, aut quænam illa seditio fuerit, neque quo pacto sedata ab episcopis fuerit, ullatenus exponit. Ac fere quotiescunque episcoporum mutuas inter se dissenmes de fidei capitibus, aut de aliis rebus contentiones ac discordiae exstiterunt, eumdem ille in nar. rando servat dissimulandi modum. Joannes Zonaras in tomo III,ubi res gestas Constantini refert. ν δὲ τότε τῶν τὰ ᾿Αρείου πρεσβευόντων καὶ ὁ Arii sectam tum amplexabatur etiam Eusebius Παμφίλου Εὐσέβιος, τῆς ἐν Παλαιστίνη Καισαρείας τηχάνων ἐπίσκοπος· ὃς μετέπειτα λέγεται ἀποστῆ και της του Αρείου δόξης, καὶ ὁμογνωμονῆσαι τοῖς τοίκων τὸν Υἱὸν καὶ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ δογματουσι, καὶ δεχθῆναι παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων εἰς τωναν· μᾶλλον μέντοι ἐν τῷ πρακτικῷ τῆς πρώ Ως συνόδου καὶ ὑπερμαχῶν εἴρηται τῶν πιστῶν. (s) Id est apud Gelasium Cyzicenum. Pamphilus, Casarea Palæstinæ episcopus; qui post descivisse dicitur ab Ariana opinione, et consensisse cum iis qui Filium Patri coæqualem, ejusdemque naturæ esse docent, et a sanctis Patribus ad communionem receptus. In Actis autem primi concilii etiam acriter defendisse fideles traditur. llæc sic a nonnullis exposita reperiuntur (a), quæ ipse

in Ecclesiastica sua historia magis ambigua facit. Οὕτω μὲν οὖν ταῦτα ἱστορούμενα παρά τινων εὕρη In quibus libris sæpe cum Ario facere deprehen ται· ἀμφίβολα δ' ἐκεῖνος αὐτὰ, δι' ὧν ἐν τῇ Ἐκκλη ditur. Ac statim in libri principio, Davidem citans, σιαστικῇ ἱστορίᾳ εἴρηται συγγραψάμενος, τίθησι· Ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata πολλαχοῦ γὰρ ἐν τῷ εἰρημένῳ συγγράμματι Αρεια sunt', ait Patreni et factorem, pro conditore ac νίζων καταλαμβάνεται· αὐτίκα περί που τὴν ἀρχὴν duce universi haberi, qui regio nutu imperet, se- τοῦ βιβλίου τὸν Δαβὶδ εἰσάγων λέγοντα, Αὐτὸς εἶπε, cundum autem ab eo divinum Verbum paterna ex- καὶ ἐγενήθησαν αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν, sequi jussa. Post nonnulla item dicit, huic ut Pa- φησὶ τὸν μὲν Πατέρα καὶ ποιητήν, ὡς ποιητὴν καὶ tris potentiæ et sapientiæ, secundas partes regni et πανηγεμόνα νομίζεσθαι, βασιλικῷ προστάττοντα νεύ imperii in omnes esse creditas. Et paulo post ite- ματι· τὸν δὲ τούτου δευτερεύοντα θεῖον Λόγον, ταῖς rum: Ac esse naturam quamdam, quæ ante mun- πατρικαῖς ὑπουργοῦντα ἐπιταγαῖς. Και μετά τινα dum vixerit et substiterit, ac Deo ac Patri universi λέγει, τοῦτον ὡσανεὶ τοῦ Πατρὸς ὑπάρχοντα δύναμιν in rerum factarum opificio ministrarit. Et Salomon καὶ σοφίαν, καὶ τὰ δευτερεῖα τῆς κατὰ πάντων βαsub persona sapientiæ Dei ait: Dominus condidit σιλείας καὶ ἀρχῆς ἐμπεπιστευμένον· καὶ αὖθις μετ' me principium viarum suarum ®, etc. Deinde post ὀλίγα· Καὶ ὅτι ἔστιν οὐσία τις προκόσμιος, ζῶσα καὶ alia plura infert: Et super hæc omnia sicut Dei ὑφεστῶσα, ἡ τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ τῶν ὅλων εἰς τὴν τῶν Verbum, quod ante fuit et ante sæcula omnia fa- γενητῶν δημιουργίαν ὑπηρετησαμένη. Καὶ ὁ Σολομών etum est, venerabilem honorem a Deo Patre adeλέγει προσώπῳ τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας· Κύριος ἔκτισέ ptum, adorari tanquam Deum. Hæc et alia demon- με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, καὶ ἑξῆς. Καὶ μεθ᾿ ἕτερα strant Eusebium Ariana dogmata probasse; nisi πλείονα φάσκει· καὶ ἐπὶ πᾶσι τούτοις, οἷα Θεοῦ Λό quis dicat, id opus ante conversionem ab co fuisse γον προόντα καὶ πρὸ αἰώνων ἁπάντων οὐσιωμένων conscriptum. [[.-νον] τὴν σεβάσμιον τιμὴν παρὰ τοῦ Πατρὸς εἰλη φότα, προσκυνεῖσθαι ὡσὰν Θεόν. Ταῦτα καὶ ἕτερα δὲ τοῖς ᾿Αρειανίζουσι δόγμασι δεικνύουσιν ὁμόφρονα τὸν Εὐ σέβιον· εἰ μή τις φαίη πρὸ τῆς ἐπιστροφῆς αὐτῷ πονηθῆναι τούτων τὴν συγγραφήν. Baronius ad annum Christi 310, cap. 38. Certe Socrates dealbat Æthiopem, dum nititur ipsum Eusebium ab Ariana hæresi excusare, ac plane immunem reddere. Ipse enim Eusebius licet tandem, ut imperatori morem gereret, Nicæno concilio subscripsisset, iisdem plane sordibus sciens volensque turpius inquinatus est, ut sus lota in volutabro luti, et ut canis ad vomitum suum reversus. Adeo ut qualis ipse fuerit usque ad diem obitus, non sit aliunde quærendum, quam ex rebus post Nicænum concilium ab eo gestis, singulis ferme annis superius recitatis. Ut autem excuset illum ab Ariana bæresi, citat libros ab eo scriptos contra Marcellum Ancyranum episcopum, recitatque ex illis fragmenta quædam quibus demonstratur, eam de Filio Dei Eusebii fuisse sententiam, ut negarit ipsum esse creaturam, tanquam unam ex reliquis creaturis, ex nihilo a Deo crea tis. Verum dum nititur ex his Eusebium purgare, aperte significat, se Arii et Arianorum hæresis labyrinthum minime penetrasse. Et paulo post: Cæterum Eusebii Pamphili inconstantiani, et post Nicænun concilium, cujus fidei regulæ subscripserat, ad errores pristinos reditum suggillat sæpius Athanasius eumque demonstrat in Nicæno concilio tanquam ludionein in scena lusisse, habitu catholico super'inducto; quem, egressus inde, exuens, personam, quænam esset, in omnibus, ut ait Epiphanius, præ s‹ tulit. Adeo ut idem Eusebius Eusebio Nicomediensi conjunctus, biga impietatis effecti ambo, pari cursı et impetu, impulsore nequam spiritu agitati, in suum ipsorum et aliorum exitium in præceps delati sint. Ut non immerito appellari ipse Eusebius Cæsariensis meruerit a sancto Hieronymo et aliis, Arianæ factionis signifer, propugnator apertissimus, et inter Arianos facile princeps. Cujus et memoriam adeo ex secrata est Nicæna synodus secunda, ut plane eum jam defendere velle, nihil aliud existimandum sit quam Ecclesiam catholicam impugnare. Unde et pudere Sixtum oporteat, dum adversus omnium anti quorum Patrum sententias, ipsum Eusebium catholicum asseverare non dubitat; cum frigide eum excu sans, Eusebii Nicomediensis esse tradit, quod erroris ascribitur Eusebio Pamphili perinde ac si eo ruindem Patrum sententiæ de eodem ambiguæ sint, ac de Eusebio Nicomediensi possint interpretari. Uti nam vel exiguus saltem ejus excusandi relinqueretur locus. Quam libentissime ipse historicus pro histo rico laborarem, cui (quod magna fiducia ingenue profitemur) vel ex ea parte plurimum Ecclesia catho lica debet, quod rerum ecclesiasticarum quamplurima antiqua monumenta magno labore collecta, fidelite posteris tradiderit! Ter quaterque felix tot peregregiis lucubrationibus editis, nisi cum impietas Arian tot tantisque sordibus turpiter aspersisset, et ante, persecutionis tempore, lapsus a fide, eamdem tanto pere labefactasset. Quod vero simplicitate quadam et rerum inscitia in suo Sanctorum catalogo Petra inter sanctos eumdem Eusebium retulit, et errore atque incuria quadam in aliquod Martyrologium irre psit, in nostris ad Romanum Martyrologium notis, pluribus diximus. 7 Ps. XXXII, 9. Prov. vill, 22.

Scaliger in Elencho Trihæresii, cap. 27. $8 Eusebius, quo nullus ecclesiasticorum veterum plura ad historiam Christianismi contulit; nullus plura errata in scriptis suis reliquit; nullius plures hallucinationes exstant hodie, etc. Idem in libro vi De emendatione temporum, cap. 1, sub finem. Quanto majorem diligentiam ac judicium in tantis viris desideramus, tanto impensior data est opera, at non negligenter illorum scripta a nobis legantur. Nam et longe plura deprehendet lector eruditus, majore studio quam judicio ab Eusebio et aliis veteribus collecta. Nos unum tantum Eusebium discussimus, quod ipse, ut diximus, omnium illorum veterum clausula est. Itaque unum Eusebium noris, omnes noris. Hem Scaliger in Animadversionibus ad Chronicum Eusebianum, pag. 8, exponens verba illa Hieronymi: • Quam Eusebius hujus conditor libri, non tam ignorasse utpote eruditissimus, etc., ita notat: Si eruditissimus vocandus qui multa legit, sane nemo illi hanc laudem invidere potest. Sin autem is eruditissimus qui judicium cum multa lectione conjunxit, alium potius quam Eusebium producere debuit. Suidas in voce Διόδωρος. Διόδωρος μονάζων, ἐν τοῖς χρόνοις Ἰουλιανοῦ καὶ θάλεντος ἐπισκοπήσας Ταρσῶν τῆς Κιλικίας. Οὗτος Έγραψεν, ώς φησι Θεόδωρος Αναγνώστης ἐν τῇ Ἐκκληειστικῇ ιστορία, διάφορα· εἰσὶ δὲ τάδε Χρονικόν, κεφθώμενον τὸ σφάλμα Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου περί sin xpress. Diodorus monachus, qui episcopus fuit Tarsi in Cilicia, temporibus Juliani ac Valentis. Hic varia scripsit opuscula, ut refert Theodorus Lector in Ecclesiastica Historia: hæc autern inscribuntur: Chronicum, in quo Eusebii Pamphili in digerem is temporibus error castigatur. j