Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.
col. 21–22page 1 of 244
Prologus
PG 87:21ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ ΓΑΖΑΙΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥ ΣΟΦΙΣΤΟΥ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ. ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ. "Ηδη μὲν καὶ πρότερον Θεοῦ τὸ δύνασθαι χορηγήσαντος, τὰς καταβεβλημένας ἐκ τῶν Πατέρων καὶ τῶν ἄλλων εἰς τὴν Ὀκτάτευχον ἐξηγήσεις συνελεξάμεθα, ἐξ ὑπομνημάτων καὶ διαφόρων λόγων ταύ τας ερανισάμενοι. Αλλ' ἐπεὶ τὰς ῥήσεις αὐτὰς τῶν ἐκθεμένων αὐτολεξεί ^, ἐξεθέμεθα, εἴτε σύμφωνοι πρὸς ἀλλήλας ἐτύγχανον, εἴτε καὶ μὴ, καὶ πρὸς πλῆθος ἄπειρον ἡμῖν ἐντεῦθεν τὸ σύγγραμμα παρο ετείνετο, συνεῖδον νῦν πρὸς μέτρον εὐσταλὲς συνελεῖν τὴν γραφήν. Ἐπειγόμενος εἰ μέν τι σύμφωνον ἅπα σιν είρηται, τοῦτο προσάπαξ εἰπεῖν· εἰ δέ τι διαφόρου, καὶ τοῦτο συντόμως ἐκθέσθαι πρὸς τὸ διὰ πάν των ἐν γενέσθαι σῶμα τῆς γραφῆς, ὡς ἑνὸς καὶ μόν νου τὰς ἁπάντων ἡμῖν ἐκθεμένου φωνάς. Προσθήσε μεν δέ τι καὶ ἔξωθεν εἰς τρανωτέραν ἔσθ' ὅτε παρά ἐπιλέξεται. ΝΟΤΑ.
col. 23–24page 2 of 244
PG 87:23στασιν. Οὐκοῦν συνεργὸν ἡμῖν τὸν Θεὸν γενέσθαι καλέσαντες, ἐντεῦθεν ἀρξώμεθα. Δεῖ τὸν προσιόντα τῇ θείᾳ Γραφῇ, μὴ ὡς ἀνθρώ των εἰπόντων, ἀλλ' ὡς Θεοῦ δι' αὐτῶν φθεγξαμένου τῶν εἰρημένων ἀκούειν. Ωσπερ γὰρ ὑπηρέτης βασι λικός βασιλέως φωνὴν ὑποκρίνεται, ἐκέλευσα λέγων, έδωρησάμην, οὕτως οἱ προφῆται καθάπερ κάλαμον τὴν γλῶτταν ἐξυγράφω παρέχονται γραμματεί, κατὰ τὸν μέγαν Δαβίδ, και φασι τυχόν·. Ἐὰν ἐθέσ λητε καὶ εἰσακούσητέ μου, τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς φά γεσθε.· Οὐκοῦν Θεοῦ τὰ λόγια παρ' ᾧ ψεύδος οὐδὲν ἢ ἄλογον. Καὶ δεῖ ὅσα μὲν εὐσεβῶς δυνήση ναῆσαι, κρατεῖν· εἰ δέ τί σου παρατρέχει την δύναμιν, ἢ Πατέ ρων μαθεῖν, ἢ τῷ Θεῷ παραπέμπειν τῶν γνώσεων, ὃς διδάσκει ἄνθρωπον γνῶσιν. οὗτος. η Η τοίνυν Γένεσις, Μωϋσέως ἐστὶ γραφὴ ἀνδρὸς ἑωρακότος Θεὸν, ὡς δυνατὸν ὑπῆρχεν ἰδεῖν, ᾧ Στόμα πρὸς στόμα λελάληκεν ὁ Θεὸς ἐν εἴδει καὶ οὐ δι' αἰνιγμάτων.» Πλείονα δὲ γνῶσιν ἐπισπᾶσθαι βουλόμενος, καὶ γνωστῶς ἰδεῖν τὸν Θεόν, οὐ διήμαρτε τῆς αἰτήσεως ὑπὸ τὴν ἐπὴν τῆς πέτρας κρυβείς" ἐπὴ δὲ πέτρας ἡ διὰ τοῦ σαρκωθέντος δι' ἡμᾶς Υἱοῦ γνωσίς ἐστι τοῦ Πατρός· καὶ τὰ μετὰ Θεὸν εἶδεν, ἅπερ ἐστὶν ὀπίσθια, ἐξ ὧν ἀναλόγως ὁ Δημιουργές αὐτῶν θεωρεῖται, ἅπερ ὡς εἰκὸς πλέον τῶν ἄλλων κατείληφεν. Οὕτως οὖν τὸν ἐμπιστευθέντα λαόν αὐτῷ πρὸς θεογνωσίαν ἄγειν πειρώμενος, καὶ νόμους ἐκθέσθαι πρὸς τὴν σωτηρίαν ενάγοντας, δύο μετελήλυθεν εἴδη γραφῆς, τὸ μὲν ἱστορικὸν, τὸ δὲ νομοθετικὸν· τοῦ δὲ νομοθετικοῦ τὸ μὲν παραινετικὸν, τὸ δὲ ἀπαγορευτικών· καὶ τοῦ ἱστορικοῦ τὸ μὲν περὶ κόσμου γενέσεως, τὸ δὲ γενεαλογικών· τοῦ δὲ νομο θετικοῦ ε τὸ μὲν περὶ τῆς κολάσεως ἀσεβῶν, τὸ δὲ περὶ τῆς τῶν δικαίων τιμῆς· τὸ δὲ ἱστορικὸν προῦ. ταξε τοῦ νομοθετικοῦ διὰ τοιαύτην τὴν αἰτίαν, οὐ πράγμα (*) ποιῶν παλαιῶν πραγμάτων ἡμῖν διηγήσασθαι τὴν ἱστορίαν κατεπαγγέλλεται. ῎Ανωθεν δὲ καὶ πρὸ τῆς τοῦ παντός γενέσεως τὴν ἀρχὴν ποιησάμενος, δείκνυσι τὸν Πατέρα τοῦ κόσμου καὶ Ποιητὴν τοῦτον σὺν ἀληθείᾳ νομοθέτην ὑπάρχοντα. Ἐχρὴν γὰρ ἐγνῶσθαι πρὸ τῶν νόμων τὸν νομοθέτην. Τοιγαρ οὖν καὶ Ἰωάννης πρῶτον εἶπεν·. Ἐν ἀρχῇ Ν. γενεαλογικού. ΝΟΤΑ.
col. 25–26page 3 of 244
PG 87:25ἦν ὁ Λόγος, καὶ τότε τὰς αὐτοῦ νομοθεσίας ἐξ έθετο. Δείκνυσι δὲ Μωϋσῆς καὶ ὅτι δεῖ τὸν νόμοις χρη σάμενον, σύμφωνον τὸν βίον τῇ τοῦ παντὸς ἁρμονία καὶ τῇ τάξει παρέχεσθαι, καὶ δεικνῦναι συνάδοντα λόγοις ἔργα, καὶ τοῖς ἔργοις τὰ βήματα. Τοιγαρούν τῶν ἄλλων νομοθετῶν, τῶν μὲν εὐθὺς ὁριζόντων τὰ πρακτέα, καὶ μὴν ὁ καὶ τιμωρίας ἐπιτιθέντων τοῖς παραβαίνουσι, τῶν δὲ πόλιν κτισάντων ἐν πρώτοις. εἶτα διὰ τῶν νόμων ἣν ἐνόμισαν πολιτείαν άρμο σάντων τῇ πόλει, ὁ ο Μωϋσῆς τὸ μὲν πρῶτον νομίσας εἶναι τυραννικὸν καὶ μηδεμίαν ἔχον πειθὼς καὶ παρα μυθίαν, τὸ δὲ ἕτερον ἐμμελὲς μὲν, οὐ μὴν διὰ πάντ των κατωρθωμένον, αὐτὸς ἑκατέρων διήνεγκεν. Τῷ τε γὰρ νομοθετικῷ τὸ παραινετικὸν ἐγκατέμιξεν, προτρέπειν μᾶλλον ἢ βιάζεσθαι λόγον ποιούμενος καὶ τὸ πόλιν χειροποίητον ἀρχὴν ποιήσασθαι τῆς συγγραφής κτιζομένην τῷ λόγῳ, ταπεινότερον ἢ κατά τὴν ἀξίαν τῶν νόμων ὑπείληφεν· ὧν τὸ κάλλος ἀκριβεῖ τῇ θέᾳ κατὰ τὴν διάνοιαν ἀπιδών, τῆς ἐπὶ γῆς ὑπεριδὼν κτίσεως, ἐπὶ τὴν μεγίστην πόλιν τὸν κόσμον ἀνέδραμεν, καὶ τὴν αὐτῆς ὑφηγήσατο γένεσιν, εμφερεστάτην εικόνα τους νόμους τῆς τοῦ κόσμου πολιτείας ἡγούμενος. Τῶν γοῦν νόμων ἡ δύναμις, εἴ τις ἀκριβῶς ἐξετάσειε, τῇ τοῦ παντὸς ἁρμονία συνάδει Τοιγαροῦν εἴ τινες παντελῶς ἐξεπήδησαν τῆς ἀρετῆς, τῆς τοῦ Θεοῦ δωρεᾶς ἀτιμάσαντες, ὡς οὐκ ἀνθρώπων ἐχθρούς, ἀλλ᾽ οὖν οὔτε οὐρανοῦ τε] καὶ κόσμου παντός, οὐ τὰς ἐν ἔθει τιμωρίας ὑπομεῖναί φησιν, ἀλλὰ καινὰς καὶ τὰς παρηλλαγμένας, τῶν τοῦ παντὸς δραστικω κάτων στοιχείων επιτιθεμένων αὐτοῖς ὕδατος και τυρός. Τοιαύτης δὲ πόλεως τὴν κτίσιν ἡμῖν ἐνστησάμενος, τὰ μὲν σιωπῇ παραδίδωσι, περὶ δὲ τῆς τῶν ὄν των φύσεως σιωπὴν οὐκ ἀνέχεται. Σκοπὸν γὰρ ἕνα πεποίητο τῆς πολυθέου πλάνης μετενεγκεῖν τὸν λαν, πρὸς ἦν Αἴγυπτον οἰκοῦντες ἐξώκειλαν, καὶ τὸν ἕνα τοῦ παντὸς ὑποθέσθαι δημιουργόν. Ορᾷ γὰρ ἡ Γραφὴ οὐ πρὸς ἀκριβὴ γνώσιν μᾶλλον ἢ θεατέ Γειαν 6· ὡς καλῶς ἔχειν τὴν τοῦ Σιράχ παραίνεσιν, μέν. Ν. συνάδουσα.
col. 27–28page 4 of 244
PG 87:27ι Ἐν τοῖς περισσοῖς τῶν ἔργων σου μὴ περιεργάζου· › καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ ἡ τοῦ Ἐκκλησιαστοῦ, μὴ σοφίζου περιττά, μή ποτε ἐκπλαγῇς· ἀλλ' οὐδὲ δε κτικοί τινες κατ' ἐκεῖνον τὸν χρόνον θεωρημάτων λεπτοτέρων ἐτύγχανον οὔτε παρὰ τοῖς Εβραίο:; οὔτε παρὰ τοῖς Ἕλλησιν· ἄλλως τε καὶ τὴν μὴ πρὸς εὐζωίαν καὶ τὴν θεοσέβειαν δυναμένην γνῶσιν ἄγειν περίεργον ἐλογίζοντο καὶ λίαν ἀνόητον Β'. Εὔροι γὰρ ἄν τις σκοπὸν τὴν Νέαν τῇ Παλαιᾷ γεγονυίαν Γραφῇ, καὶ χειραγωγίαν τινὰ παιδευτικὴν τὴν Πα λαιὸν πρὸς τὴν Νέαν ὑπάρχουσαν. "Οθεν καὶ Μωϋ σῆς ὁ μέγας ὡς μειρακίων διδάσκαλος, οὐδὲν μὲν τῶν ἀποῤῥήτων φησί. Θεοῦ δὲ τὰ πρῶτα δημιουργίαν καὶ νόμους ἀγράφους ὑπέθετο τῶν πρὶν ἀνθρώ των τῶν ἐμπολιτευομένων αὐτοῖς· τοὺς νόμους του τους γὰρ διὰ τῶν θείων ἐπτασιῶν τῶν κατὰ δύνα μεν γενομένων αὐτοῖς παρειλήφεσαν. Λαόν γάρ τινα Θεὶς ἐκ τῆς τοῦ Ἀβραὰμ γονῆς ἐξελέξατο, τοῖς ἄλ λοις ἄμικτον διαφόροις τηρήσας προστάγμασιν, ἐξαιρέτως τῆς αὐτοῦ προνοίας ἠξιωμένον, ἅπερ ἐχρῆν δι' αὐτῶν εἰς τὴν τῶν ἑξῆς διδασκαλίαν φυ λάττεσθαι. Δι' αὐτῶν γὰρ ἔδει τὰς τοῦ Θεοῦ διαφόρους οἰκονομίας καὶ τοῖς ὁ ἀνθρώποις βραβεύεσθαι. Χριστὸς γὰρ ἐκ τῶν ὑπὸ νόμον τῷ παντὶ βίῳ πρὸς τὴν σωτηρίαν ἀνέτειλε, παρ' οἷς καὶ προ ὗται τὴν αὐτοῦ παρουσίαν ἐκήρυττον. "Οθεν ἰδίας ἠξιοῦντο προνοίας, ἵνα μὴ τοῖς ἄλλοις ἀναμιχθέντες διαφθοράν ὑπομείνωσιν, ἀλλ' εἰς καιρὸν παραδῶσι τοῖς ἄλλοις τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας τὰ προμηνύματα, καὶ ὅσην ἄνωθεν ὁ Θεὸς ἐπιμέλειαν τῶν ἀνθρώπων περ ποίηται, ὅπως τε διὰ τῆς νομικῆς διατάξεως ἀπὸ τῶν πρὸς ᾽Αβραὰμ ἐπαγγελῶν ἀρξάμενος, εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ παρουσίαν ἐπαιδαγώγησεν ἅπαντας. Τῆς δὲ κατὰ τὴν Παλαιὰν Γραφὴν ἀσαφείας αἰτία μὲν ἡ τῶν παλαιῶν ἀνθρώπων ἀσθένεια δεομένη πρὸς τὴν αὐτῶν ἀξίαν παραπετάσματος. Μωϋσῆς γὰρ οὐκ ἠγνόει· πρὸς αὐτοὺς γὰρ εἶχε τὸ κάλυμμα, ἀλλ' οὐ πρὸς ἑαυτὸν, οὐδὲ μεταστραφείς πρὸς τὸν η Κύριον. Τοιγαροῦν τῶν ἀγνοούντων οὐκ ἦν ἔγκλημα κατ' αὐτῶν. «Εἰ μὴ ἦλθον γάρ, φησὶν ὁ Χριστός, καὶ ἐλάλησα αὐτοῖς, ἁμαρτίαν οὐκ εἶχον. Ἡ δὲ τῆς προφητείας ασάφεια διὰ τῆς ἐκβάσεως ἑρμηνεύεται. Δευτέρα δὲ αἰτία τὸ ἀπὸ τῆς Ἑβραίων εἰς τὴν ἄλλην 1 μεταληφθῆναι φωνὴν, τοῦ Θεοῦ τοῦτο διὰ Πτολεμαίου γενέσθαι πρὸ τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας οικονομήσαντος, ὅτε κοινῇ πᾶσιν ἔμελλεν ἐγνω σθαι τοῖς ἔθνεσιν. Ὅτι δὲ κατὰ θείαν ἐπίπνοιαν ὁ μέγας Μωϋσῆς καὶ τὰ λίαν ἀρχαῖα καὶ τὰ μετὰ τὸ πλεῖστον ἐγίνωσκεν, οὐδεὶς ἀντερεῖ. Θεοῦ γὰρ ἐπι σ' Ν. ἀνόνητον. & ἄλλοις. 1 Ν. Ελλάδα.
col. 29–30page 5 of 244
PG 87:29πνοίᾳ τὸ λανθάνον, εἴτε παρόν, εἴτε φθάσαν, είτε μέλ λον, ἐγνώρισεν. Ἐπειδὴ δὲ κόσμου γένεσις ἡμῖν τὸ προκείμενο», Ισέον ὅτι τῶν Ἑλλήνων παῖδες συναΐδιον τῷ Θεῷ τὴν κτίσιν εἶναί φασιν· ὕλην γάρ τινα τῷ Θεῷ συν αἴδιον ὑποτίθενται. Μὴ δυνηθέντες γοῦν εὑρεῖν, πὼς ἐκ μηδαμή μηδαμῶς ὄντος ἄν τι γενήσεται, μετρείσθαι τοῦ Θεοῦ τὴν δύναμιν ταῖς οἰκείαις ύπο λαμβάνοντες ἐννοίαις, ἀΐδιον ὕλην ἡμῖν ἀνεπλάσαντο καὶ τὸν Θεὸν ἀεὶ δημιουργὸν εἶναι λέγοντες, ἀεί φατι τὰ δημιουργήματα· καίτοι εἴπερ ἀΐδιος ή ύλη, καὶ ἄτρεπτος· εἰ γὰρ τραπήσεται, κατὰ τὸ ἀΐδιον μόνην δέξεται τὴν τροπήν, οὐκ ἀΐδιος γενομένη, ὅπερ ἀδύ νατον. Αποιος γὰρ οὖσα, καὶ ἄποσος, καὶ ἀνείδεος, κατ' οὐδὲν τούτων τὴν τροπὴν ἐπιδέξεται· ἔσται δὲ καὶ ἴση Θεῷ. 'Αίδιον γὰρ ἀϊδίου τίνι διοίσεις; καὶ πῶς ἔσται τὸ μὲν ποιοῦν, τὸ δὲ γινόμενον; ευτύχημα δὲ τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ τὴν ὕλην εὑρεθῆναι ἡ γὰρ ἂν οὐκ ἐγεγόνει δημιουργός, ἀπορῶν ὅ τι ποιήσεις, καὶ μὴ δυνάμενος ἐκ μὴ ὄντων ὑποστῆναι τὰ ὄντα. Πῶς δὲ ξένη οὖσα Θεοῦ καὶ μὴ παρ' αὐτοῦ γενομένη, τῶν εἰδῶν τῶν ἐξ αὐτοῦ γέγονε δεκτική; Ποία γὰρ οἰκειό της, ἢ τίς ἡ πρὸς τὰ εἴδη συγγένεια, τῶν μὲν ἐκ Θεοῦ, τῆς δὲ (μή;) Πῶς δὲ τὰ εἴδη ἐκ μὴ ὄντων ποιῶν, ὁ δὴ καὶ κρείττονα, τὴν ὕλην οὖσαν χείρω, ποιεῖν οὐκ ἠδύνατο; ᾿Αλλὰ τί τὰ εἴδη φημί; τάς νος μὰς γὰρ οὐσίας καὶ παντελῶς ἀσωμάτους καὶ τὴν ψυχὴν τὴν ἡμετέραν πῶς ἐκ μὴ ὄντων παρήγαγε; Τούτων γὰρ ἐκ τῶν σωμάτων ἀφηρημένων, οὐδέν ἐστι τὸ λειπόμενον. Καίτοι τὸν ὄγκον τοῖς εἴδεσιν ἐκ τῶν ὑποκειμένων ἴσμεν ἀεὶ χορηγούμενον, ἐν οἷς τὴν ὕλην συμβαίνει συννοείσθαι τοῖς εἴδεσι. Πῶς δὲ καὶ ὁ κόσμος τῷ Θεῷ συναΐδιος; ἔσται γὰρ ἀνάγκῃ φύσεως, οὐ βουλήσει, τὸ εἶναι λαγών. Ποίαν δὲ χάριν ὁμολογήσει Θεῷ τὰ τούτου δημιουργήματα, παρὰ μὴ βουλομένου γενόμενα δι' ανάγκην τῆς φύσεως; Εἴπερ ἐπειδήπερ ἐστὶ δημιουργός, πάντως ὑπῆρχε τὸ δημιούργημα, μὴ δυναμένου τοῦ Θεοῦ τὰς ποιητικὰς ἐπέχειν ὁρμάς. Εἰ δὲ τοῦτο, πως ποιῶν ἐπαύσατο, καὶ μὴ καθεκάστην κόσμου; δη μιουργεῖ; Πῶς δὲ οὐκ ἔσται συμπληρωτικά τα ποιήματα τῆς θείας ουσίας, εἴ γε τούτων οὐκ ὄντων, οὐκ ἔσται φύσει δημιουργός; Πῶς δὲ οὐ τοῦ Δη
col. 31–32page 6 of 244
PG 87:31νοιαν προταττομένην τοῦ κόσμου ἐξ ἧς ὁ κόσμος ἐγένετο τῷ Θεῷ συναΐδιος; Πῶς δὲ εἰ τὰ ἁπλᾶ τῶν συνθέτων πρεσβύτερα, ἅμα δὲ Θεὸς, ἅμα κόσμος σύνθετος ἦν, οὐ καὶ τοῦ Θεοῦ ταῦτα πάντως ἐπισ νοίᾳ πρεσβύτερα τοῦ τοῖς συνθέτοις συναϊδίου τυγ χάνοντος; Πῶς δὲ τοῦ κόσμου τὰ εἴδη συνεμετρήθη τῇ ὕλῃ; ἢ γὰρ κατὰ τύχην τοσαύτην εὗρε Θεὸς ὕλην ὅσην ηδύνατο κοσμοποιεῖν, καὶ συνεπερατοῦτο ταί τῇ τοῦ δημιουργοῦντος ἡ δύναμις, ὅπερ αϊδίων ἀλλά τριον ἢ πλείονα ταύτην τῆς ἰδίας εὗρε δυνάμεως, καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν τῆς ὕλης τὸ πλῆθος νε νίκηκεν, εἴ γε πλῆθος προσῆκεν εἰπεῖν ἐπὶ τῆς νέα ῳ ληπτῆς λογισμῷ, καθά φασιν οἱ σοφοί. Καὶ λοι πὸν ἐξ ἀνάγκης τὸ μὲν ἐδημιούργησεν αὐτῆς ὁ Θεὸς μιουργοῦ πρεσβυτέραν ἀνάγκη τὴν ὕλην νοεῖν, ἐπίσ πρὸς τὴν δύναμιν εἶχεν ἀρκέσασαν. Τὸ δὲ ἀφῆκεν ἀδημιούργητον ἀπορίᾳ δυνάμεως. Η ταύτην εὑρὼν ἐλάττω, τὸ πλεονάζον τῆς ἑαυτοῦ ἡ δυνάμεως ἄκων ἐπέσχε, πρὸς τὴν λοιπὴν δημιουργίαν μηδὲν εὑρὼν ὑποκείμενον. Εἰ δὲ μέρος ἐπέσχε τῆς δυνάμεως, καὶ τὸ πᾶν ἐπέχειν ἡδύνατο καὶ μὴ συναΐδιον ὑποστῆσαι τὸν κόσμον. Τὸν αὐτὸν δὲ λόγον ἐπὶ τοῦ κόσμου πάλιν σκοπήσωμεν· ἡ γὰρ σύμμετρον εὗρε τὴν ὕλην τῷ τοῦ κόσμου μεγέθει, ὅτε τοῦτον κατασκευάζειν ἠβούλετο, ἢ πλείω τῆς χρείας, ἢ πάλιν ἐλάττονα· καὶ εἰ μὲν ἐλάττω, πόθεν λοιπὸν ἐγένετο; Εἰ δὲ πλείω, ἔμεινε τὸ πλεονάσαν ἀκόσμητον ὥσπερ ἕτερον ἀναμένον δημιουργόν. Εἰ δὲ σύμμετρον, τύχησις πρὸ Θεοῦ τὸ μέτρον αὐτῷ καὶ πρὸς χρείαν τοῦ κόσμου καὶ πρὸς τὴν ἰδίαν παρεσκεύασε δύναμιν. Πῶς δὲ οὐ πέρας ἐδέξατο συμμετρηθεῖσα τῷ κόσ μῳ; ὅπερ αὐτῆς ἀλλότριον, εἴπερ ἐστὶν ἀΐδιος καὶ ἀσώματος· Πῶς δὲ γέγονεν ὁ κόσμος εἴπερ ἐστὶ συναΐδιος; Τὸ γὰρ ἄχρονον ἄκτιστον, τὸ δὲ ἄκτιστον ἄναρχον· Θεὸς δὲ μόνος τὸ ἄναρχον, καθ' ὅ τι δ' ἂν λάβῃς σημαινόμενον τὴν ἀρχὴν, εἴτε κατ' αἰτίαν, εἴτε κατά χρόνον· & δὴ μόνῳ τῷ ἀϊδίῳ συμ βέβηκεν. Πῶς δὲ οὐ πατὴρ μᾶλλον, ἢ τοῦ κόσμου δημιουργὸς ὁ Θεός; γεννῶν αὐτὸν ὡς ἥλιος τὴν αὐτ γήν, ἀλλ' οὐχ ὡς πόλιν οἰκιστὴς ἐργαζόμενος. Εἰ γὰρ καὶ τῷ Θεῷ δυνατὸν ἀεὶ ποιεῖν, ἀλλ' οὐκ ἠδύ νατό τι γεννητὸν ἀεὶ εἶναι καὶ συμπαρεκτείνεσθαι τῇ τοῦ ποιοῦντος ἀϊδιότητι. "Αλλως τε καὶ ὁ εἰπὼν, δημιουργόν, οὐχ ἅμα συνειτάξει δημιουργίαν. Οὐ Η ὑπὸ τήν.
col. 33–34page 7 of 244
PG 87:33γὰρ τῷ οἰκοδόμῳ συνυπάρχει τὸ οἰκοδόμημα, οὐδὲ τῷ ναυπηγῷ τὸ σκάφος. Ἡ μὲν γὰρ δημιουργία ἐν τῷ δημιουργῷ τὸ δὲ δημιούργημα μετὰ τὴν της μιουργόν. Εἰ ἅμα κόσμος καὶ οὐδὲν καινὸν, ἅμα τῷ κόσμῳ κακία· εἰ δὲ τοῦτο, ἅμα Θεῷ ἡ κακία· καὶ ἡ ἄναρχος αὕτη παντελῶς, ἢ ἐξ αὐτοῦ. ῎Αμφω δὲ ἄτοπα. Εἰ ἅμα Θεὸς ἅμα κόσμος, ἅμα Θεὸς καὶ δαίμονες πονηροί. Καὶ εἰ μὲν οὐσιώδης αὐτῶν ἡ κακία, πόθεν; οὐ γὰρ ἀρχαία. Εἰ δὲ ἐπίκτητος, δεῖ προϋπάρχειν τῆς κακίας τοὺς ἐκείνης μετέχον.. τας· καίτοι ἅμα κόσμος ἅμα κακία προείρητο κατ' αὐτούς. Εἰ ἅμα Θεός ἅμα κόσμος, ἅμα ἁπλᾶ ἅμα σύνθετα· καὶ πῶς ἐξ ἐκείνων ταῦτα, ἅμα τὰ δυ νάμει ἅμα τὰ ἐνεργεία, ἅμα ἀτελῆ ἅμα τέλεια τα ἐξ ἀτελῶν πεφυκότα τελειοῦσθαι οἷον ἄνδρες ἐκ παίδων, καρποὶ ἀπὸ σπερμάτων, αὐξήσεις ἀπὸ β μειώσεων· ἅμα ἥλιος ὁ τελειῶν τὰ ἐκ γῆς, ὡς φα σιν, ἅμα πάντα τὰ κατὰ μέρος γεννώμενα κατά διαδοχὴν, ἵνα μηδὲν ἔχῃ Θεὸς δυνάμει· λόγους μὲν αὐτῶν ἔχων, οὐχ ἅμα δὲ δημιουργῶν τὰ καθ᾽ ἕκα στον ἔστοι δὲ καὶ ἅμα Θεὸς ἅμα κρίσις, εἴ γε κρί σεως τὸ δεσμεῖσθαι τοῖς σώμασι· καὶ ἔσται πρὸ τοῦ κόσμου ἡ κρίσις. Εἰ ἅμα Θεὸς ἄμα κόσμος, ού δὲν καινὸν ἐν τῷ κόσμῳ, τῆς εἶμαρμένης καθ' ἑαυ τὴν προνοία συμπεπλεγμένης, καὶ τῶν ἀποκαταστάσεων ἀεὶ γινομένων, καὶ μηδὲν εἰκὸς ἢ ἐκπεριόδων ἀπα ραλλάκτως καὶ γέγονε καὶ γενήσεται· τοῦτον νεώτε μον εἶναί φασιν, εἰ ἅμα Θεὸς, ἅμα τὰ πάντα ὁμοῦ. Οὐκοῦν εἰκότως ὁ Μωϋσῆς τοὺς ἐκείνων (α) ὔθλους καὶ τὰς ἀσεβεῖς καὶ θεομάχους εννοίας καταλιπών, Ἐν ἀρχῇ, φησὶν, ὁ Θεὸς ἐποίησε τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν.» Αλλὰ γὰρ ἔτι, πρίν τι κατὰ μέρος είν πεῖν, τοσοῦτον ἐπισημήνασθαι χρή, ὡς οὐ πάσης δημιουργίας μνήμην ή συγγραφεύς ἡμῖν ἐποιήσατο, οὔτε γὰρ ἀγγέλους, οὔτε νοεράς δυνάμεις ὠνόμασεν. Οἱ μέν φασι τῷ πρεσβυτέρας ἐκτίσθαι τοῦδε τοῦ κόσμου, οἱ δὲ τῷ συνεκτίσθαι τῷ κόσμῳ πᾶν νοητόν τε καὶ αἰσθητόν. "Αμα γὰρ τῷ τοὺς ἀγγέλους οὐ ρανῷ περιέχοντι, καὶ τοὺς ὑπ' αὐτοῦ περιεχομένους συνεισήχθαί φασιν. Ωσπερ γὰρ οὐκ ὀνομάτας, αέρα καὶ πῦρ τοῖς ἄκροις τὰ μέσα κα * μηδικής, κ. Γ. Ν. τὰ ἴσως μεταξύ. ΝΟΤΑ. (α) Εκείνων. τοὺς τῶν Ἑλλήνων παῖδας,
col. 35–36page 8 of 244
Caput Primum
PG 87:35σθαι παρέσχε τῷ περιέχοντι. Τί δή τούτου γέγονε αἴτιον; Εἰ γὰρ ἀπὸ καλλονῆς κτισμάτων ὁ δημιουργὸς θεωρεῖται, κρείττους δὲ τῶν ὀρωμένων κτισμά των οἱ ἄγγελοι, πῶς οὐ τὴν τούτων μᾶλλον ἐχρῆ παραστῆσαι δημιουργίαν; "Αρ' οὖν ὡς ἀγενήτων τὴ μνήμην παρέδραμεν; Απογε, ἔσται γὰρ οὕτως ἀγέ νητα καὶ τὰ ἐσιγημένα στοιχεῖα. ᾿Αλλὰ γὰρ τοῖς Ιουδαίοις συνεψελλίζετο, ἐκεῖνα λέγων ὧν τέως ἀκούειν ἐδύναντο. Καθάπερ γὰρ παίδων διδάσκαλος τὰ πρῶτα τούτοις στοιχεία παρέδωκεν, εἰδὼς ὡς ταῦτα μαθόντας ἕτεροι διδάσκαλοι διαδέξονται παρα διδόντες τα τελειότερα. Ήμελλον γὰρ τοῖς αἰσθητοῖς ὥσπερ ὑποβάθρα χρησάμενοι, δύνασθαί τι καὶ περὶ τῶν ὑψηλοτέρων ἀκούειν. "Οθεν Δαβὶδ ὡς ἄν τις δια δάσκαλος παρὰ διδασκάλου λαβὼν τὸν λαόν, ο Δι νεῖτε, φησί, τὸν Κύριον ἐκ τῶν οὐρανῶν, αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν τοῖς ὑψίστοις, αἰνεῖτε αὐτὸν, πάντες ἄγγελοι αὐτοῦ, αἰνεῖτε αὐτὴν πᾶσαι αἱ Δυνάμεις αὐτοῦ, ὅτι αὐτὸς εἶπεν, καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. ὁ Ἔτι δὲ καὶ ὁ μέγας Παυλός φησιν Ὅτι ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα, εἴτε ὁρατὰ εἴτε αόρατα.» Τὸ γὰρ εἰρημένον τῷ Ἰως, ο Ότε ἐγενήθησαν ἄστρα, ήνεσαν με μεγάλη φωνῇ πάντες άγγε νοί μου, κ οὐ παρίστησι σαφῶς πρὸ οὐρανοῦ καὶ γῆς γεγονέναι. Τὰ γὰρ ἄστρα κατὰ τὴν τρίτην ἡμέ σαν ἐγένετο. Τούτων ἡμῖν ἀναγκαίως προλελεγμένων, χωρητέον ἐπὶ τὴν κατὰ μέρος ἐξήγησιν, Θεοῦ τὸ δύνασθαι πρυτανεύοντος. συνείληφεν, οὕτως οὐκ ὀνομάσας ἀγγέλους συννοεί ΠΟΛ ν ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΠΡΩΤΟΝ. Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Η ἀρχὴν λέγει χρόνον· ἐκ τούτου γάρ ήρξατο τῶν γεγονότων ὁ χρόνος καὶ τὴν πρώτην ἔλαβε ποίησιν, οἷόν ἐστι καὶ τό • Αρχὴ ὁδοῦ ἀγα θῆς ποιεῖν δίκαια· ν ἀπὸ δικαίων γὰρ πράξεων ἐπὶ τον μακάριον βίον κινούμεθα. Κἂν γὰρ ἀναποδίσης ἀπὸ τῶν μετὰ ταῦτα χρόνων, τοῦτον πέρας εὑρήσεις ἐξ οὗ καὶ τὴν ἀρχὴν ἐποιήσατο. "Η ὅτι ἀρξάμενος ὁ Θεός δημιουργεῖν ταῦτα πρῶτα πεποίηκεν, ὥσπερ ὁ Τοῖς Ἰουδαίοις. Αἰνεῖτε. (α) Οὐ παρίστησι. μια τρίτην ἡμέραν τετάρ την, ἐποίουν ἄστρα, ᾔνεσάν με πάντες ἄγγελοί μου. ἀρχῆς Τὸ δὲ Ἑβραϊκὸν τὸ ἐποίησε σημαίνει καὶ τὸ ἔκτισεν, καὶ τὸ ἀνέδειξεν, ὅπερ ἔοικε μᾶλλον δηλοῦν ἡ Γραφὴ ὡς ἐξ οὐκ ὄντων ἀνα έδειξε, Θαυμαστὸν δὲ, πῶς πρῶτον ἐποίησε τὸν οὐρανὸν, εἶτα τὴν γῆν, πρῶ τον τὸν ὄροφον, εἶτα τὸ ἔδαφος,
col. 37–38page 9 of 244
PG 87:37ἀρχὴ οἰκοδομεῖν ἀρχόμενος πρῶτον ποιεῖ τὸ θεμέλιον. "Η ἀρχὴν τοῦ κόσμου φησὶ τὴν τοῦ Ποιήσαντος τέχνην ἀρχὴ γὰρ τεχνικῶν ἔργων ἡ τέχνη, ὡς ἡ σοφία τοῦ Βεσελεήλ τοῦ περὶ τὴν σκηνὴν κόσμου. Η Ἐν ἀρχῇ φησι τὸ πρὸς τέλος ἀγαθὸν γεγονέναι σημαίνων είχε παιδευτήριόν ἐστι ψυχῶν, ὡς ἐλεημοσύνης ἀρ χὴν τοῦ Θεοῦ λέγομεν τὴν ἀποδοχὴν, καὶ τὴν ἐκεῖθεν μακαριότητα. Ισως δὲ ἀρχὴν τὸ ἄχρονον καὶ τὸ ἀκαριαῖον ἐκάλεσε της δημιουργίας. Ως γὰρ ἀρχή ἐξ οὐχ ὁδὸς, ἀμερής γὰρ ἡ ἀρχὴ· οὐδὲ τοῦ χρόνου ἡ ἀρχὴ χρόνος. Εἰ γὰρ χρόνος εἰς τὰ τοῦ χρόνου διαιρεθήσεται μέρη, καὶ ἕξει πάλιν ἀρχὴν, καὶ τοῦτο ἐπ' ἄπειρον· ἀρχὴν δὲ ἀρχῆς προσεπινοεῖν ἄγαν ἀλόγιστον. Δηλοῖ οὖν ὡς ἅμα δὲ Θεὸς ἠβουλήθη καὶ γέγονε τα γενόμενα. Σημαίνει δέ ποτε τὸ τῆς ἀρχῆς ὄνομα τὴν βασιλείαν, ἵνα ἡ καὶ ἐνταῦθα ὅτι α σιλεὺς ὢν καὶ ἐξουσιαστής πεποίηκε τοῖς τὸ πᾶν ούκ ἀλλαχόθεν τὴν ὕλην λαβὼν, ἀλλ᾽ ἅμα τοῖς εἴδεσι καὶ τὴν ὑποκειμένην ύλην εἰς τὸ εἶναι παρήγαγεν. Ἐν δὲ τῷ Εβραϊκῷ ἡ ἀρχὴ κεφαλὴν σημαίνει καὶ δύναται ούτ ρανὸν καὶ τὴν γῆν πρῶτα ὄντα τῶν όρωμένων δημιουργήματα κεφαλὴν καλεῖν, ὥσπερ κεφαλὴ σώματος οὐ τῇ θέσει μόνον, ἀλλὰ καὶ τῇ αἰσθήσει καὶ τῇ ζωῇ ἡγεμονικώτερα. Τῆς μὲν οὖν κτίσεως ὁ Μωϋσῆς λέ γει τὰ πρῶτα γεγονότα, τὸν δὲ ποιήσαντα πρὸ πάνε των ηβουλήθη νοεῖσθαι τῶν γεγονότων, οὐ μετρικῷ τον διαστήματι προϋπάρχοντα. Οὐ δυνατὸν γὰρ ἀἰδίῳ μετρηθῆναι τὴν ὕπαρξιν. Εδιδάχθη δὲ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀἴδιον, ἐν Χωρὶς εἰπόντος αὐτῷ·. Ἐγὼ εἰμὶ ὁ ὤν, ο μεθ' δ τὴν παροῦσαν γραφήν παρεστήσατο. Μὴ μαθὼν γὰρ τὸν Θεόν, πῶς ἂν ἔφη τοῦ παντὸς δημιουργόν; ἢ πῶς τοὺς ἀγνοοῦντας ἐδίδασκεν ὅτι ἐποίησεν ὁ Θεός; Νῦν δὲ ὡς εἰδόσι, φησίν, ὡς ὁ θεὸς ἐν ἔγνωτε δι' ἐμοῦ ὡς ἀϊδιός ἐστιν, ὡς ὤν, ὡς μόνος, οὗτος δόξαν (ῇ αὐτῷ τὸν οὐρανὸν ἐποίησε καὶ τὴν γῆν. Καὶ τὸν χρόνον δὲ ἡμῖν μετά πάσης ἀριθμεῖ τῆς ἀκριβείας, ὡς ἂν γνοίημεν τοῦ τε Θεοῦ τὸ ἀπε φιόριστον, καὶ τῆς κτίσεως τὸ περιωρισμένον, τὸν χρόνον ἔχοντες, ἀφ' οὗ τοῦ εἶναι εἴληφε τὴν ἀρχήν. Όθεν, ἐποίησε, φησίν, καὶ οὐκ, ν, ὅπερ ἐπὶ τοῦ Θεού Λόγου φησὶν ὁ Ἰωάννης. Αἰδίοις μὲν γάρ ἁρμόττει τὸ ἦν, κτίσματι δὲ τὸ ἐγένετο. "Οθεν περὶ τοῦ Βαπτιστοῦ προϊών φησίν· «Εγένετο ἄνθρωπος ἀπεσταλμένος ὑπὸ Θεοῦ •, Εἰ δὲ προϊόν φησιν ἡ Μωϋσῆς. Ἡ δὲ γῆ ἣν ἀόρατος, ο θαυμαστὸν οὐ δέν· ἦν γὰρ γενομένη· μετὰ γὰρ τὸ ἐποίησε, φη σὲ τὸν ἦν ἀόρατος. Τὸ δὲ Ἑβραϊκὸν τὸ ἐποίησε σημαίνει καὶ τὸ ἔκτισεν καὶ τὸ ἀνέδειξεν, ὅπερ έκανε μάλλον δηλοῦν ἡ Γραφή, ὡς ἐξ οὐκ ὄντων ἀν ἔδειξε. Τὸ γὰρ ἐποίησεν ἐπειδὴ λέγεται καὶ ἐπὶ τῶν Εκ τινος γιγνομένων, οἷον ὅτι ἐκ σιδήρου δρέπανον ἢ τι τοιοῦτον ὁ τεχνίτης ἐποίησε, δέδωκέ τισι λαβὴν τοῦ λέγειν, ὡς Μωϋσῆς ἐξ Αἰγυπτίων μαθὼν ἐξ ὕλης προϋποκειμένης γεγονέναι τὸ πᾶν, εἰκότως εἶπεν ἐποίησεν· ὧν ἀγνοοῦντες τὴν συκοφαντίαν οἱ ἑρμη ἐγένετο Εγένετο Δόξαν αὐτῷ. τον δόξαν
col. 39–40page 10 of 244
PG 87:39νεύσαντες, ἐποίησεν, εἶπαν. Δέον εἰπεῖν τὸ ἀνέδειξων ὅπερ εἰκὸς εἰπεῖν Μωϋσέα πρὸς τοὺς τὴν ὕλην εἰσα άγοντας ἀνθιστάμενον· ὡς γὰρ μή. προϋπάρχει, εἰδὼς ἀντὶ ὕλης οὐρανὸν καὶ γῆν καὶ τὴν ἄθυς τον προγεγονότα λαβὼν, τὴν ἐξ αὐτῶν εἰσηγήσατο διακόσμησιν. Τοιγαροῦν ἡ πρώτη ἡμέρα πολύ διαφέρει τῶν ἄλλων τῶν μετ' αὐτήν· ἐν ταύτῃ μὲν γὰρ τὰ γενόμενα ἐκ μὴ ὄντων ἐποίησεν ὁ Θεὸς, ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων οὐδὲν ἐξ οὐκ ὄντων ἐποίησεν, ἀλλ' ἐξ ὧν κατὰ τὴν πρώτην εἰργάσατο. Θαυμαστὸν δὲ πῶς πρώτ τον ἐποίησε τὸν οὐρανὸν, εἶτα τὴν γῆν, πρῶτον τὸν δροφον, εἶτα τὸ ἔδαφος. Αλλ' οὐ παράδοξον· οὐ γὰρ ἀνάγκῃ φύσεως ὑπόκειται, οὐδὲ ἀκολουθία τέχνης δουλεύει. Τὸν δὲ τοσοῦτον οὐρανὸν τὸν μέγαν τε καὶ φαιδρὸν καὶ διαρκὴ καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἑστηκότα χρόνον ὁ Θεὸς ὡσανεὶ παίζων τις καλύβην ποιήσειεν, οὕτω μετ᾿ εὐκολίας ἐποίησε. Καὶ τοῦτο ἐμφαίνων Ησαΐας ἔλεγεν·. Ο στήσας τὸν οὐρανὸν ὡσεὶ καμάραν, καὶ διατείνας αὐτὸν ὡς σκηνὴν ἐπὶ τῆς γῆς. Ἐκ τούτου δὲ τοῦ ῥητοῦ τινες, μᾶλλον δὲ οἱ πλείους ἡμισφαίριου εἶναι τὸν οὐρανὸν ἀπεφήναντο, ἄλλων αὐτὸν σφαῖραν ὑποθεμένων. Περὶ δὲ τοῦ σχήματος αὐτοῦ καὶ τῆς στά σεώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος ο Καὶ σκηνῆς τῆς ἀλη θινῆς, ἣν ἔπηξεν ὁ Κύριος καὶ οὐκ ἄνθρωπος. Ποῦ τοί νυν οἱ λέγοντες δονεῖσθαι τὸν οὐρανὸν, καὶ σφαιροειδή τοῦτον ἀποφαινόμενοι; τούτων γὰρ ἑκάτερον ἐν τοῖς εἰρημένοι; ἀνήρηται. "Οτι δὲ ἀρχὴν ἔχει καὶ τέλος οἱ προφῆται σημαίνουσι, λεγούσης τῆς Γραφῆς Ὁ ἥλιοςἐξῆλθεν ἐπὶ τὴν γῆν, ἀλλ' οὐκ, ἀνῆλθε. Καὶ πάλιν «Απ᾿ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἡ ἔξοδος αὐτοῦ, ούχ, ἢ άνοδος. Η σφαίρα δὲ ἄκρον οὐκ ἔχει. Καὶ ὁ Σωτὴρ δὲ φησιν Ὅταν ἔλθῃ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ, ἀποστελεῖ τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ μετὰ σάλπιγγος καὶ φωνῆς μεγάλης, καὶ συνάξουσι τοὺς ἐκλε ". κτούς μου ἀπ᾿ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἕως ἄκρου αὐτοῦ. Καὶ Μωϋσῆς δέ φησιν· ᾿Απὸ τῆς ἡμέρας ἧς ἔκτι σεν ὁ Θεὸς ἄνθρωπον ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ. Καὶ Ἡσαΐας· ο Κύριος Σαβαώθ ἐντέταλ ● ται έθνει ὁπλομάχῳ ἔρχεσθαι ἐκ γῆς πόῤῥω ἀπ᾿ ἄκρου ". › θεμελίου οὐρανοῦ.. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ ἔμψυχος, κἂν ἡ Γραφή πρωσοποποιεῖ τὸν ἅπαντα κόσμον ὑπὲρ τοῦ γενέσθαι τὸν λόγον ἐμφατικώτερον, ποταμούς 'Ησαίας Ο στήσας ὡς καμάραν τὸν οὐρανὸν, καὶ διατείνας ὡς σκηνὴν κατοικεῖν. Καὶ τῆς σκηνής. Ο Σωτήρ φησιν. ὅταν δόξῃ αὐτοῦ Εκλεκτούς μου, αὐτοῦ. Προσωποποιεῖ. 20,: Προσωποποιῖᾳ πάλιν ὁ προφητικὸς κέχρηται λόγος, εἰς πλείονα σαφήνειαν τῶν λε γομένων. Πάλιν δὲ προσωποποιία κεχρημένος ὁ προφήτης, τοῖς περιβόλοις καὶ τῇ πόλει παρακελεύεται, νύκτωρ καὶ μεθ' ἡμέραν δακρύειν, διὰ τὰς παντοδαπάς συμφοράς. Λέ γει δὲ καὶ τὴν ὑπερβολὴν τῶν κακῶν. Ταῦτα δὲ ἔφη, οὐ λογικὴν εἶναι λέγων τὴν ὁρωμένην κτί σιν, ἀλλὰ προσωποποιία χρησάμενος. Τοῦτο γὰρ καὶ τῶν προφητῶν ἴδιον. Καὶ ὁ μὲν ὀλολύζειν λέγει τὰς πίτυς, ὁ δέ γε ἀγαλλιᾶσθαι τὰ ξύλα, καὶ τὰ ὄρη σκόρα ται, καὶ τοὺς ποταμούς κρατεῖν.
col. 41–42page 11 of 244
PG 87:41χερσὶ κροτοῦντας εἰσάγουσα, καὶ βουνοὺς ἀλλομένους, καὶ ὄρη σκιρτώντα, πρὸς τὸ μαθεῖν τῶν ἀγαθῶν τὴν ὑπερβολὴν καὶ τῶν ἀναισθήτων, ὡς εἰπεῖν, καθικνουμένην. Κἀπὶ τῶν δὲ λυπηρῶν πολλάκις τοῦτο ποιεί,: «'',» ΠΟΝ ἄμπελον θρηνοῦσαν εἰσάγουσα, καὶ οἶνον καὶ ὄρη καὶ τὰ φατνώματα ολολύξαντα τοῦ ναοῦ δι' ὑπερβολὴν τῶν κακῶν. Οθεν καὶ ὁ θεῖος ᾿Απόστολος τὴν κτίσιν φησὶ στενάζειν καὶ ὠδίνειν, ἵνα τῶν μελ γόντων ἀγαθῶν ἐνδείξηται τὴν ὑπερβολὴν καὶ τὴν 13. ἐπιθυμίαν τῆς ἀπαλλαγῆς τῶν κατεχόντων κακῶν. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ ἀἴδιος ὁ οὐρανός· τὸ γὰρ ἀΐδιον, ἀσώ- " ματόν τε καὶ ἀσχημάτιστον καὶ ἀσύνθετον καὶ ἀπε- ‹ ρίγραφον. Ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος. Αόρατόν φησιν οὐχ ὡς μὴ πεφυκυίαν ὁρᾶσθαι, ἀλλ' ὡς ὁρατὴν μὲν φύσει, κρυπτομένην δὲ τοῖς ὕδα σιν. Ην γοῦν ἀέρατος, τοῦτ' ἔστιν ἀκόσμητος καὶ οὔπω θέας ἀξία. Ο γὰρ ᾿Ακύλας ἀντὶ τοῦ ἀέρα τος εἶπε κενή, τοῦτ' ἔστι κόσμου παντὸς ἐστερημένη, ὅσος ἐν φυτοῖς ὁρᾶται καὶ ποταμοῖς καὶ πηγαῖς. Τσιγαροῦν φησὶν ἡ Γραφή περί τινος εὐπρεποῦς καὶ ἀνδρείου· Οὐχ οὗτος, φησὶν, ἐπάταξε τὸν ἄνδρα τὸν Αἰγύπτιον ἄνδρα ὁρατόν;» τουτέστι θαυμαστὸν καὶ ἄξιον θέας· ἄλλως γὰρ πάντες ἐσμὲν ὁρατοί, ἵνα ᾖ [τά] αὐτὸ τὸ ἀόρατος τῷ ἀκατασκεύαστος. Οὐδὲ γὰρ ὕλην τινά φησιν ἐστερημένην εἰδῶν, καὶ τῆς ἐκ τούτων κατασκευῆς· ἡ γὰρ ἂν καὶ τὸν οὐρανὸν εἶπεν ἑκατασκεύαστον, εἴπερ ἐξ ὕλης πάντα πεποίηκε, καὶ οὐδ' ἂν εἶπε τὸν μὲν οὐρανὸν, τὴν δὲ γῆν. Πλὴν εἰ μὴ λέγοιεν ὡς ύλας δύο πεποίηκεν. Οὐκοῦν δεῖ καὶ τὸν είμενον εἰδοποιηθῆναι ὥσπερ τὴν γῆν. Ὁ δὲ θεομά γος Μάνης τὸ ἦν φησι δηλοῦν τὸ τῆς ὕλης ἀγένητον. Καίτοι πρόκειται τοῦ ἦν τὸ ἐποίησεν· ἄλλως τε οὐδὲ τὸ ἦν ἀεὶ δηλοῖ τὸ ἀΐδιον, ὡς τό· «Ην ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος εὐγενὴς τῶν ἀφ' ἡλίου ἀνατολῶν. Ὁ Ἴσως δὲ καὶ ἀόρατόν φησιν, ἐπεὶ οὔπω ἦν ταύτης θεατής ἄνθρωπος, εἰ δὲ καὶ ἦν, οὔπω τὸ φῶς ἐγεγένητο. Ότι δὲ τὸ ἀκατασκεύαστον τὸ ἀκόσμητον δηλοῖ, δῆλον ἐξ ὧν ἑτέρωθί φησι· «Ποιῶν βέλτιον κατεσκεύασά σε ὡς πηλὸν κεραμέως.» Ως γὰρ ὁ κεραμεὺς πηλὸν ἀξιακόσμητον εἰς ὅ τι βούλεται μεταρυθμίζει σκεῦος, οὕτω καγώ σε πηλὸν ἐκ γῆς λαβὼν, ἐπὶ τὸ βέλτιον Ι, Αόρατόν φησιν. &ύρατος κενή, νωμα καὶ οὐδέν. Ισως δὲ κα'. μ.
col. 43–44page 12 of 244
PG 87:4319, ο μετεσκεύασα, ὡς ἀνθρώποις ἀδύνατον λέγειν οἷος ἐξ οἷου γεγένησαι. Τίνος δὲ ἕνεκα τὸν μὲν οὔτ ρανὸν ἀπαρτισθέντα παρήγαγε, τὴν δὲ γῆν κατά μια κρὸν αὐτὸν τεχνιτεύειν φησὶν ἡ Γραφή; ἵνα ἐν τῷ κρείττονι στοιχείῳ μαθὼν αὐτοῦ τὴν δύναμιν, πληροφορηθῇς ὅτι καὶ ταύτην ἠδύνατο καθάπερ ἐκεῖνον ἀπηρτισμένην παραγαγεῖν. Διὰ σὲ δὲ καὶ τὴν σωτη ρίαν τὴν σὴν ἀκατάσκευος γέγονε· κοινὴ γὰρ τρά πεζα καὶ πατρὶς καὶ τροφὸς καὶ μήτηρ ἁπάντων ἐστὶ καὶ πόλις καὶ τάφος κοινός. Ινα οὖν μή (ο) τὸ τῆς χρείας ἀναγκαῖον θαυμάζων θεοποιήσῃς αὐτὴν, δείκνυσί σοι ταύτην ἀδιατύπωτόν τε καὶ ἀκαλλή. Καὶ γὰρ οὕτω τὴν ἀσθένειαν ὁρῶντες, τὸν καὶ παραγαγόντα καὶ κοσμήσαντα ταύτην θαυμάζομεν. Καὶ σκότος ἦν ἐπάνω τῆς ἀβύσσου. Μακρὰ λη ροῦσιν οἱ τοῦ κακοῦ φύσιν ἀγένητον ἐκ τούτων εἰσ άγοντες, διά τε τοῦ ἦν καὶ τοῦ μὴ γένεσιν σκότους εἰπεῖν τὴν Γραφήν. Ἀλλὰ περὶ μὲν τοῦ ἦν, εἴρηται τὰ προσήκοντα. Γένεσιν δὲ πράγματος ἀνυποστάτου πῶς εἶχεν εἰπεῖν ἡ Γραφή; Στέρησις γάρ ἐστι τοῦ φωτός, οὗ μήπω γενομένου, τῶν σωμάτων ἡ φύσις τὸ αὐτὲς οἴκοθεν οὐκ ἔχουσα, πάντως ἀφώτιστος ἦν ὅθεν καὶ ἀὴρ καὶ ὕδωρ ἦν σκοτεινόν. Καὶ πῶς γὰρ δυνατὸν φύσιν ἐναντίαν εἶναι Θεῷ; ἢ γὰρ ἴση τὴν δύο ναμιν, ἢ χείρων, ἢ κρείττων· ἀλλ᾽ εἰ μὲν ἴση, ἀδιάκριτος ἡ μάχη, καὶ οὐδὲν δράσει θάτερον ἐμπο δὼν ἔχον τὸ ἕτερον· εἰ δὲ χείρων, πῶς οὐ κεκώλυκεν; οὐ γὰρ ἔστι λέγειν ὡς ἀνὰ μέρος κρατεῖ καὶ κρατεῖται. Τοῦτο γὰρ δείκνυσι, ποτὲ μὲν ἀσθενεῖν, ποτὲ δὲ Ο φώννυσθαι τούτων ἑκάτερον· ὅπερ ἀϊδίων ἀλλότριον. Πῶς δὲ ἀλλήλαις σύνεισιν ἐναντίαι τυγχάνουσαι; ἢ ἔστι τι τὸ διορίζον; καὶ πότερον ἴσον, ἢ χεῖρον, ἢ κρεῖττον; ταῦτα γὰρ τοῖς πρόσθεν συμβήσεται. "Η πῶς συνῆλθεν ἀλλήλοις τὰ τούτων δημιουργήματα; τὰ γὰρ ἐξ ἐναντίων καὶ πολεμίων, ἐναντία τε καὶ πολέμια. Συνυπάρξαι δὲ ἐναντία, λίαν ἀδύνατον. Πως δὲ πείσεται παρὰ τῶν ἀλλήλων ἀεί; διὰ ταῦτα γὰρ ἀπαθῆ τε καὶ ἄτρεπτα. Πῶς δὲ ἐναντία οὐχ ὑπὸ ἕν γένος, ὅπερ κρεῖττόν ἐστι τῶν εἰδῶν, καὶ κατὰ τὸ γένος πάντως καθέστηκε συγγενές; οὐκ ἄρα παντελῶς ἐναντία· πῶς δὲ ἐναντία, μὴ ποιότητες; οὐσίας γὰρ οὐδὲν ἐναντίον. Πολλὰ λέγειν εἶχον εἰ τοῦτο εν τὸ προκείμενον. (ι) Τίνος δὲ ἔνεκα. Τίνος ἕνεκεν, εἰπέ μοι, τὸν μὲν οὐρανὸν φαιδρὸν καὶ ἀπηρτισμένον παρήγαγε, τὴν δὲ γῆν ἀμόρφωτον ἔδειξεν; Τράπεζα. Ἐξ αὐτῆς (γῆς) τρεφόμεθα, καὶ τῶν μυ ρίων ἀγαθῶν δι' αὐτῆς ἀπολαύομεν. (ο) [να οὖν μή. Ἵνα μὴ διὰ τὸ τῆς χρείας ἀναγκαῖον ὑπὲρ τὴν ἀξίαν αὐτὴν τιμήσῃ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, δείκνυσί σοι αὐτὴν πρότερον ἀμόρφωτον καὶ ἀδιατύπωτον· ἵνα μὴ τῇ φύσει τῆς γῆς τὰς ἐξ αὐτῆς εὐεργεσίας λογίσῃ, ἀλλὰ τῷ ταύτην ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παραγαγόντι.
col. 45–46page 13 of 244
PG 87:45Αἰτία δὲ τοῦ ἀοράτου τῆς γῆς, τὸ ἐπικεῖσθαι τὴν ἄβυσσον· ἄβυσσος δὲ πλῆθος ὑδάτων, δυσέφικτον ἔχον τὸ πέρας ἐπὶ τὰ κάτω. Διὰ τὸ πλεῖστον οὖν βά θος καὶ τὸ μήπω γεγονέναι τὸ φῶς, ἀόρατος ὑπῆρ χενἡ γῆ. Οὐκ ἄρα θαυμαστὸν εἰ πρὸς τὸ φῶς, σκότος οὐδὲ γὰρ ὑπόστασιν κέκτηται, δυνάμει δὲ φωτιστόν ἐστι φωτός παρουσίας δεόμενον. Αήρ γάρ ἐστι δε κτικὸς τοῦ φωτός· οὐ καθὸ ἀήρ σκότος ὑπάρχων, ἐπισυμβαῖνον δὲ τοῦτο λαχών. Δυνάμει τι ὂν, τοῦ κατ' ενέργειαν ἀρχὴ καὶ φίλον ἐστὶ καὶ συγγενές δι' αὐτοῦ τελειούμενον. Τὸ δὲ λέγειν κατὰ τὴν ἀντίσ φραξιν νοητού φωτός γεγονέναι τὸ σκοτὸς, εἰ λόγον εὐπαράδεκτον ἔχει σκοπήσωμεν. Τί γάρ, εἰπέ μοι, τῶν σωμάτων νοητόν φῶς ἀντιφράξαι δυνήσεται; Θεὸς γὰρ τοῦτο καὶ ἡ ἐκεῖθεν τοῖς νοητοῖς χορηγουμένη ζωή τε καὶ ἔλλαμψις. Ἐτόλμησαν δέ τινες εἰ πεῖν ὅτι σκότος ὁ διάβολός ἐστιν, ἄδυσσος οἱ δαίμονες" ὅτε δὲ εἶπεν ὁ Θεὸς, «Γενηθήτω φῶς,» γέγονεν ό Υιός τοῦ Θεοῦ. Καὶ οὐκ αἰσχύνονται τοῦ Υἱοῦ πρεσβύτε μου τὸν διάβολον λέγοντες, καὶ τὸν οὐρανόν τε καὶ τὴν γῆν, δι' οὗ καὶ ταῦτα ἐγένετο. Πλὴν ὅτι γεγονώς ἀγαθὸς ὁ διάβολος ἐξ ἑαυτοῦ προῆλθεν διάβολος. 1 Τῆς δὲ ἀβύσσου, ο εἰπών, συμπεριεχομένης τοῖς γενομένοις ἐμνήσθη, ὡς δηλοῖ τὸ ἄρθρον τὸ τῆς· ὥσπερ καὶ τό, ο Επάνω τοῦ ὕδατος· ἡ διὰ γὰρ τῆς τῶν περιεχόν των δημιουργίας συνεδηλώθη καὶ τὰ περιεχόμενα. Καὶ πνεῦμα Θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος. Ο Οἱ μέν φασι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὅθεν προσκεῖσθαι καὶ τὸ κ Θεοῦ, ὅπερ ἐπὶ μόνου τοῦ ἁγίου Πνεύματος λέγεσθαι. Τοιοῦτόν τι γὰρ ὑποσημαίνειν τὴν τῶν Εβραίων φωνὴν τὸ σἱονεὶ θάλπειν ὄρνιθος δίκην καὶ κινεῖν πρὸς ζωογονίαν τὸ ὕδωρ· ὡς ἂν δειχθῇ τῶν στοιχείων ἡ φύσις μηδὲν οἶκοθεν ἔχουσα πρὸς τὸ ἀμέμ πως τὰς ἰδίας ἐνεργείας ἀποτελεῖν οἷον ζωογονεῖν ἢ θάλπειν· ὅπερ οὐκ ἔσχεν ἡ τῶν Ἑλλήνων διὰ μιᾶς τῆς λέξεως παραστῆσαι φωνή, εἶπε τὸ ἐπεφέρετο, ρήμα θείου Πνεύματος ἄγαν ἀλλότριον· εἰ μή τις ὡς τὸν Κατ ἐξη ὁ Θεὸς καὶ ἀνέβη καὶ περιεπάτει, καὶ τὰ τοι αῦτα, καὶ τοῦτο νοήσειεν. Οἱ δὲ, τοῦτο μὲν ἀπεδοκί μαζαν μὴ γὰρ δεῖν τῇ κτίσει συναριθμεῖσθαι τὸ ἄκτι στον Πνεῦμα δὲ Θεοῦ τὸν ἀέρα σημαίνειν ὑπέλαβον. Καὶ διὰ τί, Θεοῦ; τί γὰρ τῶν λοιπῶν οὐ Θεοῦ; Ἐπειδή τῶν εἰρημένων λεπτότερον, καὶ ἀσωμάτων ἐγγὺς, ἔτι δὲ καὶ κινητικώτερον, πνεῦμα διὰ τοῦτο προσαγορεύεται, δ καὶ τὴν θείαν οὐσίαν ὀνομάζειν οἶδεν ή θεία
col. 47–48page 14 of 244
PG 87:47ταῦτα νομίσωμεν εἶναι, προστέθεικε τὸ, Θεοῦ· ἐξ οὗπερ ὁμοίως τοῖς ἄλλοις ἐγένετο. Οτι δὲ σύνηθες τῇ Γραφῇ καλούσῃ πνεῦμα τὸν ἀέρα προστιθέναι τὴν Θεοῦ φωνὴν, ἐδίδαξε καὶ Δαβὶδ περὶ τοῦ ἀέρος λέγων καὶ τῶν ἐν αὐτῷ κατὰ ἀλλοίωσιν ὅρῳ θείῳ φι λούντων συμβαίνειν·. Τοῦ διδόντος χιόνα αὐτοῦ ὡσεὶ ἔριον, ὁμίχλην ὡσεὶ σποδόν πάσσοντος, βάλλοντος κρύσταλλοι αὐτοῦ ὡσεὶ ψωμούς· ο καὶ πάλιν, Πνεύσεται τὸ πνεῦμα αὐτοῦ καὶ ῥνήσεται τὰ ὕδα τα. › Οὐκοῦν τὸ πνεῦμα ἐν τοῖς τοιούτοις ποτὲ μὲν τὸν ἀέρα, ποτὲ δὲ σημαίνει τὸν ἄνεμον, ἔργον όντα τοῦ Θεοῦ καὶ κατὰ τὴν γνώμην αὐτοῦ κινούμενόν τε καὶ τοιαῦτα δραν ειωθότα. "Εδοξε δέ τισι, καὶ Θεοῦ πνεῦμα τὴν ἐνέργειαν εἰπεῖν, θάλπουσάν τε καὶ δικ κοῦσαν τῶν ὑδάτων τὴν φύσιν· τινὲς δέ φασι καὶ αἰνίττεσθαι εὐθὺς ἀπὸ καταβολῆς κόσμου τὴν χάριν τοῦ ἁγίου βαπτίσματος. Διὸ καὶ τὸ καθάρσιον ἡμῶν ἐν ὕδατι μᾶλλον ἢ ἑτέρῳ στοιχείῳ. Ἀρχὴ γὰρ λέ γουσι τοῦ κόσμου τὸ ὕδωρ· καὶ ἀρχὴ τῶν Εὐαγγελίων ὁ Ἰορδάνης. Τινὲς δὲ τὸ ἅγιον Πνεῦμα νοήσαντες ἐνταῦθα λέγεσθαι, ἁγίας δυνάμεις τὰ ὕδατα παρεδέξαντο, ὥσπερ καὶ τὴν ἄβυσσον πονηρὰς δυνάμεις ἐφ' ὧν τὸ σκότος ἦν ὁ διάβολος. Γραφή· ὡς οὖν μὴ ἄλλο τι παρὰ τὴν κτίσιν αὐτὸν διὰ Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Γενηθήτω φῶς, καὶ ἐγένετο φῶς. Θεοῦ φωνὴν μὴ διὰ φωνητικῶν ὀργάνων γενο μένην νοήσωμεν. Θεοῦ τοίνυν νοητέον φωνὴν τὴν ἐν τῷ θελήματι ροπήν, καὶ τὸ τοῖς διδασκομένοις κατά θείαν ἐνέργειαν ἐντυπούμενον, καὶ τὴν ἐκ τοῦ θείου θελήματος διάδοσιν εἰς τὴ δυνάμενον ταύτης αἰσθάνεσθαι, ἀναλόγως τῆς ἑκάστου καταστάσεως τῆς ἐνεργείας ἐγγινομένης τρανότερόν τε καὶ ἀμυ δρότερον, ὡς εἶναι Θεοῦ διαλέκτους υψηλοτέρας και μέσας καὶ τελευταίας· Θεὸς γὰρ οὐ δεῖται φωνῆς, ἀρκούσης αὐτῷ τῆς βουλήσεως· κατὰ γὰρ τὸν θεῖον Δαβίδ, «Πάντα ὅσα ἠθέλησεν ἐποίησε.» Καὶ οὕτω νοητέον ἀεὶ τὸ, Εἶπεν, καὶ, Ελάλησε Κύριος. Ούτω τάχα καὶ δαίμονες· πρώτη δὲ Θεοῦ φωνή φωτό; τὰ πάντα πεπλήρωκε· καὶ τοιαύτην τοῦ φωτὸς τὴν τύ σιν ὑπέστησεν ὡς παντός νοήματος ὀξύτερον διὰ πάντων χωρεῖν καὶ διέρχεσθαι, καὶ μάλιστα τῶν λεπτοτέρων τε καὶ διαφανῶν, ὁποία τοῦ ἀέρος ἡ φύ σις, ἀρχὴν ὁμοῦ καὶ πέρας ὑπὸ μίαν φωτιζομένου ῥοπήν. Ποιήσας δὲ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, οὐδε μίαν ἀφῆκε φωνήν· οὐδὲ γὰρ ἦσαν οἱ διὰ ταύτης ὀφείλοντες ἐκπαιδεύεσθαι. Μετὰ τοῦ οὐρανοῦ δὲ καὶ τῆς γῆς, καὶ τοὺς ἀγγέλους παραγαγών, εἶτα παιδεῦσαι τούτους βουλόμενος, ὡς καὶ αὐτῶν ἐστι δημιουργός, μή ποτε αὐτομάτως ὑφεστάναι νομίσωσι, τὴν μετὰ ταῦτα πᾶσαν κτίσιν φωνῇ ποιῶν ἐπιδείκνυται· τῶν παραχθέντων τὴν διακόσμησιν ἐν ὄψεσιν ἐκείνων
col. 49–50page 15 of 244
PG 87:49ποιούμενος, ὥστε ὁρῶντας τῶν μετὰ ταῦτα γιγνομένων τὴν παραγωγήν, σαφῶς μαθεῖν, ὡς ὁ τούτων ποιητὴς καὶ αὐτῶν ἐστι δημιουργός, βουληθείς μό τον και παραγαγών, ὡς ἐνταῦθα τῇ φωνῇ τὸ ἔργον παρηκολούθησεν. Τοῦτο καὶ αὐτὸς ὁ Θεὸς δεδήλωκε πρὸς τὸν μακάριον λέγων Ἰώβ' «Οτε ἐποίουν ἄστρα Ανεσάν με πάντες ἄγγελοί μου.» Εὔδηλον γὰρ ὡς ὅπερ ἐπὶ τῶν ἄστρων, ἐπὶ τῶν πάντων ἐπλήρουν τῶν γεγονότων. ἐκπληττόμενοι μὲν τὰ γινόμενα, θαυμάζοντες δὲ ὡς ἅμα τῇ φωνῇ παρήεσαν οὐσίαι μὴ πρότερον οὖσαι. Τινὲς δὲ τὸ εἶπε, πρὸς τὸν Υἱόν καὶ Λόγου φασί, καθ᾽ οὖς ἄπορον, πῶς εἰ καὶ οὐρα ν; καὶ γῆ καὶ πάντα γέγονε δι' αὐτοῦ, μὴ καὶ ἐπ' αὐτῶν κεῖται τὸ, εἶπε. Πλὴν οὐδὲν κωλύει πρότερον μὲν σωπῇ δι' Υἱοῦ ταῦτα πεποιηκέναι, νῦν δὲ πρὸς τὴν διδασκαλίαν τῶν ἀκουόντων τὴν φωνὴν γεγονέ και. Οὐ γὰρ ὡς ἀγνοοῦντι ὁ Πατήρ διαλέγεται· εἰ καὶ τὰ μάλιστά τινες ἐκεῖνα μὲν τὸν Πατέρα περ ποιηκέναι φασί, ταῦτα δὲ τὸν Υἱὸν ὡς ἐκείνων ὑπο διέστερα, μανίας φθεγγόμενοι ῥήματα. Καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς ὅτι καλόν. Τό, καλόν, ἐπὶ τῆς κτίσεως οὐκ αἰσθητῇ θέᾳ ληπτέον· Θεὸς γὰρ οὐχ οὕτως ὁρᾷ, γνώσει δὲ οἰκεία καθ᾿ ἣν ἕκαστον ἑώρα, οὐ πρὸς θέαν πάντως καλόν, πρὸς δὲ τὴν χρείαν τὴν ἑαυτοῦ, καὶ τὴν πρὸς τὰ λοιπὰ συμφωνίαν ἀνά λογον, δι' ἦν καὶ ᾿Ακύλας τὸ σὺν φιλεῖ προστιθέναι τοιγαροῦν ἐφ' ἑκάστου λέγων ὅτι καλὸν, ὅτι πάντα συνεπληρώθη, ο Καὶ εἶδε, φησίν, ὁ Θεὸς πάντα ὅσα ἐποίησεν, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν. › Ωσπερ γὰρ λίθοι καλῶς λαξευθέντες καὶ ἀνὰ μέρος κείμενοι, καὶ ἀνα δριάντος μέρη, λέγοιντο μὲν καὶ καθ᾿ ἑαυτὰ καλὰ, εἰ καὶ μὴ πᾶσιν, ἀλλ᾽ οὖν τῷ τεχνικῶς θεωροῦντι. Καὶ χάλικες γὰρ, εἰ καὶ μὴ καθ' ἑαυτοὺς καλοί, ἀλλ' οὖν μετὰ τοῦ παντός, συναρμοσθέντες δὲ πρὸς κάλ ος οικοδομήματος καὶ τοῦ ἑνὸς ἀνδριάντος μείζω τὸν ἔπαινον δέχονται, οὕτω καὶ τὰ μέρη τῆς κτίσεως. Τὴν ἀκριβῆ δὲ χρείαν καὶ τὴν πρὸς τὰ λοιπὰ τούτων ἀναλογίαν, αἰσθήσει καταλαμβάνειν ἀδύνατον οὐδὲν ὡς τῷ τυχόντι. Τοιγαροῦν ἑτερόδοξοι πόρρω της τοιαύτης ὄντες νοήσεως, προσκόπτουσι τῇ τῶν θηρίων ὠμότητι καὶ τῷ τῶν ἑρπετῶν ἰῷ, καὶ τῷ ἐμφαινομέ ν ἀχρήστῳ τῆς τινων ὑποστάσεως, καί φασιν ἢ μή θεὸν εἶναι τὸν ταῦτα ποιήσαντα, ἢ μὴ ἀγαθὸν Θεόν. Ὅτι δὲ τὸ ἰδεῖν ἐπὶ τῆς νοήσεως εἴρηται, δῆλον ἐξ ὧν ἐν Ἐξόδῳ φησίν· «Εώρα ὁ λαὸς τὴν φωνὴν τοῦ Κυρίου·» καίτοι οὐδὲ ἡ αἰσθητὴ φωνὴ ὁρατή. Πῶς δὲ οὐ καλὸν τὸ φῶς ὁ Θεὸς ἐπαινεῖ, καὶ τὸ πᾶν διο εκόσμησε; Καὶ ὅπερ ἐν αἰσθητοῖς τὸ νοητὸν ἐνεικονίζεται φῶς ἀναλόγως ἔχειν ἐκεῖνος σημαίνει ἐν νοη τοῖς. Σημειωτέον δὲ ὅτι σὺν τῇ τοῦ Θεοῦ φωνῇ καὶ ὁ τῶν γιγνομένων συνεισέδραμεν ἔπαινος. Ὥσπερ 23 ΣΑΥΤΗ, η σύν,
col. 51–52page 16 of 244
PG 87:51πάλιν αὐταῖς δεῖξαι βουλόμενος ὡς οὐκ ἄλλος μὲν ὁ ποιῶν, ἄλλος δὲ ὁ κρίνων ἀλλ᾽ ἑνὸς Θεοῦ τούτων ἑκάτερον, τῇ ποιήσει συνήψε τὴν κρίσιν καὶ τὴν περὶ τῶν γεγονότων δοκιμασίαν· ὁμοῦ καὶ προανα [σ]τέλλων τὴν τῶν ψέγειν τολμώντων τὴν αἰσθητήν. δημιουργίαν δαιμόνων ὑπόστασιν, καὶ τὴν ἄθεον αἴρε σιν, οἳ καὶ κακὴν ἀρχὴν ἀναπλάσαντες ἀντεγείρουσι τῷ θεῷ. γὰρ παιδεύων τὰς νοερὰς δυνάμεις ἐφθέγξατο, οὕτω Ει Καὶ διεχώρισεν ὁ Θεὸς ἀνὰ μέσον τοῦ φωτὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σκότους. "Αμικτα γὰρ ἀλλήλοις εἴ γε τὸ μὲν ἕξις, τὸ δὲ καθέστηκε στέρησις· ἅπερ ἀλλήλοις ἀσύμβατα, τοῦ ἑτέρου ἀνυποστάτου τυγ χάνοντος. Καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν, καὶ τὸ σκότος εκάλεσε νύκτα. Νῦν μὲν μετὰ τὴν ἡλίου γένεσιν, ἡμέρα ἐστὶν ὁ ὑπὸ ἡλίου πεφωτισμένος ἀὴρ ἐν τῷ ὑπὲρ γῆν ἡμισφαιρίῳ λάμποντος, καὶ νὺξ σκίασμα τῆς γῆς ἀποκρυπτομένου ηλίου γιγνόμενον. Τότε δὲ οὐ κατὰ τὴν κίνησιν ἡλιακήν, ἀλλ' ἀναχεομένου κατὰ τὸ ὁρισθὲν μέτρον παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἡμέρα ἐγένετο καὶ νὺξ ἀντεπῄει. Ἡμέραν δὲ, φασὶν, ἐκάλεσεν, ἐπειδὴ πᾶν τὸ φαιδρὸν καὶ ἱλαρὸν ἡμερον λέ γεται· διὸ καὶ τὴν φιλανθρωπίαν ἡμερότητα καλοῦ Ημέρα μεν· καὶ τὰ χειροήθη θηρία ήμερα. Νὺξ δὲ καλεῖται, ἐπειδὴ νύττει τὸν ἄνθρωπον καὶ καθεύδοντα, μου ήμερον, νονουχί λέγουσα· Μάθε, ἄνθρωπε ὡς θνητὸς εἶ καὶ ὕπνῳ δουλεύεις· καί τι φαντάζῃ τὰ ὑπὲρ σέ; ἡ γὰρ νὺξ κατανυγὴ ἐστιν. Οθεν καὶ ὁ Δαβίδ, "Α λέ ἡμερότητα. γετε, φησίν, ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, ἐπὶ ταῖς κοίταις ἥμερα, ὑμῶν κατανύγητε.» Ως δὲ βασιλεὺς ἐν τῇ πόλει νύξ, νύττει, προστάξειέ τι γενέσθαι, εἶτα καλῶς γεγονὸς ἐπαινέσεις, καὶ μετὰ ταῦτα πρὸς τὴν προσήκουσαν κατα τάξεις χρείαν· οὕτως ὁ Θεὸς εἶπε γενέσθαι φῶς, ἐπήνεσε γεγονός, ὥρισεν ὡς ἔμελλεν ἐπιτήδειον φα νύξ κατανυγή, νεῖσθαι τῷ κόσμῳ. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ, ο διεχώρισεν ἀνὰ μέσον.» Οὐκ ἠβουλήθη γὰρ παντελῶς μὴ εἶναι τὸ σκότος· ἐπιτηδεία γὰρ ἡ νὺξ ἀνθρώποις καὶ ζώοις "., τοῖς μὲν, ἀναπαυομένοις· τοῖς δὲ, νεμομένοις· «Εν αὐτῇ γὰρ ἐξελεύσεται πάντα τὰ θηρία τοῦ δρυ μοῦ.
col. 53–54page 17 of 244
PG 87:53Καὶ ἐγένετο πρωί ἡμέρα μία. Ο χωρισμός ἂν ὁ Θεὸς διεχώρισεν μεταξὺ τοῦ φωτὸς καὶ τοῦ σκότους, τοὺς κοινοὺς ἀμφοτέρων ἀπεγέννησεν ὅρους· πέρας γὰρ ἡμέρας μὲν ἡ ἑσπέρα, νυκτὸς δὲ τὸ πρωΐ· καὶ ἀνάπαλιν, ἀρχὴ μὲν ἑσπέρα νυκτός, τὸ πρωΐ δὲ ἡμέρας. 'Αεὶ γὰρ τὰ πέρατα καὶ τὰ τέλη καὶ αἱ ἀρχαὶ συνεπινοοῦνται τοῖς πράγμασιν. Ὅθεν οὐκ εἶπεν, Εποίησε τὴν ἑσπέραν καὶ τὸ πρωί, ἀλλ' ὅτι Γέγονε, συνυποστάντα τῷ χωρισμῷ τοῦ φωτὸς καὶ τοῦ σκότους. Πλείστη δὲ ζήτησις περὶ τοῦ, τίνος ἡγήσατο. Καὶ αὐτῶν γὰρ τῶν οὐσίαν καὶ φύσιν εἰρηκότων εἶναι τοῦ σκότους, οἱ μὲν τὴν ἡμέραν, οἱ δὲ τὴν νύκτα προέταξαν κοινῶς μὲν οὖν ἅπαντες οἱ τὴν ἡμέραν προτάξαντες, φασὶν ὡς τὰ πρεσβεῖα παρασχών τῇ ἡμέρᾳ, πρῶτον εἶπε ταύτης τὸ πέρας ὡς αὐτῆς ἡγη σαμένης καὶ παρελθούσης, καὶ οὕτω τῆς νυκτὸς ἀρ χὴν λαβούσης ἐκείνης τὸ πέρας. Προλαβούσης γὰρ τῆς ἡμέρας, ἡ νύξ εἰς ἄνεσιν τῆς ἡμερινῆς ἡμῖν ἐργασίας ἐπιγίνεται. Ἡ δὲ πρὸ τοῦ φωτὸς ἐν τῷ κόσμῳ κατάστασις, οὐχὶ νύξ, ἀλλὰ σκότος ἐτύγχανε. Νυξ δὲ τὸ πρὸς τὴν ἡμέραν ἀντιδιασταλὲν ἑτέρως παρὰ τὸ σκότος κληθέν· τὸ δὲ ἐξ ἀμφοῖν συμπληρω θὲν ἡμερονύκτιον, οὐκ ἐκάλεσεν ἡμέραν καὶ νύκτα, ἀλλ' ἡμέραν, ἀπὸ τοῦ κρείττονος. Καὶ δι' ὅλης τῆς Γραφῆς οὕτως εὑρήσεις, τῶν νυκτῶν ταῖς ἡμέραις συνκουμένων· ὅ τε γὰρ Ψαλμωδός, «Αἱ ἡμέρας τῆς ζωής ἡμῶν, ο φησί· καὶ Ἰακώβ, «Α' ἡμέρας τῆς ζωής μου μικραὶ καὶ πονηραί·» καὶ πάλιν· ο Πάσας, τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου·, πρόδηλον δὲ ὅτι τὸ διάστημα καὶ τὸν τοσόνδε καιρὸν ἡμέραν καὶ νύκτα καλεῖ, οὐ τὴν ἀμφοῖν ὕπαρξιν· ἡ μὲν γὰρ φῶς λέγε καὶ καὶ σκότος, τὸ δὲ ἡμέρα καὶ νύξ. Διχῶς γὰρ ἡμέρα νοεῖται, κατά τε τὸ χρονικὸν διάστημα, καὶ κατὰ τὸν φωτισμὸν τοῦ περὶ ἡμᾶς ἀέρος. Καὶ, «Τῇ ἡμέρᾳ τῇ τρίτῃ γάμος ἐγένετο ἐν Κανᾷ τῆς Γαλι λαίας, ο τὸ ποσὸν τῆς ἡμέρας δηλοῦται, οὐχ ἡ φαι διὰ ἢ ζοφερὰ ἡμέρα. Ἐὰν λέγης, Ζοφώδης ή σήμε μεν ἡμέρα, οὐ τὸ ποσὶν αὐτῆς ἐρεῖς, ἀλλὰ τὸ ποιών. Αἱ τοίνυν πρὸ ἡλίου καὶ τῶν φωστήρων ἡμέραι, τὸ ποσόν διάστημα του χρόνου σημαίνουσιν. Οὐδὲ γὰρ ποιητικὸς ὁ ἥλιος τῆς ἡμέρας, ἀλλὰ σημαντικός, ὡς καὶ τὰ μηχανικῶς κατασκευαζόμενα. Οὐκ ἄτοπον οὖν δηλοῦσθαι διάστημα: τοσόνδε προϋφεστάναι τῶν *,» φωστήρων & προϋπῆρχεν, εἰ καὶ ἥλιος αὐτὸ ἐξεμέτρησε. Σημαντικὸν τοῦ τῆς ἡμέρας διαστήματος καὶ τὸ, «Ημέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα,» ἀλλ' οὐ, Φωτὶ φῶς, εἰρημένον· ἓν γὰρ τὸ φῶς καὶ ἓν τῶν νυκτῶν τὸ σκότος· ἀλλὰ τὰ διάφορα τούτων δηλοί διαστήματα· ἀλλαττόμενοι γὰρ καὶ διαδεχόμεναι άλ λήλας, κηρύττουσι τὸν Δημιουργόν κἂν ἀλλήλων δὲ ἀνὰ μέρος πλέον ἔχωσιν ἡμέρα καὶ νὺξ πρὸς τὰς
col. 55–56page 18 of 244
PG 87:55Νου τροπάς τῶν διαστημάτων ἑκατέρας αλλαττομένης" ἀλλ᾽ ἀμφοῖν ἡ σύνοδος ἡμέρα μία καλουμένη ταυτό διόλου φυλάττει διάστημα, συμπληρουμένων ὡρῶν δ' καὶ κ'. Αντίκειται δὲ τοῖς πρώτην λέγουσι τὴν ἡμέραν τῶν ἑορτῶν ὁ καιρὸς, καὶ μάλιστα τὸ τῆς τριημέρου τοῦ Σωτῆρος ταφῆς τε καὶ τῆς ἀναστάσεως. Α' τε γὰρ νομοθεσίαι πανταχοῦ προτιθέασι τὰς νύκτας τῶν ἡμερῶν· οἷον περὶ τῶν ἀζύμων ἐναρχόμενοι, «Τῇ δι' τοῦ μηνός τοῦ πρώτου ἀφ' ἑσπέρας ἔδεσθε ἄζυμα ἕως ακ' τοῦ μηνὸς ἡμέρας ἕως ἑσπέ ρας, ἑπτὰ ἡμέρας ζύμη οὐχ εὑρεθήσεται ἐν ταῖς οἰκίαις ὑμῶν.» Τὴν γὰρ εἰ ἀφ' ἑσπέρας ἀρχὴν τῶν ἀζύμων, ὁρίζει τῇ γε μιᾷ καὶ εἰκάδι· καὶ περιγράφει πρὸ τῆς ἑσπέρας τὴν ἑορτήν, διὰ τὸ τὴν νύκτα προ εισαγαγεῖν ἡγουμένην αὐτῆς. Οὕτω καὶ ὁ περὶ τῆς νηστείας έχει νόμος. Μή ποτε οὖν τὴν ἐξ ἀκοσμίας εἰς ευκοσμίαν πρόοδον ὁ νομοθέτης αινίττεται, ἢ γέγονε τε ἤδη κατὰ τὴν ἐκ σκότους φανεῖσαν ἡμέραν, καὶ τε λέως ἔσται κατὰ τὴν μέλλουσαν ἀνακαίνωσιν; Καὶ γάρ ἐστιν ἡ νομοθεσία τῶν τε προτέρων ὑπόμνημα, καὶ τῶν μελλόντων σκιά. Ωσπερ τὸ Σάββατον τῆς τε ἤδη τοῦ Θεοῦ καταπαύσεως ἀπὸ τῶν ἔργων, καὶ τοῦ ἀπολειπομένου σαββατισμοῦ τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ κατὰ τὴν μίμησιν τῆς τοῦ Θεοῦ καταπαύσεως. Καὶ ἡ Σκη νοπηγία μνημόσυνον μὲν τῶν ἐπὶ τῆς ἐρήμου σκη νῶν τοῦ Ἰσραὴλ, δεῖγμα δὲ τῶν αἰωνίων σκηνῶν ἐν αἷς σκηνοῦσιν οἱ ἅγιοι. Οὕτω δὲ καὶ τὸ ἐκ νυκτῶν ἄρχεσθαι τὰς ἑορτάς, υπομιμνήσκει μὲν τὴν ἐκ μα κρᾶς τῆς οἱονεὶ νυκτὸς προκοσμίου φανεῖσαν ἡμέραν, προφητεύει δὲ τὴν ἐν τέλει λάμψουσαν ἡμέραν ἀλη θινὴν, πρὸς ἦν καὶ νῦν ἡ ἡμέρα νύξ ἐστιν· Ἡ νύξ γοῦν προέκοψεν, ἡ δὲ ἡμέρα ήγγικε,» ὁ ᾿Απόστο λός φησιν ἑρμηνεύων τὸ τοῦ νόμου σύμβολον. Προσ τίθησι γάρο • Αφελόμεθα οὖν τὰ ἔργα τοῦ σκό τους, ἐνδυσώμεθα δὲ τὰ ἔργα τοῦ φωτὸς, ο ὅπερ ὁ νόμος ὑποφαίνει προάγων ἐκ νυκτὸς εἰς ἡμέραν τους ἑορτάζοντας τῷ Θεῷ. Οὕτω καὶ τοῦ πάθους τοῦ Κυ ρίου τὰς τρεῖς ἀριθμοῦμεν ἡμέρας καὶ τὰς νύκτας, προσλογιζόμενοι μὲν τῇ τῆς Παρασκευῆς νυκτὶ καθ ηγησαμένῃ τὴν ἡμέραν ἐσχηκυῖαν τὸ πάθος, συν αριθμοῦντες δὲ τῇ τρίτῃ νυκτί, καθ' ἣν ἡ ἀνάστασις, τὴν ἑπομένην αὐτῇ Κυριακὴν ἡμέραν, διὰ τὸ προ κοπτόντων ἐκ σκότους εἰς φῶς τῶν πραγμάτων προκαταριθμεῖσθαι δεῖν τὸ νυκτερινὸν σκότος, τὸ δὲ τῆς ἡμέρας ἐφέπεσθαι φῶς. Ἐπὶ δὲ τῆς κτίσεως πρέπει τὸν Θεὸν τῶν ἐν οὐσίᾳ φαιδροτέρων κατάρχεσθαι, ἀλλ' οὐ τῶν σκοτίων καὶ ἀφεγγῶν, καὶ οἷς τὸ εἶναι οὐκ ἔστιν οὐσιωδῶς, οὐδὲ δημιουργία τούτων κατείλεκται.
col. 57–58page 19 of 244
PG 87:57Καὶ πῶς δεῖ περὶ τούτων ζητεῖν εἰ πρῶτα γεγέ- Λ νηται; Ἐν γὰρ τῷ φῶς μὴ παρεῖναι, λέγεται σκό της καὶ νύξ. Οὕτω γὰρ τὸ μέλαν καὶ τὸ ἀφώτιστον τοῦ διαφανοῦς ἀέρος ὠνόμασται. "Α τοῖς γεγονόσιν ἐπηκολούθηκεν, ὡς ἡ σκιὰ τῷ σώματι, λεγομένη μὲν, ἀνύπαρκτος δὲ καθάπερ ἐκεῖνα τυγχάνουσα. Εἰ δέ ποτε καὶ λέγειν τὸ γεγονέναι, ἄλλως τὸ γενέσθαι αὐτῶν ἐκδέχεσθαι χρή, ὡς ἐν τῷ ψαλμῷ·. Ἔθου σκότος, καὶ ἐγένετο νύξ·, καὶ οὐκ εἶπεν ὑπὸ τίνος ἐγένετο· οὐδὲ τὸ ἔθου διήρθρωσε ποταπὸν τυγχάνει. Οὐδὲ εἶπεν, Εποίησας σκότος, οὐδὲ, Γενηθήτω σκό της καὶ ἐγένετο σκότος, ὡς ἐπὶ τῶν δημιουργημάτων, ἀλλὰ μὲν τὸ, «Φῶς, εἶπε, γενηθήτω.» Τὸ δὲ σκότος ἐπηκολούθησεν ἐκ τοῦ σκιάσματος τῆς γῆς· καὶ τὸ μὲν ἡμέραν, τὸ δὲ νύχτα ἐκάλεσε τοῦ φωτὸς ἐν στε ρήσει γιγνόμενον. Καὶ ὥσπερ λέγομεν ὁρᾷν αὐτό, μὴ ὁρῶντες ἀληθῶς, ἐμποδιζόμενοι δὲ ὁρᾶν ὑπ' αὐτοῦ οὕτω καὶ τὸ καλεῖσθαι αὐτὸ φήσομεν οὐκ ἐν τῷ εἶναι, ἀλλ᾽ ἐν τῷ παρακολουθεῖν ἑτέρῳ ὄντι. Τὸ γὰρ σκότος γενόμενον καὶ γενητόν πώς ἐστι καὶ ἀγένη τον. Ἀγένητον μὲν οὐχ ὡς οὐ γενόμενον, ἀλλ' ὡς τὸ γένεσιν ἐν ὑπάρξει μὴ λαβόν· γενητὸν δὲ διὰ τὸ τοῖς γινομένοις ἐπακολουθεῖν δίκην σκιᾶς, ὥσπερ τὰ ἀπὸ τῶν ἡμετέρων σωμάτων γιγνόμενα· ὧν τὸ γίνεσθαι μὲν ἡ αἴσθησις συνομολογεῖ. Οὐσίαις δὲ αὐτῶν διὰ τὸ μηδὲ εἶναι εὐκ ἐπιβάλλομεν· οὐδὲ γὰρ καθ᾿ ἑαυ τὰς αἱ σκιαὶ, ἀλλ᾽ ἀφ' ἑτέρου μέτου σώματος τὴν εἰκασίον ποιοῦσι. Οὐδὲ γὰρ ὁ ἀήρ τὸ σκότος, εἰ καὶ μέλας ὥσπερ οὕτως τῇ φύσει· διαφανής γὰρ ἂν ἀλ λοτρίῳ χρώματι τῷ τοῦ φωτὸς ὁρᾶται· οὗ μὴ παρόν τις, τὸ ἀφώτιστον τοῦ ἀέρος καὶ οἱονεὶ μέλαν ἐφ' ἑαυτοῦ μένου, σκότος καλεῖται, μὴ ὂν οὐσία. Εἰ καὶ φησιν Ησαΐας·· Ἐγὼ ὁ Θεὸς κατασκευάσας φῶς καὶ ποιήσας σκότος· ο ἐπιφέρει γάρ. Ο ποιήσας εἰρήνην καὶ κτίζων τὰ κακὰ, ο ἅπερ ὁμοίως ἀνού σια. Οι πρωτουργόν οὖν τὸ σκότος, ἀλλ᾽ ἀνυπάρκτως γινόμενον κατὰ τὴν πρὸς τὸ φῶς παρακολούθησιν. Οὐ πρώτη τοίνυν ἡ νύξ· εἰ καὶ ἐν ἑορταῖς ὁ Μωϋσῆς προδιαναπαύει, ἐκ προλαβούσης νυκτὸς εἰς τὴν ἀνά παυσιν τοῦ Σαββάτου οἱονεὶ προεόρτιον ἑορτὴν δι δούς· ἐκ φυτικῆς ἐκεχειρίας τῆς ἐν νυκτὶ τὴν ἐκ λόγου διανάπαυσιν ἐν τῇ ἡμέρᾳ προστακτικῶς παρ έχων. Εἰκότως οὖν οὐ φησι· ι Καὶ ἐγένετο ἑσπέρα, καὶ ἐγένετο πρωί, ο νύξ μία, ἀλλ᾿ ο ἡμέρα μία. Ημέρα μὲν γὰρ ἐγένετο, ἐπειδὴ ἀπὸ τῆς πορείας τοῦ φωτὸς ἠριθμεῖτο τὰ διαστήματα πρωΐας και ἑσπέρας· νὺξ δὲ οὐκ ἐγένετο, ἐπεὶ μὴ οὐσία τοῦ σκό τους, ταύτης ἦν ποιητική. Εἰ δέ φησιν ὁ Μωϋσῆς, Εγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα μία, ο ὡς ἐκ τούτου νύκτα πρῶτον ἀπὸ τῆς ἑσπέρας γενέ €92, νομίζεσθαι· ἀλλ' οὖν οὐ τῇ τάξει τῶν ὀνομά ΠΟΠ
col. 59–60page 20 of 244
PG 87:59καὶ τῆς ὅλης ἡμέρας πέρας ἐστὶν, ὡς πάντως επει σθαι τῇ ἡμέρᾳ τὴν νύκτα. Πῶς γὰρ δυνατὸν ἑσπέρα γενέσθαι μή προλαβούσης πρωίας; Εἴη δ' ἂν καὶ τριήμερος ἡ τοῦ Σωτῆρος ἀνάστασις, εἰ κατὰ Μάρ και περὶ τρίτην ὥραν ἐσταύρωται, ἀπὸ δὲ ἕκτης σκότος ἐγένετο ἕως ἐνάτης ἐπὶ πάσης τῆς γῆς. Πληρούσθω γὰρ ὡς ἐν τύπῳ μία ἡμέρα διὰ τούτων μέχρι τῆς ἐνάτης ὥρας· ἀρχέσθω δὲ ἡ δευτέρα ἀπὸ τῆς ἐνάτης ἐπακολουθούσης ἤδη τῆς πλατείας νυ κτός· ἡ δὲ τρίτη λογιζέσθω ἀπὸ τοῦ Σαββάτου, συνο απτομένης τῆς ὄψεως Σαββάτων τῆς ἐπιφωσκούσης εἰς τὴν Κυριακήν. Εἰ δὲ πρώτη ή νύξ, «Εγένετο ἑσπέρα, καὶ ἐγένετο πρωί, ο ἡ διάνοια ζητεῖν ὑπο βάλλει πότερον πρὸ τοῦ γενέσθαι ἡμέραν ἑσπέρα γέγο νεν, ἢ ληγούσης τῆς ἡμέρας; Καὶ ἐν τῷ,«Εγένετο δὲ πρωΐ, ἡμέρα μία,» τῆς πρώτης ἡμέρας ἐστὶ τὸ πρωΐ ἢ τῆς ἀρχομένης δευτέρας; Εἰ γὰρ τῆς πρώ της, συναπτομένων αὐτῇ τῶν ἑξῆς γενομένων, εὑρε θήσεται ὁ ἄνθρωπος τῇ πέμπτῃ γενόμενος ἡμέρᾳ εὑρεθήσεται δὲ καὶ ὁ Θεὸς τῇ ἕκτῃ καταπαύσας ἡμέρα. των ἀκολουθεῖν ἀναγκαῖον. Ἡ γὰρ ἑσπέρα τῆς ἕω Τοῦτο μὲν οὖν ἀληθὲς εἰ πλατικῶς λαμβάνομεν τὸ πρωΐ παρά τ᾽ ἐν αὐτῷ τῆς ἡμέρας δεχόμενοι ὅπερ κἀπὶ τῆς νυκτὸς ὁμοίως ἐξέσται νοεῖν. Οθεν ὁ μὲν Ἰωάννης εἰπὼν τὸ πρωί, προσέθηκε ο σκοπ τίας ἔτι οὔσης· ν ὁ δὲ Μάρκος, πρωί, καὶ, «ἀνατείλαντος τοῦ ἡλίου, ο ἑκάτερος ἐκ τῶν παρακειμένων τὴν προσηγορίαν ποιούμενος. Εἰ δὲ μεθόριον ἀμερὲς νυκτός τε καὶ ἡμέρας ἐκδέχοιντο τὸ πρωί, μηδὲν τῶν παρακειμένων ἐξ ἑκατέρου λαμβάνον καιρού, πῶς τῆς ἡμέρας μόνης ἢ τῆς νυκτὸς ἢ καὶ ἀμφο τέρων γενήσεται μέρος; Οἱονεὶ γὰρ γραμμή τίς ἐστιν ἀμερής περατοῦσα τούτων ἑκάτερον, μᾶλλον δὲ κατὰ ταυτὸν, τῆς μὲν ἀρχή, τῆς δὲ πέρας τυγχάνουσα. Τοιγαροῦν ὁ Μωϋσῆς τὰ τῶν καιρῶν ἄκρα λαβών, τὰ μέσα διὰ τούτων ἐδήλωσεν, οὐκ ἂν ἐν ἄκροις θα τέρου μέρος εἰπών· ἀριθμεῖ δὲ τὰς ἡμέρας τοῦ κόσμου, τὸ γενητὸν ἀκριβῶς παραστῆσαι βουλόμενος. Χρόνου γὰρ οὐ δεῖται δημιουργῶν ὁ Θεός. Οὐ μὴν ἄτακτα τὰ γεγονότα ποιεῖ, ἀριθμὸς δὲ τὴν τάξιν Εργάζεται. Οθεν οὐκ εἶπε, πρώτη, ἀλλὰ μία. Ἐν γὰρ τοῖς ἅμα τυγχάνουσιν οὐκ ἔστι πρῶτον καὶ δεύ τερον· ἀλλ' ἐπείπερ ἡ διήγησις τὴν τάξιν ἔχει, διὰ τοῦτο μετὰ τὴν μίαν καὶ δευτέραν λέγεται καὶ μέσ
col. 61–62page 21 of 244
PG 87:61χα; τῶν ἐξ, ἕνεκα τάξεως. Εἰ δὲ τοῦτο, πάντως καὶ πρώτην προεπινοουμένην ἔχουσιν, ἢν μίαν ἐκάλεσεν, 16 τό τε τῆς δημιουργίας δηλοῦσαν ἀθρόον· καὶ ὅτι τὰς ἡμέρας οὐκ οὔσας ἔταξεν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ τούτων ἐπεὶ δημιουργός, πρώτην ποιήσας μίαν ἡμέραν Στις, μήπω τῶν ἄλλων οὐσῶν, οὐκ εἰκότως ἐλέγετο πρώτη. Δὲ δὲ λοιπαὶ προστεθεῖσαι τὴν τάξιν, ἔσχον προσηγορίαν καθ' ἣν μετὰ τὴν μίαν ἐγένοντο κατά λόγον τῆς ἐξ αὐτῆς ἀποστάσεως. Κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ μίαν τοῦ μηνὸς ἡ Γραφὴ τὴν πρώτην καλεῖ, καὶ μίαν Σαββάτων. "Αλ έως τε παράτασιν ἡμέραν μίαν εκάλεσεν, ἀλλ' οὐ πρώτην. Ἡ μὲν γὰρ δευτέρα καὶ τρίτη τὸν ἀριθμὸν ἐναλλάττει. Τὸ δὲ φῶς μένον τὸ αὐτὸ κληθὲν ἡμέρα, μίαν ἀφ' ἧς ἤρξατο ἕως ἔτι καὶ ἔτι καλεῖσθαι ποιεῖ. Ἡ αὐτὴ γὰρ ἐν πάσαις ἡμέραις φωτὸς ἐνέργεια διὸ αἱ πᾶσαι, μία. Μετά γοῦν τὸ καταπαῦσαι τῇ ἑβδόμῃ τὸν Θεὸν ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ, ἐπιφέρεται Αύτη ή βίβλος οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὅτε ἐγένετο, η ἡμέρᾳ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Ἰδοὺ γὰρ καὶ μετὰ τὴν ἑβδόμην, μίαν ταύτην ἐκά λεσε· μή ποτε καὶ περὶ τῆς μιᾶς ταύτης ἐν τοῖς Ψαλμοῖς ἐῤῥέθη, «Αὕτη ἡ ἡμέρα ἣν ἐποίησε ὁ Κύ μίας;» ἐπειδὴ καὶ ἀπὸ τοῦ Κυρίου τὴν προσηγορίαν έμελλε δέχεσθαι Κυριακή καλουμένη· ὡς οὖν ἀφ ορισθείσα μόνῳ Κυρίῳ, μία καλεῖται. Φέρει γὰρ καὶ τῆς διακύπου μονάδος εἰκόνα πρὸς τιμὴν τοῦ γενο μένου φωτός· φῶς γὰρ ὧν ὁ Θεὸς, καὶ τὸ πρῶτον γενόμενον τῶς, καὶ πρῶτον ἐν γενητοῖς καλόν, πρὸς μονάδος οὐσίαν ὑπόστασιν λαβεῖν ὁ Δημιουργὸς δι καιώτας, ἡμέραν τοῦτο μίαν ἐκάλεσεν. Ταύτην δὲ καὶ ἡμέραν ὀγδόην ἐκάλεσεν ὁ ψαλμὸς τὴν μέλλουσαν δηλοῦσαν κατάστασιν, διὰ τὸ ἔξω κεῖσθαι τοῦ ἑβδοματικοῦ τούτου χρόνου, οὖσα μία διὰ μιᾶς εἰκότως ἐνεικονίζεται·. Ημέρα γάρ, φησί, Κυρίου μεγάλη καὶ ἐπιφανής· καὶ πάλιν, «ὑμῖν ἐπιζητεῖν τὴν ἡμέραν Κυρίου, καὶ αὕτη ἐστὶ σκότος, καὶ οὐ φῶς, ο δῆλον ὅτι τοῖς ἀναξίοις. Ανέσπερον γὰρ καὶ ἀτελεύτητον τὴν ἡμέραν ἐκείνην οἶδεν ὁ Λόγος διόπερ, ὡς εἴρηται, καὶ ὀγδόην καλεῖ αὐτήν, ἄλλην οὖσαν παρόντα τοῦτον αἰῶνα· εἷς δὲ καὶ ὁ πᾶς αἰὼν διὰ ταύτης δηλούμενος. Τὸ δὲ λέγειν τὴν Γραφήν, Αιώνας αιώνων, ο διαφόρους καταστάσεις δηλοί. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτων. Οἱ δὲ πρώτην εἶναι τὴν νύκτα βουλόμενοι, ἀντὶ τοῦ σκότους τὴν ἑσπέραν εἰρῆσθαί φασιν, ἀντὶ δὲ τοῦ αυτὸς τὸ πρωί. Ἐπειδὴ καὶ ἑσπέραν καλοῦμεν τῆς νατὸς τὴν ἀρχὴν, καὶ πρωί τοὐναντίον. Ως εἰπὼν,
col. 63–64page 22 of 244
PG 87:63φασίν, ὅτι κατ' ἀρχὰς ἐγένετο σκότος, μετὰ δὲ τοῦτο τὸ φῶς, ὡς ἐντεῦθεν τὸ μὲν σκότος φανῆναι νυκτός τινος τάξιν ἐπεσχηκός, τὸ δὲ φῶς ἡμέρας τινές πληρῶσαν καιρόν, ἐπήγαγε τό, Εγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ·, οἱονεὶ δηλῶν ὡς ἐγένετο μὲν δ τοῦ σκότους καιρὸς ὥσπερ τις νὺξ ἀφ' ἑσπέρας άρ χεσθαι ειωθυία. Μετὰ τὸ γενέσθαι φῶς, ἡμέρα τις ὤφθη γενομένη ἐκ πρωΐας ἄρχεσθαι πεφυκυία. Εἰκε τως οὖν μίαν ἡμέραν ἐκάλεσε συναμφότερον ἀπὸ τοῦ νῦν ἐπικρατοῦντο;· τὸν γὰρ αὐτὸν δρόμον ἀπετέλει τὸ φῶς ὅνπερ ἥλιος νῦν. Πρῶτον οὖν, φασὶν, εἶπε τὸ σκότος, εἶτα τὴν τοῦ φωτὸς ἐπικράτειαν. Εἰ γὰρ καὶ κρεῖττον τὸ φῶς, ἀλλ᾽ οὖν οἱ προτέτακται· ἐφύ λαξε δὲ αὐτοῖς τῆς δημιουργίας τὴν τάξιν· λογίζεται γὰρ ἡ Γραφὴ τὴν ἡμέραν ἀφ' ἑσπέρας ἀρχομένης μεθ᾿ ἡλίου δυσμάς, οὐκ ἀπὸ τοῦ τῆς ἕω καιροῦ καθ' ὃν ἀνίσχειν ἐστὶ τὸν ἥλιον, ἐπειδὴ πρῶτον γέγονε νυκτὸς τάξιν ἔχον τὸ σκότος, καὶ μετὰ τοῦτο τὸ φῶς τὴν ἡμέραν ἐργασάμενον ἀφίκετο πρὸς δυσμάς. Μαρτύρονται δὲ καὶ τὸν Ἀπόστολον λέγοντα Νυχθήμερον ἐν τῷ βυθῷ πεποίηκα, ο ὅπερ οὐ βέ 17 βαιον εἰς τὴν ἀπόδειξιν. Τί γάρ, ὅτι τοῦ χρόνου λέγει τὴν τάξιν καθ' ἣν αὐτῷ γέγονε τὸ ναυάγιον, ὡς ἀρχομένης νυκτὸς ῥαγείσης αὐτῷ τῆς νεώς, εἶτα διατελέσαντι καὶ τὴν ἐπ' αὐτῇ γενομένην τὴν ἡμέραν ἐν τῷ βυθῷ; Εἶτα προφέρουσι τῶν ἑορτῶν τὸν και ρὸν, καὶ ὅτι κατὰ τὸν τῆς νυκτὸς ὁ Κύριος ἀνέστη καιρόν, ὡς ἐν αὐτῇ τῇ μιᾷ ἡμέρᾳ τὴν ἀνάστασιν . ἐργαζόμενος· ὅπως ἐν ᾗπερ τὰ πρῶτα γεγένηται, καὶ ἡ τῶν πάντων ἀνάκτισις γένηται. "Οθεν ὡς ἐν τῷ σκότῳ πάντων γεγονότων, εἶτα τοῦ φωτὸς ἐπι λαμβάνοντος, ἐργάζεται μὲν ἐν τῷ σκότῳ τὴν ἀνά στασιν, δείκνυσι δὲ αὐτὴν τῆς ἡμέρας ἐπιλαβούσης. Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Γενηθήτω στερέωμα, καὶ ἔστω διαχωρίζον ἀνὰ μέσον τοῦ ὕδατος. Τινές φασι μὴ δευτέρου γένεσιν οὐρανοῦ ταύτην ὑπάρχει», ἐπεξήγησιν δὲ εἶναι τῶν συντόμως εἰρημένων περί τοῦ φθάσαντος· καίτοι καὶ ὄνομα ἕτερον καὶ χρείαν ἰδιάζουσαν ἡ Γραφὴ τοῦ δευτέρου παρέδωκε. Καὶ ἄλλως αἱ τῆς Γραφῆς ἐπαναλήψεις οὐκ ἐναντίωσιν ἔχουσιν, ἀλλὰ μόνον σαφήνειαν καὶ τῶν παρειμένων τὴν ἀναπλήρωσιν. Πῶς δὲ οὐκ ἐναντίον, εἰ ὁ μὲν γέ γονεν ἐν ἀρχῇ μετὰ γῆς καὶ τῶν ἀμφοτέροις συν υπαρξάντων, ώς μηδὲν πρὸ αὐτοῦ γεγονέναι, ὁ δὲ γέγονε κατὰ τὴν δευτέραν ἡμέραν ἐν μέσῳ τῶν ὑδά των ἔχων τὴν σύστασιν; ὡς δῆλον ὅτι προγεγονότων ὧν ἐν μέσῳ καθέστηκεν. Οὐκ ἂν δέ τις εἴποι περιτο τὴν εἶναι τούτου την γένεσιν. Τοῦτο μὲν, ὅτι τῶν ὑδάτων οὐ μικράν τινα μοῖραν ὑπὲρ νώτου λαβών
col. 65–66page 23 of 244
PG 87:65εὐχερή τοῖς ὑπολειφθεῖσι τὴν εἰς ἔν τι συναγωγήν ἐποιήσατο, ὡς γυμνωθεῖσαν τὴν γῆν χρησίμην εἶναι πρὸς οἰκησιν· τοῦτο δὲ πρώτου τοῖς ἐπὶ γῆς ἀσύμ μέτρον ἔχοντος τὴν ἀπόστασιν, ὡς ἀργεῖν περὶ τοῦ τον τὴν θέαν, μέσος οὗτος παρελθὼν εἰκότως ταύτην ἐμέτρησεν· ἐφ' οὗ ἡμελλον καὶ οἱ φωστήρες ταχθέν. τες τῇ μετρία διαστάσει καλῶς τὰ περὶ γῆν ἐνεργεῖν. Εἰ γὰρ νῦν ὁ ἥλιος πόῤῥω γιγνόμενος ἀσθενεστέραν ἔχει τὴν προσβολὴν, ὡς ἐν ἀμυδρῷ φωτὶ καὶ κρύει τὰ καθ' ἡμᾶς ἀφιέναι, τί χρή λέγειν εἰ κατ' οὐρανὸν τὸν πρῶτον ἐτέτακτο; Αοίκητος γὰρ ἂν ὑπῆρχεν ἡ γῆ κατὰ τὰ νῦν αὐτῆς μέρη κατεψυγμένα. Εἶποι δ' ἄν τις καὶ πρὸς τὸ μέλλον ἡρμόσθαι τῶν γεγονότων τὴν ποίησιν. Προκειτε γὰρ Θεῷ διπλῆν ποιήσασθαι τῆς κτίσεως τὴν κατάστασιν, τὴν μὲν τρεπτὴν καὶ φθαρτην, ὁποία νῦν ἐστιν ἡ παροῦσα, τρεπτά ταῖς γνώμαις ἔχουσα καὶ τὰ μὴ φύσε: φθει ρόμενα λογικά τε καὶ νοερά· τὴν δὲ τῶν παρόντων ἐλευθέραν κακῶν, Χριστοῦ τῆς τοιαύτης κατὰ τὴν οικονομίαν κατάρξαντος· ἧς καὶ πάντες τευξοίμεθα μετὰ τὴν ἔνδοξον καὶ δευτέραν αὐτοῦ παρουσίαν. Τη μὲν οὖν παρούσῃ καταστάσει πρέπον ἐνδιαίτημα τὸ χωρίον ἐν ᾧ νῦν ἐσμεν, τὸ μεταξὺ τῆς γῆς καὶ τοῦ στερεώματος· τῇ δὲ μελλούσῃ καὶ θειοτέρα, τὸ διά γειν ἐν τῷ οὐρανῷ γεγονότας ἀτρέπτους, ἔνθα καὶ νῦν ὁ Χριστὸς κατὰ τὴν οἰκονομίαν καθέστηκεν, ὡς δ μακάριος Παυλός φησιν· ο "Ινα ἰσχυρὰν παράκλησιν ἔχωμεν οἱ καταφεύγοντες κρατῆσαι τῆς προκειμένης ἐλπίδος, ἣν ὡς ἄγκυραν ἔχομεν τῆς ψυχῆς ἀσφαλῆ τε καὶ βεβαίαν καὶ εἰσερχομένην εἰς τὸ ἑσώτερον τοῦ καταπετάσματος, ὅπου πρόδρομος ὑπὲρ ἡμῶν εἰσῆλθεν Ἰησοῦς κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ ἀρχιερεὺς γενόμενος· ο ἐσώτερον μὲν καταπέτασμα, τὸν ὑπὲρ τὸν οὐρανὸν τόπον ὀνομάζων· ἀρχιερέα δὲ καλῶν τὸν Χριστὸν ὡς τῆς καταστάσεως ἄρξαντα. Σὺν αὐτῷ γὰρ ἐσόμεθα μετὰ τῶν ἀοράτων δυνάμεων· εἴπερ ἀληθὲς τή, ο Ισάγγελοι γάρ εἰσι· ν καὶ εἰσὶν υἱοὶ τοῦ Θεοῦ, τῆς ἀναστάσεως υἱοὶ ὄντες. Καὶ Παῦλος δέ φησιν Αρπαγησόμεθα ἐν νεφέλαις εἰς τὸν ἀέρα εἰς ἀπάν τησιν τῷ Κυρίῳ, καὶ οὕτως πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσό μεθα.» Ὥστε πρὸς τὰς διατάς καταστάσει, διάφορα καταγώγια. Καὶ ὁ νῦν ἡμῖν ἐροφῆς τάξιν ἐπέχων οὐρανὸς, ἐν ἐδάφους μέρει γενήσεται. Ὁ γὰρ πρῶτος ὥσπερ οὐρανό; ἐστιν οὐρανοῦ. Καὶ ὁ Δαβὶδ γὰρ λέ γει· ο Ο οὐρανὸς τοῦ οὐρανοῦ τῷ Κυρίῳ· τὴν δὲ γῆν· ο τοσοῦτον ὅσον οὗτος ἡμῶν. Τοιαύτη τοίνυν ἡ μέλλουσα τῶν ἁγίων κατάστασις· ὅθεν καὶ βασιλείαν ουρανών + Γραφὴ τὴν τοιαύτην καλεῖ κατάστασιν.
col. 67–68page 24 of 244
PG 87:67Τὸ δὲ τοῦ οὐρανοῦ ὄνομα κυρίως μὲν ἁρμόττει τῷ πρώτῳ, καθ᾿ ὁμοίωσιν δὲ τῷ κληθέντι στερεώματα κυριώτερον· ὃν ἕνα φησὶν οὐρανὸν, ὕδωρ είναι φά σκων ὑπὲρ αὐτὸν ὁ Δαβὶδ λέγων· ο Εκτείνων των οὐρανὸν ὡσεὶ δέῤῥιν, ὁ στεγάζων ἐν ὕδασι τὰ ὑπερῷα αὐτοῦ.» Οταν οὖν λέγεται, «Οἱ οὐρανοὶ δι ηγοῦνται δόξαν Θεοῦ·» και, «Ο Κύριος τοὺς οὐρα νοὺς ἐποίησε· ο και, ο Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρα νεῖς, ο οὐχ ὑπὲρ τὸ στερέωμα νομιστέον εἶναι τοὺς λεγομένους οὐρανούς, ὑπὸ δὲ τοῦτο τυγχάνειν, παν τὸς τοῦ μεταξὺ γῆς καὶ τοῦ στερεώματος, οὐρανοῦ καλουμένου, καὶ εἰς οὐρανοὺς πλείονας διὰ τὸ ὕψος διαιρουμένου. Οθεν λέγεται καὶ ο πετεινὰ οὐρανοῦ, ν τουτέστιν ἀέρος. Καὶ τὴν ἀσίδα τὸ ἔρνεον ἐν οὐρανῷ φησιν Ἱερεμίας ὑπάρχειν. Τοιοῦτόν ἐστιν καὶ τὸ, Αναβαίνουσιν ἕως τῶν οὐρανῶν. Καὶ Μωϋσῆς εὐλόγως τῇ φυλῇ τοῦ Ἰωσὴφ ἀπὸ ὡρῶν οὐρανοῦ καὶ δρόσου καὶ ἀπὸ τοῦ ἡλίου τροπῶν καὶ συνόδων μη νῶν καὶ ἀπὸ κορυφῆς ὀρέων καὶ βουνῶν αἰωνίων τὰς εὐλογίας δίδωσιν· ὡς τοῦ περὶ γῆν τόπου διὰ τῆς ἐν τούτοις εὐτοξίας εὐθυνομένου. Αλλὰ καὶ ἐν ταῖς κατ ἀραις τοῦ Ἰσραήλ, ο Εσται, φησὶν, ὁ ὑπὲρ κεφαλῆς οὐρανὸς χαλκοῦς, την παντελῆ ξηρασίαν δηλῶν καὶ τῶν ἀερίων ὑδάτων ἐπίληψιν. Οταν οὖν ἐκ τῶν οὐ μανῶν φέρεσθαι λέγῃ δρόσον, περὶ ὑδάτων νοοῦμεν ὅσα τὴν ἄνω διατέτακται χώραν κατέχειν οὐρανὸν λεγομένην. Εἰς τρίτον δὲ οὐρανὸν ἡρπάσθαι Παυλός φησιν, εἰς τὸν παράδεισον ἁρπασθεὶς, ὃν ὑπὸ τὸ στε ρέωμα πεφυτευμένον ἐπέδειξεν ὁ Μωϋσῆς. Εἰς ὕψος δὲ ἀνήκειν αὐτὸν Ἰεζεκιὴλ ἐμαρτύρησεν ὄρος αὐτὸν ὀνομάσας Θεοῦ. Εἰς οὖν οὐρανὸς τὸ στερέωμα. ΠΟΥ Καὶ οἱ μὲν αὐτοῦ τὴν οὐσίαν ἄδηλον εἶναί φασιν, κἂν ἐξ ὑδάτων είναι δοκεῖ, κατὰ τὴν κοινὴν ἐκδοχήν οἱ δὲ καὶ ἐξ ὑδάτων αὐτὸν ὑποτίθενται πήξαντος τοῦ Θεοῦ· οἱ μέν φασι μέρος ἁπλῶς, οἱ δὲ καὶ τρίτων του ὕδατος, τῶν λοιπῶν δύο μερῶν τοῦ μὲν ὄντος ἐν γῇ, τοῦ δὲ ὑπὲρ τὸ στερέωμα, ὅθεν καὶ λέγεσθαι σουμὴν Εβραίων φωνῇ, ὕδωρ δηλοῦν πεπηγός· σφαιροειδοῦς δὲ τοῦ πρὸς ἡμᾶς μέρους υπάρχοντες, ἀξιοῦσί τινες τοιαύτην εἶναι καὶ τὴν ἐκτὸς ἐπιφάνεια», ὡς αἰσθητὸν ὕδωρ μὴ δύνασθαι περιῤῥεῖν γὰρ τοῦτο πρὸς τὰ κοίλα φερόμενον· πρὸς οὓς ἀντιλέγουσιν ἕτεροι, ὡς οὐδὲν ἔνδοθεν κωλύσει τυγχάνειν περι φερῆ, ἐπιπέδου τῆς ἔξω τυγχανούσης ἐπιφανείας ὑπόδειγμα πρὸς τοῦτο τὰς θόλους καὶ τὰ περιφερή
col. 69–70page 25 of 244
PG 87:69τῶν ἄντρων προφέροντες· εἰ δὲ μὴ σφαίρα καθέστηκεν, οὐδὲ κίνησιν ἔχει καὶ τὴν κύκλῳ φοράν, ἐν μέσῳ δὲ τῶν ὑδάτων ἐστήρικται, καθάπερ ἡ γῆ, τὸ ὕδωρ ἀνέχων ὑπὲρ αὐτὸν ἐν ἀκινήτῳ τῇ στάσει· εἰ δὲ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ βιάζοιτό τις ἀκούειν ὡς ὑπο κάτω τοῦ ἡμισφαιρίου, ἀνάγκη το, Συναχθήτω τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ, ἐπ' ἀμφοῖν ἀκοῦσαι τῶν λεγομένων ἡμισφαιρίων· ἵνα μὴ ὑπὸ τῷ φαινομένῳ καθ᾿ ἡμᾶς μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῷ ἑτέρῳ θαλάσσας συναγομένας νοήσωμεν. "Οτι δὲ πᾶσα ἡ γῆ καθ᾽ ὑδά των ἔστηκε, καὶ οὐδέν ἐστιν ὑπὸ τὴν γῆν μέρος ὑδά των γυμνὸν ὡς ὑπὲρ τῆς θεωρεῖται, δῆλον· Τῷ στο ρεώσαντι γάρ, φησί, τὴν γῆν ἐπὶ τὸ ὕδωρ· καὶ αὐτὸς ἐπὶ θαλασσῶν ἐθεμελίωσεν αὐτὴν, καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτήν·» μόνον ἄρα τὸ καθ' ἡμᾶς πρόσωπον τῆς γῆς ἀκουστέον ἐν τῷ, Συναχθήτω τὸ ὕδωρ τὸ ὑπο κάτω τοῦ οὐρανοῦ εἰς συναγωγὴν μίαν· ο καὶ μόνον τὸν ὑπὲρ ἡμᾶς ὁρώμενον, ἡγητέον οὐρανὸν, ᾧ συμ βέβηκεν ὑποκεῖσθαι τήνδε τὴν οἰκουμένην· ἀντοικου μένην δὲ ὑπὸ τῆς γῆς οὐδεμίαν εἶναι πιστεύομεν. Η γὰρ ἂν κἀκεῖ Χριστὸς ἐπεδήμησε, καὶ τὰ λοιπὰ τὰ παρ' ἡμῖν ἀπήντηκεν, ή παραπλήσια, καὶ ᾿Αδάμ, καὶ ὄφις, καὶ εἰ τύχοι κατακλυσμός. Τὸ δὲ ὑπὸ γῆν ὕδωρ ἄδηλον, εἴτε μετέωρον ἀνήρτηται δυνάμει τοῦ Θεοῦ, εἴτε ἐπὶ πνεύματος ὀχεῖται. Στερέωμα δέ φασι καλεῖσθαι τὸν οὐρανὸν, ἢ ὡς ἐξ α ἀπαλῆς παγέντα τοῦ ὕδατος φύσεως, ἢ πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῆς τῶν ὑπερκειμένων φύσεως, λεπτῆς οὔσης καὶ ἀραιᾶς καὶ οὐδὲ μιᾷ αἰσθήσει καταληπτῆς. Τὸ δὲ, Εν μέσῳ τοῦ ὕδατος, οἴσην δηλοῖ τὴν τῶν ἑκατέρωθεν ὑδάτων διαίρεσιν· λέγει γάρ «Εστω διαχωρίζον ἀνὰ μέσον ὕδατος καὶ ὕδατος· η προσεκτέον δε, φασίν, ὅπως ἐπὶ διδασκαλία τῶν ἀοράτων φύσεων ἡ τῶν ὄντων γέγονεν τάξις· ἃς ἐχρῆν διὰ τῶν γινομένων μαθεῖν τὸν Δημιουργόν, καὶ διδάσκειν τοὺς μετὰ ταῦτα γενη μένους ἡμᾶς. Κατὰ γὰρ τὸν μακάριον Παῦλον πρὸς ἡμετέραν σωτηρίαν ταῖς θείαις ὑπηρετοῦνται βου λαῖς. Τότε γὰρ φῶς μετὰ τὴν τῶν πρώτων δημιουργίαν ἐκ μὴ ὄντων πεποίηκεν, ἵνα καὶ ἑαυτὰς οὕτω παρήχθαι νοήσωσι· καὶ τὰ μετ' αὐτῶν πρῶτα γεγον ντα δημιουργήματα, καὶ πάλιν ἐπὶ τῆς δευτέρας ἡμέρας οὐρανὸν γενέσθαι προσέταξεν τοῦ προτέρου καθ' ὁμοιότητα· ὅ; καὶ τὸν πρῶτον καὶ τὰ σὺν αὐτῷ κατὰ τὸν αὐτὸν γενέσθαι νομίσωσι τρόπον· παρα πλήσιον γὰρ ποιεῖ τῇ φύσει τῷ προτέρῳ τὸν δεύτε σαν· ὅθεν καὶ οὐρανὸς ἐκλήθη· εἰ καὶ ὁ μὲν ἐξ ὄντων, ὁ δὲ ἐκ μὴ ὄντων γεγένηται. Τοῦτο γὰρ διαφοράν οὐκ εἰργάζετο φύσεως· ἡ γὰρ ὁμοιότης τὴν πίστιν παρεί
col. 71–72page 26 of 244
PG 87:71χετο· καὶ ἡ αὐτὴ δύναμις τὸ ὂν εἰς οὐσίαν μετα σκευάζειν καὶ ἐξ οὐκ ὄντων ἑτέραν ποιεῖν· κἀκείνη γὰρ γέγονεν ἐξ οὐκ ὄντος τοιούτου. Τὸ δέ, Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς, εἰς ἔμφασιν εἴρηται τοῦ μὴ ἄλλον μὲν εἶναι τὸν προστάξαντα, ἄλλον δὲ τὸν ποιήσαντα. Οἱ δὲ πλείους, ὡς εἴρηται, οὐκ εἰς διδασκαλίαν λογικῶν δυνά μέων τὸ, «Εἶπεν ὁ Θεός, ο φασίν, ἀλλ' εἰς παράστασιν τοῦ Μονογενοῦς· τοιγαροῦν οὐκ εἴρηται τὸ, Εγένετο τὸ στερέωμα, ἀλλά, Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸ στερέωμα καὶ πάλιν, Διεχώρισεν ὁ Θεός· ο τὸ μὲν οὖν, «Γενη θήτω τὸ στερέωμα, ο φωνὴ τῆς προκαταρκτικής 20 αἰτίας· τὸ δὲ, «Εποίησε τὸ στερέωμα, ο τῆς ποιητικής καὶ τῆς δημιουργικής μαρτυρία δυνάμεως. 65 ΧΧΧΙ, Τὸ δ' οὖν στερέωμα διεχώριζεν ἀνὰ μέσον τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ ὕδατος· ἄπειρος γὰρ ἦν τῶν ὑδάτων ἡ χύσις, ὡς τὴν τῶν ἄλλων στοιχείων ἀναλογίαν ἐκβαίνειν· ὅθεν καὶ ἄβυσσος εἴρται· ἀναγκαίας γὰρ οὔσης τῷ παντὶ τῆς τοῦ πυρὸς οὐσίας καὶ ἐναν τίας τῷ ὕδατι, ὡς φθαρτικὰ τυγχάνειν ἀλλήλων, ἵνα μὴ δραστικώτερον ὑπάρχον τὸ πῦρ ἐξαναλώσῃ τὴν τοῦ ὕδατος φύσιν, καὶ τῇ τοῦ παντὸς διαλύσει πα ράσχῃ τὴν ἀφορμὴν, προνοῶν ὁ Θεὸς, τοσαύτην ὑγροῦ φύσιν ὑπέστησεν, ὥστε μέχρι τῶν τεταγμένων ὅρων τῆς τοῦ κόσμου συστάσεως κατὰ μικρὸν τῇ δυνάμει τοῦ πυρὸς ἀντέχειν ἀναλισκόμενον. Εσται μέντοι καὶ ὅτι τὰ πάντα κατατρυγήσεται τῷ πυρί, ὥς φησιν Ησαΐας· Ὁ λέγων τῇ ἀβύσσῳ, Ερημωθήσῃ, καὶ πάντας τους ποταμούς του ξηρα νῷ· ἡ διὰ τοῦτο μὲν οὖν πλῆθος τῶν ὑδάτων. Διὰ τί δὲ καὶ ὑπὲρ τὸ στερέωμα ἥμισυ τοῦ ὕδατος ἀναξέ βλητο; ἐπειδὴ τὴν τοῦ φωτὸς οὐσίαν τὴν τοῦ ἡλίου φημὶ καὶ σελήνης καὶ ἄστρων πυρώδη τε καὶ πολλὴν οὖσαν ἐπὶ τοῦ στερεώματος ἔταττε ποιεῖσθαι τὴν κίνησιν. Φύσις δὲ τῷ πυρὶ τὴν κρυσταλλώδη καὶ ἐξ ὑδάτων πεπηγυίαν οὐσίαν, οἵπερ ἐστὶν ἡ τοῦ στερεώματος χαυνοῦν τε καὶ διαλύειν· ὡς ἂν μὴ τοῦτο γένοιτο περὶ τὸν οὐρανὸν, ἀναγκαίως αὐτῷ τοσαύτην ὑπερκεῖσθαι τοῦ ὕδατος πεποίηκε φύσιν, ὅση διασώζειν ἀκαίριον ήμελλεν· οὕτω τοῦ Θεοῦ φυλάττειν αὐτὸν εὐδοκήσαντος, εἰ καὶ μόνη βουλήσει τοῦτο πράττειν ηδύνατο, καθάπερ τὸν πρῶτον οὐρα νόν. Ἐπεὶ καὶ τὴν ἡμετέραν σάρκα καὶ τροφής χωρὶς διασώζειν ἡδύνατο καὶ μένειν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ παρασκευάσαι, ὃ δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος ἐργάσεται. Τὰ δὲ ἐπικείμενα ὕδατα οὐ μόνον συν τηρεῖ τὸν οὐρανὸν, ἀλλὰ καὶ τὴν φλόγα τοῦ ἡλίου καὶ σελήνης κάτω πέμπει· εἰ γὰρ ἦν διαφανής ὁ οὐρανὸς, ὅλη ἄνω ἔτρεχεν ἡ αὐγή· τὸ γὰρ πυρ ἀνωφερές· ἐπυκνώθη τοίνυν τοῖς ἄνωθεν ὕδασιν ὡς ἀντωθῇ τὴν αὐγὴν πρὸς τὰ κάτω χωρείν.
col. 73–74page 27 of 244
PG 87:73Τινὲς δὲ προφάσει δῆθεν ὑψηλοτέρας νοήσεως ἐπὶ τὰς ἀλληγορίας κατέφυγον· δυνάμεις πνευματικός τὰ ὕδατα λέγοντες, τὰς μὲν κρείττους καὶ ἄνω μει νάσας, αἵτινες καὶ ὑμνεῖν λέγονται τὸν Θεὸν, ὕδατα ἐπάνω τοῦ οὐρανοῦ λεγόμεναι· τὰς δὲ χείρους καὶ περιγείους γενομένας· αἶπερ, ὡς ταραχώδεις και θορύβοις παθῶν κυμαινόμεναι, θάλασσαι λέγονται ταῦτα δὲ μύθος καὶ λῆρος. Κἂν γὰρ ὑμνεῖν λέγηται τὸν Θεὸν τὰ ἐπάνω τοῦ οὐρανοῦ ὕδατα, οὐ λογικών αὐτὰ φύσιν παρὰ τοῦτο τιθέμεθα, οὔτε γὰρ οἱ οὐ ρανοὶ ἔμψυχοι, ἐπειδὴ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ· οὐδὲ τὸ στερέωμα ζωόν ἐστιν αἰσθητικῶν, ἐπειδὴ ἀνα γέλλει ποίησιν τῶν χειρῶν αὐτοῦ· καὶ δρόσος δὲ καὶ πάχνη και καῦμα ὑμνεῖν λέγεται τὸν Δημιουργόν. Ἀλλὰ γὰρ ὁ ἐν τούτοις παρὰ τῶν νοῦν ἐχόντων τε θεωρημένος ἐκλαμβανόμενος συμπληρωτικός έστι τῆς δοξολογίας του Κτίσαντος. Τοιγαροῦν καὶ τὰ ἐκ τῆς γῆς αἰνοῦσιν αὐτὸν ὕδατα, δράκοντες καὶ πᾶσαι Συστοι. Πῶς οὖν ἡ ἄβυσσος χειρόνων πλῆθος δυνά μεων υπείληπται παρ' ὑμῖν ὁμοίως αἰνοῦσα τὸν Κύριον τοῖς ὕδασι, τοῖς ἐν οὐρανῷ, ἃ διὰ τὸν αἶνον κρείττους δυνάμεις νομίζεται; Κἀκεῖνο δὲ ψεῦδος κεκομψευμένον τὸ λέγειν οὐρανὸν μὲν εἶναι τὰς θεωρητικές δυνάμεις, στερέωμα δὲ τὰς πρακτι χάς. Συναχθήτω τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ εἰς συναγωγὴν μίαν, καὶ ὀρθήτω ή ξηρά· καὶ ἐγένετο αὕτως· καὶ συνήχθη τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ εὐρανοῦ εἰς τὰς συναγωγὰς αὐτῶν, καὶ ὤφθη ἡ ξηρά· καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὴν ξηράν γῆν, καὶ τα συστήματα τῶν ὑδάτων ἐκάλεσε θαλάσσας. Εἰ Αυτὸν φύσει τὸ ὕδωρ, τί τὸ πρόσταγμα βούλεται; ἀπ' ἑαυτοῦ γὰρ ἔμελλε χωρεῖν ἐπὶ τὰ κοιλότερα. Πῶς δὲ πεπληρωμένων τῶν κοίλων, εἴ γε τὸ ὕδωρ κατά πάσης υπήρχε τῆς γῆς, ὁ τῆς φύσεως δρόμος ἐπὶ ταῦτα συνήρχετο, πεπληρωμένα τυγχάνοντα; Αλλ' ίσως μὲν ἅμα τῇ προστάξει καὶ ῥευστὸν τὸ ὕδωρ ἐγένετο, τάχα τὴν ἀρχὴν αἱονεὶ πεπηγός τε καὶ στάσιμον δι. Αρμόσει δὲ καὶ πρὸς ἀμφοτέρας τὰς ἀπορίας εἰπεῖν, ὅτι καὶ τὰ δοχεῖα τῶν ὑδάτων ἅμα τῇ προς τάξει κοιλανθέντα γεγένηται, τὰ μέγιστα λέγω, καθ' ὁ συνίστανται θάλασσαι· καὶ εἴ τινες τούτων κοιλότητες ήταν μικρότεραι προς ταύτας, ἐκενοῦντο τῷ θείας προστάγματι· ὡς ἔχειν τὸ ὕδωρ ἐξ Ισοπέδου πρὸς ταῦτα χωρεῖν, πρότερον ἐπιπολάζον πάσῃ τῇ τα. Αμα δὲ καὶ δύναμιν ἔσχε τὸ ὕδωρ τοῖς τῆς θα λάσσης κοίλοις ἐπέχεσθαι, κἂν ὑψωθῇ, πάλιν ἐπι σρέφειν πρὸ; ἑαυτό. Καὶ ὁ Ἐκκλησιαστής τοῦτο λίγων φησί Πάντες οἱ χείμαρροι ἐπὶ τὴν θάλασσαν ειρεύονται, καὶ ἡ θάλασσα οὐκ ἔστιν ἐμπιπλαμένη.
col. 75–76page 28 of 244
PG 87:75'Αλλαχοῦ ἡ Γραφή. Η ἐμὲ οὐ φοβηθήσεσθε, λέγει Κύριος, τὸν τιθέντα άμμον δριον τῇ θαλάσσῃ. Ἡ γὰρ ἂν Ερυθρά θάλασσα τὴν Αἴγυπτον ἅπασαν ταπεινοτέραν οὖσαν ἐπέκλυσεν. ο Πῶς δὲ εἰς μίαν συναγωγὴν κελευσθέντος τοῦ ὕδατος, εἰς τὰς συναγωγὰς αὐτῶν, φησί, συνήχθη τὰ ὕδατα, καὶ πλείους αἱ θάλασσαι φαίνονται; Μία μὲν οὖν εἴρηται συναγωγὴ ἀντιδιαιρουμένη τῇ ξηρᾷ, ὡς μίαν μὲν εἶναι κοινῷ λόγῳ τὴν γῆν, μίαν δὲ τὴν θάλασσαν· μία δὲ οὖσα διαιρέσεις ἔχει καὶ κόλπους πολλοὺς οὓς θαλάσσας ἐκάλεσε· καὶ τὴν Ἐρυθραν γὰρ καὶ Ὑρκανίαν τῇ μεγάλῃ συνεστομῶσθαί φασιν οἱ τὴν γῆν περιοδεύσαντες. Καὶ ὥσπερ οὐρανὸς κοινῶς μὲν ὁ εἷς, ὁ ὑπὸ τὸ στερέωμα πᾶς, ἰδίως δὲ πλείους οἱ ἐν τούτῳ διῃρημένοι· οὕτως μία μὲν ἡ μεγάλη καθέστηκε θάλασσα ὁ Ὠκεανὸς, ἐξ οὗ διεκβολαὶ τινες χωροῦσιν εἰς τόπους βαρεῖς, ἐξ ὧν τὰ πε λάγη συνίσταται, συναγωγαὶ καὶ θάλασσας Γραφῇ τῇ θείᾳ λεγόμενα, ρύακές τινες καὶ στόματα της μετ γάλης οὖσαι συναγωγῆς. Τὴν δὲ ξηρὰν τῇ γῇ τὴν αὐτὴν οὖσαν καθ' ἑτέραν ἐπίνοιαν διαφόρως ὠνό μασεν. Ὡς γὰρ τὸ γελαστικὸν ἴδιον ἐστιν ἀνθρώπου, ἡ δὲ ἄνθρωπος φωνή σημαντικὴ τοῦ ζώου, ᾧ ὑπάρχει τὸ ἴδιον· οὕτω καὶ τὸ ξηρὸν ἴδιον τῆς γῆς καὶ ἐξαί ρετον· ἔχει δὲ καὶ τὸ ψυχρόν, ἀλλὰ κοινὸν πρὸς τὸ ύδωρ· ὡς ἐκεῖνο τοῦτο ἴδιον ἔχον, κοινὸν ἔχειν πρὸς ἀέρα τὸ ὑγρόν ὁ δὲ τὸ ὑγρὸν ἴδιον ἔχων, κοινὸν ἔχει πρὸς τὸ πῦρ τὸ θερμόν· καὶ τὸ πῦρ ἴδιον ἔχον τὸ θερμόν, κοινὸν ἔχει πρὸς τὴν γῆν τὸ ξηρόν, ὅπερ ἐκείνης καθέστηκεν ἴδιον· καὶ οὕτως ἑκάστῳ τὸ μὲν ἴδιον, τὸ δὲ κοινὸν ἐνυπάρχει· κατὰ μὲν τὸ ἴδιον ἀφοριζομένῳ τῶν ἄλλων, συναπτομένῳ δὲ κατὰ τὸ κοινὸν τοῖς πλησίον ὑπάρχουσιν. Εδει γὰρ εἶναι καὶ διακεκριμένα, ὡς ἂν τὴν ἰδίαν φύσιν φυλάττοιεν καὶ συναπτόμενα, ὡς ἂν ἐκ τούτων ἡ τῶν σωμάτων σύνθεσις γένοιτο, ἀλλήλοις ἀεὶ κατὰ τὴν κοινὴν συν απτομένοις ποιότητα· διόπερ ὁ Θεὸς τὴν ξηράν ἐκάλεσε γῆν, ἀλλ' οὐ τὴν γῆν ἐκάλεσε ξηράν· τὸ μὲν γὰρ ἰδίωμα και χαρακτηριστικόν ἐστι τῆς φύσ σεως, ἡ δὲ γῆ ψιλή προσηγορία τοῦ πράγματος καὶ ὡς μὲν πρὸ τοῦ ὑποκεῖσθαι οὐρανῷ γῆ λέγεται, ὡς δὲ πρὸς τὴν ὑγρὲν οὐσίαν ξηρά. Ο δὲ προφήτης ὡς διαφόρων μεμνήσθαι δοκεῖ λέγων ' Ετι ἅπαξ ἐγὼ σείσω τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ τὴν θάλασσαν καὶ τὴν ξηράν.» Είπομεν δὲ τὴν αὐτὴν εἶναι καθ' ἑτέ ραν ἐπίνοιαν ὀνομαζομένην μή ποτε δὲ τὴν μὲν ἔσχεν προσηγορίαν τῆς οὐσίας σημαντικὴν, τὴν δὲ τῆς ποιότητος· ὅθεν καὶ μετὰ τοῦ οὐρανοῦ γενο μένη λέγεται γῆ, ὥσπερ ἐκεῖνος κυρίως οὐρανές τὰ δὲ μετὰ ταῦτα γενόμενα, τὸ μὲν ἐκλήθη κυρίως στερέωμα, ἐπίκλην δὲ οὐρανός· τὸ δὲ ξηρά κυρίως, ἐπίκλην δὲ γῆ· πῆ μὲν γὰρ οὐσία, πῆ δὲ ποιότης τὸ προηγούμενον. Τὸ δὲ χρήσιμον ἔδειξε τῆς πρωτ.
