Α ρας ἐκβήσεται, ἐπειδ᾽ ἂν θῇ πάντας τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ· ὅτ' ἂν καταργήσῃ πᾶσαν ἀρχὴν καὶ ἐξουσίαν καὶ δύναμιν. Β θνητῷ βίῳ πρὸ παρεληλυθότων ἐπιλέγει τὸ, ἔθηκας Τότε γὰρ πάσης κακίας ἐκ ποδῶν ἀρθείσης, καὶ τοῦ ἐσχάτου ἐχθροῦ τοῦ θανάτου καταργηθέντος, ὁ μὲν Θεὸς ἔσται πάντα ἐν πᾶσιν· ὁ δὲ Σωτὴρ ἡμῶν τοῦ νέου βασιλεύων αἰῶνος ἐνώπιον τῶν πρεσβυτέ- ρων δοξασθήσεται, συμβασιλευόντων ἐν ζωῇ τῶν ἁγίων αὐτῷ. Τὸ δὲ τῶν ἀγαθῶν τέλος ἰδεῖν ᾗ τάχος ἐπιθυμῶν, ἐπεύχεται· Γένοιτο, Κύριε."Ηγουν ἐπειδὴ περὶ τῶν μήπω γεγονότων τό, ἐποίησας, ἔλεγε, δεικνὺς ὡς ἔσται πάντως, εἰ καὶ μὴ γέγονε, προς- έθηκε τό· Γένοιτο, Κύριε. 'Αλλ' ἐπεύχεται μὲν περὶ τῶν τευξομένων μακαριότητας. Περὶ δὲ τῶν ἐν τῷ ἐν τῷ θνητῷ πόλεις εἰς χῶμα, δοξάζων αὐτὸν καὶ ἐφ' οἷς τὰς ἀσεβεῖς τῶν ἀθέων πολιτείας κατέλυσεν, ἀπεβῆ τε τούτων οἰκοδομήματα τάχα πόλεις, καὶ τὰς ἀντικειμένας δυνάμεις δηλῶν. "Ας διὰ τὴν ἰσχύν, τεῖχος καὶ πόλιν καλεῖν ἔθος, ὡς ἐλέγετο πρότερον, ἃς καθελὼν ὁ Χριστὸς ἀναστῆναι πάλιν οὐ συγχωρήσειεν. Οἴγε μὴν αὐτῶν διαφυγόντες τὰς χεῖρας, ήγουν ἐκ τῶν ἀσεβούντων ἀνθρώπων οἱ σε- σωσμένοι, εὐλογήσουσίν σε, ἢ δοξάσουσι κατὰ τοὺς λοιπούς. Εἰσὶ δὲ οὗτοι λαὸς ὁ διὰ σὲ πτωχεύ σας κατὰ τὸν πρότερον αἰῶνα, καὶ ἂν οἱ διῶνται της θεοσεβείας ἡδίκησαν. "Ηγουν οἱ πάλαι πτωχοί πά σης ἀρετῆς, τῶν παρὰ σοῦ χαρισμάτων, ὧν Ισραήλ μόνος ἀπέλανεν· γυμνοί τε τῆς ἄνωθεν σκέπης γε- νόμενοι. Τούτων γὰρ ἡ πάντων εἰς τοὐναντίον αὐτοῖ; μεταστάντων, χαριστηρίους εἰκότως ᾠδὰς ἀναπέμ πουσιν. Καὶ ὅτε γὰρ ἦσαν ταπεινοὶ καὶ ἐν ἀθυμίᾳ, τρυφῆς τε πάσης ἐνδείᾳ τῶν φαύλων ἐν μέσῳ στρε φόμενοι, σὺ τούτων ἦσθα, Δέσποτα, βοηθός τε καὶ σκέπη. ᾿Αλλὰ καὶ κατ' ἐκεῖνο διψῶσι καιροῦ, ὡς λέγειν· . Εδίψησέν τοι ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν τὸν ζῶντα, ο σὺ πάλιν ἦσθα πηγή, που τίζων αὐτοὺς ἐπιῤῥοῇ τῇ τοῦ πνεύματος, τῆς ὀλι γυψυχίας αὐτοὺς ἀνακτώμενος, ἐνισχύων αὐτοὺς τῇ τοῦ μονογενοῦς σου Λόγου δυνάμει. Εt που Ως ἂν δὲ μὴ περὶ αὐτῶν εἰρῆσθαι ταῦτα παῖδες Ἰουδαίων νομίσωσι, τὴν εἰς πάντα τὰ ἔθνη χυθεῖσαν χάριν παρίστησι· Καὶ ποιήσει, λέγων, Κύριος Σα- βαὼν πάσι τοῖς ἔθνεσιν ἐπὶ τὸ ὄρος τοῦτο. Τί δὲ ποιήσει; Κατὰ μὲν τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτές, πετύν ἑξῆς εἴρηται· κατὰ δὲ τοὺς Εβδομήκοντα, πίονται εὐφροσύνην, πίονται οἶνον. Οὐκ ἄρα τῷ Ἰουδαίων λαῷ τὸ συμπόσιον, πᾶσι δὲ τοῖς ἔθνεσι λέγει πα- ρασκευάσειν τὸν Κύριον. Οὐκ ἐν φάραγξιν, ούδ' ἐν πεδίοις, οὐδ᾽ ἐν πολλοῖς ἔρεσιν, οὐδ᾽ ὡς ἔτυχεν ἐπί τινος ὅμους, ἀλλ' ἐπ' ἐκεῖνο· περὶ ούπερ ἔφησε δεικτικῶς, ἐπὶ τὸ ὄρος τοῦτο. Ποῖον, ἢ τὸ δηλωθέν ΧV, 28. ἄρ. ἐν τῷ θνητῷ. Η σ. οὖν, ἢ, δέ. PROCOPII GAZÆI per haec antiquum consilium. Sed verum exsistere ideo potuerit, quod ante vesperam, ubi cunctos hostes suis pedibus subjecerit 88, ubi omne impe- rium, omnem potestatem, omnes copias cessare fecerit, proditurus est. Tum demum enim, omni prorsus nequitiæ ge- nere, ultimoque hoste, morte videlicet, e medio sublatis, omnia Deus fiet in omnibus ”, Salvator- que noster, novi sæculi regnum administrans in conspectu seniorum, qui cum co in vita sancto - rum regnaturi sunt, glorificabitur. Horum vero bonorum eventum quia quam celerrime intueri cupit, fiat, Domine, deprecatur. Nimirum quia de iis, que nondum evenerant, fecisti verbum usur- parat, ut fore revera doceret, etiam si nondum facta essent, fial, Domine, adjecit. Precatur autein eorum nomine, qui beatitudine potiti sunt; de reli- quis, qui in mortali vita ante præterierunt, po- suisti civitates in tumulum adjiciens; ut eum etiam ideo laudaret, quod impias atheorum hominum civitates everterit; mala eorum opera fortasse, ipsasque adversarias polestaies urbium appella- tione significans, quas murum et urbem sæpe voca- vit propter robur; nec dudum adeo, cum ita eas Christum dejecturum dixit, ut non excitarentur iterum. Quorum quidem qui manus, id est impios homines effugerint, tibi benedicent. vel, ut alii interpretantur, te glorificabunt. Populus ille nimi- rum, qui superiore sæcuio paupertatem, tuo no- mine passus, idem ab impiis persecutoribus ini- quitatem sustinuit. Illi, inquam, qui omni prorsus ex te olim manante virtute et donis, quæ solus percipiebat Israel, omnique adeo desursum pro- tectione destituti et privati jacuerunt. Quibus in contrarium jam cedentibus omnibus, merito in grati animi significationem carmina et laudes edunt. Cum enim tristes, et languidi animo, summaque omniuin penuria, quæ ad vitæ delicias spectant, inter sceleratos agitati laborarent, tu te eis, Domine, auxiliatorem protectoremque prabuisti. Lino quo tempore ita siti premebantur, ut Davidis illud: Sitivit anima mea ad Deum fontem vi- ' C vum › possent usurpare; tu eos tanquam fons aliquis, spiritus unda adaquasti, et pusillanimitate dejectos unigeniti Verbi virtute recreasti. Ac ne de se ista usurpari putarent Judæi, gra- D tiam, quæ in cæteras gentes diffusa est, his verbis adjicit : faciet Dominus Sabaoth omnibus genti- bus super montem istum. Cæterum quid faciet, com- potationem quidem reliqui interpretes ; Septuaginta autem, Bibituros latitiam, bibituros vinum, adji- ciunt. Neque vero Dominum ipsi tantum Judæorum populo, sed gentibus etiam omnibus, in valli- non bus, non in campis, non in multis montibus, non in alio quovis denique, sed in uno illo, quem verbis istis, super montem hunc, designavit convivium esse paraturum significavit. Verum quem tandem ss febr. *, ss Cor. 6o Psal. xLI, 3. VARIE LECTIONES,

Α ρας ἐκβήσεται, ἐπειδ᾽ ἂν θῇ πάντας τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ· ὅτ' ἂν καταργήσῃ πᾶσαν ἀρχὴν καὶ ἐξουσίαν καὶ δύναμιν. Β θνητῷ βίῳ πρὸ παρεληλυθότων ἐπιλέγει τὸ, ἔθηκας Τότε γὰρ πάσης κακίας ἐκ ποδῶν ἀρθείσης, καὶ τοῦ ἐσχάτου ἐχθροῦ τοῦ θανάτου καταργηθέντος, ὁ μὲν Θεὸς ἔσται πάντα ἐν πᾶσιν· ὁ δὲ Σωτὴρ ἡμῶν τοῦ νέου βασιλεύων αἰῶνος ἐνώπιον τῶν πρεσβυτέ- ρων δοξασθήσεται, συμβασιλευόντων ἐν ζωῇ τῶν ἁγίων αὐτῷ. Τὸ δὲ τῶν ἀγαθῶν τέλος ἰδεῖν ᾗ τάχος ἐπιθυμῶν, ἐπεύχεται· Γένοιτο, Κύριε."Ηγουν ἐπειδὴ περὶ τῶν μήπω γεγονότων τό, ἐποίησας, ἔλεγε, δεικνὺς ὡς ἔσται πάντως, εἰ καὶ μὴ γέγονε, προς- έθηκε τό· Γένοιτο, Κύριε. 'Αλλ' ἐπεύχεται μὲν περὶ τῶν τευξομένων μακαριότητας. Περὶ δὲ τῶν ἐν τῷ ἐν τῷ θνητῷ πόλεις εἰς χῶμα, δοξάζων αὐτὸν καὶ ἐφ' οἷς τὰς ἀσεβεῖς τῶν ἀθέων πολιτείας κατέλυσεν, ἀπεβῆ τε τούτων οἰκοδομήματα τάχα πόλεις, καὶ τὰς ἀντικειμένας δυνάμεις δηλῶν. "Ας διὰ τὴν ἰσχύν, τεῖχος καὶ πόλιν καλεῖν ἔθος, ὡς ἐλέγετο πρότερον, ἃς καθελὼν ὁ Χριστὸς ἀναστῆναι πάλιν οὐ συγχωρήσειεν. Οἴγε μὴν αὐτῶν διαφυγόντες τὰς χεῖρας, ήγουν ἐκ τῶν ἀσεβούντων ἀνθρώπων οἱ σε- σωσμένοι, εὐλογήσουσίν σε, ἢ δοξάσουσι κατὰ τοὺς λοιπούς. Εἰσὶ δὲ οὗτοι λαὸς ὁ διὰ σὲ πτωχεύ σας κατὰ τὸν πρότερον αἰῶνα, καὶ ἂν οἱ διῶνται της θεοσεβείας ἡδίκησαν. "Ηγουν οἱ πάλαι πτωχοί πά σης ἀρετῆς, τῶν παρὰ σοῦ χαρισμάτων, ὧν Ισραήλ μόνος ἀπέλανεν· γυμνοί τε τῆς ἄνωθεν σκέπης γε- νόμενοι. Τούτων γὰρ ἡ πάντων εἰς τοὐναντίον αὐτοῖ; μεταστάντων, χαριστηρίους εἰκότως ᾠδὰς ἀναπέμ πουσιν. Καὶ ὅτε γὰρ ἦσαν ταπεινοὶ καὶ ἐν ἀθυμίᾳ, τρυφῆς τε πάσης ἐνδείᾳ τῶν φαύλων ἐν μέσῳ στρε φόμενοι, σὺ τούτων ἦσθα, Δέσποτα, βοηθός τε καὶ σκέπη. ᾿Αλλὰ καὶ κατ' ἐκεῖνο διψῶσι καιροῦ, ὡς λέγειν· . Εδίψησέν τοι ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν τὸν ζῶντα, ο σὺ πάλιν ἦσθα πηγή, που τίζων αὐτοὺς ἐπιῤῥοῇ τῇ τοῦ πνεύματος, τῆς ὀλι γυψυχίας αὐτοὺς ἀνακτώμενος, ἐνισχύων αὐτοὺς τῇ τοῦ μονογενοῦς σου Λόγου δυνάμει. Εt που Ως ἂν δὲ μὴ περὶ αὐτῶν εἰρῆσθαι ταῦτα παῖδες Ἰουδαίων νομίσωσι, τὴν εἰς πάντα τὰ ἔθνη χυθεῖσαν χάριν παρίστησι· Καὶ ποιήσει, λέγων, Κύριος Σα- βαὼν πάσι τοῖς ἔθνεσιν ἐπὶ τὸ ὄρος τοῦτο. Τί δὲ ποιήσει; Κατὰ μὲν τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτές, πετύν ἑξῆς εἴρηται· κατὰ δὲ τοὺς Εβδομήκοντα, πίονται εὐφροσύνην, πίονται οἶνον. Οὐκ ἄρα τῷ Ἰουδαίων λαῷ τὸ συμπόσιον, πᾶσι δὲ τοῖς ἔθνεσι λέγει πα- ρασκευάσειν τὸν Κύριον. Οὐκ ἐν φάραγξιν, ούδ' ἐν πεδίοις, οὐδ᾽ ἐν πολλοῖς ἔρεσιν, οὐδ᾽ ὡς ἔτυχεν ἐπί τινος ὅμους, ἀλλ' ἐπ' ἐκεῖνο· περὶ ούπερ ἔφησε δεικτικῶς, ἐπὶ τὸ ὄρος τοῦτο. Ποῖον, ἢ τὸ δηλωθέν ΧV, 28. ἄρ. ἐν τῷ θνητῷ. Η σ. οὖν, ἢ, δέ. PROCOPII GAZÆI per haec antiquum consilium. Sed verum exsistere ideo potuerit, quod ante vesperam, ubi cunctos hostes suis pedibus subjecerit 88, ubi omne impe- rium, omnem potestatem, omnes copias cessare fecerit, proditurus est. Tum demum enim, omni prorsus nequitiæ ge- nere, ultimoque hoste, morte videlicet, e medio sublatis, omnia Deus fiet in omnibus ”, Salvator- que noster, novi sæculi regnum administrans in conspectu seniorum, qui cum co in vita sancto - rum regnaturi sunt, glorificabitur. Horum vero bonorum eventum quia quam celerrime intueri cupit, fiat, Domine, deprecatur. Nimirum quia de iis, que nondum evenerant, fecisti verbum usur- parat, ut fore revera doceret, etiam si nondum facta essent, fial, Domine, adjecit. Precatur autein eorum nomine, qui beatitudine potiti sunt; de reli- quis, qui in mortali vita ante præterierunt, po- suisti civitates in tumulum adjiciens; ut eum etiam ideo laudaret, quod impias atheorum hominum civitates everterit; mala eorum opera fortasse, ipsasque adversarias polestaies urbium appella- tione significans, quas murum et urbem sæpe voca- vit propter robur; nec dudum adeo, cum ita eas Christum dejecturum dixit, ut non excitarentur iterum. Quorum quidem qui manus, id est impios homines effugerint, tibi benedicent. vel, ut alii interpretantur, te glorificabunt. Populus ille nimi- rum, qui superiore sæcuio paupertatem, tuo no- mine passus, idem ab impiis persecutoribus ini- quitatem sustinuit. Illi, inquam, qui omni prorsus ex te olim manante virtute et donis, quæ solus percipiebat Israel, omnique adeo desursum pro- tectione destituti et privati jacuerunt. Quibus in contrarium jam cedentibus omnibus, merito in grati animi significationem carmina et laudes edunt. Cum enim tristes, et languidi animo, summaque omniuin penuria, quæ ad vitæ delicias spectant, inter sceleratos agitati laborarent, tu te eis, Domine, auxiliatorem protectoremque prabuisti. Lino quo tempore ita siti premebantur, ut Davidis illud: Sitivit anima mea ad Deum fontem vi- ' C vum › possent usurpare; tu eos tanquam fons aliquis, spiritus unda adaquasti, et pusillanimitate dejectos unigeniti Verbi virtute recreasti. Ac ne de se ista usurpari putarent Judæi, gra- D tiam, quæ in cæteras gentes diffusa est, his verbis adjicit : faciet Dominus Sabaoth omnibus genti- bus super montem istum. Cæterum quid faciet, com- potationem quidem reliqui interpretes ; Septuaginta autem, Bibituros latitiam, bibituros vinum, adji- ciunt. Neque vero Dominum ipsi tantum Judæorum populo, sed gentibus etiam omnibus, in valli- non bus, non in campis, non in multis montibus, non in alio quovis denique, sed in uno illo, quem verbis istis, super montem hunc, designavit convivium esse paraturum significavit. Verum quem tandem ss febr. *, ss Cor. 6o Psal. xLI, 3. VARIE LECTIONES,

ἐν τῷ Βασιλεύσει, Κύριος ἐν ὄρει Σιών; Ἐκεῖ τοῖς ἔθνεσι τὸ συμπόσιον, καὶ τὸ τῆς ἀθανασίας ποτόν, περὶ οὗ φησιν ὁ Παῦλος · « Προσεληλύ θατε Σιών ὄρει καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος Ἱερουσα- λὴμ ἐπουρανίῳ. » Ἐν οἷς οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κατὰ αξιούμενοι τῶν ἐπαγγελιῶν, πίονται εὐφροσύνην, καὶ πίονται τῆς ἀληθινῆς οἶνον ἀμπέλου. Περὶ οὗ ὁ Σωτὴρ ἔλεγεν· Οὐ μὴ πίω αὐτὸ, ἕως ἂν τίω αὐτὸ καινὸν μεθ᾽ ὑμῶν ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν. Ἀλλὰ καὶ χρίσονται μῦρον, οὐκέτι τὴν ἀῤῥαβῶνα τοῦ πνεύματος ληψόμενοι, ἀλλ' αὐτοῦ τοῦ πληρώματος τῆς θεότητος μεθέξοντες τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Οὐκ ἐκ μέσ ρους ἔτι γινώσκοντες, καὶ ἐκ μέρους προφητεύοντες, ἀλλ' ἐκ τοῦ τελείου μέτοχοι γενόμενοι τοῦ Χριστοῦ ὡς καὶ αὐτοὺς ἀποφανθῆναι χριστούς, Θεοῦ τε υἱοὺς, καὶ κληρονόμους Θεοῦ, καὶ συγκληρονόμους Β Χριστοῦ. Κατὰ δὲ τοὺς περὶ τῆς ἐπιδημίας εἰρῆσθαι λέγοντας, ὄρος μὲν ἡ Ἐκκλησία οὖσα σκοπευτήριον, καὶ ὅρασις εἰρήνης, διὰ τὸ τῶν δογμάτων ὑψηλὸν καὶ τῶν ψυχῶν τὸ ἀτάραχον· οἶνος δὲ καὶ μῦρον, σαφῶς τὸ μυστικὸν χρίσμα, καὶ τὸ σωτήριον αἷμα παρέστησεν. Γράφει γὰρ καὶ ὁ μακάριο; Ιωάννη;" Καὶ ὑμεῖς χρίσμα ἔχετε ἀπὸ τοῦ ἁγίου. » Τούτῳ γὰρ οἱ βαπτιζόμενοι χρίονται, σύμβολον τοῦ μετα λαχεῖν τοῦ θείου Πνεύματος το χρίσμα ποιούμενοι. Αλλ' ἐπεὶ τούτων ἀνάξιος Ἰσραήλ· Παράδος αὐτὰ, φησί, τοῖς ἔθνεσιν, ὥσπερ τις παρακαταθήκην ἐν μυστηρίῳ παραδίδωσι. Διὸ καὶ θαυμαστὰ, καὶ βουλὴν ἀρχαίαν ἔλεγεν ὁ προφήτης αὐτά. Οὐ γὰρ ὥσπερ ὁ πάλαι νόμος δι' ἀγγέλων λαληθείς ἐδόθη μόνῳ τῷ Ἰσραήλ, ἀλλὰ Χριστὸς τῶν ἐθνῶν ἡ προσδοκία· κατὰ τό· « Καὶ ἐπ' αὐτῷ ἔθνη ἐλπιοῦσιν. ο Τὸ δὲ αὐτὸ, φησὶν, ἦθος ὁ προφήτης ἐφύλαξεν ὡς γὰρ παραμυθούμενος τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ, καὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἔλεγε τὴν ἀπώλειαν διικνουμένων, διὰ πάντων τοῦ Θεοῦ δεικνύων τὴν πρόνοιαν. λιγώρουν γὰρ οἱ ἐξ Ισραήλ, συνεχέσιν ἐλέγχοις καὶ παιδείαις ὁρῶντες αὐτοῖς ἐπικείμενον τὸν Θεὸν, οὐ φιλανθρωπίας Θεοῦ ταῦτα δοκοῦντες τεκμήρια, τῆς δὲ ἰδίας ἀπωλείας ἐνθήκηνἱ ἐν ἐλευθερίᾳ διάγειν τὰ ἔθνη νομίζοντες, ὡς ἂν μὴ ὄντα ὑπὸ Θεόν. Μηδὲ γὰρ δίκην αὐτοὺς ἐφ᾿ οἷς ἐπλημμέλουν εἰσπράττεσθαι. Οὕτω καὶ νῦν διὰ τῶν χρηστοτέρων τὴν εἰς ἅπαντας κηδεμονίαν ἐδή λωσεν. Οὐ γὰρ τοῖς ἔθνεσι ταῦτα περινοστῶν ὁ προ- φήτης ἀπήγγελλεν· ἀλλὰ τοὺς Ἰουδαίους ἐπαίδευε τὰ μετὰ πλείστους γενητόμενα χρόνους, πιστούμενος αὐτὰ διὰ τῶν ὅσον οὔπω γενησομένων ὑπ᾽ Ασσυρίων. Πῶς δὲ τεύξεται τούτων τὰ ἐξ ἀρχῆς ἀσεβοῦντα, παρίστησιν ἔθνη διὰ Χριστοῦ φυγόντα τῆς εἰδωλολα τρείας τὸν θάνατον, ἐφ᾽ ᾧ ἂν αὐτά τις ἐδάκρυσεν ὄνειδος ἔχοντα τὴν ἀσέβειαν. Ην δὲ τὸ δάκρυον τῶν διὰ φιλανθρωπίαν τὴν τῶν τοσούτων ψυχῶν ἀποκλαι μένων ἀπώλειαν ὑπὸ τοῦ διαβόλου γεγενημένην, ὃς οι σε γρ. ἔνεκεν. COMMENTARII IN ISAIAM. 68. A preter S onem alium : in quo regnaturum Domi num asseruit? Ibi gentibus convivium, potusque ille immortalis, de quo loquens Apostolus. ‹ Ac- cedite, inquit, ad nontent Sion, et urbem Dei vi. ventis, caelesten Jerusalem ", » inter eos, qui de gentium numero digni promissionibus habiti sunt, bibent et ipsi lætitiam, bibent et veræ vitis vinum illud, quod se non prius bibiturum, donec novum cum apostolis in regno cœlorum sumeret, Christus affirmavit “. Unguento vero et ipsi ungentur, non jam spiritus arrabonem accepturi, sed cumulatis- simæ ejus divinitatis, quæ est in Dei Filio, partie cipes futuri; non ex parte adhuc cognoscentes, et ex parte prophetantes “ª; sed in totum ita Chri- sto potituri, ut et christi illi, et fiiii Dei, leredes- que, atque etiam Christi coleredes appellentur ". Verum, si eos audimus, qui ad incarnationem isla referunt; per montem quidem, Ecclesiam designa- vit, quæ et specula, et pacis visio, propter do- gmatum altitudinem, animarumique quietem vo- catur : per vinum autem et unguentum, mysti- cam unctionem, et salutarem sanguinem. Sic enim • apud Joannem etiam legimus: Et vos unctionem habetis a sancto ". Ista enim qui tinguntur, liniuntur; tanquam symbolum divini spiritus in se effusi unctionem faciant. Quibus indignum cum se præstiterit Israel, non aliter quain qui arcani aliquid alterius fidei committit, tradere ista genti- bus præcipit. Atque hæc quidem sunt, quæ admira- bilia, quæ consilium antiquum, propheta appellavit. C • D Hebr. xii. 22. Matth. xxνι, 29. XJ, 10; Rom. xv, 12. Neque enim, ut vetus illa angelorum voce promulgata lex, soli Israelitico populo data est; sed est Christus ipse gentium exspectatio ; in quem Scriptura teste ", sunt omnes gentes sperature. Idem autem, aiunt, ingenium eumdemque morem propheta retinuit. Ut enim cum Israelitas consola- retur, aliarum etiam gentium interitum attigit; ut Dei in omnibus providentiam ostenderet. Gentes enim Israelitæ, in quas Deum plagis et animadver- sionibus continue incumbere cernebant, neglige- bant; nee divinæ ista humanitatis esse argumenta, sed suæ ita libertati relinqui, quod Dei cura non regerentur, nec eos attingeret scelerum vindicta, arbitrabantur. Sic jam per meliora, curam se de omnibus habere significat. Neque enim de gentibus ista obiter evagatus propheta retulit; sed, ut per ea, quæ ab Assyriis jamjam instarent, de his, quæ longo postea tempore futura essent, Judais fidem faceret. Cæterum demonstrat qua ratione gentes ab initio impietati ita deditæ, ut ejusmodi opprobrio notatas merito quis lacrymis prosequatur, ista per Christum idololatriæ morte devitata adepturæ sunt. Intelligit autem cos lacrymarum nomine, qui commiseratione commoti, tot animarum interitum Joan. 11, 20. 182. Cor. suit, 9. ** Rom. vii, £7. VARIÆ LECTIONES.

ἐν τῷ Βασιλεύσει, Κύριος ἐν ὄρει Σιών; Ἐκεῖ τοῖς ἔθνεσι τὸ συμπόσιον, καὶ τὸ τῆς ἀθανασίας ποτόν, περὶ οὗ φησιν ὁ Παῦλος · « Προσεληλύ θατε Σιών ὄρει καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος Ἱερουσα- λὴμ ἐπουρανίῳ. » Ἐν οἷς οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κατὰ αξιούμενοι τῶν ἐπαγγελιῶν, πίονται εὐφροσύνην, καὶ πίονται τῆς ἀληθινῆς οἶνον ἀμπέλου. Περὶ οὗ ὁ Σωτὴρ ἔλεγεν· Οὐ μὴ πίω αὐτὸ, ἕως ἂν τίω αὐτὸ καινὸν μεθ᾽ ὑμῶν ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν. Ἀλλὰ καὶ χρίσονται μῦρον, οὐκέτι τὴν ἀῤῥαβῶνα τοῦ πνεύματος ληψόμενοι, ἀλλ' αὐτοῦ τοῦ πληρώματος τῆς θεότητος μεθέξοντες τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Οὐκ ἐκ μέσ ρους ἔτι γινώσκοντες, καὶ ἐκ μέρους προφητεύοντες, ἀλλ' ἐκ τοῦ τελείου μέτοχοι γενόμενοι τοῦ Χριστοῦ ὡς καὶ αὐτοὺς ἀποφανθῆναι χριστούς, Θεοῦ τε υἱοὺς, καὶ κληρονόμους Θεοῦ, καὶ συγκληρονόμους Β Χριστοῦ. Κατὰ δὲ τοὺς περὶ τῆς ἐπιδημίας εἰρῆσθαι λέγοντας, ὄρος μὲν ἡ Ἐκκλησία οὖσα σκοπευτήριον, καὶ ὅρασις εἰρήνης, διὰ τὸ τῶν δογμάτων ὑψηλὸν καὶ τῶν ψυχῶν τὸ ἀτάραχον· οἶνος δὲ καὶ μῦρον, σαφῶς τὸ μυστικὸν χρίσμα, καὶ τὸ σωτήριον αἷμα παρέστησεν. Γράφει γὰρ καὶ ὁ μακάριο; Ιωάννη;" Καὶ ὑμεῖς χρίσμα ἔχετε ἀπὸ τοῦ ἁγίου. » Τούτῳ γὰρ οἱ βαπτιζόμενοι χρίονται, σύμβολον τοῦ μετα λαχεῖν τοῦ θείου Πνεύματος το χρίσμα ποιούμενοι. Αλλ' ἐπεὶ τούτων ἀνάξιος Ἰσραήλ· Παράδος αὐτὰ, φησί, τοῖς ἔθνεσιν, ὥσπερ τις παρακαταθήκην ἐν μυστηρίῳ παραδίδωσι. Διὸ καὶ θαυμαστὰ, καὶ βουλὴν ἀρχαίαν ἔλεγεν ὁ προφήτης αὐτά. Οὐ γὰρ ὥσπερ ὁ πάλαι νόμος δι' ἀγγέλων λαληθείς ἐδόθη μόνῳ τῷ Ἰσραήλ, ἀλλὰ Χριστὸς τῶν ἐθνῶν ἡ προσδοκία· κατὰ τό· « Καὶ ἐπ' αὐτῷ ἔθνη ἐλπιοῦσιν. ο Τὸ δὲ αὐτὸ, φησὶν, ἦθος ὁ προφήτης ἐφύλαξεν ὡς γὰρ παραμυθούμενος τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ, καὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἔλεγε τὴν ἀπώλειαν διικνουμένων, διὰ πάντων τοῦ Θεοῦ δεικνύων τὴν πρόνοιαν. λιγώρουν γὰρ οἱ ἐξ Ισραήλ, συνεχέσιν ἐλέγχοις καὶ παιδείαις ὁρῶντες αὐτοῖς ἐπικείμενον τὸν Θεὸν, οὐ φιλανθρωπίας Θεοῦ ταῦτα δοκοῦντες τεκμήρια, τῆς δὲ ἰδίας ἀπωλείας ἐνθήκηνἱ ἐν ἐλευθερίᾳ διάγειν τὰ ἔθνη νομίζοντες, ὡς ἂν μὴ ὄντα ὑπὸ Θεόν. Μηδὲ γὰρ δίκην αὐτοὺς ἐφ᾿ οἷς ἐπλημμέλουν εἰσπράττεσθαι. Οὕτω καὶ νῦν διὰ τῶν χρηστοτέρων τὴν εἰς ἅπαντας κηδεμονίαν ἐδή λωσεν. Οὐ γὰρ τοῖς ἔθνεσι ταῦτα περινοστῶν ὁ προ- φήτης ἀπήγγελλεν· ἀλλὰ τοὺς Ἰουδαίους ἐπαίδευε τὰ μετὰ πλείστους γενητόμενα χρόνους, πιστούμενος αὐτὰ διὰ τῶν ὅσον οὔπω γενησομένων ὑπ᾽ Ασσυρίων. Πῶς δὲ τεύξεται τούτων τὰ ἐξ ἀρχῆς ἀσεβοῦντα, παρίστησιν ἔθνη διὰ Χριστοῦ φυγόντα τῆς εἰδωλολα τρείας τὸν θάνατον, ἐφ᾽ ᾧ ἂν αὐτά τις ἐδάκρυσεν ὄνειδος ἔχοντα τὴν ἀσέβειαν. Ην δὲ τὸ δάκρυον τῶν διὰ φιλανθρωπίαν τὴν τῶν τοσούτων ψυχῶν ἀποκλαι μένων ἀπώλειαν ὑπὸ τοῦ διαβόλου γεγενημένην, ὃς οι σε γρ. ἔνεκεν. COMMENTARII IN ISAIAM. 68. A preter S onem alium : in quo regnaturum Domi num asseruit? Ibi gentibus convivium, potusque ille immortalis, de quo loquens Apostolus. ‹ Ac- cedite, inquit, ad nontent Sion, et urbem Dei vi. ventis, caelesten Jerusalem ", » inter eos, qui de gentium numero digni promissionibus habiti sunt, bibent et ipsi lætitiam, bibent et veræ vitis vinum illud, quod se non prius bibiturum, donec novum cum apostolis in regno cœlorum sumeret, Christus affirmavit “. Unguento vero et ipsi ungentur, non jam spiritus arrabonem accepturi, sed cumulatis- simæ ejus divinitatis, quæ est in Dei Filio, partie cipes futuri; non ex parte adhuc cognoscentes, et ex parte prophetantes “ª; sed in totum ita Chri- sto potituri, ut et christi illi, et fiiii Dei, leredes- que, atque etiam Christi coleredes appellentur ". Verum, si eos audimus, qui ad incarnationem isla referunt; per montem quidem, Ecclesiam designa- vit, quæ et specula, et pacis visio, propter do- gmatum altitudinem, animarumique quietem vo- catur : per vinum autem et unguentum, mysti- cam unctionem, et salutarem sanguinem. Sic enim • apud Joannem etiam legimus: Et vos unctionem habetis a sancto ". Ista enim qui tinguntur, liniuntur; tanquam symbolum divini spiritus in se effusi unctionem faciant. Quibus indignum cum se præstiterit Israel, non aliter quain qui arcani aliquid alterius fidei committit, tradere ista genti- bus præcipit. Atque hæc quidem sunt, quæ admira- bilia, quæ consilium antiquum, propheta appellavit. C • D Hebr. xii. 22. Matth. xxνι, 29. XJ, 10; Rom. xv, 12. Neque enim, ut vetus illa angelorum voce promulgata lex, soli Israelitico populo data est; sed est Christus ipse gentium exspectatio ; in quem Scriptura teste ", sunt omnes gentes sperature. Idem autem, aiunt, ingenium eumdemque morem propheta retinuit. Ut enim cum Israelitas consola- retur, aliarum etiam gentium interitum attigit; ut Dei in omnibus providentiam ostenderet. Gentes enim Israelitæ, in quas Deum plagis et animadver- sionibus continue incumbere cernebant, neglige- bant; nee divinæ ista humanitatis esse argumenta, sed suæ ita libertati relinqui, quod Dei cura non regerentur, nec eos attingeret scelerum vindicta, arbitrabantur. Sic jam per meliora, curam se de omnibus habere significat. Neque enim de gentibus ista obiter evagatus propheta retulit; sed, ut per ea, quæ ab Assyriis jamjam instarent, de his, quæ longo postea tempore futura essent, Judais fidem faceret. Cæterum demonstrat qua ratione gentes ab initio impietati ita deditæ, ut ejusmodi opprobrio notatas merito quis lacrymis prosequatur, ista per Christum idololatriæ morte devitata adepturæ sunt. Intelligit autem cos lacrymarum nomine, qui commiseratione commoti, tot animarum interitum Joan. 11, 20. 182. Cor. suit, 9. ** Rom. vii, £7. VARIÆ LECTIONES.

καὶ θάνατος εἴρηται. Ὅσον μὲν οὖν ἧκεν εἰς τοὺς ἀνθρώπους, ἀπώλοντο· ἡ δὲ τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπί τὸν ὀνειδισμὸν αὐτῶν τῆς ἐφυβρίστου δουλείας τοῦ διαβόλου ἀφείλετο. Εἴπεις δ᾽ ἂν, καὶ ὡς ἐπὶ καιρού πάνυ, τῇ τοῦ μυστηρίου παραδόσει καὶ ὁ περὶ τῆς ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν συνεισεκόμισται λόγος. Διλ καὶ σαρκὸς ἀνάστασιν ἐν τῷ τοῦ βαπτίσματος ὁμολο γοῦμεν καιρῷ, καὶ ὡς διὰ τοῦ Ἀδὰμ καταδραμών τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων ὁ θάνατος, θρήνων ἡμῖν ὑποθέσεις καὶ δακρύων παρέσχετο. Τούτου δὲ φυγήν ή τριήμερος παρέσχε τοῦ Σωτῆρος ἀνάστασις πρωτο- τόχου γεγονότος ἐκ τῶν νεκρῶν καὶ ἀπαρχῆς τῶν κεκοιμημένων. Εψεται δὲ τῇ ἀπαρχῇ καὶ πρώτῳ τὰ μετὰ ταῦτα, τοῦτ' ἔστιν ἡμεῖς, οὓς διαρρήξας τὸν σάκκον περιέζωσεν εὐφροσύνην, ὡς ἐπεμβαίνειν τῷ θανάτῳ. • Ποῦ ἡ νίκη σου, θάνατε; Ποῦ τὸ κέντρον σου, ᾅδη; Τὸ δὲ κέντρον τοῦ θανάτου ἡ ἁμαρτία. » γρ. κρίσις. Πάν οὖν ἡμῶν ἀφῄρηται δάκρυον, διὰ τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναστάσεως οὐ λυπουμένων ἀμέτρως, ὡς καὶ οἱ λοιποὶ οἱ μὴ ἔχοντες ἐλπίδα."Ονειδος δέ φησι τοῦ λαοῦ τὸν θάνατον, ὡς ἐκ τῆς ἡμῶν παραβάσεως ἐσχηκότα τὴν γένεσιν· ἢ καὶ τὴν ἁμαρτίαν, δι' ἧς ἐκβέβηκεν ή φθορά. Αλλ' ἐπεὶ πολλοῖς ἄπιστον τῆς ἀναστάσεως τὸ μυστήριον, ὄντως ὑπάρχον παράδοξον, φησὶν, ὅτι τὸ στόμα Κυρίου ἐλάλησεν. Ήγουν ἐπειδὴ λίαν ἦν ἄπιστον, ἐκ τῶν ἐθνῶν ἀπολεῖσθαι τὴν πλάνην, εἰκότως τοῦτο προσέθηκεν. Εἰ δὲ τῆς εἰδωλολατρείας ἔτι σώζεται λείψανον, θαυμαστὸν οὐδέν. Εδει γὰρ δείκνυσθαι τίνων ἡμᾶς ὁ Λυτρωτής ἠλευθέρωσε πάλαι τῶν ἀνθρώπων θυσίαν τὰ τέκνα προσαγόντων τοῖς δαίμοσι. Καὶ τὸ ἐφ' ἡμῖν δὲ οὕτως ἐκ τῆς αὐτεξουσίου γνώμης ἐδείκνυτο. Τὸ δὲ ἐπὶ τὸ δρος, κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς διάνοιαν ἑτέραν παρίστησι. Σαφῶς γὰρ οὕτως ἐξέδωκε Σύμμαχος· Καταποντιεῖ ἐν τῷ ὄρει τούτῳ πρόσωπον τοῦ ἐξω ουσιαστοῦ τοῦ ἐξουσιάζοντος πάντων τῶν ἐθνῶν, καὶ ἡ χρῆσις ἡ κεκριμένη κατά πάντων των ἐθνῶν, καταποθῆναι ποιήσει τὸν θάνατον εἰς τέ λος. Καὶ ἐξαλείψει Κύριος ὁ Θεὸς ἀπὸ προσώπου πᾶν δάκρυον καὶ τὸ ὄνειδος τοῦ λαοῦ αὐτοῦ πε- ριελεῖ ἀπὸ πάσης τῆς γῆς, ὅτι Κύριος ελάλησεν. Οἷς ᾿Ακύλας καὶ Θεοδοτίων συμφώνως ἐξέδωκαν, δηλοῦντες ὡς ὅτ' ἂν τὸ συμπόσιον ἐν ὄρει τῷ προ ειρημένῳ ποιήσει τοῖς ἔθνεσι Κύριος, μετασχεῖν ἀξιώσας τῶν ἀῤῥήτων αὐτοῦ μυστηρίων, τὸ τηνι καῦτα τοῦ ἐξουσιαστοῦ τὸ πρόσωπον καταποντί σας, ἀφανὲς γενέσθαι ποιήσειεν τοῦ ἐξουσιάσαντος πάντων τῶν ἐθνῶν, τοῦτ᾽ ἔστι τοῦ θανάτου νῦν μὲν ἐξουσιαστοῦ ῥηθέντος, παρὰ δὲ τῷ Αποστόλῳ βασι- λέως, ἐβασίλευσε λέγοντος ὁ θάνατος ἀπὸ Ἀδὰμ μέσ χρι Μωσέως. Ἐπεὶ τοίνυν ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεί ται ὁ θάνατος, εἰκότως ταῦτά φησιν. Ἀντὶ δὲ τοῦ το PROCOPII GAZI lamentabantur, quæ per diabolum mortis appella. A Lione significatum perierant. Perierant igitur, quan- tum humana patiebatur conditio: sed sunt Dei benignitate turpis hujus et diabolicæ servitutis opprobrio liberati. Dicas vero et ad mysterii tra- ditionem, ipsam quoque mortuorum resurrectionem tempestive adjectam esse, indeque nos carnis re- surrectionem ipsa baptismatis tempore pro- fiteri, mortemque per Adamum in genus humanum grassantem lamentationum et lacrymarum no- bis occasionem præbuisse . cujus fugam illa post tres dies resurrectio Salvatoris, qui primogénitus ex mortuis 68, et dormientium primitiæ vere Run- cupatur, nobis peperit. Primitias autem atque adeo primum, sequentes omnes, ipsi videlicet, consequemur; quos sacco dirupto ea circum laetitia munivit 70, ut bis verbis in mortem non dubi- temus insurgere: • tibi est, mors, victoria tua ? ubi, inferne, stimulus tuus ? Stimulus autem mortis pec- catum est 7. ' A nobis igitur omnis sublata est lacryma, qui speratæ resurrectionis beneficio non immode- rato dolore amplius, ut cæteri qui spesi non ha- bent dejicimur. Vocal auteum opprobrium populi, mortem istam, tanquam quæ a transgressio- nibus nostris originem habuerit; vel peccatum etiam, a quo ipsa manavit corruptio. Cæterum quoniam a permultis resurrectionis mysterio, revera admirabili, fides non adhibebatur : Os Do- mini locutum esse adjecit. Vel id ideo certe usur- pavit, quod gentes errore liberari nemo facile cre- didisset. Neque vero mirum cuiquam videatur, quod cultus idolorum quaedam adhuc supersunt reliquiæ. Decuit enim doceri nos a quibus nos Redemptor ipse exemerit, cum liberos suos olim homines in sacrificium mactarent dæmonibus ”. Ita deinde et ipsa voluntatis nostræ libertas appa- ruit. At quod in montem dixit, secundum interpretes reliquos, sensum alium astruit. Ita enim aperte reddidit Symmachus : Et præcipitem dabit in monte isto faciem dominatoris, qui in omnes gentes domi- natur : el judicium, quod in omnes gentes judicatum est, absorberi faciet mortem in finem: et abstergel Dominus Deus a facie omnem lacrymam : et oppro- brium populi sui tellet ab omni terra ; quia Dominus focutus est. 321Quibus verbis concordi translatione Theodotio et Aquilas assentiuntur, inuentes Domi- pum, quando convivium in monte prædicto gentibus apponet, quas arcanis suis mysteriis dignas puta- bit; tum demum præcipitata dominatoris facie, eum etiam, qui in gentes omnes dominatur (id est mortem, quæ nunc quidem dominari, ab Apostolo autem ab ipso Adamo ad Mosem usque regnare dicitur ) profligaturum et perditurum. Ista ergo non immerito, quia cessat mors hostis ultimus, Rom. v. 17. Coloss. 1, 18; Apoc. 1. 5. 35, 56. | Thess. V, 12. Psal. cv, 37. C Cor. xv, 20. Psal. xxix, 12. * Cor. XV, D Rom. v, 14. VARIE LECTIONES.

καὶ θάνατος εἴρηται. Ὅσον μὲν οὖν ἧκεν εἰς τοὺς ἀνθρώπους, ἀπώλοντο· ἡ δὲ τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπί τὸν ὀνειδισμὸν αὐτῶν τῆς ἐφυβρίστου δουλείας τοῦ διαβόλου ἀφείλετο. Εἴπεις δ᾽ ἂν, καὶ ὡς ἐπὶ καιρού πάνυ, τῇ τοῦ μυστηρίου παραδόσει καὶ ὁ περὶ τῆς ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν συνεισεκόμισται λόγος. Διλ καὶ σαρκὸς ἀνάστασιν ἐν τῷ τοῦ βαπτίσματος ὁμολο γοῦμεν καιρῷ, καὶ ὡς διὰ τοῦ Ἀδὰμ καταδραμών τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων ὁ θάνατος, θρήνων ἡμῖν ὑποθέσεις καὶ δακρύων παρέσχετο. Τούτου δὲ φυγήν ή τριήμερος παρέσχε τοῦ Σωτῆρος ἀνάστασις πρωτο- τόχου γεγονότος ἐκ τῶν νεκρῶν καὶ ἀπαρχῆς τῶν κεκοιμημένων. Εψεται δὲ τῇ ἀπαρχῇ καὶ πρώτῳ τὰ μετὰ ταῦτα, τοῦτ' ἔστιν ἡμεῖς, οὓς διαρρήξας τὸν σάκκον περιέζωσεν εὐφροσύνην, ὡς ἐπεμβαίνειν τῷ θανάτῳ. • Ποῦ ἡ νίκη σου, θάνατε; Ποῦ τὸ κέντρον σου, ᾅδη; Τὸ δὲ κέντρον τοῦ θανάτου ἡ ἁμαρτία. » γρ. κρίσις. Πάν οὖν ἡμῶν ἀφῄρηται δάκρυον, διὰ τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναστάσεως οὐ λυπουμένων ἀμέτρως, ὡς καὶ οἱ λοιποὶ οἱ μὴ ἔχοντες ἐλπίδα."Ονειδος δέ φησι τοῦ λαοῦ τὸν θάνατον, ὡς ἐκ τῆς ἡμῶν παραβάσεως ἐσχηκότα τὴν γένεσιν· ἢ καὶ τὴν ἁμαρτίαν, δι' ἧς ἐκβέβηκεν ή φθορά. Αλλ' ἐπεὶ πολλοῖς ἄπιστον τῆς ἀναστάσεως τὸ μυστήριον, ὄντως ὑπάρχον παράδοξον, φησὶν, ὅτι τὸ στόμα Κυρίου ἐλάλησεν. Ήγουν ἐπειδὴ λίαν ἦν ἄπιστον, ἐκ τῶν ἐθνῶν ἀπολεῖσθαι τὴν πλάνην, εἰκότως τοῦτο προσέθηκεν. Εἰ δὲ τῆς εἰδωλολατρείας ἔτι σώζεται λείψανον, θαυμαστὸν οὐδέν. Εδει γὰρ δείκνυσθαι τίνων ἡμᾶς ὁ Λυτρωτής ἠλευθέρωσε πάλαι τῶν ἀνθρώπων θυσίαν τὰ τέκνα προσαγόντων τοῖς δαίμοσι. Καὶ τὸ ἐφ' ἡμῖν δὲ οὕτως ἐκ τῆς αὐτεξουσίου γνώμης ἐδείκνυτο. Τὸ δὲ ἐπὶ τὸ δρος, κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς διάνοιαν ἑτέραν παρίστησι. Σαφῶς γὰρ οὕτως ἐξέδωκε Σύμμαχος· Καταποντιεῖ ἐν τῷ ὄρει τούτῳ πρόσωπον τοῦ ἐξω ουσιαστοῦ τοῦ ἐξουσιάζοντος πάντων τῶν ἐθνῶν, καὶ ἡ χρῆσις ἡ κεκριμένη κατά πάντων των ἐθνῶν, καταποθῆναι ποιήσει τὸν θάνατον εἰς τέ λος. Καὶ ἐξαλείψει Κύριος ὁ Θεὸς ἀπὸ προσώπου πᾶν δάκρυον καὶ τὸ ὄνειδος τοῦ λαοῦ αὐτοῦ πε- ριελεῖ ἀπὸ πάσης τῆς γῆς, ὅτι Κύριος ελάλησεν. Οἷς ᾿Ακύλας καὶ Θεοδοτίων συμφώνως ἐξέδωκαν, δηλοῦντες ὡς ὅτ' ἂν τὸ συμπόσιον ἐν ὄρει τῷ προ ειρημένῳ ποιήσει τοῖς ἔθνεσι Κύριος, μετασχεῖν ἀξιώσας τῶν ἀῤῥήτων αὐτοῦ μυστηρίων, τὸ τηνι καῦτα τοῦ ἐξουσιαστοῦ τὸ πρόσωπον καταποντί σας, ἀφανὲς γενέσθαι ποιήσειεν τοῦ ἐξουσιάσαντος πάντων τῶν ἐθνῶν, τοῦτ᾽ ἔστι τοῦ θανάτου νῦν μὲν ἐξουσιαστοῦ ῥηθέντος, παρὰ δὲ τῷ Αποστόλῳ βασι- λέως, ἐβασίλευσε λέγοντος ὁ θάνατος ἀπὸ Ἀδὰμ μέσ χρι Μωσέως. Ἐπεὶ τοίνυν ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεί ται ὁ θάνατος, εἰκότως ταῦτά φησιν. Ἀντὶ δὲ τοῦ το PROCOPII GAZI lamentabantur, quæ per diabolum mortis appella. A Lione significatum perierant. Perierant igitur, quan- tum humana patiebatur conditio: sed sunt Dei benignitate turpis hujus et diabolicæ servitutis opprobrio liberati. Dicas vero et ad mysterii tra- ditionem, ipsam quoque mortuorum resurrectionem tempestive adjectam esse, indeque nos carnis re- surrectionem ipsa baptismatis tempore pro- fiteri, mortemque per Adamum in genus humanum grassantem lamentationum et lacrymarum no- bis occasionem præbuisse . cujus fugam illa post tres dies resurrectio Salvatoris, qui primogénitus ex mortuis 68, et dormientium primitiæ vere Run- cupatur, nobis peperit. Primitias autem atque adeo primum, sequentes omnes, ipsi videlicet, consequemur; quos sacco dirupto ea circum laetitia munivit 70, ut bis verbis in mortem non dubi- temus insurgere: • tibi est, mors, victoria tua ? ubi, inferne, stimulus tuus ? Stimulus autem mortis pec- catum est 7. ' A nobis igitur omnis sublata est lacryma, qui speratæ resurrectionis beneficio non immode- rato dolore amplius, ut cæteri qui spesi non ha- bent dejicimur. Vocal auteum opprobrium populi, mortem istam, tanquam quæ a transgressio- nibus nostris originem habuerit; vel peccatum etiam, a quo ipsa manavit corruptio. Cæterum quoniam a permultis resurrectionis mysterio, revera admirabili, fides non adhibebatur : Os Do- mini locutum esse adjecit. Vel id ideo certe usur- pavit, quod gentes errore liberari nemo facile cre- didisset. Neque vero mirum cuiquam videatur, quod cultus idolorum quaedam adhuc supersunt reliquiæ. Decuit enim doceri nos a quibus nos Redemptor ipse exemerit, cum liberos suos olim homines in sacrificium mactarent dæmonibus ”. Ita deinde et ipsa voluntatis nostræ libertas appa- ruit. At quod in montem dixit, secundum interpretes reliquos, sensum alium astruit. Ita enim aperte reddidit Symmachus : Et præcipitem dabit in monte isto faciem dominatoris, qui in omnes gentes domi- natur : el judicium, quod in omnes gentes judicatum est, absorberi faciet mortem in finem: et abstergel Dominus Deus a facie omnem lacrymam : et oppro- brium populi sui tellet ab omni terra ; quia Dominus focutus est. 321Quibus verbis concordi translatione Theodotio et Aquilas assentiuntur, inuentes Domi- pum, quando convivium in monte prædicto gentibus apponet, quas arcanis suis mysteriis dignas puta- bit; tum demum præcipitata dominatoris facie, eum etiam, qui in gentes omnes dominatur (id est mortem, quæ nunc quidem dominari, ab Apostolo autem ab ipso Adamo ad Mosem usque regnare dicitur ) profligaturum et perditurum. Ista ergo non immerito, quia cessat mors hostis ultimus, Rom. v. 17. Coloss. 1, 18; Apoc. 1. 5. 35, 56. | Thess. V, 12. Psal. cv, 37. C Cor. xv, 20. Psal. xxix, 12. * Cor. XV, D Rom. v, 14. VARIE LECTIONES.

προσώπου τοῦ ἐξουσιαστοῦ, τὸ πρόσωπον τῆς Α σκοτίας Σύμμαχός τε καὶ Θεοδοτίων ἐξέδωκαν, οὕτω δηλοῦντες τὸ ἀφεγγές τε καὶ σκότους πλήρες τοῦ θανάτου χωρίον. Τότε τοίνυν, ὅτε περ οἱ ἅγιοι συμ- βασιλεύσωσι τῷ Χριστῷ, ὁ πάντας καταπίνων και ταποθήσεται θάνατος. Τὸ δὲ αἴτιον ἡ χρίσις, δι' ήν οὐκ ἔτι θανάτῳ δουλεύσουσιν. "Απερ ὠφελημένος ὁ θεῖος Απόστολος ἔφασκε· « Δεῖ γὰρ τὸ φθαρτόν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀφθαρσίαν, » καὶ τὰ ἐπ' αὐτοῖς. Οτε καὶ πᾶν όνειδος ἀφαιρεθήσεται."Ονειδος γὰρ ἦν τοῖς κατ' εἰκόνα Θεοῦ πεποιημένοις ἀνθρώποις, τὸ ἐκπε- σεῖν τῆς αἰωνίου ζωῆς. θ'-3'. Καὶ ἐροῦσι τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ· 'Ιδοὺ ὁ Θεὸς Β ἡμῶν, ἐφ' δν ἠλπίζομεν. Καὶ ἠγαλλιώμεθα, ἀνά- παυσιν δώσει ὁ Θεὸς ἐπὶ τὸ ὄρος τοῦτο. Καὶ καὶ ταπατηθήσεται ἡ Μωαβίτις, δν τρόπον πατοῦσιν ἄλωνα ἐν ἁμάξαις, κ. τ. λ. Καταποθέντος τοῦ θανάτου κατὰ τὸν καιρὸν τῆς ἀναστάσεως, οἱ τοῦ νέου αἰῶνος υἱοὶ χαριστήριον ᾄσουσιν ᾠδὴν τὸν ἑαυτῶν Σωτῆρα θεώμενοι λέγοντες Ἰδοὺ ὁ Θεὸς ἡμῶν ἐφ᾽ ᾧ ἡλπίζομεν, τὸν πρὶν ἐλ- πισθέντα νῦν ὁρῶντες ἡδόμεθα, τὰ ἐπιόντα λυπηρὰ δι' αὐτὸν καρτερήσαντες. Ανθ' ὧν ἐν τῷ τῆς βασι- λείας ὄρει, τῶν ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν ἀπολαύσουσι. Ἡ δὲ Μωαβίτις, κατὰ δὲ τὴν Ἑβραΐδα Μωάβ, τῆς ἀσεβείας ὑφέξει τὴν δίκην. Ἀντὶ δὲ τοῦ ἀβοηθήσε ται, Σύμμαχος ἐξέδωκεν αλοήσομεν. Τίνες δὲ οἱ ἀλφῶντες, ἑξῆς ἐπιφέρει λέγων· Καὶ πατήσουσιν αὐτὸν πόδες πραέων καὶ ταπεινῶν βήματα. Νόει δὲ Μωάβ, τὸν παρὰ Μωαβίταις τιμώμενον δαίμονα κατὰ Θεοῦ μὲν ἐπαρθέντα, συντρίψαντα δὲ τοὺς ὑφ' ἑαυτῷ, καὶ αὐτὸν δὲ τὸν Ἰσραὴλ τῷ Βεελφεγώρ τε- λεσθῆναι ποιήσαντα· καὶ ἐν τῇδε περὶ Μωα6 ἔλεγεν δράσει, ὅτι ἤρθη ή συμμαχία σου, καὶ ὁ ἄρχων ἀπὸ ώλετο ὁ καταπατῶν ἐπὶ τῆς γῆς. Περὶ οὗ καὶ ὁ Ἱερε- μίας φησί· « Καὶ ἐξελεύσεται Χαμὼς ἐν ἀποικίᾳ. » Καὶ πάλιν· ι Καὶ καταισχυνθήσεται Μωα6 ἀπὸ Χα- μώς. » Οἷος δὲ ἦν, δηλοῖ λέγων· « Εγγὺς ἡμέρα Μωάβ, καὶ πονηρία αὐτοῦ ταχεῖα σφόδρα.» Και πάλιν· «Ιδετε πως συνετρίβη βακτηρία ευκλεής. Η Καὶ πάλιν· « Κατεάχθη κέρας Μωάβ, καὶ τὸ ἐπί- χειρον αὐτοῦ συνετρίβη, φησί Κύριος. Δήσατε αὐτὸν, ὅτι ἐπὶ Κύριον ἐμεγάλυνεν. » Καὶ πάλιν· « Καὶ ἔσται εἰς γέλωτα καὶ αὐτὸς, ἐπειδὴ εἰς γελοιασμὸν ἦν σοι Ἰσραήλ. » Καὶ ἐξῆς· «Ηκουσα, φησὶν, ὕβριν Μωάβ, ὕβρισεν σφόδρα τὸ ὕψος καὶ ὑπερηφανία. » Επειδὴ οὖν φοβερὸς Ἰουδαίοις νενόμιστο, παρίστησιν αὐτοῦ τὴν ἐν τῷ μέλλοντι κρίσιν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, καὶ τὸ ύψος τῆς καταφυγῆς τοῦ οἴκου σου ταπεινώσει, Σύμμαχος, Καὶ τὸ ὀχύρωμα τοῦ ὕψους τῶν τειχών σου κύψει, φησί. Τεῖχος δὲ καὶ ὀχύρωμα αἱ δυνά- μεις ἦσαν αὐτοῦ, αἷς ὠχύρωτο. Νοήσεις δὲ δι᾽ ἑνὸς, οἷα πείσονται καὶ οἱ τὰ λοιπὰ τῶν ἐθνῶν ἀπατήσαν- - Εt ο το το COMMENTARII IN ISAIAM. usurpavit. Sed praetereundum non est, pro facie dominatoris; tenebrarum faciem Symmachum et Theodotionem reddidisse, ut caligine et tenebris mortis locum docerent abundare. Quo tempore igitur, cum Christo regnaturi sancti sunt, tum e- mum quæ omnes ante solebat absorbere, mors ab- sorbebitur. Atque hujus quidem rei causam unctio illa, per quam morti non servient amplius, præbue- rit; qua auctus Apostolus, corruptibile hoc incor- ruptionem, et mortale hoc immortalitatem indutu- rum, cæteraque illa quæ sequuntur, affirmavit ”. Tum demum etiam opprobrium omne auferetur. Erat enim non leve hominibus opprobrium, qui ad Dei imaginem facti essent, vita sempiterna exci- lisse. VERS. 9-12. Et dicent illa die : Ecce Deus noster, in quem speramus, et salvabit nos. Iste Do- minus, sustinuimus eum et exsultabimus, et lærta- bimur in salute nostra. Requiem dabit Deus super montem hunc. Et conculcabitur Moabitis, quomodo calcant arean plaustris, etc. Absorpta morte, ipso resurrectionis tempore, qui sæculi recentis filii exsistent, Salvatorem contem- plati, eidem in accepti beneficii memoriam carmen his verbis decantabunt: Ecce Deus noster, in quem sperabamus, quem fide antea, nunc ipsis oculis lati aspicimus, qui labores et molestias per eum superari- mus. Quorum vice promissis bonis in regni monte po- tientur. At ipsa Moabilis, vel Moab,si Hebræorum lit- teram sequimur, impietatis pœnas non effugiet. G Verum quo loco triturabitur habemus triturabimus D agendi significatione reddidit Symmachus. Nec qui- nam trituratores futuri essent dissimulavit, cum eum mansuetorum pedibus, humiliumque vestigiis calca- tum iri addidit. Intelligas autem Moab no mine cultum apud Moabitas, et in Deum sese effe- rentem dæmonem, qui sibi subditos opprimebat et populum Israeliticum Beelphegori initiari coge- bat 7. Superiore præterea in Moabitidem visione ejus auxilium, et principem, qui in terra calcabat periisse affirmavit. De eodem Jeremias ipsė sie loquitur : e Et alibit Chamos in captivitatem r lemque : « pudefiet Moab a Chamos 78. • Qualis autem esset aperit, cum ait : c Instat dies Moal, et malitia ejus celer valde 7. . Et iterum : « Wi- dete quomodo confractus est baculus fortis **. › Et rursum Resectum est cornu Moab, et robur ejus conculcatum, ant Dominus. Ligate ipsum, qua- niam in Dominum magnifice se extulit "1. › Præ- terea : . Et erit in risum etiam ipse, quia in deri- sum tibi fuit, Israel ". . Denique : « Audivi, ait, superbiam Moab. Injurius fuit valde, arrogans et fastuosus”. Quoniam ergo Judæis nietuendus videbatur, futurum deinceps ejus judicium appo- nere libuit. Cæterum quo loco et altitudinem re- fugii domus tuæ humiliubit, habemus : Et muni- mentum altitudinis murorum tuorum concidere faciet, | Cor. xv, 53. Psal. cr, 28. Jerem. xlviii, 7. ibid. 13. " ibid. 25, 26. 6s ibid. 27. Ibid. 29. ibid. 16. ibal. 17.

προσώπου τοῦ ἐξουσιαστοῦ, τὸ πρόσωπον τῆς Α σκοτίας Σύμμαχός τε καὶ Θεοδοτίων ἐξέδωκαν, οὕτω δηλοῦντες τὸ ἀφεγγές τε καὶ σκότους πλήρες τοῦ θανάτου χωρίον. Τότε τοίνυν, ὅτε περ οἱ ἅγιοι συμ- βασιλεύσωσι τῷ Χριστῷ, ὁ πάντας καταπίνων και ταποθήσεται θάνατος. Τὸ δὲ αἴτιον ἡ χρίσις, δι' ήν οὐκ ἔτι θανάτῳ δουλεύσουσιν. "Απερ ὠφελημένος ὁ θεῖος Απόστολος ἔφασκε· « Δεῖ γὰρ τὸ φθαρτόν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀφθαρσίαν, » καὶ τὰ ἐπ' αὐτοῖς. Οτε καὶ πᾶν όνειδος ἀφαιρεθήσεται."Ονειδος γὰρ ἦν τοῖς κατ' εἰκόνα Θεοῦ πεποιημένοις ἀνθρώποις, τὸ ἐκπε- σεῖν τῆς αἰωνίου ζωῆς. θ'-3'. Καὶ ἐροῦσι τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ· 'Ιδοὺ ὁ Θεὸς Β ἡμῶν, ἐφ' δν ἠλπίζομεν. Καὶ ἠγαλλιώμεθα, ἀνά- παυσιν δώσει ὁ Θεὸς ἐπὶ τὸ ὄρος τοῦτο. Καὶ καὶ ταπατηθήσεται ἡ Μωαβίτις, δν τρόπον πατοῦσιν ἄλωνα ἐν ἁμάξαις, κ. τ. λ. Καταποθέντος τοῦ θανάτου κατὰ τὸν καιρὸν τῆς ἀναστάσεως, οἱ τοῦ νέου αἰῶνος υἱοὶ χαριστήριον ᾄσουσιν ᾠδὴν τὸν ἑαυτῶν Σωτῆρα θεώμενοι λέγοντες Ἰδοὺ ὁ Θεὸς ἡμῶν ἐφ᾽ ᾧ ἡλπίζομεν, τὸν πρὶν ἐλ- πισθέντα νῦν ὁρῶντες ἡδόμεθα, τὰ ἐπιόντα λυπηρὰ δι' αὐτὸν καρτερήσαντες. Ανθ' ὧν ἐν τῷ τῆς βασι- λείας ὄρει, τῶν ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν ἀπολαύσουσι. Ἡ δὲ Μωαβίτις, κατὰ δὲ τὴν Ἑβραΐδα Μωάβ, τῆς ἀσεβείας ὑφέξει τὴν δίκην. Ἀντὶ δὲ τοῦ ἀβοηθήσε ται, Σύμμαχος ἐξέδωκεν αλοήσομεν. Τίνες δὲ οἱ ἀλφῶντες, ἑξῆς ἐπιφέρει λέγων· Καὶ πατήσουσιν αὐτὸν πόδες πραέων καὶ ταπεινῶν βήματα. Νόει δὲ Μωάβ, τὸν παρὰ Μωαβίταις τιμώμενον δαίμονα κατὰ Θεοῦ μὲν ἐπαρθέντα, συντρίψαντα δὲ τοὺς ὑφ' ἑαυτῷ, καὶ αὐτὸν δὲ τὸν Ἰσραὴλ τῷ Βεελφεγώρ τε- λεσθῆναι ποιήσαντα· καὶ ἐν τῇδε περὶ Μωα6 ἔλεγεν δράσει, ὅτι ἤρθη ή συμμαχία σου, καὶ ὁ ἄρχων ἀπὸ ώλετο ὁ καταπατῶν ἐπὶ τῆς γῆς. Περὶ οὗ καὶ ὁ Ἱερε- μίας φησί· « Καὶ ἐξελεύσεται Χαμὼς ἐν ἀποικίᾳ. » Καὶ πάλιν· ι Καὶ καταισχυνθήσεται Μωα6 ἀπὸ Χα- μώς. » Οἷος δὲ ἦν, δηλοῖ λέγων· « Εγγὺς ἡμέρα Μωάβ, καὶ πονηρία αὐτοῦ ταχεῖα σφόδρα.» Και πάλιν· «Ιδετε πως συνετρίβη βακτηρία ευκλεής. Η Καὶ πάλιν· « Κατεάχθη κέρας Μωάβ, καὶ τὸ ἐπί- χειρον αὐτοῦ συνετρίβη, φησί Κύριος. Δήσατε αὐτὸν, ὅτι ἐπὶ Κύριον ἐμεγάλυνεν. » Καὶ πάλιν· « Καὶ ἔσται εἰς γέλωτα καὶ αὐτὸς, ἐπειδὴ εἰς γελοιασμὸν ἦν σοι Ἰσραήλ. » Καὶ ἐξῆς· «Ηκουσα, φησὶν, ὕβριν Μωάβ, ὕβρισεν σφόδρα τὸ ὕψος καὶ ὑπερηφανία. » Επειδὴ οὖν φοβερὸς Ἰουδαίοις νενόμιστο, παρίστησιν αὐτοῦ τὴν ἐν τῷ μέλλοντι κρίσιν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, καὶ τὸ ύψος τῆς καταφυγῆς τοῦ οἴκου σου ταπεινώσει, Σύμμαχος, Καὶ τὸ ὀχύρωμα τοῦ ὕψους τῶν τειχών σου κύψει, φησί. Τεῖχος δὲ καὶ ὀχύρωμα αἱ δυνά- μεις ἦσαν αὐτοῦ, αἷς ὠχύρωτο. Νοήσεις δὲ δι᾽ ἑνὸς, οἷα πείσονται καὶ οἱ τὰ λοιπὰ τῶν ἐθνῶν ἀπατήσαν- - Εt ο το το COMMENTARII IN ISAIAM. usurpavit. Sed praetereundum non est, pro facie dominatoris; tenebrarum faciem Symmachum et Theodotionem reddidisse, ut caligine et tenebris mortis locum docerent abundare. Quo tempore igitur, cum Christo regnaturi sancti sunt, tum e- mum quæ omnes ante solebat absorbere, mors ab- sorbebitur. Atque hujus quidem rei causam unctio illa, per quam morti non servient amplius, præbue- rit; qua auctus Apostolus, corruptibile hoc incor- ruptionem, et mortale hoc immortalitatem indutu- rum, cæteraque illa quæ sequuntur, affirmavit ”. Tum demum etiam opprobrium omne auferetur. Erat enim non leve hominibus opprobrium, qui ad Dei imaginem facti essent, vita sempiterna exci- lisse. VERS. 9-12. Et dicent illa die : Ecce Deus noster, in quem speramus, et salvabit nos. Iste Do- minus, sustinuimus eum et exsultabimus, et lærta- bimur in salute nostra. Requiem dabit Deus super montem hunc. Et conculcabitur Moabitis, quomodo calcant arean plaustris, etc. Absorpta morte, ipso resurrectionis tempore, qui sæculi recentis filii exsistent, Salvatorem contem- plati, eidem in accepti beneficii memoriam carmen his verbis decantabunt: Ecce Deus noster, in quem sperabamus, quem fide antea, nunc ipsis oculis lati aspicimus, qui labores et molestias per eum superari- mus. Quorum vice promissis bonis in regni monte po- tientur. At ipsa Moabilis, vel Moab,si Hebræorum lit- teram sequimur, impietatis pœnas non effugiet. G Verum quo loco triturabitur habemus triturabimus D agendi significatione reddidit Symmachus. Nec qui- nam trituratores futuri essent dissimulavit, cum eum mansuetorum pedibus, humiliumque vestigiis calca- tum iri addidit. Intelligas autem Moab no mine cultum apud Moabitas, et in Deum sese effe- rentem dæmonem, qui sibi subditos opprimebat et populum Israeliticum Beelphegori initiari coge- bat 7. Superiore præterea in Moabitidem visione ejus auxilium, et principem, qui in terra calcabat periisse affirmavit. De eodem Jeremias ipsė sie loquitur : e Et alibit Chamos in captivitatem r lemque : « pudefiet Moab a Chamos 78. • Qualis autem esset aperit, cum ait : c Instat dies Moal, et malitia ejus celer valde 7. . Et iterum : « Wi- dete quomodo confractus est baculus fortis **. › Et rursum Resectum est cornu Moab, et robur ejus conculcatum, ant Dominus. Ligate ipsum, qua- niam in Dominum magnifice se extulit "1. › Præ- terea : . Et erit in risum etiam ipse, quia in deri- sum tibi fuit, Israel ". . Denique : « Audivi, ait, superbiam Moab. Injurius fuit valde, arrogans et fastuosus”. Quoniam ergo Judæis nietuendus videbatur, futurum deinceps ejus judicium appo- nere libuit. Cæterum quo loco et altitudinem re- fugii domus tuæ humiliubit, habemus : Et muni- mentum altitudinis murorum tuorum concidere faciet, | Cor. xv, 53. Psal. cr, 28. Jerem. xlviii, 7. ibid. 13. " ibid. 25, 26. 6s ibid. 27. Ibid. 29. ibid. 16. ibal. 17.

Α τες δαίμονες. Τοῦτο γὰρ ἡμῖν ὁ προφήτης κατέλι- πεν. ΚΕΦΑΛ. ΚΑΤ'. α'-τ'. Τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ᾄσονται τὸ ᾆσμα τοῦτο ἐπὶ γῆς τῆς Ἰουδαίας, λέγοντες· Ἰδοὺ πόλις ὀχυρά, καὶ σωτήριον ἡμῶν θήσει τὸ τεῖχος, καὶ περίτειχος. Ανοίξατε πύλας, εἰσελθέτω λαὸς φυ· λάσσων δικαιοσύνην, κ. τ. λ. Μετὰ δὲ τὴν τούτων ἀπώλειαν Χριστοῦ βασιλεύον τος κ τῶν ὑφ᾽ αὑτῷ κατὰ τὴν ἐπουράνιον Ἱερουσα λήμ, ἣν Ἰουδαίαν καλεῖ τὸ πλάτος ἐκείνης μηνύων τῆς πόλεως· τὸ δὲ ἐν αὐτῇ τῶν ἁγίων πολίτευμα, πόλιν Θεοῦ, ἀκολούθως τῇ χώρᾳ τῆς ἐπὶ γῆς Ἱερου- σαλήμ, ἅμα μὲν ὑποδηλῶν τὴν ἀλήθειαν, ἅμα δὲ τοὺς Ἰουδαίους παραμυθούμενος [καὶ] εἰς τὴν τῶν προς κειμένων ἐλπίδα προτρέπων, οἱ τυχόντες τῶν ἐπαγ γελιῶν ἄπουσιν ᾆσμα τὸ ἐπουράνιον. Τὸ δὲ ᾆσμα Ιδού πόλις ὀχυρὰ τὸ σωτήριον ἡμῶν. Ἡ κάτω γὰρ ἐπὶ γῆς οὐκ ὀχυρὰ πολλάκις ἁλοῦσα. Ἡ δὲ ἄνω, καὶ ὀχυρά, καὶ σωτήριον, ὅπερ Ἰησοῦς ἡ τῶν Ἑβραίων ἔφη φωνή. Αὐτὸς γὰρ τῶν μακαρίων Σωτήρ, πόλις, τεῖχός τε, καὶ περίτειχος. Ταύτης δὲ πύλας, τὰς διαφόρους τῶν αὐτόθι μονῶν εἰσόδους νοήσομεν, &ς ἀνοιγῆναί φησιν οὐκ Ἰουδαίοις, ἢ τῷ Ἰσραήλ, ἢ τοῖς τυχοῦσιν ἁπλῶς, μόνοις δὲ τοῖς δικαιοσύνην, καὶ ἀλήθειαν, καὶ εἰρήνην φυλάττουσι. Περὶ ὧν πας ἐρεῖ θεοφιλής· «Ανοίξατέ μοι πύλας δικαιοσύνης· εἰσελθὼν ἐν αὐταῖς ἐξομολογήσομαι τῷ Κυρίῳ. Ανοίγονται δὲ αὐτοῖς, ἐπειδήπερ ἐπὶ σοὶ ἤλπι- σαν ἕως τοῦ αἰῶνος, ὃς καθεῖλες τοὺς ἐνοικούντας ἐν ὑψηλοῖς καὶ τὰς πόλεις αὐτῶν, καθεῖλες 1, συν- τέλειαν τοῦ θνητού ποιησάμενος βίου, ἢ τὰς ἀσεβεῖς αὐτῶν πολιτείας ἠφάνισας Συνῳδὰ ταῦτα τοῖς εἰρημένοις, ὅτι ἔθηκας πόλεις εἰς χῶμα, πόλεις ὀχυράς, τοῦ πεσεῖν αὐτῶν τὰ θεμάτ λια· τοὺς δὲ σούς προεῖς ἄνδρας, οὓς ἔφης κληρονο μῆσαι τὴν γῆν, ταπεινοὺς ὄντας πρότερον, κατὰ τὸν τῆς δικαιοκρισίας σου καιρὸν ἀνύψωσας, κατακρα- τεῖν αὐτοὺς τῶν πάλαι ποιήσας ὑπερηφάνων τὰς κε- φαλάς, ὅτε καὶ ἡ τῶν ἀσεβῶν ἡ ὁδὸς εὐθεῖα, μηδε νὸς αὐτοῖς ἐν ποδῶν ἔτι καθεστῶτος, οὗπερ αἴτιον ἡ ΣΕ, τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισία. Τὴν δὲ προκειμένην φησίν τινες ἐπὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας ἐξέλαβον. Τὸν γὰρ τὰ σύμβολα παραδεδωκότα τὰ μυστικά, περὶ ὧν ἔλεγεν, Θεὸν ὄντα γνώσεσθαι τοὺς ταῦτα λαβόντας, εἰ καὶ γέγονεν ἐν σαρκί. Τὸν δὲ λόγον ἁρμόττειν φασί τοῖς ἐξ Ἰσραήλ, οἳ καὶ προσεδόκων αὐτὸν, ἐκ τῶν Γραφῶν ὡς ἥξει μαθόντες· ὡς ἐδήλωσε Συμεών τε, καὶ Ζαχαρίας, ὡς εἴρηται, τυχόντες ἧς εἶχον ἐλπίδος, Οἱ δὲ τοιοῦτοι προσομολογοῦσιν ἐπὶ τὸ ὄρος τοῦτο δώσειν ἀναπαύσειν τὸν Θεὸν, δηλονότι τὴν Ἐκκλησ γρ. Χριστός βασιλεύσει. αρ. καθείλες. - γρ. ἀφανίσας, η γρ. εὐσεβῶν. PROCOPII GAZ.EI interpretatus est Symmachus. Eraut vero murus et munimentum vires ejus, quibus muniebatur. Discas porro ab uno, qualia dæmones ipsi etiam, qui reliquas gentes in fraudem deduxerunt, passuri sunt. Id enim colligendum nobis relinqui propheta voluit. CAP. XXVI. VERS. 1-8. Die illa cantabunt canticum istud in terra Judaa, dicentes : Ecce civitas munita, el sa- lutare nostrum ponet murum, et circummurale; aperite portas. Ingrediatur populus custodiens justi- tiam, etc. At illis deletis regnabit in suos Christus, in cœ- lesti illa Jerusalem, quam Judææ nomine vocavit urbis amplitudinem innuens. Appellat vero et civi- tatem Dei sanctorum in ea degentium vitæ institu- tum, congrue ad regionem terrenæ illius Jerusalem respiciens : partim quidem, ut rerum veritatem sub- indicet; partim etiam ut Judæos consolatus, eos- dem etiam ad propositorum spem provocet, qui promissis potiti canticum cœleste cantabunt. Est autem canticum hujusmodi : Ecce civitas munita salutare nostrum. Neque enim munita inferior ista in terris, vi capta sæpius et expugnata; sed superior illa, et munita et salutare (quod Jesus vocabulo apud Hebræos significatur) dici queal. Est enim ipse beatorum Salvator, civilas, murus, et circummurale. Cujus portarum appellationem, man- sionem ibidem exsistentium aditus nos decet intel- ligere; quod non Judæis, non Israeli, vel quibuslibet aliis simpliciter, sed iis tautum, qui justitiam, qui veritatem, et pacem colunt, aperiri jubet. De qui- bus quisquis Dei amore accenditur, illud usurpa- bit: Aperite portas justitiæ; ingressus in eas confitebor Domino 8. > Ideo autem eis aperiuntur, quia in te speraverunt usque in sempiternum, qui et habitantes in excelsis, et civitates eorum vel abso- luta mortalis vitae consummatione, vel impio civi- tatum eorum statu deleto, sustuleris. B m. c Conveniunt vero ista cum prædictis, ubi munitas civitates in tumulum ita te positurum dixisti, ut a fundamentis eruantur 85. At tuos viros man. suelos, (quales terram possessuros afirmasti) hu- miles prius, ipso justi judicii tempore exallabis, elataque prius superborum capita facies conculcare, cuin piorum etiain via, nullo superstite qui impe- dial, recla futura est. Nec est ejus rei alia, quam D justi Dei judicii causa investiganda. Sunt autem qui præmissa verba de Salvatoris adventu intel- ligi voluerunt. Cum enim qui arcana illa symbola, de quibus locutus est, tradidisset, Deum vere ab iisdem, qui ifla amplexi essent quamvis in carne esset, cognitum iri. Sermonem vero Israeli volunt convenire, a quo (velut e Scripturis didicerat) ven- turus exspectabatur; idque Symeonis et Zachariæ exemplo, sicut jam dictum est, qui sua spe politi sunt, palam fieri. Tales qui exsistunt, monti huic, Psal. cxvi, 19. 133. õp. seqq. VARIE LECTIONES. m *

Α τες δαίμονες. Τοῦτο γὰρ ἡμῖν ὁ προφήτης κατέλι- πεν. ΚΕΦΑΛ. ΚΑΤ'. α'-τ'. Τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ᾄσονται τὸ ᾆσμα τοῦτο ἐπὶ γῆς τῆς Ἰουδαίας, λέγοντες· Ἰδοὺ πόλις ὀχυρά, καὶ σωτήριον ἡμῶν θήσει τὸ τεῖχος, καὶ περίτειχος. Ανοίξατε πύλας, εἰσελθέτω λαὸς φυ· λάσσων δικαιοσύνην, κ. τ. λ. Μετὰ δὲ τὴν τούτων ἀπώλειαν Χριστοῦ βασιλεύον τος κ τῶν ὑφ᾽ αὑτῷ κατὰ τὴν ἐπουράνιον Ἱερουσα λήμ, ἣν Ἰουδαίαν καλεῖ τὸ πλάτος ἐκείνης μηνύων τῆς πόλεως· τὸ δὲ ἐν αὐτῇ τῶν ἁγίων πολίτευμα, πόλιν Θεοῦ, ἀκολούθως τῇ χώρᾳ τῆς ἐπὶ γῆς Ἱερου- σαλήμ, ἅμα μὲν ὑποδηλῶν τὴν ἀλήθειαν, ἅμα δὲ τοὺς Ἰουδαίους παραμυθούμενος [καὶ] εἰς τὴν τῶν προς κειμένων ἐλπίδα προτρέπων, οἱ τυχόντες τῶν ἐπαγ γελιῶν ἄπουσιν ᾆσμα τὸ ἐπουράνιον. Τὸ δὲ ᾆσμα Ιδού πόλις ὀχυρὰ τὸ σωτήριον ἡμῶν. Ἡ κάτω γὰρ ἐπὶ γῆς οὐκ ὀχυρὰ πολλάκις ἁλοῦσα. Ἡ δὲ ἄνω, καὶ ὀχυρά, καὶ σωτήριον, ὅπερ Ἰησοῦς ἡ τῶν Ἑβραίων ἔφη φωνή. Αὐτὸς γὰρ τῶν μακαρίων Σωτήρ, πόλις, τεῖχός τε, καὶ περίτειχος. Ταύτης δὲ πύλας, τὰς διαφόρους τῶν αὐτόθι μονῶν εἰσόδους νοήσομεν, &ς ἀνοιγῆναί φησιν οὐκ Ἰουδαίοις, ἢ τῷ Ἰσραήλ, ἢ τοῖς τυχοῦσιν ἁπλῶς, μόνοις δὲ τοῖς δικαιοσύνην, καὶ ἀλήθειαν, καὶ εἰρήνην φυλάττουσι. Περὶ ὧν πας ἐρεῖ θεοφιλής· «Ανοίξατέ μοι πύλας δικαιοσύνης· εἰσελθὼν ἐν αὐταῖς ἐξομολογήσομαι τῷ Κυρίῳ. Ανοίγονται δὲ αὐτοῖς, ἐπειδήπερ ἐπὶ σοὶ ἤλπι- σαν ἕως τοῦ αἰῶνος, ὃς καθεῖλες τοὺς ἐνοικούντας ἐν ὑψηλοῖς καὶ τὰς πόλεις αὐτῶν, καθεῖλες 1, συν- τέλειαν τοῦ θνητού ποιησάμενος βίου, ἢ τὰς ἀσεβεῖς αὐτῶν πολιτείας ἠφάνισας Συνῳδὰ ταῦτα τοῖς εἰρημένοις, ὅτι ἔθηκας πόλεις εἰς χῶμα, πόλεις ὀχυράς, τοῦ πεσεῖν αὐτῶν τὰ θεμάτ λια· τοὺς δὲ σούς προεῖς ἄνδρας, οὓς ἔφης κληρονο μῆσαι τὴν γῆν, ταπεινοὺς ὄντας πρότερον, κατὰ τὸν τῆς δικαιοκρισίας σου καιρὸν ἀνύψωσας, κατακρα- τεῖν αὐτοὺς τῶν πάλαι ποιήσας ὑπερηφάνων τὰς κε- φαλάς, ὅτε καὶ ἡ τῶν ἀσεβῶν ἡ ὁδὸς εὐθεῖα, μηδε νὸς αὐτοῖς ἐν ποδῶν ἔτι καθεστῶτος, οὗπερ αἴτιον ἡ ΣΕ, τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισία. Τὴν δὲ προκειμένην φησίν τινες ἐπὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας ἐξέλαβον. Τὸν γὰρ τὰ σύμβολα παραδεδωκότα τὰ μυστικά, περὶ ὧν ἔλεγεν, Θεὸν ὄντα γνώσεσθαι τοὺς ταῦτα λαβόντας, εἰ καὶ γέγονεν ἐν σαρκί. Τὸν δὲ λόγον ἁρμόττειν φασί τοῖς ἐξ Ἰσραήλ, οἳ καὶ προσεδόκων αὐτὸν, ἐκ τῶν Γραφῶν ὡς ἥξει μαθόντες· ὡς ἐδήλωσε Συμεών τε, καὶ Ζαχαρίας, ὡς εἴρηται, τυχόντες ἧς εἶχον ἐλπίδος, Οἱ δὲ τοιοῦτοι προσομολογοῦσιν ἐπὶ τὸ ὄρος τοῦτο δώσειν ἀναπαύσειν τὸν Θεὸν, δηλονότι τὴν Ἐκκλησ γρ. Χριστός βασιλεύσει. αρ. καθείλες. - γρ. ἀφανίσας, η γρ. εὐσεβῶν. PROCOPII GAZ.EI interpretatus est Symmachus. Eraut vero murus et munimentum vires ejus, quibus muniebatur. Discas porro ab uno, qualia dæmones ipsi etiam, qui reliquas gentes in fraudem deduxerunt, passuri sunt. Id enim colligendum nobis relinqui propheta voluit. CAP. XXVI. VERS. 1-8. Die illa cantabunt canticum istud in terra Judaa, dicentes : Ecce civitas munita, el sa- lutare nostrum ponet murum, et circummurale; aperite portas. Ingrediatur populus custodiens justi- tiam, etc. At illis deletis regnabit in suos Christus, in cœ- lesti illa Jerusalem, quam Judææ nomine vocavit urbis amplitudinem innuens. Appellat vero et civi- tatem Dei sanctorum in ea degentium vitæ institu- tum, congrue ad regionem terrenæ illius Jerusalem respiciens : partim quidem, ut rerum veritatem sub- indicet; partim etiam ut Judæos consolatus, eos- dem etiam ad propositorum spem provocet, qui promissis potiti canticum cœleste cantabunt. Est autem canticum hujusmodi : Ecce civitas munita salutare nostrum. Neque enim munita inferior ista in terris, vi capta sæpius et expugnata; sed superior illa, et munita et salutare (quod Jesus vocabulo apud Hebræos significatur) dici queal. Est enim ipse beatorum Salvator, civilas, murus, et circummurale. Cujus portarum appellationem, man- sionem ibidem exsistentium aditus nos decet intel- ligere; quod non Judæis, non Israeli, vel quibuslibet aliis simpliciter, sed iis tautum, qui justitiam, qui veritatem, et pacem colunt, aperiri jubet. De qui- bus quisquis Dei amore accenditur, illud usurpa- bit: Aperite portas justitiæ; ingressus in eas confitebor Domino 8. > Ideo autem eis aperiuntur, quia in te speraverunt usque in sempiternum, qui et habitantes in excelsis, et civitates eorum vel abso- luta mortalis vitae consummatione, vel impio civi- tatum eorum statu deleto, sustuleris. B m. c Conveniunt vero ista cum prædictis, ubi munitas civitates in tumulum ita te positurum dixisti, ut a fundamentis eruantur 85. At tuos viros man. suelos, (quales terram possessuros afirmasti) hu- miles prius, ipso justi judicii tempore exallabis, elataque prius superborum capita facies conculcare, cuin piorum etiain via, nullo superstite qui impe- dial, recla futura est. Nec est ejus rei alia, quam D justi Dei judicii causa investiganda. Sunt autem qui præmissa verba de Salvatoris adventu intel- ligi voluerunt. Cum enim qui arcana illa symbola, de quibus locutus est, tradidisset, Deum vere ab iisdem, qui ifla amplexi essent quamvis in carne esset, cognitum iri. Sermonem vero Israeli volunt convenire, a quo (velut e Scripturis didicerat) ven- turus exspectabatur; idque Symeonis et Zachariæ exemplo, sicut jam dictum est, qui sua spe politi sunt, palam fieri. Tales qui exsistunt, monti huic, Psal. cxvi, 19. 133. õp. seqq. VARIE LECTIONES. m *

Α τες δαίμονες. Τοῦτο γὰρ ἡμῖν ὁ προφήτης κατέλι- πεν. ΚΕΦΑΛ. ΚΑΤ'. α'-τ'. Τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ᾄσονται τὸ ᾆσμα τοῦτο ἐπὶ γῆς τῆς Ἰουδαίας, λέγοντες· Ἰδοὺ πόλις ὀχυρά, καὶ σωτήριον ἡμῶν θήσει τὸ τεῖχος, καὶ περίτειχος. Ανοίξατε πύλας, εἰσελθέτω λαὸς φυ· λάσσων δικαιοσύνην, κ. τ. λ. Μετὰ δὲ τὴν τούτων ἀπώλειαν Χριστοῦ βασιλεύον τος κ τῶν ὑφ᾽ αὑτῷ κατὰ τὴν ἐπουράνιον Ἱερουσα λήμ, ἣν Ἰουδαίαν καλεῖ τὸ πλάτος ἐκείνης μηνύων τῆς πόλεως· τὸ δὲ ἐν αὐτῇ τῶν ἁγίων πολίτευμα, πόλιν Θεοῦ, ἀκολούθως τῇ χώρᾳ τῆς ἐπὶ γῆς Ἱερου- σαλήμ, ἅμα μὲν ὑποδηλῶν τὴν ἀλήθειαν, ἅμα δὲ τοὺς Ἰουδαίους παραμυθούμενος [καὶ] εἰς τὴν τῶν προς κειμένων ἐλπίδα προτρέπων, οἱ τυχόντες τῶν ἐπαγ γελιῶν ἄπουσιν ᾆσμα τὸ ἐπουράνιον. Τὸ δὲ ᾆσμα Ιδού πόλις ὀχυρὰ τὸ σωτήριον ἡμῶν. Ἡ κάτω γὰρ ἐπὶ γῆς οὐκ ὀχυρὰ πολλάκις ἁλοῦσα. Ἡ δὲ ἄνω, καὶ ὀχυρά, καὶ σωτήριον, ὅπερ Ἰησοῦς ἡ τῶν Ἑβραίων ἔφη φωνή. Αὐτὸς γὰρ τῶν μακαρίων Σωτήρ, πόλις, τεῖχός τε, καὶ περίτειχος. Ταύτης δὲ πύλας, τὰς διαφόρους τῶν αὐτόθι μονῶν εἰσόδους νοήσομεν, &ς ἀνοιγῆναί φησιν οὐκ Ἰουδαίοις, ἢ τῷ Ἰσραήλ, ἢ τοῖς τυχοῦσιν ἁπλῶς, μόνοις δὲ τοῖς δικαιοσύνην, καὶ ἀλήθειαν, καὶ εἰρήνην φυλάττουσι. Περὶ ὧν πας ἐρεῖ θεοφιλής· «Ανοίξατέ μοι πύλας δικαιοσύνης· εἰσελθὼν ἐν αὐταῖς ἐξομολογήσομαι τῷ Κυρίῳ. Ανοίγονται δὲ αὐτοῖς, ἐπειδήπερ ἐπὶ σοὶ ἤλπι- σαν ἕως τοῦ αἰῶνος, ὃς καθεῖλες τοὺς ἐνοικούντας ἐν ὑψηλοῖς καὶ τὰς πόλεις αὐτῶν, καθεῖλες 1, συν- τέλειαν τοῦ θνητού ποιησάμενος βίου, ἢ τὰς ἀσεβεῖς αὐτῶν πολιτείας ἠφάνισας Συνῳδὰ ταῦτα τοῖς εἰρημένοις, ὅτι ἔθηκας πόλεις εἰς χῶμα, πόλεις ὀχυράς, τοῦ πεσεῖν αὐτῶν τὰ θεμάτ λια· τοὺς δὲ σούς προεῖς ἄνδρας, οὓς ἔφης κληρονο μῆσαι τὴν γῆν, ταπεινοὺς ὄντας πρότερον, κατὰ τὸν τῆς δικαιοκρισίας σου καιρὸν ἀνύψωσας, κατακρα- τεῖν αὐτοὺς τῶν πάλαι ποιήσας ὑπερηφάνων τὰς κε- φαλάς, ὅτε καὶ ἡ τῶν ἀσεβῶν ἡ ὁδὸς εὐθεῖα, μηδε νὸς αὐτοῖς ἐν ποδῶν ἔτι καθεστῶτος, οὗπερ αἴτιον ἡ ΣΕ, τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισία. Τὴν δὲ προκειμένην φησίν τινες ἐπὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας ἐξέλαβον. Τὸν γὰρ τὰ σύμβολα παραδεδωκότα τὰ μυστικά, περὶ ὧν ἔλεγεν, Θεὸν ὄντα γνώσεσθαι τοὺς ταῦτα λαβόντας, εἰ καὶ γέγονεν ἐν σαρκί. Τὸν δὲ λόγον ἁρμόττειν φασί τοῖς ἐξ Ἰσραήλ, οἳ καὶ προσεδόκων αὐτὸν, ἐκ τῶν Γραφῶν ὡς ἥξει μαθόντες· ὡς ἐδήλωσε Συμεών τε, καὶ Ζαχαρίας, ὡς εἴρηται, τυχόντες ἧς εἶχον ἐλπίδος, Οἱ δὲ τοιοῦτοι προσομολογοῦσιν ἐπὶ τὸ ὄρος τοῦτο δώσειν ἀναπαύσειν τὸν Θεὸν, δηλονότι τὴν Ἐκκλησ γρ. Χριστός βασιλεύσει. αρ. καθείλες. - γρ. ἀφανίσας, η γρ. εὐσεβῶν. PROCOPII GAZ.EI interpretatus est Symmachus. Eraut vero murus et munimentum vires ejus, quibus muniebatur. Discas porro ab uno, qualia dæmones ipsi etiam, qui reliquas gentes in fraudem deduxerunt, passuri sunt. Id enim colligendum nobis relinqui propheta voluit. CAP. XXVI. VERS. 1-8. Die illa cantabunt canticum istud in terra Judaa, dicentes : Ecce civitas munita, el sa- lutare nostrum ponet murum, et circummurale; aperite portas. Ingrediatur populus custodiens justi- tiam, etc. At illis deletis regnabit in suos Christus, in cœ- lesti illa Jerusalem, quam Judææ nomine vocavit urbis amplitudinem innuens. Appellat vero et civi- tatem Dei sanctorum in ea degentium vitæ institu- tum, congrue ad regionem terrenæ illius Jerusalem respiciens : partim quidem, ut rerum veritatem sub- indicet; partim etiam ut Judæos consolatus, eos- dem etiam ad propositorum spem provocet, qui promissis potiti canticum cœleste cantabunt. Est autem canticum hujusmodi : Ecce civitas munita salutare nostrum. Neque enim munita inferior ista in terris, vi capta sæpius et expugnata; sed superior illa, et munita et salutare (quod Jesus vocabulo apud Hebræos significatur) dici queal. Est enim ipse beatorum Salvator, civilas, murus, et circummurale. Cujus portarum appellationem, man- sionem ibidem exsistentium aditus nos decet intel- ligere; quod non Judæis, non Israeli, vel quibuslibet aliis simpliciter, sed iis tautum, qui justitiam, qui veritatem, et pacem colunt, aperiri jubet. De qui- bus quisquis Dei amore accenditur, illud usurpa- bit: Aperite portas justitiæ; ingressus in eas confitebor Domino 8. > Ideo autem eis aperiuntur, quia in te speraverunt usque in sempiternum, qui et habitantes in excelsis, et civitates eorum vel abso- luta mortalis vitae consummatione, vel impio civi- tatum eorum statu deleto, sustuleris. B m. c Conveniunt vero ista cum prædictis, ubi munitas civitates in tumulum ita te positurum dixisti, ut a fundamentis eruantur 85. At tuos viros man. suelos, (quales terram possessuros afirmasti) hu- miles prius, ipso justi judicii tempore exallabis, elataque prius superborum capita facies conculcare, cuin piorum etiain via, nullo superstite qui impe- dial, recla futura est. Nec est ejus rei alia, quam D justi Dei judicii causa investiganda. Sunt autem qui præmissa verba de Salvatoris adventu intel- ligi voluerunt. Cum enim qui arcana illa symbola, de quibus locutus est, tradidisset, Deum vere ab iisdem, qui ifla amplexi essent quamvis in carne esset, cognitum iri. Sermonem vero Israeli volunt convenire, a quo (velut e Scripturis didicerat) ven- turus exspectabatur; idque Symeonis et Zachariæ exemplo, sicut jam dictum est, qui sua spe politi sunt, palam fieri. Tales qui exsistunt, monti huic, Psal. cxvi, 19. 133. õp. seqq. VARIE LECTIONES. m *

Α τες δαίμονες. Τοῦτο γὰρ ἡμῖν ὁ προφήτης κατέλι- πεν. ΚΕΦΑΛ. ΚΑΤ'. α'-τ'. Τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ᾄσονται τὸ ᾆσμα τοῦτο ἐπὶ γῆς τῆς Ἰουδαίας, λέγοντες· Ἰδοὺ πόλις ὀχυρά, καὶ σωτήριον ἡμῶν θήσει τὸ τεῖχος, καὶ περίτειχος. Ανοίξατε πύλας, εἰσελθέτω λαὸς φυ· λάσσων δικαιοσύνην, κ. τ. λ. Μετὰ δὲ τὴν τούτων ἀπώλειαν Χριστοῦ βασιλεύον τος κ τῶν ὑφ᾽ αὑτῷ κατὰ τὴν ἐπουράνιον Ἱερουσα λήμ, ἣν Ἰουδαίαν καλεῖ τὸ πλάτος ἐκείνης μηνύων τῆς πόλεως· τὸ δὲ ἐν αὐτῇ τῶν ἁγίων πολίτευμα, πόλιν Θεοῦ, ἀκολούθως τῇ χώρᾳ τῆς ἐπὶ γῆς Ἱερου- σαλήμ, ἅμα μὲν ὑποδηλῶν τὴν ἀλήθειαν, ἅμα δὲ τοὺς Ἰουδαίους παραμυθούμενος [καὶ] εἰς τὴν τῶν προς κειμένων ἐλπίδα προτρέπων, οἱ τυχόντες τῶν ἐπαγ γελιῶν ἄπουσιν ᾆσμα τὸ ἐπουράνιον. Τὸ δὲ ᾆσμα Ιδού πόλις ὀχυρὰ τὸ σωτήριον ἡμῶν. Ἡ κάτω γὰρ ἐπὶ γῆς οὐκ ὀχυρὰ πολλάκις ἁλοῦσα. Ἡ δὲ ἄνω, καὶ ὀχυρά, καὶ σωτήριον, ὅπερ Ἰησοῦς ἡ τῶν Ἑβραίων ἔφη φωνή. Αὐτὸς γὰρ τῶν μακαρίων Σωτήρ, πόλις, τεῖχός τε, καὶ περίτειχος. Ταύτης δὲ πύλας, τὰς διαφόρους τῶν αὐτόθι μονῶν εἰσόδους νοήσομεν, &ς ἀνοιγῆναί φησιν οὐκ Ἰουδαίοις, ἢ τῷ Ἰσραήλ, ἢ τοῖς τυχοῦσιν ἁπλῶς, μόνοις δὲ τοῖς δικαιοσύνην, καὶ ἀλήθειαν, καὶ εἰρήνην φυλάττουσι. Περὶ ὧν πας ἐρεῖ θεοφιλής· «Ανοίξατέ μοι πύλας δικαιοσύνης· εἰσελθὼν ἐν αὐταῖς ἐξομολογήσομαι τῷ Κυρίῳ. Ανοίγονται δὲ αὐτοῖς, ἐπειδήπερ ἐπὶ σοὶ ἤλπι- σαν ἕως τοῦ αἰῶνος, ὃς καθεῖλες τοὺς ἐνοικούντας ἐν ὑψηλοῖς καὶ τὰς πόλεις αὐτῶν, καθεῖλες 1, συν- τέλειαν τοῦ θνητού ποιησάμενος βίου, ἢ τὰς ἀσεβεῖς αὐτῶν πολιτείας ἠφάνισας Συνῳδὰ ταῦτα τοῖς εἰρημένοις, ὅτι ἔθηκας πόλεις εἰς χῶμα, πόλεις ὀχυράς, τοῦ πεσεῖν αὐτῶν τὰ θεμάτ λια· τοὺς δὲ σούς προεῖς ἄνδρας, οὓς ἔφης κληρονο μῆσαι τὴν γῆν, ταπεινοὺς ὄντας πρότερον, κατὰ τὸν τῆς δικαιοκρισίας σου καιρὸν ἀνύψωσας, κατακρα- τεῖν αὐτοὺς τῶν πάλαι ποιήσας ὑπερηφάνων τὰς κε- φαλάς, ὅτε καὶ ἡ τῶν ἀσεβῶν ἡ ὁδὸς εὐθεῖα, μηδε νὸς αὐτοῖς ἐν ποδῶν ἔτι καθεστῶτος, οὗπερ αἴτιον ἡ ΣΕ, τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισία. Τὴν δὲ προκειμένην φησίν τινες ἐπὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας ἐξέλαβον. Τὸν γὰρ τὰ σύμβολα παραδεδωκότα τὰ μυστικά, περὶ ὧν ἔλεγεν, Θεὸν ὄντα γνώσεσθαι τοