(FABRIC., Biblioth. Græc., ed. Harles. VII, 581.) Paulus, Cyri fil. Flori Nepos (a), nobilitate generis opibusque, et dignitate (siquidem Justiniani imp. silentiariorum, sive secretariorum primicerius fuit), illustris (b), nec minus ingenii ac doctrinæ laude præstans, templum S. Sophiæ, hoc est Christo (c), qui Dei Patris sapientia est, a Justiniano, imp. post Theodoram (d), conjugen, jam exstinctam, encæniis secundis anno imperii sui xxxvi, 24 dec. (e) Christi 562, CPoli dedicatum, pulcherrima ¿xopásɛt, versibus hexametris (Proœmium iambicis versibus 134 constat), ita descripsit, ut oculis propemodum subjecerit, idque per postremos duos encæniorum (ſ), lies præsentibus imperatore et Eutychio, patriarcha, in tomo patriarchali prælegit, ex quo ipso etiam poemate constat, eum fuisse Christianum. Citatur subinde hæc templi Sophiæ descriptio a Salmasio, ad Plinium et Hist. Augustam is enim A. 1607, e codice Palatino descripserat. Habuit etiam apographum ex eodem codice Claudius Maltretus, qui edere promisit præf. ad Procopium. At Philibertus de la Mare, senator Divionensis, Salmasianum Cangio transmisit, neque potuit in meliores manus incidere eximium istud antiquitatis monumentum. Hic enim vir doctissimus Græca recensuit atque ex ingenio castigavit, aç majoribus lacunis exceptis supplevit, versionemque Latinam perspicuam, et eruditissimum de tem plo Sophiæ commentarium adjunxit. Paris. 1670, fol. ad calcem Jo. Cinnami (rec. in corpore Hist. Byzant. ed. Venetæ, tom. XI). Ms. Vaticanum (g), laudat Lambecius Notis ad Codinum, eumdem, ut opinor, co dicem innuens, qui e Palatina bibl. in Vaticanam est translatus. Sophiæ templum plures descripserunt e veteribus, ut Procopius, lib. 1 De Edificiis, Codinus et anonymi Græci, a Combefisio, Lambecio et Ban durio editi, e recentioribus præter Cangium illo, quem dixi, ad Paulum Commentario, et libro CPo'cos christianæ, Grelotius in Itinere GPolitano, Gallice edito Paris. 1681, 4, e quo plura repetit Bandurius, tom. II, imperii orientalis, pag. 744 seq. p. 407 seq. Saxii Onom. II, pag. 50, et quæ scripsi in Introd. in Hist. L. Gr. 1, p. 429 seq. Pauli Si lent. epigramm. sunt quoque in Anthol. Gr. ed. Jacobs, tom. III, p. 41-75. De nomine et officio Si lentiariorum, V. Fabrott. in Glossario Cedreni et Villoison, Anecd. Gr. part. n, p. 29, not. 1. Harl. (c) Procopius in Vandalicis, p. 193, diserte testa tur, templum apud By zantinos vocari templum (d) Paulus Silentiarius procem. v. 59 seq. Testatur Agathias (h) plura alia poemata a Paulo elaborata, pulcherrimum tamen esse, quod in So (a) Agathias, lib. v, p. 155, ubi de templo S. So- 162 seq. item Hamberg. Zuverl. Nachr. part. Ir, phiæ toeμvúveto. Versus ex hac ecphrasi Pauli Silentia rii laudat Suidas in "Epavos. Cæterum falli cos, qui nostrum, Paulum Cyrum Florum appellant, ut præter Vulcanium, Vossiumque Reinesius, pag. 471, Var. Ject. Cangio et Hauckio pridem animad versum. lidem verisimiliter conjiciunt, partein Pauli fuisse Cyrum, poetæ poetam, cujus Epigram mata quædam in Authologia leguntur. At Flo rum hujus Cyri patrem, Pauli avum, ægre mihi persuaserim, illum esse Florum and únάtwy sive consulem codicillarem, qui eodem Justiniano imperante claruit, et cujus in Novellis atque co dice mentio paulo enim antiquior Florus quæ rendus. (b) Confer supra in vol. IV, p. 452 et p. 487 seq. bique Lessingii Geschichte zur Litteratur, etc. lau datam a cujus tamen opinionibus et conjecturis aliquoties fecit discessionem censor in Philolog. Biblioth. tom. II, part. 1 (Gottingæ 1773, 8), pag. (e) De tempore dedicate post priori templi confla grationem a Justiniano ædis Sophiæ et de duplici bus ejus encæniis, quorum posteriora in amaum quintum post Tuilam, anno 32 Justiniani co.lap sam, incidunt, videndus Cangius in Commentario ad Pauli Exppasiv, p. 528. Hanckius, lib. De Byz. hist. scriptoribus, cap. 6, pag. 1(3 seq. et Bandu rius, p. 776, ad Antiquitates (Politanas. (f) Durarunt encenia illa per dies xv facto initio ab xxiv Decembris. (g) Ex cod. uti videtur, Palatina bibl. Claudii Salmasii manu descriptus codex est in bibl. publ. Paris. n. 1777. - Inter codd. Mendoza fuisse dici tur Theoph. Historia. V. IRIART. cat. codd. gr. Matrit. p. 277. Harl. (h) Agathias loco laudato: Kat toivuv nemolŋtai

semi-iambi ad imperatorem Constantinum Porphyrogenitum cum Scholils marginalibus et Glossis inter Einearibus (forte Manuelis Moschopuli, uti Bandin. in indice suspicatur), et incertam falsamve Fabrici probat sententiam, hunc Paulum esse juniorem et longe diversum a nóstro Paulo Silentiario, qui sub Justiniano imperatore floruit. Iidem semi-iambi, cum Glossis interlin. et Scholiis ad calcem, in cod. 34 plusei 57 (p. 390, n. 14). tum in cod. 28, plut. 58, n. 2 (p. 464). — Denique in cod. 15, plut. 74, n. 45 (III, p. 110). In codice Leidensi, olim Bonav. Vulcanii, n. 2, cum Scholiis, teste Catal. pag. 343. - In bibl. Parisiensi Regia quinque carminis illius sunt codices, scil. 1498, 1310, 2562, 2596, cu addita dicuntur Scholia, adhuc inedita, 2759. In bibl. Vindobonensi cum Man. Moschopuli Scholiis, teste Nesselio. Comparet illud carmen cum ejus Epigrammatibus in Anthologia Planuuea ab Aldo et reliquis edita: -multa Epigrammata sunt in Anthologia Cephalæ a Reiskio vulgata; item ex Anthologia in Imperio orientali, a Bandurio edito, part. 111, edit. Venet. p. 117, 119, 122, 130. Brunck. Anal. 1, p. 71-102, inseruit îxxxi epigr. in his n. 74, carmen ɛig tà èv Hullo!; Oɛpµà, versibus in ordinem suum reductis, atque in Lrction. p. 245 séq. critice tractavit: cujus carminis ordinem, putat p. 249, primum ridicule perversum esse, ut omnes versus non geminis in eadem pagina columnis distribueren tur, sed continua xprimerentur serie, in edit. Ascensiana, a. 1531 quam imitati sunt H. Steph. et Wecheli hæredes: atque typographi, ait, Itali, ¡ui post Ascensium et Frobenium Anthologiam edide runt, Aldo meliorem, quem sequerentur, ducem non quæsiverunt; proinde carmen hoc in Nicolinorumh editione Veneta a. 1550, et ca, quæ anno post subsecuta est, filiorum Aldi, legentibus res facile proce. dit. › Enimvero ridiculam illam versuum confusionem ex edit. Juntina 1519, in Badianam s. Ascensia nam aliasque manasse, monet Lessing, 1. c. p. 140. Idem docet, Claudium Ancautherum, in versione Latina, inscripta: Pauli Silentiarii Hemiambia, Dimetra catalectica in Thermas Pythias, Latine facta, epico carmine (versibus 170), Venet. 1586 8. (Vid. Pinelli Catal. tom. II, n. 4520.) Exemplum Aldinum, a:deoque rectum versuum ordinem esse secutum. Contulit tamen ms. cujus ipsi copiam fecerat so dalitas canonicorum Lateran. D. Joannis cognomento Viridarii. (Vid. Lessing, p. 160). Tum disserit de Stephani negligentia, et quæ Ancantherus, Huetius, Vulcanius, Fabricius, Bandinius præstiterint aut modo bene, modo male adnotarint. Fosthæc 1. Gr. contextus, in ordinem suum reductus atque ex cod. Guelferb, et sagacitate Lessingii correctior, II. Scholia Græca, III. Adnotationes Lessingii. Has excipit docta inquisitio, ubinam illa ¿v Пl; Depµá fuerint, et num Paulus quidam junior auctor poematis haberi possit? Docet igitur ex Procopio De Edif. Justin. lib. v. cap. 3, p. 98, edit. Maltret. thermas istas £v Huðíot; in Bithynia a Justiniano vario modo amplificatas et palatio aliisque rebus utilibus orna tas fuisse; auctorem igitur poematis in istas thermas meliore jure videri Paulum Silentiarium, qui sub Justiniano vixit, quam juniorem quemdam. Acute autem sentit et fuse demonstrat, codicis Florent. in scriptionem et verba in initio carminis a reliquis abesse codicibus nec carere fraudis et falsitalis suspicione. Denique probabile et pene certum illi videtur, thermas cum ruderibus et reliquiis spatiosi ædificii apud locum quemdam, qui hodie dicitur Eskicher. (Vid. Paul. Lucas Voyage fait par Cordre du Roi, tom. I, pag. 103, Amstel. 1714), esse thermas, quas Paul. Silentiar. carmine ceiebravit (Harl.) CAROLI DU FRESNE DOMINI DU CANGE Cum affecta jam esset et ad umbilicum perducta - voluminis istius (a) editio, opportune pervenit in manus meas templi S Sophiæ Exo̟past;, a Paulo Silentiario carmi:e heroico et pereleganti exarata, quam quidem, licet ad historiam Commenicam minus pertinere illa videatur, commentatiunculis istis interserere haud alienum putavi. Nam præterquam quod scriptoribus qui res Byzantinas illustrarunt Paulus accensetur, proindeque ex eorum classe est qui regios typos exspectant, tum maxime rom le etoribus jucundam perinde ac utilem facturum me sum confisus, si eximium istud poema. Cpoleos, cujus Sophiana ædes præcipuum olim fuit estque hodie ornamentum, Bondelmontianæ descri ptioni (b) adjungerem. Hanc autem celeberrimi templi Exepasiv, curante clarissimo viro An tonio de Vyon D. d'Herouval, in camera computorum Parisiensi auditore, ad me transmisit ex sua depromptam bibliotheca et magni Salmasii manu ex Palatina anno 1607 descriptam vir amplissimus Philibertus de la Mare, senator Divionensis, ob singularem eruditionem perinde ac vite integritatem notissimus, ac præsertim litteratis omnibus, quibus pronuper ejusdem Salmasii Quo Cinnamus continetur cum Ducangli in en à Nicephoran Brṣennium Annamque Comme nam notis historicis et philologicis (b) Y. Nicephorus Bryennius,p. 176-182.

tibus post tempestates animum exhilarat. Da veniam, fortissime princeps, da veniam audaci orationi. Jam conciderat admirabilis ille fornix hemisphærii, fundamentis nixus firmissimis, ædisque patriar chalis solum omne concusserat: subsiliebant urbe tota ima fundamentorum, et ad tempus terra inge miscebat: obscuris mistus nubibus caliginosus pulvis meridianum cœlestis lucis splendorem occuluerat. At tu, bone Christe, mɔnum tuam super templum extendens, terram tibi consecratam humana cæde a sceleratis ac maleficis pollui non es passus. Quippe non potes oculis tuis immaculatis intueri in templis fusum sanguinem, in quibus incruentum sacrificium peragitur. At neque tota ædis inclytæ amplitudo a fundamentis procubuit, artis egregiæ vinculis constricta: sed unius arcus vertex orientalis corruit, parsque una sphæræ pulveribus est commista. Erat porro pars altera solo jacens, altera ad hanc usque diem, quod visu erat admirabile, minime sustentata et quasi pendula adhuc in aere morabatur. Omnes mœrore perculsi gemebant. Verum nemo Musæ nostræ verbis mordacibus succenseat, quod in oblivione deletas sese effundat calamitates. Gratior est post lacrymas risus, postque morbum sanitas. Non sic ab aere demissum fulgur perculit homines, cum immensos arescentium torrentium cursus repressit; vel si quando cœlum ardens in frugiferam terram late dehiscens largos et nocuos imbres effudit et siccos agros marinis immiscuit fluctibus. At, meus imperator, comperta tam acerba calamitate non diu præterea occuluit mentis aciem, deque adduci potuit ut quantumvis mœstitia oppressus inertis ignaviæ vinculis detineretur ac quiesceret: sed brevissimi doloris stimulum excussit, et ad reædificandæ ædis labores sese accinxit. Astans vero belli cosa Roma eum sic est allocuta: Potentissime, fortunate, Justitia sedes, urbium columen, nescio quæ me subit indignatio (et suam habet quamdam indignatio voluptatem) quod, vivente te, dum præsens adest auxilium, Roma pulchritudinem amiserit, et pectoribus nostris undique disruptum ulcus exoritur. Sed tu, o fortunate (potes enim ulceri medicamentum adhibere), manum tuam porrige affluentis beatitatis nutricem. Omnia tuis gubernans auspiciis tuis inclytis triumphis subjeci. Quiescit Medorum rex et Gallorum vociferatio. Ipse Indus cuin suis elephantis ad tuum solium gladiun et margaritas maris ultro attulit. Meis tropæis servilia flexit genua Carthago. Naves omnes onerariæ geminæ ursæ cursum respicientes ad me tendunt tanquam ad spei suæ metam, spei quæ affert commoda, sic ut afluentem margo codicis ipse G, codex, super v posito. a Salmasio vel Ducangio addita. post v. 229 N in margine, litteris quadratis Eum versum Ducangius et Graefius receperunt. 1 codex.

lucentium fenestrarum arcus fabricarunt, per quas auricomæ lumen auroræ immittitur. Andacia fretus quoddam immenso templo utile consilium commentus est imperator, quo pacto qui ædificandis artificiosis ædibus operam dederunt artifices, coctis lateribus colligatas curvaturas arcuum et amplæ domus tectum excitarint, et fornicum et amplæ ædis tectum. sed cum sublimis templi tectum molitus est, non super Phœnicium Libani montem, non ad Alpinarunı rupium umbrosa nemora mittitur aut Assyrius lignator aut Gallus, densis in silvis boum stimulos agitans. Non aliquam piceam aut abietem ædi tegendæ censuit idoneam: sed neque cupressum Oron tidis Daphnes saltus, non arboribus abundans Patarorum mons produxere, quæ immensi templi fastigium tegeret. Etenim inclytus imperator, quæ arboribus tegere renuit natura, magnis lapidum circulis texit. Ita supra quatuor arcus testudo erigitur excelsa et ampla, quo dum pervenit vagabundus oculus, eum cœlestes in orbes defixum diceres. Cæterum ad orientem et occidentem sub arcubus totus patet aer: að austrum vero resonantem et ad partes nunquam madidæ ursæ validus exsurgit parics usque ad mentum seu partem inferiorem immensi arcus. Octo vero coruscat columnis. inferne autem suffultus est hic paries lapideis basibus. Sex enim columnæ, virenti smaragdo similes, supra cas indefessorum nervorum commissuras excitarunt, ubi matronalium aularum apparent domi cilia. Aulas istas humi defixæ quatuor auricomæ columnæ, eximii Thessalici lapidis fulgores, capitellis suis solide fulciunt: media vero rotundi templi domicilia distinguunt ac separant a sede ingentis por ticus, quæ vicina est. Nunquam tales columnas intra Molossiæ seu Epiri fines, adco excelsas gratas et variegatis distinctas floribus in nemoribus quisquam excidit. Sed et circa medium ipsius porticus. columnas statuit Anthemius architectus industrius (erat autem cum illo scientia perinde ac pru dentia præditus Isidorus: uterque enim pulchroş imperantium labores principum parentes mandatis, admirabile templum exstruxere), sed in longitudinis modo ac mensura proximis quidem minores: habent vero eadem ex origine ut virentibus floribus refulgeant. At enim non illæ ordination, uno codemque versu, bases firmissimas solo fixerunt, sed terræ insident G. Ducangius, codex. G Hermannus, Ducang. G. G. G, margo Ducang. G, G. G.

invicem lapilli. Multa porro hic et illic, ad latera et ad extremos divini templi fornices, videas atria discooperta seu 'impluvia: id quippe artificioso ornatu confectum est circa venerandum templum, ut claris auroræ radiis illuminaretur. Verum quis sonoris Homeri carminibus plenus marmorca prata circum validos excelsi templi muros et amplum pavimentum simul collecta decantabit? Ubi et virentia Carysti terga lapidario dente ferrum sculpsit, et Phrygiam variegati marmoris cervicem incidit, illam quid em aspectu roseum colorem albo ære permistum referentem, hanc vero purpureo simul ac argenteo flore suaviter coruscantem. Multi vero, qui ingentis Nili naves fluviatiles suo presserunt pondere, surgentes lapides porphyretici, tenuibus astris distincti, fulgent. Hic etiam videas virentem Laconici lapidis nitorem et marmora diversis spiris fulgurantia, et quæ profunda montis Jassidis seu Cariæ parturiit vallis, obliquis ex sanguineo alboque livido semitulis distincta; et quæcunque Lydius anfractus pallidum rubenti commistuin florem volvens; quoscunque Libycus sol, aureo demulcens radio, crocei simul et aurei coloris lapidum fulgores gignit versus Maurusidis montis radices; et quodcunque fert mons Celticus crystallis abundans colore nigri canti marmor, sed lacteis venis passim effusis nulloque ordine huc et illuc vagantibus distinctura; quid quid nitenti metallo pretiosum immisit virens onyx; quodcunque Atracina terra planis in campis, nou vero in excelsis montibus genuit, alibi quidem subviride nec a smaragdi colore longe diversum, alibi autem ad viridis saturi cæruleam formam accedens. Inest et quidpiam nivibus simile, nigro adjunctum fulgori: denique commistus decor in unum coit. At priusquam in multas partes dissectarum tessellarum splendor accederet, lapidarius manu sua tenues lapillos marmoreos contexens, veluti in tabellis, mediis in parietibus descripsit cornu vinculis illigatum, uberi fructuum varietate oneratum, una cum calathis et foliis; avem vero in ramis sedentem expressit. Post præclaros istos meatus palmitibus auricomis innixa circumserpit vitiis, tortuosum nectens obliquis corymbis vinculum: sensim vero propendet, donec vicinum lapidem volubili fulgentium from dium textu tantisper obumbret. Ilæc vero omnia eximiis ædibus circumposita sunt. Sed et in sublimibus columnis, intra basi lapideam, spinæ prominentis multiplex circumvolutio mol liter proserpens, vinculum vagabundum, aureum, suave, cuspidem asperam volvens, circumagitur rotunda vero marmora circumcingit, ramulis utique purpurcis splendentia, lapidis suavem decorem. Μargo. ante Graefium. cules. ante Gre codex, more suo, malit G. apud G. vcluti Hermannus, qκa C, mos collato v.

CAROLI DU FRESNE DOMINI DU Cange ATQUE ADEO CÆTERARUM ÆDIUM SACRARUM EX VARIIS SCRIPTORIBUS, 4. Magna ecclesia Constantiniana. 2. Magna ecclesia Constantiana. 3. Magna ecclesia Theodosiana. 4. Magna ecclesia Justinianea. 5. Prima encænia. 6. Secunda encænia. 7. Architecti. 8. Impensa. 9. Materia. 10. Marmora. 11. Musivum. - 12. Amplitudo. 13. Longitudo. 14. Latitudo. - 15. Alti tudo. 16. Porticus exteriores ad meridiem et septentrionem. 17. Porticus occidentales. 18. Narthex. 19. Pyramides. 20. Atrium. 21. Garsonostasium. - 22. Phiala. - 23. Au 24. Statua Justiniani. 25. Portæ gusteum. occidentales.-26. Porta orientalis. septentrionales. 27. Portæ 28. Pilæ quatuor majores. 29. Trigoni. 30. Arcus orientales. 31. Arcus septentrionalis et meridionalis. vicesimo, templum Deo omnipotenti, cui totum se commendarat, exstruxit. illudque 'Ayla splą seu divinæ Sapientiæ dicavit, id est Christo Filium namque Dei, ut ait Rupertus De divin. offic. x, 13, dicimus veram et incommutabilem sapientiam, per quam universam condidit creaturam. Byzantini autem omisso vocabulo ædem istam nude postmodum appellarunt. Istius conditorem agnoscunt Constantinum Theophanes, Cedrenus, Glycas, Paulus Diacon. 11, Nicephorus Callistus, VII, 49, et quotquot fere Constantini res attigere scriptores. At Codinus non de novo excitasse Magnam ecclesiam, sed ædem paganorum prius exsistentem, idolis et deorum simulacris parga tam, ad ecclesiæ Christianæ usum immutasse 32. Ilemisphærium. 33. Tholus seu trulla vel Constantinum perperam scripsit, cum disertis trullus. 34. Altitudo centri. trullæ seu hemisphærii. 35. Casus 36. Muri obnitentes pilis. 37. Porticus inferiores templi. 38. Porticus superiores seu Catechumena. 39. Aulæ. -40. Sedes imperatricis. 41. Co chlea. 42. Sedes imperatoris. - 43. Coronæ. 44. Pavimentum. 45. Testudo. 46. Te 48. Lampades et can 30. Concha. 51. Ab clum. delæ. sida. sancta. 47. Fenestræ. 49 Bema. 52. Fenestræ concha. 53. Mensa 54. Gradus mensæ sanctæ. lumnæ mensæ sanctæ. borium. 56. Mare. 58. Crateres ciborii. 55. Co 57. Ci 59. Lilia ciborii. 60. Sphæra seu malum ciborii. 61. Crux ciborii. 62. Turris. 64. Columba. 63. Pyxis. 63. Vela ciborii. 66. Syn thronus. 67. Prothesis. 68. Diaconicum bematis. 69. Quatuor concha. 70. Cancellus 71. Portæ sanctæ. bemnatis. 72. Velothyra. 73. Solea. 74. Ambo. 75. Gradus ambonis. 76. Puteus sacer. 77. Nabs. 78. Umbi licus. 79. Cancelli vao seu chori. - 80. Portæ cancellorum 81. Pronaus. 82. Ba ptisterium. — 85. Fons baptisterii. 84. Dia conicum exterius. 85. Secretarium. 96. Metatorium. 87. Vestiarium. 88. Salu tatorium. 89. Sceuophylacium. 1. Exædificato et moenibus longe amplificato Byzantio, veterique urbis appellatione in suum nomen transfusa, Constantinus Magnus recens Christianam religionem amplexus, anno imperii verbis tradat Cedrenus a fundamentis Sophianam ædificasse ædem, illiusque condende Euphrate cuidam ab eo curam demɔndatam. Ædis Constan tinianæ forma fuit dromica, id est quadrata, sed oblongior. Ita enim &poutxóv accipiendum censent plerique e doctioribus, etsi Allatius repugnet; unde recte Theodosius Zygomalas (apud Crusium, p. quod est dixit appellari. Ejusmodi autem est narthecis seu ferulæ figura, ut infra ostende mus. Denique Spoμixóv dictum videtur a stadiis cursoriis, quæ in majorem longitudinem quam la titudinem porriguntur. Magnæ igitur ecclesiæ Constantinianæ formam fuisse dromicam testatur Codinus in Descr. S. Sophiæ. Addit anonymus auctor descriptionis ejusdem ædis, a Combefisio editus, fuisse 'Axzxiov, quo loco apposite 'Ayafovixou pro 'A Spovíxov, reponit Combefisius: nulla enim sancti Andronici ædes occurrit exstructa Cpoli, Agathoni i vero a Constantino condita legitur apud Cedre num, Nicephorum, vit, 49, Suidam verb. Breivr.. et Codinum in Orig. Lambcciaris, p. 37 et 38, qui perinde 5:oµixiv firisse scribunt, et quam denique in augustiorem formam excitatam refert Proco

pius, De adif. 1, 5. Acaciani autem templi mentio est in veteri urbis Descriptione, ubi in 40 regione statuitur, loco Heptascalo nuncupato, ut est apud Socratem, l, 38 et vi, 25, Nicephorum ur, 38 et 1x, 42, Cedrenum, Synaxar. etc. 2. Verum cum nimium angusta visa esset Con stantiniana ædes nec satis capax, vel quod, ut alii volunt, concidisset, forte ex terræ motibus, Constantius Constantini filius ad eam amplitudi nem, qua postmodum conspecta est, perduxit. Socrates, Theophanes Socrati et Theophani consentiunt Philostorgius un, 3, auctor Vita sancti Pauli patr. Cpol. apud Photium, Zonaras in Justiniano, Nicephorus Call. ix, 9, et aliquot alii, qui Magnam ecclesiam Constantio ascribunt. Confecta æde Constantius magno apparatu ¡llius encænia celebravit, Eudoxio sacras preces faciente, tricesimo quarto post anno quam funda menta jecisset, 15 Febr. anni Chr. 360, Constantio ipso x et Juliano Caesare Hi Coss. Idatius in Fastis His coss. dedicatum est Gpoli Dominicum die 15 kal. Mart. Cedrenus anno 22 Constantii; Istorum enceniorum meminere præterea auctor Vita S. Alhanasii apud Photium, Socrates 11, 42, Sozomenus, iv, 25, et Chronicon Alexan drinum hoc anno: ex quibus colligitur jacta fuisse prima Magna ecclesia fundamenta anno Christi 396, quo Constantius solus imperare coepit. Erant autem Xylocercetæ, ut hoc obiter moneam, Joannis se clatores, quique partibus illius favebant Impensius contra quosdam episcopos, qui coacta synodo episcopatum Cpolitanum ei abrogaverant. Sed cum ecclesia sua depulso Joanne conventus separatim agere primo coepissent in Constantini balneis, postea extra urbem in seu in Circo ligneo, quem Constantinus ut ait Sozomenus, eos egere. Perstitit autem Xylocercclarum secta seu Joannitarum, uti appel lantur præterea a Socrate, vi, 16 et vi, 25, usque ad tempora Procli episcopi CP., qui tandem cos al concordiam reduxit Theodosio xvi consule, ut produnt idem Socrates, vii, 44, Theodoretus, T. 34, et Theophanes a. 30 Theodosii Junioris. Sed non desunt qui a nemine ignem, sed divinitus im missum tradunt, quod velle videtur Marcellinus, ut et historia conciliabuli excitati contra Joannem Chrysostomum Neque tamen tota conflagravit eo incendio Magna ecclesia, sed præsertim ea pars quæ bema complectitur. Cedrenus Id omnino prodit Georgius Alexandrinus in Vita Chrysostomi apud Photium, scribens eam potissi mum partem incendio absumptam quæ circa am 3. Arcadio autem postmodum imperante, cun exorta esset seditio in majore ecclesia de expęl lendo Joanne Chrysostomo, injecto ab iis qui parles illius amplexabantur igne statim illa conflagravit a. bonem erat Chr. 404. Marcellinus Comes: Ecclesiam Cpolita nam flamma ignis, quæ de B. Joannis throno quon dam episcopi nata fuit, subilo conflagravit, vicinam que ecclesiæ urbis faciem serpens nihilominus exussit. Socrates, vi, ubi addit incendium istud accidisse 20 Junii, Hono rio vi et Aristænelo coss. Theophanes vero perpe ram incendium Magnæ ecclesiæ in annum duode cimum Arcadii conjicit, cum fuerit decimus. At quos Joannitas vocant Socrates et idemn iheopha nes a. 12 Theodosii Junioris, qui ignem in ædem inisere, Xylocercetas appellat Chronicon Alexan drinum, horamque istius clalis aunotat Addit anonymus Combefisii pariter conflagrasse: sed errat, cum id sub Theodosio M. a. 6, cum secunda synodus habita est Cpoli et cedente Gregorio Nectarius substitutus est patriarcha, accidisse subdit. Denique Magna ecclesia rursum conflagravit Honorio imperante, Aelio ut et Symmacho coss., ut auctor est Mar cellinus Comes: templum regiæ urbis igne cremalum; cujus quidem incendii meminit ipse Honorius in Rescripto, quod exstat post epistolam 51 Inno centii PP. restaurata postmodum a Theodosio Juniore, dedicata est ab Attico patriarcha CP. a. 7 ejusdem Theodosii, indict. 13, Honorio x et

Ex quibus emendandus codex Theophanis editus, qui 20 decembris die peracta encania babet. Horuin vero cæremoniam sic describit idem Theophanes Jam vero quod addit Anonymus seu Codinus, encantorum celebritatem ad ipsa us que Theophaniorum festa productam, siquidem de secundis encæniis egit, id videtur pariter dixisse Silentiarius in Proœmio v. 74 7. Tam elegantis stupendique templi architecti inemorantur potissimum duo, inter tot quos ex universo pene orbe coegerat Justinianus, Anthe mius scilicet Trallianus, et Isidorus Milesius, uter que artis mechanicæ peritissimus. De Anthemio sic Paulus Silentiarius, part. 1, v. 134 habita ratiore, inquit Procopius, tantam pecuniarum vita expendit, ut cum iis demum egeret, tributis et vectigalibus subditos non vexarit modo, sed sti pendia etiam professoribus publicis constituta præfecti urbis monitu sustulerit, ut auctor est Zonaras; ex quo ignorantia et rusticitas in iis succes serit. Nescio an is quem vocal hoc loco Zonaras, sit ille strategias qui Codino et Anonymo et Justiniani frater adoptivus, fuisse et templi impen Kas fecisse dicitur. In illius porro atriorumque ac ædium circumjacentium structuram, præter sacræ vasa ac reliquos ornatus, et quæ ex universo orbe liberaliter erogata sunt, expensas octogies centenas, seu ut habent aliæ editiones, ter millics bisque centics centenas libras, iidem tradunt. 9. Edis parietes et camerz coctis lateribus con structi sunt, inquit Gyllius. Ita etiam Paulus Silen tiarius, part. 11, 58 Idem v. 07 etc. Agathias lib. v Parietum interior pars, subdit idem Gyl lius, crustis marmoreis vestita excellentibus et variis fulgurat, et permiscet cum summas naturæ tires, tum mentes spectantium. cui succinit Procopius, de dif. 1, 1 10. Columnis præterea marmoreis ingentibus ac mole sua stupendis, aliisque minoris altitudinis ac molis ubique sustentatur ac exornatur,.am ele ganti et grata colorum variçlate, ut Procopius in haec verba prorumpat De Anthemio etiam pluribus agit Agathias, lib. v, et ut non modo in æde condenda præcipuus habitus sit, sed ct ut in arte quam mechanicam vocant excelluerit, ita ut et terræ motus naturales et fulgura ipsa arte imitaretur. Unde forte eidem Silentiario, parte n, v. 235 Islam etiam marmorum varie dicitur. Neque alius est ab eo qui a Codino pat appellatur. De Isidoro vero idem Procopius sic ait Et Paulus Silentiarius, part. 11, v. 136 etc. Utriusque præterea meminit idem Procopius, De Ædif. 11, 3, ut Codinus cujusdam Ignatii, inter tot magistros architectos, quibus usus est Justinianus in condenda æde, quos centenarium explesse nu merum idem tradit, de quo multa nugatur. 8. In ea autem ædificanda, nulla sumptuum tatem pluribus variisque in locis commendat Paulus Silentiarius, et marmorum ipsorum genera ac colores recenset, part. n, v. 200 et seqq. Im primis vero Egyptium seu Thebaïcum purpureum stellulis interstinctum laudat, part. 1, v. 246; part. 11, v. 208; de quo præter Plinium xxxvı, 7 et 8, Statius in Epithalam. Stellæ et Violantilla ...rupesque nitent, queis purpura saepe Orbibus et Tyrii moderator livet aheni et in Balneo Etrusci Sola nitet flavis Nomadum decisa metallis Purpura.... Marmor istud Ægyptium Romanum vocant scri plores ejusce ævi, ut ex Cedreno in Constantine Digilized by Google

M, et Porphyrogenneta in Basilio n. 55, et scripto- consuinptos renovavit Romanus Argyrus. Scylitzes ribus de templo S. Sophiæ statim initio colligere est. Phrygium colore variegatum ac roseum albo cæruleo permistum referens recenset part. 11, 205, de quo idem Statius, ut et de Libyco, in Epithalam. Stella et Violantilla Hic Libyus Phrygiusque silex; et in Balneo Etrusci …….sola cavo Phrygiæ quam Synados antro Ifsc cruentavit maculis lucentibus Attis. Laconicum virens, v. 211, cujus etiam meminit Procopius, De Ædif., 1, 10, et idem Statius ....Hic dura Laconum Sara virent..... Carium, oblîquis ex sanguineo alboque livido se mitulis distinctum, v. 213. Lydium, virenti palli doque colore commistum, v. 215. Præconnesium, r. 247; cujus etiam meminit Anonymus sub finem. Libycum, cærulei simul et crocei coloris, v. 217. Celticum nigrum, candidis venis interstinctum, v. 220. Bosporicum album, in extremis oris nigri cans, v. 249. Thessalicum part. 1, v. 255; part. II, 229,251. Molossium, part. u, v. 132, etc. Ex tel igitur marmoris speciebus exstant infinitæ, quæ Sophianam ædem suffulciunt et adornant, colum ne, quas inter praesertim commendantur a scripto ribus octo porphyreticæ seu Ægyptiæ, paris altita dinis et molis, quas a muliere vidua, Marcia nomine, Roma transmissas, et a Solis delubro ab Aureliano olim exstructo abstractas, auctor est apud Codinum Plutarchus Justiniani protosecreta rius. llas ad quatuor conchas, intra benialis call cellos, stare suo loco ostendemus. Octo præterea prasini seu viridis coloris, stupendæ pariter nia. gnitudinis ac eximii decoris, Epheso a Constantino prætore transmissas, cæteras partim Cyzico partim Troade vel ex Cycladibus atque etiam Athenis ad xectas refert idem Codinus. Theuetus Cosmogr., xix, 4, de columnis templi Sophiani: Le dedans est beau, et s'y voit grand nombre de colonnes el pi liers longs et massifs, et de pierre de marbre, iaspe et porphyre, fort bien diaprez, et cecy est au long du chœur, qui encore est debout. Sur chacun de ces pi tiers on voit une pierre large et grande de marbre §. is, rouge, ou serpentin¸ Quand à l'estage d'en haut, As colonnes y sont moindres en proportion, mais plas 1:l:ts richenent estofées. Dam. de Saligniaco in Kiner.: Elle est ornée de plusieurs hautes et grosses colonnes bien rares, sçavoir huit de porphyre, seize e serpentin, et quatre de marbre blanc: et par d'asus, d'une belle galerie puvée de marbre transpu vent, et de plusieurs petites colonnes de marbre et de serpentin. Atque harum quidem columnarum capi. feila Prea argento et auro exornantur. Silentiarius, ¡art. 1, v. Vaus quidem ornatus temporis injuria ac vetustate 11. Sed praeter hanc marmoris jucundam gra tamque varietatem, musivo ubique fere exornatur. Cameræ enim, inquit Gyllius, calculis et tessellis vitreis inauratis fulgent, etiam ad oculos barba rorum, in quibus expressæ variæ cernuntur ima gines et figuræ, ita ut tabellarum vicem expleant. Paulus Silentiarius, part. 11, v. 230 etc. et quo describit loco porticus atrium ambientes, Manuel Chrysoloras Musivi etiam materiam expressit Anonymus, dum ait Justinianum testudines tum ædis tum porticuum σoû deaurasse, cujusmodi musivum deauratum vocal Anastasius in Gregorio, iv, p. 160, Anonymus de locis SS. p. 81, Sophronius in Enconio SS. Cyri et Joannis, Theophanes Cerameus hom. 55, vitreos lapides fulvo auro supertectos Vita S. Lau rentii episcopi Sipontini, n. 11. Quale vero fuerit cæmentum quo tota ædis compages seu potius la pides aut lateres continentur, et ex quibus con stiterit speciebus, describit idem Anonymus Com bedsianus, p. 249, tametsi plerisque in locis lapides invicem connectat ac con stringat. Quod etiam attigit Silentiarius; qui præterea addit Justinianum in compingenda vel te genda æde lignis uti neutiquam voluisse, sed mar moreis longioribus tabulis totam texisse, v. 110 et seqq. ne, inquit Agathias, incendiis rursura pa teret 12. Immensam ædis Justinianæ amplitudinem non semel commendant scriptores atque imprimis Joan nes Cantacuzenus, ult, Manuel Chryso Ioras Guillelmus de Baidu

zeel in Itinerario: Credo quod sub cœlo, postquam mundus creatus est, non fuit tale ædificium comple tum, quod huic poterit in nobilitate et magnitudine cæteris comparari. Sed licet magnitudine et mole sua cæteras totius orbis ædes sacras excedat, tam apta tamen constat concinnitate et proportione ut nec longitudine aut latitudine immodica sit. Pro copius Sed ita confecta est ut non omnino quadrata sit, et longitudo la titudinem paululum excedat quod de æde S. Mi cùaelis CP. dixit idem Procopius, 1, 3, seu potius, quod de æde S. Anthini scripsit, c. 6, longitudo & tantum superet latitudinem quantum in latere orientali porrigitur bema Unde colligitur eam fuisse apud Græcos templorum formam ac figuram. 43. Evagrius. iv, 30, illius longitudinem a concha, ubi incruentum sacrificium litatur, ad portam con chæ adversam esse pedum 190 scribit Αb Evagrio paululum discrepat Gyllius. Longitudinem, inquit ille, ab oriente ad occasum ipse metiri ausus non sum, sed metiendam curavi per hominem Turcum, qui mihi retulit longitudinem templi esse ducentorum et qua-¸ draginta pedum. Bondelmontius de longitudine templi agens ait per ecclesiam esse de angulo ad angulum 120 brachia, quia, inquit, desuper rotunda et in plano quadrangulata recedit. Quibus verbis innuit longitudinem se mensum esse non ab imo conchæ, sed qua illa ædi conjungitur. 44. Latitudinem a meridie ad septentrionem centum et quindecim pedumn esse ait idem Evagrius. At Gyllius, ex Turci relatione, ducentorum et tre decim pedum esse scribit. 16. Totam ædis structuram ambiunt exteriores porticus columnis marmoreis sustentatæ musivoque opere exornatæ, de quibus nescio an verba ista Procopii capienda sint, an vero de interioribus porticibus ; ad meridiem enim et septentrionem ha buit porticus exteriores, ut et ad occidentem, de quibus mox acluri sumus. Nam ad orientem vix crediderim exstitisse, quidquid dicat Gyllius, qui ait verisimile esse istam cecidisse aliquo terræ motu, ipsiusque in locum excitatam fuisse niolem iHam quæ hodie exstat lapide quadrato constructa“, velut crepido clivosa objecta ad fulciendam partem ædis orientalem. Quippe, etsi ædes sacræ majores porticibus circumcingi solerent, ad orientem tamen nullæ excitabantur, forte ob bematis et sacrosancti altaris reverentiam, quod ad partem templi orien talem semper erat, nc eo coeuntium tumultu ac obloquentis plebis garrulitate sacra facientium sa cerdotum turbaretur attentio. Id enim satis prodit Procopius, De dif. 1, 8, ubi ait templum S. Hi chaclis in Anaplo ubique porticibus exterioribus cingi præterquam ad orientem vov. Similia tradit de æde Deiparæ Hierosolym.i tana, v, 17. At ad occidentem templi valvæ, inquit Gyl lius, loco vestibuli duas porticus habent, inferiorem, qua aditur templum plano pede, superiorem, qua gynæconitides aulæ adeuntur, ambas tam longas quain templum latum, largas viginti octo pedes. Paulus Silentiarius, part. u, v. 9, marmiore grandi constructas ait De his binis porticibus occidentalibus ita præterea Evagrius Subdit deinde Gyllius por ticum superiorem supra porticum inferiorem sitanı esse inter pilas sustinentes quartam partem sphæræ 15. Altitudinem vero tantam esse prodit Proco pius, ut non modo cætera urbis ædificia superex- occidentalem et fenestras. Nam a parte interiori cellat, sed et ex supremo ædis vertice urbs tota despiciatur Porro altitudinem a summa curvatura arcuum us que ad pavimentum centum quadraginta duorum pedum esse ait idem Gyllius: nam de ea. silet Eva grius, qui altitudinem tantum a centro hemisphærii refert, de qua agemus infra. Bondelmontius vero a testudine ædis ad pavimentum altitudinem esse ait 144 brachiorum. octo pilis, ab exteriori totidem sustinetur; inter quas fenestræ, tam inferiores quam superiores il lucent, cinctae columnis quadratis. Inter hanc por ticum et aulas feminarum nihil interest nisi pilæ sustinentes porticus cameram interiorem: pavi mentum enim porticus æquale est aularum pavi mento. Quæ quidem superioris porticus descriptio cum Procopiana quadrat, in qua columnas in hemicycli figuram perinde excitatas observare est Porticus porro inferior, addit idem Gyllius, duplex est: interior clauditur

utrinque muris marmorum jucundissima varietate divinas Scripturas, inquit ille, audiebant, quæ sci vestitis, tegitur cameris figuratis ornamento tessel lato calculorum inauratorum. Atque ita tribus porticibus exornatur ædis Sophianæ vestibulum, duabus inferioribus et una superiori; quo respexit Silentiarius, part. 11, v. 7, dum ait triplices esse porticus occidentales Sed prima quæ occurrit ex inferioribus porticibus, pertinuisse videtur ad porticus atrii, de quibus infra, quod rɛrpástulov ſuisse constat; ex quo necesse est barum unam templi vestibulo aflixam fuisse. De porticuum istarum portis seu aditibus sic prosequitur idem Gyllius: Ex hujus porticus lutere orientali novem portis patet aditus in tem plun ex latere occidentali quinque portis aneis duplicibus patet exitus ex interiori porticu in exte riorem porticum, ex qua proditur in aream, ubi pe rennes saliunt aquæ. De novem portis, per quas teniplum aditur, agetur infra: at eas per quas ab interiori porticu in exteriorem proditur, attigit etiam Silentiarius, 11 part., v. 22, nec quinque duntaxat, sed septem recenset, in iis binos illos in porticum aditus complexus, qui ad meridiem et ad septentrionein aperiuntur. licet in æde sacra aut recitabantur aut decanta bantur; unde åxpowµivot passim in nartheœe extra ecclesiam dicuntur constitisse, apud Gregorium Thaumat. can. 2, Zonaram ad can. I concilii Ni cæni 1, Balsamonem ad can. 14 ejusdem concilii 'Ev Szathixol; mulist, seu regiis ac præcipuis por ticibus vel foribus, apud Alexium Aristenum, quemadmodum nuncupantur ab Anastasio non se ɔnel, ut infra indicamus. Neque aliam forte ob ra tionem dixit Silentiarius, v. 43 in nartheco voces sonoras Davidis psalmos concinentium alternis cantibus sacerdotum (in nao scilicet) exaudiri ac aures Dei mulcere ubi per xarà vuxta videtur innuisse preces vesper tinas, de quibus Paulinus, Nat. 7 tunc ergo solutis Cœtibus a templo Domini, postquam deta (essis Corporibus requies, sumpta dape, cœpimus hymnis Exsultare Deo et psalmis producere noclem. At cur porticum, quam nude ac simplicer váponxa vocal Silentiarius, appellet Pro copius, nulla mihi alta suboritur conjectura, quam quod familiarem Byzantinorum civium loquendi morem expresserit, qui quod nude narthex dici debuerat, ad narthecem vel in narthece efferebant, àxpowµ¿vov; forte innuentes, qui in eo consiste bant aut qui ad eum relegabantur; quemadmodum posteriores Græci urbem Cpolitanam non wódiv sed otkv módtv appellabant, uti alibi observatum est. Neque enim omnino arridet eorum sententia qui in! pro àñò perperam substitutum censent. Qua tuor porro in æde Sophiana nartheces statuit Co dinus Ofxwv, ut et Anonymus: Kat twY SEGGάpwy vap Sed jure addubitari potest an hoc loco quatuor aliquas porticus exteriores innuerit, binas scilicet ad occidentem et duas alias ad septentrio nem et meridiem. Quod quidem indicare videlar idem Anonymus, scribens Justinianum statuikse 48. Porticus istas occidentales, quæ elegantis ac magnifici vestibuli vicem præbent ædi Sophianæ, vápeŋxo; seu ferulæ nomine ævo suo donatas ira dit idem Silentiarius, part. 11, v. 13 Nec alia appellatione donantur ejusmodi porticus in ædium sacrarum vestibulis excitate a Procopio De ædif. 1, 4, ubi de templo SS. Sergii et Bacchi Et v, 6, de templo Deiparæ Hierosolymitano: Σtoá ubi Proco pins vocabuli seu appellationis rationem insinuat, (an vere, alii viderint) ut quisquis pro delictorum sicque dictas istiusmodi porticus ante templorum vestibula, quod in majorem longitudinem quɔm latitudinem porrigerentur, atque ita ferulæ speciem quodammodo referrent, quæ oblongior est quam latior, ut obiter attigimus in notis ad Alexiadem quippe inquit Zygomalas, Adyɛrit. Unde non omnino hallucinatos illos evidens est qui narthecem ecclesiæ porticum fuisse scri psere, ut vult Allatius Goarum innuens, quando quidem id disertis verbis tradunt Silentiarius et Procopius; quibus favet Codinus, in Originib. Lam bocianis, p. 45: Kal roū Innov aŭtñ; kuɛis: ökɩ et Theorianus in legatione, vá¿ðŋxz, in quo pœni teates stabant, Em sñ; luxèrciz; statuens, uhi modo arceretur a sacris, in his quatuor rartheci bus staret; quo quidem loco lvaç nartheces vocat, incomperta mihi ratione, nisi forte quod ad templi fines haberentur porticus istæ exteriores. Certe tertium marthecem ejusdem redis Sophianæ obser vare est in sexta synodo, act. 43, ubi dzúµbalov statuitur, nullo alio indicio; qui quidem tertius narthex prima fortassis fuerit e tribus porticibus, quas ad occidentem ædis Sophianæ stetisse scribit Paulus Silentiarius, quaque videtur nun cupari apud eumdem Anonymum, p. 248. Nam auctor est Goarus etiamnum Græcis ¿vipor=2; exteriores porticus, ut interiores ¿owvápłŋxa; dici. Porro 8:xúµбalov, ni fallor, locus est constans

i duabus trullis, xvµбaiixw; seu in modum cym- atrii porticus pertinuisse, si non et tertia fuit, bali, quemadmodum fuit major ædis truila, ex structis. Ila me moral alicubi Codinus in Originibus. Jure igitur Allatius hæc verba de marthece infert: Narther vero extra ecclesium forte an antiquis temporibus fuerit, non dispato. Nam ut narthaces, quod ex predictis satis patet, olim extra ecclesiam seu po tius extra ecc.esiæ septa fuere, etsi forte, ut pro nai, sacri haberentur, ita vicissim pro certo haberi debet posterioribus sæculis marthecem eam ædis sacræ partem, quam hodie navim vocamus, appel latam, ut patet ex Enchologio et cæteris Græcorum ritualibus libris et aliquot inferioris ætatis scri ptoribus, quos laudat idem Allatius, in Dissert, de recentiorum Græcorum templis, p. 110 ct sequenti bus. His favere videtur Lexicon ms. ex bibliotheca Regia, cod. 206%, ut et auctor Etymologici: Náp xalta. Hinc enim evincitur marthecem in eccle sia exstitisse. si quidem infra ambonem exstitit; idque inde factum existimo, quod cum in plerisque templis ac ædibus sacris deessent capaciores pur ticus et nartheces ad earum vestibula, qui ex ca nonum præcepto in iis consistere tenebantur, intra ipsius ecclesiæ claustra postmodum admissi sint, ita tamen ut a reliqua fidelium plebe discerneren tur, eaque ɔbirent munia quæ in narthece oliin, in primo ædium sacrarum atque adeo pronai vel navis ingressu. Unde recte nartheces dixit Symeon Thessal. Opuscul. contra hæreses, sua nimirum ætate, Twy vawy ȧpxá; nuncupatos. Vide Theopha nem, p. 203. 19. Quæ porro ad orientem exstant pyramides aú ædis angulos exteriores, excitavit Andronicus Pakcologus senior, quo partes tempii oricutalem et septentrionalem ruinam ac casum minitantes ful ciret. Id pluribus narrat Nicephorus Gregoras, Histor. lib. vir: "Ifxouse yàp rapà cwy dozipov 20. Ante tem; li Sophiani vestibulum, proindeque ante occidentales porticus, prostat quadrata ingens area: placet enim illius descriptionem hoc loco exsequi, priusquam templum ipsum subeamus, cum vestibuli præcipuum sit ornamentum. Aream istam sen atrium quatuor porticibus circumdatum cůžñ; nomine donat S.lentiarius, part. 11, v. 174 ubi observandum exteriorem vestibuli porticum ad quod jam monuimus: alioquin atrium Sophianum tribus tantum constitisset porticibus, non vero quatuor, proindeque non ts:pistuàov fuisset vel quadriporticus, sed triporticus, uti ejusmodi atria dicuntur Anastasio in S. Hilaro PP: nymphæum et triporticum ante oratorium S. Crucis, etc. Eusebius, De vita Constantini, 111, 34, de atrio templi Hiero solymitani: Marpolç repidçóµn; stawv éx tpindɛú pou mspraxípevov. Et Sidonins, epist. 2, 10 Huic est porticus applicata triplex, Fulmentis Aquitanicis superba, Ad cujus specimen remotiora Claudunt atria porticus secundæ. Eadem porro ašis appellatione donantur ejusmodi areæ seu impluvia ante ædes sacras a Procopio, De ædif. 1, 7 et 8; v, 6. Allpiu dicuntur Eusebio, De vita Constant., m, 34 et 38, et Hist. x, 4, quia praebent, ut idem scriptor loquitur. Impluvia Paulinus, Nat. x, ca atria appellat Istic porticibus late circumdata longis Vestibula impluvio tectis reserantur aperto, Et simul astra oculis, ingressibus atria pandunt. Semitæ vero istæ multiplices, de quibus Silentia rius, portis elegantibus claudebantur, quas 0úçaç vocat non uno loco idem Procopius, avilov; müla; Eusebius, De rita Const. 11, 38. enim dicitur Theophani et Cedreno atrium, quod aùlý cæteris scriptoribus. Gloss. Lat. Gr. atrium, psæúlov. Paulinus, Nat. x, de variis ejusmoʻli atriorum adi tibus Basilicis hæc juncta tribus patet area cunctis, Diversosque aditus ex uno pandit ad omnes, Atque itidem gremio diversos excipit uno iribus egressos, medio spatiosa parito. Procopius igitur, 1, 4, de æde SS. Sergii et Bacchi v, 6, de templo Hierosolymi lano subdit afię i pazov. Ex quibus patet aliud esse aliud auia enim dicitur atrium impluvium porticibus circumdatum, propylæum vero frons ac vestibulum tempii fuit, quod spots prévioµz vocat Zonaras, in can. GG, Trullanum, ut et Agathias, lib. v, et Photius in descriptione novæ ecclesiæ a Basilio Macedone (xstructæ in palatio, ubi istius ædis zponukalov elegantiam describit, nt ædis Tyrensis Eusebius x, 4. Gloss. Gr. ms. ex bili. Reg. Vel etiam propylæum fait ille forsitan arcus seu excelsaz fornix, de quo Procopius loco proxime laudato, quem arcus nomine donat Leo Ostiensis, m. 27 Vestibulum autem ecclesiæ superne quidem fecit mu

theca Regia sivo pulcherrimo cum arcubus decorari; et infra: erant, ñóðóµov; appellat Lexicon Gr. ms. ex biblio Arcus ejusdem vestibuli deforis musivo nihilominus vestiens. Sic non semel Anastasius. Ita porro dyīdz interpretatur Zonaras in canon. 46 concil. Car thag. ¿szív. Unde cum in synodo 111 Carthaginensi can. 23 cavetur, ut iis, quorum crimina publica sunt, ante ubsidem manus imponatur, id videtur intelligendum de abside narthecis, ubi consistebant pœnitentes, non vero de absida seu concha altaris, de qua agemus in sequentibus; quem quidem canonem laudant Capi tularia Caroli Magni, lib. v, c. 53, et Hincmarus Remensis, De gestis habitis pro divortio Thietber gæ; quibus adjungenda sunt quæ habet Chrode gangus Metensis episcopus in Regula canon. c. 30. Quod vero absis his scriptoribus dicitur, arcum vocat Paulinus, epist. 12 Alma domus triplici patet ingredientibus arcu; infra Tergeminis gemine patuerunt arcubus aule. Quatuor denique porticibus ambiri atrium Sophia num scribit Silentiarius, quemadmodum ædis Tyri atrium Eusebius, Hist. x, 4: Tà cŵv npwTwv Xó popévats. Latinis, uti mox innai, ejusmodi impluvia, quatuor porticibus cincta, atria dicuntur. Gloss. Gr. Lat. terpaatwy atrium. Græci vero terpátula ea vocant, quadriporticus Anastasius Biblioth. in S. Symmacho PP.: Et can tharum B. Petri cum quadriporticu marmoribus or navit. Idem in Dono: Hic atrium B. Petri apostoli superius, quod est ante ecclesiam, in quadriporticum magnis marmoribus stravit. Occurrit apud eumdem in Leone 11, p. 121, 139, 142, et in Itinerario Hierosol. Harum vero porticuum intercolumnia ut plurimum cancellis ac pluteis munita erant, qui bus incumbere licebat et in atrium prospicere. Paulinus 21. Idem atrium sequiore Græcia etiam dictum fuisse auctor est Theophanes, p. 203, et ex eo Cedrenus, p. 387: Kal èxaúbŋ to peσaúdiov Hanc autem garsonostasii appellationem hausisse videntur Græci a voce Latinobarbara, garcio, nostris garçon: nos diceremus la place des garçons, quia in eo atrio seu impluvio morari solebant vel ma gnatum famuli, seu pedissequi, vel e plebecula pueri, dum ibi vel illi dominos egressuros exspe ctant vel hi ludo magis quam sacris intenti commo rantur. Qui vero apud nos garciones proprie di cantur, docent grammatici inferioris ævi. Willet mus Brito in Vocabulario ms.: Lixa, mercenarius, garcio, qui sequitur curiam, el portat aquam in castris exercitus. Papias: Garcio, qui circa culinas papando incedit. Hac notione vocem hanc usurpat sanctus Bernardus, De vita et moribus relig. c. 10 Nunc ergo tantæ multitudini gjarcionum ac jumen torum cur nobiscum non ferimus necessaria. Varie autem scripta reperitur: garcio enim effertur in Chronico Reichersperg. a. 1105, gjarcio apud Pe trum Blesensem, epist. 102, guarsio in Vita Gar neri præpositi S. Stephani Divion. p. 130, denique garzo apud Pilichdorffium contra Valdenses c. 13. De vocis etymo nugatur Ludovicus d'Orléans ad 11 Annal. Taciti, qui ab evertendo gjarçones quasi warçones dictos scripsit, quia, inquit, juventus, quæ mobilitate viget, omnia evertit subitis eruptioni bus. Neque, opinor, felicius vocis originem attigit Justus Lipsius, qui garciones appellatos vult quasi garriɔnes a garritu; ut et Christophorus Besoldus in Discursų de natura populorum, qui a Græco Yoάow”, faluus, per metathesin litteræ unius de ducit. Qui vero nostris garciones, garciferi vocan tur in LL. Burgorum Scotic. c. 66 apud Lamber tum Ardensem et aliquot alios scriptores. Sed circumfectis in porticibus spaliari Copia larga subest, interpositisque columnas Cancellis fessos incumbere, et inde fluentes Aspectare jocos, pedibusque madentia siccis Cernere nec calcare sola, et certamine blando Miruri plucido salientes murmure fontes. Romani vero ejusmodi atria paradisos vocabant, ut auctor est Leo Ost. 11, 27, Fccit et atrium ante ccclesiam, quod nos Romana consuetudine pa radisum vocamus.. Anastasius in S. Paulo PP Fecit autem in atrio ante turrem S. Mariæ ad gra dus, quod vocatur paradisus, oraculum. Paulus Warnefridus, de Gest. Langob. v, 31 Donus papa Romanæ Ecclesiæ locum, qui paradisus dicitur, ante busilicam B. Petri apostoli candidis et magnis mar moribus stravit. Ita passim vocem hanc usurpant scriptores, a Græco rapidoo; desumptam, quæ Hesychio dicitur id est locus porticibus, in quibus deambulationes Gant, septus, vel certe quivis alius deambulationi aptus. Porti C63 vero quæ ante palatia sive nobi'ium ædes 22. In medio istius areæ seu atrii Sophianae ædis phialam statuit Justinianus. Sic labrum seu fontem appellabant, ubi perennes aquæ saliebant, e quibus plebs lavaretur; quia, inquit Eusebius, Hist. eccl. x, 4, non licebat àváyvoiç xal ávírtois Fons autem iste interdum usataúhov dicitur in Euchologio p. 449 et 465. Sic porro describitur a Paulo Silentiario part. 11, v. 177 etc. Erat igitur Sophiana phiala confecta ex jaspide ita vero adornata ut porticibus ambiretur, in qui bus erant fontes alii seu putei, qui aquam populis ædem ingressuris ad lavationem suppeditabant. Anonymus

rem, iv, Quod Atque hæ fontium aquæ quotannis in pervigilio vero per ora leonum marmoreorum aquæ emitte rentur, Asovtáptov locus videtur appellatus ex iis quæ habet idem scriptor. In phiala Sophiana cruces passim -marmoribus inscriptas evincit libellus ac cusationis in Arsenium patr. CP. apud Pachyme accusabatur enim Binas ejusmodi phialas in atrio Novæ ecclesiæ ex Ægyptio ac Romano et ex Sangario marmore exstruxit pariter Basi!ins Macedo, quas eleganter describit in illius Vita Con stantinus, ex filio nepos, c. 55. Porro ante ædium sacrarum vestibula balnea et lavacra pu! lica collo cata docet in primis Eusebius loco laudato, in descriptione ædis Tyrensis, et Paulinus epist. 12 et 31, ut et Natali 9 et 10; apud quem cantharus appellatur, fastigiatoque interdum solido ære tholo tectus descríbitur, ut et apud Anastasium Bibl. in Anastasio PP. et in sancto Syinmacho. Sunt enim canthari apud Ulpianum (leg. 41, § 2, D. de legat. 1) aquarum receptacula, unde aquæ erum punt. Eadem igitur notione phialam appellarunt Græci, quod nymphæum Anastasius in S. Hilaro PP. idem Paulinus, Nal. x "Interior variis ornatibus area ridet, Læta super tectis, et aperta luce serenis Frontibus, atque infra niveis redimita columnis; Cujus in exposito prælucens cantharus exstat, Quem cancellato tegit ærea culmine turris. Cætera disposi is stant vasa sub aere nudo Fonticulis, grato varie quibus ordine fixis Dissidet artis opus, concordat vena metalli, Unaque diverso fluit ore capacius unda. sacrorum Theophaniorum, interdum in ipso festo die, consecrabantur et benedicebantur; quarum benedictionis ordo habetur in Euchologio: unde apud Clementem in Constit. apost., lapatıxdv Yuxŵy xal alibi etc. in eo dem Euchologio dicuntur. Ilarum loco successere, praesertim apud Latinos, quæ in templorum valvis exponi solent lustrales undæ, uti qui de ritibus ecclesiasticis scripsere pridem docuerunt. Enimvero quod Silentiarius de perpetuo agnarum Sɔphianæ phialæ miraculo suhdit, et nt in pervigilio sacri festi, mense quem xpusox!tura vocat, eæ vasculis haustæ et a plebe Christiana domum asportatæ in corruptæ nulloque corriperentur mucore vel pn tredine, præclare omnino refertur a S. Joanne Chrysostomo, Orat. de baptismo Christi, qui festum istud sacrum Epiphaniorum diem, proinde mensem xpusox!tuva Januarium fuisse coarguit. Huic an tem mensi fortassis id epitheti tribuit Silentiarius ob rogas magistratuum, aut xenia et strenas quibus donabantur, ipsique adeo principes; vel certe quia eo mense magistratum inibant consules, et Xpu Golwves in publicum procedebant. Dicitur enim Januarius µhy drázov, mensis consulum, in Anthol. I. 1, p. 124. De quorum processibus agunt Novella Justiniani 105, Claudianus, Marcellinus Comes, Corippus, Chronicon Alexand. et alii. Sic autem Chrysostomus où Exstat porro etiamnum bodie phiala ista Sophiana, ubi, ut ait Gyllius, ¡e rennes saliunt aquæ, ad quas ex area descenditur multis gradibus. Meminit idem Constantinus c. 59 phiale seu bal nei Venetæ factionis, et alterius phialæ Prasinæ fa ctionis, et lib. De admin. imp. c. 51, loci dicti, in quo judicia inter remiges exercebamur; unde illius judex præfectus phialæ vocitabatur, ¡llius forte quam Theophanes, p. 307, et Cedrenus, p. 442, a Rhinotmeto excitatam fuisse scribunt ɛi; Hujus cliam mentio est apud Leonem Grammaticum in Theophilo, et Gregorium in Vita S. Basilii Junioris, n. 38. At phiala proprie dicitur totum illud ædificium quo cingebatur et tegebatur cantharus ipse seu aqua rum receptaculum, quod νocat idem Constantinus, Theophanes et Euchologium, in quo et xokuuбelov nuncupatur. In simili labro scriptum olim versum hunc retrogradum, qui habetur in Anthologia, apud Gruterum et alios, aiunt, vitov ȧvopýpata, µh pa v. Quippe fideles priusquam ædem sacram in grederentur, aquis istis, quæ a sacerdote benedice bantur, facies et manus lavabant. Hinc Paulinus ad Severum Sancta nitens femulis interlud atria lymphis Cúntharus, intrautum que monus fara! amie ministre, 23. Aulæ ipsæ et atria ædium sacrarum sua habe bant poza. Præ cæteris vero atrium Sophiana ædis porrectiori et amplo foro, porticibus perinde cincto et magnificis ædificiis exornato, obversaba tur, quod promiscue appellatur a scriptoribus. Erat autern, ut innui, forum majus, cui Zonaras poau).fou in terdum appellationem tribuit, ut et Nicephorus Gregoras. Proculam dixit Ordericus Vitalis, 1. u, p. 412. Gloss. Saxon. Ælfrici: Proaula, id est, do mus coram aula, selde. 'Ayopáy non seniel vocat Procopius, De ædif. 1, 2, ubi describitur. Huic complura inædificata erant palatia ac domus insi-. gnes et ædes aliquot sacræ; atque imprimis ma gmuru palatium vicinum frisse testatur Procoptus,

cujus triclinium, quod Augustæum spectabat, bius, 10, 46, Sozomenus, 11, 1, Sulpicius Severus dicitur apud Theopha nem variis in locis; in quo corona donatas aliquet Augustas refert, ut et Theophylactus Simocatta, 1, 1. Incertum porro an triclinium istud an vero ipsum Augustæum forum intelligat Chronicon Alexandri num, dum ait anno 2 Leonis M., Augustæum a Theodosio urbis præfecto Exziņ=la; exstructum fuisse vel certe instauratum. Augusto perinde inædificatum erat, ut auctor est Nicetas in Alexio Manuelis filio, Alexii templum su monasterium, illud, opinor, quod ab Alexio patriarcha CP. qui Monomacho imperante vixit, nomen sortitum est, uti Zonaras et Scylitzes cont meniorant; diversum a S. Alexii æde, in cujus ca techunieniis celebratas aliquot synodos legimus apud Allation, 1. De concord, utr. eccl. c. 11 et 12. Augustæum præterea spectabant triclinia patriar chæ, quæ Owpattņy el Máxpuva nuncupabant, ut habent Codinus, De Offic. c. 17, n. 8, et idem Ni cetas in Alexio Manuelis filio. In Thomaite exstitisse bibliothecam patriarchæ scribit Scylitzes in Theo philo. Sed precipue, ut dixi, Augustæum obver sabatur ædi Sophiaux, vel certe illius atrio, adeo ut præcipuum teinpli atrium haberetur et diceretur. Zonaras enim de statua Justiniani, quæ stetit in Augustæo, scribens, ait illam stetisse iv to apoavklų Hinc aulæ seu potius vocabulo, quod idem sonat ac atrium, sæpe donatur a scriptoribus Byzantinis, a Niceta præsertim in Alexio Manuelis filio, n. 6; et Pachymnere, 1. ix. Suidas in Justiniano diserte vocal, quo loco interpres ipseque Gyllius perperam domum aut palatium vertunt, cum atrium esset et locus Epistulos seu porticibus undique septus portisque clausus, quod testatur idem Nicetas loco citato scribens efractas fuisse in seditione quadam; ut et Codinus in Originibus, dum ait Justinianum, confecta æde Sopbiana, a palatio curru ve ctum processisse; ubi perperam reponit Meursius. Tradit denique idem Codinus (De off. c. 17, n. 10), vestibula Magnæ ccclesiæ in Augu stæo exstitisse. Augustæum autem ædificatum primo et ita appellatum volunt a Constantino Magno ob matrem Helenam, cui Auguste titulum conces serat cujusque statuam eo in foro posuit: ita Hesychius Milesius et Chronicon Alexandrinum. Suidas in loco patente, nuncupato Daphine, stetisse statuam illam refert, indeque appellatum locum Augustæum. Ex quibus percipitur stetisse in ea Augustæi parte quæ spectabat regionem tertiam. Nain ædem S. Stephani, quam in Daphne statuit Theophanes, in palatio idem scriptor et Chronicon Alexandrinum, p. 878, alii in Sigmate excitatam volunt, ut habet Gyllius, 1, 15; ex quibus evidens est Daphnen et Sigma vicina fuisse. In eo porro consentiunt scriptores, ita appellatum Augustæum propter matrem Helenam, quam, ut scribent Euse Hist. Ì. 11, veteres nunimi ac inscriptiones testantur, Augustam appellavit. Neque enim audiendi Suidas, Codinus cæterique dubiæ fidei scriptores, tradentes ita forum istud appellatum quasi ¿onwhov, quia forte inaudierant gustum cupedias appellari Latinis, quæ vox occurrit apud Apicium De re culinaria, tv, 5. In Augustæo præterea statua argentea Theodosii Magni columnæ imposita stetit, ut aucter est Marcellinus Comes: Columna haud longe ab ecclesia constituta est, quæ argenteam Theodosii Magni statuam ferens hactenus contempla lar; eo nempe loco ubi postmodum Justinianus, hac diruta, suam excitavit, uti Zonaras refert, qui statuam istam argenteam septem millia librarum "pependisse et ab Arcadio filio erectam prodit. 21. Excitata igitur æde Sophiana dirutaque Theodosiana statua, loco ipsius suam equestrem imposuit Justinianus, ex tegulis æreis inauratis combustæ Chalces conflatam, anno imperii 17. Theophanes Fuit autem vestibu lum magni palatii ac triclinium, per quod in illad ibatur, sic appellatum, quod æreis tegulis tectum esset. Illud Anastasius imperator, Ætherio archi tecto peritissimo usus, a fundamentis excitaverat et in admirandam altitudinem eduxerat, ut docet epigramma, quod habetur in Anthologia Gr. iv, 23. Nominis rationem Armat Cedrenus, scribens ita appellatum vwv ioteɣásłat. Cum porro in seditione Victoria torum, ut est in Chr. Alexandrino, conflagrasset, illud rursum instauravit et in priorem altitudinem eduxit Justinianus, quemadmodum refert Proco pius, a quo novum istud triclinium describitur, De ædif. 1, 10. Statuam vero Justinianeam, quæ im mensæ molis et altitudinis exstitit, describunt plư ribus idem Procopius, 1, 2, et ex eo Pachymeres in quam legi in ms. biblio thecæ Regiæ, Nicephorus Gregoras, 1. vi, qui illius dimensiones exaravit, Nicephorus Callistus in Prooemio Hist. p. 16, Joannes Tzetzes, chil. 8, n. 184, Codinus, Gulielmus de Baldenzeel in Hoda porico, p. 103, Bondelmontius in Descript. CP., et Gyllius, 1, 17. Ex prædictis porro scriptoribus Græcis liquer statuæ ipsi, perinde ac foro, Adyou nomen inditum fuisse. 25 Tot igitur præclara vestibula et atria, tot in signes ac marmoreæ porticus ædi ipsi partim ob versantes, partim adjunctæ, satis declarant quantum ædes ipsa intus contineat elegantiæ ac decoris, et, ut verbis utar Procopii de Hierosolymitano Dei pare templo scribentis, ut vero Eusebii, De vita Const. III, pivŋy Otav, quibus quædam consentanea hal et

At vero ad meridiem nullas portas fuisse observat, sed e regione septentrionalium sinus aſſabre con fectos aulis similes fuisse innuit, v. 156 28. Ædem ipsam ingredientis primo sese offer runt aspectui quatuor pilæ majores, paulo ultra mediam tempH partem, versus orientem, quibus tota illius moles vel certe immensi hemisphærii pondus incumbit. Sic autem appellantur ejusmodi fulcimenta ex lapidum congerie in altum educta. Paulinus Quæque prius pilis stetit, hæc modo fulta columnis Vilia mutato sprevit cœmenţa metallo. Bist. x, 4. Cum ergo nemo sit, cui his perspectis et infra v. 161 aut perlectis nescio quod animo ron oboriatur tam grande miraculum oculis usurpandi deside rium, tum ut hujus liber pateat aditus, portæ ædis aperiendæ sunt. Plures autem prostant etiam num, pluresque exstitere olim, in quatuor templi lateribus, si quibusdam neotericis fides. Ab occi dente enim, qua maximus aditus illius est, novem portis illud initur, ut auctor est Gyllius. Harum numerum non expressit Silentiarius: sed cum di xisset vestibulum seu porticum occidentalem habere septem portas, e quibus una ad meridiem, altera ad septentrionem prostat, addit cæterarum quæ inuro orientali, qui ædis postremus est, adjacent, clau sos cardines aperire ædituum; quia fortassis eæ & erant portæ quæ ædituorum curæ incumbebant seu ostiariorum. Nam ut est apud Isidorum Juniorem) in Epist. ad Luitfredum, ad ostiarium pertinent claves ecclesiæ, ut claudat et aperiat templuui Dei, et om nia quæ sunt intus extraque custodiat, fideles recipiat, infideles excommunicatos rejiciat. Unde mulwpol di cuntur in epistola quæ S. Ignatio tribuitur, et alia S Cornelii PP., quæ exstat apud Eusebium, Hist. eccl. vi, 55, Bupopol in concilio Laodic. can. 34 et Epiphanio in. Exposit. fidei catholica, nisi per vo cem vaoxopo; intelligatur subdiaconus, cui cate chumenos et pœnitentes in ecclesiam introducere et ex ea educere incumbebat, ex eodem concilią Laodiceno, ut canones 22 et 23 interpretantur-Zo naras et Balsamon, quemadmodum diaconi sacris bematis foribus præerant auctore Dionysio, De ec clesiast. hierarchia, c. 5. Ita igitur Silentiarius, part. 11, v. 25 Porro pluribus portis patuisse ædium sacrarum aditus innuit etiam Paulinus, Nat. 1x Gaudetque piis sua mœnia vinci Catibus, atque amplas populis rumpe..tibus aulas Lazari densus numerosa per ostia turbas, Addit Gyllius maximum Sophiani templi aditum ab occasu esse plano pede: nec enim, ut Panthicum Romanum, gradibus ut olim ascendi aut ut nunc descendi. 26. Ab oriente unica aperitur porta, qua, inquit idem Gyllius, quinque gradibus descensus patet in dem. Silentiarius, part. n,v. 161 istius meminit auctor Historin de miraculis in sacro ecclesiæ puteo edito. Per hanc denique Sultanum turcicum templum ingredi aiunt, ex qua in proximam aulam secedit, ad latus bema tis meridionale exstantem, ubi consistit, cum sa cris profanis interest. 27. Denique ad septentrionem duplicem portam statuit Silentiarias part. 11, v. 454 Idem alio loco Nam steterant vasto deformibus agmine pilis Nunc meliore datis eadem vice fulta columnis, Et spatii cepere et luminis incrementa. que, At pilas istas mɛσσοù; vocant Procopius et Euse bius, De vita Constantini, 111, 36, moù; vero Theophanes, Cedrenus et Codinus de S. Sophia. Lexic. Gr. ms. bibliothecæ Regiæ sign. 2002: [liv ads to tolyou, nempe fulcimentum. Suidæ * ool dicuntur, cool Harmenopulo, 1. 11. tit. 4, § 40 et 56, et Nicephoro Callisto in Procemio, p. 18. lis autem vocabulis innuuntur grandiores et vali diores pila, quæ graviora ædificiorum onera ful ciunt ac sustentant; unde vox napanicoia eflicta, de qua postea. Sed de nominis origine parum con stat, nísi a Græco лɛσsóę, quod idem sonat ac xú 605, deducatur. Pilæ enim istæ figura ubique qua drata, et in modum cubi vel certe ex lapidibus quadratis confectæ, exsurgunt. Cum igitur latis ac prægrandibus constent lapidibus et certain quo dammodo lapidum congeriem efficiant, ideo seu aggeres appellantur a Procopio, qui pilas istas sic describit Εt infra describens quemadmodum invicem injecto et fuso plumbo lapides còhæreant: 01164a, Ita praterea describuntur pilæe iste a Silentiario, part. 11, v. 53 Et

Paulus etc. Pitas, inquit Procopius, coagmentat non calx, quam vivain et inexstinctain vocant, non bitumen, sed plumbum lacunis infusum, Quod et attigit Silentiátius, part. u, v. 60. 39, videtur innuere immissam in pilas cal cem arena mistam cui concinit Anonymus, scribens factam esse additque ferreis præterea vectibus invicem connexos esse lapides, ne couvellerentur ac dissi lirent. Quod vero tradit Procopius singulas pilas habere duas columnas in sui medio, sic a Gyllio describitur: Ad eorum (arcuum) imam curvaturam extremæ partes ultra pilas projectæ in sphæræ quar tam partem recedentes, quæ nituntur quatuor arcu bus, qui sustentantur duabus pilis minoribus et dua bus majoribus. Quatuor enin pile majores non solum sustinent quatuor arcus mujores, sed etiam earum singulæ duos arcus minores, unum pergentem in lon gitudinem, alterum in latitudinem, quibus templum longe porrigitur et late dilatatur 29. In altum proinde educt quatuor majores pi Le quatuor majores arcus sustentant, qui in qua drum connexi interjectum opus in trianguli for main in quatuor lateribus efficiunt, cujus ima pars presse intercepta arcuum coitu' acutum facit angu Jum infimum, ac superior sese explicans hemisphæ rio terminatur, cæterosque angulos ibi efficit. Ita Procopius; quod et attigit Silentiarius, part. ul, v. 53 1:1 his triangulis visuntur etiamnum hodie quatuor evangelista opere musivo depicti. 30. Quatuor igitur arcus majores in ordinem quadrum dispositi pilis istis quatuor majoribus in cunbunt, fulcientes hemisphaerium. Procopius ita ut carum capita bina coeant pilarum que fastigiis innitantur, curvaturæ vero in altitu dinem immensam educantur Ac duo qui den arcus, qui ad orientem et ad occidentem por riguntur, vacuo in aere erecti stant Silentiarius, part. 11, 116 Evagrius Cum ergo nibil substructum habeant, sed aperti et vacui a pari ti bus sint, templum longe capacius efficitur, ait idem scriphr. Sic enim ab oriente et oc cidente quarta pars sphæræ applicatur hemisphæ, rio, ut iutus una et eadem concameratio esse videa tur: foris vero separata apparet, ornatus efficiens hemisphærium supra duas quartas sphere partes. Horum arcuum alterum, occidentalem scilicet, mi sere distractum ac jamjam ruinam minitantem re novavit Basilius Macedo, et in eo Deiparæ et apo stolorum Petri et Pauli imagines depingi curavit, ut auctor est Constantinus in illius Vila, c. 54 51. Arcus alii duo, septentrionalis scilicet et meridianus, suppositum habent parietem cum co lumellis. Procopius Paulus Silentiarius, part. It, v. 118 de lisdem arcubus Parietem hunc sic describit Gyllius: Quorum qui dem (arcuum) duo, septentrionalis et meridianus, curvaturam suam imam substructam habent tenui pariete fenestellis vitreis pleno, sustentato columna rum duplici ordine, inferiore et superiore. Inferior habet octo columnas ad solum nitentes, superior sex sustinentes parietem subtilem et subjectum imæ ar cus curvaturæ. Duplicem istum columnarum ordi nem et numerum descripsit pariter Silentiarius, ac primo inferiorem, part. 11, v. 120 et mox (nam hoc loco codex mis. lacunis scalet) de superiori columnarum ordine Neque aliter Evagrius Sunt igitur iste coiun me ex marmore Thessalico, quod et indicat Silen tiarius, v. 129 Atque in hane, qui etiamnum perstat, rzodum pa Digilized by Google

pilas interius curvantur et a meridie et septen trione eam cingunt, videtur intellexisse; cujus modi vrou scu chori ædis Blanchernianæ ſuit ſigu ra, ut auctor est Procopius, De Ædif. 1, 3, ubi de columnis ædis Sed de aulis agetur infra. 52. Quatuor majoribus arcubus, qui quatuor ma joribus pilis, quas structiles columnas vocat Ulpia nus, innituntur, incumbit ingens hemisphærium (truilum aut trullam vulgo vocant) seu ædificium rotundum ac teres, quod in immensam altitudi nem educitur. Procopius Hujus pariete, qui in orbem fertur sustinet que testitudidem orbiculatam, ex lateribus tenui bus spongiosis ac candidis, quos ex Rhodo insula advehi curaverat Justinianus, confectum esse ait Codinus, iisque levibus adeo ut eorum quinque la teris unius pondus ex aliis exæquarent; ex quo, inquit, in vulgus fama sparsa sit trullam templi Sophiani esse hederacram, Quo loco Allatius legendum censet tanquam si hemispbærium confectum fuerit ex nunquam putrescenti ligno: nam certe cuprès sinis tabulis tegi solitas ædes sacras auctor est Lev Ost. 1, 20. Verum alii, ut Lambecius et Combefisius, legunt id est pumi cca trulla. Parietes vero isti latericii opere musivo interius ubique exornantur. Anonymus Quadraginta fenestris, teste Gyl lio, lucem admittit idem paries, ait Procopius. Unde cum pars illa hemisphærii tota luminibus seu potius fenestris colluceat, dicitur Evagrio, qui ejus la titudinem seu diametrum esse pedum 75 scribit Qua vero hemisphærium quatuor arcubus insistit, seu in ima sui parte, major coronis totum illius circui tum interiorem ambit ac circumdat. Silentarius, part. ut, v. 67 rictes istos excitavit Isidorus Junior, Isidori, qui vero porticus, quæ intra quatuor una cum Anthemio ædem Sophianam primum ædi ficaverat, ex fratre aut sorore nepos. Nam cum anno 32 Justiniani hemisphærii pars orientalis ex terræ motu collapsa esset, ex eo quod integrum remanserat, defectum, qui tantæ ruinæ præbuerat occasionem, agnoscens, arcum orientalem et occi dentalem suo, ut erant, loco reliquit, septentrio nalis vero et meridiani curvaturæ substructuin pa rietem introrsum porrexit, pauloque latiorem effe cit, ut congrua cum cæteris proportione ovalem quodammodo figuram efficeret. Agathius Sed au diendus imprimis Gyllius, qui totam banc ædis par tem graphice describit: Latitude, inquit, dilatatur ultra pilas arcubus et columnis et parietibus, ex utroque latere, septentrionali scilicet et meridionali, sex velut aulas capiens, tres inferiores et totidem su periores, vario marmore vestites, concameratas, calculis inauratis et figuratis ornatas. Ita enim ex singulis pilis duplices arcus nascuntur in templi lati tudinem porrecti, ut eorum alterum conquiescat in muro extrinsecus obnitente majoribus pilis, a quibus quatuor areus in utrumque parietis latus emittuntur, duo quidem inferiorum aularum concamerationem sustinentes, reliqui duo superiorvm totidem aularum testudines quarum latera singularum partim adui tuntur ad arcus partim ad columnas. Unde fit ut pars adis interior et media iila ingens vacua, si sola consideretur comprehensa intra pilas et columnas, sit forma ovala, si vero tam intra quam extra pilas per spiciatur, sit quadrata. Ita enim ex utroque latere velut alæ appensæ sunt tres aulæ inferiores et toti dem superiores, ut ab imo pavimento procedat qua dráta usque ad curvaturam superiorum aularum, deinde intra octo pilas in ovatam formam contraha tur usque ad curvaturam quatuor arcuum susti mentium hemisphærium. Has aulas et in ovalem formam contractam mediam ædis partem nescio an intelligat Silentiarius, part. ur, 129 Ram per mediam ædis partem in choriseu in oralem formam contractam, per Mox addit ut prominentes ejusdem coronidis lapi des viam argustam, cancellis, ut par est credere, ferreis munitam, porrigant, qua scu qui luminaria accendit in hemisphario pendentia, progredi solet 33. Muro hemispherii testudo orbiculata, in sphæræ modum compacta incumbit. Hanc vulgo 0% vocant Greci scriptores. Est autem ut est apud Hesychium, seu ul us!

nitur, ut propter illius tenuitatem non firmæ inniti fabricæ sed aurea catena de cœlo pendere videatur. Procopius Eadem propemodum habet de hemisphæ rio adis SS. apostolorum De adif. 1, 4. In inte riore tholi seu, ut vocant, trullæ centro ac testu dine Justinianus opere musivo Christum in Iride sedentem, orbem judicantis effigie, describi curavit, ut testantur; quemadmodum in Nova ec clesiæ a se in palatio excitatæ tholi testudine Chri sti et angelorum ei administrantium efligies Basi lius Macedo, ut auctor est Photius in illius descri plione. In suprema vero, et quæ extra eminet, Sophiani tholi parte positam fuisse crucem seu tradit Silentiarius, part. m, v. 78 apud Isidorum et Papiam, eminens rotunditas et fa- Atque hæc quidem testudo ita parieti tereti impo stigium templi. Ugutioni proprie quidem tholus est velut scutum breve, quod in medio tecti est, in quo trabes coeunt. Cujus quidem vocis meminit Vitruvius, iv, 7, tametsi de significatione inter se dissentiant illius interpretes. Thole fastigiatum dixit Paulinus et vetus epigramma in Asclepiodotum Anthol. Gr. v, eleganter appel Javit parietes in orbem interius circumductos, qui testudinem sphæricam seu tholum sustinent. Ab ejusmodi tholis dictum magni palatii tri clinium, ab Anastasio Dicoro exstructum, ut refert Zonaras; quod idem esse constat cum trullo, in qua habita sexta synodus, ut habent Acta ejusdem synodi; quod quidem triclinium a Macario Ancyrano dicitur fuisse Basilica nuncupatur ab Ana staslo bibl. in Agathone PP. p. 54, et palatium in Leone II, p. 56. Ita ab eadem figura domum quam dam in urbis conspectu nomine donatam scribit Leo Grammaticus p. 453. Tradit Procopius hemisphærii testudinem eatenus de industria sursum tenuari ac deficere ut per ipsius aperturas lux intret alfatim Rem mirandam, inquit Silentiarius, intueri licet, ut in lerne latior sensim deficiat, et in orbem veluti co lum convolvatur testudo, part. 11, v. 78 Ita etiam Agathias, ubi de hemisphaerio Ita autem sensim tenuatur et deficit testudo, ut cymbali figuram eſſingat et xuμ circinata sit, ut est apud anonymum: sic chim secundo exstructam prodit, ne rursum cade rel, Quæ quidem c terarum trullarum vel tholorum forma etiam fuit, ut nempe inferne latiores sensim in sphæram de sinerent atque adeo ovi formam referrent; unde vel dicta sunt ejusmodi adificia, ut il lud quod appellat loles, p. 172, seu uti præfert editio Regia, et in palatio exstitisse nar rat; quod illud idem est quod antea et vocabant. Cum igitur sphære speciem quodammodo exhiberet, ideo nomine do natur a Zonara non semel, et aliis: nam et trul lam instar sphæræ abique sinuari dixit Silentiarius, 34. Immensam hemisphærii ac stupendam altitu dinem prædicat his verbis Evagrius Fam autem altitudinem a pavimento ad centrum hemi sphærii seu tholi mediam testudinem esse pedum 180 tradit idem scriptor Neque dissentit Joannes Gravius Anglus, ipse in Praefatione ad Tabulas geographicas Nas sir-Eddini Persæ, scribens accepisse se a Turcis Ulug Beigum, præter alia instrumenta mathematica exactissima, quæ paraverat, quadrantem stupendz molis construxisse, cujus radius altitudinem sum mi fornicis templi S. Sophiæ adæquaret: Qug etsi, inquit, dicta incredibilia (nam testudo hemisphæri centum octoginta pedes Romanos superut) illitamen Persas fide dignos hæc eadem narrantes sæpius au divisse contenderunt. Ad eam porro altitudinem eductus potissimum tholus, cum post illius casum denuo instauratus est. 35. Anno quippe Justiniani 32, cum crebris terre motibus concussum hemisphærium rimas agere!, tandem pars illius orientalis concidit, et ciborium et sacram mensam una cum ambone contrivit. An num, mensem et diem casus trullæ describit Theo planes Ad hunc hemisphærli

casum spectant etiam versus Pauli Silentiarii, liqui duo superioruin totidem aularum testudines; part. 1, v. 52 etc., et v. 141 quarum latera singularum partim adnituntur að arcus, partim ad parietes, partim ad columnas Quippe cum ex crebris terræ motibus vel pondere hemisphærii pilæ majores quatuor laborarent, ex structi sunt muri quatuor longi plus viginti pedes, lati plus octo, in altitudinem majorumi pilarum assurgentes, quibus vice utrumque latus ædis pertinens ad septentrionem et ad meri diem præfulcitur ac præmunitur. Ejusmodi pila rum seu pessorum vel pissorum fulcimenta vocant libri Basilicon ad leg. 14 cod. De operib. publ. tanquam adjunctos ad muros ipsos fulciendos; quo loco frustra Cujacius in Pa ratilis legendum censet. Ea fulcimenta nt et quatuor, quæ iis adnituntur, cochleas, Ju stiniano, ascribit Cedrenus Collapsum igitur vel certe labefactatum hemisphæ rium non modo de novo instauravit Justinianus, sed etiam in majorem altitudinem extulit, Isidoro juniore Milesio usus architecto, Isidori, qui ædem Sophianam primum exstruxerat, nepote, cujus me minit Procopius, De adif. ut, 2; obierat enim An thenius. Agathias Quam qui dem majorem altitudinem 25 pedum esse tradunt scriptores omnes. Theophanes Ζonaras Εx quibus apparet quæ ſides adhibenda sit nugacibus ac imperitis ævi ex trėmi Græculis, scribentibus ulnis duntaxat quin decim a priori alitudine excisis hemisphærium rur sum adifcatum, in quibus est Glycas Eadem habent Anonymus et Codinus. Cum igitur Evagrius hemisphærii altitudinem a pavimento ad illius centrum pedum 180, Gyllius vero altitudinem a sumina curvatura arcuum us que ad pavimentum 142 pedum esse tradant, vi detur confici hemisphærii ipsius altitudinem esse 38 pedum. Nam Turcus, per quem ædem Sophianam metiri curavit Gyllius, hemisphærium non mensus est; qui si recte mensus esset illius altitudinem, abaltitudine quam tradit Evagrius parum discrepare comperisset, ut Gyllius quidem existimat; quanquam hoc longe altius esse par est credere, si latitudini altitudo respondeat Cum denique anno mundi juxta Græcos 6494, indictione 15, mense Octobri ex terræ motu succussa pleraque urbis templa ac ædi licia corruissent, ipsiusque hemisphærii Sophiani Jars, hanc imperator Basilius Bulgaroctonus rur sun instauravit, Ita Scylitzes et Glycas. eam 56. Er singulis porro pilis, uti supra ex Gyllio stendimus, duplices arcus nascuntur in templi latitudinem porrecti, ita ut eorum alterum cornu conquiescat in muro extrinsecus obnitente majo ribus pilis, a quibus quatuor arcus in utrumque parietis latus emittuntur, duo quidem inferiorum irium aularum concamerationein sustinentes, re 37. In ipsa æde Sophiana ad meridiem et septen trionem bine procurrunt porticus duplices, infe riores scilicet et superiores, secundum ipsius lon gitudinem, columnis marmoreis prægrandibus su stentatæ, quæ ædis latitudini nihil officiunt. Pro cepius Camerate atque auro decorate sunt, alteraque precantibus viris assignata, inferior nempe, altera, quæ et superior, feminis, nihil ha bent disparile, nihil diversumn etc., porticuum istaruin inferiorum pluteog (ita enim appellat Vitruvius, v, 1, superiorum ab inferioribus columnis intersepta) sustentant non modo quæ recto ordine dispositæ sunt columnæ marmoreæ, sed etiam quatuor aliæ validiores viri dis coloris, cæteris tamen vicinis altitudine inferio res, gynæconitides seu superiores porticus, atque adeo inferiorum testudines, in ipso sui medio, binæ ab utroque latere fulciunt. Paulus Silentia rius, part. 11, v. 135 Ejusmodi columnas mole sua cæteris majores, quæ non tam ad ornatum excitantur quam ad fulcien das superiores porticus, etiam appellare videtur Eusebius De Vita Constantini, 11, 36,

descriptione templi Hierosolymitani: de portici- Ubi idem bus enim interioribus verba faciens 38. Porticus superiores, feminis precantibus addictæ, ut plurimum catechumeniorum vel cate chumenorum nomine donantur a scriptoribus, non quod in iis unquam catechumeni constiterint, sed quod divinos, qui a sacerdotibus et cantoribus concinebantur, hymnos ibi auditu exciperent mu lieres; unde loca Dei verbo oficiisque ecclesiasticis audiendis superne exstructa recte viri docti interpretantur. Leo, Nov. LIII Hinc ascendere in catechu mena apud Constantinum Porphyrog. De adm. imp. c. 29 extremo. Anastasius Bibl. in Collectaneis El ascenderunt ad eum in catechumenium ecclesiæ ipsius monasterii. Cantacuzenus, 1, 41 et ex eo Cu dinus, De off. c. n. Nicetas in Alexio, 1. 1, n. 2 ubi perperam Wolfius locum ubi catechumeni instituuntur vertit; quo in errore ver satur etiam Meursius. Nam etsi Simeon Thessalo nicensis opusc. contra Hæreses interpretatur, id intelli gendum est de statione catechumenorum in ec clesia vel certe in narthece. nude non semel appellantur superiores istæ porticus Sophia na. Evagrius Sic dicuntur Nicetae Paphlagoni in Vita Ignatii patr. CP., Procopio, Codino. Paulus Silentiarius de iisdem part. 1, v. 256 et part. 11, v. v.125 Catechumeni Sophiani meminit præterea Ignatius Diacon. in Vita Nicephori patr. CP., n. 69, illudque vocat. At sequior Græcia utramque porticum infe riorem et superiorem catechumenorum nomine donavit, ut advertere est ex Anonymo, De locis Hierosol. c. 1 et Codino in Descr. S. Sophia, qui inferiores superiores nuncupat, uti supra a nobis observatum. Utraque, inferior scilicet et superior, ut est in Itinerario D. Saligniaco. Superiores vero in tholi modum cameratæ sunt. Silentiarius, part. 1, v. 257 Ita enim restituenda lacuna ex Procopio, ubi agit de superioribus porticibus In modum scyphi testudinatas habet Ano mymus valet ac scyphi aut cymbali instar. Superiorum istarum porticuum intercolumnia pluteis muniuntur marmoreis, altis quatuor pedes, quibus incumbentes vident interiorem ædis partem, 1am infernam quam supernam. Paulus Silentiarius, part. 1, v. 263 His consentanea habet Evagrius, de lateribus me ridionali et septentrionali scribens De similibus pluteis interpositis sle Paulinus, dum agit de porticibus atrii; Sed circumjectis in porticibus spaliari Copia larga subest, interpositisque columnas Cancellis fessos incumbere. Quod vero ait Evagrius, pluteis incumbentibus mulieribus divina sacrificia intueri licuisse, id in telligendum est de loco sacrificii ac bemale: nam dum illud peragebatur, velum statim ad interco lumnia subducebatur, neque iis capita aut oculos ad illa inspicienda promittere sub anathematis pœna fas erat. Id omnino colligere est ex Vita S. Basilii, quæ Amphilochio tribuitur, qui ritus illius auctor fuisse videtur. Nam cum mulierculam impudice sibi subministranti diacono annuentem, dum de catechumeniis in altare prospiceret, ad vertisset, vela in catechumeniis appendi præcepit In catechumeniis, ac dextra eorum potissimum parte, coactas synodos non semel legimus. Octavam enim synodum celebratam fuisse auctor est Nicetas Pa phlago in Vita Ignatii patriarchæ CP. exstat apud phlago in Vita Ignatii patriarcha CP. exstat apud Leunclavium in Synopsi Basil. decretum synodi, Εam dem inscriptionem præfert Michaelis Cerularii pa triarchæ de projecto pittacio decretum, apud Alla tium, dissert, 2, De lib. eccl. Grac. In catechume niis denique Sophianis quandoque coactam plebem narrat Paulus Diaconus, Histor. misc. 1. xxi, nec mirum, cum ampla admodum tum latitudine tum longitudine essent, uti mox ex aularum ad alas exsistentium descriptione colligere est. Porro magnam porticum, quæ una cum bemate et tecti parte ex terræ motu corruerat, anno antequam Joannes Cantacuzenus Byzantium cepisset, instau ravit primum Anna imperatrix, Andronici Palæo logi vidua; cui postmodum operi ipse Cantacuze nus ac denique Joannes Palæologus imperatores

extremam inanım imposuere. Rem pluribus narrat cundam a pariete exteriori vergente ad septentrio Idem Cantacuzenus, iv, 4. 39. Neque tamen recta linea procedunt it. inte riore ade porticus. Nam inter quatuor majores pilas ab utroque latere, ad meridiem et ad septen trionem, ita velut alæ appensæ sunt tres aulæ in feriores et totidem superiores, ut ab imo pavimento pars illa ædis interior et media, ingens et vacua, procedat quadrata usque ad curvaturam superio rum aularum, deinde intra octo pilas in ovatam formam contrahatur, usque ad curvaturam qua tuor arcuum sustinentium hemisphærium. Unde fit ut si pars illa consideretur comprehensa intra pilas et columnas, sit forma ovata; si vero tam intra quam extra pilas perspiciatur, sit quadrata. Aulas istas cubicula vocant scriptores, quorum usum de scribit Paulinus, epist. 12, ubi de templo S. Felicis Nolano Cubicula intra porticus quaterna longis ba silicæ lateribus inserta, secretis orantium vel in lege Domini meditantium, præterea memoriis religioso rum ac familiarium accommodatos ad pacis æternæ requiem locos præbent. Anastasius in Sergio PP Hic tectum et cubicula universa in circuitu basilicæ B. Pauli apostoli-studiosius renovavit ac reparavit. Ejusmodi cubiculorum non semel alibi meminit, a quibus capellarum nostrarum, uti nunc appellantur, origo videtur desumpta. Olxloxo: dicuntur S. Nilo ad Olympiodorum præfectum in Descriptione tem pli ab eodem Olympiodoro exstructi: 'Ev & O stav, etc. Forma aularum seu cellarum, quas dixi (verbis utor Gyllii) cingere utrumque latus, talis est. Ex tribus lateribus aulæ quadratæ sunt; ex quarto latere quod intuetur interiorem ædis par tem, figuram templi sequitur, quod obrotundam efficit pilarum et columnarum dispositio. Sustinetur arcubus et columnis concameratio aularum, qua rum describam duntaxat tres, quibus cognitis cæ teræ omnes simili forma esse cognoscentur. Inci piam a tribus superioribus sitis in latere templi septentrionali, quarum prima est in angulo intuenti septentrionem et orientem. Ejus duo latera exte riora surgunt a muro et desinunt in arcum. In la terum medio columnæ tres sunt quadratæ loco pa rietis, nempe fenestrarum parastades, quarum sca pus habet perimetrum quinque pedum et unius dodrantis. Supra easdem eminent aliæ tres quadra tæ hæ omnes sunt marmoris alibi in colorem glaucum vergentis. Latus pertinens ad interiorem ædis partem habet sex columnas virides, subjectas arcui sustinenti quartam partem sphæræ orientalis, quarum imus scapus ambitum habet septem pedum et octo digitorum. Earum intercolumnia, diastyli dispositione distincta, lata septem pedes et unde cim digitos, pluteis muniuntur marmoreis, altis quatuor pedes, quibus incumbentes vident inte riorem ædis partem, tam infernam quam super nam. Latus interjectum inter primam aulam et ge nem, usque ad pilam magnam sustinentem arcum hemisphærii, largum est quadraginta quatuor pe des, quorum partem possident pilæ, partem arcus surgens a tergo pilæ sustinens hemisphærium; quo toto patente, lato juxta pavimentum viginti pedes, transitur a prima aula ad secundam aulam. Reli quam lateris inter primam et secundam aulam in termedii partem, latam viginti quatuor pedes. occupant pilæ arcus et murus surgens velut ala usque ad concamerationem hemisphærii. Secun dæ aulæ concameratio extrema sustinetur arcubus et parietibus: media vero nititur quatuor columnis albis ad glaucum coiorem accedentibus, quarum scapus in ambitu complectitur septem pedes. Se cunda sive media aula quadrata est, cujus duo latera sustinentur partim muris partim arcubus, quorum alterum cornu nascitur a tergo duarumn magnarum pilarum sustinentium magnum þemi sphærium, alterum sustinetur pilis orientibus cu interiori parte murorum alarium fulcientium pilas majores. Hujus secundæ sive mediæ aulæ latus ex terius loco parietis habet octo columnas quadratas, quarum perimeter est sex pedum. In earum medio est magna pila inter columnas eas parastadum vicem præstantes sunt fenestræ. Præterea supra easdem columnas exsistunt pilæe parastadum vicem præbentes superioribus fenestris, quæ tam supe riores quam inferiores, numero sedecim, aulam hanc mediam illustrant; cujus latus vergens in latus interius sex viridibus columnis ornatur. Ha rum intercolumnia habent pluteos similes pluteis primæ aulæ. Camera media sustinetur columnis colorem medium inter album et glaucum præ se ferentibus, in quadratum ordinem dispositis, qua rum duæ stant non longe a latere exteriori, reliquæ duæ parum absunt ab interiori latere ornato sex columnis. Ex hac media aula exitus patet in ter tiam, per arcum tam late patentem quam alterum, per quem aditus est a prima aula in secundam. Tertia aula similis est primæ aulæ longitudine, fenestris, parastadibus, columnis; quibus quatuor sustinetur ejus camera, et latus interius sex viridi bus. Jam vero inter pilas duas, quibus sustinetur quarta pars sphæræ occidentalis, exstant quatuor coluninæ virides, eædemque binæ inter se conjun ctæ inter has intercedunt sex columellæ virides Ionicæ. Hactenus Gyllius. 40. In istarum aularum superiorum una impera trix consistere solebat, cum divinis officiis intererat. Id diserte tradit Evagrius, ubi de columnis Thes salicis, quæ ad septentrionem et meridiem utrum que arcuin septentrionalem et meridianum sufful ciunt

In hanc superam ædis parlem ascensus ex Nam hic sumitur diaconicum pro conchula bematis, quæ ad sinistram scu ad latus meridionale majoris conchæ erat, ut infra probamus, atque adeo quæ loco huic muro secluso proxima erat, in quo imperator consistere solebat, cum sacrorum librorum lectioni auditum suum præbebat. Incertum porro an alius eidem addictus esset locus in ecclesia, dum sacrosanctæ liturgiæ intererat, proindeque an eo loci assignata olim fuerit Theodosio imperatori a sancto Ambro sio Mediolanensi episcopo in ecclesia sedes. Nam cum aliquando Mediolani Theodosius, more utique recepto, sacrarium ingressus post donorum obla tionem in eo consedisset, id ægre tulit Ambrosius; sistit quatuor cochleis, quas dixi ad folciendas qua tuor majores pilas-una cum muro opposuisse Justi nianum, cum collapsum hemisphærium denuo in stauravit. Kozhia; Cedrenus appellat loco supra descripto, n. 36, sed non satis proprie, inquit Gyl lius, cum magis in anfractuum normalium quam cochlearum modum gradus surgant: quinque enim ab anfractibus ab imo ascenditur, non exaspera!is in gradus, sed in mollem clivum substructis ex împlis mensis marmoreis. Horum quinque anfra etuum singuli alti undeviginti pedes et sesquipe dem, lati quinque pedes; ex quibus patet pavi mentum superiorum porticuum seu » pavimento et solo ædis ad altitudinem pedem 97 et sesquipedis eductum, proindeque reliquam ædis consideransque eam consuetudinem vel ex assea altitudinem ad summam curvaturam arcuum 45 pedum et sesquipedis fuisse, siquidem, ut observát Gyllius, tota templi altitudo a pavimento ad illam curvaturam est 142 pedumn. Anfractibus istis suc cedunt alii anfractus usque ad templi tectum, non clivis molliti, sed in gradus fracti. Per hos igitur anfractus et cochleas adeuntur aul et porticus superiores et summæ templi partes. Totam hanc Braduum seriem 'Exxλncias vocat Scylitzes, p. 80%. Meminit præterea Paulus Diaconus, l. xxı Historiæ Miscell.c ascensus in catechumenia per Æneam portam Processit autem et imperatrix Eirene, cum præces sissent imperatores, sceptris obsequentibus per sclio las antelatis; et ascendentibus per æneæ portæ as censum in catechumenia ecclesiæ, non exiens in pla team Emboli, etc. Ubi platea Emboli videtur csse inferior porticus. 42. In inferiore porticu meridionali exstitit ædi gula vel aula, in qua imperator, cum sacrorum li brorum lectionem auditu excipiebat, consistere so Jebat. Ait enim Silentiarius stare ad meridiem porticum marmoream, septentrionali omnino simi lem sed illam habere quiddam amplius: muro enim seclusum locum servare, ubi imperatores sa crorum librorum lectionem auditu excipiunt. Sic ille part. 11, v. 464 Ex quibus videtur posse colligi ædiculam seu au lam istam muris septam eam esse, quæ etiamnum stat ad lajus meridionale bematis, in qua summus Turcorum Sultanus consistit, dum sacra profana in sacro olim templo peraguntur, et ad quam per por tam orientalein ex Saraio accedit. Atque inde do cemur quid velit Codinus, De offic. c. 15, n. 4, dum ait imperatorem in ecclesiam Sophianam proce dere, ibique sancti Basilii precationes seu illius librorum lectionem auditu excipere, juxta diaco micum. 'Aripgetal sig sky 'Aylav Zoglav ŝagikals, tatione vel ex ordinis inscitia esse natam, impera tori in ecclesia locum assignavit ante sacrarii can cellos, ita ut populum imperator, imperatorem ordine sedis sacerdotes antecederent Apexx0500a. Verba sunt Sosomeni, vn. 24, quibus consona habet Theodoritus, v, 17. Addit Theopha nes ab eo tempore morem hunc invaluisse, ut dein cops imperatores extra bema cum reliqua plebe consisterent Nicephorus Callistus, xn, 41, ubi eamdem rem recitat, sua etiamnum ætate id obtinere scribit, nempe ut imperator ad bematis cancellos sedeat. At si secundum Sozo menum assignata fuit sedes imperatoris p TWY &pupáxtwy to ispasiou, ante cancellos bematis, non potuit consistere seu quandoquidem populus in pronao consistebat. et inter cancellos bematis et pronaum seu nartbecem vas, vel chorus clericis et cantoribus addictus, in tercedebat, ut ex ipso Silentiario et aliis abunde con stat. Quodsi ante bematis cancellos constitit, earn sedem in solea stetisse necesse est, ɔtque adeo im peratorem non populum duntaxat sed etiam cleri cos et cantores, quos populum canentem vocat Si lentiarius, præcessisse. Atque inde forte quidam soleæ nomen inditum existimarunt, quod eo loci imperator in ecclesia solium suum haberet. Ut sese res habeat, hanc sancti Ambrosii Constitutionem tanta cum animi devotione ac submissione exce pere imperatores, ut Theodosius Junior et Valenti nianus,ineo decreto quod exstat post concilium Ephe sinum, in hæc verba prorumpant: Ad sacra altaria munerum tantum offerendorum causa accedimus; et cum circumseptum sacrorum adytorum ingressi sumus, statim egredimur, nec quidquam ex propinqua diri nitate nobis arrog: mus. Nam etsi in concilio Landi ceno, can. 19, solis sacerdotibus, toi; lapatixis, iiceret, is tamen mos invaluerat ut adyta ingredi ad offerenda

dona imperatori liceret, ut colligitur ex synodo ad 19 a. Mauricii. Addit præterea Cedrenus coro Trullana can. in quit Balsamon, quod ab ipso saneti Ambrosii ævo obtinuisse par est credere. 43. Jain vero quod ait Silentiarius illic sedere imperatorem id intelligen duin est de solemnioribus festivitatibus, in quibus ad majorem ecclesiam procedebat, quas numero duodecim fuisse videtur innuere Codinus, in Orig.; p. 91, ed. Meursianæ, cum in cæteris, in palatii sacris ædibus, divinis interesse officiis soleret. Ea autem festa majora Bɛosténtovę koptás vocavit, quod in iis imperator corona redimitus sacris inter esset. Theophanes de Justino imperatore: Taūta Similia habet a Justiniani Apud Fran cos nostros eum olim obtinuisse morem ut reges in majoribus anni festivitatibus in ecclesia coronati divinis officiis interessent, pluribus probavimus ad Joinvillam, dissertat. 5, atque inde eas festivitates curias coronatas ant dies coronæ appellatas fuisse, seu Nam ut apud Latinos, Francos nimirum Germanos, Anglos et alios, in tisce occasionibus inter ipsa sacra missæ solemnia regum capitibus corona imponebatur ab archiepi scopis aut episcopis, ut ex Anselmo episcopo in epist. ad Ernulphum priorem, Eadmero I. Iv Histor. Novorum, p. 105, Ivone Carnot. epist. 66, 67 et 84; et Baldrico, Chron. Camerac. 111, 55, colligitur, ita apud Byzantinos a patriarcha in æde Sophiana, coronabantur imperatores aliqua ex iis corollis quæ supra sacrain mensam pendebant, quæ peracta solemnitate in suum remittebatur lo cum, ut pluribus narrat Constantinus Porphyrogen neta lib. De admin. imper. c. 13; cujus ritus origi nem Constantino Magno ascribit. Neque extra istas cæremonias, ex illius edicto, fas erat imperatori coronam sibi imponere vel certe inde auferre, adeo ut Leonem Copronymi filium miserabilem vi Le exitum ex ejusmodi statuti transgressione incur Fisse tradant idem Porphyrogenneta, Theophanes, Cedrenus, Glycas, Sigebertus et alii. Inter has all tem corollas, quæ sacræ mensæ imminebant, præ cæteris et operis elegantia et lapillorum pretio conspicua fuit illa quam a Constantino Maguo de dicatam fuisse, præter Porphyrogennetam, refert Nicetas in Andronico Comneno, 1. u, n. 11, quan quam id controversum video. Quippe plerique e scriptoribus Byzantinis Sophiam ex Justino Augu sto viduam, et Constantinam Tiberii filiam, Mau. ricii Angusti conjugem, ipsi Mauricio magui pretii coronam obtulisse narrant, quam ille in Ecclesiam perlatanı Deo consecravit. Ita Theophanes, Zona ras, Cedrenus, Anastasius et Paulus Diaconus nam Heraclii, quæ 70 libris est æstimata, a filio Heracleona in ædem Sophianam illatam, ubi aliæ præterea appensæ erant corollæ, ut idem Nicetas tradit in Alexio, l. 1, n. 6, ex quibus perspi cuum fit coronas a principibus et magnatibus templis olim oblatas et supra sacram mensam appensas; quem morem e Latinis attigere præter Anastasium Domnizo, De Vita Mathildis comilissæ, 1, 2, auctor Relationis de thesauro Canusinæ eccle siæ, Leo Ostiens. Chron. Casin. III, c. ult., Petrus Diaconus ejusdem Chronici, IV, 90, et epistola 345 ex iis quæ habentur t. IV, Historiæ Francorum. Ap pendebantur autem ut plurimum corollæ istæ ad ciboria; unde supra sacram mensam illas pepen disse passim legimus. Anastasius in Leone IV papa Nam et super ciborium obtulit coronas quatuor et calices sedecim ex auro mundissimo. Hariulfus, Chron Centul. 111: Super illa tria altaria habentur tria ciboria ex argento et auro parata, in quibus tres dependent coronæ, singulæ per singula ex auro gemmisque paratæ, cum aureis cruciculis aliisque diversis ornamentis. Et Chronicon Trudon. l. 1: In medio ciborio pendentem coronam æream argento paratam. Ejusmodi coronas altari imminentes spa noclistas seu et regna non semel vocat Anastasius, p. 132, 133, 134, 146, 150, 174. Porro Paulinus, epist. ad Sever. conchæ appara tum describens coronas pariter in ea statuit Crucem corona lucido cingit globo, Cui coronæ sunt corona apostoli, Quorum figura est in columbarum choro. Verum an priores imperatores in templo coronati sacris interfuerint, dubium facere videntur verba hæc Theodosii et Valentiniani in Constitutione quam modo laudavimus: Dei templum ingressuri foris arma relinquimus, et ipsum etiam diadema de ponimus; et quo submissioris imperii speciem præfe rimus, eo magis imperii nobis majestas promittitur. Sane etsi ædem sacram coronati ingrederentur posteriores Augusti, cum tamen ad regias portas accesserant, coronas deponebant. Leo Grammaticus in Michaele dylwv upwv. Hæc de corollis adnotasse intererat, cum et ad ædem Sophianam quodammodo perti neaut nunc reliquam descriptionem prosequamur. 44. Templi pavimentum pretiosis variique gene ris marmoribus, tum porphyreticis subvirentibus tum reliquis roseo colore variegatis ac perpolitis, stratum conspicitur. Anonymus: Tò è Ɛaçoç roJ His co cinit Silentiarius, part. 11, v. 248. 43. Testudo vero opere musivo ubique exorna tur, ut ait idem Silentiarius, part. 11, v. 251; Xpus:ox ou; & iyo pia py

sed et auro puro, ut vult Procopius: Xpusy yap vel potius tessellis vitreis inauratis, ut Anonymus: Kateypuce po 46. Quod ad tectumn spectat, tradit idem Silentia rius, part. 11, v. 108 in operienda æde neutiquam lignis usum Justinianum, sed totam longis mar moreis tabulis texisse quo respexit Agathias, scribens Justinianum nequa quam ligna adhibuisse, ne incendiis, ut prius ædes obnoxia esset Rideat insculptum camera crispante lacunar In ligno mentitur ebur, tectoque superne Pendentes lychni spiris reliventur ahenis, E: medio in vacuo laxis vaga lumina nutant Funibus; undantes flammas levis aura fatigat. laquearihus euim pendebant lychnuchi orbicula res et in modum coronæ efficti circuli complures, gradatim sibi ipsis impositi, ita ut infimus major essel medio et medius supremo, singulique lampa dibus vitreis adornati, cujusmodi eleganter descri buntur a Paulino, Natali vn. Hos luminosos circu los, quibus substrati erant disci argentei, eleganter descripsit idem Silentiarius, v. 406 etc. Atque istos quidem circulos coronas interdum vo cant ævi medii scriptores Latini, ut auctor Vitæ S. Desiderii loco proxime laudato, Anastasius Bibl. in S. Silvestro et Sixto II PP, Flodoardus' Hist. Remens. 1, 5 et iv, 15; Ratbertus, De casibus S. Galli, c. 9; Iso magister De miraculis S. Galli, c. 8; Udalricus, in Consuet, Cluniac. 1, 11; Petrus Venerab. in Statut. Clun. c. 53; Ægidius Aureæ vallis, c. 53, Vita B. Joannis Gorziensis abbat. c. 10, n. 90, etc. Sanctus Bernardus rotas appellan das potius censuit, lib. De vita et moribus clerico rum, c. 11: Ponuntur in ecclesia gemmatæ, non coronæ, sed rotæ, circumseptæ lampadibus, sed non minus fulgentes insertis lapidibus. Sed præsertim instructas ejusmodi lampadibus coronas phara ap 47. Ædis interiora, inquit Gyllius, fulgent claris sima luce ob multitudinem luminum. Summus murus qui in orbem fertur inter quatuor summos arcus et Lemisphærium, quadraginta fenestris lucem intromil tit; muruli arcubus subjecti illuminantur viginti sex fenestris, aulæ intermediæ triginta duabus: in sin gulis extremis aulis orientalibus lucent plus viginti. Prætereo duas occidentales et quatuor inferiores au 1:15, tum duus partes sphæræ, tum sucram ædis par tem solis sacerdotibus olim patentem. Sileo superio rem porticum, elium in medium templum clarum lumen emittentem; quorum omnium lumina nun.e rare omisi ob multitudinem. Atque co spectant ista Procopii fði. Þains âv oùx wbcv xataláµpellant alii. Leo Ost. Chron. Casin. II, 31: Fecit et pharum, coronam scilicet maximum argenteam sex et triginta lampadibus ex ea pendenti bus. Ita promiscue apud Valafridum Strabonem, De mirac. S. Galli, 11, 35; Bedam, De rat. tempor. c. 24, in Hist. translat. S. Sebastiani, n. 94. in Vita Gudilæ virg. n 48. Praeterea apud Anastasium non semel, apud quem in S. Silvestro phara can thara dicuntur cæ potissimum corone, quæ lam padibus et discis instructæ erant, quas çwtai½³ ayyiz vocat Ducas, c. 29. Denique aiios lychnu chos in modum crucis effictos appendit Justinianus. Silentiarius, v. 417 48. Verum etsi tot fenestris lucem excipiat æ:les Sophiana, majori ferme ex lucernis lampadibus ac luminibus passim ad fornices et cæteras templi par tes appensis, quibusdam etiam azoteŕtor; seu per petuo lucentibus, vel interdiu vel de nocte, in diurnis ac vespertinis officiis, quodammodo colluce bat: nbique enim micabant coronæ, candelabru resplendebant, ut verbis utar scriptoris Vitæ S. De siderii episcopi Caturcensis, c. 9; et ut ait Silen tiarius, part. 11, v. 442, appensæ erant tum ad columnas et parietes, tum etiam a testudine per catenas pendebant, tanto nuinero ut in acre tan quam in mari fluitare lampades viderentur neque aliter hanc lychnorum passim in ædibus sa cris pendentium multitudinem expressit Theopha nes Cerameus, hom. 55, ubi de æde S. Petri exstructa in palatio Cpolitano a Basilio Macedone Paulinus, Nat. 9 Ecce vides quantus splendor, velut æde renata cuni Hunc porro ritum cruces luminibus exornandi ætate sancti Chrysostomi, cujus auctor perhibetur, obtinuisse narrant Socrates et Nicephorus Call, et in processibus publicis ecclesiasticis prælatas 7705vto. Nec desunt qui crucem supra ambonein stantem lucernis lampadibus ac luminibus perinde fulgurasse ex Codino observant Sed et apud Latinos bune invaluisse ritum docet Anastasius in sancto Adriano PP: Fecit et pharum majorem in eadem B. Petri ecclesia in typum crucis, qui pendet

cohortem, rectis regulis rubricantibus illigatam; quibus verbis clerum designavit, qui ecclesiasticis canonibus ac regulis subjacet; unde ły tw zzvóvi vel éx toŭ xavévo; ct sub canone ecclesiastico consti tuti dicuntur quicunque ex clero sunt, in conciliis, locis indicatis in notis ad Alexiadem, p. 420). Ap pellantur autem seu regula ru bricatæ, quod carum capita ac tituli minio ut plu rimum exararentur. Unde apud Latinos passim rubrica sumitur pro quavis regula: est enim ru brica in Glossar. Græco-Lat. Aià piso knypach. Glossar. Medicum ex biblioth. Reg. cod. 1486 Rubrica, titulus factus de rubeo. Prudentius, J. n Contra Symmachum Dicant cur condita sit lex ante presbyterium, habentem candelas 1370, et con- centium lumen progredi in templum sacerdotum stituit ut quatuor vicibus in anno ipse pharus accen datur. In Leone III: Fecit crucem anaglypham in tersatilem, ex auro mundissimo, pendentem in per gula ante altare cum candelis duodecim pens. (lib. 13.) Ejusmodi etiam cruces luminosas intellexit Silentiarins, v. 481, dum ait alium mentem oble clare intuendo aúchov pavio Xpisio. Sunt enim cæ lucérnæ quas signa Christi appellat Ana stasius in Leone III: Fecit in basilica B. Petri apo stoli gabathas fundatas signochristas, quæ pen. dent in quadriporticu, in phuro areo in medio basilicæ, numero 48. Et in Gregorio IV: Signum Christi pendentem in catenulis tribus. Signum Christi habet historiam in modum leonis incapillatam cum diversis operibus purissimis aurciɛ, pendentibus in catenulis quatuor et uncino uno. Naŕral Chronicon Alexandrinum, p. 716, Arcadio imperante terræ motu cecidisse; quo loco signum Christi nihil aliud est quam crucis signum, quod in tecti vertice Capitolii Cpolitani erectum erat, nempe, quod ¿vėpómov dicitur apud Matthæum, uti locum hunc interpretantur S. Chrysostomus homil. 77 in XXIV Matth., Theophylactus, Euthymius, Origenes, Ephremus, De secundo Domini udventu, et alii. Vita S. Tillonis monachi, c. 20, t. II Actorum SS. ordinis S. Benedicti Cum super vulnus plenum vermibus Christi signum deprimeret, repente mortui sunt ver mes. Sed et signum Dei in Vita S. Walerici, c. 21, et signum Domini appellatur a Paulino epist. 12 Val hoc de signo Domini super ingressum picto, hac spccie quam versus indicat Cerne coronatam domini super atria Christi Stare crucem. Alios denique lychnuchos in modum retis appensos observat Silentiarius v. 480) Bis sex in tabulis, aut cur rubrica minetur, Que prohibet peccure reos. Vita S. Deicoli abbat. Lutrensis n. 29: Dedit au tem Dominus per merita servi sui eidem loco talem monachicam disci profectum, ut multi nobilium plinam eligerent et monasterium satis ditarent, ipsi quoque sacræ subjacerent rubricæ. Ilistoria inventio nis corp. S. Celsi: Discussis sane inibi multis quæ synodica postulat rubrica. Ita leges rubricas vocat Sidonius libro vm, epistola 6. Verum, ne quid dis simulein, nescio an non aliud voluerit hisce versi bus Silentiarius, intellexeritque "as trabes quæ sacris ædibus candelabris ac lucernis instructæ erant, cujusinodi belle describuntur a Leono Ost. 1, 51 Trabem quoque nihilominus fusilem ex ære cum candelabris numero 50, in quibus ulique totidem cerei per festivitates præcipuus ponerentur, lampadibus subter in aris uncis ex eadem trabe 36 dependentibus. Quæ videlicet area trubes, æreis aque brachiis ac manibus sustentatæ, trubi ligneæ, quum pulcherrime sculpi et auro colorumque fucis interim fecerat Desiderius exornari, commissa est. Nam præterquam quod gay2; vocant Græci pa riter ac Latini fustes teretes, ibi etiam ærea bra chia videntur esse quod dixpaipon siêgpov vocat Silentiarius. Sed cum non omnino in promptu sit divinere ex illius versibus qualis fuerit istius Axa forma, siquidem de candelabro locutus I sit, oculatioribus cos accuratius examinandos re linquimus. Jam vero Silentiarius, v. 462, arbores istas pobos ita adornatas depingit, ut in imo latiores circulos sensim in acutos, instar pice.e aut cupressi, desinentes sustinuisse dicat. Ejas modi autem candelabra multis instructa luminikus a terra surgentia, ut et coronas in aere pendentes, quas zúzhou; vocal Symeon Thessal. lib. De templo, seu arbores (sic enim appellantur a Silentiario, appellant Scylitzes in Michaele Cala moñuzávõrka v. 463, 454, 479) plenæ luminibus, quibus inferior pars templi illuminaretur, v. 443 Eisoplov kaumtīpa povájmun2. Ejusmodi sunt quos describit Anastasius in Leone III, PP: Fecit vero, ubi supra, aute ingressum præse pii pharum in modum retis cum canistro, necuon et alium pharum majorem in modum retis cum cani stris 20, pendentem sub trabein mujorem. In Leone IV: Fecit autem ad illuminationem ipsius busilicœ rete ahenum cum canistris argenteis decem et septem. Et in Benedicto III: In basilica B. Pauli apostoli idem antistes pulcherrimi decoris rete, factum miro opere, totum ex gemmis alvaberis et bullis an reis offeren pendere jussit. Atque hi quidem lychnachi ad fornices et ad parietes appensi erant at a pavimento exsurgebant veluti quaedam trabes Ait porro Silentiarius ad ejusmodi arborum collu phate, p. 557, Theophanes et ex eo Anastasius in Hist. Eccl. et Paulus Diac. 1. xvm, Hist. Miscelle in Heraclio, Leo Grammaticus, p. 449 et 481, idein Anastasius in Leone III, PP., p. 433, denique Codi nus et Anonymus in Descript. adis Sophiana. Cum igitur tot lampadibus ac luminibus ubique illa col

luceret, etiam ante Justinianum, earum sumptibus consimilia habent Anastasius in ejusdem Leonis non semel provisum est ab imperatoribus, ut col ligitur ex leg. 19, cod. de operib. publ., sed præ cæteris Basilius Macedo. Evosia thao hồn xed verba sunt Constantini Porphyrogennetæ in avi vita e. 64, quibus consona habet Cedrenus, p. 587. To tam denique hanc in æde Sophiana collucentium ubique luminum seriem et multitudinem observat etiam Benjaminus Tudelensis in Itinerario, his ver bis: In medio autem templo columnæ sunt aureæ et argentea, candelabra maxima et laternæ, lampades e: alia ex auro et argento, plura quam dinumerare quispiam possit. 49. Exacta et confecta ex scriptoribus ædis So phianæ fabrice descriptione, partes illius inte riores singulatim, eadem qua priora methodo, no bis restant enucleandæ. In tres autem potissimum apud Græcos, ut et apud Latinos, templum divi ditur, ßīpa scilicet, vabv, et eam in qua fideles consistunt. Symeon Thessal. de templo: '0 Oɛioç pnji xa! sỹ vay xalty Bhatt. Locum templi sanctissimum, et in quo sacra mysteria peraguntur, μév, uti appellatur ab Agathia, 1. v, varie iidem Græci vocant: interdum enim &duta, interdum ispatslov aut Ovsipio, sed communi ac magis c recepto apud illos vocabulo §Ãµz nuncupant, totum nempe docum illum qui concellis a nao disparatur. Cumque in bema solis sacerdotibus jus esset intro enndi vel in eo sedendi, inde qui ei inserviebant, dicti Gregorio Nanzianzeno, orat. 19, et eorum ordo tiĝı; to a ab co dem appellatus, orat. in S. Basilium; quod et de diaconorum præcipuis intelligi debet, ques Zsitoupywv éxxpítou; Dionysius vocat, qui ci scopo astabant sacra facienti. Atque ut a Græcis tapatalov, ita a Latinis presbyterium dicitur, qued in eo soli consistant presbyteri. Est enim presby terium apud sanctum Cyprianum epist. 35, 46 et 49, et in epistola Bonifacii PP., quas habetur in collectione Romana Holstenii, presbyterorum con sessus et conventus, qui ouvéóptov to pзbτеplo dicitur Basilio epist. 319 ad Innocent. De presby terio ita synodus Romana sub Eugenio II. PP., c. 33: Sacerdotum aliorumque clericorum ecclesiis servientium honores a laicorum discrete apparere convenit. Quamobrem nulli laicorum liceat in co loro ubi sacerdotes reliquive clerici consistunt, quod presbyterium nuncupatur, quando missa celebratur, consistere, ut libere ac honorifice possint sacra officia exercerc. Prædictis huc addit synodus Romana sub Leone IV, PP., c. 53: Nec inter sacros cancel los ordinibus debitos, nisi permittente episcopo, at tentent accedere saeculares. Ubi presbyterium saeros cancellos promiscue appellari perspicne pater, lis Vita, p. 177, et Gelasius I papa, epist. 9, atque hac notione presbyterium passim usurpant Anastasius in Vitis pontificum, ordo Romanus, Cæsarius Eys terbach, et alii quos suo loco referemus. Sed et senatorium videtur appellari in eodem ordine Ro mano non semel, voce Latina, quæ idem quod mpi oбutéptov sonat: ubi ad senatorium dicitur descen dere pontifex, ☺t suscipiat oblationes principum, vel ut communicet eos qui in senutorio sunt. Descendit nempe ab altari, ubi sacra peragit, in presbyterium, už principum et fidelium oblationes suscipiat, vel ut communicet eos qui sunt in presbyterio, nempe sacerdotes, clericos, atque adeo populum ipsum, quod diserte ibi dicitur. Nam licet ex concilio To letano ix canon. 18, sacerdos et levita ante alture communicent, in choro clerus, extra chorum populus, certum est hac in re varios fuisse ecclesiarum ritus: quippe olim laicis et feminis ad communi candum patuere sancta sanctorum, ut est in con cilio Turonensi 11, et Capit. Caroli Magni, vu, 203. Sed ut verum fatear, nescio an his locis, in ordine Romano, senatorium idem sit omnino quod presby terium. Dubitandi causam movet, quod in eo locus principum fuisse dicitur: Pontifex autem sustenta tus hinc inde dextra lavaque a primicerio notariorum descendit ad senatorium, quod est locus principum, ut suscipiat oblationes eorum. Et infra: Pontifex descendit ad senatorium, el suscipit oblationes principum per ordines arcuum. Siquidem enim se natorium locus fuit in quo consistebant principes seu magnates, dum sacræ intererant liturg æ, idem ille forte fuerit cum solea, de qua agemus, seu pa vimento editieri ante cancellos bematis, ita appel latus, quod i i senatores seu principes consisterent, Nam observatum supra ad sacros cancellos assi gnatam fuisse imperatoribus in ecclesia sedem ab Ambrosio. Senatores autem appellatos magnates apud scriptores Christianes veteres, notum est. Proinde in senatorio pontifex non modo suscipie bat oblationes principum, sed et populum ibidem communicabat. Ident ordo Romanus: Mox ut pon tifex cœperit communicare populum in senatorio, etc. Quo cer.e loco, nempe ante altaris cancellos, etiam num in ædibus sacris fideles sacram Eucharistiam accipiunt. Denique presbyterium alibi usurpat pro loco in quo presbyteri consistunt: Presbyteri in presbyterio omnes permanent inclinati Videat igitur lector utram harum conjecturarum probet. Břµz autem hanc æhis sacræ partem appellarunt veteres ab ipso altari, cui id nominis indiderunt, quod, ut ait Germanus patriarcha Cpolitanus, Opóvos sit, šv Nam et pro tribunali non semel usurpari observaverunt viri docti. Alii a gradibus, quibus ad illud ascenditur, alii denique ab altaris gradibus, quod editius fuisse infra osten demus, dictum censent. Now et bima, Lt auctor est Augustinus, Contra Epist. Munetis, c. 8, et Com

Panstum, IV, Manichæi diem festum voca runt quo Manes occisus est, quod quinque gradibus instructo tribunali, et pretiosis linteis adornato, illum celebrarent; quod quidem festum a Catharis sui temporis Malisola appellatum fuisse scribit Ek bertus Schonaviensis. serm. 1 contra Catharos. Cum igitur præcipua veneratione colenda haberetur sa cra hæc ædis pars, in ea exornanda sumptibus non pepercit Justinianus: totam enim argento obduxit. Anonymus Tantam autem argenti vim immisit in totum bema, ut ad librarum quadraginta millia impendisse tradat Procopins: '0 yàp toυ ispoυ tà Concha igitur semicylindri seu ad perpendiculum efficti, formam referebat, quo usque superne clauderetur in quartam sphæræ partem, inquit Proco pius. Quæ quidem sphæræ pars quarta, interius undique sinuata, a conchæ marinæ figura, quam cffingebat, nomen est sortita, ut auctor est Silen tiarius v. 226 Ita porro efieta erat concha Sophiana, ut etsi 50. Bematis pars præcipua fuit concha: sed quid potissimum fuerit concha, inter eruditos omnino non constat. Salmasius ad Plinium multus est in ea disquirenda; qui etsi probabilia dixerit, rem tamen non adeo accurate explicuit ut perspicua sit. Goarus in Euchologio conchan cum ciborio perperam confundit, cum ciborium in concha fuerit, .non ipsamet concha. Verum non admodum arduum erit concham reperire ci qui templorum Græcani corum figuram inspexerit attentioribus oculis, quorum ichnographias aliquot nobis exhibuit idemn Goarus, p. 13, 26, 27. Videre est enim in ea parte, in qua stat vel statuitur altare, recessus aliquot in modum hemicylindri, superne, ut par est credere, in conchæ speciem clausi. Dixi aliquot recessus quandoque enim unicus conspicitur, interdum tri nus, ut mox indicabimus. Est igitur concha toÙ Busiasta piov pars: unde Germano pátr. CP. in Hist. Eccl. dicitur x to Ourolo, id est concha bematis, seu partis illius templi in qua sacra per aguntur. Concham Sophiana ædis eleganter ac graphice descripsit Procopius. Ab humo, inquit, exstat ædificium, non recta productum linea, sed laxa sensim obliquitate flexum, receditque in me dio, ac figura semitereti, quam artis periti semi cylindrum vocant, ad perpendiculum surgit; in quartam vero sphæræ partem desinit operis hujusce culmen. Sed præstat Grace Jequentem audire Deinde addit ut intra conchæ recessum pavimen tum columnis prematur semicirculari forma dispo sitis, ita ut sibi invicem tanquam in choro quodam modo assurgant. Neque minori elegantia ac con cinnitate conchæ Sophiane of structuram et for inam expressit Pauins Sentarius, part. 1, v. unica superne appareret, trinos tamen recessus operiret, ac proinde triplicem concham efficeret. Silentiarius, part. 1, v. 272 et versu jam laudato. etc.; ubi satis ostendit inferne, seu sub conchæ voluta tione, tres conchas contineri, quæ unica sphæræ quarta parte continentur ac conteguntur. Trinos istos recessus belle descripsit Paulinus Nat. x Est etiam interiore sinu majoris in aula Insita cella procul, quasi filia culminis ejus, Steltato spaliosa sinu; trinoque recessu Dispositis sinuata locis. Et epist. 12. ad Severum: Prospectus vero basilico. non ut usitatior mos est, sed ad domini mei beati Felicis basilicam pertinet, memoriam ejus aspiciens tumen cum duabus læva dextraque conchulis intra spatiosum sui ambitum apsis sinuata laxetur, una earum immolanti hostias jubilation's antistiti patet, altera post sacerdotem capaci sinu receptat ovantes. Triplicem igitur recessum habuit concha sub éa dem concameratione, majorem et medium, in quo eral sacra mensa et sacerdotum sedes seu synthro nus, duos præterea alios minores, alterum ad dex tram seu septentrionem, quem prothesim vocabant, alterum ad sinistram seu meridiem, diaconicum appellatum, uti mox ostendemus. Quemadmodum autem et quare triplex concha efficta fuerit, sic narrant postremi ævi Græcali. Tradunt quippe ar chitectos sacrum bema, seu potius zò äytov Dusia ap.ov, hoc est eam bematis partem in qua altare statui solet, ædificaturos de lumine in illud immit tendo invicem deliberasse, ac primum quidem unicam concham, quam vocant, vel unius tenoris, per quam lux admitteretur, con ficere statuisse: præcepisse vero iniperatorem (ita enim Codinus) duplicem ædificari: verum re stitisse architectos, qued locus iiïe nallis exteri v ribus suffuitus esset lapideis fulcimentis, ac piu

inde incumbenti oneri ferendo haud par esset. uitate admirationem, simul dubiæ compagis spe Cumque incerti quid agerent versarent animum, Imperatore præsertim non sibi constante, dicente que interdum unicum arcum, interdum duos, µlav ¿þíòz, ¿ÀÀote ôt dúo, fieri debere, tandem angelum imperatoris habitu architectorum magistro appa ruisse, præcepisseque ut seu triplex concha feret, et per triplicem porticum (ita superiorem conchæ concamerationem appellare videntur Græculi), sacrum bena vel ip sum altare illuminaretur, in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti; atque ita triplicem conchain confectam esse. Quasi vero antequam operi manum admovissent architecti, totius adis non fuisset delineata forma ac figura; quod diserte de Sophia na tradit Procopius, ubi de Anthemio architecto hunc enim condendæ ædis figuram delineasse ac designasse scribit Ita passim nugas suas imperitis venditant nugigeruli ac recentiores Græci. Enim vero ab hac triplici concha trichoram apsidem di ctam vult Salmasius apud Paulinum: Reliquiis apostolorum et martyrum intra apsidem trichoram sub allari sacratis. Sic enim legendum contendit pro trichora sub altaria, cui subscribo lubens, cum unicum fuerit altare in apside seu absida, atque adeo in tola æde sacra, quod et infra satis indicat. Nam constat trichoru dicta fuisse ea tricli nia quæ tribus cameris conchis aut partibus con stabant, cujusmodi fuit illud quo Spartianus in vita Pescennii: Domus ejus hodie visitur in campo Jovis, quæ appellatur Pescennii, in qua simulacrum ejus in trichoro constituit. Neque enim arridet ejus dem Salmasii conjectura, qui trichorum fastigium domus interpretatus est. Nam hoc loco trichorum est triclinium istius domus, tribus, ut dixi, came ris constans, cujusmodi sunt in antiquis monaste riis refectoria, quæ inde trichora et trichoria appel lantur. Gloss. Saxon. Elfrici: Tricorum vel Tricli nium, Gereordhus, i. domus refectionis; qua notione třicorium seu trichorium usurpat Ordericus Vitalis, 1. et vi p. 495 et 603. At Joannes de Janua tri chorium domum trina convivantium sessione ordi natam esse ait, quemadmodum solent monachi in suis refectoriis considere, gutioni vero dicitur trichorium locus juxta ignem causa prandii, habens cameras vcl tres absidas. Octachorum occurrit in inscriptione ad fontein S. Theclæ, Mediolani a sancto Ambrosio exarata, apud Gruter. 1666, 8. Ita porro concha Sophiana efficta est, ut ultra pilas, et qua parte parietes ad latera bematis desinunt, sinuari incipial in formam hemicylindri, seu ubi procurrere cessant porticus in interiore æde; quod Paulinus de templo Sancti Felicis agens sic descripsit: Totum vero extra concham basilica spa tium alto et lacunato culmine geminis utrinque por ticibus dilatatur. Addit Procopius concha Sophianæ ¡mminere nescio quam structuram pηvoston Sett bicornis luna instar sinuatam que simul concin cie timorem parit, ut quæ neque videatur pendere tuto, et quamvis firmissime nitatur, periculum ta men ostentet ibi versantibus. xtat. Id etiam attigit Gyllius, scribens exstare tem pli extremitates, ultra oc!o pilus projectas, in sphæ ræ quariam pariem recedentes, ex supera parte quid dam lunæ curvatæ in cornua simile præ se çeren tes. Denique supra hoc lunatum ædificium assurgit fornix alius excelsior usque ad caput immensi istius fornicis, cujus tergo incumbit mediæ ædis vertex, uti babet Silentiarius, v. 266. Intra conchæ reces sum utrinque, ait idem Procopius, columnæ a pavimento assurgunt, non recto quidem ordine, sed intus semicirculari forma dispositæ, ita ut sibi invicem tanquam in choro assurgentes lunato ædi ficio subsuit Hanc concha rum partem columnis adornatam to xtovwde; vide tur appellare Pachymeres, 1, 19. Conchæ præterea appellatione non semel donant scriptores bapti sterium Lateranensis ecclesiæ, quam concham para gonicam, interdum porphyream Constantini vocat Joannes Hocsemius in Engelberto a Marca episcopo Leod. c. 35. concham porphyreticam magnum Chro nicon Belgicum, p. 160, in qua, ait idem Hocse mius, intravit Constantinus paganus, et ibi lotus fuit; de quo Constantini haptisterio agunt præte rea Theophanes; a. 18 Constantini, et Anastasius, in Vit. PP. p. 14, 23, 28; ab ejusmodi perinde stru cture forma dictum fuit triclinium in palatio Cpolitano, cujus mentio est in Chronico Alexandrino, p. 734, et apud Leonem Grammati cum, p. 455 et 497; ut et alind in eodem palatio triciinium nuncupatum a septem con chis, quibus constabat, in quo habita legitur col latio Catholicorum cum Severianis, Justiniano im perante, quæ habetur in conciliorum eodice; quod videtur idem esse cum eo quod Hepta nude dicitur apud Liberatum diaconum, c. 9. Observandum denique ispy xxx appellari ab Evagrio ipsum bema cancellis suis clausum. Ait enim Sophianæ ædis longitudinem a porta templi conchæ obversa ad ipsam conclam, Àispeitai Ovsiaç, pedum esse 170, totius vero tem pli longitudinem esse pedum 260. Unde confici videtur longitudinem bematis fuisse pedum 70, reliquam fuisse in nao et pronao, vel si mavis, narthece. 51. Jam vero majorem concham, quæ Græcis

scriptoribus nude xxxn dicitur, Latini inferioris S. Martini, 11, 47; Anastasium in Vit. PP. p. 15, ætatis passim absidam appellavere. Diserte enim Paulinus epist. 12 absidam cum concha confundit. Nec abludit Valafridus Strabo, lib. De reb. eccles. c. 6, dum ait absidam esse exedram separatam a templo et Græce cyclon vocari: xúxov enim vel certe xxhtov appellatam esse conchain a Græcis docemur ex Anonymo лpóp. Neque alia appellatione quam ¿úido; concham ecclesiæ S. Sophiæ Nicænæ donavit Gregorius Caesariensis, Orat. in Nicænos Patres, ut concham Novæ ecclesiæ in palatio a Basilio Mace done excitatæ Photius in illius descriptione, hisce verbis: 'H dì and toỹ Quaiaotŋpicu åveysipoµévy Edium quippe sacrarum conchæ in fornicis vel arcus seu àţiɔ̃o speciem superne effinguntur. Est enim ¿ì¿ in Gloss. Gr. Lat. forſex, arcus, fornix. Et apud Ælfricum in Gloss. Saxon. absida dicitur esse sinewealt cleofa, id est rolunda concameratio vel porticus. Hinc sanctus Hieronymus, 1. 11, in Epist. ad Ephesios dixit: In summo cæli fornice, et ut ipso verbo ular, apside. Verum si res stricte ac cipiatur, aliud fuit concha, aliud absida. Nam absida proprie est ipse semicirculus, pixuxào;, qui ab inferiori parte in altum assurgit et in apsidem seu arcum aut semicirculum sinuatur concha vero ipsius apsidis pars interior in conchæ speciem camerata curvata et sinuata. Unde recte Paulinus apsidem a camera, interiori scilicet, distinguit: Apsidem solo et parietibus marmoratam camera musivo illusa clarificat. Et Cassianus, Collat. xxrv, c. 6: Velut si quis apsidis cameram volens in sublime concludere. Apsidem porro et absidem dici vulgo idem annotat Paulinus. Siquando autem plura essent altaria in templo aut æde sacra, unumquodque absidam suam habebat. Leo Ost. III, 28: Unicuique altari. sua absida. Præcipua vero mediana et major eidem scriptori dicitur eodem cap., ut et 1, 19: In basilica absida media, ud quam per octo gradus ascenditur. Ubi observandum par tem istam templi sacratam editiorem esse, et ad eam per plures gradus perveniri: unde ßuato; nomen illi inditum non insulse opinantur viri docti, quidquid alii reclament. Quæ quidem sen tentia firmari præterea potest ex Evodio Usalensi, De mirac. S. Stephani, 11, 1: Ipsaque etiam per se gradus absidæ conscendens universis eminus conspi cienda astabat. In confesso tainen esse debet, in plerisque scriptorum locis in quibus absidarum fit mentio, id vocabuli pro toto bemate, id est ea templi parte ubi và "Ayia twv ȧyiwy peragebantur, usurpari; quemadmodum xóyxny usurpant Græci. Panegyricus Berengarii, l. v; Talibus are adeunt gestis apsida sacralæ Lumina terrarum. ha passim apud Gregorium Turon. De mirae. 17, 52, 150, 160, 166 ed. Reg.; Walterium Aure lian. episcop. in Capitul. c. 4; S. Althelmum, De laude virginit. apud Canisium, p. 86; Petrum Diacon. Chr. Casin. v, 3; Petrum Damian. I. II, epist. 8; Candidum Monach. apud Browerum in Annal. Fuld. p. 116; auctorem Chronici Fontanell. c. 14 et 16, et aliquot alios. Sed ut plurimum absidam dici a scriptoribus ipsam concham vel ipsam sacram mensam seu altare constat: verbi gratia, cum in absidis repositas sanctorum reli quias seribunt, quas sub altaribus et intra altaria recondi solitas notum est, ut sanctus Augustinus, serin. 32, De diversis, c. 3; Gregorius Turon. Hist. x, 31, De mirac. 1, 63; Anastasius in Gre gorio IV PP., p. 166; Paulinus, epist. 12, ad Seve rum; Evodius Usalensis, De mirac. S. Steph. 1, 3; Rodulfus presbyter in Vita Rabani Mauri, n. 27; auctor Chronici Fontanell. c. 2; Andr. Silvius, in Chr. Marcian. etc. Cum igitur absida nihil aliud sit quam fornix seu arcus, non mirum si in cæteris ædificiis, etiam profanis, vocem hanc usurpent scriptores, ut Anastasius, in Vitis Pontificum Rom. p. 127, 129, 162; Leo Ost. I, 11, et Petrus Diac. De viris illustr. Casin. c. 18. Denique exedram vocat absidam seu concham Valafridus Strabo, loco supra laudato, quia, ut auctor est Eusebius, in Hist. cccl., ædificia templis adjuncta et ab iis quodammodo separata paç appellabant: Ejusmodi enim erant conchæ, quæ etsi ædium sacrarum non modo pars sed etiam sacratior essent, extra ipsas tanien pro currebant et ab iis quodammodo secludebantur Exedra, inquit, est absida quædam separata modicum a templo vel palatio, et dicta inde quod extra hæreat quasi vocis istius etymon a Græcis non esset arces sendum. Per exedram igitur absida seu conchu in telligi videtur apud sanctum Augustinum in Gestis cum Emerito Donatistarum episcopo: Cum Deuterius episcopus metropolitanus Cæsariensis una cum episcopis in exedrum processisset, scilicet ecclesias majoris Cæsariæ, etc. 52. Sed nondum plane sum assecutus cur Isidorus, Orig. v, 8, absidam dictam scribat eo quod lumine recepto per arcum resplendeat; a quo bausit quæ habet in eamdem sententiam idem Valafridus Strabo: Abɛida, inquit, Græce, Latine lucida dicitur, quia lumen acceptum per arcum intromittit. Neque enim commune aliquid babet absida cum lumine; nisi forte eam conchæ partem superiorem, per quam lux intromittitur, absidam dictam proprio vocabulo censuerint, qua ipsa scilicet conchæ apsis circinatur et in conchæ speciem interius si nuatur et effingitur. Observat enim Silentiarius superiorem conchæ partem in dorsa dispertitam, quinqueſariam separata ac divisa lucis receptacula, levioribus vitris operta, continere. Ita ille, part. 1, v. 274, ubi de concha

De fenestris absidarum agit Anastasius in Leone III PP: Simul et fenestras de absidu ex vitro diversis coloribus conclusit atque decoravit. Et Paulinus, Nat. 9 Et aperta per arcus, Lucida frons bifores perfunderet intima largo Lumine. conspicui ad faciem conversa sepulcri, Quo tegitur posito sopitus corpore Martyr. Porro vitrearum fenestrarum, quæ vitro in tenues laminas fuso obducta erant, meminisse Hierony mum pridem observarunt viri docti. Leo Ost., ut, 29 et 32: Fenestras plumbo simul ac vitro com pactis tabulis ferroque connexis inclusit. Harum usum serius ad Britannos transiisse tradit Beda, lib. 1, De Wiremuthensi monasterio, seu in Vita S. Benedicti Biscopi, c. 5. stini ad hanc mensam habiti, cujus idem præterea meminit Enarrat. in psalm. xxxvm et Lxxx e' serm. 237 de tempore. Narrat Sozomenus, IX, 1, et ex eo Nicephorus Call. 2, Pulcheriam Au gustan, Theodosii junioris sororem, sacram men sam majori Ecclesiæ Cpolitanæ seu ædi Sophianæ Constantianæ auro et lapidibus pretioșis insignem et divitem obtulisse, et inscriptionem in rei me moriam posuisse Neque minori magnificentia aut parçiori sumptu sacram aliam mensam in nova æde Sophiana erexit Justinianns, ut quæ tota auro et lapidum pretiosorum fulgore coruscabat. Silen tiarius, p. 11, v. 537 Sed et mirabili et inusitato opere et inaudita ha ctenus materia confecta erat. Constabat enim, si scriptoribus Græcis fides, auro argento crystallo celerisque metallis pretiosioribus. praeterea mar garitis et omnis generis lapillis comminutis simul que permistis, conflatis et liquefactis. Codinus 55. In media ac majori concha erat seu sancta mensa Epiphanius Hagiopolita, De locis SS Sic autem appellam bant Greci allare præcipuum, super quo fiebant seu Christi corpus conficiebatur: Latini sanctam mensam vocant. Nicolaus I papa, epist. 2 Allare sanctum in quo Deo omnipotenti sacrifciorum vola persolvimus, lapis est naturaliter communis, quia vero sacratum est Dei adjutorio et benedictio nem suscepit mensa eficitur. Analarius Fortunatus, De eccles. offic. 111, 21, ita dictam censet, quod sit mensa Domini, in qua convivabatur cum discipulis. Cui succinit Germanus patriarcha CP. Αit præterea sacram mensam sepul crum Christi representare El certe nensam veteribus dici sepulcrum, vel quod posteriores tumbam ap pellavere, docet velus inscriptio, quæ exstat Me diolani in monasterio S. Ambrosii: MM. Miniciæ Rufine, quæ virit annis 22 mense uno diebus 24, Minicia Domicia sorori posuit mensam contra votum. Alia Brixie ad S. Faustinum: Attio Proculo Lectori, filio dulcissimo, qui vixit ann. 18 m. 8, Fabia II contra volum mensam posuit b. m. Denique mensæ nomine priscis Christianis videtur nuncupatus Jocus in quo sancti martyres quodammodo immo labantur, dum vitam pro Christo effundebant, quem admodum Christus ipse in sacra mensa a sacer dotibus in sacrosanctis missarum liturgiis quotidie immolatur. Qua quidem significatione Carthagine mensa Cypriani appellabatur locus ubi martyrium consummarit S. Cyprianus, et ubi postmodum in memoriam mensa erecta est, non, inquit sanctus Augustinus, serm. 115 De diversis, c. 2, quia ibi est unquam Cyprianus epulatus, sed quia ibi est im olalus, Exstant sermones aliquot ejusdem Augu Eadem iisdem pene verbis habet Anony mus, hæcque subdit Nec dissentit Nicetas in Murtzuphlo, c. 5, qui de sa cræ mensæ Justinianeæ materia hæc scribit: 'H µèv etc. Præ cæteris vero sacram hanc mensam graphice descripsit Cedrenus, et inscriptionem, quam in orbe posuit Justinianus, exhibuit

Vigilius ipse in Epist. encyclica: Cum a sancto ejus altare tracti ped:bus traheremur, columnas tenuimus, et super nos elium ipsa mensa ceciderat, nisi clericorum nostroruın fuis et manibus sustentata. Epistola clericorum Italiæ, t. I, Concil. de eodem Vigilio: Quο sanctus papa columnas altaris complexus est. Theo phanes, p. El Gregoras Denique sacræ Sophianæ mensæ materiam electrinam quo dammodo fuisse docent Glossaria miss, quæ asser vantur in bibliotheca Regia, codd. 930, 1688 et Neque sacra duntaxat ædis Sophianæ mensa ex liquatis vel contusis pretiosis ejusmodi materiis constitit, sed etiam ea quam in Nova a se condita in palatio ec clusia statuit Basilius Macedo, ut auctor est in Ubi unica columna altare interdum illius vila Constantinus Porphyrogenneta c. 55 Photius in de scriptione ejusdem templi mensam illius sacram seu vocat. Sed sacra hæc mensa primum a Justiniano confecta casu trullæ, qui anno 32 ejusdem Justi niani accidit, contrita et comminuta est, ut Cedre nus,Zonaras et alii tradunt. Unde conjicere est gliam ejusdem maleriæ et operis coufectam ab ipso Justiniano, qui eamdem quam in priori inser plio nem posult, siquidem in secunda sacræ mensæ in scriptione Theodoræ mentio facta sit quæ ante casum trullæ obierat. Mensam hanc postmodum direptam et in partes confractam a Francis, qui Cpolin expugnarunt anno 1204, tradit Nicetas loco citato 54. Sacra porro mensa Sophiana altius educta erat, et ad eam gradibus aliquot perveniebatur. Codinus ex hill. Regia Ubi Goarus observat Græcis hodiernis gradus appellari. Hinc Symeon de 55. Neque gradibus duntaxat excelsior erat sacra mensa Justinianea, sed et aureis columnis innixa et sustentata, fundamento perinde aureo incum bebat. Siientiarius, part. 11, v. 355 Anonymus Has altarium columnas ut plurimum ainplexari solebant qui confugiebant in ædes sacras veluti ad asylum. Theophanes de papa Vigilio, p. 191 sustentatum videtur indicare Gregoras; neque abs rc, cum observare liceat, ex Euchologio potissimum, apud Graecos altaria, ut plurimum lapidea,quandoque quatuor in angulis columnis, sæpe etiam unica ac media innixa, ita ut oninia sub iis aperta omnibus sint atque obvia; aliquando solida basi, vel Japidea vel latericia vel cæmenticia, suffulta. Vide Aimoi num, Histor. Franc. n. 33 et Anastasium in Leone ill, p. 126. 56. Addit denique Anonymus, ut et Codinus, sacræ mensæ Sophianæ mare lapillis et multo auro fuisse exornatum Μeminit etiam istius sacræ mens Joci Euchologium Gr. p. 499, ubi de officio magni et angelici habitus Ubi Goarus et cavum mensa recessum interpretatur, appositeque ita dictum observat ad instar seu aquarum receptaculi, quod circa allaria ad abluendas victimas apud Judæos exstrui solebat, ut est III Reg. xvur et ll Paralip. v, 6; de quo Villalpandus, t. II, part. u, c. 34. Paulinus, Nat. 1x Namque tenes etiam magra Salomonis in æde Quam fuerit decori siccum mare, quod sapiens rex re fudit solido et tauris suspendit ahenis. Videtur autcm pars illa sacra mensæ vocabulo designari a Silentiario, seu fundamento rum, quæ aurea perinde fuisse scribit 57, Sacræ mensæ imminebat ciborium: ita autem. appellabant umbraculum quoddam altius eductum, quo universa mensa sacra tegebatur. De nominis ratione non omnino constat. Notum est ex Athenæo et Hesychio xEwptov esse apud Ægyptios genus poculi. Porphyrio ad illud Horatii, l. 1, od. 7 Oblivioso levia Massico ciboria exple ciborium ait esse poculi genus, in modum foliorumn

colocasiorum factum. Ex quibus videtur ciborium ita appellatum fuisse, quod superne clauderetur in modum ejusmodi poculorum quorum opercula in formam acutiorem desinunt: nam ea fuit cibo riorum forna. Alii a vel deducunt, quæ voces Græcis aream sonant; et ita Germanus ciborium non semel vocat. At cateri voce ut plurimum utuntur. Chronicon Alexandr., p. 892 habet etiam Theophanes a. 32 Justiniani. Quatuor potissimum columnis, quæ ad sacræ mensæ, uti vocant, cornua exsurgebant a pavimento, totum ciborii opus insistebat; ita ut, inquit Germanus patriarcha CP., quod intra eum ambitum includi tur sacrum spatium et ciborio desuper veluti cœlo operitur et contegitur, illud sit de quo propheta dixit, operatus est salutem in medio terræ Deus. Pulchre autem et eleganter describitur ciborium Sophianum a Silentiario, part. 11, v. 303 Quatuor igitur columnis, iisque argenteis et ingen tibus, quibus ex eodem metallo quatuor inniteban tur arcus, totum incumbebat ciborii opus. Arcuum autem ciborii non semel meminit Anastasius, in Leone ill: Fecit et in circuitu allaris, ubi supra, alia vela alba holoserica rosata, quæ pendent in arcu de ciborio, numero quatuor. De columnis vero cibo rii argenteis egit Anonymous Anastasius in S. Gregorio 1 PP. Hic fecit B. Petro apostolo ciborium cum columnis suis quctuor ex argento puro. Idem in Leone III Fecit in basilica B. Pauli apostoli ciborium cum co lumnis suis mire magnitudinis et pulchritudinis, decoratum ex argento purissimo, etc. Ibidem: Fecit in basilica B. Petri apostoli super altare majus cibo rium cum columnis suis quatuor ex argento purissimo deaurato, cum diversis miræ magnitudinis mirifice decoratum, quod pensat libras 2704. Ciborium ipsum, quod fuisse perinde prodit idem anonymus, cujusmodi passim describuntur ciboria apad eumdem Anastasium, in immensum veluti turris attollebatur, quæ sensim in aculum verticem desinebat, pini fere ad instar, nisi quod in ima sui parte octilatera seu in octo latera divisa erat, quæ sursum sese efferentia trigoni supera parte lon gioris singula speciem efficiebant. Sed præstat ipsum audire Silentiarium Ita autem sacræ mensæ imminebat ciborium, ut totam illam veluti celum contegeret, inquit Ger manus patriarcha CP. Photius, in Descript. Nova ecclesia Neque aliter describitur ciborium a Paulino, 1.11, epigr. 2 Divinum veneranda tegunt altaria fœdus Compositisque sacra cum cruce martyribus. Ubi alludit ad arcam testamenti, cujus ad instar ci borium adinvenere Christiani, ut quemadmodum divinas tabulas et veteris legis fœdera includebat et operiebat arca, ita novæ legis sacramenta ac mysteria illud contegeret et includeret; quod et observatur a Germano patriarcha CP., ubi de ciborio Atque inde ciboria supra altaria posita legimus. Anastasius in S. Symmacho PP.: Ubi et super altare ciborium argenteum fecit, pensans libras 120. In Leone III, p. 132: Fecit. super altare majus ciborium ex argento purissimo, pens. libras 212, Infra; Ubi et obtulit ciborium super altare cum co™ lumnis suis. Ibidem: Ciborium vero quod exinde aðs tulit, posuit super altare. Chronicon S. Trudonis, 1, 1: Altare auro argentoque imaginatum, cum ciborio desuper. Leo Ost. 1, 20: Super altare autem S. Benedicti argenteum ciborium posuit, illudque auro et smaltis simul exornans. Denique Flodoar dus, Hist. Rem. 1, 19: Ciborium quoque super al tare S. Mariæ argento aggressus est operire. Cum igitur ciborium totum altare operiret eique quo dammodo inunineret, ideo vocabulo do natur Sophianum a Silentiario, part. u, v. 544, ubi de velis agit, quæ ad quatuor ciborii latera appendebantur Certe a Theodoro Studita ciborium ædi³ S. Joannis Baptista, carinine quod conscripsit, nomine indigi tatur Neque aliis ferme verbis ciborium designavit Sy meon Thessalonicensis, libro De Templo, iliud vo cans Ex quibus tandem docemur our ciborium tegimon

c. 30: In uno collocati sunt feretro, quod ferelrum in ciborio juxta corpus B. Lamberti usque in hòdier num diem collocatum est cum aliis sanctorum pigno ribus. Sane etiamnum in ciboriis seu, ut vocamus tabernaculis, ad latera ipsius ciborii sacram pý xidem asservantis, reponi solent sanctorum feretra. Observanda porro vox majestas apud Hugonem Flaviniacensem, qua circulos luminosos, qui vulgo capita sanctorum ambiunt, atque adeo ipsas sancto rum imagines, designant plerique e scriptoribus, in primis Albericus a. 1204, auctor Vit. abbatum S. Albani, p. 92, Anonymus De miracul. S. Fidis, c. 8, et aliquot alii. Certe veterum ciboriorum usum quodammodo videntur revocasse qui ædis magni ficæ, quam nuper Lutetiæ Parisiorum excitavit Anna Austria Franciæ regina, regis nostri invictissimi parens, quamque Vallem Gratia vulgo appellant, structuræ præfuerunt. Nam ad latera altaris assur gunt sex columnæ marmoreæ excelsiores, quibus incumbunt arcus aurei, variis subinde ornamentis ac angelorum statuis decorati, qui universumi altare contegunt ac obumbrant. Porro cum ciborium ad mediam templi vel conchæ altitudinem educeretur, inde forte Papias ciborium altiorem medietatem est interpretatus. 58. Subdit Paulus Silentiarius, qua invicem juncti superficiei ciborii margines connectuntur, crateres statutos (scyphi dicuntur Exod. xxv) in quibus ad umbrata crant ex argento cereorum simulacra. et umbraculum appelletur in ordine Romano, ubi et argento decoratum. Anselmus, in Episcopis Leod, in illius consecratione divinæ instar arcæ, si non effictum, certe inventum et adumbratum perinde ciborium, disertis verbis innuitur. Sic autem illa concipitur: Omnipotens sempiterne Deus, qui fideli famulo tuo Moysi præcepisti ut duos Cherubim super arcam testamenti collocaret, quam extensis ad alter utrum alis protegerent, versis vultibus in propitia torium, quæsumus ineffabiliter clementiam tuam, in quo tegimen venerandi altaris tui, in quo ipse uni genitus Filius tuus, Dominus noster Jesus Christus, qui est propitiatio pro peccatis nostris, fidelium ma nibus jugiter immolatur, et sub quo sanctorum tuo rum corpora, quæ veraciter fuerunt arca testamenţi tui, receptacula scilicet Spiritus Sancti, per eumdem consubstantialem tibi Filium, qui factus est nobis a te sanctificatio et redemptio in virtute ejusdem spiritus veritatis, universa antiqui hostis falsitate cum satel litibus suis depulsa, cum ipsis ornamentis ad ipsum umbraculum pertinentibus vel ab illo dependentibus aut eidem suppositis, tua sancta benedictione per fundere et consecrare, atque ad tuitionem pignorum sanctorum ac roboranda sive multiplicanda vota Edelium tuorum diutino tempore conservare digneris, annuente eodem Domino Jesu Christo, etc. Præfatio autem ad consecrationem præfatio ciborii, id est umbraculi altaris, inscribitur. Ex hac igitur oratione ad consecrationem ciborii, patet non modo altare, sed et sanctorum corpora illud operuisse, quia re condita erant sub ipso altari. Gregorius Tur. lib. De mirac. mart. c. 28, de S. Petri tumulo agens Sepultus est in templo quod vocabatur antiquitus Va ticanum, quatuor ordines columnarum valde mira bilium, numero nonaginta sex, habens. Habet etiam quatuor in altari, præter illas quæ ciborium sepul cri sustentant. Hoc enim sepulcrum sub altari collo catur, valde rerum habetur. Atque inde fortasse accidit ut ædiculas vel tabernacula, in quibus ea recondi solent, quando non reconduntur sub altari, ciboria plerumque appellent scriptores. Anastasius in Honorio PP: Ornavit autem sepulcrum ejus (S. Agnetis) ex argento, posuit et desuper ciborium æreum deauratum miræ magnitudinis. Hugo Flavi niacensis in Chr. Virdun. p. 166: Propitiatorium sane sanctorum exornant corpora, quorum meritis floret Ecclesia; et in medio quidem alto satis et pro minenti ciborio sanctus requiescit Vitonus, redimitus frontem auro purissimo et gemmis pretiosissimis, qui bus concluditur majestas Dei incircumscripta et in comprehensibilis, habens ad dexteram B. Petri et ad læram ejusdem B. Vitoni auro prominentes imagines opere factas cœlatorio, quas ambiunt columnæ ex auro purissimo, cum basibus argenteis, arte fusili et anu glypho producta. Ipsum quoque ciborium Dominica resurrectionis, apparitionis et admirabilis ascensionis opere cœlatorio protensis adornatur insigniis, habens ante se altare sacratum in honore S. Pulcronii et omnium martyrum, habens et ipsum suum ciborium quo continetur ejusdem B. Pulcronii (corpus) auro etc. Ejusmodi crateres describuntur ab Eusebio, De vita Constantini, 111, 31, et ab Anastasio in Leone III, cujus hæc sunt: Fecit super ciborium de altari ma jori B. Petri apostoli canthara majora quatuor ex argento purissimo, habentia in medio cereos ex ar gento deauratos, pens. libras 140. Idem in Leone IV: Necnon et super columnas ipsius ciborii propter amplam pulchritudinem ex argento purissimo fecit cophinos numero quatuor, pensantes libras 42, et p. 194 cercorum deargentatorum, qui stubant in presbyterio, meminit. 59. Alterius vero formæ fuit crater ille, qui de scribitur ab eodem Silentiario, et eo loco positųs dicitur ubi ciborii partes extremæ et superiores invicem committuntur, part. 11, v. 313 Nam hoc loco per craterem in folia dispertitum lilia intellexit, quæ in suprema ciborii parte una cum sphæra statuisse Justin'anum tradunt qui de æde Sophiana scripsere. Anonymus: 'Emivw S J0V

verbum seu afectivam sacrarum imagi autem no inen indidere Græci crateri isti, quod ita Epistylia vocent architecti, quia in formam foliorum lilii dissecantur. Ita lilium usurpant etiam Latini. Leo Ost. 11, 28 Columnas bases ac lilia, necnon et di versorum colorum marmora abundanter coëmit. Anastasius in Leone III: Et diversis columnis tam porphyreticis quam albis et sculptis cum basibus ét liliis simul postibus decoravit. Et infra: Hic sacer antistes super ipsas columnas lilios poni fecit, et super ipsos lilios ex metallis marmoreis platonias posuit, diversisque picturis miræ magnitudinis opus decoravit. Et in Leone IV: Fecit ciborium et colum uas ac likia exaurata ex argento purissimo. Adde S. Gregorium, 1, 1, epist. 66. 60. Ciborii igitur parti extremæ imposita erant lilia aurea, seu crateris labra in liliorum speciem efficta erant, ex quibus sphæra seu, ut Codino nuncupatur, pov enascebatur, cui crux lapidum fulgore coruscans insistebat. Ea porro erat ciborio rum forma, ut quæ in imo latiora in acutum desinunt, pomi figuram efficerent. Auctor Chronici Fontanell. c. 13, describens ciborium quod reliquias sancti Georgii continebat: Est formæ quadratæ, ex qua tuor videlicet angulis ab imo assurgens, et ita omne opus paulatim minuendo in latitudine in summo angustum redditur, ut pyramidem in altitudine reddat, uniuscujusque mali parvi conclusione solidetur. Quod vero sphæram vocal Anonymus et malum Codinus, nihil aliud est quam polus apud Silentiarium, qui prædictis hæc addit seu sphæram ac ornatum tantum, seu coeli figuram repræsentare per sphæram voluerit Justinianus nam coelum per ipsum bema, designari, et &λlov oúpavov nos habere, ait Symeon Thessaloni censis lib. De templo. Unde Chrysostomus, homil. 3 ad Ephes. scribit, cum vela bematis diducuntur et aperiuntur, tunc cœlum ipsum quodammodo aperiri 61. Addit deinde Silentiarius supra polum stetisse crucem quod idem est ac supra sphæram aut malum. Per cruces ciboriis superimpositas vel Christum in cruce pendentem repræsentari solitum, constat ex iis quæ a Nicolao I. PP. traduntur epist. 2: Quid fidei nostræ contradicit, quod in centro cameræ, super altare, ejus figuram, quod Verbum caro factum est, animæ nostræ affectando desiderant. Ubi vox affe claudo idem est quod adorando: expressit quippe num adorationem, ut loquitur Anastasius Bibliothe carius in Hist, cccles.; quam oxetɩxhy appellari a Græcis scriptoribus in notis ad Alexiadem pluribus probavimus, quæque in sententiis SS. Patrum, De adorat. imag. sic definitur: "Esti &t xal oxetixh Inayyɛdàoµévŋ. Per vocem autem desiderant vide tur innuere sanctus pontifex Christianos et fideles, dum Jesum intuentur in cruce pendentem super altare in ciborio, sacratissimum illius corpus, quod in eo et sub cruce asservatur, expetere,, et affe ctuosis desideriis illius perceptionem exoptare. Ver bum enim desiderare hac ut plurimum notione usurpant sancti Patres, ubi de sacrosanctis sacra mentis ac præsertim de Eucharistiæ sacramento agunt, ut Tertullianus ad uxorem, 11, 4 et 6, san ctus Ambrosius De fratre suo et De sacrament. 1. Iv, sanctus Eligius, homil. 8, et sanctus Zeno Veron. invitat. vii, ad Fontem. unde in Gloss. Lat. Gr. desiderata exponitur eiToupyla, teleth, id est sacrosanctum missæ officium, in quo corpus Christi et divinæ Eucharistiæ sacramentum confici tur, uti pridem observarunt Jos. Scaliger in Episto lis, p. 195, Casaubonus Exercit. 16 ad Annal. Ba ron c. 45, Lacerda, in Advers. c. 136, n. 15, et alii. Centrum denique apud Nicolaum nibil aliud est quam conchæ altaris pars superior, quæ in con chæ similitudinem curvatur ac sinuatur, et quam stellis coruscantem, veluti cœlum repræsentantem, describit Paulinus Nat. x Est etiam interiore sinu majoris in aula Insila cella procul, quasi filia culminis ejus, Stellato spatiosa Iholo. Nam concham et bema cœlum repræsentare dixit Symeon Thessal., ut supra observatum est. Quod vero de cruce ciborio imposita diximus, firmatur præterea ex Anastasio in Leone IV: Sacrum de super construxit altare, et ciborium cum cruce, etc. Et ex eodem Paulino, 1. 11, epigr 2, ubi totum ci borii apparatum et ornatum describit Divinum veneranda tegunt altaria fœdus, Compositisque sacra cum cruce martyribus Cuncta salutiferi coeunt insignia Christi, Crux, corpus, sanguis martyris, ipse Deus. Quædam his consentanea habet epist. 12, ad Se. verum Pleno coruscat Trinitas mysterio Stat Christus agno, vox Patris cœlo tonat, Et per columbam Spiritus sanctus fluit. Crucem corona lucido cingit globo; Cui coronæ sunt corona apostoli, Quorum figura est in columbarum choro. Vide eumdem infra p. 155 et Honorium Augu stodunensem 4, 135. 62. Ciborium núgyov seu turris nomine donatur a Silentiario part. 11, v. 203 Neque aliter vocatur a Germano patriarcha CP.

ctanda exponitur. Moris quippe istius hodierni inde Vix enim Gọaro assentiar hoc loco quatuor ciborii columnas designari existimanti, præsertim cudi turris appellatione apud plerosque ex Latinis scri plores sive majus sive minus ciborium designetur. Minus enim ciborium vocabant, quod erat portatile et adinstar majoris effictum erat, ut mox ostende mus; ut majus, quod altare operiebat. Chronico ab batum Montis S. Michaëlis: a. 1103 ciborium majus ecclesiæ, quod Rogerius ædificaverat, corruit. Et Paulus Warnefridus, De Gest. Langob., 111, 25, et ex eo Aimonius, Hist. Fr. 11, 3: De quo auro ipse rex postmodum ciborium solidum miræ magnitudinis et magni ponderis fecit, multisque illud gemmis pretiosissimis decoratum ad sepulcrum Domini Hiero solymam transmittere voluit. Per turrem igitur çi borium intellexit Fortunatus Pictaviensis, l. 111, epigr. 23 quod, inscribitur ad Felicem episcopum, in turrem ejus Quam bene juncta docent sacrati ut corporis agni Margaritum ingens aurea dona ferant, etc. in Et Flodoardus, Hist. Rem. 11, 6: Turrim quoque au ream quam ad votum suum fabricari fecerat, super altare posuit S. Remensis ecclesiæ. Anastasius in zaucto Innocentio PP.: Turrem argenteam cum pa tena et columba deaurata pensantem libras triginta. Denique S. Remigius, in testamento suo, apud eumdem scriptorem 1,18: Tibi hæredi meæ ecclesiæ С supra memoratæ jubeo turriculum, et imaginatum calicem fabricari. In his porro turriculis sacram Eucharistiam ad infirmos seu ad viaticum reponi solitam diserte docet Gregorius Turonensis, De gloria mart. 1, 86: Acceptaque turre diaconus, qua mysterium Dominici corporis habebatur, ferre cœpit ad ostium; ingressusque templum, ut eam al tari superponeret, elapsa de munu ejus ferebatur in aera. Tametsi dubitari potest an turris voce intel ligatur his locis turris illa ciborii, quæ a columba pendebat, an vero pyxis ipsa seu ciborium, quod itinerarium vocat ordo Romanus. Nam in turricu lis, seu potius arculis in modum turricularum ef fictis, non modo sacram Eucharistiam, sed et san ctas reliquias reconditas constat, ut majorum cibo riorum, in quibus divina pendebat Eucharistia, formam quodammodo referrent; unde Glossarium Gr. Lat. et turriculum et 3rmarium vertit. Certe de reliquiis in turriculis reconditis testatur Leo Ost. I, 53 et ш, 30; et Petrus Diac. IV, 73. De sacra vero Eucharistia in turriculis aureis vel argenteis asservata laudandus, qui in ecclesiis nostris adhuc perstat, mos insigne præbet testimonium, in quibus, in solennioribus festis populo spectanda et adoranda in iis exponi tur, in editiori altaris seu tabernaculi loco: sed in illis præsertim sacris ædibus, in quibus non sub columba aut a superiori ciborii parte pendet: nam in iis nusquam alio sacra Eucharistia loco spe origo videtur sumpta, ut et sacra Eucharistia et vasa ipsa in quibus reconditur in tutis locis asser ventur, ne furtis pateant. Unde quod certis diebus monstratur fidelibus sacra in iis asservata Eucha ristia, ejusmodi sacra vasa ostensaria et mon strantiæ etiamnum appellantur, præsertim in Ger mania et Belgio; quibus in provinciis in turris speciem semper efficta sunt, ut olim in Francia nostra; de quo more egit Gropperus in libris De Eu charistia, p. 450, et Fronto Ducæus ad Paulinum, p. 785; quin et inde turriculis, in quibus sacre reliquiæ reconduntur, id nominis tribuit Chronicon aulæ regiæ, c. 17, et auctor Bohæmiæ piæ, p. 99 et 105. 63. Diximus in turriculis in ciborii majoris spe ciem effìctis recondi pyxides, quæ sacras Euchari stiæ particulas ad viaticum asservatas continebant. Observat quippe Honorius Augustodunensis De an tiquo ritu missæ, 1, 61: Oblatam non integram sum ptam olim a sacerdote sacra faciente, sed in tria di visam, unum in calicem missum, aliud a sacerdote consumptum, tertium in pyridem morituris ad viaticum repositum. Pyxis illa, vel certe tur ricula cum ipsa pyxide, ciborium minus et itine rarium appellatur in Ordine Romano, сар. quod inscribitur Præfatio minoris vel itinerarii ci borii. Lemma sequitur hæc oratio: Oremus, dilec tissimi, indulgentiam omnipotentis Dei, ut postpositis humanæ fragilitatis admissis, consuete misericor diæ suæ munera, hoc repositorium sacris usibus præ paratum per unigenitum Verbum, virtutem scilicet et sapientiam suam, in spiritu sanctificationis conse crare dignetur. Quod vero in ea Præfatione reposi torium vocatur, conditorium sacrorum pignorum appellatur in consecratione, quæ præfationem subsc quitur, conditorium nude hoc loco: tunc inclinato capite pontifex vel diaconus salutat sancta, ut si fue rit superabundans, præcipiat ut ponatur in condito rio. Dicitur porro ciborium minus et itinerarium ad discrimen majoris ciborii, quod umbraculum alta ris vocat idem Ordo Romanus: itinerarium autem, id est portatile, quemadmodum infra ibidem ta bula itineraria nuncupatur quod vulgo altare por tatile appellamus. Ciborium istud minus reposito rium perinde nuncupatur in testamento Perpetui episcopi Turon. t. v, Spicilegii Acheriani, illudque Græci nuĝlov vocant,ut colligere est ex Pachymere, J. vII, et Nicolao Casulorum episcopo in Typico; recentiores vero µŋgóµŋdov, corrupto, ut par est credere, vocabulo ex puεóunλov, quamobrem non desunt qui užóµŋlov idem esse opinantur quod apropóptov. Sacram vero pyxidem supra altare ap pensam fuisse observare est ex Hugone Flavinia censi in Chron. Virdun. part. 11: Pyxidem unam de Onychino in qua servatur corpus Dominicum, depen dens super altare. Leo Ost. Chr. Casin. 111, c. ult. Pyxis aurea cum smaltis pro corpore Domini. Et Leo IV PP. de cura pastorali: Super altare nihil ponatur nisi capsa cum reliquiis sanctorum

vyxis cum corpore Domini ad viaticum pro infirmis. altare abstrahit. Et 1 9 Ipse autem hostiæ. Eadem verba habet Ratherius Veronensis in Syno- cum fuerint consecratæ, mulantur quatuor enm illis dica ad presbyteros, nisi quod pro pyxis habet buri- quæ in pyride et aurea columba super altare pen da; qua postrema voce utitur etiam Paulus Diaco- dente jugiter servantur, maxime propter infirmos, nus in Vita S. Gregorii M. PP. c. 19. Eæ autem ut quidquid de eis eveniat, riaticum sit in prompiu. pyxides in quibus sacra Eucharistia ad infirmos de Meminit denique Anastasius in Hilario et sancio fertur, ex ebore seu eburneæ esse jubentur, propter Innocentio PP. ejusmodi columbarum altaribus rasum, in Statutis synodalibus Odonis episcopi Pa- impendentium. Ex quibus eum invaluisse in Ec risiensis c. 5, n. 5, et c. ult. n. 55, quod videtur clesia orientali et occidentali morem abunde col intelligendum non de præcipua pyxide quæ a co- ligitur, proindeque admodum vero esse simile co lumba pendebat, sed de minore, in quam ex ma- lumbam suam et pyxidem habuisse ciborium So jori sacra Eucharistia ad infirmos deferenda refun- phianum. debatur. 64. Jam vero quod corpus Dominicum sub cruce vel sub crucis figura reponi solitum fuisse in cibo rio diximus, firmatur ex concilio Turonensi II, can. 3, quo statuitur ut corpus Domini in altari non in imaginario ordine, sed sub crucis titulo componatur; id est, non in ipso ciborio vel, uti appellamus, taber naculo, quod imaginarius ordo dicitur, seu in aureo argentove elaborato variisque figuris ac imaginibus adornato opere. Unde conficitur sacrosanctam Eu charistiam ad viaticum, non in ipso ciborio sed extra ciborium asservatam in pyxide, pependisse sub cruce, quod etiamnum in plerisque nostratibus, præ sertim cathedralibus ecclesiis observatur. Pendebat autem sacra pyxis ex columba, qua Spiritum san ctum apud Christianos adumbrari constat. Ejus modi vero aurearum et argentearum columbarum 65. Verum cum a sacris adytis arceantur pro fani, solisque illa sacerdotibus pervia sint, gradum referenti liceat cum ipso Silentiario, part. 11, v. 338 in hæc verba prorumpere etc. Solis, inquam, sacerdotibus patent et altaria et quæcunque intra sacra vela continentur seu sancta sanctorum. Dicuntur enim XATATETáoµATOS, ut est in Lexico ms. Regio cod. 2062. Nam ut ait Cyrillus Alexandr. De Adorat. 3, altaribus seu sacris mensis et ipsis etiam baptiste riorum fontibus imminentium nieminit synodus v Cpolitana, act. 5, in qua continentur expostu lationes cleri adversus Severum, qui colum bas altaris et baptisterii abstulerat: Taç yap el; Пveuua. Quæ quidem verba habentur etiam in vn synodo, act. 5. Verum etsi columbas altaribus im pendisse ex hoc loco non omnino constet, is ta men ecclesiarum usus e cæteris scriptoribus, Lati nis potissimum, colligitur, præsertim ex Paulino, epist. 12, ad Severum, ubi totum altaris appara tum describit Et per columbam Spiritus sanctus fluit. Præterea ex testamento Perpetui episcopi, cujus meminimus, in quo donat et legat Amalario presbytero capsulam unam communem de serico; alem peristerium et columbam argenteam ad reposi torium. Quo loco peristerium synonymum videtur cum columba est enim Græcis reprotéptov, ut et napistepidiov, parvula seu minor columba; nisi loculus fuerit, in quo ipsa continebatur columba. Scio quædan dici apud Ηesy chium. Hunc præterca morem astruit Udalricus, Consuet. Cluniac. 11, 30: Prædictam autem pyridem diaconus cum columba jugiter pendente super de Quæ quidem verba de velis, quæ ad quatuor ciborii columnas expandebantur, intelligi debere censuerim, quibus agit hoc loco Silentiarius, quæ seu in quatuor ciborii lateribus explicari solebant, ut totus sacro rum adytorum locus, in quo Sancta sanctorum conficiuntur, undique occluderetur, ne profano vulgo plebive pateret, quippe, ut ait Gregoras, Hist. x, De sacris altaribus id prodit Symeon Thessal. libro De Templo Et alibi Εt mox ad quatuor allaris latera expandi vela ista satis prodit: Técsapa îè spánsča, etc. Anastasius Bibl. in Paschali PP. Fecit etiam in circuitu altaris vela rubea serica qua tuor cum gammadiis. Idem in Leone III: Fecit et in circuitu altaris alia vela alba holoserica rosale, quæ vendent in arcu de ciborio, numero quatuor.

Adde p. 142 et 165. Guillelmus Bibl. in Stephano VI phanes, p. 371: Toŭ marpiápyoυ Nixhtov iv tỷ PP.: Contulit — vela serica de blattin Byzantea Scylitzes in quatuor in circuitu altaris majoris. Atque inde vela ista tetpááŋha appellant Græci recentiores, Ana stasius in Vit. PP. letravila et tetravela p. 62, 127, 130, 131, 139, 140, 142, 144, 145. Ea autem erant ut plurimum purpurei coloris, auro etiam inter dum et Phrygio opere distincta et variis imagini bus adornata, cujusmodi describuntur a Silentiario, ab Anastasio, et a Paulo Diac. 1, xxiv Hist. mi scellæ in Michaele. Nec scio an per Majoris eccle siæ tydútny, quam ad summum pontificem Roma num misit Michael Palæologus, rosei coloris auro illusam et unionibus insertis coruscantem, tetra velum intellexerit Pachymeres, v, 17, an vero ta pelem qui sacra mens insternitur, quem vocat Ducas, c..29, quod velle videntur viri docti: tametsi potior videatur sen tentia, votaç hoc loco sumi pro quibusvis ec clesiæ velis seu aulæis; qua notione iɛpàs tv Bútaç dixit Joannes Damasc. in Synodica ad Theo philum imp. VII Synodus, act. 7: 'Evoútas & et B. Dorotheus in Prafat. Doctr. ait txxinolas depictain fuisse S. Barsanuphii imagi nem. Ita Maximianus archiepiscopus Ravennas, apud Hieron. Rubeum, donasse legitur ecclesiæ zuæ endothyn bissinam pretiosissimum omnem Christi Dei historiam continentem, et aliam ex auro endothyn in qua auro textili pictæ erant omnium qui illum præcesserant archiepiscoporum imagines. Ubi endo thyn idem est quod ¿vôúrŋy. Vestes vulgo dicuntur ejusmodi ecclesiarum aulæa Anastasio passim et cæteris scriptoribus Latinis. Ædis Sophianæ porro ornamentorum, uti vocant opulentiam si commen dat Sugerius, lib. de administr. sua: Admiranda siquidem et fere incredibilia a viris veridicis quam pluribus et ab episcopo Laudunensi Hugone in cele bratione missæ de S. Sophiæ ornamentorum præroga tiva, necnon et aliarum ecclesiarum audieramus. Constantino Memine runt etiam ouve povo hac notione Euchologium Gr., ubi de episcopi ordinatione, Pachymeres, VII, 31, Symeon Thessal. et alii. Et recte id nominis inditum, quod una eademque esset subselliorum omnium compages, quæ conchæ recessum ambi ɔant, ita ut in iis omnes ecclesiæ ministri una et simul sederent. Eusebius, Hist. eccl. x, 4 sufoas. Et Constantinus Porphyrog. in Basilio, c. loco igitur in quo consistebat synthronus, nempe concha quam etiam absidam vocant scriptores aliquot Latini, ipse ministrorum ecclesiæ in concha consessus absida pariter dictus legitur, vel certe sedes ipsa episcopalis aut patriarchalis. Quip pe in veteri Glossario absida sedes episcoporum esse ficitur, ut et apud Papiam, apud quem hæc ha bentur exedra absida, id est locus subselliorum. Neque alia videtur significatione usurpasse sanetus Augustinus epist. 225: Ad nostra subsellia relicta turba redieram dicebam ego quibus poteram, qui ad nos in absidam honoratiores ascenderant. Idem epist. 203: In futuro Christi judicio neque absida gradatæ nec cathedræ velatæ adhibebuntur ad defensionem. Ex quibus perspicuum fit cur synodus Sardicensis can. 10 dixerit, si; thy áţiôn pro ad episcopalem di gnitatem vel thronum pervenire, cum in ubsidis seu conchis in excelsioribus subselliis ac grada tis sederent episcopi. Ea autem non pretiosis dun taxat velis et aulæis tegebantur, est apud eumdem Augustinum, sed cæteris cam aliorum ecclesiæ ministrorum sedibus excelsiora erant, uti innuit loco citato Eusebius, et cantum legitur in synodo Carthag. 4 can. 35, ut episcopus in ecclesia el in consessu presbyterorum sublimior sedeat. Mune morem in ecclesiis Christianorum observatum at 66. Sed priusquam e bemate excedamus atque adeo ex concha, præstat svpovov, qui in ea exsti tit, describere. Mediam enim conchain utrinque ambibant sacerdotum et ecclesiæ ministrorum sa cra facientium subsellia, atque in iis patriarchæ se des et thronus excelsior, ita ut in proximum cen trum coirent. Silentiarius, part. 1, v. 229 Mion & sato Owxous Anonymus septem sedibus tantum, nescio an vere, constitisse hæc subsellia refert, in quibus sacer dotes patriarchæ sacra facienti ministrantes cum eo sedere consueverant Hanc porro subselliorum In concha scriem sivėpovov Græci appellant. Theo tigere præterea Urbanus I in epist. c. 4; sanctus Ambrosius libro De dignitate sacerd. c. 6; sanctus Augustinus in psalm. cxxvi; Amalarius, De reb. eccl. 1, 10; et Honorius Augusto:1. 1, 45 ct 13. Præ sortim vero cathedra episcopalis sen patriarchalis Opovou voce donatur passim apud scriptores Byzan tinos. Anonymus, De locis Hierosol. c. 3, Hieroso Jymitanæ sancti Sepulcri ecclesiæ bema describus, Atque inde fa ctum est ut a throno, dignitatis summo fastigio, ecclesiæ compellarentur, et throni diecrentur, qui bus patriarchæ et episcopi præsidebant, quemak

figura, quæ cum majori longe strictiores a terra as surgant, cylindri semisecti formam effingunt, do nec superne sinuentur; quam etiam figuram ma jori conchæ tribuit Procopius, licet potiori jure minoribus illa conveniat. Mox addit Silentiarius concham, orientalem nempe, binas alias conchas utrinque protendere, versus occidentem progre dientes, tanquam si ulnas suas extenderet, quo clerum ac cantores excipiat. De minoribus igitur conchulis ita Silentiarius Harum conchularum alteram, quam ad dextram statuit Symeon Thessalonicensis, pół Græci appellant, quasi dicas propositionem aut propositio nis mensam, a cæremonia quæ in ea peragitur no men habentem. In ea namque, ait Allatius, sacer dos ante missam, et una cum eo ministrantes, res omnes ad sacrum complendum necessarias, ut pa nem, vinum et alia, præparant, quibus finitis sece dunt ad sacram mensam, ubi sacra liturgia inchoa tur. Pachymeri 1, 19, xoyxn this лpoléσew; dicitur. Utramque autem conchulam secretarium vocat Paulinus, priorisque seu prothesis, usum sic de scribit modum Latinis sedes appellari consueverunt. Jain mam referat. Ea est enim minorum conchularum vero cum concha media recessus imus subselliis ab utraque parte et undique cingeretur, throni patriarcharum et episcoporum, quos postinhous Owxovę seu sacerdotales sedes vocat Silentiarius, ad dexteram altaris partem videntur exstitisse. Scy litzes in Stratiotico de patriarcha: Katsλbóta yàp Id etiam indicat ordo Ro manus Tandem episcopus osculatur evangelium et altare, el pergit ad dextram altaris ad sedem suam. Id observare est præterea ex Marcellino Comite, dum narrat Joannem Romanum pontificem, cum anno 525 Cpolim pervenisset, miro honore a Justi. niano imperatore exceptum fuisse, et dextrum de xtro ecclesiæ insedisse solio, [diemque Domini nostri resurrectionis plena voce Romanis precibus celebrasse. Quibus verbis innuit Marcellinus Joannem in con sessu patriarcham CP. præcessisse, sedisseque ad illius dextram. At Goarus in medio et intimo con chæ recessu patriarchicum thronum statuit, quem circumstant hinc inde episcoporum vel qui sacris intersunt sacerdotum subsellia. Addit præterea su pra eum thronum Christum solere effingi, manibus in mensam appositam in crucis formam decussatis, dextra panem sacrum, sinistra crucem apprehen dentem:-hinc inde vero, et a lateribus, supra epi scoporum et sacerdotum sedilía, duodecim aposto Jorum effigies delineatas, ut etiam hodie in sancti c Pauli et Salvatoris basilicis Rome conspiciuntur. Unde planum fit eo respexisse Germanum patriar cham CP., cum dixit ßñua esse povov v prep & tŵv aútoū ȧmostów, ut et Symeonem Thessalon. libro De Temple libro De sacramentis Eadem habet aliis verbis libro de Templo cat in paratorium, nempe in prothesim, ubi calices 67. Dixi binos recessus seu potius duas conchu. Las majori, ubi stabat sacra mensa adjunctas fuisse, alteram ad dextram et septentrionem, alteram ad sinistram et ad meridiem altaris. Conchulas ma jori adjunctas describit, ni fallor, Silentiarius, 1 part. v. 236. Nam cum dixisset mediam ac majorem con cham sacerdotum subsellia in orbem circumducta continere, addit eam excipere (ad utrumque nempo latus) fornicem alium, validis innixum fundamentis, in ima quidem parte in rectas ductum lineas, su perne vero ita sinuatum ut cylindri semisecti for Hic locus est veneranda penus qua conditur, et qua Promitur alma sacri pompa ministerii. Et epist. 12, ad Severum, loco supra laudato, de binis istis conchulis verba faciens, Una earum, in quit, immolanti hostias jubilationis patet. Ubi pro patet legendum parat censuerim: quippe in bac conchula hostias non immolat antistes, sed in media et majori concha prothesis vero hostias jubilatio nis immolanti seu potius immolaturo antistiti parat vel præparat. Cum enim in utraque conchula, quæ ad sacram liturgiam peragendam necessaria sunt, atque adeo in prothesi hostia et vinum, in diaco nico vestes et libri et vasa ac ministeria ecclesia stica parentur, inde binæ istæ conchulæ paratoria nuncupantur in ordine Romano: calicem autem sub diaconus accipit sequens et dat acolyto, et ille rero et cætera vasa ad sacrificii usum reponebantur, quod ex sacris liturgiis abunde probari potest. 68. Alteram conchulam, quæ ad sinistram seu ad meridiem altaris statuitur a Thessalonicensi, paratorium perinde vocat idem ordo Romanus Reponitur liber in paratorio quodam sive in secretario. Conchulas enim majori adjunctas secretaria appel lasse Paulinum supra observatum est. Proinde idem est paratorium quod secretarium. Repositos autem fuisse libros ecclesiasticos in hac conchula docet idem Paulinus, dum illius usum sic describit Si quem sancta tenet meditandi in lege voluntas, Hic poterit residens sacris intendere libris. In ea enim conchula sacræ lectiones fiebant, sa

er.que Libri finita liturgia publice prælegebantur. ceret, quæ bematis pars inde iepateľov proprie di Id, ni fallor, satis innuit ipse Paulinus: nam cum dixisset unam earum concharum immolanti hostias jubilationis autistiti parare, hæc subdit: Altera post sacrificium capaci sinu receptat orantes, ita enim le gendum contenderim, cum edita nihil aut prave sonent, altera post sacerdotem capaci sinu receptat ovantes; peracto enim sacrificio eo secedebant sa cerdotes el diaconi, et sacrorum Librorum lectioni operam dabant. Certe in ea conchula factas ejusmodi lectiones docet satis superque Codinus libro De offic. c. 15, n. 4, dum ait imperatorem in ædem Sophianam secedere ibique magni Basilii precatio nes a patriarcha prælectas exaudire manolov OÜ diaxovixov, hoc est juxta conchulam, quæ vocabatur. Nam haud procul exstitisse sedem im peratoris, cum sacrorum Librorum-lectionem auditu excipiebat, supra probavimus ex Silentiario. Diaco nicum igitur hæc conchula appellata est, quod es set quodammodo appendix majoris diaconici seu secretarii, in quo et ecclesiastica vestes et sacra, uti appellantur passim, ministeria asservabantur, ex quo quæ ad sacram liturgiam peragendam ne cessaria erant promebantur et in hanc conchulam deferebantur, quæ inde diaconicum appellata est. Nam in ea vestes sacras induebant et sacerdos sacra facturus et diaconi illi ministraturi. Unde cuin sceuophylacii appellatione donaretur perinde ma jus diaconicum, inde etiam diaconicum minus seu conchula diaconi sceuophylacium interdum voca tur; adeo ut quæ in liturgiis sancti Marci et san ctỉ Jacobi ¿y dɩaxovixi peragi preces, exacto sacri ficio, dicuntur, eæ in liturgia Chrysostomi ¿v oxɛvo qulaxly fieri scribantur. Metatorii denique ap pellationem habuit eadem conchula, quemadmodum majus diaconicum, ut infra probamus, ubi nomi nis rationem expendimus: nam diserte Eucholo gium p. 623 dɩaxovixòv et µstarŵptov confundit; quo loco non est major sacristia, uti velle videtur Guarus, sed conchula bematis ita appellata, ex qua patriarcha post cantatas tertiam et sextam odas ad altare procedit, Nec obstat quod ad dextram altaris diaconicum statuat, quod ad sinistram re ponit Thessalonicensis, cum, ut ait idem Goarus, dextrum vel sinistrum latus pro respicientium ad ortum vel occasum mutatione scriptoribus dicatur; adeo ut ipse Goarus prothesim ad sinistram, dia conicum vero ad dextram statuat, contra quam Thessalonicensis. Metatorium pariter ad dextrum latus vel ædis vel altaris ponit Cedrenus in Leone philosopho neque enim omnino constat an de exedra diaconico ac metatorio dicta, an vero de conchula iisdem nominibus locutus sit: locum damus infra n. 86. Sed et non desunt qui totum bematis extra altaris vela atque adeo extra majorem concham spatium diaconicum appellatum volunt, quod, cum intra vela seu mapanatάopata, de qui bus mox agemus, solis sacerdotibus consistere li cta diaconis permissa esset, ut qui ad utramque conchulam, prothesim scilicet et diaconicum, pro officii ratione peragendi et in iis consistendi necesse haberent. Nam Symeon Thessalonicensis, libro De templo, ait nulli licere in sacro synthrono sedere præ terquam sacerdotibus, ac ne ipsis quidem diaconis, quibus alius attributus est locus, & dxoulouws oůx ¿xwhvtov, diaconicum nempe, locus sic dictus, in quo considere eis licitum sit. Huic quidem sen tentiæ nescio an faveat Lexicon Gr. ms. quod ex stat in bibl. Reg. cod. 2062, ubi napantraoμ esse dicitur videtur enim dɩaxovɩxòv appellari velum altaris, quasi to tum bematis spatium, quod extra vela altaris patet, diaconicum sit, et quia in eo et consistere et pro gredi pro functionis suæ ratione, non autem sa crarium ingredi illis liceret, quemadmodum sub diaconis eadem bematis spatia; cum subdiaconi et lectores in solea extra bematis cancellos consi sterent, ut docet idem Thessalonicensis. Atque inde colligitur quid statuat canon 24 synodi Laodicenæ, dum ait non licere subdiaconis intra bematis can cellos consistere ti diaxovixý: id enim solis diaconis licebat. Ita porro hunc canonem capiendum par est crederc, etsi Balsamon et Zonaras diaconicum de munere diaconi interpretati sint. Priori sane sententiæ favet Isidorus Mercator, qui diaxovixèy secretarium vér tit Secretarium, inquit, quod Græci diaconicum rocunt; quæ totidem verbis habentur in concilio Agatheusi can. 66; ita ut per secretarium conchu lam intellexerit, quain Græci diaconicum nuncupant, quæ a diaconis in ea ministrantibus nomen sumpsit, ut observavimus. Nam vix est simile vero diaco nicum pro exedra extra ædem ita nuncupata sumi debere, cum in ea quibusvis ecclesiæ ministris con sistere fas esset, ct ex ea clerici omnes ad altare procederent. Jam vero quod in concilio Arelatensi 31 sub Siricio PP. can. 15 diaconi sedere inter presby teros in secretario vetantur, id videtur intelligi aut de majori diaconico, secretario vel vestiario, in quod sacerdotes vel antistites de rebus ecclesiasticis de liberaturi secedebant, et, ut verbis utar Sulpicii Severi, cum vel salutationibus vacantes vel audiendis negotiationibus occupati in eo considebant; vel po tius de minori diaconico, id est conchula, quam Staxovixby vocant Græci. In hoc enim diaconico quando sacerdotes sacra facturi in eo sacras vestes induunt aut alia quæ ad sacram liturgiam spectant exsequuntur, cum iis, ob reverentiam quam sacer dotali characteri debent, sedere prohibentur. 69. Ad utrumque bematis latus quatuor præterea exsurgunt aliæ conchæ, binæ scilicet in utroque muri seu parietis latere, quas versus occidentem progredi ait Silentiarius. Sustentatur autem illarum unaquæque binis columnis porphyreticis Egyptiis, quas Romanas vocant, et a muliere vidua, Marcia

nomine, Roma ad Justinianum transmissas scripsit Plutarchus ejusdem Justiniani proto-secretarius. Ex quibus tandem docemur quæ sint quatuor illæ conchæ ædis Sophianæ, quarum meminit Codinus Sed de quatuor istis conchis audiendus. Silentiarius, part. 1, 239 Ad hoc igitur quatuor istæ conchæ confectæ sunt, ut populum canentem, exciperent, hoc est, ut interpretor, clericos et cantores, qui dum missarum peragebatur liturgia, sacerdoti in altari sacra facienti vel concinebant vel responde bant. In choro enim ac vai cæteræ preces ac, ut vocant, horae ecclesiastica decantabantur. Mox ad dit ut binis porphyreticis columnis sex aliæ Thes salicæ superponantur, qua gynæcei seu porticuum superiorum pars ultima assurgit, quæ ita dispositæ sunt ut ter binæ iis incumbant, proindeque duæ, quæ in medio consistunt, vacuo in aere stare ac nullo fundamento fulciri videantur. Meminit rur sum Silentiarius, part. 11, v. 34 columnarum ista rum porphyreticarum Ægyptiacarum. 70. Bema, seu sacram hanc et solis sacerdotibus addiotam ædis partem, a nao vel choro separat tabu latum, columnis, cancellis, hyperthyris et imaginibus adornatum, ne quibuslibet ad eam aditus pateat, inquit Germanus patriarcha CP. Theophanes Ce ram. homil. 55 de æde sancti Petri in palatio Tabulatum istud seu sacros cancellos vocant Nicephorus Callistus, Joannes Cantacuzenus. et alii passim. Porphyrogen neta in Basilio c. dicitur Cyrillo Scythopolitano in sancti Euthymii; in synodo Ghalcedon. act. 1 et apud auctorem vitæ S. Sabæ; apud Silentiarium, seu apud Sozomenum, vil, 27. Gloss. Gr. ms. Regium cod. Alio loco seu ædis sacra cancellos vocat. Denique cancelli isti dicuntur Germano patriarchæ CP., qui præterea observat eo3 ut plurimum fuisse ære fusiles; cujusmodi fuere cancelli apud Leonem Ost. Chr. Casin. II, 33: Fecit itaque et cancellos fusiles ex ære ante al tare, scilicet inter chorum et adytum statuendos. Can cellos lapideos habet c. seq., argenteos yero Ana stasius in sancto Sylvestro et aliis locis, ut et Cy prianus in Vita sancti Cæsarii Arelat. quales exsti tere cancelli bematis in æde Sophiana, quorum ea fuit elegantia ut non eboris aut marmoris vel æris quidquam in iis esset, sed tabulatum omne, seu quidquid bema a nao separat, totum argento obdu ctum fuerit. Silentiarius, part. u, v. 265 Ex quibus etiam percipitur cancellos bematis So phiani exstitisse sub arcu orientali, qui hemisphæ rium sustinet. Ea autem bematis tabulata non unicis cancellis vel tabulis, quas vocat Silentiarius, constabant, sed in iis duodecim præsertim columnæ argento perinde vestitæ assurgebant, quæ ita dis positæ erant ut binæ simul cohærerent. Idem Si lentiarius, part. 11, v. 269 Iis adjunctæ erant variæ tabellæ orbiculares, in quibus opere sculptorio depictæ erant imagines Christi, angelorum, prophetarum, apostolorum, et Deiparæ. In medio vero, in tabula perinde tereti, depicta erant eodem opere sculptorio monogram mata Justiniani et Theodoræ, una cum crucis figura. Silentiarius, v. 295 De monogrammate dixi ad Anna Alexiadem. 71. nao in bema aditus patebat per tres portas, quæ in cancellis aperiebantur, mediam ingentem vel majorem, alias minoris magnitudinis ad utrum que latus, et, ut Paulini verbis utar, Natali 10, Trinaque cancellis currentibus ostia pandunt. Idem Silentiarius v. 300 Ejusmodi bematis portas scriptores Graeci passim vocant, Pachymeres 4, 95 et alii. Refert auctor narrationis de rebus Arme. niæ, editus a Combefisio, ab Armenis, qui synodc Cpolitanæ, quam quintam vocant, consenserant, harum alterain Armeniorum portam de corum no

mine nuncupatam fuisse 72. Porta vero sanctæ, cum cancellatæ essent, velis ut plurimum obducebantur, ne quæ perage bantur sacra in altaribus a quibusvis conspiceren tur. Dicuntur autem ejusmodi fores clatrate et cancellatz Anonymo: vela vero napaлеráμara S. Dionysio in Epist. ad Demophi lum, àµolupa Chrysostomo, serm. 3 in Epist. ad Ephesios, Theophylacto Simocattæ, v, 14, et Eva grio, vi, 20, quasi apoia Oupwv. Græci posteriores Bn260upa, barbaro vocabulo, fores istas appellave runt, quo utuntur scholiastes Aristophanis, ad Ranas, et Codinus De Offic. Unde pov effi ctum in Euchologio et apud Malaxum, etsi quasi dicta videatur posterior hæc vox. At Guillelmus Biblioth. in Stephano VI, hanc vo cem usurpare videtur pro quovis velo, etiam altaris Fecit etiam in eadem basilica-belothera quatuor, ex quibus unum auro textum, Et infra: Contulit: - ve lothera serica tria in circuitu altaris. De velotbyris sic Paulinus, Nat. vi Ast alii pretiosa ferunt donaria, meque Officii sumptu superent, qui pulchra tegendis Vela ferant foribus etc. Et Epiphanius epist. ad Joannem Hierosolymitanum Inveni ibi velum pendens in foribus ecclesiæ. Deni que in concilio Narbonensi a. 589, can. 13, ju niores clerici jubentur senioribus vela ad ostiu sub levare. Sed antequam ex bematis cancellis exce damus, observandum inde totam hanc ædis sacræ partem cancellis clausam vulgo apud nostros can cellum appellari, le chancel. Hugo Plagou in versione Gallica W. Tyrii ms.: Li patriarche prit le califfre, et l'enmena el cuer et el chanciel, pour bien voir apertement le sacrement. ubi soleas nu mero multitudinis efferunt scriptores isti, cum solea non ædi duntaxat Sophianæ propria fuerit, sed ædes omnes sacræ suas soleas haberent. Idque satis præterea colligitur ex Leone Grammatico, p. 450 et 481, ubi meminit solearum ædium Bla chernensis et S. Mocii. At quæ pars illa sit templi, ambigunt doctiores nec inter se consentiunt; præ cæteris vero doctissimam et luculentam ea de re dissertationem instituit Leo Allatius, 1. EuppixrWV, ubi discussis scriptorum sententiis suam ipse stabi livit, dixitque soleam esse basim, fulcimenta ac partes inferiores tabulati cancellati, quæ solidæ fieri solent; ex quo, inquit, factum postea ut spa tium illud quod ante ipsam soleam effundebatur, solea dici coeperit. Cui quidem sententiæ favere videtur Lexicon Gr. ms. in bibl. Reg. cod. 2062 seu ut habet aliud Lexicon, quod inscribitur Σtéyavos cod. ita ut unum videatur esse cancellus et solea. Verum etsi certum sit soleam appellatum spatium illud quod cancellis bematis obversabatur, non ideo tamen a solo isto seu basi cancellorum nomen sumpsit, sed potius a solo vel pavimento editiori, quod hoc loco altius eminebat. Unde recte Menardus ad librum Sacrament. Gregorii et Goarus ad Eucholo gium non uno loco soleam dixerunt esse pavimen tum eminentius ecclesiæ, quod est ante fores sacrarii, inter chorum et sacrarium, in quo est altaré, cujusmodi describi videtur a Leone Ostiens. ¡¤, 27: Sed illud præcipue quod secus altare est et in choro, gradibus illis quibus ad idem altare ascen ditur, crustis pretiosorum marmorum decenti varie tate distinxit. Id sane evincunt non modo simile pavimentum aliquanto editius, quod in nostratibus ecclesiis perinde his locis conspicitur, sed etiam voces Grecobarbara, coléas et ǹ owlia, quibus utuntur passim scri ptores Byzantini, qui eas indubie hauserant vel a Latinis sequioris ævi vel ab Italis, quibuscum sem per magnum habuere commercium. Quippe apud Italos quidquid supra pavimentum tantisper eminet, 73. Ex bemate per tabulati portas egredientibus primum occurrit solea. Symeon Thessalon. Dial. de sacramentis tou ßuaτos. Euchologium in ordinatione diaconi Proxima enim sacris cancellis fuit solea, ut ex Cantacuzeno, 1, 41 colligitur, soglia, ut apud Francos seuil, seu solium dicitur scribente, imperatorem et Codino innuente soleam inter ambonem et bema exstitisse, dum ait imperatorem ex ambone descen dere, non ex ea parte quæ paía; múlaç, sed ex altera quæ et re spicit. Unde evidens est soleam sacris cancellis proximam fuisse atque ipsi bemati, cum et solea et cancelli bema ipsum a nao dividerent. Id enim videtur scribere Theodorus Studita: Oi ta ɛloL Ita etiam Nicephorus patriarcha CP. Antirrhetico 11, c. 45, ubi soleam cum cancellis jungit unde primum portæ gradum seu domus limen le seuil de la porte nuncupamus, primam nempe et inferiorem trabem, cui totum ædificium ligneum insistit, et quam transcendere tenetur qui domum vult ingredi; quæ quidem trabs seule vocatur in consuetudine municipali Aurelianensi art. 377, et Nivernensi cap. 26 art. 8 et 11, soulier in eadem Nivernensi cap. 10, ut Florentinis sogliare; sol in Remensi art. 238, soline in Ambianensi art. 198. Sed et apud Græcos recentiores owhelay ædium quarumvis fuisse partem docet Lexicon Gr. ms. mox laudatum nempe phɩà seu limen: est enim academicis Cru scanis soglia pietra o scalone, dove posuno gli stipttī

del uscio. Itaque, si bene auguror, solea idem erit papa, p, 117: pari modo et in ipsius apostoli con ac limen, et soleæ idem quod limina; qua ultima voce utuntur passim scriptores, dum de ædibus sacris loquuntur, aut de iis qui ad ipsas sacras ædes voti causa proficiscuntur. Paulinus, Nat. 9 Verum utinam sanis agerent hæc yaudia votis, Nec sua liminibus miscerent pocula sanctis. Et infra Liminibus serpens. Cede sacratis Hinc familiaris loquendi formula, ad limina sancto rum proficisci, aut ea visitare, cum de iis qui ad eorum sepulcra seu memorias peregrinationes in stituunt verba faciunt scriptores. Nam cum san ctorum reliquiæ ac corpora intra absidas vel bemata in Confessionibus, id est sub altaribus, recondita essent, fideles in liminibus seu in soleis bematis consistebant, ibique preces suas ac vola aposto exsolvebant. Nicolaus I papa epist. 8: Tanta homi. num millia protectioni atque intercessioni B. lorum principis Petri ex omnibus finibus terræ pro perantium sese quotidie conterunt, et usque in finem vitæ suæ apud ejus limina semet mansura proponunt. Ita passim apud Victorem III, lib. in Dialog., Leon. Ostiens. 11, 49, Petr. Diacon. Chr. Casin. IV, 92, et alios; quibus in locis vox limina pro.ipsa æde sacra sumitur, id est pars pro toto. Quanquam non desunt qui limina pro ipsa prima ædis porticu atque adeo ipsis foribus intelligi debere conten dunt, in quibus subsistebant peregrinantes, cum eo prosequerentur cultu ipsos martyres, ut et ipsam ædem iis sacram subire vererentur. Pau Jinus, Nat. 6 Ille autem qui tanti muneris allo Causa fuit Domino, mediis in liminibus stans, Flensque iterum, sed lætitia, modo debita Sancto Vota refert. Sed et interdum ipsos postes osculabantur: unde apud Chrysostomum hom. 3 in Epist. ad Corinthios, лpóðupa toū vaoû çidɛiv, Aratorem 1. n Histor. sacra, et Paulinum Nat. vi, oscula figere postibus; Prudentium, Hymn. 2 et 11, apostolorum et mar tyrum exosculari limina; denique apud Gregorium Turonensem De Mirac, sancti Martini, w, 14, limina S. Martini osculari. Paulinus loco laudato Sternitur ante fores, et postibus oscula figit, Et lacrymis rigat omne solum, pro limine sancto Fusus humi. fessionis liminari inferiori, lib. xxv Liminare etiam eadem notione vocat Petrus Diaconus, iv, 93, quod idem Anastasius, p. 152, 156, 173, 177 vestibulum altaris et confessionis; cujus quidem vestibuli in gressus meminit præterea p. 133, 134, 140, 141, 173. Sed quod Græcis solea, nostris limen et limi nare dictum est, rugam videtur nuncupare ordo Romanus, enarrans ut pontifex finita sacra liturgia in secretarium redit, ubi hæc subdit: Tunc septem cereostata præcedunt pontificem, et subdiaconus re gionarius cum turibulo ad secretarium post eos bajuli, post eos cereostalari, post quos acolythi qui rugam conservant, post eos extra presbyterium cru in secretarium. Neque alia significatione accipienda ces portantes, deinde mansionarii juniores; et intrat hæc vox apud Anastasium Bibl. in Vitis Pontificum, ubi passim occurrit, quidquid reclamet Cæsar Bul lingerus. In Stephano IV; Fecit et régulares argen leos super rugas, per quas ingrediuntur ad altare. In sancto Adriano: In eadem basilica ab introitu de rugas usque ad confessionem vestivit de argento purissimo. In Leone III: Necnon et altare majus sub absida construxit, cujus faciem atque confessionem seu rugas ad decorem ipsius altaris investivit ex ar gento mundissimo. In Paschali: Sacram confessio nem ejus interius exteriusque cum rugulis suis nobi lissime construxit. Et p. 150: Confessionem denique ejus cum rugulis suis interius exteriusque vallantem pulcherrime compsit atque decoravit. Alibi vero non semel rugas istas in ingressu presbyterii, id est bematis, fuisse ostendit. In sancto Paulo: Fecit au tem et rugas in ecclesia B. Petri apostoli in presby terio ingredientes, quas utraque parte dextra læva que investivit argento purissimo. Alio loco: Fecit etiam imagines sex ex laminis argenteis investitas, ex quibus tres posuit super rugas quæ sunt in in troitu ecclesiæ presbyterii. Rursum: Fecit simul et rugas argenteas in ingressu presbyterii pensantes, etc. Cum igitur, ut habet ordo Romanus, acolythi ru gam servarent, neque iis fas esset sacrarium in gredi, satis evincitur rugam extra sacrarium atque adeo ei proximam fuisse. Ruga vero idem sonat quod nostris rue seu platea: sic enim usurpatur hæc vox apud Willelmum Tyrium, ±11, 25, et in Bulla Alexandri papæ a. 1165. In M. Pastorali Ec clesiæ Parisiensis, 1. xix, charta 17: Usque ad lo cum qui vocatur Tudella, in ruga ejusdem S. Ger mani. Ita Papias pariter rugam videtur accipere rugæ, romæ, simitulæ. Ubi legendum ruma; Græ cam enim vocem expressit póun. Gloss. S. Bene dicti, ruga þúµŋ. Nam et hoc loco ruga forte accipitur pro platea púun enim Græcis non modo rugam frontis sonat, sed et plateam. Hesychius Lexicon Graec. ms. in bibliotheca Regia cod. 930: &µpošo; phun &µpodov blodov, pruny. Quibus locis legendum Sed et a vocem Gallicam rue deducit II. Stephanus. Recte autem ruqam, semi Nam quemadmodum qui excommunicantur et ab ecclesiæ ingressu arcentur, dicuntur a liminibus ecclesiæ separari apud Leon. Ostiens. 111, 43, Petr. Diac. lib. iv, 32, 57, 88, 94, 109, et alios passim, ita peregrinantes humilitatis majorisque veneratio nis gratia, ac poenitentiuni instar, in ipsis limini bus subsistebant, ut qui se ipsam ædem subire indignos censerent. Utcunque se res habeat, illud ctiam a vero haud procul est, ipsos peregrinantes vota sua exsolvisse in bematis liminibus seu soleis, quæ liminaria dicuntur Anastasio in sancto Adriano

vimenta auctor est Plinius, xxxvi, 7 et 8. Gloss. Lat. ms. in bibl. Reg. cod. 1013: Onychinum genus metalli, onyx genus marmoris. Lucanus de aula Ptolemæi ct Cleopatræ, in qua Julius Cæsar post pugnam Pharsalicam regio apparatu exceptus est, lib. x Totaque effusus in aula Calcabatur onyx. Et Martialis, 1. 12 epigr. 50 Calcatusque tuo sub pede lucet onyx. Sed et Paulus Silentiarius inter marmora varia la pidesque opulentos, quibus ædes Sophiana passim coruscabat, onychem recenset, part. 11, v. 223 Ut et Statius Hic Libyus Phrygiusque silex, hic dura Laconum Saxa virent, hic flexus ongx et concolor alto Vena mari. Et alibi Mæret onyx longe, queriturque exclusus ophites. Cum autem sacri cancelli ad extremas pilarum seu pinsorum partes, quæ bemati ad orientem proximæ erant, ipsum clauderent, spatium illud quod im plebat latitudinem earum pilarum soleam, ut opi nor, conficiebat, donec amboni conjungeretur qui intra alteram pilarum extremitatem ad orientem perinde excitatus fuit. Nam qua interiorem templi partem respiciunt, latiores sunt pilæ. tulam vertit Papias, seu parvam semitam, cujus- etiam vocant, ex quo pretiosissima olim facta pa modi sunt sulci quos in fronte senum efficiunt rugæ; unde indubie rugas appellarunt nostri quas vis plateas strictiores, quod rugarum quæ in fronte senum contrahuntur formam referant. Sed et observo partem illam templi plateam et viam appellari in charta a. 1337 in eodem M. Pastorali Ecclesiæ Paris. p. 367: Item ordinamus et pronun tiamus, quod si in platea, inſru gradus per quos ascenditur ad magnum altare, licet sit seu dicatur capitium, aliqui cerei in candelabris ponantur in parte inferiori super tumbis defunctorum, etc. Infra de jurisdictione autem Ecclesiæ Parisiensis, — ordi namus quod a primo inferiori graduum, per quos ascenditur ad magnum altare, et circumcirca ma gnum et parvum altaria, intra tamen clausuram quæ ibi est, et non extra, tota jurisdictio est et erit episcopi: in via autem juxta ipsos gradus, per quam itur de uno ostio ferreo ad aliud ostium de trans verso, erit præventio inter episcopum et capitu lum, etc. Sed ut ad soleam revertar, pars illa tem pli vulgari ac recepto loquendi modo Yvwotwy dicta est, id est, in qua consistebant lectores. Cum enim in bema sacrum, cæteris ec« clesiæ partibus editius, solis sacerdotibus ac diaconis ministrantibus aditus pateret, subdiaconi ac lectores extra cancellos in solea perinde editiori stabant; unde eorum bema appellata est, ad instar bematis sacri, in quo consistebant sacerdotes. Id adstruit Symeon Thessalonicensis xal stŵv. Quanquam non desunt qui soleam lectorum bema esse appellatam censent, quod ea amboni quodammodo subjaceret, cui id appellationis tribuit diserte Sozomenus, ix, 1. v【 ait sanctum Chrysostomum orationem ba buisse ad populum Stwv xa stóμevov. Neque aliter Socrates, 1. vi, ubi scribit eumdem ex ambone ut plurimum ad popu lum perorasse, In concilio Laodiceno, can. 15 dicuntur canonici psalte et in libro Sa cramentorum sancti Gregorii: ascendit lector in ambonem, pronuntians, etc. Ita denique sanctus Cyprianus, ep. 34 lectorem ait super pulpitum, id est super tribunal ecclesiæ, impositum legisse præ cepta et Evangelium Domini. Soleam Sophianam, ut et ambonem, ex onychite lapide, ¿ ¿vux(TOU Aibou, confecisse Justinianum tradunt, qui utrum que casu trullæ confractum narrant, in quibus est Cedrenus. Anonymus multo pretiosiorem describit pwv. Nec vetat solum seu pavimentum, quod pedi bus teritur, onychite lapide constratum fuisse, cuin onyx marmoris species sit, quod alabastritem 74. Sophianum ambonem ad orientem et versus mediam ædis partem statuit Silentiarius in illius descriptione Ad orientem et e conspectu bematis statuitur pa riter ambo a Germano patriarcha CP.: 'O ǎµбw¥ ut et a Symeone Thessalon. libro, De templo: '0 μèv лpò TOυ etc. Alio loco àvtixpù tɛðévto;, el tónog kort. Ita autem excita tus erat ambo, ut pars una soleam et bema, altera vady et portas wpalaç spectaret, inter bema vero et ambonem solea intercederet: id diserte colligitur ex locis proxime laudatis, ubi de solea egimus. Pars vero ambonis, quæ bema respicit, dextra nuncupari videtur Niceta Paphlagoni in Vita Ignatii patriarchæ CP., quo loco narrat somnium Bardæ Caesaris xplvwv we vov, etc. Cedrenus idem som nium enarrans Alteram au

tem ambonis partem, quæ scilicet vady et mpóvaov toteµµivoç. Ex quibus conficitur præterea ambo seu narthecem spectabat, 6wvos vocat Alexius Aristenus in can. 21 Ancyr. Atque inde appellata est a Grae cis ea oratio quæ peracta sacra liturgia a sacerdote sacra faciente in ambone ad populum recitatur, ut est in liturgia S. Jo. Chrysostomi; quæ quidem oratio compendium quoddam est omnium oratio num quæ in sacrario dicuntur, et ab ipsomet sa cerdote profertur, ut populus tandem intelligat quis earum precationum, quæ in adytis hactenus factæ sunt, scopus fuerit et finis, ut disertis verbis indi cat Germanus patriarcha CP.; cujusmodi ferme ſuit Oratio ad complendum, seu missæ Collecta ul tima, de qua passim qui de ritibus Ecclesiæ scripse runt. Hanc igitur orationem recitaturus sacerdos bemate egreditur, ambonemque conscendit ab orientali aditu, et ad populum convertitur ad oc cidentem, quæ pars est ambonis postica et sinistra, respectu bematis. Unde cum Balsamon in can. 12 concilii Nicæni 1 transfugas a fide ait debere pla hæc ita capienda sunt, ut ii intra ecclesiæ seu templi septa esse intelligantur, quemadmodum ca techumeni: quippe sicut ii ante lectum Evange lium ædem sacram subeunt sacrasque lectiones et homilias auditu excipiunt, ita isti consistunt, ut ait Symeon Thessalonicensis, id est, qua parte ambo bemati posticus et sinister conspicitur, cum cæteris fidelibus, in statione tamen sibi ad inferio rem ædis partem assignata, et quæ nartheci con jungitur, in ecclesia stant, finitaque catechume norum missa cum iis excedunt, et in nartheces seu porticus sese recipiunt. Atque hic est genuinus verborum Balsamonis sensus, quæ doctissimos vi ros frustra sollicitarunt. 75. Ad ambonis superiora conscendenda duplex patuit aditus seu gradus vel scala aut cochlea, ab oriente seilicet et occidente, ut in cæteris amboni bus. Ugutio Pisanus ms.: Ambo pulpitum, ubi ex ambabus partibus sunt gradus; qui quidem gradus seu aditus gradus ascensionis et descensionis dicun tur Anastasio bibl. in Silvestro PP, p. 17. Paulus Silentiarius Duplicis istius ascensus meminit etiam Cantacuze nus, 1, 41; et ex eo Codinus, De offic. c. 17, quo rum alterum statuit respicientem portas wpalaç, alterum et Dema pīµa. Ascensus ad orientem meminit Leo Gramma ticus, p. nem exstitisse inter palas múlaç, per quas a nao seu choro in pronaum et narthecem exitus pate. bat, et soleam, quæ extra bema erat, uti indicavi mus; quibus consentiunt scriptores de æde So phiana, dum aiunt Justinianum confecto templo illud ingressum, et a Regiis portis seu Baathixats, quæ eædem sunt cum Speciosis, ad ambonem pro cessisse, et in hæc verba exclamasse, Nevíxŋxá σe, Σodowy. Ita porro confecti erant bini isti ascensus, ut sibi invicem adversi in unum coirent, et locum teretem seu circulum efficerent. Silentiariuş Unde colligi videtur ambonem media in æde exşti tisse, neque, ut hodie majora ecclesiarum pulpita, utramque pilam attigisse. Atque id evincit vox núpyoç, qua ambo donatur a Silentiario, quæ cum minime pulpitis hodiernis conveniat, videtur ille potius habuisse quid simile cum iis cathedris ex celsioribus, ex quibus concionatores orationem habent ad populum, quæ in quibusdam ecclesiis hac etiam in parte statuuntur. Proinde exstitit ambo ante portam sacram majorem, etsi ab ea ali quanto longius distaret, quod disertis verbis decla rat Germanus patriarcha CP., scribens tov auбova Tanta porro elegantia ac tam immenso sumptu ambonem primo excitarat Justinianus, ut totum una cum solea ex onychite lapide confecerit, ut ex Cedreno indica vimus. Addunt scriptores de æde Sophiana saphiris, crystallo et lapillis aliis pretiosioribus, atque adeo columnis aureis, ambonem adornasse, et in utro que, ambone scilicet et solea, ad millies centenas libras impendisse ejus tributi quod olim Constan tinus M. Sarbaro Persarum regi indixerat: ita nu gantur nuperi Græci. At cum ambo iste, quemi et fuisse scribunt Glycas et Codinus, casu hemisphærii, qui a. 32 Justiniani accidit, una cum solea contritus fuisset, alium rursum excitavit Justinianus, sed elegantia ac de core longe priori imparem, si qua fides iisdem scriptoribus xal Ut sese res habeat, constat ex Silentiario ambo nem excitatum post casum trullæ totum ex mar more confectum fuisse Addit denique Codinus amboni superimpositam fuisse crucem, quæ centum librarum auri fuit. 76. Bemati et amboni proximum fuisse locum ubi exstitit puteus sacer, evincunt quæ de eo scri bit Anonymus, ædis scilicet Sophianæ partem il lam in qua erant äyrov poéap xalt

procedat quadrata, deinde intra octo pilas in ovatam formam contrahatur, usque ad curvaturam quatuor arcuum sustinentium hemisphærium. Sedebant au tem clerici et cantores ab utraque parte ut est in Euchologio. Thov xxl ¿ tómo; moů &µlwvos, domum fuisse feriores et totidem superiores', ut ab imo pavimentc cujusdam Antiochi eunuchi. Appellationis rationem mox prodit, dictumque platos, cui insidens Christus cum Samaritana collocutus est, quod a Samaria advectum hoc loco positum est Auctor narrationis miraculi editi, quem Combefisio viro eruditissimo, ut plurima alia, debemus, ad portam templi orientalem puteum istum sacrum exstitisse innuit Sacri istius pulei meminit præterea Nicetas Paphlago in Vita Ignatii patriar chæ, p, 712, ed. Concil. 1618, ut et ßhλov xpeµa μévou els to äytov opptap Constantinus Porphyro genneta. Addit idem Anonymus Hierichunte alla tas tubas æreas ad sanctum puteum positas, et ad earum similitudinem quas tum angeli tenebant, cum lerichuntis muri corruere, effictas. Refert denique Codinus (quod silet Anonymus) sellam S. Constantini (imperatoris nempe) stetisse üñɛpbev 77. bemate in secundam et mediam templi partem novis cancellis obstructam pervenimus, quam Græci vaóv peculiari ac proprio vocabulo vocant, in qua non fideles omnes, uti vult Allatius, sed soli clerici ac cantores consistebant. Cum vero pars illa templi in teretem vel certe ovalem for mam contraheretur, inde xopóv eam interdum appellarunt Græci, chorum Latini. Ebrardus Be thuniensis in Græcismo Est hic turba chorus; qui ventat in aëre, chorus; Cancelus est chorus, etc., ubi tamen chorum perperam cum cancello con fudit, quia forte apud Latinos inferioris ætatis pars illa templi, in qua exstant altare et chorus, iisdem 78. Naóv et chorum Sophianum conficiebat to tum illud spatium, quod intra quatuor pilas ma jores continetur, cujus umbilicus, cui nempe cen trum copulæ seu trullæ ad perpendiculum immi net, videtur appellari seu vaou apud Marcum, De dubiis typicis, c. 96, µeσóµ Gregorio Caesariensi orat. in Nicanos Patres, et pesovaos apud Balsamonem in 74 can. Trullan. 79. Per alios vero cancellos dividebatur pars illa templi sacerdotibus, clericis, et cantoribus addicta ab ea in qua fideles consistebant, inferiore nempe, et quæ ad nartbecem vergit. Leo Ost. 111, 27 Frontem etiam chori, quem in medio fere basi lice statuit, quatuor magnis marmorum tabuliş sepsit. Ubi vero pars illa media ædis Sophianæ ab inferiore separabatur, ut in bematis cancellis, ita in ea exsurgebant columnæ marmoreæ. Tradit quippe Gyllius inter pilas duas, quibus sustinetur quarta pars sphæræ occidentalis, quatuor exstare columnas virides, easdemque binas inter se con junctas, et sex columellas virides Ionicas, quæ inter eas intercedunt. 80. Ut porro cancelli bematis tribus aperiebantur portis, ita cancelli vaoū, media scilicet majori et duabus minoribus ad latera. Media upala núlŋ dicitur Codino, De Off. c. 17 et 18 (nos diceremus la belle porte), Baathin in Typico et Euchologio non semel et apud Codinum et Anonymum; præ terea apud Leonem Grammat. p. 460 et Marcum Hieromonachum, De dubiis typ. 96, qui ßasıdıxżę múlaç a sanctis, quæ bematis erant, omnino dis tinguunt. Regias vocant Latini ævi medii portas ædificiorum primarias, ut Regula magistri, c. 30, 83, 95, et Chronicon Novalicense, c. 14. Versus in Vita S. Theodardi confessoris apud Calellum Composuitque solum devotus carmine claro, Erexit regias undique mirificas. Ita apud Anastasium in Honorio PP.: Investivit re septa cancellis, chorus vulgo dicitur. Sic autem gias januas in ingressu ecclesiæ majores, quæ ap eam ædis partem nuncupatam vult Isidorus, De eccl. Offic., 1, 3: choris psallentium; est enim Suida Inde nostris chorus dicitur pars illa quæ a cancel lis versus altare dividitur, et choris tantum psallen tium clericorum patet, ut ait concilium Turon. II, can. 4. Eam porro ædis Sophianæ partem intra pilas et columnas comprehensam forina esse ovata, supra ex Gyllio observavimus. Pars enim ædis in terior, inquit ille, et media illa ingens vacua, si sola consiueretur comprehensa intra pilas et colum nas, est forma ovata, si vero tota tam intra quam extra pilas perspiciatur, est quadrata. Ita enim ex xirɔque latere velut alæ oppenso sunt tres audæ in pellantur medianæ, ex argento. In Conone: Qui missi fuerant de exercitu ad custodiendas regias ba silicæ, clausas observabant. In Leone 111, regiæ ma jores, p. 131, 153, 154, 143. 81. Tandein pervenimus ad tertiam eamque ulti mam sacræ ædis partem, in qua Ao, ut loquitur Silentiarius, seu fidelium turba ex variis gentibus linguisque conflata consistebat. De illius propria appellatione vix inter se consentiunt scriptores Allatius enim narthecis nomine donari contendit, cujus hac in re sententiam supra ac curato satis examine discussimus. Alii rpávaov appellatam volunt, ut, quæ ante vad, seu chorum ingredientibus occurrat; atque id videtur innuere

ierim. 82. Confecta ædis Sophianæ ex Silentiario aliis que auctoribus descriptione, superest ut de præci puis illius exedris (sic enim sacrarum ædium ap pendices appellari auctor est Eusebius, Hist. Eccl. 4) aliquid dicamus. Harum duæ potissimum ce lebriores habitæ sunt, ut cæteras omittam, si quæ exstitere, baptisterium et diaconicum. baptiste rio ordiemur, quo nomine appellant Christiani lo cum baptismi officio dicatum. Illud ferme seorsim a templis exstrui solitum docet Eusebius loco proxi me citato, cæterique, quos passim laudant Brisso nius ad Leg. Dominico, cod. Theod. De spectaculis; Steph. Durantus, De ritib. Eccl. 1, 19; Brouverus ad Fortunat. 1. 1, poem. 15; Josephus Vicecomės et alii. Neque tantum extra ædem sacram exstitit baptisterium, sed etiam versus infimam illius par tem, seu haud longe a porticibus occidentalibus vel narthece, quo statui videtur loco baptisterium Sophianum a Codino scribente abtwv fuisse domam Damiani patricii, sive hoc loco narthex dicatur pars inferior templi, seu por ticus vestibuli. Paulus Silentiarius, part. i, v. 148, illud fuisse indicat versus porticus inferiores quæ intra ædem sunt, quo ferme loco hinc inde validio ribus columnis marmoreis catechumena sufful ciuntur. Codinus, De off. c. 17: 'Extòs tŵy wpalwv lɛyo- cere, quod eo in loco præconis verbi Dei munus Nam etsi Goarus impleat curio: sed vix in hanc sententiam pedibus hæc verba de vestibulo vel narthéce capienda cen seat, longe tamen errant, inquit idem Allatius, Goarum indicans, qui pronaos porticus esse volunt. Nec obstat Balsamon, in can. 74 Synod. Trullanæ ubi ait quippe, ut infert idem Allatius, ecclesiæ vocabulo vadę proprie intelligi tur. Eodemque sensu percipiendum esse censet alium Balsamonis locum ad can. 2 Dionysii Alexandr., in quo mpóvaov a proaulio distinguit, esseque scribit Neque tamen plana illa ft ex iis locis Allatii sententia: quippe cum ex eodem scriptore ad can. 14 concilii Nicæni, et in Epist. Gregorii Nysseni ad Letoinm, Ew0ev tou vaou ste ´tisse audientes dicantur, ubi alii E¦w the Exxλŋolas habent, in nao vero seu choro solos clericos et extra naum fideles constitisse diserte Silentiarius prodat, non plane video quomodo vaòç sit illa pars tertia ædis sacræ. Deinde Balsamon ait лpovάous corum fuisse quibus non licebat èxxŋotáčev seu ecclesiam ingredi, ut audientibus; quod intelli gendum est de tempore quo sacra peragebantur mysteria; nam ante Evangelium ecclesiam ingre diebantur ad sacras Scriptures et homilias audien das; unde ȧxpowμevos dicti post Evangelium au ten, ex ea excedebant et in narthece consistebant, dum sacra confciebantur mysteria, ut habet Symeon Thessal. Jibro Contra hæreses. Proinde incertum relinquitur an apud Nicetam in Man. 1. 11, elsodos toū πpováou sit ipse ædis sacræ, an vero vestibuli ingressus. Quod enim Balsamon épovάov; a proauliis distin guit, fieri potest ut poauλlwv voce intellexerit areas, quæ ante ædes sacras prostant: certe con stat olim povάous ejusmodi atria appellata; qua notione pronaon matris deum et pronaon ædis Martis habemus apud Gruter. 27, 2: 172, 3; 214, M. Ita etiam vox hæc usurpatur a Vitruvio iv, 4; et a Perdicca Ephesio, De Thematibus Hierosol. At qui mpóvaov tertiam esse templi partem conten dunt in quibus est Genebrardus, existimant inde Gallicam vocem prone deducendam, eam scilicet orationem quam ex officii instituto babet curio ad plebem in ista inferiore ædis parte et extra chorum, inter missæ solemnia, quæ pronum dicitur in con ciliis Provinc. Benonensi, a. 1523, Carnotensi 1526, Catalaunensi 1557 etc., prase in Consuet. Parisiensi, art. 30, Blesensi, art. 3, et Dunensi, art. 58, ita ut quodammodo bac oratione seu allocutione ad po pulum curio fungi dicatur officio doctoris audien tium, uti est apud sanctum Cyprianum, epist. 24, de lectore agentem. Scio Salmasium libro De pri nata papa: vocem hanc a Latino praconium, dedu etc. Porro tanta amplitudine fuit baptisterium Sophia num, ut in iis acta concilia legamus in synodo Chalced. act. 1 et apud Cedrenum in Rhinotmeto et Paulum Diac. 1. iv. Hist. Misc. plebem Cpolitanam tumultuantem eo se recepisse. Unde non mirum, dicatur apud auctorem Chro nici Alexandrini in Basilisco, et apud eundem Cedrenum in Leone Isauro. 83. In baptisterio erat fons seu aquarum recepta Dculum, Gracis interdum nuncupatum, in quod immittebantur baptizandi. Qui quidem fons tantæ erat apud Cpolitanos vene rationis, ut qui ad ædem Sophianam asyli jus ha bentem, ut omnes ferme ædes sacræ, confugiebant, ad baptisterium inde contenderent, sacrosque istos fontes prehensarent. Procopius, in Hist. arcana the vaūba xoluµ6½@pa; àmplĘ elxovto. Alio loco ubi im perite omnino Suidas, qui locum hunc exscripsit, interpreta

tus est, cum nihil aliud sit quam fons baptisterii, retici procul dubio noverint omnia sibi loca hujus qui ab eodem Procopio et Theophane a. 2 Theo dosii junioris et a. 7 Zenonis xoluμбhopa, ab aliis Snovóμos, a Gregorio M. cloaca, ab Anastasio in Hist. Eccl. natatorium vocitatur. Kolvµ6½@pav dixit eliam Theodorus Lector Eccl. 1: Kal toutov tv ut et Cedrenus in Leone de Copronymo: Kal yàp ȧgó ubi Paulus Diacom nus, ). xxı Hist. Misc. habet in sancto lavacro. In hos autem sacros fontes ex aquæductibus influe bant perennes aquæ, ut colligitur ex Anastasio, De vitis PP. p. 117, 134, 163, et ex tractatu De capite S. Joannis B. qui habetur in aliquot codicibus sancti Cypriani. Baptisterium Sophianum præterea jus habuisse asyli, perinde ac ipsam ædem, testa tur Chronicon Alexandrinum, p. 752 84. Altera quæ ecclesiæ Sophianæ adjuncta fuit exedra, diaxovixóv appellata est. Est autem diaco nicum Græcis scriptoribus, quod alii ecclesiæ se cretarium vocant, nos vulgo sacristiam dicimus. Quæ quidem vox occurrit non semel apud scripto res, non modo pro exedra ita appellata, sed et in terdum pro conchula bematis, in qua reponebantur vestes sacerdotales ad sacram liturgiam necessariæ, dè qua egimus supra, ut apud Philostorgium, vII, 3, Cyrillum in Vita Euthymii, c. 18 et 19; aucto rem Vitæ S. Auxentii archymandritæ, c. 1, n. 3, in Euchologio, Typico Sabæ, Passione SS. Patrum Sabaitarum, etc. Videtur autem ita appellatum aut quod diaconorum primitus fuerit in ea sedes et consessus, vel potius quod hæc exedra eorum curæ potissimum commissa fuerit. In ea enim non modo quæ ad ecclesiæ vasa et sacerdotales vestes spe etant, priusquam sacra perageretur liturgia seu divinum ac ecclesiasticum officium, munia obibant diaconi, sed et considebant pro muneris sui ratione. An vero diaconicum ecclesiæ idem fuerit cum eo carcere qui perinde diaconici nomen habuit, video controverti, etsi probabile sit eandem exedram fuisse. Nam cum nefas ducerent prisci ecclesiæ pontifices reos clericos una cum reis sæcularibus eodem carcere detineri, seu quod suam in eos auctoritatem et jurisdictionem servare ac tueri, vel quod vero similius est, cum clericis suis mitius agere vellent quam solent ordinarii judices, illos in ecclesiarum secretariis sceuophylaciis aut cate chumeniis detinebant, quousque per pœnitentiam ¡is impositanı, quam initípiov vocant, peractamque sua expiassent delicta ac crimina. Ita Gregorius il PP. in epist. 2 ad Leonem Isaurum in v Synodo Pontifices, ubi quis peccarit, eum tanquam in carcerem, in secretaria sacrorumque vasorum æraria conjiciunt, in ecclesiæ diaconia et in catechumena ablegant. Hinc non semel legimus in Diaconica vice carceris conjectos clericos delinquentes: eo enim spectat lex 30 cod. Theod. de Hæret.: Cuncti hæ urbis adimenda esse; sive sub ecclesiarum nomine teneantur, sive quæ diaconica appellantur vel etiam _decanica. Quo loco censet Cujacius diaconicum idem esse quod decanicum, carcerem nempe ecclesiasti cum, in quo detinebantur rei clerici; qua notione accipitur decanicum apud Julianum antecessoren), constit. 73: Exsecutor autem litium constitutus in decanicis ecclesiarum recludatur, competentes pœnas luiturus; quæ totidem verbis exstant lib. x, Capit, Caroli M. c. 225, ubi Novella Justiniani 97 habet Decanici præterea, vel potius dixavivou, occurrit mentio in supplica tione Basilii diaconi in concilio Ephesino, part. ↑ › Et infra ubi interpres tribunal ecclesiasticum vertit, sed perperam, ut opi nor: nam etsi re vera postmodum hac appellatione donari potuerit, hoc tamen loco dixavixoɔ̃ vocabulo diserte carcer intelligitur, si non ecclesiasticus, certe is qui decanorum, id est lictorum, curæ commissus erat. Nisi quis malit decanicum in hac Epistola accipi debere pro loco in quo stationem suam habebant decani seu ¢¤¤t̃oɔ̃ɣot, uti appellan tur a Cedreno p. 170; de quibus passim agunt scri ptores. At si decanicum idem fuit cum diaconico, probabile est decanicum et dicanicum corrupte postmodum dictum quod diaconicum appellari de buerat. Nec scio an etiam dicanicum a voce dlxn nuncupatum sibi persuaserint posteriores Græci, quod in diaconicis judicia sua exercerent pontifices, quod indicant Gesta de nomine Acacii, hisce ver bis Dicens Petrum olim in diaconio esse damnatum, nunc etiam Christiana societate semotum: nam diaconium et diaconicum idem esse satis declarant supra allata Gregorii Il verba. 85. Cum igitur diaconica non modo carceris, vicem interdum præstarent, sed etiam tribunalis ecclesia stici, inde factum opinor ut ista exedræ secretaria appellarentur: nam proprie sunt judicum secretaria, uti est in concilio Milevitano 11, can. 16, magnum se cretum judicis, unde secretarium nominatur, ait san ctus Augustinus in c. xxxiv Ezechiel. c. 3. Idque ex eo fluxisse arbitror, quod in diaconicis synodi et concilia persæpe cogerentur, atque iis in consessi – bus clericorum causæ examinarentur; unde postea pontificum, qui synodis intererant, sessiones secreta ria passim legimus dictas, apud Anastasium in S. Agatho p. 54 et 55, in Synodo Lateran. sub Martino PP. a. 649, in concilio Rom. a. 745 sub Zacharia PP. Act. 1 et 2, Cæsaraugustano sub Damaso PP., Carthaginensi ш et v et v, Milevitano 11, Carthagi nensi vi, Africanis cap. 1 et 52, Arelat. I, Hieroso lymitano sub Agapeto PP., Hispalensi 11, c. 1, etc. 86. Neque unicum diaconico Sophiano nomen fuit: nam et protoptoy dicebatur, si quidem μe.

catúptov idom est quod itatópiov, quod quidem post orationes matutinales vel missarum officia ejus opinantur viri docti. Id colligitur ex his Euchologii valeant membra soporari, hospitium parvum, sed honeste constructum, et picturis decoravit eximiis. Ita metatorium seu diaconicum amplum triclinium fuit, in quo et imperator diversari, siquando a pu blicis curis vellet secedere et piętati vacare, et dia coni considere, et synodi peragi, clerici delin quentes includi, sacra ecclesiæ vasa, ministeria et vestes asservari, atque adeo ipse ædituus, vel qui templi conservandi curam babebat, habitare poterant. Ædituos istos, quod iis juxta ædes sacras mansio esset, vocant synodus CP. sub Menna, Act. 6; vi synod. Act. 7, can. 5; et Petrus Diaconus Casinensis in Relat. de corpore sancti Benedicti, n. 2, лpoσμova plovę definitiones verbis Quemadmodum igitur mesa torium ad dextram statuit Euchologium (ædisne an ero altaris, incertum), ita mitatorium Cedrenus in Leone philosopho, ita ut unum idemque esse par sit credere, proindeque mendum subesse in Euchologio. Sic autem Cedrenus: Aid τaútŋy où bitipxeto els tò µitatópiov. Et infra: "Orɛp ypά Meminit præterea plov Theodorus Lector, Ecl. 2, Lexicon. Gr. ms. bibliothecæ Regiæ sign. 2062, et Codinus, qui illud excitatum refert a Justiniano, "Iva, inquit, Exɛioe toltat. Quæ quidem ultima verba Goarum impulere ut in notis ad Cedrenum et Euchologium scripserit petatúptov dictum quasi pivoatúptov, fuisseque cubiculum ad latus altaris, in quo fessis a labore cantoribus mensa frugalis, panis scilicet et vini, apponebatur, proindeque locum fuisse mensis instruendis idoneum; a qua sententia haud omnino abhorret Allatius. Verum cum diaconicum seu se cretarium Sophianum amplum fuerit triclinium, neque unico duntaxat sed variis constiterit cubicu lis, multo probabilius videtur hancce inde sortitum appellationem, quod revera domus esset ecclesiæ, hoc est æditui et vawxópov, in qua etiam impera tor, si liberet, antequam sacra peragerentur officia, vel iis finitis et exactis, moraretur. Nam ut meta tum Latini scriptores ædem et domicilium vocarunt, ut constat ex Gregorio Turon. Hist. v, 7, 19 et 40; vu, 6 et 24, viii, 2 et 44, x1, 6, x, 2 et 15, De mirac. 1,44 11, 21 et 24; De mirucul. S. Mart. 11, 11; 1v, 21 ut cæteros præteream aliò a me, si Deus fa verit, recensendos loco, et metari dixerunt pro divertere, ut Paulinus Nat. 1x el x, ita puuTÁTOV eadem significatione usurpant Græci recentiores, ut habetur in Glossis Basil. Sanctus Athanasius, sive quisquis est auctor narrationis de imagine Bery tensi Xper. Alios ad id firmandum laudat scriptores Meursius. Ob hanc igitur causam triclinium istud excitasse itaque appellasse Justinianum ait Anony mus, ut in eo quiesceret. 'Exáàsσe ô½ Ubi est non taun somno recreari quam quiescere ac morari. Ejusmodi autem fut et in eum fuem exstructa exedra ecclesiæ ad juncta, cujus meminit Anastasius in Gregorio IV Fecit am juxta acoliti pro quiete pontificis, ubi concilii Chalcedon. can. 2, Leo Grammatic. in Mi chaele Balbo, p. 459, et Balsamon ad Marci Patr. resp. 28. Пpošµovaplovç etiam habuere gentiles, si qua Menologio fides ad 17 Novembris, Quæ quidem vox habetur etiam in Italia sacra Ughelli, t. vi, p. 421 et 423. At qui paramonarius dicitur Diacono Casinensi, mansionarius nuncupatur Leoni Ost. mi, 26. Notum autem ex Gregorio M. Dial. in, 24 et 23, mansionarios et custodes promiscue appellari, quibus scilicet custodiendæ ecclesiæ incumbebat cura; unde excubitores nuncupantur mansionarii ab Aldrevaldo, 1. 1, De mirac. sancti Benedicti. li enim non modo ecclesiam sed et reliquias et phy lacteria servabant, ut colligitur ex eodem Leone Ost. 11, 34. Unde martyrarii dicti in concilio Aure lian. 11, can. 13 apud Gregor. Tur. De mirac. II, 46; et Hist. iv, 11; custodes martyrum apud Ana stasium in sancto Silvestro p. 13 et in Synodo Rom. sub eodem Silvestro can. 11; custodes super sepulcra apostolorum apud eumdem Anastasium in S. Leone I, p. 27; custodes loculorum in Vita S. Zo simi, episcopi Syracusani, n. 6, ubi eosdem esse cum ostiariis evidenter ostenditur. Sed et penes eos fuisse ecclesiæ claves docet Petrus Diac. Chr. Casin. Iv, 53: habitabant quippe mansionarii in domo ecclesiæ contigua, a qua nomen dignitati isti mansit. Auctor Miracul. S. Mauri abbatis, c. 10 Clericus quidam nomine Manfredus, qui ob custo dium in contigua basilicæ ipsius domuncula dormire erat solitus; ubi dormire idem est quod xz0ɛú. id est morari, habitare, ut monuimus. Inde primi mansionarii dignitas magna in Ecclesia Romana, qui custos Dominicalis vestiarii dicitur in Ordine Romano et cæterorum ecclesiæ vasorum, cum alii inferioris ordinis mansionarii juniores dicerentur. Unde haud procul a vero aberraret ille qui cui Sophianæ ecclesiæ claves commissæ leguntor apud Silentiarium, interpretaretur. 87. Sed et non omnino improbanda videtur Wolf gangi Musculi divinatio, qui puutazipio apud Theo dorum Lectorem mutatorium ver''t. Nam cum µitatúptov idem sit quod diaconicum, rursum vero diaconicum idem quod vestiarium, vestiarium de nique idem quod app apud Codinum, De

off c. 2, locus scilicet seu cubiculum unde vestes munionem cum eo habendam, et prandeant cum eo, mutandæ promuntur, nil vetat pitatópiov vocem pro poutatŵpiov usurpasse Græcos existimare. Quippe apud Latinos ævi inferioris scriptores mu tatorium, si non locum unde promuntur vestes mu landæ, certe vestes ipsas quæ alternis mutantur ap pellari constat; quæ quidem Eŋµáà lµária dicun tur Homero Odyss. 11; vicaria indumenta, Cassiano IV, 10; mutanda, in Regula magistri, c. 81; mutato ria aliis, uti monuimus in notis ad Alexiadem; denique àλaipara apud auctorem De offic. eccl. CP. a Medonio editum; &ddzyal apud Codinum; unde à))άost apud eumdem et Marcum Hie romon. De dub. typ. c. 43. Avitus Vienn. 1. m Poem. Serica bis coctis mutabat tegmina blattis. Secretarium autem ecclesiæ vestiarium appellari notius est quam ut firmari necesse sit. fiatque hoc primum in exitu anni, secundo vero in festo Resurrectionis D. N. Jesu Christi. Incertum pa riter an ad has salutationes fidelium referri de beat canon 12 concilii Ticinensis sub Leone IV PP., quo prohibentur poenitentes racare salutationibus, ita ut iis interdictum fuerit sacerdotes in secreta rio salutare, quod fidelibus licebat, vel certe domi salutatores admittere. Quemadmodum autem epi scopi in secretariis salutationibus vacabant, ita et abbatissæ. Quippe in Regula S. Cæsarli c. 36, et Reg. S. Donati, c. 37, hæc verba habentur: Obser vandum est ne abbatissa ad salutationes in sulutalo rium sine digno honore sue, hoc est sine duabus aut tribus sororibus, procedat; et c. 40: Si abbatissa, ut assolet, cum salutatoribus occupata fuerit. Et in Re capitulatione Regulæ S. Cresarii, c. 8, et Regula S. Aureliani episc. c. 1 præcipitur ut quæcunque ad conversionem venerit, regula ei in salutatorio lega tur. Denique in concilio Matiscon. 1, can. 2 velan tur viri intra salutatorium aut oratorium monasterii virginum intrare, quibus consentanea habentur in Regula S. Aureliani, c. 14: quibus in locis saluta torium idem est quod secretarium et diaconicum. 88. variis proinde officiis varias sortita est ap pellationes hæc exedra: nam et a salutationibus etiam dicitur Theodoreto v, 17%; salutatorium Gregorio Turon. Hist. 11, 21; vi, 11; vi, 27; Messiano presbyt. De vita S. Cæsarii Aretat. p. 252; Aimoino, Hist. 111, 47; auctori Hist. miscellæ 1. xi, p. 579 ed. Canisif, et Orderico Vitali, l. 1, p. 412. Est autem salutatorium apud Papiam locus in quo ad salutandum advenientes excipiebantur; et in Glossario Ælfrici salutatorium dicitur esse greting kus, id est, domus salutationis, uti definitur ab Ugu tione. Sic porro appellatum volunt diaconicum, quod in eo episcopi sacra facturi, antequam ad bema seu ad altare procederent, fidelium saluta tiones exciperent, seu illorum se orationibus com mendare, seu de negotiis, ecclesiasticis præsertim, cum iis agere vellent. Id potissimum colligitur ex Gregorio M. 1. iv, epist. 54 et 98, in quibus præci pitur episcopis aut archiepiscopis, dimissis jam filiis ecclesiæ a-salutatorio ad sacra missarum solemnia celebranda cum pallio procedere; et Sulpicio Se vero Dial. de vita S. Hartini, 11, 1, ubi disertis verbis dicuntur presbyteri in secretario sedere, vel salutationibus vacantes vel audiendis negotiationibus occupati; quo tunc tempore vetantur diaconi in se cretario cuin presbyteris sedere in concil. Arelat. 11, 1) nti supra observatum est. Certe pontificem sacra facturum, antequam ad altare procederet, a diaco nis salutari observare est ex Ordine Romano Cum vero ecclesiam introierit pontifex, non ascendit continuo ad altare, sed prius intrat in secretarium ubi cum intraverit, sedet in sella sua, et diaconi salutato pontifice egrediuntur de secretario; tametsi hæc verba de salutatione accipi posse non diffiteor, quam exhibent diaconi priusquam e secretario excedant. Nec scio an etiam in salutatorio saluta rentur episcopi a presbyteris dioecesanis. In con cilio quippe Nicæno Arab. c. 55, præcipitur ut cherepiscopus bis per annum congreget presbyteros ad salutandum episcopum et tradendum se ci et com 89. Jam vero cum in ecclesiarum secretariis ac diaconicis asservarentur sacra vasa, seu, uti vocant vulgo scriptores, ministeria, inde factum ut quod aliis diaconicum et secretarium est, interdum et sæpe exsuopuláxtov appelletur, quod exstitisse ut plurimum in interiore diaconici parte ostendit Passio SS. Patrum Sabaitarum: Oŭnep åñoteµó– Hinc ejusmodi diaconica promiscue dicuntur secretaria ac sacrorum vasorum æraria in laudata Gregorii II PP. epistoľa; atque ita usurpari passim observare est. Cur vero in diaconico repo nerentur sacra ecclesiæ ministeria, ratio illa po tissimum est quod ea curæ diaconorum ac sollici tudini incumberent. Isidorus, De eccl. offic. 11, 9 Custodes sacrarii Levitæ sunt: ipsis enim jussum est custodire tabernaculum et omnia vasa templi; quod etiam habetur apud Cyrillum Alexandr. lib. 1 De adorat. Inde illis ea manu contingere, non autem subdiaconis, licebat; et ut ait concilium Laodice num, can. Quæ quidem ita vertit concilium Agathense, can. 66 Non oportet insacratos ministros licentiam habere in secretarium, quod Græci diaconicum appellani, ingredi et contingere vasa Dominica, sive ea verba intelligenda sint de majori diaconico, sive de mi-. nori, id est conchula bematis ita nuncupata, ut supra monuimus. Verum quod ad vasorum sacro rum curam primitus diaconis collatam attinet, id postmodum immutatum: eorum enim illa in æde Sophiana data est magno sceuophylaci, de qua dignitate ecclesiastica passim viri decti egere, cui, ut par est credere, suberant diaconi. Porro sceno

phylacit Sophiani meminit Anonymus: conchula ista diaconicum appellata est, quod in ea Sed quo potissimum loco exstiterit diaconicum olim, seu in æde Sophiana seu in cæteris majoribus ecclesiis, vel quæ sceuo phylacii vestiarii, secretarii. et aliis nominibus donatur vulgo exedra ædi sacræ adjuncta, non adeo promptum est assequi. Allatius, uti supra diximus, diaconicum rem prorsus diversam a se cretario facit, contenditque esse concham illam quæ concha, ædem ad sinistram in euntibus, adjungitur, ubi statuitur, quemadmodum nuncupa tur a Symeone Thessalonicensi. Verum etsi in confesso sit eam conchulam diaconicum appellatam fuisse, non ideo tamen sequitur exedram, quam vulgo sacristiam vocamus, diaconici appellationem non habuisse: nam uti supra observatum est, allata ex majore diaconico sacra vasa atque adeo vestes sacerdotales ad liturgiam sacram peragen. dam necessariæ reponerentur. Planum enim esse reor ex præallatis diaconicum exedram fuisse ædi sacræ adjunctam, proinde a bemate seclusam et remotam, quod et indicat idem Symeon, dum scribit episcopum consecrandum a diaconico ad bema pro cedere per templi dextram et soleam, deducentibus enn sacerdotibus et diacono præeunte; ubi per dextram ipsum seu chorum intelligi observaul viri docti. diaconico igitur, quod extra ædem exstitit, per soleam transeundum fuit sacerdoti ad bema pergenti (nec mirum, cum bematis fores solæ obversarentur), proinde per eam ædis partem, quæ bema a vaw proprie sumpto disparabat. Atque hæc sunt quæ de æde Sophiana sparsim apud scri ptores per temporis angustiam observare licuit. POST PRIUS MAGNUM CARMEN IN DOMO PATRIARCHALI. Omnium, o imperator, spem implesti, adjiciens quod deerat tam magnifico templo. Ergo, viri illu stres, opportune nune ego venio, libro adjecturus quod deerat; pulchrum enim esset meum sermonem una cum imperatore templum instruere, sermonis istius argumentum. Quale theatrum! Quam plenum ardore audiendi meliora! Nam non hic mihi puto vos animum præstare, sed ob templum illud thea trum fit atque concursus vester. Quale theatrum! tertio enim jam vos convocans et solitos interrampens !abores, nullum conspicio inter vos ægre ferentem, neque negotiis vacare potius habentem. Nihil eninı parvum est, siquidem nihil parvum sit, in his quæ pertinent ad maximum et templi quoque hujus 4 malit G. ubi primum ponit, codex, ubi iterum (iterat autem exemplo,

principem, qui omnem nobis affert latitiam, gaudiique summi pios concursus; qui in omnibus mira bilem inspirans ardorem, quamcunque excitavit rationabilem lusciniam; ut vere redeunte, hiemeque fugiente, jam omnis ramus tunc alit suavem diversorum sonorum melodiam. Nihil igitur parvum exstat in hoc templo; præbet enim vere universæ lætitiæ conspectum. Ergo adsum in augusto loco, quem modo ædificatum imperator pulcherrimam esse sedem libris mysticorum sermonum sacravit. Cane divinos Christi apostolos, quorum ab ore Spiritus immaculati ad homines vox pervenit huma num Christi nuntians ortum; aut qui juxta tumulum inviolatum signa gentibus terræ divulgantes con surrecti Dei, omnem illuminastis tenebrosi mundi orbem, cæcam tristis nubem caliginis amovendo; qui gladium, qui flagellum crudele, qui ignes lætanter sustinuistis, neque submisistis inanibus colla simulacris, fundamentum autem vestri animi posuistis in Dei immaculati laude per martyrium, quibus potior luce, mortis necessitas, inenarrabilium gaudiorum ferax visa est; quos tandem sanguine lavatos proprio vivificanti seu balneo, rex Christus coronavit, et rivis sanguineis spiritualis murdavit omnem livorem indumenti; hic choros ducite, et puris carminibus consonantem melodiam mustris jungite choreis! Vestra enim sedes canitur, qua parte frequenter propheticis in libris sanctus excitatur sonus. Esɩ quædam spatiosi in medio templi, magnifica visu et magis ad orientem conversa turris, sanctis destinata librorum usibus, fundamentis erecta, ad quam duobus gradibus conscenditur; quorum unus ad occasum, alter ad orientem extenditur. Sunt enim invicem oppositi; uterque autem in unum locumt coit circulo circumducto parem intus circulo similem aream efficit lapis unus; qui quidem non omni ex parte circumducto circulo æqualis est, sed paululum illi comitatur, quantum petræ rotunditas se extendit. Versus occidentem et orientem circuli orbem superans lapidis summitas extenditur gradibus innixa. Argenteo metallo cinguli instar pulchras exornavit parietes cornibus similes princeps divinus; non enim extendit argentum in lapide circumductum, sed in medio circulum efficiens eximium argentca tabula parietem amplectitur. Duos autem congruentes arcus aperiens peritus vir utrumque in latus aditum graduum patefacit. Ne ingredientes in apertis graduum sacrorum oris timor apprehendat, arte marmorea instruxit septa splendentia; tantum autem superextolluntur gradibus quantum neccsse est G. margo. margo, codex ipse. codex, apud Ducangium Descript. S. Sophia § 75. ' G, codex, qui hunc versu et ipsum bis ponit. codex: correxit G.

ad hominis manum sustinendam. Hæc qui prehenderit, labore levabitur asperam scandens viam. Obli. quum utraque parte septa directa in iter, gradibus mediis aguntur et desinunt. Non quidem istud mar mor inutile est; non enim solum contigit ut asperum abruptæ altitudinis ascensum dividant longum in iter septa se extendentia; sed totus iste lapis artificioso opere fulget, et versicolorem speciem habens variato micat splendore. In hoc gyros efficiunt continuatos quasi undæ, hic circulis interminatis similes, illic orbium signatos circuitus paululum producentes. Hic rubrum cernitur flavo mistum, illic eximir. splendor hominum unguibus similis. Alias accedens ad candorem nitor, suavi colore gratiam imitaba tur buxi, aut venustam apiferæ ceræ speciem, quam puris lavantes vasis rupibus iteratis vicibus deter gunt et ad solis radios siccant, quæque ad album accedit. Non jam totum mutavit colorem, aureis adbuc fragmentis similis. Hæc autem longorum annorum colorata decursu album colorem eboris instar ela borati induit. Hic autem marmor lividam præbet speciem; non enim forte divina reliquit natura livi. dum colorem disperdi, sed artificiose pingendo lapidi miscuit. Candida super his et varia florur gratia circumfulget; hic enim circumdat spatiosam aream flos liventis coloris croci, illic pallidion videtur, qualis lunæ recentis tenuia circum cornua lux apparet. Juxta saxosam rupem est urbs Hiera quæ suum nomen perclarum accommodavit petræ. Totain hanc pulchre exstructam marmoream ædem, ubi sapientium proclamantur divina præcepta librorum, octo sumptuosis ars ornavit columnis, quarum duæ ad aquilonem, duæ ad austri ventum, due ad solis ortum, duæ ad noctis limina, ut non vacillet, sed flat juxta lapidem quasi tectum aliud, quo sapientiæ præcones gratam et doctiloquam elevant vocem. Est autem his qui infra stant tectum, his qui supra planities. Quodque spatiosæ comparaveris areæ, firmum est sub hominum pedibus; partem autem inferiorem opifex cavavit et super capita sacra incurvavit artificio egregio; qualia sunt præ duræ curvata terga testudinis quæ galeæ bovinum corium operit, cum Pyrrhica saltationem gyrantem motibus agitat. Summa autem frons totius lapidis istius ex omni parte protegitur argenteo metallo, nbi peritus artifex ferrea cuspide multiformes arbores pulchrosque flores incudens, venustos frondo sorum corymborum nexus disposuit. Omuibus autem gradibus, area et columnis solers architectus, G. codex. codex. G margo. post v. vv. 103-ponit G. Hermannus, G. vel G. codex, Go margo. G. G. margo.

fundamentorum firmitati consulens, basein ləpideæ soleæ exstruxit, pedis humani mensuram superan tem. Ut autem dilatarentur fundamenta illa tecti, semicirculos infra circa ventrem medium lapidibus circumjecit; in spatio autem circumjacenti columnas ex intervallis disposuit, semicircuium circum dantes: totus autem porrigitur venter sub quatuor magnificis columnis, hinc et inde, austrum versus et aquilonem. Cavitas domui similis infra rotundæ septo lapides defendit. Has vero conspicuas columnas Phrygiam supra aream, arcisque Mygdoniæ per medium, opifices validis exstruxerunt septis. Si quis aatem flores petræ insculptos intuetur, dicet candida lilia rosarum calicibus sociala esse, et mollibus petalis brevi cadentis anemones; hic metallum vivo rosarum colore, et suavi candore pictum, illic vivum candorem, suavemque ruborem explicans. Alias his et illis rare admistæ serpunt per venas tenues violæ· utrisque floribus perfusæ purpureum dant colorem, Laconidis testæ sanguini similem. Cum primum circumductam soleam statuere, arte elaboratam, curvis splendentem orbibus, lapideas posuerunt superne devinctas bases, ex Bosporea extractas saxosa rupe. Albo splendere micant, ei albentem super colorem variii erroribus spargitur cærulea vena. Duo e quatuor lateribus enjusque basis opifex ornans polivit, summitatemque illarum circularem cælato opere chalybs circumdedit, nt inconcussa hæreat sede firmæ infra basi innixa columna. Ornatibus totius templi juxta ridet columna politæ basi insidens, qualis, cum sol in horizonte primum assurgit, alba nubes roseis variatur splendo ribus, ita quatuor circum columnis semicirculus circumjicitur. Quatuor autem alias columnas semi circulo complectentes, incurvaverunt opifices splendidum: e marmore tegumentum bene elaboratæ cavitatis. In quatuor columnis tria disponens intervalla, hæc ex lapidibus urbis flieræ coronavit sapiens artifex, super soleæ basem leviter incurvata pulchrumque circumflectens lapidem; decebat euim sacro gaudere nomine petram pulchrum solum ornantem inviolati templi. Estremo portam bene compactam addidit spatio, leviter incurvatam, qua per cavitatis limen vir sacris assurgens libris ingre ditur. Speciem autem cavitatis eamdem omnem intelliges, ad austrum Garamantis et ad ventum Ari maspi, in columnis, solea et septis. Portis vero non unum locum destinaverunt architecti, sed unata versus occidentem et alteram versus orientem disposuerunt. Occidentalis quidem porta ad aquilonem, orientalis autem ad austrum videtur spectare. Septa non paris mensuræ constructis columnis assurgunt sed hæc elegans superant limen, quantum necesse est ad occultandum homines in cavitatis latebris; s' bis ponit codex. codex. correxit G.. in margine quoque ponit codex.

octo columnæ profunde insculptis septi verticibus dominantur, et in firma basi æquali solea uricaque exstructione collocate sunt. Capitibus fulgent auro devinctis, splendido ornatu, qualis aureus solis discus effulget promontoria illuminans. Omnia autem eminentia capita, circulari ornatu, lanceatas cuspides gerente orbe superne coronantur, qui uno circuitu conjungit devinctas columnas, etsi una ab Dalia dividatur. Hoc super orbe rubentes frondibus innexis vides, arbores, argenteis ramis igneos flores sparsim porrigentes. Neque ibi forte errabundus currit ramus, sed dirigitur ad leporem, similis orbi culari pino, et fulgore refertus. Ex latiori orbe semper ad ultimum sensim arctior orbis assurgit. Ibi oram limitans pulchrum cingulum videbis, omni ex parte saphiri pulvere coloratum, et aurcis hederæ coronatum foliis. Versus autem domos zephiri et rapidum Æthiopis Eurum duplicem in circulo instruxe runt, hinc et inde, argenteam trabem, e qua tædarum mille luces loris multiplici nexu implicatus clavus profert, curvam inflexi pedi pastoralis speciem habens. Talibus duplici itinere patens splendet anbo; hunc enim sic dixerunt locum sermonibus aptum sacris unde populus propitiam lucem recipit, quoties auscultatur inviolata divini verbi mysteria. Non gradibus collocatos inconsulto excisos lapides, tenuesque albo iministas violas aliquis conspexerit; similem enim florida conchæ ædis ventrem purpura ornant. Planis in lapidibus utilium hominibus graduum levem convexitatem apicibus notavit opifex, firmum pedibus vestigium præparans, ne lubricum descendens per iter viator, ex alto impulsus id liminis extrema præceps agatur. Sic cum decore ambabus in viis lapides unus ab alio recedunt, in quantum ascendentis vestigia alterne nitantur. Ut autem maris inter fluctus insula surgit, conspicua spicis vitisque corymbis, et viridantibus pratis et arbore opertis rupibus; hanc circumnavigantes mirantur viatores, doloresque maris laborum solantur: sic immensi per media atria ædificii lapidibus exstructus videtur altus ambo, conspicuus florido marinoris labore et artis pulchritudine. Nec certe bic stat medio in spatio omnino divisus, mari circumdatarum insularnın more; sed potius similis videtur cuidam maritimæ terræ, cui mediis undis eminenti albos inter fluctus isthmus insequitur, quamque extremitate una vinetam firmiter detinet veræ insulæ speciem babenjem; hæc autem marinis immista vortic bus isthezi vinculo adhæret maris littore producti. Talis cerniturambo; uitimo enim orientis ex parte fundamento assurgens late agitur per ædes, usquedum circa duplicem G, codex. margo, G, codex. codes

ex argento portam basem obfirmet; porrectaque solea sacerdotale septum annectens, a parietibus utrin que separatur. Non his quidem septis directas in altum tabulas.imposuerunt, sed quantum stantis hominis umbilicus attingit. Inde revertens aureum accipit librum evangelicus vir atque transgreditur. Congregatæ autem multitudinis ad religiosum inviolati Dei cultum, ut labiis et manibus sanctum per librum auxilium præbeat fluctus circum immensos- populi intus commoti agitur. Locus quidem extenditur similis isthmo dirigens ad augustam summitatem spatiosæ areæ virum caute ingredientem. Thessalica petra flavescenti superne totam viam instauraverunt. Variusque lapidi insculptus florum hortus gratum oculis aspectum præbet. Juxta unamquamque Thessalicam petram collocatur quasi alia columna æquali statura, rotundis vero cylindris non similis; videtur opifex lineis indicans longi superficiem cubis columnas produxisse .ateribus inæquales. Hic venuste Molossicam petram alteri sociantes architecti, alterne unam cum altera ,unxerunt. Phrygiis autem e montibus hos lapides artifex excidit. Intus gratos divulsi per partem lapides aspectus præbent, hic videris pulchrum lapidem serpentium lapsus mentientem, sinuosis flexibus suaviter undantes. Invicem consocians rubrum candido, mediumque amborum, carneum colorem interruptim alternisque vicibus serien incurvam flertens, nexus in se implicatos et serpentes convolvit. Illic lunanı et stellas putaveris vere pingi variis lapidis ludis. Parte alia in longis septi oris, ex eadem rupe præcipiti excisum ingentem lapidem adaptarunt, ut sit inferiori parte soleæ fundamentis innixa e Thessalica petra firma basis, superne alia lapidis commissura devincta; sed ipsa latera quadrangularibus in columnis vin culum coarctans firmiter inconcussos carum pedes in limine figit. Curs autem varius color Tyrii veli fila i auro texta undique producta expandit, hic circa omnem fimbriain grata venustate placet, illic pulchrum ad os veli, illic manuum ambarum intervallum jungit; jucundus autem omni ex parte florum hortus a vere pictam veli telam operit, aureique staminis fulgor alternatim radiis et floribus splendens pulchriorcm semper alio conspectum præbet. Sic variati operis artifex flavis metallis aureum sancti lapidis jungens nitorem ambobus splendidiorem fulgorem novit incendere. Ad ascensus summitatem, justa splendida septa areæ, in faucibus intervallum diviserunt, ut promptiorem pararent aditum ascendentibus. Talia egregius meus imperator ædificat opera Deo regi. Magnificis super donis splendorcm suæ in G. G. codex. codex correxit G. vi;60: codex.

imperio integritatis addidit celebri templo, nt divino consilio consonum præpararet donum mundi rectori, Christo universorum Regi. Tu vero propitium sis, splendens inviolatæ Triadis numen | urbi Romæ, et civibus, et principi, et egregio templo. (BRUNCK, Analecta III, 94.) Visne cognoscere, o homo, scaturiginem thermarum haud artificiosam, quomodo et unde ægrotis manifesto datur omnibus donum gratuitum mistumque utile dulci? Equidèm hoc ostendam atque docebo, quatenus barum rerum periti intelligunt, et natura monstrat, et usus confirmat. Attendas, quæso explicabo. In visceribus terræ cavernas opinantur esse angustas, ubi aqua hinc inde sibi occurrens comprimatur, et compressa magnum calorem illum accipiat. Alii metalla sulphurea in terræ recessibus exsistere dicunt, aquas autem vicinas necessario calefactas intus remanere haud posse, sed magno impetu sursum ferri. Quid putas verum? Num prius? At ego, repudiata opinione priori, posteriorem amplector. Atque enim Hlæ, uti scis, mucidum quid et male olens habent, unde huic sententiæ fides accrescit. Sic prodiit omnibus fons calide scaturiens, Hippocrates sine vita, Galenus sine arte. Confirmat hoc insula quæ ignem inagno cum fragore et motu sursum efflat. Et similia profert Titania Mediæ, et Pittace Persidis, et Lydia auri metallis abundans. Plurima autem hujusmodi exsistunt ultra columnas Herculis. Præterea in Pithecusa et Lipara insula obscura est caverna, quæ noctu late splendens, magno cum strepitu ac fragore tonitrali ejaculatur lapides sulphureos, fulgorem undique effundentes. Jam hæc exigua sunt ad alia meliora majoraque. Est enim fons qui oblivionem ingerit, alius ebrietatem præbet, »tius oleum, alius lac scaturit. Est porro fons, ægrotis avibus sanitatem reddens, et alius hominibos vinolentis vini fastidium ingerens. Sunt fontes in medio mari ebullientes, et sunt terræ recessus ex quibus spiritus propheticus exhalatur. Alia autem terra quomodo bitumen emittit? Quid vero? miraculum. miraculorum! Fons detrectatione turbidus. laudibus limpidus redditur. Alium alii occultas insidias in

lucem protrahere dicunt, alium nonnisi humores purgare, alium aiunt corpori molli robur restituere. Est aqua quam solis ardor amaram reddit, nox autem in dulcem potum convertit. Sunt multi fontes quorumı natura in imo levis, sursum emergens gravis est. Denique est fons exiguus qui corporum con tusiones ossiumque fracturas contrahit, sanat, confortat. Visne plura addam? Aquam aiunt esse quain, ubi in vas infuderis atque noctu aeri exposueris, con gelatam reperias Aliam, quando ad eam hauriendam te demiseris, refugere et in sinus terræ aliæ recedere narrant. Porro, quod valde mirum, fons est, qui quamcunque rem injeceris, paucis diebus in lapidem transmutat. Aljum fontem, qui exiguam emittit aquæ copiam, ubi magna hominum turba adest, largius scaturire tradunt. Alium esse ferunt, qui hiemis tempore prorsus aridus sit, æstate autem latices profundat. Alium aquam nitrosam emittere audimus, ita ut ea loti aliis purificationibus haud egeant. Est lacus aquam calidam emittens, animalibus haud bibendam; olet enim pus vel saniem cujuscunque corporis. Illic aiunt esse multas populos nigras electrum producentes aureo colore; decidit autem illud acrymarum viscosarum instar, et postea velut lapis indurescit. O novum metalluni! Age, jam alia narrabimus. Alicubi est lacus perquam parvus, rotundus, quem repletum invenies, quando lavatum accesseris. Purgat autem usque ad quinquaginta lotos. Si vero plures lavari voluerint, ripas transgrediens ejicit illos qui temere tali voluptati indulgent. Fumus e petra surgit occultans in se urendi materiam, quam oleo infuso illico accendes: alia autem petra parva ignem continet, cui quando oleum instillaveris, omnino splendorem exstingues. Aliamı media æstate ignem per foramen emittere, hieme autem aquam scaturire tradunt. Fons quidam profert lapides tædarum instar urentes, quos ubi follibus incitaveris, flamma imminuitur; ubi autem sangninem superfuderis, incendii vis accrescit. Ex alia fissura mistim prorumpit aqua et ignis, ita ut quadruplici ratione mistio opposita appareat. Sic Creator omnium naturas infiuitas creans, ducens, dirigens, temperans, componens, ut admirationem excitent nobisque serviant omnino voluit. Hunc appella Deum tuum, hunc mente recole, ad nullam speciem efformans, niși in errorem incidere velis. Hic est spiritus incomprehensibilis, res ineffabilis, miraculum indeterminatumn, luce æterna coruscans, infanda spiritualitate excellens, sapientissima cura ac justa providentia mundum vitasque ferens. Sic alia ipse vidi, alia libri docent, alia experientia docuit, et visibilia invisibilibus, parva imagnis fidem