col. 77–78page 29 of 244
PG 87:77τάξεως, εἰπὼν, ι Οφθήτω ἡ ξηρά, ὡς ἂν ἐπιτήδειος γένηται πρὸς φυτῶν τε καὶ ζώων γένεσιν. ν Καὶ τότε εἶδεν ὁ Θεὸς ὅτι καλόν. Πανταχοῦ τὸ, ἐκάλεσεν, ἐπὶ δηλώσει λέγεται τοῦ πρὸς ὅ περ του πεν. Ἐφ' ἀπάντων δὲ φαίνεται τιθεὶς τὸ, ο Καὶ ἐγένετο οὕτως,» εἰς δήλωσιν τοῦτο ἔργον παρηκολου Ογκίναι τῇ βουλήσει τῇ τοῦ Θεοῦ· ἐπὶ δὲ τοῦ οὐρα νῦ, τό, «Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸ στερέωμα, εἰς δή λωσιν τοῦ μὴ ἕτερον εἶναι τὸν πεποιηκότα παρὰ τὸν γενέσθαι προστάξαντα· καὶ τοῦτο ἅπαξ διδάξας ἡμᾶς, ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἀρκεῖται τῷ, Ἐγένετο, καθ' ἕκαστον ὀφείλοντας νοεῖν ὡς ὁ ποιήσας Θεός· οὐ γὰρ ἕτερος μὲν προσέταττεν, ἕτερος δὲ ἐποίει, ἀλλὰ Θεὸς ἀμφότερα. Ο δὴ σημαντικὸν τῆς θείας οὐσίας Πατρός καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος· ὥστε μὴ ξενίζου ὕστερον ἀκούων τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τῶν γεγονότων δημιουργόν. Λέγει γάρ " Ο Πατήρ μου ἕως ἄρτι εργά ζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι· τὸ μὲν γὰρ, ο ἕως ἄρτι,» τὸ διηνεκές τῆς ἐργασίας δηλοῖ· τὸ δὲ «ἐργάζεται» καὶ ἐργάζομαι, τὸ τῆς ἐργασίας κοινόν. Καὶ πάλιν «Απερ ἂν βλέπῃ τὸν Πατέρα ποιοῦντα, καὶ ὁ Υἱὸς ἐμοίως ποιεῖ·, οὐ τοιαῦτα, ἀλλὰ ταῦτα· οὐδ᾽ οἷάπερ, ἀλλ' ὑπερ· οὐ γὰρ τὰ μὲν οὗτος, τὰ δὲ ἐκεῖνος ἐργάζεται. Βλέπειν δὲ λέγεται τῷ μηδὲν αὐτὸν λαν θάνειν τῶν τοῦ Πατρός. Δείκνυσι δὲ αὐτὸν βουλήσει πάντα παράγοντα. Πάντα γάρ, φησίν, ὅσα ἠθέλησεν, ἐποίησεν. ο Καὶ κοινωνῶν αὐτῷ τῆς βουλῆς, κοινωνεί καὶ τῆς ἐργασίας, καὶ ὁμοίως ποιεῖ· τοῦτο γὰρ επήγαγεν, δεικνὺς οὐ μόνον τὰ αὐτὰ, ἀλλὰ καὶ ὁμοίως ποιεῖ, ὅ ἐστι βουλήσει καὶ ἐξουσίᾳ. Τοῦτο γὰρ σαφέστερον ἐπήνεγκεν λέγων· «Ωσπερ γὰρ ὁ Πατὴρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς καὶ ζωοποιεῖ, οὕτως καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει ζωοποιεῖ, ὁ ὅπερ Πατρικῆς ἐστιν ισότητος· τὸν ὡς θέλει, ἀντὶ τοῦ, μόνῃ θελήσει· ἔθεν καὶ τὸ βάπτισμα, ὅπερ ἐστὶ καινῆς σύμβολον κτι τέως, εἰς τὴν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος ἐπίκλησιν ποιεῖν προστετάγμεθα· ἐπείπερ συνθαπτόμεθα τε ἐν αὐτῷ καὶ συνανιστάμεθα τῷ Χρι στῷ, κατὰ τὸν θεῖον ᾿Απόστολον· ὡς ἂν μάθοιμεν ὅτι ἐκ τῆς Τριάδος ἀνακτιζόμεθα, ὑφ᾽ ἧσπερ ἐκτί σμεθα· ὁ γὰρ αὐτὸς Θεὸς καὶ τοῦ εἶναι καὶ τοῦ εὖ εἶναι πέφυκε χορηγός. Σημειωτέον δὲ ὅτι δι᾽ ὅλης τῆς κοσμοποιίας τῷ, «Εἶπεν ὁ Θεὸς,» πρόκειται καὶ, Εποίησεν ὁ Θεός, ο δηλοῦν τὰ δημιουργικόν μάλιστα γὰρ διὰ ταύτης τῆς προσηγορίας, τὸ δημιουργικὸν δηλοῦται· ἡ δὲ Κύριος ονομασία, ἄρχοντος καὶ βασι σε τ ἐπιδημώσει.
col. 79–80page 30 of 244
PG 87:79λέως σημαίνει ἔμφασιν· ὅτε γοῦν ἐντολὴ δέδοτο τῷ Αδάμ, Ἐνετείλατο Κύριος ὁ Θεὸς τῷ 'Αδάμ· εἰκό. τως· κυρίου γὰρ καὶ βασιλέως ἐστὶ τὸ νόμους και ἐντολὰς διδόναι. Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνη χόρτου, σπεῖραν σπέρμα κατὰ γένος, καὶ ξύλιν κάρπιμον ποιοῦν καρπὸν κατὰ γένος, οὗ τὸ σπές μα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ. Δεῖ τὴν σύνταξιν ἀναστρέψαντας δια φεύγειν τὸ σολοικοφανές-Βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου κατὰ τὸ γένος σπεῖρον σπέρμα· οὕτω γὰρ πρὸς τὸ γένος τὸ σπεῖρον ἀποδοθήσεται· ἡ γοῦν δια σταλτέον τὸ εσπεῖρον σπέρμα ο καθ' ἑαυτὸ, ἵνα ᾗ καὶ, Βλαστησάτω πᾶν σπεῖρον σπέρμα, ο ἀντὶ τοῦ, γεννών καὶ παρέχον. Ανακαλυφθέντος δὲ τοῦ ὕδατος, εἰκότως ἡ γῆ γεννῆσαι προστάττεται· καὶ ἡ τότε φωνὴ νό μος γέγονε μέχρι τέλους διηνεκής, ὡς ἐπὶ τῶν λοιπῶν δημιουργημάτων ἂν τὸ θεῖον ἡγήσατο πρόσταγμα. Εἰκὸς δὲ τὴν ἀρχὴν τάς τε πόας καὶ τὰ δένδρα τέλεια γεγενῆσθαι, τὰ οἰκεῖο φέροντα σπέρματα. Ὁρῶμεν γάρ ὅτι καὶ τὰ ζῶα [οὐκ] ἀτέλεια γέγονεν [ἀλλὰ τέλεια καὶ] εὐθὺς ἑαυτοῖς ἀρκέσαι δυνάμενα. Καὶ τὸν παράδεισον δὲ φυτεύσας, τοῖς ζώοις σπέρματα προευτρεπισθῆναι δι' ὧν ἔμελλον τρέφεσθαι· διὸ καὶ δεύτερα κτίζεται οὐχ ὡς βοτάνης καὶ φυτῶν τυγχάνοντα χείρονα, ἐπεὶ καὶ τῶν ζώων ἄνθρωπος δεύτερος φυτὰ γὰρ ζῶα πρῶτα· εἶτα τούτοις ὁ χρώμενος, ὡς ἄν τις βασιλεὺς τοῖς ὧν ἐστι βασιλεὺς ἐπιστάς. Φασὶ δέ τινες ὡς πρῶτον ἐστιν ἐν τῇ γενέσει τῶν φυομένων ή βλάστησις· εἶτα προκύψαν τὸ βλάστημα βοτάνη γίνεται, καὶ αὐξηθεῖσα χόρτος ἐστί· καὶ τὰ μικρὸν διαρθρουμένων τῶν φυομένων καὶ μέχρι τῆς ἐπὶ τὸ σπέρμα τελειότητος προϊόντων, ὅθεν τῇ μελ λούσῃ τάξει τῶν πραγμάτων ἐχρήσατο. Βλαστησάτω δὲ, φησίν, ἡ γῆ μηδεμιᾶς δεομένη συνεργείας ἐτέ ρας. Καὶ πρὸ ἡλίου τοῦτο προσέταξεν, ἵνα μὴ ἤλου ὡς αἴτιον τῶν ἐκ γῆς φυομένων θεοποιήσωμεν· ἰδοὺ γὰρ ταῦτα τούτου πρεσβύτερα τοῦ δοκοῦντο; ἐλκῇ τοῦ θερμοῦ πρὸς τὴν ἐπιφάνειαν τὴν ἐκ βάθους δύο ναμιν ἕλκειν. Οὐ παραπεμπτέον, ὅτι σολοικισμός ἂν δόξειεν εἶναι κατὰ τὴν φράσιν τό, «Εἶπεν ὁ Θεὸς, Βλαστη κάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου, σπεῖρον σπέρμα κατά γένος καὶ καθ᾽ ὁμοιότητα. Οὐ γὰρ εὐχερῶς ἐφαρμόσαι τὰ σπεῖρον τῷ βοτάνην χόρτου. Πῶς δὲ καὶ χωρὶς σολοικισμοῦ νοεῖσθαι δύναται, τῶν πλείστων ὑποληψομένων τὸ σπεῖρον πρὸς τὸ βοτάνην χόρτου λέγεσθαι; "Εστι δὲ ὑποδιαστολή χρησάμενον μέσης στιγμής, οὕτως ἀναγνῶναι· ο Βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου· ν και διαστήσαντα, ἐπενεγκεῖν τὸ εσπεῖρον σπέρμα κατὰ γένο;·, ἵνα ᾖ, «Βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χύστου, κατά γένος σπεῖρον σπέρμα, ο αναφερομένου ἐπὶ τὸ γένος του σπείρον.
col. 81–82page 31 of 244
PG 87:81Βοτάνην δὲ χόρτου τὰ ἐκ γῆς φυόμενα πάντα και λεῖ, είτε αυτομάτως, εἴτε σπειρόντων ἡμῶν, ὅσα μὴ ξύλου μετέχοντα, ἅμα τῷ παρασχεῖν τὸν οἰκεῖον καρπὸν ἀφαιρεῖται τῆς γῆς, χέρτου τινὰ τάξιν τοῖς ἀνθρώποις πληροῦντα· ὡς ἕτερον καρπὸν, εἰ καὶ μέσ νοι, μὴ παρέχειν δυνάμενα. Τούτων γὰρ πρὸς ἀντι διαίρεσιν ἐπήγαγε τὸ, ο Καὶ ξύλον κάρπιμον ποιοῦν καρπόν· ο ἐπὶ γὰρ τούτων τοῦ καρποῦ ληφθέντος μέ.: 4 νει τὸ δένδρον, τὸν αὐτὸν ἐν τῷ καθήκοντι καιρῷ › τοῖς ἀνθρώποις παρέχον καρπόν. Ο δε μὲν οὖν λέο γειν ἡ Γραφὴ καὶ ἐπὶ τῶν γεννημάτων τὸν καρπόν Καὶ ἐποίησε καρπὸν τοῦ γεννήματος,» λέγουσα. Εν ταῦθα δὲ πρὸς ἀντιδιαίρεσιν είρηται τοῦ «σπεῖρον σπέρ μεν ὁ γὰρ τούτων καρπός, κριθῆς καὶ σίτου καὶ τῶν ἄλλων, φημί, σπέρμα γίνεται πρὸς τὴν εἰς αὖθις σποράν. Καὶ ε κατὰ γένος ο φησίν· ἐπειδὴ σπέρμα ἔκαστον τὸ οἰκεῖον ἀποδίδωσιν εἶδος ἐν τοῖς ἐξ αὐτοῦ γινομένοις καρποίς. Εἰ δέ τις γένοιτο τούτου παρα τροπή, ἀναδοθείη δὲ τυχὸν μέλας ἐκ τοῦ σίτου πυ ρός, οὐχ ἕτερον γένος ἐστὶν, οἱονεὶ δὲ νόσος τις καὶ ἀρρωστία τοῦ σπέρματος· ἐμελάνθη γὰρ περικαείς τῇ τοῦ κρύους ὑπερβολῇ. Τοιγαροῦν λέγεται γῆς ἐπιτηδείας καὶ εὐκράτων αέρων ἐπιλαβόμενος, πρὸς τὸ ἀρχαῖον εἶδος ἐπανιέναι. Η δὲ λεγομένη αἷρα καὶ τα λοιπά νόθα σπέρματα, ἃ δὴ ζιζανιά φησιν ἡ Γραφή, οὐκ ἐκ τῆς τοῦ σίτου μεταβολῆς, ἀλλ' ἐξ οἰκείας ἀρχῆς ὑπέστη, ἴδιον ἔχοντα γένος· ἅπερ εί κόνα φέρει τῆς τῶν ἑτεροδιδασκάλων πρὸς τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας εγκαταμίξεως. Ἐπὶ δὲ τῶν δένδρων, ι οὗ τὸ σπέρμα αὐτοῦ, φησίν, ε ἐν αὐτῷ, ἡ ἐπειδὴ μὴ παραπλησίως τοῖς γεννήμασι τοιοῦτον φέρει τα δένδρα καρπὸν, ὥστε αὐτὸν ἐν χώρα σπερμάτων ἐπὶ τῆς γῆς καταβληθέντα παρα πλήσιον τῷ πρόσθεν ἀποδοῦναι τὴν καρπόν· εἰ καὶ συμβαίνει τοῦτον γενέσθαι πολλάκις, μέρος αὐτῶν ἀφαιρεθέν, ἐντίθεται τῇ γῇ σπερματικὴν ἔχον τὴν δύο να μιν καὶ μένον ἐπὶ ταυτοῦ, τοὺς ἐτησίους καρπούς ἀποδείξωσιν· οὐ κατὰ τὴν φύσιν τῶν γεννημάτων ἅμα τῷ δοῦναι τὸν καρπὸν ἀφαιρούμενον. "Οθεν, «ἐπὶ τῆς γῆς, ο εἰκότως προσέθηκε· τουτέστιν, ἐφ' ἑνὸς ιδρυμένα τύπου καὶ μένοντα. Θαυμαστὸν δὲ οὐδὲν εἰ ἐπὶ τῶν δένδρων εἶπε σπέρμα, την σπερματικὴν δύ ναμιν, ὅπου καὶ ἐπ' ἀνθρώπων οὕτως επονομάζεται. ᾿Αλλὰ πῶς, φασίν, ἡ τοῦ Θεοῦ πρόσταξις καὶ τοῦ συνανατείλαι τὰ βλαβερὰ αἰτία γεγένηται, καὶ τὰ δηλητήρια; Ότι τὴ παντάπασι βλαβερά, ἑτέρῳ δὲ
col. 83–84page 32 of 244
PG 87:83ἀγαθὸν ὅπερ έβλαψεν ἕτερον, ὥσπερ ἐστὶ πρὸς μὲν ψαρας τὸ κώνειον, ἐλλέβορος δὲ πρὸς τοὺς ὅρτυγας, διά τινα φυσικὴν ἰδιότητα· τῷ παντὶ τοίνυν λυσε τελῆ τὰ μέρη τινὶ λυμαινόμενα. Καὶ γὰρ ὁ βους πρὸς γεωργίαν εύχρηστος, εἰ καὶ τὸ αἷμα του. του καθέστηκεν ἡμῖν δηλητήριον· ἐν καιρῷ δὲ ἡμῖν καὶ ταῦτα χρήσιμα, ὡς ἰατρῶν ἴσασιν παι δες. μισχον ᾿Αλλὰ πῶς, φασὶν, ἐπὶ μὲν τῶν βοτανῶν εἶπε, σπεῖρον σπέρμα,, ἐπὶ δὲ τῶν δένδρων «ξύλον κάρπιμον οὗ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ;» ὅπου γε οὔτε κάλα μος, οὔτε ἄγρωστις, οὔτε ἡμίνθη, οὐ κρόκος, οὐ σκόρος δον, οὐ βούτομον, οὐδ᾽ ἄλλα μυρία γένη σπερματίζον τα φαίνεται· καὶ τῶν δένδρων ὁρῶμεν πολλὰ οὔτε καρποῖς, οὔτε σπέρματι κεχρημένα. Πρὸς & φαμεν ὅτι πολλὰ τῶν φυομένων ἐκ γῆς ἐπὶ τοῦ πυθμένος καὶ τῆς ῥίζης ἔχει τὴν δύναμιν· ὥσπερ ὁ κάλαμος μετὰ τὴν ἐπέτειον αὔξησιν ἀπὸ τῆς ῥίζης ἀφίησί τινα προβολὴν σπέρματος λόγον ἔχουσαν, καὶ διὰ γῆς νεμόμενα ἐν ταῖς ῥίζαις τὴν διαδοχὴν κέκτηται, ὥστε ἑκάστῳ ἢ σπέρμα εἶναι ἢ δύναμίν τινα σπερ ματικὴν ἐνυπάρχειν. Καὶ τῶν δένδρων δή αίγειρος καὶ πτελέαι καὶ ἰτέαι καὶ λεῦκαι, εἰ καὶ μὴ φέρουσε προδήλως καρπόν, ἀλλ᾽ οὖν ὁ ὑποκείμενος αὐτῶν τῷ φύλλῳ κλάδος ὂν μίσχον καλοῦσί τινες, τοῦτο τοῦ σπέρματος ἔχει τὴν δύναμιν. Οσα γὰρ ἀπὸ κλάδων γίνεσθαι πέφυκεν, ἐντεῦθεν, ὡς τὰ πολλὰ, προβάλλει τὰς ῥίζας. Τάχα δὲ σπέρματος ἔχουσι λόγον καὶ αἱ τῶν ῥιζῶν ἀποφύσεις, ἃ παρασπῶντες οἱ φυτοκόμοι, τὸ γένος αὔξουσι. Πρὸς δὲ τούτοις τα τιμιώτερα τῇ φύσει προηγουμένης μνήμης τετύχηκεν, ὅσα ἔμελλε τοῖς οἰκείοις καρποῖς τὸν ἄνθρωπον δεξιούμενα ἄφθο νον αὐτῷ παρασκευάζειν τὴν δίαιταν. Επισημαίνον. ται δὲ, ὅτι πάντα μὲν ἅμα τῇ προστάξει προῆλθε, μετὰ τῆς οἰκείας ἕκαστον ιδιότητος οἰκείῳ γνωριζε μενον χαρακτῆρι. Πλήν γε ὅτι τὸ ῥόδον τότε ἄνευ ἀκάνθης ἦν, ὕστερον δὲ τῷ κάλλει τοῦ ἄνθους ἡ ἄκαν θα παρεζεύχθη, ἵνα τῷ τερπνῷ τῆς ἀπολαύσεως ἐγγύθεν ἔχωμεν παρακειμένην τὴν λύπην, μεμνημένοι τῆς ἁμαρτίας δι' ἣν ἀκάνθας καὶ τριβόλους ἡμῖν ἡ γῆ ἀνατέλλειν κατεδικάσθη. Καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς, Γενηθήτωσαν φωστήρες ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ εἰς φαῦσιν, ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς καὶ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον τῆς ἡμέρας καὶ ἀνὰ μέσον τῆς νυκτός. Εστιάσεως ἔοικε ταῦτα παρασκευῇ. Πρῶτον μὲν ἡ τοῦ τόπου κάθαρσις δεύτερον δὲ ἡ τῆς εὐωχίας ποίησις· τρίτον δὲ φωτός ἔξαψις· εἶθ' οὕτως ἡ τῶν εὐωχουμένων εἴσοδος οἰκετῶν τε προϊόντων ἀλόγων καὶ δεσποτῶν, μετά ταῦτα ἐπιφαινομένου τοῦ λογικοῦ. Φησὶ γοῦν ὁ Σω τὴρ ἐν ταῖς παραβολαῖς, δείπνου παρασκευαστήν ἀνθρώποις εἶναι τὸν Θεόν. Καὶ τό γε ἐπ' αὐτῷ, προς εξωχίαν μακαριστὴν παρήχθημεν ἀπ' ἀρχῆς ἐν και
col. 85–86page 33 of 244
PG 87:85λίστῳ καὶ ὥσπερ ἐπιλέκτῳ τῆς γῆς καταστάντες ή ἐπὶ τρυφῇ· ἧς ἐκόντες ἡμεῖς ἐκπεπτώκαμεν. Δεί κνυται δὲ ὅτι τάξεως ἕνεκα ὁ ἀριθμὸς τῶν ἡμερῶν τούτων παρείληπται καὶ πρὸς τὴν ἡμετέραν ἀσθέ νειαν, ἄλλως μὴ δυναμένων νοεῖν τῶν ἀθρόως γενο μένων τὴν ποίησιν. Ὡς γὰρ τὰ σώματα ἅμα τῇ ὑποστάσει καὶ χρῶμα καὶ μέγεθος ἔχει, καὶ οὐκ ἐν χρόνῳ διεστῶτι ἀλλήλων ὑφέστηκε χωρισμένα, τῇ δὲ ἐπινοίᾳ τὸ μὲν αὐτῶν πρότερόν ἐστι, τὸ δὲ δεύτε μον, οὕτω καὶ ἐν τάξει γενόμενος ὁ κόσμος οὐ χρόνῳ ἀλλὰ τῇ ἁρμονία συντετέλεσται· οὐδὲ γὰρ τὸ μὲν γέ γονε του κόσμου, τὸ δὲ λεἶπον ἐτύγχανεν. "Οθεν καὶ οἱ φωστῆρες ἐν τῇ τετάρτῃ ἡμέρᾳ γενόμενοι, διὰ τὸν περὶ αὐτοὺς λόγον ἅτε τιμίους ὄντας, ἐν ταύτῃ λέ γονται γεγενῆσθαι. Η γὰρ τετρὰς δυνάμει οὖσα δε κας, τιμία ὑπάρχει· μονάς γὰρ καὶ δυὰς καὶ τριὰς καὶ τετρὰς ἀλλήλαις συντεθεῖσαι, την δεκάδα ποιοῦ πι· διὰ πάσης δὲ τῆς Γραφῆς ἡ δεκὰς ὑμνεῖται· καὶ γὰρ δέκα λόγους Μωϋσῆς δέδωκε, καὶ δεκάται παρ έχονται. Τινὲς δὲ καὶ χρονική τάξει γεγονέναι πάντα φασί πος τὴν διδασκαλίαν τῶν λογικῶν δυνάμεων, ὡς εἴρηται πρότερον. Δηλοῖ δὲ τὴν ἄλλου μετ' ἄλλο γέ νεσιν καὶ ὁ χρόνος ἐκ τῆς πρώτης ἡμέρας εἰς ἔτι νῦν ἀριθμούμενος· ὥσπερ δὲ μετὰ τὰ φυτὰ καὶ βλα στήματα, γέγονεν ἥλιος, ἵνα μὴ τούτων αἴτιος ὑποπτεύηται, οὕτω πολλῷ μᾶλλον μετὰ τὴν τοῦ φωτός παρελήλυθε γένεσιν, μὴ καὶ λάθῃ χορηγός τούτου δοκῶν, καὶ δι᾿ αὐτὸ προσκυνούμενος. Καὶ πῶς εἰς φαύσιν ὁ ἥλιος γίνεται, εἴ γε τοῦ φωτὸς φύσις παρήχθη; ᾧ δὲ μέντοι τὸ ταύτης δοχεῖον, ὥσπερ ἄλλο πῦρ τε καὶ λύχνος· τοῦ γὰρ άθλου φωτὸς ἐκείνου τοῦτο σῶμα γεγένηται· ἐπεὶ καὶ τὰ σύνθετα διαιρεῖται εἰς τε τὸ ὑποκείμενον καὶ τὴν ἐν τούτοις ποιότητα. "Απαξ δὲ συντεθὲν βου λήσει Θεοῦ τό τε φῶς καὶ τὸ ὑποκείμενον, ἡμῖν μέν ἐστιν ἀδιαίρετα, πλήν λόγων, τῷ δὲ συνθέντι διαι ρετά, ὥσπερ ἐπὶ βάτου τὴν καυστικὴν ἀφείλετο δύο ναμιν καταλιπών τήν φωτικών, τῷ θαύματι τὸν Μωϋσῆν ἐπιστρέψαι βουλόμενος. Τοῦτο καὶ ὁ ψαλ μας, ο Αρα φωνή Κυρίου διατέμνοντος φλόγα πυρός. Ηλίου μὲν μόνον καὶ πυρὸς ἐνέργεια, φῶς· ἡμέρα δὲ αέρος πεφωτισμένον τοσόνδε διάστημα· δίχα δὲ τῶν οὐσιῶν τὰς ἐνεργείας οἶδε παραφέρειν Θεός, ἐπεὶ καὶ κατὰ τὴν Αἴγυπτον ὅτε σκότος ψηλαφη τὸν ἐγένετο ἐπὶ τρεῖς ἡμέρας, πᾶσι τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ φῶς ἦν. Καὶ κατ᾿ ἀρχὰς τοίνυν τὸ ἀστρα ταῖον φῶς ἐκεῖνο ἡμέρας διάστημα τρισσάκις παρ έτεινε. Λόγος δέ τις ἡμᾶς ἐν ἀποῤῥήτω παιδεύει καὶ ἐν
col. 87–88page 34 of 244
PG 87:87τῷ μέλλοντι αἰῶνι διαιρεῖσθαι τὸ πῦρ· καὶ τὸ μὲν φῶς ἀποδιδόναι τοῖς δικαίοις, τοῖς δὲ κολαζομένοις τὸ τοῦ φωτὸς καυστικόν· καὶ ἡ σελήνη δὲ τοῦτο παρίστησι πληρουμένη καὶ λήγουσα, πῆ μὲν ἐπιβαινούσης της ποιότητος, πῆ δὲ ἀφισταμένης του σώμα της. Καὶ ἔστιν ἐναργῶς ἰδεῖν τὸ μὲν ἀφώτιστον, τὸ δὲ πεφωτισμένον αὐτῆς· κἂν γὰρ ἐξ ηλίου φαίης αὐτῇ τὸ φῶς ὑπάρχειν επείσακτον, ἀλλ᾽ οὖν ἀπο συμβαίνει καὶ γίνετα:· ὁ δὲ ἥλιος ἅπαξ λαβὼν οὐκ ἀποτίθεται. Τὸ γὰρ λέγειν ὡς τοῦ στερεώματος γεγο νότος, ἅμα τὸ πρῶτον ἀπείληπτο φῶς, καὶ διὰ τοῦτο δεύτερον ἐδέησεν, οὐ πάνυ εὔλογον. Οὐδὲν γὰρ τῶν σωματικῶν μετὰ τὴν πρώτην ἡμέραν, ἐκ μὴ ὄντων ἐγένετο. Αλλως τε ὥσπερ εἶπε γεγονότος τοῦ φωτός, Εγένετο ἑσπέρα, καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα μία, ο οὕτω καὶ τὴν τοῦ στερεώματος ποίησιν πρὶν γενέσθαι τὸν ἥλιον ἐπὶ τῆς δευτέρας καὶ τρίτης ἡμέρας, δήλον ὡς καὶ μετὰ τὸ στερέωμα, τοῦ πρωτογόνου φωτός τὰς ἡμέρας τὰς δύο καθάπερ καὶ τὴν πρώτην ποιή σαντος. Τοῦ δὲ πρωτογόνου φωτὸς ὅσον μὲν καθα ρώτατον, ἐνέθηκε τῷ ἡλίῳ, τὸ δὲ λοιπὸν σελήνῃ καὶ τοῖς ἄστροις ἐμέρισεν· οὕτω καὶ διαχωρίζειν ἐτά χθησαν ἀνὰ μέσον ἡμέρας τε καὶ νυκτός, ο πρότερον προστάξει Θεοῦ τὸ φῶς ἐποίει καὶ τὸ σκότος, ὑποχωροῦντα κατὰ ὁρισθὲν μέτρον ἀλλήλοις. Νῦν δὲ τοῖς μέτροις τῆς ἡμέρας ἥλιος ἐπιτέτακται· τῆς δὲ νυ κτὸς ἡ σελήνη, ὅταν ποτὲ πρὸς τὸν ἴδιον κύκλον ἀπαρτισθῇ. Τότε γὰρ κατάρχει τῆς νυκτὸς τῷ ἰδίῳ φωτί· πρὸς γὰρ τὸ ταύτης εἴρηται τέλειον τὸ πάσης ἄρχειν νυκτός· ὡς οὖν τὸ ὕδωρ διακεχυμένον πρῶτ του κατά πάσης τῆς γῆς, ὕστερον εἰς συναγωγήν μίαν συνήνεγκεν ὁ Θεὸς εἰς τὰς θαλάσσας καὶ πα ταμούς τε καὶ φρέατα, οὕτω καὶ τὸ φῶς διακεχυμένον αθρόως συναγαγών, ἥλιόν τε καὶ σελήνην κα! τοὺς ἀστέρας ἐποίησεν. Ιστέον δὲ ὡς καὶ ἡ σελήνη τέλειον εὐθὺς ἐξ ἀρ χῆς τὸ φῶς ἀπειλήφει τὸ ἴδιον, καὶ ἵστατο κατά δύσιν τὸν ὁρίζοντα τὸν ἀνατολικὸν ἐπέχοντος τοῦ ἡλίου εἴ γε ὁ μὲν τῆς ἡμέρας ἄρχειν, ἡ δὲ τῆς νυκτὸς ἐπετάττετο· ἦν οὖν πανσέληνος. Οὐ γὰρ εὐθὺς ἤχρω τηρία στο· ὕστερον δὲ τὴν ἀλλοίωσιν πρὸς τὴν ἐν έργειαν λυσιτελῆ τοῖς καθ' ἡμᾶς ὑπεδέχετο, εἴτε καὶ πρὸς καιρῶν καὶ χρόνου διαίρεσιν. Ὁ ἥλιος οὖν ἀνο ἐτελλεν· ὄρθρος γὰρ ἦν· ἡ δὲ πρὸς δύσιν ἐφέρετο, καὶ ἀλλήλοις ἀντικαθίσταντο· ὁ μὲν ἡμέραν ποιῶν καὶ ταύτης ἄρχων καὶ πρὸς δύσιν ἰων, ἡ δὲ τὸν ἀνα τολικὸν περιελθοῦσα κατείληφε τόπον, ὡς ἂν ἄρχοι τῆς νυκτός. 'Αλλ' εἰ ἐν ἡμέρᾳ τετάρτῃ σελήνη γεγέ νητο, πῶς ὑπῆρχε πληρωμένη; καὶ αἱ πρὸ τῶν φωστήρων γὰρ ἡμέρα: τῷ κόσμῳ καὶ τῇ γενέσει λογίζονται· ὅτι τεταρταία οὖσα οὐκ ἂν τὸ ἄκρον ἐπ είχε τῆς δύσεως, οὐδ' ἂν ἀντικατέστη πρὸς τὴν ἀρχὴν τῆς τότε νυκτός, ἄρχειν ταύτης ὀφείλουσα· πλεονεκτεί τοίνυν ἡμέρας Ενδεκα, τῇ τετάρτῃ ἡμέρα προελ
col. 89–90page 35 of 244
PG 87:89θωῦτα πεντεκαιδεκαταία, καὶ ταύταις ἐπλεονέκτει τὸν ἥλιον, καίτοι σὺν αὐτῷ γενομένη· &; οὖν ἐπλε ανέκτησε, καθ' ἔκαστον ἀποδίδωσιν ἔτος. Ὁ μὲν γὰρ ταύτης μὴν εἴκοσι εννέα ἡμίσεό; ἐστιν ἡμερῶν· ὁ δὲ τοῦ ἡλίου τριάκοντα, τῶν λεπτοτάτων ποστημορίων προσλογιζομένων ἡλίου, ἐξ ὧν αἱ πέντε προστίθεν Ζητητέον δὲ εἰ ἐμπεπήγασιν οὐρανῷ, ἢ κατ' αὐ τοῦ φέρονται μένοντος, ἢ τούτου κατώτερον. Ο μὲν γὰρ "Ομηρος (λεγέσθω γὰρ τοῦτο πρὸς τοὺς Ελλη νας) φησί ποὺ λέγων· ι 'Ηέλιος δ' ἀνέτελλε λιπὼν περι καλλέα λίμνην οὐρανὸν ἐς πολύχαλκον.» Καὶ πάλιν, Ἐξ ἀκαλαῤῥείταο βαθυῤῥόου ὠκεανοῖο.» Τινὲς δὲ Β. κατωτέρω φασὶν οὐρανοῦ ἀεροπορεῖν τοὺς φωστῆρας πάρξω τυγχάνοντα;. Οὐκοῦν τὸ πλέον ἄνω παρέπεμπον τοῦ φωτὸς ὅσῳ καὶ κατωτέρω ἐτύγχανον, τὸ δὲ λοιπόν κάτω οὐκ ἔστιν οὖν ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς μᾶλλον, ἀλλὰ καὶ ἄνω εἰς τοὺς οὐρανούς. Ἐοίκασιν οὗ ἐπιβαίνειν τῆς ἐπιφανείας αὐτοῦ τὸ φῶς ἅπαν ἐφ' ἡμᾶς παραπέμποντες· ὅθεν ἡ Γραφή, «Εθετο, φησὶν, αὐτὰ ὁ Θεὸς ἐν τῷ στερεώματι, οὐκ ἀντὶ ἔπη ξεν, ἀλλ' ὡς τό, «Εθετο τὸν Ἀδὰμ ὁ Θεὸς ἐν τῷ παρα δείσῳ.» Τοιγαροῦν καὶ Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ, Στήτω, φησίν, ὁ ἥλιος, ν οὐχὶ, ὁ κινῶν αὐτὸν οὐρανὸς, καὶ ἡ σε λήνη, καὶ γέγονεν οὕτως. Διαφέρει δὲ τὸ, «Εθετε αὐτὰ ὁ Θεὸς ἐν τῷ στερεώματι,» τοῦ περὶ τῶν ὀρνέων λεχθέντος, ὅτι Κατὰ τὸ στερέωμα τοῦ οὐρανοῦ ἑστω πετόμενα· ἄλλο γὰρ τὸ ἐν αὐτῷ, καὶ τὸ κατ' αὐτὸ καὶ μετέωρον. Τινὲς δὲ διὰ τὰς ἡλιακὰς ἐκλείψεις κατωτέρω δὲ τοῦ ἡλίου τὴν σελήνην ὑπέθεντο· ο? καὶ μὴ λέγοντες σφαίραν εἶναι τὸν οὐρανὸν, ζητοῦσι που δύνει την νύκτα καὶ φέρεται. Καί φασι μή δύνειν ὑπὸ γῆν· τὸ δὲ δυτικὴν πέρας ἐξελθόντα τοῦ οὐρανοῦ, τρέχειν ἐπὶ βορρᾶν ὥσπερ ὑπό τινα τοίχον κρυπτόμενον· μὴ συγχωρούντων αὐτῶν τῶν ὑδάτων φανῆναι, καὶ οὕτω κύκλῳ χωρεῖν ἐπ' ἀνατολήν· τὸν Ἐκκλησιαστὴν ἐπι μαρτυρούμενοι λέγονται Ανατέλλει ὁ ἥλιος, καὶ δύνει ὁ ἥλιος, ἀνατέλλων πορεύεται κατὰ δύσιν καὶ κυκλεί τοὺς βοράν, κυκλοί κυκλῶν καὶ εἰς τὸν τόπον αὐτ τοῦ ἔλκει. Οθεν ἐν χειμῶνι τὴν ἀνατολὴν ἐκ τοῦ νοτιωτέρου μέρους τοιούμενος, ὀλίγον τεμών διάστημα ποιεῖ μικρὰν τὴν ἡμέραν· δύνων δὲ καὶ πολὺν κύκλον τρέχων, ποιεῖ μακρὰν τὴν νύκτα. Διέρχεται γὰρ δύσιν ὅλην καὶ βορρᾶν ὅλον καὶ πᾶσαν ἀνατολήν, πρὸς τὸ ἔσχατον αὐτῆς ἐπὶ νότον ἀφικέσθαι βουλόμενος· ἐκ μέσου δὲ αὐτῆς ἀνατέλλων ισημερίαν ποιεῖ· ἐκ δὲ τοῦ βορείου μείζω τὴν ἡμέραν ἐργάζε τα: ἐξεναντίας ἢ ὅτε μείζω τὴν νύκτα ἐποίει. Καὶ ἔστωσαν εἰς σημεῖα καὶ εἰς καιροὺς καὶ 11.
col. 91–92page 36 of 244
PG 87:91ΟΙ εἰς ἡμέρας καὶ εἰς ἐνιαυτούς. ᾿Αναγκαῖαι πρὸς τὸν ἀνθρώπινον βίον αἱ ἀπὸ τῶν φωστήρων σημειώσεις, ἐὰν μή τις πέρα τοῦ μετρίου τὰ ἀπ' αὐτῶν σημεία περιεργάζηται. Πολλὰ μὲν γὰρ περὶ ἐπομβρίας ἔστι τῇ μακρᾷ πείρα μαθεῖν· πολλὰ δὲ περὶ αὐχμῶν καὶ πνευμάτων κινήσεως μερικῶν ἢ καθ᾿ ὅλου βιαίων ἢ ἀνειμένων. Εν γάρ τι τῶν ἀφ' ηλίου παραδεικνυμένων ὁ Κύριος ἡμῖν παραδίδωκεν εἰπὼν, ; ὅτι ο Χειμὼν ἔσται· στυγνάζει γὰρ πυῤῥάζων ὁ πύρα νές. ο Ηδη δὲ καὶ τῆς τοῦ παντὸς διαλύσεως ἐν ἡλίῳ ". › καὶ σελήνῃ καὶ ἄστροις σημεῖα φανήσεσθαι ὁ Κύριος προηγόρευσεν «Ο ήλιος μεταστραφήσεται εις σκότος, καὶ ἡ σελήνη εἰς αἷμα, καὶ τὰ ἄστρα οὐ δώσει τὸ φέγγος αὐτῶν.» Καιροὺς δὲ λέγει τὰς τῶν καιρῶν ἐναλ λαγάς· τὸ δὲ καὶ εἰς ἡμέρας, οὐχ ὥστε ἡμέρας ποιεῖν, ἀλλ᾿ ὥστε κατάρχειν τῶν ἡμερῶν· ἡμέρα ”, › γὰρ καὶ νὺξ πρεσβύτεραι τῆς τῶν φωστήρων κινή σεως. Καὶ ὁ ψαλμὸς γὰρ, Εθετο τὸν ἥλιον, φησίν, εἰς ἐξουσίαν τῆς ἡμέρας, την σελήνην καὶ τὰ ἄστρα εἰς ἐξουσίαν τῆς νυκτός. Τὸ γὰρ φῶς ἐν ἑαυτῷ περιφέρων, ὑπερβὰς τὸν καθ' ἡμᾶς ὁρίζοντα τὴν ἡμέραν παρέχει, διαλύσας τὸ σκότος. Ἀλλὰ καὶ εἰς ἐνιαυτοὺς ἐτάχθησαν "., ἥλιος καὶ σελήνη, ἡ μὲν δωδεκάκις τὸν ἑαυτῆς ἐκτελοῦσα δρόμον, ὁ δὲ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σημείου ἐπὶ τὸ αὐτὸ καταστάς. Οτι δὲ τούτων σημεία, φησίν, ἐδήλωσεν ἡ Γραφή· ἐπαναλαβοῦσα γὰρ ἐν τοῖς ἑξῆς τῶν ἄστρων τὴν χρείαν τὸ φαίνειν εἶπε μόνον καὶ τὸ ἄρχειν ἡμέρας καὶ νυκτὸς καὶ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον φωτὸς καὶ σκότους· τούτων ἄρα καὶ σημεῖα ἐστιν, ἡμερῶν καὶ νυκτῶν καὶ τῶν ἐκ τούτων συγκειμένων – χρόνων καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς, οὓς ἑτέρα ἔκδοσις ὠνόμασε συνταγάς, τουτέστιν ἑορτάς· ὡς καὶ ὁ τοῦ Σιράχ περὶ τῆς σελήνης λέγων, εἰς ἀνάδειξιν ἔφη χρόνων αὐτὴν εἶναι καὶ σημεῖον ἑορτῆς. Δύναται δὲ καὶ εἰς σημεία, ὡς ὅτε ἵσταται ἥλιος καὶ σελήνη ὡς ἐπὶ Ἰη σοῦ τοῦ Ναυῆ, καὶ Εζεκίου ὅτε ἀναποδίζει. Εὕροι δ' ἄν τις καί τινας τῶν ἀστέρων κατά καιρόν φαινομένους καλῶν ἡ κακῶν μηνυτὰς ὡς ἐξ ὀργῆς ἢ εὐμενείας Θεοῦ· ἀλλὰ ταῦτα παρέντες τινὲς, την Χ, ΑΚΑΛΗ!. γενεθλιαλογίαν οἴονται διὰ τούτων σημαίνεσθαι τὴν πανταχόθεν δεικνυμένην ἀσύστατον. Εκάστου γάρ δωδεκατημορίου τῆς ἁπλανοῦς εἰς τριάκοντα μοίρας διαιρουμένου, δι' ὅσων ἥλιος ἡμερῶν τοῦτο διαπορεύεται, ἑκάστης δὲ μοίρας εἰς ἑξήκοντα λεπτά, καὶ τούτων ἑκάστου πάλιν εἰς ἑξήκοντα τὰ λεγόμενα λεπτεπίλεπτα, ποῦ δυνατὸν τοῦ τεχθέντος τὴν ὡροσκόπον καταλαβεῖν ἐπὶ τίνος τῶν λεπτοτάτων ἐτύγ χανεν; Οὕτως ὀξυτάτης ούσης τῆς οὐρανίας φοράς, καὶ πλεῖστα παρατρεχούσης λεπτὰ ἐν τῷ τὸν ἀστρολόγον καν τύχῃ παρών, διὰ τοῦ ἀστρολάβου τὴν τοῦ ὡροσκόπου πῆξιν δι' ἀκριβείας ἐθέλειν εἰδέναι. Εἰ δὲ
col. 93–94page 37 of 244
PG 87:93τοῦτο λίαν ἀδύνατον, τοσαύτη δὲ διαφορὰ λεπτοτά-? του προς λεπτότατον, ὡς τὸ μὲν, εἰ τύχοι, βασιλέα ποιεῖν, τὸ δὲ προσαίτην, πῶς οὐκ ἀσύστατος ἡ τέχνη φανήσεται, Πῶς δὲ οὐ τῶν ἀτοπωτάτων ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν φαινομένων τοῖς ἐν τῷ οὐρανῷ ζωδίοις παρέχειν τῶν ἀποτελεσμάτων τὰ ἰδιώματα; Κριῷ γάρ τις, φασὶν, ἔχων τὴν ὥραν, οἷλός ἐστι τυχών την τρίχα και χαρωπό, καὶ μεγαλόφρων καὶ ἡγε μονικός και προαιρετικός και ποριστικές· τοιοῦτον γάρ, φασὶν, ὁ κριός· ἀποτιθέμενος γὰρ ῥᾳδίως τὸ ἔρ:ον, ἐκ τῆς φύσεως πάλιν ἐπαμφιέννυται. Καὶ ἐπὶ τοῦ ταύρου τοιαῦτα καὶ τῶν λοιπῶν ζωδίων φασί, καὶ τὰς ἡμετέρας προαιρέσεις τούτοις ἀνάπτουσιν· ὡς καὶ τὴν ἡμετέραν κακίαν εἰς τὸν τὰ ἄστρα πεποιηκότα Θεὸν ἀναφέρεσθαι· καὶ δίκην ἀψύχων ἡμᾶς τῇδε κἀκεῖσε πρὸς τὰ σχήματα τῶν ἀστέρων ἀμεί δεσθαι· ὅτε καὶ μάτην ἔσονται νόμοι καὶ βουλαὶ καὶ παραινέσεις καὶ δικαστήρια, ἐξ ἀνάγκης πάντων ἡμῶν τὰς γνώμας κακυνομένων. Εἰ δὲ μηδεὶς ποιητὴς τῶν ἀστέρων, αυτομάτως δὲ γεγονότες αὐτόματον καὶ τὴν κακίαν ἐκτήσαντο καὶ ταύτης μεταδιδόασιν, τίς ὁ τάξας καὶ τὰς πρὸς ἀλλήλους σχέσεις, καὶ δρόμους έναρμονίους ἀπεργασάμενος; Οὐδὲν γὰρ αὐτόματον τεχνικὸν, οὐδὲ διο αρχῆ τὸν κόσμον ἐν πάσῃ ἐκτήσατο. Πῶς δὲ μὴ γενέσεις καθ' ἡμέραν βασιλικαί, τοσούτων ἐφ' ἑκά στης ἐναλλαττομένων τῶν σχημάτων; Πῶς δὲ ἱερω είναι καὶ βασιλεῖαι γεγόνασι πατρικας, γενεὰς οὐκ ὀλίγας ἐκ πατέρων εἰς παῖδας παραπεμπόμεναι; Πῶς πάντων Εβραίων οἱ παῖδες τῇ ὀγδόῃ τῶν ἡμερῶν περιτέμνονται; Πῶς δὲ παρ᾽ Ισμαηλίταις πάντες οἱ ἱερεῖς δεκαετείς περιτέμνονται; καὶ παρ' Αιθίοψιν οἱ δέ τινες περιαιρούνται τῶν γονάτων τάς ", καὶ τοὺς ἑτέρους τῶν μαζῶν αἱ ἀμαζόνες; Οὐ γὰρ ἔνεστιν εἰπεῖν ὡς ἑνὶ ὁμοίως ὑποβάλλονται σχήματι, καν αί τι άσῃ κλιματάρχην ἀστέρα ἡ ζώδιον. Καὶ μεταστάντες Εβραίοι τῆς Ἰουδαίας καὶ πανταχοῦ διασπαρέντες τῆς γῆς, οὐδὲν ἧττον τὴν περιτομὴν ἐν τῇ ὀγδύῃ πάντες ὑφίστανται. Πῶς δὲ καθ' ὑμᾶς ἐξ αἰῶνος ἀπείρου κινουμένων τῶν ἄστρων, χθές που καὶ πρώην τὸ Χριστιανῶν ἐπ᾿ εὐσεβείας διέλαμψεν ἔθνος, καὶ τὰ πάλαι κυρωθέντα τῶν Ἑλλήνων ἐσβέσθη σεβάσματα; Πῶς δὲ πάντων ὑπὸ τὴν εἰμαρμένην τελούντων, τινὲς αὐτὴν ἀνατρέπουσι, τὰ μὲν ψιλῷ λόγῳ, τὰ δὲ καὶ μακροτέροις συγγράμμασιν; Εἰ γὰρ αὕτη τῶν πρατο τομένων αἰτία, αὕτη κατάλυσιν ἰδίαν ἐργάζεται. Εἰ κότως ἄρα τοῖς τοιούτοις ονειδίζων Θεός, Στήτωσαν, φησί, καὶ σωσάτωσάν σε οἱ ἀστρολόγοι τοῦ οὐρανοῦ οἱ ὁρῶντες τοὺς ἀστέρας, τί μέλλει ἐπὶ σὲ ἔρχεσθαι. ο Ταῦτά φησι πρὸς τὴν θυγατέρα τῶν Χαλδαίων τῶν ταῦτα μάλιστα παρὰ πάντας ἐπισταμένων.
col. 95–96page 38 of 244
PG 87:95Οὕτω δὲ τῆς ἀστρολογίας ἀσυστάτου δεικνυμένης διά τε τῶν εἰρημένων καὶ μυρίων ὅσων ὧν παρελ πομεν, οὐκ οἶδ' ὅπως φιλοσοφείν τινες δόξαντες, ποιητικοὺς οὐκ εἶναί φασι, σημαντικούς δὲ τοὺς ἀστέρας τῆς ἑκάστου ζωῆς ὑποτίθενται· καίτοι τῆς εἰρημένης ἀνασκευῆς οὐδὲν ἧττον καὶ τὸ μὴ στ μαντικούς εἶναι τοὺς ἀστέρας ἀπελεγχούσης. Αλλ' όμως μαχόμενοι τοῖς λέγουσι τούτους ποιητικούς, ταῦτά φασι· Πῶς τοῦδέ τινος τὸ θέμα περιέχει, τίνες αὐτοῦ γεγόνασιν οἱ γονεῖς, εἰ ἐλεύθεροι, εἰ ἀγαθοί, εἰ ἄποροι, εἰ πλούσιοι, εἰ τούτων τἀναντία; Πῶς γὰρ τὰ σχήματα τοῦ σήμερον, εἰ τύχοι, τεχθέντος, αἴτια ποιητικὰ τῶν ἤδη προγεγονότων, ίσως δὲ καὶ τετελευτηκότων γενήσεται; πᾶν γὰρ τὸ ποιοῦν, τοῦ πεποιημένου πρεσβύτερον. ᾿Αλλὰ σημαίνει μὲν, φασὶν, ὅτι τοιοίδε γεγόνασιν, οὐ μὴν τοιούτους γεγονέναι παρέσχετο. Πάλιν πῶς ἑνὸς τὸ θέμα μὴ μόνον γονείς τοιούσδε γεγονέναι ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ παῖδας καὶ τοὺς ἀδελφοὺς καὶ φίλους καὶ οἰκέτας; ἔσται γὰρ ἔκαστος οὐκ ἐξ οἰκείου μόνου γινόμενος θέματος, ὅπερ ἐστὶν, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἑτέρων μυρίων. Εἰ δὲ τὰ μὲν περὶ παρωχημένων σχήματα ἐροῦσιν σημαντικά, τὰ δὲ περὶ μελλόντων ποιητικά, τίς ἡ ἀποκλήρωσις; ἢ τις τῆς τοσαύτης αἰτία μεταβολῆς τῆς τῶν ἀστέρων ἐνεργείας τε καὶ δυνάμεως; Ανάγκη ἄρα σημαίνειν, φασὶ, καὶ τὰ μὲν εἰς γνῶσίν τινων θειοτέρων δυνά μεων, τὰ δὲ εἰς ἐνέργειαν· ὥσπερ τυχόν παρ' ἡμῖν γέγραπται, ἡ μὲν κοσμοποιία εἰς γνῶσιν, αἱ δὲ ἐντο λαὶ εἰς τὴν πρᾶξιν· ὅπως ἂν Θεοῦ βουλήσει διοικῶσι τὰ καθ᾿ ἡμᾶς. Καὶ παραφέρουσιν ἐκ τῆς εὐχῆς Ἰω σὴφ τό, «Ανέγνων γὰρ ἐν ταῖς πλαξὶ τοῦ οὐρανοῦ ὅσα συμβήσεται ὑμῖν καὶ τοῖς υἱοῖς ὑμῶν, ο ὑπὸ τοῦ Ἰα κὡς λεγόμενον. Τάχα δέ φασι καὶ τὸ, ο Ελιγήσεται ὁ οὐρανὸς ὡς βιβλίον, τοὺς λόγους τοὺς ἐμπεριεχομέν νους σημαντικούς τῶν ἐσομένων, ἀπαρτισθησομένους διὰ τῆς τῶν πραγμάτων εκδάσεως. Τὸν ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ δὲ νομιζομένῃ σημασία φόβον Ἱερεμίας περιαιρῶν, τάχα δὲ καὶ δοκούσῃ ποιητική τῶν δηλουμένων, φησίν· ὁ ᾿Απὸ τῶν σημείων τοῦ οὐ ρανοῦ μὴ φοβεῖσθε.» Ανθυποφέρεται πρὸς ταῦτα· Εἰ προεῖδεν ὁ Θεὸς, ἐξ ἀνάγκης γενήσεται τὰ δηλούμενα, ἵνα μὴ διαμάρτῃ προγνούς ὁ Θεός. Πρὸς δὲ τοῦτο ῥητέον ὡς διὰ τοῦτο τυχόν προέγνω τὴν Ἰούδαν προδότην, ἐπειδήπερ ήμελλε προδιδόναι ἐκ τῆς οἰκείας κινούμενος προαιρέσεως, ἥτις ἔχουσα καὶ τὸ δύνα σθαι μὴ προδιδόναι, προδέδωκεν· ὥστε οὐχ ἡ πρό γνωσις αἰτία πράξεως, ἀλλ' ἡ πρᾶξις τῆς προγνώ 79 191.
col. 97–98page 39 of 244
PG 87:97σεως. Μη μοιχευέτω γάρ τις, καὶ οὐ προέγνωσται παρὰ τοῦ Θεοῦ γενέσθαι μοιχός· εἰ δὲ μοιχεύσει, καίτοι μή μοιχεύειν είπερ ήβουλήθη δυνάμενος, σπερ οὖν θέλων ἐμοίχευσεν, αὐτὸς παρέσχε τὴν αἰ τίαν τοῦ τοιοῦτος προεγνώσθαι παρὰ τοῦ Θεοῦ, τὴν ἐνδεχομένην πράξιν προλαβούσης γνώσεως ἀναγκαίας, οὐκ ἀναγκαστικῆς, ἀλλ' ἀναμαρτήτου ἀκριβοῦς. Τὸν γὰρ Θεὸν οὐκ ἐνδέχεται ψεύδεσθαι· ἐνδέχεται δὲ περὶ τῶν ἐνδεχομένων καὶ μὴ φρονῆσαι τὸ γενέσθαι αὐτὰ καὶ τὸ μὴ γενέσθαι· οἷον εἰ ἐνδέχεται τὸν Ἰούδαν μεἶναι ἀπόστολον, ἐνδέχεται τοῦτο νοῆσαι περὶ αὐτ τοῦ τὸν Θεὸν, ὥσπερ οὖν καὶ τοὐναντίον ὅτι προδό της· ἐνδεχομένων δὲ τῶν δύο, τῷ εἶναι ἐν αὐτῷ τὸ ἀληθές, διψάσης πρὸς τὸ προδοῦναι τῆς προαιρέσεως, ἀληθῆ προγινώσκων ὁ Θεὸς, προγνώσεται τὸν Ἰούδαν προδότην γενέσθαι. Τὸ δὲ περὶ οὗ γνῶσις, ἐνεδέχετο καὶ ἑτέρως γενέσθαι, καὶ ἔγνω ὁ Θεὸς ὅτι δυνάμενος μὴ ποιῆσαι, πεποίηκεν. Οὐδὲ γὰρ προφήτης προλέγων τινὶ τόδε τι, γέγονεν αἴτιος τῆς ἐκβάσεως, τὸ δὲ μέλλον ἐδήλωσε. Καὶ ἰα τρῶν δὲ παῖδες πάθη προλέγουσι μέλλοντα, οὐκ αὐτοὶ ὁρῶντες, οἷς καὶ κωλύειν ἐπάγγελμα· "Οθεν πολλαχοῦ τῶν Γρατῶν ὁ Θεὸς κελεύει τους προφήτας κηρύσσειν τὴν μετάνοιαν, τὸν οὐκ εἰδότα προσποιούμενος, είτε πεισθήσονται μετανοεῖν, εἴτε μὴ, ἵνα μὴ διὰ τῆς προγνώσεως επαγγελλόμενος, τὴν αἰτίαν δόξῃ τῆς ἀπειθείας παρεσχηκέναι, ποιῶν ἀναπεσεῖν τοὺς ἀκούοντας. Καὶ λέγει που τῷ Ἱερεμία, ίσως ἀκού σονται καὶ μετανοήσουσι, τὸ ἰσοστάσιον τῶν δυναμέ των γενέσθαι δεικνύς. Καὶ ἀγαθὸς δέ τις ἔσεσθαι προμαθών, οὐχ οὕτω προθύμως πρὸς τὴν κακίαν δι αγωνίζεται, πεπεισμένος ὡς πάντως γενήσεται. Ἱστέον γὰρ ὡς καὶ προγινώσκων τοὺς ἀγαθοὺς, δι' ἀγώνων τοιῶνὸς καὶ πάλης καὶ τῆς καρτερίας οἶδε τοιούτους γενησομένους· εἰκότως οὖν ἡμᾶς πρὸς τὸ μέλλον ὁ Θεὸς ἀπετύφλωσεν, ἵνα μή τις προγνούς, εἶτα ῥᾳθυμῶν, αὐτῇ τῇ προγνώσει τοῦ Θεοῦ μάχηται, πρὸς τὴν κτησιν τῆς ἀρετῆς ἐκλυόμενος· κώλυμα γὰρ πρὸς τὴν ἀρετὴν συνέβαινεν εἶναι τὴν πρόγνωσιν, Πολλὰ δὲ γίνεται ἐκ τῶν μὴ ἐφ' ἡμῖν αἴτια τῶν ἐφ᾽ ἡμῖν, καὶ τῶν πρώτων ἀνῃρημένων οὐκ ἔσται τὰ δεύτερα. Οἷον ἐκ τῆς τῶν τυράννων κακίας τὸ κατὰ θεὸν μαρτυρεῖν· τῶν γὰρ τυράννων μὴ γενομένων, μὴ μαρτυρῆσαί τινας εἴπερ ήβούλοντο. Εἰ δέ τις ζητεῖ τὸ ἐφ' ἡμῖν ἀπολελυμένον εἶναι τοῦ παντὸς, ὥστε μὴ διὰ τάδε τινὰ συμβεβηκότα ἡμῖν ἡμᾶ; αι ρεῖσθαι τάδε, ἐπιλέλησται κόσμου μέρος ῶν, καὶ τὰ κινοῦντα τὰ ἐφ' ἡμῖν καὶ γυμνάζοντα περικόψαι βου κόμενος.
col. 99–100page 40 of 244
PG 87:99Καὶ ἐποίησε τοὺς φωστῆρας τοὺς μεγάλους. Διτ. τὸν τὸ μέγα· τὸ μὲν, πρὸς ἑτέρου παράθεσιν· ὡς ὁ μύρμηξ μέγας λέγεται τοῖς ὁμογενέσι παραβαλλόμενος· τὸ δὲ, ἀπόλυτον, ὥσπερ νῦν. Οὐ γὰρ ὅτι τῶν ἄλλων μείζους ἀστέρων, ἀλλ' ἐπειδὴ τοσοῦτοι τὴν περιγραφὴν, ὡς ἐξαρκεῖν τὴν ἀπ' αὐγῶν αὐτὴν τῷ οὐρανῷ, καὶ πᾶσι τοῖς οὖσι συμπαρεκτείνεσθαι, καὶ πάντα περιπολούσι πανταχόθεν, ἴσοι τοῖς ὁρῶσι φαι νόμενοι· μέγας οὖν αὐτῶν ἑκάτερος καὶ ἀπειροπλασίων τοῦ φαινομένου. Τὸ δὲ ἐγένετο ἀνταποδοτικὸν, δείκνυσιν ὅτι τοῦτο ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς ὅπερ ὁ Πατὴρ ὑποστήναι ἠθέλησε· καὶ γὰρ οὐκ εἰρημένου πόσοι γένωνται φωστῆρες, ἐπηνέχθη· Ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς δύο φωστῆρας.» Οὕτως ἡ αὐτὴ βούλησις καὶ ἐνέργεια Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ. Τὸ δὲ, «Εθετο αύτ τοὺς, οὐ ταὐτὸν τῷ Ἐποίησεν· οὐδὲ ὅτι πρῶτον γενό Ει μενοι, ὕστερον ετέθησαν, ἀλλ' ὅτι ἡ ἔννοια υποβάλλει πρώτην εἶναι τὴν γένεσιν τῆς θέσεως· τὸ μὲν γὰρ ὑποστῆσαι, τὸ δὲ ἁρμόσαι πρὸς τὰ ἄλλα τοῦ κόσμου μέρη. Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Εξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωσῶν κατὰ γένος· καὶ πετεινὰ πετόμενα κατὰ τὸ στερέωμα τοῦ οὐρανοῦ κατὰ γένος. Κεκό σμηται γῆ ἀέρος καὶ ὕδατος λῆξιν, ὅπερ διὰ τῶν παρ όντων σημαίνεται. Νῦν δὲ πρῶτον ἔμψυχον αἰσθήσεως μετέχον ζῶον δημιουργείται· ζῇν μὲν γὰρλέγε ται καὶ τὰ φυτὰ διὰ τὸ μετέχειν θρεπτικῆς καὶ τοῦ ὁμοίου γεννητικῆς δυνάμεως, ἀλλ' οὐ δήπου μετέχειν αἰσθήσεως. Ερπετὰ δέ φησιν, ἐπειδὴ πᾶν τὸ νηκτικὸν ἔρπει δι᾽ ὕδατος, ἐπισυρόμενον τούτου τῷ σώματι ἔτι μὲν γάρ τινα ὑπόποδα καὶ διὰ τοῦτο ἀμφίβια οἷον φῶκαι, κτένες, κροκόδειλοι, ἵπποι ποτάμιοι, βάτραχοι, καρκίνοι· ἀλλ᾽ οὖν προηγούμενον, καὶ πλέον ἔχει τὸ νηκτικόν. Τοῖς δὲ ἄλλοις οὐκ ἔχουσι πνεύμονα δι' οὗ σπάσονται τὴν ἀέρα, ἡ πᾶσα ζωὴ κατὰ τοῦ ὕδατος πέφυκε· βραγχία γὰρ ἔχουσι, δι' ὧν τὸ ὕδωρ δέχονται τε καὶ παραπέμπουσι, καθάπερ ἡμεῖς τὸν ἀέρα. Τοι γαροῦν καὶ χωρ Αντα τοῦ ὕδατος διαφθείρεται. Καὶ τὰ πετεινὰ δὲ ἐκ τῶν ὑδάτων προέρχεται· ἐπεὶ καὶ τούτων πολλὰ μὲν τοῖς ὕδασιν ἢ τὴν πλείστην ἢ τὴν πα σαν έχει διαγωγήν· καὶ τὰ λοιπὰ δὲ, ἅτε δι' ἀέρος τὴν πορείαν ἐν μετεώρῳ ποιούμενα, ἐξ ὑδάτων προέρχεται διὰ τὴν πρὸς ἄλληλα τῶν στοιχείων συγγένειαν. Ἐξυγραίνεται τε γὰρ ὁ ἀὴρ καὶ πρὸς νέφη πυκνούμενος εἰς ὕδωρ μεθίσταται· καὶ τὸ ὕδωρ ἐξατμισθὲν ἀέρα ποιεί. "Αλλως τε καὶ ἐν ἀμφοτέροις ἰδίωμα· ὡς γὰρ οἱ ἰχθύες τὸ ὕδωρ τέμνουσι τῇ κι
col. 101–102page 41 of 244
PG 87:101νήσει τῶν πτερυγίων εἰς τὸ πρόσω χωροῦντες, τῇ δὲ τοῦ εὐραίου μεταβολῇ τάς διαφόρους ὁρμᾶς οἰακίζοντές· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν πτηνῶν ἔστιν ἰδεῖν διανηχομένων τὸν ἀέρα τοῖς πτεροῖς. Πλὴν οὐδὲν τῶν πτηνῶν, διὰ τὸ πᾶσι τὴν δίαιταν ὑπάρχειν ἐκ γῆς. Τὰ πετεινὰ δὲ, ἔφη, ἐπὶ τῆς γῆς πετόμενα. Ἐν γῇ γὰρ ἔχει τὴν δίαιταν· ἐξ αὐτῆς δὲ ἁνιόντα καὶ εἰς αὐτὴν καθιπτάμενα. Η γοῦν ἐπειδὴ τὰ πλεῖστα καὶ πρὸς τροφὴν ἡμῖν δεδομένα χαμαιπετῆ ἐστι, τῶν ἄλλων ὑψιπετῶν ὄντων, ἀπὸ τοῦ πλεονάζοντας καὶ ἀναγκαιοτέρου τὸν ἐπὶ τῆς γῆς, ἡ εἴρηται τὸ δὲ, ο κατὰ τὸ στερέωμα τοῦ οὐρανοῦ, ιδιὰ τὴν ἐν β ἀέρι πτῆσιν, ὃς οὐρανὸς ὀνομάζεται διὰ τὸ ὁρᾶσθαι. Αμέλει καὶ νέφη οὐρανὸς λέγεται παρὰ τῇ Γραφῇ,» καὶ τὸν ὑετὸν οὐρανόθεν ἔρχεσθαι. Στερεώματι δέ φησι διὰ τὸ πυκνότερόν πως είναι συγκρίσει τοῦ α οὐρανὸς, διὰ τὸ ὁρᾶσθαι, βερίου σώματος, καὶ μᾶλλον πεπιλημένον ταῖς κάτωθεν ἀναφοραῖς τὸν ὑπὲρ τῆς κεφαλῆς ἡμῶν αέρα. «Κατά γένος ο δὲ ἐπ' ἀμφότερον τό, κατ' εἶδος σημαίνει· οἷον ἐν τοῖς ἐνύδροις τὰ μὲν ὀστρακόδερμα, τὰ δὲ μαλακόστρακα, ὡς κάραβοι καὶ καρκίνοι· τὰ δὲ μαλάκια, ὧν ἡ σὰρξ ἁπαλή, οἷον σηπίαι καὶ πολύ πιδες· τὰ δὲ σελάχια, ὡς οἱ κυνίσκοι καὶ πάντα τὰ:., γαλεώδη· ἃ δὴ καὶ ζωοτοκεῖ τῶν ἄλλων ὠοτοκούν των. Ἔστι δὲ καὶ τὰ κητώδη καὶ τῶν λεπτῶν ἰχθύων άπειρα γένη· ὁμοίως καὶ τῶν πετεινῶν. Εοικε δὲ τῶν ἐνύδρων ἑρπετὰ μὲν κεκληκέναι τα σώματα, ψυχὰς δὲ ζώσας τὰς ψυχὰς λέγειν· κἂν γὰρ ἄλογος ᾖ, ζωτικὴν δύναμιν τῷ σώματι παρέχει. Ταύτας δὲ Ιγρο οὐκ ἐκ τῶν ὑδάτων καθὰ τὰ σώματα πεποίηκεν ὁ Θεός, ἀλλ᾿ ἰδίῳ θελήματι τὴν ψύχωσιν καὶ τὴν κίνη σιν ἐνεποίησεν· οὐ προϋποστάντων τῶν σωμάτων καὶ οὕτω ψυχουμένων. Εκάστου δὲ γένους τὰς ἀπαρ χὰς ὥσπερ τινὰ τῆς φύσεως σπέρματα προβληθῆναι κελεύει· τὸ δὲ πλῆθος αὐτῶν ἐν τῇ μετὰ ταῦτα δια δοχῇ ταμιεύεται ὅταν αὐξάνεσθαι καὶ πληθύνεσθαι δέῃ. Καὶ εἰκὸς ἀπὸ παντὸς ζώων γένους δύο γεγο νέναι, καθάπερ τὸν ἄνθρωπον. Οὕτως δὲ συζυγίαι μόναι ἦσαν ὅτε καὶ συνήγαγεν αὐτὰ ἐνώπιον ᾿Αδάμ, ἵνα ἐνύματα επιθῇ τούτοις ὧν ἤμελλε δεσπόζειν. Εστι δὲ τεκμήραςθαι καὶ ἐπὶ τοῦ κατακλυσμοῦ, ὅτι ἡ δύο εἰς τὴν κιβωτόν εἰσφέρεται κατὰ τὸ τῆς κοσμοποιίας παράδειγμα. Εἰ δὲ πλείονα εἰσήχθη τὰ καθαρά, αἴτιον τὸ βούλεσθαι τὸν Νῶε Οῦσαι μετὰ τὴν σωτηρίαν Θεῷ, καὶ τὸ βούλεσθαι τὸν Θεὸν τὰ χρησιμώτερα τοῖς ἀνθρώποις πλείονα διασώζεσθαι. Οτι δὲ ἡ τοῦ Θεοῦ πρόσταξις ταῦτα δημιουργεί, ἀλλ' οὐκ ἐνόντα τοῖς ὕδασιν ἐξιέναι προστάττεται, ὡς καὶ τὸ, ο Βλαστησάτω ἡ γῆ· οὐ γὰρ ἐναπέκειτο πρό ν
col. 103–104page 42 of 244
PG 87:103Ποτερον τὰ φυτά, ἐν τῇ ἀνταπολύσει δεδήλωκεν. αὐ γὰρ εἶπε, Καὶ ἐξήγαγε τὰ ὕδατα, ἀλλὰ, ο Και ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰ κήτη τὰ μεγάλα καὶ πᾶσαν ψυχὴν τῶν ζώων ἑρπετῶν, ὁ τοῦ τῶν κητών γένους μνησθεὶς κατ' ἐξαίρετον διὰ τὸ ὑπερβάλλον μέγεθος, ὅτι ὁμοίως τοῖς μικροτάτοις καὶ ταῦτα πεποίηκεν δ Θεὸς ψιλῷ τῷ προστάγματι, & μεγέθει σώματος, καὶ ὄρεσιν ἀπεικάζεται, καὶ νήσων πολλάκις φαν τασίαν ποιεῖ, ἐπειδ᾽ ἂν πρὸς ἄκραν ἐπιφάνειαν τοῦ ὕδατος ἀνανίξηται. Τοιγαροῦν οὐ περὶ ἀκτὲς δια τρίβει, τὸ δὲ 'Ατλαντικόν καλούμενον πέλαγος ένοι κεῖ· τὰ μὲν γὰρ τῶν ζώων εἰς ὑπηρεσίαν ἀνθρώπων παρήχθη, τὰ δὲ εἰς θεωρίαν τοῦ περὶ τὴν κτίσιν (αύματος· ἄλλα πρὸς φόβον παιδαγωγοῦντα τῶν ἀν θρώπων τὸ βάθυμον, ἄλλα πρὸς τροφὴν τὴν μετά τὴν παράβασιν. Εὐλογοῦνται δὲ οὐ κατὰ τοὺς ἀνθρώ τους πνευματικῶς, κατὰ ψιλὴν δὲ γένους διαδοχήν, ὅπερ εἰ καὶ μὴ εἶδεν ἄντικρυς ἐπὶ τῶν φυτῶν, ἀλλ' οὖν ὑπεδήλωσεν εἰπὼν, ο Καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς ὅτι και λόν·» εἰ γὰρ καλὸν, καὶ διαμένειν ἡβούλετο. Ἴσως δὲ δηλοῖ τῶν ζώων πρὸς τὰ φυτὰ τὴν προτίμησιν" ταῦτα γὰρ ἐκείνων ἕνεκα γέγονεν· ὧν εὐλογουμένων ἡ εὐλογία καὶ μέχρι τούτων διέρχεται, ἃ διὰ τὴν τῶν ζώων χρείαν ὑπέστη. "Αλλως τε τὰ μὲν φυτὰ καὶ τὰ σπέρματα, τῇ τῶν γεωργούντων συνεργίᾳ κατὰ τὴν ἀποκειμένην αὐτοῖς δύναμιν ἐκ Θεοῦ τὴν ἐπίδοσιν λαμβάνει, τὰ δὲ ζῶα ἐκ τῆς ἰδίας πρὸς τὴν μίξιν ὁρμῆς. Ὅθεν τὸν Εὐλόγησεν αὐτὰ ὁ Θεός· ο δείκνυ γὰρ ὡς οὐχ ἑαυτοῖς ὁρμὴν ταύτην παρέσχετο άφ' ης ἡ τοῦ γένους ἐπίδοσις. Ει Καλῶς δὲ καὶ, «Αὐξάνεσθε, ἐξ αὐτῆς γὰρ τῆς τοῦ σπέρματος καταβολῆς ἐπιδιδόντα πρὸς αὔξησιν, εἰς τελειότητα παραγίνεται, καὶ τότε πρὸς γέννησιν ἑτέρου χωρεῖ· σημαίνει τοίνυν ἡ μὲν αὔξησις, τὴν εἰς μέγεθος ἐπίδοσιν, τὸ δὲ, «Πληθύνεσθε, ο τὴν ἐκ τῆς μίξεως εἰς πλῆθος διαδοχήν. Πῶς δὲ ἀλόγοις προς έταξεν ὁ Θεός; ᾿Αλλὰ δῆλον ὅτι τὸ φυσικὸν κίνημα τὸ ἐνυπάρχον τοῖς ζώοις πρὸς τὴν τοῦ γένους διαδοχήν, ὥσπερ ἐντολή τίς ἐστι τοῦ Θεοῦ· οὕτως ἐν Ἰωνᾶ τῷ κήτει προσέταξεν ὁ Θεὸς, καὶ σκώληκι ἑωθινῷ πρόσταξις γὰρ αὐτοῦ λέγεται τὸ κατὰ βούλησίν τε καὶ πρόνοιαν τοιῶσδε γινόμενον. Πῶς δὲ πρόσταξες ἐπ᾿ εὐλογίας ἀκόλουθος; Ότι καὶ ἐνεργεῖ τι τὰ ζῶα πρὸς τὸ πληθύνεσθαι, ἀλλὰ τοῦ Θεοῦ δημιουργοῦντο; αὐξάνει καὶ πληθύνει τὸ ἔργον, οιονεί του ζώου την πρόσταξιν ἐνεργοῦντος. Τὸ δὲ, «Πλήσατε τὰ ὕδατα ἐν ταῖς θαλάσσαις,» ὡς ἐπ' ἀνθρώπων τότε Πληρώσατε τὴν γῆν, ο εἴρηται, ἵνα ἐπὶ μὲν τῶν ἐνύδρων πᾶς τόπος ἔχῃ τὰ ἐννηχόμενα· ἐπὶ δὲ τοῦ ἀνθρώπου, ἵνα πᾶσι ἡ οἰκεῖσθαι δυναμένη γῆ τὸν πληροῦντα αὐτὴν ἄν θρωπον ἔχῃ· οὐδὲν παραβλαπτομένου τοῦ λόγου διά
col. 105–106page 43 of 244
PG 87:105σε τὴν διακεκαυμένην καὶ τὴν κατεψυγμένην, οὖσαν» ἀοίκητον· ὡς γὰρ εἰ κἀκείνων οἰκουμένων ήβούλετό 31. τις ἐγκαλεῖν τὸ εἶναι διάστημα ἐρημιῶν καὶ ἐρῶν οὐκ οἰκουμένων, οὐδὲ γεωργουμένων, ἠλίθιος ἂν ἦν, οὕτως εἰ ἐπιλαμβανόμενός τις τοῦ Πληρώσατε, λέγοι μὴ ἠληθεῦσθαι τὴν πρόσταξιν διὰ τὰ ἀοίκητα. Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Εξαγαγέτω ἡ γῆ ψυχὴν ζῶ σαν κατὰ τὸ γένος τετράποδα καὶ ἑρπετὰ καὶ θηρία κατὰ τὸ γένος· καὶ ἐγένετο οὕτως. Έδει τὴν γῆν μετὰ τὰ φυτὰ καὶ ζώοις κοσμηθῆναι καθά περ ἡ θάλασσα· ἀλλ' ἐκεῖ μέν φησιν «ἑρπετὰ ψυχῶν ζωτῶν, ο ὧδε δὲ ψυχὴν ζῶσαν, οὐ τὴν ἐναποκειμένην πάλιν τῇ γῇ· μὴ τοσοῦτον Μανιχαῖοι μαινέσθωσαν ὥσπερ ἐπὶ γῆς βλαστούσης τῶν ὑδάτων ἐκφερόντων ἐλέγετο· οὐχ ὅπερ οὖν ἔχει κτᾶται, τοῦ Θεοῦ δωρουμένου τῆς ἐνεργείας τὴν δύναμιν. Εἰ δὲ ψυχὴν ἣν εἶχεν ἐξέβαλεν, ἐρήμην ἑαυτὴν κατέλιπε τῆς ψυχῆς, καὶ πῶς αὐτὴν ἔμψυχον ὑποτίθενται; Τὰ μὲν οὖν νηστὰ ἐν τῇ παχύτητι τοῦ ὕδατος διαιτώμενα, ἀτελεστέραν πως έχει ζωήν· μνήμης τε γὰρ φαντασίας καὶ συνήθους ἐπιγνώσεως πέφυκεν ἔρημα· ἀμβλείας δὲ καὶ τὰς αἰσθήσεις ἐκτήσατο, ὡς τὴν σαρκικὴν ζωὴν καθηγεῖσθαι μᾶλλον τῶν ψυχικῶν κινημάτων ὅθεν εἰκότως ο ἑρπετὰ ψυχῶν ζωτῶν περὶ αὐτῶν φησιν· ἐπὶ δὲ τῶν χερσαίων, «ψυχὴν ζῶσαν· ο αι σθήσεις τε γὰρ ἐξείας καὶ μνήμας παρελθόντων έχει τούτων τὰ πλεῖστα. Δείκνυσιν οὖν τὰ μὲν ἔνυδρα σώματα ἐψυχωμένα, ἐπὶ δὲ τῶν χερσαίων ψυχήν οι. κονομοῦσαν σώματα, ὡς πλείονος ζωτικής μετεχόν των δυνάμεως· εἰ γὰρ καὶ ἄλογα, ἀλλ᾽ οὖν φωνῇ φυσικῇ καὶ χαρὰν καὶ λύπην ἐμφαίνει· καὶ τοῦ συν ἤθους ἐπίγνωσίν τε καὶ χωρισμόν, καὶ τροφῆς ἔν δειαν, καὶ πόθους, καὶ πλεῖστα τοιαῦτα· τοιγαροῦν Έγνω, φησί, βοῦς τὸν κτησάμενον, καὶ ὄνος τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ· οὐ μόνον δὲ φάτνην, ἀλλὰ καὶ συνήθη φωνὴν καὶ ὁδὸν ἦν ἐβάδισεν, ὡς ὁδηγεῖν πρὸς ταύτην τὸν ἐποχούμενον. Ἐξάγει δὲ ψυχὴν ἡ γῆ, ἵνα μάθης διαφοράς ψυχής κτήνους καὶ ψυχῆς ἀνθρώπου· γεώδης γὰρ ἡ τῶν ἀλό των καὶ εἰς γῆν διαλύεται· φησὶ γὰρ, ὡς Παντός ζώου ἡ ψυχὴ τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐστιν· ν αἷμα δὲ εἰς σάρκα πή γνυται· ἡ δὲ φθαρεῖσα, εἰς γῆν ἀναλύεται συνεσπαρ μέναι γάρ εἰσι τοῖς σώμασιν αὐτῶν αἱ ψυχαί, ὅθεν καὶ συμφθείρονται· γῆ ἄρα τῶν κτηνῶν ἡ ψυχή· κἂν παῖδες ὑθλῶσιν Ἑλλήνων μετεμψυχώσεις ἡμῖν φανταζόμενοι τούτοις δὲ παρεοίκασι καὶ οἱ τὰς θείας Γραφάς σε μνεποιεῖν νομίσαντες ἐν τῷ διακένους αλληγορίας
col. 107–108page 44 of 244
PG 87:107ἡμῖν ἀναπλάττεσθαι, τὰς ἰδία; ἐννοίας, ἀλλ' οὐ τὴν θείαν κυροῦντες Γραφήν. Εγκαλείτω δὲ μηδεὶς τῷ Θεῷ, τὰ ἰοβόλα ζώα προφέρων καὶ φθαρτικά, τὴν ἀπιστίαν ἡμῶν σωφρονίζοντα· εἰ γὰρ πέποιθας ἐπὶ Κύριον, «Ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ, καὶ καταπατήσεις λέοντα καὶ δράκοντα· ο οἷος ὁ μέγας Παῦλος, μηδὲν ἐκ τῆς δακούσης αὐτὸν ἐχίδνης παθών ἀπιστῶν δὲ μὴ τὸ θηρίον φοβοῦ, τὴν δὲ σὴν ἀπιστίαν δι' ἣν ευάλωτος πάσῃ τυγχάνεις φθορᾷ. Τῆς δὲ τῶν ζώων ὑπάρξεως τὸ χρήσιμον ἐρευνώμενος, εὕροι τις ἂν τοῦ μὲν τὸ ἡμερον συντελοῦν τοῖς ἀνθρώποις, ένα τρέπον τὸν θυμώδη καὶ ἄγριον· τοῦ δὲ τὸ ἐπιμελὲς καὶ φροντιστικὸν, διεγείρον τὸν ἀμελῆ· καὶ τὰ μὲν εἰς σωφροσύνην, τὰ δὲ συντελοῦντα πρὸς γονέων τι μήν· καὶ ὅλως ἐκ τοῦ ἐλάττονος τὸν κατ' εἰκόνα γε νόμενον ἐν οἷς ἀμελεῖ διορθούμενον. Μετὰ δὲ τὸ εἰπεῖν «ἑρπετὰ καὶ θηρία καὶ κτήνη, ο πρὸς τὸ καθόλου τὸν λόγον ἀνήγαγεν εἰπὼν, ι καὶ πάντα τὰ ἑρπετὰ τῆς γῆς· ο οὕτω πάντα καλέσας τὰ ἐπὶ τῆς γῆς διαιτώμενα, καὶ μὴ μετεωροποιεῖν κατὰ τὴν τῶν πετεινῶν φύσιν δυνάμενα· φησὶ δέ· ι Καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς ὅτε καλὰ, ν ἀλλ᾽ οὐ καλὸν ἐνικῶς ὡς ἐπὶ τῶν φωστήρων· ὅτι εἰ καὶ πολλοὶ φωστῆρες, ἀλλ᾽ ἑνὸς φωτὸς καὶ τῆς αὐτῆς ἅπαντες χρείας· φωτίζειν γὰρ ἐτά χθησαν· ἐπὶ δὲ τῶν ἐνύδρων τε καὶ πετεινῶν καὶ χερσαίων, ἐν ἑκάστῳ γένει πολλὰ τὰ διάφορα καὶ ποικίλην ἔχει τὴν θεωρίαν. Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν. Εἰ καὶ τὰ πρὸ τούτων ῥητά, ἐν οἷς φησιν, «Εἶπεν ὁ Θεός, ο μὴ πρὸς τὸν Υἱὸν εἰρῆσθαι νοήσωμεν, ἀλλ᾽ αὐτοῦ πρὸς ἑαυτὸν διαλεγομένου Θεοῦ, καθὰ καὶ Ἰουδαῖοί φασι, λέ γοντες, ὡς «Αὐτὸς εἶπεν, αὐτὸς καὶ ἐποίησε, καίτοι τις τεχνίτης ἑαυτῷ λέγει, Ποιήσωμεν, συνεργὸν οὐ δένα λαχών; ἀλλ᾽ οὖν τὸ παρὸν πᾶν ἀποφράττει, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν.» Πρὶν τὰ κατὰ μέρος εἰπεῖν περὶ τῆς ἀνθρώπου ποιήσεως, ἀναγκαῖον πρῶτον διαλύσας τὰ τῶν τῷ Δημιουργῷ μεμφομένων ἐγκλήματα, μη δὲν τῶν ἐκκλησιαστικῶν παρεξιόντας δογμάτων φασί γάρ - Προειδὼς ὁ Θεὸς τὸν Ἀδὰμ καὶ τὸν Κάϊν καὶ τοὺς μέλλοντας γενέσθαι κακούς, τί τούτους έδη μιούργησεν ἀγαθὸς ὤν; ὥσπερ ἐπιθυμῶν ἔχειν οὓς δὴ παραπέμψει γεέννῃ τε καὶ πυρί· πρὸς ὁ ῥητέον, ὡς τὸ εἶναι τοῦ μὴ εἶναι κρείττον· τὸ μὲν γὰρ ἕξις, τὸ δὲ στέρησις· ἀναιρετικαὶ δὲ τῶν ἔξεων αἱ στερήσεις ἀγαθῶν οὐσῶν, οὖσαι κακαί· οὐκοῦν ἀγαθώτερον τὸ ποιεῖν τὸ ὂν τοῦ μὴ ποιεῖν· ὡς γὰρ τάξις άτα ξίας κρεῖττον, καὶ ὄψις τυφλώσεως, καὶ ἀρετὴ και κίας, οὕτω τὸ ὂν τοῦ μὴ ὄντος.
col. 109–110page 45 of 244
PG 87:109Παρήγαγεν οὖν τὸν ἄνθρωπον ὁ Θεὸς, ὡς ἀγαθὸς Λ τὰ ὄντα ἐκ μὴ ὄντων δημιουργῶν· πᾶν δὲ ἐκ μὴ δν τος τοῦ ἀεὶ ὄντος, καὶ ποίημα τοῦ ποιήσαντος ἐν ἅπασιν ἔλαττον· ἢ οὐκ ἂν εἴη διαφορά. Εἰ δὲ Θεὸς Στρεπτός τε καὶ ἀναλλοίωτος καὶ φύσει ὢν ἀγαθὸς, τὸ γενητὸν ἀνάγκη κατ' αὐτὸ τὸ ἐκ μὴ ὄντων εἶναι, καὶ τὸ δεῖν ἐλαττούσθαι τοῦ ποιητού, τρεπτὸν εἶναι καὶ φύσει μὲν μὴ ἔχειν ἐν τῇ γνώμῃ τὸ ἀγαθὸν, κατά δὲ μέθεξιν τὴν ἀπὸ τῆς αἱρέσεως· μέσος γὰρ ἔστηκε παρ' ἑαυτὸν, ἔνθα βούλοιτο κλίναι δυνάμενος· τὸ γὰρ Θεῖον φύσει ἐν ἀγαθὸν, οὐ κατὰ μέθεξιν ἔχει τοῦτο λαδόν· μεθεκτὸν δὲ κατὰ τὴν ἀγαθότητα πᾶσα λογική καθέστηκε φύσις· ἐν δὲ τῇ μεθέξει τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, ἐκ τοῦ ἐφ' ἡμῖν, ἐπίτασίς τε καὶ ἄνεσις, φυλα κή τε τοῦ κτηθέντος, καὶ ῥαθυμούντων ἀποβολή. Εἰ τοίνυν οὐκ ἔδει γενέσθαι κακούς, οὐδὲ τοὺς ἀγαθούς, οὐδὲ χωλὸν εἶναι, τὸ ἐφ' ἡμῖν, περικοπείσης τῆς θα τέρου δυνάμεως· οὐσιῶνες γὰρ ἀγαθὸν μόνον τὸ Θεῖον· ὁ καὶ μόνον ἀΐδιον· εἰ δὲ ἀκίνητον ἐκεῖνο, τὸ ἡμέτερον ἀγαθὸν ἐχρῆν γενέσθαι κινούμενον· ἵνα καὶ τὸ μὲν μετέχῃ, τὸ δὲ μετέχηται· καὶ μετέχῃ, θέλον τοῦ μεθεκτοῦ τὸ μετέχον· ὅπου δὲ θέλησις μετοχῆς, καὶ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, ὡς εἴρηται· οὐκοῦν καὶ μὴ θέλησις· εἰ δὲ ἀναίρεσις ἦν τῆς ἐπὶ τὸ χεῖρον ῥοπῆς, καὶ τῆς ἐπὶ τὸ κρείττον ἐγίνετο· ροπὴ γὰρ κλίσις από τινός ἐστι· οὐκοῦν ἀπὸ μὴ τοιοῦδε εἰς τοιόνδε εἰ δὲ τὸ τοιόνδε ἀγαθὸν, ἔδει εἶναι καὶ τὸ ἐξ οὗ μεύ ίσταται, ήγουν ὅπερ ἀφῆκεν, ἐξὸν εἰς αὐτὸ μεταστῆ και μη μεταστάν. Εἰ δὲ ἔδει τὸν παραγόμενον τὴν μὲν, τοῦ δύνασθαι ( κακὸν εἶναι, δυναμιν ἔχειν, αἱρεῖσθαι δὲ τὸ ἀγαθὸν, οὐδὲ οὕτως ὁ θεὸς κατὰ σὲ διαφεύγῃ τὸ ἔγκλημα, τὴν δύναμιν παρασχών· εἰ γὰρ καὶ γέγονεν ἀγαθός, παρ' ἑαυτὸν γέγονε δύναμιν γὰρ μόνην παρέσχεν αὐτῷ πρὸς τὸ ἀγαθὸν, ὥσπερ οὖν καὶ πρὸς τὸ και κέν· οὐκοῦν εἰ καὶ κακὸς γέγονε, παρ' ἑαυτὸν, οὐ παρὰ τὸν Θεὸν τὸν ἐπ' ἀγαθῷ δεδωκότα τὴν δύ ναμιν. Ποία δὲ καὶ κρίσις ἀγαθοῦ τοῖς μετα ἔχουσι, μὴ ὄντος τοῦ ἐναντίου, μηδὲ τοῦ αἱρετοῦ καὶ φευκτοῦ δοκιμαζομένων παρ' ἄλληλα, ὡς ἂν τὸ μὲν ἔλοι τις, τὸ δὲ παραπέμψαιτο; Εχρήν οὖν ἐν ἡμῖν τούτων ὑπάρχειν ἑκάτερον, εἰ καὶ προτιμᾶται παρὰ τοῖς ῥαθυμοῦσι τὸ ἕτερον· ἔπειτα τί πρότερον; δημιουργία, ἢ γοῦν περὶ ἀρετῆς καὶ κακίας κρίσις; δῆλον ὅτι δημιουργία· εἰ δὲ πριν ποιῆσαι, φιλο κρινεῖ τοὺς μέλλοντας ὁ Θεὸς, τοὺς μὲν παράγων ὡς ἀγαθοὺς ἑτομένους, τοὺς δὲ κωλύων, αὐτόθεν κρίνει τοῖς μὲν γέρας τὸ εἶναι διδοὺς, τοῖς δὲ τὸ μὴ γενέ σθαι τιμώμενος· καὶ ἑαυτὸν ἐλέγχων, εἰ τοιαύτην
col. 111–112page 46 of 244
PG 87:111δύναμιν ἔχοντα, παράγει τὰ λογικά, ἐφ' ᾗ προμετα γινώσκων τοὺς ἑτέρους τῶν μεθεξόντων αὐτῆς οὐκ ἐποίησεν. Οὐκοῦν ἵνα σὺ μὴ γένῃ κακός, καίτοι παρὰ ταὐτοῦ τὴν κακίαν κτησάμενος, τὸν Θεὸν ἀξιοῖς γενέσθαι κακόν· ἀγαθὸν ὑπάρχον τὸ εἶναι, κατ' αὐτὸ τὸ εἶναί φημι, μή παρέχοντα, καὶ μὴ γε νομένην τὴν κακίαν κολάζοντα, καὶ κρίνοντα πριν δημιουργεῖν, καὶ τὴν τάξιν συγχέοντα, κατὰ τῶν ἀνυπεστάτων καὶ μήπω γενομένων ἐπάγοντα τὴν κατάγνωσιν· καὶ τὸ μέγιστον, τοὺς ἐκ τῶν κακῶν μέλλοντας ἀγαθοὺς γεννᾶσθαι προαναιροῦντα συν αναιροῦντά τε στηρίζῃ, μᾶλλον δὲ προκωλύοντα καὶ κολάζοντα τοῖς κακοῖς ὁμοίως, καὶ μὴ ἔχοντα αὐτοῖς ἐγκαλεῖν ὅτι οὐ γενήσονται ἀγαθοί. Αλλ' οὐδὲ τοὺς ἀγαθοὺς ὀφείλει προηγουμένως παραγαγεῖν, διὰ τὰ ἐκ τούτων ἔσθ' ὅτε γεννᾶσθαι κακούς, μᾶλλον δὲ πάντως· οὐ γὰρ ἔστι διαδ χὴν μακροτέραν εὑρεῖν διὰ πάντων ἐφεξῆς γεννωμένων ἀνέγκλητον· ὥστε διὰ τὴν σὴν κρίσιν δικάζοντος τοῦ Θεοῦ, τὰ τῆς δημιουργίας σεσύληται. Οτι δὲ διὰ σαυτὸν ὑπάρχεις κακός, ἐδήλωσεν ὁ ἐκ σοῦ καὶ μετὰ σὲ γενόμενος ἀγαθός· καὶ ὅτι διὰ σαυτὸν γέγονας ἀγαθὸς, ἐδήλωσεν ὁ κακὸς γενόμενος ἐκ σοῦ μετὰ σέ· ἑκάτερος γὰρ ἐξ ἐναντίων ὁρμώμενος, παρ' ἑαυτὸν ἔσχε τὰ ἐναντία, μὴ παρακολουθήσας ἀνάγκῃ γενόμενος· ἄλλον ἔδει διὰ τόδε γενέ σθαι ἢ μὴ γενέσθαι διὰ θάτερον· εἰ δὲ πρὸς τὸ τέλος ἀξιοῖς ὁρᾷ τὸν Θεὸν, ἄδικος· ἐναντίων ὄντω τῆς ἀρχῆς καὶ τοῦ τέλους, διὰ θάτερον κωλύων τὸ ἕτερον, ὅ ἐστι τὸ ἀγαθὸν διὰ τὸ κακόν· ἔσται γὰρ ἀναιρῶν ὡς τὸ κακὸν ἐν τέλει, οὕτω τὸ ἀγαθὸν ἐν ἀρχῇ· καὶ ἀποκληρωτικῆς δὲ τὸ πέρας πολυπραγμονήσει καταλιπὼν τὴν ἀρχὴν, κἂν μὴ πρὸς ὅμοιο τέλος ἐκβαίνῃ· ὁμοίως γὰρ αὐτῶν ἑκάτερον ἐνέρ γειά τε καὶ ἕξις· τοιγαροῦν ὡς δίκαιος ὁ Θεὸς καὶ τὸν Ἰούδαν κέκληκε, διὰ τὴν ἀρχὴν τιμήσας τῇ κλήσει· καὶ τὸν Παῦλον διὰ τὸ τέλος· οὐδὲν γὰρ ἧττον τὸ ἀγαθὸν ἀγαθὸν, κἂν ᾖ τὸ τέλος ἀνόμοιον καὶ τὸ κακὸν κακὸν, κἂν μὴ τέλος ὅμοιον ἐπισύρηται τινὲς δὲ καὶ μικτὸν ἔχουσι βίον ἐξ ἀγαθῶν καὶ κακών, καὶ οὐκ ἐχρῆν ἀναιρεῖσθαι διὰ τὰ κακὰ τἀγαθά. Εἰ δὲ καὶ ἴσῳ μέτρῳ τύχοι ταῦτα πρὸς ἄλληλα διαιρούμενα, οἱ ταῦτα ἔχοντες οὔτ᾽ ἀγαθοὶ κρί ναιντο ἂν εἰκότως οὔτε κακοί· τούτων ἐκείνοις ἀντι λογιζομένων καὶ μέσην ποιούντων τὴν τοιάνδε κατά στασιν· καὶ τούτους οὖν ἐχρῆν μὴ γενέσθαι κατά λόγον τὸν σὸν μόνους ἀξιοῦντος γενέσθαι τοὺς ἀγα θούς· καίτοι μᾶλλον ἔδει μὴ εἶναι διὰ τὰ κακά, ἤπερ εἶναι διὰ τὰ ἀγαθά. Τί δ' ἂν εἴποις περὶ τῶν ἁπλουστέρων οἷς μὴ λογίζεται τὸ κακὸν, κἂν ἡ
col. 113–114page 47 of 244
PG 87:113τυχὸν μόνον, κἂν πλεονάζῃ; ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸ κακὸν ἁπλῶς κακὸν εἰς ὄργανον τῇ Προνοία γινόμενον, γυμναζομένων τῶν ἀγαθῶν ἐν αὐτῷ, καὶ δι' αὐτοῦ γιγνομένων ὅπερ εἰσίν· εἰ γὰρ ἀγαθοὶ τούτου χάριν, ὅτι πρὸς τῶν κακῶν οὐκ ἐνέδωκαν γυμναζόμενοι, ἀνῃρημένου τοῦ γυμνασίου καὶ τἀγαθὸν συνανῄρηται· ὡς τῶν ἐχιδνῶν ἀναιρουμένων καὶ τὸ ἐκ τούτων βοήθημα· οὐ γὰρ δὴ τοὺς ἀνθρώπους μὴ ἀξιῶν εἶναι κακούς, δαίμονας ἀξιώσεις εἶναι πρὸς γυμνασίαν εἰ γὰρ ἐχρῆν τὸν Θεὸν τὸ ἔλαττον κακὸν ἐπ' ἀνθρώ των κωλύσαι, πολὺ μᾶλλον ἐπὶ τῶν δαιμόνων τὸ μείζον· οὐκ ἄρα ἔσται τὸ γυμνάζον τὸ ἀγαθόν· οὐκ οὖν εἶναι ἀγαθὸν κωλυθήσεται· ἔδει δὲ καὶ διαφορὰν εἶναι γυμνασίων πρὸς τὰς διαφόρους τῶν γυμναζομένων ἕξεις· καὶ τὴν μᾶλλον καὶ ἧττον ἐξ ἀνθρώπων, τὴν δὲ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐκ δαιμόνων· καὶ ἡ κακία δὲ, διὰ τοῦτο κακία, ἐπειδὴ μᾶλλον ἢ ἧττον επεμβαίνει τοῖς ἀγαθοῖς· ὥστε ἔνθα γυμναζόμενον ἀγαθὸν, ἐκεῖ καὶ κακόν· καὶ ἔνθα κακὸν ἐπιτεινόμενον καὶ ἀνιέμενον, πάντως καὶ ἀγαθόν· ἀλλ' ἐπὶ τὸ προκείμενον ἐπανέλθωμεν. Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εικόνα ημετέραν καὶ καθ' ομοίωσιν °. τομάτων τῶν ἀρνουμένων τῆς θείας ουσίας τὰς αποστάσεις· οὐ γὰρ, Γενηθήτω, φησίν, ἄνθρωπος ἀλλά· «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον.» Αλλὰ γὰρ ἀγγέλοις λέγει, φασίν· εἶτα κοινωνοὺς ἀγγέλους τῆς δημιουργίας παρείληφε; καὶ γένος κτιστὸν ἀκτίστῳ Θεῷ συγκτίζει τὸν ἄνθρωπον, καὶ δοῦλος δοῦλον ἐργά ζεται; πῶς δὲ καὶ ι κατ' εἰκόνα ἡμετέραν ο φησίν; οὐ γὰρ μία Θεοῦ καὶ ἀγγέλων εἰκών, τῆς δὲ ἁγίας Τριάδος εἰκὼν μία, θεοπρεπῶς νοουμένη ἐν ἰδιώματι τῆς Θεότητος· «Εγώ γάρ, φησί, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν· ο καὶ, ι Ο ἑωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πα τέρα·, οὐκοῦν Υἱῷ φησι· «Δι' οὗ καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησεν·, καὶ τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ· «Δι' οὗ Εστερεώθησαν αἱ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν,» καὶ ᾧ τὴν οἰκουμένην πεπληρωκέναι φησίν· ἐπιφέρει δέ Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, οὐκ, Ἐποίησαν, διὰ μὲν τοῦ πρώτου τὸν Ἰουδαϊσμὸν συστέλλων, διὰ δὲ τοῦ δευτέρου τὸν Ἑλληνισμόν· καὶ πάλιν φησίν Ἐν εἰκόνι Θεοῦ ἐποίησε, ο τοῦ συνεργού παρεισάγων τὸ πρόσωπον· οὐ γὰρ εἶπεν, Εν εἰκόνι ἑαυτοῦ· εἰ δὲ μία εἰκὼν τῆς Θεότητος, πῶς φασί τινες ἀνόμοιον τὸν Υἱὸν ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; προσώπων μὲν γὰρ πλῆθος δηλοί, μίαν δὲ πανταχοῦ τὴν εἰκόνα· ὁ δὲ λόγος, βουλευτηρίου σχῆμα μεμίμηται, τὴν εἰς τὸν γεγεγημένον ἐμφαίνων τιμήν· οὐ γὰρ βουλῆς δεῖται ὁ Θεὸς, εἰ καὶ οὕτω λέγεται δι' ἡμᾶς· πρὸς τοῦτο γὰρ καὶ θαυμαστὸν σύμβουλον Ησαΐας φησὶ τὸν Υῶν, ἐξουσιαστήν τε καὶ Θεὸν ἰσχυρόν· ὅθεν ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων κτισμάτων ἄνευ βουλῆς ἡ πρόσταξις ἔργον ἦν παραγόμενον, ἐπὶ δὲ τοῦ ἀνθρώπου, δι᾿ ἂν
col. 115–116page 48 of 244
PG 87:115ὁ κόσμος ὑφίστατο, δηλοῦται σχήματι τῆς βουλῆς ἡ τιμή· προτυποῦται γὰρ παρὰ τοῦ τεχνιτεύοντος διὰ τῆς τοῦ λόγου γραφῆς τὸ ἐσόμενον, καὶ οἷον εἶναι προσήκει, καὶ πρὸς ποῖον ἀρχέτυπον ἀναφέρειν τὴν ὁμοιότητα, καὶ ἐπὶ τίνι γενήσεται, καὶ τίνι ἐνεργής σει γενόμενον, καὶ τίνων ἡγεμονεύσει· ἀλλὰ πῶς τελευταῖος ὁ τιμιώτερος; ἐπειδὴ καθάπερ βασιλέως εἰσάγεσθαι μέλλοντος, ἔδει τὴν πᾶσαν προειλήφθαι παρασκευήν· καὶ διὰ τοῦτο προέραμεν οὐρανός, ἔφθασεν ἥλιος, προεισῆλθε τὸ φῶς, προὔλαβε τους δαιτυμόνας τῆς ἐστιάσεως ἡ παρασκευή, καὶ παρτ ελήλυθεν ἄνθρωπος, τῶν μὲν θεατὴς ἐσόμενος, τῶν δὲ κύριος, ὡς ἂν θαυμάζῃ διὰ τῶν ὁρωμένων τὸν Ποιητήν. Αρχῆς δὲ εἰκόνα φησὶ τῆς θείας τὸν ἄνθρωπον καὶ τοῦτο δηλῶν, ἐπιφέρει ο Καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης·, ἀρχὴ δὲ Θεοῦ καὶ ἀγγέλων πῶς ἂν γένοιτο μία, ὡς ἂν φῶμεν πρὸς τοὺς ἀγγέ λους εἰρῆσθαι· ι Ποιήσωμεν τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν;» Εἰκότως δὲ ὁ ἀνὴρ εἰκὼν λέγεται Θεοῦ, ἡ γυνὴ δὲ οὐκέτι, ὅτι οὐ κατὰ τὴν μορφήν, κατὰ δὲ τὴν ἐν ἀρχῇ νῦν εἰκόνα φησὶν, ἣν ἀνὴρ ἔχει μόνος ὑφ᾽ ὅν ἐστι καὶ ἡ γυνή· «Πρὸς τὸν ἄνδρα γάρ σου, φησίν, ἡ ἀποστροφή σου, καὶ αὐτός σου κυριεύσει αὐτὸς δὲ οὐδ᾽ ἑνὶ τῶν ἐπὶ γῆς ὑποτέτακται· ἀλλ᾽ ὡς ἄρχει Θεὸς τῶν ὅλων, οὕτως ἀνὴρ ἁπάντων τῶν ἐπὶ γῆς· οὐδεὶς γὰρ αὐτοῦ κατὰ ταύτην ἀνώτερος. Το δὲ ο καθ᾽ ὁμοίωσιν,» τὸ ἡμερον εἶναι καὶ πρᾶον καὶ εἰς δύναμιν ἐξομοιοῦσθαι Θεῷ κατ' ἀρετῆς λόγον «Γίνεθε γάρ, φησίν, οἰκτίρμονες, καθὼς καὶ ὁ Πατὴρ ὑμῶν Ρ·, τῆς γοῦν εἰκόνος ταύτης τους ἐκπεσόντας ὠδίνει Παῦλος, μέχρι μορφωθῇ Χριστός ἐν αὐτοῖς· ἀκρίβειαν δὲ δογμάτων καὶ ἄλλως κη ρύττει τὰ ῥήματα· ἐπειδὴ γὰρ αὐτὸς ἤμελλεν έναν θρωπήσας τὸν ἐκπεσόντα σώζειν ἄνθρωπον ἐν ἔκ τισε, διὰ τοῦτο σιωπήσας ἐν τοῖς ἄλλοις, ἐνταῦθαλέγει, Ποιήσωμεν· ἵνα γνῶς ὅτι δι' οὗ γέγονας, δι' αὐτοῦ καὶ σώζῃ· ὡς περὶ ἑνὸς δὲ εἰπὼν τοῦ ἀν θρώπου, πληθυντικῶς τὸ ᾿Αρχέτωσαν ἐπήγαγε τῇ προγνώσει. Τὸν δὲ ἄνθρωπον ἐν ἀπολαύσει τῶν ἄνω καὶ κάτω παραγαγών, διπλᾶς αὐτῷ τῆς κατασκευῆς τὰς ἀφορ μὰς καταβάλλεται, τῷ γηΐνῳ τὸ θεῖον ἐγκαταμίξας, ἵνα δι' ἀμφοτέρων συγγενώς τε καὶ οἰκείως πρὸς οι ἡμῶν.
col. 117–118page 49 of 244
PG 87:117τὴν ἑκατέραν ἀπόλαυσιν ἔχῃ· Θεοῦ μὲν, διὰ τῆς θειοτέρας φύσεως· τῶν δὲ κατὰ γῆν ἀγαθῶν, διὰ τῆς ὁμογενοῦς αἰσθήσεως ἀπολαύων· καὶ προῆλθε τῇ τε ψυχῇ βασιλικής, αὐτοκρατὴς ὢν τῆς ἑαυτοῦ προαιρέσεως, καὶ ὥσπερ ἀδέσποτος, καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων δεξάμενος τὴν ἀρχὴν· ὡς εἰκόνα φέρῃ ἐν τούτῳ Θεοῦ· καὶ ἔτι μᾶλλον ἐν οἷς νοῦς καὶ λόγος ἡ θειότης ἐστίν· «Ἐν ἀρχῇ γὰρ ἦν ὁ Λόγος· ν και, Νοῦν ἔχομεν Χριστοῦ, ο Παυλός φησι· καὶ ἐν ἀν θρώπῳ δὲ τούτων ἑκάτερον, «ἀγάπη Θεὸς, ὁ ἀλλὰ καὶ πρὸς ταύτην καλούμεθα· ο Εσόμεθα γὰρ, φησίν, αὐτοῦ μαθηταί, ἐὰν ἀγαπῶμεν αλλήλους. Πάντα ἐπιβλέπει τὸ Θεῖον, καὶ πάντα διερευνᾶται ἡμῖν τε αισθήσεις καὶ ζητητικήν παρέσχεν διά νοιαν· καὶ εἷς ὁ νοῦς ἡμῖν ὁ διὰ τῶν αἰσθητηρίων διεξιὼν καὶ τῶν ὄντων ἐπιδρασσόμενος κατὰ τὴν ἀνόμοιον ὁμοιότητα· ἐκεῖ γὰρ αὐτὸ ἓν καὶ ἁπλότης ἀληθινή· καὶ σώματι δὲ τὸ τοῦ σχήματος ἀπείληφεν ὄρθιον, καὶ πρὸς τὸν οὐρανὸν ἀνατείνεται· ἀρχικὸν καὶ τοῦτο λαχών, τῶν ἄλλων νευόντων εἰς γῆν καὶ τὴν πρὸς τοῦτον δηλούντων ὑποταγήν· ἔχει δὲ καὶ χεῖρας πρὸς τὴν τοῦ λόγου συνεργούς ὑπουργίαν. Ει Ἔστι δὲ τῶν ἐκ τῆς φύσεως ἀμυντηρίων καὶ τῶν σκεπασμάτων γυμνός, καίπερ ἔχων τὴν κατὰ τῶν ἄλλων ἀρχὴν, πρῶτον μὲν ἵνα μὴ γένηται πρὸς τὴν ἀρχὴν τῶν ἄλλων ἀργότερος, μηδὲν ἐκείνων δεόμενος, ἅπερ γέγονε δι' αὐτὸν, ὅθεν καὶ τῇ γενέσει προείληφεν· ὥσπερ οὖν προὔλαβε ταῦτα τῶν ἐκ γῆς φυομένων ή βλάστησις, ὧν ὑπῆρχεν ἐπιδεῖ μετὰ ταῦτα ζώα γενόμενα· ἴσως δέ τι καὶ δόγμα διὰ τού του μηνύεται, ὡς ἐν τρισὶ διαφοραῖς ἡ ζωτική τε καὶ ψυχική δύναμις ἐξετάζεται· ἡ μὲν γάρ ἐστι φυτικὴ, ἧς τὰ μετέχοντα τροφὴν ἔχει καὶ αὔξησιν καὶ τοῦ ὁμοίου τὴν γέννησιν· ταύτης δὲ μόνης μετείληχε τὰ φυτά· ἡ δὲ αἰσθητικὴ τοῖς εἰρημένοις προσλαβοῦσα τὴν αἴσθησιν· ὅπερ ἐν τῇ φύσει τῶν ἀλόγων ἐστίν· ἡ δὲ λογικὴ τελεία τις οὖσα καὶ ἄφθαρτος ἣν ἄνθρω τος ἔσχηκε. Καὶ τελευταῖος εἰκότως γέγονεν ὁδῷ τινι πρὸς τὸ τέλειον προϊούσης ἀκολούθως τῆς φύ σεως· ὡς ἐν τρισὶ τούτοις τὸν ἄνθρωπον ἔχειν τὴν σύστασιν· καὶ μάρτυς ὁ Παῦλος ἐπευχόμενος Εφε σίοις τὴν ὁλοτελῆ χάριν τοῦ σώματος καὶ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ πνεύματος, ἀντὶ τῆς φυτικῆς τὸ σῶμα λα βῶν, τὸ δὲ αἰσθητικὸς τῇ ψυχῇ διασημαίνων, τὸ νερὸν δὲ τῷ πνεύματι· ὅπερ ἔχων ἄρχει πρὸς τοῖς φαινομένοις ζώοις καὶ τῶν νοητῶν θηρίων, περὶ ὧν ὁ ἅγιος εύχεται,4 Μὴ παραδῷς θηρίοις ψυχὴν ἐξομολογουμένην σοι, καὶ ἰχθύας δὲ καὶ πετεινὰ τροπικῶς εὑρίσκεις ὧν οφείλεις ἄρχειν.
col. 119–120page 50 of 244
PG 87:119Τὸ δὲ ι κατ' εἰκόνα» οἱ μὲν κατὰ ψυχὴν μόνην ἐδέ ξαντο, οἱ δὲ κατ' ἀμφότερα· προηγουμένως μὲν κατὰ ψυχήν, κατὰ δὲ τὸ σῶμα παρεπομένως. Πᾶσα γὰρ, φασὶν, εἰκὼν ἐξ ὕλης καὶ εἴδους· καὶ οὐδέτερον ἑτέρου χωρίς· ἀλλ᾽ ἄμφω λέγονται ὁμοίως εἰκόνες· καὶ τὸ ξύλον, εἰ τύχοι, διὰ τὴν ἐν αὐτῷ γραφήν, ἢ δὴ προ ηγουμένως ἐστὶν εἰκών· μᾶλλον δὲ οὐδὲ ψυχή, φασί, καθ᾿ ἑαυτὴν εἰκὼν χωρὶς ἀρετῆς· τοῦτο γὰρ αὐτῆς τὸ θεοπρεπέστατον εἶδος, καθ᾽ ἦν ὁ καινὸς ἄνθρωπος· ὅτι τοῦ νοὸς ἀνακαινώσει μεταμορφούμενος εἰω δοποιεῖται, σύμμορφος ἀποδεικνύμενος τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ οἰκεῖον ἀπολαμβάνων, τὸ πρὸς Θεὸν ὁμοίωμα λέγω· οὔτε οὖν κατὰ τὸ σῶμα θεοειδής ή ψυχή· ἦν γὰρ ἂν οὕτω καὶ τὰ ἄλογα ζῶα θεοειδή οὔτε κατ' αὐτὴν, φασί, τῆς ψυχῆς οὐσίαν· ἡ γὰρ ἂν καὶ οἱ φαῦλοι τῆς ψυχῆς ἕνεκα θεοειδεῖς ἦσαν· οὐ μὴν ἄνευ γε τοῦ σώματος ἡ ψυχὴ εἰκὼν εἴρηται· καὶ ὁ ἄνθρωπος ἄρσεν καὶ θῆλυ πεποιημένος, αίπερ εἰσὶ σωμάτων διαφοραί, «Αὐξάνεσθέ τε καὶ πληθύνεσθε καὶ πληρώσατε τὴν γῆν, προσταχθείς· ὅπερ οὐκ ἄνευ τοῦ σώματος γίνεται· χόρτον τε εἰς τὴν τρο φὴν καὶ δένδρα καθάπερ τ' ἄλλα ζῶα λαβών· καὶ γὰρ εἴπερ ἡ ψυχὴ διὰ τὸν ἐπ' αὐτῇ χαρακτῆρα θεῖον εἰκὼν ἐστι Θεοῦ, ὃς καὶ ἰδίως εἰκὼν ἁπλοῦς καὶ ἀσύνθετος ὢν, ἕπεται καὶ τὸ σῶμα διὰ τὸν ἐπ' αὐτ τῷ χαρακτῆρα θεοειδῆ τῆς ψυχῆς, εἰκόνα εἶναι Θεοῦ Πρόσωπον γάρ, φησίν, ἀνδρὸς συνετοῦ σοφόν, στο λισμὸς καὶ βῆμα καὶ γέλως τὸν ἔνδον ἀποκαλύπτου σιν ἄνθρωπον·, διόπερ ἀνὴρ θεοειδεστέραν ἔχων γυ ναικὸς τὴν ψυχὴν, μέχρι τοῦ σώματος ἔχει τὸ εἰκὼν εἶναι Θεοῦ· ὡς κελεύεσθαι μή καλύπτεσθαι κεφαλήν ψυχή τε ὅλως ὁ ἄνθρωπος καὶ μετὰ τοῦ σώματος ὀνομάζεται· ἄρχεται μὲν οὖν ἐκ τοῦ κυριωτέρου εἰκὼν, πρόεισι δὲ καὶ μέχρι τοῦ καταδεεστέρου· ὅθεν ἀναγκαία μὲν ἡ τοῦ Λόγου σωμάτωσις, ἀνάληψις οὖσα τῆς διαπεσούσης εἰκόνος, οὐ σωματικῶς μόνον, ἀλλὰ καὶ πνευματικῶς εἰργασμένης· ἀναγκαία δὲ καὶ ἡ τῶν σωμάτων ἀνάστασις, τὸν κατ' εἰκόνα Θεοῦ παρ ιστᾶσα τῷ πεποιηκότι. Τοῦ δὲ ᾿Αποστόλου διαστέλλοντος, ο 'Ανήρ μὲν γὰρ οὐκ ὀφείλει κατακαλύπτεσθαι τὴν κεφαλὴν, εἰκὼν καὶ δόξα Θεοῦ ὑπάρχων· ἡ δὲ γυνὴ δόξα ἀνδρός ἐστιν, ο ἀδιάστατον εἶναι δόξῃ τὸ Μωϋσέως περὶ ἀμφοῖν λέγοντος, ο Κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτὸν, ἄῤῥεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς·, ἀλλ' ἀπέδωκε τὸν λόγον ὁ Παῦλος, καθ᾿ ὃν ἀνῆγε τὴν γυναῖκα Μωϋσῆς εἰς τὸν ἄνδρα, ὡς περὶ ἑνὸς εἰπὼν ἀμφοτέρων τὸ «Κατὰ τὴν εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν.» Εἰ γὰρ ἐκ τοῦ ἀν δρὸς ἡ γυνή, εἰκότως εἰς τὴν αὐτῆς ἀναφέρεται μία ζαν, ὑποβεβηκυία μὲν κατὰ τὸν τῆς εἰκόνος λόγον διὰ τὸν ὁρισμὸν καὶ τὴν τοῦ ἀξιώματος διαφοράν, ἔχουσα δὲ αὐτὸν διὰ τὸ ἐκεῖθεν εἰλῆφθαι. "Οθεν κεφαλὴν αὐτῆς εἶπε τὸν ἄνδρα· καὶ τὴν διαφορὰν ἐκ τούτων σώτας ἐν τῷ κεφαλὴν εἶναι τοῦ ἀνδρὸς τὸν
col. 121–122page 51 of 244
PG 87:121Χριστὸν, καὶ μὴ τῆς γυναικός, ἐπήγαγε. Τὰ δὲ πάντα ';, ἐκ τοῦ Θεοῦ,» μίξας τὰ διῃρημένα τῇ τάξει, καθ' δ τὴν ἐκ Θεοῦ προσήψεν ὕπαρξιν ἀμφοτέροις· ὥστε εἰ ποτὲ μὲν ὡς περὶ ἑνός φησιν, ἄνθρωπον, ποτὲ δὲ, αὐτοὺς, ἀπόδειξις αὕτη τοῦ ὁμοούσιον εἶναι τὴν γυ ναῖκα τῷ ἀνδρὶ ὑπὸ ἓν εἶδος αὐτῷ ταττομένη· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἡ γυνὴ διὰ τοῦ ἀνδρὸς κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ ἐστι· τῶν γὰρ αὐτῶν δεκτικοὶ ἀμφότεροι, μιμήσεώς τε τῆς πρὸς τὸν Θεὸν καὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος μετουσίας καὶ τῆς ἀναλήψεως τῶν ἀρετῶν· πρὸς ἦν εἰκόνα καὶ Παῦλος προτρέπεται, ο Ἵνα γένησθε κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος, ο καίτοι ἤδη ὄντας κατὰ λόγον τῆς οὐσιώσεως· πᾶς γὰρ ἄνθρωπος, ᾗ μὲν δημιούργημα τοῦ Θεοῦ ἐστι, δεκτικὸς τοῦ λόγου τυγχάνων κατ' είδ κόνα ὑπάρχει, χωρητικὸς ὢν τῆς εἰκόνος, καὶ ἐπιτηδείως ἔχων πρὸς μετουσίαν αὐτῆς· εἰ δὲ κατ' ἐνέρ- " γειαν τοῦτο προσλάβοι, ὥσπερ ὁ ἐξ ἀρχῆς δημιουργηθεὶς ἄνθρωπος, ἔχει ἐν ἑαυτῷ ἤδη ἐνεργοῦν τὸ κατ' εἰκόνα. Τινὲς δὲ μεμψάμενοι τοὺς φάσκοντας τὸ κατ' εἰ κόνα, πῆ μὲν κατὰ τὸ ἀρχικόν, πῆ δὲ κατὰ τὸ λογι κὸν, πῆ δὲ κατὰ τὸ νοερόν, φασὶν ὡς δέον ἦν αὐτοὺς συνιδεῖν ὅτι εἰκὼν Θεοῦ μόνος ἄνθρωπος λέγεται γεν γενῆσθαι· εἰ δὲ τοῦτο, πρόδηλον ὡς ἰδίαν τινὰ τῆς προσηγορίας προσῆκεν εἶναι τὴν αἰτίαν· νῦν δὲ καὶ αἱ ἀόρατοι δυνάμεις νοεραί τε καὶ λογικαί· καὶ τὸ ἀρχικὸν δὲ πρόσεστιν οὐδὲν ἧττον αὐταῖς. «Είτε γὰρ Θρόνοι, φησίν, εἴτε Κυριότητες, είτε Αρχαί, εἴτε Εξουσίαι·, καὶ πάλιν, ο Ἵνα γνωρισθῇ νῦν ταῖς Αρχαῖς καὶ ταῖς Ἐξουσίαις· ὅθεν καὶ τὰς ἐναντίας οὕτω καλεῖ δυνάμεις, ὡς ἂν ἐξ ἐκείνων ἐκπεπτωκυίας τῶν ταγμάτων· λέγων, «Οὐκ ἔστιν ἡμῖν ἡ πάλη προς αἷμα καὶ σάρκα, ἀλλὰ πρὸς τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς Εξουσίας· ο οὕτω καὶ ᾿Αρχάγγελοι καλοῦνται Καὶ Μιχαήλ, φησίν, ὁ ἄρχων ὑμῶν, καὶ, ο Ο ἄρχων Περσίδος ἀντέστη μοι· ν καὶ οἱ φωστῆρες δὲ ἄρχουσιν εἰς ἀρχὰς ὄντες τῆς ἡμέρας καὶ εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτός. Πῶς οὖν οἷόν τε, φασί, κατά τι τούτων εἰκόνα λέγεσθαι τὸν ἄνθρωπον, ὧν δὴ μέτεστι πολ λοῖς τῶν γεγονότων, μόνος δὲ λέγεται κατ' εἰκόνα γε γενῆσθαι Θεοῦ; Ποιήσας τοίνυν, φασίν, ὁ Θεὸς νοητά τε καὶ αἰσθητά, τὴν πᾶσαν δημιουργίαν ἐν τῷ ἀν θρώπῳ συνέδησεν ἑκατέρας μετέχοντι τῆς φύσεως, ὡς ἂν μηδὲ διαφόρων δημιουργῶν αἱ διάφοροι δη μιουργίαι νομίζοιντο· τὰ διεστῶτα τοίνυν ἐν τούτῳ συναγαγών, οἰκεῖα πάντα πρὸς τοῦτον πεποίηκε καρπῶν μὲν γὰρ ἡ σύστασις, ἐκ τῶν δ' στοιχείων καὶ τῶν ἐν οὐρανῷ γεγένηται, ἡ δὲ τούτων ἀπόλαυ τις ἀνθρώποις ἀναγκαία· βραχείας μοίρας τοῖς ἀλόγοι; ἀπονεμομένης, πρὸς ὑπηρεσίαν τεταγμέν τις τῶν ἀνθρώπων Ἐξανατέλλων γὰρ, φησί, χόρτον τοῖς κτήνεσι καὶ χλόην τῇ δουλείᾳ τῶν ἀνθρώπων· κ δειχνὺς ὅτι κἀκεῖνα τρέφεται δι' ἡμᾶς· καὶ τὰ λειτουργικὰ δὲ πνεύματα εἰς τὴν διακονίαν ἀποστέλ
col. 123–124page 52 of 244
PG 87:123λεσθαι Παυλός φησι, διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν. Πάσῃ τοίνυν τῇ κτίσει φιλίας ἐνέχυρον ἀῤῥαγές ἐδημιούργει τὸν ἄνθρωπον, διπλοῦν αὐτὸν ἐργασάμενος, ἵνα μὴ τῇ χρείᾳ μόνον ἐπ' αὐτὸν ἡ κτίσις συνάπτηται, ἀλλὰ γὰρ καὶ τῇ τῆς φύσεως οικειότητι. Η τε οὖν τῶν ὁρωμένων εργασία χρησίμη λίαν αὐτῷ, αἵ τε ἀόρατοι δυνάμεις οὐ τὰ τυχόντα πρὸς ὠφέλειαν εἰσφέρουσιν, ἅμα μὲν διὰ τὴν συγγένειαν, ἅμα δὲ τῆς τούτου θεραπείας εἰς τὸν Θεὸν τεινούσης· ἐντεῦθεν αὐτὸν ι κατ' εἰκόνα» ἔφη ποιεῖν οἰκείαν, ἐπειδὴ τάξιν τινὰ εἰκόνος παρείχετο τοῖς ὅλοις. Ωσπερ γὰρ οἱ κατὰ πόλεις ἀπόντος τοῦ βασιλέως τὴν εἰκόνα θεραπεύουσι τὴν ἐκείνου, οὕτω δὴ καὶ ὁ Θεὸς ἀόρατος ὢν πάσῃ τῇ κτίσει, ἐν εἰκόνος τάξει τέθεικεν αὐτῇ τὸν ἄνθρωπον· ὡς ἂν ἐν τῇ τούτου θεραπεία τιμῶσι τὸ θεῖον ἀόρατον ὑπάρχον αὐτοῖς· ταῦτα δὲ διὰ τὴν ἁμαρτίαν σε σαλευμένα, Θεὸς διὰ τῆς κατὰ τὸν Δέσ σπότην Χριστὸν οἰκονομίας ἀνέῤῥωσε, μᾶλλον δὲ καὶ πρὸς τὸ κρεῖττον ἀνήγαγε, κατὰ πάσης τῆς κτί σεως ὑπεροχὴν ἡμῖν παρασχόμενος. Τὴν γὰρ ἡμετέραν φύσιν ἑνώσεις ἑαυτῷ, καὶ νόμιμον πολιτείαν καὶ θάνατον εἰς ἀθάνατον μὲν καὶ ἄτρεπτον μετέστησε φύσιν· καὶ παρὰ πάσης, φασί, προσκυνεῖται τῆς κτί σεως, εἰκὼν ὥσπερ ὑπάρχουσα τῆς ἡνωμένης θεότητος· δι᾿ ἧς ἀόρατον οὖσαν τὴν θείαν οὐσίαν φαντάζονται σὺν ἡμῖν ἀνακτισθέντες εἰς τὴν ἀτρεπτότητα διὰ τῆς ἀναστάσεως· νῦν γὰρ εἰσι τρεπται, ὡς αἱ τῶν δαιμόνων μυριάδες σημαίνουσι· καὶ μάρτυρα παράγουσι Παῦλον λέγοντα, ὅτι «Ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη πάντα τά τε ἐν οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, ἀντί τοῦ, ἀνεκτίσθη· εἰκόνα τε τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου φη σὶν αὐτὸν, ὡς ἂν δεικνύντα τῇ κτίσει τὸ θεῖον πρωτ τότοκόν τε πάσης κτίσεως, ὡς πρῶτον διὰ τῆς ἀνα στάσεως εἰς τὴν κοινὴν ἀποτεχθέν κτίσιν. Κάλλιστα δὲ τῷ ι κατ᾿ εἰκόνα ἡμετέραν ο καὶ τὸ καθ᾽ ὁμοίωσιν» ἐπισυνῆφθαί φασι· δεῖ γὰρ τὴν εἰκόνα μίμησίν τινα φέρειν οὗπέρ ἐστιν εἰκὼν, κἂν πλεῖστον ἀπέχῃ κἀνταῦθα τὴν ἀνόμοιον ὁμοιότητα. Κτίζει Θεός, κτίζει καὶ ἄνθρωπος· ὁ μὲν φύσει τὴν ἐπιστήμην ἔχων, ὁ δὲ χρόνῳ λαβών· ὁ μὲν παράγων οὐσίας, ὁ δὲ τὰς ὕλας κοσμῶν δι' ὧνπερ κόπτει τού των τὰ πλείονα. Γεννᾷ Θεός, γεννᾷ καὶ ἄνθρωπος ὁ μὲν ἀχρόνως, ἀΰλως, ἀπαθῶς, ἀμερίστως, ὁ δὲ πᾶν τοὐναντίον· ἀντιλαμβανόμεθα τῶν αἰσθητῶν κατά πάθος καὶ μεριστῶς, κἄν τι μάθωμεν, χρόνῳ τε καὶ παρ' ἑτέρων εἰς τὸ μαθεῖν τελειούμεθα· Θεὸς δὲ ἀμερῆ τε καὶ ἀθρόαν καὶ συναΐδιον τὴν πάντων γνῶσιν ἐκτήσατο. Ανιστᾷ Θεὸς τοὺς νεκροὺς ἀπυρ ζήτῳ δυνάμει τε καὶ ῥιπῇ, ἀνιστῶμεν καὶ ἡμεῖς τῇ τροφῇ κατὰ μικρὸν τὰ σώματα δαπανώμενα· καὶ το
col. 125–126page 53 of 244
PG 87:125θνήσκοντας τοὺς καρποὺς τῇ καταβολῇ τῇ εἰς γῆν δι᾽ ἐπιμελείας ἀναστῆναι παρασκευάζομεν, εἰκόνα φέρει τῆς ἀναστάσεως· Ἐὰν γὰρ μὴ ὁ κόκκος, φησί, τοῦ σίτου ἐπὶ τὴν γῆν πεσὼν ἀποθάνῃ·, οἷς παραπλήσια και Παυλός φησιν ἐν τῇ πρὸς Κοριν θέους. Απερίγραφος ὁ Θεὸς, πανταχοῦ ὢν καὶ ἀμε ρίστως πᾶσι παρών· τούτων ἀκαταλήπτων ὄντων, αίνιγμά τι βραχὺ κατὰ τὸν ἡμέτερον παρέσχετο νοῦν· ᾧπερ ἐν ἡμῖν καθεστῶτι, τῶν ἐν οὐρανῷ λαμβάνομεν έννοιαν· καὶ τῶν ἁπανταχοῦ ἀλλαχόθεν 13., ἀλλαχοῦ μεθιστάμενοι ταῖς ἐννοίαις, δέδωκεν ἡμῖν ὡς ἂν εἰκόνι καὶ βασιλείας ἀρχὴν, καὶ κρίσεως ἐξου σίαν, καὶ τὸ θεοὺς διὰ τοῦτο προσαγορεύεσθαι Θεούς γάρ, φησὶν, οὐ κακολογήσεις· καὶ τοὺς ἄρχοντας τοῦ λαοῦ σου οὐκ ἐρεῖς κακῶς· ν οὕτω λέγων περὶ τῶν τοῦ ἄρχειν τε καὶ κρίνειν ἐν τῷ & 40 νόμῳ τὴν ἐξουσίαν ἐχόντων· ἔτι δέδωκεν αὐτῷ κατ κείνων ὡς ἐν εἰκόνι τὴν μίμησιν. Δύο μὲν γὰρ ταύτας δυνάμεις ἐνυποστάτους ἀχω ρίστους ἔχει, ἐξ ἑαυτοῦ τε οὖσας καὶ ἐν αὐτῷ τυγχανούσας, τήν τε Υἱὸν τὸν μονογενῆ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὧν ἐκάτερα κατ' ἰδιάζοντα λόγον ἐστὶν ἐξ αὐτοῦ, κἂν εἰ τῆς αὐτῆς οὐσίας υπάρχοιεν, ἅτε ἐκ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ὑπάρχουσαι οὐσίας. "Ινα δὲ μὴ μέλλοιμεν ὡς περὶ ἀδυνάτου τινὸς ἀπορεῖν, τῇ ψυχῇ τῇ ἡμετέρα δύο παρέσχε δυνάμεις, ἐξ αὐτῆς τε οὔ σας καὶ ἐν αὐτῇ τυγχανούσας, ἀχωρίστους τε αὐτῆς καὶ ἀλλήλων οὖσας, τόν τε λόγον καθ᾽ ἂν τὸ λογικόν αὐτῆς συμπληρούται, καὶ τὴν ζωτικήν δύναμιν καθ' Αν έμφυτόν τε καὶ ἀναφαίρετον ἔχει τὴν ἐνοῦσαν ζωὴν καὶ μεταδίδωσι ταύτης τῷ σώματι· προσάγειν γοῦν ἡμᾶς ἡ θεία Γραφή τούτων ἐθέλουσα γνώσει, ἐκ τῶν ἐν ἡμῖν τὰς προσηγορίας παρέσχετο, «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος· ο ἶν' ἐκ τοῦ κατὰ τὴν ἡμετέραν ψυχὴν ἐμφύτου λόγου ὡσανεί δι' εἰκόνος τῇ περὶ τοῦ Υἱοῦ προσαγοίμεθα γνώσει· τὸ δὲ πνεῦμα ἴδιον τοῦ Θεοῦ, ὡς ὁ μακάριος λέγει Παῦλος· «Τίς γὰρ οἶδεν ἀνθρώ των τὰ τοῦ ἀνθρώπου, εἰ μὴ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώ καὶ τὸ ἐν ἐν αὐτῷ; οὕτως καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ οὐδεὶς οἶδεν, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἐνάγων ἡμᾶς ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν τῆς ἐκ Θεοῦ ὑπάρξεως τοῦ θείου Πνεύματος τὴν γνῶσιν λαβεῖν· τούτου δὲ καὶ ἐπὶ της πρώτης δημιουργίας δέδωκεν ἡμῖν εἰκόνα· τὸ μὲν Υἱὸν ἀκούειν Θεοῦ ἐκ τῆς αὐτῆς ὄντα οὐσίας οὐ πάνυ τι ξένον ἡμῖν ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν κατ εφαίνετο. 'Ο δὲ τοῦ Πνεύματος λόγος πᾶσιν ἄπιστος ἐδόκει, ὅτι δὴ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ἐστιν, Υἱὸς οὐχ ὑπάρ χον· ὅθεν ὁμοίως τῷ ἄῤῥενι τὸ θῆλυ διαπλάσαι δυο νάμενος, τοῦτο μὲν οὐ ποιεῖ ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζώων ὁμοῦ τὴν γένεσιν ἀμφοτέρων παραγαγών
col. 127–128page 54 of 244
PG 87:127ἀλλὰ πλευρὰν ἐκ τοῦ ἄῤῥενος ἀφελών· καὶ ἐξη μιούργησε τὸ θῆλυ, οὔτε ἐκείνῳ λείποντος τοῦ ἀφαι ρεθέντος, καὶ ταύτης τελείας οὔσης· ὡς καὶ μίαν ἀμφοτέρους εἶναι τὴν σάρκα· ἅτε μιᾶς ὄντας οὐ σίας καὶ ἑνός τινος ἐξ ἀμφοῖν γεννᾶσθαι μέλλοντος καὶ φίλτρῳ φυσικῶς διὰ τοῦτο συνδεθέντες· ὥστε οὐκ εἴ τι ὁμοούσιον Υἱός, εἴ τι δὲ Υἱὸς ὁμοούσιον ἔτι κρίνει Θεός τε καὶ ἄνθρωπος, εὐεργετεί τε ἑκάσ τερος, ἀγαπᾷ, χρηστεύεται, μακροθυμεί Κύριος, ἐλεεῖ Κύριος, ἐλεεῖ καὶ ἄνθρωπος· ἕκαστον δὲ τού των μόριον τῆς εἰκόνος ἐστί· καὶ τὸ ὅσιος εἶναι τού των ἄνθρωπος ἐκπίπτων καὶ τὴν εἰκόνα καταχωννύς ἀκούει· ι Καὶ καθὼς ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, οὕτως φορέσωμεν καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπου ραν!ου· ι ὁ δὲ, ο Γίνεσθε τέλειοι ὡς ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τέλειός ἐστι, κατορθώσας, εἰκὼν γίνεται κατὰ πάντα τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου. Τινὲς δέ φασι τὸν μὲν Υἱὸν τοῦ Πατρὸς εἰκόνα είναι, ἡμᾶς δὲ κατ᾽ εἰ κόνα, δι' αὐτοῦ τῷ Πατρὶ ὁμοιουμένους· τῆς δὲ εἰ κόνος φασὶν ἐκπεσόντας ἡμᾶς, ὁ Θεὸς βουλόμενος ταύτην πάλιν ἀναλαβεῖν, ἐπεὶ μὴ δυνατὸν ἦν ἀθρίως τούτου τυχεῖν, ὥσπερ ζωγράφος προετύπωσε, σκια γραφήσας αὐτὴν ἐν ἡμῖν διὰ τῆς τοῦ νόμου λατρείας Σκιὰν γὰρ, φησίν, ἔχων ὁ νόμος τῶν μελλόντων ἀγαθῶν·, ἔτι δὲ πάλιν νοῆσαι ἐν μὲν τῷ σώματι ἡμῶν τὸ κατὰ τὴν σκιάν· σκιὰ γὰρ ὁ βίος ἡμῶν ἐπὶ τῆς γῆς· ἐν δὲ τῇ ψυχῇ τὸ κατ' εἰκόνα· ἐν δὲ τῷ πνεύματι τὸ καθ' ὁμοίωσιν. ἀλλ᾽ οὐδὲ χοῦν λαβὼν ὥσπερ ἐποίησε τὸν Ἀδάμ, Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν; φησὶν, ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν. Τέλος ἔχει ἡ τοῦ κατ' εἰκόνα γεγενημένου κτίσις· εἶτα ἐπανάληψιν ποιεῖται τοῦ κατὰ τὴν κατασκευὴν λόγου, καί φησιν· ο "Αρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτοὺς, ο ὅπερ ἔξω τοῦ πρωτοτύπου νοεῖται· ἐν γὰρ Χριστῷ Ἰησοῦ οὔτε ἄῤῥεν οὔτε θῆλυ ἐστιν· οὐκοῦν διπλῆ τις φύσις ή τε πρὸς τὸν Θεὸν ὁμοιωμένη, ἣν καὶ προ ἔταξε· καὶ ἡ καθ' ήν ἄῤῥεν καὶ θῆλυ γίνεται· ὅπερ ἀλλότριον τῶν περὶ Θεὸν νοουμένων ἐστί· δύο γὰρ ἀκροτήτων μέσον ἐστὶ τὸ ἀνθρώπινον τῆς τε θείας καὶ ἀσωμάτου φύσεως, καὶ τῆς ἀλόγου καὶ κτηνώδους ζωῆς, ὧν ἀμφοτέρων μετέχων, κατὰ μὲν τὸ λο γικόν τε καὶ νοερόν τὴν πρὸς ἄῤῥεν καὶ θῆλυ δια φορὰν ἀγνοεῖ· κατὰ δὲ τὴν σωματικὴν τοῦ ἀλόγου κατασκευὴν ταύτην προσίεται· καὶ προτερεύοντος ἐκείνου, τοῦτο ἐπὶ γενηματικὸν ἐπισυμβέβηκεν τῷ ἀνθρώπῳ ἡ πρὸς τὸ ἄλογον κοινωνία τε καὶ συγγένεια· ἀγαθὸς γὰρ ἂν ὁ Θεὸς, καὶ δι' ἀγαθότητα παρ αγαγὼν ἐκ τοῦ μὴ εἶναι τὸν ἄνθρωπον, προσέτι καὶ ἀνενδεᾶ τῶν ἀγαθῶν ἀπειργάσατο, ἑαυτοῦ ποιήσας εἰκόνα, ὃς ἀγαθῶν ἐστι τὸ πλήρωμα· ἐν δὲ τῶν ἀγαθῶν καὶ τὸ ἐλεύθερον ἀνάγκης εἶναι κατά
col. 129–130page 55 of 244
PG 87:129τὰς αὐτεξουσίους ὁρμάς· ἀλλ᾽ ἄκτιστον μὲν τὸ θεῖον κτιστὸν δὲ πέφυκεν ἄνθρωπος· τὸ δὲ κτιστὸν ἀδύ να τον αναλλοίωτον εἶναι· αὐτὴ γὰρ ἡ ἐκ τοῦ μὴ υπος εἰς τὸ εἶναι πάροδος, κίνησίς τίς ἐστι καὶ ἀλ λοίωσις· ὅθεν ὁ εἰδὼς τὰ πάντα πριν γενέσεως αὐτ τῶν, εἰδὼς ὅτι συγγενῶς πρὸς τὴν τοιαύτην ἔχει τρο τὴν, ἐπιτεχνᾶται τῇ εἰκόνι τὴν κατὰ τὸ ἄῤῥεν καὶ θέλω διαφοράν, ἥτις τῇ ἀλογωτέρα προσῳκείωται φύσει· εἰπὼν δὲ ὁ λόγος, ὅτι «Εποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον,» τῷ ἀορίστῳ τῆς σημασίας ἅπαν ἐνδείκνυται τὸ ἀνθρώπινον· οὐ γὰρ συνωνομάσθη τῷ κτί σματι νῦν 'Αδάμ· ἀλλ᾽ ὄνομα τῷ κτισθέντι ἀνθρώ του, οὐχ ὁ τίς, ἀλλ' ὁ καθόλου ἐστί· τῇ γὰρ θείᾳ προγνώσει τε καὶ δυνάμει πᾶσα ἡ ἀνθρωπότης ἐν τῇ πρώτη κατασκευῇ παρείληπται· οὐδὲν γὰρ ἀό ριστὸν ἐν Θεῷ, πᾶν δὲ γινόμενον τῇ τοῦ πεποιηκότος περιμετρείται σοφίᾳ· οὐ γὰρ ἐν μέρει τῆς φύσεως ἡ εἰκών· διὰ τοῦτο πᾶς ἄνθρωπος κατωνομάσθη τὸ πάν· ὅτι τῇ δυνάμει τοῦ Θεοῦ οὔτε τι παρῴχηκεν, οὔτε μέλλει, πᾶν δὲ πάρεστι τῇ περιεκτικῇ τοῦ παντὸς ἐνεργείᾳ· τὸ δὲ ἄῤῥεν καὶ θῆλυ προσκατα εσκευάσθη τελευταῖον τῷ πλάσματι· πρῶτον γὰρ εἶδεν οὗ ἐν τῇ χειρὶ τὰ πέρατα τῆς γῆς ἐκπεριλαβὼν τῇ γνώσει ὅτον κατ' ἀριθμὸν ἐν τοῖς καθ' ἕκαστον ἐστι τὸ ἀνθρώπινον. Ὁ δὲ Ἀδὰμ οὔπω γεγένητο, ὁ πλάσμα γήϊνον Εδραίων οἶδε φωνή· καὶ ὁ Ἀπόστολος διὰ τοῦτο χοἶκον ονομάζει τὸν ἐκ τῆς γῆς· διπλοῦν δὲ τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ γίνεσθαι· τὸ μέν τι τοῦ Θεοῦ δημιουρ γοντος, τὸ δὲ ποιούσης της προαιρέσεως· ὁ δηλοῦται διὰ τοῦ, ἵνα γένησθε κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος·» διὰ δὲ τοῦ παρόντος ῥητοῦ τὸ τῆς δημιουργίας σημ μαίνεται· ἀμφότερα δὲ ἐπὶ τοῦ πρώτου συνέδραμεν ἀνθρώπου, τελείου γεγενημένου, ὡς καὶ τὰ λοιπὰ πάντα δημιουργήματα. Εἶτα προγνοὺς ἡμῶν τῆς φύσεως τὸ ὀλισθηρόν, δοὺς ἡμῖν τὴν πρὸς τὸ ὅλο τον κοινωνίαν, ἄῤῥεν καὶ θῆλυ πεποίηκε· καθ' δ καὶ τό, ο Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε·, ὅπερ οὐκ εἶπεν ἐν τῇ τοῦ κατ᾿ εἰκόνα κατασκευῇ· ἡ γὰρ ἂν οὐκ ἐδεήθημεν τοιαύτης γεννήσεως· διὰ τοῦτο καὶ τὸν σύμμετρον τῇ κατασκευῇ τῶν ἀνθρώπων χρόνον προκατενόησεν· ὥστε τῇ παρόδῳ τῶν προορισθεισῶν ψυχῶν συναπαρτισθῆναι τὴν τοῦ χρόνου παράτασιν καὶ οὕτω τὴν τοῦ παντὸς ἀναστοιχείωσιν γενέσθαι καὶ τῇ μεταβολῇ τοῦ χρόνου συναμειφθῆναι καὶ τὸ ἀνθρώπινον ἀπὸ τοῦ φθαρτοῦ καὶ γεώδους ἐπὶ τὸ ἀπα θὲς καὶ ἀΐδιον· τὴ δὲ παρὸν ῥητὸν ἐπεξήγησίς ἐστι τοῦ • Ποιήσωμεν ἄνθρωπον,» ᾗ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐχρήσατο, δεικνῦσα τοῦ ἀνθρώπου τὸ κατεξαίρετον
col. 131–132page 56 of 244
PG 87:131τῆς ποιήσεως, τὸ κατ' εἰκόνα γεγενῆσθαί φημι καὶ ἡ τῶν ἄλλων γὰρ ἐπεξήγησις, τὸ κατεξαίρετον ἑκάστου παρίστησιν. Εἶτα, φασί τινες, πρὸς δήλωσιν ἀκριβεστέραν προσέθηκε τὸ, ο Καὶ ἄῤῥεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐ τούς·, ὅπερ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ φωνῇ κοινῶς ἐνοεῖτο λέ γοντος, ο Ποιήσωμεν ἄνθρωπον, ο οἷον δή τι καὶ ἐπὶ τῶν φωστήρων Πεποίηκεν· εἰρηκώς γὰρ κατὰ κοινοῦ, «Γενηθήτωσαν φωστῆρες, ν ἐν τῇ ἐπεξηγήσει φησί· «Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς δύο φωστῆρας,» καὶ τὰ ἑξῆς· διδάσκων τί μὲν τὸ εἰς ἀρχὰς γεγονὸς τῆς ἡμέρας, τί δὲ τὸ εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτός ἐπὶ δὲ τῶν ἀλόγων οὐκ εἶπεν ἄῤῥεν καὶ θῆλυ·ο, κατὰ ταυτὸν γὰρ ἐξῆλθεν ἑκάτερον γένος, τῶν μὲν ἐξ ὑδάτων, τῶν δὲ ἐκ γῆς· ὧδε μέντοι διῃρημένω, καὶ οὐ κατὰ τὸν ὅμοιον γεγονὸς τρόπον δεικνύς ὅτι κἂν ὁ τρόπος τῆς ποιήσεως διήλλαξεν, ἀλλὰ μία τις ἀμφοῖν ἡ οὐσία· «Καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄν θρωπον χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπο; εἰς ψυχὴν ζῶσαν· › οὐσία τοῦ ἀνθρώπου κατὰ μὲν τὸ ἐντὸς, εἰκὼν τοῦ Θεοῦ· κατὰ δὲ τὸ ἐκτὸς, χοῦ; ἀπὸ τῆς γῆς· εἷς δὲ καὶ ὁ αὐτὸς τῇ συνθέσει· καὶ γὰρ τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ τὸ «ἄρσεν καὶ θῆλυ, ο και ἐκ γῆς τροφαὶ προσκείμεναι, τὸ σωματικὸν προς μένῳ πνοὴ ζωῆς ἐκ Θεοῦ ψυχοῦσθαι προσβεβαιοί· τὸ γὰρ μεταδιδόμενον ἐκ Θεοῦ, πρὸς ὁμοίωσιν ἄγει του μεταδιδόντος, ὡς οἱ παρὰ Χριστοῦ δεξάμενοι τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν ἐμφύσησιν, εἰκόνα φορούσιν αὐτοῦ· ἀλλ᾽ ὕστερον μὲν ἐπεὶ ψιλωθῆναι συνέβη τοῦ πνεύματος τὴν ψυχὴν, τὸ πνεῦμα εἰς τὴν ψυχὴν ἐμ φυσᾶται· ἐξ ἀρχῆς δὲ τὸ ζωτικὸν ἅμα τῷ θείῳ συν εισῄει Πνεύματι, ἵνα κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ τὸ ποίημα, ὡς ἐν ἑκάτερον δεξάμενον· τὸ γὰρ νοερὸν ἡμῶν ἀδύ νατον χωρὶς τοῦ θείου Πνεύματος εἰκόνα εἶναι Θεοῦ Εἰ γάρ τις, φησί, Πνεῦμα Θεοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ· › πρὸς τῷ ζωτικῷ τοίνυν ἐξ ἀρχῆς καὶ τὸ ἅγιον προσείληφεν ἡ ψυχὴ, ἐπεὶ καὶ προφητική παραχρῆμα δείκνυται καὶ σύνεστι Θεῷ· τὸ δὲ, ο εἰς ψυχὴν ζῶσαν, ο ταυτὸν τῷ, ψυχὴ ζῶσα· ὥσπερ τὸν Εγενήθη μοι εἰς γυναῖκα· › ἡ δὲ ἔμπνευσις, μετά δοσις ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ ἐμπνέοντος, οὐκ ἀποτομή τις οὐδὲ γέννησις ἀπ' αὐτῆς· ἄνευ γὰρ τοῦ διαιρεῖσθαι καὶ τοῦ προβάλλειν ἐναπομάττεται τινα ποιότητα τῷ μεταλαμβάνοντι τὸ μεταδιδόν. μαρτυροῦσι· καὶ τῷ ἐκ τῆς γῆς πλάττεσθαι λεγο
col. 133–134page 57 of 244
PG 87:133Καὶ τοῦτό ἐστιν ὁ ἁγιασμὸς, ὡς ὁ Σωτὴρ ἐνεφύσησεν ἅγιον Πνεῦμα· δείκνυται δὲ ἡ ἐξ ἀρχῆς διὰ τοῦ Λόγου δημιουργία εἰς τὴν ἀνακαίνωσιν ἀγομένη, οὐχ ετέρως ἢ διὰ τῆς νῦν τοῦ Σωτῆρος εμφυσήσεως, δ; καὶ σωματικῶς ἐνήργησε τὸν τῆς σωματικῆς ἐμ φυσήσεως τύπον· Λόγος τε ὤν, καὶ Πνεῦμα ἔχων ἀχώριστον, καὶ μόνο; ἀποκαταστῆσαι τὸ ἐξ ἀρχῆς ἀγαθὸν ἀνθρώπῳ δυνάμενος, Θεὸς δὲ καὶ τὸν ἀπὸ τῆς ἐξοικειούμενος χοῦν, χερσὶ πλάττειν αὐτὸν λέγε ται. Χεῖρες δὲ Θεοῦ, ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ γὰρ τὸν Ἰώβ, «Σὺ λαβὼν ἐκ τῆς γῆς πηλόν, ἔπλασας ζῶον, καὶ λαλητὸν αὐτὸν ἔθου·, φυσήματι δὲ αὐτὸν δοξάζει· τοῦτο δέ ἐστι, φασί, τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ἡ ὑπόστασις, ζωήν τε χαριζομένη καὶ τὸν ἁγιασμόν· ὥστε οὐ τὸ ἐμφύσημα ψυχή, ἀλλ' ἀθανάτου ψυχῆς ποιητικόν· θεῖον γὰρ Πνεῦμα ἐκ μὴ ὄντων ἐπορίσατο τὴν οὐσίαν αὐτῆς, ἁγίαν τῇ μετουσίᾳ πεποιηκός· «Πνεῦμα γὰρ θεῖον τὸ ποιῆσάν με, φησί πνοὴ δὲ παντοκράτορος ή διδάσκουσά με· › καὶ,ο Εξ αποστελεῖς τὸ πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς·, πρόσωπον δὲ γῆς λέγει οὐκ ἄλλου ἢ τοῦ ᾿Αδάμ· μετὰ γοῦν τὴν παράβασιν καὶ τὸ ἐξουθενωθῆναι ἡμῶν τὴν εἰκόνα ἀπὸ πόλεως τοῦ Κυρίου, τὸ πρόσωπον τῶν μαυρωθει σῶν ψυχῶν ἀνακτώμενος ὁ Σωτὴρ, εἰς τὸ τῶν μαθη τῶν πρόσωπον ἐνεφύσησεν· οὐ, Ψυχήν, λέγων, λάβετε εἶχον γὰρ ἀλλὰ, Πνεῦμα τὸ ἅγιον· προὔλεγε γὰρ λόγιον • Βοηθήσει αὐτῇ ὁ Θεὸς, τῷ προσώπῳ τῷ ἀντὶ θείου ἐμφυσήματος πληρωθέντι ἀτιμίας· σχεδόν τι λέγων, Κτήσασθε διὰ τῆς ἐμῆς ὑπακοῆς ὁ διὰ τῆς ὑμετέρας παρακοῆς ἀπωλέσατε· εἰ τοίνυν τὸ στόμα τοῦ Θεοῦ Πατρὸς πηγή ἐστι τοῦ Πνεύματος τοῦ τοὺς οὐρανοῦ; δυναμοῦντος, οὐκ ἄπιστον ότιπερ τὸ ἐμφύ σημα τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐν τῷ Ἀδὰμ τὴν ψυχὴν ἐδη μιούργησε στόμα γὰρ πνεύματος ὁ Υἱὸς, ἐπεὶ καὶ σοφία, ο Αὐτός γάρ μοι, φησίν, ὁ Σωτὴρ ἔδωκε τί εἴπω καὶ τί λαλήσω.» Τὸ Πνεῦμα τοίνυν δημιουργῆσαν τὴν ψυχήν, ἀθλῳ σχέσει τοῦ ἐμφυσήματος ἀνακουφίζεσθαι ποιεῖ πρὸς τὸν οὗ ἐστιν ἐμφύσημα, καὶ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ ποιεῖν, ταῖς ἀρεταῖς ὥσπερ κρηπίσι χρησάμενον. Ὥσπερ γὰρ τῆς ἡλιακῆς ἀκτῖνος πολλῷ πόρω ὄντες τοῦ ἡλίου συναπτόμεθα, καὶ σύνεσμεν ηλίῳ τῶν ἄκρων συναπτομένων διὰ τῆς μεσολαβούσης ἀκτῖνος, οὕτω διὰ τοῦ ἐμφυσήματος δ θεὸς τὸν ἄνθρωπον εἰς ἑαυτὸν ἐπεσπάσατο, τῆς ἀχράντου φύσεως ὥσπερ ἀκτῖνα χαλάσας εἰς τὸ πρόσωπον τῷ ᾿Αδάμ, τοῦ ἀτρέπτου εμφυσήματος τὴν ὑπόστασιν, ὡς ἂν δύναιτο ἀγενήτῳ συνάπτεσθαι, τοῦ Θεοῦ μακρὰν καὶ ἐγγὺς ἐπινοουμένου διὰ πολλήν φιλανθρωπίαν· εἰς δὲ πρόσωπον ἐμφυσᾷ, ἔνθα ἡ τῶν Ω
col. 135–136page 58 of 244
PG 87:1354 αἰσθήσεων ξυνωρὶς καθάπερ ἐν πύργῳ τὴν οἰκησιν ἔλαχεν· εἰπὼν δὲ τὸ, «Εποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἀνθρώπου, κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτὸν, ο οὐκ ἔτι προσέθηκε τὸ, καθ᾽ ὁμοίωσιν· ὁ γὰρ νῦν προσελθὼν τῇ θεοσεβείᾳ, τυποῦται μὲν κατὰ τὴν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ, ὕστερον δὲ διὰ προκοπῆς τῆς ἐπὶ τὴν τελειότητα, καθ᾽ ὁμοίωσιν γίνεται Θεοῦ· ὅπερ παριστές δ μακάριος Ιωάννης φησίν· ο 'Αγαπητοί, νῦν τεκνία Θεοῦ ἐσμεν· καὶ οὔπω ἐφανερώθη τί ἐσόμεθα· οἶδα μεν δὲ ὅτι, ἐὰν φανερωθῇ, ὅμοιοι αὐτῷ ἐσόμεθα.» "Ηδη γὰρ κατ' εἰκόνα ὄντες, ἐλπίζουσι καὶ καθ' ὁμοίωσιν γίνεσθαι· σημειωτέον δὲ, φασὶν, ὅτι ἕνα φη σὶν ἄνθρωπον, καὶ οὐ τρεῖς, χοϊκὸν καὶ ψυχικὸν καὶ πνευματικὸν, ὥς τινες ὑπενόησαν. nΟΙ Καὶ εὐλόγησεν αὐτοὺς ὁ Θεὸς, λέγων· Αὐξά νεσθε, καὶ πληθύνεσθε καὶ πληρώσατε τὴν γῆν, καὶ κατακυριεύσατε αὐτῆς· καὶ ἄρχετε τῶν Ιχθύων τῆς θαλάσσης, καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ, καὶ πάντων τῶν κτηνῶν, καὶ πάσης τῆς γῆς, καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς. Κατὰ τὴν τάξιν τῆς δημιουργίας, ἡ τάξις τῆς δεσποτείας· πρῶτον γὰρ ἐχθύες καὶ πε τεινὰ, εἶτα τετράποδα καὶ τὰ λοιπά· καὶ οἱ τρεῖς δὲ παῖδες εὐλογοῦντες ἐν τῇ καμίνῳ, τὴν τάξιν φυλάτο τουσιν· «Εὐλογεῖτε, πάντα τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ. Εὐλογεῖτε, κήτη καὶ πάντα τὰ κινούμενα ἐν τοῖς ὕδα σιν. Εὐλογεῖτε, τὰ θηρία καὶ τὰ κτήνη. Εὐλογεῖτε, υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων.» Αναγκαῖον δὲ πρὸς σημείωσ σιν, ὅτι τῶν μὲν πετεινῶν καὶ τῶν νηκτῶν εἰρηκώς τὴν ποίησιν, ἐπήγαγε· «Καὶ εὐλόγησεν αὐτὰ ὁ Θεός·, τῶν δὲ ἑρπετῶν τε καὶ τετραπόδων θηρίων τε καὶ κτηνῶν τὴν ποίησιν ἐπὶ τῆς ἔκτης εἰρηκώς ἡμέρας, οὐκ ἔτι ἐπήγαγε τ, ι Καὶ εὐλόγησεν αὐτὰ ὁ Θεός· ο καίτοιγε δῆλον ὅτι τῇ τοῦ Θεοῦ βουλήσει κατὰ τὸ γένος ἐπιδίδωσιν ὁμοίως τοῖς ἄλλοις. Ἐπειδὴτοίνυν ἐν ἡμέρᾳ πεποίηκεν αὐτὰ ἐν ᾗ καὶ τὸν ἀνθρώπου, ὡς ἀναγκαῖα λίαν αὐτῷ, τὴν ἀνθρώπου ποίησιν ἐπισυνάψας τῇ τούτων, καὶ ταῦτα τῇ ἐκείνου συν εἴληφεν εὐλογία κατὰ τὴν αὐτὴν ἡμέραν γενόμενα. Ὁ δὲ τοῦ μὴ εὐλογῆσθαι τὰ [χερσαία] τοιαύτην αἰτίαν ἀπέδωκεν, ὅτι σώματα μὲν τῶν ἐν τοῖς ἐν ύδροις ψυχῶν καὶ τῶν κτηνῶν ἐξαγαγεῖν κελεύει ὁ Θεὸς τὰ ὕδατα· ἐπὶ δὲ τῶν χερσαίων οὐ τὰ σώματα, ἀλλὰ ψυχάς· δοκεῖ γὰρ ἀρμόζειν τοῖς σώμασι τὸ «Αύ ξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε·, οὐκ ἂν ἐπὶ τῶν ψυχῶν τῶν ἀλόγων ζώων, τῷ μὴ ψυχὴν ἀπὸ τῆς ψυχῆς γίνεσθαι, καλῶς τούτου λεχθησομένου· ἐπὶ δὲ τοῦ ἀνθρώπου το, Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, ν οὐ μόνον ἐπὶ τοῦ σώματ τος ἔστι λαβεῖν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ ψυχῆς λογικῆς, μεγε θυνομένης μὲν τῷ λόγῳ καὶ τῇ ἕξει τῇ νοερᾷ, πληθυνομένης δὲ ἀριθμῷ θεωρημάτων καὶ ἀληθείας δηγο
col. 137–138page 59 of 244
PG 87:137μάτων· κατὰ τοῦτο, Ευλογημένα ἔκγονα τῆς κοιλίας τῶν τηρούντων τὰς ἐντολὰς τοῦ Κυρίου ὅπερ οὐκ ἀληθὲς ἐπὶ τῶν σωματικῶν τέκνων, ἁμαρ τωλῶν ἐκ δικαίων γεννωμένων, καὶ τοὐναντίον καὶ τὸ, ο Οἱ υἱοί σου ὡς νεόφυτα ἐλαιῶν, ἐπιφερομένου καὶ, ο Ἰδοὺ οὕτως ευλογηθήσεται ὁ φοβούμενος τὸν Κύριον, ο κατ' εἰκόνα πλήρης τὴν ἐν αὐτῷ γῆν ἀγα θὴν ποιοῦσαν εκατονταπλασίονα· καὶ ἀγρὸν δν εὐλο γεῖ Κύριος. Διὰ τί δὲ, φασί τινες, ἐν τῷ ἀρχέτωσαν, παρέλιπε τὰ κήτη καὶ τὰ θηρία; Ἐπεὶ, φασί, μηδὲ πάντα τὰ ζῶα διὰ τὸν ἄνθρωπον γέγονεν, ἀλλὰ ταῦτα ὧν ἄρχειν λέγεται. Καὶ τὰ ἑρπετὰ γὰρ, φασίν, ἀναγ καῖα διὰ τὰς ἐξ αὐτῶν φαρμακώδεις χρείας· τὸ δὲ τῶν όφεων γένος οὐκ ἐν ἑρπετοῖς τάττεται, κατὰ συνήθειαν Γραφικήν, ἀλλ' ἐν θηρίοις. • Φρονιμώτατος γὰρ πάν των λέγεται τῶν θηρίων· ο και, Οἱ δὲ βάρβαροι ἰδόντες κρεμάμενον τὸ θηρίον, ο περί της δακούσης τὸν Παῦλον ἐχίδνης. Εν δὲ τῷ Λευϊτικῷ, «Ταῦτα, φη σ., φάγεσθε ἀπὸ τῶν ἑρπετῶν, καὶ τὰ ἑξῆς. Οὐκ ἄρα ἄρχει άνθρωπος οὔτε κητῶν τῶν μεγάλων, οὔτε τῶν θηρίων τῆς γῆς, τῶν δὲ ἄλλων ὧν ἐνταῦθά τέ φησι, καὶ ἐν τῷ τ' ψαλμῷ· ἀνακοινοῦται δέ πως αὐτοῖς τὴν εὐλογίαν Αὐξάνεσθε, ὥστε μηδὲ αὐτοὺς ἀγνοεῖν ότι ηυλόγηνται. Ἰδοὺ δέδωκα ὑμῖν πάντα χόρτον· τουτέστιν, Οὐ μόνον τῶν ζώων απέφηνα κυρίους, ἀλλὰ καὶ πάντων τῶν ἐν φυτοῖς τε καὶ σπέρμασι. Φασὶ δὲ τὰ μὲν γεωρ γίας δεόμενα τοῖς ἀνθρώποις· περιττός οὖν ὁ καὶ ἐν τῷ, «καὶ πάντα χόρτον χλωρόν εἰς βρῶσιν, οὕτω γὰρ ἐκδεδωκέναι καὶ Σύμμαχον, χωρὶς τοῦ καὶ, ὥστε ἀπὸ ἄλλης ἀρχῆς ἀναγνωστέον τὸ, ο καὶ πᾶσι τοῖς θη ρίοις τῆς γῆς· ο πρὸς τὰ ἑξῆς. Ζητήσωμεν δὲ περὶ τῶν θηρίων καὶ τῶν πετεινῶν καὶ τῶν ἑρπετῶν, τί νος ἔνεκεν πολλῶν ἐν τοῖς γένεσι τούτοις σαρκοβόρων τυγχανόντων, πᾶσι φησιν ὁ λόγος δοῦναι • τὸν χώρο τον.» Μή ποτε οὖν ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς κοσμοποιίας ὥσπερ τῷ ἀνθρώπῳ οὐδὲν ἐδέδοτο πλὴν τῶν ἀπὸ γεωρ γίας; Υστερον γάρ ποτε ἀκούει ὁ Νῶς τὸ, «Ως λά χανα χόρτου δέδωκα ὑμῖν πάντα· ν πάντα δὲ, τὰ ζῶα. Οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἀλόγων ἡ ἀρχὴ οὐ περιείχε σαρκοφαγίαν, ἀλλ᾽ ὕστερόν ποτε κακείνοις ἐπηκολούθησε. Πῶς γὰρ ἂν ἐτράφη κατὰ τὴν ἀρχὴν οἷον τὸ τῶν γυα τῶν γένος; Οὐ γὰρ εἰκὸς ἅμα τῷ γενέσθαι τὰ ζῶα τε θνηκέναι τινὰ, ὡς ἂν ἀπ' αὐτῶν τράφοιντο· ἀλλ' οὐδὲ ἄτροφα μένειν αὐτά. Καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν. Οὐ πρόσκειται τὸ λίαν ἐν τοῖς κατὰ μέρος ἐπαίνοις. Ἐφ᾽ ἅπασι γὰρ ἀναγκαῖον ζώων ποιήσας τὸν ἄνθρωπον, ὡς οὐδενὸς ἔτι λεί
col. 139–140page 60 of 244
Caput II
PG 87:139ποντος, τοῦτό φησι παριστῶν τῆς δημιουργίας τὸ τέλειον. Τοιγαροῦν ἐπάγει ΚΕΦΑΛ. Β'. Καὶ συνετελέσθησαν ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ· οὐ ρανὸν λέγων τὸν πρῶτον, καὶ διὰ τῶν ἄκρων τὰ μέσα περιλαβών, κόσμον αὐτῶν λέγων ὃν ἐφεξῆς διηγήσατο. Πολλαχοῦ δέ φασιν ἐν τοῖς κατὰ μέρος προβο κεῖσθαι τὸ, «Καὶ εἶδεν ὅτι καλόν, ο πλὴν τῆς δευτέρα; ἡμέρας· τοῦτο γὰρ μὴ ἔχειν ἐπὶ αὐτῆς τὸ Ἑβραϊκόν. Οὔπω γάρ, φασὶν, ἐκεκόσμητο, οὔτε τὸ στερέωμα, οὔτε ή ξηρά. Πάντα δὲ μετὰ πάντων πεπληρωμένα καλὰ λίαν· καὶ τὸ καθ᾿ ἑαυτὸ γὰρ οὐ καλόν, μετὰ τοῦ παντός έστι καλόν· ἐπεὶ καὶ ὁ διάβολος καὶ οἱ δαί μονες, μὴ ὄντες καλοὶ διὰ τὴν ὑπόστασιν, οὐ τὴν τυχοῦσαν χρείαν παρέχονται τῷ παντί. Ὅθεν καὶ δ τοῦ Σιρὰχ μὴ προσκόπτειν ἡμᾶς τοῖς κατὰ μέρος βουλόμενος, φησί, ο Μή εἴπῃς, Τί τοῦτο; εἰς τί τοῦτο; πάντα γὰρ ἐν καιρῷ αὐτῶν ζητηθήσεται. Καὶ συνετέλεσεν ὁ Θεὸς ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἕκτῃ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Περὶ τῶν ἓξ ἡμερῶν φασι πάλιν τινὲς, ὡς οὐ χρονικῆς παρατάσεως ἕνεκα παρελήφθησαν, ἀλλ᾽ οἰκείου λόγου τῆς τοῦ Θεοῦ δημιουργίας καὶ τῆς τοῦ ἀριθμοῦ δυνάμεως. Πρῶτος γὰρ ὁ ἐξ τέλειός ἐστι· τελείους δὲ τοὺς ἐκ τῶν ἑαυτῶν μερῶν απαρτιζομένους φασί. Μόνοι δὲ τυγχάνουσι τέσσαρες· πρῶτος οὖν ἐστιν ὁ ἐξ· οὗ τὸ ἥμισυ τρία· τὸ δὲ τρίτον δύο· τὸ δὲ ἔκτον ἔν· ὧν συντεθέντων, ὁ ἐξ ἀποτελεῖται. Ομοίως καὶ ὁ κη', οὗ τὸ ἥμισυ ιδ', τὸ τέταρτον ζ', τὸ ἕβδομον δ', τὸ τεσσαρεσκαιδέκατον δύο, τὸ εἰκοστὸν ὄγδοον α'· ὧν ἡ σύνθεσις ποιεῖ τὸν κη'. Οἱ δὲ παρὰ τοὺς τελείους αριθμούς συντιθέμενοι, ἢ λείπουσιν ἢ ὑπερβάλλουσι· καὶ καλοῦσιν ἀτε λεῖς μὲν τοὺς λείποντας, ὑπερτελεῖς δὲ τοὺς πλεονάζοντας. Εδει οὖν τὸν κόσμον τέλειον ὄντα ἐν τῷ πρώτῳ τελείῳ γενέσθαι τῶν ἀριθμῶν. Τοῦτο δὲ καὶ Μωϋσέα δηλοῦν λέγοντα δι' ὧν ἀνακεφαλαιοῦται τὸ πᾶν· «Αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως οὐρανοῦ καὶ γῆς ὅτε ἐγένετο, ᾗ ἡμέρᾳ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν.» Ολως γὰρ οὔτε ἐν ἡμέρᾳ γέγονεν ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ, ἀλλ᾽ ἐν ἀρχῇ· οὔτε τὰ πάντα ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ· ἀλλὰ δῆλον ὡς ἅμα τῶν πάντων γεγε νημένων, τάξεως ἕνεκα καὶ ἁρμονίας ἡ ἀριθμὸς οὗτος παρείληπται. Τὸ δὲ συνετελέσθη δτὲ μὲν τὴν φθορὰν σημαίνει, ότὲ δὲ τὴν συμπλήρωσιν· ἐνταῦθα οὖν ἀντὶ τοῦ ἐπληρώθη. Εμφαίνει δὲ τὸ ῥητὸν ὡς περὶ μόνων ὧν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παρ ήγαγε την συμπλήρωσίν φησιν· εἰσὶ γὰρ ἔργα καὶ ἂ μηδέπω γέγονε, προαναπεφώνητο δὲ ὡς ἐσόμενα οἷον ἀνάστασις τῶν νεκρῶν, καὶ ὅλως τὰ κατὰ τὴν πρόνοιαν ἔσει θα: μέλλοντα, ἅπερ τῇ οἰκείᾳ ἀκο
col. 141–142page 61 of 244
PG 87:141λουθία παρά Θεοῦ γίνεται· καλῶς οὖν ἡ προσθήκη, «ὧν ἐποίησεν ἔργων, η πρόσκειται· τινὲς δὲ ἔργων φασὶ τῶν τοῦ κόσμου συμπληρωτικών φύσεων ἅπερ ἐξ ἀρχῆς γεγονότα μέχρι τῆς ἕκτης ἡμέρας, οὐχ ἡ φύσις εἰργάζετο, ἀλλὰ ταύτην παρῆγεν ὁ Θεός ἀπὸ δὲ τῆς ἔκτης ή φύσις τὸν ἑαυτῆς δρόμον πληροί προνοίας Θεοῦ ἕως συντελείας τοῦ κόσμου. ᾿Απὸ τῶν τοιούτων οὖν ἔργων καταπαύει τῇ ζ'· ἐπεὶ ὅτι Θεός οὔποτε παύεται τοῦ ἐργάζεσθαι, μαρτυρεῖ Χριστὸς ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελίῳ, Ο Πατήρ μου, λέγων, ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι. Καὶ κατέπαυσε τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ. Τῇ κατὰ τὴν ἡμέραν ἁγίᾳ πέρας έδειξεν είληφέναι τὴν κτίσιν ὅθεν καὶ ἐν ἑπτὰ ἡμέραις τὸν πάντα κύκλον τῶν ἡμερῶν περιέγραψε, δυνάμενος καὶ ἐν ταῖς ἓξ τοῦτο ποιῆσαι ἐν αἷς συνεπλήρωσε τὴν κτίσιν, ἵνα αἱ μὲν ἐξ δηλώσεις ὦσι τῶν γεγονότων, ἡ δὲ ἑβδόμη τοῦ πάντα πέρας είληφέναι· καὶ ὡς ἂν μὴ ἄχρηστος καὶ βδελυκτή τις νομίζοιτο, μηδεμιᾶς θείας εργασίας ἠξιωμένη, καθό τινες τὰς φαυλοτέρας απράκτους νομίζουσιν, ἐπήγαγε· ι Καὶ εὐλόγησεν ὁ Θεὸς τὴν ἡμέραν τὴν ζ'· οὐ γὰρ ἄχρηστον εἰς τὸ ποιεῖν ἡγή σατο, ἀλλ' ἀρμοδίαν ἔθετο εἰς ἀνάπαυσιν πεπληρωμένων τῶν ἔργων. Εὐλόγησεν οὖν καὶ αὐτὴν, ἅτε τὰς μὲν λοιπὰς τῷ τι ποιῆσαι ἐν αὐταῖς τιμήσας, ταύτην δὲ τῷ ἔλεγχον εἶναι συμπεπληρῶσθαι τὴν κτίσιν· καὶ τὸ ἡγίασεν οὖν ἀντὶ τοῦ, ἀφώρισεν αὐτὴν πρὸς τοῦτο· ὥσπερ οὖν καὶ τῶν ἑορτῶν ἡμέρας ἁγίας φαμὲν, ἐπειδὴ μνήμην ἔχουσι ἀγαθοῦ τινος ὑπάρξαντος ἡμῖν ἐκ Θεοῦ. Τοιοῦτον καὶ τὸ, «Αγιά σατε νηστείαν,» ἀντὶ τοῦ, ᾿Αφορίσατε τοῦ νηστεύειν καιρόν· ὅθεν καὶ Ἰουδαίοις ἀφορίσαι τῇ τοῦ Θεοῦ θε ραπεία τὴν ἡμέραν προσέταξεν, ἵνα πρὸς λήθην ἐλθόντες Θεοῦ, ἀκοντες ὑπὸ τῆς ἀργίας· ἔννοιαν λά βωσι τοῦ πεποιηκότος τὰ πάντα καὶ τῇ ἑβδόμῃ παυ σαμένου ἡμέρα. Καὶ ἐγένετο οὕτως. Ἔδει τοῦτο κἀκεῖ κεῖσθαι μετὰ τὸ 1 Ποιήσωμεν ἄνθρωπον, καὶ τὰ ἑξῆς, ὡς περ ἐπὶ τῶν ἄλλων, καὶ οὕτως ἐπενεγκεῖν τὸ «Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον·» ἀλλ' εὔδηλον, φα σὶν, ὡς τῆς μὲν προστακτικής φράσεως περιεχούσης τ, ι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν, ο τῆς δὲ ἀνταποδοτικής σιωπώσης της
col. 143–144page 62 of 244
PG 87:1434 καθ᾽ ὁμοίωσιν» (φησί γάρ, ο Καὶ ἐποίησεν τὸν ἄν θρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ, ν οὐ προστίθησι δὲ καὶ τὸ καθ' ομοίωσιν)· οὐκ εὔλογον ἦν γεγράφθαι ἐν τῇ οἰκεία χώρα τό, «Καὶ ἐγένετο οὕτως· ἴσως δὲ οὐ περὶ τοῦ ἀνθρώπου μόνου εἴρηται, ἀλλὰ ἐπὶ πάντων τῶν προειρημένων· ὥσπερ τό, «Εἶδεν ὁ Θεὸς ὅτι και λὸν,» σιωπηθὲν ἐπὶ τῆς δευτέρας, ἐπὶ τέλει κοινῶς ἀποδέδοται μετὰ προσθήκης τοῦ λίαν. Ἴσως δέ τίς φησι καὶ πρὸς ὅλα τὰ προειρημένα περὶ τοῦ ἀν θρώπου ἀποδεδόσθαι, ἢ πρὸς τὸ, «Ιδού δέδωκα ὑμῖν πάντα χόρτον σπόριμον, καὶ τὰ ἑξῆς· ὥστε ὁρᾶσθαι τῷ μὲν ἀνθρώπῳ τάδε τινὰ δεδομένα, τοῖς δὲ λοιποῖς χερσαίοις ζώοις τάδε. Τινὲς δέ φασιν ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων καλῶς προσκεῖσθαι κατά πρόσταξιν γεγονότων Θεοῦ, πρὸς τὸ δεῖξαι ὡς οὐδὲν παρὰ τὸ βούλημα του προστάξαντος γέγονεν· ἐπὶ δὲ τοῦ ἀνθρώπου περιτε τὸν τὸ τοιοῦτον, αὐτουργοῦντος Θεοῦ· καὶ ἄλλως δὲ παρεῖλκεν. Εἰ γὰρ διὰ τὸν ἄνθρωπον γεγονότα καλὰ, πολλῷ μᾶλλον αὐτὸς δι᾿ ὃν κἀκεῖνα γεγένηται. "Αλλως τε μήπω πλαστουργηθέντος τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τῆς γῆς, χώραν οὐκ εἶχεν, μετὰ δὲ τὸ προσθεῖναι τῇ ποιήσει τὴν πλάσιν. Καθ' ὅλου δὲ τῇ τοῦ ἀνθρώπου ποιήσει και τάξε πρὸς τρανοτέραν γνῶσιν προσθήσωμεν· Οἱ μὲν ὑπὸ τοῦ θείου ἐμφυσήματος τὴν ψυχὴν δεδημιουργῆσθαί φασιν, ὡς ὑπὸ τῶν χειρῶν τὸ σῶμα· οἱ δὲ, ὅτι τὸ ἐμφύσημα ἐκεῖνο ψυχὴ γέγονεν αὐτῷ· οἱ δὲ, ὅτι τῷ κτισθέντι ἀνθρώπῳ ὁλοκλήρῳ ζωτικὴν ἔδωκε δύνα μῖν τὸ ἐμφύσημα· ἄλλοι δὲ, ὅτι νοῦς ἐστι, καὶ δι ώρισται τῆς ψυχῆς, καὶ τοῦτό ἐστι τὸ κατ' εἰκόνα ὡς ἐκ τριῶν τούτων συνίστασθαι τὸν ἄνθρωπον, νοῦ καὶ ψυχῆς καὶ σώματος, ἰδιαζόντως ἐν ἑνώσει. Καὶ ζητεῖ εἰ ἰδιότης ἐστὶ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ἢ ἀλλά τριον τουτὶ τὸ ἐμφύσημα. Πρὸς δὲ ταῦτα πάντα τινὲς ἀπεκρίναντο· Ἐκ γῆς τὸ σῶμα διαπλάσας Θεὸς καὶ ψυχώσας, ὡς οίδε, ψυχῇ τε ζώσῃ καὶ νοερᾷ, τῶν ἀγαθῶν ἔφεσίν τε καὶ γνῶσιν φυσικὴν αὐτῷ κατα εβάλετο. Πρὸς ὃ εἴρηται τὸ, ο Φῶς τὸ ἀληθινὸν δ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον.» Τίκτεται γὰρ τὸ ζῶον φυσικὴν ἔχον πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἐπιτηδειότητα, «Αὐτοῦ γάρ ἐσμεν ποίημα, φησὶν ὁ Παῦλος, κτισθέντες ἐπὶ ἔργοις ἀγαθοῖς οἷς προητοίς μασεν ὁ Θεὸς, ἵνα ἐν αὐτοῖς περιπατήσωμεν, καθ' 8 οὖν αὐτεξουσίαις ὁρμαῖς, ἀγαθόν τε καὶ δίκαιον πέφυκεν εἶναι τὸ ζῶον, λέγεται κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν γενέσθαι Θεοῦ· ἅπερ οὐκ ἔστι διάφορα. Τὴν πρὸς Θεὸν γὰρ ὁμοίωσιν ἔλαβεν ἐν τῇ πρώτη κατασκευῇ· καὶ ἐσμὲν εἰκόνες Θεοῦ· τοῦτο γὰρ ἔχων καὶ τραπείς, ἐξ ἀγαθοῦ γέγονε χείρων, ἀλλ' οὐ τοὐναντίον. Συνεσπάρη γὰρ ἡμῖν ἡ πρὸς ἀγαθὸν Εφεσίς τε καὶ προθυμία καὶ γνῶσις· καὶ τοῦτο Παῦ λές φησιν·. Οταν γὰρ ἔθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα φύσει τὰ τοῦ νόμοι ποιῇ, οὗτοι νόμον μὴ ἔχοντες ἑαυτοῖς εἰσι νόμος, οἵτινες ἐνδείκνυνται τὸ ἔργον
col. 145–146page 63 of 244
PG 87:145του νόμου γραπτὸν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν. Εἰ δὲ τοῖς ἔθνεσι τοῖς ἔξω τοῦ νόμου ταῦτα προσῆν, δῆλον ὅτι δικαία καὶ ἀγαθὴ γέγονεν ἐξ ἀρχῆς ἡ τοῦ ἀν θρώπου φύσις τὴν εἰκόνα φέρουσα τοῦ Θεοῦ· ἀλλ' ἐπειδήπερ ἐχρῆν μὴ ταῦτα μόνον ἔχειν, ἀλλὰ καὶ ἁγίου Πνεύματος μέτοχον εἶναι, καὶ λαμπρούς φέ ρειν τῆς θείας φύσεως τοὺς χαρακτῆρας, ἐνεφύσησεν αὐτῷ πνοὴν ζωῆς· τοῦτο δέ ἐστι τὸ δι᾽ Υἱοῦ τῇ λογικῇ κτίσει χορηγούμενον Πνεῦμα, καὶ διαμορφοῦν αὐτὴν εἰς εἶδος τὸ ἀνωτάτω, τουτέστι τὸ θεῖον. Οὐ μὴν εἰς ψυχὴν ἀνθρώπου τὸ ἐμφυσηθὲν αὐτῷ γέγονε πνεῦμα, οὔτε μὴν εἰς νοῦν. Εἰ γὰρ ὁ ἐμφυσήσας “. › Θεός, τὸ δὲ ἐμφυσηθὲν ἐξ αὐτοῦ, πάντως καὶ ἴδιον αὐτοῦ, ἤτοι τῆς οὐσίας αὐτοῦ· πῶς οὖν μετέβαλεν εἰς φύσιν ψυχῆς, ἢ καὶ γέγονε νοῦς; ἄτρεπτον γὰρ τὸ θεῖον. Δεδόσθω δὲ καὶ τοῦτο· πῶς οὖν οὐκ ἔμει νεν ἡ ψυχὴ καὶ ὁ νοῦς ἀνεπίδεκτος ἁμαρτίας; ἔσται γὰρ οὐ μόνον τὸ θεῖον Πνεῦμα τρεπτὸν, ἀλλὰ καὶ δεκτικὸν ἁμαρτίας· πῶς δὲ μὴ παρὰ πᾶσιν ἴση και ὁμοία τυγχάνει ψυχή, ἀλλὰ τοσαῦται διαφορα! και ταστάσεων, τοῦ Θεοῦ λέγοντος, Ἐγώ εἰμι, καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι· Εἰ ἐξ αὐτοῦ ἡ ψυχὴ, καὶ ἑαυτὸν κρίνει ὁ Θεός; ΤΟ Ηγιάσθη τοίνυν τὸ ζῶον διὰ τοῦ ἐμφυσήματος 8 καὶ δι᾿ ἁμαρτίαν ἀπέβαλεν Οὐ μὴ γὰρ, φησὶν ὁ Θεός, καταμείνῃ τὸ Πνεῦμά μου ἐν τοῖς ἀνθρώποις τούτοις διὰ τὸ εἶναι σάρκας, ο τουτέστι μόνα φρονεῖν τὰ σαρκός. Ἐπειδὴ δὲ ηὐδόκησεν ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ ανακεφαλαιώσασθαι τὰ πάντα ἐν τῷ Χριστῷ, τουτ ἐστιν εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀναγαγεῖν, ἐνεφύσησε τοῖς ἀποστόλοις τὴν ἀρχαίαν ἀνανεῶν δωρεάν· καὶ γέγο γεν ἁγία πάλιν ἡ φύσις ἀναμορφουμένη πρὸς αὐτὸν δι' ἁγιασμοῦ καὶ δικαιοσύνης κατὰ τὸ εἰρημένον «Ἡμεῖς δὲ πάντες ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτριζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν καθάπερ ἀπὸ Κυρίου Πνεύματος.» Ὁ δὲ Κύριος τὸ Πνεῦμά ἐστιν ὥστε κἂν λέγῃ τὸ Γράμμα τὸ ἱερὸν, ὅτι • Πεποίηκε μὲν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἑαυτοῦ, σεπίγηκε δὲ τλ, ο καθ' ὁμοίωσιν, ν ὡς ἀρκοῦντος πρὸς δήλωσιν ἀμφοτέρων,τοῦτο πεποίηκεν, ὡς οὐδὲν ἕτερον δηλούντος του, ο καθ᾽ ὁμοίωσιν, ἀλλ' οὐχ ὡς τετηρημένου πρὸς αἰῶνα τὸν μέλλοντα. Ομοιοι γὰρ τότε γενησόμεθα τῷ Χριστῷ κατὰ τὴν ἀφθαρσίαν καὶ τὸ ἀθάνατον, καὶ τὴν δόξαν ἣν ἂν ἡμῖν αὐτὸς χαρίσαιτο. Γράφει γὰρ ὁ ᾿Απόστολος ποτὲ μὲν, ὅτι Απεθάνετε γὰρ, καὶ ἡ ζωὴ ὑμῶν κέκρυπται σὺν τῷ Χριστῷ ἐν τῷ Θεῷ. Ὅταν δὲ ὁ Θεὸς φανε
col. 147–148page 64 of 244
PG 87:147ρωθῇ, ἡ ζωὴ ὑμῶν, σὺν αὐτῷ φανερωθήσεσθε ἐν δόξῃ·, ποτὲ δὲ, • "Ος μετασχηματίσει τὸ σῶμα τῆς τα πεινώσεως ἡμῶν σύμμορφον τῷ σώματι τῆς δόξης αὐτοῦ.» Επεὶ καὶ νῦν οὐκ ἐσμὲν ἔξω τοῦ εἶναι καθ᾽ ὁμοίωσιν αὐτοῦ· εἴπερ ἐστὶν ἀληθὲς ὡς ἐν ἡμῖν μορφοῦται διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· γράφει γάρ πάλιν ὁ Παῦλος· Τεκνία, οὓς πάλιν ὠδίνω ἄχρις οὗ μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν.» Οταν γὰρ ἑαυτοὺς ἁγίους τηρήσωμεν, τότε καὶ ἐν ἡμῖν ὁρᾶται μορφούμενος, ταῖς ἡμετέραις διανοίαις τοὺς ἐν αὐτῷ χα ρακτήρας νοητῶς ἑναστράπτων. Πρὸς δὲ τὸ εἰρημένον, ὡς οὐκ εἴρηται, «Εποίησε τὸν ἄνθρωπον, εἰκόνα, ἀλλὰ, ε κατ' εἰκόνα,» ώς εἶναι εἰκόνα μὲν τὸν Υἱὸν, εἰκόνα δὲ εἰκόνος τὴν ἄνθρωπον, λεκτέον ὡς ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ ἐστι, καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ τὸν Υἱὸν ἑωρακώς ἑώρα κε τὸν Πατέρα· ὁρᾶται δὲ καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ ὁμου σίῳ Πνεύματι. Γέγραπται γάρ· Ὁ δὲ Κύριος τὸ Πνεῦμά ἐστιν.» Οπου δὲ ὅλως οὐσίας ταυτότης, τὸ παραλλάττον οὐδέν. Αλλ' ὅπερ νοεῖται Πατήρ, τοῦτό ἐστι καὶ ὁ Υἱὸς, δίχα μόνον τοῦ εἶναι πατήρ· καὶ ὅπερ ἐστὶν ὁ Υἱὸς, τοῦτο τὸ Πνεῦμα, δίχα τοῦ εἶναι υἱός. Υπόστασις μὲν γὰρ τούτων ἕκαστον. Ἡ δὲ οὖν ὁμοιότης τῆς ἁγίας Τριάδος ἀπαραλλάκτως ἔχει ὥστε κἂν εἰ γέγονε κατ' εἰκόνα τοῦ Υἱοῦ ὁ ἄνθρωπος, καὶ οὕτως ἐστὶ κατ' εἰκόνα Θεοῦ· ὅλοι γὰρ αὐτῷ τῆς ὁμοουσίου Τριάδας οι χαρακτῆρες ἐλλάμπουσιν, ἅτε δὴ καὶ μιᾶς οὔσης τῆς κατὰ φύσιν θεά τητος ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι. Οθεν καὶ τὸ, 4 κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, ο οὐχ ἑνὸς ἔχει δή λωσιν προσώπου. Ἐν δὲ τῇ ἐπαναλήψει τοῦ προκειμένου ῥητοῦ καὶ τὰ δοκοῦντα τοῖς ἄλλοις περί ταύτων ἐκθήσομαι. Αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως οὐρανοῦ καὶ γῆς, καὶ τὰ ἑξῆς. Τουτέστι, τοῦτο τὸ βιβλίον διδασκαλίαν περιέχει τοῦ γεγονέναι τόν τε οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐν πρώτοις, καὶ ὅσα σὺν αὐτοῖς ἢ ἐπ' αὐτοῖς ὕστερον ἐγένετο· καὶ ὅτι συνέβαινε τὴν γῆν καλυ πτομένην τοῖς ὕδασι μηδὲν ἔχειν τῶν ὕστερον ἐπ' αὐτῆς γεγονότων. Τοιοῦτον καὶ τὸ, Βίβλος γε νέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἡ ἀντὶ τοῦ, τὴν διδασκαλία, το σημαίνουσα τῆς γενέσεως. Καὶ νῦν δὲ τὰ μετ' ούρα νὸν γεγονότα, καὶ σεσιώπηκεν ὡς διὰ τῶν περιεχό των δηλούμενα. Τὸ δὲ, «Ἡ ἡμέρᾳ ἐποίησεν τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, ο ἵνα εἴπῃ· Πρότερα δὲ πάν των πεποίηκε τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ τὰ σὺν αὐτοῖς + κατὰ τὸν καιρὸν καθ᾿ ὃν ἐγένετο·, ὅπερ ἐστί, πρὸ πάντων. Ισοδυναμεῖ γὰρ τῷ, ο Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν· ο τὸν καιρὸν οὖν καθ᾽ ἂν ἐποίησεν, οὕτω καλεῖ· ὃν οὐκ ἄν τις ἁμάρτοι καὶ ἀρχὴν τῆς πρώτης εἴτ' οὖν μιᾶς
col. 149–150page 65 of 244
PG 87:149ἡμέρας εἰπὼν, ἅτε τὴν ἀρχὴν λαβούσης ἀπὸ τῆς» οὐρανοῦ καὶ γῆς ποιήσεως. Εἶτά φησιν· Οὐ γὰρ ἔβρεξεν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ 5, 6.] ἄνθρωπος οὐκ ἦν ἐργάζεσθαι τὴν γῆν. Τουτέστιν, οὐκ ἦν ὁ μετὰ ταῦτα γενόμενος τῆς τῶν σπερμάτων γενέσεως νόμος, διὰ γηπονίας καὶ ὄμβρων των, ὅτε Θεοῦ προστάγματι τῆς γῆς εὐθὺς ἀνεδίδοτο μὴ πρό τερον όντα. Εἶτα τὴν αἰτίαν φησὶ δι᾽ ἣν ὁ νῦν οὔπω νόμος ετύγχανε, ο Μήτε γεγονότος ἀνθρώπου καὶ τῆς γῆς καλυπτομένης τοῖς ὕδασι πηγὴ γὰρ, φη σίν, ἀνέβαινεν ἐκ τῆς γῆς, καὶ ἐπότιζε πᾶν τὸ πρόσωπον τῆς γῆς· οὕτω, φασὶν, λέγων τὸ ὕδωρ ἐπικεῖσθαι τῇ γῇ· ὥσπερ οὖν καὶ ἡμεῖς πολλάκις πολυομβρίας γενομένης, λέγειν ειώθαμεν, ότι πηγά. ζει ἡ γῆ, οὐχ ὡς ἐκδιδούσης, ἀλλὰ τὸ πλῆθος ἐμφαίνοντες. Οὐ γὰρ δὴ πηγή, φασί τινες, ὅλην ήρδευε τὴν γῆν, πηδῶσα τὰ ὄρη καὶ εἰς τὰ βάθη καταδυομένη· ἄλλος γὰρ ἂν οὗτος ὑπῆρχε κατακλυσμός. Τι νὲς μὲν γὰρ ἔφασαν, ὅτι τὴν ἐν τῷ παραδείσῳ λέγει πηγήν, ἀρδεύουσαν τὸν παράδεισον καὶ εἰς τέσσαρας διαιρουμένην ἀρχάς· ἣν ὕστερον δευτεροί. Τί οὖν, 49 ὅτι πρὸ τοῦ ἀνατείλαι χόρτον ταῦτα ἐγένετο; Τρίτη δὲ ἦν ἡμέρα τότε, ἐν ᾗ καὶ ὁ χωρισμὸς τῶν ὑδάτων, καὶ ἡ τῶν καρπῶν ἀνάδοσις· ἐν αὐτῇ οὖν τῇ ἡμέρᾳ ἐν ᾗ τὰ ὕδατα ἐχωρίσθη, ἐδεῖτο ἀρδείας ή γῆς Οὐδαμῶς. Τί οὖν τὸ λεγόμενον, ἄρτι τοῦ ὕδατος χωρισθέντος, πρὶν ἀναδοθῆναι καρποὺς πανταχόθεν νενοτισμένη έβρυε, καὶ ὥσπερ ἴδρου ἡ γῆ, καὶ ἐκά λυπτεν αὐτῆς τὸ πρόσωπον, ὅπερ ἐπὶ τῆς πολυομβρίας φιλεῖ γίνεσθαι; ἵνα ᾖ τὸ ἐπότιζεν ἀντὶ τοῦ ἑκάλυπτεν. Ἑβραῖος δέ τίς φησιν ὅτι οὐ λέγει τὸ Εβραϊκάν, Πηγή δέ τις ἀνέβαινεν ἐκ τῆς γῆς, ἀλλὰ, Τί εἶδος, φησίν, ἀχλύος ἢ ἀέρος συνεστώτος παχυτά του, οὗ τὴν ἀνάδοσιν ἀπὸ τῆς γῆς ἔφησε γίνεσθαι καὶ καλύπτειν το πρόσωπον τῆς γῆς.. Εἴτε ἀπὸ τῆς νοτίδας ἐγίνετο, εἴτε Θεοῦ οἰκονομοῦντος, φησί, λέγειν οὐκ ἔχω. Τινὲς δέ φασι, μή ποτε ὡς ἵππης λέγεται βασιλέως πᾶσα ἱππική δύναμις, οὕτω καὶ πηγή πᾶσα φλέψ τῆς γῆς πότιμον ὕδωρ πηγάζουσα; Εἰ δέ φασι καὶ τὸ φάναι μὴ πᾶσαν, ἀλλὰ τὸ πρόσ ωπον τῆς γῆς νοτίζεσθαι, τὸ ἄριστον καὶ ἡγεμονεῦον μέρος καὶ καρποφορεῖν δυνάμενον, ὃ καὶ τῆς ἀπὸ τῶν πηγῶν ἐπικουρίας δεῖται. Δεῖ δὲ παρατηρεῖσθαι τὰς τοιαύτας αναλήψεις ἀσάφειαν πολλάκις ἐργαζομένας. Πᾶσαν γὰρ καὶ νῦν τὴν κοσμοποιίαν εἰπὼν καὶ; ὅτι «Επλασεν τὸν ἄν θρωπον ὁ Θεὸς, καὶ ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτοὺς,» ἔπλασε δὲ τῇ ἔκτῃ καὶ ἀνεπαύσατο τῇ ἑβδόμῃ, ἐπε αγαγών, «Αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως οὐρανοῦ καὶ γῆς ὅτε ἐγένετο, ο ἐντεῦθεν ἀναλαμβάνει μὲν τὰ ἐν τῇ τρίτηἡμέρα γενόμενα· ἀναλαμβάνει δὲ καὶ τὰ ἐν τῇ ἕκτῃ.
col. 151–152page 66 of 244
PG 87:151Μήποτε δὲ, φασί τινες, ἀπὸ τῶν ὑπερεχόντων καὶ διαφερόντων πάντα εἴρηται; ἀφηγήσατο γὰρ οὐ μόνον οὐρανοῦ καὶ γῆς ποίησιν ἔν γε τοῖς φθάσασιν, ἀλλὰ καὶ πάντων τῶν ἄλλων. Τὸ δὲ ὅμοιόν ἐστι καὶ ἐπὶ τοῦ, «Αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως ἀνθρώπων. Ἐν γὰρ τοῖς μεταξύ και φυτεύσεως παραδείσου καὶ πλάσεω; ἄλλων ζώων καὶ περὶ τῆς ἀπάτης του ὄρεως ἀναγέγραπται. Πῶς οὖν πᾶσα ἡ κτίσις ἐν ἡμέρᾳ λέγεται γεγονέναι; Οἶδεν ή Γραφή πολλάς ἡμέρας μίαν προσαγορευομένην. Εντελλόμενος γὰρ Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ τῷ λαῷ φησι·. Μὴ ἀποστῆτε ἀπὸ Κυρίου ἐν ταῖς σήμερον ἡμέραις', ὁ γὰρ παρών αἰὼν σήμερον λέγεται· καὶ ἐνταῦθα τοίνυν αἱ πλείους ἡμέραι ὡς εἰς μίαν παραληφθεῖσαι τοῦ κόσμου συντέλειαν, εἰκότως εἴρηται μία. Καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς· καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς. Τὰς τοιαύτας ἐπαναλήψεις ἐπ' ἀναπληρώσει τῶν παρειμένων ή θεία ποιεῖται Γραφή, μηδὲν λέγουσα τοῖς φθάσασιν ἐναντίον· ὅπερ ἐλέγο μεν πρὸς τοὺς λέγοντας ἐπανάληψιν εἶναι τῆς οὐρα νοῦ ποιήσεως τὴν τοῦ στερεώματος. Εἰπὼν οὖν πρόσθεν κατ' εἰκόνα Θεοῦ καὶ ἄρσεν καὶ θῆλυ πε ποιῆσθαι τὸν ἄνθρωπον, ἐνταῦθα καὶ τὸν τρόπον προστίθησι τῆς ποιήσεως, καινὸν παρὰ τὰ λοιπὰ ζώα τυγχάνοντα. Ωσπερ ἐπὶ Χριστοῦ λέγει μὲν ἐφεξῆς τὴν γενεαλογίαν πῶς ἐκ Δαβὶδ καὶ ᾿Αβραὰμ κατῆγε κατὰ σάρκα τὸ γένος· τὸν δὲ τρόπον βουληθεὶς εἰπεῖν τῆς γεννήσεως ὄντα καιρὸν, ἐπήγαγεν ὕστερον· «Τοῦ δὲ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἡ γέννησις οὕτως ἦν· μνηστευθείσης τῆς μητρὸς αὐτοῦ Μαρία; τῷ Ἰωσήφ, πρινή συνελθεῖν αὐτοὺς εὑρέθη ἐν γα στρὶ ἔχουσα ἐκ Πνεύματος ἁγίου. Λείπει δὲ τῷ, ο χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς,» τό, λαβών. Παρ ἧκεν δὲ αὐτὸ, ὡς ἂν μὴ νομίζωμεν ειληφότα πρότερον τὸν χοῦν, οὕτω προσθεῖναι τὴν διάπλασιν· ἀλλ᾽ ἐν τῇ διαπλάσει νοήσωμεν αὐτὸν πεποιῆσθαι τὴν λῆψιν ἀμ φοῖν κατὰ ταυτὸν γεγονότων. Χοῦν δὲ καλεῖν εἴωθε τὸ ἐπιπόλαιον καὶ κονιορτώδες· ὡς ἐπὶ τοῦ Σεμεί, «Τῷ χεί πάτσων, φησί, τὸ πρόσωπον τοῦ Δαβίδ. ο Δήλε οὖν ὁ λόγος ὡς οὐ τὸ κράτιστον μέρος λαβὼν τῆς » γῆς, τὸν ἄνθρωπον ἔπλασεν, ἀλλὰ τὸ περιττόν τε καὶ ἄχρηστον· ὡς φαίνεσθαι τὸν Θεὸν ἐθελήσαντα μὲν συγχρήσασθαι γῇ, τὸ δὲ πᾶν ἐκ τῆς οἰκείας προστεθεικότα δυνάμεως· ἐξ ἧς καὶ τὸ γεγονὸς ἕτερον παντελῶς τοῦ ὅθεν ἐγένετο· ἵνα καὶ γνῶμεν μηδὲν εἰς κάλλος εἰληφότες ἀπὸ τῆς γῆς ἐκ τοῦ ἀτιμοτάτου ταύτης γενόμενοι. Τοιγαροῦν ἡ Γραφή, τὸ μηδὲν ὑπάρχειν ἡμᾶς ἐθέλουσα παραστῆσαι, ο Εμνήσθη, φησίν, ὅτι χοῦς ἐσμεν, πνεύμα πορευόμενον, καὶ οὐκ ἐπιστρέφον·, ὅτι θανάτῳ λυόμενοι οὐδὲ μίαν πρὸς τὸ ζῆν ἐπάνοδον ἐκ τῆς οἰκείας αναμένομεν φύσεως.
col. 153–154page 67 of 244
PG 87:153Καὶ ἄλλος δέ φησιν, ὡς «Χοῦν, ἀλλ᾽ οὐ βῶλον ἔλαβεν.» Ἐξ αὐτῶν γὰρ τῶν προοιμίων ἡ ἐλπὶς ἐπάγη τῆς ἀναστάσεως· ἐπεὶ γὰρ ἔμελλεν εἰς χοῦν αναλύεσθαι κατὰ [τὸ] εἰρημένον, «Καὶ εἰς χοῦν θα νάτου καταγαγές με, ο ἵνα μή τις τὸν ἐν τοῖς τάφοις χουν θεασάμενος ἀπαγορεύσῃ τὴν ἐλπίδα τῶν ἀν θρώπων, ἐν αὐτῇ τῇ δημιουργία ἔπηξεν ἐλπίδα τῆς ἀναστάσεως. Εκεί χοῦς, καὶ ὧδε χοῦς· ἐκεῖνος τῇ δυνάμει τοῦ τεχνίτου μετεποιήθη, καὶ οὗτος τῇ σου φία του Δημιουργού μεταβάλλεται. Καὶ οὐ ποιεῖ τὴν ψυχή, πρὸ τοῦ σώματος, ἵνα μὴ γένηται αὐτός στῆς τῶν γινομένων· οὐ ποιεῖ τὴν ψυχὴν παρεῖναι τῇ δημιουργία, ἵνα μὴ καυχήσηται ὡς συνεργός τοῦ Θεοῦ· ἐπὶ δὲ τῶν ἀλόγων προέρχονται μετὰ τῶν σωμάτων καὶ αἱ ψυχαί. Οἷα γὰρ ἡ πλάσις, τοιαύτη καὶ ἡ λύσις· διὰ τοῦτο ἀνάστασιν οὐκ ἔχει. Ἡ δὲ τοῦ ἀνθρώπου ψυχὴ ἰδιάζουσα, ὑπόστασιν ἔχει ἐνεργεῖ δὲ καὶ τὴν ζωὴν ἐν σαρκὶ ὡς φυσικῷ κρατ τουμένην δεσμῷ, ἐκ Θεοῦ λαβοῦσα ταύτην, οὐκ οι ποθεν ἔχουσα, οὐ χρήζει φαγεῖν· ἄνευ δὲ ταύτης οὐ δύναται ἡ σὰρξ ἐστιᾶσθαι. Οὐκ ἄλλη ψυχὴ ἐν αἰσθη τοῖς, ἑτέρα δὲ ἐν νοητοῖς ἐνεργεῖ, συγγεννᾶται, οὐ συσπείρεται. Η φύσις ἐστὶν ὁ δεσμὸς ἡ καὶ συσπει ρομένη τῷ σώματι· ὁ σπόρος ἐκ συνουσίας· ἡ δὲ πλάσις ἐκ θείου νεύματος· κτίζεται ἡ ψυχὴ ὅτε καὶ τὸ σῶμα εἰκονίσθη, Θεοῦ τὴν πλάσιν παρέχον 95 Ερὸ τοῦ γάρ με πλάσει σε ἐν κοιλίᾳ, ἐπίσταμαι 03. • Φύσις γὰρ ἄνευ Θεοῦ ποιεῖν οὐκ οἶδε τὸν ἄνθρωπον. Ἡ γὰρ φύσις ύλης μόρφωσις, τὸν Δη μιουργόν προκαλουμένη εἰς χορηγίαν τῆς ὑποστάσεως. Εμφυσᾷ δὲ Θεὸς εἰς πρόσωπον τοῦ ᾿Αδάμ ἐκ τοῦ κυρίου μέρους τῆς ὄψεως δεικνὺς τὸ ἀξίωμα τῆς ψυχῆς, ὅτι ἡγεῖται πάσης αὐτοῦ τῆς ὑποστάσεως. Καὶ ἐγένετο, φησὶν, εἰς ψυχὴν ζῶσαν. Δήλον ὅτι τότε γέγονε καὶ οὐ πρότερον· ἕτερον δέ ἐστι πνοή ζωῆς ἡ καὶ ψυχικὸν ἀπεργαζομένη τὸν ἄνθρωπον καὶ ἕτερον πνεῦμα ζωοποιοῦν τὸ καὶ πνευματικὸν αὐτὸν ἀποτελοῦν. Οθεν Ησαΐας φησίν· «Οὕτως λέ γει Κύριος, ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν καὶ στερεώσας αὐτόν· ὁ πίξας τὴν γῆν καὶ τὰ ἐν αὐτῇ, καὶ διδοὺς ποὴν τῷ λαῷ τῷ ἐπ' αὐτῆς καὶ πνεῦμα τοῖς πα τοῦσιν αὐτήν· ο τὴν μὲν πνοὴν κοινῶς παντὶ τῷ ἐπὶ τῆς γῆς λαῷ φήσας δεδόσθαι· τὸ δὲ πνεῦμα ιδίως τοῖς καταπατοῦσι τὰς γεώδεις ἐπιθυμίας. Διὸ καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς Ἡσαΐας διαστέλλων τὰ προειρημένα φησί· «Πνεῦμα γὰρ παρ' ἐμοῦ ἐξελεύσεται καὶ αυτήν πᾶσαν ἐγὼ ἐποίησαν τὸ πνεῦμα ἰδίως ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τάξας τοῦ ἐπ' ἐσχάτων ἐκχέοντα αὐτὰ διὰ τῆς υἱοθεσίας ἐπὶ τὴν ἀνθρωπότητα· τὴν δὲ πνοὴν κοινῶς ἐπὶ τῆς κτίσεως, καὶ ποίημα αναγορεύσας αὐτήν· ἕτερον δὲ ἐστι τὸ ποιηθὲν τοῦ ποιήσαντος. Η σαν πνοή πρόσκαιρος, τὸ δὲ πνεῦμα ἀένναον· καὶ ἡ μὲν πνοὴ ἀκμάσασα πρὸς βραχύ, καιρῷ τινι παρα
col. 155–156page 68 of 244
PG 87:155μείνασα μετὰ τοῦτο πορεύεται, ἄπνουν ἐγκαταλιποῦσα ἐκεῖνο περὶ 8 ἦν τὸ πρότερον. Τὸ δὲ περιλα δὸν ἔνδον καὶ ἔξωθεν τὸν ἄνθρωπον, ἅτε ἀεὶ παραμόνιμον, οὐδέ ποτε ἐκλείψει αὐτόν. Θεοῦ δὲ ἐνέργειαν δηλοῖ καὶ τὸ ἔπλασε καὶ τὸ ἐνεφύσησεν, οἰκείως έκα τέρῳ πρὸς τὴν διάφορον φύσιν χρησαμένου τοῦ λό γου· τὸ μὲν γὰρ διαπλαττόμενον, ἔξωθεν γίνεται, τὸ δὲ ἐμφύσημα ἔνδοθεν ἐκπέμπεται, ἐπεὶ καὶ ἐν ἡμῖν ἔξωθεν μὲν τὸ σῶμα, ἔνδον δὲ ἡ ψυχή, πλεῖστον οὖσα τῷ Θεῷ οἰκειοτέρα τοῦ σώματος. Γινώσκει τε γὰρ αὐτὸν καὶ παιδεύεται παρ' αὐτοῦ· κἀκεῖνο διά ταύτην ἀπολαύει τῆς ἀναστάσεως· τοιγαροῦν καὶ οἰκείωσις περὶ ταύτην μείζων ἐμφαίνεται ἔνδοθεν εκπεμπομένῳ κτιζομένην τῷ ἐμφυσήματι. Καλῶς δὲν καθάπερ είρηται πρότερον, οὐ πνεῦμα ζωῆς, ἀλλὰ πνοὴν ζωῆς εἶπε. Περὶ μὲν γὰρ τῆς μελλούσης καταστάσεως, καθ' ἣν ἀθάνατοί τε καὶ ἄτρεπτοι γινόμεθα διὰ τῆς ἀνα στάσεως, τῆς τοῦ Πνεύματος χάριτος ἐν ἀμφοτέροις κρατούσης ἡμᾶς, φησὶν ὁ μακάριος Παῦλος· Ο γὰρ νόμος τοῦ Πνεύματος τῆς ζωῆς ἐν τῷ Χριστῷ Ἰησοῦ ἠλευθέρωσέ με ἀπὸ τοῦ νόμου τῆς ἁμαρτίας καὶ τοῦ θανάτου — Πνεῦμα ζωῆς, τοῦ Πνεύματος την χάριν εἰπών. Καὶ πάλιν· ο Σπείρεται σώμα ψυχι κὸν, ἐγείρεται σῶμα πνευματικόν· ἡ τοῦτο μὲν εἰπ πὼν ψυχικὸν, ὡς τῇ τῆς ψυχῆς κινούμενον παρουσία πνευματικὸν δὲ ἐκεῖνο ὡς τῇ τοῦ Πνεύματος περι σε κρατούμενον χάριτι. Ως γὰρ Θεὸν ἐλέους καλεῖ τὸν ἐλεεῖν εἰωθότα τε καὶ δυνάμενον, οὕτω καὶ τὸ «Πνεῦμα ζωῆς» τὸ ταύτην οἷς ἂν ἐθέλῃ δωρούμενον· ἐνταῦθα. δὲν πνοὴν εἶπε ζωῆς, ὁ ἅτε μὴ τῆς ψυχῆς ἐχούσης του. πνεύματος τὸ ἀξίωμα, ἐκ δὲ Θεοῦ λαβούσης τὸ διὰ τῆς οἰκείας παρουσίας πρὸς ἀναπνοήν τε κινεῖν τὰ σῶμα καὶ τὴν ἐντεῦθεν ζωήν. Καὶ ἐγένετο, φησίν, ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶ σαν· τουτέστι, Τῆς ψυχῆς ἐγγεγονυίας τῷ σώματι, τὸ σύμπαν εἰς τὸ ζῆν κατέστη· ὅθεν ὁ μακάριος Παῦ λός φησιν· ο Εγένετο ὁ πρῶτος άνθρωπος Αδαμ εἰς ψυχὴν ζῶσαν, ὁ ἔσχατος Αδάμ εἰς πνεῦμα ζω ποιοῦν· ν ὁ καὶ διὰ τῆς ἀναστάσεως εἰς ἐκείνην φέρων ἡμᾶς τὴν κατάστασιν· κοινωνεῖ γὰρ τὸ Πνεῦμα τῇ δημιουργίας τῆς τε ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος μία γὰρ ἐνέργεια τῆς ἁγίας Τριάδος. Εἰ μὴ γὰρ ὑπὸ τῆς Τριάδος ἐκτίσθημεν, πῶς ἐκ τῆς Τριάδος ἀναγεννώμεθα βαπτιζόμενοι; καὶ τὸ σῶμα δὲ τοῦ Χριστοῦ τὸ πανάγιον καὶ προς κυνητὸν ἔργον ἐστὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Τινές δέ φασι τὸ, ο Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, ο αὐτὸ τὸ Πνεῦμα· «Δύναμις δὲ Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι,»
col. 157–158page 69 of 244
PG 87:157τὸν Υἱὸν λέγειν· καίτοι ὥσπερ ὁ Χριστὸς δύναμις Υψίστου καλεῖται (Χριστὸς γὰρ Θεού δύναμις), οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Λέγει γοῦν τοῖς ἀποστόλοις ὁ Κύριος· ο Μείνατε εἰς Ἱεροσόλυμα ἕως ἂν ἐνδύ σησθε δύναμιν ἐξ ὕψους. ᾿Αθάνατον δὲ, φασί, τὸν ἄνθρωπον ὁ Θεὸς ποιῆσαι βουλόμενος, αὐτὸς αὐτὸν αὐτουργεῖ· ἐπίστατο γὰρ ὅτι πάντως ὅπερ ἂν τῇ ἑαυτοῦ τεχνάσηται χειρὶ, ἐξ ἀνάγκης ἔσται ἀθάνατον, ἅτε δὴ ἀθανασίας ἔργον· ἀθανασίᾳ γὰρ ἀθάνατα για νεται καθάπερ καὶ τὰ κακὰ κακίᾳ κακά. "Ανθρωπος δὲ κυρίως τὸ συναμφότερον· ἀλλ' οὐδέτερον κατ' αὐτὸ τῶν συντιθέντων τὸν ἄνθρωπον. Καὶ ἐφύτευσεν ὁ Θεὸς παράδεισον ἐν Ἐδὲμ κατὰ ἀνατολάς, καὶ ἔθετο ἐκεῖ τὸν ἄνθρωπον ὃν ἔπλασεν. Οτι, φασίν, ὁ παράδεισος ἐν τῇ γῇ ἐστι καὶ πεφύτευται, ἐδήλωσεν ἡ Γραφή λέγουσα·. Καὶ ἐξανέτειλεν ἔτι ὁ Θεὸς ἐκ τῆς γῆς, τὸ γὰρ «ἔτιν καὶ τὸ ι ἐκ τῆς γῆς» καὶ τὸ ο κατὰ ἀνατολάς» εἰποῦσα, σαφῶς διδάσκει τὸν παράδεισον ὑπὸ τοῦτον τὸν οὐ ρανὸν ὑφ᾽ ἐν ἀνατολαί τε καὶ γῆ. Ἐὰν δὲ τὸν παρά δεισον μὴ τοῦ κόσμου μέρος είναι λέγοις, μηδ' ἐν αὐτῷ γεγονέναι, μηδὲ σὺν τοῖς ἄλλοις, καὶ περὶ αὐ τοῦ κ κατέπαυσε, ο γεγράφθαι, ἀλλ' ὑπερκόσμιον εἶναι χωρίον, πῶς τὸν γήϊνον ἐκεῖ καὶ πλαστὸν ἄν θρωπον εἰσήγαγε; Πῶς δὲ ἐκεῖ ἔπλασεν ἔτι ἐκ τῆς γῆς ὁ Θεὸς πάντα τὰ θηρία τοῦ ἀγροῦ καὶ τὰ περ τεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, ὅπου τὸν ἄνθρωπον καὶ τὴν γυ ναῖκα, ὅπου ξύλου θανατηφόρον, καὶ ἀπατεῶν ὄψις ἐκεῖ; Πῶς δὲ πάντων ἐν ὀφθαλμοῖς οἱ ἐκεῖθεν ἐκπο ρευόμενοι ποταμοί; Οὐκοῦν ἐπὶ γῆς ὁ παράδεισος, Θεοῦ τὴν πρὸς ἄνθρωπον ἐνδεικνυμένου σπουδήν, καὶ μὴ τοῖς ἄλλοις ζώοις ὁμοίως αὐτὸν συγχωρήσαντος νέμεσθαι, Εκκριτον δὲ χωρίον πρὸς κατοίκησιν ἀπο νείμαντος, ὅπερ πρότερον ἀνίσχων ὁ ἥλιος κατα λάμπει, ὃς ἡδὺ ποιεῖ τοῖς ἀνθρώποις τὸ ἐπὶ γῆς οἰ κητήριον ταῖς ἀκτῖσι φαιδρύνων τὴν γῆν. Εφύτευσε δὲ, φησί, τὸ ἐξαίρετον τῆς περὶ τὸν τόπον ἐπιμελείας δειχνὺς τοῦ Θεοῦ, ἢ πρὸς τὴν ἀνθρώπου συνετέλει τιμήν· ὥσπερ καὶ τὸ ἔπλασεν εἶπε, δηλούμενος ὅτι πεποίηκεν αὐτὸν ὁ Θεός· τῷ δὲ τῆς φωνῆς ἰδιώματι τὴ ἔκκριτον ἐπιδεικνὺς τῆς ποιήσεως· ἐπεὶ πρόδη τον ὡς βουλῇ καὶ προστάγματι τοῖς φυτοῖς ἐκεκή σμητο. Ἐδὲμ δὲ ὁ τόπος ἐν ᾧπερ ἦν ὁ παράδεισος, ὅπερ ἐπὶ τρυφὴ καθ' Ελλήνων φωνήν, τουτέστι ἐν του σφῷ καὶ καλῷ τόπῳ τοῦτον ἐφύτευσεν. Οὐ μικρὸν Σε τι τοῦτο μέρος τῆς γῆς, ἀλλὰ τοσοῦτον, ὡς τὸν ἐν αὐτῷ κείμενον παράδεισον, καὶ οἷον μέρος αὐτοῦ, στην εἶναι· ὡς τὸν ἄρδοντα ποταμὸν αὐτὸν, μετὰ τὴν ἐκείνου χρείαν ἔξω φερόμενον, τέσσαρας μεγίς
col. 159–160page 70 of 244
PG 87:159στους ἀποτελεῖν ποταμούς. Λέγονται δὲ, φασί, τοῦ Τίγριος αἱ πηγαὶ καὶ τοῦ Εὐφράτου ῥεῖν ἀπὸ τῶν κατ' ᾿Αρμενίαν ὁρῶν· κἀκεῖ παράδεισος οὐκ ἔστιν ἀλλ' οὐδὲ τῶν δυεῖν ἑτέρων αἱ πηγαὶ ποταμῶν πα ράδεισον ἔχουσι παρακείμενον. Μή ποτε οὖν ὁ μὲν παράδεισος ποῤῥωτάτω τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης ἐστίν; ποταμὸν δὲ ἔχει ῥέοντα ὑπὸ γῆς, ὅς πολλὰς καὶ μεγάλας ἄρδει φλέβας; ἀλλ᾽ αἱ μὲν πλημμυροῦσαι στέγουσι, καὶ ὥσπερ εἰς ἄλλας ἀποχετεύονται φλέβας· αἱ δὲ τῷ κύματι θλιβόμενοι τῆς ἐντὸς βίας ἀνεστομώθησαν, τῇ μὲν ἐν τοῖς Αρμενικούς όρεσι, τῇ δὲ ἑτέρωθι; καὶ αὗταί εἰσιν αἱ νομιζόμεναι πιο γαὶ τῶν ποταμῶν; ἀπόῤῥοιαι μᾶλλον ἢ πηγαὶ προσ ηκόντως ἂν ὑποληφθεῖσαι διὰ τὸ ἐν ἅπασιν ἀψευδές τῶν ἱερῶν Γραμμάτων, ἐν οἷς μηνύεται τῶν τε τεστ σάρων ποταμῶν ἀρχὴ ποταμὸς, ἀλλ' οὐ πηγή. Οι ποταμοί τοίνυν οἱ τέσσαρες, ἐκ τοῦ παραδείσιν δι' ἑτέρου μέσου προέρχονται ποταμοῦ· ὁ δὲ παράδεισός ἐστι κατὰ ἀνατολὰς, ὡς φασί τινες, Θεοῦ τὸ μέλλον μηνύοντος· ὡς γὰρ οἱ φωστῆρες ἀνατέλλοντες τρέ χουσιν εἰς δύσιν, οὕτως ἔδει καὶ τὸν ἄνθρωπον ἐν τούτῳ τεθέντα, δραμεῖν εἰς θάνατον ἐκ ζωῆς, καὶ λαβεῖν ἐξ ἀναστάσεως νεκρῶν ἑτέραν ἀνατολήν. Χρι στὸς γὰρ ἐλθὼν ἐποίησεν ἀνατεῖλαι τὸν δύναντα ὅθεν εἴρηται· «Ανατολὴ ὄνομα αὐτῷ, καὶ ὑποκάτωθεν αὐτοῦ ἀνατέλλει· ν τουτέστιν ἐκ τάφων. Ωσπερ δὲ οἱ φωστῆρες ἀλλαχοῦ γεγονότες ετέθησαν ἐν οὐρανῷ, οὕτως Ἀδὰμ πλασθεὶς ἔξω, εἰς τὸν παράδεισον εἰσο ενήνεκται. Φησὶ γάρ. Καὶ ἐξέβαλεν ὁ Θεὸς τὸν Ἀδὰμ ἐκ τοῦ παραδείσου τῆς τρυφῆς ἐργάζεσθαι τὴν γῆν ἐξ ἧς ἐλήφθη.» Τὸν δὲ παράδεισον οἱ μὲν ἀπὸ τῆς τρίτης ἡμέρας ἐξηνθηκέναι φασὶν, ὅτεπερ ἡ γῆ βλαστῆσαι προστέτακται· οἱ δὲ καὶ τὸ, ἔτι, προσ κείμενον ἐν τῷ παρόντι ῥητῷ, παρέλκειν φασί, διά τὸ πέρας εἰληφέναι πάντα ὅσα πεποίηκεν ὁ Θεό; τοιγαροῦν καὶ περὶ θηρίων ἐπιφέρει ποιήσεως καὶ πετεινῶν, περὶ τῶν ἤδη γεγονότων τὸν λόγον ποιούμενος, ἐπαναλαβὼν αὐτὰ διὰ τὸ προκείμενον· οἱ δὲ τῷ, ἔτι, προσέχοντες, νῦν τοῦτον βεβλαστηκέναι φασίν. ἔτι, Ἐτέθη δ' οὖν ὁ ἄνθρωπος ἐν αὐτῷ. Τί δὲ καὶ ἔμελ λεν ἐργάζεσθαι, πᾶσι τοῦ παραδείσου βρύοντος ἀγα οῖς, ἢ δῆλον ὡς τὴν ἐντολὴν τοῦ Θεοῦ τὴν εἰς τὴν δημιουργήσαντα πίστιν; Ταῦτα γὰρ φυλάττων είρ γάζεται τὴν γὰρ ἐντολὴν καὶ ὁ Σωτὴρ ἔργον φησί, λέγων· «Τουτέστι τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, ἵνα πιστεύο σητε εἰς ὃν ἀπέστειλεν ἐκεῖνος.» Καὶ ὁ Παῦλος Τὸ ἔργου μου ὑμεῖς ἐστε ἐν Κυρίῳ.» Φυλάττειν γὰρ ἀπό τινος ἔμελλεν ἑτέρου, μὴ ὄντος λῃστοῦ ἐπι βουλεύοντος· ἀλλὰ τὴν ἐντολὴν φυλάττων, ἐφύλαττεν ἑαυτῷ τὸν παράδεισον, ἵνα μὴ παραβὰς ἀπολέσῃ αὐτόν· ήγουν φυλάττων ἑαυτὸν ἀπὸ τῆς παραβά τεως. Ισως δὲ φυλάττεσθαί φησι τοῦ διαβόλου, ὃς εἰσελθὼν λάθρα τὴν ἀπάτην εἰργάσατο· εἰ δὲ τὴν ἐντολὴν ἑτήρησεν, οὐκ ἂν ἠνέσχετο παραβάσεως ἐξ
col. 161–162page 71 of 244
PG 87:161οπου δή τρόπου γινομένης αὐτῷ. Ότι δὲ τὸ ἐφύτευσε τῆς περὶ τὸν ἄνθρωπον ἐπιμελείας ἐμφατικόν, δηλοί τὸ ἐπαγόμενον. Εξανέτειλεν ἔτι·, δηλοῖ γὰρ ὡς μόνῳ προστάγματι τὴν ἐκ τῆς γῆς ἀνάδοσιν ἐποιήσατο. Καὶ τὸ ξύλον τῆς ζωῆς ἐν μέσῳ τοῦ παραδείσου· καὶ τὸ ξύλον τοῦ εἰδέναι γνωστὸν καλοῦ τε καὶ πονηροῦ. Διὰ τί μὴ ἐν ἐσχάτῳ, φασίν, ἵνα μὴ συνεχῶς ὁρῶντες ἐρεθισθέντες ἁμάρτωσιν. Ἐπειδὴ περὶ ταῦτα στρέφεσθαι ἡ περὶ τὴν Ἀδὰμ ἔμελλεν ἐντολὴ, ἀναγκαίως ἐν τῷ μέσῳ τοῦ παραδείσου καθε ειστήκει, ὡς καὶ τοῦ τὴν ἐντολὴν δεχομένου, μέλλοντος, ὡς εἰκὸς, κατὰ τὸ μεσαίτατον εἶναι καὶ τὴν τοῦ παντὸς ἀπόλαυσιν ἕξοντος. Ζητοῦμεν δὲ πότερον τῇ φύσει τῶν δένδρων ἔκειτο τοῦ μὲν ζωοποιεῖν, τοῦ δὲ τὴν γνῶσιν ἐντιθέναι καλοῦ τε καὶ πονηροῦ, ἢ ἑτέρως θεωρητέον. Ὅτι μὲν οὖν τῷ ξύλῳ τῆς ζωῆς ἐνέκειτο αθανατίζειν φυσι κῶς τὸν ἐσθίοντα, δηλοῖ τὸ ἐκβληθῆναι τὸν ᾿Αδάμ παραβάντα τὴν ἐντολὴν, ἵνα μὴ τούτου φαγών ζή σεται εἰς τὸν αἰῶνα. Οὐ γὰρ περὶ τοῦ ζῆν ἁπλῶς λέ γει (έζων γὰρ καὶ μὴ φαγόντες), ἀλλὰ περὶ ἀθανασίας. Τὸ δὲ ἕτερον ξύλον οὐκ εἶχεν ἐν τῇ φύσει τῶν ἀντικειμένων τὴν γνῶσιν. "Οτε γὰρ προσετάχθησαν μὴ φαγεῖν ἢ ἀποθανεῖσθαι, ᾔδεσαν κακὸν τὸ φαγεῖν καὶ ὡς ἀντὶ τιμωρίας ὁ θάνατος παραβαίνουσιν ἢ εξ; Αγνοοῦσι μὲν οὖν ἡ ἐντολὴ περιττή, καὶ ἄτοπος τοῖς ἐν ἀγνοίᾳ παραβᾶσιν ὁ θάνατος· ἐπισταμένοις δὲ, περιττὸν τὸ ξύλον τοῖς ἔχουσι τὴν γνῶσιν πρὶν ἄψωνται· περιττὴ δὲ καὶ ἡ παραγγελία τοῦ μὴ γνώσ και ἅπερ ἠπίσταντο. Εἰ δὲ τὸ ξύλον εἶχε τὴν γνῶσιν, φθονερὸς μὲν ὁ κωλύων, περιττὴ δὲ ἡ κώλυσις· ἔδει γὰρ πρότερον διὰ τῆς βρώσεως τὴν γνῶσιν λαβεῖν ἢ τῷ αὐτεξουσίῳ δίδωσι χώραν, καὶ τότε λοιπὸν ειδόσιν νομοθετεῖσθαι τὴν τῶν κακῶν ἀπαγόρευσιν. Πῶς οὖν αὐτὸ νοητέον; Εἶχον μὲν λογισμόν δεκτικὸν καλοῦ τε καὶ κακοῦ, τὴν δὲ γνῶσιν οὐκ εἶχον. Ο δὲ θεὸς χώραν δοῦναι τῷ αὐτεξουσίῳ βουλόμενος, καὶ τῶν ἐναντίων τὴν γνῶσιν, δένδρον ὑποδείξας ἀπὸ αγορεύει την βρῶσιν, ἀπειλήσας τὸν θάνατον παρα βαίνουσιν, ὡς ἂν εἰδεῖεν τὸ παρακοῦσαι κακὸν καὶ τὸ πειθαρχεῖν ἀγαθόν. Τὸν οὖν δένδρον δι᾽ οὗ τού των ἑκάτερον εγινώσκετο, ἐκ τούτων εἰκότως ἐκάλεσε, τουτέστιν ὑπακοῆς τε καὶ παρακοῆς. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὰ, καλόν τε καὶ πονηρόν· ὡς ἂν εἰ καὶ τόπος ἀπὸ συμβεβηκότος κληθείη, οἷον Βουνός μάρ τις, σημεῖον τῶν συνθηκῶν ἂς πρὸς Λάβαν Ἰακώβ ἐποιήσατο· καὶ Φρέαρ ὅρκου οὐ τοῦτον τὸν ὅρκον
col. 163–164page 72 of 244
PG 87:163καὶ ἄλλο ἐχθρίας, καὶ ἀδικίας· ἑκάτερον γὰρ τούτω, τὴν ὕλην ἔσχε περὶ τὰ φρέατα. Πάλιν οἱ ὑπηρέται τοῦ Ἰωάβ καὶ τοῦ ᾿Αβεννήρ περὶ τὴν κρήνην ἀλλή λους συναντήσαντες ἐπεβούλευσαν. καὶ ὁ τόπος Επι βουλῶν. Καὶ ὥσπερ ὁ νόμος ὁ δοθεὶς Ἰουδαίοις θά νατος κέκληται, οὐκ ἐν τῇ φύσει τὸν θάνατον ἔχων, ἀλλὰ δι' ὧν παρεβαίνετο· τὸ ἄρα ξύλον οὐκ εἶχε τὸν θάνατον, οὔτε Θεὸς τοῦτον εἰργάσατο. Ο γὰρ Θεὸς ἔκτισε τὸν ἄνθρωπον ἐπὶ ἀφθαρσίᾳ, καὶ εἰκόνα τῆς ἰδίας ἀϊδιότητος ἐποίησεν αὐτόν· καὶ ι ὁ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ τέρπεται ἐπ' ἀπωλείᾳ ζώντων φθόνω δὲ τοῦ διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον, ὡς ἡ σοφία Σολομῶντος δηλοί. Τοιγαρούν πρὸ τῆς παραβάσεως προτρέπεται αὐτὸν τοῦ ξύλου μεταλαβεῖν τῆς ζωῆς· ἐν γὰρ ἦν τῶν πάντων περ ὧν φησιν, «᾿Απὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παρα δείσῳ βρώσει φάγῃ,» καὶ μέσον ὂν πλέον τῶν ἄλλων τῶν αὐτῷ προκειμένων. γεννήσαντος, ἐκ δὲ τοῦ περὶ αὐτὸν γεγονότος ὅρκον, Τινὲς δὲ ἐν τῷ καρπῷ τοῦ ξύλου τὴν γνῶσιν ὑπέθεντο· καὶ ἦν, φασί, καλὴ τῷ χρωμένῳ κατὰ τὸν καιρόν. Ὁ δὲ 'Αδάμ νήπιος ἦν· στερεά γὰρ τροφὴ τοῖς νεωστὶ τεχθεῖσιν ἀνάρμοστος. Ἐπεὶ καὶ παρθένος φθαρεῖσα πρὸ γάμου, αὐτὸν μὲν πάσχει ταῖς γαμουμέναις, ἀλλὰ παρὰ τὸν γάμον καὶ τὸν καιρὸν τὸν ἀρέσκοντα τῷ πατρὶ· καὶ τιμωρεῖται, οὐ διὰ τὴν φύσιν τοῦ πράγματος, ἀλλὰ διὰ τὸν τρόπον τῆς παρα βάσεως· οὕτω καὶ ᾿Αδάμ ὑπεύθυνος γίνεται τιμωρία, οὐχ ὡς ἀπηγορευμένου τινὸς ἁψάμενος, ἀλλ' ὡς τὸ ἐντολῇ ἀπηγορευμένον σφετερισάμενο;. "Αμα δὲ καὶ δι᾿ ὑπακοῆς αὐτὸν ὁ Θεὸς δοκιμάζειν ἡβούλετο ὅθεν παραβάντι πρὸς ἐπιστροφὴν ὁ θάνατος εὕρητα.. Παραβὰς γὰρ ἐναπεμάξατο τὴν κακίαν ἦν ὁ ταύτης εὑρετής διάβολος ἀπεκύησε, πόνον, κατὰ τὴν Γρα φήν, συλλαβών· ὅθεν οὐ συγχωρεῖται τοῦ τῆς ἀθανασίας ξύλου μεταλαβεῖν. Τοὺς δερματίνους δὲ χιτῶνας ἐνέδυσε, νέκρωσιν ὁρίσας αὐτοῖς· τούτους γάρ, οὐ τὰ σώματα νοητέον· καὶ πρὶν γὰρ τούτους ἐνδύσασθαι, φησὶν ὁ Ἀδάμ·. Τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστῶν μου, καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκός μου.. Εἰ δὲ πρὸς τι δ μωρίαν, ὥς φασιν, ἐνεδοῦντο τὰ σώματα, οὐκ ἔσται τούτων ἀνάστασις. Καὶ λοιπὸν ἐντεῦθεν νοητὰς ὑποτίθενται σάρκας, καίτοι φησὶν ὁ Σωτὴρ, ο Απ' ἀρχῆς ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτοὺς, ἡ ὅπερ σω μάτων ἴδιον. Πῶς δὲ ἐπὶ ψυχῶν ἁρμόσει τὸ «Αὐξάνεσθε, καὶ τὸ Πληθύνεσθε Πῶς δὲ ἔλαβεν χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς το
PG 87:165καὶ ἔπλασεν ἄνθρωπον, ὅπερ ἐστὶ τοῦ σώματος; τις δὲ καὶ ἡ γύμνωσις ἡ τοῦ σώματος; τί δὲ τὰ δὲ φύλλα τῆς συκῆς περιέσκεπεν; Οὐκοῦν πρόδηλον ὡς δὴ σε σωματοποίηται πρὸ τῶν δερματίνων χιτώνων ὁ ἄνθρωπος. ᾿Αναπλασθεὶς οὖν κακίας, ἔξω γέγονε τοῦ παραδείσου, ὅπως μὴ τοῦ ξύλου μεταλαβὼν τῆς ζωῆς, ἔχῃ ταύτην ἀθάνατον ἐν ἀθανάτῳ σώματι, ἅπαξ ἐν αὐτῷ διὰ τῆς παραβάσεως ἐμφωλεύσασαν. Οὐ γὰρ ὡς φθονήσας αὐτῷ τῆς ζωῆς ὁ Θεός· ἢ διὰ τί Χρι στὰς ἐξ οὐρανῶν ἀπεστέλλετο, εἰ τὸν ἄνθρωπον ἤθελε διὰ παντὸς ἀπεστερῆσθα: ζωῆς; Εδει τοίνυν νεκρωθῆναι θανάτῳ τὴν ἁμαρτίαν, ἵν᾿ ἐκτακείσης δ άνθρωπος φάγῃ λοιπὸν τῆς ζωῆς. Ὁ δὲ τὴν σάρκα τῆς ἀθανασίας ἀνεπίδεκτον οριζόμενος, ὑπὸ τοῦ ῥητοῦ διελέγχεται, λέγοντος καὶ μετὰ τὴν τῶν δερ κατίνων χιτώνων κατασκευὴν ἐκβεβλῆσθαι τὸν ᾿Αδάμ, ἵνα μὴ φαγών αιωνίου μεταλάβῃ ζωῆς, ὡς δυνάμενος δηλαδὴ μὴ ἀποθανεῖν, εἰ μεταλάβοι τῆς βρώσεως. Οὐκοῦν ἠκολούθει διὰ τοῦ θανάτου τὴν ρίζαν τῆς ἁμαρτίας ἐξαφανισθῆναι τοῦ σώματος, ἵνα μηδὲ βραχύτατον αὐτῆς ἀπομένον, νέους ἁμαρτημάτων αναδιδοίη βλαστούς. Τοῦτο πολλάκις καὶ ἐν ναῶν οἱ κοδομήμασι γίνεται· συκῆς γὰρ τυχὸν ἐν αὐτοῖς γεννηθείσης, καὶ ταῖς τῶν λίθων ἁρμονίαις ρίζας παραπεμψάσης ἀφανεῖς τε καὶ φανεράς, λύσις τού των ἐξ ἀνάγκης ἀκολουθεῖ· οὐ γὰρ παύεται τῆς ἐκφύσεως, μὴ πάσης ῥίζης ἀνῃρημένης· οὗ δὴ γε εγονότος οἱ λίθοι λοιπὸν ἀβλαβῆ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἁρμο ναν ἐκτήσαντο· οὕτως οὖν ἡ σάρξ ἀνίσταται τελέως ἐκ βάθρων ἀνῃρημένης τῆς ἁμαρτίας· νῦν γὰρ διὰ ταύτην καὶ νουθεσίας ὑπερορᾷ, καὶ μετὰ τὸ βάπτισμα πλημμελεῖ, καὶ μόνης τῆς ἐκ θανάτου δέδεκται διορο θώσεως, ἐν τῇ ἀναστάσει τοῦ Θεοῦ δίκην κεραμέως αὐτὴν ἀναπλάττοντος, συντριβεῖσαν διὰ τῆς πτώσεως. Νῦν δὲ τίς οὕτω καθαρὸς ὡς μηδὲ ῥυπαρὸν ἀναδέχεσθαι λογισμόν, εἰ καὶ τούτους εκκόπτειν σπου δάζομεν, ἵνα μή τις ρίζα πικρίας ἀναφύουσα ένα χληση; Δέδωκε δὲ, φασί τινες, νόμον ούτε βαρύν, καὶ τῷ καιρῷ κατάλληλον· ἀποχὴ γὰρ ἑνὸς ὑπῆρχε φυτοῦ, τοσούτων ὄντων ἑτέρων ἐκπρεπῶν ὄψει καὶ βρώσει. Μηδενὸς γὰρ πλὴν 'Αδάμ τότε τυγχάνοντος, ποίαν είχε χώραν το, ο Αγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς ἑαυτόν; ο ποίαν δὲ τὸ, «Οὐ φονεύσεις, οὐ κλέψεις; ν ἢ τὸ περὶ ἀθανασίας μελλούσης ἢ ἀτρεπτότητος, νηπίου τούτου τυγχάνοντος; Οὐκ εἶχεν οὖν παραβὰς ἐξ ἀμελείας, αἰτιάσθαι τὴν τοῦ προστεταγμένου βαρύτητα, λαβὼν τὴν ἐντολὴν, ὡς ἂν ἔχοι ἐν ἑαυτῷ τὸ λογικὸν ἐνεργὸν, οὗ καὶ τὴν δύναμιν ήμελλεν ἀγνοεῖν, καλοῦ καὶ που νεροῦ γνῶσιν ἐμποιοῦσαν αὐτῷ, μὴ τῆς ἐντολῆς δε ἀμένης. Ὥσπερ δέ φασι, τὸ δένδρον τοῦ εἰδέναι και δν καὶ πονηρὸν οὐκ [ἐκ] τῆς φύσεως, ἐκ δὲ συμβεβη
col. 167–168page 74 of 244
PG 87:167γὰρ ξύλῳ τοιαύτην περιθεῖναι δύναμιν, φθαρτῷ δηλονότι τυγχάνοντι καὶ τοιοῦτον ἔχοντι τὸν καρπόν μᾶλλον δὲ μειζόνως· πᾶν γὰρ δένδρον τῶν ἰδίων καρπῶν μᾶλλον ἐστι παραμόνιμον· ὥσπερ δὲ ὥρισε παραβαίνοντι τιμωρίαν 'Αδάμ, ἐπιμελέστερον αὐτὸν ἐργαζόμενος πρὸς ἀπιτροπὴν τῆς παραβάσεως, οὕτω πρὸς τὴν ταύτης φυλακήν προτρεπόμενος, βασιλείαν μὲν οὐρανῶν παρῆκεν εἰπεῖν, μείζον ὂν ἢ κατὰ τὴν τοῦ ἀκούοντος δύναμιν· ὅπου γε οὐδέ Ιουδαίο:; μετά τοσοῦτον χρόνον ταύτην ὑπέσχετο, ἀλλ' ὡς ἔτι νηπιάζουσι γῆν μέλι καὶ γάλα ῥέουσαν ἐπαγγέλλεται. Ετερον δὲ ξύλον πλησίον ὑπέδειξεν, ἐκπρεπές μεγέθει καὶ ὄψει, τὸν τούτου καρπὸν, εἰ φυλάττοι τὴν ἐντολὴν, ὑποσχόμενος· οὗ δὴ κερδάνας τὸν θάνατον καὶ ἐν ζῶσιν ἐξεταζόμενος, μεθέξει διὰ παντὸς, ὅπε καὶ ζωῆς ἐκάλεσε ξύλον· ὡς ἂν ἐπὶ ζωῆς ἀπολαύσει διηνεκούς την βρῶσιν αὐτῷ ὑποσχόμενος. Συχῆ δὲ, φασί, τῶν δένδρων τὸ ἕτερον ἄλλοις τε εἴρηται, καὶ παρίστησιν ἡ Γραφή. κάτος οὕτως ἐλέγετο, οὕτω καὶ τὸ τῆς ζωῆς· ἀνόητων Ονομα τῷ ἑνὶ Φισῶν, οὗτος ὁ κυκλῶν. Οὐ καλλιγραφίας ἕνεκα, καθάπερ οἱ ἔξω γράφοντες τὰς ἱστορίας, ἡ Γραφὴ ταῦτα παρήγαγε· τὸ δὲ καὶ λος εἰποῦσα τοῦ παραδείσου, καὶ τὸ μέγεθος διὰ τούτων παρίστησι. Τί οὖν βούλεται τό, «Εκεί γίνε ται τὸ χρυσίον τὸ καλὸν καὶ ὁ ἄνθραξ καὶ ὁ λίθος ὁ πράσινος; ο Εδει γὰρ, εἰ γεωγραφεῖν ἤθελε, τῶν ἄλ λων κατά χώραν μεμνήσθαι καλῶν· ἀλλ' ἐπιλέγετα χρυσίον καὶ δύο λίθους, τὰς ἀπαρχὰς τῆς ἱερωσύνη το Ο γὰρ ἱερεὺς ἐφόρει πέταλον χρυσοῦν καὶ δύο λίθους ἐπὶ τοῦ στήθους. Τούτων ὁ πράσινος ἀφώρισται τῇ Ιερατικῇ φυλῇ θεωρίαν ἐχούσῃ τὴν ἐπουράνιονο ὁ δὲ ἄνθραξ τῇ βασιλικῇ, ἐπειδὴ πυρός τε ίδιον τὸ καίειν καὶ φωτίζειν, καὶ βασιλέως εὐεργετεῖν καὶ κολάζειν. "Οθεν ἐν τούτῳ τὸν Ἰούδαν ἐξέθετο, ἐξ οὗ ὁ Χριστός. "Οθεν Ησαΐας ποιεῖ πρὸς Ἱερουσαλὴμ λέ γοντα τὸν Θεόν· «Ἐπὶ τῶν χειρῶν μου ἐζωγράφησα σου τείχη· ἰδοὺ ἑτοιμάζω ἄνθρακα τὸν λίθον σου, ο τὸν Σωτῆρα λέγων· καὶ πάλιν, «Ιδού τίθημι λίθον ἐν Σιών,» καὶ τὰ ἑξῆς. Η δ' ἂν ἡμέρᾳ φάγησθε ἀπ' αὐτοῦ, θανάτῳ ἀποθανεῖσθε. Νεκρὸς γὰρ ἦν ὑπὸ τὴν ἀπόφασιν κεί μενος, κἂν εἰ ζῇν ἔτι τοκοίη· ὥσπερ ὁ Παῦλος τοὺς ἀποθανόντας ἐπ' ἐλπίδι τῆς ἀναστάσεως, κοιμωμέν νους ὠνόμασεν, ὕπνον λοιπόν, οὐ θάνατον ἐκεῖνον ἡγούμενος. Αλλ' ὁ μὲν Θεὸς μετὰ τὴν παράβασιν εἰς εννακόσια τριάκοντα ἔτη τὸ ζῆν ἐξέτεινε τοῦ ᾿Αδάμ, συστῆναι τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων βουλόμενος· τὴν δὲ τῆς ἀπειλῆς τιμωρίαν οὐκ εἰς τὸ ἀποθανεῖν, ἀλλ' εἰς τὸ γενέσθαι θνητὸν ἐξεπλήρωσε, βαρυτέραν της τιμωρίας, ήπερ ήμελλεν αὐτὴν ἐπὶ τῶν ἔργων ποιεῖν, ἐνδειξάμενος· ὅπερ ἔθος αὐτῷ πρὸς σωφρονισμόν
col. 169–170page 75 of 244
PG 87:169τῶν παιδευομένων ποιεῖν· ἀπειλῶν γὰρ μείζονα, ἀγαθότητι περικόπτει τὴν τῆς τιμωρίας βαρύτητα ἐπεὶ καὶ τὸν θάνατον αὐτὸν, σωφρονίζων Αδάμ τε καὶ μετ' αὐτὸν ἀνθρώπους, ἠπείλησεν. Ην γάρ, φα σίν, οὐ κατὰ τὸ ἀληθὲς τιμωρία, πρᾶγμα δὲ ἄνωθεν αὐτῷ δεδογμένον, εἰς ὄφελος οἰκονομηθὲν τῆς κτί σεως· οὐ γὰρ ἀθανάτους ποιήσας ἐσχάτην γνώμην ὀργῇ τῆς ἁμαρτίας μετέβαλεν· ἀπαθές τε γὰρ τὸ Θείον, καν θυμοῦσθαι πρὸς ὠφέλειαν ἡμετέραν δοκῇ. Καὶ οὐκ ἂν ὠργίσθη τοσοῦτον ὡς διὰ τὴν βρῶσιν μίαν αὐτὸν ἡμαρτηκότα μόνον καὶ πάντας δὲ τοὺς μήπω γεγονότας κατέκρινεν, ός γε καὶ τοσούτων παρανόμων καὶ πάσης ἀσεβείας καταδραμόντων του γένους ἡμῶν μέχρι τῆς Χριστοῦ παρουσίας, ἁπάντων ἄφεσιν ἐποιήσατο. Πῶς δ᾽ ἂν καὶ ὀργίζοιτο ὁ πρὶν γενέσθα πάντα σαφῶς ἐπιστάμενος οὐχ ἧττον ἢ μετὰ τὸ γε νέσθαι; ᾿Αθανάτους δὲ γενέσθαι βουλόμενος οὐκ ἂν παρέσχε τὴν ἐντολὴν ἀφ᾿ ἧς ἁμαρτάνειν ἡμέλλομεν, καὶ παρὰ τὴν αὐτοῦ κρίσιν τοιαύτῃ τιμωρία περιο πεσεῖν. Αλλά φιλάνθρωπος ὤν, καὶ βουλόμενος άτρεπτα πάντα ποιῆσαι τὰ λογικά, ἵνα μὴ τῇ ἑαυτῶν ἐπιγράφωσι φύσει τὴν τοιαύτην κατάστασιν, εἰδεῖεν δὲ χάριν τῷ μετὰ τοῦ εἶναι καὶ τὸ εὖ εἶναι δωρησαμένῳ, ὥσπερ γυμνάσιον καὶ διδασκαλίαν τοῦ μέλη λοντος τὸν παρόντα βίον κατεσκευάσατο ἐπιῤῥίψας δῆθεν τῇ ἁμαρτία τὸν θάνατον, ἵνα τὴν ἡμετέραν ἐγνωκότες ἀσθένειαν ἡμεῖς τε αὐτὸ καὶ δι' ἡμῶν αἱ νεραὶ δυνάμεις τοῦ Θεοῦ τὴν μέλλουσαν δωρεὰν ἔτι μειζόνως ποθήσωμεν, Πνεύματος ἁγίου δυνάμει, ψυχή τε καὶ σώματι τὴν ἀτρεψίαν δεχόμενοι. Οὐ καλὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον μόνον ποιήσω μεν αὐτῷ βοηθὸν κατ' αὐτόν. Πάλιν ἐπανάληψις, οὐκ ἐπ' ἀναιρέσει τῶν πρόσθεν, ἀλλὰ ἐπ' ἀναπληρώσει τοῦ λείποντος τρόπου τῆς γυναικείας κατα σκευῆς, τῶν περὶ τοῦ παραδείσου μέσων εμβεβλημέ των· ἀρμήσει γὰρ τὰ περὶ τῆς γυναικὸς ἐφεξῆς ἀπιδίδοσθαι τῷ, «Καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυ χὴν ζῶσαν·, ἐξήρτησε δὲ ἐπίτηδες τοῦ ἀνδρὸς τὴν γυναῖκα, τὸ κρεῖττον ἀποδεικνὺς τῆς τοῦ ἄῤῥενος φύσεως· γυνὴ γὰρ ἐκτίσθη διὰ τὸν ἄνδρα· καθὰ καὶ Παύλῳ δοκεῖ· αἰτιατοῦ γὰρ κρείττον τὸ αἴτιον, ὡς καὶ τοῦ Σαββάτου ὁ ἄνθρωπος, φησὶν ὁ Σωτήρ. Αίτιον δὲ οὐ ποιητικὸν ὡς Θεὸς ὁ ἀνὴρ, ἀλλ' ὡς τε λικὸν ὧνπερ καὶ γέγονεν· ἅμα δὲ καὶ τὸν Ἀδάμ πεῖσαι τῇ πείρα βουλόμενος δι᾿ ὁμοίου παραδείγματ τος ὡς καὶ αὐτοῦ δημιουργός ἐστι καὶ ποιητής ὅτι δὲ ἐπανάληψις το παρόν, δῆλον· κοινῶς γὰρ ἀμφότεροι τὴν περὶ τοῦ μὴ φαγεῖν ἔλαβον ἐντολήν, καὶ ὡς παραβάντες ετιμωρήθησαν. Τινὲς δὲ τὰ πρώτα κατὰ προαναφώνησιν λέγοντες, φασὶ τιμωρη Είναι καὶ τὴν γυναῖκα ὡς μαθοῦσαν τὴν ἐντολὴν ἐξ Αδάμ· ὡς καὶ οἱ ὕστερον Ἰουδαῖοι τῶν πατέρων
col. 171–172page 76 of 244
PG 87:171δεξαμένων τὸν νόμον. Ορὰ δὲ ὡς κάν τῇ πλάσει τῆς γυναικὸς βουλὴν ὁμοίως προτέθεικε, καὶ τὸ, Ποιήσωμεν, ο ώσαύτως φησίν· ἐπειδὴ τὰ πρὸς δι δασκαλίαν ὁμοίως ἣν ἀναγκαῖα τῷ θήλει· μηδὲν ἐλαττουμένῳ τοῦ ἄῤῥενος ἐν τοῖς τῆς εὐσεβείας δι δάγμασί τε καὶ λόγοι;· φησὶ γὰρ ὁ μακάριος Παύ λος· Πλὴν, οὔτε ἀνὴρ χωρίς γυναικός, οὔτε γυνή χωρὶς ἀνδρὸς ἐν Κυρίῳ· εἰ γὰρ καὶ δευτερεύει τῷ σώματι, ἀλλ᾽ οὖν κατὰ ψυχὴν ἀθάνατόν τε οὖσαν και λογικὴν, οὐδὲν τοῦ ἄρρενος διενήνοχεν, οὐδὲ κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον· βοηθὸν δέ φησι κοινωνὸν τῶν κατὰ τὸν βίον ἁπάντων· καὶ τὸ κατ' αὐτὸν δὲ, τὴν τῆς φύσεως ὁμοτιμίαν παρίστησιν· ἔστι γὰρ παρὰ κρείττονος καὶ παρ' ἐλάττονος ἔσθ' ὅτε βοηθεῖσθαι, ὡς παρὰ τῶν ἀλόγων ζώων· ἀλλ' ὅτι μηδέν ἐστι τούτων κατὰ τὸν Ἀδάμ, μηδὲ τῆς ὑπὸ Θεοῦ κοινωνεῖν ποιήσεως, μειζόνως ἐστὶ δοῦλα καὶ τοῖς πισίν ὑποτέτακται αὐτοῦ, κατὰ τὸν Ψαλμωδόν. Αναγκαίως οὖν ἐπαναλαβὼν τὴν περὶ αὐτῶν λέο γον ήδη πεποιημένων, φησὶν ὡς ποιήσας αὐτά, τῷ ᾿Αδάμ ὡς ἂν δεσπότῃ προσήγαγε (δεσπότου γὰρ τὸ τοῖς κτίσμασι τιθέναι προσηγορίας), προστάξας ἐπισ θεῖναι τούτοις ἀνόματα. Ὁ δὲ ταῦτα σοφῶς καθ' ην ἐκ Θεοῦ δύναμιν εἴληφε πρὸς τὰς οὐσίας τούτων ἐτίσ θετο, ὡς καὶ τῇ γυναικὶ διττὴν προσηγορίαν ἐτίθε το, τὴν μὲν ἀπὸ τῆς σχέσεως τοῦ ἀνδρὸς ἐξ οὗπερ εἴληπτο· ὅθεν τις ἑρμηνεύσας, ἀνδρίδα ταύτην παρωνύμως ἐξέδωκε, τὴν δὲ ὡς μητέρα τῶν ζώντων καλέσας ζωήν· ὡς φυσικῶς δὲ τὰ θέντα πάντα ἅπερ ὠνόμασε Θεὸς ἐβεβαίωσεν. "Ωσπερ δὲ διὰ τοῦ πρώ του ανθρώπου τούτων ἄρχειν οἱ ἐφεξῆς πάντες εἰλή φαμεν, οὕτω καὶ τὸ τιθέναι τούτοις προσηγορίας γλῶτταν ἕκαστος τὴν ἰδίαν. Αμα δὲ καὶ διὰ τοῦτο τὸν περὶ τῶν ἀλόγων προὔλαβε λόγον· ἵνα κατά καιρὸν εἴπῃ διὰ τοῦτο τῶν εἰς ἄρξεν καὶ θῆλυ δι ᾑρημένων παραδείγματος, τῷ δὲ ᾽Αδάμ οὐχ εὑρέθη βοηθὸς ὅμοιος αὐτῷ· καὶ ἅμα δεικνὺς ὡς οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἐκείνοις τὸ ἄῤῥεν τε καὶ θῆλυ γεγένηται. Καίτοι δὲ δυνάμενος καὶ ἐπὶ ταύτῃ λα βεῖν μὲν χοῦν ἀπὸ γῆς, διαπλάσαι δὲ κατὰ τὸν ἴσον τρόπον καθ' ἂν τὸν Ἀδάμ, τοῦτο μὲν οὐ ποιεῖ ἴσως μὲν καὶ ὅτι οὐκ ἦν Θεοῦ χειρῶν δευτερεῖόν τι ποιεῖν καὶ τοῦ ἀνδρὸς καταδεέστερον· ἀκρότατα γὰρ αἱ Θεοῦ χεῖρες ἐργάζονται, οἷον ἐποίησαν τὸν ᾿Αδάμ. Οὐκ ἦν δὲ πάλιν ἀλόγων δίκην ἐκ γῆς ἐξενεχθῆναι προστάγματι κατὰ τὸν ἄνδρα μέλλουσαν γίνεσθαι ὅθεν καινότερον τρόπον ποιήσεως ἐπινοεῖ τὸν ἀπὸ τῆς διαιρέσεως, καὶ ἅμα τῷ ἀνδρὶ τὴν ἐπ' αὐτῇ διά Θεσιν ἐμφυτεῦσαι βουλόμενος, βραχύ τι παρὰ τού του λαβὼν καὶ προσυφήνας τὸ λείπον, εὖ καλα
col. 173–174page 77 of 244
PG 87:173δηρτισμένην προσήγαγε· νυμφαγωγού τινος τρό που ἐκ φιλανθρωπίας ἀναλαβών. Τοιγαροῦν ἐξἐμφύ των κινημάτων ἀρθεὶς πρὸς ἀγάπησιν καὶ μόνον οὐ περιφύς, ο Τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀκτῶν μου, ο φησίν· εἰκὼν γὰρ ὑπῆρξεν Θεοῦ· ὅθεν εἰκότως ἄνδρες, καν μυρίων φροντίδων πλήρεις υπάρχοιεν, ἐρῶντες μόνον τὰς γυναῖκας τῶν λυπούντων ἐπι λανθάνονται καὶ βοηθὸς εἰκότως ὠνόμασται, διοικοῦσα καὶ τἄνδον ὥσπερ ἐκεῖνος τὰ ἔξω θεν. Εκστασις δὲ, τὸ ἔξω γενέσθαι τῆς συνήθους αι. σθήσεως, οἷα φιλεῖ Θεὸς οἰκονομίας χάριν ποιεῖν οὕτω καὶ τῷ ᾽Αβραὰμ ἐπέπεσεν ἔκστασις εἰς τὸ δέ ξασθαι τῶν ἀποκαλυπτομένων τὴν θεωρίαν. Εἴτε γὰρ νήφοντος ἀνεπαισθήτως παρείλετο τὴν πλευράν, τὸ πρᾶγμα φαντασίαν ἐνόμιζεν· εἴτε γέγονεν αἴσθη εις, τὴν ὀδύνην οὐκ ἔφερεν· εἰκότως οὖν ἐκστὰς τῆς συνήθους καταστάσεως, διὰ τῆς ἀποκαλύψεως θείας, ὡς δ' ἐνείρου τοῦ γεγονότος τὴν γνῶσιν ἐδέξατο. Τὸ γὰρ ο ύπνωσεν, οὐχ ὕπνον, φασὶν, ἀκαριαῖον δηλοί ἐν ᾧ τὴν γυναῖκα Θεὸς ἅμα τῷ θέλειν ἐποίησεν, ἀλλὰ τῆς ἐκστάσεως τὸ εἶδος δηλοῖ· τοιαῦται γὰρ καὶ παρὰ τοῖς προφήταις ἀποκαλύψεις ἐγίνοντο, ἐγρηγορόσι μὲν πολλάκις, κατὰ δὲ θείαν ἐνέργειαν, ὡς ἐν ὀνείρῳ δεχομένοις την θεωρίαν ὧν αὐτοῖς ἀπου καλύπτειν ἡβούλετο. Ὠκοδόμησε, δὲ, φησὶν, ἐπεὶ καὶ τῆς οἰκοδομίας ὁ νόμος, ἀπὸ μικροῦ τινος ἀρχομέ της πρὸς τέλειον πέρας ἐκφέρεσθαι ταῖς κατὰ μέρος προσθήκαις· βραχεῖ γὰρ ὁ Θεὸς τῷ ληφθέντι τὸ λεῖ την αὐτίκα προσέθηκεν. Ἐπὶ μὲν οὖν τοῦ Ἀδὰμ διηρημένως εἶπε τοῦ σώματος καὶ τῆς ψυχῆς μετά τοῦτο τὴν ποίησιν· ἐπὶ δὲ τῆς Εὔας τοῦ σώματος μόνον εἶπε, καθ' 8 καὶ διήλλακται· δηλῶν ὡς τῶν ὁμοουσίων ἡ αὐτὴ δημιουργία καὶ κατὰ θείαν ἐνέρ γειαν ή ψυχή γεγονότι ενωκίσθη τῷ σώματι· ὅπερ γέγονεν ἐπ' Ἀδάμ, καὶ νῦν δὲ γίνεται, διαμορφου μένων ἐν γαστρὶ τῶν σωμάτων, καὶ κατὰ τὸν θεῖον ὅρον ἐνοικιζομένων εὐθὺς αὐτοῖς τῶν ψυχῶν· καὶ ἐπ' Ἀδὰμ γάρ, ο ενεφύσησεν, ο εἶπε, δηλῶν τὴν θείαν ἐνέργειαν· ὅθεν ὁ ἐκτρῶσαι ποιήσας ἀμόρφωτον 1 Εμβρυον φόνου δίκην κατὰ νόμον τὸν θεῖον οὐ δί δωσιν, ὡς ούπω γενόμενον ἄνθρωπον. Ομοιον δὲ τοῖς ἀλόγοις ζώοις τό • Καὶ ἤγαγεν αὐτὴν πρὸς 'Αδάμ·, ἀλλ᾽ ἐκεῖ μὲν ἰδεῖν τί καλέσει αὐτὰ, ᾠκείωσεν αὐτὰ, ὡς ἂν αὐτῶν κατὰ τὴν ἰδίαν χρείαν κρατοῖεν, ἐνταῦθα δὲ τοῦτο· «Νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστῶν μου, διαφόρῳ οἰκειότητι τὸ ὁμοούσιον τῆς
col. 175–176page 78 of 244
PG 87:175εἶπεν ἐπίπνοιαν· οὐ γὰρ ἂν ἐξ ἑαυτοῦ ὅθεν τε καὶ εἰς ὅ τι γέγονεν ἔγνω· τοιγαροῦν ὁ Κύριος μὴ προσ ήκειν εἰπὼν γυναῖκα τοῦ ἀνδρὸς ἀποζεύγνυσθαι, τῷ Θεῷ φωνὴν τὴν παροῦσαν ἀνέθηκεν, εἰπών Ο γὰρ ποιήσας ἐκ τῆς ἀρχῆς, ἄῤῥεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτοὺς,» καὶ εἶπεν· ι Ενεκεν τούτου και ταλείψει ἄνθρωπος,» καὶ τὰ ἑξῆς. Διὰ δὲ τούτων ἐδήλωσεν ὅτι ὅλη ἐξ ὅλης αὐτοῦ γέγονε τῆς οὐσίας σοφῶς δὲ λίαν ἀπὸ ἑνὸς πλάττει δύο· ὅπως ἕνα πά λιν ἀπὸ τῶν δύο ποιήσειε συναπτομένων ἀλλήλοις τῷ γάμῳ· καὶ ἐπειδὴ ἐκ τῆς πλευρᾶς ταύτης ἀφορο μὴ προῆλθε τῆς διὰ τῆς γυναικός παραβάσεως (ή γὰρ γυνή γέγονεν ἐκ τῆς πλευρᾶς), θεραπεῦσαι βου λόμενος τὴν πληγὴν ὁ Σωτὴρ, πλευρὰν ἀντιτίθησι, ζωὴν πηγάσας ὅθεν προῆλθεν ὁ θάνατος· καὶ μιμεῖται τὸν Ἀδὰμ μετὰ κοίμησιν ταύτην νυττόμενος καὶ ὥσπερ ἐκεῖνος φλογίνῃ στρεφομένη ρομφαία τοῦ παραδείσου ἐκβέβληται· τὸ δὲ στρεφόμενον στρέ φεται μέχρι τύχῃ τινὸς ἀντερείδοντος, τὴν ἰδία. πλευρὰν ὥσπερ ἔρεισμα τῇ λόγχῃ παρέσχετο, τὸν παράδεισον ἀνοίγων, δι' ἧς κεκλεῖσθαι συνέβαινεν ἔδει γὰρ ἐν τῷ σταυρῷ πάντα λυθῆναι τὰ κατὰ τοῦ ᾿Αδάμ· τῇ οὖν αἰσθητῇ ῥομφαία την φλογίνην κατα έπαυσεν, πρὸς ἢν οὐδεὶς ἀντιστῆναι στρεφομένην Αδύνατο. «γυναικός παριστῶν· τὸ δὲ ὅλον τοῦτο κατὰ δείαν Ἐπιστατέον δὲ ὅτι οὐχ ὥσπερ εἶπε, Τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστῶν μου, καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκός μου, οὕτως καὶ, Ψυχὴ ἐκ τῆς ψυχῆς μου· μεριστή μὲν γὰρ τῶν σωμάτων ἡ φύσις, ἀμέριστος δὲ ἡ τῶν ἀσωμάτων οὐσία· οὐ γὰρ ψυχὴ ψυχὴν εἰς τὴν οὐσίαν γεννᾷ καθάπερ τὰ σώματα· ὅθεν ὁμοιότης ἐπ' αὐτῷ διασώζεται. Εγέννησε γάρ, φησὶν, Αδάμ κατὰ τὴν ἰδέαν αὐτοῦ καὶ κατὰ τὴν εἰκόνα αὐτοῦ. Ἐπὶ δὲ τῶν ψυχῶν ἀνομοιότης· οὐ δίκαιος γὰρ ἐκ δικαίου, οὐδ' ἄδικος πάντως ἐξ ἀδίκου προέρχεται· τοιγαροῦν Αδάμ Αβελ καὶ Κάϊν γεννᾷ, καὶ Ἰσαὰκ Ἡσαῦ τε καὶ Ἰακώβ· ἀμέριστος γὰρ ἡ εἰκὼν, ὡς καὶ τῶν νοητῶν τὸ πρωτότυπον· τὸ δὲ αὐτεξούσιον αὐτῆς τρο πὰς δεχόμενον προαιρέσεων ἀλλοίωσιν κατ' ουσίαν οὐκ ἐπιδέχεται· καλῶς δὲ καὶ τό Τοῦτο νῦν ὀστοῦν. Τὸ γὰρ γυναῖκα, φησίν, ἐκ τοῦ ἀνδρὸς πλασθῆναι, νῦν μόνον συνέβη. Σύμμαχος δὲ καὶ Θεοδοτίων ἀντὶ τοῦ νῦν τὸν ἅπαξ, ἡρμήνευσαν. Αὕτη κληθήσεται γυνή, ὅτι ἐκ τοῦ ἀνδρὸς αὐτ τῆς ἐλήφθη. Οὐκ ἐπειδὴ ἐλήφθη κέκληται, φασίν, ἀλλ' ἔστι τὸ μὲν γυνὴ τῆς γαμικῆς συναφείας ση μαντικόν· τοιγαροῦν ἀντιδιαιρεῖ Παῦλος τὴν γυναῖ
col. 177–178page 79 of 244
PG 87:177καὶ τῇ παρθένῳ λέγων· Μεμέρισται καὶ ἡ γυνή καὶ ἡ παρθένος,» περὶ ἀγάμων καὶ γεγαμημένων τὸν λόγον ποιούμενος· αὐτὸ δὲ τὸ γαμικὸν καὶ ἡ πρὸς τὸν ἄνδρα σχέσις διὰ τοῦτό ἐστιν, ἐπειδήπερ ἐστὶν ἐξ αὐτοῦ· εἰκότως γὰρ αὐτῷ συνάπτεται τῆς αὐτῆς οὐσίας ὑπάρχουσα. Λοιπὸν τὸν ἐξ ἐκείνου δια τρέχοντα νόμον δηλῶν, ἕνεκα τούτου φησί· «Κατα λείψει ἄνθρωπος,» καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ ἐπειδὴ τῆς γα μικῆς συναφείας ἡγεμὼν ὁ ἀνὴρ, ἐπ' αὐτοῦ τὸν λό γον ἐξήτασε· καὶ ἐπεὶ ἐκ τοῦ γάμου κέκληνται καὶ γονεῖς, καὶ δεῖ κατὰ τὸν θεῖον ὄρον συνεστάναι τὸ γένος, ἀναγκαίως προτιμᾶται γονέων γυνή. «Εις σάρκα δὲ μίαν, ο φησίν· ἅμα μὲν διὰ τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας, ἅμα δὲ διὰ τὴν ἐξ ἀμφοῖν εἰς γονὴν τέκνων συντέλειαν. Τέλος δὲ λοιπὸν ὁ προφήτης τὸν περὶ τῆς κτίσεως ποιησάμενος λόγον, ἐντεῦθεν τῶν περὶ τοῦ Ἀδὰμ πολιτείαν ἐκτίθεται, σκοπὸν ἔχων καὶ ἐν τοῖς καθ εξῆς τὰ περὶ τοὺς ἀνθρώπους ποικίλως οἰκονομηθέν τα παρὰ τοῦ Θεοῦ δῆλα διὰ τῆς οἰκείας ποιῆσαι γρα τῆς. Καὶ ἦσαν οἱ δύο γυμνοί, ὅ τε Ἀδὰμ καὶ ἡ γυνή αὐτοῦ, καὶ εὐκ ᾐσχύνοντο. Εδει μὴ γινώσκειν τὴν γύμνωσιν, ἵνα μὴ τῆς πρὸς Θεὸν ἀτενίσεως ὁ ἄνθρω πως ἀφελκόμενος περισπᾶται περὶ τὴν τοῦ ἐλλείπον της αναπλήρωσιν· οὐ συγκατεσκευάσθη δὲ αὐτῷ τὰ ἐνδύματα, ὅτι οὔτε φυσικὰ ἔπρεπεν εἶναι ταῦτα, οὔτε τεχνητά· τὰ μὲν γὰρ ἴδια τῶν ἀλόγων ἐστὶν, οἷον πτερὰ καὶ τρίχες και δερμάτων παχύτητες· αἱ δὲ ἐκ τέχνης ἐπιτηδεύσεις ἀσχολίας ἐγίνοντο πρόξενοι. Ο δὴ μάλιστα βλαβερόν, τοῦ Κυρίου πρὸς τὴν ἐν παρα δείσῳ ζωὴν ἡμᾶς ἀνακαλουμένου, δι' ὧν μὴ μερι μνῆσαι περὶ τούτων φησίν· ἕτερα γὰρ ἦν αὐτῷ ηὐτρεπισμένα ἐνδύματα τετηρηκότι τὴν ἐντολὴν, οἷα τὰ τῶν ἀγγέλων ἐκ Θεοῦ χάριτος περιαστράπτειν τὸν ἄνθρωπον μέλλοντα, ἅπερ ἆθλα τυγχάνοντα τῆς ἀρε τῆς κεκώλυσεν ὁ διάβολος. "Αλλως τε, φασίν τινες, ἀθανάτοις οὖσιν, ή φαινομένη περιβολή περιττή τοιγαροῦν ἀθάνατον εἶχον τὸ φρόνημα, μηδὲν γυμνώσεως αἰσθανόμενοι· ὅθεν τοῖς ἐνδυομένοις ἐν ἀνα στάσει τὴν ἀφθαρσίαν, περιττὰ τὰ ἐνδύματα. Αλλ' εἰ ἄφθαρτοι, οὐδ' ἂν τροφῆς ἐδεήθησαν 'Αδάμ τε καὶ Εὔα· καὶ πῶς αὐτοῖς ταύτην παρέσχεν Θεός; Αμα μὲν διὰ τὴν ἐντολὴν καὶ τὸν ἐκ ταύτης μισθόν, ἅμα δὲ καὶ προειδὼς τῆς τε προαιρέσεως καὶ φύσεως τὴν τροπήν, προέδωκε την τροφήν. Τι οὖν μὴ καὶ τὰ ἐνδύματα; "Οτι ὥσπερ ἡ τροφὴ μὴ χρήζουσι προεδόθη διὰ τὴν ἐκ ταύτης δοκιμασίαν, οὕτως ἐτηρεῖτο καὶ τὰ ἐνδύματα, ἵνα μετὰ τὴν πα μάδασιν εἰς τὸ θνητὸν αὐτοῖς μεταβληθείσης τῆς
col. 179–180page 80 of 244
Caput III
PG 87:179νημα, καὶ αἴσθωνται τῆς γυμνότητος, ἣν ἐξ ἀπει θείας ὑπέστησαν αἴσθησιν, ὅπως ἂν αἰσχυνομένοις καὶ κρυπτομένοις ὁ ἔλεγχος ἐπιγένηται· ἀφθάρτοις γὰρ οὐκ ἔστιν αἰσχύνη ἡ γυμνότης - Παραβάντες δὲ, φησί, τὴν ἐντολήν, εἰς φύσιν θνητήν κατηνέχθητε, καὶ γυμνωθέντες τῆς ἀφθαρσίας ἐνεδύσασθε αἰσχύ την· διὰ τοῦτο τὴν πρώτην αὐτῶν διηγεῖται κατά στασιν· τοῦτο γὰρ συμβάλλεται πρὸς τὰ μέλλοντα, Τινὲς δέ φασιν ὡς τέλειοι τὴν ἡλικίαν ὄντες, βραχύ τι παίδων κατὰ τὴν γνῶσιν διήλλαττον· οἱ μὲν γὰρ ἡδύναντο μαθεῖν, οἱ δὲ παῖδες ἐν τῷ νηπιάζειν ἀδύ νατοι· ὅθεν οὐδὲ γυμνοί, ὡς οὐδὲ παῖδες, ᾐσχύνοντο. λογισμοῦ μόνον τὴν αἰσχύνην εἰδότος· διὸ μηδὲ τοῖς ἀλόγοις παρεῖναι ταύτην συμβαίνει· Θεὸς δὲ ταύτην ἐνθεῖναι τοῖς περὶ τὸν Ἀδὰμ τελείοις οὖσι τὴν ἡλι κίαν δυνάμενος, οὐκ ἄξιον αὐτὸς ταύτην ἐπάγειν ἐνόμισε, μέλλουσιν ἐκ τῆς ἁμαρτίας ταύτην λαβεῖν ἁμαρτίας γὰρ αἰσχύνη βοήθημα παρὰ Θεοῦ τοῖς ἀνα θρώποις πεποίηται, τὴν ἐκ τῶν ἁμαρτημάτων ὁρμὴν ἀνακύπτουσα· ὅσον γάρ τις ταύτης ὑπερορᾷ, πλημ μελεῖ· διόπερ ἁμαρτίας ἀναιρουμένης ἐπὶ τοῦ μέλο λοντος αἰῶνος, καὶ τὴν αἰσχύνην ἀναιρεθῆναι συμ βήσεται· τί γὰρ Ιατρείας δεήσει, μηκέτι παρενοχλοῦντος τοῦ πάθους; φύσεως συμμεταβληθῇ καὶ τὸ περὶ τῆς φύσεως φρό ΚΕΦΑΛ. Γ'. ῾Ο δὲ ὄψις ἦν φρονιμώτατος πάντων τῶν θη ρίων τῶν ἐπὶ τῆς γῆς. Ἐχέτω μὲν οὖν ἀλόγου φρό νησιν, ἀλλ' οὐ δήπου καὶ συλλογι[στι]κήν, οὐδὲ λόγῳ χρωμένην προφορικῷ· ἀνάγκη ἄρα πρὸς τὸν ἐν αὐτῷ λαλήσαντα γίνεσθαι τὴν ἀναφοράν· καὶ πόθεν; ὅτι Σατανᾶς ἐλάλησε δι' αὐτοῦ· ἐπειδὴ λέγει ἐν τῷ Εὐαγ γελίῳ· ὁ Ἐκεῖνος ἀνθρωποκτόνος ἦν ἀπ' ἀρχῆς·» οὐ διὰ τὸν ᾿Αβελ ἁπλῶς· οὐδὲ γὰρ τοῦτον ἀνῃρηκὼς γέγραπται, οὐδ' ἂν ἠδυνήθη μὴ πρότερον θνητών ποιήσας τὸν ἄνθρωπον· τὸ γὰρ ἀνθρωποκτόνος κοινὴν ἐπιβουλὴν τοῦ γένους δηλοῖ· ὅθεν, φασί, καὶ θηρίον αὐτὸν εἶπε, καίτοι ἑρπετοῦ ὄντος τοῦ ὄψεως. Τινὲς δὲ λέγουσιν ὡς διὰ τὴν ἔμφυτον αὐτοῦ φρόνησιν ἐπιτήδειον αὐτὸν ὄργανον ἐποιήσατο, καὶ τὸ λα λεῖν, ὅπερ ἔλειπε τούτῳ, προσέθηκεν. "Αρ' οὖν ὁ διά βολος ἀνοίξαι στόμα πρὸς τὸν λόγον ἐδύνατο καὶ μεταπλάσαι τὴν φύσιν; τοῦτο γὰρ ϊδιόν ἐστι Θεοῦ. Αλλ' ἰδὼν αὐτὸν ὁ Θεὸς, ὁ διὰ τοῦ αὐτεξουσίου στεφάνους παρασκευάζων τοῖς ἀθληταῖς, σκοποῦντα ὡς εἰ δυνατὸν ἦν τοῦτο γενέσθαι, προσῆλθον ἂν εἰς ἀπάτην αὐτοῖς, συνεχώρησε τοῦτο, παρασκευάσας λαλῆσαι τὸ ἴδιον δημιούργημα, ἐπεὶ καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰὼβ τῶν τοσούτων ἀναίρεσιν συνεχώρησεν· ἐκείνου σκοποῦντος, ὡς Εἰ συνεχωρήθην, έλεγχον αὐτοῦ τὴν ἐπίπλαστον ἀρετὴν, ἣν ἔχειν διὰ τὸν πλοῦτον δοκεῖ· διάλογος τοιαύτην ἔχει τὴν δύναμιν, σαφηνείας ἕνεκα τῆς Γραφῆς τω σχήματι τοῦ λόγου τὰς ἐννοίας λογο
col. 181–182page 81 of 244
PG 87:181τοιούσης· ὅπερ ἔστι νοεῖν καὶ ἐπὶ τῶν πειρασμῶν τοῦ Κυρίου· μαθὼν γὰρ ἐκείνου τὴν ἔννοιαν, ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἔρημον· ἐπείνησεν ἑκὼν, ἐκείνου νομίζοντος διὰ τροφῆς αὐτὸν δύνασθαι καθάπερ τὸν ᾿Αδὰμ ἀπα τῇν, εἰ πεινάσεις· καὶ πρὸς τὴν ἔννοιαν ἐκείνου πάλιν ἀνῆλθεν εἰς τὸ πτερύγιον. Εἰ δὲ καὶ εἰς τὸ ὄρος, φη σιν, ἀνήνεγκα τοῦτον, ἐδείκνυον αὐτῷ πάσας τὰς βασιλείας τῆς γῆς· ὅθεν ἀνῆλθεν ἑκών· οὕτω καὶ νῦν ὁ θεὸς ἐρῶν αὐτοῦ τὰς ἑννοίας, ἤνοιξε το στόμα τοῦ ὄψεως· καθάπερ τῆς ὄνου Βαλαάμ· προειδὼς δὲ ὁ Θεός, ὅτι ἐπιθυμήσει 'Αδάμ γενέσθαι Θεός, προηπεί λησέ τε τὸν θάνατον, καὶ παραβάντος ἐπήνεγκεν. *Ην δὲ, φασίν, ὁ ὄφις κεχαρισμένος τῇ γυναικί· δι' ὑπερβάλλουσαν εὐφυΐαν πρὸς τὸ πᾶν ὅ τι οὖν, καὶ δὴ καὶ πρὸς μίμησιν· ὡς γὰρ τῶν ξύλων τρεῖς ἦσαν διαφοραί, καὶ τὰ μὲν ἀφώριστο πρὸς τροφήν τε καὶ ζωὴν, τὸ δὲ πρὸς δοκιμασίαν τοῦ εὖ ζῆν, τὸ δὲ φυλατο τόμενον αὐτῷ εἰς τὸ ἀεὶ ζῆν· οὕτω τῶν ἀλόγων τρεῖς ἦταν διαφοραί μία μὲν εἰς βρῶσιν τῷ γένει, μία δὲ εἰς ὑπηρεσίαν, μία δὲ πρὸς ψυχαγωγίαν· ὧν ἡδεῖαι φωναὶ καὶ μιμήσεις διάφοροι· δεῖται γὰρ ψυχὴ συν εχῶς πονοῦσα καὶ τοιαύτης παραμυθίας. Μόνῳ οὖν Ενε: τῷ ᾿Αδὰμ ὁ Θεὸς τὰ ζῶα πρὸς παραμυθίαν εἰσ ἤγαγεν· ἧς τὸ πλεῖστον εἶχεν ἀπὸ τοῦ ὄψεως, καὶ μεμουμένου καὶ ὑποσαίνοντος· εἰ καὶ νῦν ἐστιν ἐχθρός τε καὶ φευκτός, Θεοῦ τοῦτο ποιήσαντος. Οθεν τῷ μὲν διαβόλῳ ἔδοξεν εἰς ὄργανον ἐπιτήδειος· ἀεὶ γὰρ διὰ τῆς τῶν οἰκειοτάτων υποφθορᾶς ἡ τῶν οἴκων ἀνάστασίς τε γίνεται καὶ καταστροφή· ὅθεν εἴρην τα: «ἐχθροὶ τοῦ ἀνθρώπου οἱ οἰκειακοὶ αὐτοῦ.» Υπο ἔλαβεν οὖν ἡ γυνὴ ὡς πάντα μιμούμενος, ηδυνήθη καὶ ἀνθρωπίνην μιμεῖσθαι φωνήν· ὁ δὲ Ἀδὰμ σου φίαν ἔχων παρὰ Θεοῦ, καθ' ἣν ἔθετο τὰς προσηγο μίας, ἔτι δὲ καὶ πρόγνωσιν, οὐκ ἂν τοῦτό γε πέπονθε. Σιωπᾷ δὲ Μωϋσῆς τὸν ἐν αὐτῷ λαλήσαντα Χριστός δὲ μόνος γυμνῶς ἀπεκάλυψεν· ὁ γὰρ Παῦλος μόνον ηνίξατο, τὸ γράμμα δόξας τηρεῖν· «Φοβοῦμαι, λέγων, μή ποτε ὡς ὁ ὄφις ἠπάτησεν Εὔαν ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτοῦ· ν καὶ οὐκ εἶπεν· Οὕτως ὁ διάβολος, οὐδὲ λύει τῶν Γραφῶν τὴν τάξιν, ἀλλὰ τῇ ἐννοίᾳ τὴν ἀπο
col. 183–184page 82 of 244
PG 87:183ρίαν ἔλυσεν, «Οὕτω φθαρῇ τὰ νοήματα ὑμῶν.» Ο › δὲ Χριστὸς τὸν Σατανᾶν ἀνθρωποκτόνον καὶ ψεύστην φησί· πῶς γὰρ οὐ ψεύστης; τοῦ Θεοῦ εἰπόντος Ἀπὸ παντὸς φάγεσθε, αὐτὸς λέγων αὐτὸν εἰρη ”. › κέναι, «Απ' οὐδενὸς φάγεσθε· ν καὶ εἰπόντος, ο Απο θανεῖσθε, ο τἀναντία λέγων αὐτός· καὶ ἄλλο ψεῦδος Ηδει γὰρ ὅτι ᾗ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε διανοιχθήσονται » ὑμῶν οἱ ὀφθαλμοὶ, καὶ ἔσεσθε ὡς θεοί,» καὶ τὰ ἑξῆς καὶ ψευδῆ καὶ φθονερὸν τὸν εἰρηκότα δεικνύς· διὸ καὶ διάβολος κέκληται· ἐξ οὗ καὶ ἡ τῶν Ὀφιανῶν συνέστηκεν αἵρεσις, θεοποιούντων τὸν ὄφιν, ὡς ἂν ‹ ἀγαθόν τι προξενεῖν ἡμῖν ἐθελήσαντα· καίτοι προς » ἐντρέχειαν αὐτῶν καλῶς κεκλεισμένους ἀνέωξεν τοὺς ὀφθαλμούς, οἵτινες τῆς ἀρετῆς ἐνεργουμένης οὐκ ἀνοίγονται, τύφλωσιν ὠφέλιμον ὑπομένοντες. Εἶχεν οὖν ὁ ἄνθρωπος πρὸ παραβάσεως ὀφθαλμοὺς πρὸς τὸ ταύτην φυλάττεσθαι μετ' ἐπιστήμης ὁρῶντας τὰ 62 πράγματα· ὧν προσβαλλόντων τοῖς καταλλήλοις θεάμασιν, οὐκ ἐγίνωσκεν ὁ ἄνθρωπος τὸ κακὸν, ἀντὶ τοῦ, πεῖραν αὐτοῦ οὐκ ἐδέχετο· κατὰ τὸ εἰρημένον, Εγνω δὲ 'Αδάμ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ· κ ᾔδει γὰρ αὐτὴν καὶ πρότερον· τούτων δὲ τυφλωθέντων, ἡναι χθησαν οἱ ἐπὶ τὸ κακὸν ῥέποντες. "Οθεν ὁ διάβολος τὴν γυναῖκα σοφίζεται· τὸν μὲν Θεὸν διαβάλλων, επάρας δὲ ταῖς ἐπαγγελίαις τοῦ γενέσθαι ὡς θεούς αἰνιττόμενος τους συναποστάντας ἀγγέλους αὐτῷ καὶ τῆς πολυθεΐας ἄνωθεν καταβαλὼν τοῖς ἀνθρώποις τὰ σπέρματα, ἣν ἔπρεπεν ἐξ όφεως τὴν ἀρχὴν προφέρεσθαι στόματος, ὡς ἂν ὁ ταύτης ζηλῶν. ἐκείνῳ γενήσεται. Προσποιεῖται δὲ, φασὶ, κακοήθως τὴν ἄγνοιαν· ἅμα μὲν πρόφασιν λαβεῖν ἐθέλων τῆς πρὸς αὐτὴν ὁμιλίας, ἅμα δὲ ὡς ἂν μὴ προδήλως ἐπί βουλος φανῇ, τῷ Θεῷ τἀναντία φθεγγόμενος· ὅθεν αὐτὸν καὶ ἡ γυνὴ ἐκείνου διωρθώσατο· ὁ δὲ ὡς δὴ μαθὼν ὃ οὐκ ᾔδει, ἀνυπόπτως εἰσήγαγε τὴν ἐπι βουλήν. το Θεὸς δὲ κατ' ἀρχὰς οὐδὲν ἀσώματον πλὴν αὐτοῦ τοὺς ἀνθρώπους ἐδίδαξεν· ἄνωθεν τὴν τῆς πολυθεΐας ὑπόνοιαν ἐκκρουόμενος· ἀλλ' οὐδὲ ἡ Γραφὴ πρὸ τοῦ κατακλυσμοῦ τοιούτου τινὸς ἐμνημόνευσε, πρῶτον ἀγγέλων ἐπὶ τῆς κατ' ᾽Αβραὰμ διηγήσεως μνημη νεύσασα, ἡνίκα λοιπὸν ἱκανῶς ἐπαιδεύθησαν ἄνθρωποι μόνον ἐκεῖνον ἡγεῖσθαι Θεὸν, τῇ τε προνοίᾳ καὶ τῇ τῶν ὀπτασιῶν· ποικιλία. Οθεν ὁ Μωϋσῆς παρήκε τοῦ διαβόλου τὴν μνήμην, οὗ την γνώμην οὐκ εἶχον οἱ τὴν ἀπάτην δεξάμενοι· ὅπερ εώρων, ὄργανον μόνον εἰπών· εἰ καὶ τὰ μάλιστά τινες ὄφιν τροπικῶς ἔφα σαν τὸν διάβολον, χωρὶς ὀργάνου τῇ γυναικὶ τοὺς τοιούτους ένεσπαρκέναι λέγοντες λογισμοὺς ἄνευ φωνῆς αἰσθητῆς· οἱ δέ φασιν ὡς πάντων εὐτελεστέρῳ συνεχώρησεν ὁ Θεὸς ὀργάνῳ χρῆσθαι τῷ ὄρει, ἅτε
col. 185–186page 83 of 244
PG 87:185ἔρποντι καὶ ἐν γῇ τεταγμένῳ φωλεύειν· ὡς ἂν ἔλεγ χος ἀκριβὴς τοῦτο γένηται τῆς διὰ τὴν κακίαν ἐκδε ξαμένης αὐτὸν ἀσχημοσύνης. "Οθεν εἰς ἀνάγκην ἐλ θὼν ὁ διάβολος, ἀνορθώσας παρὰ τὴν οἰκείαν φύσιν τὸν ὄφιν, ὡς εἰκὸς, ἀντιπρόσωπον στήσας, τῇ γυναικὶ δι' αὐτοῦ διελέγετο, ὅπερ αὐτὴν οὐκ ἐπτόησεν ἀπείρως ἔχουσαν ὡς ἄρτι γεγενημένην, καὶ ἀγνοοῦσαν ὡς οὐ πέφυκεν ἑρπετὸν ἐνάρθρῳ κεχρῆσθαι φωνῇ, οὐδ᾽ ὅτι μόνον ἔρπειν τέτακται. Καὶ προσελθὼν ὁ διάβολος, προδήλως ἐναντία τοῖς προστεταγμένοις φησίν· ὡς δῆλον, φασὶν, ἐντεῦθεν ὡς οὕτω βρώσεως οὐδεμιᾶς οἱ περὶ τὸν Ἀδὰμ ἦσαν γευσάμενοι· ἡ γὰρ ἂν ἐσθίοντας εἶδεν αὐτοὺς ὁ διά βολος, καὶ οὐκ ἂν ὡς πάντων ἀπηγορευμένων αὐτοῖς ἀφῆκε φωνήν· ἐσκόπει δὲ μόνον, ὡς εἰκὸς, καὶ τούτους ὑπὸ νόμον γενέσθαι, ὡς καὶ πάντα τὰ λογικὰ τάγμα. τα καὶ πάντα τὰ ὄντα καθ᾽ ἂν εἶναι παρὰ Θεοῦ δια τέτακται· ἡγνόει δὲ τοῦτον· οὐ γὰρ ἂν αὐτὸν εἰδὼς, τοὐναντίον ἔλεγεν, ὅπως εὐθὺς ἀπίθανος γένηται πρὸς ἀπάτην τὴν μέλλουσαν· οὐ γὰρ διὰ φωνῆς αἰσθητῆς ὁ νόμος ἐξέδοτο, τοῦ Θεοῦ δὲ τοῦτον τῇ διανοίᾳ τυπώ σαντος· ὡς εἰ καὶ διὰ φωνῆς ἀκούσας ἐτύγχανεν, οὕτω διατεθέντος Αδάμ· ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν προφη τῶν, ἀκοῆς ἐν αὐτοῖς καὶ θέας ενεργουμένης, ὡς ἐν Επνοις έντυπουμένων καὶ δοκούντων ἀκοῦσαί τε καὶ ἰδεῖν· ἐδόκει τοίνυν Αδάμ τὸν Θεὸν ὁρᾶν τοιαῦτα διαλεγόμενον· ἅπερ εἰκότως τῷ διαβόλῳ γέγονεν άγνωστα. Οἱ δὲ περὶ τὸν ᾿Αδάμ οὔπω βεβρώκεισαν, οὕτω τοὺς κατὰ φύσιν ἀνθρώπους τάξαντος τοῦ Θεοῦ, ὥστε μὴ παραπλησίως τοῖς ἀλόγοις ἀεὶ πρὸς βρῶσιν ὁρμαν, ἔχειν δὲ τούτου καιρόν. Ἰδὼν οὖν ὁ διάβολος πάντα τὰ ζώα πλὴν τούτων ἐσθίοντα, καὶ τὴν παρὰ Θεοῦ δια φορὰν οὐκ εἰδὼς, ᾤετο νόμῳ κεκωλύσθαι τῆς βρώ στως· ὅθεν ὡς διαβάλλων τὸν νομοθέτην, πυνθάνεται ὡς οὐκ ἐπ' ἀγαθῷ τοῦτο νομοθετήσαντα· ὅθεν αὐτὸν ἡ γυνή διωρθώσατο εἰποῦσα πάντων ἐπιτετράφθαι την βρώσιν, πλὴν τοῦ ἐν μέσῳ τοῦ παραδείσου· εἰ ποῦσα πάντως καὶ τό· ι Τοῦ εἰδέναι καλὸν καὶ πονη ρόν, ο εἰ καὶ παρῆλθεν ὁ Μωϋσῆς· ἐν μέσῳ γὰρ ἦν καὶ τὸ τῆς ζωῆς, ὅπερ οὐκ ἀπηγόρευτο· πῶς γὰρ ἂν, μὴ ἀκούσας ὁ διάβολος παρὰ τῆς Εὔας, εἶπε το Επεσθε ὡς θεοὶ γινώσκοντες καλὸν καὶ πονηρόν; ο τοῦτο δὲ οὐκ ἦν ὁ προφήτης εἰπὼν ἐν μέσῳ τῷ παρα δείσῳ ἐν τῇ δόσει τῆς ἐντολῆς· καίτοι τοῦτο λέξας ἔν τε τῇ τοῦ παραδείσου (ἔφη γὰρ ἐκεῖ· «Καὶ τὸ ξύλον τῆς ζωῆς ἐν μέσῳ τῷ παραδείσῳ· καὶ τὸ ξύλον τοῦ εἰδέναι γνωστὸν καλῶν καὶ πονηρῶν) διηγήσει μετά τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς, εἰπὼν αὐτὸ μέσον· καὶ ὅτε πάλιν λέγει, «Καὶ ἐκρύβησαν· ο ἀλλ' οὐδὲ τό· «Μὴ ἅψηθε αὐτοῦ, ἡ φαίνεται λέγων ἐπὶ τῆς ἐντολῆς. Δήλον ον
col. 187–188page 84 of 244
PG 87:187προφήτης παρέδραμεν· οὐδ᾽ ἂν ἐντολὴν λέγουσα θείαν, τὸ μὲν εἰρημένον, τὸ τοῦ καλοῦ καὶ πονη ροῦ, παρῆκε· ν τὰ δὲ μὴ εἰρημένα προσέθηκε, τό τε ι ὅ ἐστιν ἐν μέσῳ τῷ παραδείσῳ, ο καὶ τὸ, ο Ο μὴ ἅψησθε αὐτοῦ· ἡ ἀλλ᾽ εἴρητο πάντως τὸ μὲν, «Εν μέσῳ, ο παριστῶν τὸ ἐξαίρετον· τὸ δέ· «Μὴ ἅψησθε, ο πρὸς τὴν ἀσφάλειαν πλείονα, ὥσπερ οὖν καὶ τὸ για νώσκειν καλὸν καὶ πονηρὸν εἰς δήλωσιν τοῦ χρησίμου τῆς ἐντολῆς. ὡς εἴρηται· οὐ γὰρ ἂν ἀφ' ἑαυτῆς εἶπεν, εἰ καὶ ὁ . και τιμωρίαν ἠπείλησεν ὁ Θεὸς, ο Καὶ τὸ ξύλον τῆς Δύο δὲ ταῦτα ἐξάγει τε ἡμᾶς τοῦ χείρονος καὶ προσάγει τοῖς κρείττοσιν, ἐπαγγελία καὶ φόβος. "Οθεν ζωῆς ἐπηγγείλατο·, ὁ δὲ διάβολος τὸν μὲν φόβον › ἀφεῖλεν, «Οὐ θανάτῳ ἀποθανεῖσθε·, ὀφθαλμῶν δὲ διάνοιξιν ἐπαγγέλλεται· ὅθεν φησὶν ὁ Σωτήρ, ὅτι Ψεύστης ἐστὶ καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ, ὁ δηλῶν ὅτι πρῶ τος τὸ ψεῦδος ἐγέννησε· καὶ οὐκ εἶπεν, ὅτι· ἔσεσθε ὡς Θεός, ἀλλ', ι ὡς θεοί· η προεθίζων αὐτοὺς μὴ μέγαν νομίζειν τὸν Θεὸν, μηδὲ μόνον οἴεσθαι τοιοῦ τον εἶναι, δυνατὸν δὲ καὶ τὸ γενέσθαι τοιούτους ἑτέ. ρους. Τοιαῦτα προσήνεγκε τῇ γυναικὶ δηλητήρια, ἐξηγουμένης ἀκούσας τὴν ἐντολὴν ἣν ειλήφει μετὰ τοῦ συνοίκου κοινῶς, ὡς καὶ τῆς αὐτῆς ὑπάρχουσα φύσεως· τοιγαροῦν ὑπεβλήθη καὶ τοῖς ἴσοις ἐπιτιμίοις· οὐ γὰρ, ὥς φασί τινες, παρὰ τοῦ συνοικοῦντος ἀκήκοεν· ἐκ τοῦ γεγράφθαι ὅτι ἐνετείλατο τῷ Αδάμ λέγων· οἷς ἀκολουθεῖ καὶ τὸ μόνον εἶναι λέγειν ἐν τῷ παραδείσῳ· μετὰ γὰρ τὴν πλάσιν τοῦ ᾿Αδάμ, καὶ τὴν τοῦ παραδείσου παρασκευήν, φησὶν ὡς ἐν τούτῳ τέθεικε τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἐπάγει· «Ενετείλατο τῷ Αδάμ.» Τὰ οὖν κοινῶς εἰρημένα, ἐπὶ τοῦ προσώπου παρείληπται τοῦ ᾿Αδάμ, οὗ δὴ τὴν πλάσιν εἰρήκει καὶ ἐπαναλαβὼν μετὰ ταῦτα, τῆς γυναικὸς ἔφη τὴν ποίησιν, μηκέτι προσθεὶς ὡς εἰσήγαγε ταύτην εἰς τὴν παράδεισον· αὐτάρκως διὰ τῶν ἔμπροσθεν τοῦτο δεδηλῶσθαι δοκῶν καὶ τῆς ἐντολῆς τὴν παράδοσιν. Ει Ει Συντόμως δὲ περὶ τῶν εἰρημένων εἰπεῖν, Θεός ἀόρατος ἦν· ὁ δὲ λαβὼν παρ' αὐτοῦ τὰ πάντα δρώμε νος, ἔλαβε παρὰ Θεοῦ νόμον τὸ δένδρον, ἵνα μὴ λή ην λάβῃ τῆς δεσποτείας· περινοστῶν γὰρ τὰ δένδρα μετὰ τῆς γυναικὸς, ὁρῶν τὸ δένδρον ἐμέμνητο του ἀπαγορεύσαντος, τοῦ ἀοράτου διὰ πράγματος δρα τοῦ· οἷόν τι γίνεται καὶ χαρακτὴρ βασιλέως τοῖς ἄρ χουσιν, ἐν τόπῳ ὄντος καὶ πανταχοῦ παρεῖναι μὴ δυναμένου, καὶ διὰ τῆς εἰκόνος παρόντος ἐκείνοις δικάζουσι καὶ καθόλου τι χρηματίζουσι· βεβαιοῦται γὰρ οὕτως ἀεὶ τὰ γινόμενα. Τοιγαροῦν ἡ γυνή, μετ μνημένη τῆς ἐντολῆς, τὸν νόμον ἀντιπροβάλλεται τῷ
col. 189–190page 85 of 244
PG 87:189ἀπατήσαντι· μᾶλλον δὲ διπλασιάζει, φησίν· ὁ γὰρ Θεό; οὐκ εἶπεν· Μὴ ἅψησθε· οὐδὲ γὰρ τοῦτο κίνδυνον ἔφερεν· ἀλλ' ἐκεῖνοι γνῶσιν ἔχοντες θεϊκὴν, ὥρισαν παρ' ἑαυτοῖς· εἶπεν ὁ Θεός, Μὴ γεύσησθε τοῦ δένδρου ἡμεῖς μηδὲ ἀψώμεθα· τοσοῦτον ἔμελλεν αὐτοῖς της ρῆσαι τὴν ἐντολήν· ὁ δὲ ξένην αὐτῇ τὴν ἀπάτην προσήγαγεν, ὀργάνῳ τινὶ συμφύτῳ χρησάμενος ὁ γὰρ Θεὸς ὁ πλάττων τὸν ἄνθρωπον, μετὰ τῆς ἄλλης γνώσεως ἐνέθηκεν αὐτῷ καὶ πόθον Θεοῦ, οὗ δὴ τὸν πυρσὸν ἰδὼν ἐν αὐτοῖς, εἰς δέλεαρ τοῦτο προβάλλεται, εἰπών· ο Εσεσθε ὡς θεοί· ο νῦν γάρ, φησίν, ὡς ἄνθρωποι οὐ δύνασθε πάντοτε εἶναι μετὰ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἐὰν γενηθῆτε θεοί· οὐ γὰρ εἶπε, Πολέμιοι γίνεσθε τοῦ Θεοῦ· ἐπιθυμία τοίνυν ἰσοθεΐας ἀπατᾷ τὴν γυναῖκα ἡ δὲ τὸν ἄνδρα οὐκ ἀπατᾷ, ἀλλὰ πείθει· καὶ μάρτυς ὁ Παῦλος· Ἀδὰμ οὐκ ἠπατήθη· πῶς οὖν κατεκρίθη; ἐπειδήπερ ἔπεισεν αὐτὸν ἐκείνη φαγεῖν, ἵνα μὴ μόνη διατραπῇ· οἷα καὶ νῦν τινες εἰδότες ὀρθοδοξίαν, γυο ναικὶ πείθονται, μὴ δεῖξαι ζῆλον ὑπὲρ τῆς πίστεως οὐκ ἀγνοοῦντες τὴν ἀλήθειαν, ἁπλῶς δὲ συναπαγό μενο:· τινὲς γάρ φασιν ὡς ἀγνοῶν ἔφαγεν· ἀγνοῶν ὅθεν ἤνεγκεν· ἀλλ' ἐλέγχει Θεός, οὐχ ἁπλῶς λέγων, Ἐπειδὴ ἔλαβες, ἀλλ', ο "Οτι ἤκουσας τῆς φωνῆς τῆς γυναικός σου·» πρὸς ὅ εἶπεν ἄν, Ηγνόουν, εἴπερ ἦν ἀληθές. Καὶ εἶδεν ἡ γυνὴ ὅτι καλὸν τὸ ξύλον εἰς βρῶ σιν. Καίτοι οὐ νῦν πρῶτον εἶδε τὸ ξύλον· πῶς γὰρ ἂν εἰλήφει περὶ ἀγνοουμένου τὴν ἐντολήν; ἀλλὰ δη λεῖ τὴν ἀκόλαστον ἡδονὴν μεθ' ἧς εἶδε τὸ ξύλον· ὥσε περ οὖν τινες αἰσχρὰν πολλάκις γυναῖκα, δι' ἐπιθυμίαν αὐτῇ προσπεπονθότες, ὡραιοτάτην νομίζουσιν, ὑπὸ τῶν ἄλλων καταγελώμενοι· ὅθεν ἡ Παροιμία φησίν· «Ανθρώπῳ πόρνῳ πᾶς ἄρτος ἡδύς.» Καὶ διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ τῶν δύο. Οὐχ ὡς ἔλεγεν ὁ διάβολος εἰς ὀξύτητα διανοίας θεοπρεπή, ἀλλ᾽ εἰς τὸ τῆς ἰδίας γυμνώσεως επαισθάνεσθαι ἐπεὶ μὴ χρεία τοῖς ἀθανάτοις περιβολῆς· ἐπαισθάνεσθαι δὲ, οὐ τῷ πρώην μή βλέπειν αὐτὴν, ἀλλὰ τῷ μηδὲν φαῦλον ἀπὸ τῆς θεωρίας ἐπὶ τῆς ἐννοίας λα βεῖν· ἡ γὰρ γύμνωσις καθ' ἑαυτὴν οὐ δεινόν, ἐπεὶ καὶ βρέφη την γύμνωσιν οὐκ αἰσχύνονται, καὶ πρὸς ιατροὺς ἀπογυμνοῦται πᾶς ὁ θεραπείας δεόμενος, καὶ γυναῖκες ἐπὶ βαλανείων ὁρῶνται γυμναί. Οὕτω λογισμός ἐστι ψυχῆς ὁ τὴν γύμνωσιν ποτὲ μὲν αἰ
col. 191–192page 86 of 244
PG 87:191τὸν ᾿Αδάμ ἡμαρτηκότες οὐδὲν αἰσχύνης ἐδέοντο, ήν ἔλαβον ἁμαρτόντες, ὡς βοηθὸν εἰς ἐκκοπὴν ἁμαρτίας προοίμιον δὲ τῆς αἰσχύνης, τὸ ἐπὶ τοῖς παιδογόνοις μορίοις ερυθριᾷν· ἐπεὶ καὶ τὸ περὶ ταῦτα πάθος πάντων ἐστὶν ἐξύτερον· καὶ οὐδὲ τὴν γαμικὴν ὁμι λίαν ἄλογον γενέσθαι Θεὸς συνεχώρησεν, ἀλλὰ νόμῳ διὰ τῆς αἰσχύνης διώρισεν· ὅθεν ἐκ φύλλων συχῆς τὴν σκέπὴν αὐτοῖς ἐπενοήθησαν, οὔπω πεῖραν ἔχον τες γαμικῆς συμπλοκῆς, ἀλλ᾽ ἐκ Θεοῦ τὴν ἐπὶ τού τοῖς αἰσχύνην κτησάμενοι. "Αλλως τε καὶ πᾶς ἁμαρ τάνων, ὡς τυφλὸς ἁμαρτάνει· μεθ' ὅ βλέπει λοιπόν τί ἐποίησε, καὶ ἐγκαλούμενος, φησίν· Οὐκ ἔβλεπον τέ ἐποίουν· τὸ δὲ συνειδὰς μετὰ ταῦτα βλέπειν ποιεῖ και τις πλήττων τινὰ παρακούσαντα, φησί· Διδάσκω σε ἀκούειν· ἤκους μὲν γὰρ, ἀλλὰ τῷ πάθει μεθύων οὐ προσεῖχεν οἷς ἔλεγεν· ἐξ ὧν οὖν ἔπαθεν ὁ διάβολος παραβάς, ἔλεγεν αὐτοῖς τὸ παραπλήσιον· εἶπεν γάρ Διανοιχθήσονται ὑμῖν οἱ ὀφθαλμοί·, και, ο Εσε σθε ὡς θεοί· ο πάθος συμβήσεσθαι. σχράν, ποτὲ δὲ οὐκ αἰσχρὰν ποιῶν· οὕτως οἱ περὶ Ως δὲ ἀπεδύσαντο τὴν ἀθανασίαν, ἐγυμνώθη τὸ σῶμα, καὶ ἦν πηλὸς λοιπόν· εὐθέως βρύει επίνοια τῶν τεχνῶν· τοιγαροῦν ράπτουσι. Καὶ τῆς ὁ διδάξας; Ελαβεν ἅπαξ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ σύνεσιν, κατ' εἰκόνα γε νόμενος· ὥστε θαυμαστὸν οὐδὲν ἐφ᾽ ᾧ ἄνθρωποι μηχανῶνται καινότερα καὶ τὰς τέχνας εὑρήκασι· τινὲς δέ φασιν, ὡς ἔχοντες τὴν ἀρετὴν ἦσαν εὐπα ῥησία στοι, ταύτην δὲ ἀπαμφιασθέντες ᾐσχύνοντο ἐξ οίων ἀγαθῶν εἰς οἷα μετέστησαν κακά, μήπω πρὸς κακῶν ἀναισθησίαν ἐλάσαντες· ὅθεν καὶ κρύπτονται περι πατοῦντα τὸν τῶν ὅλων Θεόν· ἁμαρτών γάρ τις μετ τρίως, ὑπὸ τῶν ἐκ Θεοῦ ἐνεσπαρμένων αὐτῷ κοινών ἐννοιῶν διελέγχεται· ἀεὶ δι' αὐτῶν ἐμβοῶντος τοῦ Ποιητοῦ· τὸ δὲ ἐνέχεσθαι τῷ βάθει τοῦ σφάλματος, ἀπολογίας πολλάκις τῶν ἁμαρτημάτων συρράπτει οἷς ὁ Κύριος συμβολικῶς ἐπιτιμᾷ διὰ τῆς συκῆς, ἐλα θὼν πρὸς αὐτὴν, καὶ φύλλα μόνον εὑρών· «Οὐ μὴ ἐκ σοῦ καρπὸς γένηται εἰς τὸν αἰῶνα·, καίτοι οὐ παρὰ τὴν αὐτῆς αἰτίαν αἰσθητὴ συχῆ καρπὸν οὐκ έφερεν· ἀλλὰ τοῦ Ἰσραὴλ εἰς τὴν ἀσέβειαν ἐκπεσόντος, εἴρηται· «Οὐκ ἔστι σταφυλὴ ἐν ταῖς ἀμπέλοις, οὐδὲ συκῆ ἐν ταῖς συκαῖς· › ἔῤῥαψαν οὖν φύλλα συ κῆς, πιθανὴν ἀπολογίαν, ὡς προείρηται, πορίζοντες. Τινὲς δέ φασι σύμβολα τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων εἶναι τὰ φύλλα συκῆς γὰρ φύλλον ἡνίκα ἂν τοῦ σώματος ἅψηται, κνησμονὴν παρέχει· αὐτὸς οὖν ἑαυτῷ προ φήτης τῆς παραβάσεως τὴν κνησμονὴν δεικνύς.
col. 193–194page 87 of 244
PG 87:193Οὗτοι δὲ αὐτοὶ ἤκουσαν Κυρίου τοῦ Θεοῦ περιπατοῦντος ἐν τῷ παραδείσῳ τὸ δειλινόν· καὶ πρὸ μὲν τῆς παραβάσεως οὐ περιεπάτει αὐτοῖς, ἀλλ᾽ ἦν μετ' αὐτῶν· ἐπειδὴ δὲ ἀπέστησαν αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς αὐτῶν με μάκρονται μὲν, διὰ δὲ τὴν ἀγαθότητα περιεπάτει, αἴσθησιν παρέχων κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας ὅπως ἐπιστραφῶσι. Τοῦτο δὲ γίνεται τὸ δειλινόν, καταλλήλως τοῖς παραβεβηκότι· τῷ μὲν γὰρ ἐν ἀρετῇ ακμάζει τὸ τῆς ἀληθείας φῶς· τότε δὲ γίνεται δει λινὴ καὶ σκοτώδης ἡ ὥρα ἐπὶ τὴν ἑσπέραν ἐλαύνουσα, ὅτε τις ἑαυτὸν ἔξω τοῦ φωτὸς καθίστησιν, ἐν ἀγνοίᾳ καὶ κακίς γινόμενος· ὡς λέγειν τὸν Θεὸν πρὸς τὴν ἁμαρτάνουσαν ψυχήν· Νυκτὶ ὠμοίωσα τὴν μη τέρα του οὐκ ἀθρόον οὖν αὐτοὺς ἀφῆκε τὸ φῶς, εἶχε δειλινὸν ἤκουσαν τοῦ Θεοῦ· τὸ δὲ ἀποκρυβῆναι ἀπὸ προσώπου Κυρίου τοῦ Θεοῦ, τὸ ἀποστῆναι τῆς ".» περὶ Θεοῦ καθαρᾶς νοήσεω;· οὐχ ὡς Κάϊν· ἐκεῖνος γὰρ ἐξῆλθεν ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ, ἀφάνταστον ἑαυτὸν αὐτοῦ κατασκευάσας· οἱ δὲ ἀποκρυπτόμενοι οὐκ ἀνεννόητοι μέν εἰσι τῆς θείας ἐπιστασίας· διὰ δὲ τὴν ευπαρίαν τῆς ἁμαρτίας τὴν παῤῥησίαν οὐκ ἔχουσι· πρόσωπον δὲ Κυρίου καὶ ὁ Υἱὸς νοηθείη παραβάται γὰρ θελήσαντες εἶναι τῆς ἐντολῆς, ἀπο έστησαν τοῦ φωτίζεσθαι ἀπὸ τῆς εἰκόνος τοῦ Θεοῦ. Εἰκότως δὲ φεύγουσιν ὑπὸ τὸ ξύλον τὸ ἐν τῷ μέσῳ τῷ παραδείσῳ, ὅ ἦν γνωστὸν καλοῦ καὶ πονηροῦ· δ' γὰρ κρυπτόμενος τὸ τοῦ Θεοῦ πρόσωπον, ὡς μὴ ἐν εργεῖν τὴν ἀρετὴν, ἀλλ' ἐπιμορφάζεσθαι, κρύπτεται ὑπὸ τὴν ὑπόκρισιν· ὅταν δέ τις ἐν ἁμαρτία γενόμε- " νος, αἰσθήσεως βραχείας δέξηται τύπον, ὡς ἔννοιαν δέξαεθα: Θεοῦ διὰ τῆς κτίσεως, ἐν ᾗ ἐμπεριπατεί, των όλων προνοούμενος, τάξιν ἐπιθεὶς ἑκάστῳ τῶν ὅλων, τότε καὶ ἐπιστρέφει καὶ γινώσκει, ὅτι ἐφορᾷ τὰ ὅλα καὶ διοικεῖ· καὶ φωνῆς ἀκούει Θεοῦ ἐν διανοία τυπουμένης ὅτι Θεὸν οὐδὲν λανθάνει· καὶ οὕτως αἰσχυνθεὶς κρύπτεται· ὁ γὰρ ἁμαρτάνων, οὐκ ἔχων πρὸς ὀφθαλμῶν Θεὸν, ἁμαρτάνει· αἰσθήσεως δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν, Ἐφοβήθην· αὐτὸς γὰρ ὁ φόβος ἔχοντος ἔτι ἐστὶν διάληψιν ὡς αἰσχρὸν ἡ κακία καὶ κολαστέον τοῦ δὲ φόβου αἴτιόν φησι τὴν γυμνότητα, ἥτις ἐκ τοῦ ἀπολωλεκέναι τὴν ἀρετὴν ἔνδυμα θεῖον ὑπάρχουσαν οὕτω καὶ Παῦλος παραινεῖ· «Ενδυσώμεθα τὰ ὅπλα τοῦ φωτὸς, καὶ ἐνδύσασθε σπλάγχνα οικτιρμοῦ. Καλῶς δὲ πρόσκειται τὸ Κύριος ἐνταῦθα τῷ Θεός Ετε μὲν γὰρ περί Δημιουργοῦ προέκειτο, ἔλεγεν Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν· ν ὅτε δὲ παράβασις ἠκολούθησε, τότε φησί, ο Κύριος ο Έπεται γὰρ τῷ Κυρίῳ ἐπεξέρχεσθαι κατὰ τῶν ἀμετ κούντων [τῶν προστάξεων αὐτοῦ· ἐπιτιμίας γὰρ δεῖ, Στις οἰκείως ἀπὸ δεσπότου γίνεται. Εὐλογητὸς δὲ ὁ
col. 195–196page 88 of 244
PG 87:195μενος καὶ νῦν ἐπὶ τοῦ σταυροῦ τὸ δειλινόν· καὶ γὰρ ἐκείνας τὰς ὥρας τὸ πάθος ὑπέμεινεν, ἃς διετέλεσεν Αδὰμ ἀπὸ τοῦ φαγεῖν ἕως τῆς κρίσεως, ἀπὸ ἕκτης ἕως ἐνάτης ὥρας· ἔκ την ἔφαγε· κανών γὰρ οὗτος τῆς φύσεως· μεθ' ἣν ἐκρύβη· τὸ δειλινὸν ἦλθε προς αυ τὸν ὁ Θεός· ἐπεθύμησας τῶν ὑπὲρ σὲ, λαμβάνω τα ὑπ' ἐμέ· ἰσοθείας ἐπεθύμησας, ἰσάνθρωπος γίνε μαι· ἐπεθύμησας γενέσθαι Θεός; Εδει κατά γνώμην ἐμήν· καὶ ἐπειδὴ παρὰ τὴν γνώμην οὐκ ηδυνήθης, ἐπιθυμῶ γενέσθαι ἄνθρωπος· «Επιθυμίᾳ γάρ, φησίν, ἐπεθύμησα φαγεῖν τὸ Πάσχα τοῦτο μεθ' ὑμῶν·, τὰ ἐμὰ ἠθέλησας ἁρπᾶσαι μὴ δυνάμενος, ἐγὼ τὰ τα λαμβάνω δυνάμενος. Θεὸς τῶν ἁγίων ὁ τό τε δειλινὸν τὸν Ἀδὰμ ἐπισκεψά Περὶ μέσον οὖν τῆς ἡμέρας ὁ διάβολος προσῆλθε τῇ γυναικὶ, παρατηρῶν μὲν καὶ πρότερον, ὅτε δὲ εἶδε πεινάσασαν καὶ πρὸς τροφὴν ὁρμῶσαν· οὐ δύναται γὰρ ἐμποιεῖν ἁμαρτίας, τοῖς ἐνοῦσι δὲ ἡμῖν προσκέχρηται πάθεσι, συμβούλου δίκην κακού. Συνεχώρησε δὲ Θεὸς τὴν ἁμαρτίαν, κωλύσαι δυνάμενος, ἵνα πεί ραν λάβωμεν, ὅσον κακὸν ἁμαρτίας καὶ παθῶν ὄχλησις, καὶ γνῶμεν ὕστερον τῆς εὐεργεσίας τὸ μέγεθο διὰ τῆς ἀναστάσεως τὸ ἄτρεπτον ἐν ἑκατέρῳ δεχόμενοι. Οὐδὲ γὰρ πιθανόν, φασί, βρώσεως ἔνεκα μιας παρὰ τοῦ φιλανθρώπου Θεοῦ κατακριθῆναι τὸν θάνα του· ἀλλὰ γὰρ καὶ πρότερον ἐδέδοκτο τῷ Θεῷ, κα τὴν ἁμαρτίαν μισήσωμεν· διὸ καὶ δέδωκεν ἐντολὴν, καὶ νόμους ἐξέθετο, και προσάγει τὸν ἔλεγχον ἁμαρ τάνουσιν· οὐ τὸ μὴ ἁμαρτεῖν καθάπαξ ἀπαιτῶν ἀδύνατον γάρ· ἀλλὰ τὸ ταύτην ἐκτρέπεσθαι καὶ με σεῖν, καὶ μετανοοῦντας γενέσθαι δεκτούς· εἰ δὲ μὴ, ἀπωθεῖσθαι· καθὰ Χριστὸς ἡμῖν παραδέδωκε· τοῦτο δ' οὖν Θεὸς ἅμα τῷ φανῆναι τὴν ἁμαρτίαν πεποίηκεν, ἐλέγχων μὲν, δοὺς δὲ μεταγνοῦσι συγχώρησιν οὐ γὰρ κατὰ τὴν ἀπόφασιν εὐθέως ἀπέθανον, ἀλλ᾽ εἰς ἐννακόσια τριάκοντα έτη τὸν θάνατον ἀνεβάλετο· οὐ παντελῶς δὲ ἀνεῖλε τὸν θάνατον, οὐχ ὡς μὴ συγχωρήσας, κρατύνας δὲ τὸ ἐξ ἀρχῆς καλὸν εἰς δόξαν αύ τῷ. Εὐθὺς τοίνυν ἡμαρτηκόσιν ὁ Θεὸς ἐπεφάνη, πρὸς μεταμέλειαν ἕλκων αὐτοὺς, καὶ ῥαπτόντων ἔτι τὰ περιζώματα τὴν οἰκείαν προσήγαγε παρουσίαν· ὡς ἂν ἐπ' αὐτὸ φωροληφθέντες, μείζω τὴν αἴσθησιν ἐπι δέξωνται, μεῖζον καὶ τὸ δέος δεξάμενοι φοβερὰν γὰρ αὐτοῖς ὁρᾶσθαι συνεῖδεν· ἐδόκει γὰρ ὁρᾶσθαί τε τού τοις καὶ διαλέγεσθαι· τὰ μὲν εὐθὺς γεγονόσι, τὰ δὲ τὴν ἐντολὴν παρεχόμενος, ἀναγκαίως.
col. 197–198page 89 of 244
PG 87:197Καὶ νῦν ἐφάνη πρὸς ἔλεγχον, ἀλλ' οὐ συνήθως πε ποίηται, ἀλλ' ὡς δοκεῖν τῷ βαδίσματι συγκινεῖν καὶ ταράττειν τὴν γῆν· ὡς ἂν ὀργῆς ἔμφασις γένοιτο τοιγαροῦν τὸν κτύπον οὐ φέροντες, ὑπὸ τὸ δένδρου ἐκρύβησαν, ἐφ᾽ ᾧ τὴν ἐντολὴν ἐδέξαντο, ἐξ οὗ καὶ βε βρώκεται· τοῦτο γὰρ ἐδήλωσεν εἰπών Εν μέσῳ τοῦ ξύλου τοῦ παραδείσου, ἅμα τε γὰρ ἔφαγον, καὶ τῆς αἰσχύνης λαβόντες τὴν αἴσθησιν ἐπὶ τῇ γυμνώ σε:, περιεζώσαντο ἐκ τούτου φύλλα δρεψάμενοι. Συκή γὰρ ἦν, φασίν, οὐ καινόν τι δένδρον, ὥς τινες ὑποπτεύουσιν· οὐ γὰρ ἡ ποιότης τοῦ ξύλου τὴν παράβασιν εἶχεν, ἀλλ' ἡ δόσις τῆς ἐντολῆς· εἰ δὲ μὴ τοῦτο, μικρὸν ἂν οἱ[κ]ηθείεν τῶν Μακκαβαίων τοὺς πόνους διαφερομένων περὶ χοιρείων κρεῶν· ἐπειδὴ τὸ βρῶμα εὐτελὲς καὶ μικρόν· ἀλλ' οὐκ ἐσκόπουν τὴν τῆς βρώ σεως φύσιν οἱ μακάριοι, τῆς δὲ ἐντολῆς τὴν παράδα σιν· ὡς καὶ τῶν εἰδωλοθύτων οἱ μάρτυρες οὐ τὸ βρῶμα ἐσκόπουν, τὴν δὲ περὶ τὸ θεῖον συνείδησιν. Ἐφόβησε μὲν οὖν τοὺς περὶ τὸν ᾿Αδάμ ἐμφάσει στο δροτέρου βαδίσματος· εἶτα πρὸς αἴσθησιν ἐλθοῦσι τοῦ πλημμελήματος, καὶ μεταγνοῦσι δι᾽ ὧν δεδοίκεσαν, ἡμερωτέραις χρῆται φωναῖς· βεβαίαν τοῖς ἐλέγχοις μεταμέλειαν αὐτοῖς ἐμποιῶν, καὶ ὡς τιμωρίας όρια ζων τὰς οὐκ οὖσας, φασί, τιμωρίας, ἔμφασιν δὲ μόνον παρεχομένας τοιαύτην, αἶπες ἦσαν λύπαι καὶ ὀδύναι καὶ μέριμναι, καὶ τέλος ὁ θάνατος, ἃ δὴ καὶ πρὸ τῆς ἁμαρτίας ὥριστο παρ' αὐτῷ δόντι ἐπὶ παιδεύσει την παρούσαν κατάστασιν· διὰ τοῦτο δὲ πεποιηκότα θνη τοὺς καὶ μυρίων γέμοντας συμφορῶν, ὡς ἂν ἐπι στήμῃ τῶν μεγίστων ἀγαθῶν ὕστερον καρπωσώμεθα τὴν ἀπόλαυσιν. Καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὸν ᾿Αδάμ, καὶ εἶπεν αὐτ τῷ· Αδάμ, Αδάμ. ποῦ εἶ; Ποῖος φιλόστοργος πατὴρ οὕτως ἀπολλύμενον ἐζήτησε τέκνον, ὀδυρόμενος ὅτι μὴ ἐν τοῖς εἰωθόσι τόποις τεθέαται; εἰ γὰρ κολάζειν ἤθελεν, εὐθὺς ἂν ἐπήγαγε τιμωρίαν ὡς παρακούσαντι, ὡς ἀπατεῶνι πεισθέντι, ψευδῆ δὲ καὶ ἄπιστον τον ποιητήν τε καὶ εὐεργέτην νομίσαντι, καὶ τὸν πανταχού παρόντα λανθάνειν ὑπὸ τὸ ξύλον νομίσαν. τι· τῷ δὲ διπλασιασμῷ τῆς κλήσεως, τοῦ πόθου τὴν ἐπίτασιν δείκνυσιν· οὕτω καὶ Δαβὶδ διπλασιάσας ανακαλεῖται μετά θάνατον τὸν ᾿Αβεσαλώμ· οὕτω καὶ ὁ Κύριος, ο Μάρθα, Μάρθα,» φησί, σφαλλομένην ἐπανορθών· δετο γὰρ μεῖζόν τι τῆς Μαρίας ποιεῖν περὶ τὴν διακονίαν πονοῦσα· οὕτω καὶ τό· ο Σαούλ, Σαούλ, τί με διώκεις;» Τινὲς μὲν οὖν φασι τὸ πιο
col. 199–200page 90 of 244
PG 87:199Ποῦ εἶ ἀντὶ τοῦ, Πόθεν ποῦ κατῆλθες, ἄλλοι δὲ προσποίησιν ἀγνοίας φασὶν, ἵνα τὸν πόθον δηλώσας, παρρησίας αὐτῷ μεταδῷ· καὶ τεταγμένην λέγων τε καὶ ἀκούων δέξηται τὴν διόρθωσιν. Τοιγαροῦν θαρ βήσας, καὶ τὴν τοῦ μὴ φαίνεσθαι καινόνητα συνιδών μέμψεως οὖσαν ἀξίαν, πρὸς ἀπολογίαν ὁρᾷ· οὕτω θαῤῥεῖ καὶ δοῦλος ἡμαρτηκώς, λανθάνειν τὸν δεσπό την οιόμενος· καὶ περὶ φίλου φαμέν, Αγνοεῖν προσ εποιησάμην, ὡς αὐτὸν μὴ λυπήσω. Τῆς φωνῆς σου ἤκουσα περιπατοῦντος ἐν τῷ παραδείσῳ, καὶ ἐφοβήθην ὅτι γυμνός είμι, καὶ ἐκρύβην. Διὰ τί ἐκρύβης; Ἐφοβήθην διὰ τὴν παρά βασιν, ἐκρύβην διὰ τὴν γύμνωσιν. Οντως ἐλεεινήν ἀφῆκε φωνήν· Τῆς φωνῆς σου ἤκουσα ἐκείνης τῆς ποθουμένης, ἐκείνης τῆς πάντα μοι χαρισαμένης ποίας κατέπτυσα τῆς φωνῆς, ἐνενόησα. Δήλην δὲ ἔχει τὴν κατηγορίαν τὸ εἰρημένον· ἐπείπερ ἡ γύ μνωσις ὅ τε ἐπ' αὐτῇ φόβος καὶ ἡ αἰσχύνη τὴν α τίαν ἐδήλου· ἀλλὰ οὐ ῥᾴδιον ἑπταικότα ἀπολογίαν εὑρεῖν δικαίαν· ὅθεν φησὶν ὁ Θεὸς ἐπιμένων τῇ προ τροπῇ· «Τίς ἀνήγγειλέ σοι, ὅτι γυμνὸς εἶ; ν οὐδὲ τότε γυμνώσας αὐτοῦ τὸ ἁμάρτημα, εἰπεῖν ἀνασχόμενος, ἵνα μὴ τραχύτητι ῥημάτων ἀπρόσιτον αὐτῷ ποιήσῃ τὸν ἔλεγχον, ερωτήσει δὲ μᾶλλον καὶ διαπορήσει τὸ γεγονὸς ἐνεδείξατο· πρόχειρον γὰρ ἦν εἰ πεῖν, ὅτι Ταύτην σοι τὴν αἰσχύνην καὶ τὸν φόβον ἐποίησε τὸ παραβῆναι τὴν ἐντολήν· ὁ δὲ οὐχ οὔ τως, ἀλλὰ, Τίς ὁ ταῦτά σοι γνωρίσας; Εἶτα ὡς ἂν στοχαζόμενος, «Εἰ μὴ ἄρα ἀπὸ τοῦ ξύλου βέβρωκας;» και μακρύνει τὴν ὁμιλίαν ἵνα λύσῃ τὸν φόβον. Δοῦ λος ἁμαρτήσας, ἐὰν προσέλθῃ δεσπότῃ, ἀπὸ τῆς πρώ της φωνῆς ἢ φόβον ἢ θάρσος λαμβάνει, πῇ μὲν ἀκούων τραχέως ὑβρίζοντος, πῆ δὲ πράως ονειδίζοντος· Μὴ γὰρ πολλὰ ἐκώλυσα, ἐν μόνον ὑπομιμνήσκων σε τῆς ἐμῆς δεσποτείας; οὐχ ἡ βαρύτης ἄρα σοι τοῦ προσ τάγματος αἰτία γεγένηται· τὸ δέ·. Τίς ἀνήγγειλέ σοι;» μετὰ τῆς πραότητος ἄγαν ελεγκτικόν. Εγώ γάρ σε τοῦτο ποιῶν οὐκ ἐπαίδευσα· οὐδὲν γὰρ αἰσχρὸν ἡγούμην τῶν ὑπ' ἐμοῦ γεγονότων· οὐδὲ ἐδίδαξά σε τῶν ἐν σοί τι φαῦλον ὁρᾷν. Ὁ δὲ οὐδὲν ἀναίσχυντον· οὐκ εἶπεν, Οὐκ ᾔδειν, ἀλλ', «Ἡ γυνὴ ἦν ἔδωκας μετ᾿ ἐμοῦ, αὕτη μοι ἔδωκε, καὶ ἔφαγον· ἡ ἀντὶ τοῦ, Ἡ δοθεῖσά μοι εἰς βοήθειαν ἤκουσα γάρ σου λέγοντος· «Ποιήσω αὐτῷ βοηθόν. Φιλαίτιον ἡ κακία, καὶ τῶν ἁμαρτανόντων αἴτιον τὸ μή ταχέως ὁμολογεῖν τὸ ἁμάρτημα, ἀλλ' ἀναπλάττεσθαι αἰτίας τοῦ σφάλματος. Αλλ' οὐκ ἐπὶ τοῦτο, ἔφη ἂν ὁ Θεός, τὴν γυναῖκα δέδωκα, ἵνα σοι τῶν πρακτέων ἡγῆται ἀλλ᾽ ἐπεὶ διορθοῦσθαι μόνον ήβούλετο, τοῦτο
col. 201–202page 91 of 244
PG 87:201μὲν ἀφῆκε, πλείοσι ἐλέγχοις μὴ τραχύναι βουλόμενος· τρέπει δὲ πρὸς τὴν γυναῖκα τὸν λόγον ὡς ἂν κἀκείνην κοινοῦ τοῦ πταίσματος ὄντος κοινὴν ποιή σεται τὴν διόρθωσιν. Καί φησι τῇ γυναικί· Τί τοῦτο ἐποίησας; Διὰ φειδώ πάλιν ὡς ἀγνοήσας πυνθάνεται, μὴ λέγων γυμνῶς τὸ πλημμέλημα· ὅθεν θαῤῥήσασα, τῷ ὄρει προσάπτει τὸ πᾶν· ἐπειδὴ ἅπαν ἐκεῖνος γεγέννηκε τὸ κακόν· καὶ δείκνυσιν ὁ Θεὸς ὡς οὐ δι' άγνοιαν τὰς ἐρωτήσεις πεποίηται, ἀλλ' ὅπως ἐλέγξας εἰς τὴν αἴσθησιν αὐτοὺς ἀγάγῃ τοῦ πλημ μελήματος· οὐκ ἀτιμάζει γὰρ τὴν μετ᾿ ἀληθείας ἀπολογίαν· καταλείπει δὲ αὐτὴν ἀνεξέταστον, ὁμοῦ Αι καὶ ὡς ἀσθενεστέρου σκεύους φεισάμενος· καίτοι λέγειν ἔχων, Καὶ ἐπιστεύθη ὁ ὄφις ὑπὲρ ἐμέ; Τοιγαρο οὖν ἐπηγγείλατο ἰσοθεῖαν καὶ προϋξένησε θάνατον ἔθος δὲ τοῖς ἀπατωμένοις μετὰ τὴν ἔκβασιν ἐπαισθάνεσθαι τοῦ κακοῦ· κατὰ γὰρ τὴν ἀρχὴν, τῆς ἡδονῆς ἐπικρυπτούσης τὴν αἴσθησιν, οὐ γίνεται ἐπίγνωσις, ἁμαρτανόντων ἡμῶν ὁ λογισμὸς ἀνατρεπτικὸς τῆς ἁμαρτίας γίνεται, Θεὸν ἐν τῇ διανοίᾳ παρεῖναι καὶ λαλεῖν· καὶ ταύτην οὖν ἀφείς, ἐπὶ τὸν ὄφιν χωρεῖ θαυσμαστὸν τὸ κριτήριον, τοὺς ἀπατηθέντας ἐρωτᾷ, τὴν ἀπατεῶνα οὐκ ἐρωτᾷ· οὐδὲ λέγει, Τί ἐποίησας; πρὸς τὴν ἀπολογίαν καλῶν· ἀλλ᾽ ἅτε κακὸν καὶ ἀρχέκακον καὶ παντελῶς ἀδιόρθωτον της τιμωρίας Εξίον εἶναι νομίσας αὐτὸν, φησὶν, «Ἐπειδὴ τοῦτο ἐποίησας· ο κατὰ ταύτην τὴν εἰκόνα ὁ Δαβὶδ λέγει Οὐκ ἀναστήσονται οἱ ἀσεβεῖς ἐν κρίσει·. οὐχ ὅτι οὐκ ἐγείρονται, ἀλλ' ὅτι οὐκ ἐξετάζονται. Ἡ δὲ πρὸς τὸν ὅριν ἀπειλή, ἐκούφισε τὰς τῶν ἠπατημένων πληγάς· τί οὖν δὴ καί φησιν; Ἐπειδὴ τοῦτο ἐποίησας, ἐπικατάρατος σὺ ἀπὸ πάντων τῶν θηρίων τῆς γῆς· ἐπὶ τῷ στήθει καὶ τῇ κοιλίᾳ πορεύσῃ, ἐπειδὴ καρδίαν Απάτητας και τὴν κοιλίαν ἔπεισας άψασθαι βρωμάτων. Ει Καὶ τὴν γῆν φαγῇ πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς σου έχθραν θήσω ἀνὰ μέσον σοῦ καὶ τῆς γυναῖκες. Ἐπεὶ ὡς φίλος ἠπάτησας, ὡς ἐχθρὸς ἐκβαλῇ καὶ νόμος ὁ λόγος ἐγένετο· τοῦ δὲ διαβόλου πλανή σαντος, πῶς ὁ ὄφις τὴν κατάραν ἐδέξατο; Τὸν μὲν οὖν ἀόρατον δαίμονα ἀοράτῳ μαστίζει πληγῇ· τὸ δὲ ὁρώμενον ὄργανον ὁρωμένῃ ὑποβάλλει τιμωρίᾳ· ὡς γὰρ ἀόρατος ὢν ὁ Θεὸς ἔδωκεν ὁρώμενον ὑπόμνημα τὸ δένδρον, οὕτως ἀοράτου δαίμονος ὄργανον ὑποβάλ δει τὸν ὄφιν κατάρῃ· ἵνα κἂν τὸν διάβολον μή βλέπῃ τί πέπονθε, τὸν ὄφιν τόν ποτε διανεστηκότα βλέπων ευρόμενον, ἀναλόγως ἐκ τῆς τοῦ ὀργάνου τιμωρίας
col. 203–204page 92 of 244
PG 87:203λίῳ γέγονε περὶ τοὺς χοίρους τοὺς ῥιφέντας εἰς θά λασσαν, οὓς ὑπῆλθον οἱ δαίμονες ἱκετεύσαντες τοῦτο ποιῆσαι, καὶ μὴ πεμφθῆναι εἰς ἄβυσσον· ἐπέτρεψεν γὰρ ὁ Χριστὸς ὡς ἂν ἀοράτους ἐν ὁρωμένοις κατά ποντίσεις σώμασιν, αἰσθητὴν ἡμῖν τὴν ἐκείνων τιμω ρίαν ποιῶν· ἡδύνατο μὲν οὖν ὁ Θεὸς βουληθεὶς ἀναγκάσαι τὸν διάβολον διὰ τοῦ δφεως περ ὀργάνω ἐχρήσατο πεσεῖν τὴν βαρύτητα· οἷόν τι γέγονεν ἐν Εὐαγγελίοις ἐπὶ τοῦ ὑπὸ πολλῶν ὄχλουμένου πνευμάτ των, ἐν ὄρεσι καὶ μνημείοις ἀνάγκῃ τῶν δαιμόνων οἰκοῦντος, καὶ τῷ Ἰησοῦ πόρρωθεν, ώς φησιν ὁ Μάρκος, εἰπόντος μετὰ τὸ προσκυνῆσαι· «Τί ἐμοὶ καὶ σοὶ, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ; ὁρκίζω σε ἵνα μή με βασα νίσῃς.» Εδόκει μὲν γὰρ ὁ ἄνθρωπος κατὰ τὸ φαι νόμενον ταῦτα ποιεῖν, ἐποίουν δὲ οἱ δαίμονες ὑπ' ἀνάγκης ὠθούμενοι, τὸν ἄνθρωπον οὐκέτι πρὸς τὸ δοκοῦν αὐτοῖς ἄγοντες, πρὸς δὲ τὸ φίλον Θεῷ· καὶ δι' ἐκείνου δεικνύντες ὅσος αὐτοὺς ἐπὶ τῇ τοῦ Χρι στοῦ παρουσίᾳ κατείληφε φόβος, καὶ τὰς ἀοράτους αὐτοῖς ἐπαγομένας βασάνους ἐδήλουν. τὴν τοῦ χρησαμένου νοήσειεν· ὅμοιον ἐν τῷ Εὐαγγε Καὶ νῦν οὖν τοῦτο ποιῆσαι δυνάμενος, ἐπειδήπερ οἱ περὶ τὸν Ἀδὰμ ηγνόουν τὸν ἀπατήσαντα, καὶ ἀλυσιτελὲς ἦν αὐτοῖς πρὸς τὸ παρὸν, ἀλλ' ὅτι μαν θάνειν ἀόρατον, ὡς ἂν αὐτῷ μόνῳ συνεθισθέντες μόνον εἰδεῖεν Θεόν τε καὶ Κύριον τοῦ παντὸς, παρ ἧκεν εἰκότως· δοκῶν δὲ τὸν ὄφιν τιμωρεῖσθαι, ὑπαινίττεται οι περιστήσεται κατὰ τὸν διάβολον διόπερ καὶ τὴν ἐπιτιμίαν ὑπερβάλλουσαν δέχεται, ὡς αἴτιος κακοῦ ὑπὲρ πάντας τοὺς ἀπ᾿ αὐτοῦ τὸ ὄρεις εἶναι ἐσχηκότας καὶ κτήνη τῷ τρόπῳ καὶ θηρία τῆς γῆς· καθ᾽ ὧν τὴν ἐξουσίαν δίδωσιν ὁ Σωτὴρ τοῖς μαθηταῖς πατεῖν ἐπάνω ἔφεων καὶ σκορπίων· ταῦτα δὲ πάντα κακίας ἔχοντα ἀγριότητα ὑπερβάλλων δ διάβολος, ὑπὲρ πάντα καταδικάζεται· ἐπεὶ γὰρ δου κῶν νόησιν ἐπηρμένην ἔχειν καὶ τροφὰς ἐπιμορφαζόμενος ἔχειν μεγάλας ἠπάτα, τὴν πτῶσιν αὐτοῦ δη λῶν ὁ λόγος φησὶν ὡς γηΐνη αὐτῷ ἔσται τροφή, οὐδὲν ἔχοντι θεῖον καὶ ἀνηγμένον, ἀλλ' ἐλυσπωμένῳ περὶ τὰ γήϊνα, τοῦ ἡγεμονικοῦ αὐτοῦ ἐκπεσόντος· τοῦτο γὰρ ἡ κοιλία δηλοῖ· ὡς ἐκ τοῦ ἐναντίου Δαβίδ φησι Καὶ τὸν νόμον σου ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας μου ὅθεν οἱ ἐν μετανοίᾳ φασίν· Ἐκολλήθη εἰς γῆν ἡ γαστὴρ ἡμῶν, ο δηλαδὴ πεπτωκότων ἐξ οὐρανίου νοήσεως· τὸ δὲ, «Πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς σου, ἐπειδὴ ἕκαστος πρὸς τὸν ἴδιον τρόπον ἀποστὰς τῆς δεούσης ζωῆς, ἑαυτῷ ζωὴν περιποιείται. Ει Τινὲς δὲ πρὸς τὸν αἰσθητὸν ὄφιν εἰρῆσθαι νο ίσαντες, ᾠήθησαν ὄρθιόν ποτε τὸν ὄφιν εἶναι· οἱ
col. 205–206page 93 of 244
PG 87:205λογισάμενοι ὅτι οὐκ ἂν ἐξ ἁπάντων τῶν ἑρπετῶν ὁ Θεὸς ἐκεῖνον μόνον ὄρθιον ἐποίησεν· ἀλλ' ἐπειδὴ ὁ διάβολος ἀντιπρόσωπον αὐτὸν ἔρθωσε τῇ γυναικὶ, διὰ τοῦτο εἴρηται τὸ, «Ἐπὶ τῷ στήθει·» χωρὶς τῆς πρὸς τὸν διάβολον ἁρμοττούσης εννοίας, δηλοῦν αὐτῷ περὶ τοῦ ὀργάνου, ὡς οὐκέτι χρήσῃ αὐτῷ πρὸς ἀπά τὴν ἀνθρώπων· καὶ γῆν αὐτοῦ φησι τὴν τροφὴν, τὸ τῶν ἑρπετῶν ἴδιον· τὸ δὲ, • Εχθραν θήσω, ο δοκεῖ καὶ αὐτὸ δηλοῦν ὡς ἄσπονδος ἑρπετοὶς καὶ τοῖς ἀν θρώποις ὁ πόλεμος.... τὴν πρὸς τὸν διάβολον ἔχθραν ἡμῶν· τὸν μὲν γὰρ ὄφιν ὅταν.... φυλαττόμεθα μόνον, ἐν ἑτέρῳ καιρῷ τῆς ἔχθρας αὐτοῦ ποιούμενοι λόγον οὐδένα· τὸν δὲ διάβολον οὐκ ἔστιν ἐφ' ὅτῳ τῶν και κῶν οὐκ αἰτιώμεθα· ὡς καὶ τοὺς τῶν δαιμόνων θεραπευτὰς λέγειν πολλάκις, ὡς ὁ μὲν Θεὸς ἀγαθὸς ῶν, οὐ δεῖται τῆς παρ' ἡμῶν θεραπείας - θεραπεύο μεν δὲ τοὺς δαίμονας ὡς κακούς, ἵνα τῆς καθ' ἡμῶν ἀπόσχωνται βλάβης· ὡς ἀγαθὸς δὲ ὁ Θεὸς καὶ τὴν πρὸς ἀλλήλους ἔχθραν εἰργάσατο· ἁπλούστερος γὰρ συνὼν πονηρῷ, οὐ μετρίαν ἔχει τὴν βλάβην· δεῖ οὖν ἔχθραν γενέσθαι· ὡς τὸν ἁπλούστερον γενόμενον κατὰ τὸ σωτήριον παράγγελμα φρόνιμον, λέγειν περὶ τοῦ διαβόλου, ο Οὐ γὰρ αὐτοῦ τὰ νοήματα ἀγνοοῦμεν· ὁ ἐν οἷς γὰρ ἡ εἰρήνη βλαβερά, λυσιτελὴς ἐστιν ὁ πόλεμος· ἐπειδὴ νόμος οὗτος φιλίας, δι' ὁμοιότητος πεφυκέναι τοῖς συναπτομένοις ἐγγί νεσθαι· ὅθεν καλῶς ἔχει τὸ, ο Φθείρουσιν ήθη χρησ στὰ ὁμιλίαι κακαί· › ὥσπερ ἐν νοσηροῖς χωρίοις ὁ κατά μέρος αναπνεόμενος ἀήρ λανθάνουσαν νόσον τοῖς διαιτωμένοις ἐναποτίθεται. Ακολούθως δὲ ἐχθροποιεῖ καὶ τὸ σπέρμα τῷ σπέρ ματι· σπέρμα λέγων αὐτοῦ τοὺς κατ' αὐτὸν τυπω θέντας καὶ μορφωθέντας, ήγουν λογισμούς διαστρέφοντας ἀπὸ τῆς ἀληθείας καὶ μαθήματα ταύτης άλω λότρια· σπέρμα δὲ τῆς γυναικὸς τοὺς ἀπ' αὐτῆς ἐναρέτους· τῆς γὰρ Ἐκκλησίας τύπον ἐπέχει, ήγουν τῆς θείας παιδεύσεως τὰ νοήματα, πρὸς ἃ ἡ τοῦ ἀντικειμένου κακουργία τὰς ἐγχειρήσεις ποιεῖ· οὐ πάντως δὲ τὸ σπέρμα καὶ τέκνον διὰ τὰ ἀμβλυσκό μενα· οὐχ ὁ ὄφις πρὸς τὸ σπέρμα, ἀλλὰ πρὸς αὐτήν οὐδὲ τὸ σπέρμα τοῦ ὄφεως πρὸς αὐτὴν, ἀλλὰ τὸ σπέρμα αὐτῆς· τὰ γὰρ ἄκρως κακὰ πρὸς τὰ ὑπερ βάλλοντα ἀγαθὰ ἔχει τὴν μάχην, καὶ τὰ ἐλάττω πρὸς τὰ ἰσόῤῥοπα· ὁ γὰρ Θεὸς δίδωσι τὴν ἔκβασιν τοῦ δύνασθαι ὑπενεγκεῖν, μή συγχωρῶν ἄμετρον γενέσθαι τὸν πειρασμόν· ὡς ἀγαθὸς δὲ ὁ Θεὸς καὶ τὰς ἐπιβουλὰς τοῦ ἀντικειμένου καταμηνύει· τοῦ μὲν διαβόλου ἐπιτηροῦντος τὰς τοῦ ἀνθρώπου προ κοπὰς καὶ διαβάσεις εἰς ἀρετὴν, ἃς ἡ πτέρνα δηλοί τοῦ δὲ ἀνθρώπου τὸ τῆς κακίας κεφάλαιον, τὴν ἀσέ Γειαν· τούτου γὰρ ἀναιρουμένου, συναναιρεῖται τὸ πάν.
col. 207–208page 94 of 244
PG 87:207᾿Απὸ δὲ τοῦ γένους εἰς ἕτερον μετέστη γένος ὁ λόγο γος· ὡς γὰρ πρὸς τὴν γυναῖκα πάντα ἐκεῖνα ελέ γετο· νῦν δὲ, «Οὗτός σου, φησί, τηρήσει κεφαλήν. ο Ἔδει γὰρ περὶ μὲν τῆς ἀσθενεστέρας λέγεσθαι τὸ, Εχθραν θήσω· ν ὡς ἂν ἀπάτης χώρα μη γένηται περὶ δὲ τοῦ ἀνδρὸς ἄτε οὐκ ἀπατηθέντος, κατὰ τὴν τοῦ Παύλου φωνήν, λέγεσθαι, «Αὐτός σου τηρήσει κεφαλήν, ο ὡς ἰσχυρὸς καὶ ἐπιτηδειότερος πολεμεῖν καὶ φυλάττειν, ὡς ἂν αὐτῷ ἀπάτης ἀρχὴν μὴ προσ άγῃ, καθάπερ τῇ Εὐα, ᾗ συνηκολούθησε, φασὶ, διὰ τὸ αὐτῆς χρήσιμον· συνεκβέβληται γὰρ οὐ δι' ἑαυτόν καθὰ καὶ τοῖς ἐν Βαβυλῶν: αἰχμαλώτοις ἠκολούθησαν οἱ ἅγιοι τῶν αἰχμαλωτισθέντων ἰατροὶ γενησόμενοι ὁ δὲ διάβολος οὐκ ἐφικνεῖται τῆς κεφαλῆς τοῦ σοφοῦ, ἀλλ᾽ εἰ ἄρα τῆς πτέρνης, ἥτις εἴη ἂν τὰ ἔσχατα τῶν εἰς ἀρετὴν συντελούντων· πολλάκις γὰρ μὴ δυ νάμενός τι τῶν προηγουμένων πολεμεῖν, περὶ τὰς χρείας τὰς ἀνθρωπίνας ἐνεδρεύει, ἵνα δι' αὐτῶν ὑποσκελίσῃ καὶ ὁ Ψαλμῳδός φησιν·. Αὐτοὶ τὴν πτέρναν μου φυλάξουσιν.» Ἐπὶ δὲ τοῦ φαινομένου ἔφεως καὶ τῆς αἰσθητῆς πτέρνης, κατ' εξαίρετον ὁ λόγος γίνεται· ὅ τε γὰρ ἄνθρωπος πᾶν μὲν πλήττει τοῦ ὄφεως τὸ σῶμα ὡς ἂν τύχῃ, μάλιστα δὲ τὴν κε φαλὴν δι' ἧς νεκροῦται παντελῶς· ὅ τε ὄφις πᾶν μὲν δάκνει τὸ σῶμα, ἅτε δὲ κάτω κείμενος ἐφικνεῖται μᾶλλον τῆς πτέρνης - κεφαλῆς γὰρ ἐστῶτος ἀδύ νατος, ἐκείνου ἄνωθεν καὶ κεφαλὴν δυναμένου λα βεῖν· αἰνίττεται δὲ ὅσον ἡμῶν ὑποδεέστερον ὁ Θεὸς τέθεικε τὸν διάβολον, ὃν ἡμεῖς εἰς τὰ καίρια πλήτ τομεν, εἰ τοῦ κρείττονος γενοίμεθα· καὶ εἰ κατὰ τὴν ὁδὸν τοῦ βίου καὶ τὴν πρᾶξιν μὴ ῥαθυμήσαντες ἣν πτέρναν καλεῖ, πάροδον αὐτῷ παρέχομεν καθ᾿ ἡμῶν. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ, ο Ινα τί φοβοῦμαι ἐν ἡμέρᾳ πονηρᾷ; ἡ ἀνομία τῆς πτέρνης μου κυκλώσει με.» Τοῦτο γάρ μοι, φησὶ, πονηρὸν, ἐὰν περὶ τὴν τῆς ἀνο μίας πρᾶξιν ἀσχοληθῶ· ὅθεν φησὶν ὁ Κύριος Ἰδοὺ δέδωκα ὑμῖν πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορ πίων»· δεικνὺς ὅτι καὶ τὴν τῆς πτέρνης ἀφείλετο βλάβην, τὸν θάνατον καὶ τὴν ἁμαρτίαν παντελῶς ἀνελών. Καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς τῇ γυναικὶ· Πληθύνων πλη θυνῶ τὰς λύπας σου καὶ τὸν στεναγμόν σου. Πάλιν ἐν ἀπειλῆς σχήματι τὰ προδόξαντα γίνεται τῷ Θεῷ· ἵνα μισήσωμεν τὴν ἁμαρτίαν, ἐξ αὐτῆς ἥκειν ταῦτα νομίσαντες, καὶ θαυμάσωμεν τὴν μέλ λουσαν εἰς ἡμᾶς τῆς ἀφθαρσίας γίνεσθαι δωρεάν προσάγει δὲ τῷ τραύματι λύπας εἰς λύσιν τοῦ πταίσματος, ὥσπερ ἰατρὸς τομὴν ἢ φάρμακον και στικόν· ἡ γὰρ κατὰ Θεὸν λύπη μετάνοιαν εἰς σωτης ρίαν ἀμεταμέλητον κατεργάζεται· καὶ Ἡσαΐας Οταν στραφείς στενάξεις, τότε σωθήσῃ. Ο καταρᾶται δὲ, ἵνα μὴ τέκῃ· ἐπειδὴ φθάσας εὐλόγησεν, «Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε. ο Αμεταμέλητα
col. 209–210page 95 of 244
PG 87:209δὲ τοῦ Θεοῦ τὰ χαρίσματα. ι Καὶ πρὸς τὸν ἄνδρα σου ἡ ἀποστροφή σου, ο φησίν· ὑπομένουσα γὰρ τὰς ἐπὶ ταῖς ὠδῖσιν ἀνάγκας, οὐκ ἀπαγορεύει τοῦ συνοίκου τὴν συζυγίαν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐμπιπτόντων ἀεὶ δυσχερῶν ἐν αὐτῷ τίθεται τὴν ἐλπίδα τῆς λύσ σεως. ι Καὶ αὐτός σου κυριεύσει, ο φησίν· ἡ γὰρ ἐξ ἀρχῆς πλάσις τὴν ἰσοτιμίαν ἐδέξατο • • Ποιήσω μεν τὸν ἄνθρωπον·» καὶ πάλιν, «Ποιήσωμεν αὐτῷ βοηθόν·, ἀλλ' οὐ προστακτικῶς, Γενηθήτω γυνή ἡ δὲ ἀπάτη τῆς Εὔας παρέλυσε τὴν τιμὴν, καὶ δούλην ταύτην ειργάσατο· ὁ γὰρ Ἀδὰμ οὐκ ἠπατήθη κατά τὸν θεῖον Απόστολον, ἀλλ' ἡ γυνή κακῶς ἄρξασα τοῦ ἀνδρὸ;, αἰτία γέγονεν αὐτῷ τῆς παραβάσεως ὡς οὖν οὐκ ἄρξασα καλῶς, εἰς τὸ δουλεύειν αὐτὴ περιτρέπεται. Ὅτι γὰρ ἡ ἁμαρτία την δουλείαν ἐργάζεται, δη λοῖ καὶ τὰ θηρία πρότερον γὰρ ἁπάντων ἦρχεν ὁ ἄνθρωπος ὡς γὰρ πρὸς δεσπότην ἄγεται, καὶ οὐκ ἔδεισεν Αδάμ ταῦτα θεώμενος· ἀλλ' οὐδὲ τὸν ὄφιν ἡ τούτου γυνή, ἀλλ' ὡς συνήθει τινὶ διαλέγεται μετὰ δὲ τὴν ἁμαρτίαν εξέπεσεν ὁ ἄνθρωπος τῆς 72 τούτων ἀρχῆς· κἀκ, τουναντίου αὐτὸς ταῦτα τρέμει καὶ δέδοικε, τοῦ Θεοῦ διὰ φιλανθρωπίαν καταλιπών τος αὐτῷ τὰ πρὸς ἀναγκαίαν ὑπηρεσίαν τῶν τοῦ βίου χρειῶν ὑποτεταγμένα, ἵνα συνεπικουφίζῃ τὸν ἐκ τῆς κολάσεως ἱδρῶτα· διὰ δὲ τῶν ἄλλων παιδεύοντος, όπως μαθὼν οἷος ἀνθ᾽ οἷου γεγένηται, ἐπαναδράμῃ διὰ μετανοίας πρὸς τὴν ἰδίαν ἀρχὴν, τὸ κατ' εἰκόνα λαβὼν καὶ ὁμοίωσιν· ὅπερ ὁρῶντα τὴν ἀρ χὴν τὰ θηρία, ὡς δεσπότου ὑπετάττοντο τιθέντος αυ-, τοῖς τὰ ὀνόματα· ἐπεὶ καὶ τῶν οἰκετῶν οἱ μὲν εὐδο. Ο κιμοῦντες φοβεροὶ τοῖς συνδούλοις εἰσὶν, οἱ δὲ προς κεκρουκότες καὶ τὸν τυχόντα τῶν ὁμοδούλων δεδοίκασι καὶ νῦν ὁ ἄνθρωπος ἐὰν ἐπανέλθῃ πρὸς τὸ πρῶτον ἀξίωμα, οὐ μόνον θηρίων, ἀλλὰ καὶ δαιμόνων, οὐχ ἁπλῶς ἄρχει, ἀλλὰ ταῦτα πατεῖ· ὅπερ ἐπι τεταμένης ἐστὶν τῆς ἀρχῆς· «Εδωκα γὰρ ὑμῖν, φησί, πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ.» Καὶ ὁ ᾿Απόστολος· ο Υπου τάξη, φησί, τὸν Σατανᾶν ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν· οὐκέτι γὰρ κεφαλὴ καὶ πτέρνα, ἀλλ' ὁλόκληρος ἡ νίκη· τοι γαροῦν καὶ μετὰ ταῦτα ἐν τῷ Δανιὴλ τὰ θηρία τὸν βα σιλικόν χαρακτῆρα θεώμενα, κατὰ τὸν λάκκον ὑπέκυπτον· καὶ τὸ ἑρπετὸν τῆς χειρὸς Παύλου ἐξέπιπτε,δα- ‹ κεῖν οὐχ εὑρὸν τὸν ἁμαρτίαν οὐκ ἔχοντα, τὴν αἰτίαν τῆς βλάβης, δι' ἦν καὶ νῦν ἐκπίπτει τῆς ἀρχῆς ἡ γυνή.»: • Ει Τοῦτο γὰρ ὁ Παῦλος εἰδὼς, ἀπαγορεύει γυναικὶ μὴ διδάσκειν· οὐδὲ γὰρ καλῶς ἐδίδαξε πρότερον ΧVΙ, 20.
col. 211–212page 96 of 244
PG 87:211οὐδὲ αὐθεντεῖν τοῦ ἀνδρὸς, ἐπειδήπερ ἦρξε κακῶς παραχωρεῖν δέ φησι τῷ ἀνδρί· καὶ τὴν αἰτίαν ἐπο ήνεγκεν. Ὁ Ἀδὰμ οὐκ ἠπατήθη, ἡ γυνὴ ἀπατηθεῖσα ἐν παραβάσει γέγονεν. Ενθα δὲ συνέβη τὸν μὲν ἄνδρα ἀπατᾶσθαι, τὴν δὲ γυναῖκα μένειν ἀν εξαπάτητον· καὶ τὰ τῆς ἀρχῆς εὐθὺς περιτρέπεται, καὶ δίδωσιν αὐτῇ τὸ διδάσκειν, λέγων· Τί γάρ οἶδας, γύναι, εἰ τὸν ἄνδρα σώσεις; πᾶς δὲ πρὸς σωτηρίαν ἡγούμενος, ἄρχων τοῦ σωζομένου καθ «έστηκεν· οὕτω πανταχοῦ ἡ μὲν ἀρετὴ ἀρχικόν, ἡ δὲ ἁμαρτία δουλοπρεπές, δι' ήν γυνή κατακρίνεται λύπῃ καὶ στεναγμῷ καὶ δουλείᾳ, μέχρι τὴν ἀρὰν διὰ τὴν φιλανθρωπίαν ἔλυσεν ὁ Χριστὸς, τεχθεὶς διὰ γυναικός· καὶ ἐπειδὴ ὑπαιτία οὖσα ἡδύνατο τεκεῖν τὸν ἀνεύθυνον, προδραμὼν ἄγγελος τῇ χαρᾷ τὴν λύπην διέλυσε, προοίμιον τοῦ λόγου τὸ Χαίρειν εἰ πών· καὶ τὴν αἰτίαν ἐπήνεγκεν. Ὁ Κύριος μετὰ σοῦ· ἡ εἰκὼν γὰρ αὕτη τῆς Εὔας ἐτύγχανε παρ θένος γὰρ ἑκατέρα· καὶ Εὔα γὰρ παρθένος οὖσα ἥμαρτεν· ἀλλ᾽ ἡ μὲν ἔσχε τὴν λύπην ἐξ όφεως, και ταῖς ἐφεξῆς ἁπάσαις καὶ αὐταῖς ἡμαρτηκυίαις τῆς λύπης μετέδωκεν· ἡ δὲ τὴν χαρὰν ἐκ Θεοῦ· καὶ τὴν » ἀρὰν τοῦ γένους διέλυσε, καὶ τόκος ἀπαθὴς τὸν ἐν στεναγμῷ καὶ λύπαις κατέπαυσεν· ὅθεν τὴν μὲν πάντες αἰτιῶνται, τὴν δὲ μακαρίζουσιν ἅπαντες ο καὶ ὡς πρόσωπον ἔχουσα τῆς Εὔας φησίν· Ἰδοὺ γὰρ ἀπὸ τοῦ νῦν μακαριοῦσί με πᾶσαι αἱ γενεαί ν τὸν ἀπὸ τοῦ νῦν ο πρὸς ἀντιδιαστολὴν προσθεῖσα τοῦ φθάσαντος χρόνου, καθ᾽ ἂν τῆς λύπης καὶ τοῦ στε cναγμοῦ τὴν αἰτίαν ἐφέρετο· καὶ τὴν ἀρχὴν εὐθὺς ἔσχεν ὁ λόγος· ὡς γὰρ Ἰησοῦς εἰστήκει διδάσκων, φησί τις γυνὴ πρὸς αὐτὸν, ο Μακαρία ή κοιλία ή βαστάσασά σε, καὶ οἱ μαστοὶ οὓς ἐθήλασας. η Τὸ δὲ, Πρὸς τὸν ἄνδρα σου ἡ ἀποστροφή σου,» και τὸ, «Αὐτός σου κυριεύσει,» Παῦλος αὐτάρκως ἐδήλωσεν, εἰπών· Οἱ ἄνδρες, ἀγαπᾶτε τὰς γυναῖκας ὑμῶν· › ὡς ἂν αὐταῖς τῶν δυσχερῶν ἀπαλλαγὴν μηχα νῶνται· καὶ ἐπάγει τὴν ὑπερβολὴν καὶ τὸ τῆς ἀγά πης ἀπαθές, ο Καθὼς καὶ ὁ Χριστὸς ἠγάπησε τὴν Ἐκ κλησίαν.» Εἶτά φησιν· Αἱ γυναῖκες ἵνα φοβῶνται τοὺς ἄνδρας, ὡς κυρίων τῶν ἀνδρῶν δούλας αὐτὰς ἐργαζόμενος· καὶ πάλιν, «Γυνὴ ἐν ἡσυχίᾳ μανθανέτω ἐν πάσῃ τῇ ὑποταγῇ.» Καὶ ἵνα μὴ ἀκούσασα τὸ, «Αὐτός σου κυριεύσει, ο φορτικὴν εἶναι νομίση τὴν δεσποτείαν, πρότερον τὸ τῆς κηδεμονίας έθηκεν ὄνομα, «Πρὸς τὸν ἄνδρα σου ἡ ἀποστροφή σου,» τουτέστι καταφυγὴ καὶ λιμήν καὶ ἀσφάλεια· καὶ ἀγαπητῷ φόβῳ συνέζευκται, καὶ φυσικαῖς ὁ Θεὸς αὐτοὺς ἀνάγκαις τῆς ἐπιθυμίας κατέδησε δέδωκε δὲ, φησὶν, ἡμῖν, ὁ μακάριος Παῦλος, ἐπὶ τὴν ἀναγωγὴν ἀφορμάς, εἰπών· Τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν Ἐκκλησίαν.»
col. 213–214page 97 of 244
PG 87:213Η Εκκλησία τοίνυν τέκνα ἐν λύπαις τίκτει· πόνος γὰρ τῆς ἀρετῆς προηγείται, καὶ λύπη μετάνοιαν εἰς σωτηρίαν ἀμεταμέλητον κατεργαζομένη· τίκτει δὲ αὐτὰ διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας· ἔπεται γὰρ τῇ: « μὲν ἀρετῇ πόνος, τῇ δὲ ἡδονῇ ῥᾳ γινόμενος ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸν ἄνδρα Χριστὸν τὴν ἀποστροφὴν ἔχει παρ' αὐτοῦ κυριευομένη ὡς ἂν κατὰ τὰς ὑπο θήκας αὐτοῦ τὰ παρ' αὐτῆς τικτόμενα τῆς ἀρετῆς γεννήματα ἀπ' αὐτοῦ ἔχῃ τὴν τελεσιουργίαν. Ότι ήκουσας τῆς φωνῆς τῆς γυναικός σου, καὶ ἔφαγες ἀπὸ τοῦ ξύλου οὗ ἐνετειλάμην σοι μὴ φαγεῖν, ἐπικατάρατος ἡ γῆ ἐν πᾶσι τοῖς έργοις σου. Πάλιν ὁ ηὐλογημένος οὐ λαμβάνει τὴν κατάραν, ἀλλ' ἡ γῆ, δι' ἧς ἐπαιδεύετο· καὶ οὐκ εἶ τιν ἁπλῶς, Επικατάρατος ἡ γῆ, ἐπεὶ ἔμενε κατηραμένη καὶ καρπὸν οὐκ ἔφερεν· ὥσπερ εἶπε τῇ συχῇ, «Μηκέτι καρπὸς ἐκ σοῦ ἐξέλθοι,» καὶ ἐξηράνθη· ἀλλὰ προσέθηκεν· ο Ἐν τοῖς ἔργοις σου, ο ἵνα δείξῃ τὰς ἐπισυμβαινούσας τοῖς γεωργοῦσιν ἀποτυχίας, καὶ ότι μετὰ μυρίους ἱδρῶτας οὐδὲν ἔσθ' ὅτε κομίζονται καὶ τὸ θαυμαστόν ποιήσας γὰρ ὁ Θεὸς τοὺς καρ τοὺς, οὐκ εὐλόγησεν αὐτούς, ὥσπερ τινὰ τῶν ζώων, καὶ αὐτὸν δὲ τὸν ἄνθρωπον· τὴν γὰρ μέλλουσαν ἁμαρτίαν εἰδὼς, τὴν δι' αὐτῶν ἐφύλαξε τιμωρίαν ἀφορούντων μὲν ἁμαρτάνουσιν, εὐθηνούντων δὲ λύουσι τῇ μετανοίᾳ τὰ πλημμελήματα· εἰ δὲ εὐλό γησεν ἅπαξ αὐτοὺς, ἀμεταμέλητον ήμελλεν εἶναι τὸ χάρισμα. Ει Ακάνθας καὶ τριβόλους ἀνατελεί σοι. Κατ εφρόνησας, φησί, τῶν μεγάλων, τύπτου ὑπὸ σμικρῶν καὶ ἡ παιδεία γὰρ σύμμετρος οὐκ ἀναιροῦσα παντε ἱῶς, ἀλλ' ἀνιῶσα βραχύ· τινὲς δὲ τοῦτο σημαίνειν φασὶν ἁπλῶς τὸ μὴ γίνεσθαι καμόντι πολλάκις καρ τούς. Ἐν λύπαις, φησί, φαγῇ αὐτήν· ἐν λύπαις ἐκείνη τίκτει· ἐν λύπαις σὺ φάγε· ὅθεν οὐκ ἔστιν Ευπον εὑρεῖν οὐδένα, κἂν τύχῃ πλουσιώτατος ὧν ἡ δὲ λύπη λογικοῦ ἐστι παντὸς, οὐδενὸς τῶν ἀλόγων ἑπταμένη· διόπερ ὁ ὄφις οὐκ ἐπιτιμᾶται τῇ λύπῃ. Ζήσεις τοίνυν ὀδυνηρῶς, καὶ λύσις ἔσται σοι τῶν κακῶν μόνος ὁ θάνατος. Καὶ ἀποστρέφεις εἰς τὴν γεν ἐξ ἧς ἐλήφθης· ἵνα σπείρῃ αὐτῷ τὴν ἐλπίδα τῆς ἀνα στάσεως· ὁ γὰρ λαβών σε τότε, δύναται πάλιν λαβεῖν ὅθεν εἶπε· «Καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ, ἀλλ' οὐκ ἀφανισθή ση· τὸ γὰρ, Ἀπελεύσῃ,» τὸ ἐπανελεύσῃ ἡρμήνευσε. Καὶ φαγῇ τὸν χόρτον τοῦ ἀγροῦ, μόνοις τρεφόμενος σπέρμασι· περὶ ξύλον γὰρ ἁμαρτών, τῆς αὐτ τιμάτου τῶν ξύλων ἐν παραδείσῳ διαμαρτάνεις τροφῆς· τοιαύτη γὰρ ἄχρι τοῦ κατακλυσμοῦ τῶν
col. 215–216page 98 of 244
PG 87:215βοτάνην εἶπε, Χόρτον, ἀντιδιαστέλλων τοῖς ξύ λοις τὰ σπέρματα· ἐπιστατέον δὲ ὅτι πρὸς τὸν ᾿Αδὰμ μέμνηται τῆς ἐντολῆς, ᾧπερ αὐτὴν διαλεγόμενος δέδωκε, μάλιστα φροντίσαι ταύτης ὀφείλοντι τῆς φυλακῆς, εἰ καὶ ἐκοινώνει τῆς ἀκροάσεως ἡ γυνή καὶ αὐτὴν γὰρ ἔδει φυλάττειν, καὶ τὴν τιμωρίαν διὰ ταύτην ἐδέξατο· ἀλληγορίας δὲ νόμῳ, «Ακάνθας, φησὶ, καὶ τριβόλους ἀνατελεῖ σοι·· τί γὰρ ἐκ τῆς τοῦ σώματος ἀκολουθίας οὐκ ἐπώδυνόν ἐστιν, ἡδονῶν τε καὶ μεριμνῶν ἐξ αὐτοῦ φυομένων; ταύτας γὰρ εἶναι τὰς ἀκάνθας ὁ Σωτὴρ ἐμήνυσεν· αἵτινες συμπνία γουσι τὸν ὑπὸ Ἰησοῦ βαλλόμενον σπόρον, ἐὰν ὁ δεξά μενος μὴ εἰς βάθος τοῦτον ὑποδέξηται· ἀλλὰ καὶ τὸ λεγόμενον, «Ως γῆ πιοῦσα τὸν ἐπ' αὐτῆς ἐρχόμενον πολλάκις ὑετὸν, καὶ τίκτουσα βοτάνην εὔθετον ἐκεί νοις, δι' οὓς και γεωργεῖται, μεταλαμβάνει εὐλογίας ἀπὸ τοῦ Θεοῦ· ἐκφέρουσα δὲ ἀκάνθας καὶ τριβόλους, ἀδόκιμος καὶ κατάρας ἐγγύς· ἧς τὸ τέλος εἰς καῦ σιν. Ἐὰν οὖν τις διὰ μελέτης ταύτας ἀναβλαστῆσαι μὴ συγχωρήσῃ, σχήσει χόρτον ὅ ἐστι τρόφιμέν τι· πρῶτον γὰρ χόρτος ἐστὶ τὸ φυόμενον, ὡς καὶ ὁ Σωτήρ φησιν, εἶτα στάχυς· ἀγαθοῦ δὲ εἰσαγωγικὸν, χόρτον τέως φαγεῖν, τὰ πρῶτα τῆς ἀρετῆς· εἶτα στάχυν τὴν τελειότητα· ἐπὶ μόχθον οὖν ἡ ἀρετή ὅπου καὶ ἡ καρδία τῶν ἀνθρώπων ἐπιμελῶς ἐπὶ τὸ κακὸν ἔγκειται. Διό φησι, ο Πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωής σου,» - «Ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσώπου σου φαγη τὸν ἄρτον σου.» Οἰκείως δὲ τούτοις καὶ τὸ, «Ἕως ἀπο στρέψῃς εἰς τὴν γῆν ἐξ ἧς ἐλήφθης·, ἀναστὰς γὰρ ἐκ νεκρῶν, οὐράνιον ἕξεις πολιτείαν ἐν γῇ τῶν πρα έων γενόμενος. ἀνθρώπων ἡ δίαιτα· αὕτως ἐπὶ τῆς δημιουργίας Παρατηρητέον δὲ ὡς τῷ μὲν ὄφει εἴρηται· «Επι κατάρατος σὺ ἀπὸ τῶν κτηνῶν πάντων· › τῷ δὲ Αδάμ, • Επικατάρατος σὺ ἀπὸ τῆς γῆς·, ἀλλ᾽ ἐπὶ τούτοις ζητητέον, εἰ ἄφθαρτος ἦν 'Αδάμ, πως ὑπεδέξατο τοῦτον φθορά; εἰ δὲ φθαρτός, τί πλέον ἀπὸ τῆς ἀποφάσεως λεγούσης, ᾗ δ᾿ ἂν ἡμέρᾳ φά γητε ἀπ' αὐτοῦ, θανάτῳ ἀποθανεῖσθε· ν ἄφθαρτος οὖν μὲν ὁ γηγενής οὐκ ἐπλάσθη· οὐ γὰρ ἄφθαρτον τὸ ἀφ' οὗ πέπλασται· μετὰ δὲ τὴν πλάσιν ἐνεφύσησεν ὁ Θεὸς εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν.» Έχει τοίνυν ἄφθαρτον μὲν τὴν ψυχὴν, φθειρόμενον δὲ τὸ σῶμα· ἀλλὰ καὶ αὐτὴν τοῦ σώματος τὴν πλάσιν ἔσχε δυναμένην ἀθανατίζεσθαι δι' αὐτεξουσιότητα τῶν καλῶν ἐπισκευαστῇ τροφῇ· μεσότητα γὰρ εἶχεν ἡ πλάσις θνητότητος δυναμένης ἀθανατίζεσθαι· ὡς καὶ νῦν ἐφ' ἡμῶν μεσότης τοῦ σπειρομένου μὲν ἐν φθορᾷ, ἐγειρομένου δὲ ἐν ἀφθαρσίᾳ· οὐχ ἡ ἀφθαρσίᾳ τοίνυν ὑπέπεσε τῇ φθορᾷ, ὡς ἐξεναντίας έλπε ζομεν τὴν σπειρομένην ἐν φθορᾷ ἐγείρεσθαι ἐν
col. 217–218page 99 of 244
PG 87:217ἐφθαρσίᾳ· ἀλλὰ τὸ δυνάμενον ἐπισκευασταῖς ἀθανατισθῆναι τροφαῖς εἰ τὴν ἐντολὴν ἐτήρησαν, τοῦτο μὴ τηςησάντων αὐτὴν τῶν τοιῶνδε τροφῶν καὶ τῆς ἐξ αὐτῶν ἀθανασίας ἐκπέπτωκεν· ἐπεὶ καὶ τῶν ἔξω τινὲς τὸν κόσμον φασὶ φθαρτὸν μὲν, οὐ μὴν φθαρησόμενον. Ἐξεκρούσθη οὖν, ἐκ τῆς ἀποφάσεως, του παρα δείσου, ὃς οὐ δέχεται τοὺς ἀποθνήσκοντας, ἀλλὰ τοὺς ζῶντας· εἰ γὰρ μὴ ἔφαγεν, ἡδύνατο μὴ ἀποθανεῖν φύσει μὲν οὐκ ἂν ἀθάνατος, ἐπισκευαστὴν δὲ ἀθα νασίαν δευτέρω λόγω καρπούμενος· οὐχ ἡ ἀπόφασις δὲ τὸ ἀποθανεῖν πεποίηκεν· οὐδὲ γὰρ ἀπόφασις τὸ προειπεῖν τὸ ἑπόμενον πρὸς τὴν αἵρεσιν ἢ τὴν ἀπὸ εκλογήν, ἀλλ' ἀσφαλούς προσοχῆς παραγγελία, προ αγόρευσις δὲ τοῦ ἀκολουθήσαντος τῷ παραβαίνοντι οὐδὲ γὰρ τῶν ἰατρῶν τὰ προφυλακτικά παραγγέλματα, ἀπόφασις τοῦ νοσεῖν ἢ τελευτᾷν, ἀλλὰ προ αγόρευσις· ὁ δὲ μὴ φυλάξας ἐκ ῥαθυμίας, τοῦ τελευτήν αἴτιος· οὐδὲ αἱ τῶν προφητῶν προββήσεις ποιητικαὶ τῆς αἰχμαλωσίας· οὐκοῦν οὐκ αἴτιος θα κάτου θεός, εἰσελθόντα δὲ φθόνῳ διαβόλου μετασκευάζει πρὸς ζωὴν αἰώνιον, ἀνάστασιν νεκρῶν ὑποσχόμενος καὶ δείξας, δευτέραν ταύτην διά δευτέρου ξύλου σταυροῦ καὶ θανάτου του δευτέρου Αδάμ μηχανώμενος· ἐπεὶ γὰρ διὰ ξύλου θάνατος, διὰ ξύλου καὶ ἡ Ξωή· τὸ γὰρ πολυποίκιλον τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας τοῖς δι' ἀληθῆ μετάνοιαν ἐπιστρέφουσιν ἐπήγγελται λέ «Σήμερον μετ᾿ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ.» Καὶ ῥύεται μὲν θανάτου, τίθησι δὲ ἐν τῷ παραδείσῳ ἐν ᾧ τὰ ξύλα οὐχ ὡμοιώθη τῷ κάλλος τίμιον ἐσχηκότι πρότερον καὶ πάντα χρηστὸν λίθον ἐνδεδυμένῳ, ἕως εὑρεθῇ ἀδικία ἐν αὐτῷ ἐπὶ γῆς λοιπὸν ῥιφέντι, τῶν ἁγίων αὐτοῦ βεβηλωθέντων. γων “Οτι αύτη μήτηρ πάντων τῶν ζώντων· ὁ μὲν γὰρ ἀνὴρ ἄμορφον καταβάλλει σπέρμα, ἡ δὲ διαπεπλασμένον εἰς ἀνθρώπου τύπον, καὶ ζῶντα προβάλο λει τα γεννώμενα· καὶ ὁ μὲν ἔχει τὴν τιμὴν ὡς δι εὺς τὴν ἀρχὴν, ἡ δὲ ὡς τὰ μετὰ ταῦτα παρέχουσα μετὰ πλείστης ὅσης ταλαιπωρίας· ὅθεν καὶ ὁ νόμος κοινὸς κεῖται· «Ο κακολογῶν πατέρα ή μητέρα, θανάτω τελευτάτω.» Οὐκ ἦν δὲ τοῦ ᾿Αδὰμ εἰδέναι ὡς ἐξ αὐτῶν πᾶν τὸ ἀνθρώπειον γένος ἔσται, μὴ τοῦ Θεοῦ τὴν πρόγνωσιν ἐνεργήσαντος, ἐξ ἧς καὶ τοὔνομα τέθεικεν· πάντων δὲ τῶν ζώντων, φησί, τῶν πεφυ τέτων μητέρα ταύτην ἔχειν· οὐ γὰρ δήπου καὶ τῶν ἀλόγων· εἰ δὲ καὶ τῆς Ἐκκλησίας τύπον ἔχει, μήτηρ εἰκότως ἐστὶ τῶν ζώντων, κατὰ Χριστὸν Ἰησοῦν λέ 19 ΧΧΙ, η
col. 219–220page 100 of 244
PG 87:219γοντα· Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή· ἐξ ἧς καὶ οἱ ἀπογεγραμ ΕΧ μένοι πρωτότοκοι μετέχουσι θείας ζωῆς, Χριστοῦ μὲν ὄντος πατρός, μητρὸς δὲ ταύτης. Καὶ ἐποίησεν Κύριος ὁ Θεὸς τῷ Ἀδὰμ χιτῶνας δερματίνους. Νεκρὰν σκέπην εποίει τῷ νεκρωθέντι διὰ τὴν ἁμαρτίαν· τινὲς δὲ, καθάπερ είρηται πρό τερον, τήν τῆς φύσεως ἔφασαν νέκρωσιν· τινὲς δὲ δηλοῦν ὅτι κατενεχθέντες εἰς θνητὴν φύσιν, τὰ τῆς θνητῆς ἐνενόουν φύσεως αἰσθόμενοι τῆς γυμνώσεως και, «Εποίησε, φασίν, αὐτοῖς χιτῶνας δερματίνους.» Οὐκ ἀπὸ ὑποκειμένου, ἀλλ' ὡς πάντα ἐκ μὴ ὄντων πῶς οὖν, εἴγε τῇ ἑβδόμῃ κατέπαυσεν ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ; "Οθεν οἱ ἀλληγορηταί φασιν, Αρα μὴ βόας ἢ πρόβατα ἔθυε, καὶ βυρσέως ἀπετέλεσε τέχνην; οἷς οἱ ἀντιλέγοντές φασιν· Εἰ τὸ ὅλον ζῶον προήγαγεν ἄνευ συμπλοκῆς, μέρος τοῦ ὄντος ποιεῖν οὐκ ἠδύνατο; ἀλλ' οὐδέ ποτε, φασί, ποιεῖ μέρος οὐ δὲν ἀτελές· πῶς ἐν Αἰγύπτῳ τὸ αἷμα πεποίηκε; δί δου καὶ σὺ τὰ τιθέντα ζῶα ἐξ ὧν τὸ μέρος ἐγένετο τινὲς δὲ πρὸς ἄμφω ἀπορήσαντες, τό τε ἐκ ζώων ἀν αιρέσεως αὐτοὺς γεγονέναι, ἐπέλιπεν γὰρ ἂν τὸ γέ νος τῶν σφαγέντων, ἄρτι μὲν τοῦ Θεοῦ ἄῤῥεν καὶ θῆλυ πεποιηκότος, οὔπω δὲ τεχθέντος οὐδενός· καὶ ὅτι οὐκ ἂν ζῶα σφαγήναι προσέταξε, μήπω τῆς κρεωφαγίας οὔσης· ἀποροῦντες καὶ πρὸς τὸ μὴ ἐξ υποκειμένου γεγονέναι. Επαύσατο γὰρ, φασὶν, Θεὸς τοῦ ἐκ μὴ ὄντων ποιεῖν ὡς παντὸς συμπληρωθέντος τοῦ κόσμου· ἡγνόησαν, φασὶν, οἱ περὶ τού των ζητοῦντες ὅτι δέρματα οὐ μόνον τὰ ἐκ τῶν ζώων λέγεται, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐκ τῶν δένδρων, ἃ καὶ φλοιούς ὀνομάζειν ἔθος· ἐκ τούτων οὖν ἐποίησαν τοὺς χιτῶνας, ἐμβαλόντος αὐτοῖς τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν ἀπορίαν λύοντος, ἐξ ἧς φύλλοις συκῆς ὡς ἔτυχε ῥαφεῖσι περιεζώσαντο, τῆς γυμνώσεως τῆς ἰδίας αἰσθόμενοι καὶ διὰ τοῦτο ἔργον αὐτὸ καλεῖ τοῦ Θεοῦ. Διὸ καὶ παρὰ τῷ Ἰώβ φησι· «Τίς ἔδωκε τῇ γυναικὶ ἐνδύματος σοφίαν;» Πρὸς ταῦτα δὲ λέγειν ἔστι, πρῶτον μὲν δυνατὸν καὶ ἐξ ὄντων αὐτὰ γεγονέναι· οἷον τῶν ἤδη γεγονό των στοιχείων, ὥσπερ καὶ τ᾿ ἄλλα πάντα μετὰ τὴν πρώτην ἡμέραν ἐγένετο· ὥσπερ οὖν ὕστερον ἐκ τοῦ Νειλῴου ὕδατος τὸ αἷμα πεποίηκεν, εἰς τοῦτο μετα βαλών· δεύτερον, εἰ τῇ ἕκτῃ ἡμέρᾳ γέγονεν ὁ Ἀδάμ, καὶ περὶ ἔκτην ώραν παρέπεσε, καὶ δείλης ἠλέγχθη πρὸ τοῦ Σαββάτου, τί ἐκώλυε καὶ τότε τοὺς δερματίνους αὐτῷ γενέσθαι χιτῶνας ἐκ μὴ ὄντων; ἐλέγετο
col. 221–222page 101 of 244
PG 87:221γὰρ ἐπανάληψιν εἶναι τὰ εἰρημένα· ἐν δὲ ταύταις ἔθος εἶναι τῇ Γραφή προστιθέναι τὰ λείποντα. Πλὴν ὅτι προϊών μετὰ τὴν ἐκβολὴν τοῦ παραδείσου καὶ τὴν φλογίνην ρομφαίαν φησὶν εἰρῆσθαι τὰ περὶ τοῦ ὀνόματος τῆς γυναικὸς καὶ τῶν δερματίνων χιτώνων, εἰ καὶ ἡ τάξις, φησὶν, ἀνέστραπται. Οἱ δὲ ἀλληγοροῦντες μετὰ τὸν εἰρημένον διασυρμὸν, φασὶν, ὡς ὁ μὲν «κατ' εἰκόνα, ο τὴν ψυχὴν ση μαίνει· ὁ δὲ ἀπὸ τοῦ χοῦ πλασθείς, τὸ λεπτομερές σῶμα καὶ ἄξιον τῆς ἐν παραδείσῳ διαγωγῆς, ὅ τινες αὐγοειδὲς ἐκάλεσαν· οἱ δὲ δερμάτινοι χιτῶνες, τό, Δέρμα καὶ κρέας με ἐνέδυσας, ὀστέοις δὲ καὶ νεύ ροις με ἐνεῖρας.» Τῷ δὲ αὐγοειδεῖ τὴν ψυχὴν ἐποχεῖσθαι πρώτῳ λέγουσιν, ὅπερ ὕστερον ἐνεδύσατο τους δερματίνους χιτῶνας Τούτοις δὲ πάντες, ὡς εἰπεῖν, ἀντιλέγουσιν οἱ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλοι, Κλήμης ἐν τρίτῳ Στρωματεῖ, καὶ Διονύσιος ὁ ᾿Αλεξανδρέων ἐπίσκοπος ἐν τῇ εἰς τὸν Ἐκκλησιαστὴν ἑρμηνεία, καὶ Πέτρος ὁ τῆς αὐτῆς πόλεως ἐπίσκοπός τε καὶ μάρτυς ἐν τῷ περὶ ψυχῆς πρώτῳ λόγῳ, καὶ ᾿Αθανάσιος πάλιν ὁ 'Αλεξανδρείας ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανών δευ τέρῳ λόγῳ καὶ ἐν τῷ βίῳ τοῦ μεγάλου Αντωνίου, καὶ Θεόφιλος ὁ τοῦτον διαδεξάμενος ἐν ἐπιστολή γρα φείση τοῖς ἐν Κωνσταντίνου πόλει κατὰ τῶν τὰ Ωριγένους φρονούντων, καὶ Κύριλλος ὁ τούτου διά δοχος ἐν ἐπιστολῇ γραφείση πρὸς τοὺς ἐν..... μοναχούς, καὶ Εἰρηναῖος ὁ Λουγδούνων ἐπίσκοπος ἐν τῷ τρίτῳ λόγῳ τῆς κατὰ τῶν αἱρέσεων πραγμα πείας κεφαλαίῳ νθ' καὶ ξεʹ, καὶ Ἰουστίνος φιλόσοφός τε καὶ μάρτυς ἐν τῷ περὶ ἀναστάσεως λόγῳ, καὶ Βα σίλειος ὁ Καππαδόκης ἐν κα' τῆς Ἐξαημέρου καὶ ἐν τῇ εἰς τὸν α' ψαλμὸν ὁμιλίᾳ, καὶ ὁ τούτου ἀδελφὸς Γρηγόριος ἐν τῇ Περὶ τοῦ ἀνθρώπου πραγματεία ἐν κεφαλαίῳ κθ'· καὶ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἐν τῷ Απολογητικῷ, καὶ ἐν ἄλλοις τε πολλοῖς, καὶ ἐν τῷ β' Θεολογικῷ, καὶ ἐν ᾿Αγλαοφώντι Μεθόδιος, ἐξ οὗ τι νας ἐννοίας ἐν τοῖς φθάσασι παρεθέμεθα. Ἰδοὺ γέγονεν ᾿Αδὰμ ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν· μή ποτε οὖν ἐκτείνῃ, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἐλεγκτικῶς τὴν νόησιν τοῦ Ἀδὰμ πεισθέντος τῇ πλάνῃ τοῦ όφεως μεμφόμενος λέγει· τινὲς δὲ κατὰ διασυρμὸν ἔφασαν, ἄλλοι κατ' εἰρωνείαν· ἔστι δὲ ταῦτα ταῖς τῆς ἀποφάσεως λόγοις ἀκόλουθα πρὶν ῥηθῆναι τὰ περὶ τῆς γυναικὸς τοῦ ὀνόματος καὶ τῶν δερματίνων χιτώνων· ἐπειδὴ γὰρ μεγάλα φαντασθεὶς ἐξ ἀνοίας ἠπάτηται, καλῶς μετὰ τὴν ἀπόφασιν τούτοις αὐτὸν ἐπιστύφει τοῖς ῥή μασιν. Πάνυ γε, φησίν, ἐκβέβηκέ σοι τὰ τῆς ὑπο νοίας· διὰ τοῦτο καὶ τὸ «Ἐξ ἡμῶν πρὸς τὴν ὑπό νοιαν εἴρηται.» Επειδήπερ ἔφησεν ὁ διάβολος, «Ως θεοί·, ἀμφότερα πλῆττον καὶ ὅπερ ἐνόμισε γενέ σθαι, καὶ τὸ πολλοὺς εἶναι θεούς, τό τε ψεῦδος ἐκεί νου δηλῶν, καὶ τούτου τὴν ἄνοιαν· ἅμα δὲ παρίστησε καὶ τὴν εἰς τοὐναντίον μεταβολὴν ἐκ θείας ἐλπι
col. 223–224page 102 of 244
PG 87:223χῷ, φασί, διὰ τῶν αὐτῶν γράφεσθαι γραμμάτων τὸ Θεὸς καὶ θεοί. Τοιγαροῦν τὸ, «Επεσθε ὡς θεοί, ο τινὲς ὡς Θεὸς ἀνέγνωσαν· ἀλλ' ἡ νῦν Γραφὴ προσ κείμενον ἔχουσα τὸ ἡμῶν, ἐκ τῆς ἀκολουθίας καὶ τὸ ἄνω πληθυντικῶς δείκνυσιν εἰρημένον· «ὡς εἰς» δὲ, ἐπειδὴ καὶ ὁ διάβολος οὐκ εἶπε, Θεοί, ἀλλ', ο Ὡς θεοί· ν Θεὸν τάχα καλῶν ἑαυτὸν καὶ τὴν ἑαυτοῦ στρατιάν· τινὲς δὲ πρὸς τοὺς ἀγγέλους εἰρῆσθαί φασι τὸ «Ως εἷς ἐξ ἡμῶν,» καθάπερ τις ἂν εἴποι βασι λεὺς τοῖς ἑαυτοῦ δορυφόροις· οἳ καί φασιν, ὡς οὐκ εἶπεν, ὡς εἰς ἡμῶν, ἢ ὡς ἡμεῖς, ἢ ὡς ἐγώ, ἀλλ᾽, ε Ως εἷς ἐξ ἡμῶν. ὁ Ἐκ γὰρ τῶν οὐρανίων ὁ εἷς οὗτος ἐξέπεσε, καθὰ καὶ ὁ Ψαλμῳδὸς λέγει· «Ἐγὼ εἶπα Θεοί έστε καὶ υἱοὶ Ὑψίστου πάντες, ὑμεῖς δὲ ὡς ἄν θρωποι ἀποθνήσκετε καὶ ὡς εἷς τῶν ἀρχόντων πί πτετε.» Καὶ γὰρ ἐκεῖνος ἄρχων καὶ θεὸς οὐ κατ᾿ οὐσίαν, ἀλλὰ κατὰ θεοποιίαν ἐξέπεσε· πλειόνων γὰρ γενομένων ἀρχόντων εἷς πέπτωκε· τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ, «Εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με,» δηλαδὴ τῆς ἀπο στολικῆς τάξεως ἐκπεσών. σθείσης φύσεως γεγονότος θνητοῦ· ἐν δὲ τῷ Εβραί Εἰπὼν δὲ, «Ἰδοὺ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν, ὁ ἐπ ήγαγε πως, εἰπών· «Τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ που νηρόν· τοῦτ' αὐτὸ γὰρ μόνον οἱ μὴ χρώμενοι τῇ ἀρε τῇ ἔχουσι, γινώσκοντες μόνον τι καλὸν καὶ πονηρόν μὴ διαστέλλοντες δὲ, ὡς αἱρεῖσθαι μὲν τὸ ἀγαθὸν, φεύγειν δὲ τὸ κακόν· ἐναλλάξ γοῦν τοῖς πράγμασι χρῶνται κατὰ τοὺς ταλανιζομένους, περὶ ὧν λέγεται Οὐαὶ οἱ λέγοντες τὸ πονηρὸν καλὸν, καὶ τὸ καλὸν πονηρόν· › τὸ δὲ, «Μή ποτε ἐκτείνῃ τὴν χεῖρα αὐτ τοῦ,» οὐ φθόνῳ φησὶ (Θεοῦ γὰρ ἀλλότριον), ἀλλ' ἀν αρμόστως αὐτῷ κέχρηται ἐπέχων· κατὰ τὸν • Μη βάλητε τὰ ἅγια τοῖς κυσί, μηδὲ τοὺς μαργαρίτας ἔμπροσθεν τῶν χοίρων·, διά τί; «Μή ποτε στρα φέντες ῥήξωσιν ὑμᾶς. Οὐ δεῖ γὰρ τὸν ἐν ἁμαρτίαις, τοῦ τῆς ζωῆς ἔχεσθαι ξύλου· καταφρονητικὸν γάρ κωλυόμενος δὲ ποθήσει ποτὲ τὴν θείαν ἀγωγὴν καὶ διδασκαλίαν, αἰσθόμενος οἱ κακῶν ἐστιν· εἰ δὲ καὶ μὴ ποθήσῃ, βελτίων ἡ ἐν τοῖς ἐξ ἐπινοίας αὐτοῦ και κοῖς διατριβὴ τῆς τῶν θείων καταφρονήσεως, εἰ ταῦτά τις αὐτῷ ἀκαίρως προσάγει πολυχρόνιον γὰρ τὸ κακὸν γίνεται τοῦ ἀγαθοῦ περιφρονηθέντος· ἐξ οὗ συμβαίνε: ἀνεράστως ἔχειν πρὸς αὐτό· τὸ δὲ, «Εἰς τὸν αἰῶνα, ο πρόσκειται ἀντὶ τοῦ, διὰ βίου· ᾧ ὅμοιον τὸ παρὰ Παύλῳ· «Οὐ μὴ φάγω κρέα εἰς τὸν αἰῶνα.» Καὶ ζωὴν δὲ δεῖ νοεῖν ἢν ζήσεται, τὴν ἐν χείροσι καὶ κακοῖς, παρὰ τὴν ζωήν, ἧς εἰ φάγοι καταφρονεῖ· τι νὲς δὲ οὕτως· Οὐ φθονῶν ὁ Θεὸς λέγει, ἀλλ' ἐπεμελεῖτο τοῦ ἐλαττωθέντος σκεύους δι᾿ ἑαυτόν· ἵνα μὴ μείνῃ ἠλαττωμένον εἰς τὸ διηνεκές, ἀλλ' ὡς ἄριστος κεραμεὺς τὸ βλαβὲν ἀγγεῖον ἐπιστρέψας εἰς τὸ ἴδιον φύραμα τὴν γῆν, ἐν τῇ ἀναστάσει ἀναπλάσειε τὸν δία
col. 225–226page 103 of 244
PG 87:225καιον, ἐν δόξῃ ἀθάνατον καὶ δυνάμενον ἀπολαύειν τῆς •» βασιλείας· τὸν δὲ ἄδικον, δυνάμενον ὑποφέρειν τὴν τῆς κρίσεως τιμωρίαν. Ἐφύτευσε δὲ τὸ ξύλον τῆς ζωῆς, καιρῷ τῷ δέοντι διὰ τοῦ ἰδίου προστάγματος ἐπιτρέπων αὐτῷ λαβεῖν ἀπ' αὐτοῦ· νῦν δὲ ἅπαξ ἁμαρτόντα οὐ βούλεται μέσ νειν ἐν ἀϊδίῳ ζωῇ, μὴ πρὸς τοῖς ἄλλοις, καὶ πιστὸν ἡγήσηται τὸν διάβολον, καὶ βάσκανον τὸν Θεόν· οὕτω γὰρ ἂν καὶ Θεὸν ἑνόμισεν ἑαυτόν· νυνὶ δὲ ἐπίστευσε τῷ θεῷ τι θανάτῳ ἀποθανεῖσθε, εἰπόντι, καὶ ἑαυ τὸν ἔγνω, ὡς φύσει μὲν ἀσθενὴς, τιμηθεὶς δὲ φιλο ανθρωπία Θεοῦ· οὐχ ὡς τοῦ ξύλου δὲ, φασί τινες, τοιαύτην ἔχοντος φύσιν, ὡς τοῖς φαγοῦσιν ἐξ ἀνάγκης προσγίνεσθαι τὸ ἀθάνατον, τοῦτό φησιν· ὡς οὐδὲ τοῦ ἄλλου τὸ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν· ἀλλ' ὡς ἐν τούτοις τὴν αἵρεσιν τούτων τάξαντος τοῦ Θεοῦ· ὡς ἂν εἰ καὶ ἐν ὁποίῳ δήποτε ξύλῳ ταύτην τὴν αἵρεσιν ἔθηκεν, οὐδὲν ἧττον οὕτως ἀπέβαινεν, ἐκ τῆς ἀποφάσεως τοῦ Θεοῦ, οὐκ ἐκ τῆς φύσεως τοῦ φυτοῦ. "Αλλος δέ φησιν, ὡς οὐκ ἐνδοιάζει τὸ Θεῖον, κἂν ἐνδοιαστι κοῖς ὀνόματι χρῆται· διττὰ γὰρ ἐστι τὰ ἀνωτάτω κε φάλαια· τὸ μὲν, οὐχ ὡς ἄνθρωπος ὁ Θεός· τὸ δὲ, ὡς άνθρωπος παιδεύει τὸν υἱὸν, οὕτως Κύριος ὁ Θεὸς παιδεύσει σε· τὸ μὲν οὖν πρότερον, ἐξουσίας ἐστί τὰ δὲ δεύτερον, παιδείας καὶ εἰσαγωγῆς, ἵνα καὶ τὸ ἑκούσιον παρεισέλθῃ τὸ γὰρ, Μή ποτε, › οὐκ ἔστιν ἐπαμφοτερισμὸς τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἀναφορὰ πρὸς ἄν θρωπον τὸν ἐπαμφοτεριστὴν τῇ φύσει, καὶ μήνυμα τοῦ περὶ ἐκεῖνον πάθους· ὅταν γὰρ προσπέσῃ τινὸς φαντασία, τρία εὐθὺς ἐπιγίνεται, ἀφορμὴ ἐκ τοῦ φανέντος, ὁρμὴ πρὸς τὸ φανὲν, τρίτον ἐνδοιασμός αμφικλινής αντισπωμένης τῆς ψυχῆς, είθ' αἱρετέον, είτε μή· πρὸς δὴ τοῦτο τὸ τρίτον τὸ μή ποτε ἀναφέρεται. Καὶ ἐξαπέστειλεν αὐτὸν Κύριος ὁ Θεὸς ἐκ τοῦ παραδείσου τῆς τρυφῆς, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἔξω γὰρ ἐργάζεσθαι τὴν γῆν ἐξ ἧς ἐλήφθη τοῦ παραδείσου τὸν ἄνθρωπον ἔπλασε· συμμετρῶν δὲ τὴν τιμωρίαν, κατῴκισεν αὐτὸν ἀπέναντι τοῦ παραδείσου τῆς τρυ φῆς, ὥσπερ βασιλεὺς ἀγαθὸς οὐ μακρὰν τὴν ἐξορίαν ποιούμενος, ἀλλ᾽ οἷον πρὸ τῆς βασιλίδος πόλεως ἐλπίδας αὐτῷ διδοὺς ἀνακλήσεως· καὶ ὡς ἂν ὁρῶν συνεχώς μνήμην ἔχῃ τῆς ἐκβαλούσης αὐτὸν ἁμαρ τίας, καὶ ταύτην μισῇ, ποὺῇ δὲ πάλιν ὅθεν ἐξέπε
col. 227–228page 104 of 244
PG 87:227σεν· εἰκὸς δὲ, φασί, καὶ διακεῖσθαι τοὺς περὶ τὸν Αδὰμ ὡς ὁ Θεὸς ἐν τοῖς τοῦ παραδείσου τόποις οι κεῖ· ὅθεν ἔπεισεν αὐτοὺς ὡς οὐκ ἀλλοτριῶν τῆς ἰδίας ἐπιμελείας οὐ πόῤῥω πεποίηκεν εἶναι· εἰ Αδάμ δὲ ὁ μὴ ἀπατηθείς, ὡς ὁ Παῦλός φησιν, ἀλλ' ἔλατ τον ἁμαρτών του παραδείσου ἐκβέληται, πόσῳ μᾶλλον ὁ ἀρχέκακος ὄφις καὶ ἡ τὴν ἀπάτην ὑπο στᾶσα γυνή; ὅθεν εἰκότως τούτους ἀπεσιώπησεν εἰ καὶ τὰ μάλιστα καὶ ἡ γυνή συνυπακούεται τῷ Αδάμ, ὅπερ σημαίνει ἄνθρωπον· εἰπὼν γάρ, ο Επλα σεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον ἄῤῥεν καὶ θῆλυ, καὶ ἐκά λεσε, φησί, τὸ ὄνομα αὐτῶν Ἀδάμ, ὁ δὲ ὄφις ἦν ἐν τῷ παραδείσῳ, οὐχ ὡς τῆς ἐκεῖ διαγωγῆς ἄξιος, ἀλλ' ὥσπερ εἴρηται ἐν τῷ Ἰώβ, ὅτι ο Ηλθον οἱ ἄγ γελοι τοῦ Θεοῦ παραστῆναι ἐνώπιον αὐτοῦ,» οὕτω καὶ περὶ τοῦ ὄφεως ἐκληπτέον· ἐπιστατέον δὲ, πῶς ἐπὶ μὲν τοῦ Κάϊν, φησίν, «Ἐξῆλθε Κάϊν ἀπὸ προσ ώπου τοῦ Θεοῦ·, νῦν δὲ, «Ἐξέβαλε τὸν Ἀδάμ,» τρόπον τινὰ ἔτι ἔχοντα αὖραν τοῦ πόθου τοῦ παρα δείσου, διὰ δὲ τὸ ἀνάξιον ἐκβαλλόμενον· ὅτι δὲ οὐχ ὡς παντελῶς ἀλλότριον ἐξέβαλε, δηλοῖ τὸ, ο κατῴκισεν, ὅπερ κηδομένου μᾶλλον ἤπερ ἀπαγορεύσαντος Κατῴκισε γὰρ αὐτὸν, ο νομίμως ἐνθεὶς αὐτῷ τὴν ἔννοιαν τῶν ἀπαγορευόντων τὸ κακὸν νόμων, ὅπερ εἰσαγωγὴ τοῦ ἀγαθοῦ ἐστιν· οὐ κρύψας τὸν παρά δεισον ἀπ' αὐτοῦ, τὴν γνῶσιν τοῦ καλοῦ καθ᾽ ἣν ἐν παραδείσῳ διήγεν. Καὶ ἔταξε τὰ Χερουβὶμ καὶ τὴν φλογίνην ρομα φαίαν τὴν στρεφομένην φυλάσσειν τὴν ὁδὸν τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς. Ούτε δόρυ, φασί τινες, ούτε ξίφος ἦν πυρὸς καθ᾽ ὑπόστασιν· ἀλλ᾽ οὔτε ζῶα κατ' οὐσίαν ἐστὶ Χερουβίμ, οὔτε τὰ τῷ Ἰεζεκιήλ φανέντα, οὔτε τὰ τῷ Ησαΐᾳ, ἀλλ' οὐδὲ τέτακται μέχρι νῦν ἐν τῷ παραδείσῳ· οὐδὲ γὰρ ὅπλων δεῖται Θεός· μέμνηται δὲ τῶν Χερουβὶμ πρὸς οἰκονομίαν τοῦ μέλλοντος, διὰ τὰ ἐν νόμῳ παραδοθησόμενα προλαμβάνει γάρ, ὡς ἂν μὴ δόξῃ καινὰ, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν θυσιῶν ἔστιν ἰδεῖν· ἡ δὲ τούτων, φασί, φαντασία καὶ θέα συν απῆλθεν Αδάμ' αὐτῷ γὰρ ἦν ἀναγκαία προσοικοῦντι τῷ παραδείσῳ πρὸς μνήμην τῆς ἰδίας εκπτώσεως, ὡς ἂν καὶ τοὺς υἱοὺς ἀσφαλίσηται· μετ' αὐτὸν δὲ οὐδένα πλησίον ᾠκηκέναι φασίν· ἐκεῖνον ἄρα μόνον ἐξεδειμάτουν φοβεραί τινες όψεις, πῆ μὲν πυρὸς φοβεροῦ καὶ τῇ κινήσει μᾶλλον ἀστράπτοντος ἐν ξίφους σχήματι, πῆ δὲ ζώων μορφαί τινες καταπληκτικα! οὐ γὰρ ἀοράτους τινὰς λέγει δυνάμεις· ἐπεὶ μηδὲ συνετέλει ἀόρατος φύσις, ἐκεῖ αἰσθητῆς όψεως ὀφει λούσης εἶναι τῆς τὸν Ἀδὰμ παιδευούσης· ἐπεὶ καὶ ὁ προφήτης Ἰεζεκιήλ πρὸς τὴν τοῦ προκειμένου χρείαν τετραπρόσωπα τὰ Χερουβὶμ έώρα τετραπρόσ
col. 229–230page 105 of 244
PG 87:229ωπος δὲ ἀόρατος φύσις οὐκ ἔστιν· ἀλλὰ Χερουβὶμ καλεῖ πᾶν τὸ δυνατόν· καὶ τὸ, «Ο καθήμενος ἐπὶ τῶν Χερουβίμ,» ἀντὶ τοῦ, ὁ δυνατῶς βασιλεύων ἐπειδὴ ἀντὶ θρόνου τὴν βασιλείαν λαμβάνει· καὶ ἐπέβη ἐπὶ Χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, ἀντὶ τοῦ, μετὰ πολλῆς παρεγένετο τῆς δυνάμεως. εἰ ἐπετάσθη, Τινὲς δὲ περὶ τοῦ διαβόλου λέγοντες, καὶ ὅθεν ἐξέπεσεν, επιφέρουσι· Καὶ γοῦν εἰρηταί που παρὰ Θεοῦ, «Μετὰ τῶν Χερουβὶμ τέθεικά σε,» δυνάμεις ἀοράτους νοήσαντες· ἄλλος δὲ φλογίνην ρομφαίαν στρεφομένην φησί, τεῖχος πυρὸς κυκλοῦν τὸν παρά δεισον· ἄλλοι δέ τινες οὕτως ἀπέδωκαν· οὐδὲν παρὰ τῆς προνοίας ἐστὶν ὁ μὴ ἐπὶ σωτηρίαν καλεῖ· ἀλλὰ καὶ ἡ ῥομφαία δι' αὐτὸ τοῦτο τέθειται· ἢ οὐ θεῖος ὁ παράδεισός ἐστι, καὶ ὁ τῆς Γραφῆς λόγος, ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὰς ἀπειλὲς τὰς κατὰ τῶν μὴ βουλομένων ἕπεσθαι ταῖς τοῦ Θεοῦ προστάξεσι; καὶ γὰρ αὗται ποιητικαὶ τυγχάνουσαι τῆς ἐπὶ τὸν παράδεισον εἰσ ίδου, κωλύουσι καὶ τῆς κολάσεως την πικρίαν ὅτι δὲ ἡ ῥομφαία ἀντὶ κολάσεως ἐν τῇ Γραφῇ, δῆλον Εν ρομφαία γάρ, φησί, τελευτήσουσι πάντες ἁμαρτ τωλοὶ τοῦ λαοῦ·, καὶ οὐδέπω πάντες διὰ ξίφους ἀποθνήσκουσιν, ἀλλὰ δηλοῖ τὴν μέλλουσαν κόλασιν Καὶ ὑμεῖς δὲ Αιθίοπες τραυματίαι ρομφαίας μου ἐσπε.» Αὕτη δὲ στρεφομένη είρηται, ἵνα στραφέντος ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν τοῦ ἀνθρώπου, καὶ αὐτὴ στρα φῇ τὴν εἴσοδον παρέχουσα· εἰ τοίνυν τῆς εἰσόδου γένοιτο πόθος, διὰ τούτων χειραγωγείται· τῶν μὲν Χερουβὶμ αινιττομένων τὴν γνῶσιν τῆς ἀληθείας, ἧς μετέχειν δεῖ τὸν εἰσιέναι βουλόμενον· ἑρμηνεύεται γὰρ πλῆθος γνώσεως τῆς δὲ ῥομφαίας, τὴν ἐπὶ πίνον ἀγωγήν· διὰ πολλῶν γὰρ θλίψεων τῆς εἰσόδου τῆς βασιλείας ἔστι τυχεῖν. Θαυμαστὸν δέ τινες ἡγοῦνται καὶ ἄπιστον τὸ τῆς αὐτῆς ἡμέρας γεγονότα τὸν Ἀδὰμ παραβῆναί τε καὶ ἐκβληθῆναι τοῦ παραδείσου· οἷς ἀντιλέγουσιν ἕτεροι ὅτι ῥᾷον ἐκ προοιμίων ὑπέμεινε τὴν ἀπάτην ἢ μετὰ τὸ πολὺν ἐμμελετήσαι χρόνον τῇ τηρήσει τῆς ἐντο λῆς· ἔπειτα τοῖς ἔξω τοῦ παραδείσου καθίστασθαι μέλλουσιν οὐδὲν ὄφελος ἦν ἐν πλείοσιν ἡμέραις ἐνα απολαύσαι τῇ τούτου τρυφῇ· ἐπεὶ καὶ πλουσιώτατος τις τῶν ὑπαρχόντων ἀθρίως ἐκ βασιλέως ἀφαιρεθείς Η
col. 231–232page 106 of 244
PG 87:231καὶ ἐν ἐσχάτῃ γεγονὼς ἐξορία, οὐδεμίαν ἔσχε πα ραμυθίαν ἐκ τῆς φθασάσης ἀπολαύσεως πρὸς τὰ παρόντα δεινά, μείζω δὲ διὰ τῆς μνήμης οδύνην. ᾿Αλλὰ κρεῖττον ἦν, φασί, μή γεγονέναι τὸν ἄνθρωπον τοσούτοις μέλλοντα περιπεσείσθαι κακοῖς· ὅπερ ὁ Θεὸς ἢ ἀγνοῶν, οὐκ ἐκώλυσεν· ἢ προειδώς, εἶτα ποιήσας, ἡδίκησε· πρὸς οὓς φασιν· Οὐκοῦν οὐδὲ τοὺς ἀγαθοὺς ἔδει ποιεῖν, οἵτινες ἐκτήσαντο μετὰ τὸ εἶναι τὸ εὖ· οὐδὲ τὰς νοεράς δυνάμεις διὰ τὸν ἐκπεσόντα διάδο λον· ἀλλ' ὁ μὲν Θεὸς ὡς ἀγαθὸς ἐποίησεν· οὗτοι δὲ, τυγχάνοντες αὐτεξούσιοι, παρ' ἑαυτοὺς ἐκακύνθησαν ἄλλως τε καὶ τὴν μέλλουσαν ᾔδει διὰ Χριστοῦ πρὸς ἀθανασίαν ἀνάκλησιν. Ἀλλὰ τί, φασίν, ἱδρῶτι προς ώπου καὶ τοσούτοις αὐτὸν παρεδίδου κακοῖς; Ὅτι μηδὲν οὕτως ὡς ἀργία τὴν ἀνθρώπου βλάπτει ψυχὴν, ἥτις καὶ τοσούτων ἐπικειμένων αὐτῇ πλημμελεῖ καὶ μάρτυς ἡ πεῖρα, καὶ τὰ πάλαι γενόμενα· Ἐκάθε ισε γὰρ ὁ λαὸς φαγεῖν καὶ πιεῖν, καὶ ἀνέστησαν παίζειν.» Και, «Ελιπάνθη, επαχύνθη, ἐπλατύνθη, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ Αγαπημένος· ο καὶ Δαβίδ, ο Οτε ἀπέκτενεν αὐτούς, τότε ἐξεζήτουν αὐτὸν, καὶ ἐπ έστρεφον καὶ ὥρθριξον πρὸς τὸν Θεόν. ο Καὶ τῇ Ἱερουσαλὴμ διὰ τοῦ Ἱερεμίου φησὶν ὁ Θεός· «Δια παντὸς παιδεύθητι, Ἱερουσαλήμ, ὅπως μὴ ἀποστῇ ἡ ψυχή μου ἀπὸ σοῦ.» Καὶ τοῖς ἀγαθοῖς δὲ τὸ ταπεινοῦσθαι λυσιτελές. • ᾿Αγαθὸν γάρ μοι, φησίν, ὅτι ἐταπείνωσάς με, ὅπως ἂν μάθω τὰ δικαιώματά σου. Καὶ Ἱερεμίας· «᾿Αγαθὸν ἀνδρὶ ὅταν ἄρῃ ζυγὸν ἐκ νεότητος αὐτοῦ. Καθίσεται καταμόνας καὶ σιωπήσεται. Καὶ περὶ αὐτοῦ δὲ, τοῦ Θεοῦ δεῖται·. Μὴ γένῃ φειδόμενός μου εἰς ἀλλοτρίωσιν ἐν ἡμέρᾳ που νηρά. ο Καὶ ὁ τοσοῦτος δὲ Παῦλος ὡς τοῦ καλοῦ τού του δεόμενος, ο Εδόθη μοι, φησί, σκύλου τῇ σαρκί, ἄγγελος Σατάν, ἵνα με κολαφίζῃ, ἵνα μὴ ὑπεραίρωμαι, ν καὶ τὰ ἑξῆς. Δυνάμενος γὰρ ὁ Θεὸς ἄνευ θλίψεων ποιῆσαι τὸ κήρυγμα, συνεχώρει ταύτας, τῶν κηρυττόντων φειδόμενος· ὅθεν φησὶν αὐτοῖς Θλίψιν ἔχετε ἐν τῷ κόσμῳ.» Καὶ βασιλεία δὲ στε νὴν ἔχει τὴν εἴσοδον· οὐχ ἧττον τοίνυν τὰ λυπηρά τῶν χρηστῶν τὴν εἰς ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ κηδεμονίαν δη λοῖ· καὶ ἡ τῆς γεέννης ἀπειλὴ πρὸς τοῦτο τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας οὐ λείπεται· ἐκείνης γὰρ ἡ ἀπειλὴ τὴν ταύτης ἐπιτυχίαν ποιεῖ· οὐ γὰρ ἀγαθῶν ἐπαγγελία μόνον ἀρκεῖ, μὴ τῆς ῥαθυμίας σωφρονι σμένης τῷ φόβῳ. σε";
col. 233–234page 107 of 244
Caput IV
PG 87:233ΚΕΛΛΑ. Δ'. Ἀδὰμ δὲ ἔγνω Εὔαν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ· καὶ συλλαβοῦσα ἔτεκε Κάϊν, καὶ εἶπεν· Ἐκτησάμην άνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ. Εἰ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν ὁ γάμος, αὕτη ἄρα καὶ τῆς εὐλογίας τῆς κατὰ τὸ πλη θύνεσθαι τοὺς ἀνθρώπους αἰτία· γάμος μὲν οὖν οὐκ ἂν ὑπῆρξεν ἐν παραδείσῳ πρὸ τῆς ἁμαρτίας· εἰ γὰρ ὅθεν ἐκπεπτώκαμεν ἡ ἀνάκλησις, εἶπε δὲ ὁ Σωτὴρ μὴ εἶναι γάμους ἐν τῇ ἀναστάσει, ὅτι μηδὲ θάνα τός ἐστιν ἐκεῖ, δῆλον ὅτι οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ὑπάρχειν Αδύναντο. Αλλ' οὐδ' ἂν ἔστη μέχρι δυοῖν τῶν ἀνθρώπων τὸ γένος· ἀλλ' ὁ πλῆθος ποιήσας οὐρανίων ταυ μάτων, ὥς φησι Δανιήλ, τῷ αὐτῷ δὴ τρόπῳ ἤνεγκεν ἂν εἰς πλῆθος καὶ τῶν ἀνθρώπων τὸ γένος. «Εγνω δὲ, φησί, γαμικώς, ὡς τὸ ι Καὶ ἔγνω Ελκανα Ανναν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ· ι καὶ περὶ Ῥεβέκκας εἴρηται, «Παρθένος, ἣν ἀνὴρ οὐκ ἔγνω αυτήν.» Τ δὲ, Διὰ τοῦ Θεοῦ,» ἁπλούστερον εἴρηται ἀντὶ τοῦ παρὰ τοῦ Θεοῦ. Οὕτω γὰρ καὶ Ἰωσὴφ εἶπεν· «Ούχι διὰ τοῦ Θεοῦ ἡ διασάφησις ἐστιν; › ἐπεὶ ἄλλο τὸ ὑπό τινος καὶ ἔκ τινος καὶ διά τινος. Τὸ μὲν ἐκ, ὡς ἐξ ὕλης· τὸ δὲ ὑπὸ, ὡς αἰτίου· τὸ δὲ διὰ, ὡς ἐργάνου. Αποδέδεικται δὲ Βασιλείῳ ἐν τοῖς πρὸς Αμφιλόχιον ἀδιαφόρως ἐν τῇ Γραφῇ τὰ τοιαῦτα λεγόμενα· τὸ δὲ Εβραϊκόν φασιν ἔχειν τῷ Θεῷ, ἀντὶ τοῦ ἐν τῷ Θεῷ. Ορα δὲ πῶς ἡ πείσασα τὸν ἄνδρα πρότερον ἁμαρτεῖν, νῦν ἐκπεσοῦτα τοῦ παραδείσου τῇ παιδεία βελτίων ἐγένετο· τῷ Θεῷ γὰρ ἐπιγράφει τοῦ γεννηθέντος τὴν ποίησιν· ἅτε καὶ τῆς εὐλογίας τῆς Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, τὴν μνήμην ἔναυλον ἔχουσα· καὶ ἡ πρότερον καταφρονοῦσα, νῦν ἐπὶ τὸν Δεσπότην κατέφυγεν, οὐ τὸν γάμον αιτιωμένη, τὸν δὲ καὶ τοῦτον ποιήσαντα· καὶ ἡ πρὸ τούτου ἄνδρα ἀπατήσατα, ὕστερον καὶ τὸ παιδίον ἐπαίδευεν Ένα α γὰρ ἐπιτίθησιν αὐτῷ τὸ δυνάμενον αὐτὸν ἀναμνῆσαι τῆς τοῦ Θεοῦ δωρεᾶς, ὑπὲρ ἧς καὶ νῦν εὐχαρίστησε. Καὶ πάλιν ἕτερον τὸν Σὴν τεκοῦσα, φησίν· ο Ἐξανέστησε μοι ὁ Θεὸς σπέρμα ἀντὶ ᾿Αβελ ὃν ἀπέκτεινε Κάϊν, καὶ μεμνημένη τῆς συμ. φορᾶς εὐχαριστεῖ τῷ Θεῷ· καὶ ἀπὸ τῆς δωρεᾶς τὸ παιδίον καλεῖ, διηνεκή παρέχοντα αὐτῷ διδασκαλίας ὑπόθεσιν. Καὶ προσέθηκε τεκεῖν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν 1 ᾿Αβελ, καὶ ἐγένετο "Αβελ ποιμὴν προβάτων, Κάτι δὲ ἦν ἐργαζόμενος τὴν γῆν. Τινὲς ἀπὸ μιᾶς συλλήψεως άμφω τεχθῆναι φατι καὶ εἶναι διδύμου; καὶ προσέθηκε τούτο δηλοῦν. Ορα δὲ πῶς ἐν μὲν τῇ γενέσει τον Κάϊν προέταξε κατά τάξιν τὴν χρονικήν,
col. 235–236page 108 of 244
PG 87:235γὰρ ἔμψυχα τῶν ἀψύχων τῷ τῆς φύσεως λόγω δια φέρει, καὶ ἡ ποιμαντική προοιμιάζεται τὴν ἑαυτοῦ τε καὶ ἄλλων ἀρχήν· οὐκ ἐῤῥέθη δὲ γεωργὸς ὁ Κάϊν, ἀλλ' ἐργαζόμενος τὴν γῆν· οὐ γὰρ ἦν ἀστεῖος κατά τὸν Νῶς ὅστις γεωργὸς οὐκ ἐργάτης εἴρηται· ὁ δὲ νόμος ὁ ἐν ἡμῖν τῆς ἐμφύτου θεογνωσίας, εκάλει τοὺς ἄνδρας πρὸς τὸ δεῖν ἀνάπτειν τὰ χαριστήρια τῷ παντὸς ἀγαθοῦ δοτῆρι Θεῷ· ὃν ἔχομεν πάντες, εἰ καὶ παρεφθαρμένως τινὲς εἰδώλοις τὸ σέβας προσάγοντες. Αλλ' οὖν ὑπὸ τοῦ νόμου νυττόμενοι ἀλλ' ὁ μὲν προσφέρει τὰ προύχοντα, ὁ δὲ λίαν ἠμελημένα· τοιγαροῦν ὁ Θεὸς οὐρανόθεν πῦρ καθιείς, τὰ τοῦ ᾿Αβελ μόνον ἀνήλωσεν· οὕτω γοῦν καὶ Θεο δοτίων ἐξέδωκεν, εἰπὼν, ἐνεπύρισεν· ὁ δὲ ᾿Ακύ λας, ἀπεκλήθη· Σύμμαχος δὲ, ἐτέρφθη· ὁ δὲ Σύσ ρος, εὐδόκησε· καὶ ὁ μὲν λέγει τῆς ἀποδοχῆς τὸν τρόπον, ὅτι διὰ πυρὸς ὡς ἐπὶ Μωϋσέως καὶ Ἠλιοῦ ὁ δὲ, ὅτι τῆς ἐπὶ τοῦ Ἀδὰμ ὀργῆς παρακληθεὶς ὁ Θεὸς ἐδέξατο· ὁ δὲ, ὅτι ἐτέρφθη ὡς ἐπὶ ζῶντι τῷ δώρῳ· φαίνεται γὰρ ὁ Θεὸς καὶ ἐν αὐτῷ τῷ κτίζειν τοῖς κινουμένοις ἡδόμενος· καὶ τὰ ἔμψυχά τινων, & δὴ καὶ μόνα εὐλόγησε· τὸ δὲ εὐδόκησεν ἐμφαίνει ὡς προϋκρινε τοῦ ᾿Αβελ τὰ δῶρα· ὁ δὲ Ἑβραῖος, φασί, καὶ ὁ Σύρος ἄμφω δῶρα καλεῖ. ἡ ἐν δὲ τοῖς ἐπιτηδεύμασιν προτάττει τὸν δίκαιον· τὰ Ἰουλιανὸς δὲ ὁ δυσσεβής, Ἐπειδὴ ζωή, φησί, καὶ ζωοποιός δ' Θεὸς, ταῖς τῶν ἐμψύχων προσαγωγαῖς ἐπιγάννυται; καίτοι ταύτας ὁ Πυθαγόρας ἀπηχθῆς σθαί φησι τοῖς θεοῖς· τὰς δὲ διὰ καρπῶν καὶ λιθα νωτοῦ κεχωρισμένας εἶναι· καὶ ὁ Πορφύριος πολλαχοῦ φησι τὸ μὲν ἀρχαῖον εἶναι, τὸ δὲ νεώτερόν τε καὶ περιστατικὸν, γενομένου λιμοῦ· καὶ Μωϋσῆς δέ φησιν, «Ἐὰν μὴ ἰσχύῃ ἡ χεὶρ αὐτοῦ, σεμίδαλις ἔσται τὸ δῶρον αὐτοῦ. Καὶ δράγματα κελεύει προσφέρειν ἀπαρχὰς θερισμοῦ, καὶ κάρταλλον ώρι μων καρπῶν· καὶ Δαβὶδ δὲ ποιεῖ λέγοντα τὸν Θεόν Οὐ δέχομαι ἐκ τοῦ οἴκου σου μόσχους, οὐδὲ ἐκ τῶν ποιμνίων σου χιμάρους· ὥστε τρόπον εὐσεβῆ ζη τεῖ Θεὸς, οὐχ ἁπλῶς τὰ ζῶα προσίεται· ἐπήνεσε γὰρ τὸν ᾿Αβελ ὡς καὶ πρωτότοκα καὶ εὐτραφή προσο ενεγκόντα· ὅθεν καὶ, «Ἐκ τῶν στεάτων, ο φησί καὶ τοῖς ἐξ Ισραήλ ὕστερον διεμέμφετο λέγων Καὶ εἰσεφέρετε τὰ ἁρπάγματα καὶ τὰ χωλὰ καὶ τὰ ἐνοχλούμενα· καὶ μᾶλλον ἐντρέπων, ἐπήνεγκε Προσάγαγε δὴ αὐτὰ τῷ ἡγουμένῳ σου εἰ προσδέξηται αὐτά·, καὶ δι᾿ ἑνός φησι τῶν προφητῶν Επικατάρατος ὃς ἔχει ἐν ποιμνίῳ αὐτοῦ ἄρσεν, καὶ εὐχὴ αὐτοῦ ἐπ' αὐτῷ, καὶ θύει διεφθαρμένον τῷ Κυρίῳ.» Ἐκεῖθεν ὁ Θεὸς ἐκ τῶν πρώτων ἀνθρώπων τύπον εἰς τοῦτο τοῖς μετὰ ταῦτα παρέσχετο σε
col. 237–238page 109 of 244
PG 87:237επειδήπερ ὅλως ζοντο διὰ τούτων τιμᾶν τὸν Θεόν· ".» οἷς οὐκ ἀναγκαῖον ἁπλούστερον διατεθεῖσιν ἀκολουθεῖν· ἐπεὶ καιρὸς, καὶ δέρματα ἀμφιέννυσθαι, καὶ γραμμάτων καὶ πάσης τεχνικῆς ἐπιστήμης ἀπείρους εἶναι· ἐδέχετο γὰρ παρ' ἐκείνων Θεὸς οὐ τὸ δρώμενον ὁρῶν, τὴν δὲ τοῦ τιμῶντος προαίρεσιν. Αλλη γυρίας δὲ νόμῳ ποιμήν ἐστιν ὁ ᾿Αβελ ζώων, ὅ ἐστι τῶν αἰσθήσεων ὑπὸ ἐπιστήμην ἄγων αὐτὰς ὡς νου μεὺς ἄριστος ἡνίοχον τὸν λογισμὸν τοῖς πάθεσιν ἐφιστάς· ὁ δὲ Κάϊν περὶ γῆν καὶ γήῖνα λυσπώμενος, οὐ γεωργός είρηται· ἡ γὰρ ἂν καὶ περὶ αὐτοῦ τάξιν ἐζήτει· ἀλλ' ἐργαζόμενος τὴν γῆν αὐτὸ μόνον, φιλο σώματός τις ὧν· ὃς εἴποι ἂν προσφόρως ἑαυτῷ Φάγωμεν και πίωμεν· αὔριον γὰρ ἀποθνήσκομεν·ι τοῦ σὺν ἐπιστήμῇ θείᾳ ταῦτα ποιοῦντος, κατὰ τὸ λεχθέν, «Εἴτε ἐσθίετε, εἴτε πίνετε, εἴτε τι ποιεῖτε, πάντα εἰς δόξαν Θεοῦ ποιεῖτε, γεωργοῦ, ἀλλ' οὐκ ἐργάτου τυγχάνοντος. Διαφέρει δὲ δῶρον θυσίας· ὅτι ὁ μὲν θύων, ἐπὶ διαιρέσει, τὸ μὲν αἷμα τῷ βωμῷ προσχέων, τὰ δὲ κρέα οἴκαδε κομίζων· ὁ δὲ δωρούμενος, όλου ἔοικε παραχωρεῖν τῷ λαμβάνοντι· ὅρα τοίνυν φιλαύτου καὶ φιλοθέου διαφοράν· ὁ μὲν μεθ' ἡμέρας, ἀλλ' οὐκ εὐθύ;· καὶ ἀπὸ τῶν καρπῶν, ἀλλ᾽ οὐκ ἀπὸ τῶν πρώτων· καὶ τούτων ἐστὶ διανομείς πρός Θεόν τοιαύτη γὰρ ἡ θυσία· ὁ δὲ τὰ πρωτότοκα μηδὲν μελ λήσας καθιεροί· καὶ τοῦ προσενεχθέντος παντὸς πα ραχωρεῖ τῷ Θεῷ· ἐπειδὴ γὰρ ὁ Θεὸς ἐπὶ τοῖς δώροις αὐτοῦ, δωρητικὸς οὐ διανομεύς γεγονώς· ὅρα δὲ καὶ ὅτι ὅσον ἐκ τῆς τάξεως ἀρξαμένου πρώτου του Κάϊν, δευτέρου μέμνηται λέγων· «Επεἶδεν ὁ Θεὸς ἐπὶ ᾿Αβελ καὶ ἐν τοῖς δώροις αὐτοῦ·, ἐπὶ δὲ Κάϊν καὶ ταῖς θυσίαις αὐτοῦ οὐ προσέσχεν. Οὕτως οὐχ ἡ τάξις τὸ πρωτείον, ἀλλ' ἡ γνώμη χαρίζεται· σης μεῖον δὲ τὴν λύπην ἔλαβε τοῦ μὴ εὐαρέστως οῦσαι Θεῷ· χαρὰν γὰρ εἰκὸς ἐγγενέσθαι τῷ καθαρῷ καὶ ἀμέμπτως τεθυκότι· ἦν δ᾽ ἂν ἡ λύπη σωτήριος, εἰ ἐπὶ μετανοία γεγένητο· πρὸς ἦν αὐτὸν παρακαλῶν ἡ Θεός φησιν, Ησύχασον· μέγιστον μὲν γὰρ ἀγαθὸν τὸ μηδὲν ἁμαρτεῖν· δεύτερον δὲ τὸ ἐντραπῆναι τοῖ; ἁμαρτήμασιν· ὁ δὲ διὰ τὴν ἀτιμίαν, οὐ τὴν ἁμαρτίαν λελύπητο. ὀρθὴ δὲ διαίρεσις καὶ τὸ μὴ, οὐδὲν ἔτε μὲν ἐστιν ἡ τάξις καθ᾽ ἣν ὁ κόσμος δεδημιούργηται καὶ ταύτην δεῖ κατὰ πάντα τοῦ βίου μιμεῖσθαι τὰ πράγματα, καὶ μάλιστα ἐν χαρίτων ἀμοιβαἶ;· τὸ μὲν οὖν εὐχαριστεῖν τῷ Θεῷ καθ᾿ ἑαυτὸν ὀρθῶς ἔχον ἐπί· τὸ δὲ μήτε πρώτῳ, μήτε ἐκ τῶν πρώτων υπαρχόμενον, ψεκτόν· οὐ γὰρ δεῖ τὰ μὲν πρεσβεία την γένεσιν ἑαυτῇ, τὰ δὲ δεύτερα τῷ ἀγενήτω
col. 239–240page 110 of 244
PG 87:239προσνέμειν, ὅπερ ἐξ ἀληθείας οὐκ ἔστιν εὐχαριστεῖν. Κατ' ερώτησιν οὖν τὸ λεγόμενον· Οὐχ ἥμαρτες, ἐὰν ὀρθῶς μὲν προσενέγκης, δεδόσθω εὐγνώμονά σε διὰ τοῦτο δοκεῖν, μὴ ὀρθῶς δὲ διέλῃς; δύναται δὲ ἴν' ᾖ· οὐκ ἐὰν ὀρθῶς μὲν προσενέγκης, ὀρθῶς δὲ μὴ διέλῃς, εὐσέβησας; τὸ μὲν πρῶτον κατ' ἔλλειψιν τοῦ εὐσέβησας, τὸ δὲ ἥμαρτες εἶναι καθ' ἑαυτό· μία δὲ τῆς ἁμαρτίας ἴασις ἡσυχία καὶ στάσις τοῦ πλημμελεῖν· τὸ δὲ, ο Πρὸς σὲ ἡ ἀποστροφὴ αὐτοῦ, τοῦ προσενεχθέντος φασὶν ὑπὸ σοῦ· ι Καὶ αὐτοῦ ἄρ ξεις, ο ἀντὶ τοῦ ἐν τῇ σῇ γενήσεται ἐξουσίᾳ· οὐ γὰρ προσεδεξάμην αὐτό. Τινὲς δὲ οὕτω· Παῦσαι τῆς ἁμαρτίας, καὶ μηδέν σε λυπείτω ἡ τοῦ ᾿Αβελ προς τίμησις· ἄρξεις γὰρ πάλιν αὐτοῦ ὡς πρωτότοκος, εἰ ἀξίους τῆς μετανοίας δείξειας τοὺς καρπούς· οἷς ἀν τιλέγοντες ἕτεροι, οὐ περὶ τοῦ θεοσεβοῦς λέγειν φα σὶν, ἀλλὰ περὶ τοῦ πραχθέντος ἔργου· φησὶ γὰρ αὐ τῷ, ὅτι «Τούτου τοῦ ἀσεβήματος ἡ ἀποστροφὴ καὶ ἡ ἀναφορὰ πρὸς σέ ἐστιν, ο ἵνα τὸ ἑκούσιον παρα στήσῃ· ι Καὶ σύ, φησίν, ἄρξεις αὐτοῦ·, πρῶτος γὰρ ἀσεβεῖν ἦρξεν· ἔπεται δὲ ὡς κρηπῖδι τῇ ἀσε βείᾳ καὶ τὰ λοιπὰ πλημμελήματα, ὡς ἔξαρχον και ἡγεμόνα παντὸς ἀδικήματος ἑκουσίου τοῦτον εἶναι Φλεγμαίνουσαν γὰρ αὐτοῦ πειρᾶται καταστέλλειν τὴν ψυχήν· ἀπὸ γὰρ τοῦ θυμοῦ ἡ ἀ[σέβεια] ἐκείνη ἦν· τινὲς δὲ τοῦτο πρὸς τὸν ᾿Αβελ εἰρῆσθαί φασι, τύπον ἔχοντα τοῦ Χριστοῦ τοῦ ἄρξαντος τῶν ἀποκτεινάντων αὐτὸν Ἰουδαίων. Πλάττεται δὲ καὶ χρηστότητα· «Διέλθωμεν γάρ, φησίν, εἰς τὸ 'πεδίον·» καλῶν αὐτὸν εἰς ἀγροὺς ὡς ἐπόπτης ἔσοιτο τῆς κατὰ γηπονίαν δῆθεν ἐπιεικείας αὐτοῦ, καὶ τῆς τῶν ἀγαθῶν πολυειδούς ἀπο λαύσει θέας· ἐφ' οἷς αὐτὸν ἀποκτείναντος, πυνθάνεται Θεό;· ι Ποῦ ᾿Αβελ ὁ ἀδελφός σου;, οὐχ ὡς ἀγνοῶν· τοιγαροῦν ἀρνούμενον ἤλεγξεν· ἀλλ' ἐπι σκοπῆς πρὸς ἰατρείαν αὐτὸν ἀξιῶν, καὶ ἐφιστῶν αὐτὸν τῷ μεγέθει τοῦ πλημμελήματος, καὶ πρόφασιν μετανοίας διδούς· καὶ δεικνύς δι' ὅλης τῆς νοι μοθεσίας ώς παρ' ἡμᾶς ἐστι τ᾿ ἀδικήματα· ὁ μὲν γὰρ ἄκων πράξας, ὁμολογεῖ συγγνώμην αἰτῶν· ὁ δὲ ἑκὼν, ἀρνεῖται· ὃ νῦν ὁ Κάϊν ἐποίησε· καὶ μάτ λιστα Θεοῦ παραίνεσιν παριδών· ὡς ἂν μή τις λέγῃ ὡς ἐξ ἀγνοίας τοῦ καλῶς διελεῖν ησέβησε πρό τερον. Καὶ ὅρα φιλανθρωπίαν Θεοῦ· τὸ μὲν γὰρ εἰς ἑαυτὸν παρεῖδεν ἁμάρτημα, καίπερ μεῖζον ἄν τοιαύτη γὰρ ἡ ἀσέβεια· καὶ παραμυθείται λυπού
col. 241–242page 111 of 244
PG 87:241μενον, καὶ παραίνεσιν χωρίς τιμωρίας ἐπήνεγκεν, εἰπὼν, ἡσύχασον· ὡς ἂν δειχθείη παραβάντος καὶ τὸ πρῶτον ἐκούσιον· ὡς δὲ τῆς μετανοίας Αλλάξατο τὴν ἀναίδειαν εἰπὼν ἀγνοεῖν καὶ ι μὴ φύλαξ εἶναι τοῦ ἀδελφοῦ, καίτοι, τεττάρων ὄντων ἀνθρώπων, οὓς εἰκὸς ἦν μηδὲ πόρρω λίαν ἀλλήλων καθίστασθαι, καὶ παντὸς μᾶλλον τὴν ἀδελφὸν φυλάττειν ἐφείλοντος, ἔτι δὲ καὶ ἄθεον δεικνύντος ὑπόληψιν τῷ μὴ νομίζειν πάντα τὸν θεῖον ἐφοραν ὀφθαλμόν, φη σὶν ὁ Θεός· «Φωνὴ αἵματος τοῦ ἀδελφοῦ σου βου πρός με, ν την φανέρωσιν λέγων· ὡς καὶ ἑτέρωθι «Ἰδοὺ ὁ μισθὸς τῶν ἐργατῶν τῶν ἀμησάντων τὰς χώρας ὑμῶν βοᾷ πρός με.» Δυνατὸν δὲ καὶ αἷμα ἀντὶ τῆς ψυχῆς ἐνταῦθα εἰρῆσθαι· καὶ ἔστι δογματι χώτατον· τὸ γὰρ Θεῖον ὁσίων μὲν ὑπακούει, κἂν τε λευτήσωσι, ζῆν αὐτοὺς ὑπολαμβάνον τὴν ἀθάνατον ζωήν· εὐχὰς δὲ φαύλων ἀποστρέφεται, κἂν ευεξία χρήσωνται, νομίζον αὐτοὺς τὴν ἀληθῆ βίου τεθνάναι λέγοι δ' ἄν τις ὅτι διὰ τοῦτο αἵματος εμνήσθη, ὅτι τὸ σῶμα ἔκρυψεν· ἐκχύσεω; δὲ μνημονεύει, καὶ ὡς ἡ γῆ ἔχανεν τὸ στόμα αὐτῆς δέξασθαι τὸ αἷμα· καὶ ἀδελφοῦ συνεχῶς, ἵνα μεγεθύνων τὸ πραχθὲν καταιδέσῃ τὸν ὠμόθυμον. "Οτι ἐργῇ τὴν γῆν, καὶ τὰ ἑξῆς. Τῇ δίκῃ λοιπὸν ὁ Θεὸς ἐπεξέρχεται· εἰ γὰρ καὶ μετὰ φόνον ἔμεινεν ἀτιμώρητος, ἐφ' ἕτερον ἂν μεῖζον ἦλθε κακόν· ζη τεῖται δὲ, Διὰ τί τῷ ᾿Αδάμ οὐκ εἶπεν, ὡς τῷ Κάϊν, Επικατάρατος σύ; ν ὅτι 'Αδάμ τετίμητο ἐμφύσημα Θεοῦ δεξάμενος· οὕτως καὶ ὁ Νῶς τὸν ἡμαρτηκότα Χαμ οὐ καταρᾶται, ὅτι δεξάμενος ἦν παρά Θεοῦ εὐλογίαν· ἀλλὰ τὴν τούτου υἱὸν τὸν Χαναάν, ὅτι καὶ ὅμοιος ἦν τῷ πατρὶ τὰ ἤθη. Τὸ δὲ, ο Στένων καὶ τρέμων ἔσῃ ἐπὶ τῆς γῆς, ὁ τὸ Ἑβραϊκὸν ἔχει, ὡς καὶ οἱ λοιποὶ ἡρμήνευσαν, ο Σαλευόμενος Ρ καὶ ἀκαταστατῶν, ο τουτέστι, μὴ μένων ἐν ἑνὶ τόπῳ, ἀλλ᾽ ἀλώμενος. Λόγιον δὲ, φασὶν, ἐστὶ καὶ τοῦτο καθολικώτατον· παντὶ γὰρ φαύλῳ τῶν κακῶν τὰ μὲν ἤδη πρόσεστι, τὰ δὲ μέλλει· τὰ μὲν οὖν μέλλον τα, φόβους· τὰ δὲ παρόντα, λύπας ἐργάζεται· τινὲς δὲ καὶ τρόμον διηνεκή τοῦ σώματος ἐσχηκέναι φασί, τὸν ἐκ τῆς ἰσχύος στηριγμὸν τῶν μελῶν οὐκ ἐχόν των· ἐπειδὴ γὰρ κακῶς ἐχρήσατο τῇ δυνάμει τοῦ σωμάτος, ὑφηρέθη αὐτῷ ὁ τόνος, ὡς κλονεῖσθαι καὶ κατασείεσθαι, οὔτε ἄρτον δυνάμενον προσφέρεσθαι βαδίως τῷ στόματι, οὔτε ποτὴν μετὰ τὴν ἀνόσιον πράξιν, οὐδὲ ταῖς ἀναγκαίαις χρείαις ὑπηρετεῖν δυ ο Ο Εβραίος, καὶ ὁ Σύρος, σαλευόμενος κ. τ. λ.
col. 243–244page 112 of 244
PG 87:243ναμένης αὐτῷ τῆς χειρός· καὶ ὅμως οὕτως ἔχοντι, ἄῤῥητος ἀνάγκη συνέζευκτα πρὸς τὸ ἔργον τῆς γῆς αὐτὸν κατεπείγουσα, ὡς μηδὲ βουλόμενον ἀναπαύεσθαι· καὶ τὸ χεῖρον· ἐπικατάρατος γὰρ ἦν αὐτῷ, 11418. μηδὲ καρποὺς διδοῦσα πρὸς παραμυθίαν τῶν πόνων ὅπερ εἰ καὶ ἦν μεγίστη, καὶ οὕτως ἐτύγχανε συμπ φορά διηνεκέσι πόνοις συνέχεσθαι, η Μείζων ἡ αἰτία τοῦ ἀφεθῆναι,» καὶ τὰ ἑξῆς ἢ ὅτι Ὑπὲρ ἄφεσιν ἐπλημμέλησα, και μείζον τῆς συγ χωρήσεως τὸ πλημμέλημα· ἢ ἐπειδὴ, φασί, καὶ τοιαύτη φέρεται γραφὴ, Μείζων ἡ αἰτία μου τοῦ ἀφ εθῆναι με, λέγοι ἄν· τὸ ἀφεθῆναι μείζονα τὴν αἰτίαν ποιεῖ· μεῖζον γὰρ ἔσται μοι τὸ κακὸν, μὴ ἐπεξερχομένου σου τῇ κατ' ἐμοῦ δίκῃ· ἔτι γὰρ ὑπὸ κηδεμονίαν ὑπάρχοντός ἐστι τὸ μὴ ἀπαγορεύεσθαι· ἢ ὅτι οὐκ ἔστι συμφορὰ μείζων ἢ τὸ ἀφεθῆναι καὶ κατα λειφθῆναι ὑπὸ Θεοῦ· κακὸν γὰρ ὑπόδειγμα τῷ βίῳ κατέδειξα, καὶ φοβοῦμαι αὐτό· ἀκούσας δὲ, φασί, τό, Στένων καὶ τρέμων ἔσῃ ἐπὶ τῆς γῆς, συνῆκεν ὅτι ζήσεται ἐπὶ τῆς γῆς ἀφεθείς· διὸ καὶ εἶπε, Μείζων ἡ αἰτία τοῦ ἀφεθῆναι με· ὅμως δὲ εἰ σύ με ἐκβάλης ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς, ἀποκτενεῖ με πᾶς ὁ εὑρί σκων με·, τοῦτο δὲ εἴρηται πρὸς τὸ εἰρημένον ὑπὸ Κυρίου, ὅτι ο Επικατάρατος ἡ γῆ ἡ ἔχανε δέξασθαι τὸ αἷμα τοῦ ἀδελφοῦ σου· καὶ στένων καὶ τρέμων ἔσῃ ἐπὶ τῆς γῆς· κ ενόμισε γὰρ ευάλωτος εἶναι παντὶ διὰ τὸ τὴν ἐκ τῆς γῆς ἀσφάλειαν μὴ ἔχειν· ἐπικατάρα της γὰρ ἡ γῆ ἀπ' αὐτοῦ, καὶ τῆς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ βοη θείας ἡρημῶσθαι ὀργισθέντος ἐπὶ τῷ φόνῳ Θεοῦ· ὡς οὔτε ἀπὸ γῆς, οὔτε ἐπ᾽ οὐρανοῦ ἀντιλήψεως αὐτῷ λει πομένης· ὁ δὲ Θεὸς τοῦ μὲν στένειν καὶ τρέμειν αὐ τὸν οὐκ ἀφίησι, τὴν ποινὴν ἀεὶ παρεῖναι τοῖς ἀθεράπευτα πλημμελήσασι δικαιῶν· τὸ ἀποκτείνεσθαι δὲ κεκώλυχε, σημεῖον αὐτῷ ἐπιθείς· βούλεται μὲν οὖν, φασί, Κάϊν μὴ ἀφεθῆναι τὴν δίκην αὐτῷ· ὡς δὲ ἐσφαλμένος καὶ διαστροφὴν ἔχων, παθὼν οἴεται ὅτι τῆς γῆς ἐκβεβλημένος καὶ τοῦ προσώπου Θεοῦ ἑκ βληθήσεται· δύναται δὲ καὶ καθ' ἑτέραν διάνοιαν λέγεσθαι, ὅτι Μεῖζον ἔσται μοι κακὸν, εἰ παραμένοιμι, μὴ ἀπολύοντός με εἰς ἀνυπαρξίαν, ἣν αἱρετωτέραν ἡγοῦνται τῆς ἐπὶ τοῖς κακοῖς τιμωρίας οἱ πλημμελοῦντες ἀνήκεστα. Διό φησιν ὁ προφήτης περὶ τῶν προδόντων τὸν Ἰησοῦν, «Εθελήσουσιν, εἰ ἐγενήθησαν πυρίκαυστοι. Εἰ γὰρ ἐκβάλλεις με ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου κρυβήσομαι, μηκέτι υπάρχων· ἐπειδὴ δὲ οὐκ ἐκβάλλεις με ἀπὸ τῆς γῆς (τοῦτο γὰρ προσυπακούειν δεῖ),ἔσομαι τρέμων, πάντα πρὸς τὴν ἀναίρεσιν ὑποπτεύων.
col. 245–246page 113 of 244
PG 87:245Τίνα δὲ δέδοιχεν ὁ Κάϊν, μηδενὸς ὄντος πλὴν αὐ τοῦ καὶ τῶν γονέων; Πρῶτον μὲν ἔννοιαν εἶχεν ὡς διαοχῆς ἐσομένης καὶ ὑπὸ τῶν ἐσομένων προσεδόκα τὸν φόνον, βδελυκτὸς αὐτοῖς ἐπὶ τοσούτω γενόμενος ἄγει· εἶτα καὶ θείας δυνάμεις ἐτόπαζεν ἐκδίκους ἔπεσθαι τῆς ἀνοσιουργίας, ἃς εἰκὸς ἦν αὐτὸν ἑωρακέ και μήπω τῆς κακίας κεχυμένης· προσεδόκα δὲ, φασί, καὶ τὴν ἐκ τῶν μερῶν τοῦ κόσμου ἐπίθεσιν Απερ ἐπ' ὠφελείῃ γινόμενα, οὐδὲν ἧττον ἀμύνεται τους πονηρούς. Εἶτα καὶ τὴν ἀπὸ τῶν θηρίων καὶ ἑρπετῶν ἐπιβουλήν· ἅπερ ἡ φύσις ἐπὶ τιμωρίᾳ τῶν ἀδίκων ἐγέννησεν· ἴσως δὲ τὴν ἀπὸ τῶν γονέων τίσιν ὑπονοεί οἷς καινὸν πένθος προσέβαλεν ἀγνοοῦσι τὸν θάνατον· τινὲς δὲ περὶ τῶν θηρίων καὶ τῶν μερῶν τοῦ κόσμου, φασὶν, ὡς οὐκ ἠδύνατο σημεῖον ) περὶ οὗ μετ' ὀλίγα λέγει, «Εθετο Κύριος ὁ Θεὸς τῷ Κάϊν σημεῖον τοῦ μὴ ἀνελεῖν αὐτὸν πάντα τὸν εὑρίσκοντα αὐτόν,ο διαγνῶναι Θεοῦ· καὶ τί ἂν εἴη σημεῖον ἔτε μου, ἢ τὸ βούλημά τε καὶ πρόσταγμα τοῦ Θεοῦ; Μὴ συγχωρήσαντος αὐτοῦ τὴν ἀναίρεσιν ἔθετο τῷ Κάϊν σημεῖον· οὐ γάρ τι τῶν τοιούτων χρημάτων χωρίς συγχωρήσεως γίνεται· ἢ καὶ οὕτως· Σημεῖον ἔθετο τὴν μετὰ τὰ πταίσματα τροπὴν τῆς μετανοίας, καθ' Ανούκ εὐχείρωτος ἔσται πρὸς ἀναίρεσιν· μέγα μὲν γὰρ ἀγαθὸν τὸ μὴ πταῖσαι· τὸ δὲ ἐν μεταγνώσει γενέσθαι, δεύτερος λιμήν· ὅπερ οἰκονομῶν ὁ Θεὸς, διὰ διδασκαλίας ἀνεγείρει πρὸς τὸ μὴ ὑποπεσεῖν τῷ ἀπατεῶνι. Πᾶς ὁ ἀποκτείνας Κάιν,ἑπτὰ ἐκδικούμενα παρα λύσει. Ἀντὶ τοῦ, Οὐχ αὕτη ἡ ἁρμόδιος δίκη του πλημμελήματος τὸ ὑπὸ ὁτονοῦν ἀναιρεθῆναι· οὗτος γὰρ ἑπτὰ ἐκδικούμενα παραλύσει. Όπερ δηλοῖ τὴν τελείαν τιμωρίαν· πολλάκις γὰρ ὁ ἑπτὰ ἀριθμὸς τῇ Γραφῇ ἀντὶ τελειότητος παρείληπται. ο Πατάξω γὰρ, φησὶν, ὑμᾶς ἑπτάκι; ἀντὶ τῶν ἁμαρτιῶν ὑμῶν. Καὶ, Απόδος τοῖς γείτοσιν ἡμῶν ἑπταπλάσια εἰς τὸν κόλπον αὐτῶν. Καὶ ἐν τῷ Λευϊτικῷ· «Προσθήσω παιδεῦσαι ὑμᾶς πληγαῖς ἑπτὰ ἐπὶ ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν.» Τινὲς δὲ ἰδικώτερον, ὅτι δεῖ τὸν Κάϊν ἑπτα πλατίονα δοῦναι τὴν τιμωρίαν· καὶ Ἀκύλας γὰρ οὔ τως ἐξέδωκεν· Επταπλασίως ἐκδικηθήσεται. Σύμ μαχος δὲ, Εβδόμως ἐκδίκησιν δώσει· ὅπερ τινές ἐξέλαβον, Ἐν ἑπτὰ γενεαῖς δίκην δώσει. Ὁ δὲ Ἑ βραῖος ὑποστίζει εἰς τὸ ἀποκτείνας· τὸν γὰρ τοῦ Κάϊν φησὶν ὁ Θεὸς ἐδευτέρωσε λόγον, λέγων, Οὐχ ἅπερ ἔφη, πᾶς ὁ ἀποκτείνας· ὅ ἐστιν, Οὐχ οὕτως ἀναιρεθήσῃ· οὐδὲ πᾶς ὁ εὑρίσκων ἔσται σε ἀποκτείνας. Εἶτα ἀπὸ ἄλλης ἀρχῆς τὸ, ο Κάϊν ἑπτὰ ἐκδικούμενα παραλύσει, ο Ἐκδικούμενα δὲ λέγει τὰς ἑπτὰ
col. 247–248page 114 of 244
PG 87:247τιμωρίας τὰς ἐκδικούσας τὸν ᾿Αβελ· εἰ γάρ καὶ ἑπταπλασίω δίκην εἴπομεν, θαυμαστὸν οὐδέν· οὐ ‹» γάρ ἐστι δικαίου κριτοῦ ἴσας πρὸς ἴσας ὁρίζειν τὰς ἀνταποδόσεις, ἀλλ' ἀνάγκη τὸν κατάρξαντα κακοῦ, μετά προσθήκης ἀποτῖσαι τὰ ὀφειλόμενα, ὡς ἂν αὐτός τε βελτίων γένοιτο, καὶ τοὺς λοιπούς σωφρον! σειεν· ἀεὶ δὲ ἡ Γραφὴ τὸν τῆς ἀφέσεως τῶν ἁμαρτημάτων ἀριθμὸν, ἐν τοῖς ἑπτὰ περιορίζει· ὡς ἐπὶ τοῦ Πέτρου εἰπόντος ἑπτάκις, ὁ Σωτήρ φησιν ο Εω; δομηκοντάκις ἑπτά. Περὶ τῆς τῶν ἁμαρτημάτων λέγων ἀφέσεως· οὐ γὰρ μετῆλθεν ἐφ᾽ ἕτερον ἀριθμόν, ἀλλὰ τὸν ἑπτά πολυπλασιάσας, ἐν αὐτῷ τὸν ὅρον ἔθετο τῆς ἀφέσεως· καὶ δι' ἑπτὰ ἐτῶν ὁ Εβραίος ἀπελύετο τῆς δουλείας· ἑπτὰ δὲ ἑβδομάδες ἐτῶν τὸν ιωβηλαῖον ἐποίουν· ἐν ᾧ σαββατιζούσης τῆς γῆς, ", χρεῶν ἦταν ἀποκοπαί, δουλείας ἀπαλλαγὴ, καὶ οἱονεὶ νέος καθίστατο ἄνωθεν βίος ἐν τῷ ἑβδοματικῷ ἀρι θμῷ, τοῦ παλαιοῦ τρόπον τινὰ τὴν συντέλειαν δεχομένου· ταῦτα δὲ τύποι τοῦ παρόντος αἰῶνος, ὃς διὰ τῶν ἑπτὰ ἡμερῶν ἡμᾶς παρατρέχει· ἐν ᾧ γίνονται τῶν μετριωτέρων ἁμαρτημάτων ἐκτίσεις. μεῖον. Ἐκδικούμενα δὲ, εἴτε τὰ παρὰ τῷ Κάϊν ἡμαρτημένα λέγοις, εὑρήσεις ζ'· εἴτε τὰ παρὰ τοῦ κριτοῦ ἐπ' αὐ τῷ ὁρισθέντα· πρῶτον γὰρ ἁμάρτημα φθόνος ἐπὶ τῇ προτιμήσει τοῦ ᾿Αβελ· δεύτερον δὲ δόλος μεθ' οὗ διελέχθη τῷ ἀδελφῷ εἰπὼν, «Διέλθωμεν εἰς τὸ πε δίον· ο τρίτον φόνος προσθήκη τοῦ κακοῦ· [τέταρ τον] ἀδελφοῦ φόνος· [πέμπτον] μείζων ἡ ἐπίτασις, ὅτι καὶ πρῶτος φονεύς πονηρὸν ὑπόδειγμα τῷ βίῳ καταλιπών· ἕκτον ἀδίκημα, ὅτι γονεῦσι πένθος ἐν εποίησεν· ἕβδομον ὅτι Θεὸν ἐψεύσατο εἰπὼν ἀγνο εῖν τὸν ἀδελφὸν ἔνθα καθέστηκεν· ὅθεν οὐ συν εχώρησεν αὐτοῦ τὴν ἀναίρεσιν· κέρδος γὰρ τοῖς κολαζομένοις ὁ θάνατος· παρατείνει δὲ τῷ βίῳ τὰ πρὸς τὴν ἀξίαν ἀντιμετρῶν κολαστήρια· ταῦτα μὲν οὖν, εἰ ἐκδικούμενον νοήσωμεν τὸ ἁμαρτηθὲν ἐφ' ᾧ ἡ ἐκδίκησις· εἰ δὲ τὸν τρόπον τῆς κολάσεως δι οὗ ἡ ἐκδίκησις, διχῶς γὰρ λέγεται μία κόλασις, τό, Επικατάρατος ἡ γῆ ἀπὸ σοῦ· δευτέρα «Εργᾷ τὴν γῆν,» ἐξ ἀνάγκης γὰρ διηνεκέσι πόνοις συνείχεται τρίτη, καὶ ὁ Οὐ προσθήσει δοῦναι τὴν ἰσχὺν αὐτῆς· ο τετάρτη καὶ πέμπτη, ο Στένων καὶ τρέμων ἔσῃ ἐπὶ τῆς γῆς· ι ἔκτη κόλασις ἦν αὐτὸς ἀπεκάλυψεν ὁ Κάϊν εἰπών· «Εἰ ἐκβάλλεις με νῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου κρυβήσομαι.» Τί γάρ μείζονα κακὸν τοῦ χωρισθῆναι τοῦ Θεοῦ; ἑβδόμη, τὸ σημεῖον αὐτῷ ἐπιθεῖναι, και μηδὲ κρύπτεσθαι τὴν τιμωρίαν, ἀλλὰ σημείῳ προδήλῳ πᾶσι κηρύττεσθαι, ὅτι Οὗτός ἐστιν ὁ τῶν ἀνοσίων Εργων δημιουργός· ἄλλοι δὲ οὕτως ἑπτά, φασί, τὰ ἡμαρτημένα· προσήνεγκε κα
col. 249–250page 115 of 244
PG 87:249χως· ἔλγησεν, ὅτι ὑβρίσας οὐκ ἐτιμήθη παρὰ τοῦ, ορισθέντος Θεοῦ· νουθετοῦντα αὐτὸν διέπτυσε· φό τον ἐτόλμησε πρῶτος· καὶ φόνου πολλῷ μίασμα ἐν αγέστερων, ἀδελφοῦ· ἐλύπησε γὰρ τους γεγεννηκα; της· ἐψεύσατο τῷ Θεῷ. Οὐκ ἀνεῖλε δὲ Κάτι αὐτόν σε καὶ τοὺς λοιποὺς ὠφελῶν· ὥσπερ οὖν καὶ φθάσας αὐτὸν ὠφέλη σε διὰ τῆς παραινέσεως εἴπερ ἠνέσχετο έξουνε γὰρ αὐτῷ προθεσμίαν μετανοίας και βελτιώσεως· ἐλάττω τε τὴν μέλλουσαν αὐτῷ κατέστησε κόλασιν διὰ ταύτης της τιμωρίας· καὶ τοὺς ἄλλους δὲ ὠφθεῖ τῷ παραδείγματι· οὐ γὰρ ἦν ἴσον ἀκούειν ὅτι Κάξη τις ἀνελὼν ἀδελφὸν ἀπέθανε, καὶ ὁρᾶν τὸν ἀνελόντα δίκην τίνοντα· τότε μὲν γὰρ κἂν ἡπιστήθη διὰ τὴν τοῦ μύσους ὑπερβολήν· νῦν δὲ πλεῖστον χρό και βιούς, τοῖς μετὰ ταῦτα κατάδηλον ἐποίει τῇ θέμ να πράγμα. Τινὲς δὲ οὕτως ἠρίθμησαν· Οὐ διεῖλεν ὀρθῶς· οὐ μετέγνω διαμαρτών. Φθόνον ἔσχε τὸν φόνον ὠδίνον τα· ἡπάτησεν εἰς τὸ πεδίον δόλῳ καλῶν· ἀνεῖλεν ἐψεύσατο τῷ Θεῷ ἐνόμισε καὶ ἄκοντος τοῦ Θεοῦ διαδρᾶνα: δύνασθαι τὰς ἐν σώματι δίκας· ᾠήθη γὰρ ὅτι τεθνήξεται καὶ αὐτὸς, κἂν εἰ μὴ βούλοιτο Θεός καὶ λύσις ἔσται τὸ χρῆμα αὐτῷ τῶν ἐκ τῆς ὀργῆς. Τινὲς δὲ οὕτως· Οὐ διεῖλεν ὀρθῶς· τῆς θείας νομοθε σίες κατεφρόνησεν· ἀπέκτεινεν ἀδελφόν· ἀπέκτεινε πρὸς τούτῳ καὶ δίκαιον· ἐψεύσατο· θάνατον ᾐτήσατο ἐν ἀπευδοκιμήσει ζωῆς καὶ μετανοίας. "Αλλοι δὲ οὕτως· Οὐκ ἀφῆκεν ἀναιρεθῆναι, ἵνα μὴ φόνῳ φόνον ἐπισυνάπτων ἕτερον, ἐναγής εὑρίσκοιτο· καὶ ἵνα μὴ ἐπεὶ παραλύσῃ τὰ ἐκδικούμενα, τὴν ἐπὶ τῆς θυσίας ἀσέβειαν, τὴν ἀνδροφονίαν, τὴν ἀδελφοκτονίαν, τὴν ἀπάτην, τὸν δόλον, τὸ ψεῦδος, τὴν θρασύτητα· ἀλλ' ἄπορον πῶς ταῦτα ἐκδικεῖται, καὶ πῶς παραλύεται ἐκδικούμενα· μή ποτε οὖν, φασί, κάλλιον ᾗ λέγειν τὰ επαναπαυόμενα πνεύματα ἐπὶ τὸν ἐξελθόντα ἐκ μί ζης Ιεσσαί, τάχα που καὶ τῷ ᾿Αβελ διὰ τὸ εὐσεβές ἐπιφοιτήσαντα. Ἠδίκησε δὲ καὶ εἰς ταῦτα ὁ Κάϊν ἐνοικήσαντα τῷ ᾿Αβελ καὶ ἐμπεριπατήσαντα αὐτῷ καὶ μέχρι μὲν στένων καὶ τρέμων ἦν ἐπὶ τῆς γῆς, ἐξεδικεῖτο ταῦτα· λύπης γὰρ ὑπερβαλλούσης ἀποτέλεσμα τὸ στένειν, καὶ φόβου συνοίκου γνώρισμα το τρέμειν· ἅπερ ἔχων αὐτάρκως ηκίζετο· ἵνα διὰ μὲν τοῦ στένειν, μετανοῇ πρὸς σωτηρίαν· διὰ δὲ τοῦ τρέ μειν, ἀδρανὴς ἐκ φόβου προς μεταχειριζομένην πρα ξεν ᾖ· διὰ δὲ τοῦ σημείου οὔτε ἀναιρεῖται, καὶ ἔν δειξις τοῦ ἁμαρτήματος αὐτὸν στηλιτεύει· οἱ γὰρ ἐρῶντες τὸ σημεῖον τοῦ στένοντο; καὶ τοῦ τρέμον της, εἰ καὶ πρότερον ηγνόουν διὰ τί τοῦτο ἔκειτο, συνθανόμενοι ἤκουον ὁμολογοῦντος τὸ πεπραγμένον καὶ κατηγοροῦντος ἑαυτοῦ· ἐξομολογήσεως δὲ ἐπι ακολουθούσης, οὐ βούλεται ὁ Θεὸς τὸν θάνατον τοῦ Αμαρτωλού ως την μετάνοιαν αἱ τοῦ· εἰ δὲ ἀποκτεί
col. 251–252page 116 of 244
PG 87:251νοι τις αὐτόν, παρέλυε και διέλυε καὶ κατέπαυε την ἐκδίκησιν τῶν πνευμάτων, καὶ οὐκ αὐτὰ τὰ ἐκδικούμενα. Τινὲς δὲ ἀλληγορίας νόμῳ, τὸν μὲν Κάϊν τύπον ἔχειν φασὶ τοῦ Ἰσραήλ, οὓς ἐρῶν ὁ Χριστὸς ὁ τοῦ ᾿Αβελ προτυπωθεὶς ὡς Υἱὸς ἀνθρώπου χρηματίσας, εἰς τὸν κατ' αὐτοῦ φόνον ὀργῶντας, διὸ καὶ Έλεγε, «Τί με ζητεῖτε ἀποκτεῖναι ἄνθρωπον ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα, ο Πατέρα τούτων ἔλεγεν εἶναι τὸν Κάϊν, Σατανᾶν αὐτὸν καλέσας, ὡς τοῖς ἐκεῖ. νου τρόποις προσεοικότα· ἐπεὶ καὶ πρὸς τοὺς β' ἔλεγεν· «Οὐκ ἐγὼ ὑμᾶς ἐξελεξάμην; Καὶ εἷς ἐξ ὑμῶν διάβολός ἐστιν. "Οθεν καὶ ἀνθρωποκτόνον αὐτὸν καλεῖ καὶ ψεύστην, ὡς καὶ τὸν πατέρα αὐτοῦ, τουτέστι τὸν διάβολον· ἐὰν δὲ προηγουμένως είπω μεν τὸν πατέρα λέγειν αὐτῶν τὸν διάβολον, τίς ἔσται ὁ τούτου πατήρ; Ὅθεν ὁ μὲν Ἰσραήλ τοῖς γεωδεστέροις τιμὴν ἠξίου τὸν Θεόν, καρποφορῶν τὰ ἐν νόμῳ· πρὸς οὓς διὰ τοῦ προφήτου φησὶν ὁ Θεὸς, Τὰ ὁλοκαυτώματα ὑμῶν οὐκ εἰσὶ δεκτά, καὶ αἱ θυσίαι ὑμῶν οὐχ ἥδυνάν μοι.» Ὡς ἐπὶ τοῦ Κάϊν οὐ προσέσχε ταῖς θυσίαις αὐτοῦ· προσεκόμιζε γὰρ Ισ ραήλ ὀρθῶς ὡς τῷ Θεῷ θύων· διεῖλε δὲ οὐκ ὀρθῶς, προσεδρεύων τοῖς τύποις· ὅθεν ἡσυχάζειν κελεύεται καὶ παύσασθαι τῆς ἐν νόμῳ σκιᾶς· ὁ δὲ Χριστὸς ἦν ὁ ποιμὴν καλὸς κατὰ τὸν ᾿Αβελ τὸν ποιμένα· καὶ πρωτότοκος ὢν, τοὺς ἔχοντας αὐτοῦ τὴν εἰκόνα προσέφερεν Ἐκκλησίαν πρωτοτόκων ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς· πρὸς [ούς] εἴρηται· ι Πρὸς σὲ ἡ ἀποστροφὴ αὐτοῦ.» Καὶ εἶχε ἐπέστρεψαν, ἐγράφησαν ἂν ἐν βίβλῳ ζώντων μεθ᾿ ἡμῶν· νῦν δὲ κατὰ τὸν Κάϊν φθόνῳ κατὰ τοῦ Σωτῆρος τὸν φόνον ὠδίναντες, ὡς ἑπτὰ ἐκδικουμένοις, πολλαῖς ἔνοχοι γεγόνασι δίκαις, καὶ ξένοι διατελοῦσι στένοντές τε καὶ τρέμοντες· πλην τοῦ μὴ παντελῶς ἀπολέσθαι, σημεῖον ἐδέξαντο· σέ σωσται γὰρ τὸ κατάλειμμα· ἐξῆλθον δὲ καθάπερ ὁ Κάϊν ἀπὸ πρόσωπου τοῦ Θεοῦ· πρὸς οὓς εἴρηται Οταν τὰς χεῖρας ἐκτείνητε πρός με, ἀποστρέψω τοὺς ὀφθαλμούς μου ἀφ᾽ ὑμῶν· καὶ ἐὰν πληθύνητε τὴν δέησιν, οὐκ εἰσακούσομαι ὑμῶν.» Αἱ γὰρ χεῖρες ὑμῶν αἵματος πλήρεις· ἀπεκτόνασι γὰρ τὸν ἀρχο ηγὸν τῆς ζωῆς· ι Καὶ τὸ αἷμα, φασίν, αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν, ὅπερ ὑπὲρ ἡμῶν ἐκχυθὲν, κατὰ τῶν Ἰουδαίων βοᾷ, καὶ κατὰ τὸν ᾿Από στολον, κρείττον παρὰ τὸν ᾿Αβελ λαλεί. Καὶ ἐξῆλθε Κάιν ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ. Οὐ τοπικῶς τοῦτο ἐκλαμβάνειν δεῖ· ἐπεὶ καὶ τὸ εἰσελθεῖν πρὸς τὸν Θεὸν οὕτω νοοῦμεν, λέγοντος τοῦ ψαλ μοῦ·. Εἰσέλθετε ἐνώπιον αὐτοῦ ἐν ἀγαλλιάσει. ο Εἰσέρχεται δέ τις ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, τὰ ἔξω πάντα καταλιπών ἁμαρτήματά τε καὶ τὰ αἰσθητὰ πράγματ τα· ἐξῆλθεν οὖν ὁ Κάϊν ἀνάξιον ἑαυτὸν καταστήσας το
col. 253–254page 117 of 244
PG 87:253τοῦ προσώπου τοῦ Θεοῦ, ἀνεννόητος λοιπὸν αὐτοῦ πεγενημένος· τοιγαρούν, ο Ακησε, φησίν, «ἐν τῇ γῇ Ναΐδ, κατέναντι Εδέμ.» Σάλος γὰρ Ναϊδ ἑρμη νεύεται· τοῦ γὰρ ἔδει τὸν ἀποστάντα τῆς εἰρηνικῆς ἀρετῆς οἰκεῖν, ἢ ἐν τῷ σάλῳ, ἀστάτῳ πράγματι καὶ ἀβεβαίῳ, ὅπερ ἐστὶ κακία; εὖ δὲ καὶ τὸ ι κατο έναντι· › ἐναντία γὰρ τῇ ἀρετῇ ἡ κακία· ὁ μὲν οὖν Ἀδὰμ ἐκβέβληται, οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ ἐξελθών· ἔτι γὰρ εἶχεν έναυσμα πόθου τῆς διατριβῆς τοῦ παραδείσου" διὰ καὶ κατέναντι τούτου αὐτὸν κατῴκισεν, οἷον αὐτ τὰς καὶ τὴν οἰκησιν οἰκονομήσας· τοῖς γὰρ μὴ μεγά ἐν ἁμαρτήσασι δέδοται τις πρόφασις ταχείαν υπο δεικνύουσα τὴν ὑποστροφήν· ὅπερ ἐπὶ τοῦ Κάϊν οὐκ εἴρηται· οὐ γὰρ κατῴκισται, οὐδὲ ἐκβέβληται, προ θύμω πόθῳ πρὸς τὸ κακὸν ἀπολισθήσας διόπερ καὶ σάλον οἰκεῖ ἀδιαστάκτως ταρασσόμενος. Έγνω δὲ καὶν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Οὐκ εἶπεν, Εγνω Κάϊν τὴν ἀδελφὴν αὐτοῦ, ἀλλὰ τὴν γυναῖκα· ν αὕτη γὰρ ἡ προσηγορία τῆς διαδοχῆς οἰτ κεία· συγχωρεῖ δὲ ταῖς ἀδελφομιξίαις τῶν Ἀδὰμ τέχνων ὁ Θεὸς, τοὺς μερισθέντας ἐξ ἑνὸς αἵματος εἰς μίαν ἀγάπην ἡνῶσθαι βουλόμενος· ὕστερον δὲ ἐκτα θεῖσαν εἰς πλῆθος τὴν γενεάν, εκώλυσε κεχρῆσθαι τῆς αὐτοῖς, ἵνα ἡ πρὸς τοὺς ἀλλοτρίους ἐπιγαμία, τοὺς τῷ μήκει τῆς διαδοχῆς ἀλλοτρίους λοιπόν νομι σθέντας αὖθις ἐπιστρέψῃ πρὸς διάθεσιν· πῶς δὲ φησι, Καὶ ἦν οἰκοδομῶν τὴν πόλιν;» πῶς γὰρ πόλις ὑφ' ἑνὸς οἰκοδομεῖται, καίτοι τοῦ σφυροκόπου χαλκού και σιδήρου μήπω γενομένου Θοβέλ; ἢ ποία πόλις ὑπ' ὀλίγων οὕτω συνίσταται; οἷς ἄντρον ἓν καὶ οἰ κτιμάτιον ήρκει μικρόν· μή ποτε οὖν τὴν ἐν οἴκῳ ἑνὶ μετ᾿ ἀλλήλων ἀναστροφὴν οὕτως ἐκάλεσεν; οἱονεὶ γάρ μικρὰ πόλις καὶ ἄνθρωπος καθ᾿ ἑαυτὸν τοιῶσδε τὴν ψυχὴν διοικῶν, καὶ οἶκος ἔχων τοιάνδε διαγωγήν. ὡς καὶ οἶκος μέγας ἡ πόλις, ἀφ' οὗ καὶ τῶν πόλεων ἡ θον εἰς ἔννοιαν· ἴσως δὲ καὶ πολισμοῦ μεθόδους, καὶ πρῶτα κατεβάλετο σπέρματα, ἰδὼν τὸν ἐξ αὐτοῦ τεχθέντα, καὶ προβαίνουσαν ὁρῶν τὴν διαδοχήν· ἴσως δὲ καὶ προαναφωνεῖ τὰ μετὰ χρόνον γενόμενα· τῶν Η ἁγίων λεγόντων, Οὐκ ἔχομεν ὧδε μένουσαν πόλιν, Παροικίαν δὲ καλούντων τὸν βίον, οἱ ἁμαρτωλοὶ εἶναι ὄντες προσεδρεύουσι τῇ γῇ καὶ πόλεις οἰκοδομοῦσι· περὶ ὧν καὶ ὁ θεῖος ἔφη Δαβίδ, «ἐπεκαλέσαντο τὰ ὀνόματα αὐτῶν ἐπὶ τῶν γαιῶν αὐτῶν.» Διαφέρει δὲ πρὸς ἀναγωγὴν ποιμὴν κτηνοτρόφου ᾿Αβελ ὁ δίκαιος ποιμὴν ὑπῆρχε, λόγῳ ποιμαίνων τὰ κάθη, καὶ ὡς θρεμμάτων ἡγούμενος θυμοῦ τε καὶ ἐπιθυμίας· ὁ δὲ κτηνοτρόφος άγεται κεκρατημένος, ενικές τις ὢν καὶ μὴ κρατῶν τῶν αἰσθήσεων· οἰκεῖ
col. 255–256page 118 of 244
PG 87:255κοπῆς σκηνοῦντας, ἵνα ἀπὸ τούτου καὶ εἰς τὸν οἶκον εἰσέλθωσιν. Οἱ καὶ λέγουσιν·. Ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκη νώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων· ἐπιποθεῖ καὶ ἐκλείπει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ Κυρίου. Ἀπὸ γὰρ σκηνῶν ὁ προκόπτων, αὐλῶν ἐπιθυμεῖ, ψάλλων • Διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνής θαυμαστή; ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ.· Ὁ δὲ ἕτερος ἀδελφὸς ὁ Ιουβάλ ἐστιν ὁ καταδείξας ψαλτήριον καὶ κιθάραν εἰκότως· γειτνίασιν γὰρ ἔχει πρὸς τὴν τῶν ἡδέων ἀπόλαυσιν καὶ ἡ διὰ μουσικῆς ἀπάτην ἐργαζομένη ταῖς ἀκοαῖς· ὁ δὲ ἕτερος ὁ Θαβέλ τεχνιτεύει σκεύη πολεμικὰ διὰ χαλκοῦ καὶ σιδήρου. δὲ σκηνάς· οὐκ ἐκείνους μιμούμενος τοὺς διὰ προσ Ο Λάμεχ ταῦτά φησι· Ἀκούσατέ μου τῆς σω νῆς, γυναῖκες Λάμεχ, ἐνωτίσασθε μου τοὺς λό γους· ὅτι ἄνδρα ἀπέκτεινα εἰς τραῦμα ἐμοί, καὶ νεανίσκον εἰς μώλωπα μοι· ὅτι ἑπτάκις ἐκδεδίκηται ἐκ Κάϊν, ἐκ δὲ Λάμεχ εβδομηκοντάκις ἑπτά. Τὸ ἐνωτίζεσθε παρὰ μόνῃ τῇ θείᾳ παιδεύσει νομίζω φέρεσθαι· διαφέρει δὲ τοῦ ἀκοῦσαι, ὅτι τὸ μὲν ἐνωτίζεσθαι, τὴν ἐκ τοῦ σύνεγγυς ἀκοὴν σήμαινε:· τὸ δὲ ἀκοῦσαι τὸ ἐπωσοῦν ἀκοῦσαι, καὶ εἰ μὴ ἐγγὺς ὁ λόγος ἐστί· καὶ ὁ μέν τίς φησιν ἐκ παραλλήλου κεῖσθαι ταῦτα· ὁ δὲ καὶ ἐπὶ τούτων ἀκρίβειαν ζητῶν, λέγοι ἂν ἔτι ἐπὶ μὲν τῆς φωνῆς τὸ ἀκούσατε, ἐπὶ δὲ τῶν λόγων τὸ ἀκριβέστερον, ὅπερ ἐστὶ τὴ ἐνωτίζεσθε, ἔταξεν· ἐν δὲ τῷ Εβραϊκῷ, φασί, τὸ ἐβδομηκοντάκις ἑπτὰ καὶ τὸ ἑβδομήκοντα ἑπτὰ τοῖς αὐτοῖς γράμματιν ὁμοίως γράφεται ὁ δὲ Στ ρος ἑβδομήκοντα έχει. Φαίνεται δὲ ὁ Λάμεχ ἀφ' ὧν λέγει δύο ἀποκτείνας ἄνδρας· δύναται δὲ ὁ ἀνὴρ καὶ μέσης εἶναι ἡλικίας. καὶ λοιπὸν γέρων· ὁ δὲ νεανίσκος νεώτερος· ὁ δὲ Λάμεχ έβδομος ὢν ἀπὸ τοῦ Ἀδάμ, υἱὸς δὲ Κάϊν, δεκαπλασιάζων ἢ πολυπλασιάζων τὴν ἐκδίκησιν καθ' ἑαυτοῦ, ταῦτα προλέγει· ὅτι θεοῦ σημείων υπεριδών, φησίν, ο Ανδρ' ἀπέκτεινα, ο ἢ τὸν Κάϊν ἀποκτείνας ἢ ἕτερον· καὶ ἐκ μὲν τοῦ Κάϊν ἑπτάκις ἢ ἑπταπλασιάκις, ἢ ἑϋδομαίᾳ διαδοχῇ ἀπὸ Ἀδάμ ἐκδεδίκηται ὁ ᾿Αβελ, ἢ τὸ ἁμάρτημα, ἢ τοῦ Πνεύ ματος τὰ χαρίσματα· ἐκ δὲ τοῦ Λάμεχ ἢ κατὰ ἀριθμὸν ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ, ἢ ἑβδομηκοστῇ καὶ ἐκδόμῃ διαδοχῇ· ὡς τοῦ μὲν Κάϊν μὴ προακούσαν τὸς τὸ μὴ ἀνελεῖν, τοῦ δὲ Λάμεχ τοῦτο ἐγνωκότες ἀπὸ τοῦ σημείου, καὶ ἀνελόντος ἂν οἱ ἄλλοι διὰ τὸ σημεῖον ἀνελεῖν ἀπετρέποντο· ὅθεν τὰ ζ' ἐκδικούμε να πρόσωπα τῶν πατέρων παρέλυσεν, ἀντὶ τοῦ, διέλυσε τῆς ἀγανακτήσεως, ἐκλύτας ἑβδόμη γενεᾷ τῶν προς γόνων τοὺς ἐπὶ τῷ Κάϊν θυμούς· ὅθεν ἑπτὰ ἐκδικούμενα τῷ Θεῷ παραλῦσαι λέγεται, ἢ πρόσωπα ἢ πνεύ ματα· ᾧ συμφωνεῖ Θεοδοτίων ἑρμηνεύσας, Δι' είδε μάδος ἐξεδίκησε· ἢ Εβδομαῖος ὢν ὁ Λάμεχ τῷ Κάιν ἀπέδωκε τὴν ἐκδίκησιν, κατά Σύμμαχον· τὰ
col. 257–258page 119 of 244
PG 87:257μὲν γὰρ εἴρηται πρὸς τὸ δοῦναι δίκην τὴν Κάϊν ὑπὲρ ἡ τοῦ ᾿Αβελ, τὸ δὲ πρὸς τὸ λαβεῖν ὑπὲρ ἑαυτοῦ, ὁ τῆς αὐτοῦ ψυχῆς ἠδικημένης διὰ τοῦ ἁμαρτήματος, ναου μένης προσφέρεσθαι τῆς ἐκδικήσεως εἰς αὐτόν τινα ὑπὲρ αὐτοῦ, ὡς εἰς ἄλλον ὑπὲρ άλλου. Τοιαύτην δηλοῖ τὴν ἐκδίκησιν ὡς ἐκ Θεοῦ λέγων Ἰεζεκιήλ· ο Καὶ ἐκδικήσω σε εκδικήσει μοιχαλίδων καὶ ἐκχεουσῶν αἷμα· καὶ θήσω σε ἐν αἵματι θυμού καὶ ζήλου· καὶ παραδώσω σε εἰς χεῖρας αὐτῶν κατασκάψουσι τὸ πορνεῖόν σου.» Οὕτω καὶ ᾿Ακύλας Πᾶς ὁ ἀποκτείνας Καιν, ἑπταπλασίως ἐκδικηθής σεται, ὡς ἀδικήσας ἑαυτὸν δηλαδή· ἐκ δὲ τοῦ Λάμεχ ἑβδομηκοστῇ καὶ ἑβδόμῃ διαδοχῇ ἐκδικεῖται· τοσοῦτοι γὰρ ἐν τῇ γενεαλογίᾳ ἀπὸ Ἰησοῦ τοῦ Χριστοῦ ἐπὶ τὸν Ἀδὰμ καὶ Θεὸν, κατὰ τὸν Λουκᾶν, ἀναγράφονται, ἐν ᾗ γενεᾷ ἔκ τε τοῦ Κάϊν καὶ ἐκ τοῦ Λάμεχ ἐκδικεῖται, τουτέστι δίκη δίδοται· ἀποκτείνας γὰρ τὸν Χριστὸν ὁ λαὸς, δίκην ὑπέσχε·. Πᾶν γὰρ αἷμα, φησίν, ἐκχυνόμενον ἀπὸ ᾿Αβελ τοῦ δικαίου ἕως Ζαχαρίου, ἐκδικηθήσεται.» Τὸ δὲ, Επταπλασίως, ἐπειδὴ τινὲς μὲν ἁπλὴν ὑπομένουσι τὴν ἐκδίκησιν, πρὸς ὅ τὸ, Οὐ ἐκδικήσεις δὶς ἐπὶ τὸ αὐτό·, ἕτεροι δὲ διπλᾶ τὰ ἁμαρτήματα, ὡς Ἱερουσαλήμ ἐν Ησαΐᾳ· τινὲς δὲ ἑπταπλᾶ· ι Απόδος γὰρ τοῖς γείτοσιν ἡμῶν ἑπτα πλάσια.» Καὶ ἑπτὰ πληγαὶ λέγονται ἐν Λευϊτικῷ ὁ δὲ πάντα μέτρῳ καὶ σταθμῷ διαταξάμενος, οἶδε συμμετρῆσαι ταῖς ἁμαρτίαις τὴν δίκην. Οὕτως οὖν ἐξ ἑκατέρων τῶν ἀνδρῶν ἐκδεδίκηται, ἢ κατὰ τὸν ἀριθμὸν, διὰ ποιότητα ποινῆς· ἀφετικὸς δὲ ὁ ἑπτὰ ἀριθμὸς ὡς εἴρηται πρότερον, ἀναπαύων μὲν ἐν ἡμερῶν ἑβδομάδι, ἐν ἑβδόμῳ δὲ μηνὶ τὴν ἡμέραν τοῦ ἱλασμοῦ χαριζόμενος· ἐν ἑβδόμῳ δὲ ἐνιαυτῷ, γῆς ἄνεσιν τῶν, καὶ χρεῶν ἀποκοπάς, καὶ δούλων έλευ θερίαν· ὁ δὲ ἐν ἑπτάκις ἑπτὰ ἔτεσιν μονάδος προσο τιθεμένης, τὸν ἰωξηλαῖον, καὶ ὅσα φησὶ Μωϋσῆς ἐχα ρίζετο· ὁ δὲ ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ, ἁμαρτημάτων ἀρετικός· πυνθανομένῳ γὰρ τῷ Πέτρο, ο Ποσάκις ἁμάρτη ὁ ἀδελφός μου εἰς ἐμὲ καὶ ἀφήσω,» καὶ τὸ σύμβολον τῶν ἑπτὰ ἐκδικουμένων παρὰ τοῦ Κάϊν προτείνοντι, ὁ Σωτὴρ προσλαβών τὰ τοῦ Λάμεχ, ἄφθονον ποιεῖται τὴν δωρεάν·. Εἰς ἐμὲ» εἶπε, δηλῶν ὅτι οὐκ εἰς τὸν Θεόν· ἔσται γὰρ ἁμαρτία πρὸς τὸν θάνατον, εἰ καὶ τὴν αὐτὴν ἔχει προσηγορίαν· καὶ αἱ συντμηθεῖται δὲ ἑβδομήκοντα τῶν ἐτῶν ἐξδομάδες ἐπὶ τὸν λαὸν ἕως Χριστοῦ ἡγουμένου, τὸν ἀριθμὸν τῆς ἀφέσεως ἔχουσιν ἐν πεντακοσιοστῷ που ἐνιαυτῷ· οὕτω καὶ ἡ τοῦ Χριστοῦ παρουσία ἐν Ενδομηκοστή διαδοχῇ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ γίνεται πᾶσι χαριζομένη τὴν ἄφεσιν· οὐ μόνον δὲ ἐν τοῖς εἰρη μένοις ἡ ἑβδομάς τετίμηται, ἀλλ᾽ ἴσως καὶ ἐν ἑκατοντάσι καὶ ἐν χιλιάσι· «Κατέλιπον γάρ, φησίν,
col. 259–260page 120 of 244
PG 87:259» έμαυτῷ ἑπτακισχιλίους ἄνδρας, οἳ οὐκ ἔκλιναν γόνω τῇ Βαάλ. Αλλοι δέ φασιν, ὡς ἄλλο ἀνὴρ, καὶ ἄλλο νεανίσκος, καὶ ὅτι ἐπήχθη πάσῃ τῇ γῇ τιμωρία, διὰ τὸ πολλὴν γενέσθαι χύσιν τῆς ἁμαρτίας· τὸ δὲ ἁμάρτημα του Λάμεχ οὐ κατακλυσμοῦ δεῖται πρὸς θεραπείαν ἀλλ' αὐτοῦ τοῦ αἵροντος τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου ἀφ᾽ ὧν δὲ εἶδε τὸν Κάϊν ὁ Λάμεχ παθόντα, ἑαυτοῦ καταψηφίζεται τῷ συνειδότι νυττόμενος· τοσοῦτον τοὺς ἑξῆς ὠφέλησεν ἡ τιμωρία τοῦ Κάϊν. Τινὲς δὲ φασιν ὡς δύο φόνους ἐτόλμησεν· ἄλλο γὰρ ἀνὴρ καὶ ἄλλο νεανίας, καὶ ἄλλο τραῦμα καὶ ἄλλο μώλωψ καὶ ἑαυτὸν στηλιτεύει· ὁ γὰρ ὑποβαλὼν αὐτῷ τὴν πράξιν ἐχθρός ἐστι καὶ ἐκδικητής. Καὶ τῶν ἀναιρεθέντων φασὶν ἔλαβε τὰς γυναῖκας, πρὸς ἃς ὁμολογεῖ, ἄνδρας μὴ ἐξομολογούμενος· πάντων γὰρ ἐμοίως ἀσέλγεια κατ' ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ κατεκράτησε, καὶ συνεχεῖς ἀνδροφονίαι διὰ τὰς γυναῖκας ἐγίνοντα καὶ αὐτὸς τοὺς ἄνδρας αμειβούσας οὐκ ἀηδῶς· οὐ γὰρ εἶχον ἐν τῇ εὐνοίᾳ, ἀλλ᾽ ἐν τῇ πολυανδρίᾳ τὰ καύχημα· προέκοπτε γὰρ ἐν αὐταῖς τὸ πάθος εἰς ἀκρασίαν· ὥστε καὶ τοὺς υἱοὺς τοῦ Θεοῦ ἑλεῖν αὐτ τὰς πρὸς τὴν μίξιν τοὺς ἐκ τοῦ γένους τοῦ Σήθ. Υιός 'Αδάμ· υἱὸς Θεοῦ·, δύο τούτων ὁ Λάμεχ ἀπέκτεινεν, ὧν ἦσαν γυναῖκες Ἀδὰ καὶ Σελλά ηρπάγη καὶ ἡ δίκαιος Ενώχ, ὡς ἂν μὴ ἀναιρεθῇ διὰ Λάμεχ· ἐπίστευσε τοῦ μὴ ἰδεῖν θάνατον, καὶ παρέσχεν ἡ πίστις τῇ φύσει τὴν χάριν· ὃς καὶ ἤλεγξε τὸν Ἀδάμ, θνητὸς ὢν, καὶ μὴ ἀποθανών, τὸν ἀποθανόντα μὴ ὄντα θνητόν, ἐπειδὴ τὴν ἐντολὴν οὐκ ἐφύλαξαν· ὁ μὲν γὰρ εἰσῆλθεν εἰς τὸν παράδεισον, ὁ δὲ ἐκβέβληται· ἀλλ᾽ οὔτε Ενώχ, οὔτε Ηλίας τὸν θάνατον κατήργησαν· ὥσπερ ὁ Χριστὸς τὴν φύσιν αὐτὴν ἐν ἑαυτῷ διορθούμενος, κακείνοις φύσει θνη τοῖς οὖσι τὴν ἀθανασίαν μετὰ πάντων δωρούμενος εἰ καὶ δι' αὐτῶν τύπον τῆς μελλούσης ἀθανασίας παρέσχετο· ὡς ἂν μὴ εἰς τὴν ἀθυμίαν ἐμβάλῃ τῶν δικαίων χορόν· ἔδειξε γὰρ διὰ μὲν τοῦ Ενώχ πως ἐπὶ τοῦ μέλλοντος οἱ δίκαιοι τῶν ἁμαρτωλῶν χωρί ζονται· ἐν δὲ τῷ Ηλίᾳ, πῶς τὰ σώματα ἐν ἀέρι κουφίζονται. Συνῆκεν οὖν ἐκ τῆς τοῦ δικαίου μεταθέσεως Λά μεχ, οι ἦταν οὓς ἀνεῖλεν. "Οθεν ἑαυτοῦ τοσοῦτον κατηγορεῖ· διὸ κἀκεῖνον οἱ ἀσεβεῖς ἔσπευδον ἀνελεῖν, γ'.
col. 261–262page 121 of 244
Caput V
PG 87:261τῆς ἀρετῆς θέαν μὴ φέροντες. "Οθεν ὁ Νε μόνος εὕρηται δίκαιος· δύο διὰ τοῦτο τέχνας ἐξεῦρον, κι θάραν εἰς χώμους, καὶ χαλκείαν εἰς πόλεμον· αἱ δὲ γυναῖκες εἰς ἔλεγχον τῆς φθορᾶς, γίγαντας ἐγέννων καὶ τέρατα, καὶ τὴν μέλλουσαν ἐμήνυον συμφοράν ἕπεται τοῖς τέρασιν ὄλεθρον καὶ δεινόν τι σημαίνειν, ἀναγγέλλει δὲ τὴν ἐκδίκησιν ταῖς γυναιξίν, ὡς ἀπογόνοις τοῦ Σήθ, καὶ πενθούσαις τὴν τῶν ἀνθρώ των ἀπώλειαν· ἐπὶ τοῦ Λάμεχ οὖν τέλος ἔσχε τὰ ἑπτὰ ἐκδικούμενα, ἅ ἐστιν ἀπόφασις ἐπὶ ἑπτὰ γε νεαῖς· ἡ παράλυσις αὐτῶν συντέλεια καὶ ἡ συμπλή Φωσις· διὸ καὶ Μωϋσῆς φησιν, «Αποδιδούς ἁμαρτ τίας γονέων ἐπὶ τέκνα ἐπὶ τρίτην καὶ τετάρτην γενεάν τοῖς μισοῦσί με.. Ἰδοὺ τὰ ζ' ἐκδικούμενα τρίτη γὰρ καὶ τετάρτη εβδόμη γίνεται· πῶς δὲ 92 στήσεται τὸ χρέος τῶν ἑβδομηκοντάκις ἑπτά; Συν. εχύθη τὸ γένος τοῦ Λάμεχ μετὰ τοῦ γένους τοῦ Ενώχ· καὶ οἱ ἀπόγονοι τοῦ Σήθ· καὶ μόνος εὕρηται Νῶς δίκαιος· καὶ οὐδὲ εἶπε σὺν τῇ γυναικὶ ὡς ἐπὶ *¸ του Ζαχαρίου καὶ τῆς Ἐλισάβετ καὶ τοῦ ᾿Αβραάμ καὶ Σάββας, ἀλλὰ παρεσιώπησεν, ὡς ἂν γνῶμεν ὅτι ἦν ἐν αὐτῇ διάνοιά τις παράνομος· καὶ γὰρ τὸν ἐξ αὐτῆς Χὰμ καὶ Χαναὰν ἀπηράσατο· ἀρίθμησον οὖν τὰ γένη καὶ εὑρήσεις ἐπὶ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ τὸ γένος Χαναὰν ἀπολλύμενον. Εἶπε δὲ Λάμεχ τὸ μέλλον οὐ διὰ θείας χάριτος, ἀλλὰ κατ' οίκονομίαν τοῦ κρείττονος ὡς ἐπὶ τοῦ Βαλαάμ. Ἴσως δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ Κάϊν τῆς κατ' αὐτοῦ στοχάζεται δίκης. Οὗτος Ενὼς ὁ τοῦ Σὴθ ἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ. Ἐν τῷ Εβραϊκῷ, φησίν, οὐχ οὕτως ἔχει, ἀλλ', Οὗτος ἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι τῷ ὀνόματι Κυρίου τοῦ Θεοῦ· τουτέστιν, υἱὸς Θεοῦ λέγεσθαι καὶ θεός. Οἱ γὰρ ἀπὸ τοῦ Σηθ δίκαιοι γεγόνασιν, ὅθεν ἡ Γραφὴ ἑαυτῇ ἀκολουθοῦσα, μετά ταῦτά φησιν· «Καὶ εἶδον οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ τὰς θυ γατέρας τῶν ἀνθρώπων,» τουτέστιν οἱ δίκαιοι. Οὐ γὰρ ἦν ἐπιμιξία τῶν υἱῶν Σήθ πρὸς τοὺς ἀπὸ τοῦ Κάϊν. ΚΕΦΑΛ. Ε'. Αύτη ή βίβλος γενέσεως ἀνθρώπων. Την δια ήγησιν οὕτω καλεῖ τὴν περὶ τοῦ Ἀδὰμ καὶ τῆς δια δοχῆς αὐτοῦ ἕως τῶν παρόντων· τὴν δὲ προλαβοῦσαν βίβλον οὐρανοῦ καὶ γῆς, τοῖς πρὸ τοῦ ἀνθρώπου γεν γονόσιν ἀπένειμε. Γένεσιν δὲ τὸν λόγον τὸν διαγρά μεντα τὴν ποίησιν αὐτοῦ φησιν. Εζησε δὲ Ἀδάμ, ἔτη σλ', καὶ ἐγέννησε κατὰ τὴν ἰδέαν αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς· εἰκότως κατ' ἀρχὰς πολυχρόνιοι ἐτύγχανον οἱ ἄνθρωποι, ἵνα μὴ ἐπι λείψῃ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς κατα γόμενον, ὡς ἂν πλείονι χρόνῳ πλείονας τίκτοιεν· ἐν δὲ τῷ τῆς διαδοχῆς λόγῳ τῶν πρωτοτόκων γίνεται μνήμη· καὶ μὴν ὁ Σὴθ τρίτος ἐστίν. Ἀλλ᾽ οὔτε ἀπὸ Κάϊν ἔπρεπε φαύλου ὄντος, οὔτε ἀπὸ ᾿Αβελ
col. 263–264page 122 of 244
PG 87:263ἀτέκνου ἀπελθόντος, γενέσθαι τὴν μνήμην της δια δοχῆς· διόπερ εἰκότως ἀπὸ τοῦ Σήθ, τρόπον τινά πρωτοτόκου υπάρχοντος. Τὰ δὲ, «Κατὰ τὴν ἰδίαν καὶ κατὰ τὴν εἰκόνα ο δέξει ἁπλούστερον λαμβανόμενον ταυτόν εἶναι, μετὰ δὲ τὸν ᾿Αβελ θάνατον ἐμφερέστατος τῷ κατ' εἰκόνα, καὶ ὁμοίωσιν τοῦ Θεοῦ, του τε ἐστι τῷ ᾿Αδάμ τίκτεται πόλιν υἱὸς Σήθ· Χριστοῦ γὰρ ὑπὲρ ἡμῶν ἀποθανόντος ἐγεννήθημεν οἱ πιο στεύοντες αναμορφούμενοι διά Πνεύματος εἰς Χρισ στόν· τούτου δὲ πρόφασις ὁ Χριστοῦ γέγονε θάνα τος. • Ἐὰν γὰρ μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσών, ο καὶ τὰ ἑξῆς. ΟΙ Ιστέον δὲ ὅτι ὁ Ἑβραῖος παρὰ ἑκατὸν ἔτη γενεαλογεῖ· οἷον Αδάμ γέγραπται τλ' ἐτῶν γεννῶν τὸν Σήθ· ὁ δὲ Εβραίος αλ' φησίν. Ἔζησεν δὲ Σήθε' καὶ σ' ἔτη, ἕως τοῦ, Εὐηρέστης σει· δὲ Ἐνώχ τῷ Θεῷ καὶ εὐχ ηὑρίσκετο. Ορα πως τῶν ἀπὸ Σὴν ὁ χρόνος ἀκριβῶς ἀναγέγραπται καὶ πρὸ τέκνων γονῆς καὶ μετὰ ταῦτα· οἱ δὲ ἐκ τοῦ Κάϊν ὄνο μάζονται μὲν, οὐκ εἴρηνται δὲ πόσον ἑκάστος διεγένετο χρόνον· οὐ γὰρ ἀνέχεται Θεὸς τὴν τῶν ἁμαρ τωλῶν εἰδέναι ζωήν· οἷς ἐρεῖ κρινομένοις, Αμήν ἀμὴν οὐκ οἶδα ὑμᾶς. Τῶν γὰρ δικαίων παρ' αὐτῷ καὶ αἱ τρίχες ἠρίθμηνται· Οφθαλμοὶ γὰρ, φησί, τοῦ Κυρίου ἐπὶ δικαίους.» Σκόπει δὲ καὶ ὡς ἑβδο μος μὲν ἀπὸ τοῦ ᾿Αδάμ, διὰ τοῦ Κάϊν ὁ Λάμεχ, ἕβδομος δὲ διὰ Σήθ ὁ Ἐνώχ· ἀλλ' ὁ μὲν ταῖς γυναι ". › ξὶν ἃ πείσεται διηγεῖται, ὁ δὲ πίστει μετετέθη κατά τὴν τοῦ Παύλου φωνήν· ἐν ἐσχάτοις γὰρ καιροῖς του ἐν τῷ Χριστῷ πεφηνότος Σαββατισμοῦ, περιδεὴς μὲν ὁ Ἰσραήλ, ὡς ἄνδρα ἀπεκτονώς, οὐχ ἕνα τῶν καθ' ἡμᾶς ὡς ὁ Κάϊν τὸν ᾿Αβελ, ἵνα καὶ ἑπτὰ ἐκδικουμένοις ὑπεύθυνος γένηται· ἀλλὰ τὸν Ἐμμανουήλ· ὡ; ὑποκεῖσθαι ταῖς ἑβδομηκοντάκις ζ' ποιναίς. Οἱ δὲ πιστεύσαντες εἰς Χριστὸν οὐκ ἂν εὑρεθεῖεν ζητοῦντες ἔτι τὰ τοῦ Σατανᾶ· μετατεθήσονται γὰρ παρά Θεοῦ ἐξ ἀτιμίας εἰς δόξαν, ἐξ ἀσθενείας εἰς δύνα μιν· ὅρα δὲ πάλιν ὡς τῇ ἑβδόμῃ ἡμέρᾳ κατέπαυσεν ὁ Θεὸς δημιουργῶν τὸν κόσμον. Καὶ τῇ ἑβδόμη γενεᾷ τὰς ἀπαρχὰς τῆς λογικῆς φύσεως ὁ Θεὸς ἔλα δεν τὸν Ενώχ εἰς σύμβολον τῆς συντελείας. Ιστέον δὲ ὅτι ὁ μὲν Ἀπόστολος λέγει· ι Καὶ οὐχ εὑρίσκετο αὐτοῦ θάνατος.» Ἐνθάδε δὲ οὐ κεῖται ἀλλὰ τάχα διὰ τὸ βάθος τῆς συνέσεως αὐτοῦ μὴ κατα λαμβανόμενος ὑπό τινος οὐχ εὑρίσκετο· ὁ γὰρ πνευ ματικὲς ὑπ' οὐδενὸς ἀνακρίνεται, μεταθέντος αὐτοῦ τὸ ἡγεμονικὸν ἐπὶ τελειότητα τοῦ Θεοῦ· ὅτι δὲ τῷ μετέθηκεν ἐπὶ τοῦ σημαινομένου τούτου χρῆται ἡ οι
col. 265–266page 123 of 244
Caput VI
PG 87:265Γραφή, δῆλον ἐκ τῶν γεγραμμένων περὶ Ιεζάβελ καὶ ᾿Αχαάβ, ἀντὶ τοῦ, τῇ κακίᾳ αὐτῆς μετεποίησεν αὐτὸν ἐπὶ τὸ χεῖρον. Καὶ τὸ ἀποστολικὸν δὲ ἀληθές τοῦ γὰρ μετατεθέντος οὕτως, θάνατος ὁ ἐχθρὸς Χρι στῷ οὐχ εὑρίσκεται· κατὰ δὲ τὸ ῥητὸν ἀνελήφθη ὡς Ηλίας ἡ καθ᾿ ἕτερον τρόπον εἰς θεῖον ἡρπάγη χω ρον. Πῶς δὲ, φασί, τὸ ἀποστολικὸν ἀληθεύεται, τὸ καθὼς ἀπόκειται ἀνθρώποις ἅπαξ ἀποθανεῖν, εἴπερ Ενώχ καὶ Ἠλίας μετὰ τῶν παχυτάτων σωμάτων ἀνελήφθησαν εἰς ἀεὶ μετὰ τούτων ἐσόμενοι; Αλλ' εἰ καὶ τοῦ εἰθισμένου θανάτου, φασί, μὴ κεκοινωνήκασιν, ἀλλὰ τὸ τὴν ἔνυλον ζωὴν ἀποτεθεῖσθαι κατὰ τὴν ἀπέρξη τον ἡμῖν τοῦ Θεοῦ Λόγου τὸ θνητὸν αὐτὸν δεῖ νοῆσαι· καὶ τούτων ἄρα πρωτότοκος ἐκ τῶν νεκρῶν ὁ Σωτήρ· εἰ μετὰ τὸ γεννῆσαι δὲ τὸν Μαθουσάλα εὐηρέστησεν Ενώχ τῷ Θεῷ [πρὸ τούτου κατὰ τὴν Γραφὴν οὐκ ἦν εὐάρεστος τῷ Θεῷ], δῆλον οὖν ὅτι ἐκ 94 μετανοίας εὐηρέστησεν. Αὐτὸς διαναπαύσει ἡμᾶς. Ἐπὶ τῇ τοῦ παιδὸς 23. γεννήσει προφήτης εὐθὺς ἐνεδείκνυτο· καθάπερ ἀμέσ λει καὶ Ζαχαρίας ἐπὶ τῷ μακαρίῳ Βαπτιστῇ· ἐπὶ λαμπραῖς ἄρα ταῖς ἐλπίσιν ἡ Νῶς γένεσις προαν εξωνεῖτο τοῖς πάλαι· καὶ ἦν δέκατος ἐξ Ἀδὰμ διὰ Σηθ γενεαλογούμενος. Πῶς δὲ Νῶε, φασί, διανέπαυσε τὸν Λάμεχ ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ καὶ ἀπὸ τοῦ λυπεῖν, καὶ ἀπὸ τῆς γῆς ἦς κατηράσατο Κύριος, καὶ τὰ ἑξῆς, λεγέτωσαν οἱ τῇ λέξει παριστάμενοι· μή πότε τ οὖν ἐπὶ τὸν Σωτῆρα ἀναφέρεται, ὅς ἐστιν ἀλη θῶς ἀνάπαυσις, καὶ τῷ ἁμαρτίαν μὴ πεποιηκέναι, κυρίως δίκαιος; Οὕτως " γὰρ πάντας τοὺς ἐν ἐλπίδι ἀγαθῇ κατέπαυσε τ· δύναται δὲ καὶ κατὰ τὸ ῥητὸν εἰρῆσθαι διὰ τὸ θάνατος ἀνδρὶ ἀνάπαυσις. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Ἰδύντες δὲ οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων, ἔλαβον ἑαυτῶν εἰς γυναῖκας, καὶ τὰ ἑξῆς. Γράφεται καὶ. ᾿Αγγελοι Θεοῦ·» καί φασί τινες τὰς ἀποστατικὰς αὐτὸν λέγειν δυνάμεις, καίτοι πρὸς γυναῖκας ἀγγέλων μίξις ἀδύνατος καὶ παρὰ φύσιν ἐστίν. Ανδράσι, φασί τινες, οἰκήσαντες, δι' αὐτῶν τὰς μίξεις εἰργάζοντο· ἀλλ᾽ οὔτε εἶπεν ἡ Γραφὴ, καὶ δυνατὸν τοῦτο λέγειν ἐπὶ πάντων ἀεὶ τῶν ἁμαρτωλῶν· πῶς οὖν ὡς τότε μόνον γενόμενον αυτό φησιν ἡ Γραφή; ὅτι δὲ ἀνθρώπους οὓς νῦν ἀγγέλους καὶ υἱοὺς Θεοῦ οὕτω καλεῖ, τὰ μετὰ ταῦτα τηλοί. Εἶπε γὰρ Κύριος ὁ Θεὸς, φησίν· ε Οὐ μὴ και ταμείνῃ τὸ Πνεῦμά μου ἐν τοῖς ἀνθρώποις τούτοις.» Οὐκέτι ἀγγέλους ὀνομάζων αὐτοὺς, ἀλλ' ἀνθρώπους κὸν γὰρ γεγόνασιν ἄνθρωποι ἀναμιγέντες τοῖς φρονοῦσιν ἀνθρώπινα· τί γὰρ ἥμαρτον οἱ ἄνθρωπος, εἰ οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ ἔλαβον τὰς γυναῖκας βιασάμενος; Αγγέλους οὖν καὶ υἱοὺς Θεοῦ καλεῖ τὸ γένος μήτε. Ν. οὗτος. * Ν. ἀνέπαυσε.
col. 267–268page 124 of 244
PG 87:267ἐκάλουν δι᾿ ὁσιότητα. Κατὰ τὰ, «Ἐγὼ εἶπα· Θεοί έστε.» Ανθρώπους δὲ τοὺς ἀπὸ τοῦ Κάϊν, οἳ ψαλ τήριον εὗρον καὶ κιθάραν καὶ χαλκευτικήν· ἀνθρώπινα γὰρ ἐπενόουν. Κατὰ τοὺς ἀναστάντας παίζειν μετὰ τὸ φαγεῖν καὶ πιεῖν.» τὸ ἐκλεκτὸν, τοὺς ἀπὸ τοῦ Σήθ καὶ Ἑνω;, οὓς οὕτως Ἐν ὅσῳ μὲν οὖν τὸ θεῖον γένος ἀμιγὲς ἐφυλάττετο, ἦν καὶ ἐλέγετο· ἐπειδὴ δὲ παρώλισθον εἰς φιλοσαρκίαν ταῖς ἀπὸ τοῦ Κάϊν ἀναμιγνύμενοι γυναιξίν, ἔτικτον αὐτοῖς ἀλλ᾽ οὐ τῷ Θεῷ αἱ γυναῖκες τὰ τέρατα, θνητά φρονοῦντες, ἀλλ' οὐκ ἀθάνατα, παραχαράττου τες τοῦ Θεοῦ καὶ αὐτὰ λοιπὸν τῶν ἀνθρωπίνων σω μάτων τὰ κάλλη· ὡς τὸ σύνηθες μέτρον τε καὶ δύο ναμιν ὑπεραίρειν μετρίως τοὺς τικτομένους· ἀλλ' οὐχ ὡς ἐφικνεῖσθαι νεφῶν, καὶ Σικελίαν ὑφ᾽ ἑνὸς ἀναῤῥίπτεσθαι κατὰ μύθους καὶ τερατείαν Ἑλλην κήν· γίγαντας δὲ καλεῖν ἔθος τῇ Γραφῇ τοὺς εὐρωστοτάτους μετὰ κακίας· καὶ γοῦν εἴρηται περὶ Περ σῶν καὶ Μήδων, «Γίγαντες έρχονται πληρῶσαι τὸν θυμόν μου χαίροντες ἅμα καὶ ὑβρίζοντες.» Καὶ τοὺς ἀλλοφύλους, ὡς τοὺς Ἐναχὲμ Ραφαίν· καὶ ἐπὶ τοῦ Αβραάμ φησιν· «Οι Σύροι οἱ κατακόψαντες τους γίγαντας, ἀντὶ, τοὺς ἰσχυρούς.» Καὶ ἐπὶ τοῦ Δαβὶδ ἦσαν γίγαντες, καὶ ὅμως οἱ ἀνελόντες αὐτοὺς δυνα τώτεροι γεγονότες οὐκ ἐκλήθησαν γίγαντες, ἐπειδήπερ ἦταν δίκαιοι· τινὲς δὲ τοὺς δυνατοὺς ἁπλῶς οὕτω καλεῖσθαί φασιν. Αλλ' ἐπειδὴ οἱ δίκαιοι οὐ τῇ ἑαυτῶν δυνάμει, τῇ δὲ τοῦ Θεοῦ βοηθείᾳ καταγωνί. ζονται τοὺς ἀνθεστηκότας, οὐκ ἐκλήθησαν γίγαντες ὡς ἂν μὴ τῇ αὐτῶν δυνάμει ἐπιγραφῇ τὸ κατόρθωμα. Ὁ δὲ Σύμμαχος· Οἱ υἱοὶ τῶν δυναστευόντων, ἐξέδωκεν· ἀντὶ τοῦ, τῶν ἁγίων τῶν ὑπὸ Θεοῦ πρὸς τοὺς ἀνθεστηκότας δυναμουμένων. Ο Οὐ μὴ καταμείνῃ τὸ Πνεῦμά μου ἐν τοῖς ἀν θρώποις τούτοις εἰς τὸν αἰῶνα. Τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ παραμένει ἐν τοῖς ἀνωτέρω χωρήσασι τῶν ὑλικῶν· οἱ δὲ τούτοις πλησιάζοντες είρηνται σάρκες, σαρχῶν νοουμένων τῶν ὑλικῶν καὶ ἐμπαθῶν κατα στάσεων· οὐ γὰρ τὴν πρόχειρον σάρκα φησίν· οὕτω γὰρ ἂν συνέβαινε μηδένα άνθρωπον μετέχειν του Πνεύματος τοῦ Θεοῦ· καὶ Παῦλος δέ φησιν·. Οἱ δὲ ἐν σαρκὶ ὄντες, Θεῷ ἀρέσαι οὐ δύνανται.» Εἰ γάρ τις σάρκα λάβοι τὴν ὁρωμένην, πολλοὶ σὺν αὐτῇ θεῷ ἤρεσαν ὡς οἱ ἅγιοι πάντες. Καὶ πάλιν λέγων Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, ἀλλ' ἐν πνεύματι, ο τὴν ψεγομένην σάρκα σημαίνει. Ετι γὰρ ἦσαν ἐν τ ὁρωμένῃ σαρκὶ οἷς ταῦτα ἔγραψε· προσέτι δὲ καὶ ὅλος ὁ ἄνθρωπος ταύτῃ σημαίνεται τῇ προσηγορία Εκχεῶ γὰρ ἀπὸ τοῦ πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, ἀντὶ τοῦ, ἐπὶ ἀνθρώπους. Εἰς τὸν αἰῶνα δε
col. 269–270page 125 of 244
PG 87:269λέγων, τὴν ζωὴν αἰῶνα καλεῖ. Ως ὁ Δαβίδ, «Ὁ αἰὼν ἡμῶν εἰς φωτισμὸν τοῦ προσώπου σου, ἡ ἀντὶ τοῦ, οὐ πληρώσουσι τὸν χρόνον αὐτῶν τῆς ζωῆς· ἐν τούτοις γὰρ εἶπεν, οὐχ ἑτέροις· οὐ γὰρ ἀναπληρώσω αὐτοῖς τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐτῶν τὸν πολὺν ἐκεῖνον. Ει Καὶ πᾶς τις διανοεῖται ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ ἐπιμελῶς ἐπὶ τὰ πονηρὰ καθ' ἡμέραν, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὸ «πάσας τὰς ἡμέρας» τὸ Ἑβραϊκὸν οὐκ ἔχει. Καὶ τό· Ἐνεθυμήθη δὲ, τὸ Ἑβραϊκὸν ἔχει, «Διενοήθη» ή «προσέσχεν. Ενταῦθα μόνον. Αλλαχοῦ δὲ, εἴ που ἔχει, μετεμελήθη δηλοί ή παρεκλήθη, ἀντὶ τοῦ, ἐποίησε κατ' ἀνθρώπων αἴτησιν ἀξιωθείς. ὡς τὸν Σαούλ ᾐτήσαντο οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ ἔδωκεν αὐβ τοῖς ὁ Θεὸς τὸν Σαούλ. Οὔπω γὰρ ἦν ὁ Δαβὶδ ἐπιτήδειος, ἀλλ᾽ ἔτι νέος, καὶ ἡ βασιλείᾳ αὐτῷ Βενιαμίν ὠφείλετο· ὅμως δὲ καὶ ἀπὸ Βενιαμὶν οὐκ ἀργῶς ἐπειδὴ μετὰ τοῦ Ἰούδα Βενιαμὶν ἦν· ἵνα ἡ Ἐφρὲμ ἡ κακῶς ἄρξασα μὴ ἔχῃ λέγειν τι, Ὁ Θεὸς ἀπ' ἐμοῦ ἤρξατο ἢ ἐξελέξατο· τὸ δὲ ἐνεθυμήθη καὶ διενοήθη ἀντὶ τοῦ, κατενύγη, σύννουν ἔσχε λογισμόν. Δηλοί δὲ τὸ, ο πᾶς τις διανοεῖται ἐπιμελῶς, καὶ τὰ ἑξῆς, εἰρημένον πρὸ τοῦ κατακλυσμοῦ καὶ μετὰ τὸν κατα κλυσμόν, τὸ φυσικόν τι προσείναι τῷ ἀνθρώπῳ που νησὴν τὸ ἐπιθυμητικόν ἤ τι ἕτερον, ὁ Θεὸς μὲν εἰς χρῆσιν ἐχαρίσατο, ἡμεῖς δὲ εἰς κακὸν ἐτρέψαμεν. Ὁ δὲ Ἑβραῖος ἀντὶ τοῦ ἐπιμελῶς, Φυσικὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἐκ νεότητος αὐτοῦ. Νοεῖται δὲ παρ᾽ αὐτοῖς καὶ οὕτως· Τὸ πλάσμα τῆς καρδίας ἀνθρώπου ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἐκ νεότητος αὐτοῦ. Οὐκοῦν, οὐ φυσικόν λέγει, ἀλλὰ, πλάσμα μὲν τῆς καρδίας, τουτέστι τὸν αὐτεξούσιον λογισμόν, ἐγκεῖσθαι δὲ ἤδεσθαι τοῖς κακοῖς ἐκ νεότητος· πεπλάσθαι δὲ εἰς τὸ ἐπιθυμεῖν κοίτης, ἀλλ᾽ εἰς παιδογονίαν, οὐκ εἰς πορνείαν· ὡς καὶ τὸ θυμικόν εἰς φυλακήν οὐκ ἀπήνειαν. Τὸ δὲ, Μετεμελήθη, καὶ τὸ ὀργίσθη θυμῷ Κύριος, ἀνθρώπινα δι' ἡμᾶς· πῶς γὰρ ὁ προ ειδώς μεταμέλεται; Ἀλλ᾿ ὡς ἂν νοήσωσιν ὅτι οἱ πάσχοντες δικαίως πάσχουσι, καὶ μεταγνῶσιν ὥσπερ οἱ παρὰ διδασκάλου ἀκούοντες· Μετεμελήθην ὅτι σοι 96 τηλικαύτα παρέδωκα· ἐπράττετο γὰρ παρ' αὐτῶν ἡ κακία ἐπιμελῶς καὶ βεβουλευμένως, ο δηλοῖ τὸ κ ἐν τῇ καρδίᾳ· ν τὸ δὲ ς ἐκ νεότητος, ἢ ἐκ μικρᾶς ἡλικίας, ἢ ὅτι οὐδεὶς τοιοῦτος πρεσβύτης ἐστίν. Ανθρώπινον δὲ καὶ τὸ, Ἰδών. Καὶ πρότερον γὰρ ἑώρα, ἀλλὰ νῦν ἐπὶ ἐκδικήσει τεθέαται· ὅτε γὰρ μὴ βούλεται κολάσαι τοὺς ἁμαρτάνοντας, λέγεται μὴ ὁρᾶν αὐτοὺς ἀλλὰ καὶ κοιμᾶσθαι· ἐξεγείρεται δὲ ὡς
col. 271–272page 126 of 244
PG 87:271ν Καλῶς δὲ καὶ τό· Απαλείψω τὸν ἄνθρωπον, ἐποίησα ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς.» Οὐ γὰρ εἰς ἀν υπαρξίαν αὐτὸν περιάγει· οὐδὲ κατὰ ψυχὴν ἀπαλεξ φει, ἀλλὰ ἀπὸ γῆς, ο «Ἀπὸ ἀνθρώπου έως κτήνους.» Διὰ τί ἀπειλῶν τὸν ἄνθρωπον ἀπαλείψειν, καὶ τὰ λοιπὰ προσδιαφθείρει; ὅτι οὐ προηγουμένως δι' ἑαυτὰ γέγονεν τὰ ἄλογα, ἀλλὰ χάριν ἀνθρώπων καὶ τῆς τούτων ὑπηρεσίας· ὧν διαφθειρομένων, είν κότως κἀκεῖνα συνδιαφθείρεται μηκέτ' ὄντων τῶν δι' οὓς γέγονεν. Συμμετροῦντος τοῦ Θεοῦ τὸν ἀρι θμὸν τῶν σωθησομένων ζώων πρὸς τὴν χρείαν τῶν σωθησομένων ἀνθρώπων, ὥσπερ οὖν καὶ ἀπ' ἀρ χῆς δύο δύο ἔκτισεν. ὁ ὑπνῶν καὶ κεκραιπαληκώς· πολὺ γὰρ μακροθυμήσας, ἀθρόως ἐν τῇ ὑπερβολῇ τὰς κολάσεις επάγει τὸ δὲ ι πᾶς διανοεῖται ἡ ἀντὶ τοῦ, ἐπὶ τὸ πλεῖστον. Ὡς καὶ τὸ, ο Πᾶς ἀδελφὸς πτέρνῃ πτερνιεί. Και, «• Πᾶς φίλος δολίως πορεύεται·, ἢ ὅτι ὁ Νῶς οὐκ ἔτι ἦν ἄνθρωπος. Ἐγὼ γὰρ εἶπα· Θεοί έστε. Τοιοῦ τον καὶ τὸ Ἐγὼ εἶπα, «ἐν τῇ ἑκοτάσει μου, Πᾶς ‹ › ἄνθρωπος ψεύστης, ὅπου γὰρ ἔρις καὶ ζῆλος, οὐχὶ ἄνθρωποί έστε. Χρήσῃ δὲ τῷ, πᾶς τις διανοεῖται, πρὸς τοὺς φιλοπονοῦντας ἐν ἑτεροδόξοις καὶ ἐπιμελῶς ζητοῦντας τὸν ἐκείνων λόγον συστῆσαι· ἐναντίως δὲ «'.. διάκειται τούτῳ ὁ Εκκλησιαστικός σοφός, «διανοούμενος ἐν τῇ καρδίᾳ ἐπιμελῶς ἐπὶ τὰ ἀγαθὰ πάσας τὰς ἡμέρας. Καὶ Νῶς εὗρε χάριν εναντίον Κυρίου τοῦ Θεοῦ. Ἐκ τῆς οἰκείας προπαρασκευῆς εὗρε χάριν ἐναντίον τοῦ Θεοῦ· αὐτὸς διὰ τῶν τῆς ἀρετῆς ἔργων χαριτώσας ἑαυτὸν, καὶ ἐκ τούτου δεξάμενος παρὰ Θεοῦ χά ριν. Εἰ δὲ καὶ τὸ εὗρεν, ἵνα δειχθῇ ὅτι ζητήσας δεόντως, εὗρεν. Εἰπὼν δὲ, Δίκαιος, τέλειος ων, προσ έθηκεν ἐν τῇ γενεᾷ αὐτοῦ. Καὶ τάχα τοῦ Νε οὐκ ἐπὶ τὰς πράξεις ἔφθασεν ἡ κακία, ἀλλ᾽ ἵστατο ἐπὶ τὴν καρδίαν· ὁ δὲ μὴ βουλόμενος τοῦ Νῶς κατ ηγορεῖν ἐρεῖ ὅτι οὐδὲ ἄνθρωπος ἦν ὡς δίκαιος. Γέ γραπται γάρο • Επληθύνθησαν αἱ κακίαι τῶν ἀν θρώπων· ο τὸ δὲ, ο Καιρός ἥκει,, ὁ Ἑβραῖος πέ ρας εἶπεν ἢ τέλος. Τὸ δὲ, «Αὗται αἱ γενέσεις Νώε, ο οὐ κοινῶς, φασίν, εἴρηται· ἡ γὰρ ἂν εὐθέως ἐπε ήνεγκε «Τῷ Νώε ἐγέννησε τρεῖς υἱούς·, νῦν δὲ ἐπεὶ δικαιοσύνης ἡ γένεσις αὐτοῦ, προτέτακται τὸ, αὗται αἱ γενέσεις· ἐπιφέρεται δὲ τὸ, ε῎Ανθρωπος δίκαιος καὶ τέλειος ων.» Καλῶς δὲ καὶ τὸ, «Εφ θάρη ἡ γῆ ἐναντίον τοῦ Θεοῦ. ο 'Αδικία μὲν γὰρ φθείρει τὴν γῆν, δικαιοσύνη δὲ σώζει· καὶ ὁ ἁμαρ τάνων τὸ ὅσον ἐφ' ἑαυτῷ φθείρει τὴν γῆν· οὐκ ἐν τῷ κατακλυσμῷ γὰρ γέγονεν ἐφθαρμένη ἡ γῆ· τότε γὰρ ἀπελούσατο τὴν φθορὰν, ἀλλ᾽ ἐν τῇ ἀδικίᾳ· τὸ δὲ καταφθεῖρον τὴν ὁδὸν τοῦ Θεοῦ, οὐκ ἔστι πνεῦμα
col. 273–274page 127 of 244
PG 87:273ἀλλὰ σάρξ· τὸ γὰρ φρόνημα τῆς σαρκὸς ἔχθρα εἰς Θεόν· καὶ οἱ ἐν σαρκὶ ζῶντες, Θεῷ ἀρέσαι οὐ δύναν και. Ποίησον δὲ σεαυτῷ, φησί, κιβωτὸν ἐκ ξύλων ασήπτων ἢ κεδρίνων. Ο Εβραίος τό, τετραγώνων, φησὶν, ἐπὶ πλακῶν πυξίνων. Ἐν τῷ Ἡσαΐχ «Καὶ γὰρ τέκτων ἐκλέγεται ξύλον ἄσηπτον·, ὁ Ἑβραῖος ἐκλεκτόν· ζητεῖται η δὲ ποταπὸν δεῖ νοῆ σαι τὸ σχῆμα τῆς κιβωτοῦ· ὅπερ νομίζω, φησὶν, ὅτι πυραμοειδές ἐστιν, ἀρχόμενον ἀπὸ μήκους τ' πηχῶν, ἀπὸ δὲ πλάτους ν', καὶ ἐπὶ λ' τοῦ ὕψους πήχεις ἐπισυναγόμενον, ὥστε τὴν κορυφήν γενέσθαι μήκους καὶ πλάτους πήχυν· ἔστω δὲ τὰ μὲν κάτω αὐτῆς ἅπερ ὠνόμασται κατάγαια, ὀροφῶν β'· τὰ δὲ ὑπὲρ τὰς δύο ὀροφὰς ἐπὶ τὸ ἀνωτέρω ὀροφῶν γ'. Τοῦτο δὲ καὶ ὁ Σύμμαχος σαφῶς ἐξέθετο εἰπὼν, Κατὰ τὰ δίστεγα καὶ τρίστερα ποιήσεις αὐτήν; νείσθω δὲ καθ' ἑκάστην ὀροφὴν ἀπολαμβανόμενα κ χωρία ὑπὲρ τοῦ χωρίζεσθαι τὰ ἀνομοιογενῆ ζώα ἅπερ καλεί νοσσιάς «**, ὁ δὲ Σύμμαχος καλιάς τε τράγωνα δὲ ἔστω τὰ ξύλα· πρῶτον μὲν, ἵνα μὴ που λὺς χρόνος καταναλίσκηται εἰς διαίρεσιν αὐτῶν ἔπειτα, ὅπερ καὶ ἀληθέστερόν ἐστιν, ἵν᾽ ἐξ ὁλοκλήρων γινομένη ἀσφαλεστέρα τυγχάνῃ· ἔμελλε γὰρ καὶ δρεσι προσπελάζειν, καὶ ζάλην οὐ μικρὰν ὑφ ίσαθαι, πρὸς ἅπερ οὐκ ἀντεῖχεν εἰ μὴ ἐξ ὁλοκλήρων κατεσκεύαστο ξύλων· αἱ δὲ νοσσιαὶ καὶ διεχώριζον τὰ ζῶα, καὶ σύνδεσιν εἰργάζοντο τῷ κατασκευάσμα π· ὑπὲρ δὲ τοῦ μὴ ἔχειν παρείσδυσιν τὸ ὕδωρ, ἀσφάλτῳ περιεληλίφθω ἔξωθέν τε καὶ ἔσωθεν· εὖ δὲ καὶ τὸ εἶναι τὸ μῆκος τοῦ πλάτους μεῖζον· οὕτω γὰρ εὐκίνητον ἦν· τοιαῦτα γὰρ καὶ τὰ σκάφη τῆς ἀναλογίας φυλαττομένης τῷ σχήματι· ἅμα δὲ καὶ πρὸς τοσοῦτον ὕδωρ ἐτύγχανεν ἀσφαλές· οὔτε περι τραπῆναι διὰ τὸ σχῆμα δυνάμενον ἐξ ἀνέμων ἢ τῶν κυμάτων, οὔτε κλινόμενον ἢ πλαγιαζόμενον τρόπον δὲ οἰκίας τεθεμελιωμένης, εστώσης ἐν ὕδατι τῆς κι φωτοῦ· καὶ οὐκ ἄν τις ἀσφαλέστερον ἐπινοήσειε σχῆμα προς τοσαύτην φοβεράν τε καὶ βίαν· εἰ δὲ ὅτι τετράγωνος. κάτωθεν γέγονέ τις λέγοι, καὶ τοῦτο οὐκ ἀπεικότως· ἐπείπερ οὐκ εἰς τὸ πλεῖν προς ηγουμένως, ἀλλ᾽ εἰς τὸ φυλάττειν ἐγένετο· ἄλλως καὶ κατεποντοῦτο ταχέως εἰ μὴ τετράγω τον ἦν. Παραδέδοται δὲ οὐκ ἀπιθάνως ἥ τε χρεία τῶν δύο καταγαίων ὀροφῶν κεχωρισμένων παρὰ τὰς 132. ΧΕ, 20. Ν. ζητητέον. λαμβανόμενα νοσσια! αν ἀποδιαλαμβανόμενα. ** Ν. ζῶα ἀπ' ἀλλήλων, καὶ καλείσθω τὰ ἀποδια
col. 275–276page 128 of 244
PG 87:275ἀνωτέρω καὶ τῶν τριῶν ἰδίᾳ ἀνομασμένων· ἐπεὶ γὰρ ἐνιαυτὸν πεποίηκε πάντα τὰ ζῶα ἐν τῇ κιβωτῷ πάντως ἔδει πρόνοιαν γενέσθαι τῆς τε ἐπιτηδείου πᾶσι τροφῆς αὐτάρκους πρὸς ἐνιαυτὸν, καὶ τῆς τῶν ἐκκρινομένων σκυβάλων χώρας δυναμένης μὴ ἐν οχλεῖν τοῖς ζώοις καὶ μάλιστα τοῖς ἀνθρώποις· φασὶ τοίνυν ὅτι ἡ μὲν κατωτέρω καὶ πρὸς τῷ πυθμένι τοῦ διορόφου στέγη, εἰς σκύβαλα ἀποτέτακτη· ἡ δὲ ταύτης ἀνωτέρω, εἰς τὴν συναγωγὴν τῆς τροφῆς τῶν ζώων· [ὥστε εὐπορεῖν τὰ μὲν σαρκοβόρα, σαρ κῶν· τὰ δὲ ἕτερα ζῶα παρὰ τὰ εἰς διατήρησιν εἰσ αχθέντα, τροφῆς ἕνεκεν εἰσαχθῆναι εἰς τὴν κι ω τόν· τὰ δὲ μὴ τοιαῦτα, τῆς ἐπιτηδείου ἕκαστον εὐ πορῆσαι τροφῆς· ταῦτα μὲν εἰς τὸν περὶ τῶν και ταγαίων διωρόφων λόγον. ] Τὸ δὲ μετὰ ταῦτα τριώ ροφον, τοῖς ζώοις ἀπετέτακτο κατὰ τὰς ὀνομασθείσας νοσσιάς· καὶ εἰκὸς, ὅτι τῷ μὲν τῶν ἔφεων γένει καὶ θηρίων, ἡ τοῦ κατωτάτου τριωρόφου χώρα ἀπενεμήθη· τοῖς δὲ κτήνεσι καὶ τοῖς λοιποῖς τῶν τιθασωτέρων ἢ ἡμερωτέρων τάξει καὶ λόγῳ τὰ ἀντυ τέρω· ἐχρῆν δὲ τὸν ἄνθρωπον ὥσπερ τῇ φύσει ἄρ χοντα τῶν ἀλόγων [ὧν ἐπιβέβηκεν αὐτός· ] οὕτω καὶ χώρᾳ τῇ ἀνωτάτω τυγχάνειν περὶ τὴν τρίτην στέγην ν· πιθανὸν δὲ τὴν πλαγίαν θύραν ἣν εἶπε γε γονέναι περὶ τὴν κάτωθεν πρώτην στέγην· ἵνα ἐκεῖθεν εἰσελθόντα τὰ ζῶα πρὸς τὰς τεταγμένας χωροίη νεοττίας· εἰ γὰρ ἄνωθεν ἦν, μετά πολλής δυσκολίας ἀνῄει τε τὰ ζῶα πρὸς τὴν κιβωτὸν καὶ πρὸς τοὺς ἰδίους τόπους κατήρχετο ν*· θειοτέρας δὲ δυνάμεως ἔχρηζεν ἡ ἀσφάλεια τῆς κλειομένης ταύ της θύρας, οὐκέτι δυναμένου τινὸς ἔξωθεν ἀνθρώπου ἀσφαλτῶσαι αὐτὴν ὑπὲρ τοῦ μὴ παρεισδύναι ὕδωρ· διὸ ἔκλεισεν ὁ Θεὸς ὄπισθεν τοῦ Νε· καὶ οὕτως ἐγένετο ὁ κατακλυσμός· μετὰ δὲ τὸν κατακλυσμὸν παρετηρήσαμεν ὅτι οὐκέτι ὡς ἐν τοῖς ἀνωτέρω θύραν ἀνέωξεν ὁ Νῶς, ἀλλὰ θυρίδα, ἵνα ἀποστείλῃ τὸν κόρακα· βίαιον δέ τις τὴν παρατήρησιν ὑπο ελάμβανεν, εἰ μὴ καὶ αἱ λοιπαὶ ἐκδόσεις δεύτερον μὲν θυρίδα περιεῖχον ἀνοιγομένην ὑπὸ τοῦ Νῶε· πρό τερον δὲ θύραν ἢ ἄνοιγμα ἔλεγον προστεταχέναι τὸν Θεὸν τῷ Νῶε ποιῆσαι ἐκ πλαγίων τῆς κιβωτοῦ· θύο ραν μὲν γὰρ ὁ Θεοδοτίων καὶ Σύμμαχος, ἄνοιγμα δὲ ὁ ᾿Ακύλας ἐποίησε· γέγραπται δὲ περὶ τῶν τρο φῶν ὅτι καὶ προσέταξεν ὁ Θεὸς εἰσαγαγεῖν καὶ εἰσε ἀγαγε Νώε· ἡ δὲ τῶν σκυβάλων τῶν ζώων πάρο οδος καλῶς παρασεσιώπηται· καὶ τοῦ Νῶε δυναμένου τὸ ἀκόλουθον περὶ τούτων σκοπῆσαι καὶ ἡμῶν τὸ παραλελειμμένον στοχάσασθαι. Απελλῆς δὲ, φασὶν, ὁ τοῦ Μαρκίωνος γνώριμος ψευδῆ δεῖξαι βουλόμενος την Γραφήν, ἐπηπόρησεν Ν. οὕτω καὶ ἐν τῇ χώρᾳ εἶναι ἀνωτάτω τῆς κιβωτοῦ περὶ τὴν τρίτην στέγην, ὑπὸ χεῖρα ἔχοντα τὰ λοιπὰ τῶν ζώων. τα πιθανὸν δὲ τὴν πλαγίαν, περὶ ἧς εἴρηται, τὴν δὲ θύραν τῆς κιβωτοῦ ἐκ πλαγίων ποιήσεις, γεγονέναι περὶ τὴν κάτωθεν πρώτην στέγην· ἵνα ἐκεῖθεν εἰσελθόντα τὰ ζῶα, ἀπίῃ ἐπὶ τοὺς τε ταγμένους ἐν ταῖς νοσσιαῖς τόπους. Καὶ τοῦτο βέλτιον ἡμῖν φαίνεται λέγειν περὶ αὐτῆς, ἢ ἄνωθεν νομίζειν τὰ πολλῆς δυσκολίας τὰ ζῶα καταβαίνειν ἐπὶ τοὺς οἰκείους τόπους.
col. 277–278page 129 of 244
PG 87:277εἰ δύναται τηλικαύτη κιβωτός ποστημόριον τῶν ἐπὶ γῆς νωρῆσαι ζώων· ἀγνοῶν καθὰ δή τις τῶν παρ' Εβραίοις ἐλλογίμων παρέδωκεν, ὡς ἄρα οἱ τ' πήρ χεις ὠνομάσθησαν ὡς ἡ καλουμένη παρὰ τοῖς γεωμέτραις δύναμις τοῦ ἀπὸ τοῦ τριακόσια τετραγώνου ὡς εἶναι τοὺς πήχεις τοῦ μήκους ἐν τῷ κάτω ἐπιπέ ἄῳ θ' μυριάδας· οὕτω δὲ καὶ τοῦ πλάτους δισχιλίους πεντακοσίους, καὶ τοῦ ὕψους ἐννακοσίους· πάσῃ παιδευθείς σοφίᾳ τῶν Αἰγυπτίων ἐν οἴκῳ τοῦ βασι λέως ὁ Μωϋσῆς οὐκ ἠγνόει ὅτι οἱ κοινότερον νοηθέν της τ' τοῦ μήκους, καὶ ν' τοῦ πλάτους, καὶ λ' τοῦ ὕψους, οὐδὲ ἐλέφαντας ἂν ἐχώρησαν τάχα που δ, καὶ τὰς τούτων ἐπ' ἐνιαυτὸν τροφάς· τί δὲ τὸ ἐπισυν ἶναι εἰς πήχυν την κιβωτόν; Οὐκοῦν τῶν κατὰ δύο ναμιν εἰρημένων πηχῶν κάτωθεν συναγομένων εἰς πήχυν, ἐγίνοντο τοῦ μὲν μήκους ι' πήχεις, τοῦ δὲ πλάτους εἷς καὶ δίμοιρον· ὥστε γενέσθαι τὸ τριακοστὸν τοῦ ὕψους πήχυν, δέκα μὲν τοῦ μήκους, ἑνὸς δὲ καὶ διμοίρου τοῦ πλάτους· εἶτα μετὰ τοῦτο συντελεῖσθαι εἰς πήχυν τὴν ἐπισυναγωγήν· εἰ δέ τῳ βίαιος εἶναι δόξει ὁ πήχυς τριακοστὸς καὶ πρῶτος ἂν τοῦ ὕψους, προσεχέτω τῇ λέξει λεγούσῃ· «Καὶ κ' πήχεων τὸ ὕψος αὐτῆς, ἐπισυναγαγὼν ποιήσεις τὴν κιβωτόν, καὶ εἰς πήχυν συντελέσεις αὐτήν.» Οίμαι γὰρ ἐμφαίνεσθαι μετὰ τὸ «καὶ λ' πήχεων» τὸ ύψος τὸν πρῶτον καὶ τριακοστὸν πήχυν διὰ τοῦ καὶ, «Εἰς πήχυν συντελέσεις αὐτὴν ἄνωθεν. Ἐγένετο δὲ οὕτως ἵνα τῶν ὑδάτων ἐπιφορὰ ἔχῃ τὸν ὄλισθον, καὶ μὴ καθάπερ εἰς πέτραν πανταχόθεν ἔχουσαν ύψος προσταράττῃ τὰ κύματα· καὶ τὸ τὴν θύραν δὲ ἐκ πλαγίων γενέσθαι ἐπιτηδείως προσετάττετο· ἐν ὀροφῇ μὲν γὰρ εἰ γέγονεν ἐκ τῶν ὄμβρων ἐπλήρου τὴν κιβωτόν· ἐκ δὲ τῶν πλαγίων ταχθεῖσα, τὸ ἀσφα ἱὲς τοῖς ἔνδον παρείχετο, τῆς μὲν κιβωτοῦ ἐφ᾽ ὕδα τις φερομένης, τῆς δὲ θυρίδος ἀνωτέρω τούτου τυγχα καύσης. Τὸ δὲ, Ἰδοὺ ἐπάγω τὸν κατακλυσμὸν ἐπὶ τὴν την καταφθεῖραι πᾶσαν σάρκα ἐν ᾗ ἐπίπνευμα ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ· καὶ ὅσα ἂν ᾖ ἐπὶ τῆς τῆς τελευτήσει, δηλοῖ ὅτι τά τε ἐν τῇ γῇ καὶ τὰ αεροπόρα φθαρήσεται· τάχα γὰρ τὰ ἔνυδρα διεσώζετο τῆς ἐπιχύσεως τοῦ ὕδατος οὐκ ἀνοικείου πρὸς διατριβὴν αὐτῆς τυγχανούσης - λογίσαιτο δ' ἄν τις ὡς καὶ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν ὁ Νῶς ἀπὸ τῶν ἐνα ὕδρων εἰς τὴν κιβωτὸν οὐκ εἰσήγαγεν· «Καὶ ὅσα ἐν ᾗ ἐπὶ τῆς γῆς τελευτήσει. Ὁ μὲν ἁπλούστερος φήσει, ὅτι Νῶς οὐκ ἦν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ· ἐπὶ ξύλου γὰρ ἦσαν ὀχούμενοι· ὁ δὲ βλέπων, πῶς ὅπου ὁ θησαυρὸς ἐκεῖ καὶ ἡ καρδία ἑκάστου, ἐρεῖ περὶ τοῦ Νῶς ὅτι θησαυρὸν ἔχων ἐν οὐρανῷ ὅτῳ δίκαιος ἦν, οὐκ ἦν ἐπὶ γῆς, ἀλλ' ἐν οὐρα να σημειώσῃ δὲ πρῶτον· ὁ Θεὸς διαθήκὴν αὐτῷ ίστησι πρὸς Νώε.
col. 279–280page 130 of 244
Caput VII
PG 87:279ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Εἰσελεύσῃ εἰς τὴν κιβωτὸν σὺ καὶ οἱ υἱοὶ σου. Ταύτης, φασί, τῆς συμφράσεως αἱ διαστολαὶ εἰσὶν αἶδε, καθὰ σοφὸς ἀνὴρ ἡμῖν ἀφηγήσατο· «Καὶ εἰσε ελεύσῃ εἰς τὴν κιβωτόν·, ἐν τούτῳ γὰρ ἐστι Καὶ οἱ υἱοί σου καὶ ἡ γυνή σου.» Και μέχρι τούτου, «Καὶ αἱ γυναῖκες υἱῶν σου σὺν σο!. ο Τὸ δὲ σαφηνισθέν ἐστι τοιοῦτον· Ἐπεὶ καθαρούς διαμένειν ήθελε τοὺς εἰσελθόντας ἀνθρώπους εἰς τὴν κιβωτὸν ἀπὸ μίξεως, οὕτως αὐτοὺς εἰσάγει· κατὰ τὴν εἰσαγωγὴν κελεύων αὐτοῖς τὴν διατριβὴν ποιή σασθαι τὴν ἐν τῇ κιβωτῷ· πρῶτον Νώε, διόπερ ἡ θεία Γραφή λέγει «Καὶ εἰσελεύσῃ εἰς τὴν κιβωτόν σύ καὶ εἶτα τοὺς υἱοὺς αὐτοῦ σὺν τῇ μητρί· «Καὶ υἱοὶ γάρ σου καὶ ἡ γυνή σου, φησίν. Εἶτα τὰς γυναῖκας τῶν υἱῶν αὐτοῦ σὺν τῷ πατρὶ αὐτῶν, «Καὶ γυναῖκες υἱῶν σου σὺν σοί. ο Καθαροὶ γὰρ ἅπαντες ἔμελλον διαμένειν, μηδεμιᾶς προφάσεως ἐρεθισμοῦ καταλειπομένης τῇ τῶν οὕτως εἰσελθόντων συνουσίᾳ· οὐ γὰρ ἔπρεπε τῶν ἑρπετῶν ὁμοίων ἀπολλυμένων, καὶ πάντων τῶν ὁμοίων ζώων ὑποβρυχίων γινομένων, τούτους κοίταις καὶ παιδοποιίαις σχολάζειν· ὅτε μέν τοι τὰ δεινὰ παρῆλθε καὶ χρεία εκάλει τὴν γῆν ἀν θρώπων πληρωθήναι, κατά γαμικὴν αὐτοὺς συν ζυγίαν ἐκβάλλει, λέγων· «Εξελθε σὺ καὶ ἡ γυνή σου καὶ οἱ υἱοί σου καὶ αἱ γυναῖκες τῶν υἱῶν σου, Καλῶς δὲ ὅλως καὶ τὸ λέγεσθαι· Εἴσελθε σὺ καὶ οἱ υἱοί σου· ν οὐ γὰρ αὐτὸς δι' αὐτούς, ἀλλ᾽ αὐτοὶ δι' αὐτὸν καὶ τὴν ἀπ' αὐτοῦ ὠφέλειαν διεσώθησαν καὶ τοῦτο δὲ βεβαιοῦται ἐκ τοῦ ἐν τοῖς μετέπειτα ἐπι φερομένου· λέγοντος τοῦ Θεοῦ πρὸς Νῶς· Οτι σε εἶδον δίκαιον έναντίον ἐμοῦ τῇ γενεᾷ ταύτῃ.» Το δὲ, «Πρὸς σεαυτόν συνάξεις, καὶ ἔσται σοὶ καὶ ἐκεί νοις φαγεῖν,» παρατήρησιν ἂν ἔχοι, φασίν· ὅτι ἐν οἷς σὺ διαιτᾷ καταγωγίοις καὶ ἄλλα ζῶα οὐ πλησιάζει, συνάγαγε τάς τροφάς· εἰ γὰρ ἐν τοῖς ἐκείνων τόποις ἀπέκειντο, ἀφειδῶς ἐπιβαίνοντα ταῖς τρο φαῖς, ἔνδειαν αὐτῶν εἰργάζοντο. Μποροῦσι δέ τινες, φασί, πῶς οἱ οἷόν τε ἦν ἐν τῇ κιβωτῷ πάντων τῶν ζώων τροφὰς συναγαγεῖν, τοῦ μεγέθους τῆς κιβωτοῦ μὴ ἐπαρχοῦντος πρὸς ἐνιαυτοῦ τροφῶν τῶν τοσού των ζώων ἀπόθεσιν πρὸς ὅ λεκτέον, ὡς ἅπαν τὸ κατασκεύασμα ἐξ ἐντολῆς Θεοῦ γεγενημένον διὰ τὴν Ο. Ν. ζητήσειε. σα. Ν. μήπω, μέλλουσαν τῶν ἀνθρώπων ἐπανανέωσιν· καὶ τότε διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως ἀπεπληροῦτο τοῖς ζώοις ἔχεις τούτου εἰκόνας τὰς ἐπὶ Μωϋσέως μ' ἡμέρας ἃς διετέλεσεν ἄσιτος ἐν τῷ ὄρει· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰς τῷ ᾿Αμβακούμ προσενεχθείσας ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου τροφὰς καὶ τῷ Ηλία. Ζητήσαι = δ' ἄν τις πῶς τοῦ νόμου μηδέπω 7 διαστειλαμένου καθαρὰ καὶ ἀκά θαρτα, ὡς εἰδότι τῷ Νῶε διαφορὰν ἀκαθάρτων ταῦ τα λέγεται; ἢ ἀπὸ τοῦ φύσει νόμου ταῦτα ἐπίστατο; Οταν γὰρ ἔθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα, φύσει τὰ τοῦ νόμου ποιῶσιν. Αλλως τε καὶ τῷ δικαίῳ προεθεω
col. 281–282page 131 of 244
PG 87:281ρεῖτο ἡ ἐπιστημονική του νόμου διάταξις ε· ὁ δὲ Θεός κελεύει τῷ Νῶς ἀπὸ πάντων τῶν ζώων • δύο δύο εἰσαγαγεῖν ἄρσεν καὶ θῆλυ· εἶτα ἐν μέσῳ ἀπὸ τῶν καθαρῶν οὐκ ἔτι δύο δύο, ἀλλ᾽ ἑπτά· ἀπὸ δὲ τῶν μὴ καθαρῶν δύο δύο. Καὶ πάλιν ἐν τῷ τέλει τοῦ λό του δύο δύο, φησιν, εἰσήγαγεν Νῶς ἀπὸ πάντων, οὐ μέμνηται ὅτι ἑπτά· μή ποτε οὖν δύο μὲν δύο τὸ ἐφ' ἑκάστου γένους, ἄρσεν καὶ θῆλυ, πρὸς τὴν διατήρησιν τοῦ γένους εἰσάγειν προστάττεται; ἡ δὲ προσθήκη, ἵνα ἐξελθὼν θυσιάσῃ τῷ Θεῷ; ἆρ᾽ οὖν ἑπτὰ ἀφ' ἑκά στου γένους εθυσίαζε, καὶ αὐτὸς ἐκέχρητο ἐν τῇ κιβωτῷ. Εἰσῆλθε δὲ Νῶς, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ μετ' αὐ τοῦ, καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ, καὶ αἱ γυναῖκες τῶν υἱῶν αὐτοῦ εἰς τὴν κιβωτόν διὰ τὸ ὕδωρ τοῦ κατα κλυσμοῦ. Ο μὲν ἁπλούστερός φησιν, ὅτι Νῶς οὐκ ἦν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ· ἐπὶ ξύλου γὰρ ἦσαν ὀχούμενα· ὁ δὲ βλέπων, ὅτι ὅπου ὁ θησαυρὸς ἐκεῖ καὶ ἡ καρδία ἑκάστου, ἐρεῖ περὶ τοῦ Νώε, ὅτι θησαυρὸν ἔχων ἐν οὐρανῷ οὕτω δίκαιος ἦν, ὡς ἔτι ἐπὶ τῆς γῆς, ἀλλ᾽ ἐν οὐρανῷ. Εἰ δὲ πρὸ τοῦ κατακλυσμοῦ μὴ ἤσθιον κρέα, πῶς ᾿Αβελ ποιμὴν προβάτων ἦν; ἢ θυσίαν ἐποίει Θεῷ ἀφ᾽ ὧν ἐβδελύσσετο; πῶς δὲ καθαρὰ καὶ ἀκάθαρτα ἐλέγετο, ἐπειδὴ ἐν ἀρχῇ ἀπὸ πάντων δύο δύο κελεύει ὁ Θεὸς εἰσαγαγεῖν μετ' αὐτῶν, μετὰ δὲ ταῦτα ἀπὸ τῶν καθαρῶν ἑπτὰ ἑπτά; Εἶτα ὅτε εἰσῆγεν ὁ Νῶς εἰς τὴν κιβωτὸν πάντα, οὐκ ἐπισημαίνεται ή Γραφή ὅτι ἑπτὰ, ἀλλὰ κατὰ τὴν πρώτην τοῦ Θεοῦ φωνὴν ότι δύο δύο· οἱ δὲ μὴ βουλόμενοι πρὸ τοῦ κατα κλυσμού κρεωφαγίαν εἶναι διὰ τὸ μέλλον αὐτῷ λέ γεσθαι, «Πάντα φάγεσθε ὡς λάχανα χόρτου, ἐν τοῖς καθαροῖς ἐπερίσσευσεν ἔφασαν· ἐτόλμησε δὲ εἰπεῖν Βαρδατάνης ἕτερον μὲν τὸν, δύο δύο, λέγοντα, ἕτερον δὲ τὸν, ἑπτὰ ἑπτά. Επειδὴ ἡ Ἑβραῖς ἑτέροις καὶ ἑτέροις ὀνόμασι καλεῖ τὸν Θεὸν, δύο θέλει ἀπὸ τούτων ποιεῖν καθαρὰ δὲ καὶ ἀκάθαρτα λέγεται οὐ τῷ Δημιουργῷ τοιαῦτα τυγχάνοντα· καὶ γὰρ ἄνω φησὶν, ὅτε τὰ ζῶα παρήγαγεν ὁ Θεὸς, ο Καὶ ἰδοὺ πάντα καλὰ λίαν.» Ἀλλὰ παρ' ἡμῖν καὶ τοῖς τότε οὕτως ἐκρίνετο· καὶ γὰρ καὶ Θεὸς ὀνομάζει τῶν ἐθνῶν τοὺς δαίμονας, οὐκ ἐπειδὴ εἰσιν, ἀλλ' ἐπειδὴ οὕτω προσηγορεύοντο· ση μειωτέον δὲ ὅτι περὶ τῶν ἀλόγων διαλεγόμενος, εξ δεν «Εἰσῆλθε προς Νῶς αὐτομάτως, ο οὐκ εἰσήγαγε Νώε· δῆλον οὖν ὡς πρόσταγμα Θεοῦ ταῦτα πρὸς τὸν Πως συνήγαγεν ὡς καὶ πρὸς τὸν Ἀδὰμ ὅτε τὰ ὀνό ματα αὐτοῖς ἐπετίθει· τὸ γὰρ πάντα πανταχόθεν συναγαγεῖν, ὑπὲρ τὴν δύναμιν ὑπῆρχε του Νώε, μὴ Και φαμεν, ὅτι τῷ δικαίῳ προσεθεωρεῖτο ἡ ἐπιστημονικὴ τοῦ νόμου διάταξις. τν, οὐκ ἦν ἐπὶ γῆς, ἀλλ' ἐν οὐρανῷ. Ὁ τῆς Αὐγ. κώδ. "Πτψ δίκαιος
col. 283–284page 132 of 244
Caput VIII
PG 87:283κατέσπασε, ἂν τὰ πτηνά; εἰκότως δὲ ζώπυρον ἑκά στου γένους ἐν κιβωτῷ καταλέλειπται, ὡς ἂν μὴ ἄλλης ἀρχῆς γενομένης ώ; περὶ δύο δημιουργών απ ρεσις εἰσαχθῇ, ὅπου γε καὶ τούτου γενομένου εὑρε σιλογοῦσιν οἱ αἱρετικοὶ διαφόρους εισαγαγόντες θεό τητας. Τῷ δευτέρῳ μηνί. Εἰ δεύτερος μὴν ὁ ἑξῆς ἐστι τοῦ Πάσχα, δρα εἰ μὴ ἐγγὺς τοῦ θέρους ἔρχεται ὁ κατακλυσμός· οὐ κατὰ φύσιν ὄντος τοῦ ὑετοῦ, μάλιστα ἑβδόμῃ καὶ εἰκάδι τοῦ μηνός, περὶ σύνοδον οὔσης τῆς ;»: πανταχοῦ πάντων εὑρισκομένων· πῶς δὲ καὶ πάντα ο σελήνης ἐν ἀριθμῷ τῇ κιβωτῷ ἀπὸ τοῦ τρία. Λέγων 27 δὲ, φασί, πηγὰς ἀβύσσου καὶ καταράκτας οὐρανοῦ, δηλοῖ ὅτι πᾶσαν τὴν κτίσιν ὕδωρ περιέχει, καὶ ὅτι κακῶς οἱονταί τινες σφαῖραν εἶναι τὸν οὐρανὸν ἀεὶ κινουμένην Δ· ὁ γὰρ οὐρανὸς ἔστηκεν ὁδὸς, τῶν ἄσ τρων τρεχόντων, οὐ πεπηγότων ἐν αὐτῷ· ἐγένετο δὲ πάλιν ἡ γῆ ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος ἐπὶ τῆς προτέρας αμορφίας, τῶν ἄνωθεν ὑδάτων καὶ τῶν κάτωθεν αὖθις συνδραμόντων εἰς τὴν ἀρχαίαν συν ἀφειαν· δοκεῖ δὲ τὸ ῥητὸν ἀκατάλληλον είναι ποτέ μὲν ἐπὶ μ' ἡμέρας τὸν κατακλυσμὸν εἰπὸν γεγονέναι, καὶ τοῦτο δίς· φησὶ γὰρ, Εγένετο ὁ ὑετὸς ἐπὶ γῆς μ' ἡμέρας καὶ μ' νύκτας· καὶ μετ᾿ ὀλίγον, Εγέ νετο ὁ κατακλυσμὸς μ' ἡμέρας καὶ μ' νύκτας· ποτὲ δὲ τὸ ὕδωρ ἐπὶ ρν' ἡμέρας ὑψῶσθαι· τοῦτο δὲ μετ ταξύ παρεμβέβληται, τῶν δεύτερον λεγομένων με ἡμερῶν. ΚΕΦΑΛ. Η. Δεῖ οὖν εἰδέναι ὡς μ' μὲν ἡμέρας παρέτεινεν ὁ κατακλυσμὸς, καὶ μετὰ μ' ἐμνήσθη ὁ Θεὸς τοῦ Νῶς τὸ δὲ ὕψος τοῦ ὕδατος τὸ ἀπὸ τοῦ κατακλυσμοῦ γεγο νὰς διήρκεσε μὴ μειούμενον ἐπὶ ρν' ἡμέρας, καὶ μετὰ ταῦτα τῆς μειώσεως τὴν ἀρχὴν ὑπεδέξατο. Τὸ δὲ, «Εμνήσθη ὁ Θεὸς τοῦ Νῶς καὶ πάντων τῶν θη ρίων καὶ πάντων τῶν κτηνῶν,» καὶ τὰ ἑξῆς, θεο πρεπῶς ἀκουστέον, οὐχ ὡς ἐκ λήθης, ἀλλ' ὥσπερ περὶ τῶν ἀσεβῶν λέγει· «Οὐκ οἶδα ὑμᾶς, ἀντὶ τοῦ, Οὐδέ ποτε ὑμᾶς ὡς ἡμετέρους ἔσχον· οὕτως ἐνταῦθα τὸ, «ἐμνήσθη, ἐπὶ τὸ ἀγαγεῖν αὐτὸν εἰς ἀρχὴν γενέ σθαι γένους" Πνεύματι δὲ, φασὶν, ἐκόπασε τὸ ὕδωρ, ο Τοῦτο γὰρ καὶ ἐξ ἀρχῆς ἐπεφέρετο ἐπάνω του ὕδατος. Καὶ ἐκάθισεν ἡ κιβωτὸς ἐν τῷ ἑβδόμῳ μηνὶ ἐσ δόμῃ καὶ εἰκάδι τοῦ μηνὸς ἐπὶ ὄρη 'Αραράτ. Πῶς λέγει, Ἐφάνησαν αἱ ἀρχαὶ τῶν ὀρέων ἐν τῷ κατα Ν. διὸ οὐ κατὰ φύσιν γέγονεν ὁ ὑετός, ὥς τινες ἐφαντάσθησαν.
col. 285–286page 133 of 244
Caput IX
PG 87:285κλυσμῷ, καὶ μετὰ ταῦτα ἐξελθοῦσαν τὴν περιστερὰν μὴ εὑρεῖν ἀνάπαυσιν τοῖς ποσὶν αὐτῆς; Ὅτι τοῦ Ξέατος τὰ ἄκρα τῶν ὀρέων καλύψαντος ἐπὶ ιε' πή χεις, πολλὴ ἰλὺς ἀκρωρείαις ἐφίζανεν, ὡς μὴ δύνα σθαι στῆναι. Επειτα οὐκ ἠδύνατο ἔξω χρονίσαι ή περιπτερά· διὰ χρόνου γὰρ ἱπταμένη, πρὸς τὴν πτῆσιν ἦν ἀργοτέρα, καὶ ἅμα δυσχερῶς ἔτεμνε τὸν αέρα παχύν τε ὄντα καὶ κάθυγρον· καὶ πάλιν οὐδὲν εὗρεν ὁμογενές. Τοιγαροῦν καὶ ὁ κόραξ ὑπέστρεψεν, ὡς ἔχει τὸ Ἑβραϊκόν·· περὶ δὲ τῆς κιβωτού φησιν Ιώσηπος ὁ Ἑβραῖος ἐν τοῖς περὶ Αρχαιότη τες οὕτως· Ης κιβωτοῦ τὰ λείψανα μέχρι νῦν πρὸς ἀπόδειξιν τῶν γεγονότων δείκνυται ἐν ὄρει λε γεμένῳ Αραράτ, ἃ τυγχάνει ἀνὰ μέσον τῆς ᾿Αρμενίας καὶ Παρθικῆς χώρας κατὰ τὴν τῶν ᾿Αδιαβηνῶν γῆν. Τοῦ δὲ γενομένου κατακλυσμοῦ ἔτι καὶ ἕτερα μαρτύρια εὐαπόδεικτα τοῖς ἀπειθεῖν ἐθέλουσιν· ἕως γὰρ νῦν ἐφ' ὑψηλοτάτοις όρεσι καὶ δυσβάτοις τὰ θα λάσσης λείψανα εὑρίσκεται, κόγχαι καὶ ὀστρέων κελύφα: καὶ τὰ ἔμοια, ὡς καὶ ἡμεῖς εἴδομεν πολλάκις. Επισημαντέον δὲ ὡς ἑβδόμῃ καὶ εἰκάδι τοῦ μηνές του δευτέρου ὁ κατακλυσμὸς ἄρχεται, καὶ ἑβδόμῃ καὶ εἰκάδι τοῦ ἑβδόμου μηνός εκάθισεν ἡ κιβωτὸς εἰς τὰ ὄρη· καὶ ἑβδόμῃ καὶ εἰκάδι τοῦ δευ τέρου μηνός έξεισιν ὁ Νῶς ἐκ τῆς κιβωτού, καθ᾿ ἣν ἡμέραν καὶ ὁ κατακλυσμός γέγονεν, ὡς ἐνιαυτὸν ἐπι μεῖναι πληρέστατον. ΚΕΦΑΛ. Θ΄. Καὶ εὐλόγησεν ὁ Θεὸς τὸν Νῶς, καὶ τοὺς υἱοὺς αὐτοῦ. Ζητεῖται δὲ διὰ τί μετὰ τὸν κατακλυσμὸν εἶ πεν ὁ Θεὸς τῷ Νῶς καὶ τοῖς μετ' αὐτοῦ περὶ τῶν ζώων· ο Ὡς λάχανα χόρτου ἔδωκα ὑμῖν αὐτά, ο πρὸ τούτου μὴ εἰπών. "Α τοίνυν παρέλιπε, φασὶν, ἐν ἀρε › χα, νῦν λέγει, ἐπειδὴ τὰ μετὰ τὸν κατακλυσμὸν ανανέωσίς ἐστι τῆς κτίσεως· ἐπεὶ εἰ μὴ ὁ Θεὸς προσο τετάχει, πῶς ἤσθιεν "Αβελ; δηλαδὴ γὰρ ἀφ᾽ ὧν ἔσθιεν ἐτίμα Θεὸν, καὶ οὐκ ἂν μὴ ἐσθίων προστ ἤνεγκε· πῶς δὲ καὶ δίκαιος ἦν ἀφ᾽ ὧν οὐ προσέταξε θεὶς ἐσθίων; τῷ δὲ Ἀδὰμ ἔχοντι τὴν ἐκ τοῦ παρα- 102 δείσου τροφήν, οὐκ ἦν ἀναγκαία κρεωφαγία· ἔπειτα δύο δύο ἦν κτισθέντα, καὶ ἔτι αὐξῆσαι καὶ πληθυν εἶναι ἔδει κατὰ τὴν τοῦ Θεοῦ φωνήν. Οθεν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς οὐ προστέτακται· καὶ νῦν οὖν, εἰ καὶ νόμῳ μήπω ἦν προστεταγμένον ἱερουργεῖν, ἀλλὰ δίκαιος ἐν ὥσπερ ᾿Αβελ ὁ Νῶς, ἐξ ὧν ἔκαμνε καὶ εἶχεν, ἀπαρχὰς προσήγε Θεῷ· δίκαιον ἡγούμενος τῷ δεδω κότι εὐχαριστηκὼς ἀπάρχεσθαι· τὸ δὲ ἀπὸ πάντων εἰρῆσθα: αὐτὸν τῷ θυσιαστηρίῳ προσενεγκεῖν, συν επῶς ἀκούειν δεῖ· ἐκεῖνα γάρ φησι πάντα, τὰ καὶ μετὰ ταῦτα διὰ νόμου ἀνάγεσθαι προσταχθέντα.
col. 287–288page 134 of 244
PG 87:287Πλὴν κρέα ἐν αἵματι τῆς ψυχῆς οὐ φάγεσθε Ψυχὴν νῦν τὴν ζωὴν σημαίνει καὶ τοῦ ἀνθρώπου καὶ τῶν ζώων· ζωὴν δὲ τὴν διὰ τοῦ αἵματος ἐνερ γουμένην· πῶς οὖν θηρία ἐκζητεί, τὰ μὴ ἀνιστάμενα; ᾿Αλλὰ γὰρ ἐκζητήσω, φησίν, οὐκ εἰς τὴν μέλο λουσαν κρίσιν ἀλλὰ διὰ τοῦ νόμου τοῦ μέλλοντος τίθεσθαι· κελεύει γὰρ ἐν τῷ νόμῳ τὸν φονεύοντα τὰ αὐτὰ πάσχειν, ἄνθρωπόν τε καὶ ζῶον· οὕτως οὖν ἐκ ζητεῖ διὰ τῶν κατὰ νόμον ἐπεξιόντων· ἄλλος δέ φη σιν, ἀπεμφαίνοντος τοῦ ῥητοῦ· Λεκτέον ὅτι θηρία δυνάμεις ἀντικείμεναί εἰσι τῷ ἁμαρτάνουσαν τὴν ψυχὴν ἀποθνήσκειν, ἀφ᾽ ὧν τῆς χειρὸς ἐκζητηθήσεται ὁ θάνατος τοῦ ἡμαρτηκότος. Τρόμον δὲ καὶ φό ον ἐπὶ τοῖς θηρίοις φησί, τὸ Δεσποτικὸν σημαίνων ἀξίωμα, καὶ τὸ πάντων ταῖς ἐπινοίαις κατακρατεῖν εγχωρεῖ δὲ πρὸς τοὺς δικαίους εἰρῆσθαι τοῦτο, οἷς ὑποτάσσεται καὶ τὰ θηρία Νῶς καὶ Δανιὴλ καὶ Παύλῳ καὶ τοῖς κατ᾿ εἰκόνα φυλάττουσι κατὰ τὸν δ' ψαλμόν· καὶ οὐδὲν βρῶμα τῷ τοιούτῳ φευκτόν· πάντα γὰρ καθαρὰ τοῖς καθαροῖς, ὁ Παῦλός φησι· καὶ ἐν ταῖς Πράξεσιν, ο "Α ὁ Θεὸς ἐκαθάρισε, σὺ μὴ κοι νου.» Σημειωτέον δὲ, φασί τινες, ὅτι πλάσας μὲν ἀπὸ γῆς τὰ ζῶα, πᾶσι δέδωκε τοὺς καρποὺς εἰς βρῶσιν· μετὰ δὲ τὸν κατακλυσμόν, συνεχώρησε τὴν κρεωφαγίαν, προειδὼς ὅτι προσκυνηθήσεται πανταχοῦ τὰ ἄλογα· διὸ προλαβὼν καὶ θυσίαν ἐξ αὐτῶν δέχε ται, καὶ θύεσθαι αὐτὰ καὶ ἐσθίεσθαι προστάσσει, ἵνα καταφρονῶμεν αὐτῶν. Διὰ δὲ τοῦ λέγειν· «Τὸ αἷμα τῶν ψυχῶν ὑμῶν ἐκε ζητήσω ἐκ πάντων τῶν θηρίων, ο τὴν ἀνάστασιν αινίττεται καὶ τὴν ἐν αὐτῇ κρίσιν, οὐχ ὅτι καὶ τὰ ἄλογα μέλλει ἀνίστασθαι καὶ ἀπαιτεῖσθαι ἡ ἔφαγον, ἀλλ᾽ ὅτι κἂν ὑπὸ τῶν θηρίων βρωθῆτε (πάντα γὰρ γῆ γίνεται, καὶ τὰ ἐσθίοντα καὶ τὰ ἐσθιόμενα), ἐξ αὐτ τῆς ἐκζητήσω, καὶ συνάξω τοῦ ἀνθρώπου την φύσιν καὶ κάτω δὲ τὴν κατὰ πάντων κρίσιν προαναφωνεί ἔνθα περὶ Σοδόμων ᾿Αβραὰμ διαλέγεται τῷ Θεῷ ἔχεις καὶ ἐν τοῖς ἀριθμοῖς ὅπου φησίν, ο Απελύθη Ααρὼν καὶ προσετέθη πρὸς τοὺς πατέρας· ἡ γὰρ προσθήκη ὑφεστῶτος τοῦ πράγματος γίνεται προς θήκη· καὶ πάλιν ἔνθα λέγεται, «Επ᾿ ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν, ὁ ὁμολογουμένως συντέλειαν ἡμερῶν τοῦ αἰῶν νος τ ς τούτου σημαίνει· ἐπεὶ τὸν θαυμαζόμενον Μωϋσέα τὸν δίκαιον, τὸν θεοσεβῆ, τί πλέον ὠφέλησεν ἡ τοσαύτη μία φιλία τοῦ Θεοῦ, εἰ τοσαύτας θλίψεις αφορήτους ὑπου στὰς, μηδὲν πλέον ἀποθανών ἕξει, μᾶλλον δὲ μηδὲ τὸ εἶναι ἔχει; τί δὲ βούλεται αὐτῷ τὸ πρὸς τὸν Θεὸν εἰ ρημένον ἐν τῷ λβ'· τῆς Ἐξόδου. Εξάλειψόν με τῆς βίβλου, ἧς ἔγραψας, εἰ μὴ συγχωρεῖς τῷ λαῷ τὰς (. Ν. φόβον καὶ τρόμου τὸ τῆς δεσποτείας ἀξίωμα λέγει καὶ τὸ πάντων ταῖς ἐπινοίας κρατεῖν· λέ γει δὲ καὶ πρὸς τοὺς δικαίους, οἷς ὑποτέτακται καὶ τὰ ἄγεια ζῶα. ρ'
col. 289–290page 135 of 244
PG 87:289ἀνομίας τῆς μοσχοποιίας;» Ποια βίβλος ἦν γραφείο? σε παρὰ τοῦ Θεοῦ τεταγμένον ἔχουσα τὸν Μωϋσέα, καὶ ἐν τίνι τεταγμένον; αἱ γὰρ πλάκες, ἐὰν αὐτὰ; εἴπωσιν, ἦσαν ὑπὸ Μωϋσέως κλασθεῖσαι· καὶ τὸ αἷμα δὲ τοῦ ᾿Αβελ βοᾷ πρὸς τὸν Θεόν· καὶ τοῦ Ενώχ μετάθεσις ὁμολογουμένως τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναστάσεως ἐμφαίνει· καὶ τὸ ἐν ὅλοις μ' ἔτεσι μὴ ἐκτριβῆναι τὰ ἱμάτια τοῦ λαοῦ, καὶ τοὺς πόδας αὐτῶν μὴ τυλωθῆ. ναι, προκατήχησις ἦν τῆς μελλούσης ἀσφαλείας· καὶ τὸ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ πάλιν, ο Ινα κακώσῃ σε καὶ ἐκπειράσῃ σε εὖ σε ποιῆσαι ἐπ᾿ ἐσχάτων σου,» την ἀνάστασιν αἰνίττεται. Εἰ γὰρ ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ ἡ ἀντίδοσις, ποία μακαριότης αΰτη; καταθλιβέντα πά σας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς, περὶ αὐτὸ τὸ γῆρας, ἐὰν και γηράσῃ τις, ἢ καὶ πρὸ τοῦ τέλους ἁπλῶς ὀλίγον χρόνον καταθυμίω; ζήσαντα, ταχέως ἀφαιρεθῆναι τοῦτο γὰρ οὐκ ἀπόλαυσις, ἀλλὰ κόλασις. Τὸ δὲ, «Ὁ ἐκχέων αἷμα ἀνθρώπου, ἀντὶ τοῦ αἵματ: « τος αὐτοῦ ἐκχυθήσεται,» τὴν ἐνταῦθα τῶν δικαστῶν κρίσιν νομοθετεῖ· καὶ ὁ Σωτὴρ ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον «Πάντες οἱ λαβόντες μάχαιραν, μαχαίρᾳ ἀναιροῦν > • Πλὴν κρέας ἐν τῷ τῆς ψυχῆς αἵματι οὐ φάγεσθε· ο ὠμόρ τα κωλύει φαγεῖν· ἵνα μὴ τὰ αὐτὰ 19.» τοῖς θηρίοις ὑπομένοντες, καὶ κατ' ἀλλήλων ἐκ τού του χωρήσωμεν. Ότι «ἔγκειται ἡ διάνοια τοῦ ἀνθρώπου ν, καὶ τὰ ἑξῆς· καθά φησιν ὁ Δαβίδ· ι Καὶ ἐμνή σθη ὅτι σάρξ εἰσι, πνεῦμα ἐκπορευόμενον καὶ οὐκ ἐπιστρέφον, ο οὐκ ἐμοῦ οὕτω κτίσαντος ἀλλὰ τῆς παρακοῆς εἰς τοῦτο καταγαγούσης τὴν θνητήν: ‹ φύσιν· ἄλλος δέ τίς φησιν, ὅτι Πρόιδα ὡς ἡ νεότης τοῖς ἐσομένοις εὐόλισθος ἔσται οὐκ ἔτι πάσας τὰς ''.» ἡμέρας ὡς πρὸ τοῦ κατακλυσμοῦ· μὴ οὖν δείσητε, φησί διὰ τοῦτο γὰρ οὐκ ἔτι ἐπάξω ὑμῖν ἀφανισμόν παντελῆ· ὡς νέμων βραχειάν τινα συγγνώμην τοῖς νέοις διὰ τὸ τῆς ἡλικίας εξόλισθον· ἄλλος δέ φησιν, ὅτι οὐ φύσιν αἰτιᾶται, δῆλον ἐκ τοῦ λέγειν, Εκ νεό τητος, ο ἀλλ' οὐκ ἀπὸ γενέσεως· ἀλλὰ διὰ τὴν τῆς ἐπιθυμίας ἄγνοιαν τῆς νεωτερικῆς διὰ τῆς ἐπισπορᾶς τοῦ ἐχθροῦ· ὡς καὶ Ἐκκλησιαστής, Η νεότης καὶ ἡ ἄγνοια ματαιότης· ο δηλῶν ὅτι ἡ ἄγνοια τὴν ᾿Αδάμ φύσιν τοῦ λογικοῦ διὰ τῆς ἐπιθυμίας δελεάζει πρὸς ἁμαρτίαν. Καθόλου δὲ περὶ τοῦ κατακλυσμοῦ τάδε τινὲς ἀπεφήναντο, ὡς ἔστι καὶ ἐκ τούτου μαθεῖν τὴν περὶ ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ κηδεμονίαν· οὐ γὰρ ἀπροσδοκήτως πι, ΝΟΤΕ.
col. 291–292page 136 of 244
PG 87:291ἡ ἐπήνεγκε τὰ δεινά, ἀλλὰ καὶ προεῖπε, καὶ οὐ πρὸ χρόνου βραχέος, ἀλλὰ πρὸ εἴκοσι καὶ ἑκατὸν ἐτῶν ὡς δ᾽ ἂν μὴ διὰ τὸ μῆκος τῆς ποῤῥήσεως ἀναπέσωσιν, ἡ κιβωτὸς ἐν ὀφθαλμοῖς γενομένη, τοῦ Θεοῦ τὴν ἀπειλὴν ἀνεκήρυττεν. Μὴ ἤθελε Θεὸς ἐπαγαγεῖν τὸν κατακλυσμόν, ὡς οὐδὲ τὴν γέενναν, ἀλλ᾽ ἡμεῖς ἀναγκάζομεν τὴν τοιαύτην ιατρείαν ἐπενεχθῆναι οι τε γὰρ κατακλυσθέντες περαιτέρω της κακία; προελθεῖν ἐκωλύθησαν, οἵ τε μετ᾿ αὐτοὺς μειζόνως ἐκέρδανον, ἀφανισθείσης ἐκ μέσου τῆς τῶν κακῶν ὑποθέσεως· οἱ γὰρ ἀφ' ἑαυτῶν ἀεὶ κακίαν ἐπινοοῦντες, τίνες ἂν ἐγένοντο μετὰ τοῦ παραδείγματος; ὅτι δὲ τῆς κακίας κολαζομένης ἡ ἀρετὴ διασώζεται, Νε ξεδήλωκεν, ὃς λέγεται χάριν εὑρεῖν παρὰ τῷ Θεῷ, ὡς τῶν ἄλλων δι' ἀχαριστίαν ἀπολωλότων· οὐ γὰρ ὡς χάριν λαβὼν ἐκ Θεοῦ (κοινὸν γὰρ τοῦτο πάντων ἀν θρώπων), ἀλλ' ἐπεὶ μόνος εὐχάριστος διεφάνη· ἔδει δὲ καὶ χάριτος ἀξιωθῆναι θείας τὸν τοῦ νέου γένους κατάρξαντα· μεγίστης γὰρ χάριτος ἀρχὴν καὶ τέλος ἀνθρώπων γενέσθαι· διὸ καὶ ἀπὸ τῶν ἀρετῶν αὐτὸν γενεαλογεῖ· τοῦ γὰρ σπουδαίου τὸ πρὸς ἀλήθειαν γέν νος ἐστὶν ἀρετή· πρὸς ἦν καί φησι· «Καιρός παντός ἀνθρώπου ἥκει ἐναντίον ἐμοῦ. Ὄντως γὰρ οὐδὲν ὡς ἀδικία πρὸς τὸν Θεὸν ἐναντίον. Ἐπάγει δὲ καὶ τῆς ἐναντιώσεως αἴτιον τὸ πλησθῆναι τὴν γῆν ἀδικίας. Καὶ ἐπεὶ Θεὸς ὁ καιρὸς παρά τοῖς φαύλοις νομίζεται, δείκνυσιν ὡς καιρῶν καὶ χρόνων αὐτὸς Ποιητὴς, καὶ τούτοις ὅρον ἐντίθησιν ὥστε καὶ ἀλλαχοῦ φησιν·. Αφέστηκεν ὁ καιρὸς ἀπ' αὐτῶν, ὁ δὲ Κύριος ἐν ἡμῖν, τὸ δὲ, «Καιρὸς ἥκει,ν σημαίνει τὴν οἱονεὶ συμπλήρωσιν τῶν ἡμαρτημένων, μεθ᾿ ἣν ὁ τῆς δίκης καιρός· κατὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὸ, «Οὔπω ἀναπεπλήρωνται αἱ ἀνομίαι τῶν Ἀμοῤῥαίων ο τουτέστιν οὔπω τοσαῦτα ἥμαρτον ὡς ἀπο γνωσθῆναι αὐτῶν τὴν μετάνοιαν· οὐ ταυτὸν δὲ ἀνα πληρῶσθαι ἄνθρωπον ἁμαρτιῶν καὶ ὅλον λαόν· ἐν μὲν γὰρ τοῖς πολλοῖς, πάσας ἐγχωρεῖ τὰς ἁμαρτίας εὑρίσκεσθαι, περὶ δὲ ἕνα ἄνθρωπον τὰς κακίας ἐν αντίας οὖσας ἀλλήλαις ἀδύνατον· πῶς γὰρ αὐτὸς ἀσελγὴς καὶ ἠλίθιος; ἢ δειλὸς καὶ θρασύς; ὧν τὰ μὲν ὑπερβολῆς, τὰ δὲ ἐνδείας καθέστηκε· δυνατὸν δὲ πάσας εὑρεθῆναι τὰς ἀρετὰς τὰς ἀντακολουθούσας ἀλλήλαις· τὸ οὖν, ο Καιρός παντὸς ἀνθρώπου, ο ὅτι οὐδεὶς τοιαῦτα αμαρτήματα ἔχει ὡς συγχωρηθῆναι αὐτῷ· παντὶς δὲ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστόν φησιν· ἦταν γὰρ η' ἐν τῇ κιβωτῷ· ἴσως δὲ καὶ ἄνθρωπον νῦν φη ἔνθα ἔρις καὶ ζῆλος, κατὰ τὸν Ἀπόστολον· οἷς οὐχ ὑπόκειται Νῶε, ὑπερβαίνων ἐν τούτῳ τὴν ἀνθρώ σιν, Ν. Καιρός παντὸς ἀνθρώπου ἥκει· σημαίνει τὴν οἱονεὶ συμπλήρωσιν τῶν ἡμαρτημένων ἀνθρώποις; καθ᾿ ἣν ἡ τῆς ἐκδικήσεως επαγωγή προσάγεσθαι ὀφείλει, καθό λέγεται· Οὔπω γὰρ ἀναπεπλήρωνται απ ἁμαρτίαι τῶν ᾿Αμορβαίων.
col. 293–294page 137 of 244
PG 87:293που κατάστασιν δύναται δὲ καὶ τὸ Εναντίον ἐμοῦ, ὁ ἐπειδὴ μηδενὸς γενητοῦ ὑπάρχει τὸ γνῶναι καιρὸν καθ᾿ ὃν ἄξια πεποίηκεν ὅδε τις τοῦ λοιπὸν ἀπογνωσθῆναι, διὸ εἴρηται·. Ἐναντίον ἐμοῦ.» Φησὶ δὲ καὶ τό· ι Ἐπλήσθη ἡ γῆ ἀδικίας ἀπ' αὐτ τῶν.» Οὐ γὰρ ἄλλων ἁμαρτανόντων, ἐπ' αὐτοὺς ἡ τι μωρία ἔρχεται· δῆλον δὲ ἐκ τούτου ὡς οὐχ είμπρ μένη αὐτοῖς ἐπήνεγκε τὸν τοιοῦτον θάνατον· ἐπεὶ γὰρ ἐπλήσθη ἡ γῆ, φησὶν, ἀδικίας ἀπ' αὐτῶν, ὁ καιρὸς ἥκει, ὅσπερ οὐκ ἂν ἐνειστήκει, εἰ μὴ ἡμάρτανον· «Εἴσελθε δὲ, φησί, σὺ καὶ πᾶς ὁ οἶκός σου εἰς τὴν κιβωτόν, ὅτι σὲ εἶδον δίκαιον ἐναντίον ἐμοῦ ἐν τῇ γενεᾷ ταύτῃ·, ὅπερ ἐναργής πίστις, ὅτι δὲ δι' Ένα δίκαιον άνδρα καὶ ὅσιον πολλοὶ ἄνθρωποι σώζονται· ἴσως δὲ καὶ ἐπαινεῖ τὸν δίκαιον, ὡς μὴ μόνον ἑαυτῷ περιπεποιηκότα τὴν ἀρετὴν, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ οἴκῳ· δι' ἣν αἰτίαν καὶ σωτηρίας ἀξιοῦται· και λῶς δὲ καὶ τόν «Σὲ εἶδον δίκαιον ἐνώπιον ἐμοῦ. ὁ Ἑτέ ρως γὰρ ἄνθρωποι δοκιμάζουσι τοὺς βίους, καὶ ἑτέ ρως τὸ θεῖον· οἱ μὲν ἐκ τῶν φανερῶν, τὸ δὲ ἐκ τῶν κατὰ ψυχὴν ἀοράτων λογισμῶν· καὶ τὸ, «Ἐν τῇ γενεᾷ ταύτῃ, ο ἵνα μήτε τὰς πρότερον κατακρίνειν ἐκῇ, μήτε τὰς αὖθις ἀπογινώσκειν· καὶ ὡς τῶν ἄλ λων τῶν ἐπ' αὐτοῦ εἰς ἄμετρον ἐπιδεδωκότων κα κίαν, πρὸς ἐκείνους τε καὶ τί μέγα τὸ πρὸς τοὺς ἀπεγνωσμένους κριθῆναι; μή ποτε οὖν ὡς τῶν ἐν τῇ κιβωτῷ... τέλειος ἦν; εἰκὸς γὰρ, εἰ δικαίους ἐκ τῆς πρὸς αὐτὸν συνηθειας· λεχθείη δ' ἂν... τοῦ δικαίου ἡ ὁμοιοτροπία ἐστίν· ὥσπερ εἰπών· ο Τίς ἀναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου, ο ἑξῆς ἐπήγαγεν· «Αὕτη ή γενεά ζητούντων αὐτόν· ο ᾧ ἐναντίον τὸ, «Οἱ υἱοὶ τοῦ αἰῶνος τούτου, φρονιμώτεροί εἰσι τῶν υἱῶν τοῦ φωτὸς ἐν τῇ γενεᾷ αὐτῶν.» Τὸ δὲ τέλειον ἀκουστέον ὡς ἐν ἀνθρώποις· ὅπερ ὁ Παῦλος ἐκ μέρους φησί· καὶ ὅμως περὶ ἑαυτοῦ καὶ τῶν ὁμοίων φησίν· ι Ὅσοι οὖν τέλειοι, τοῦτο φρονοῦ μεν.» Και, «Σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τελείοις. ο Καλῶς δὲ τῆς εὐαρεστήσεως τοῦ Θεοῦ προτάττει τὸ δίκαιον καὶ τὸ τέλειον· οὐ ψεκτῶς δὲ νῦν τὸ ἄν θρωπος ἐπὶ τοῦ Νῶς λεγόμενον, ἀλλ' ὅτι τὸ κατ' εἰκόνα διέσωζεν· ὅθεν οὐχ ἁπλῶς εὐαρεστεῖ· φθορά δὲ γῆς, τῶν χοϊκῶν ἡ ἁμαρτία τῶν ὅσοι χρηματίζουσι· τοσαύτη δὲ ἦν, ὡς καὶ Θεὸν αὐτὴν ἰδεῖν τὸν καὶ μεγάλα παρορώντα πταίσματα· οὐ γὰρ ὀργὴν ἐπάγει καθ' ἑκάστην ἡμέραν, ἀλλ᾽ ἐπειδὰν τῇ ἀμε τρία τῶν ἁμαρτημάτων ἀνέλθῃ πρὸς αὐτὸν ἡ κραυγή, ὥς φησιν Ἰωνᾶς, καὶ περὶ Σοδόμων ὁ Μωϋσῆς, τότε
col. 295–296page 138 of 244
PG 87:295λοιπὸν ἐκδικίᾳ ὁρᾷ, οὐ πρότερον ἀγνοῶν· φθορὰ δὲ λέγεται καὶ ἡ ἁμαρτία καὶ ἡ κόλασις· φαίνεται δὲ ὅτι ἄνθρωποι τὸν οἶκον μόνοι τοῦ Νῶς συνεπλήρουν ὀκτώ· θεράποντα γὰρ οὐκ ἐπήγοντο, ἢ διὰ τὸ μήπω καταδεδουλῶσθαι ἀνθρώπους, ἢ διὰ τὸ ἀκτήμονας εἶναι τῶν τοιούτων· διττὸς δὲ ὁ οἶκος, ὥσπερ οὖν καὶ ἡ πόλις, ἢ τὸ οἰκοδόμημα, ἢ τὸ ἐν αὐτῷ ἄθροισμα· γενεὰν δὲ, τοὺς σὺν αὐτῷ κέκληκεν, ἅτε τῷ αὐτῷ χαρακτῆρι χρωμένους, ὑπὲρ οὓς αὐτὸς εὐρέθη ἐναντίον τοῦ Θεοῦ δίκαιος, παντὸς δικαίου ἐναντίον τοῦ Θεοῦ δικαίου ὄντος· οὕτω δὲ μέγα ἐστὶ τὸ ἐν αντίον τοῦ Θεοῦ εἶναι δίκαιον, ὡς λέγεσθαι· “Ασ τρα δὲ οὐ καθαρὰ ἐνώπιον αὐτοῦ· ἀλλὰ καὶ τὸ, Οὐ δικαιωθήσεται ἐνώπιόν σου πᾶς ζῶν· τὸ μέγεθος οὖν τῆς ἀρετῆς τοῦ Νῶε διαδείκνυται ἐκ τοῦ ἐναν τίον τοῦ Θεοῦ εὑρῆσθαι δίκαιον. Μεθ᾿ ἑπτὰ δὲ τοῦ εἰσελθεῖν ἡμέρας ὁ κατακλυσμὸς γίνεται, τοῦ φιλανθρώπου Θεοῦ διδόντος αὐτοῖς ἀνα χώρησιν εἰς μετάνοιαν ἁμαρτημάτων, ὁρῶσιν αὐτός χρημα πλήρη τὴν κιβωτὸν ἀντίμιμον γῆς· καὶ τὸ ἐπιεικὲς δείκνυται τοῦ Θεοῦ, τὴν πολυετή μοχθηρίαν τῶν ἀνθρώπων ἐπιλυομένου τοῖς μετανοοῦσιν ἡμέραις ὀλίγαις· ἔστι δὲ ὁ ἑπτὰ ἀριθμὸς ὑπόμνημα τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως· ἐναργώς δηλοῦντος τοῦ Θεοῦ, ὅτι Αὐτός εἰμι,καὶ τότε κοσμοποιῶν καὶ τὰ μὴ ὄντα ἄγων εἰς τὸ εἶναι, καὶ τὰ νῦν ὄντα διαφθείρων· ἀλλὰ τοῦ μὲν, αἴτιον ἀγαθότης ἐμή· τοῦ δὲ, τῶν εὐεργετηθέντων ἀσέβεια· πᾶσαν δὲ τὴν ἀνάστασιν οὐκ ἀπὸ τῆς γῆς ἐξαλείψειν, ἀλλ' Ἀπὸ προσώπου, ο λέγει, «τῆς γῆς, τουτέστι τῆς ἐπιφανείας, ἵνα ἐν τῷ βάθει ἡ ζωτική δύναμις τῶν σπερμάτων ὅλων· Απαλείψω δὲ, φησὶν, ἐπεὶ τῶν ἀπαλειφομένων τὰ γράμματα μὲν «ἀφανίζεται, αἱ δέλτοι δὲ διαμένουσιν· ὅθεν ἐκτρίβων τὴν ἀσεβῆ γενεάν, τῆς οὐσίας τοῦ γένους ἐφείσατο διὸ καὶ τὴν ἀνάστασίν φησιν· ἀναστάσει δὲ ἀντίπαλον καθαίρεσις· τὸ δὲ, καθαιρεθὲν οὐκ εἰς ἅπαν ἀπόλλυται. Επαινος δὲ τοῦ δικαίου τὸ πάντα ποιῆσαι τὰ προσταχθέντα· δεύτερον τὸ ἐντέλλεσθαι μᾶλλον ἐθέλειν ἢ κελεύειν αὐτῷ τὸν Θεόν· ἐντέλλονται γὰρ μὲν φίλοι, κελεύουσι δὲ δεσπόται· ὑπερβάλλει γὰρ ἐπὶ Θεοῦ τὸ πρῶτον, εἰ καὶ μέγα τὸ δεύτερον. Πλησίον δὲ τοῦ τῆς Ισημερίας καιροῦ γέγονεν ὁ και τακλυσμὸς ἐν τῇ πάντων αὐξήσει καὶ γενέσει τῶν ζώων· φοβερωτέραν τὴν ἀπειλὴν ἐπάγοντος τοῦ Θεοῦ τῆς ἀσεβείας εἰς ἔλεγχον, τότε δὲ καὶ γεγονέναι τὴν δημιουργίαν εἰκὸς καὶ πεπλᾶσθαι τὸν ἄνθρωπον· τῷ
col. 297–298page 139 of 244
PG 87:297τῶν Ἀδὰμ ἐξομοιοῦται καὶ Νῶε, γενεᾶς ἀνθρώπων δεστέρας ἀρχόμενος· καλῶς δὲ καὶ σάρκα κινουμέ την λέγει τὴν ἐν φθορῇ· κινεῖ γὰρ τὰς ἡδονὰς ἡ σαρξ, καὶ κινεῖται ὑπὸ τῶν ἡδονῶν, ἥτις κίνησις αιτία για νεται φθορᾶς ταῖς ψυχαῖς, ὡς ἡ ἐγκράτεια σωτηρίας πῶς δὲ τοῦ Νῶς μνησθεὶς ὁ Θεὸς καὶ κτηνῶν καὶ θη ρίων, γυναικὸς ἢ τέκνων οὐ μέμνηται; Όπου συμ φωνία πάντων, ὀνομάτων οὐ χρεία πολλῶν· σὺν δὲ τῷ πρώτῳ καὶ τὸν οἶκον ἀνάγκη συνυπακούεσθαι τοιγαροῦν τῶν συνοικούντων ὡς δεῖ τὴν συμφωνίαν ὁ προφήτης δηλῶν, ο Απίδετε, φησίν, εἰς ᾽Αβραὰμ τὸν πατέρα ὑμῶν καὶ εἰς Σάρραν τὴν ὠδίνουσαν ὑμᾶς.» Καὶ, «Ἐπήγαγε, φησί, πνεῦμα εἰς τὴν γῆν καὶ κεκόπακε τὸ ὕδωρ.» Οὐκ ἀνέμῳ ὕδωρ μειοῦται, κυμαίνει δὲ καὶ ταράττεται· πάλαι γὰρ ἂν τὰ μέγι στα τῶν πελαγῶν ἐξανάλωτο. Πνεῦμα τοίνυν τὸ θεῖόν .. φησιν, ᾧ δὴ πάντα καὶ γίνεται καὶ λωφᾷ· οὐκ ἦν 26 γὰρ εύλογον ὕδωρ τοσοῦτον ἀνέμῳ παυθῆναι, ἀοράτῳ δὲ καὶ θείᾳ δυνάμει· δῆλον δέ ἐστιν ὡ; ταῖς μὲν πρώτ ταις μ' ἡμέραις ἄλεκτος ἡ τῆς ῥύμης τῶν ὑδάτων ὑπῆρχε φορά· ταῖς δὲ ἄλλαις ρ' καὶ ν' ἔχουσα πράως οὐκ ἔτι πρὸς αὔξησιν, πρὸς διαμονὴν δὲ τῆς ἀνακαλύψεως καὶ τοῦ ὕψους συνεβάλλετο. Μεθ' ἡμέρας γάρ, φησίν, ον ἐπικαλυφθῆναι τάς τε πηγὰς καὶ τοὺς και ταράκτας· ἐνήργουν ἄρα πρὸ τῆς ἐπισχέσεως· μετά ν' δὲ καὶ ρ' ἡμέρας ηλαττοῦτο ὕδωρ· ἄρα τὰς προ ειρημένα; ἐν οἷς ὑψοῦτο τὸ ὕδωρ, ἢ μετὰ τοσαύτας ἑτέρας, οὐκ εὐδηλον· ἡ μὲν οὖν ἀρχὴ τοῦ κατακλυσμοῦ γέγονεν ἑβδόμῃ καὶ εἰκάδι τῆς ἐαρινῆς ἰσημε 150, ρίας, ἡ δὲ μείωσις ἑβδόμῳ μετὰ ταῦτα μηνὶ τῇ μετα οπωρινή ισημερία, ἑβδόμῃ καὶ εἰκάδι του μηνός· οὖ τος γὰρ πέρας μὲν τῆς πρώτης ισημερίας, ἀρχὴ δὲ 105 τῆς δευτέρας, ἐν ᾧ καὶ τοῦ κόσμου ἡ γένεσις. Σύμβολα δὲ κακίας καὶ ἀρετῆς ὅ τε κόραξ καὶ ἡ περιστερά· εἰ γὰρ αὕτη δευτέρας ἐξελθοῦσα οὐχ εὖ ρεν ἀνάπαυσιν, πῶς ὁ κόραξ; Οὐδὲ γὰρ τὸ ζῶόν ἐστιν υδρόβιον· ἀλλὰ γὰρ ἡ κακία τοῖς κυμαίνουσιν ἐφήδε και πάθεσιν, ἡ δὲ ἀρετὴ τούτων ἀποπηδή, πρὸς τὴν πρώτην δυσχεράνασα θέαν, ἀνάπαυσιν καὶ βάσιν ἐν τούτοις οὐκ ἔχουσα· εὐλαβῶς δὲ Νῶς καὶ παυσαμέ και τοῦ ὕδατος πρόσταξιν ἀναμένει Θεοῦ πρὸς τὴν Εξοδον, ὥσπερ οὖν ὑπὸ ταύτης εἰσήρχετο· ἐλέγομεν ἐὲ ὡς Χριστός ἐστιν ὁ διὰ Νῶς τυπούμενος ὄντως ὢν δικαιοσύνη τε καὶ ἀνάπαυσις ἡμετέρα, «Οὐκ ἐξ ἔρω των δικαιοσύνης ἃ ἐποιήσαμεν, ἀλλὰ κατὰ τὸ πολὺ αὐτοῦ ἔλεος, ο λέγων· «Δεῦτε, πάντες οἱ κοπιῶντες, καὶ τὰ ἑξῆς. «Ρυόμενος ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γῆς ἧς κατο Γράσατο Κύριος, γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα καὶ ποιήσας πάντα καινά. Καὶ ὥσπερ πρῶτον οἱ ἀπὸ τοῦ Ενὼς ὃς ἐκλήθη Θεὸς κηδεύσαντες τοῖς ἀνθρώποις γεγόνασιν ἑτερότροποι, οὕτως οἱ ἐξ Ἰσραὴλ τὴν μὲν ἀρχὴν ἁγιοπρεπούς ἦσαν πολιτείας, ὕστερον δὲ τοῖς αμέροις αναμιχθέντες, τῆς αὐτῶν ἐνεπίμπλαντο δυσ
col. 299–300page 140 of 244
PG 87:299τῆς τῶν τικτομένων περιτομῆς καὶ τῶν ἐπ' αὐτῇ θυ σιῶν, τοῖς δαίμοσι τὰ ἐκ τῶν ἡγιασμένων λαῶν ἐπ φέροντες. Καὶ τῶν ἐπὶ γῆς ἁπάντων ὀλέθρῳ κατ εγνωσμένων ὑπὸ Θεοῦ, ἵνα μὴ τὸ πᾶν ἀπόληται γέ νος, τὴν ὡς ἐν πίστει δικαίωσιν καὶ τὴν ὕδατος ἄφε εσιν ἐν Χριστῷ πᾶσι χαρίζεται, ὅς κιβωτὸν ἡμῖν τὴν Ἐκκλησίαν ἐπήξατο, εἰς ἣν εἰσπηδῶντες τὸν ὄλεθρον διαφεύγομεν· ὥσπερ ὀκτὼ ψυχαί, καθά φησιν ὁ Πέ τρος, ἐσώθησαν ἐπὶ Νῶς δι᾽ ὕδατος· ὁ καὶ ὑμᾶς ἀν τίτυπον νῦν σώζει βάπτισμα. σεβείας, γυναιξὶ μὲν τούτων ἐπιμιγνύμενοι, ἀντὶ δὲ Ν. φασίν. 6 Ν. ὅπερ Το τόξον μου τίθημι ἐν τῇ νεφέλῃ, καὶ ἔσται εἰς σημεῖον διαθήκης. Ζητητέον πότερον φυσικόν ἐστιν ὡς καὶ ἡ ὁρωμένη τρις, ἢ τότε γίνεται ὅτε Θεὸς διατίθεται τῷ Νῶς μηκέτι κατακλυσμὸν ἐπαγαγεῖν επαγγελλόμενος· καὶ οἱ μὲν τὴν ἵριν, φασίν, οὐκ ἀπὸ τῆς φύσεως, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ σχήματος· κυκλοτερής γάρ. Φησὶν ἡ οὖν, ὅτι οὐδέποτε οὕτως ἔσται οἰκουμενικὸς κατακλυσμός, ὡς μὴ τὸν ἥλιον ἔχειν ἐπι βάλλειν τοῖς νέφεσιν ὑγροῖς οὔσι τὰς ἀκτῖνας καὶ τὴν ἴριν ἀποτελεῖν· ἀλλὰ κἂν ὁλόκληρον ἔθνος, ἢ δεύτερον, ἢ καὶ τρίτον κατακλυσθῇ, ἀλλὰ τὸ ἐπέκεινα τοῦ αέρος καθαρεύον νεφῶν καὶ διαπέμπον τὰς ἀκτῖνας εἰς τὴν πυκνότητα τῶν νεφῶν ἀποτελέσει τὴν ἵριν ζητητέον δὲ τὸ σημεῖον οὐχ ὅπου πάντως ὁ ὑετός καὶ γὰρ ἐν εἴκοσι πολλάκις ἡμέραις ἶρις οὐκ ἐφάνη διὰ τὴν ὄμβρων συνέχειαν, ἐν ἄλλαις δὲ χώραις ἔνθα τῶν ὄμβρων ἡ χαύνωσις· δεῖ οὖν, τινῶν κατακλυζομένων, ἀλλαχοῦ χαύνωσιν εἶναι, καὶ φανῆναι τὴν ἴριν, ὥσπερ 8 σημεῖον τοῦ μὴ πανταχοῦ γίνεσθαι τὸν κατακλυσμόν. Ην μὲν οὖν καὶ πρὸ τοῦ κατακλυσμοῦ ἴρις δι' αὐτὸ τοῦτο ὅτι μὴ καθολικὸς ἐγεγόνει κατακλυσμός ἐν τούτῳ γὰρ οὐ γέγονεν ἴρις τοῦ παντὸς νεφωθέν τος ἀέρος· ἐπαγγέλλεται δὲ μηκέτι τοῦτον γενέσθαι καὶ μὴν φασί τινες· Σημεῖον ἡ Γραφή, ξένον ἀεί τι πράγμα σημαίνει· εἰ δὲ ἦν καὶ πρὸ τούτου, πῶς ξέ νον; "Οπερ ἐστὶ ψευδές· πῶς γὰρ ἐν τῇ Ἐξόδῳ λέ γει ὁ Θεὸς Μωϋσεῖ· ι Καὶ τοῦτό σοι σημεῖον ἔσται ὅτι ἔσομαι μετὰ σοῦ;: τὸν δὲ Θεὸν εἶναι μετὰ ἀν θρώπων καὶ μετὰ τοῦ Μωϋσέως, οὐ ξένον. Τινὲς δὲ φασι· Μή ποτε παρὰ τὴν ἴσιν ἕτερα ἅττα μηνύει, τουτέστιν ἄνεσιν καὶ ἐπίτασιν τῶν ἐπιγείων; μήτε τῆς ἀνέσεως εἰς ἔκλυσιν ὑφιεμένης παντελῆ καὶ ἀν αρμοστίαν, μήτε τῆς ἐπιτάσεως ἄχρι ρήξεως ἐπιτεινομένης, ἀλλὰ μέτροις ὡρισμένοις ἑκατέρας δυνά μεως σταθμηθείσης· ὁ γὰρ μέγας κατακλυσμός φή ξε: γέγονεν, ὡς καὶ αὐτός φησιν· «Εβξάγησαν αἱ πηγαὶ τῆς ἀβύσσου,» ἀλλ' οὐκ ἐπιτάσει ποσῇ τινι ἄλλως τε, φασὶν, οὐκ ἔστιν ὅπλον τὸ τόξον, ἀλλ' ἔργα
col. 301–302page 141 of 244
PG 87:301του όπλου βέλους τιτρώσκοντες ὅπερ καθικνεῖται τοῦ; πέρξω, τοῦ πλησίον ἀπαθοῦς διαμένοντος. Οὕτως οὖν, φησίν, οὐ πάντες κατακλυσθήσονται, κἂν τοῦτό τους ὑπομένειν συμβῇ· τὸ οὖν τόξον συμβολικώς Θεοῦ δύναμίς ἐστι ἀόρατος, ἑκάτερον κυβερνώσα καὶ τὴν ἐπίτασιν καὶ ἄνεσιν, τῷ ἀέρι ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐνυπο άρχουσα. Ησαν δὲ οἱ υἱοὶ Νῶς οἱ ἐξελθόντες ἐκ τῆς κι βωτού. Σήμ, Χαμ, Ιάφεθ· Χαμ ἦν πατὴρ Χαναάν τρεῖς οὗτοί εἰσιν υἱοὶ Νῶς. Ἐχρὴν ἢ σιωπῆσαι νῦν τὴν Χαναάν ἢ καὶ τῶν ἄλλων τοὺς παῖδας εἰπεῖν· καί φασιν ὡς ὁ Χαναάν καὶ αὐτὸς ἀσεβὴς ἐγένετο τὴν τοῦ υἱοῦ τοίνυν ὁμοιότητα πρὸς τὸν πατέρα τὸ πνεῦ με δηλούν, τρόπον τινὰ τῆς εὐσεβείας τῶν ἀδελφῶν τὸν Χὰμ ἀπαλλοτριοῖ· εἰ γὰρ καὶ πάντες υἱοὶ Νῶς, ἀλλ' οὐχ υἱὸς οὗτος τῷ τρόπῳ, ἀλλὰ τοῦ ὁμοίου παι εὸς πατήρ. Διὸ καὶ ἀδιαφορεῖ τὰ τῆς σωματικῆς, μια ψυχῇ χρωμένων ἀμφοτέρων· καὶ παράδοσιν τινα μετ' ἀποδείξεως ἐπιφέρουσιν, ὡς ἄρα Χανααν πρό τερον εἶδε τὴν ἀσχημοσύνην τοῦ πατρὸς, ἤτοι τοῦ πάππου· καὶ ἀνήγγειλεν αὐτοῦ τῷ πατρὶ μόνῳ, και ταμωκώμενος ὥσπερ τοῦ γέροντες· ὁ δὲ δέον ἐπι πλήξαι, καὶ μὴ προσελθεῖν ἀσεβῶς πρὸς τὸ ἰδεῖν, ἀν ήγγειλε τοῖς ἀδελφοῖς. Τίς ἡ τούτων ἀπόδειξις; Εξυπνίσθη γάρ, φησίν, Νῶς ἀπὸ τοῦ ὕπνου αὐτοῦ, καὶ ἔγνω ὅσα ἐποίησεν ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὁ μικρότερος.» Καίτοι Χαμ μικρότερος οὐκ ἦν υἱὸς, ἀλλὰ δεύτερος ἀλλ' ἐπειδὴ καὶ ἐγγόνους υἱοὺς ἀεὶ λέγουσιν οἱ πάπ του, τον βραχύτατον τῶν ἐγγόνων τὸν Χαναάν οὕτως ἐκάλεσεν· ὅθεν εὐθέως ἐπήνεγκεν· «Ἐπικατάρατος Χαναάν, ο καὶ τὰ ἑξῆς· τινὲς δέ φασιν ὅτι κυρίως ὁ νεώτερος εἶπε περὶ τοῦ Χάμ· ὁ γὰρ νεώτατος ἦν ὁ Πάρεθ. Καὶ πῶς Χὰμ καὶ αὐτὸς ὢν ἀσεβὴς οὐ τῆς αὐτῆς μετέσχε κατάρας; Ὅτι εἰ ἦν αὐτῷ λελεγμένον, Δοῦ τας δούλων ἔσται τοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῦ, τῆς δουλείας μετεῖχον οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ, ὡς οἱ τοῦ Χαναάν ἀδελφοὶ τοῦλος ἐγένοντο κατὰ τὴν κατάραν οἷς ἐξούλευσε Χα ντάν· τινὲς δὲ λέγουσιν ὡς τὸν Χὰμ ἐκάλεσε Χαναάν διὰ τοὺς ἐξ αὐτοῦ Χαναναίους, οἳ καὶ τῆς δίκης αὐτῷ συμμεθέξειν ήμελλον· ἄλλοι δέ φασιν, ὡς ὁ μὲν Να να ἂν ἔλαβε τὴν κατάραν οὐκ ὧν ἀλλότριος τῆς πα τρικῆς προαιρέσεως· ὁ δὲ Χὰμ εἰς πατέρα ἁμαρτήσας, εἰς υἱὸν κατηράσθη, ἄξιον ὄντα καὶ ἀπὸ τῶν ἐξέων κακῶν τῆς κατάρας· ἀλλὰ καὶ μειζόνως ήλγει διὰ τοῦ παιδὺς τιμωρούμενος· μείζω γὰρ ὧν πά σχομεν, τὰ τῶν παίδων ἐστὶν εἰς συμφοράν. Καὶ μά λιστα ἡνίκα γινώσκομεν ὡς ἀρχηγοὶ καὶ διδάσκαλοι τῶν κακῶν αὐτοῖς βουλευμάτων γεγόναμεν· καὶ ἄλ λως δε λάμ προηγουμένως οὐκ ἐδέξατο τὴν κατάραν, εὐλογηθείς ἅπαξ ὑπὸ Θεοῦ σὺν τοῖς ἀδελφοῖς· καὶ Αδάμ γὰρ τὸ τοῦ Θεοῦ ἔχων ἐμφύσημα οὐκ ἤκουσεν, Επικατάρατος ού, ο ἅπερ ὁ Κάϊν ἀκήκοεν· εἰ δὲ
col. 303–304page 142 of 244
PG 87:303μνησθείς τετάρτου του Χαναὰν ἐπήνεγκε, ο Τρεῖς οὗτοι υἱοὶ τοῦ Νῶς, ο δέον, φασὶν, εἰπεῖν, τέσσαρες, οὐκ ἀλόγως· διὰ γὰρ τὴν ὁμοιοτροπίαν εἰς ἂν συλ λαμβάνει τῷ Πατρὶ τὸν υἱόν. Οι καί φασιν ὡς εἰκό τως νῦν τοῦ Χάμ ὑπογράφει τὴν γενεάν, εἰς ἔμφα σιν τοῦ ὅτι πατήρ ἤδη γεγονώς, τὸν ἑαυτοῦ πατέρα οὐκ ἐτίμησεν, οὐδὲ μετέδωκε τῷ γεννήσαντι ὧν ἂν παρὰ τοῦ παιδὸς ἠξίου τυχεῖν· καὶ ὡς νεωτεροποιός πρὸς ἁμαρτίαν ἐκάλεσεν εἰκότως νεώτερον. Επίτηδες δὲ ἴσως ἐμνήσθη καὶ τοῦ Χαναὰν τοῦ τῶν Χαναναίων οἰκιστοῦ, πόρρωθεν ἐλέγχων τὸ δυσ γενὲς, ὧν τὴν γῆν ἀφελών, τῷ θεοφιλεί παρέσχε λαῷ· ἀλλὰ πῶς ἐδούλευσε τοῖς ἀδελφοῖς; ἐπειδήπερ ἐδούλευσαν οἱ Γαβαωνῖται τῷ Ἰσραήλ, ἐκ τοῦ Χαναάν καταγόμενοι τῷ ἐκ τοῦ Σὴμ λαῷ· εἰ καὶ δο κεῖ τοίνυν τῷ ἐγγένῳ καταρᾶσθαι, ἀλλ᾽ οὖν προαναφωνεῖ ὧν ἄξιον ἔσται τὸ ἐκείνου σπέρμα· αὐτὸς γὰρ Χαναάν οὐ μόνον οὐκ ἐδούλευσεν, ἀλλὰ καὶ πατὴρ ἐθνῶν πολλῶν γέγονε· καὶ πέπονθε μὲν αὐτὸς δει νὸν οὐδὲν, ἀλλὰ τὸ τούτου σπέρμα, τῶν Χαναναίων καὶ ᾿Αμοῤῥαίων καὶ ἄλλων ἐθνῶν πρὸ τούτου την Παλαιστίνην οἰκούντων· ὧν τῆς εἰδωλολατρίας τὴν μανίαν καὶ τὴν εἰς πᾶσαν ἁμαρτίαν ἐπίνοιαν, ἧς μέ ρος ή Σοδομιτική, προορῶν ὁ Θεὸς, ἐν σχήματι κατ άρας προλέγει τὸ μέλλον, ἐν τῇ προφητεία φόβον εμποιῶν τοῖς ἑξῆς, ὡς ἂν γονεῖς μὴ ὑβρίζοιεν· πολύ λάκις ἡ Γραφὴ ἄλλα μὲν σχηματίζεται λέγειν, ἄλλα δὲ οἰκονομεῖ· ὡς καὶ ἐπὶ τῆς κατάρας ἣν δοκεῖ κατ αρᾶσθαι ὁ Ἰακὼβ τὴν Ῥουβίν. Τοῦ δὲ Χαμαὔξει τὸ ἔγκλημα, πρῶτον μὲν ἐκ τοῦ ὑπεριδεῖν, δεύτερον δὲ ἐκ τοῦ εἰπεῖν, καὶ οὐχ ἑνὶ μόν νῳ τῶν ἀδελφῶν, ἀλλ' ἀμφοτέροις· εἰ δὲ καὶ πλείους ἦσαν, ἅπασιν ἐξελάλησεν ἂν διαχλευάζων πράγμα οὐ χλεύης, ἀλλ᾽ αἰδοῦς καὶ εὐλαβείας ἄξιον δν· εἶτα οὐκ ἔνδον, ἀλλ' ἔξω διήγγειλεν· ὅπερ ἐμφαίνει τὸ μὴ ἀκηκοέναι μόνους τοὺς ἀδελφοὺς, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἔξω περιεστῶτας ἄνδρας τε καὶ γυναῖκας. Καίτοι ἡ Γρα φὴ μυρίας ὑπὲρ τοῦ δικαίου συντίθησι τὰς ἀπολογίας, μᾶλλον δὲ ἑνὶ ῥήματι πᾶσαν αὐτῷ δίδωσι συγ γνώμην· τοιοῦτον γὰρ τό· «Πρξατο Νῶς ἀντρ γεωργός.» Οὔτε γὰρ πόσον ἐχρῆν πιεῖν ᾔδει τὸν οἱ νον· οὔτε πῶς πιεῖν, τὴν κρᾶσιν ὡς εἰκὸς ἀγνοῶν οὔτε πότε, νέον εὐθὺς ἢ καταστάντα· ἀλλ' ὅμως ὁ ἐξ αὐτοῦ γεννηθεὶς οὐ τὴν φύσιν αἰδεσθεὶς, οὐ τὴν δι' αὐτὸν σωτηρίαν, οὐ τῶν ἄρτι γεγονότων τὸν φύ ον λαβὼν, ἐξύβρισεν εἰς αὐτόν. Διὸ παραινεῖ λέγων, Μὴ δοξάζου ἐν ἀτιμίᾳ πατρός σου.» Οὐ γάρ ἐστί σοι δόξα ὡς ὄνειδος· ὅθεν ποινὴν τὴν δουλείαν ἐδέ ξατο. Πῶς οὖν καὶ ὁ Λὼτ εἰδὼς τοῦ οἴνου τὴν φύσιν
col. 305–306page 143 of 244
PG 87:305ὁμεθύσθη Ἢ μᾶλλον αὐτὸς ἑαυτὸν ἔδωκεν εἰς οἶνον, διὰ τοῦ ποτοῦ τὸν φόβον παραμυθούμενος. Όμως εἰ καὶ ἐγυμνώθη ὁ Νῶς, ἀλλ' ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ· ἁγίου γὰρ τὸ μὴ ἔξω τοῦ οἴκου γυμνοῦσθαι. Εἴποι δ' ἄν τις ἐκ τῶν ῥητῶν ὡς οὐδὲ τὸν οἶνον ὅλον, ἀλλ' ἐκ τοῦ οἴνου πίνει δι' ἐγκράτειαν δι᾿ ἣν ἐμέρει τὴν χρή σιν, τοῦ ἀκρατοῦς οὐκ ἀπαλλαττομένου τῶν συμποσίων πρὶν ὅλον ἐκπίῃ τὸν ἄκρατον· εἶτα καὶ τῷ μεθύειν ἡ Γραφὴ νῦν ἀντὶ τῆς νώσεως ή κέχρηται διστὸν γὰρ τὸ μεθύειν· ἢ τὸ πάροινον ληρεῖν, ὅπερ ἁμάρτημα καὶ φαύλου ἴδιον· ἢ τὸ οἰνοῦσθαι, ὅπερ καὶ εἰς σοφὸν πίπτει· ἐξομοιοῖ δὲ τὸν Νῶε τῷ πρώτῳ διαπλασθέντι ἀνθρώπῳ· ἐξῆλθε γὰρ ἑκάτερος μετὰ τὸν κατακλυσμόν· καὶ γὰρ ἐν τῇ τοῦ κόσμου πρώτη γενέσει τρόπον τινὰ κατεκέκλυστο ἡ γῆ· οὐ γὰρ ἂν έλεγε, «Συναχθήτω τὸ ὕδωρ εἰς τὴν συναγωγήν μίαν καὶ ὀφθήτω ἡ ξηρά. Ζητεῖται δὲ πότερον ἡ ἄμπελος πρὸ τοῦ κατακλυσμοῦ ἦν, ἢ Νώε ταύτης ἐφευρέτης; Καί φασί τινες ὡς ἦν μὲν τὸ φυτόν, ἐξεῦρε δὲ τὸν οἶνον· διόπερ ἀγ νῶν ἐμεθύσθη πιών· εἰ γὰρ ἦν ὁ οἶνος, πῶς οὐ γέν γραπταί τις πρὸ τοῦ κατακλυσμοῦ οἴνῳ χρησάμενος; καὶ τάχα θείας οἰκονομίας τὸ μήτε κρέωμα γιαν μήτε οινοποσίαν πρὸ τοῦ κατακλυσμοῦ γεγονέ και εἰ γὰρ καὶ χωρὶς τούτων ἐμαίνοντο, τίνες ἂν μετὰ τούτων ἐγένοντο; τῷ δὲ ἀρχῆθεν λόγῳ τῷ, Βλαστησάτω ἡ γῆ, ο καὶ νῦν τὸ φυτὸν ἀναδέδοται, τῷ κατακλυσμῷ πάντων ηφανισμένων· καλῶς δέ φησιν· «Οὐκ ἔτι ἔνται κατακλυσμὸς τοῦ ὕδατος, κ οὐ πυρός. Αλληγορίας δὲ νόμῳ ὁ γεωργός Νῶς ἐφύ τευσεν ἀμπελῶνα, τὸν κάλλιστον λαὸν τὸν ἐν τῷ Χριστῷ· ἔπιεν ἐκ τοῦ οἴνου πρῶτος, αὐτὸς ἔπαθε τύπον διδούς, ἐμεθύσθη, ἐτελειώθη τῷ πάθει, ἐγυ μνώθη ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, ἐσταυρώθη παρὰ τοῖς Ἰου δαίοις. Χὰμ ὁ Ἰουδαϊκὸς λαὸς ὁ ὀνειδίσας ἐπὶ τῷ σταυρῷ, τὸ τῆς ἐνανθρωπήσεως ἰδὼν ἀκαλλὲς ὡς πρὸς τὴν θείαν φύσιν κρινόμενον·. Εΐζομεν γὰρ αὐτὴν καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος, ο Ησαΐας φησίν. Οἱ δὲ ἄλλοι δύο λαοί, ὅ τε πρὸ νόμου πιστὸς καὶ ὁ μετὰ νόμον χρηματίζων Ἰάφεθ, ὅπερ ἐστί, πλατυσμός· ἡμῖν γὰρ ἀπεκάλυψεν ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ
col. 307–308page 144 of 244
Caput X
PG 87:307τοῖς οἴκοις τοῦ Σημ.» Τοῦ γὰρ ἐν μέσῳ λυθέντος φραγμοῦ, οἱ ἔσχατοι, ὧν τύπος Ἰάμεθ ὁ μικρότατος παῖς, τοῖς πρώτοις, ὧν τύπος ὁ Σήμ, ηνώθησαν, τὴν αὐτὴν ὁδεύσαντες ἀρετήν τε καὶ πίστεως τρίβον τὴν δὲ τοῦ Χαμ δουλείαν Χριστός Ἰουδαίων κατ εψηφίσατο λέγων, ὅτι • Πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν δοῦλός ἐστι τῆς ἁμαρτίας· ὁ δὲ δοῦλος οὐ μένει ἐν τῇ οἰκίᾳ εἰς τὸν αἰῶνα ἐὰν οὖν ὁ Υἱὸς ὑμᾶς ἐλευθερώσῃ, ὄντως ἐλεύθεροί έστε. τὸν ἴδιον Ιϊὸν περὶ οὗ καί φησι· ο Κατοικησάτω ἐν Τινὲς δὲ τό· «Κατοικησάτω ἐν τοῖς σκηνώμασι Σήμ, ο οὐ περὶ τοῦ Ἰάφεθ ἐδέξαντο, περὶ δὲ τοῦ Θεοῦ, ἵν' ᾖ, Κατοικησάτω ὁ Θεὸς, τοῦ πλατύνοντος ὥσπερ εἶπε ἅπαξ ἐπὶ τοῦ Σήμ·. Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς τοῦ Σήμ. ο Ἰδικῶς δὲ τοῦτο εἶπεν, ἐπειδὴ πι στὸν ᾔδει ἐσόμενον τὸ τούτου σπέρμα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἐξ οὗ Αβραὰμ καὶ ὁ Χριστὸς κατὰ σάρκα διὸ καὶ τὸν Ἰάφεθ ευχεσθαί φασιν οἰκεῖν ἐν τοῖ; τούτου σκηνώμασι. ι Καὶ γενηθήτω Χαναάν ταῖς αὐτοῦ. ο Ορᾷς ὅτι προφητεία ἦν τὰ παρὰ τοῦ Νῶς καὶ γὰρ Μαδιάμ, τουτέστιν ὁ Μῆδος, τοῦ Ἰάφεθ ὢν υἱὸς, τὸ κάλλιστον τῶν Σὴμ οἰκήσεων κατέσχε, τὴν Μηδίαν, μέρος οὐκ ἐλάχιστον τῆς τῶν Περσῶν γῆς δυνατὸν δὲ καὶ Ῥωμαϊκὸν βασίλειον τοῦτο νοῆσαι, ὅπερ κατέσχε τοῦ Σὴμ καὶ τοῦ Χαναάν προββήσει; ἄρα τοῦ Νῶς τὰ ἐν σχήματι εὐλογίας ἢ κατάρας. καὶ γὰρ Πέρσαις καὶ Ῥωμαίοις ἐδούλευσαν καὶ δου λεύει το σπέρμα Χαναάν. ΚΕΦΑΛ. Ι. Γιοὶ 'Ιάφεθ, Γατέρ καὶ Μαγὼν καὶ Μαδαΐ καὶ Ιεουὰν καὶ 'Ελιὰ καὶ Θοβέι, καὶ οἱ καθεξής. Οὗ τοι κατώκησαν ἀπὸ Ταύρου καὶ ᾿Αμμανοῦ τῶν ὁρῶν ἀρξάμενοι, καὶ προῆλθον ἐπὶ μὲν τῆς ᾿Ασίας, ἄχρι ποταμοῦ Τανάϊδος, ἐπὶ δὲ τῆς Εὐρώπης ἕως Γαδείρων· οἱ δὲ ἀπὸ τοῦ Χαμ κατώκησαν τὴν ἀπὸ Συ ρίας καὶ ᾿Αμμανοῦ καὶ Λιβάνου τῶν ὁρῶν πρὸς να τον καὶ ὅσα πρὸς θάλασσαν τέτραπτο καταλαβόντες καὶ μέχρι δυτικού ὠκεανοῦ. Υἱοὶ Ἰάφεθ· Γάμερ, ἀφ᾽ οὗ Γαλάται. Μαγὼν 1, ἀφ' οὗ Σκύθαι· ἀφ' οὗ Μήδοι· Ἰων, ἀφ' οὗ Ἰωνία· Ἐλισά, ἀφ' οὗ Αἰολεῖς· Θοβέλ, ἀφ' οὗ ήρες· Μοσοχ, ἀφ᾽ οὗ Καππαδόκαι. Υἱοὶ δὲ Χάμ· Χούς, ἀφ' οὗ Χουσαῖοι Αιθίοπες· Με σραΐ 1, ἀφ' οὗ Μεστραῖοι Αἰγύπτιοι - Φούτ, ἀφ᾽ οὗ Ταίοι * Λίβυες· Χαναάν. ἀφ' οὗ Χαναναίοι οἱ νῦν Παλαιστίνοι.
col. 309–310page 145 of 244
PG 87:309Υιοί Χούς· Σαβά, ἀφ' οὗ Σαβαῖοι Διθιόπων ἔθνος Εὐλά, ἀφ᾽ οὗ Γετοῦλοι Ῥεγμά, ἀφ' οὗ Ραμέ Σαβαθτὰ, ἀφ' οὗ Ασταβαῖοι· Σαβακαθὰ 1, ἀφ' ο 111 Σεβαχθηνοί - Ἰουδαδάν, ἀφ' Ἰουδαδαίοι Αιθιοπικών Εθνος. Γενεαλογεῖ δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ Σὴμ κάτω ἄλλον Μοσὸχ. Καὶ σημειωτέον αὐτοὺς, ἵνα ὅταν τοὺς προφήτας ἀναγινώσκωμεν, ἀπὸ τῆς ἀκολουθίας εἰδείημεν ποῖον λέγει την δυτικὸν ἢ τὸν ἀνατολικόν. "Εκαστος κατά γλῶσσαν· τὰ μετὰ ταῦτα λέγει· διὸ τὰ κατὰ γλῶσ σαν· ἐῤῥέθη δὲ ἀνωτέρω καὶ τοῦ Χούς· Εὐλὰ ἄλλος ἐστὶν ἀπὸ τοῦ Σήμ· φησί γάρ· Ἐκ τῶν υἱῶν Γάμερ ἀξωρίσθησαν νῆσοι· εἶτα ἐπάγει • Εκαστος κατὰ γλῶσσαν ἐν ταῖς φυλαῖς αὐτῶν. τοῦτο δὲ ὕστε ρον γέγονε μετὰ τὴν τῶν γλωσσῶν σύγχυσιν. Νεβρώδ, οὗτος ἦν γίγας κυνηγός έναντι Κυρίου. Τοῦτον ἱστορεῖ Ιώσηπος ἄρχοντα γεγενῆσθαι τῶν τὸν πύργον ἐπινοησάντων· καὶ ᾠκοδόμησε τὴν Νινευΐ· ἔστι καὶ ἐν τῇ ᾿Αραβίᾳ πόλις Ἰουδαίων Νι νευὶ καλουμένη· καὶ ἐγένετο ἡ ἀρχὴ τῆς βασιλείας αὐτοῦ Βαβυλών. Εκ τούτου εὑρίσκεται το σπέρμα τοῦ Χάμ τοῦ τὴν κατάραν τὴν τῆς δουλείας δεξαμένου, πρώτον βασιλεύον τῆς γῆς, ἣν ἔλαβεν ὑπὸ τοῦ Νώε Σημ ὁ εὐλογηθείς. Διὸ καὶ γίγαντα τὸν Νεβρώδ καλεῖ ἡ θεία Γραφή, ὡς ἀνταίροντα τῷ Θεῷ, καὶ τὰ τοῦ γίγαντος έργα τολμῶντα, καὶ τοσοῦτον ἰδίᾳ δυνάμει τυραννοῦντα, ὥστε ἐπικρατεῖν ἀνθρώπων, καὶ τοῦτο ἐν γῇ τῇ μηδὲν αὐτῷ προσηκούσῃ· δῆλον γὰρ ὅτι τῶν κλήρων φανερῶς ἀπονεμηθέντων ἑκά στὰ τῶν ἀδελφῶν, εὑρίσκεται Νεβρὼδ ὁ ἐκ τοῦ Χάμ ἐν τῇ ἀλλοτρίᾳ γῇ τοῦ Σὴμ βασιλεύων. «Καὶ τὸν Σαμαραιὸν·, Ἐκ τούτων φανερὸν ὅτι Σαμαραῖος τοῦ Χαναάν υἱός. Φησί γάρ· Καναὰν ἐγέννησεν Σιδῶνα πρωτότοκον· εἶτα εἰπὼν ἄλλους, ἐπάγει· Καὶ τὸν Σαμαραῖον καὶ τὸν ᾿Αμαθ· ἀφ' οὗ Σαμάρεια ἡ νῦν ἐν Παλαιστίνῃ χώρα των Σαμαρείων προσηγόρευται. ι ἕως ἐλθεῖν εἰς Γέραρα·, ἀφ' ἧς νῦν καλεῖται ἡ Γε ρατικὴ ὑπὲρ τὸν Δάρωμα κειμένη, ἀπέχουσα Ἐλευθεροπόλεως σημείοις κε' πρὸς νότον· πόλις δὲ ἦν βασιλικὴ τῶν Φυλιστιείμ· ἐν μέσῳ δὲ κεῖτα: Σούρ καὶ Κάδης τῶν ἐρήμων. Ει Καὶ τῷ Σὴμ ἐγεννήθη καὶ αὐτῷ πατρὶ πάντων τῶν υἱῶν ῾Εβερ ἀδελφῷ Ἰάρεθ τοῦ μείζονος. Γιαὶ Σήμ· Αιλάμ, ἀφ᾽ οὗ Ἐλυμαῖοι = Περσῶν οἱ ἀρχαῖοι· Ασσούρ, ἀφ' οὗ Ασσύριοι· Αρφαξάδ, ἀφ᾽ οὗ Χαλδαίοι. Αρὰμ, ἀφ' οὗ Σύροι· κάτω μέντοι τὸ λη' = καὶ τὸν Καμουήλ πατέρα Σύρων· Λούδ ἀφ' οὗ Λύκοι. Οὗτοι κατῴκησαν ἀπὸ 'Ασεὶ ἀρξάμενοι καὶ Εὐφράτου τὰ πρὸς ἀνατολὰς μέχρι τοῦ κατὰ Ἰνδία ὠκεανοῦ. Ζητεῖται δὲ πῶς μείζων Ἰάρεθ τοῦ Σήμ· καὶ μέ ποτε ὡς ὁ Ἰακὼν τοῦ Ἠσαῦ, εἰ καὶ τῷ χρόνῳ 1. Σεβασθά. - Ν. Ελιματο
col. 311–312page 146 of 244
Caput XI
PG 87:311νεώτερος ἦν, οὕτω διὰ τὸ τῶν ἐθνῶν μυστήριον Ιά φεθ ὁ πατὴρ αὐτῶν μείζων ἐστὶ Σὴμ τοῦ ῾Εβραίου οὐχ ὡς ἂν δέ τις υπολάβοι ὁμώνυμός ἐστι τῷ παρα τελευταίῳ τῶν υἱῶν Ἰάφεθ· παρὰ γὰρ Εβραίοις οὐ διὰ τῶν αὐτῶν στοιχείων ἀμφότεροι γράφονται· λέ γει δέ· ο Πατρὶ πάντων τῶν υἱῶν Εβερ ἀδελφῷ Ἰάφεθ, ο διὰ τὸ ἀδελφῷ Ἰἀφεθ τοῦ μείζονος, ἔσι κεν Ἰάρεθ πρῶτος εἶναι τῷ Νῶς υἱὸς, καὶ διὰ τὸ, Εγνω ὅσα ἐποίησεν αὐτῷ ὁ υἱὸς ὁ νεώτερος, ο τελευταῖος ἐγεννήθη τῷ Νῶς ὁ Χάμ. Καὶ υἱοὶ ᾿Αραμ, Οὓς καὶ Ἰεάλ καὶ Γάθερ καὶ Μοσόχ, ὃς καὶ ὁ Ού; κτίζει τὴν Δαμασκὸν καὶ τὴν Τραχωνίτιν. Υἱοὶ δὲ Ἰεκτὸν υἱοῦ Ἔβερ κατώκησαν ἀπὸ Κωφῆνος ποτα μοῦ τὴν Ἰνδικὴν καὶ τὴν πρὸς αὐτῇ Συρίαν. Οδορία πόλις 'Αραβίας, Καὶ Ἰωάδ· οὐκοῦν ὁ Ἰωάβ τὸ ὄνομα τῶν προπατόρων εἶχεν ἀπὸ τοῦ Σὴμ καὶ τοῦ Εβερ τοῦ ἐκλεκτοῦ γένους οὐ μὴν τοῦ Χαναάν, εὐγενὴς τῶν ἀφ' ἡλίου ἀνατολῶν. • Από Μωτσή. Χώρα τῆς Ἰνδικῆς οὕτω καλεῖται. ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. Σενναὰρ πόλις καὶ πεδίον τῆς Βαβυλῶνος οὗ μέσ μνηται Ιώσηπος, ὅθεν ἐξῆλθεν Ασσούρ. Ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ διεμερίσθη ἡ γῆ· ὅτε διεμέριζεν ὁ Ὕψιστος ἔθνη, οὓς διέσπειρεν υἱοὺς Ἀδάμ, ἐν τῷ κινῆσαι αὐτοὺς ἀπὸ ἀνατολῶν. Τὸν ᾿Ασσούρ, φασὶν οἱ Ἕλληνες εἶναι τὸν Ζωροάστρην, ὃς πρόσω χωρή σας ἐπὶ τὰ ἀνατολικά μέρη, οἰκιστὴς γίνεται Βάκτρων· οὗτος, φασίν, ἐξευρεν ἀστρολογίαν· πλὴν ὡς ἡ ἀκρίβεια τοῦ Νεβρώδ τοῦ γίγαντος περιέχει, οὗτος ἦν ὁ Κρόνος· οὐ πολὺ δὲ ἀλλήλων τῷ χρόνῳ διεστήκασι Νεβρώδ τε καὶ Ζωροάστρης· ἄλλοι δὲ τὸν Ἀρφαξὰδ φασιν εὑρηκέναι τὴν ἀστρολογίαν. Δεῦτε καταβάντες. Πρὸς τὸν Υἱὸν εἴρηται καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐ πρὸς τοὺς ἀγγέλους· οὐ γὰρ δημιουργοί οἱ ἄγγελοι· Δημιουργοῦ δὲ τὸ κτίσαι φωνάς, ὥς που καὶ τὸ λαλητὸν θεῖναι τὸν ἄνθρωπον ἐπὶ τῆς γῆς, ὡς ὁ Ἰὼβ λέγει. Τοῦτο γὰρ Πνεύματος ἁγίου τοῦ καὶ τοῖς ἀποστόλοις ὕστερον μερίσαντας γλώσσας ἐν εἴδει πυρός. Καὶ μᾶλλον ἐμφαντικώτερον τὸ «Δεῦτε, σημαίνει τα τρία πρόσωπα τῆς ἁγίας Τριάδος, ήπερ ἐπὶ τοῦ • Ποιήσωμεν ἄνθρωπον· ο ὅρα δὲ τὴν ἁμαρτίαν ὅσων κακῶν ἀνθρώποις αἰτία γεγένηται· ἀφείλετο διὰ τοῦ Ἀδὰμ τὴν ἀθανασίαν, ἀφείλετο διὰ τῶν ἐπὶ τοῦ κατακλυσμοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὁ Οὐ μὴ γὰρ καταμείνῃ τὸ Πνεῦμά μου ἐν αὐτοῖς· ο νυνὶ δὲ πᾶσι καὶ τὰς γλώσσας ἐμέρισεν οὐχ ὡς τοῦ Θεοῦ φοβουμένου τὴν ὁμοφωνίαν· οὐδὲ Νεβρώθ γὰρ βασιλεύει υἱὸς τοῦ Χοῦς τοῦ Αἰ θίοπος, ἐξ οὗ Ασσούρ γεγένηται. Τούτου ἡ βασιλεία ἐν Ορὲχ γεγένηται, καὶ ἐν ᾿Αρφάλ, καὶ Χαλάνη. Κλύζει δὲ καὶ τὴν Θειράς. καὶ τὴν Θόβελ, καὶ Λόξον εἰ τῇ Ασσυρίων χώρα. Τοῦτόν φασι παῖδες Ἑλλή των εἶναι τὸν Ζωροάστρην ὃς πρόσω χωρήσας ἐπὶ τὰ ἀνατολικά μέρη, οικιστής γίνεται Βάκτρων. Εν τεῦθεν τὰ κατὰ τὴν γῆν παράνομα διανενέμητα.. Εφευρέτης γὰρ οὗτος γεγένηται κακῆς διδαχῆς. αστρολογίας, καὶ μαγείας, ὥς τινές φασι περὶ τούτου τοῦ Ζωροάστρου. Πλὴν ὡς ἡ ἀκρίβεια περι έχει, τοῦ Νεβρὼν τοῦ γίγαντος οὗτος ἦν ὁ χρόνος. Οὐ πολὺ δὲ ἀλλήλων τῷ χρόνῳ διεστήκασιν ἄμφω, ὅ τε Νεβρὼν καὶ ὁ Ζωροάστρης. Επιφάν. ἐν τῷ κατά αἱρέσ. Βιβλ. 1, σελ. 7.
col. 313–314page 147 of 244
PG 87:313τοῦ πύργου τὴν εἰς ὕψος ἀνάβασιν, ἀδύνατον οὖσαν,. εἰ κἀκεῖνοι τὴν ἰδίαν προαίρεσιν ἐπεδείκνυντο. Διὰ ".. φιλανθρωπίαν δὲ κωλύοντος πονοῦντας διακενῆς ἅμα δὲ βουλομένου καὶ πᾶσαν οἰκισθῆναι τὴν γῆν χωρούντων ἀεὶ τῶν ὁμοφώνων πρὸς ἑαυτούς. Τινὲς δὲ οὐχ ὡς εἰς οὐρανὸν ἀνελθεῖν βουλομένους φασὶ τὸν πύργον ἐθέλειν οἰκοδομεῖν, ἀλλ᾽ οἱ μὲν ἁπλῶς τ' ὄνομα τοῖς ἐσομένοις καὶ μνήμην ἐπὶ μεγάλοις ἔργοις. Τοιγαροῦν φασι· ι Καὶ ποιήσωμεν ἑαυτοῖς νομα πρὸ τοῦ διασπαρῆναι ἐπὶ προσώπου τῆς γῆς.» Ἤλεσαν γὰρ ὡς διασπαρήσονται, τοῦ Θεοῦ τοῦτο... πάντως αὐτοῖς φανερὸν καταστήσαντος... εἰ καὶ ζητοῦντες ἀναβολήν, ἄλλοτε ἄλλας προφάσεις ἐξευρίσκον, οἷον ἦν καὶ τὸ τὸν πύργον οἰκοδομεῖν· οἱ δὲ διὰ τὸν ἀρτίως γεγονότα κατακλυσμόν, ὑφορωμένους μήτι καὶ γένηται δεύτερον· ὅθεν καὶ ἀσφάλτῳ χρή σασθαι ὡς μᾶλλον ἀντέχειν δυναμένῃ πρὸς ὕδωρ ἐγίνετο δὲ περί τι μέρος τοῦ Εὐφράτου, ὡς ἱστοροῦσι Φλέγων τε καὶ Ηρόδοτος· ἀνέστελλε δ᾽ οὖν αὐτοὺς ὁ Ρεὸς ἐξ αὐτῆς ῥίζης τοιούτων ἐσομένων πλημμελημάτων, μὴ τοιούτοις ἀδυνάτοις ἅμα δὲ καὶ ἀνονήτοις μάτην ἐπιχειρεῖν. Λέγει γάρ «Καὶ νῦν οὐκ ἐκλείψει ἀπ' αὐτῶν πάντα ὅσα ἂν ἐπιθῶνται ποιῆσαι. ο Ορα δὲ φιλανθρωπίαν· οὐ γὰρ εὐθὺς ἦλθεν εἰς τὸ διατεμεῖν τὴν γλῶσσαν, ἀλλ' ὡς ἐν δικαστηρίῳ μέλλων εὐθύνας ὑφέξειν, τὴν ἀπολογίαν προτίθεται λέγων Ἰδοὺ χεῖλος ἐν, ο καὶ τοῦτο ἤρξαντο ποιῆσαι· τουτ ἐστι, Μηδεὶς μεμφέσθω τὴν ἐπὶ τούτοις διαίρεσιν ἐπειδὴ γὰρ οὐκ εἰς δέον ἐχρήσαντο τῇ ὁμοφωνία, κέχρημαι εἰς δέον τῇ διαφωνία· συνεθίζων ἡμᾶς ἀλλή λας ἀπολογεῖσθαι, καν τύχωμεν ήδικημένοι τὰ μέγι στα, παράδειγμα τὸν Δεσπότην λαβόντας τοῖς δούλοις ἀπολογούμενον· τὸ δὲ καταβάντες, ἀνθρωπότερον εἴρηται. Τὸ γὰρ ἀσώματον καὶ πάντα πληροῦν, ποίαν Έχει μετάβασιν; Εἰ καὶ τὰ μάλιστά τινες ὡς κατα δάντα; ὑπέθεντο τοῦ Θεοῦ τὴν ἐνέργειαν, ἵνα γνῶσι την πεποιηκότα καὶ ἐφ' ὅτῳ πεποίηκε, καὶ μὴ αὐτο μάτως γεγενῆσθαι νομίσωσι. Κατὰ δὲ τοὺς λέγοντας μὴ εἰς οὐρανὸν ἀνιέναι διανοεῖσθαι, τό, ο Εως τοῦ οὐρανοῦ τοῦ ὕψους, ο ἁπλῶς ἐστιν ἐμφατικόν, κατά συνήθειαν Γραφικήν. Περὶ γάρ τοι τῶν πλεόντων, φησὶν ὁ Δαβίδ· • Αναβαίνουσιν ἕως τῶν οὐρανῶν, καὶ καταβαίνουσιν ἕως τῶν ἀβύστων.» Κατὰ γλώσσας αὐτῶν. Καὶ μὴν οὔπω ή πυργοποιΐᾳ οὐδὲ τῶν γλωσσῶν ἡ διαίρεσις· ἀλλὰ μάλιστα μὲν ὁ Μωϋσῆς ὁ ταῦτα γράψας τούτων ὑπάρχων τῶν χρόνων νεώτερος, προληπτικώτερον λέγει τὰ μετά ταῦτα γενόμενα· ὅμως πολλαχόθεν τῆς Γραφῆς ἔστι
col. 315–316page 148 of 244
PG 87:315στοχάσασθαι, και μάλιστα ἐκ τῆς βίβλου Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ ὡς ὑπό τινος τῶν νεωτέρων προφητῶν αἱ θεῖαι Γραφαὶ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης συνελέγησαν Πνεύ ματι ἁγίῳ, ὥς φασιν, ὑπὸ Εσδρα τοῦ γραμματέως. Ἐν Ἰησοῦ γὰρ τους μερισμούς καταλέγων καὶ τὰς πόλεις τὰς κληρωθείσας τῇ φιλῇ Ἐφραὶμ, σημειοῦται ὁ τὰς Γραφὰς ἐν Πνεύματι τῷ ἁγίῳ συναγαγών, ὅτι τήνδε καὶ τήνδε τὴν πόλιν οὐκ ἐδυνήθησαν ἐξολοθρεῦσαι οἱ υἱοὶ Ἐφραίμ, ἀλλ' ἔμειναν, ἕως Φαρτώ βασιλεὺς Αἰγύπτου ἀνελθὼν ἐπὶ τῶν βασιλέων τοῦ Ἰσραὴλ ἔλαβεν αὐτὰς αἰχμαλωσίαν. Καὶ πάλιν ἐν τοῖς Κριταῖς εἰς τὸ διήγημα τὸ κατὰ Μιχᾶν καὶ τὴν φυλὴν Δὲν καὶ τὸ εἴδωλον Μιχα, σημειοῦται πάλιν ἐκεῖ ὅτι αὐτὸ ἔμειναν σέβοντες οἱ τῆς φυλῆς Δὰν ἕως τῆς μετοικεσίας Βαβυλῶνος. Καὶ ἐγέννησε τὸν Καϊνάν. Ἐν τῷ Εβραϊκῷ ἔχει Αρφαξάδ τὸν Σαλὰ γεννῇ· καὶ τὸ μέσον ῥητὸν ὠδέ λισται· Σὴμ υἱὸς ρ' ἐτῶν ὅτε ἐγέννησε τὸν ᾿Αρταξιδ δευτέρου έτους μετὰ τὸν κατακλυσμόν· πῶς οὖν ρ' ἐτῶν εἰ πεντακοσιοστῷ ἔτει τοῦτον ἐγέννησε Νῶς; ἔτει δὲ χ' γέγονεν ὁ κατακλυσμός· εἰ γὰρ δευτέρω ἔτει μετὰ τὸν κατακλυσμόν, εἴη ἂν ἐτῶν ρβ', ὥσπερ τὸ Ἑβραϊκόν· ἄλλως τε τὸ ἄνω εἰρημένο, ὅτι φ' ἐτῶν γενόμενος ὁ Νῶς ἐπαιδοποίησεν, οὐκ ἐν αὐτῷ δεῖ νοεῖν τῷ φ' ἔτει, ἀλλὰ πάντως ὅτι μετὰ τὸ γενέσθαι αὐτὸν φ' ἐτῶν. Λοιπὸν δὲ ἀφεὶς τοὺς ἄλλους υἱοὺς τοῦ Νῶς, τὸν Σὴμ μόνον τελείως γενεαλογεί διὰ τὸν Χρι στὸν, ὡς καὶ ἐπὶ τῆς Ρούθ ἐποίει διὰ τὴν αὐτὴν Ο αἰτίαν. Καὶ ἔζησε Σαλὰ ἔτη ρ.ι. Καὶ ἐγέννησε τον Εζες. Ἐκ τούτου δῆλον ὅτι περιόντος ἔτι τοῦ ῾Εβερ, ἐτολ μήθη ἡ πυργοποιία, ἀφ' οὗ ἡ Ἑβραία ονόμασται γλώττα, παρ' αὐτῷ μόνῳ φυλαχθεῖσα διὰ τὸ μὴ συμ φωνῆσαι τοῖς ἄλλοις ἴσως εἰς τὸ τῆς πυργοποιίας τόλμημα. Καὶ ἔζησε Φάλεκ ἔτη ρ.ι'. Από κτίσεως ἕως τοῦ Φάλεκ συνάγεται ἔτη γ', τὸ ἥμισυ του σύμπαντος χρόνου τῆς συστάσεως τοῦ κόσμου· οὐ γὰρ μόνον ἡ γῆ, ἀλλὰ καὶ ὁ χρόνος ἐπὶ αὐτοῦ ἐμερίσθη· θείας ἄρα προνοίας ἡ κλῆσις, ὡς καὶ ἡ τοῦ Νῶς. Τον Αβραμ καὶ τὸν Ναχὼρ καὶ τὸν Ἀῤῥάν. Μή ποτε, φασί, τριδύμους τούτους ἐγέννησεν; ἄλλως γὰρ ἑβδομηκονταετής ὢν οὐ δύναται τῶν τριῶν ἐπ μιας γεγονένα: πατήρ· ἀλλ᾽ οὐδὲ δηλοῦνται πλείους αὐτοῦ γυναῖκες. Πῶς δὲ πάλιν εἰ Θάρρα σ' ἐτῶν ἐγέν να τὸν "Αβραμ καὶ ἀποθνήσκει σε' ἐτῶν, οὐκ ἦν τότε "Αβραμ πλε' ἐτῶν, ἀλλὰ δε' μετὰ θάνατον τοῦ πατρὸς, ὥς φησιν ἡ Γραφή; Οὐκοῦν δῆλον ὡς μετὰ τὴν ο ἐνιαυτὸν ἔτεκεν αὐτὸν ὁ θάῤῥα οὐ πρῶτον οὐδὲ εὐθὺς, ἀλλ' ὡς εἰκὸς ργ' ἔτει· οὐχ ὡς πρωτοτόκου ἄρα μέσ μνηται λέγων· «Θάῤῥα ἐγέννησε τὸν "Αβραμ,» καὶ τὰ ἑξῆς· ἀλλ' ὡς διαβοή του καὶ ἀναγκαιοτάτου πρὸς τὴν νῦν ἱστορίαν· ὡς δέ φασί τινες, Θάρρα πρῶτος ἐξεῦ
col. 317–318page 149 of 244
PG 87:317Εν ἀνδριαντοπλασίαν ἀπὸ πηλοῦ καὶ κεραμεικῆς επιστήμης· περιέστη δὲ ὁ αἰὼν εἰς εἰκοστὴν γενεὰν τὰς αὐτοῦ, ἐτῶν γτλβ'· καὶ οὐδεὶς πώποτε τῶν προσ τίμων ἀνθρώπων φαίνεται πρὸ πατρὸς τελευτήσας λέω θανάτῳ, ἀλλὰ πρῶτος ἀπέβαλε παῖδα ὁ τέχνην ἀντίζηλον τῷ Θεῷ προστησάμενος. "Οθεν φησὶν ἡ Γραφή ο Απέθανεν Ἀββὰν ἐνώπιον Θαέρα του παρ τοὺς αὐτοῦ ἐν τῇ γῇ τῆς γενέσεως αὐτοῦ, ἡ τὴν τοῦ Θεοῦ δίκην σημαίνουσα. Καὶ ὄνομα τῇ γυναικὶ Να χώρ Μελχά· ἔοικεν ἡ Μελχὰ ἀδελφὴ οὖσα τοῦ Λώτ γεγαμῆσθαι τῷ Ναχώρ ἀδελφῶν τοῦ ᾿Αβραμ καὶ τοῦ Αρχάν, ἀδελφὴ τῆς Σάββας ° καὶ τοῦ Λώτ, ὡς ἱστο ρεῖ Ιώσηπος Ρ ἐν τῷ πρώτῳ τῆς Ἀρχαιολογίας· διὸ καὶ "Αβραμ ἀδελφὴν αὐτὴν πανταχού καλεῖ ἐκ πατρὸςοὐκ ἐκ μητρός· ἀδελφοὺς γὰρ καὶ τοὺς συγγενεῖς ἐκάλουν, ὡς καὶ τοὺς ἐγγόνους υἱούς· καὶ τοῦτο δὲ δείκνυσι προγενέστερον τοῦ "Αβραμ καὶ τοῦ Ναχώρ τὴν Ἀῤῥαν, εἰ καὶ τῇ τάξει τελευταῖον αὐτὸν τίθησι, τωτάττων τὸν ᾿Αβραμ ώς πατριάρχην. Καὶ ἔλαβε Θάρρα τὸν "Αβραμ καὶ τὸν Ναχώρ, καὶ τὰ ἑξῆς. Ζητητέον πῶς ἐνταῦθα μὲν λέγει ἀφ' Ιησοῦ τὸν θάῤῥαν ἐξελθεῖν τῆς Χαλδαίων· καὶ τὸν πρὸς "Αύραμ χρηματισμὸν περὶ τοῦ ἐξελθεῖν, ἐν Χαρ Ο γεγονέναι φησίν· ἐν δὲ ταῖς Πράξεσιν ὁ Στέφανος πρὶν ἐξελθεῖν αὐτὸν καὶ κατοικῆσαι ἐν Χαλια ἔτι ὅτι ἐν γῇ Χαλδαίων, τὸν Θεὸν αὐτῷ χρηματίσαι φησί, Δήλον οὖν ὡς τῷ Θάῤῥᾳ ὁ Θεὸς περὶ τῆς ἐξόδου τροχονομήσας ἐνέβαλεν, ἢ ὡς φασί τινες, "Αβραμ αυτό χρηματισμὸν σιωπώμενον τοὺς ἰδίους παρα ασκεύασεν ἐξελθεῖν τῆς Χαλδαίων· ἀλλ' οὐκ εὐθὺς εἰς τὴν Χαναάν, ἀλλ᾽ εἰς Χαρράν πρότερον, ὡς ἂν τέως μεταβάλοιντο την προαίρεσιν τοιγαροῦν ἀμετάβλητος μένας ὁ Ναχώρ, εἰς Χαῤῥαν κατέμεινεν· ὁ δὲ Λὼτ τὴν εὐσέβειαν "Αβραμ μιμησάμενος, συνεξῆλθεν αὐτῷ· τοῖς γὰρ Χαναναίοις ὁ Θεὸς εὐσεβείας ἀπέστει Εσπέρμα, τοὺς μὲν ἔτι τὸν Θεὸν ἐπιγινώσκοντας λαζωπυρούν, τοὺς δὲ καταλείψαντας ἐπαναστρέφον όπερ καὶ ἐν Αἰγύπτῳ τὸν Ἰωσήφ, καὶ ἐν Βαβυλῶνι τὸν Δανιὴλ καὶ τοὺς τρεῖς παῖδας· ὅτι δὲ Θάρρα και Ναχώρ εἰδωλολάτραι, Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ διελέγχει. Καὶ ἐγένοντο πᾶσαι αἱ ἡμέραι Θάῤῥα ἐν Χαρμάν, ἔση σε' καὶ ἀπέθανεν.» Οὐχ ὅτι ἐκεῖ ἔτη σε' διέτρι μεν, ἀλλ' ὅτι πᾶς ἀριθμὸς τῆς ζωῆς αὐτοῦ ἐκεῖ επληρώθη. Μελχάς. Ν. Η Σάββα θυγάτηρ ἦν τοῦ ᾿Αρβόν, ἀδελφή της Μελχας καὶ τοῦ Λώτ, δς της την Ιώσηπος.
col. 319–320page 150 of 244
Caput XII
PG 87:319Ει pίας. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. Καὶ πᾶσαν ψυχὴν ἣν ἐκτήσαντο ἐν Χαρράν. Λὼτ καὶ "Αβραμ, οι δύο μόνοι δηλονότι, ἐπεὶ ὁ Να χώρ ἔμεινεν ἐκεῖ καὶ οἱ ἐξ αὐτοῦ. • Εως τόπου Συχὲμ.» Συχὲμ καὶ ἡ Σίκιμα καὶ ἡ Σηλώμ ἐν προ αστείοις Νεαπόλεως. • Κατὰ τὰς ἀνατολὰς Βαιθήλ, ο Βαιθήλ ἡ καὶ Οὐλαμμαούς καλουμένη πρότερον, ἀπὸ ιβ' σημείων Ἱερουσαλὴμ ἀπιόντων εἰς Νεάπολιν δεν ξιά, ἡ καὶ Λούζα, φυλῆς δὲ Βενιαμίν, ὅπου φαίνεται τῷ Ἰακὼβ ὁ Θεός. Αγγαὶ δὲ νῦν ἔρημος τόπος ἐστι κατὰ δυσμάς Βαιθήλ οὐ πλεῖστον. Εἶπον οὖν, ὅτι 'Αδελφὴ αὐτοῦ εἰμι. Οικονομία εν τὸ φοβηθῆναι τὸν "Αβραμ καὶ παραγγείλαι τῇ Σάββα καὶ αὐτὴν παρ' αὐτοῦ ληφθῆναι· ἵνα παιδεύων δ Θεὸς τὸν Φαραὼ καὶ τὸν πιστὸν ἐκδικῶν, καὶ τοῖς ἔθνεσι γνωσθῇ, καὶ τὸν δίκαιον εὐεργετῶν μὴ λάθῃ ἅμα δὲ καὶ διὰ τύπου δείκνυσι τῷ "Αβραμ ὁ Θεὸς, ὡς ἔθος αὐτῷ, τὰ μέλλοντα τῷ σπέρματι αὐτοῦ συμβῆναι. Καὶ ἤτασεν ὁ Θεὸς τὸν Φαραὼ ἐτασμοῖς μεγά λοις. Εκ τούτου δῆλον ὡς πρὶν αὐτῆς ἅψασθαι τὸν Φαραώ, τοῦτο ποιεῖ ὁ Θεός· εἰ γὰρ ἐκδικεῖ, δῆλον ὅτι φυλάττων καθαραν μιασμοῦ. Συγχωρεῖ δὲ τὸν φόβον τῷ "Αβραμ, ἵνα δείξῃ τὴν βοήθειαν καὶ πιστότερον ἐργάσηται τὸν δίκαιον. *Ανωθεν δὲ μικρὸν ἀναλαβόντες τὸν τῆς ἀλλη γορίας ἐξετάσωμεν νόμον· οὐ γὰρ ἀποκληρωτικῶς τῷ "Αβραμ ὁ Θεὸς κελεύει ἀποστῆναι τῆς συγγενείας αὐτοῦ, ἀλλ᾿ ἰδὼν ἐν αὐτῷ ἄξιόν τι τοῦ ὑπὸ κηδε μονίαν τὴν ἑαυτοῦ τετάχθαι λοιπὸν, τουτέστι τὴν πίστιν, δι' ἣν οὐκ ἐχρῆν εἰδωλολάτραις ἔτι συνεῖναι, μὴ καὶ τῆς ἐξ αὐτῶν ἀπολαύσετε λύμης πονηροῖς συνών, ἔτι τυγχάνων νεοπαγής. Διὸ καὶ ὁ Σωτήρ φησιν· «Εἴτις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, καὶ οὐ μισεῖ τὸν πατέρα αὐτοῦ, καὶ τοὺς ἀδελφούς, καὶ τὰς ἀδελ φάς, γυναικάς τε καὶ τέκνα, οὐ δύναται εἶναι μου μαθητής. • Οὐ πρὸς τὴν φύσιν τὸ μίσος κινῶν, πρὸς τὸ ἐμπόδιον δὲ τῆς ἀρετῆς. Διὸ καὶ οἱ μαθηταὶ, Ιδού, φασὶν, ἀφήκαμεν πάντα καὶ ἠκολουθήσαμέν σοι.» Τῶν δὲ τῷ ᾿Αβραμ ἐπηγγελμένων οὐδέν ἐστιν ἀν θρώπινον· ὁ γὰρ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, ἐκ τοῦ δια βόλου ἐστὶ, πατέρα τε αὐτὸν ἔχει, καὶ συγγένειαν τὴν ἐκ τούτου σύστασιν· ἐξ ἧς τὸν δίκαιον ἐξε ἀγει, γῆν αὐτὴν ὀνομάζων· οὐδὲν γὰρ ἐν διαβόλ οὐράνιον. Ἵνα οὕτως ἀποθέμενος τὴν εἰκόνα τοῦ χαϊκοῦ, ἀναλάβῃ τὴν εἰκόνα ἐπουρανίου· παραγγέλλει δὲ ἥκειν εἰς γῆν ἦν αὐτῷ δείξῃ Θεὸς, οὐχ ὁρατὴν, εἰ καὶ συμβόλου χάριν καὶ τοῦτο παρ ΝΟΤ.Ε.
col. 321–322page 151 of 244
PG 87:321κολούθησεν· Ελπὶς γὰρ βλεπομένη οὐκ ἔστιν ἡ μείς. ν Οὐκ ἀρχεῖται δὲ τῷ εὐλογῆσαι αὐτὸν, ἀλλ' Επήγαγε ο Καὶ ἔσῃ εὐλογητός, ο ἄξιος εὐλογίας για: « νόμενος διὰ τὸ μέγεθος καὶ τὴν ἐπὶ τελείαν ἀρετὴν προκοπήν· εὐλογεῖ δὲ καὶ τοὺς εὐλογοῦντας οὐ ψιλῇ προφορά, ἀλλὰ τῇ αἱρέσει· καὶ ἐκλογεῖ ὧν αὐτὸς ἐκλέγεται, καὶ καταρᾶται διὰ τῶν ἐναντίων ὁμοίως τσιγαροῦν καὶ καθ᾽ ἱστορίαν ὅσοι μὲν ἀσμένως ὑπο εδέξαντο, ευλογήθησαν· οἱ δὲ ἐναντίοι, ὑπὸ κατάραν γεγόνασιν, ὡς ὁ ᾿Αβιμέλεχ· καὶ τούτῳ ἀκόλουθόν ἐστι τὸ ἐν τῷ Λευϊτικῷ λεγόμενον· Καὶ ἐξάγαγε τὴν καταρασάμενον ἔξω τῆς παρεμβολῆς, καὶ λιθοβολείτω αὐτὸν πᾶσα ἡ συναγωγή, ο περὶ τοῦ υἱοῦ τοῦ Αἰγυπτίου καὶ τῆς Ἰσραηλίτιδος καταρασαμένου Ἰσραηλίτην· μή τι διὰ τοῦτο οὐδὲ λοίδοροι τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν κληρονομήσουσι; δύναται δὲ καὶ περὶ Στράτων δυνάμεων ταῦτα λέγεσθαι· ἁγίων μὲν ἀγ γέλων εὐλογούντων τὸν σπουδαῖον, διαβόλου δὲ καὶ δαιμένων καταρωμένων αὐτὸν καὶ ὑπὸ κατάραν πιο πόντων· ἕτερον δὲ κατόρθωμα τὸ ἐνευλογηθῆναι αὐ τῷ πάσας τὰς φυλὰς τῆς γῆς, ἀπαλλαττομένας τοῦ τῆς εἶναι φυλὰς διὰ τὴν πρὸς αὐτὸν μίμησίν τε καὶ .. 3, ἁγιότητα, κἂν μὴ πᾶσαι προσέλθωσι, τῇ προαιρέσει ἑαυτὰς ἀπὸ τούτου χωρίζουσαι· λέγοιτο δ' ἂν διὰ τὰς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιστεύοντας· ἔσθ' ὅτε διὰ τὸν λόγον ἀλλοτριουμένους τῆς ἑαυτῶν γῆς καὶ συγγε- 117 πία; καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς, υἱοὺς γινομένους Αβραὰμ τοῦ ταῦτα ἀκούσαντος καὶ ποιήσαντος. Τὸ δὲ, ο Μεγαλυνῶ τὸ ὄνομά σου, ο πεπλήρωται επ εἶπεν αὐτῷ ὁ Θεός· «Εγώ Θεός σου·» καὶ χρη ματίζει ο Θεός Αβραάμ.» Μεγάλη δὲ μαρτυρία τῷ πατριάρχη ὅτι οὕτως πεπόρευται καθάπερ ἐλάλησεν αὐτῷ ὁ Θεὸς, οὐδὲν ἑαυτοῦ λείψανον ἀφιεὶς ἐν Χαρ βάν· ἔλαβεν γὰρ τὴν Σάραν, τὸν Λωτ, τὰ ὑπάρ χέρια πάντα, καὶ πᾶσαν τὴν ψυχὴν ἣν ἐκτήσαντο ἀποδεκτέος δὲ καὶ Λὼτ συνακολουθήσας τῷ ᾿Αβραάμ ἐπάγεται τὴν κτῆσιν Αβραάμ, οὐχ ὡς δεδουλωμένος αὐτῇ, ὁ μηδὲ τῷ μονογενεῖ δουλωθεὶς Υἱῷ, ἀλλ' ἔχων αὐτὰ πρὸς τὰς χρείας· «Καὶ τὰς ψυχὰς δὲ ἂς ἐκτήσαντο, ο τοὺς ὁμοτρόπους νοητέον οἰκέτας· οὐο ας γὰρ κατὰ τὸ εἰρημένον βραδὺς ἐν οἰκίᾳ σοφοῦ εἰς δὲ τὴν γῆν ταύτην νεωστὶ μεταστάς, ἀναγκαίως αὐτῆς τὴν ἰδέαν κατενόει διοδεύων τὸ μῆκος· εἰκὸς δὲ ἔτι καὶ τὸ πλάτος, την περιοχὴν αὐτῆς καταμανθάνων· ὁ γὰρ ἅγιος μεταστὰς ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἁ καὶ αὐτὰ καλῶς μετῄει ἐπὶ προκοπήν θειοτέραν,
col. 323–324page 152 of 244
PG 87:323κατενάει τὸ μῆκος· δηλοῖ δὲ τῶν θείων τὸ ὕψος, ὡς καὶ Παυλός φησιν ἐν τῇ πρὸς Ἐφεσίους Επιστολῇ «Τί τὸ πλάτος καὶ μῆκος καὶ βάθος καὶ ὕψος· ο ταῦτα οὖν ἅπαντα κατενόει, ἀπὸ τοῦ μείζονος και περὶ τῶν ἄλλων μαρτυρούμενος. Ἔρχεται δὲ ἕως τόπου Συχέμ, ἔνθα καὶ ἡ πηγή ἐτύγχανεν ἐφ' ᾗ ὁ Ἰησοῦς ἐκαθέσθη κοπιάσας· ὅπερ πιθανῶς ὑποβάλλει, ὅτι ἀπὸ τῆς μείζονος καὶ περὶ θεολογίαν ασχολίας, ο δηλοῦται διὰ τοῦ μήκους, ἦλθε καὶ εἰς τὸν περὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως λόγον, κατὰ τὸ ὑπὸ Ἰησοῦ εἰρημένων· «Αβραὰμ ἐπεθύμησεν ἰδεῖν τὴν ἡμέραν, καὶ εἶδε καὶ ἐχάρη.» Ωφθη δὲ Θεός Αβραάμ, ἀόρατος ων· ο Θεὸν γὰρ οὐδεὶς εώρακε πώποτε, • ὥς φησι τὸ Εὐαγγέλιον. Κα! Παῦλος· ι Ον εἶδεν οὐδεὶς ἀνθρώπων» κατὰ νεν καθαρὸν ὥσπερ ὁρᾶται τὰ νοητά· οὐ γὰρ εἴρηται, Εἶδεν 'Αβραάμ τὸν Θεόν· ἀνέφικτον γὰρ γενετή φύσει τὸ χρῆμα· Θεοῦ δὲ τοῦτο φιλανθρωπίας· φησὶ μὲν γὰρ Ησαΐας· «Εἶδον τὸν Θεὸν καθήμενον.» Αλλ' ἐκ τῶν πρὸς ᾽Αβραὰμ παιδευόμεθα ὅτι Θεοῦ ἑαυτὸν διδόντος εἰς κατανόησιν. Ορᾷν γὰρ καὶ τὸ νοεῖν, ὡς ὁ Παῦλος· «Τὰ γὰρ ἀέρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται. Καὶ Μωϋσῆς φησι· «Γνωστῶς Γω σε, ν ἐν ᾔδει κατά φύσιν ἀόρατον· καὶ ἐν μὲν τοῖς αἰσθητοῖς πρῶτον ὁρῶντες, εἶτα τὰ ἐκ τῆς αἰσθήσεως τύπου τῇ δια γινομένου νοοῦμεν αὐτά· τὰ δὲ νοητά, ἑαυτά δίδωσιν εἰς κατανόησιν, τοῦ νοῦ μηδὲν προενεργή σαντος ἢ τὴν ἑαυτοῦ καθαρότητα· γίνεται δέ ποτε καὶ ἀπὸ τῶν δημιουργημάτων, τοῦ Θεοῦ κατανόησις ἐκ γὰρ καλλονῆς τῶν κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενέ σιουργὸς αὐτῶν θεωρείται τῇ δημιουργίᾳ, ὡς ἐκ τῆς Εξαημέρου δήλον, τῆς τοῦ Κυρίου προσηγορίας ἐπὶ νομοθεσίας λεγομένης· κατανοῶν γὰρ τὸν κόσμον, ἔγνω τὴν ποιητήν, καταγνοὺς τῆς πολυθέου πλάνης ἣν ὁ Πατήρ αὐτῷ παραδέδωκε. Καὶ ἀκολούθως ἑαυτὸν ὁ Θεὸς δίδωσιν αὐτῷ πρὸς κατανόησιν, τὴν ἐξ ἀκοῆς παίδευσιν τὴν, «Εξελθε ἐκ τῆς γῆς σου. Ἡ δὲ ἀκοὴ τῶν ὑποβαλλομένων συγκατάθεσις είτ πειθής· ὀφθαλμὸν δὲ νοητέον τὴν μετὰ τὴν προκοπήν κατάληψιν τε καὶ βεβαιότητα· διαφόρως γὰρ τὰ αὐτὰ γινώσκεται εἰσαγωγικώτερον προκόπτοντος ἐκ δὲ τῆς κατανοήσεως προκόπτοντι, κατεπαγγέλλεται καὶ ε τῷ σπέρματι δοῦναι τὴν γῆν.» Περὶ ἧς εἴρηται· ο Μακάριοι οι πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν,» δηλαδὴ καὶ ἐπουράνιον, ἥτις ἐστι γνῶσις Θεοῦ τελειοτάτη· ταύτην δίκαιοι κλη ρονομήσουσι καὶ κατασκηνώσουσι εἰς αἰῶνα ἐπ' αὐτ την στέρμα δὲ τὸ τέκνον καλεῖ· ὅπου μὲν γὰρ τέκνον, καὶ σπέρμα· οὐ μὴν πάντως τοὐναντίον οὕτω καὶ ἐν τοῖς κατὰ ψυχήν· ἐν γοῦν Ψαλμοῖς φησι· ο Σπέρμα ᾿Αβρααμ δοῦλοι αὐτοῦ, υἱοὶ Ἰακὼδ ἐκλεκτοὶ αὐτοῦ· ν οὐ μὴν ἀνάπαλιν, ὥς φησιν ό Παῦλος· ὁ Οὐ γὰρ πάντες οἱ ἐξ Ἰσραήλ, οὗτος
col. 325–326page 153 of 244
PG 87:325Ισραήλ, οὐδ' ὅτι εἰσὶ σπέρμα Αβραὰμ πάντως τέκνα. Ο τοίνυν ᾽Αβραὰμ εὐχαριστηρίους προσάγει θυ σίας πνευματικάς εὐπροσδέκτους τῷ Θεῷ· τοιοῦτον οἰκοδομεί θυσιαστήριον ὁ προκύψας καὶ ἀκολουθήσας τῷ καλέσαντι· προκόπτων δὲ ὑψηλότερον ἀπέστη ἐκεῖθεν εἰς τὸ ὄρος κατὰ ἀνατολὰς Βαιθήλ. Οἶκος Σὲ Θεοῦ τὸ Βαιθήλ· σὺν ἄλλοις δέ· τῷ γὰρ τοιούτω εμφανίζει ἑαυτόν· μετὰ τοῦτό ἐστιν, ὡς ἐν τοῖς Ασμασί φησιν· ι Ομοιός ἐστιν ἀδελφιδός μου τῷ ἄρχωνι ἢ νεβρῷ ἐλάφων ἐπὶ τὰ ὄρη Βαιθήλ.» Πολλά γὰρ ἔρη καὶ βουνοὶ ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ εἰσιν. Ως ἐκ τοῦ, ὁ Ἰδοὺ οὗτος ήκε: πηδῶν ἐπὶ τὰ ὄρη, ὁ ἀλλό μενος ἐπὶ τοὺς βουνούς· καὶ καθ᾿ ἑκάστην προκοπήν ἔστιν εἰς βουνὸν ἀνελθεῖν, ἐκ τοῦ βουνοῦ εἰς όρος, καὶ ἐκ ταπεινοτέρων ὁρῶν εἰς ὑψηλότερα· εὖ δὲ καὶ τὸ ὄρος τοῦτο εἰρῆσθαι ὡς κατὰ ἀνατολάς ἐστι πάντοθεν γὰρ φῶτα ἔχει κατ' ἐνεργείας διαφόρους τὸ δὲ ὄρος, οἱ μέν φασι τὸν ἐνανθρωπήσαντα Λόγου εἶναι, οἱ δὲ τὴν Ἐκκλησίαν· κατὰ ἀνατολὰς δ᾽ οὖν; τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ τοῦ διόλου καταυγαζομένου ἦλθεν ὁ ἅγιος ἐκ τῶν ἀρετῶν χειραγωγούμενος. Ἔστι δὲ καὶ τὰ ποικίλα δόγματα τῆς εὐσεβείας ἀνατολὰς εἰπεῖν, δι᾿ ὧν ἐληλυθὼς ὁ ᾿Αβραὰμ τὴν σκηνὴν ἔπηξεν ᾗ ἐκέχρητο πρὸς τὰς προκοπάς τοῦτο γὰρ ἡ σκηνὴ δηλοῖ τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ μονίμου τυγχάνοντος· ο Διελεύσομαι γὰρ ἐν τόπῳ σκηνής θαυμαστῆς, ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ·, εἰς ὃν οἱ φθά σαντες μακαρίζονται, λέγοντος τοῦ ψαλμοῦ, «Μα χάριοι πάντες οἱ κατοικοῦντες ἐν τῷ οἴκῳ σου, εὐχ οἱ παροικούντες. Δι' ὧν ἡ θεία πολιτεία δηλού Γα:, καν τὸ πρόσωπον τοῦ ᾿Αβραὰμ ἔτι τελείωσιν ἐπιδέχηται· οὔπω γὰρ μετωνόμασται· κατὰ δὲ θά λασσαν τὴν σκηνὴν πήγνυσι, βέβαιος ὢν καὶ ἄπει σος διὰ τὸ τελείως ἀντέχεσθαι τῆς ἀρετῆς· ὥστ' ἂν εἰπεῖν· «Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ;» καὶ τὰ ἑξῆς. "Απερ θάλασσαν λέγων, οὐκ ἂν ἁμάρτοις, ὅπου ποτὲ γὰρ ἂν ὁ ἅγιος ἐφεδρεύουσαν ἔχει τὴν ζάλην· ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ἐν 'Αγγαὶ κατὰ στον πήγνυσι τὴν σκηνήν· οἰκείως τῷ ἐφθακέναι εἰς τὸ ὄρος τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, δι᾿ ὅλων πεφωτι αμένος ἐκ τῶν ἀνατολῶν, αϊτινές εἰσιν αἱ κατ' εἶδος ἀφεται, καὶ μηδεμίαν ἔτι τῶν ἀντιστατούντων φρον τῶν τιθέμενος· οὐδὲ γὰρ αἱ ἐκ τῆς θαλάττης τρικυμίας ἀνατρέπουσιν αὐτοῦ τὸ οἰκοδόμημα καλῶς Κρυμένον· ἐν ἑορτῇ γινόμενος ὅπερ ἐστὶν Αγγαί 4. 3. τελείας.
col. 327–328page 154 of 244
PG 87:327ἡ μεγάλη γὰρ ἑορτή, ἡ τῆς ἀρετῆς ἐστι τελείωσις. σι?, Καὶ ᾠκοδόμησεν ἐκεῖ τῷ Κυρίῳ θυσιαστήριον, καὶ ἐπεκαλέσατο ἐπὶ τῷ ὀνόματι Κυρίου. Η ὅτι Κυρίου ἐπωνόμασεν αὐτὸ, ἢ ὑπεραναβεβηκότως εἰ πεῖν, ἐπὶ τῷ ὀνόματι Κυρίου ἐπεκαλέσατο· οὐ ψιλῇ συλλαβῇ, ἀλλὰ πραγματικῶς τοῦ νοῦ τὴν ἔνταξιν Θεῷ ποιουμένου· μή δι᾿ ὅλλο τὰς ἀρετὰς ἐνεργοῦντος, ἀλλὰ δι' αὐτὸ τὸ ἀγαθόν. Εἶτά φησιν, ὡς ἀπῆρεν Αβραάμ, καὶ πορευθεὶς ἐστρατοπεδεύσατο ἐν τῇ ἐρήμῳ· κἂν γὰρ τέλειος τις ᾖ, οὐκ ἀπαλλάττεται τῶν πολεμούντων· «Οὐ γάρ ἐστιν ἡμῖν ἡ πάλη προς αἷμα καὶ σάρκα.» Οὐ λέγει, Οὐ γέγονεν, ἀλλ', «Οὐκ ἔστι.» Τελείου τοίνυν τὸ πολεμεῖν. εὖ δὲ καὶ τὰ «ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐστρατοπεδευκέναι.» Οὕτω γοῦν καὶ ὁ Σωτὴρ ἐν ἐρήμῳ πειράζεται· ἐνταῦθα γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον οἱ πειρασμοί, διὰ τὸ ἀβοηθήτους αὐτοὺς εὑρίσκεσθαι ἐκ τῶν ὁμοίων ἀνθρώπων· ἀδελ φὸς γὰρ ὑπ' ἀδελφοῦ βοηθούμενος ὡς πόλις ὀχυρά ἡ γὰρ εἰς πειρασμὸν ἐρχομένη ψυχὴ ὥσπερ ἔρημον ἑαυτὴν ὁρᾷ συμμαχίας, Θεοῦ τοῦτο οἰκονομικῶς ποιοῦντος· εἰ γὰρ προαπεκάλυπτεν αὐτοῖς τὴν Εκβασιν, ὅτι νικήσουσιν, οὐ μέγα ἦν τὸ ἀνυόμενον δείκνυται δὲ αὐτοῖς πάλιν ὅτι καὶ συμμαχεῖ Θεός, ἵνα μηδὲ οὕτως ἀποκαλήσωσιν. Εγένετο δέ, φησί, λιμὸς ἐπὶ τῆς γῆς. Λιμόν φησι τὸν νοητόν, ὃς κατέλαβε τὸν ᾿Αβραάμ πειραζε μενον· τοῦ ἄρτου γὰρ τοῦ καταβαίνοντος ἐξ οὐρα τοῦ στερηθείς, πρὸς αἰσχίω χωρεῖ τῆς ἀρετῆς ὥσπερ ἰδίας γῆς πλανηθεὶς καὶ εἰς ἑτέραν ἕξιν ἐλθὼν ὑπὸ σκήπτρα τελοῦσαν τῆς ἀντικειμένης δυνάμεως· οὗ τὴν φθάσασαν ἀρετὴν αἱ πονηραι θεασάμεναι δυ νάμεις, τῷ σφῶν αὐτῶν ἀγγέλλουσιν ἄρχοντι, καὶ τοῖ; ἐκείνου σπερματισμοῖς ὑποβάλλουσιν, ὡς ἂν ἐκείνῳ τεκνογονῇ· τῶν δὲ γινομένων τὴν αἴσθησιν ἀποκλείοντες, τοῖς γιΐνοις αὐτὸν καταπλουτίζουσι, τοῖς παρ οὔσι θέλγειν πειρώμενοι, ἡνίκα Θεὸς ἂν εἴη μόνος ὁ σώζειν δυνάμενος, «Ετάζων αὐτοὺς ἑταυμοῖς μετ γάλοις καὶ πονηροῖς· ᾧ καὶ συνεργῷ χρώμενος ᾿Αβραάμ, οὐκ ἄλλως ἀπέδρα τὴν ὑπ' ἐκείνῳ δουλείαν, εἰ μὴ τὴν Αἰγυπτίων ἀφεὶς πρὸς τὸν ἐξ ἀρχῆς καὶ Θεόσδοτον ἀναπεφοίτηκε χῶρον· φησὶ γὰρ, «Ως ἀνα βὰς ἐξ Αἰγύπτου παγγενεί τε καὶ πανσκευεὶ ἐπο ρεύθη ὅθεν ἐξῆλθεν εἰς τὴν ἔρημον ἕως Βαιθήλ,» εἰς ανενόχλητόν τε καὶ καθαρὰν διανοίας κατάστασιν ἕως τοῦ θυσιαστηρίου τοῦ ἐν ἀρχαῖς, τουτέστι τοῦ πάλαι προσπεφυκότος ἁγιασμοῦ· τὴν δὲ κάθοδον τὴν εἰς Αἴγυπτον τινὲς οὐ χείρω κατάστασιν εμφαί
col. 329–330page 155 of 244
PG 87:329νειν λέγουσιν, ἀλλ' ὡς τέλειος, φασὶν, ἀπῆλθε προς: ‹ ἀτελεῖς, ἵνα ὠφεληθῶσιν· ἔχων τὴν ἀρετὴν οὐχ ὡς ἀποκληρωτικῶς αὐτῷ προσοῦσαν, ἀλλ᾽ ἅπασιν αὐ τὴν ὑποδεικνὺς ὡς ἀδελφὴν συγκατιών, ἵν' οὕτω δυνη θῶσι θεασάμενοι ἀγαπῆσαι αὐτήν. Παρατήρει δὲ, φασὶν, ὅτι οἱ ἄρχοντες αὐτὴν εἶ δον· εἰσὶ γὰρ ἐν τῷ τάγματι τῶν κατὰ ἀλληγορίαν Αἰγυπτίων καθαριώτεροί τινες, οἳ καὶ πολλὴν ἔχου σιν ἐπιτηδειότητα πρὸς τὸ θεάσασθαι τὴν ἀρετήν. Οὗτοι οὐκ ἄχρι τοῦ θεάσασθαι μόνον ἐγένοντο, ἀλλὰ καὶ εἰσήγαγον αὐτὴν πρὸς τὸν ἡγεμονεύοντα αὐτῶν λόγον μετὰ τοῦ ἐπαινεῖν αὐτήν· καὶ κατὰ ἱστορίαν δὲ ἁρμόζεται συνετῶς πρὸς τὴν τῶν Αἰγυπτίων φιλο ηδονίαν· σωζομένων παρ' Αἰγυπτίοις, ελογίζετο 'Αβραάμ, ὅτι ἵνα μὴ δόξωσιν εἶναι μοιχοί, δολοφονήσουσιν αὐτόν· ὅθεν ὡς ἀδελφὴν περιέφερε την γυ ναίκα. Τὸν Σύρον λέγειν φασίν·. Ἐκάλεσε τὸ ὄνομα Κυρίου, ο τουτέστιν, ἐπεκάλεσε τῷ ὀνόματι Κυρίου τὴν γῆν· ὅτε λοιπὸν Θεοῦ ἦν κληρονομία. Εῤῥέθη γὰρ αὐτῷ ἐν Συχέμ·. Τῷ σπέρματί σου δώσω την γῆν ταύτην.» Καὶ ἐλθὼν ἀνὰ μέσον Βαιθήλ καὶ Αγγαί, θυσιαστήριον ποιήσας ἐκάλεσε τῷ ὀνόματι Κυρίου τὴν γῆν· ὥσπερ ὁ Σήθ ἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι, οὐκ εὔχεσθαι λέγει, ἀλλὰ καλεῖσθαι ὀνομάζεσθαι Θεοῦ ἄνθρωπος· διὰ τί δὲ εἰς Συχὲμ ὤφθη Θεὸς αὐτῷ πρῶτον; Οτι, φασὶν, ἐκεῖνος μέσος τῆς κληρονομίας ὁ τόπος. Ζητεῖται δὲ, φασὶν, εἰ ἐκοινώνησεν ὁ Φαραώ τῇ Σάββᾳ καὶ διὰ τοῦτο δεδώκασι τῷ ᾽Αβραὰμ δῶρα· εἰ δὲ οὐκ ἐκοινώνησε, τί μή φησιν ή Γραφή; Απὸ τοῦ τοίνυν ᾿Αβιμέλεχ ἔστιν ἰδεῖν ὅτι οὐ συνεχώρησεν ὁ Θεός. Ο γὰρ ὕστερον μὴ συγχωρήσας, οὐκ ἂν τὸ πρῶτον ἀφῆκεν· ἡ δὲ Γραφὴ πολλὰ ἐν πολλοῖς πα βαλιμπάνουσα, ἐν ἄλλοις ἀναλαμβάνει· διὰ τί δὲ τοῦτον ἔτασε, καὶ οὐ τὸν ᾿Αβιμέλεχ, μή τι ὡς πρά ξαντά τι; καὶ μὴν τὸν ᾿Αβιμέλεχ οὐχὶ πταίσαντα ἐμέμψατο, ἀλλὰ πταῖσαι ἐκώλυσεν· ἀλλ' ὁ μὲν Φα ραὼ ἁμαρτωλὸς, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἑτάζεται, ἵνα φανῇ μὲν δίκαιος ᾿Αβραάμ, γνωσθῇ δὲ καὶ αὐτὸς διὰ τοῦ ᾿Αβραάμ. Ο δὲ ᾿Αβιμέλεχ δίκαιος, ὡς αὐτός τέ φησιν, ο Εθνος δίκαιον ἀπολεῖς;» καὶ αὐτὸς ὁ Θεὸς συμμαρτυρεῖ, καὶ ὁ ᾿Αβραάμ φησι· «Ελεγον γάρ· Μή ποτε οὐκ ἔστι φόβος Θεοῦ ἐν τοῖς τόποις τούτοις.» Καὶ μὴν εἰ ἐπὶ τοῦ Φαραὼ ἐγνώκει ὅτι ἦν φόβος Θεοῦ, πῶς ἂν τοῦτο ἐπὶ τοῦ ᾿Αβιμέλεχ επήγαγεν; Έπειτα λέγει ὁ Θεὸς τῷ ᾿Αβιμέλεχ·· Μὴ ἅψῃ τῆς γυναικὸς τοῦ δικαίου καὶ τοῦ προφήτου·, εἰ δὲ μή, ἀποθανῇ. Εἰ δὲ τὸν ᾿Αβιμέλεχ αψάμενον ἀνήρει, πάν πως ἂν καὶ τὸν Φαραώ· διὰ τί δὲ καὶ τοὺς οἰκείους αὐτοῦ ἐτάζει; Ητοι καὶ αὐτοὺς ὡς τοὺς ἁμαρτω
col. 331–332page 156 of 244
Caput XIIICaput XIV
PG 87:331λοὺς, ἢ ὅτι αὐτοὶ ἐπήνεσαν τὴν Σάρραν ἔμπροσθεν Φαραώ. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Καὶ ἐγένετο μάχη ἀνὰ μέσον τῶν ποιμένων Αβραὰμ καὶ Λώτ. Πολλὴ τοῦ ᾽Αβραὰμ ἡ καρτερία ὅταν γὰρ ὁ διασωσθεὶς ὑπ' αὐτοῦ καὶ τοσούτων γενή μενος κύριος ἀγαθῶν, καὶ ὃν ἐχρῆν ἐκστῆναι πάνω των αὐτῷ καὶ τοῖς ἑαυτοῦ ποιμέσιν ἐπιτιμᾷν, οὗτος προτεινομένης τῆς αἱρέσεως ἐπιτρέχει τοῖς εὐφορωτέροις τῶν χωρίων, καὶ τὰ ἐρημότερα κατέλειπεν αὐτῷ μέρη, πῶς οὐ φιλόσοφον δείκνυσιν, ὁμοῦ τῇ ζημίᾳ καὶ τὴν ἀτιμίαν ἐνηνοχότος γενναίως; Πλὴν εἰ καὶ ἡ αἵρεσις γέγονε συγχωρηθεῖσα ἀπὸ τῆς ἐπιεικείας τοῦ ᾿Αβραὰμ τῷ Λωτ, παρατηρητέον ὅτι ὁ μὲν ἐκλεξάμενος οὐκ ἀπολαύει τῆς ἐκλογῆς ἑαυτοῦ, ὁ δὲ παραχωρήσας εὐλογημένον ἴσχει τὸ καταλελειμμένου. Οἱ δὲ ἄνθρωποι ἐν Σοδόμοις πονηροί. Επεί, φασὶ, καὶ ἐν ἄλλοις τετηρήκαμεν διαφορὰν πονηρῶν καὶ ἁμαρτωλῶν· ὥσπερ καὶ ἐν τῷ, ο Σύντριψον τὸν βραχίονα τοῦ ἁμαρτωλοῦ καὶ πονηρού ".» Σκοπού μεν μή ποτε πονηροὶ μέν εἰσι οἱ ἑκουσίως κακοποιη τικοί, ἁμαρτωλοὶ δὲ οὐ πάντως τοιοῦτοι, ἀλλ' ἔκ τίνος ἀκολασίας καὶ ἡδυπαθείας ἁμαρτάνοντες· ἔτι καὶ τοῦτο σημειωτέον, ὅτι μείζων κατηγορία πονηρῶν καὶ ἁμαρτωλῶν, ὅτι ἐναντίον τοῦ Θεοῦ λέγονται τοῦτο εἶναι· εἰ δὲ καὶ τὸ σφόδρα μετὰ τούτου προσκέοιτο, ἔτι μᾶλλον κατηγοροῦνται περὶ ὧν ὁ λόγος, ὥσπερ νῦν οἱ ἐν Σοδόμοις άνθρωποι. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Ἐν Σαυῇ τῇ πόλει. Αὕτη νῦν ἐστιν ἡ πόλις τοῦ μακαρίου Ἰὼβ ἐπὶ τῆς Βαταναίας· οὕτω καλούμεναι δύο κώμαι, ἀπέχουσαι ἀλλήλων σημείοις ἐννέα μεταξύ Αδάρων καὶ Βίβλου τῆς πόλεως· Σηεὶρ δε ἐστὶν ὅρος γῆς Εδώμ ἔνθα ᾤκησεν Ησαῦ ἐν τῇ Γεν βαλανῇ, ἀφ' οὗ ἐκλήθη Σηεὶρ διὰ δασύτριχον αὐτοῦ. Φανὰν δέ ἐστιν νῦν πόλις ὑπὲρ τὴν ᾿Αραβίαν ἐπὶ νό τον, ἀπέχουσα ἀπὸ Αἰλίας πρὸς νότον ὁδὸν ἡμερῶν τριῶν· δι' ἧς ὤδευσαν οἱ Ἰσραηλῖται ἀπάραντες ἀπὸ Σινά· παράκειται δὲ τοῖς ἐπὶ τῆς ἐρήμου Σαρακηνοίς, οὗ κατῴκησεν Ἰσραήλ. Κάδης δέ ἐστιν ἡ παρατείνουσα Πέτρα πόλει τῆς ᾿Αραβίας, ἔνθα Μαριάμ έτι λεύτησεν ἡ ἀδελφὴ Μωϋσέως. ἐπιβαίνοντες ταῖς τῶν σημαινομένων ἐννοίαις φαμέν. ' Ν. τοιοῦτον.
col. 333–334page 157 of 244
PG 87:333Απήγγειλεν Αβραὰμ τῷ περάτῃ· ἀντὶ τοῦ, τῷ εἰς τὸ μέρος τὸ πέραν οἰκοῦντι. Διηγησάμενος γὰρ τὰ ἐπέκεινα τοῦ Ἰορδάνου, τότε λοιπὸν περάτην ἑκά λεσε τὸν Ἀβραάμ, ὡς εἰς τὸ πέραν οἰκοῦντα τοῦ Ἰορδάνου. Ἐπάγει γάρ· «Αὐτὸς δὲ κατώκει πρὸς τῇ ἐρεῖ τῇ Μαβρή· ο δεικνὺς διὰ τί περάτην αὐτὸν ἑκά λεσεν. «Κατεδίωξεν ᾿Αβραὰμ ὀπίσω αὐτῶν ἕως Δάν οὕτω καὶ νῦν ἔστι κώμη Δὰν καλουμένη ἀπὸ σημείων ο Πανεάδος κατὰ τὴν ἐπὶ Τύρον ὁδὸν, ἥτις καὶ ὅριον τῆς Ἰουδαίας ὑπῆρχεν, ἔνθεν καὶ ὁ Ἰορδάνης Εξει Καὶ Μελχισεδεχ βασιλεύς Σαλήμ. Σαλήμ Εστι μὲν πόλις Σικίμιον, ἥτις ἐστὶν ἐν Συχέμ, ὥς φησιν ἡ Γραφή· ἔστι δὲ καὶ ἄλλη κώμη ἐν τοῖς δυτικοῖς Αλίας, καὶ ἄλλη ἐν τῷ πεδίῳ Σκυθοπόλεως Σαλου μίας. Ὅμως ὁ Ιώσηπος τὴν νῦν καλουμένην Ιερου- " σαλήμ, ταύτην λέγει εἶναι τὴν Σαλήμ, ἧς ἐβασίλευσεν ὁ Μελχισέδεκ· καὶ ἐπειδήπερ ἡ αὐτὴ καὶ Ἰεβοῦς ἐκα λεῖτο, ἡ συνδρομὴ τῶν δύο ονομάτων, τοῦ τε Ιεβοῦς καὶ τοῦ Σαλήμ ἐποίησεν Ἱερουσαλήμ, τροπή τοῦ β εἰς τὸ ρ· πρὸς ὅ, φασί τινες ἀντιλέγοντες, ὡς οὔτε Ἱερουσαλὴμ ἦν, οὔτε Συχέμ· ἡ Γραφή γάρ φησιν, αὐτὴν εἶναι ἐν τῇ κοιλάδι ἐν Σαυῇ εἰς τὸ πεδίον τοῦ βασιλέως· τὸν δὲ Μελχισεδεκ αλόγως τινὲς τὴν Σήμ νομίζουσιν, οὗ καὶ ὁ τῆς ζωῆς ἠρίθμηται χρόνος άνω τέρω, μηδὲ ἕως τῶν χρόνων τοῦ Θάρρα παρεκτείνων ἄλλως τε πόθεν Σὴμ τὸ ἀνατολικὸν λαχών, εἰς τὴν τοῦ Χαμ ᾤκε:; Αλλοι δὲ ἐν φάσματι καὶ ἐν εἴδει μόνι τῷ καθ᾿ ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπαντῆσαί φασιν περά τῃ, περάτην, Αβραάμ. Εἰρήνη γάρ, φασί, τὸ Σαλήμ· Θεὸς δὲ μό νος άρχων εἰρήνης, καὶ οὔτε ἀρχὴν ἡμερῶν, οὔτε ζωῆς τέλος ἔχει, ἅπερ ἀνθρώπων ἀλλότρια· ἄλλοι δὲ δισχυρίζονται τοῦτον τῆς τῶν ἀγγέλων πληθύος πε ριφανή τε καὶ ἔγκριτον· καίτοι πόλεως μὲν οὔσης αἰσθητῆς τῆς Σαλήμ, ταύτης δὲ πολλῶν καὶ μετ᾿ αὐ τὸν καὶ πρὸ αὐτοῦ βεβασιλευκότων. Εἰ δὲ τῇ τῶν ὀνομάτων ἑρμηνεία θρασύνονται, καιρὸς καὶ τοὺς βασιλεύσαντας Ἰούδα καὶ Ἰσραὴλ μή λέγειν ἀνθρώπους. Καίτοι πολλῶν ἐν αὐτοῖς πονη μῶν γεγονότων· ὧν τὸ μὲν ἡρμήνευται, νοῦς ὁρῶν θεόν, τὸ δὲ ὕμνησις· Θεὸς γὰρ μόνος βασιλεύειν τοῦ τε βλέποντος καὶ ὑμνήσεως. "Αρ' οὖν καὶ τοὺς αἰσθητούς βασιλεῖς, καὶ μάλιστα πονηρούς, ἀγγέλους * Πνεῦμα λέξομεν ἅγιον; ἀλλὰ καὶ Ἱερουσαλήμ, μετέωρος θανάτου, ἢ ὅρασις τῆς εἰρήνης, ἡρμή νείται. Πῶς οὖν οὐχ εώρακε τὸν Χριστὸν ὅς ἐστιν εἰρήνη ἡμῶν, δι' οὗ τὴν προσαγωγὴν ἐσχήκαμεν ποιήσαντος ἀμφότερα ἔν; πῶς δὲ ἡ μετέωρος θανά του διόλωλε; πῶς δὲ καὶ Ἰσραὴλ οὐχ εώρακε τὸν Χριστόν, δι' οὗ καὶ αὐτὸν ἐγνώκαμεν τὸν Πατέρα; πῶς δὲ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁ Μελχισέδεκ ἱερεύς ἐστι τοῦ Θεοῦ, ὅπερ κτίσματος ίδιον; Εἰ γὰρ λειτουργὸν ἐστιν, ὑμνήσει μετὰ τῶν ἀγγέλων τὸν Θεόν· «Εὐα λογεῖτε γὰρ τὸν Κύριον, πάντες οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ, λει
col. 335–336page 158 of 244
PG 87:335ἀντὶ τοῦ ἁγιάζειν, ἁγιασθήσεται μεθ' ἡμῶν· οὐ γάρ που ἑαυτὸ ἁγιάσει· κρεῖττον γὰρ τὸ ἁγιάζον τοῦ ἁγια ζομένου· πῶς οὖν ἔτι Θεὸς τὸ ἁγιαζόμενον; οὐδὲ γὰρ ὁ Υἱὸς ἀρχιερεὺς, εἰ μὴ γέγονε καθ' ἡμᾶς· διὸ καὶ προφήτης καὶ ἀπόστολος κέκληται τουργοὶ αὐτοῦ ποιοῦντες τὰ θελήματα αὐτοῦ. Ὁ Καὶ ᾿Αλλὰ, φασὶν, ὡς Εἰς τιμὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τύπον τῆς κατ' αὐτὸν ἐσομένης ἱερωσύνης κατά καιρούς ? αὐτὸ δι' ἑαυτοῦ διεμορφοῦτο τὸ Πνεῦμα. Τί οὖν οὐ γέγονεν Ααρών; τί δὲ μὴ Κῦρος ὁ Πέρσης, καὶ Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ἰωσεδέκ, καὶ Ζοροβάβελ, καὶ Μωϋσῆς πρότερον; ὃς ἐφ' ἑαυτῷ τὴν Χριστοῦ]μεσιτείαν δει κνύς, «Προφήτην, φησίν, ἀναστήσει Κύριος ὡς ἐμέ. ο Τί δὲ μὴ γέγονεν Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ, ὁ διαβιβάσας τὸν Ἰορδάνην, καὶ εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας εἰσο αγαγών, περιτεμὼν πρότερον πετρίναις μαχαίραις; ἐν γὰρ Χριστῷ βεβαπτίσμεθα καὶ περιτετμήμεθα ἀχειροποιήτῳ περιτομῇ τῇ διά Πνεύματος - γεγόνα μεν δὲ καὶ κληρονόμοι τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας καὶ οἱ ἄγγελοι δὲ εἰρηκότες· Εἰ ἀπάτωρ, φασίν, εἰ ἀμήτωρ, εἰ τὸ κρεῖττον εὐλογεῖ τὸ ἔλαττον, πῶς ἄν θρωπος ὁ εὐλογήσας τοσοῦτον ὄντα τὸν Αβραάμ; καίτοι εἰ κατ' αὐτοὺς τύπος ὁ Μελχισεδέκ τοῦ Χριστοῦ, τί μὴ τὴν τῶν πραγμάτων ὁρῶσι ποιότητα, τὸν δὲ τῆς ἱερωσύνης δοκιμάζουσι τρόπον; τί γὰρ ἄτοπον εὐλογεῖσθαι τὸν ᾿Αβραὰμ ὡς ἐξ ἀνθρώπου τυχὸν τοῦ Μελχισεδέκ, κἂν εἰ μὴ νοοῖτο κρείττων αὐτοῦ; οὐ γὰρ αἱ φύσεις ἐν τούτοις, ἀλλ' ὁ τῶν δρωμένων δοκιμάζεται νοῦς διὰ σκιῶν προτυπούμενος· ἐπεὶ εἴη ἂν ὁ τῆς θυσίας κριός, δι' ἧς Ααρών ἁγιάζεται πρὸς τὴν ἱερωσύνην, αὐτοῦ τιμιώτερος Ααρών· εἴπερ τὸ εὐλογοῦν μὴ ὡς ἐκ τύπου καὶ σκιᾶς, ἐκ δὲ φύσεως κρίνεται. Πῶς δὲ ἐπ' ἀγγέλου γυνή μήτε τέλος ἔχειν ἡμερῶν; Τύπον δὲ Χριστοῦ τοῦτον ὁ Παῦλος ἐδέξατο, διὰ τὸ λέγεσθαι ο Βασιλέα δικαιοσύνης τε καὶ εἰρήνης.» Δεδικαιώμεθα γὰρ ἐν αὐτῷ τὸ τῆς ἁμαρτίας ἄχθος ἀποσεισάμενοι· ἐσχή καμεν δὲ καὶ εἰρήνην τὴν πρὸς τὸν Πατέρα τε καὶ Θεόν· δέχεται δὲ τῆς ὑπὲρ νόμον ἱερωσύνης σύμβολον, τὸ εὐλογῆσαι τὸν ᾿Αβραὰμ καὶ τοιαῦτα προσ ενεγκεῖν· εὐλογούμεθα γὰρ ὑπὸ τοῦ ἀληθινοῦ Χρι στοῦ, καταγωνισάμενοι τοὺς ἄρχοντας τοῦ αἰῶνος τούτου, μηδενὸς τῶν ἐν κόσμῳ δεόμενοι, πλοῦτον δὲ μᾶλλον νομίζοντες νοητὸν ὄντα παρὰ Θεοῦ· νενικηκότα γὰρ τὸν Ἀβραὰμ, καὶ μηδὲν λαβεῖν ἐκ τοῦ Σοδόμων ἀνασχόμενον βασιλέως εἰς κτῆσιν ἰδίαν, ηὐ λόγηκεν ὁ Μελχισεδέκ.
col. 337–338page 159 of 244
Caput XV
PG 87:337Καὶ ὁ μὲν Μελχισεδέκ εὐλογεῖ τὸν ᾿Αβραὰμ λέ γων· «Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ὁ ὕψιστος, δς ἔδωκε τοὺς ἐχθρούς σου υποχειρίους σου.» Ο δὲ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς τὸ πάντων ἡμῶν ἱλαστήριον, «Πάτερ ἅγιε, φησί, τήρησον αὐτοὺς ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου.» Οθεν καὶ τὴν ἐν τῇ Γραφῇ τοῦ χρόνου καὶ γένους ἀποσιώπησιν, εἰς ἀληθῶν πραγμάτων σύμβολον ὁ Παῦλος ἐδέξατο· καὶ δείκνυσιν ὅτι καὶ νόμου καινό της καὶ ἱερωσύνης αὐτῆς προανεφωνείτο μετάθεσις ἅπερ ἀδύνατα νομίζοντες ἀντέλεγον Ἰουδαῖοι τοῖς περὶ Χριστοῦ κηρύγμασι· καὶ δείκνυσιν τὴν νομι τὴν λατρείαν τε καὶ πολιτείαν σημαινομένην διὰ Λευΐ, &ς ἦν δυνάμει ἐν τῇ ἐσφύϊ τοῦ ᾿Αβραάμ, εύ λογηθεῖσαν καὶ πρὸς τὸ κρεῖττον ἐλθοῦσαν διὰ Χρι στοῦ, οὗ τύπος ἦν ὁ Μελχισεδέκ· τὸν αἰσθητὸν δὲ πόλεμον τὸν ᾿Αβραάμ τινες πρὸς Πέρσας ἡγωνίσθαι φασίν. Ο δὲ πατριάρχης οὐδὲν λαβεῖν παρὰ τοῦ Σοδόμων βασιλέως ἠνέσχετο, κατὰ τὸ, «Ελαιον δὲ ἁμαρτωλοῦ μὴ λιπανάτω τὴν κεφαλήν μου.» Καὶ ἄλλως ἐπεὶ μὴ ἠβούλετο τῆς προσούσης αὐτῷ τῶν πάντων ἀφθονίας ἄνθρωπον αἴτιον νομίζεσθαι, ἀλλὰ τὸν Θεόν· ὅθεν ἀποδεξάμενος, εὐθὺς ἐπιφαίνεται αὐτῷ, καὶ τὸ τοῦ πλούτου διάδοχον σπέρμα ἐξ αὐτοῦ εὐαγγελίζεται κατὰ τὰς διαθήκας ". Σύμμαχος δὲ ἐξέδωκε τὸ μὲν Ελλασάδ, Πόντου· τὸ δὲ Ἑλάμ, Σκυθῶν· τὸ δὲ τῶν ἐθνῶν, Παμφυλίας. ΚΕΦΑΛ. ΙΕ'. Οὗτος Δαμασκός Ελιέζερ· ὁ Σῦρος καὶ ὁ Εβραίος, Δαμασκηνός Ελιέζερ ὁ ἀπὸ Δαμασκοῦ τινὲς δέ φασιν, τοῦτον εἶναι τὸν οἰκέτην τὸν πιστὸν Ἀβραὰμ τὸν ἐπὶ τῆς οἰκίας αὐτοῦ. Οὕτως ἔσται τὸ σπέρμα σου. Ενταῦθα τὸ σπέρ μα ίσως τῆς δευτέρας διαθήκης αινίττεται, οὓς παρ ραβάλλει τοῖς οὐρανίοις άστροις διὰ τὸ οὐράνιον αὐτ τῶν πολίτευμα· ἀνωτέρω δὲ τὸ σπέρμα τῆς Παλαιᾶς αἰνίττεται. Διὸ καὶ τῇ ἄμμῳ τῆς γῆς αὐτοὺς ἀπει κάζει, διὰ τὴν σαρκίνην τοῦ νόμου λατρείαν· ἔθος δὲ τῷ Θεῷ διὰ τύπων δεικνύειν τῷ ᾿Αβραὰμ τὰ μέλλοντα· ὥσπερ οὖν τὰ ἐν Αἰγύπτῳ μέλλοντα διά τῆς εἰσόδου αὐτοῦ προετύπωσε, καὶ τὰ κατὰ τὸν Χριστὸν διὰ τῆς θυσίας τοῦ Ἰσαάκ, καὶ τὰ τῆς λα τρείας τοῦ νόμου διὰ τῆς προκειμένης τῶν τετρα πόλων καὶ πτηνῶν θυσίας. Εκατέρας οὖν διαθήκης ἔγνω τὴν δύναμιν διὰ τῶν τύπων καὶ μάλιστα διὰ τοῦ Μελχισεδέκ. Λάβε μοι δάμαλιν τριετίζουσαν. Τινές φασιν, Μπίστησεν Αβραὰμ ἐνταῦθα, καὶ διὰ τοῦτο εἶπεν ὁ θεός, ὅτι «Πάροικον ἔσται τὸ σπέρμα σου.» Εἰ οὖν ὀργίζεται, πῶς μετ' αὐτοῦ διατίθεται; Διὰ τί δὲ υἱοὶ τὴν κατάραν τοῦ πατρὸς λαμβάνουσιν; Επειδή, φασί, καὶ Χαναὰν καὶ οἱ ἐξ αὐτοῦ ἄλλου ἁμαρτόντος κατήρανται, καὶ οἱ ἄνθρωποι θνητοὶ διὰ τὸν Ἀδάμ,
col. 339–340page 160 of 244
PG 87:339ἐχρῆν εὐλογηθῆναι τοὺς ἐξ αὐτοῦ· καὶ εἰ μὴ αὐτὸν ἐμιμήσαντο, καὶ τοὺς περὶ Ἐνὼς καὶ τὸν Ἡλίαν μήτε μετατεθῆνα: μήτε ἁρπαγῆναι, εἰ καὶ γεγόνασι δίκαιο:, τὰ δὲ τοῦ προπάτορος Ἀδὰμ πεπονθέναι οὐκοῦν ἄτοπον τοὺς ἀπὸ δικαίου ἀδίκους μὴ σώζε σθαι, καὶ τοὺς ἀπὸ ἀδίκων δικαίους σώζεσθαι, ὡς καὶ πᾶς προσήλυτος. Οὐκ ἀπιστήσας οὖν ᾿Αβραάμ, ἀλλὰ τοῦ Θεοῦ εἰ πόντος ὅτι • Κληρονομήσει τὸ σπέρμα σου τὴν γῆν ταύτην, ο ἐζήτει τῆς κληρονομίας τὸν τρόπον· πό τερον κατ' ὀλίγον ἐκκληθήσεται τὰ ἔθνη ἢ ἀθρόως; Θεός δὲ αὐτῷ πρότερον προτυποῖ τὰ νόμιμα διὰ συ τομίας· ὁ γὰρ κλίβανος τοῦ πυρὸς τοῦ βωμοῦ δια σώζει τὸν τύπον, καὶ δηλοῖ ὅτι διὰ πυρὸς ἄνωθεν καταπεμπομένου, δέξεται τὰς θυσίας Θεός· οὐ χρήσ των (οὐ γὰρ ἀνήλωσε τὸ πῦρ), ἀλλὰ παιδεύων· καὶ μὴν τὸ ἄνευ ξύλων οὐ καπνίζεται πῦρ, ὡς οὐδὲ ἥλιος, ἀλλὰ τὴν θυσίαν προτυποῖ τὸ γινόμενον. «Πρὸς δυσμάς ο δὲ, ὅτι μετὰ χρόνον τὸ πρᾶγμα· τὴν Αἰ γυπτίων δὲ κάκωσιν συγχωρεῖ, ἵνα δυσχερῶν τοσούτων μετὰ πλεῖστον ἀπαλλαγέντες, γνῶσι μειζόνως τὸν ἀπαλλάξαντα, γνωσθῇ δὲ αὐτὸς ἐν πασῇ τῇ γῇ δι' ὧν ἐποίει σημείων· ὁ δὲ ᾽Αβραὰμ ὡς θεῖα θεάματα θεωρῶν, ἐφοβήθη φόβον τελείω προσήκοντα· τὸ δὲ, Περὶ τοῦ ἡλίου δυσμάς, ο προκοπήν σημαίνει διὰ το παρεληλυθέναι αὐτῷ τὴν τῆς παρούσης καταστάσεως ἡμέραν, ἵνα ἄλλη αὐτὸν προκοπὴ διαδέξηται φθανούσης ἐπ' αὐτὸν εὐλογίας· ἔκστασις δὲ, οὐχ ἡ παραφροσύνῃ ὁμοία, ἀλλ' ὁ θαυμασμὸς καὶ μετα στῆναι ἀπὸ τῶν ὁρατῶν ἐπὶ τὰ ἀόρατα. Ὡς ὁ ᾿Από στολος· «Είτε γὰρ ἐξέστημεν, Θεῷ· εἴτε σωφρονοῦμεν, ὑμῖν. σοῦ γὰρ μανίαν δηλοῖ· ὁ σκοτεινὸς δὲ φέτος, οὐχ ὁ σκότους μετέχων, ἀλλ' ὁ σοφίας καὶ μὴ προχείρως γινωσκόμενος· μέγας δὲ ἂν οὗτος ὁ τόσος, οὐ μικροῖς συμβαίνει· τοιοῦτον τὸ, ο Εθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ· ἡ γὰρ τῶν ὑπερφυών δογμάτων θεωρία τε καὶ κατάληψις, καὶ τοῖς μεγά λοις ίλιγγον ἐμποιεῖ. Αἱ δὲ λαμπάδες διῆλθον ἀνὰ μέσον τῶν διχοτομημάτων, καὶ φωτίζουσαι τὸν τόπον πρὸς τὸ που σὸν πατριάρχην ὁρᾷν τὰ γινόμενα, καὶ σύμβολα μειζόνων ὑπάρχουσαι, ἅπερ ἀναγκαῖον διερευνᾶσθαι οὐ νῦν δὲ πρῶτον διαθήκης γινομένης πῦρ ἐφάνη, ἀλλὰ καὶ διὰ Μωϋσέως ὁ νόμος πυρὶ δίδοται· ἐπειδὴ γὰρ ὁ νόμος ἆθλα καὶ ἐπίτιμα ἔχει, ἐν μέσῳ τοῦ πυρὸς δοθεὶς ἐδήλου, τοῖς μὲν καῦσιν, τοῖς δὲ φωτι σμοῦ δεῖν τοῦ ἀπὸ Θεοῦ, καὶ φόβου, ἃ διὰ τοῦ κλι βάνου σημαίνεται, ἵνα πάντα κατὰ τὸν ὀρθὸν ἐπιτε
col. 341–342page 161 of 244
PG 87:341λῆται λόγον· τῶν δὲ λαμπάδων διελθουσῶν τὰ διχοτομήματα, ἐβεβαιοῦτο ἡ διαθήκη τοῦ Θεοῦ λέγοντος. Τῷ σπέρματί σου,» καὶ τὰ ἑξῆς. Εὖ δὲ καὶ τὸ, ο Ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ ἕως τοῦ ποταμοῦ.» Η γὰρ πρέπουσα ἐπαγγελία τῷ σπέρματι τοῦ ἁγίου, ἡ ἀρετῆ ἐστιν, ἥτις μέση τῶν ρευστῶν ἐστιν· εἰ δὲ καὶ διὰ τὸ ἐπικεῖσθαι πειρασμοὺς τῷ ἐναρέτῳ τοῦτο εἴρηται, επιστήσεις, μέσου αὐτοῦ ὄντος τῶν θλιβόν των καὶ ὑπερνικώντος. • Καὶ κακώσουσιν αὐτοὺς υ έτη.» Οὐ μάχεται τοῖς ἐνταῦθα τὰ ἐν τῇ Ἐξόδῳ ἐκεῖ γὰρ εἴρηται·. Μετὰ υλ' ἐξῆλθεν ἡ δύναμις Κυ ρίου, οὐ γὰρ ἐῤῥέθη ὡς πληρωθέντων τῶν υ' ἐτῶν ἐξῆλθον, ἀλλά, «Μετὰ τ' ἔτη, ο ὅπερ ἐμφαίνει καὶ τὰ λ'.» Εκρινε δὲ καὶ τὸ ἔθνος ᾧ ἐδούλευσαν, καταποντίσας αὐτούς· καὶ τὴν πολλὴν δὲ ἀποσκευήν ἡ ἱστορία δεδήλωκε, ἐξ ἧς παιδευόμεθα, ὅτι κἂν ἐν χρόνῳ τινὰ κακώσῃ ὁ Θεὸς, ἐπ' ἀγαθῷ τέλει τοῦτο ποιεί. Πῶς δὲ δουλευσάντων αὐτῶν ἐν Αἰγύπτῳ ἔτη μένα σιε, νῦν φησι υ'; Ότι καὶ ἐν τῇ Χαναάν ἦσαν πάροικοι πρότερον, ἕως ἐλθόντες ἐξ Αἰγύπτου 400. ἐξέβαλον τὰ ἔθνη· καὶ ὁ Ψαλμῳδὸς γάρ φησιν· + Εν τῷ εἶναι αὐτοὺς ἀριθμῷ βραχεῖς, ὀλιγοστοὺς καὶ παροίκους ἐν τῇ Χαναὰν καὶ ἐν Αἰγύπτῳ. Ως γὰρ ἐν τῇ Ἐξόδῳ φησίν· Ἀβραὰμ δε' ἐτῶν παρ ᾤχησεν εἰς γῆν Χαναάν, ἑκατὸν δὲ ὧν ἐτῶν ἐγέννησε ● τὴν Ἰσαάκ. Αβραὰμ οὖν καὶ ἔτη πάροικος γέγονεν ὁ δὲ Ἰσαὰκ ξ' ἐτῶν ὧν ἐγέννησε τὸν Ἰακώβ· καὶ γεννᾷ τὸν Λευῒ Ἰακὼβ ἐτῶν ὢν πζ'· ὁ δὲ Λευὶ ἐτῶν: 75 με' κατῆλθεν εἰς Αἴγυπτον· τὰ πάντα ἔτη παρῴχη- ". σαν ἐν Χαναάν σιε'. Ο δὲ ᾿Απόστολος προσέθηκε λ', 100 τά τε πρὸ τῆς διαθήκης ἣν ἐποιήσατο Θεός μετὰ τοῦ 25 ᾿Αβραὰμ, καὶ τὴν ἐξ Αἰγύπτου πορείαν ἐν τῇ ἐρήμῳ μέχρι τῆς τοῦ νόμου δόσεως ἐν τῷ λείποντι χρόνῳ δηλῶν. Τετάρτῃ δὲ γενεᾷ. Τοῦτο, φασί, πότερον μέτρον ἐστὶ μετροῦν, ἕως ὅτε ἄξιοι γένωνται θανάτου οἱ οι κοῦντες τὴν Παλαιστίνην, ἢ τῆς τοῦ Θεοῦ μακροθυμίας; Αλλ᾽ εἰ μέτρον τῆς αὐτῶν ἁμαρτίας, πάλαι ἦταν ἄξιοι· ἡ γὰρ προθεσμία μετὰ τὸ μέτρον δίδο ταί, ὡς ἐπὶ τοῦ κατακλυσμοῦ τὰ ρκ' ἔτη· τούτοις δὲ υ. Ὡς τὴν μακροθυμίαν βλάπτειν δοκεῖν· ἐπ' ἐκεί νων γὰρ συνέτεμεν ἀπαλλάττων πλειόνων ἁμαρτημάτων, καὶ κωλύων εἰς πλείονας γενεὰς ἐπεκτείνεσθαι τὴν τῶν πονηρῶν διαδοχήν· ἐνταῦθα μέντοι τὴν προθεσμίαν ἐξέτεινεν εἰς τὸ πληθῦναι μὲν τοῦ
col. 343–344page 162 of 244
PG 87:343Αβραὰμ τὸ σπέρμα, γενέσθαι δὲ τὰ γενόμενα σημεία. Πῶς οὖν τὸ, ε Οὔπω γὰρ ἀνεπληρώθησαν α ἁμαρτίαι τῶν ᾿Αμοῤῥαίων ἕως τοῦ νῦν;» Ἵνα δείξῃ ὅτι εὐλόγως ἐκβάλλονται δι' ἁμαρτίας· καὶ γὰρ ὅταν λέγῃ, Μετεμελήθη, οὐ τοῦτο λέγει ὁ πάσχει, οὐ ταυτὸ πάσχει 8 λέγει, τὴν δὲ τοῦ γενομένου ἀτοπίαν παρ ίστησι. Καὶ ὁ ἄγγελος λέγων τῷ Βαλαάμ. Εἰ δὲ μὴ ἀπέκτεινα ἄν σε καὶ τὴν ὄνον περιεποιησάμην, ο οὐχὶ τὴν ὄνον κερδᾶναι θέλων, ἀλλὰ φοβῶν τὸν Βα λαάμ· δυνατὸν δὲ καὶ ὡς μήπω τοῦ μέτρου πληρωθέντος τῶν ἁμαρτημάτων εἰρῆσθαι· ἦσαν γὰρ ἐν Παλαιστίνῃ δίκαιοι ὁ Μελχισεδέκ ὁ ἱερεὺς τοῦ Θεοῦ καὶ ἄλλοι πολλοί· οὐ γὰρ ἂν ἦν ἁπλῶς ἱερεὺς καὶ βασιλεὺς μὴ ὄντων τῶν πειθομένων. Τὸ οὖν, «Ούπω ἀναπεπλήρωνται αἱ ἁμαρτίαι τῶν Ἀμορραίων,» ούπω ἐκλέλοιπεν ὅσιος ἐξ αὐτῶν· δέκα γὰρ δίκαιοι ῥύονται πόλιν, τότε δὲ οὐκ ὀλίγοι ἦσαν. Σημειωτέον δὲ ὅτι ἡ γενεὰ ρ' ἑτῶν· ἡ δὲ τετάρτη γενεὰ ἀριθμεῖται μετὰ τὴν τελευτὴν ᾿Αβραὰμ ἀπὸ Λευὶ τοῦ οἰκίσαντος τὴν Αἴγυπτον Λευί, Καάθ, "Αβραμ, Μωϋσῆς· ἐν δὲ τῇ Εξόδῳ πέμπτην φησὶ γενεὰν ἀπὸ Ἰακώβ· καλῶς δὲ καὶ τὸ, «Οὔπω γὰρ πεπλήρωνται· › ὡς γὰρ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ φησὶν, «οὐχὶ διὰ τὴν δικαιοσύνην καὶ τὴν ὁσιότητα τῆς καρδίας σου σὺ εἰσπορεύῃ κλη ρονομῆσαι τὴν γῆν αὐτῶν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀσέβειαν τῶν ἐθνῶν τούτων Κύριος ἐξολοθρεύσει αὐτοὺς πρὸ προσ ώπου σου· καὶ ἵνα στήσῃ τὴν διαθήκην ἣν ἔστησε Κύριος τοῖς πατράσιν ὑμῶν ᾿Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακώβ. Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ διέθετο Κύριος ὁ Θεὸς τῷ ᾿Αβραὰμ διαθήκην λέγων· Σπέρματί σου, κ. τ. λ. Ορᾷς ὅτι ἡ θυσία διὰ τοῦτο προηγήσατο, ἵνα καθώς ἔθος τοῖς παλαιοῖς, ἐνώμοτον συστήσεται τὴν πρὸς ᾿Αβραὰμ διαθήκην, ἀνθρωπίνως τὸν ἄνθρωπον πλη ροφορῶν καὶ πιστούμενος· τοιγαροῦν ὡς ἐν ἔθει τοῦτο τοῖς Χαλδαίοις, ὅσον τοῦ Θεοῦ μόνον λαβεῖν προσ τάξαντος, αὐτὸς τὰ λοιπὰ προστέθεικεν· ὁ δὲ Θεὸς ἐν πυρὶ τυπωθεὶς διὰ μέσου διήρχετο· δυνάμει δὲ ὁ ὅρκος, Οὕτω μὴ γενοίμην ὡς ταῦτα· ὅτι δὲ ὄρχου χρείαν ἐπλήρου, δεδήλωκεν ὁ θεῖος ᾿Απόστολος εξ
col. 345–346page 163 of 244
PG 87:345πών· Τῷ δὲ ᾽Αβραὰμ ἐπαγγειλάμενος ὁ Θεὸς, ἐπεὶ κατ' οὐδενὸς εἶχε μείζονος ομόσαι, ὤμοσε καθ' ἑαυτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Τήρει δὲ μεθ᾽ ὅσα μεμαρτύρηται πεπιστευκέναι τῷ Θεῷ, καὶ μάλιστα τοιαύτην πίστιν, ἥτις ελογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην. Ο γὰρ δίκαιος, φησὶν, ἐκ πίστεώς μου ζήσεται. Και αὕτη ἐστὶν ἡ πίστις ἡ ὡς κόκκος σινάπεως, ὥστε ὄρη μεθιστάνειν, περὶ ἧς πρὸ ᾿Αβραὰμ οὐδενὶ ἐν τῇ Βίλι μεμαρτύρηται. • Σὺ δὲ ἀπελεύσῃ πρὸς τοὺς ",» πατέρας σου ο φαίνεται ἐκ τοῦ προχείρου τὴν ἐκ τοῦ βίου αναχώρησιν αὐτῷ ἀπαγγέλλων. Πρὸς δὲ ἀναγωγὴν, ὁ σοφὸς ἐν εἰρήνῃ ἀπέρχεται τοῦ βίου· ὁ δὲ ἁμαρτάνων συγκεχυμένους έχει λογισμούς, ταραττομένην ψυχήν. Απεισιν οὖν ὁ σπουδαῖος πρὸς τοὺς 68. κατὰ πνεῦμα πατέρας, τῇ ὁμοιότητι τῶν τρόπων υἱὸς ὑπάρχων αὐτῶν· ἐναργῶς δὲ τῆς ψυχῆς τὴν ἀφθαρσίαν αἰνίττεται, καὶ πρὸς τοὺς πατέρας φησίν, ὡς εἰρήκαμεν· οὐ γὰρ πάντες οἱ κατὰ σάρκα πρό- «Τα γενοι τούτου καὶ πατέρες ἐπαινετοί· ἄπεισι δὲ πρὸς ἐκείνους οὐκ ἐν γήρει μακρῷ, ἐν ᾧ πολλοὶ καὶ τῶν πονηρῶν τοῦ σώματος ἀπολύονται, ἀλλ᾽ ἐν γήρει καλῷ. Κατὰ τί γνώσομαι ὅτι κληρονομήσω αὐτόν; Οὐκ ἦν κατὰ τὸν πιστεύσαντα πίστιν λελογισμένον αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην, ἀπιστεῖν, ὡς ἄν τις οἰηθείη, ἀλλὰ μή ποτε πιστεύσας πρότερον· νῦν καὶ γνῶσιν αἰτεῖ τὴν ς περὶ τῶν πεπιστευμένων· πρὸς ἣν δόξει ἀπρόσλογος εἶναι ἡ ἀπόκρισις ἡ ἀπὸ τοῦ, «Λάβε μοι δάμαλιν τριετίζουσαν.» Μή ποτε οὖν ἐμφαίνει, ὡς Εἰ πάντα ποιήσεις ἐφ᾽ οἷς παύεται τὰ ἁμαρτήματα ἐμποδίζοντα, γνώσῃ τὴν κληρονομίαν του; Τινές δέ φασιν, ὡς οὐδὲν θαυμαστὸν, εἰ ἐν ἀρχῇ τῆς πίστεως ὤν, διὰ τὸ μέγεθος τῶν ἐπηγγελμένων ἠπίστησεν· εἶτα πει σθεὶς ὅτι ἕξει υἱὸν περὶ τοῦ πλήθους τῶν ἀπογόνων διὰ τοῦ τῶν ἀστέρων ἐπείθετο παραδείγματος. Ο δὲ Ἑβραῖος ἔλεγε τὰ ζῶα εἰρῆσθαι ἅτινα προσφέρεται ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον μόνα. Εφασκε δὲ ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ κεῖσθαι ἀντὶ τοῦ, τριετίζοντα, τρισσεύουσαν ἢ τρισσεύοντα· ἑκάστου γὰρ τῶν χερσαίων τρεῖς ἡλικίας ἀναφέρεσθαι κατὰ τὴν Γραφὴν ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον· σαφῶς μὲν ἐπί τε προβάτου καὶ αἰγός· τοῦ μὲν, κριὸν καὶ ἀμνὸν καὶ ἀρνίον· τῆς δὲ, τράγον καὶ χίμαρον καὶ ἔριφον· ἐπὶ δὲ τοῦ βοὸς ἀναλόγως ἂν ὀνομάσαις· τῶν μέντοι πτηνῶν διαφοραὶ οὐκ εἰσὶν ἡλικιῶν· ἀλλὰ δεῖ τὴν τελείαν τρυγόνα προσφέρεσθα ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον. Η περιστερὰ δέ ἐστιν νεοσ σὺς περιστερᾶς· μή ποτε δὲ ταῦτα σύμβολά ἐστι τοῦ τὴν ἁγίαν κληρονομίαν γίνεσθαι διὰ τῶν ἁγίων θυσιῶν, ὧν ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ ἐλάτρευον οἱ πα λαιοί; Ἐν τῷ Εβραϊκῷ δὲ καθόλου περιστερὰ οὐκ ἔσται· ἔστι μὲν γὰρ τὸ Εβραϊκὸν τοῦ περιστερὰ Ἰωνᾶ· τὸ δὲ ἐν τῇ Ἑβραΐδι βίβλῳ γεγραμμένον τριετίζον τα, τρισσεύουσαν, τρισσεύοντα.
col. 347–348page 164 of 244
PG 87:347νεοσσόν· ἀλλ' ἐπεὶ καὶ ἐπ' ἄλλου νεοσσοῦ ὀρνέου δύ ναται λέγεσθαι, Ακύλας, ὡς εἰκός, περιστερίδια, ἐκδέδωκεν εἰ καὶ μὴ φιλαλήθως· Θεοδοτίων δὲ νεοσσὸν εἰπὼν περιστερᾶς, τὸ μὲν ἀμφίβολον ἐξα ἔκλινε, τὸ δὲ μὴ κείμενον ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ τέ θεικεν. νῦν ἐστι τωβὰλ ὅπερ σημαίνει ὁμολογουμένως Οὐ δεῖ δὲ νομίζειν κατὰ τοὺς ἀνοσίως τοῦτο νομί σαντας, ὡς Ἀβραὰμ μαντικῇ τῇ διὰ τούτων ἐχρή σατο· πάντα γὰρ μέμικται, ἵνα μὴ κατὰ ταύτην ἢ κατ' ἐκείνην δόξῃ τὴν παρατήρησιν γίνεσθαι τὸ δεικνύμενον· οὐ μὴν οὐδὲ θυσίαν ποιησάμενος φαί νεται, ἀλλὰ διχοτομήσας· εἰπόντι μὲν οὖν, ὅτι < Παι δοποιήσεις, ἐπίστευσε τῷ Θεῷ, καὶ ὡς ἄπειρον ἔσται τὸ γένος αὐτοῦ, καὶ κληρονομήσει τὴν γῆν. Τὸ δὲ πότε καὶ πῶς, ἐζήτει· οὐ περὶ τῶν ῥηθέντων ἀμφισβητῶν, ἀλλὰ περὶ τῶν μὴ ῥηθέντων· ἑώρα γὰρ τὸ γένος αὐτοῦ ἐξ ἑνὸς λαμβάνον ἀρχὴν, καὶ πλεί στων ἐτῶν εἰς τὸ πληθυνθῆναι δεόμενον, ὥστε οἰκισθῆναι ὑπ' αὐτῶν τὴν τῆς ἐπαγγελίας γῆν· ὅθεν ὁ Θεὸς διὰ τῶν γ' αὐτῷ ζώων δηλοῖ τὴν τῶν γ' γενεῶν αὐτῶν ὁμοίως καταδούλωσιν καὶ τιμωρίαν· ἐπεὶ καὶ τὰ ζῶα ταῦτα πρὸς καταδούλωσιν καὶ βρῶσιν ἀναγ καίαν ἡμῖν παραδέδοται καὶ τὴν ἐν τῇ ἐρήμῳ δια τριβήν, ὡς αἱ τρυγόνες· καὶ τὴν αὐτῶν ἐπάνοδον καὶ συνοίκησιν εἰς τὰ οἰκεῖα, ὡς αἱ περιστεραί· καὶ τὴν ἐκ τῶν Αἰγυπτίων βλάβην καὶ πάντων τῶν ἐναντίων καταδρομήν, ὥσπερ τὴν τῶν ὀρνέων· καὶ τὴν ἐκ πάντων τούτων φυλακὴν τοῦ Θεοῦ ἀποδιώκοντος ῥᾳδίως, ὥσπερ τὰ ὄρνεα ὁ Ἀβραὰμ, ἵνα μὴ τούτοις λυμαίνωνται· καὶ ταῦτα δηλοῦται διὰ τοῦ, Γινώσκων γνώσῃ,» καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ πεπίστευκεν οὐ τοῖς συμβόλοις ὥσπερ ἐν μαντικῇ, ἀλλὰ τῷ εἰ. πόντι Θεῷ· ἐπετράπη γὰρ ταῦτα ποιεῖν· σὐδεὶς δὲ ἐξ ὧν αὐτός τι ποιεῖ, ἀλλ' ἐκ τῶν ἔξωθεν συμβαινόντων κατ' οιωνοσκοπίαν μαντεύεται· οὔτε μήν αὐτῆς περὶ ταῦτα κατανοήσεως ἔμαθεν ὡς οἱ λεγό μενος θῦται· οὐκ ἄρα συμβολικός ή οιωνιστής ἢ Ούτης ἦν Αβραάμ, διὰ τὸν Θεὸν δὲ τούτοις ἐπί στευσεν, ὡς ἂν μὴ δηλοῦσι καθ᾿ ἑαυτὰ μηδὲν ὑγιές. Τινὲ; δέ φασιν ώς συνεχώρησεν ὁ Θεὸς αὐτῷ τοῖς συνήθεσιν οἰωνισμοῖς ἀποχρήσασθαι· ἔθεν ἰδὼν ἐπιπτάντα τοῖς θύμασιν όρνεα βδελυρώτατα καὶ
col. 349–350page 165 of 244
Caput XVI
PG 87:349σαρκοφαγεῖν εἰωθότα, αὐτῷ τι σημαίνειν νομίσας, ἐπτόητο· ὁ δὲ χρησμὸς εἰς τοὺς ἀπογόνους τὸ δέος μετέστησε Δέσποτα δὲ, φησίν, ὡς ἂν τοῦ Θεοῦ τὴν κατά πάντων δεσποτείαν δηλῶν· καὶ τὸ λυπῆσαν αὐτὸν ἀπὸ γάμου μέχρι τῆς παρούσης ηλικίας ἀπο καλύπτει Θεῷ· διὰ βίου γὰρ ὠδυνατο τὴν ἀπαιδίαν νοσῶν· καὶ πλέον ὅτε τὸν πλοῦτον εἶδεν αὐξηθέντα καὶ κληρονόμου δεόμενον. Τὸ δὲ, Αἰγύπτου ποταμού, ονοματικῶς ἐπ' αὐτοῦ δεῖ λαβεῖν· οὕτω γὰρ ἐλέγετο πρότερον. Δηλοῖ δὲ καὶ ὁ ποιητὴς λέγων Στῆσα δ' ἐν Αἰγύπτῳ ποταμῷ νέας ἀμφιελίσσας. Οἱ Κιναῖοι ᾤχουν πλησίον τοῦ ᾿Αμαλὴν ἐπέκεινα Πέτρας πόλεως εχόμενα Κυδισσοῦ. Κενεζαῖοι καὶ Αγνωναῖοι περὶ τὸν Λίβανον καὶ τὸν ᾿Αμανόν· οἱ Ραφαείν γίγαντες ᾤχουν τὴν Χεβρών, καὶ περὶ αὐτὴν οἱ Χετταίοι· οἱ Φερεζαῖοι ἀναμίξ τοῖς Χαναναίοις τὴν Παλαιστίνην ᾤχουν· οἱ Ραφαειν περὶ τὴν Φιλαδέλφειαν ᾤχουν, ἥτις ἐστὶν Αμμών· οἱ δὲ Αμοῤῥαῖοι περὶ τὴν Βαιθήλ καὶ ἐπέκεινα τοῦ Ἰορδάνου μέχρι Φιλαδελφείας, ὧν ἐβασίλευεν ὁ Σηών· οἱ Χαναναῖοι τὴν Σιδῶνα καὶ τὰ περὶ αὐτὴν ἐξαιρέτως, ᾤχουν δὲ σπυράδην καὶ τὰ λοιπὰ μέρη τῆς Παλαιστίνης ἔνθα οὖν ἰδίω; καλεῖ Χαναναίους, νόει τους Σιδω νέους, ὅτι Σιδὼν ὁ πρωτότοκος Χανααν κτίζει την Σιδώνα. Οἱ Εὐαῖοι κατῴκουν περὶ τὴν Συχὲμ εἰς πλάτος. Γεργεσαῖοι κατῴκουν περὶ τὴν Γάδαραν καὶ τὴν Γέργεσαν νῦν ἔρημον παρακειμένην τῇ λίμνῃ Τιβεριάδος· Ιεβουσαίοι κατώκουν τὴν Ἰεβοῦς ἥτις ἐστὶν Ἱερουσαλήμ. ΚΕΦΑΛ. 14'. Σάῤῥα δὲ ἡ γυνὴ Αβραμ οὐκ ἔτικτεν αὐτῷ.Στεῖρα ἡ τοῦ γένους μήτηρ εἰσάγεται, ἵνα παράδοξος ἡ τῶν ἐκγόνων σπορά φαίνηται θαυματουργηθεῖσα, καὶ ἵνα μὴ συνουσία μᾶλλον ἀνδρὸς, ἀλλ᾽ ἐπιφροσύνῃ Θεοῦ συλλαμβάνῃ καὶ τίκτῃ· σκόπει δὲ ὡς οἱ ἅγιοι συν ᾤχουν, ὡς μὴ ἡδονὰς, ἀλλὰ τέκνα θηρᾷν· τοιγαροῦν παραδέδοται ὡς οὔτε κυοφορούσαις, οὔτε θηλαζούσαις ούτε τρεφούσαις βρέφος συνήεσαν, ὅτε δὲ μόνον και ρὸν εἶχον συλλήψεως· βεβαιοῖ δὲ καὶ ὁ Ἰακὼβ τὴν παράδοσιν. Μαθών γὰρ τὴν Ῥαχὴλ στείραν ὑπάρ χειν, οὐκ ἔτι προσῆλθεν αὐτῇ· ἐκείνης δὲ τρεφομέ τῆς ἐλπίσι τοῦ τίκτειν, εἴ γε ταύτῃ συνέλθοι, καὶ λε γεύσης" ο Δός μοι τέκνα· εἰ δὲ μὴ, ἀποκτεινόν με σύν (οὐχ ότι Δημιουργὸν ἐνόμιζε τὸν Ἰακώβ, ἀλλ᾿ ὅτι σύνοδον ἀπῄτει ἧς ἦν ἐκεῖνος παυσάμενος), φησὶ πρὸς αὐτήν· «Μή ἀντὶ Θεοῦ σοί εἰμι ἐγώ, ὃς ἐστέρησε σε καρπόν κοιλίας;» Καὶ ἡ Σάββα οὖν σοφὴ καὶ ἁγία οσα, καὶ τὴν ἰδίαν στείρωσιν μαθοῦσα τῷ χρόνῳ, ἐπείχετο τῆς πρὸς 'Αβραάμ κοινωνίας· καὶ ἐπειδὴ ἐγίνωσκεν ἀκόλουθον εἶναι τεκνοποιῆσαι τὸν ᾿Αβραὰμ, τὴν παιδίσκην ἑαυτῆς παρέσχεν αὐτῷ παλλακίδα κοινὸν ἡγουμένη του τεχθησομένου τὸ κέρδος, ὡς το
col. 351–352page 166 of 244
PG 87:351της τὸ σώφρον καὶ τὸ ἄφθονον προσέτι καὶ φίλανδρον, καὶ τοῦ ᾿Αβραὰμ τὴν ἀπάθειαν, οὐκ ἐξ ἰδίας ὁρμῆς ἑλομένου τοῦτο ποιεῖν, διὰ δὲ τέκνων εἴχοντος γένε σιν, οὐχ ὥσπερ οἱ ἀσελγεῖς ὀλιγωρίᾳ τῶν ἀστῶν ἐπὶ τὰς θεραπαίνας ἐκμαίνονται· ὁ δὲ ᾽Αβραὰμ τότε βε αιότερος περὶ τὴν σύνοικον, ὅτε παλλακίδι χρῆσθαι παρήγγελλον οι καιροί· καὶ τότε ταύτην εὗρε γυ ναῖκα παγιωτέραν, ὅτε παρεισῆλθεν ἑτέρα· πρὸς μὲν γὰρ τὴν παλλακίδα μίξις ἦν σωμάτων ένεκα παίδων γενέσεως, πρὸς δὲ τὴν γαμετὴν ἕνωσις ψυχῆς ἁρμο ζομένης ἔρωτι θείῳ. ?» μετὰ τοῦ ᾿Αβρααμ μία τυγχάνουσα σάρξ· ὁρᾷς ταύ Καὶ ἡτιμάσθη ἡ κυρία ἐναντίον αὐτῆς. Κατά καιρὸν κυρίαν ἐκάλεσεν, ὅτε τῆς παρὰ τῆς θεραπαίνης ἠλάττωται· τοῦτο δὲ καὶ εἰς πάντα διατείνει τοῦ βίου τὰ πράγματα· κυριώτερον γὰρ ὁ φρόνιμος πέ νης ἄφρονος πλουσίου, καὶ ὁ ἄδοξος ἐνδόξου, καὶ ὁ νοσῶν ὑγιαίνοντος· τὰ μὲν γὰρ σὺν φρονήσει πάντα κύρια· τὰ δὲ, ο Ἐν ἀφροσύνῃ δοῦλα καὶ ἄκυρα· › οὐκ εἶπε δὲ, Ητίμασε τὴν κυρίαν αὐτῆς, ἀλλ', ε Ητιμάσθη ἡ κυρία· ο οὐ γὰρ ἐθέλει κατηγορεῖν, δηλῶσαι δὲ τὸ συμβεβηκός. Αδικοῦμαι ἐκ σοῦ. Τό, Ἐκ σοῦ, οὐκ ἀντὶ τοῦ, ὑπὸ σοῦ, φασίν· οὐ γὰρ κατηγορεί τοῦ ᾿Αβραάμ, ή διά πάσης αὐτὸν ἦγε τιμῆς καὶ κύριον ὀνομάζουσα ἄμεμπτον γὰρ οίεται δεῖν τηρεῖν τὸν ἀγαθὸν καὶ ὑπὸ τῆς γαμετῆς· ἀλλ᾽ ἔστι χρονικὸν τῷ ἑξῆς συναπτόμενον· «Ἐξ οὗ σοι καὶ ἀφ᾽ οὗ χρόνου έγω δέδωκε τὴν παιδίσκην μου·, ὁ δὲ σοφὸς ὄντως ᾿Αβραάμ, Ιδού, φησίν, ἡ παιδίσκη σου· οὐ γὰρ γυναῖκα εξα πεν ἢ γαμετὴν τὴν ἐξ αὐτοῦ κύουσαν. Ορᾷς ὅπως ἀπαθῶς καὶ τὴν ἀρχὴν ἐδέξατο τὴν παιδίσκην, καὶ νῦν πάλιν ἀφίσταται ὅτε καὶ βούλεται· ἡ δὲ καὶ μέλ λουσαν αὐτῷ τίκτειν ἐκβάλλει· δι' αὐτὴν γὰρ ἀπο ἔδρα· οὐ γὰρ πᾶσα ψυχή δέχεται νουθεσίαν, ἀλλ᾽ ἡ μὲν ἵλεως ἀγαπᾷ τοὺς ἐλέγχους, καὶ τοῖς παιδεύουσι μᾶλλον οἰκειοῦται· ἡ δὲ ἐχθρὰ μισεῖ καὶ ἀποδιδράσκει, τοὺς πρὸς ἡδονὴν λόγους τῶν ὠφελεῖν δυναμέν νων προκρίνουσα. Εὗρε δὲ αὐτὴν ἄγγελος Κυρίου ἐπὶ τῆς πηγῆς τοῦ ὕδατος ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐπὶ τῆς γῆς ἐν τῇ ὁδῷ Σούρ. Ως γὰρ ἐγκύμων ἀνέκειτο ἀποπνέουσα· ἔρημος δὲ Σούρ ἡ κατὰ πρόσωπον Αἰγύπτου παρατείνουσα Ενθα καὶ τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν Εβραίοι περάσαντες κατήντησαν, ὡς ἐν Ἐξόδῳ φησί. Τὸν δὲ ἄγγελον, τινές φασιν, τὸν μέλλοντα ἐφίστασθαι τῷ ἔθνει τῷ
col. 353–354page 167 of 244
Caput XVII
PG 87:353ἐξ αὐτῆς ἀποτίκτεσθαι μέλλοντι· ἄλλοι δὲ τὴν Χρι στὸν εἶναι βουλόμενοι κατὰ τὸν Ησαΐαν, φασί. Καὶ ποῖος ἄγγελος ἐξουσιαστικῶς οὕτω διαλέγεται καὶ εἰς ἐπίδοσιν εὐλογεῖ; δηλοῖ δὲ καὶ ὁ Θεὸς μὲν ταῦτα περὶ Ἰσραὴλ λέγων τῷ ᾿Αβραάμ. Ἰδοὺ εὐλόγηκα αὐτὸν, ο τὴν ἐνταῦθα δηλῶν εὐλογίαν· ἄλλοι δέ φασιν ὡς ὁ ἄγγελος οὐκ ἰδίους λόγους ἀπήγγελλεν, ἀλλὰ τοῦ Θεοῦ, ὡς οἱ προφῆται· ὅθεν αὐτὸν καὶ Θεὸν ὠνό μασε· ι Καὶ ἐκάλεσε γάρ, φησίν, "Αγαρ τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ λαλοῦντος πρὸς αὐτὴν, ὁ Θεὸς ἐπεῖδέ με.» Δηλονότι διὰ τὸν ἐνοικοῦντα· ὡς τῆς μετουσίας χαριζομένης καὶ αὐθεντίαν, καὶ διὰ τὴν ἐνοίκησιν τοῦ Θεοῦ θεῶν ὀνομαζομένων τῶν μετεχόντων· ἀμέ λεῖ καὶ ὁ Μωϋσεί λαλῶν ἄγγελος εἴρηται· «Καὶ ἐκάλεσε γάρ, φησίν, αὐτὸν ἄγγελος Κυρίου καὶ εἶ πεν· Ἐγὼ Θεὸς ᾿Αβραὰμ καὶ Θεὸς Ἰσαὰκ καὶ Θεὸς Ἰακώβ. › ὡς πρὸς τὸ διακονεῖν οὖν, ἀγγέλων εἰσὶ λόγοι· ὡς δὲ πρὸς τὴν δύναμιν, Θεοῦ· οὐχ ἡ τυχοῦσα δὲ Αγαρ, ἀγγέλου κηδομένου καὶ λαλοῦντος ἠξιω μένη· εἰκὸς γὰρ εἶναι σπουδαίαν, ὡς αἱρεθεῖσαν ὑπὸ τῆς Σάββας τῆς ἁγίας εἰς συνοίκησιν Αβραάμ· καὶ τὸ εὔγνωμον δὲ αὐτῆς παρίσταται ἐκ τοῦ λέγειν, Σάββαν, κυρίαν» καὶ μηδὲν περὶ αὐτῆς φαῦλον εἰ πεῖν. Καὶ τὸ τοῦ ἤθους δὲ ἀνυπόκριτον πῶς οὐκ ἐπε αινετόν; Ομολογεῖ γὰρ ὁ πέπονθεν, ὅτι πρόσωπον, λέγω δὲ τὴν φαντασίαν τῆς ἀρετῆς καὶ σοφίας, κατα πέπληκται, καὶ τὸ τῆς ἐξουσίας βασιλικόν· οὐ γὰρ ὑπομένει τὸ ὕψος καὶ μέγεθος θεωρεῖν, ἀλλ' ἀποδιδράσκει· ἔνιοι γὰρ οὐ μίσει τῷ πρὸς ἀρετὴν φεύγουσιν αὐτὴν, ἀλλ᾽ αἰδοῖ, κρίνοντες ἑαυτοὺς ἀναξίους συμ διοῦν τῇ δεσποίνῃ. νο ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. Καὶ ὤφθη Κύριος τῷ ᾿Αβραμ, καὶ εἶπεν αὐτῷ Εὐαρέστει ἐνώπιόν μου, καὶ γίνου ἄμεμπτος· ἢ ὡς μήπω ἀμέμπτῳ, ἢ ὡς τοιούτῳ μὲν, δεομένῳ δὲ ἀεὶ ἐνεργεῖν τὸ ἄμεμπτον, ὡς ἂν διὰ παντὸς ἄμεμπτος †. Τὸ δὲ, ο Θήσομα: τὴν διαθήκην μου,» ὡς περὶ ἄθλου ἐπαγγελία, καὶ αὐτῆς διδομένης τῷ εὐαρε στοῦντι ἐναντίον αὐτοῦ, καὶ γινομένῳ ἀμέμπτῳ. Επ ἔγει δὲ καὶ, ο Πληθυνώ σε σφόδρα, σφόδρα.» Καὶ μή ὅτες, φασίν, οὐ πάντα τὸν πληθύνειν δοκοῦντα εληθύνει Θεός, ἀλλὰ τὸν ᾿Αβραὰμ καὶ τοὺς ὁμοίους αὐτῷ; Δοκεῖ δὲ τοῦ πληθύνειν τὸ μέν τις εἶναι ἐφ' ἡμῖν, καθ' 8 λέγεται τὸ, «Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνε σε·, τὸ δὲ ἐπὶ Θεῷ, διὰ τὸ, «Πληθυνῶ σε.» Γέ γραπται δέ, ι Ο Θεός ηύξανε.» Πληθύνων μὲν οὖν τὸν ἄνθρωπον, ἀνθρώπους πολλούς ποιεῖ· ὅπερ οὐ θαῦμα· καὶ γὰρ ἄλλα έθνη πολυάνθρωπα γέγονε τὸν δὲ Ἀβραὰμ οἱονεὶ πολλοὺς ᾿Αβραάμ, ὡς πολλοὺς Ἰακώβ· κατὰ τὸ ἅγια τέκνα ἐξ αὐτῶν μέλλειν ἔσε σθαι τὰ μιμούμενα τά τε ἔργα καὶ τὴν πίστιν τῶν τῷ ἀγγέλω. * Ν. μήποτε. Ν. μέντοι.
col. 355–356page 168 of 244
PG 87:355πατέρων αὐτῶν· αὐξάνων δὲ αὐτὸν, εἰς τὸ μέγεθος ὁ επαίρει μέγα. Προειπὼν δὲ τὸ «Εὐαρέστει εναντίον μου, καὶ γίνου ἄμεμπτος, ο καὶ ἐπὶ τούτῳ ἐπαγγελίας διδοὺς ἐν τῷ, ο θήσομαι την διαθήκην μου ἀνα μέσον ἐμοῦ καὶ σοῦ,» εὐθέως αὐτὴν δίδωσιν, ἀπο δεξάμενος τοῦ Ἀβραὰμ τό, ο Επεσεν ἐπὶ πρόσωπον αὐτοῦ, ὡς ἐν τούτῳ πληρουμένου τοῦ εὐαρεστεῖν ἐναντίον αὐτοῦ, καὶ γίνεσθαι ἄμεμπτον· πάλιν δὲ ὡς φιλάνθρωπος δέδωκεν ἑαυτὸν εἰς τὸ ὀρθῆναι τῷ 'Αβραάμ, καταξιῶν αὐτοῦ εἶναι Θεός, λέγων· «Είμ ὁ Θεός σου.» Πάντων μὲν οὖν ἐστι Θεὸς ὡς δημιουργὸς, τῶν ἁγίων δὲ κατ' ἐξαίρετον καὶ τὴν ἐκ τούτου λατρείαν. Καὶ ὡς πρὸς κληρονόμον δέ φησι τὸ, Θήσομαι τὴν διαθήκην μου, υἱὸς γὰρ ἐγίνετο εὐαρεστῶν ἐνώπιον αὐτοῦ, καὶ γινόμενος ἄμεμπτος. Τὸ δὲ μέγεθος τῶν ἐπαγγελιῶν, καὶ τὸ τὸν Θεὸν ἀξιοῦν αὐτοῦ Θεὸν εἶναι καταπλαγείς, ἔπεσεν ἐπὶ τὸ πρόσωπον· πεσόντι δὲ βεβαιοῖ τὴν ἐπαγγελίαν, ὡς υἱῷ πάλιν διατιθέμενος πνευματικῶν ἐθνῶν ἔσεσθαι πατέρα τοῦτον εἰπὼν, οὐκ ἠμελημένων, εἰ καὶ τοῦτο κατὰ σάρκα παρηκολούθησε. Φησὶ γὰρ ὁ Σωτήρο Εἰ τέκνα ᾽Αβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐποιεί τε. ο Προκόψαντι δὲ καὶ τὴν προσηγορίαν ήμειψεν οὐ ψιλὴν ταύτην διδούς, ἀλλ' ἀνάδειξιν προκοπής, ἧς αὐτὸς ὑπήρξατο, βεβαιῶν αὐτοῦ τὰς ἐπιβολάς· τότε γὰρ μάλιστά τις προκόπτων θαῤῥεῖ, ὅτε διδάσκαλος αὐτῷ μαρτυρεῖ, πολλῷ δὲ πλέον Θεός. Εἰκότως αὐτὸν καὶ αὐξάνει· τῷ γὰρ ἀρχὴν ἀρετῆς καταβαλομένῳ ἐπιδίδωσιν ὁ Θεὸς καὶ τὸ τέλος αὔξων μετ' ἐπιτάσεως· ὅπερ δηλοῖ τὸ, ο Σφόδρα, σφόδρα· ν αἴτιον δὲ μάλιστα τῆς τοσαύτης συγκαταβάσεως καὶ φιλανθρωπίας ἡ τοῦ Χριστοῦ οἰκονομία· δι' οὗ θεοὺς ἔμελλεν ἐργάζεσθαι τοὺς ἀνθρώπους. Διό, ο Καὶ τῷ σπέρματί σου, φησί, μετὰ σέ. ν 8. Καὶ ἔσται ἡ περιτομὴ ἐν σημείῳ διαθήκης ανα μέσον ἐμοῦ καὶ σοῦ. Οὐκ ἄρα διαθήκη ἡ περιτομή, ἀλλὰ σημεῖον καὶ σφραγὶς τῆς διαθήκης, ὡς καὶ ὁ ᾿Απόστολος ἐν τῇ πρὸς Γαλάτας φησί. Τίς οὖν ἡ δια θήκη; Τὸ εἶναι τοῦ ᾽Αβραὰμ Θεὸς καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ μετ' αὐτὸν, ὡς ἀνωτέρω φησίν. Ην οὖν διαθήκη ἐσφραγισμένη, καὶ οὐδενὶ ἐξῆν αὐτὴν ἀποσφραγίσει, εἰ μὴ μόνῳ τῷ κληρονόμῳ, ὅς ἐστι Χριστός. Οὗτος ; γάρ θανάτῳ βεβαιωθείσης τῆς διαθήκης ἀναφανείς * Ν. τούτων. κληρονόμος, περιῖλε τὰς σφραγίδας, καὶ ἐνεφάνισε τὴν μυστικὴν δύναμιν τῆς διαθήκης, καὶ παντὶ βου λομένῳ δέδωκεν αὐτὴν εἰς μεταγραφήν. Ὡς καὶ ὁ Απόστολος πρὸς Εβραίους φησὶν, ὅτι πρὸς Ἀβραὰμ
col. 357–358page 169 of 244
PG 87:357διαθήκη, τοῦ Θεοῦ τὸν Χριστὸν ἐπεγράφετο κληρονόμον· σαφῶς δὲ ἔχει καὶ ἐν τῇ πρὸς Γαλάτας οὕτω, Διαθήκην προκεκυρωμένην ὑπὸ τοῦ Θεοῦ εἰς Χρι στὸν, ν' και λ' ἔτη γεγονώς νόμος οὐκ ἀκυροῖ εἰς τὸ καταργῆσαι τὴν ἐπαγγελίαν.» Επιφέρει δὲ, ο Καὶ ἔσται ἡ διαθήκη μου ἐπὶ τῆς σαρκὸς ὑμῶν. Ἐπὶ νὰρ τῆς σαρκὸς τοῦ μὴ κατὰ σάρκα στρατευομένου, διαθήκη ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ πάντοτε την νέκρω ειν τοῦ Ἰησοῦ ἐν τῷ σώματι περιφέροντος *, πᾶσαν τὴν παράκλησιν, ὅτι πρὸς πέρας ἐκβήσεται. Ευλογήσω δὲ αὐτὴν, καὶ δώσω σοι ἐξ αὐ τῆς τέκνον. Πρώτην ταύτην εὑρίσκομεν εὐλογημέ την ὑπὸ Θεοῦ γυναίκα. Καὶ χρησώμεθα τῷ ῥητῷ εἰς προτροπὴν γυναικῶν. Ἀναγκαίως δὲ ἡγοῦ μαι, ἵνα ἔτι μᾶλλον ἅγιος γένηται ὁ Ἰσαὰκ πρὸς τῷ εὐλογεῖσθαι τὸν ᾿Αβραάμ, εὐλογεῖσθαι καὶ τὴν Σάββαν· ἵνα γνήσιος γένηται εὐλογημένος ἐκ δύο εὐλογημένων. Πῶς κατὰ τὴν ἱστορίαν βασιλεῖς ἐθνῶν ἐξ Ισαάκ; Οἱ γὰρ ἐξ Ησαῦ ἡγεμόνες εξ Ρηνται· εἰ μὴ ἄρα διὰ τοὺς ἀναγεγραμμένους βετ βασιλευκέναι Ιδουμαίων. Οἵτινες ἦσαν ἐθνικοί. Καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰσαάκ. Σημείωσαι, ὅτι ἐκ κοιλίας αὐτὸς ὁ Θεὸς ὀνομάζει αὐτὴν Ἰσαάκ. Διόπερ οὐ δίδωσιν αὐτῷ μετὰ ταῦτα ἕτερον όνομα, ὡς τῷ ᾿Αβραμ τὸ ᾽Αβραὰμ, καὶ τῷ Ἰακὼν τὸ Ισραήλ. Διαθήκη ἐστὶ τοῦ Θεοῦ τὸ, πάντοτε τὴν νέκρωσιν τοῦ Ἰησοῦ ἐν τῷ σώματι περιφέρειν. Καὶ πῶς τοῦτο, καθ᾽ ἱστορίαν; οἱ γὰρ, κ. τ. λ., ὁ αὐτο ὡς ἂν δὲ μᾶλλον γένηται ἅγιος ὁ Ἰσαάκ, ὁ τῆς Αὐγ. κώδ. Εὐλογεῖται καὶ ἡ Σάββα· ὁ αὐτ.
col. 359–360page 170 of 244
PG 87:359Καὶ ἀνέβη ὁ Θεὸς ἀπὸ ᾿Αβραάμ, δῆλον ὅτι οὐκ ἦν ἀναβὰς ὅτε ἐλάλει τῷ ᾿Αβραάμ. Συγκαταβαίνων γὰρ αὐτῷ, καὶ ἵν' οὕτως είπω κάτω ὤν, περὶ τῆς περιτομῆς διατίθεται. Κληρονόμοι γὰρ γεγόναμεν τῶν ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν τοῖς ἁγίοις. Μονονουχί όμωμοκύτος καθ ἑαυτοῦ τοῦ Θεοῦ· παρελήφθη γὰρ ὡς ἐν ὅρκῳ Πατρὸς ὁ Υἱός, ἤτοι τὸ ἐπ' αὐτῷ μυστήριον· ἔθος γὰρ ὀμνύναι τῷ Πατρὶ ὡς κατ' ἰδίας δυνάμεως τοῦ Υἱοῦ. Καὶ τοῦτό ἐστι τὸ ὀμνύναι καθ' ἑαυτοῦ· ἄμφω γὰρ ἐν τῇ οὐσίᾳ· καὶ Μωϋσῆς δὲ ἀλλαχοῦ φησιν, ὅτι ν 'Αρῶ εἰς τὸν οὐρανὸν τὴν χεῖρά μου καὶ ὁμοῦ καὶ τῇ δεξιά μου.» Δεξιά δὲ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, δι' ἧς πάντα παράγει, καὶ τῶν ἄλλων κατακρατεῖ καὶ οἱονεὶ κατα δράττεται. Χριστὸς τοίνυν διὰ τῶν προκειμένων θυμάτων σημαίνεται, καθ' ὧν ἡ τῆς διαθήκης ορκωμοσία συν ίσταται· ἰσχυρὸς γὰρ ἂν καθὴ Θεός, μόσχῳ παρείκασται· καθὸ δὲ γέγονεν ἄνθρωπός τε καὶ ὑπὸ νό μον, ὠνόμασται δάμαλις· χίμαρος δὲ ὡς ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν προσαχθείς· τοῦτο γὰρ ὑπὲρ ἁμαρτ τίας κατὰ τὸν νόμον τὸ θῦμα· κριὸς δὲ τῶν λογικῶν ποιμνίων ἡγούμενος. Εἷς γάρ ἐστιν ἡμῶν καθηγητὴς ὁ Χριστὸς, καὶ ἡμεῖς λαὸς αὐτοῦ καὶ πρόβατα τῆς χειρὸς αὐτοῦ· ᾧ ἑπόμενοι ἐν νομῇ ἀγαθῇ καὶ τόπῳ πίονι, κατὰ τὸν Προφήτην, ἐσόμεθα, καὶ ἐν αὐλαῖς ἱε ραῖς καταλύσομεν· ἔοικε δὲ καὶ τρυγόνι, τοῖς εὐαγ γελικοῖς κηρύγμασι κατακηλῶν τὴν ὑπ᾽ οὐρανόν. Πρὸς ἂν ἡ Νύμφη φησὶν, ἡ ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησία Δεῖξόν μοι τὴν ἔψιν σου, καὶ ἀκούτισόν με την φωνήν σου. "Οτι ἡ φωνή σου ἡδεῖα, καὶ ἡ ὄψις σου ώραία.» Αὐτὸς δὲ καὶ ἡ ἁπλῆ καὶ δόλον οὐκ ἔχουσα περιστερά· οὐ γὰρ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αύ τοῦ· τριετίζοντα δὲ τὰ ζῶα, καὶ τῷ τελείῳ τῆς ἡλι κίας τόπον τέλειον ἐμφαίνοντα τῆς θεότητος· καθὰ δὲ γέγονε σὰρξ, οιονεί πως δεδιχοτόμηται, καὶ εἰς θεωρίαν ἡμῖν διπλὴν ὁ ἐπ' αὐτῷ κατευρύνεται λέ γος, Θεῷ τε ὄντι καὶ γεγονότι ἀνθρώπῳ· ἀλλ᾽ εἰ καὶ γέγονε διττός ἀλλ᾽ εἷς ἐστι μὴ διαιρούμενος, ὅπερ διὰ τῶν ὀρνέων τῶν μὴ διαιρεθέντων ἐμφαίνεται· δι᾽ ὧν καὶ τὸ ἐξ οὐρανοῦ τυγχάνειν διεσημαίνε το, καθάπερ διὰ τῶν ἄλλων ζώων τὸ τυγχάνειν ἐκ γῆς· τὴν δὲ ἑκούσιον ὑπὲρ ἡμῶν σφαγὴν ὑπομείναντος, ἡ σὰρξ αὐτοῦ οὐκ εἶδε διαφθοράν· καὶ ὥς φη σιν ὁ Δαβίδ, «Οὐκ ὠφελήσει ἐχθρὸς ἐν αὐτῷ, καὶ υἱὸς ἀνομίας οὐ προσθήσει τοῦ κακῶσαι αὐτόν·, ὅθεν τὰ καταφθείρειν ἐθέλοντα τῶν διχοτομημάτων ἀπεσοβεῖτο. το πιν, Καθ λαλεῖ· ὁ τῆς Αὐγ. κώδ. Καὶ ἵν' οὕτως εἴπω ὀνομάσας, ὁ αὐτο ΝΟΤΑ.
col. 361–362page 171 of 244
PG 87:361Περὶ δὲ ἡλίου δυσμάς, κλίβανος καπνιζόμενος καὶ λαμπάδες πυρὸς διὰ μέσων ᾔεσαν τῶν διχατομημά των. Προανατείλαντος γὰρ τοῦ διὰ Μωϋσέως νόμου, ἐν ἐσχάτοις τοῦ αἰῶνος καιροῖς γέγονε σὰρξ ὁ Λόγος, καθὰ δὴ τὸ πῦρ ἐπὶ τῶν διχοτομημάτων ἐφέρετο τοῦτο δὲ τὸ μυστήριον τοῖς μὲν ἀπειθήσασιν ἐγένετο κλίβανός τε καὶ φλόξ πασῶν ἐσχάτη καὶ ἀφόρητος δίκη. Ως καὶ Δαβιδ πρὸς τὸν ὅλων Πατέρα φησί θήσεις αὐτοὺς ὡς κλίβανον πυρὸς εἰς καιρὸν τοῦ προσώπου του· Κύριε, ἐν ὀργῇ σου συνταράξεις αὖ τοὺς καὶ καταφάγεται αὐτοὺς πῦρ.» Καιρὸς δὲ προσώπου τοῦ Πατρός, ὁ τῆς ἐνανθρωπήσεως νοοῖτο ἂν εἰκότως· πρόσωπον γάρ ἐστι καὶ εἰκὼν ὁ Υἱός τοῦ Πατρός· τοῖς δὲ ἐπεγνωκόσι τὴν ἐπιφάνειαν αὐτοῦ, λαμπάς ἐστιν ἐν σκότῳ φωτίζουσα, της διαβολικής ἐχλίος τὸ πάχος ἀπολεπτύνουσα. Τοῦτο καὶ ὁ Θεός καὶ Πατήρ δι' Ησαίου φησίν ο Διά Σιών οὐ σιωπή. σομαι, καὶ διὰ Ιερουσαλήμ οὐκ ἀνήσω· ἕως ἂν ἐξέλθῃ ὡς φῶς ἡ δικαιοσύνη μου, καὶ τὸ σωτήριόν μου ὡς λαμπὲς καυθήσεται.» Ἐν αὐτῷ γὰρ δικαιούμεθα καὶ τὸ τοῦ θανάτου νενικήκαμεν κράτος, πρὸς ὅπερ ἦμεν, ἀνασωζόμενοι· φανείσης δὲ τῆς ἀλη θείας, ἔδει πεπαῦσθαι τοὺς τύπους. Οθεν ᾿Αγαρ τεκοῦσα τὸν Ισμαήλ, ὑψηλὰ φρονοῦ σε κατὰ τῆς δεσποίνης ἐπαύετο, ὑπὸ τῆς Σάββας ἐλαυνομένη, μᾶλλον δὲ ταύτην ἀποδρᾶσα, πρὸς αὐτὴν υποστρέφειν καταταπεινοῦσθαι ταύτῃ πρὸς τοῦ φανέν τις ἀγγέλου προστάττεται· οἰκέτις γὰρ ἦν ἡ κατὰ νόμους λατρεία προωδίνασα τὸν Ἰσραήλ. Πνεῦμα γὰρ οὐκ εἶχεν ἐλεύθερον τὸν ἐξ Αἰγύπτου λαὸν κυρ φορήσασα· ἐφρόνει τε μεγάλα κατὰ τῶν εὐαγγελικῶν κηρυγμάτων λέγουσα τοῖς ἀποστόλοις·. Παραγγε Μια παρηγγείλαμεν ὑμῖν μηδένα διδάσκειν ἐπὶ τῷ ονόματι τούτῳ, καὶ ἰδοὺ ἐπληρώσατε τὴν Ἱερουσαλὴμ τῆς διδαχῆς ὑμῶν.» 'Αλλ' ἀπεδίδρασκε νικω μένη τῷ χρόνῳ καὶ ὑποκύπτειν προστάττεται. Τα πεινώθητε γάρ, φησί, ὑπὸ τὰς χεῖρας τῆς κυρίας στο ἀεὶ γὰρ οἱ τύποι ταῖς ἀληθείαις δουλεύουσι καὶ δι᾿ ἀγγέλων ὁ νόμος δοθείς, ταπεινοῦσθαι δι' ἀγο των κελεύεται· οὕτω καὶ ὁ θεῖος Απόστολος εἰς τὰς δύο διαθήκας τὰς δύο γυναῖκας ἀλληγορεῖ· προ ανακηρύττετο δὲ καὶ διὰ τῆς σαρκίνης περιτομῆς ἡ ἐν πνεύματι· κατὰ γὰρ τὴν ὀγδόην ἐπράττετο καθ' ἦν ἀνέστη Χριστὸς, καταλύσας τοῦ θανάτου τὸ κρά της, καὶ τοῦ Πνεύματος ὥσπερ ἀπαρχὴν τοῖς ἰδίοις ἐκφύσησε μαθηταῖς. • Οὐδέπω γὰρ ἦν Πνεῦμα, φησίν Ἰωάννης, ὅτι Ἰησοῦς οὔπω ἐδοξάσθη, ο δόξαν οὐτοῦ καλῶν τὴν ἀνάστασιν· οὐκ ἔτι οὖν, τὸ δουλο Σκεπές ἔχοντες πνεῦμα, κεκράγαμεν· ο 'Α, ὁ Πα την κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον, ἐν κρυπτῷ τυχ
col. 363–364page 172 of 244
Caput XVIII
PG 87:363χάνοντες Ἰουδαῖοι, καὶ περιτομὴν ἔχοντες καρδίας ἐν πνεύματι, οὐ γράμματι. ΚΕΦΑΛ. ΙΗ. Ωφθη δὲ αὐτῷ ὁ Θεὸς πρὸς τῇ δρυῒ τῇ Μαμ Ερῆ, καθημένου αὐτοῦ ἐπὶ τῆς θύρας τῆς σκηνῆς αὐτοῦ μεσημβρίας· ἀναβλέψας δὲ τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ, εἶδε· καὶ ἰδοὺ τρεῖς ἄνδρες ειστήκεισαν ἐπάνω αὐτοῦ. Καὶ ἰδὼν προσέδραμεν εἰς συνάντησιν αὐτοῖς ἀπὸ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ, καὶ προσ εκύνησεν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ εἶπε· Κύριε, εἰ εὗρον χάριν ἐνώπιόν σου, μὴ παρέλθῃς τὸν δοῦλον σου. Τοὺς τρεῖς ἄνδρας οἱ μὲν τρεῖς ἀγγέλους φα σιν, οἱ δὲ Ἰουδαΐζοντες ἕνα μὲν τῶν τριῶν εἶναι λέ γοῦσι τὸν Θεὸν, ἀγγέλους δὲ τοὺς δύο, οἱ δὲ τύπον ἔχειν φασὶ τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου Τριάδος, πρὸς οὓς εἰρῆσθαι μοναδικῶς τὸ Κύριε· φαίνεται δὲ παν ταχοῦ κατὰ τὸ Ἑβραϊκὸν ἐπὶ τῶν τριῶν κείμενο τὸ ἄφθεγκτον ὄνομα τὸ ἐπὶ μόνου γραφόμενον τοῦ Θεοῦ, τετραγράμματον ἂν καὶ ἐν τῷ ἱερατικῷ πετά λι γραφόμενον. Εἰ δὲ καὶ ὤφθη Θεὸς ὡς ἀνὴρ, οὐκ ἀνδρείκελον ἔχει τὸ εἶδος ὁ ἀσώματός τε καὶ ἀπερίγραφος· καὶ γὰρ πνεῦμα εἴρηται ὁ Θεὸς, καὶ ἐν φλογί πυρὸς ὤφθη· ὡς καὶ νῦν ἀνὴρ ζώῳ λογικῷ θεωρίαν διδούς. Σύμφωνον γὰρ τοῖς ὑποκειμένοις ἀεὶ τὴν θέαν παρέχεται· ἀδύνατον γὰρ αὐτὸν ὁρᾶσθαι κατὰ φύσιν αἰσθητοῖς ὀφθαλμοῖς· ἀλλ᾽ ἡ μὲν ὄψις σαφὴς καὶ οὐκ ἀπατηλή· οὐ σαφὴς δὲ ἡ φύσις καὶ τῶν ὀφθέντων ἡ ἰδιότης· τοιοῦτον δὲ καὶ τὸ λέγεσθαι αὐτὸν βεβρωκένα:. Τὸ γὰρ, ἔφαγον ἐπ' αὐτοῦ, οὐ ψιλὴν ἁπλῶς φαντασίαν καὶ ἀπάτην δηλοί, τὴν δὲ θεία δυνάμει των παρατεθέντων ἀνάλωσιν. Οὐ γὰρ ὁδοῦσι βέβρωκεν ὁ λέγων·. Μὴ κρέα μόσχων φάγο. μαι; › οὕτω καὶ σώματος τύπος ἐξ ἀληθείας ἐφαί νετο, ἀλλ' οὐ κατὰ σώματος φθαρτὴν ἰδιότητα, τουτ ἐστιν ἐν σαρκί τε καὶ αἷματι· ὡς καὶ τὸ Πνεῦμα ἅγιον ἐν εἴδει περιστερᾶς, οὐ κατὰ φαντασίαν, κατ' ἀληθῆ δὲ θέαν ἀμοιροῦσαν τῆς τῶν περιστερῶν ἰδιο τητος. Οὕτω καὶ ὁ Σωτὴρ ἐξ ἀληθείας μετεμορφώθη· οὐ γὰρ ψευδή φησιν ἡ Γραφή· «Καὶ Ηλίας ὤφθη καὶ Μωϋσῆς ἐν σώματι, ο καίτοι ψυχὴ μόνον ὑπάρχων ἀσώματος μετά θάνατον· καὶ οὐ νοητὰ ταῦτα πάντα καθάπερ τὰ παρὰ τῆς Σοφίας λεγόμενα, ο τῆς σφα ζούσης τὰ ἑαυτῆς θύματα, καὶ εἰς κρατῆρα κεραν νύσης τὸν ἑαυτῆς οἶνον.» Καὶ τὸ τῆς κεφαλίδος τοῦ βιβλίου ἦν ἔφαγεν Ἰεζεκιήλ· οὐχ οὕτω νοητὰ τὰ προειρημένα, σωματικῶς γὰρ ἐπράττετο. ο 'Ανα βλέψας δέ, φησί, τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ εἶδεν.» Ο
col. 365–366page 173 of 244
PG 87:365ΤΟ γὰρ εἶδε μὴ ἀναβλέψας τοὺς κεκαλυμμένους ἐφθαλ μούς οἷς ἡ φύσις οὐκ ἦν Θεὸν βλέπειν· οὐδ᾽ ἂν εἶδε ὀρθῆναι θελήσαντος ἐκείνου· πρὸς δὲ τῇ δρυΐ Μαμ θρῆ εἶδεν, ὅπερ ἐστὶν ἀπὸ ὁράσεως. Πρόσφοροι γὰρ αἱ προσηγορίαι τῇ ὀπτασίᾳ· εἶδε δὲ μεσημβρίας ἐν καθαρωτάτη θέρμη τε και φωτί. Προσδραμὼν δὲ, φησί, προσεκύνησεν. Εἰκός, ὅτι ὡς πρὸς συνήθη λοιπὸν αὐτῷ θεωρίαν προσέδρα μεν· εἴρηται γὰρ καὶ πρότερον ὅτι ὤφθη Θεὸς αὐτῷ ὅθεν φιλίως ὁ πρεσβύτης δρόμῳ συναντήσας προσῆλθε νεανικῷ·· Καίτοιγε ἐπάνω αὐτοῦ ἑστη κότας ἰδών. ο Οπερ ἐμφαίνει τὴν ὑπὲρ ἄνω τῶν θνητῶν λῆξιν. Παράδοξον γὰρ ἦν καὶ ἄνδρας ὁρᾶν, καὶ μὴ ἐπὶ γῆς. Μερίζεται δὲ λοιπὸν τὴν διάνοιαν, β προσκυνῶν μὲν ὡς θεῖα, ὡς δὲ ξένους ἐπὶ τὸ νίψασθαι παρακαλῶν· εἰ καὶ μὴ γέγονε τὸ νίψασθαι, οὐ γὰρ εἴρηται. Πάντα σύντομα ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ σπουδαίου γίνεται. Γέγραπται γάρ περὶ μὲν αὐτοῦ· ι Καὶ ἔσπευσεν Ἀβραὰμ ἐπὶ τὴν σκηνήν. ο Καὶ πάλιν· Εἰς τὰς βίας έδραμεν αὐτός· ο πρὸς δὲ τὴν γυναῖκά φησι, Σπεύσον. Καὶ περὶ τοῦ παιδὸς εἴρηται, ὅτι ο Ετά γινε τοῦ ποιῆσαι αὐτό, ο δηλονότι τὸ μοσχάριον, Τὸ ὑπὲρ ἄνθρωπον αὐτῶν ἐπιστάμενος, οὐ συν ἔφαγεν ὡς ἑστιάτωρ αὐτοῖς, διορατικῶς αὐτοῖς λει τουργών. Μακάριος δὲ ῶν, παρειστήκει αὐτοῖς· τὸ Μωϋτεῖ λεχθὲν προλαβών, τό· ε Σὺ δὲ αὐτοῦ στῆθι μετ᾿ ἐμοῦ.» Καὶ κοινῆς τραπέζης ψαύειν οὐ τολμῶν μόνον οὐχ ὁλόκαυτα παρέχων δὴ παρέθηκεν. Οτι δὲ ᾔδει Θεὸν δεξάμενος, δηλοῖ λέγων ἑξῆς, «Μηδα: ‹ μῶς, Κύριε, ὁ κρίνων πᾶσαν τὴν γῆν.
col. 367–368page 174 of 244
PG 87:367Σκόπει τὸ ἄτυφον, πῶς καὶ προσκυνεῖ καὶ παρα καλεῖ. Ἐπειδὴ δεῖ τὸν ξενίζοντα, τὸ φαιδρὸν ἔχειν, τὸ πρόθυμον, τὸ ἄφθονον. μὴ βλέπων ὁ ξένος αἰσχύνεται. Χαρία Εγέλασε δὲ Σάρρα, λέγουσα πρὸς ἑαυτήν Οὔπω μέν μοι γέγονεν ἕως τοῦ νῦν. Σημείωσα., ὅτι ὁ μὲν ἀναγέγραπται εἰρηκέναι ἡ Σάρρα τοιοῦτόν ἐστιν, Οὔπω μέν μοι γέγονεν ἕως τοῦ νῦν, ὁ δὲ κύ γιός μου πρεσβύτερος. Ὁ δὲ Κύριος φησιν αὐτὴν εἰρηκέναι τὸ, ο Αρά γε ἀληθῶς τέξομαι; Ἐγὼ δὲ 135: γεγήρακα. Πῶς οὖν οὐκ ἔστι ταῦτα διάφωνα; ᾿Αλλὰ ? τῇ δυνάμει τοιοῦτόν ἐστι τὸ ῥηθέν· Ἡ μὴ γεννήσασα ἕως τοῦ νῦν, ἄρα νῦν τέξομαι; Ἐσκόπει γὰρ οὐ μόνον τὸν ἄνδρα, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὴν γεγηρακέναι. Ει Διὰ τοῦ ἐλέγξαι τὰ κρύφια τῆς καρδίας Σάββας, εἰς πίστιν αὐτὴν συνήλασεν, ὅτι δυνατός ἐστι ποιῆσαι 8 ἐπηγγείλατο. Εξαναστάντες δὲ οἱ ἄνδρες ἐκεῖθεν, κατέβλεψαν ἐπὶ πρόσωπον Σοδόμων καὶ Γομόρρας. ᾿Αβραὰμ δὲ συνεπορεύετο μετ' αὐτῶν συμπροπέμπων αὐτούς. Μόλις διαζεύγνυται δυσαποσπάστως ἔχων, ὡς βούλεσθαι καὶ ἀποδημεῖν. Αμεινον δὲ τοῦ πέμπειν τὸ παραπέμπειν, κοινωνικώτατον ἦθος ἐμφαῖνον. Πόσον ἀγαθὸν τὸ συμπροπέμπειν ξένους. Ἐν μὲν γὰρ τῇ ὁδῷ ἐθαῤῥήθη Αβραάμ τηλικαῦτα θαυμάσια. Μὴ κρύψω εγώ. Παρίστησι καὶ τοῦ Θεοῦ τὴν φιλανθρωπίαν, καὶ τοῦ δούλου τὸ ἀξίωμα, ὡς καὶ Δεσποτικά θαῤῥεῖσθαι μυστήρια. Τὸ εᾔδειν, ὅτι συντάξει τοῖς υἱοῖς αὐτοῦ ᾿Αβραάμ, τὴν αἰτίαν παρίστησι τῆς ἐκλογῆς.» Διατί μόνον αὐτὸν ἀπὸ πάντων ἐξελέξατο; Πᾶσαι γὰρ αἱ ὁδοι αὐτοῦ κρίσεις. Ὡς ἄνθρωπος δὲ ὀφθεὶς ὁ Θεὸς τῷ Αβραάμ, άνθρωπίνως διαλέγεται. Τί οὖν θαυμάζουσιν εἰ ὁ Χριστὸς ἀνθρωπίνως ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις. διαλέγεται, ἄνθρωπος γενόμενος ἀληθῶς;
col. 369–370page 175 of 244
Caput XIX
PG 87:369Δίκαιος ὤν, ἄλλους εἶναι τοιούτους ενόμισεν. Εκα στις γὰρ ἐξ ὧν ἔχει, περὶ τῶν ἄλλων τεκμαίρεται. ἂν ἕνεκα βούλεται σωθῆναι τοὺς ἀσεβεῖς, ἀλλ' οὐ τοὐναντίον. Μονονουχί πυνθανόμενος, Οὐ συντηρή σουσιν άλες ὀλίγοι κρέας πολύ; Οὐκ ὀλίγοι ἱμάντες κρατοῦσι μέγεθος οἰκοδομημάτων; Εἶτα ἐν ξύ λοις καὶ πλίνθοις ἐστὶν ἰσχὺς, καὶ ἐν ἅλεσι πρὸς τὰ κρέα, ἐν δὲ δικαίοις οὐκ ἔστιν εἰς τὸ διασώζειν ἀδί τους Μανθάνομεν τῶν δικαίων τὴν δύναμιν. Πέντε γὰρ εἰ εὑρέθησαν μόνοι, χώρα και πόλεις ἐσώζοντο. Τοσ οῦτον ἀρετὴ τῆς κακίας υπερισχύει. Εν τισι δὲ τῶν ἀντιγράφων μέχρι τῶν δέκα τὰ τῆς μειώσεως. Οὐκ ἔτι δὲ ἠλάττωσεν εἴτε τοὺς ι', εἴτε τοὺς εʹ, μὴ καὶ δόξῃ διὰ τὸν Λὼτ ἱκετεύειν, ἀλλ᾽ οὐ περὶ πάντων ἀν θρώπων, ὡς εὐσεβής. Ο μέντοι Ιερεμίας, ο Περιδράμετε, φησίν, ἐν ταῖς ὁδοῖς Ἱερουσαλήμ, καὶ ἴδετε καὶ γνῶτε καὶ ζητήσατε ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς ἐὰν εὕρητε, εἰ ἔστι ποιῶν κρέμα και ζητῶν πίστιν, καὶ Γλεως ἔσομαι αὐτῇ, λέγει Κύριος. Καὶ Ἰεζεκιήλ φη σε, ὁ Καὶ ἐζήτουν ἐξ αὐτῶν ἄνδρα αναστρεφόμενον ὀρθῶς, καὶ ἑστῶτα κατὰ πρόσωπόν μου ολοσχερῶς ἐν καιρῷ τῆς ὀργῆς, τοῦ μὴ εἰς τέλος ἐξαλείψαι αὐτ τὴν, καὶ οὐχ εὗρον.» Ἀβραὰμ δὲ ἦν ἐστηκὼς ἔναντι Κυρίου. Εγκώ μιαν τοῦτο τοῦ ᾿Αβραάμ. Δηλοῦται γὰρ τὸ βέβαιον τῆς εὐσεβείας αὐτοῦ, δι' ἣν ἐγγίσαι δεδύνηται. Τῷ μὲν ᾿Αβραάμ εὐχερῶς ἐπείσθησαν, τῷ δὲ Λώτ μετά βίας, δεικνύντες αὐτοῦ τὸ σπουδαίον· οὐχ ὅτι τοῦ ᾽Αβραὰμ σπουδαιότερος, ἀλλὰ δεικνύντες τῶν Σοδομιτῶν τὴν ἀσέβειαν, οἱ πρὸς τῷ μὴ δέξασθαι, καὶ τὸν περὶ τῆς ὕβρεως ἐκείνου φόβον, δι᾿ ὃν ἐβιάζετο μάλιστα, πρὸς ἔργον ἄγειν ἐσπούδασαν, ἅμα
col. 371–372page 176 of 244
PG 87:371νίας ἐπήγοντο. Εἶπαν δὲ οἱ ἄνδρες πρὸς Λωτ, "Εστι τίς σε ὧδε; Οὐ πρότερον εἰρήκασιν, εἰ μὴ ἔδειξε τὴν περὶ αὐτῶν ἐν φιλοξενίᾳ προαίρεσιν, δι' ὧν ἐλάλησε τοῖς Σοδομίταις ὑπὲρ αὐτῶν. Μισθὸν δὲ τούτου καὶ τοὺς ἰδίους ἐδέξατο, ἴσως καὶ αὐτοὺς ἀξίους ἐκ τῆς κατ' ἀρετὴν συγγενείας ὑπάρχοντας. Απόλλυμεν γὰρ ἡμεῖς τὸν τόπον τοῦτον, ὡς υπουργοί, τοῦ Θεοῦ προηγουμένως τοῦτο ποιοῦντος. Τινὲς τὸ, Κύριος, περὶ ἑνὸς τῶν δύο φασί παρά Κυρίου δὲ, τοῦ μείναντος παρὰ τῷ ᾿Αβραάμ. Οὐδὲν ὤνησε τὴν γυναῖκα Λὼτ τὸ κεκρατῆσθαι ὑπὸ τῶν ἀγγέλων, καὶ ἐξελθεῖν ἐκ Σοδόμων ὅτι ἐστράφη εἰς τὰ ὀπίσω. Εἰ καὶ ἐξῆλθεν ὁ τῆς Αύγ. κώδ.
col. 373–374page 177 of 244
PG 87:373καὶ πάντα τὰ ἀνατέλλοντα ἐκ τῆς γῆς. Ὁ Κύριος οὐ μόνον τοὺς ἀσεβεῖς ἀπόλλυσιν, ἀλλὰ καὶ τές τροφές αὐτῶν, οὔτα; Σοδομιτικὰς καὶ ἐπιβλαβεῖς. Ἐν αἷς ἐστι καὶ ἄμπελος, περὶ ἦς γέγραπται, Ἐκ γὰρ ἀμπέλου Σοδόμων ἡ ἄμπελος αὐτῶν, κα ἡ κληματὶς αὐτῶν ἐκ Γομόρβας. Τὰ περὶ Σόδομα ἀφόρητα ποιεῖ καύματα. Ἵνα οὖν ὁ διὰ πυρὸς ἀφανισμὸς μὴ τῇ φύσει τῶν καυμάτων ἐπιγραφῇ, οὐ μεσημβρίας γίνεται ὁ τοῦ πυρὸς ὑετὸς, αλλ' όρθρου, ὅτε καταψύχει πως ὁ ἀήρ. Οθεν καὶ προτέθηκε το, έβρεξε, καὶ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Ἐροβήθη γὰρ κατοικῆσαι ἐν Σηγώρ, καὶ ταῦτα ἀκούσας, ὅτι «Διὰ σὲ οὐ καταστραφήσεται. ο Διό φασί τινες, ὅτι οὐ κατεστράφησαν οἱ εἰς Σηγώρ, ἀλλὰ κατεπόθησαν. Διὰ καὶ Βαλὰ ἐκλήθη, ὁ ἑρμηνεύεται καταποθεῖσα. Καὶ τοῦτο συναγωνίζεται τῷ τολμήματι τῶν θυ γατέρων Λωτ, ὡς μηδενός, μηδὲ ἐκ Σηγώρ περι ληφθέντος. Οὐ γὰρ ἂν τὰ ἐκεῖσε ἔφυγεν ὁ Λώτ. ᾿Αλλαχοῦ δὲ ἡ Γραφή Ζώγορα καλεῖ. Ο δὲ Σύρος, Ζααρὶ καὶ Βαλά Έδει τὴν μὲν (την Σηγώρ) διὰ τὸν Λώτ σωθῆ και· τοὺς δὲ ἀναιρεθῆναι. Ἐκ ταύτης γὰρ εἶχεν ὁ Δὼς ἐν τῷ ὄρει τὰ ἐπιτήδεια· πόθεν γὰρ εἶχεν οἷ τον ἐν τῷ ὄρει; Καὶ ὁ Ἑβραῖος οὕτω πως λέγει, ἕως τῆς καταπιούσης, ο περὶ τῆς Σηγώρ. Ε γὰρ μὴ τοῦτο ἦν, πῶς ἔλεγον αἱ θυγατέρες τοῦ Λώτ, ὡς ὁ Οὐδείς έστιν ἐπὶ τῆς γῆς, ὃς εἰσελεύσεται πρὸς ἡμᾶς, ο φοντο γὰρ καὶ τὸ σύμπαν ἀνθρώπων Γένος ἀπολωλέναι. Εφοβήθη Βαλά.
col. 375–376page 178 of 244
PG 87:375Ἐξ οὐρανοῦ δὲ τὸ πῦρ πρὸς φθοράν, ὅθεν ύεται πρὸς ζωήν· ὡς ἂν δειχθῇ μὴ τῶν καρπῶν αἴτιος ὑπάρχων οὐρανὸς καὶ ἀστέρες, ὡς οὐδὲ τῶν ὄμβρων, ἀλλ' ὁ πέμπων τούτους Θεὸς, ὅς γε καὶ τὸ πῦρ ἀντὶ τούτων ἀπέστειλε, παρὰ φύσιν ἐπὶ τὰ κάτω πεμφθέν. Ἐν τῷ ἐκτρίψαι Κύριον τὰς πόλεις, ἐν οἷς κατῴκει ἐν αὐταῖς Λώτ. Ὡς ἐν πλείοσι κατοικοῦντος πόλεσι τοῦ Λὼτ ταῦτα λέγεται. Ως καθήκει πάσῃ τῇ γῇ. 'Ακύλας οὕτω, καθ' ὁδὸν πάσης τῆς γῆς. Οὐδέπω εὕρομεν ποτιζόμενον, σπείροντα ὡς Λὼτ, οἶνον. Οὗ οἱ ἀπὸ σπέρματος τῶν υἱῶν οὐκ εἰσο ελεύσονται εἰς τὴν Ἐκκλησίαν Χριστοῦ ἕως δεκά Ποτιζόμενον οἶνόν τινα μέλλοντα σπείρειν· ὁ τῆς Αὐγ. κώδ.
col. 377–378page 179 of 244
Caput XX
PG 87:377Π της γενεάς, καὶ ἕως εἰς τὸν αἰῶνα, ι παρὰ τὸ μή συν αντῆσαι αὐτοὺς τῷ Ἰσραὴλ μετὰ ἄρτων καὶ ὕδατος ἐν τῇ ὁδῷ ἐκπορευομένων ἐξ Αἰγύπτου,» καὶ ὅτι τὸν Βαλαάμ εμισθώσαντο. Ἐπειδὴ μὴ ἀκολασίας ἕνεκα, ἀλλὰ παιδογονίας τοῦτο πεποιήκασιν. Ἰδοὺ ἐκοιμήθην χθὲς μετὰ τοῦ πατρὸς ἡμῶν. Καὶ Εὔα ἐκ τοῦ Ἀδὰμ οὖσα, γυνὴ αὐτοῦ γέγονε Καὶ τὰ τέκνα τοῦ ᾿Αδὰμ ἀλλήλοις ἐμίγησαν. Ὁ δὲ Θεὸς οὐκ ἐκώλυσεν, ἴσως ἵνα μὴ ἀλλοφύλοις δοθεῖσαι, κοινωνήσωσι τῆς εἰδωλολατρείας, ἑτέρου λίαν κακοῦ. Β' Καὶ συνέλαβον αἱ δύω θυγατέρες 'Λὼτ ἐκ τοῦ πατρὸς αὐτῶν. Οὕτως ἦν οἰκονομία Θεοῦ, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς θάμαρ. ΚΕΦΑΛ. Κ'. Απέστειλε δὲ Αβιμέλεχ βασιλεὺς Γεράρων, καὶ ἔλαβε τὴν Σάῤῥαν. Ζητείται πῶς βασιλεὺς του φῶν, καὶ ἐπ᾽ ἀδείας ἔχων ὅσας βούλεται καλάς τε καὶ εὐειδεῖς γυναῖκας λαβεῖν, ἔλαβε τὴν Σάρραν ἐννενηκοντούτιν οὖσαν· καὶ αὐτὸς γὰρ ἦν πρεσβύ τῆς, καὶ οὐκ ἂν ἀφεὶς νέας, πρεσβυτέρας ἀντα εποιήθη μίξεως. Δίκαιος ἦν, καὶ εἶδε δίκαιον τὸν Αβραάμ, τοιαύτην δὲ καὶ τὴν Σάῤῥαν, καὶ ἠθέλησεν ἑαυτῷ σπέρμα ἀπὸ τοιαύτης εξαναστῆσαι, μέ. γιστον ἡγησάμενος καύχημα ἐκ τοιαύτης γυναικὸς σπέρμα ἐξαναστῆσαι. ΝΟΤΑ. Τὰ ἀπὸ τοῦ, καὶ τὰ τέκνα, ἄχρι τέλους ἐλήφθη ἐκ τοῦ τῆς Αύγ. κώδ.
col. 379–380page 180 of 244
PG 87:379Εμφασιν ἔχει τή· Οὐχ ἥψατο, ὡς τό· «Καλόν ἀνθρώπῳ γυναικὸς μὴ ἅπτεσθαι.» "Οπερ ἐστὶ καὶ χωρὶς τῆς μίξεως κατὰ μηδὲν ἄλλο παθητικόν ἤτοι ἐνιδεῖν, ἢ ἅψασθαι γυναικός. Ο Θεός μέντοιοὐκ ἀφῆκε τὸν ᾿Αβιμέλεχ άψασθαι αὐτῆς· τάχα δε πάντα τὸν ἄκρως σωφρονοῦντα. Θεόσδοτον γὰρ τὸ τοιοῦτον. Καὶ εἶπε, Κύριε, ἔθνος ἀγνοοῦν καὶ δίκαιον ἀπολεῖς; Ο μὲν δίκαιος οὐκ ἐν ἀγνοίᾳ, ἀλλ᾽ ἐν ἐπιστήμῃ. Νῦν δὲ τὸ ἀγνοοῦν καταστρέφει ἐπὶ τῷ μὴ ἐγνῶσθαι τῷ ᾿Αβιμέλεχ τὴν Σάββαν γυναῖκα οξ σαν τοῦ ᾿Αβραάμ. Οὐκ ἀγνοητέον δὲ, ὅτι ὡσέλι σται τό, ἀγνοοῦν, ὡς παρ' Εβραίοις μὴ κεί μενον. Κἀγὼ ἔγνων ὅτι ἐν καθαρᾷ καρδίᾳ ἐποίησας τοῦτο. Ὁ μὲν ᾿Αβιμέλεχ ἐν καθαρᾷ καρδίᾳ καὶ δικαιοσύνῃ χειρῶν τοῦτο πεποιηκέναι φησί, δηλονότι τὸ εἰληφέναι τὴν Σάῤῥαν· ὁ δὲ Θεὸς, τὸ ἕτερον τῶν δύω μαρτυρῶν αὐτῷ, διὰ τοῦ μὴ φάσκειν καὶ τὸ λοι πόν, καταλείπει αὐτὸ ἐννοεῖν· ὅτι περὶ ἐκεῖνο ψεκτὸς ἦν. Εἰ γὰρ καὶ μὴ τοῦτο ᾔδει, οὐ δικαίως ἐποίει τοῦ ξένου τὴν ἀδελφὴν λαμβάνων ἑαυτῷ γυ ναῖκα. Παθητικῶς· ὁ τῆς Αὐγ. κώδ. Καὶ ἐφεισάμην σου ἐγὼ τοῦ μὴ ἁμαρτεῖν σε εἰς ἐμέ. Ο ἁμαρτάνων εἰς ᾽Αβραὰμ καὶ Σάβ ῥαν, εἰς Θεὸν ἥμαρτεν· οὕτω δὲ καὶ ὁ εἰς τοὺς δικαίους. *Οτι προφήτης ἐστὶ, καὶ προσεύξεται περὶ σοῦ, καὶ ζήσῃ. Προφήτης ὁ ᾿Αβραάμ παρὰ τοῦ Θεοῦ μαρτυρεῖται εἶναι. Ποῖον δὲ ζῇν, ἢ τὸ θεῖον; ὅ ἐστιν ἐναντίον τῷ ἀποθνήσκειν. Και σημειωτέον, ὅτι προφήτης προσευξάμενος συμβάλλεται πρὸς τὰ ζην. ΝΟΤ.Ε. Τὰ περὶ τοῦ ἐθελοῦ εὑρήσεις ἐν τῷ περὶ μέτρ. καὶ σταθμό τοῦ Ἐπιφανίου βιβλίο.
col. 381–382page 181 of 244
PG 87:381Ἐρυβήθησαν δὲ οἱ ἄνδρες σφόδρα. "Ην γὰρ νέα πρὸς τοῖς εἰρημένοις καὶ τὰ κατὰ Σόδομα. Εἶπα γὰρ, Αρα οὐκ ἔστι θεοσέβεια ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ. Ἐκ τούτου ἔνι στοχάσασθαι, ὅτι οὐκ ἦσαν εἰδωλολάτραι οἱ περὶ τὸν ᾿Αβιμέλεχ Αδελφὴ μὲν ἦν τοῦ Λώτ, ὡς Ιώσηπος φη σιν ἀδελφιδὴ δὲ τοῦ ᾿Αβραάμ. Τοὺς δὲ τοιούτους ἀδελφοὺς ἐκάλουν, ὡς καὶ Λάβαν καλεῖ τὸν Ἰακώβ. Εγένετο δὲ ἡνίκα ἐξήγαγέ με ὁ Θεὸς ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός μου. 'Ηνίκα ἂν καταλείπωμεν ἔθη καὶ νόμους, ἐν οἷς ἐτράφημεν ἐκ πατέρων, θεὸν νομίζομεν εἶναι τὸν ἐξαγαγόντα ἡμᾶς ἐξ οἴκου πατέρων ἡμῶν. Τὸ δ' αὐτὸ νοήσεις διὰ τό·. Πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου γεγένηται. ο Καὶ ἐπὶ τοῦ καταλιπόντος παντελῶς τὴν ἁμαρτίαν. Ο γὰρ τοιοῦτος ὑπὸ Θεοῦ ἐξήχθη ἀπὸ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς αὐτοῦ. Ἰδοὺ δέδωκα χίλια δίδραχμα τῷ ἀδελφῷ σου. Δεινότητι δοκεῖ μοι εἰρηκέναι οὐχὶ τῷ ἀνδρί σου, ἀλλά· ι τῷ ἀδελφῷ σου,» καὶ τὸ, Πάντα ἀλήθευσον. Ήτοι προσκρούει αὐτῇ ὑποκρινομένῃ εἶναι ἀδελφή, καὶ οὐ γυναικὶ τοῦ ᾿Αβραάμ. Η τὸ, Πάντα ἀλήθευσον, τοιοῦτόν ἐστιν· Ἐπεὶ μόνοι γεγόναμεν, καὶ ἔμελλον ἐγὼ γίνεσθαι ὡς μετ τὰ γυναικὸς, οὐχ ἡψάμην δέ σου, ἀλλ᾽ ἑτήρησα ἐμαυτὸν ἐν καθαρᾷ καρδίᾳ, ἀλήθευσον περὶ τοῦ μου νασμοῦ ἡμῶν Εἰς τιμὴν, φησί, τοῦ προσώπου σου. Ἐπειδὴ οὐ μετὰ ἀξίας αὐτὴν ἔλαβεν, ὡς οἱ γαμοῦντες. Καὶ ἔλαβεν ἐπὶ μίξει ἀγνοῶν, καὶ ὕβρισε μὴ εἰδώς. Ταῖς μετὰ σοῦ» Ινα κἀκείνας προτρέψῃ μαρτυρῆσαι παρὰ πᾶσι, τῇ ἀγνοίᾳ καὶ μὴ τὸ ἐναν τίον είναι Αλλος δὲ τό· ι εἰς τιμὴν τοῦ προσώπου σου, Οὐ μισθὸν, φησί, τῆς μὴ γεγενημένης μίξεως, ἀλλ' ὑπὲρ οὗ μόνον εἶδον τὸ πρόσωπόν σου, ἐτίμησά σε ταῦτα. Καὶ τὸ μέγα, ὅτι οὐκ αὐτῇ δέδωκεν, ἀλλὰ τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς. Συνέκλεισεν ὁ Θεὸς πᾶσαν μήτραν, ὥστε μή Ορα τὴν ἐν τῇ 179, σελ. 4 σημείων. Ἱστορεῖ· ὁ τῆς Αὐγ. κώδ. Τὰ ἀπὸ τοῦ, ὡς, ἄχρι τέλους ἐκ τοῦ τῆς Αὐγο κώδ. ἐλήφθη. Δεινότητ: ἡμῶν Διατί δὲ καὶ ταῖς μετὰ σοῦ; ὁ τῆς Αὐγο κώδ. Τὸ ἐναντίον φημίσαι, ὁ
col. 383–384page 182 of 244
Caput XXI
PG 87:383τὰς ἐγκυμονούσας τεκεῖν. Πᾶσαν οὖν κύουσαν ἀκουστέον. Τὸ γὰρ περὶ τοῦ συλλαβεῖν οὐκ ἂν ἐγνώσθη. ταύταις ἐν ὀλίγῳ καιρῷ. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περιέτεμε δὲ ᾽Αβραὰμ τὸν Ἰσαὰκ τὸν υἱὸν αὐτοῦ τῇ ὀγδόῃ ἡμέρᾳ, καθὰ ἐνετείλατο αὐτῷ Κύριος ὁ Θεός. Πρῶτος ἐν τῇ ὀγδόῃ περιτέμνεται Ἰσαάκ. Καὶ πρέποντα Χριστῷ τῷ πρωτοτύπῳ τὰ σύμβολα. Γέλωτα εποίησέ μοι, ὅτι χαρὰν δηλοῖ, ἐξω ηγήσατο εἰποῦσα· ι "Ος γὰρ ἂν ἀκούσῃ συγχαρήσεις ταί μοι.» Καὶ ηὐξήθη τὸ παιδίον καὶ ἀπεταλακτίσθη Σημειωτέον, ὅτι οὐδενὶ τῶν ἁμαρτωλῶν μεμαρτύρηται τὸ, Απογεγαλακτισται. Δίκαιος γὰρ ἦν καὶ ὁ Σαμουήλ. Καὶ Ἰσαὰκ δὲ οὐκ ἂν κατὰ τὸ πνευματικὸν ἀπεγαλακτίσθη, εἰ μὴ μεμαρτύρηται πρὸ του. του, ὅτι ηὐξήθη. Ετι δὲ τηρητέον, ὅτι παρ' οὐδενὶ ἡ συνήθεια αὕτη ἐστὶ τοῦ δοχὴν ποιεῖν ἐπὶ τῷ ἀπογα λακτισμῷ τῶν παιδίων, ἀλλὰ μᾶλλον ἐπὶ γενεθλίῳ. Ἐπειδὴ δὲ γνωστικά ἐστι τὰ γεγραμμένα· γενέ θλιον μὲν ποιοῦσιν οἱ φαῦλοι, Φαραὼ καὶ Ἡρώδης, τὰ γενέσεως ἀγαπῶντες πράγματα· ἀπογαλακτισμὸν δὲ οἱ δίκαιοι, ὡς Ἀβραὰμ καὶ 'Αννα. Μεγάλης δὲ δοχῆς ἄξια τῷ κατὰ Θεὸν Πατρὶ τὸ ἰδεῖν τὸν ἐν Χρι στῷ παρ' αὐτῷ ἀναγεννηθέντα, καταλιπόντα μὲν τὴν τῶν νηπίων τροφήν, ἐφθακότα δὲ ἐπὶ τὴν τῶν τελείων. Σημειωτέον δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι τοῦ Ἰσε μαὴλ ἀπογαλακτισμὸς οὐδαμῶς ἀναγέγραπται. Διδ περὶ τὰ εἴκοσι γεγονὼς ἔτη, παιδίον ὀνομάζεται. *Εκβαλε τὴν παιδίσκην, καὶ τὸν υἱὸν αὐτῆς.. Εἴπερ ἐν ἱστορίᾳ ταῦτά φασιν ἀναγέγραπται, καὶ μὴ ἐν ὑπονοίαις, πρῶτον μὲν ἐπὶ τῷ παίζειν τὰ παιδία οὐκ ἂν ἠγανάκτησε· δεύτερον δὲ οὐκ ἂν εἶπεν. ἐκβαλεῖν, ἀλλὰ μόνον «μὴ κληρονομεῖν.» Ως και λῶς δὲ εἰπούσῃ Θεὸς αὐτῇ μεμαρτύρηκεν. Εδοξε δέ τισι πονηρὸν ὄντα τὸν Ἰσμαὴλ κρίσει Θεοῦ ἀπο βεβλῆσθαι, καὶ διὰ τοῦτο μηδὲν εἰληφέναι παρὰ τοῦ πατρός.
col. 385–386page 183 of 244
PG 87:385Τοῦτο συγκριτέον τῷ Ἰσαὰκ δὲ ἐπορεύετο διὰ τῆς ἐρήμου κατὰ τὸ φρέαρ τῆς ὁράσεως.» Ἵνα θεωρηθῇ, ὅτι ἡ μὲν παιδίσκη διὰ τῆς ἐρήμου πλα νῦτο, ὁ δὲ Ἰσαὰκ διὰ τῆς ἐρήμου πορεύεται ἁπλῶς, καὶ ἀμφότεροι γε κατὰ φρέαρ γίνονται. Η μὲν παιδίσκη, τοῦ ὅρκου· ὁ δὲ δίκαιος, τῆς δράσεως. 'Αλλ' ἡ μὲν, πλανωμένη· ὁ δὲ, θεωρών. Ιστέον δὲ, ὡς μετὰ τὰ φρέατα τῆς ἀδικίας, καὶ ἐχθρίας, καὶ ευρυχωρίας, ὀνομάζεται τὸ Φρέαρ τοῦ ὅρκου. Σύμ βολον τοῦ κρείττονος ὄντος Ἐξέλιπε δὲ τὸ ὕδωρ ἐκ τοῦ ἀσκοῦ. Ἐκ τῆς εἰς Βουλείαν γεννώσης Αγαρ, καὶ τοῦ ἐξ αὐτῆς κατά σάρκα γεγεννημένου τὸ ὕδωρ ἐπιλέλοιπε τὸ συν αχθὲν εἰς ἀσκόν. Καὶ τοῦτο ἔστιν ἰδεῖν ἐπὶ τοῦ κατὰ σάρκα Ἰσραήλ, ὅτε οὔτε προφῆται, οὔτε σοφοί εἰσι παρ' αὐτοῖς. Ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν λεγόντων εἰς Χριστὸν πεπιστευκέναι, καὶ νηπίων ὄντων ἐν Χριστῷ φοβεῖσθαι δεί, μήποτε εἰ μὴ πρόκοψαιεν, ἐκλίποι τὸ ὕδωρ. Εἰσήκουσε δὲ ὁ Θεὸς τῆς φωνῆς τοῦ παιδίου. Χαριέντως ποτέ χρησόμεθα τῷ ῥητῷ ἐπὶ τῷ δεῖν τὰ παιδία προσεύχεσθαι, ὡς ἐπακουσθησόμενα. Καὶ ἄλλως δὲ οὐ καταφρονητέον τῶν πευματικών παι δίων, εἰ καὶ μὴ τετελείωνται· ὧν τῆς φωνῆς ἀκού σει ποτὲ Θεός. Καὶ τὸ θαυμαστόν γε, ὅτι ἄγγελος Θεοῦ καλέσας τὴν ᾿Αγαρ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, μαρτυρεῖ τὸ τὸν Θεὸν ἐπακηκοέναι τῆς τοῦ παιδίου φωνῆς. Καὶ ἀνέφξεν ὁ Θεὸς τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῆς. Κατὰ ἀναγωγὴν δὲ, οὐχ οἷόν τέ ἐστιν ἰδεῖν τὸ φρέαρ τοῦ ὕδατος τοῦ ζῶντας, εἰ μὴ Θεοῦ ἀνοίγον Ει Ει ΝΟΤΑ. Τοῦ κρεῖττον ὅσον, ὡς ἐν τῷ τόπῳ φανήσεται· ὁ τῆς Αύγ. κώδ. Μήποτε καὶ τῶν τοιούτων· ὁ τῆς Αὐγ. κώδ.
col. 387–388page 184 of 244
Caput XXII
PG 87:387τος τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ ἐχομένου αυτό. Τινές φαι Ει σιν, ὡς αὐτὴ τὸ φρέαρ ἴσως οὕτως ἐκάλεσεν ἀπὸ τοῦ πιόντα τὸν παῖδα ζῆσαι. Καὶ κατῴκησεν ἐν τῇ ἐρήμῳ Φαράν. Προείπε γὰρ ὁ ἄγγελος αὐτῇ περὶ τοῦ γεννᾶσθαι μέλλοντος, Καὶ αὐτὸς ἔσται ἄγριος ἄνθρωπος. Νῦν οὖν ἔμοσόν μοι τὸν Θεὸν μὴ ἀδικήσειν με. Οὐδένα μὲν ἀδικεῖ ὁ δίκαιος. Μη πειθόμενος δὲ περὶ αὐτοῦ ὁ ᾿Αβιμέλεχ, φησίν, ὅτι ο Ομοσόν μοι τὸν Θεὸν μὴ ἀδικήσειν με. ο 'Αλλ' οὐδὲ τὸ σπέρμα αὐτοῦ (25-26)ὁ ᾿Αβραὰμ ήδίκησεν ἂν, οὐδὲ τὸ όνομα τοῦ ᾿Αβιμέλεχ. Ὄνομα δὲ ἀδικεῖ ὁ δυσφημίαν κατα χέων τινός. Καὶ ἤλεγξεν Αβραὰμ τὸν Ἀβιμέλεχ περὶ τῶν φρεάτων τοῦ ὕδατος. Ἵνα μηδὲν ἐάσῃ λύπης ἐχό μενον ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ, τῶν συνθηκῶν γινομένων οὐκ ἀνεχόμενος εἰρηνεύειν, ὡς ἄλλοι, τῷ στόματι. Τοῦτο δὲ ποιεῖ καὶ ὅτε λαμβάνει τὸ σπήλαιον τὸ δι πλοῦν. Τὰς ἑπτὰ δὲ, φασὶν, ἀμνάδας ἴσως τίμημα παρ ἔσχε τοῦ τόπου, τὰς τῶν μετὰ ταῦτα μάχας πρὸς τοὺς ἐξ αὐτοῦ προαναστέλλων. Ἐκεῖνοι δὲ τὰς συν θήκας παρέβησαν. Καὶ ἐπέστρεψαν εἰς τὴν γῆν τῶν Φυλιστιείμ. Εἶπε γὰρ ἄνω, ὅτι ἕως Γεράρων ἐξετείνετο τῶν Χαναναίων τὰ ὅρια. Πγνοηκέναι δέ τινες τὴν Σάββαν τὴν περὶ τῆς Ἰσαὰκ θυσίας πρόσταξιν ἀπεφήναντο· ὡς ἂν μὴ γυναικὸς καὶ μητρός πάθει κλωμένη παρεμποδί σειεν. Οὐδὲ γὰρ Ενα τῷ Ἀδὰμ σύμβουλος γέγονεν ἀγαθὴ, καὶ μάλιστα τῶν τοῦ Θεοῦ ῥημάτων ὥσπερ τινὶ κέντρῳ πρὸς τὴν φύσιν διεγειρόντων. 5. Λάβε τὸν υἱόν σου τὸν ἀγαπητὸν ἂν ἠγάπησας. "Απερ ἂν καὶ ἄνδρα πάντα, πλὴν ᾿Αβραάμ, πρὸς οἶκτον ἦγε καὶ πάθος, καὶ σπλάγχνων ἂν ὑπέμνησε πατρικών. Καὶ γέγραπται δὲ, ὡς τὸν ᾿Αβραάμ, οὐ την Σάῤῥαν ἐπείραζεν ὁ Θεός. Τί οὖν, ἄλλοι φασίν, ὀδεύοντα αὐτὸν οὐχ ἑώρα, καὶ ξένω;; Ξύλα γὰρ ἔσχισε, καὶ παῖδας δύο μόνους ἔλαβεν. Εἰ δὲ θύειν ἁπλῶς Θεῷ προφασίζετο, διατί οὐχὶ καὶ ἡ Σάββα ἠκολούθει Εὐσεβές οὖν, φασίν, ἐν τοῖς ἀμφιβαλλομένοις μὴ κατηγορεῖν τῶν δικαίων· ἵνα δι᾿ ἀσθέ νειαν Σάββας εἴπωμεν κρύπτειν τὸν ᾿Αβραάμ. προ ΝΟΤΑ. (25-20) Το σπέρμα τινός· ὁ τῆς Αὐγ. κώδ.
col. 389–390page 185 of 244
PG 87:389Καὶ Ιώσηπος δὲ ἐν τῷ ζ' λόγῳ τῆς ἀρχαιολογίας φησίν, ἐκεῖ τὸν ᾿Αβραὰμ ἀνενηνοχέναι τὸν Ἰσαάκ, ἔνθα καὶ ὁ Σολομὼν τὸν ναὸν ὕστερον ᾠκο ύμησεν. Οὐκ εἶπε, καὶ ἡ μάχαιρα. Σιωπᾷ δὲ ταύτην, ἀρ γεῖν ἐπ' αὐτὸν πρὸς θάνατον μέλλουσαν. Πορευθέντες δὲ ἀμφότεροι ἅμα. Ισότης καὶ ἔπαινος ἀμφοτέρων τοῦ μηδένα ὀπίσω πορευθῆναι. Τὸ μόνον ἄξιον πρόβατον τοῦ Θεοῦ. Πάντα γὰρ τὰ τετράποδα οὐχ ἱκανὰ εἰς ὁλοκάρπωσιν. Καὶ δύω μὲν ἡμέρας συνάδευσαν αὐτῷ οἱ οι κεται· τῇ τρίτῃ δὲ, ὡς κάτοπτον ἦν αὐτῷ τὸ ὄρος, καταλιπὼν ἐν τῷ πεδίῳ τοὺς συνόντας, μετά μόνου τοῦ παιδὸς παραγίνεται εἰς τὸ ὄρος, ἐφ᾽ οὗ τὸ ἱερὸν Δαβίδης ὁ βασιλεὺς ὕστερον ἱδρύεται· ἐν βιβλ. 19 "Οπερ Επαινος· ὁ τῆς Αὐγ. κώδ.
col. 391–392page 186 of 244
PG 87:391Ο δὲ Ἑβραῖός φησιν, ὅτι Εγώ οἶδα, ὅτι φοβή σὺ τὸν Θεόν. Καὶ οὐκ ἐφείσω τοῦ υἱοῦ σου τοῦ ἀγαπητοῦ δι' ἐμέ. Ἐμφαίνει ὅτι οὐδὲ ἐγὼ φείσομαι τοῦ Υἱοῦ μου τοῦ ἀγαπητοῦ διὰ σέ. Οὕτω γὰρ ὁ Θεὸς ἠγάπησε τὸν κόσμον, ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενή δέξω κεν, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων ἐπ' αὐτὸν, μὴ ἀπόληται, ἀλλ' ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον. Διὸ καὶ Παῦλος ἀπεθαύμαζεν αὐτὸν, λέγων· ι "Ος γε τοῦ ἰδίου Υἱοῦ οὐκ ἐφεί σατο, ἀλλ' ὑπὲρ ἡμῶν ἁπάντων παρέδωκεν αὐτόν.»
col. 393–394page 187 of 244
Caput XXIII
PG 87:393'Αβραάμ ἑαυτὸν (29-30) πάροικον όνομάζει, κἀκεῖνοι βασιλέα. Οὕτως• Ο ταπεινῶν ἑαυτὸν, ὑψωθήσεται.» Προσεκύνησεν αὐτοῖς, οὐδὲ θεοσεβέσιν ἴσως ὑπάρ χουσιν, ἀκόλουθα πάντα ποιῶν τῷ, «Εγώ εἰμι γῆ καὶ σποδός.» Τὸ σπήλαιον τὸ διπλοῦν δύο εἰσὶν ἀντρώδεις ὑπώ ρειαι. Ἡ μὲν, ἐκτός· ἡ δὲ, εἴσω. "Η δύω περίβολοι ὁ μὲν, περιέχων· ὁ δὲ, περιεχόμενος. ὡς καὶ ἄνω τὰς ζ' ἀμνάδας δέδωκε τῷ ᾿Αβιμέλεχ, ἵνα πᾶσαν ἀνέλῃ φιλονεικίαν ἴσως μετὰ ταῦτα. Του τιμήματος εἶπεν ὁ Ἐφρὼν τὴν ποσότητα, καὶ τιμᾶν ἔδοξε τὸν ᾿Αβραάμ. Ην καὶ παρέσχεν Αβραάμ, φιλονεικήσας μηδέν. Στατήρ ἐστιν, ὥς φησιν Ωριγένης, τὸ ἥμισυ τῆς οὐγγίας, ἔχει δὲ δραχμάς δύω. Δοκίμου ἐμπόροις, ὡς ἂν εἴποι τις, ζυγοστάτας. Ὁ οὐδ᾽ ἂν ἔμποροι ἀπεδοκίμασαν. Εστη δὲ, φασὶν, ὁ ἀγρὸς Ἐφρών, τουτέστι συνεφωνήθη. Τύπον δὲ τῶν δύω Διαθηκῶν τὸ διπλοῦν σπήλαιον εἶναί φασι. 19450 Αὐτὸς ἑαυτόν· ὁ τῆς Αὐγ. κώδ. Οἱ δὲ, βασιλέα· ὁ αὐτο Τό, ὥς φησιν Ωριγένης, ἐν τῷ τῆς Αὐγ καλ. οὐ κεῖται· ἀλλ' οὐδὲ ἐν τοῖς τοῦ Ωριγέν. εὖ ρηται· ὁ Ἐπιφάνιος δέ, ἐν τῷ Περὶ μέτρ. καὶ σταθμ. βιβλ. φησίν· Ὁ δὲ στατήρ ήμισυ μὲν οὐγγίας, ἔχων δὲ δίδραγμα.
col. 395–396page 188 of 244
Caput XXIV
PG 87:395ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Καὶ Ἀβραὰμ ἦν πρεσβύτερος προβεβηκώς ήμε ρῶν· καὶ Κύριος ευλόγησε τὸν Ἀβραὰμ κατὰ πάντα. «Προβεβηκώς ἡμερῶν. • Μήποτε τοῦτο, φασὶν, ἐπ' οὐδενὸς ἀδίκου τέτακται; Θὲς τὴν χεῖρά σου ὑπὸ τὸν μηρόν μου. Ὁ Ἕλλην, φασί, σεμνότερον ερμηνεύει. Ο γὰρ Ἑβραῖος καὶ ὁ Σύρος αὐτὸ λέγει τοῦ ἀνδρὸς τὸ τεχνο ποιὸν μόριον. Δικαίῳ καὶ σώφρονι μέλος οὐδὲν αἰ. σχρόν· τῷ δὲ ἀδίκῳ καὶ ἡ ψυχὴ μεμίατα:. "Οθεν φησίν· • Εξορκίζω σε τὸν δεδωκότα μοι τὴν σφραγίδα ταύτην» "Ηδει γὰρ ᾽Αβραὰμ ὅσον ἀπαρέσκει τῷ Θεῷ ἡ πρὸς ἔθνη καταφυγή Διὰ τί δὲ μὴ τῷ υἱῷ παραγγέλλει μὴ λαβεῖν Χανανῖτιν, ὥσπερ ὕστερον τῷ Ἰακώβ οἱ γονεῖς, ἀλλὰ τῷ παιδί, καίτοι τελείου τυγχάνοντος Ἰσαάκ, καὶ ἡλι κίαν ἔχοντος γάμου; Καὶ εἰ μὲν ἤμελλε πείθεσθαι, εἰκὸς ἦν αὐτῷ μᾶλλον παρεγγυᾷν· εἰ δὲ ἀπειθεῖν, περιττὴ τοῦ παιδὸς ἡ διακονία. Τὸ γὰρ εἰπεῖν, ὅτι χρησμῷ τῆς γῆς ἐξελθών, πέμπειν εἰς αὐτὴν οὐκ ἠξίου τὸν υἱὸν, εἰ καὶ εὔλογον, ὅμως ἀπαρέσκει τισὶ, διὰ τὸ μηδ' ἂν τὸν Ἰακώβ, εἰ τοῦτο ἦν ἀληθὲς, ὑπὸ τῶν γονέων ἐνταῦθα πεμφθῆναι. Μήποτε οὖν ὁ παῖς ἄγαν ἐκράτει τῆς τοῦ ᾿Αβραὰμ οἰκίας, συνετός τε ἦν καὶ πρὸς συμβουλὴν ἱκανός; ὅπερ τὸ ῥητὸν ὑπεμ φαινόν φησι, ὡς • Εἶπεν ᾿Αβραὰμ τῷ παιδὶ αὐτοῦ τῷ πρεσβυτέρῳ τῷ ἄρχοντι τῶν αὐτοῦ πάντων.» Τούτοις γὰρ ὡς ἐπίπαν, ὡς συνετοῖς καὶ παιδοκόμοις, καὶ τὸ αἰδέσιμον ἐκ τῆς ἡλικίας ἔχουσιν, ἕπεσθαι φιλοῦσιν οἱ νέοι δεσπόται, καθάπερ ἄλλοις πατράσιν. Ταύτην τῆς περιτομῆς· ὁ τῆς Αὐγ. κώδ. Συνάφεια: ὁ αὐτ
col. 397–398page 189 of 244
PG 87:397Καὶ τοῦτο θαῦμα τοῦ ᾽Αβραὰμ, εἰ τοιοῦτον γενέ σθαι παρεσκεύασε τὸν οἰκέτην· ὃν καὶ δεδοικότα τὴν ἀποτυχίαν παραθαρρύνει, Θεὸν αὐτῷ μεσίτην και συνοδοιπόρον διδούς, τῆς πρώτης αναμνήσας εὐερ γεσίας, καθ᾿ ἣν ἐξήχθη τῆς γῆς ἐκείνης δηλαδή, και τοσούτων γέγονε κύριος, καὶ τοῦ Θεοῦ παραδηλῶν τὴν ὑπόσχεσιν ἐπηγγελμένου τὴν γῆν αὐτῷ καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ. Εἰ γὰρ τοῦτο, καὶ τὴν γυναῖκα παι ρασκευάσει πρὸς ταύτην ἐλθεῖν. Κατὰ τό ἔτι σοῦ λαλοῦντος, ἐρῶ· Ιδού πάρειμι. Οὕτως ἐνεργεῖς δικαίως εὐχαί. Διαγράφει τὸ κάλλος, ἵνα μᾶλλον τὴν σωφροσύνην θαυμάσωμεν. ᾿Ανήρ γάρ, φησί, τοιαύτην οὖσαν οὐκ ἔγνω. Ο καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰωσὴφ πεποίηκεν ή Γραφή. Οὐ τὸ κάλλος γὰρ πάντως ἀσελγές, ὡς οὐδὲ σωφρον ἡ ἀμορφία. Οὐ σῶμα γὰρ τούτων, ἀλλ' ἡ προαίρεσις αἴτιον. Διπλασιάζει δὲ τὸ, ο Παρθένος ἦν, ο τὸ κατ' ἄμφω σώφρον ἐμφαίνουσα. Εστι γὰρ ἀσελγείαις διεφθάρθαι ψυχὴν, ἀκεραίου τοῦ σώματος μένοντος. Αὕτη δὲ καὶ προϊοῦσα ἔνθα τοσοῦτοι συνέρχονται, καὶ ὑδρευομένη, καὶ μηδὲ οἴκοι λανθάνουσα, καὶ τοσοῦτον εὐειδὴς, καὶ μόνη, πρὸς ἄνδρα γνῶσιν οὐκ ἔλαβε. Τοιαύτην ὁ Παῦλος ζητεῖ, ἵνα ἡ ἁγία καὶ σώ ματι καὶ πνεύματι. Αμφω δὲ δηλοῦνται καὶ φιλοξενία καὶ σωφροσύνη. Ο Ἡ μὲν, ἐκ τοῦ μὴ δραμεῖν καὶ προσειπεῖν πρώτην τὸν ἄνδρα· ἡ δὲ, ἐκ τῆς τοσαύτης σπουδῆς, καὶ καρ τερίας φιλοτίμου. Καὶ οὐδέτερον ἑτέρῳ γέγονεν ἐμ ποδών. Αξία δὲ τοῦ οἴκου ᾽Αβραὰμ ή τοσαύτη τῆς Ρεβέκκας σπουδή. Κἀκεῖ γὰρ ἐπὶ τῇ τῶν παραδόξων ξένων ὑποδοχῇ, τοσαύτη ἦν ἡ σπουδή. Εἰ δὲ καὶ ὕδωρ τὸ δοθέν, ἀλλ' ὅπερ εἶχε, παρέσχετο. Οὐκ ἐν πλήθει γὰρ δώρων, ἐν προαιρέσει δὲ τὸ φιλόξενον. Καὶ ψυχροῦ γὰρ ποτήριον επήνεσεν ὁ Θεὸς, καὶ τὰ
col. 399–400page 190 of 244
Caput XXV
PG 87:399δύω τῆς χήρας λεπτά. Αὕτη δὲ καὶ τοσαύτην ἐπεδείξατο προθυμίαν ἔργῳ καὶ λόγῳ. Ἔστι γὰρ ποιεῖν μὲν, ἀηδῶς δὲ τοῖς αἰτοῦσιν ὑπηρετεῖν. Καὶ μιμεῖται τὸν ᾿Αβραάμ, Κύριον εἰπόντα τοὺς ξένους, καὶ μὴ ἐρωτήσαντα πόθεν καὶ τίνες. Ο καὶ αὐτὴ ποιεῖ περί εργον οὐδὲν, τὸ δὲ ποθούμενον μόνον ἀνύουσα. 'Ο δὲ καταμανθάνων, ἐθαύμαζεν αὐτῆς τῶν ἀρε τῶν τὰ κινήματα, οὐδὲν ὁρῶν ἀσελγὲς, ἢ βλαχικὸν, ἢ πικρόν. Θαυμαστὸς δὲ πάλιν τῆς εὐσεβοῦς ὑπουργίας δ παῖς. Πρὶν γάρ τι φαγεῖν, τὸ τοῦ δεσπότου προβάλλεται πρόσταγμα. Οὐκ ἀνέχεται δὲ λεγόντων· «Μεινάτω μεθ᾿ ἡμῶν ἡ παρθένος ἡμέρας ὡσεὶ δέκα.» Τοῦτο γὰρ ἐναντίον τῷ Ἰδοὺ ἡ Ρεβέκκα ἐνώπιόν σου, λαβὼν ἄπελθε.» Οθεν ἔγνωκε τὸ τοῦ ἤθους ἀλλότριον, ἄλλως τε καὶ ὡς σπουδαῖος ὑπηρέτης ἐπείγεται. Ει Ἐπὶ καμήλου δὲ κομίζει κόρην οὐ τρυφεράν, ἀλλ᾽ εὐεκτοῦσαν τῷ σώματι, καὶ φυσικὴν ἔχουσαν ὥραν. Διὸ καὶ τὸν νυμφίον ὡς εἶδεν, ἐπήδησεν. Εἰκότως ἄρα ταύτην ηγάπησεν, ἐξ ἀρετῶν τὸ φίλο τρον εἰσάγουσαν, καὶ ἱκανὴν ἐμποιῆσαι λήθην τῆς Σάρρας. Οὕτω καὶ Χριστὸς τὴν Ἐκκλησίαν νυμφεύεται, οὐ τὴν παροῦσαν τῶν Ἰουδαίων προτιμήσας συναγωγήν, καλέσας δὲ τὴν πόρρω τυγχάνουσαν, καὶ ζήτασαν ἐν εἰδώλοις. Ταύτην αὐτῷ κατεγγυήσαντος τοῦ πατρὸς, καὶ διὰ τῶν δούλων ἀποστόλων νυμφαγωγήσαντος. • Ηρμοσάμην γὰρ ὑμᾶς, ὁ Παῦ λός φησιν, ἑνὶ ἀνδρὶ παρθένον ἁγνὴν, παραστῆσαι τῷ Χριστῷ.» Πρὸς ἤν φησι καὶ Δαβίδ τή· ο Ακου σον, θύγατερ, καὶ ἴδε, καὶ κλῖνον τὸ οὖς του, καὶ ἐπιλάθου τοῦ λαοῦ σου, καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου, ὅτι ἐπιθυμήσει ὁ βασιλεὺς τοῦ κάλλους σου.»
col. 401–402page 191 of 244
PG 87:401Διαδαχθῶμεν δὲ καὶ εὐχόμενοι, μὴ αἰσθητικὴν ἐφιέναι φωνὴν, ἀλλ' ἐν τῇ καρδίᾳ τῷ ἐτάζοντι καρο δίας καὶ νεφρούς. • Πρὸ τοῦ γὰρ αὐτὸν συντελέσαι, φησί, λαλοῦντα ἐν τῇ διανοίᾳ.» Τὸ δὲ, ἐν τῇ διανοίᾳ, ὠφέλισται, ὡς μὴ κείμενον ἐν τῷ 'Εβραϊκῷ· ὅμως καὶ διὰ τῶν ἑξῆς τοῦτο παρίσταται. Φησί γάρ ι Καὶ ἐγένετο πρὸ τοῦ συντελέσαι με λαλοῦντα ἐν τῇ δια Νῦν μὲν οὖν πορεύεται κατ' αὐτὸ πρὶν λαβεῖν τὴν Ρεβέκκαν, καὶ πρὶν εὐλογηθῆναι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ἑξῆς δὲ καὶ κατοικεῖ παρ' αὐτῷ. Φρέαρ δράσεως καλεῖται ἀπὸ τοῦ τὸν Ἰσαὰκ καὶ τὴν Ρεβέκκαν ἀλ λήλους ἐκεῖ θεάσασθαι Καὶ ἐξῆλθεν Ἰσαὰκ ἀδολεσχῆσαι εἰς τὸ πεδίον τὸ πρὸς δείλης. Τό, «Ἐξῆλθεν ἀδολεσχῆσαι πρὸς δεί λης,» ο Σύρος λέγει "Ηρχετο ὁ Ἰσαὰκ ἀπὸ τῆς ἀρού μας, καὶ ἦλθεν Ἰσαὰκ ἐκ τῆς γῆς, καὶ πάρεστι δεί λη. Ο δὲ Ἑβραῖος «τὸ ἀδολεσχῆσαι, ο παῖξαι, φησί καὶ τὸ χωρίον καὶ τὴν γῆν ὁμοίως λέγει. Τινὲς δὲ οὕτω κεκλῆσθαί φασιν ἀπὸ, κτ. ὁ τῆς Αὐγ. κώδι Ιδεῖν· ὁ αὐτο
col. 403–404page 192 of 244
PG 87:403Θέριστρον δέ φασι τὸ ὁλόστημον. Διατί δὲ ὁ παῖς ὑφ' ἑτέρου πεμφθεὶς ἐπὶ τὴν προ σβείαν, ἑτέρῳ ἀποπρεσβεύει; «Διηγήσατο γάρ, φησί, τῷ Ἰσαάκ. ο Εὐαγγελίζεται τούτῳ, δι᾿ ὃν ἐπέμφθη. Καὶ προτέρῳ δὲ ἐνέτυχε κατὰ ὁδόν. Πάντως δὲ καὶ τῷ ᾽Αβραὰμ εἶπεν, εἰ καὶ μὴ γέγραπται. Διατί δὲ οὐκ εἰς τὸν τοῦ πατρὸς οἶκον, ἀλλ᾽ εἰς τὸν τῆς μητρὸς εἰσέρχεσθαι λέγεται ὁ Ἰσαὰκ ἐπὶ γάμῳ; Οτι ὁ μὲν πατὴρ πλείους ἀγαγόμενος γυναῖκας καὶ πλείους ἔσχεν οἴκους. Λέγεται γὰρ οἶκος καὶ τὸ ἐκ γυναικὸς καὶ τέκνων σύ στημα. Ακύλας δὲ ἐξέδωκεν· Εἰσήγαγεν αὐτὴν εἰς τὴν σκηνὴν Σάββας τῆς μητρὸς αὐτοῦ. Ἐπειδὴ δέ τινες συμβολικὸν ἔφασαν τὸν οἰκέτην Αβραάμ, Ιστέον ὡς ὁ συμβολικός, ὅμοιον πράγμα τῷ προκειμένῳ ζητεῖ. Τὸ δὲ ποτίσαι, πῶς ἔοικε τῇ ζητουμένῃ γυναικί; Ἔτι δὲ οὐχ ὡρισμένον αἰτεῖ, ἀλλ' ἀόριστόν τε καὶ ὅμοιον· ὁ δὲ, τοὐναντίον. Οὐ δι' ἑτέρου γὰρ ἕτερον ήθελε συμβαλεῖν, ἀλλ' αὐτὴν ἐκεί νην ἰδεῖν. Πάλιν, οἱ συμβολικοὶ οὐκ αἰνοῦσιν ἰδεῖν τόδε τι, οὐδὲ ἴσασιν ὡς ὄψονται, ἀλλ᾽ ἁπλῶς τι τῷ παρόντι λυσιτελοῦν· ὁ δὲ, ἣν ὀφείλει λαβεῖν, ἢ μή. Αλλο γὰρ ἁπλῶς εὐχὴ, καὶ ἄλλο συμβολικὴ εὐχή. Ἡ μὲν τόδε τι, ὡς ἀγαθὸν ἐξαιτεῖ· ἡ δὲ, ὡς ἔσχεν, ἢ ἔχει, ή ἕξει, εὔχεται διὰ συμβόλου μαθεῖν. Οὐ συμβολικὸς ἄρα· πιστεύσας δὲ τῷ Θεῷ ᾿Αβραάμ, ηύξατο. Το, Εὐλογητός Κύριος· ἵνα τί ἔστηκας ἔξω; τὸ Εβραϊκὸν ἔχει, Ηὐλογημένος ὑπὸ Κυρίου. Οὕτω καὶ τὸ, Μετεμελήθη, καὶ Ὠργίσθη ἀπὸ Ἑβραϊκοῦ τύπου ἑρμηνευθὲν, τραχέως νοεῖται. Τό, Ινα ἐπιστρέψω εἰς δεξιὰ, ἢ ἀριστερά, ἀντὶ τοῦ, Ζητήσω αὐτῷ γυναῖκα ὅθεν ἐὰν εὕρω. Οὐ δυνη σόμεθα εἰπεῖν καλόν, ἢ κακόν. ΚΕΦΑΛ. ΚΕ'. Προσθέμενος δὲ ᾽Αβραὰμ, ἔλαβε γυναῖκα, όνομα Χεττούρα. Ἀπὸ τῶν τέκνων Χειτούρας ἔθνη γέγονε πλεῖστα, ἃ κατῴκησαν τὴν Τρωγλοδύτιν Τὰ ἀπὸ τοῦ διατί, ἄχρι τοῦ, ὅτι ἐκ τοῦ τῆς Αύγ. κώδ. ἐλήφθη. Δυνάμει καὶ πλείους. Ὁ τῆς Αὐγ, κώδ. Οίκος γὰρ οὐ μόνον τὸ οἰκοδόμημα, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐκ γαμικῆς συζυγίας καὶ τέκνων σύστημα. Ο αὐτο
col. 405–406page 193 of 244
PG 87:405ἔρημον, καὶ τὴν Εὐδαίμονα Αραβίαν, καὶ τὴν δι ήκουσαν τήν τε Μαδιανίτιν, καὶ πόλιν Μαδιάμ πα ρακειμένην τῇ ὑπὲρ τὴν ᾿Αραβίαν ἐρήμῳ, ἀντικρύ Φαράν, εἰς ἀνατολὰς τῆς Ἐρυθράς θαλάσσης. "Οθεν τὸ Μαδιανιτῶν ἔθνος ἀπὸ Μαδιάμ υἱοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ Χεττούρας. Ὡς εἶναι δῆλον ἐκ τούτου, ὅτι ὁ Ιο θὰρ ὁ πενθερὸς Μωϋσέως ἀπόγονος ἦν τοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ συγγενὴς Μωϋσέως ᾿Απὸ τοῦ Ἀφὲρ τοῦ ἐκγόνου ᾽Αβραὰμ καὶ Χεττούρας, Αφρική κέκληται. Ιστόρηται δὲ ἐν τῇ πρώτῃ λογία τῆς ᾿Αρχαιολογίας τοῦ Ἰωισή που. Διαφορὰν δέ φασιν ὑπαρχόντων καὶ δομάτων. Τὸ μὲν γὰρ σημαίνει τα κτήματα, καὶ ὅσα βέβαια τῶν κειμηλίων· δόματα δὲ, τὰ χειρόδοτα, καὶ ὧν ἡ χρήσις ἐφήμερος. Καὶ πλήρης ἡμερῶν. Οὐδεὶς κενός, πλήρης ἡμε ρῶν μεμαρτύρηται εἶναι· ἀλλ' οἵτινες λέγοιεν ἄν Ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβο μεν.» ᾿Αβραὰμ μὲν καὶ Ἰακὼβ προσετέθη πρὸς τὸν λαὸν αὐτοῦ· Ἰσαὰκ δὲ καὶ Ἰσραὴλ πρὸς τὸ γένος αὐτοῦ. Πλήν καθ' ἑκάτερα φαίνεται, ὅτι Μωϋσῆς οἶδε μά λιστα μέλλοντα αἰῶνα. Οὐδεὶς γὰρ προστίθεται τοῖς μὴ οὖσιν. "Αλλος δὲ προστίθεσθαι, φησί, λέγεται λαῷ μήπω γεγονότι. Αρχὴ γὰρ αὐτὸς καὶ προπάτωρ τοῦ γένους ἐστί. Τὸν οὖν μέλλοντα δι' αὐτὸν γενέσθαι, ὡς ἤδη γεγονότα, χαριζόμενος αὐτοῦ τῷ θεοπρεπεῖ τῶν ἀρετῶν, ἱδρύεται· ὡς καὶ λέγεσθαι προστίθεσθαι. ᾿Απὸ τῶν τέκνων Εγγόνου. Ὁ αὐτο ΝΟΤΑ. Μωϋσέως. Ως Ιώσηπος ἐν τῷ τῆς Ἀρχαιολογίας. Ο αυτο Κεφ. 10.
col. 407–408page 194 of 244
PG 87:407Ὡς ἄνω τῇ ᾿Αγαρ ὁ Θεὸς ἐπηγγείλατο, κατὰ πρόσωπον πάντων τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ ὁ Ισμαήλ κατώκησεν· ἐπὶ μὲν Αἰγύπτου, τῶν ἀπὸ μητρὸς ἀδελφῶν· ἐπὶ δὲ ᾿Ασσυρίων, τῶν ἀπὸ Πατρός. Ησαν δὲ διὰ μέσου ἀδελφοί· ἔνθεν οἱ Ἰσραηλῖται, καὶ ἡ γῆ τῆς ἐπαγγελίας· ἔνθεν δὲ, οἱ ἀπὸ τῆς Χεττούρας. Π. ἂν δὲ Ἰσαὰκ ἐτῶν μ', ὅτε ἔλαβε τὴν Ρεβέκκαν μετά τρία έτη τοῦ θανάτου Σάρρας. Οὐκοῦν ἐπέζησεν Αβραὰμ μετὰ τὸν γάμον Ἰσαὰκ ἔτη τριακονταπέντε. Επορεύθη δὲ πυθέσθαι παρὰ Κυρίου. Που ἐπορεύθη (43*) πυθέσθαι παρὰ Κυρίου, εἰ μὴ πρὸς Μελχισεδέκ; ἀπελθοῦσα καθ᾿ ἑαυτὴν ἡσύ χαζε, καὶ ταῖς δεήσεσι προσεκαρτέρει, παρακαλούσα τὸν Θεὸν ἀποκαλύψαι αὐτῇ, καὶ γνωρίσαι τί σημαίνει τὰ σκιρτήματα τῶν βρεφῶν. Καὶ ὁ μείζων δουλεύσει τῷ ἐλάσσονι. Ὁ αὐχῶν εἶναι μείζων, δουλεύσει τῷ ἐκ ταπεινοφροσύνης ἐλάσ σουι. Καθ' ἱστορίαν δὲ οἱ ἐξ Ἡσαῦ Ἰδουμαῖοι τοῖς ἐξ Ἰσραήλ δεδουλεύκασι μετὰ τὴν ἀπὸ Βαβυλῶνος ἐπάνοδον. Ηνίκα τὴν πόλιν ἐγείρουσι καὶ τὸν ναὸν ἀντέπραττον οι περίοικοι τῶν ἐθνῶν, ὧν ἡγοῦντο Ἰδουμαῖοι ἐν τῇ κοιλάδι τοῦ Ἰωσαφάτ, Καταδιω χθέντες γὰρ ἕως τῆς χώρας, ἀπώλοντο. Καὶ οἱ περισωθέντες Ανδραποδίσθησαν κατὰ τὴν προφητείαν Αμώς, καὶ 'Αδιού, Ἱερεμίου τε καὶ Ἰεζεκιήλ. Εδούλευσαν δὲ καὶ οἱ τῇ τοῦ Χριστοῦ πίστει προσε ελθόντες τοῖς ἐξ Ἰακώβ ἁγίοις μαθηταῖς καὶ ἀποστόλοις, καὶ μέχρι νῦν τοῖς ἐξ ἐκείνων δου λεύουσιν. Καὶ ἐπληρώθησαν αἱ ἡμέραι τοῦ τεκεῖν αὐτήν. Σημειωτέον ἐφ᾽ ὧν εἴρηται τοῦτο, εἰ ἐπὶ ἁγίων μόν νον εἴρηται γυναικῶν. Μέχρι γὰρ τοῦ δεῦρο οὐχ εὔ ρεμεν ἐπὶ τῶν μὴ ἁγίων. Επορεύθη πυθέσθαι παρὰ Κυρίου δηλαδὴ πρὸς Μελχισεδέκ· ἢ γοῦν ἀπελθοῦσα, κτ. ὁ τῆς Αὐγο
col. 409–410page 195 of 244
PG 87:409Ἰακὼς δὲ ἄνθρωπος ἄπλαστος οἰκῶν οἰκίαν, τουτ. ἐστι μηδὲν ἔχων ἐπίπλαστον, ἢ ἐπείσακτον κακόν. Οὐ γὰρ τὸ μὴ φρόνιμός φησι. Πῶς γὰρ οὐ φρόνιμος ὁ τὴν εὐλογίαν τοῦ πατρὸς εὐμηχάνως ἑαυτῷ περι σάμενος; Καὶ τὴν αἰτίαν τούτου τοῦ ἁπλάστου ἤθους διδάσκει, λέγων ὅτι οὐκ ἐρέμβετο έξω. Ἴσως δὲ καὶ ἀντιδιαστέλλει τῷ κυνηγέτη Ησαύ, καὶ ἐν ὑπαίθρῳ διάγοντι. Τίς δ' ἂν οὐκ ἀγάσαιτο τό· «Ἡγάπησε τὸν Ἡσαῦ ἡ δὲ Ρεβέκκα ἠγάπα τὸν Ἰακώβ;, τὸ μὲν γὰρ, παρελήλυθε· τὸ δὲ, πάρεστιν ἀεί. Η μὲν γὰρ ἀπο ευχὴ τοῦ φαύλου κἂν συμβῇ ποτε, ὀλιγοχρόνιος ἐστι καὶ ἐφήμερος· ἡ δὲ τοῦ σπουδαίου, ἀθανατίζεται. Καὶ τὸ μὲν σπουδαῖον, οὐ δι' ἕτερόν τι ἀγαπᾶται· τὸ δὲ μὴ τοιοῦτον, ἐκ τῶν χρειῶν. Ἡγάπησε γάρ, φη σὶν, ὅτι ἡ θήρα αὐτοῦ βρῶσι; αὐτῷ *Ηλθε δὲ Ἡσαῦ ἐκ τοῦ πεδίου εκλείπων. Ἐπὶ μὲν τῶν σπουδαίων, ἡ ἔκλειψις εἶναι λέγεται πρόσ θεσις· ἐκλείποντες γὰρ τὸν θνητὸν βίον, ἀθανάτῳ ζωῇ προστίθενται· ὁ δὲ φαῦλο; ἔκλειψιν ἀναδέχεται, λιμέν
col. 411–412page 196 of 244
PG 87:411ἀρετῆς ὑπομένων ἀδιάστατον μᾶλλον ἢ σίτων καὶ ποτῶν. Οὐ φησὶ δὲ, Ινα τί μοι πρωτοτόκια; μετὰ προσ θήκης δὲ τοῦ, ταῦτα. Ο ἐστι τὰ πρὸς ἀρετὴν ἄγοντα καὶ εὐδαιμονίαν. Ἔχω γάρ, φησὶν, ἐξαίρετα ἕτερα, τὸ ἥδεσθαι, τὸ ἐπιθυμεῖν, τὸ ἀκολασταίνειν, τὸ πλεονεκτεῖν, καὶ ὅσα τούτων ἀδελφά. "Οθεν ἐπάγει Καὶ ἐφαύλισεν Ἡσαῦ τὰ πρωτοτόκια.
col. 413–414page 197 of 244
PG 87:413Αδιαφοροῦσιν ὅρκων λόγοι Θεοῦ. Καὶ κατὰ τίνος ἂν ὤμοσεν ὁ Θεὸς, ὅτι μὴ ἑαυτοῦ; Λέγεται δὲ
col. 415–416page 198 of 244
PG 87:415ομνύναι διὰ τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν τῶν ὑπολαμβανόντων ὡς ἐπ' ἀνθρώπου διαφέρειν λόγων ὅρκους, οὕτως ἐπὶ Θεοῦ. Καὶ τὰ δικαιώματά μου, καὶ τὰ νόμιμα μου. Εί μήπω ἦν ὁ κατὰ Μωσέα νόμος, ἐφύλαξε δὲ ᾽Αβραὰμ τὰ εἰρημένα, οὕτως αὐτὰ ἐφύλαξεν, ὡς ἔθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα, καὶ φύσει τὰ τοῦ νόμου ποιοῦντα. Μάλιστα δὲ σημειωτέον καὶ τὰ νόμιμα· ὅπερ οἱ λο ποὶ ἐκδεδώκασι, καὶ ι νόμους μου, ο ὅτι ἦσαν οἱ νόμοι τοῦ Θεοῦ τάχα οὐκ ἀρξάμενοι χρονικῶς. Ἑβραῖοι δέ φασιν εὐσχημόνως εἰρῆσθαι τὸ παίζειν, ἀντὶ τοῦ συνουσιάζειν. Καὶ προβαίνων, μείζων ἐγένετο. Μέγας ὁ δι' ὅλου βεβηκώς πάντη κατ' ἀρετήν· καθὸ οὐδεὶς φαῦλος μέγας, οὐδὲ κατὰ τὴν Γραφήν. Μωϋσῆς μὲν γὰρ μαρτυρείται μέγας, καὶ Ἰωάννης, καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Κύριος πλὴν τήρει καὶ τὴν σφόδρα προσθήκην, οὐχ ἁπλῶς κειμένην. Κατὰ βαθμὸν δὲ τοῦτο, καὶ οὐκ ἐφάπαξ· σφαλερὸν γάρ. Μαρτυρεῖ δὲ τὸ παρὸν, ὅτι τῷ σπουδαίῳ καὶ τὰ κατὰ γεωργίαν, καὶ τὰ ἄλλα περὶ βίον εὐοδεῖ, καὶ τὰ ἐπιγινόμενα πολλαπλάσια τῶν ἐξ ἀρχῆς γίνεται, κατὰ τὴν ἑκατοστεύουσαν κριθήν. Διό φησι καὶ Δαβίδ· Οὐ καταισχυνθήσονται ἐν καιρῷ πονηρῷ, καὶ ἐν ἡμέραις λιμού χορτασθήσονται.» Ει σε
col. 417–418page 199 of 244
Caput XXVII
PG 87:417Διὰ τοῦτο ἐκάλεσεν ὄνομα τῇ πόλει, Φρέαρ ὅρο κου. Ο Σύρος οὐκ ἔχει, τῇ πόλει· ἀλλ' οὐδὲ ἐν τῇ κατασχέσει εὑρίσκεται πόλις οὕτω καλουμένη. Τό που τοίνυν ἦν δνομα· ἐπεὶ μηδὲ πόλις ἦν ἐκεῖ. ΚΕΦΑΛ. ΚΖ'. Ἐθάρξει μὲν τῇ ἐπαγγελίᾳ τοῦ Θεοῦ τῇ λεγούση, Ο μείζων δουλεύσει τῷ ἐλάσσονι.» Πάλιν δὲ ἐφοβεῖτο, ὡς ἄνθρωπος, μήπως ή ευλογία τοῦ πατρὸς ὡς δικαίου μεταθήσῃ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Θεοῦ. Δύο ἐρίφους απαλούς τε καὶ καλούς. Εντεῦθεν ἔστι μαθεῖν τὸ τοῦ σώματος μέγεθος, καὶ τὴν ἐκ κατασκευής φυσικήν ευεξίαν. Ὁ γὰρ ἐν γήρᾳ δύω * πίοσιν ἐρίφοις κεχρημένος προσψήμασι, τίς ἂν ὑπῆρχεν ἐν τῇ νεότητι; καὶ ταῦτα ὢν ἐγκρατής καὶ οὐκ ἄπληστος. Καὶ ἐπάξω ἐπ' ἐμαυτὸν κατάραν, καὶ οὐκ εὐσ 11. λογίαν. Θαυμαστὸς τῆς πρὸς ἄμφω τοὺς γονεῖς εὐ σεβείας. Τὸν μὲν, ἵνα μὴ κινήσῃ τῆς δὲ, μή παρα κούσῃ. Καλῶς δὲ τὸ, ο Επ' ἐμαυτὸν ἄξω. Καν γὰρ ἡσυχάζῃ φιλοστοργίᾳ τῇ πρὸς ἐμὲ τὸ συνειδός ἐπιμέμψεται, ὡς ἄξια κατάρας εργασάμενον. Θαυ μαστὴ δὲ καὶ τῆς εὐνοίας ἡ μήτηρ.
col. 419–420page 200 of 244
PG 87:419Δεδιώς μήποτε συνεὶς ὁ πατὴρ ἀράσηται αυτ τῷ, οὐκ ἐψεύσατο, αὐτὸς εἶναι πρωτότοκος Ησαν λέγων. Μετήνεγκε γὰρ εἰς αὐτὸν τὰ πρωτοτόκια τοῦ Ἡσαῦ διὰ τῆς πράσεως τοῦ φακοῦ μεθ' ὅρκων καὶ θήραν καλεῖ, ὡς μὲν Ἰσαὰκ ἐνόμιζε τὴν διὰ τῶν θηρευθέντων τετραπόδων· ὡς δὲ ὁ Ἰακὼς ἔλεγε, τὴν δι' ἧς ἐθήρευσε τοῦ πατρὸς τὴν εὐλογίαν. Δόλῳ δὲ Αγορακὼς τὰ πρωτοτόκια, τὴν περὶ τοῦ πατρὸς ἔλα δεν οικονομία Θεοῦ. Έφη δέ τις, ὡς δεδιώς. Ο τῆς Αὐγ. κώδ. Ἐπρίατο γὰρ μεθ' ὅρκου τὰ πρωτοτόκια. Ο αὐτο
col. 421–422page 201 of 244
PG 87:421γὰρ οἱ πραείς κληρονομήσουσι τὴν γῆν, ο κατὰ τὸν Δαβίδ, καὶ τὸν τοῦ Κυρίου μακαρισμόν. "Απερ γάρ ἐπὶ τοῦ Ἰσραὴλ μερικῶς, ταῦτα ἐπὶ πάντων καθώ ολικώς. Επιστράφητε καὶ ἀπάρατε ὑμεῖς εἰς τὴν ἔρημον, ὁδὸν θάλασσαν Ἐρυθράν. Υποστροφὴν εἰς τιμωρίαν ἐπιβάλλει · ὥσπερ ταῖς διανοίαις ὑπέστρεψαν εἰς τὰ ἐν Αἰγύπτῳ· ἀλλ' οὐκ εἰς ἀπόλαυσιν ὧν ἐπόθησαν, ἀλλ' εἰς τιμωρίαν καὶ φθοράν. Οὕτω καὶ Ἀδὰμ ἀποστραφεὶς ἀπὸ τοῦ βλέπειν εἰς Θεὸν, εἰς γῆν ὑπέστρεψεν, ἀφ᾿ ἧς είληπτο. « Τὰς γὰρ ὁδοὺς αὐτῶν, φησίν, εἰς κεφαλὴν αὐτῶν δέδωκα. » Πορνείαν λέγει τὴν ἀπιστίαν, ἤτοι τὸ ἀποστῆναι ἀπὸ τοῦ Θεοῦ (59). Βαστάζειν τὴν πορνείαν εἰπὼν, ἀλλ' οὐκ ἀπολεῖσθαι, ἔδειξε καὶ τὸ ἐκ κοινωνίας τοῦ γένους, καὶ τὸ ἐκ διαφορᾶς τῶν προαιρέσεων. Οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ ἐναντίου, κοινωνίᾳ μὲν γένους τῇ πρὸς Χριστόν, ἡ πάντων ἀνάστασις· διαφορᾷ δὲ προαιρέσεως, ἡ ἀνταπόδοσις ἡ μετὰ τὴν ἀνάστασιν. Καὶ ἐπένθησεν ὁ λαὸς σφόδρα. Οὐκ εἰς ἀγαθὸν τὸ πένθος. Ἐπὶ γὰρ παράλυσιν τῶν ὁρισθέντων ὁρμῶσιν· ὅπερ ἔδει ποιεῖν πρὸ τῆς ἀποφάσεως, μετὰ ταῦτα ποιοῦντες θράσει χρώμενοι, ὡς τότε δειλίᾳ (ἅπερ ἄμφω κακά), λέγοντες· «Ἰδοὺ ἡμεῖς ἀναβησόμεθα εἰς τὸν τόπον ἂν εἶπε Κύριος. » Καὶ ταῦτα Μωϋσέως λέγοντος· εΙνα τί ὑμεῖς παραβαίνετε τὸ ῥῆμα Κυρίου; μὴ ἀναβαίνετε:, Οὔτε οὖν δέος, οὔτε τὸ δοκοῦν θάρσος ἀρετή, χωρὶς ὑπακοῆς Θεοῦ, ἥτις μᾶλλον τῆς κατὰ λογισμὸν κρίσεως. Οὐ γὰρ ἐστι Κύριος μεθ' ὑμῶν. Οὐκοῦν τὸ ἰσχυ ρὸν ἡμῶν ἡ Θεοῦ παρουσία. Ανιᾶσι χωρίς κιβωτοῦ καὶ Μωϋσέως, ὅπερ ἦν καταφρονητικὸν, καὶ δυνάμει καὶ πλήθει θαῤῥούντων (59) Τὰ αὐτὰ ἄλλως πως καὶ ὁ Προκύπ. ἐν τῷ τῆς Αὐγ. κώδ.
col. 423–424page 202 of 244
PG 87:423Α ὡς ἐπὶ τῷ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ ἀξιωθῆναι. Βάσκανος γὰρ ῶν, ἐπιμελέστερον προκρίνει τῆς ἰδίας ὠφε λείας τὴν ἐκείνου ζημίαν. Ταῦτα (48) γὰρ ἐμφαίνεται διὰ τοῦ μέγα καὶ πικρὸν ἐκβοῆσαι, καὶ ἐπιλέγειν, Εὐλόγησον δὲ καμέ, πάτερ. . (48) Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ μέγα τῆς φωνῆς καὶ πικρόν. Ὁ αὐτο
col. 425–426page 203 of 244
$9.5 sustinet, quam pariunt transgressiones. Deus enim inquit ad Mosen: Abi cito, et descende hinc. Inique enim egit populus tuus, quem eduxisti e terra Ægypti **. » Imo ipse Paulus de lege sic loqui- tur : « Si quis transgressus fuerit legem Mosis, sub duobus aut tribus testibus capitaliter punitur *. › Cæterum Israel cunctatus est legis jugum deponere, cum vocaretur a Christo ad fidei gratiam et libe- ralem fidei conditionem. Vers. 41. Dixit igitur Esau in animo, etc. Quomodo igitur Rebecca, quid animo moliretur Esau, rescire quivit? Liquet satis Esauum jam apud sese constituisse, ut e medio tolleret Jacobum. Nam verbum, dixit, satis id significat. Hoc suum consilium quibusdam aperuit. Affectionem seu passionem hoc loco nominat mortem. Verum Esau sibi, non aliis imputare debebat, quod tardius benedictionem assecutus est: quam - vis succenseret Jacobo eique invideret, nec ipsum ut dominum agnoscere vellet. Aiunt autem: Si secum hæc locutus est Esau, scilicet ut perimeret fratrem, satis manifestum reor, id consilium, non ab homine 163 renuntiatum esse Rebeccæ. Discimus autem hinc fugere eos, qui nobis insidias struunt et exitium machinantur. Quod enim per- secutiones fugiendæ sint, monet exemplum Jacobi fugientis Esauum. Ut autem videas divinum auxi- lium, Jacobo visiones divinæ observatæ sunt, et duodecim tribṇum populi factus est pater in ip a fuga exsilioque. Reversus postliminio ex fuga pro Jacobi nomen Israelis indipiscitur. VERS. 45. Nam utroque vestrum orbabor ? etc., quasi fratricida, quoad destinatam et concepta'n cædem, jamjam mortuo. Commodam vero exsilii causam prætendit Rebecca Jacobo, scilicet filias Chettarorum : ne, dum in Mesopotamiam proficisceretur præter sententiam patris, patrem vel irritaret vel in tristitiam conjiceret. Supra enim legimus: ‹ Uxores Esaui rixabantur cum Isaaco et Rebecca. » Hinc quoque do- cemur, ne despondeamus piis filiis uxores ethnicas. Propterea quoque conqueritur Rebecca, inquiens : ‹ Ad quid mihi vita? › Verum filiæ Chanaam malæ erant, non coram Esauo, sed coram Isaaco ejus patre. › Esau invidebat Jacobo propter benedictionem, › etc. Sic quoque primogenitus Israel invidebat fidelibus, id est, novo popolo, siquidem hie, si ordinem respicere velis, primus factus est, et pro primo- genito reputatur. Benedictionem autem accipiens ditatus est gratia Christi. At alter exasperatus jam cædes et persecutiones spirare cœpit, nihil non insidiarum subornans. Apostoli vero ex una in aliam fuga contendebant urbem, quemadmodum a Christo erant jussi. Sic et Jacobus se recipit ad Labanum, adjutus Rebeccæ solertia, Isaacique prudentia. Duxit vero uxorem ex his, qui idololatriæ adhæresce- bant. Sic apostoli pertinentes ad novum populum ex sententia Ecclesiæ ejusque sponsi, fugientes pro- pinquitatem Judæorum, clamitant: «Vobis oportebat primo tradi sermonem Dei"; sed quia cum re- pellitis, et vos indignos censetis vita æterna, ecce convertimur ad gentes. Sic enim nobis præcepit Do- minus. › Filios igitur ex ethnicis gignere licebat, et fieri patres multorum. Nam Paulus sie compellat eos, quos, cum forent ante gentiles, ad Christianum converterat : ‹ Nam in Chrísto Jesu ego vos genui ª¸, Jacobus autem, profectionem instituens in Mesopotamiam, benedictionem accipit non secus ac novus populus fidei incrementis auctus. Acceperunt enim quotquot in novo populo continentur, Abrabami benedictionem, cohæredes cum patribus facti. Nam discumbent cum Abraham, Isaac et Jacob in regno cœlorum, secundum Salvatoris vocem 86, qui benedictionem nobis impertiens, ait: ‹ Pater sancte, serva eos in veritate tua 87. › Propter primitias ex Israelitis Ecclesia intelligitur mater duorum populorum, qui sunt conditi in unum novum hominem. Sic enim et Rebecca duorum mater fuit. VERS. 1. Vocavit itaque Isaac Jacob, et benedixit ei. Quæritur, quare Abrahamus non benedixerit Isaacum, sicuti Isaacus fausta et bona imprecatus est Jacobo, Jacobusque duodecim patriarchis? Sed manifestum esse existimo, quod sufficientem habuerit benedictionem, vel sacrosancto Dei testimonio. ‹ Bethuelis Syri, » etc. Quia temporis successu Syrus factus est. A fonte juramenti, » etc. Nam ad eam ſontem Geraritarum principes pacem fecerunt cum Isaaco, quam confirmarunt jurisjurandi reli- gione. Supra vero scribitur: • Nomen urbi, Puteus juramenti. » Sed Jacobo in tristitiam conjecto, quod avelleretur a parentum dulcissima consuetudine, et cogeretur in aliam proficisci regionem, oppor- tune obversantur angeli inservientes humano generi, ut eum consolentur. Sic Deus semper suis, qui adversis premuntur, præsto esse solet. Scalæ significant ascensum et descensum. Verum Jacobus parum augustám 164 de Numine conceperat opinionem, cum putaret ipsum relinquere reliquuin or- bem, et contrahi et concludi ea sola regione, in quam ab ipso esset vocatus et inductus. Hæc Jacobi opinio idololatriæ adhuc sapiebat reliquias. Alii enim dæmones, more paganorum, alibi operantur et XVII, 28. NOTÆ. PATROL. GR. LXXXVII.
col. 427–428page 204 of 244
Caput XXVIII
PG 87:427τὰ ἀπὸ πλημμελείας, τὰ ἀπὸ ἁμαρτίας. Ονομα γὰρ τῇ ὑπὲρ ἁμαρτίας θυσία, ἁμαρτία. Καὶ Παῦλος γὰρ νομική χρησάμενος λέξει, φησι· . Τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν, ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίησε. » Τέθυται γὰρ ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν, ὡς ἀρνίον ἄκακον. Τοιοῦτον καὶ τὸ, « Αμαρτίας λαοῦ μου φάγονται, τουτέστι τὰ ὑπὲρ ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ μου, βρῶσις ἔσται τοῖς ἱερεῦσι. Καὶ πᾶν διανοῖγον πᾶσαν μήτραν ἀπὸ πάσης Β σαρκὸς, ὅσα προσφέρουσι Κυρίῳ ἀπὸ ἀνθρώπου ἕως κτήνους, σοὶ ἔσται. Ἀλλ' ή λύτρωσις λυ τρωθήσεται τὰ πρωτότοκα τῶν ἀνθρώπων, καὶ τὰ πρωτότοκα τῶν κτηνῶν τῶν ἀκαθάρτων λυτρώσῃ. Τὰ μὲν τῶν ἀνθρωπων, διὰ τιμήν οὐ γὰρ σφακτέον τὰ λογικὰ ἐν ἴσῳ τοῖς ἀλόγοις · τὰ δὲ τῶν κτηνῶν, δι' ἀτιμίαν, ὅτι ἀκάθαρτα, καὶ τῆς εἰς Θεὸν ἀνίδου τῶν καλῶς μεθισταμένων ψυχῶν οὐκ ἔχει σύμβολον. Τὸ δὲ λύτρον (66) μὴ ἐπὶ φθορᾷ παθῶν, ἀλλ' ἐπὶ ζωῇ κόσμου· ὅτι πέπονθεν ἀντὶ δικαίων καὶ ἀδίκων, καθαρῶν καὶ μὴ καθαρῶν. 8. 13. (60) Χριστὸς δὲ τὸ λύτρον. Ο τῆς Αὐγ. κώδ.
col. 429–430page 205 of 244
Caput XXIX
PG 87:429Τὸ ἱμάτιον κέσμος ὑπάρχει ὑπὲρ χιτῶνα. Διὸ καὶ Α ἡ ἀψαμένη του κρασπέδου τοῦ ἱματίου τοῦ Σωτῆρος τεθεράπευται γυνή. Δύναμις γὰρ ἐν αὐτῷ ἦν. Καὶ τάχα διὰ τοῦτο οἱ στρατιῶται ἐπεδικάσαντο σχί σαντες αὐτὸν, κἂν μέρος ἔχειν, ὡς χρήσιμον, οὐκ εἰς τὸ περιβαλέσθαι, ἀλλ᾽ εἰς τὸ θεραπεύειν. Ιμάτιον Καὶ ἔσται μοι Κύριος εἰς Θεόν. Τάχα γὰρ οὐδέ πω ἦν· ἀλλ᾽ ἤμελλεν ὁ Ἰακὼβ γίνεσθαι ὁποῖος ἦν ὕστερόν ποτε ᾽Αβραὰμ, ὅτε ήκουσεν, « Ἐγὼ ὁ Θεός σου. » Οὐκοῦν ἦν Κύριος ὁ Θεὸς μετ᾿ αὐτοῦ καὶ οὐδέπω παρείχεν ἑαυτόν, Κύριος ὢν αὐτοῦ, εἶναι αὐτ τοῦ Θεός· ἀλλ' ὅτε διεφύλαξεν αὐτὸν, καὶ ὅτε δέδωκεν αὐτῷ τὸν ζῶντα ἄρτον φαγεῖν, καὶ περιβαλέσθαι Χριστὸν Ἰησοῦν, καὶ σπλάγχνα οικτιρμοῦ. Οἶμαι δὲ ὅτι ὁ πρότερον λίθος, ὕστερον οἶκος Β Θεοῦ γίνεται. "Οτε πρότερον καὶ τοῖς ἀρχομένοις ὀλίγον ὁ κατ' ἀρχὰς λόγος τῷ μετὰ προκοπῆς τελειωθέντι σαφηνίζει καὶ εἰς γνῶσιν ἄγει τὸν Θεόν. Τοιοὗτον δέ ἐστι καὶ τὸ ἐν τῷ Δανιήλ, ὅτε ὁ τμη θεὶς ἐξ ὅρους ἄνευ χειρῶν λίθος ἐγένετο εἰς ὄρος μέγα. Πῶς οἶκος Θεοῦ ὁ εἷς λίθος; Καὶ μὴν οἶκον Θεῷ ἐν τῷ τόπῳ οὐκ ἐποίησεν, ἀλλὰ θυσιαστήριον. ᾿Αλλὰ C τοῦτο λέγει· ὅτι ἐὰν ὑποστρέψω, εὐχαριστήσω τῷ Θεῷ θυσιαστήριον ποιήσας. Ἐὰν οὖν σωθώ, ἔσομαι τοῦ Θεοῦ. Τοῦτο γὰρ ἐστιν, « Εσται μοι εἰς Θεόν. »
col. 431–432page 206 of 244
PG 87:431Τινὲς τὰ συνελθόντα ποίμνια, ὡς ἂν ἀποκυλισθέν τος του λίθου ποτισθῇ, ἔτι πολλῆς οὔσης ἡμέρας, τὰ ἐπὶ συντελείᾳ ἔθνη φασί σωθησόμενα, ἐλθέντα τοῦ δουλεύειν ὑπὸ ζυγὸν ἕνα, κατὰ τὸν Σοφονίαν· ὅτε ὁμονοήσαντες εἰς τὸ καλὸν οἱ ποιμένες, δυναμωθέντες ὑπὸ τῆς ὁμονοίας, ἀποκαλύψαι δυνήσονται τὸ ὀραθὲν ὑπὸ τοῦ Ἰακώβ φρέαρ· ἦν ὁ Ἰακὼβ πρὸ αὐτῶν, ὁ δηλῶν τὸν Χριστὸν, ἀπεκύλισε, καὶ τὰ πρόβατα τοῦ Λάβαν ἐπότισεν, ὅσον οὐδέπω γεννή σοντα ἐπίσημα τῷ Ἰακώβ. Ο μέγας λίθος ἐστὶν ὁ προσκόμματος. Ον ἀποκυλίσαι χρεών συναχθέντας ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ τοὺς ποιμένας, ἑκάστου τὴν δύναμιν συνεισφέροντος. Τοιαῦται τῶν ἐπισκόπων αἱ σύνοδοι περὶ ἐκκλησιαστικῶν ζητήσεων γινόμεναι. Τὸν δὲ λίθον μόνος Ιακὡς ἀπεκάλυψε, τὸ πάντων ἔργων ἀνύσας. Ανεψιός δὲ ῶν Ἰακὼβ τῆς Ραχήλ· εἴπερ ὁ μὲν Ρεβέκκας υἱὸς, ἡ δὲ τοῦ Λάβαν θυγάτηρ, ἀδελφῶν ὄντων· τὸν Λάβαν θεῖον ὄντα, καλεῖ ἀδελφόν. Οὐκοῦν ὅταν λέγῃ καὶ ᾿Αβραὰμ περὶ Σάββας, Αδελφή μου ἐστιν, ἀδελφιδὴν λέγει, θυγατέρα Αρράν. Οὕτω
col. 433–434page 207 of 244
PG 87:433γὰρ καὶ τὸ, ο Ἐκ πατρός, ο ἐκληπτέον. Αρξαν γὰρ αὐτοῦ ἀδελφὸς, υἱὸς θάῤῥα. Αλλ' οὐκ ἐκ μητρός, ὥς φασί τινες, ἀδελφὴν αὐτήν φησιν. Οὐδαμοῦ γὰρ Θάρρα φαίνεται δευτέραν γαμήτας. Πῶς οὖν ἀδελφὴ πατρὸς, καὶ οὐκ ἐκ μητρός; Καὶ ὁ Λάβαν δὲ τὸν ἀδελφιδοῦν λέγει ἀδελφόν. Καὶ τὸν Λάβαν δὲ υἱὸν Ναχώρ λέγει [ὁ Ἰακὼβ], τουτέστιν ἔγγονον. "Ην γὰρ υἱὸς Βαθουὴλ τοῦ Ναχώρ. Δείκνυσιν (50) ἡ Γραφή, ὅτι οὐ μόνον πλούτου περιουσίαν ἐχορήγει ὁ Θεὸς τοῖς τότε δικαίοις, ἀλλὰ καὶ ῥώμην σώματος καὶ κάλλος, εἰς τὸ παραζηλοῦν (59) Δείκνυσι δὲ μόνος Ἰακὼν ἀποκυλίσας τὸν λίθον, ὡς οὐ μόνον, καὶ ἡ τῆς Αύγ. κώδ.
col. 435–436page 208 of 244
PG 87:435Ορα δὲ ὡς καὶ Ἰσαὰκ ἠγάπα τὸν Ἡσαῦ μᾶλλον ἢ τὸν Ἰακώβ, καὶ ὅμως ὁ ἔλαττον ἀγαπώμενος, ἔλασε τὴν εὐλογίαν. Ωσπερ οὖν ἐνταῦθα ἡ μισουμένη γεννᾷ τὸν κληρονόμον τῆς εὐλογίας, Ἰούδαν, ἐξ οὗ ὁ Χριστός. Ινα δὲ μὴ τῆς ἀγαπωμένης οἱ υἱοὶ πάν των προτιμηθώσιν, ἐπέσχον αὐτῆς τὴν κύησιν· ὡς ἂν μὴ μόνον τῷ πρότερο: εἶναι, ἀλλὰ καὶ τῷ πολὺ πρότεροι οἱ τῆς Λείας υἱοὶ ἀνελλιπῶς ἔχωσι τὰς τιμάς. Ταῦτα δὲ ᾠκονομεῖτο μᾶλλον διὰ τὸν Ἰούδαν. Νῦν ἀγαπήσει με ὁ ἀνήρ μου, τουτέστιν ἀληθῶς καὶ κυρίως. Η διὰ τὸ ἀνωτέρω, δύναται μὲν ἠγα πῆσθαι ὑπὸ τοῦ Ἰακώβ, νομίζειν δὲ μισεῖσθαι ἐκ τοῦ τὴν Ραχήλ μᾶλλον ἀγαπᾶσθαι. Ἐκάλεσε δὲ τὰ ὄνομα αὐτοῦ Ῥουβίν. Επιτεταμένην ἔχει τὴν ἔμφασιν τούνομα καθ΄ ἱστορίαν. Ἑρμηνεύεται γάρ, "Ιδετε υἱόν. Τοῦτο γὰρ ὡς πρὸς τοὺς φιλτάτους φησί, τουτο ἐστιν ὂν οὐ παρέχει τῷ φιλοῦντι ἡ φιλουμένη, στείρα τυγχάνουσα.
col. 437–438page 209 of 244
" tarum Abrahami, cum scriberetur : nou peperit, Sara Abrahamo. Non tamen superfluum est, quod di- citur, si quis intueatur sensum anagogicum. , VERS. 11. Et dixit Lea : Cum fortuna, etc. Si- quidem et proverbium habet : « Ne ingrediaris in domum fratris tui, si adversa jactaris fortuna **, Sic et in Luca disserens de parabola peccatoris, inquit : « Forte fortuna, sacerdos quidam descen- dit in illo itinere ". Et Paulus: ● Assecuti sunt promissiones ". › Sæpius quoque idem Paulus ista dictione usus esse cognoscitur. Quæ vero significatio ejus dictionis sit, vel ex illo testimonio Scripturæ liquet ; ‹ Erat Joseph vir assequens 8.1, id est, prospere ei omnia succedebant, et in omini- bus fortunatus erat, Deo ipsum in omnibus sospitante. Huic affine est et illud: ‹ Multum valet oratio justi operans ",, id est, assequens. VERS. 16. Venit autem Jacob de agro ad vespe- peram, etc. Convenienter eo tempore serit Issa- char agricolam, sicuti monet benedictio Jacobi, qua hunc beat. Cæterum memoratu dignum est, quod uxores patriarchæ ubique commemorantur 170 fideles et agnoscentes Deum bonorum omnium auctorem. • Dedit enim (inquit) mihi Deus mercedem.› XεTO. > • Audivit autem Deus Leam). > Non enim mala libidine flagrans, sed agitata cupidine prolis, con- cubitum viri poscebat. Siquidem, ut prolem adipis- cerctur, precibus sollicitaverat Deum. Et aperuit vulvam ejus, etc, Leæ vulvam aperuit prius Dominus. Nunc nec Rachelem negligit, sed fecunditatem fugata sterilitate ei tribuit. Quæstio moveri potest : « Omne primogenitumi (tradit Seri- ptura) adaperiens vulvam “. » Si Ruben et Joseph, hic Rachelis, ille Leæ aperuit vulvam, Dominus, quo claudente et obstruente, vulvam aperuisse dicitur? Sed huic quæstioni occurritur per illud, quod supra traditum accepimus: Concludens conclusit omnem vulvam in domo Abimelech ". Verum enim- vero non abs re fuerit ab initio repetere generationem Jacobi. Senior, id est, Synagoga Deo prior parik. Nam Moses dicit : « Filius meus primogenitus est Israel ** › Isaias quoque vociferatur: c. Filios genui et exaltavi : et ipsi me spreverunt "., Sed tamen liberæ conditionis et ingenui fuere illi filii propter patres, quibus nequaquam legis jugum impositum erat, quod quidem et Paulus subindicat his verbis: • Ego vero vivebam quondam absque lege "; ego pronomen addens generis radici. Nec tamen perpetuo liberos eos mansuros, verum legis servitutem subituros edocebant filii quatuor ex an- cillis nati. Dan et Naphthalim, quos peperit Balla, assignabantur Racheli. Gad et. Aser, quos Zilphia enixa est, ascribebantur Leæ, et erant juniores illis, qui ex. Balla nati ferebantur. Verum Rachel Ec- c'esiæ ex gentibus congregandæ typum gerens, sibi filios ex ancilla ortos vindicabat. Siquidem et pro- phetæ connumerantur inter liberos Jerusalem servientis, filii quodammodo exsistentes Ecclesiæ ex gentibus constituendæ, cujus mysterium jam antea prædictum erat, dum quasi oculis subjiciunt pri- seorum mortalium Christum. Qui vero his succedentes in servitutem sunt geniti, Christum libertatis auctorem spreverunt. Potiores enim sunt primi his, qui insecuti sunt, ut relucet ex isto prophetæ ora… culo : « Quomodo facta est meretrix civitas fidelis Sion, et plena judicio? in qua pernoctavit justitia, nunc homicidæ *., Ostenditur vero ipsis nominibus, quæ imposita sunt filiis Ballæ, ipsos fuisse alumnos Ecclesiæ, cum filii Zilphæ fuerint Ecclesiæ hostes. Dan enim judicium, Naphthali latitudinem denotat. At prophetæ omnes hue incubuerunt, ut prædicarent Christum judicaturum orbem in justitia. Satanam, quod nos perdidit, condemnabit, et nobis salutem restituet. Et nos in magno exsistentes- luctu, ex mœrore et gemitu in lætitiam conjiciet cor nostrum dilatando.‹ Nam, ut habet Scriptura, per iter mandatorum tuorum cucurri, hinc cor meum dilatasti *7., Et : ‹ Cor nostrum dilatatum est erga vos ", etc., › ait alicubi ad Corinthios. Et iterum: Dilatamini et vos, nec jugum cum incredulis traxe- ritis “…› David, loquens sub persona eorum qui injuriis affecti sunt, clamat : Excitare, et intende judicio meo, Deus meus et Dominus meus, ad judicium meum "., Similiter et Dominus inquit: ‹ Ju- dicium nunc est mundi hujus. Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras "1. › Ex Zelpha nati sunt Gad et Aser. Gad, si nomen explices, significat tentationem, et Aser divitias. Tales erant Judæorum no- vissimi. Nam tentaverunt Christum cum Herodianis ob censum, quasi vero nec ficto animo interrogatio- nem facerent. Alii, studio lucri capti, respuerunt Filium, dicentes secum: Hic est hæres, venite, oc- cidamus eun), ut nostra sit hæreditas "., Præterea Christum docentem, divitias terrenas venden- .. 16. 16 Isa. 1, 21. XIII,
col. 439–440page 210 of 244
Caput XXX
PG 87:439Τὸ, Εἰ εὗρον χάριν, δύναται μὲν κατὰ παράλειψιν τοῦ, Μεῖνον σὺν ἐμοί· πρὸς ὅ ἔοικεν ἀποδίδοσθαι τὸ, Ἐὰν ποιήσῃς μοι τὸ ῥῆμα τοῦτο, ο Πάλιν ποιμανώ
col. 441–442page 211 of 244
PG 87:441τὰ πρόβατά σου. • Δύναται δὲ ἀποδίδοσθαι πρὸς τὸ, «Διάστειλον τὸν μισθόν σου. Τὸ δὲ, « Εἰ εὗρον χάριν, ο τουτέστιν, Εἰ ἀρέσκει σοι τὸ λεγόμενον παρ' ἐμοῦ. Μεταξὺ δὲ τὴν αἰτίαν ἀπέδωκε τῆς περὶ τὸν μισθὸν προδοσίας το, ο Οιωνισάμην ἄν· ἡ ὡσεὶ ἔλεγε, καὶ γὰρ ὀφείλω τοσοῦτον εὐλογηθεὶς ἐπὶ σο!. Ως μὲν οὖν περὶ τὴν πίστιν ἀλλόφυλος, οἰωνίζεται· οὐκ ἔτι γὰρ οἰωνισμὸς ἐν Ἰακώβ· ὡς δὲ ἐκ μέρους ώφε ληθείς, τό, « Εὐλόγησε γάρ με, φησὶν, ὁ Θεός. » Τῷ μὲν γὰρ μηδὲν ὠφεληθέντι, ἤρχει τό, « οἰωνισάμην, » εἰπεῖν· τῷ δὲ τελείως ὠφεληθέντι, μόνον τὸ, • Ευλόγησέ με ὁ Θεός. » Καὶ διαχώρισον ἐκεῖθεν. Δὸς ταῦτα, φησί, τοῖς Β υἱοῖς σου νέμειν, ὅσα νῦν ἐστι πρόβατα μέλανα, καὶ αἶγες λευκαί, ἢ ποικίλαι· καὶ δός μοι τὰ λευκά πρόσ βατα, καὶ τὰς μελαίνας αἶγας. Καὶ τὰ γεννώμενα τοῦ λοιποῦ πρόβατα μέλανα ἐκ λευκῶν γονέων τι κτόμενα, καὶ αἱ γεννώμεναι αἶγες τοῦ λοιποῦ λευκαί, ἡ ποικίλαι, ἐκ μελάνων τῶν γονέων τικτόμεναι, ταῦτα ἔσται μοι πρὸς μισθόν. Ἐὰν δὲ ἀπὸ τῶν γεννωμένων λάβω ἄλλο τι παρά τὰ φαιὰ καὶ τὰ διάλευκα, ἔχε με κλέπτην. "Ηγουν ἐὰν ἀπὸ τῶν σῶν λευκῶν, ἢ φαιῶν τῶν νῦν χωρι ριζομένων ἀπόληταί τι, ἐγὼ αὐτὸ κέκλοφα, καὶ ἀποΟὐδὲν ἐνυπόστατον ἔλαβεν Ἰακὼβ ἐν μισθῷ, ἀλλ' ἐλπίδα τοκετοῦ παραδόξου.
col. 443–444page 212 of 244
PG 87:443Καὶ ἔτικτον τὰ πρόβατα διάλευκα. ἢ τὰς αἶγας καλεί πρόβατα καταχρηστικῶς ἐνταῦθα · τὰ γὰρ ἀπὸ τῶν αἰγῶν λευκὰ συνεφώνησε λαμβάνειν λό ψ μισθοῦ, οὐ τὰ τῶν προβάτων· ἡ ἕτερον σύμφωνον, ἐναντίον τοῦ πρώτου ὑπαινίττεται ἐνταῦθα γενόμε ὥστε τὰ ἀπὸ τῶν μελάνων προβάτων λευκά λαμβάνειν τὸν Ἰακὼβ λόγῳ μισθοῦ. Θεασάμενος γὰρ ὁ Λάβαν τὰς μελαίνας αίγας, λευκὰς τικτούσα:, καὶ πολὺ κερδαίνοντα τὸν δίκαιον, παρέβη τὸ πρῶτ τον σύμφωνον, καὶ ἐπὶ τὸ ἐναντίον ἦλθεν· ὥστε ἀπὸ τῶν μελάνων προβάτων λευκὰ λαμβάνειν τὸν Ἰακώβ λόγῳ μισθοῦ. Καὶ τοῦτο μᾶλλον ἀληθές ἐστιν. Αὐτὸς γὰρ Ἰακώβ μετὰ ταῦτα τὸ εὐμετάθετον τῆς γνώμης τοῦ Λάβαν διαβάλλων, φησίν· « Ἐὰν οὕτως εἴπῃ, Τὰ ποικίλα ἔσται σου μισθός, ο καὶ τὰ ἑξῆς.
col. 445–446page 213 of 244
Caput XXXI
PG 87:445῾Ο ἐξ ἐπισήμου πλοῦτος, οἷος ἦν ὁ τοῦ Ἰακώβ, ἀληθινός ἐστι πλοῦτος· ὁ δὲ ἐξ ἀσήμου, οἷος ἦν ὁ τοῦ Λάβαν, καν πάνυ πολὺς ᾖ, οὐ κυρίως ἐστὶ πλοῦτος.
col. 447–448page 214 of 244
PG 87:447Πλουτῶν δέ τις ἐνταῦθα κατὰ Θεὸν, ἔξω τῆς γενεᾶς αὐτοῦ ὑπάρχων, ἀκούσεται πρὸς τῇ ἐξόδῳ· • Αποστρέφου εἰς τὴν γῆν τοῦ πατρός σου. ο Αποδιδράσκειν δεῖ ἀπὸ τοῦ χείρονος, λαμβάνει δὲ παρ᾽ αὐτοῦ τὰ χρήσιμα, ὡς Ἰακώβ.
col. 449–450page 215 of 244
PG 87:449Ως αἰχμαλωτίδας, φωνὴ φαύλου, ταῦτα περί Λ τῶν ὠφελουμένων νομίζοντος· οὕτω καὶ πολλοὶ πεο πιστευκότων πατέρες. Παρ' ᾧ ἐὰν εὕρῃς τοὺς θεούς σου, οὐ ζήσεται ἐναντίον τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν. Ὡς ἐπὶ τοῦ Ἰωνάθαν ὁ Σαούλ · καὶ οἱ ἀδελφοὶ τοῦ Ἰωσὴν περὶ τοῦ κλέψαντος τὸ κόνδυ. Τοῦτο δὲ ἔδοξεν εἶναι ἀπειλῆς καὶ ὅρων· τὸ δὲ ἀληθὲς, προῤῥήσεως ἦν· ἐπειδὴ ἔμελλεν ἡ Ραχήλ ἀποθνήσκειν ἐν τῷ τίκτειν τὸν Βενιαμίν.. Α' θυγατέρες, θυγατέρες μου. Λάβαν ίδια λέγει τὰ τοῦ Ἰακώβ, ψευδόμενος. Οὐκ ἂν δὲ Ἰακὼβ εἶπεν αὐτὰ εἶναι τοῦ Λάβαν. Διὸ θαῤῥῶν ὡς μηδὲν ἐπαγόμενος τῶν τοῦ Λάβαν, φησίν· « Ἐπίγνωθι τί ἐστι τῶν σῶν παρ' ἐμοί.»-«Καὶ τὰ κτήνη, κτήνη μου καίτοι προσεμαρτύρησεν ή Γραφή, ὅτι ἐγένετο τα ἄσημα τοῦ Λάβαν, τὰ δὲ ἐπίσημα τοῦ Ἰακώβ. Ψεύ δεται οὖν τὰ ἐπίσημα λέγων ἑαυτοῦ εἶναι. ι Καὶ πάντα ὅσα σὺ ὁρᾷς ἐμά ἐστιν. » Αξίως τοῦ Ἰακὼβ νῶν, ὅσα ἑώρα ὁ πατριάρχης ἐν ὀπτασίαις, καὶ προφητείαις, καὶ γνώσεσι, καὶ σοφίᾳ, καταγελάσεται τοῦ Λάβαν λέγοντος, Όσα σὺ ὁρᾷς ἑμά ἐστι. ο ὺν ἐφοβήθη Ἰσαὰκ φόβον πρὸς Θεὸν, τοῦτον καὶ Ἰακὼβ αὐχεῖ πεφοβῆσθαι. Καὶ κάτω δέ φησιν ὅτι ὤμοσεν Ἰακώβ κατὰ τοῦ φόβου τοῦ πατρὸς αὐτ του.
col. 451–452page 216 of 244
PG 87:451Συλλέγουσι λίθους ἀδελφοὶ Χριστοῦ ἀπόστολος, καὶ οἱ τεταγμενοι, νοήσαντες καὶ ποιήσαντες την λέγουσαν ἐν τῷ προφήτῃ ἐντολήν· Λάβετε μεθο ἑαυτῶν λόγους πολλούς, καὶ ἐπιστρέψατε προς Κύ ριον. » Εἰ δέ τις συμβάλοι, μετὰ τὸ συναχθῆναι τοὺς προειρημένους λίθους τὸν ἐξ αὐτῶν βουνῶν τῇ ἐν οὐρανοῖς οἰκοδομῇ, καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις ἐπαγγελλόμενα ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἐν ἐδωδίμοις καὶ ποτί μοις λόγοις, εἴσεται πῶς τε συνελέγησαν οἱ λίθοι, καὶ ἐγένετο βουνός, καὶ ἔφαγον ἐκεῖ ἐπὶ τοὺς βουνούς. Ἰδοὺ οὐδεὶς μεθ' ἡμῶν ἐστιν, ἀλλότριος, φη σίν. Εἶπε γὰρ ἄνω· « Λάβαν δὲ ἔστησε τοὺς ἀδελφούς αὐτοῦ ἰδίᾳ ἐν τῷ ὄρει Γαλαάδ. » Ὁ βουνὸς τῆς μαρτυρίας. Ἑβραῖοι φασιν, ὅτι ὁ μὲν Λάβαν, Συριστὶ ἐκάλεσεν αὐτόν· ὁ δὲ Ἰακώβ, Εβραϊστί. Διὸ καὶ δισσῶς ἑρμηνεύεται κατά τινα βραχεῖαν ἐναλλαγήν. Εστι δὲ ὡς • Τὸ ξύλον τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν, ο καὶ τὸ, ο βουνός μάρτυς. Ο Καὶ ἡ ὅρασις ἣν εἶδον, ἐπίδοι ὁ Θεὸς ἀνὰ μέσσον ἐμοῦ καὶ σοῦ. Δόξει ἀπροσλόγως ἐνταῦθα ἡ ὅρασις παῤῥερίφθαι, ἣν εἶπεν (52) Ἰακώβ. Ποίαν γὰρ ὅρασιν, ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ; Μήποτε οὖν ὡς προφήτης συνεῖδε τὸ καθ᾿ ἑαυτὸν καὶ τὸν Λάβαν μυστήριον, ἀναφέρων τὸν λόγον ἐπὶ τὸν, οὗ σύμβολον ἦν ὁ Λάβαν, καὶ τὸν Κύριον, οὗ τύπον ἐπλήρου ὁ Ἰακώβ ; Εἰ μὴ ἄρα τοῦτό φησι, καὶ τὸ ἐνύπνιον· ἐν τῷ, Οφθεὶς ὁ Θεὸς εἶπέ μοι· « Φύλαξαι τοῦ μὴ λαλῆ σαι μετά Ἰακώβ πονηρά Ἱκανὸν ὑπάρχει καὶ ἀξιόπιστον μαρτύριον ανα μέσον ἐμοῦ καὶ σου. Ὥσπερ καὶ Παῦλος ὄμνωσι τὴν Κορινθίων καύχησιν. Εἶπεν οὖν Ἰακὼδ, Νὴ τὸν φόβον, ἐν ἐφοβήθη Ἰσαὰκ ὁ πατήρ μου τὸν Θεόν, ἄλλως τε ὁ Σωτὴρ μεθ' ἡμῶν ἐστι. Καὶ Ησαΐας φησί ; «Κύριον αὐτὸν ἁγιάσατε, καὶ αὐτὸς ἔσται σου φόβος. » Ευλόγως δὲ τῷ ἀφόβῳ ἔμνυσι κατὰ τοῦ φόβου τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, ἐλέγχων αὐτοῦ τὴν ἀφοβίαν. Αναστὰς δὲ Λάβαν ἀπῆλθεν εἰς τὸν τόπον αὐ τοῦ. Τοῦ διὰ προκοπῆς ὀδεύοντος ἐπειδὴ μακράν ἐστιν ὁ τόπος, διὰ τοῦτο οὐκ ἀπέρχεται μὲν ὡς ὁ φαῦλος εἰς τὸν τόπον ἑαυτοῦ· ἀγαπητὸν δὲ, εἰ εἰς (32) Τό, εἶπεν, ὡς ἐπιδιορθώμενον, εἶδε, γράφει ὁ αὐτ. τῆς Αύγ. κώδι
col. 453–454page 217 of 244
Caput XXXII
PG 87:453τὴν γῆν ἑαυτοῦ. "Ητις οἴσει αὐτόν ποτε ἐπὶ τὸν τζτου ἑαυτοῦ. Συναντῶσιν οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ ὡς ἀρχιστρατή των δυνάμεως Κυρίου Χριστῷ, ἐν Ἰακὼβ τυπουμέν να, παρεμβολή λεγόμενοι. Τήρει δὲ, ὅτι ἀπιών μὲν, ὄναρ ὁρᾷ τὴν κλίμακα καὶ τοὺς ἀγγέλους, και ποιμαίνων πάλιν ὁρᾷ ἀγγέλους, καὶ ἀκούει Θεοῦ· ἐπανιὼν δὲ, ὕπαρ βλέπει τὴν παρεμβολήν. Καὶ πά λιν, ὅτε οὐκ ἔτι συνῆν Λάβαν τῷ Ἰακώβ, τότε συνήντησαν αὐτῷ οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ. Παρεμβολή δὲ λέγεται τοῦ Θεοῦ, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν τοῦ ἀλλοτρίου παρεμβολῶν, ὁποῖα τὰ πολλὰ δαιμόνια, τὰ ὡς ἐν παρεμβολῇ οἰκοῦντα τοῖς τάφοις. Δέξει ἐπίληπτος εἶναι ὁ φόβος τοῦ Ἰακώβ, ἀλλ'
col. 455–456page 218 of 244
PG 87:455σπέρμα τοῦ ᾿Αβραάμ, ἐν ᾧ προσεδοκώντο πληρωθήσεσθαι αἱ ἐπαγγελίαι. Προέπεμψε δὲ, καὶ ἵνα μὴ νομίσῃ τυχόν, ὅτι παρ' ἀλλοφύλοις ἦν, ὡς ἐχθρῷ και τασκευάζων τῷ Ἡσαῦ. Θεὸν νῦν καλεῖ τὸν ἄγγελον τὸν εἰπόντα αὐτῷ· • Απότρεχε εἰς τὴν γῆν τῆς γενέσεώς σου. » Καὶ τοῦ αὐτοῦ ὄντος Θεοῦ ᾿Αβραὰμ καὶ Ἰσαάκ, ὡς περὶ δύω φησί. Καὶ σημειωτέον τοῦτο διὰ τὰ ὅμοια τῇ Αντὶ τοῦ, ὁ Ἰκανοῦταί μοι ἀπὸ πάσης δικαιοσύνης. » 'Ακύλας ἐξέδωκε, Μεμακρυμαι παρὰ πάντας τοῦ ἐλέους, καὶ ἀπὸ πάσης ἀληθείας. Ὡς εὐχαριστῶν δὲ λέγει· Ικανόν μοι ἐστι, καὶ γέμει Καὶ διάστημα ποιεῖτε ἀνὰ μέσον ποίμνης καὶ ποίμνης. Ως οἱ ὁδοιποροῦντες στρατηγοί πρὸς τὸ τῶν στρατευμάτων ἀσύγχυτον.
col. 457–458page 219 of 244
' Deus meus, ad te diluculo accedo ". Et hoc : Mane audies vocem meam. Mane coram te appa- rebo, et videbis me ". Docet vero brevibus Jacobum, ut se teneret et salutem posceret. Quid enim obstabat quo minus victor abiisset? aut quo modo victus Jacobum ne iret, inhibere potuisset? Quapro- pier Jacobus justus præsentiens ejus animum, petit benedictionem, cognito quisnam ille esset. Huic astipulatur illud ad Mosen dictum: Sine me, delebo eos, et te faciam in gentem magnam ". › Moses sentiens bonitatem Dei servare volentis, respondet: Remitte eis peccatum, Sin minus, et me expunge vitæ libro, quem scripsisti "., Benedicit vero Jacobum mutando ex alio in aliud nomen, faciensque e practico speculativum: eumque, qui olim fuerat supplantator et fortis, facit videre Deum. Israel enim, si nomen explicetur, significat mentem quæ Deum cernit. Cognovit enim tandem Israel, cui primo non 181 obtemperasset. • Quamvis initio non omnes crediderint, attamen reliquie secundum electionein gratiæ, secundum teno- rem Scripturæ *, scilicet discipuli, et quotquot eorum doctrinæ fidem habuerunt, qui fuerant supplan- tatores et in lege firmi, salutem sunt consecuti. Nam cum essent irreprehensibiles in justificationibus legis, Christi cognitionem sumpsere, quam cognoverunt præstantiorem et potiorem esse cultu legali. Nam per quemdam prophetam loquitur Deus: Misericordiam volo, non sacrificium ; > cognitionem Dei magis quam holocausta. Idcirco Paulus, cum esset inculpabilis quoad legis justitiam, id existimavit damnum propter excellentiam cognitionis Christi. Timotheo imperat: Exerce teipsum ad pietatem. Nam corporalis exercitatio parum conducit. At pietas ad omnia utilis est, promissionem habens vitæ præ- sentis et futuræ *. Imo et Christus inquit: Hllæc est æterna vita, ut cognos ant te solum verum Deum, et quem misisti, Jesum Christum *. » Is apud Deum hominesque. plurimum poterit. Nam animi potentis et vincentis est cognoscere Deum, licet in speculo et ænigmate nunc videat. Nam transilit carna- lia, qui ad Deum festinat. Nec tamen suum nomen indicat Jacobo Deus. Omne enim nomen revera significat rei substantiam et naturam. Cæterum Dei natura a terrenis comprehendi nequit, sicuti sensi- bilia a Deo creata. Proinde nullum eorum nominum, quibus appellatur, ejus substantiam significat, sed saltem quasdam operationes ejus erga nos commonstrant. Sic nominatur: Eksistens vel(ficto nomine) Esto. Nam ex ipso entia omnia derivantur. Lux, vita, potentia et virtus nuncupatur, ut qui illorum sit elargitor. Sic vocatur unigenitus, character, et splendor Patris, scilicet ut ex humanis vocabulis aliquam ejus venemur notitiam. Appellatur et misericordia, justitia, redemptio: quia nostri miseretur, nos redemit, nos justificat, nostræque saluti consulit. Jacobus, comperto quod nullum nomen Dei exprimat substantiam, nec sit nomen aliquod peculiare Deo, sicuti homini, locum, in quo illa contige- rant vocat: Figuram Dei. Proinde et David canit: Domine Dominus noster, quam mirabilo est nomen tuum in universa terra". › Quod de se dictum ait Christus, cum sacram linguam in hæc, quæ sequuntur, resolveret verba: Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem”, › Vidi, inquit, Deum facie ad faciem. Hinc comprobatur possibile esse ut homo conspiciat Deum, sed co modo, quo ipse se videndum offert. Siquidem in Exodo ad Mosen profatur Deus: Nemo videbit faciem mea, el vivet ". Si vero Jacobus, postquam vidit Deum, vixit, id Dei beneficium esse constat, sicut et in Gedeone acciderat. Exorto sole, narrat, evanuit forma Dei. Ipsus vero violato femoris nervo, clau · dicavit. Illuminatis enim Judæis cessatum est a lucta; et in cœlos ascendit Christus. Verum Israelita- rum claudicatio non sublata est. Quod vero in universum claudicant, nec recto corpore incedunt, fit ex co, quod parum Deo obsequuntur. Quidam, ut ex docto quodam viro accepimus, profitentur cum Jacobo concertasse diabolum in specie Esau volentem devincere ipsum. Cæterum ab Jacobo stetisse angelum auxiliarem, ob cujus auxilium nihil diabolus quiverit eflicere. Ne igitur putaret Jacobus propria virtute, multo externo auxilio adjutus, se debellasse (quod absurdum fuisset) adversarium: sed ut cognosceret angeli præsentiam, tactus est nervus. Quo contacto, claudicatio insecuta est. Cæterum præsens locus, cum nonnihil obscuritatis habeat, sic explanatur. - Et certabat angelus cum eo usque ad ascensum auroræ,id est angelus auxiliator. Nam utuntur nomine viri quoque in angelis. • Et vidit quod non prævaleret ei: › id est, Jacobus vidit quod non prævaleret ei diabolus. Et tetigit femur ejus angelus volens seipsum significare præsentem. Cujus præsentiam ut animadvertit Jacobus, non prius eum dimisit, quam præter victoriam etiam parta benedictione. Quod vero scribitur : « Vidit quod non prævaleret ei, › etc., non caret amphibologia. Quis enim vidit? et quis non prævaluit? Si homo scivit quod nihil posset adversus 182 Jacobum, non Christus homo tetigit femur Jacobi. Si vero homo sci vit quod non posset Jacobus quidquam adversus ipsum, potest esse Christus. Quidam existimant angelum nec Deum, ut arbitratus est Jacobus, cum illo esse collucta- tum. Nam postea infert ‹ Angelus, qui liberavit me ex juventute mea. › Norat quidem, quod angelus erat colluctator. Nec tamen ignorabat Deum per angelum operari. Igitur, ut quidam objiciunt, discedere nequibat, nisi diceret : ‹ Dimitte me.› Occasionem dat dicendi ea, quæ postea dicta sunt. Avebat enimi Jacobus illa proloqui, verum cunctatus est parumper. Accepta autem confidentia, benedictionem petit. 8. ;
col. 459–460page 220 of 244
Caput XXXIII
PG 87:459Ἕνεκεν τούτου οὐ μὴ φάγωσιν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ τὸ νεῦρον, ὃ ἐνάρκησεν. Οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ ἐνάρχησεν ὁ μηρὸς τοῦ Ἰακώβ, ἀλλ᾽ ἐπειδὴ ἥψατο ὁ ὀφθεὶς ὡς ἄνθρωπος. Ινα διὰ παντὸς μεμνημένοι, ὅτι Θεὸς ὡς ἄνθρωπος ἐπάλαισε τῷ Ἰακώβ, ὅταν ἴδωσι τὸν αὐτὸν Θεὸν καὶ ἄνθρωπον ἐπ' ἐσχάτων, ἐρχόμενον σῶσαι τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων, μὴ ἀπιστήσωσι. Φιλεῖ γὰρ ἀπιστεῖσθαι τὰ τῶν ὑπερβολῶν παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, ἐὰν μὴ τῆς οἰκείας ἀληθείας ὕστερον ίχνος καταλιμπάνῃ. ὓς ἂν εἴ τις ἴδοι πρόσωπον Θεοῦ. Επτάκις γὰρ προσεκύνησεν, ὡς ἐνώπιον Θεοῦ. Πρὸς τὸν πατέρα βουλόμενος ὁρμῆσαι ὁ Ἰακώβ, ἵνα μὴ πάλιν πρὸς φθόνον κινήσῃ τὸν ἀδελφὸν (53), σιωπᾷ μὲν & βούλεται, λέγει δὲ ὁ μὴ πράττει, πάνω σοφῶς. Τὰ παιδία, οἷς ηλέησέ με ὁ Θεός· ὁ ᾿Ακύλας ἐξέδωκεν, "Α έχαρίσατο ὁ Θεὸς τῷ παιδί σου· Σύμ μαχος δὲ, "Α έδωρήσατο. (ΕΞ) Φθόνου δίκην παράσχῃ τῷ ἀδελφῷ, ὡς μέλλοντι παρευδοκιμεῖσθαι, σιωπᾷ, κ. τ. λ. Ὁ τῆς Αὐγ
col. 461–462page 221 of 244
Caput XXIV
PG 87:461Καὶ ἐκάλεσε τὸν Θεὸν Ισραήλ. Εν πρώτοις Θεὸν Α Ισραήλ. τουτέστι τὰ ἀρεστὰ αὐτῆς· ὡς εἶναι δηλονότι, Οὐκ ἄκουσαν ἐβιάσατο, ἀλλὰ θέλουσαν ἔφθειρε. Διὸ καὶ ὁ Θεὸς βδελυξάμενος αὐτῆς τὸ εὐχερές, οὐ προΤὸ Παλαιστιναῖον (54) οὐκ ἔχει, « υἱός Εμμώρ, ο Β ἀλλ᾽ ο Εμμώρ ο μόνον· ὑπαινιττόμενον, ὅτι πρὸς τῷ υἱῷ καὶ ὁ πατὴρ ἐμίανε τὴν παρθένον (55), καὶ αὐτ τῆς τῆς Γραφῆς πληθυντικῶς τὸν μιασμὸν ἐμφαινούσης. « Καὶ ἐμίαναν αὐτὴν, » φησί. ὡς δὲ ἤκουσαν, κατενύγησαν· τουτέστιν ήψατο αὐτῶν. Καὶ ὁ Οὐχ οὕτως ἔσται, ο οὐ προβήσεται αὐτοῖς ὁ σκοπὸς αὐτῶν. Καὶ περιετέμνοντο. Οὐδὲν ὠφέλησεν αὐτοὺς ἡ περιτομή. Οὐ γὰρ θεοσεβείας ένεκεν περιετμήθησαν. Αλλ' οἱ μὲν ἄρχοντες, ἡδονῆς χάριν· οἱ δὲ ὑπήκοοι, διὰ φόβον. "Αλλως τε καὶ τύπος ἦν τὰ για
col. 463–464page 222 of 244
Caput XXXVCaput XXXVI
PG 87:463Α νόμενα τῆς ὕστερον πάντων τῶν Παλαιστίνων ἀπὸ ωλείας. αὐτοὺς εὐσεβεῖν (56). Τό· ο 'Αναστάντες ἀναβῶμεν εἰς Βαιθήλ, ο προφητεία τῆς κλήσεως τῶν ἐθνῶν, ἀνιόντων εἰς οἶκον Θεοῦ. Τοῦτο γὰρ δηλοί το, Βαιθήλ. Επέκεινα τοῦ πύργου Γαδές. Οὐκ εὐθέως τυ χὸν, ἀλλὰ μετὰ χρόνον. Ο γὰρ Θεὸς εἶπεν αὐτῷ οἰκῆσαι ἐν Βαιθήλ. Ἐκάλεσε τὸ ὄνομα αὐτοῦ, Υἱὸς ὀδύνης μου· ὁ δὲ πατὴρ ἐκάλεσεν αὐτὸν Βενιαμίν. Ο μακάριος Παῦλος πρότερον μὲν πορθῶν τὴν Ἐκκλησίαν υἱὸς ὀδύνης ἦν, ὕστερον δὲ γέγονεν υἱὸς δυνά μεων (57). Συναριθμεῖ καὶ τὸν Βενιαμὶν μετὰ τῶν ἐν Μεσο ποταμίᾳ. Σπαρεὶς γὰρ ἦν ἤδη ἐκεῖσε. ρκησε δὲ Ἡσαῦ ἐν τῷ ὄρει Σηείρ. Φαίνεται Ησαῦ πρὶν τὸν Ἰακὼβ ἐπανελθεῖν οἰκῶν ἐν ὄρει Σηείρ. Πῶς οὖν νῦν, « Αναχωρεῖ εἰς τὸ ὄρος Σηείρ; ο Η ᾤκει μὲν ἐν Σηεὶρ, οὐ τέλεον δὲ διὰ τὸν πα τέρα· ἐλθόντος δὲ τοῦ Ἰακώβ, παντελῶς μετῳκίσθη.
col. 465–466page 223 of 244
Caput XXXVII
PG 87:465Οὗτός ἐστιν Αὐτὰν, ὃς εὗρε τὸν Αἰαμὶν ἐν τῇ Α ἐρήμῳ. Ο Σύρος ἀντὶ τοῦ Αἰαμὶν, Ὃς εὗρεν, ἔχει, τὸ ὕδωρ. Ο δὲ Ἑβραῖος αὐτὴ σχεδὸν τὸ Διαμίν, ὕδωρ, σημαίνει. Αὕτη γὰρ ἡ λέξις κατελείφθη, καὶ ὀλίγον παρηλλάγη. Καὶ οὗτοι οἱ βασιλεῖς οἱ βασιλεύσαντες ἐν Εδώμ, πρὸ τοῦ βασιλεῦσαι βασιλέα ἐν Ἰσραήλ. Ζητητέον ἀποπότε λέγει βασιλεῦσαι τοὺς βασιλέας ἐν τῇ Εδώμ. Αρα εὐθὺς μετὰ τὸν Ἐδώμ; ἀλλ᾽ ὀκτὼ μόνους λέγει πρὸ τοῦ βασιλεῦσαι βασιλέα ἐν Ἰσραήλ, ἐν Ἐδώμ βασιλεῦσαι. Πολλαὶ δὲ γενεαὶ ἀπὸ Ἡσαῦ, ἕως τοῦ βασιλεῦσαι βασιλέα ἐπὶ Ἰσραήλ. Παρατηρητέον δὲ, διατὶ καταριθμεῖ τοὺς βασιλέας Εδώμ ἕως ὅτε βασιλεὺς ἀνέστη ἐπὶ Ισραήλ. "Αρα ὅτι ὁ Σαούλ πρῶτος βασιλεύσας, ἐξήλειψε τὸν ᾿Αμαλήκ; Β τί οὖν πρὸς τὰ ἄλλα ἔθνη τὰ ἐκ τοῦ Ἡσαῦ; τοῦ γὰρ Αμαλήκ ἐξαλειφθέντος, τοῦ Εδώμ ἔθνος μετὰ ταῦτα ἀναγέγραπται. Δῆλον δὲ, ὅτι τοὺς βασιλέας λέγει τοὺς ἕως τότε βασιλεύσαντας, ἕως ὅτε ἀνέστη βασιλεὺς ἐν Ἰσραήλ. Ωσπερ γὰρ οὐκ ἦν δυνατὸν εὐθέως τοὺς ἐξ Ἰακὼς πληθυνθῆναι, οὕτως οὐδὲ τοὺς ἐξ Ησαῦ. Βασιλέας δέ φησι τοὺς καθόλου. Οἱ γὰρ κατά μέρος ἡγεμόνες ἦσαν, καὶ τάχα τοὺς βασιλεῖς ἀριθμεῖται τοὺς ἐν γῇ Ἐδὲμ βασιλεύσαντας, ἀφ' οὗ οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ πληρώσαντες μ' ἔτη ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἐπέβαινον τῆς γῆς τῆς ἐπαγγελίας. Καὶ γὰρ ὁ πρῶτος βασιλεὺς, Βαλάκ εὑρίσκεται, καὶ ἴσως ὁ μετακαλεσάμενος Βαλαὰμ τὸν μάντιν καταράσασθαι τοὺς Ἰσραηλίτας. Πρὸς τὸ ἄνω δὲ εἴρηται· « Οὗτοι οἱ βασιλεῖς. » Εφη γὰρ ἤδη, Οκτώ βασιλεῖς αὐτο- G κράτορες ἦσαν τοῦ σπέρματος Ἡσαῦ. Ἐν ταῖς κατῳκοδομημέναις. Σημειωτέον τὸν Ἐν ταῖς κατῳκοδομημέναις πόλεσί τε, τοπάρχαι, οὐ βασιλεῖς καθόλου.
col. 467–468page 224 of 244
PG 87:467Δράγμα εἶδεν, ἐπειδὴ δι᾿ ἀφορίας αὐτῷ γέγονε τοῦ κατάρξαι τῆς Αἰγύπτου, καὶ προσκυνηθῆναι παρὰ τῶν ἀδελφῶν. Βουλεύονται μὲν οὖν κατὰ τοῦ ἁγίου θάνατον. Ὁ δὲ Θεὸς ἔργον ἔχει οὐ μόνον τὰ παρ' ἑαυτοῦ διδόναι ἀγαθὰ, ἀλλὰ καὶ τὴν ἡμετέραν κακίαν εἰς ἀγαθὴν χρῆσιν μετενεγκεῖν, καὶ τὴν κακίαν εἰς οἰκονομίας μεταχειρίζεται. "Ητις δὴ κακία ἐπῄνει καὶ μὴ βουλομένη τὸν Ἰωσήφ. "Απας γὰρ πωλῶν ἐπαινεῖ τὸν πωλούμενον διὰ πλείω τιμήν. Ῥουδὴν δὲ σώζειν ὁρμήσας, ᾤετο διά τοῦτο διαλ λάττεσθαι τῷ πατρὶ διὰ τὴν εἰς Βάλλαν παράνομίαν, τὴν παλλακίδα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. Υἱοὶ αὐτοῦ καὶ αἱ θυγατέρες. Ὡς εἶναι δῆλον, ὅτι καὶ θυγατέρας εἶχεν ἄλλα;· ἢ μᾶλλον τὰς ἐπγό νους οὕτω καλεῖ, (58) Τὰ ἑξῆς ἐκ τοῦ τῆς Αὐγ. κώδ. ἐλήφθη. Οὐκ ἀποκαλύπτει δὲ ὁ Θεὸς τῷ Ἰακώβ, ὅτι ζῇ ὁ Ἰωσήφ, καὶ ὅτι εἰς Αἴγυπτον κατήχθη· ἵνα μήπως οὗτος λυτρούμενος τὸν υἱὸν, ἐμποδίσῃ τῇ ὕστερον οἰκονομίᾳ τοῦ Θεοῦ (58), κατά τε Αἴγυπτον αὐτὴν καὶ ἐν τῇ ἐξόδῳ γεγενημένην. Αμέλει ὅτε λοιπόν ἐγνώσθη τῷ Ἰακὼβ ὕστερον, ὅτι ζῇ Ἰωσήφ, τότε αὐτῷ ἐπιφαίνεται ὁ Θεὸς θαῤῥεῖν παρακελευόμενος, • Ότι Ἰωσὴφ ὁ υἱὸς ἐπιβαλεῖ τὰς χεῖρας αὐτοῦ ἐπὶ τοὺς
col. 469–470page 225 of 244
PG 87:469ὀφθαλμούς σου. • Ωσπερ δὲ Ἰωσὴφ εἰ ἔμενε παρὰ τῷ Πατρὶ, ἡ Αἴγυπτος τὸν τοῦ λιμοῦ θεραπευτὴν οὐκ ἐδέχετο· οὕτως ὁ Μονογενής, εἰ ἔμενε παρὰ τῷ Πατρὶ ἐν τῇ ἁγίᾳ δόξῃ κρυπτόμενος, τὴν οἰκουμένην
col. 471–472page 226 of 244
Caput XXXVIII
PG 87:471μάτων πέρας ἐστὶν ὁ λαιμός. Τα τυχόντα γὰρ πληροῦντα τὴν χρείαν πάσης ἀκαίρου ἐπιθυμίας ἐπικάμπτει ἀσχημοσύνην. Πανταχόθεν δὲ δῆλον, ὡς φυσικῶν περιττωμάτων οὐκ ἂν ἐκέλησε τῷ Θεῷ. Τόποι τοῦ Ἰσραὴλ γνῶσις εὐσεβείας, καὶ ἀρετῶν Β σῦνται. Τὸ δὲ, Οὐ θλίψεις αὐτὸν, πρὸς τὸ μὴ ἐπιθεῖναι φορτίον ὑπὲρ αὐτόν· οἷον περιτέμνων μὴ βουλόμενον, ἀναγκάζων τοῦ νόμου τηρεῖν τὰ λοιπά. • Εδοξε γάρ, φασὶν οἱ ἀπόστολοι, τῷ ἁγίῳ Πνεύ ματι καὶ ἡμῖν μηδὲν πλέον ἐπιτίθεσθαι βάρος ὑμῖν, ἀπέχεσθαι δὲ μόνον εἰδωλοθύτων καὶ αἵματος καὶ πνικτοῦ καὶ πορνείας. » Οὐκ ἔσται τελεσφόρος ἀπὸ θυγατέρων Ἰσραὴλ, καὶ οὐκ ἔσται τελισκόμενος ἀπὸ υἱῶν Ἰσραήλ. Σημαίνει γὰρ εἶναι πορνοβοσκούς, φόρους ὥσπερ ἀπὸ τοιούτων μισθωμάτων συλλέγοντας. Διό καὶ προανείλε τούτου τὴν πρόφασιν, τὴν πορνείαν ἀποκηρύξας ἐξ Ισραήλ. Καὶ τὸ, κυνὸς δὲ ἄλλαγμα, τὴν ἀνέδην πορνείαν δηλοί. Τελεσφόρον γὰρ οὐ συγχωρεί νοεῖν τὸν τελοῦντα δαίμοσιν, ὥσπερ οὐδὲ τὸν τελισκόμενον, τῶν ἑκατέρωθεν παρακειμένων ἀπαγορεύ θυγατέρων εἰπεῖν τελεσφόρον, ἐπὶ δὲ μειρακίων τὸ, πορνείας νοηθὲν ἀνοίκειον δείκνυσι. Τί γὰρ ἐκώλυε . .. 4.
col. 473–474page 227 of 244
Caput XXXIX-XLVII
PG 87:473Καὶ ἐν γαστρὶ ἔλαβεν ἐξ αὐτοῦ. Οὕτως οἶκο- Α νομία τις ἦν καὶ ἐπὶ τῶν θυγατέρων τοῦ Λώτ· ἐπειδὴ μὴ δι' ἀκολασίαν, ἀλλὰ παίδων ἐπιθυμίαν, τὸ γεγονός. Νύμφην εἶναι μαθών, οὐ προσέθετο ἔτι τοῦ γνῶκαι αυτήν. Ο καὶ ὁ Δαβὶδ ἐποίησε μετὰ τὸ εἰσελθεῖν πράγμα μετά γνῶσιν ἀσεβὲς καὶ ἀθέμιτον, ὡς δηλοί καὶ ὁ προφήτης Αμώς, λέγων· « Καὶ υἱὸς καὶ πατὴρ αὐτοῦ, εἰσεπορεύοντο πρὸς τὴν αὐτὴν παιδίσκην, ὅπως βεβηλώσωσι τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ αὐτ τῶν. » Τί δὲ νῦν ὁ φραγμὸς δηλοῖ; Φασὶ τοίνυν, ὡς διδύ- Β μων τικτομένων, μετὰ τὸν τοῦ πρώτου τόκον διαλιπὼν ὁ δεύτερος ἐξέρχεται. Τί οὖν φησι· « διατεμὼν τὸν φραγμόν, ο τουτέστι, τὸ διάστημα, μεθ' ἔμελλες ἐξιέναι μετὰ τὸν τὴν χεῖρα προεξενεγκόντα, φθάσας αὐτὸς ἐξῆλθες; μήποτε δὲ τὴν εἴσοδον τῆς χειρὸς οὕτως ἐκάλεσε;
col. 475–476page 228 of 244
PG 87:475Αλλ' ἡ θεία Γραφή σπάδοντας καὶ εὐνούχους καλεῖ καὶ τοὺς μὴ ὄντας εὐνούχους· καὶ τὸν τόπον δὲ τούτων καὶ πίστιν ἐπέχοντας. Ωσπερ καὶ ὁ μπο κάριος Ησαΐας τοὺς περὶ Δανιὴλ καὶ τοὺς τρεῖς παῖδας προφητικῶς σπάζοντας καλεῖ, λέγων τῷ Εζεκίᾳ· « Καὶ ἀπὸ τῶν υἱῶν σου τῶν ἐξερχομένων ἀπὸ σοῦ, ὧν γεννήσεις, λήψονται ἀπὸ σοῦ, καὶ ποιήσουσι σπάδοντας ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ βασιλέως Βαβυλωνίων. » Καὶ χριστοὺς ὁμοίως καλεῖ, καὶ τοὺς μὴ ἔχοντας μὲν χρίσμα, τὴν δὲ τοῦ Χριστοῦ εὐσέβειαν κεκλημένους, ὡς ἐν τῷ ρδ' ψαλμῷ (61). ᾿Αρχιμάγειρος ὁ παρασπιστής, καὶ οἷον σπαθάς ριος. Τὸ δὲ, ἦν ἀνὴρ ἐπιτυγχάνων, ὁ Σύρος κατευοδῶν ἔχει, ὡς μετ' ὀλίγα φησίν· « Εγνω ὁ Κύριος αὐτοῦ, ὅτι ὁ Θεὸς εὐοδοῖ ὅσα ἂν ποιῇ· μᾶλλον δὲ, κατευθύνων, ἔχει, ὡς καὶ ἐπὶ τοῦ Σαμψών · « Κατηύθυναν ἐπ' αὐτὸν πνεῦμα Κυρίου. » Καὶ τοῦτο καὶ ἐνταῦθα οἰκειότερον. Κατῆλθεν εἰς Αἴγυπτον Ἰωσήφ, ἐπειδὴ καὶ ὁ Σω τὴρ τοῖς ἔθνεσι παρεδόθη. • Ἰδοὺ γὰρ, φησίν, ἀναβαίνομεν εἰς Ἱεροσόλυμα, ο καὶ τὰ ἑξῆς.
col. 477–478page 229 of 244
PG 87:477Ἐῴκει δὲ Ἰωσὴφ ἔνδον ἔχων τὴν τῆς νεότητος A φλόγα, δι' ἣν καὶ μᾶλλον θαυμάζεται, καὶ ἔξωθεν τῆς Αἰγυπτίας τὰς προσβολὰς, οὐχ ὑπὲρ ἑαυτοῦ τότε μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἐκείνης ἀλγεῖν, πρὸς τοσοῦτον κρημνὸν ἐπειγομένης ἐλθεῖν. Καὶ τοῦτο δῆλον ἐκ τῆς τῶν ῥημάτων ἐπιεικείας ἐχόντων δύναμιν συμβουλής. Οὐδὲν γὰρ ἔφη τραχύ πρὸς αὐτήν· καίπερ εἰδὼς, ὅτι πλὴν τοῦ μὴ τυχεῖν, πάντα φέρει ῥᾳδίως διὰ τὸν ἔρωτα· ἀλλ᾽ εὐσεβείας αὐτὴν καὶ δικαιοσύνης υπέμνησε. Τὴν μὲν, ἐξ ὧν εὖ πάσχει παρὰ τοῦ δε σπότου· τὴν δὲ, ἐξ ὧν Θεὸς ἐφορᾷ ὁ καὶ τῶν λαν θανόντων κριτής· ἅμα δὲ καὶ ταπεινῶς ὑπεμφαίνων, τι μὴ ὡς φιλοσώφρων ηρνήσατο τὴν πρᾶξιν, ἀλλ᾽ ὡς πιστὸς καὶ θεοσεβής. Πανταχοῦ τὴν τοῦ κρατεῖν ἐδείκνυεν ἐπιτηδειό- Β τητα, κρείττων ἀδελφῶν γεγονώς, καὶ μετὰ τὸν δεσπότην τῆς οἰκίας τῆς ἐκείνου κρατῶν· καὶ ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ, σώματι μὲν δουλεύων τῷ δεσμοφύλακι, ψυχῇ δὲ κρατῶν. Δύω ἔτη ἕτερα, φασὶν, ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ περ ποιηκένα: τὸν Ἰωσήφ, ἐπειδὴ καταλιπών τὴν τοῦ Θεοῦ βοήθειαν, ἐπὶ τῷ οἰνοχόῳ τὴν ἐλπίδα πεποίη τα:, τὴν αὐτοῦ προστασίαν αἰτῶν. Ψευδὲς δὲ τοῦτο. Γέγονε γὰρ οἰκονομικῶς, ὡς ἂν λύσας τῷ Φαραὼ τὰ ἐνύπνια, πρὸς βασιλείαν ἐξέλθῃ. Ανευ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἀποκριθήσεται τὸ σωτής ριον Φαραώ. Ακύλας οὕτως· Ανευ ἐμοῦ, οὐκ ἀποκριθήσεται τὸ σωτήριον· ὁ δὲ Σύρος· Οὐκ ἀποκρι θησόμεθα. Τήνδε τοῦ Θεοῦ οἰκονομίαν πρὸς σωτηρίαν C Αἰγύπτου, σωτήριον εἰκότως καλεῖ. Τοῦτο γὰρ τῶν ἐνυπνίων ἡ ἑρμηνεία. Συμφωνεῖ δὲ τῷ εἰρημένῳ · Οὐχὶ διὰ τοῦ Θεοῦ ἡ διασάφησις αὐτῶν; Οτι κλοπῇ ἐκλάπην ἐκ γῆς Ἑβραίων. Τῇ πιο στις προλαμβάνει τὸ μέλλον. Ούπω γὰρ ἦν ἡ γῆ αὕτη τῶν Εβραίων.
col. 479–480page 230 of 244
PG 87:479Οὐκ ἐμνήσθη δὲ ὁ ἀρχιοινοχόος τοῦ Ἰωσήφ, Καὶ τοῦτο οἰκονομικῶς, ὡς ἂν εὐκαίρως αὐτοῦ μνησθῇ, ὅταν ὁ καιρὸς φθάσῃ τῆς βασιλείας αὐτ τοῦ. Ψομθονφανὴς ἑρμηνεύεται, κεκρυμμένα ἀνεκάλυψε. Παρὰ δὲ τῷ Σύρῳ, Ὁ εἰδὼς τὰ κρυπτά. Ο δὲ Φίλων ὁ Ἑβραῖος Αἰγυπτίων φησὶ φωνῇ, ὁ ὀνειροκρίτης. Διηγούμενοι δὲ τῷ Ἰακὼν τὰ παρὰ τοῦ Ἰωσήφ, τὸ τῆς φυλακῆς ἐσιώπησαν· ἀντὶ τοῦ, « Κατασχε θήτω ἐν τῇ φυλακῇ, ν εἰπόντες· . Ωδε ἄφετε μετ' ἐμοῦ. › Ωσπερ καὶ ἀντὶ τοῦ, Εἰ δὲ μὴ, ἀποθανεῖσθε, τό· ι Καὶ τὸν ἀδελφὴν ὑμῶν ἀποδώσω ὑμῖν, καὶ ἐν τῇ γῇ ἐμπορεύσεσθε· ν μὴ καὶ ποιήσωσι τὸν Ἰακὼδ ὀκνηρὸν πρὸς τὸ πέμψαι Βενιαμίν. Πλέον δὲ ὁ Ἰακὼβ ἐφοβήθη θεασάμενος τὸ ἀργύ ριον, μή δόλος ἐστί.
col. 481–482page 231 of 244
PG 87:481Καὶ ὁ νεώτερος κατὰ τὴν νεότητα αὐτοῦ· ὡς εὑρεθῆναι τὸν Βενιαμὶν ἐγγὺς τοῦ Ἰωσήφ. Καὶ μὴν οὐχ οὕτως εἶπον ἐκεῖνοι, ἀλλ᾽, Αποθνησ σκέτω. Τὸ οὖν κατὰ τὸ κόνου καὶ τὸν Βενιαμὶν οἱ κονομεῖ Ἰωσήφ, ἐξετάζων τῶν ἀδελφῶν τὴν διάνοιαν, ὅπως ἔχῃ πρὸς τὸν Βενιαμίν. Εἶτα γνησίαν διάθεσιν καὶ ἀδελφικήν θεασάμενος, τότε γνωρίζεται αὐτοῖς. Οτι οἰωνισμῷ οἰωνιεῖται ἄνθρωπος, οἷος ἐγώ ; Β ᾿Αντὶ τοῦ, ἕκαστος. Ασφαλῶς δὲ, οὐδὲ μέχρι ῥή ματος, τό, οἰωνίζομαι, λέγειν ἠνέσχετο. [πιν, ] Καὶ φάγεσθε τὸν μυελὸν τῆς γῆς. - Τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς, ὁ Σύρος ἔχει. Τοῦτο γὰρ καὶ ὑποκατιών φησι. Καὶ μὴ φείσησθε τοῖς ὀφθαλμοῖς τῶν σκευῶν ὑμῶν, πάντων καταφρονήσατε. Πέντε ἐξαλλασσούσας στολές, αλλασσομένας, διαφόρους. Ο δὲ Σύρος, Πέντε ζυγάς, φησιν, ὡς καὶ ἄνω τὴν μερίδα επλεόνασε πενταπλασίως. Μὴ ὀργίζεσθε ἐν τῇ ὁδῷ, ἐγκαλοῦντες ἀλλήλοις, φησὶν, ἔνεκεν τῶν εἰς ἐμὲ γενομένων· φοβούμενοι καὶ αἰσχυνόμενο: ποίῳ τρόπῳ λέξομεν τῷ πατρί ; Καὶ ἐγὼ ἀναβιβάσω σε εἰς τέλος, ἕως τῆς συνο τελείας· ὁ φησιν ὁ οβ' ψαλμός· · Διὰ τοῦτο ὁ λαός μου επιστρέψει ἐνταῦθα, καὶ ἡμέραι πλείους εύρεθήσονται ἐν αὐτοῖς. » • Ἰαμείν, ὅθεν Ἰαμεναῖοι. ο Υιοί Φαρές, Ρώμ, ἐξ οὗ ὁ Χριστός. » Ἐκ τῆς φυλῆς Βενιαμίν (61'), Ρώς· ἀφ' οὗ (61) Υἱοὶ δὲ Βενιαμίν. Ὁ τῆς Αὐγ. κώδ.
col. 483–484page 232 of 244
Caput XLVIII
PG 87:483. κτίσον ἐν ἐμοὶ ὁ Θεός. » Καὶ πάλιν ὁ Παῦλος πρὸς Εφεσίους φησί · « Τὸν νόμον τῶν ἐντολῶν ἐν δόγμα σύνῃ καὶ ὁσιότητι τῆς ἀληθείας. » Καὶ Ἰσαὰκ δέ φησι τῷ Ησοῦ· « Ἰδοὺ Κύριον αὐτὸν ἐποίησά σου. » Εὐχῆς δὲ ἄξιον τὸ μεταποιηθῆναι, καὶ κτῆμα χρηματίσαι Θεοῦ, κατὰ τὸ παρ' Ησαΐα, ο Κύριε ὁ Θεὸς ἡμῶν, κτῆσαι ἡμᾶς. » Οτε διεμέριζεν ὁ Ὕψιστος ἔθνη. ° (4) 'Η ἀρχὴ τοῦ μερισμοῦ τῶν ἐθνῶν ἐπὶ τῇ διασπορᾷ τῶν υἱῶν Αδάμ γενομένη κατὰ ἀριθμὸν ἀγγέλων Θεοῦ πρόφασιν ἐσχηκέναι δοκεῖ τὴν ἐπὶ τοῦ πύργου οἰκοδομὴν (5) · ὅτι καὶ ὁ κατάλογος τῶν υἱῶν καὶ ἐγγόνων τοῦ Νῶς ἑβδομήκοντα ἦν τὸν ἀριθμόν. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ υἱοὶ Ἰακὼς οἱ εἰσελθόντες εἰς Αἴγυπτον, ὡς γέγρακατέβησαν οι πατέρες ὑμῶν εἰς Αἴγυπτον. » Οὕτω δὲ καὶ οἱ λοιποὶ ἐκδεδώκασιν ἑρμηνευται, κατὰ ἀριθ μὸν υἱῶν Ἰσραήλ. ᾿Αλλὰ πῶς Ἰσραὴλ γέγονεν ἐκλογή; Από Αδάμ εἰς Νῶς τὸν ἀπ' αὐτοῦ δέκατον, ἐτῶν ὄντων ἀμφὶ τὰ βμβ' οὐδεὶς πρὸς πολύθεον πλάνην ἀποκλίνας ιστόρηται· ἀλλ᾽ ἐφ' ἑτέροις ἀπώλοντο πλημμελήμασιν, ἐπενεχθέντος κατακλυσμοῦ. Τῶν δὲ ἀπὸ τοῦ Νε πανταχοῦ σκεδασθέντων εἰς τὰ πρὸς τῷ μέρη, ἐννακοσίων τεσσαρακονταδύω παρωχηκότων ενιαυτῶν, πρῶτος τῆς Ασσυρίων βεβασίλευκε γῆς Αρβηλος, ἀνὴρ ἀλαζών, καὶ Θεοῦ πρῶτος ὄνομα παρὰ τῶν ὑπὸ χειρα λαβών. ᾧ καὶ προσκυνοῦντες, θυσίας προστ έφερον. Ἐξ οὗ Νίνος οὗ Νινύας. Ο Νινευή πόλις επωνόμασται. "Ην ἀρραγεί περιβόλῳ τετείχικε Σεμίν ραμις ή τούτου γυνή. Ἐπὶ δὲ Νίνου γέγονεν Αβραάμ, ἀνὴρ ἀγαθὸς, καὶ τῶν ᾿Ασσυρίων τὴν κοινὴν ἀσέβειαν βδελυττόμενος. Ὅθεν ἐκ μέσου τούτων ἡρπάζετο, Θεοῦ πρὸς ἑαυτὸν ὁδηγήσαντος, καὶ ἐκλεξαμένου τοὺς ἐξ αὐτοῦ μετ' αὐτόν. ΝΟΤΑ. (5) Οικοδομῇ τῶν διαλέκτων σύγχυσιν· ὅτι καὶ οὐ μακρὰν ὁ κατάλογος ἀναγέγραπται τῶν υἱῶν καὶ ἐγὼ γόνων τοῦ Νῶς, περιέχων τους λόγους τῶν ἐθνῶν δντῶν τὸν ἀριθμὸν ἑβδομήκοντα. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ υἱοὶ 15. Ἰακὼς καὶ οἱ υἱοὶ υἱῶν συνάγονται εἰς τὸν ἑβδομήκοντα ἀριθμὸν, οἱ καταβαίνοντες εἰς Αἴγυπτον, καθα ἐν Δευτερονομίῳ γέγραπται· ἐν ἑβδομ. κτ. ἐν σελ. 867. τοῦ 5 τόμ. τῆς εἰς τοὺς Ψαλ. σειρ. καὶ παρά -
col. 485–486page 233 of 244
VERS. 8. Cum autem vidisset Israel filios Jo- sephi, etc. Nimirum oculis cernere nequivit : quia præ senectute cæcutiebant. Vidit igitur animo pro- Ubique autem pietas præfertur naturæ. Sic Isaac Ismaele primogenito, sic Jacobus Esauo primoge- nito, sic Josephus fratribus, sic Ephraim antefertur Manasse. Extendens Israel manum suam dextram, eam injecit in caput Ephraim, ut capite sustinere videretur dextras duas, alteram patris et avi alteram. Sed frater ejus junior eo major erit. Nam videmus postea Ephraim imperio rexisse decem tribus. VERS. 19. Et semen ejus erit in multitudinem gentium, etc. Ex ipso enim processit 196 Jesus Nave, qui verus exstitit Christi typus, ut in Numeris perhibetur. Quapropter benedictio Josephi in bunc dirigitur. Jacobus in animum induxerat benedicere filios Josephi. Nam putabat reliquos abomi- naturos istos, ut ex alienigena natos. Et ut declaret se benedictione imbuere illos auctoritate et jussu Numinis, commemorat ea, quæ in Luza viderat. Simul quoque ad pietatem cohortatur et instruit filios. Præterea demonstrat gentis augmentum accepto ferendum esse divinæ benevolentiæ. In hunc modum et Christus fideles apportavit ad Patrem, jusque filiorum Dei sumus adepti, et sanctorum nominamur fratres, in patriarcharum chorum allecti. Primogenituræ dignitatem consecuti sumus sicuti Ruben, quia obedientes fuimus divinæ voluntati ad exemplum Simeon. Nam novissimi primi facti sumus Christo obsequentes. Siquidem magnus David ostendit: Populus quem non cognovi, servivit mihi, et ad au- ditum auris obtemperavit mihi ‘. › Hi sunt, qui nati sunt ex Ecclesia gentium, ceu ex matre alieni- gena : et connumerantur sancto generi ob dilectionem qua pater complexus est filium, sicuti Jacobus Josephum. Et quamvis simus filii Dei, nihilominus sumus et Christi, qui nos, ut dictum est, ad Jose- phum adducit. Filii, qui nascuntur, tui erunt, etc. Quapropter ad Patrem inquit Christus : « Quos dedisti mihi ex mundo erant; et mihi eos dedisti, et glorificatus sum in illis ³. Cæterum de sepulcro Rachelis scili- cet Ecclesia, supra verba fecimus. Quod ait : «In Bethlehem, › etc., significare videtur, ut consepelia – mur cum Christo, qui ibidemi natus est : et ad meliorem festinemus vitam, liberati corporis corru- ptione, de qua re ad Patrem inquit in psalmis : Præcipe Deus potentiæ tuæ, perlice Deus hoc, quod fecisti nobis ³. › Verum enimvero potentia Panis est Filius, per quem immortalitatem nanciscimur, per quem nos agnovit Pater, quemadmodum filios Josephi cognovit Jacobus pater, cum Josephus res- ponderet interrogatus : ‹ Duo filii mei. » Pater insigni amore nos complexus est, nec non dignatus spirituali unione, sicuti Jacobus suos nepotes, ubi appropinquassent, osculatus et amplexus est. Qua- propter divinus Paulus inquit: « Qui quondam eratis longinqui, propinqui facti estis *. » Et iterum ; • Nunc vero cognoscentes Deum, imo magis cogniti a Deo ³. › Respicit enim et cognoscit eos, qui familiariter afficiuntur erga Filium, quemadmodum sc exhibuit placidum in Ægypto perunctis sanguine agni. Ait namque : Videbo vos, et tutabor vos. Jacobus vero in hunc modum alloquitur filium : • Ecce vultu tuo non sum privatus. Imo Deus oculis meis subjecit semen (sive filios tuos). › Quemadino- dum Josephus, quantum ad fratres, penitus perierat : sic Christus, quantum ad Judæos, ad quos vene- rat, plane mortuus, ut ultimo supplicio affectus, credebatur. Sic enim opinabantur. Sed ascendit ad Patrem virtute Deitatis resurgens, qua re suum conspicuum factum est genus, sicuti traditur : «Gens saneta, regale sacerdotium, populus in acquisitionem,de quibus loquitur sicuti Josephus : ‹ Ecce ego et liberi, quos mihi dedit Deus. More puerorum illorum adducti, adoravimus. Manassen natu majorem sua dextra dextræ Jacobi applicavit, ut esset in conspectu avi. Cæterum hoc fecit, quærens majore benedictione insuper et avi dextra Manassen fortunari; et contrarium accidere volebat juniori. Avus autem in crucis formam permutans manus, juniori dextram, seniori sinistram imposuit. Sunt enim adoratores tam primus, quam qui huic successit populus, adducente nos in hanc gratiam non Mose, non prophetis (lex namque parum efficax est ad salvandum) sed ipso Christo, per quem in gra- tiam hanc adducti sumus. Decreverat quoque gentibus præferre Israelitas, quemadmodum Manassi primas dari voluit Josephus. Ait enim : « Non missus sum, nisi ad perditas oves doinus Israel'., Cum vero Israelitæ per omnia dediti essent impietati, prætulit his Pater eos, qui temporis ratione erant secundi. Et facti sumus novissimi primi, et primi in 197 novissimorum locum redacti sunt. Jacobus au- tem cum benediceret adolescentulos nominavit Deum, qui ipsum aluit, et angelum qui ipsum in omnibus periculis servavit, semper conjungens Deo Patri et Filium, qui apud prophetam Magni consilii angelus vocatus est®. Iniquo autem auimo ferenti Josepho majoris contemptum Jacobus mysterii virtutem aperit, scilicet et ipsum in magnos honores et dignitates provehendum. Nam et Israel exaltatus est in iis, qui conservati sunt secundum prophetam, dicentem: Reliquiæ salvantur *.Verum frater natu minimus supera- bit natu maximum multis modis. Sed quasi sub involucro portenditur, gentes superaturas infinita multi- ĉadine, si fidei sinceritatem spectes, Israelitas. Si externam pompam et magnificentiam intuearis, Galat. IV, 9.
col. 487–488page 234 of 244
Caput XLIX
PG 87:487Ο μὲν Ἰωσήφ λαμβάνει τὰ Σίκιμα κατ' ἐξαίρε τον, ὁ δὲ Χριστὸς ἵνα δείξῃ ὅτι αὐτοῦ ἐστι πάντα, αὐτοῖς ἐλθὼν διαμερίζει ταύτην τοῖς πιστοῖς ἔθνε σιν, ὡς ὁ ψαλμός που φησιν· . Υψωθήσομαι καὶ διαμεριῶ Σίκιμα, καὶ τὴν κοιλάδα τῶν σκηνῶν δια μετρήσω,ο ὡς ἰδίαν δηλονότι, καὶ ὡς κληρονόμος πάντων. Πᾶσαι γὰρ αἱ κληρονομίαι εἰς αὐτὸν μετῆλθον. • Η γὰρ κληρονομία αὐτοῦ πάντα τὰ ἔθνη, καὶ κατάσχεσις αὐτοῦ τὰ πέρατα τῆς γῆς. » Οθεν μετὰ ταῦτα φησὶν ὁ Δαβὶδ ἐν τῷ οξ' ψαλμῷ, ο Απώσατο τὸ σκήνωμα Ἰωσὴν, καὶ τὴν φυλὴν Ἐφραὶμ οὐκ ἐξελέξατο. Καὶ ἐξελέξατο τὴν φυλὴν Ἰούδα, τὸ ὄρος Σιών. » Ἐκάλεσε δὲ Ἰακὼβ τοὺς υἱοὺς αὐτοῦ, καὶ εἶπε Συνάχθητε, ἵνα ἀναγγελῶ ὑμῖν, τί ἀπαντήσει ὑμῖν ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν. ᾿Αθροίσθητε, καὶ ἀκούσατε, υἱοὶ ᾿Ιακώβ, ἀκούσατε, Ισραήλ, τοῦ πατρὸς ὑμῶν. Καὶ οἱ κατὰ σάρκα πατέρες τελευ την μέλλοντες, τὸν ἴδιον τοῖς παισὶ παραπέμπουσι κλῆρον· καὶ οἱ πνευματικοὶ πολλῷ μᾶλλον ἀπὸ κόσμου μεθίστασθαι μέλλοντες, τὸ δοθὲν αὐτοῖς ἀγαθὸν ἐκ Θεοῦ τοῖς παισὶ παραπέμπουσι διὰ τῆς εἰς αὐτοὺς εὐλογίας. Οὕτως ὁ Ἰσαὰκ γηράσας, ἠθέ λησεν εὐλογεῖν τὸν Ἡταῦ, ὁ Ἰακὼβ τοὺς ἐκγόνους τοὺς ἐξ Ἰωσὴφ προσαχθέντας αὐτῷ. Νῦν δὲ περὶ πάντων τῶν παίδων προὔλαβε τὰ ἀποβησόμενα. Καὶ οὐκ εὐλογίας καλεῖ τὰς προφητείας τὸ Γράμμα,
col. 491–492page 235 of 244
rasse. ‹ Symeon et Levi fratres, etc. Post prophetarum frustra susceptas admonitiones, jamque deficientium et dicentium: « Domine, quis credidit auditui nostro ”? › Nam Judæorum Synagoga scor- tationi dedita fuit, cum sequeretur diversas doctrinas. Proinde Deus per prophetam Judæis exprobrat, dicens : ‹ Populus ille labiis me honorat, sed cor eorum procul abest a me "., Præterea sermo Dei ad nos descendit. At parricidæ illi, qui letho dederunt sanctos, exclamant: Hic est hæres, venite interfi- ciamus eum, et hæreditas ejus nostra erit ". Deinde, non contenti peremisse prophetas, etiam apo- stolos necant. Hæc itaque omnia nobis per præsentem demonstrantur prophetiam. Dina filia nata est ex Lea novissimo. Sic Synagogæ novissima multitudo, in qua extremis temporibus carne vestitus est Christus, parum excedens, sicuti Dina, paterno tabernaculo, id est, moribus legalibus, indigenis, nempe sanctis apostolis quoad doctrinam admista est; apostolis inquam haud amplius viventibus more Ju- daico, sed qui reputabantur ut alienigenæ. Ab his accipiens Synagoga evangelicæ doctrinæ 200 se- mina, a pulchro quodammodo sponso Christo oppressa quasi est, scilicet a Christo, qui per apostolos loquebatur. Ob quam rem indignabatur genus sacerdotale, scilicet Levi, id est, populus adjunctus sive electus. Populus præterea, qui sacerdotibus per omnia addictus erat et obsequebatur, qui quidem designatus est per dictionem Symeon. Sacerdotes enim et populi, qui hisce adhærebant, fidelium con- versionem et sanam doctrinam non cessabant appellare, morum corruptelam, dicentes: Ecce com- plevistis Jerusalem doctrina vestra ”, › Deinde piis vitio vertentes, quod non ritu Judaico vitam agerent, cognoverunt circumcisionem a piis in summo honore haberi. At quam? nempe illam quæ spiritu con- stat nec littera. Demonstrabant enim Judæis, se spiritualem circumcisionem et Judæum, qui in occulto est, circumferre. Quamvis autem hæc scirent, non tamen illorum cæde abstinuerunt. Sicuti sanguine prophetarum et apostolorum manus profanarunt, sic etiam cruore Christi. Consulto igitur injustitiæ adhæserunt. Consensere enim et conspirarunt inter se, nec obiter et imprudentes ignarique rerum ista perpetrarunt. Horum igitur conjurationem pes:iferam animo prævidens Jacobus, inquit: Absit, ut con- sitis illorum obsequar; absit, imo absit ne mentem quidem illius conscelerati consilii cogitatione poltuam. Nec quidem mente eoncipiam illorum scelerata consilia. Proinde Isaias inquit: ‹ Væ animæ illorum. Quia inierunt consilium malum contra semetipsos, dicentes: Constringamus vinculis justum : quia nobis inutilis est *. » Et David ait: ‹ Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit › Et iterum : ‹ Principes in unum convenere contra Dominum, et contra Christum ejus ”. » Et iterum ; ‹ Odi cœtum malignantium, et cum impiis nequaquam sedebo ”. › Homines itaque hoc loco propheta dicit sanctos. Christum vero subtauri appellatione nobis indicat. Furiis agitati contrucidarunt sanctos Judæi cupiditate invadendæ hæreditatis illius, Christum occi- derunt, ut supra dedimus. Cædis hujus non minima causa fuit, quod Christus illos a fœdis cupiditati- bus dehortatus est. At Christus appellatur taurus, quod istud animans sit robustum, et cultui divino deputatum ob puritatem et munditiem. Dominus vero virtutum est filius, qui nullum, inquam, admisit peccatum at semetipsum obtulit sacrificium pro peccatis nostris. Quod vero inquit: ‹ Succiderunt nervos, › etc., id accidit aut cum in cruce nervos ejus transfixerunt: aut cum sanctos ejus trucida- runt, manentque mortui usque ad resurrectionem. Christus. quasi vitulus, cujus nervi succisi sunt, lapsus est humi, sua voluntate, ut nos redimat, sustinens et tolerans carnis mortem. Nec tamen a morte est retentus. At Judæi patriæ fugerunt fines, et dispersi sunt in Israel, gentibus cernentibus Deum, cujus alma luce ipsi carent. Hoc vero dicitur de iis, qui poplites tauri inciderunt, nec de om- nibus. Possumus enim de his dicere, qui non se dedere socios ad hanc iniquissimam cædem perpe- trandam, quod legitur in Deuteronomio : « Manus nostræ non fuderunt sanguinem hunc, nec ocult nostri viderunt “., Hæc verba jussit Deus dicere illos, qui non cædem commisissent, in valle lavantes manus super mactata juvenca: nempe illos, qui proximi essent oppido, in cujus finibus homicidium esset perpetratum, et cui proximúm jaceret cadaver. Cæterum juvenca illa, quoque Christi typus cen- setur. Judæi huic voci emisere vocem contrariam, clamitantes: ‹ Sanguis ejus super nos, et super li- beros nostros "1. › Verum Moses ademit Levitis maledictionem, cum in Raphidim ob defectionem po- puli et formationem vituli ceperunt arma, et nec fratribus nec filiis pepercerunt. Hinc maledictio, qua dispergendi erant, conversa est in benedictionem, accipiuntque Levitæ ab aliis tribubus urbium pri- mitias: quas inhabitabant ceu hospites et peregrini, non secus ac in hoc mundo commorantur per- fecti Christiani et veri adoratores Numinis. 201 Cum enim in lege sint duo principalissima munera, scilicet sacerdotium et regnum, sacerdotium sortitur Levi, cui destinatus erat antequam nasceretur, dicente Jacobo patre : « Omnium, quæ mihi dederis, tibi decimas, dabo "., Verum decimus inve- nietur Levi inter filios Jacobi, si numerandi initium feceris ab ultimo. Sed is numerandi modus rect- piendus est propter Christum, qui in extremo sæculo finem declaravit esse principium, veniens et beno- dictionem in sæculi extremi fine demum apportans. Conversa autem in benedictionein maledictione · Levi, dubio procul et maledictio Simeonis in benedictionem conversa est. Nam communi consilio et opera ceciderunt Sichimitas, ob quam rem meruerunt communem maledictionem. Quapropter eosdem 37 Psa.
col. 493–494page 236 of 244
PG 87:493Ο Εβραίος οὐ συμφωνεῖ τῷ Ελληνικῷ, λέγων Α οὕτω· Συμεὼν καὶ Λευὶ ἀδελφοὶ σκεύη ὕβρεως, ἐν τῇ βουλῇ αὐτῶν μὴ εἰσέλθῃ ἡ ψυχή μου, καὶ ἐν τῷ λαῷ αὐτῶν μὴ χρονίσῃ ἡ δόξα μου. Ὅτι ἐν τῷ θυμῷ αὐτῶν ἀνεῖλον ἄνδρας, καὶ ἐν τῇ βουλῇ αὐτῶν καθεῖλον τείχη. » Ἰούδα, σὲ αἰνέσαισαν οἱ ἀδελφοί σου. Τους προτέρους μεμψάμενος υἱοὺς Ἰακώβ, ὡς διά τινα πλημμελήματα τῆς μελλούσης προρρήσεως ανα ξίους γεγενημένους, ὡς κρείττονι τῶν ἀδελφῶν Ἰούδα, τάδε θεσπίζει. Εσκόπει γὰρ διά τίνος τῶν παίδων ἡ περὶ τῶν ἐθνῶν ἐπαγγελία προβήσεται, αὐτῷ τε καὶ τοῖς αὐτοῦ πατράσιν ἐκ Θεοῦ δεδομένη. Ἐπὶ δὲ τὸν τέταρτον ἐλθὼν τὸν Ἰούδαν, ὁμοῦ μὲν τὸν φήσαντα αὐτῷ χρησμόν • Βασιλεῖς ἐκ τῆς ὀσφύος σου ἐξελεύσονται· ο τέλος λήψεται θεσπίζει διὰ τῆς τούτου διαδοχῆς, ἐξ οὗ καὶ τὸ βασιλικὴν γένος συνέστη, ὁμοῦ δὲ παρίστησι καὶ τὸν περὶ τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως χρόνον. Ἐξ αὐτοῦ δεικνὺς καὶ τὸν δι' οὗπερ ἡ κλήσις Χριστόν, δι' δν καὶ βασιλικής ἠξιώθη παρὰ τοὺς ἄλλους φυλῆς. Καὶ ἀπὸ τῶν Μω σέως χρόνων, Θεοῦ προστάξει, κατὰ τὴν διάταξιν, τῶν λοιπῶν ἡγεῖτο φυλῶν. Καὶ ἐν τῷ ἐγκαινισμῷ τῆς σκηνῆς πρῶτοι τὰ δῶρα προσήνεγκαν· καὶ ἐν τῷ διαμερισμῷ τῆς γῆς αἱ μὲν ἄλλαι φυλαὶ διὰ κλήρου, C ἀκληρωτὶ δὲ αὕτη τὸ οἰκεῖον μέρος κομίζεται· καὶ μετὰ τὴν τελευτὴν Ἰησοῦ, Θεὸς προςέταξεν ἐπὶ τοὺς Χαναναίους ταύτην ἡγήσασθαι· καὶ πανταχού ταύτην ἡγουμένην εὑρήσομεν. Εἰ γὰρ καὶ οἱ Κριταί ἐκ διαφόρων ὡρμῶντο μερῶν, ἀλλ᾽ οὖν καθόλου ή τοῦ Ἰούδα φυλὴ τοῦ παντὸς ἔθνους ἡγεῖτο. Πολὺ δὲ μᾶλλον ἀπὸ τῆς τοῦ Δαβὶδ βασιλείας, καὶ κάτω, μέσ χρι τῆς αἰχμαλωσίας τῆς εἰς Βαβυλῶνα, καὶ μετὰ τὴν ἐπάνοδον. Καὶ ἐν Παραλειπομέναις δὲ πρώτη γε νεαλογεῖται. Λείπεται δὴ οὖν τούτοις ἀκολούθως καὶ ἐν τοῖς μετὰ ταῦτα χρόνοις τὴν αὐτὴν φυλὴν τῶν λοιπῶν ἡγεῖσθαι μέχρι τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας· εἰ καὶ μὴ θείαν ἔχομεν μέχρι ταύτης ἱστοροῦσαν
col. 495–496page 237 of 244
PG 87:495Γραφήν λόγος γὰρ αὐτὴν τὴν τῶν πατῶν ἡγεῖσθαι φυλῶν μέχρι τὸ γένος ὑπὸ Ῥωμαίων δεδούλωται. Διὸ καὶ τὸ πᾶν ἔθνος ἐξ αὐτῆς προσαγορεύονται (64), ἀλλ' οὐκ ἀπὸ τοῦ Ῥουβίμ, ὃς πρωτότοκος ἦν, καί τοι τῶν πρωτοτόκων τιμωμένων κατὰ τὸν νόμον οὐδὲ ἀπὸ τοῦ Λευΐ πρεσβυτέρου ὄντος, καὶ ἱερωσύνῃ τετιμημένου, ἢ καὶ ἀπὸ τοῦ Ἰωσὴφ ἄρξαντος Αἰ γύπτου, καὶ τῶν ἀδελφῶν, καὶ τῶν ἐξ αὐτοῦ, χρόνον ἐπὶ πλεῖστον ἡγησαμένων τῶν θ' φυλῶν. Διατί δὲ μὴ ἀπὸ τοῦ Βενιαμίν, οπερ ἦν ἐν τῷ κλήρῳ ἡ τοῦ παντὸς ἔθνους μητρόπολις; Ἀλλὰ γὰρ ἡ τοῦ Ἰούδα φυλὴ ἄνωθεν ἦν ἀρχικὴ, καὶ ἡγεῖτο πάντων, ἕως ἦσαν αὐτόνομοι κατὰ τὴν προφητείαν· ἦσαν δὲ μέχρι τῶν Αὐγούστου χρόνων ἐλεύθεροι καὶ αὐτόνομοι· καθ᾽ ὅν, Χριστοῦ φανέντος, τὸ ἔθνος ἅπαν δεδούλωται. "Οτε καὶ πρῶτος ἀλλόφυλος Ηρώδης ἡγήσατο, καὶ βασιλεὺς Αὔγουστος, ὁ καὶ τὴν ἀρχὴν ἐγχειρίσας αὐτῷ μετὰ καὶ τῆς συγκλήτου (65), ἐξ Αντιπάτρου γεγονότι τὸ γένος Ασκαλωνίτου Ιεροδούλου Απόλ λωνος, καὶ Κυπρίνης ἐξ ᾿Αράβων μητρός. Οὗτος γὰρ τὸν ἐκ διαδοχῆς τῶν ἀρχιερέων ὕστατον ἡγησάμενον Υρκανὸν ἀνελὼν (66), Ἰουδαίων ἀναγορεύεται βασιλεύς. Καὶ ἁπλῶς, ὡς ἐπὶ τῆς Ῥωμαίων ἀρ χῆς, ἄλλος μὲν ἐξ ἄλλων ἐθνῶν βασιλεῖς, καὶ ἄρχοντες καὶ στρατηγοί προχειρίζονται, Ῥωμαίων δὲ τὸ πᾶν ὠνόμασται κράτος· οὕτως ἐπὶ τῶν Ἰουδαίων, τὸ μὲν πᾶν κράτος τῆς Ἰούδα ὑπῆρχε καθόλου φυλῆς, οἱ δὲ κατὰ μέρος βασιλεῖς καὶ ἄρχοντες ἐξ ἄλλων φυλῶν ἔσθ' ὅτε προσβάλλοντο. ἔδησαν ἐκ Βαβυλῶνος, ἀπὸ τῆς Ἰούδα φυλής, ως
col. 497–498page 238 of 244
Ob hanc tribum magnifice se efferens Jacobus patriarcha, inquit: Ex germine meo, fili, ascendisti, › id est, ex me processisti, sub illis verbis incrementum et decrementum illius tribus commonstrans. ‹ Accubans ut leo dormivisti, › etc., dicitur ob audaciam et animosos adversus hostem spiritus. Deinde significat tanta firmitate eum insedisse regio solio, quod hæreditario jure sit adeptus, ut inde avelli et deturbari nequeat. Leonis nomen imponitur illi tribui, quod leo, si cubet, terribilior, propter pe- ctoris amplitudinem, conspiciatur. Quapropter admiratur Judam, ut terribilem et fortem, quasi nemo facile inveniatur, qui ipsum sit excitaturus, et regio solio regiaque dignitate dejecturus. Hunc paulo post refert fore exspectationem gentium, qui non compariturus sit prius, quam defuerit princeps et dux in Israel. · Verum hic traditur translaturus regnum a tribu Juda in se. Nato enim Christo ablatum fuit sceptrum Judæa, universa gente in servitutem ab Romanis redacta. Quapropter beatus Lucas, adnotans tempora diligentius, inquit finem Judaici regni fuisse initium doctrine Christi, quod quidem accidit decimo. quinto anno Tiberii Cæsaris, cum Pontius Pilatus ut praeses administraret Judæorum regnum "*.*. Simi- liter tradit sanctus Matthæus : Jesu autem nato in Bethleem Judæ in diebus Herodis regis, ecce Magi ab Oriente veniunt Hierosolymam, etc., quibus verbis dilucide commonstrat vocationem gen- tium, et Judæos eo tempore ab alienigenis esse gubernatos. Hæc vero contigere in extremis diebus, sicuti habet vaticinium Jacobi. Hoc tempore Christi regnum in gentes conspicuum erat, et ex eo tem- pore nihil præclari per prophetas, sacerdotes, domi militiæque gestum est. Siquidem planissime adempta libertate serviebant Romanis. Templum enim erat profanatum, quando venerunt (ut innuit prophetia Jacobi ) seposita illi. Quæ autem sunt illa? Nempe : Juda, te collaudabunt fratres. Hæc quoque secundum alium sensum et in Christum reducuntur, qui quoque Juda vocatur, ut alicubi et Jacobus. Ait namque propbeta : ‹ Jacob filius meus; assumam eum. Israel electus meus, suscipiet eum anima mea. Judicium gentibus proferet, etc.; et in nomine ejus gentes sperabunt > Etiam Davidis nomine appellatur, ut patet ex Lxxxviii psalmo: Ipse me invocabit: Pater meus es tu. Et ego primogenitum ponam eum, excelsioren regibus terræ : in æternum parabo ei misericordiam meam”, Et iterum : ‹ Semen ejus in æternum manebit, et thronus ejus, ut sol coram me, et ut luna perfecta in qui inscribitur Salomoni. Is psalmus dilucide, quæ hactenus dedimus, exprimit: ‹ Imperabit a mari ad mare, et a flumine usque ad fines terræ. Et omnes servient ei ”. ' • , Cæterum ille Judas est Christus, qui secundum carnem ex tribu Juda natus est, secundum divini Apostoli testimonium *, Verum nomen significat, laudem, aut hyninum decantatum. At cui magis coin- petit, quam Christo, ut magnifice laudetur, qui suis fratribus, nempe apostolis, admirabiles virtutes perficiens, admirationi fuit? De quibus habetur in Psalterio: Annuntiabo nomen tuum fratribus meis ". » At mulieribus, quibus comitata veniebat Maria, inquit Christus: Annuntiate fratribu、 meis, quia ascendo ad Patrem meum". » Discipuli primi eum suspiciebant ut prophetam, dum adeo insignia ederet miracula. Deinceps vero, ubi didicerunt ab ipso devictum hostem et humani generis carnificem : nec non mortem et invisibiles potentias ab ipso esse debellatas, ut Deum adoraverunt ipsum. Præterea quis neget, manus 204 ejus fuisse in tergo hostium, cum doctrina et miraculis expu - guarit dæmones? E cruce vero pendens passis manibus, fugavit omnes hostes, eosque terga vertere coegit. Unde in Davide legimus: Persequar hostes meos, et apprehendam, nec a persecutione rever- tar, donec interierint. Amigam eos, nec poterunt consistere. Cadent sub pedes meos *. » Et hæc pa- tientes, ne referire quidem audebunt, juxta illud oraculum : « Nibil commodi ex ipso capiet hostis, et filius iniquitatis non amplius lædet eum ***. Hoc vero præcipue tunc evenit, cum committens spiritu n Patri, carne exutus descendit in hostium locum : et cum esset ipsa vita, destruxit mortem et adversa- rias potentias : quas verisimile est ad primum ejus adventum, cum eum nudum existimarent hominenı, instituisse ipsum circumvenire, et insultare ei ceu vili et extremæ sortis homini. Ubi vero cognoverunt cuin esse augustiorem homine, nimirum fuga inita terga dederunt. At ipse extendens manus telis suis divinis fugientes persecutus est. Nunc quoque eos, qui ipsum inimicum capiunt et bella gerunt cum Ecclesia, invisibili telo in fugam vertit et fundit. Acceptis spoliis, quæ sunt præmia victoriæ, adora- bitur a Patris filiis: scilicet angeli in cœlo et cœlestes virtutes ipsum adorabunt. Idem facient apud nos apostoli et gentes cognoscentes ipsum esse Deum, et accipientes ab ipso potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones, et supra omnem potestatem diaboli, qui nobis terga vertit, imo protritus et conculcatus est, propter eximiam Christi victoris virtutem. Potest hoc, quod ait : « In tergo, etc., dici de Judæis, qui ipsum hostili odio sunt persecuti : qui, quamvis in hoc sæculo manus ejus effugiant, tamen in extremis diebus confitebuntur eum. Nam hi sunt filii Dei patris secundum Isaiæ vocem: Filios genui et exaltavi: ipsi vero me rejecerunt *. › Idem etiam dictum congruit ejus secundum carnem fratribus, qui primo in fide hæsitabant. Admirabantur Christi miracula, sed interim offendebantur cernentes eum legis non observare cæremonias. Nam de nullo
col. 499–500page 239 of 244
PG 87:499Ὁ μὲν ᾿Ακύλας φησί, Σκύλαξ λέοντος Ἰούδα ἀπὸ ἁλώσεως, υἱέ μου, ἀνέβης· κάμψας, κατεκλίθης. Ο δὲ Σύμμαχος, Σκύμνος λέοντος - Ἰούδα - ἐκ θηριαλώσεως, υἱέ μου, ἀνέβης· ὀκλάσας ἡδράσθης. Δι' ὧν σαφῶς παρίσταται ἡ ἐκ νεκρῶν ἀνάστατις, καὶ ἡ ἐξ ᾅδου ὥσπερ ἔκ τινος θηριαλώσεως τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀποφυγή. Τὸ δὲ ὀκλάσαι καὶ ἑδρασθῆναι, ἀλλὰ μὴ καταπεσεῖν, ὁμοῦ τὸν θάνατον ἔδειξε διὰ τοῦ ἐκλάσαι, καὶ τὸ μὴ ὑποσυρήναι ὁμοίως ταῖς τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ψυχαῖς διὰ τοῦ ἡδρᾶσθαι.
col. 501–502page 240 of 244
tis brutis comparatus erat, imo ipse Salvator gentes appellat canes. Cæterum et gentes copulavit vì- neæ Domini Sabaoth, auferendo sepem et diruendo interstitium. Has autem alligavit Israeli vinculo charitatis. Sic quæ prius erant fera, posita feritate cicurata sunt adeo, ut vincta non resultent vel vinculum mordeant: sed patienter ista ferant nequaquam vastantia vineam. Ait vero: Et pulluin, › etc., quasi ex una eademque asina, jd est, fide ambobus populis natis. Dicat sane quis, hæc eventum esse sortita, cum diceret Dominus (ut habetur in Matthæo): Ite in vicum, qui est contra vos *. Cæterum prophetia ostendit illum non instar terreni regis vebendum esse equis et curribus. Pompa illa superba aberit. Vehetur asino et pullo subjugali ceu pauper aliquis et extremæ classis homo, Hoc in sua prophetia expressit Zacharias, dicens: Exsulta, filia Sion: Ecce rex tuus tibi venit man- suetus sedens super asina 17, etc. Quod autem cruentaturus esset proprio sanguine carnem trans- fixus hasta sive lancea, satis declaratur per sequentia verba: ‹ Lavabit in vino suam stolam. › Hunc in cœlum assumptum cum conspicatæ essent supreme 206 et cœlestes virtutes, reclamant secun- dum Isaiæ vaticinium : « Quis est ille, qui venit ex Edom? rubedo vestimentorum ex Bosor "?, Et Iterum : ‹ Unde tibi vestimenta rubra, et indumenta tua, quasi calcaveris in torculari botros "? Si- gnificat vero indumentum populum suum, quem proprio sanguine repurgavit et emaculavit. Nam vinum nota est illorum, qui crediderunt, et in mortem ejus sunt baptizati. Vel quod Spiritu sancto et Verbo veritatis suam carnem sit purificaturus. Quod autem parum accuraverit Judæos, qui immani rabie perciti in ipsum ruebant: sed plurimum gavisus sit nostra salute cum nulli passioni obnoxius esset secundum divinam naturam, inquit: Grati oculi ejus a vino. Metaphora ducta ab ebriis qui solito sunt plerumque hilariores. Indicatur et lætitia, quæ capitur ex mystico vino, quod propi- nans suis discipulis profatur: « Accipite, bibite, hic est sanguis, qui pro vobis effunditur in remissio- nem peccatorum *. » Simul quoque per illa verba docet, quod valde benevole respiciat omnes, quot- quot in ipsum credunt. Proprium enim est quodammodo vini; ut blande ab hominibus aspiciatur. VERS. 12. Albi dentes ejus, etc. Lac fortassis nobis demonstrat sinceritatem et puritatem mystici alimenti. Dedit enim sui corporis imaginem vel effigiem aut typum discipulis, haud amplius admitteus et acceptans legis cruenta sacrificia. Puritatem igitur mystici panis, quo alimur, per candorem den- tium significavit. Nam secundum divinum Davidem : ‹ Sacrificium et oblationem noluisti. Sed corpus aptasti mihi “. Sic vero patet, quia ex dentibus procedit sermo, dum iidem sunt candore con- spicui, etiam ipsos emittere sermonem purum et sincerum. Sub illis verbis nobis proponitur judicli integritas, et puritas doctrinæ sermonisque, quo alimur et nutrimur. Ostendit præterea, quod quasi impossibilia conetur lavando vestimenta, cum alius sit, qui eadem corrumpat et conspurcet. Cæterum ipse a peccato immunis exsistens, per illa, quibus reliqui mortui sunt, mortem destruxit. Quapropter (ut quidam sentiunt) inquit : « Et puri oculi ejus supra vinum. › Nemo enim in lege justificatus est. Omines ab primo Adamo justi, qui non opere perfecerunt quæ dictabat cupiditas mala, nequiverunt sibi imperare quominus parerent oculorum cupidini. Verum Christus etiam quoad oculos, peccati labe vacuus erat. ‹ Supra vinum, inquit, scilicet ab omni fere repurgatum seu defæcatum. " VERS. 13. Zabulon juxta portum maris habitabil, alque juxta portum navium : terminus ejus usque ad Sidonem, etc. Hunc benedicens Moses, ita fatur: Lætare, Zabulon, in exitu tuo “, › id est, in quiete et securitate terræ. Quia processisti, et quasi inductus es in eam terræ partem, quæ mari sit contermina, et terræ marisque refocilletur et juvetur bonis. Et is est sensus benedictionis, quam illi tribui impertitur Moses. Interdum autem prophetia explicatur aut similitudine rerum gestarum, aut nominis interpretatione, quam etymologiam vocant. Cæterum Zabulon, si vocem explices, denotat bonam viam et benedictionem. At illi vere censentur benedicti, qui per fidem in Christum justitiamn sunt assecuti. Hi saņe exclamare possunt : Benedicti nos Domino, qui creavit cœlum et terram “. › De his scribit Isaias: Via piorum recta est, et via piorum est parata ". Hos in sacrosanctam et divinam aulam invitans Deus, inquit: Aperite portas, et ingredietur gens justa custodiens verita- tem, exquirens justitiam, et servans pacem ". Sed ne quid obstet et forte impingant, cunctantius - que apprehendant bona; jubet sacros ministros communire viam, dicens: Ite per portas meas, et lapides de terra jactate “., Non igitur merito pronuntiemus benedictos Israelitas, et felices in suis viis, quotquot fidem honoraverunt? Hos maritimam oram et gentibus admistos habitaturos Jacobus testatur, utrisque coeuntibus, et sese agglomerantibus sub unum pastorem Christum. Etiam Scriptura sacra tribuit maritimam regionem gentibus, inquiens: Regio Zabulon et terra 207 Nephthalim via maris, Galilæa gentium, et reliqui incolentes loca mari vicina, viderunt lumen magnum "7, › scilicet lucem Christi. Israel itaque vicinus una cum his, qui morabantur in locis maritimis, illuminatus est. Et hoc illud est, quod dicitur, prosperari in viis. Nam Christus ait : Quandiu lucem habetis, ambu- late in luce, ne vos tenebræ involvant *. » Gentibus igitur adjunctus est Israel, qui solus olim ver- sabatur et abnuebat societatem gentilem. Interstitium enim sepis dirutum est, et lex in præceptis sita in irritum deducta est. Et in hunc modum populi duo, in unum coaluerunt. Erit igitur in portu, 10. 1,
col. 503–504page 241 of 244
PG 87:503Τῆς Γαλιλαίας τὰ μὲν πρὸς θαλάσσῃ καὶ δύσει Ζαβουλών ἐκληρώσατο καὶ Νεφθαλείμ τὰ δὲ ἀνατολικωτέρα τούτων, ὁ Ἰσσάχαρ μεταξὺ οὖν τῶν κλή ρων ἀναπαύεσθαί φησιν αὐτὸν Ἰακώβ· μέσος γὰρ τοῦ τε Ἰωσὴφ καὶ τῶν περὶ Ζαβουλών· ὁ κεκληροδότητας προσανέχων.
col. 505–506page 242 of 244
callem virtutis tenent. Verum Judas Iscariotes ortus est ex tribu Dan: in hune se illatebrans diabo- las prodidit Dominum. Insidiis præterea petivit justitiæ viam. Sic enim inquit Christus: ‹ Ego sum vitæ via™¹, › in qua conversari et requiescere falso videbatur Judas. In hoc diabolus mordicus evasit equi calcaneum, id est, Christi carnem. Nam de proditore testatur Salvator: « Qui comedit mecum panem, sustulit adversus me calcaneum ". Christus igitur eques, ut legitur in fine primi dialogi Dei cum Jobo, cecidit retro mortuus, id est, in extremo dierum, qui quoque exspectavit, donec ite-. rum ex morte jussu patris resurgeret et viveret. Quidam sub Dan accipiunt scribas et Pharisæos ju- diciaria potestate pollentes, qui adoriebantur Christum, eumque viventium expungebant, quantum in ipsis situm erat, numero. Alii sunt, qui asseverant sub Dan sacrum apostolorum insinuari cho- rum. Nam hi judices et magistratus præfecti sunt fidelibus a Deo. Hujus rei locuples testis est Pan- lus alicubi scribens. Nescitis, quod angelos judicabimus, nedum ea quæ ad victum pertinent **? › Judicabunt, sed imitatores exsistentes supremi judicis Dei. Hinc Isaias tradit: Ecce rex justus re- gnabit, et principes cum judicio imperabunt "., Jam olim Judítarum tribus imperio moderabatur Judæorum gentem, et sacerdotes judiciariam exercebant potestatem. Nam inquit: Labia-sacerdotis custodient judicium, et legem exquirent ex ore ejus **. » Verum auctore Christo judicium ad aposto- los recidit, de quibus Deus alloquitur Jerusalem in hunc modum : ‹ Pro patribus tuis nati sunt tibi tilii “, › Nam qui tum temporis erant filii, paternam auctoritatem et gravitatem sunt adepti. Ad Chri- stum vero dicitur : Transferes eos judices in universam terram 67. Per Apostolos enim Christi vulgatur præconium, ejusque mysterium universo annuntiatur orbi. Judicabunt quoque, quid expe- diat, et quid secus, credentibus. De his loquitur, cos tanta auctoritate imperaturos fidelibus, quanta tribus Juditarum reliquum Judæorum populum gubernabat. Nec tamen miseria vacabunt qui imperii guber- nacula tenebunt. Populus enim, qui ipsos persequetur, erit ut serpens viam obsidens, et morsus infigens 203 ungulæ equine, id est, graves et laboriosos dans morsus. Ipse tuum observabit caput, el tu hujus observabis calcaneum 67*. » Nam sustinuerunt et perpessi sunt idem, quod patitur crus equi claudi- cantis, et quasi retro se vertentis et subsidentis. Ascensor in terram excussus exspectat eum, a qup servetur. Sic apostoli exspectant regnum cœlorun ipsis paratum a jactis inde fundamentis mundi, bene- dicti exsistentes secundum vocem Salvatoris: Peregerunt cursum fidem conservantes. At tentatio pro – babit eum: ipse vero tentabit calcaneum, etc. Quibus verbis docet illam tribum futuram bellico-ala, et hostes devicturam. Nam ubi hæreditario jure adepti sunt regionem trans Jordanem una cum Rabe- nitis et dimidia tribu Manasse, juventutem suam miserunt armis instructam, ut essent antesignani et fratribus suis essent auxiliares in profligando hoste. Impetu ruerunt in hostem, qui quidem perhibeba- tur. tentatio, eumque fortiter fuderunt. Præterea cum illorum regio foret Arabum et esset alicubi montana et campestris alicubi, oportuni erant incursionibus latronum, quos strenue repellebaut suis finibus. Nomen autem Gad, si significationem vocabuli exquiras, significat tentationem aut probationem. Designat autem superbum Pharisæorum et Scribarum populum. Nam ira incensi sunt propter Christi doctrinam miraculaque, nec non propter acclamationes, quibus excipiebatur ingrediens urbem a popula vociferante : ‹Hosanna filio David.› Ægre ferebant quoque, quod iter facienti substraverunt vesti- menta. Primo quidem dicebant : Non efficitis quidquam. Nam totus mundus ipsum sectatur ". Postremo autem, ut lacesserent Romanos eorumque indignationem experirentur, conspirant et quos- dam discipulos mittunt cum Herodianis, captiose eum interrogantes, an liceret dare Cæsari censum. Verum Christus fraudulentæ ipsorum tentationi hoc responsum opponit: Reddite, quæ sunt Dei, Deo : et quæ sunt Cæsaris, Cæsari", Deinde cum ejiceret templo mercatores, ut qui ex Patris sui domo fecissent emporium, iterum Christum tentant percontantes : Qua auctoritate ista facis “¹?, Ipse vero illorum tentationi objecit quæstionem de baptismo Joannis. Quidam Gad transtulerunt in Christum, populum vero insidias huic struentem nominaverunt tentationem. Verum Christus illico ipsos est ultus. VERS. 20. Aser pinguis panis ejus, et ipse dabit cibum principibus, etc. Iterum maritimam regionem sortitæ tribui copiæ cornu affuturum prædicit. Nam hujus opera omni abundantia afluet Judaeorum regio, dum importabuntur ex peregrinis regionibus, quæ conveniunt regiis deliciis. His haud dissimilia profatur Moses, dicens: Gratus erit fratribus ob bonorum largitionem”, › Sors autem illi obvenit circa Ptolemaida et Sidonem. Propterea ejus panis memoratur pinguis. Si autem interpreteris Aser, signi-~ ficat divitias. Cæterum vere nobis repræsentat illum, in quo omnes thesauri sapientiæ et scientiæ sunt reconditi. Christus enim est thesaurus in agro abditus, et pretiosa margarita. Is sub persona sapientiæ inquit : ‹ Divitiæ et gloria mihi sunt : qui inspicio et considero terram 7³. › Sic David ait: «Multipli- casti, ut eam ditares ". Pauli testimonium buce quoque facit: Ditati estis in ipso in omni sermone, et omni cogitatione 7³. › Nam is, qui ex divite pauper factus est, nos omnes effecit opulentos. Is est ille delicatus panis, ex cœlo descendens et vitam dans mundo. Vere quoque panis est respectu cœlestium virtutum nobis invisibilium. Nutrit enim cœlestes ordines et magistratus omnes. Imo et sacris in hoc 6.
col. 507–508page 243 of 244
mundo doctoribus contribuit alimenta, revelando mysteria et patefaciendo viam omnium virtutum: nt hinc accipientes gratis, gratis quoque nuntiant et pascant suos discipulos, electi procuratores do- mus Domini, ut dent illis dimensum suum suo tempore. Hoc faciens Paulus scribit : ‹ Desidero vos videre, ut tradam vobis donum aliquod spirituale, ut confirmemini 76. » Ipsi quoque sancti doctores, testantur se consolationem accipere ex donis e cœlo descendentibus, Deo 210 hos ditante spi- ritualibus donis. Aser itaque significat Christum, et quotquot hunc accipientes collocupletantur. Vers. 21. Nephtalim truncus exspectans, et dans propagini pulchritudinem, Hoc vaticinium quoque Christo et fidelibus quadrabit. Nam ad Jerusalem Jeremias loquitur: «Olivam speciosam et opacam vocavit Deus nomen tuum. Ad vocem circumcisionis incensus est ignis super ipsam. ". › Quando enim oportebat diligenter a frondatore putatam repurgari, igne absumpta est, non agnoscens præsen- tem agricolam. Cæterum nos insiti sumus veræ vineæ scilicet Christo. Hujus vineæ cultor (ut docet Christus) est pater cœlestis. Hic amputat palmites inutiles, et fecundos repurgat, ut uberiorem pro- fundant fructum. Idem quoque de arboribus in litterarum monumenta retulit sapiens Joannes: • Securis ad radicem posita est. Sterilis arbor cædetur, et in ignem conjicietur **. › Zacha- rias quoque inquit :. Et erit luctus Jerusalem ut luctus arboris in campo cæsæ ".› Iterum affatur Jerusalem: Aperi, Libane, portas tuas, ut deflagret ignis in cedros tuas. Ulula abies, quoniam cecidit cedrus ºº. › Libano comparat propheta, imo Deus qui per prophetam loquitur, Jerusalem, quæ ceu odoriferas plantas contineat sacerdotes cultui legali deservientes, et populum regentes. Verum urbs est incensa : viri, qui ipsam incolebant, insignes luctui se dederunt, videntes Romanos quasi cæsores lignorum, proceres quosque letho dare. At Christus, qui in ipsos induxit illud exitium, fuit stirps (secundum vaticinium Jacobi) exspectans. Nam semper luxuriatur irrequietis motibus ut perdurare valeat, perque universum orbem, qui sub cœlo est, subinde dilatatur. Id quidem et per Ezechielem prophetam jam olim pronuntiavit Deus in hæc verba. Ego tollam de summo ramo cedri excelsæ, et ponam in locum ejus, de summitate, inquam, propaginum ejus decerpam tenerum surculum, plantabo- que ego super montem excelsum et cumulosum. In monte sublimi Israel plantabo illum, et feret ra- mum, facietque fructum, et erit in cedrum magnificam, habitabuntque sub ea omne volatile et omine pennatum : in umbra ramorum ejus manebunt. Scientque omnia ligna agri, quod ego Dominus bumi- Jiaverim arborem altam, et sublimaverim arborem humilem, arefecerim arborem viridem, et germinare fecerim arborem aridam. Ego Dominus locutus sum, et feci". E medio igitur Libani accepit surcu- lum de electissima cedro, et plantavit nobis tribum Juda, quæ cæteris fuit excellentior. Ex hac secun- dum carnem natus est Christus. Hic quoque e ligno scilicet crucis pependit. Is legis humorem in ariditatem deduxit, et excelsa ita humiliavit, ut nihil a sentibus et dumetis reliquisque fruticibus dif- ferre videantur. Nos, qui eramus humiles, florem recuperavimus, Et hoc illud est, quod inquit Dominus: Faciam desertum in paludes, et siticulosam terram in scaturigines aquarum. Collocabo in terram humore destitutam, cedrum, buxum, myrtum et cupressum abietemque. Pro humili herba surget myr- tus arduaque cupressus". Inter arbores modo enarratas cedrus nullam putredinem sentiens signi- ficat fidelium immortalitatem. Buxus repræsentat mentis solidam constantiam omnique levitate carentem. Myrtus portendit pios semper florentes. et suaves odores profundentes. Cupressus typus est virtutis et cœlestis doctrinæ ex alto descendentis cum spiritus mirabili fragrantia. Abies denotat justi- tiæ candidos et splendentes radios. Nemo igitur negabit, quin illud dictum stirps exspectans Nephthalim : dirigendum sit in Christum suosque. Iline in Evangelio concionatur Christus: Terra Zabulon et Neph- thalim juxta viam maris trans Jordanem populus sedens in tenebris vidit lucem magnam : sedentibus in umbra mortis lux exorta est **., Christus autem dedit illi stirpi sua luce pulchritudinem. Primo quidem Deus erat, licet Deus esse ignoraretur nedum ab aliis, sed etiam a discipulis. Cum vero poten- ter eliam mari imperavit, 211 aiunt cum admiratione : «Quis est ille? quia mare et venti ei obo- diunt, › Postquam vero e mortuis resurrexit adoratus est. Dum in nobis quoque ejus augetur notitia, apparet speciosus supra filios hominum. Nos etiam progressus facientes in pietate omnique virtute instar a sæculo piorum, audimus eum nobis dicentem: Concupivit rex pulchritudinem tuam *5. › Insiti præterea ligno crucis, fructus ferimus. Vers. 22, 23. Filius fructificationis Joseph, filius ubertatis juxta fontem : filiæ discurrerunt super mus – rum. Exacerbaverunt eum, atque jaculis confoderunt: inimicati sunt ei magistri sagittarum, etc. Recitat insidias, quas illi subornarunt fratres. Nec omittit auxilium divinum, quo ereptus est ex omnibus malis. Postremo infert benedictionem quasi mercedem patientiæ et clementiæ, quo usus est in fratres. • Ad me convertere, id est, appropinqua mihi, accede ad me. Quod attinet ad incrementa Christi, explicavimus in illis, quæ de Nephthalim dedimus. Nam redit ad gloriam pristinam, quam habuit antequam mundus conderetur. Quamvis secundum carnem videatur bumilis, attamen a Deo exaltatus est etiam secundum carnem, ut acceperit nomen, quod excedit omne nomen, ut docet Paulus 8., Ipsi se flectat
col. 509–510page 244 of 244
omne genu cœlestium, terrestrium inferorumque 87. Hæc illa benedictio est, de qua alibi habetur: ‹ Adorent eum omnes angeli Dei 88. > Auctus vero dicitur propter vocationem nostram. Cæterum cum ɛit sæculorum conditor, dicitur junior respectu illorum, qui ante ipsius adventum placuerunt Deo ejus- que nuncupabantur filii, quamvis natura essent servi. Quapropter haud indecenter a Paulo appellatur Christus, homo secundus de cœlo ". Etiam in Evangelio illum nominat postremum, qui fecerat volunta- tem Patris". Sancti autem imitantur eum ejus vestigia certantes insequi, quatenus ipsum sequi possumus. Vel imitationis seu æmulationis mentio fit, quod Pharisæi et Scribæ ipsum odio habuerint, utpote hæredem bonorum paternorum. Quapropter conviciis onerare non cessabant tot virtutis opera et miracula edentem. Apprehenderunt lapides, quos in ipsum jactarent : postremio capitali supplicio ipsum affecerunt indulgentes odio. Cæterum resurgens assumptus est a Patre dicente : ‹ Ad me accede, vel convertaris. » Audivit quoque: Sede a dextris meis, donec posuero inimicos tuos scabellum pedum tuorum 91 › Inierunt igitur mala consilia, quibus perderent illum, quemadmodum sagittas ex arcu ex- pulsas, sic adversus ipsum concitantes populum. Sed contriti sunt manu potentis Jacobi, scilicet Dei et Patris, qui est virtutum seu potentiarum Dominus. Benedictione igitur cœlesti benedictus est, nempe, ut supra monuimus, etiam ab angelis adoratus. Expertus est et terrestrem benedictionem, Davide do- cente Omnis terra adoret me, et canat mihi”. › Cæterum bona illa et ferax terra sunt Christi disci- puli omnibus coruscantes virtutibus. De hac terra fertur ad filium : ‹ Considerasti terram et inebriasti eam, dilatasti quoque ut eam ditares". » Significatur quoque duplex ejus generatio, altera patris, altera matris, cujus ubera suxit, verus exsistens, non opinione duntaxat, homo. Idem indicans propheta, dicit: Mel et butyrum comedet", › Benedictus itaque est propter ubera matris et matricem. Homo enim factus est, et per omnia patris dictó fuit audiens. Quamvis esset homo, attamen divinum in mo- rem excelluit omnes patres priscos licet illustres. • Sic enim testatur David: «Quis in nubibus similis est Domino? aut quis assimilabitur Domino in filiis Dei?, Hi sunt illi, qui dicuntur montes et colles æterni insistentes omnibus, quæ sunt super terra. Et quare non præstet Dominus, cum sit Deus et largitor bonorum omnium? Quapropter inquiunt : ⚫ Et de plenitudine ejus omnes nos accepimus 9., Glorie vero corona imponetur capiti Salvatoris nostri, a quo trausibit in omnes sanctos, qui accipient immarcessibilis gloriæ diadema. Consortes cum sint afflictionum 212 ejus, participes haud immerito erunt et gloriæ, VERS. 27. Benjamin ut lupus rapiet, mane comedet prædam, et ad vesperam dividet spolium etc, He- bræus habet: Prærogativam vel spolia. Jacobus autem prædicit audax illud et temerarium facinus, quod commiserunt adversus suos fratres in Gabaa. Huc refer et raptum virginum. Quod inquit: ‹ Mane comedet : › positum est pro bellum geret. In hunc modum alloquitur : Non dormiet, donec come- dat venationem, et sanguinem vulneratorum bibat. Quod ait : « Distribuet cibum, etc., sic intellige : Ubi rapuerint virgines, raptas inter se partientur. Præsens vaticinium demonstrat quoque Saulum ex tribú Benjamin ortum, qui persecutus est hostilem in morem Davidem, qui Christi typum gessit. Verum in extremis temporibus, et quasi in sæculorum vespera ex eadem tribu processit Paulus, qui large distribuit in omnes credentes spiritualem escam, quamvis primo acerrimus foret Ecclesiæ persecutor et hostis. Postea autem revera dæmonuin spolia dividens, eos, quos Evangelii præconio eripuit ex dæmo- num potestate, applicavit principibus Ecclesiæ, imitatus Christum, qui dicit se esse illum heroa, qui vinculis constringeret fortem istum, et ejus spolia diriperet ". Paulum quoque significant illa psalmi verba : ‹ Illic Benjamin junior in exstasi, principes Juda duces eorum; duces Zabulon, duces Nephiha- lim”. › Nam discipuli, cum natione forent Judæi, duces illorum constituebantur, qui se per fidem con- junxerant Christo. Cum his erat et Paulus, dicens : « Sive stulti sumus, Deo stulti sumus; sive sapimus, vobis sapimus”. Alii dicunt ordine generationis Benjamin successisse Josepho, quos ambos peperit Rachel. Significari igitur per Benjamin novum populum, qui instar lupi divinam et evangelicam rapiet doctrinam : summaque celeritate declinabit alienorum pastorum incursiones, quasi incursiones canum, ‹ Quis enim nos,» clamantes cum Paulo separabit a dilectione Christi ¹?, Imo più superant afflictio- nes et pericula omnia, dicentes : « Mihi vivere, Christus; et mori, lucrum.» Quid denique mirum est, si fideles comparantur lupis ? Nam et Salvator ait : « Ego sum ut panthera Ephraitis, et ut leo domui Juda. Ego ibo et rapiam, et non erit qui eripiat ³. › Etiam Isaias fideles appellat bestias agri : ‹ Benedi- cet me bestia agri. Syrenes et filiæ struthionum. Quia dedi in solitudine aquam, et fluvios in loco arido ut potem genus meum electum, populum meum quem acquisivi, ut narret virtutes meas'. ▸ Bestias vocat fideles, ut qui aversentur blanditias diaboli, terribilesque in ipsum incurrant, haud sinen tes se ab ipso cicurari, Syrenes dicuntur pii, propter facundiam, qua in docendis et astruendis nostræ religionis dogmatibus pollent et propter hymnos, quibus collaudant supremuin Numen. Quod vero maxima promptitudine accursurus sit ad divinæ doctrinæ escam, declaratur per id, quod scribitur : ‹ Mane comedet. Qui docet, aliquo modo dicitur pascere, quod quidem demonstrans Paulus, inquit : XLIII, 20, 21. 9 Isa. vII, 15. Isa.
Continue reading PG 87: Commentarii in Exodum →≣ entire volume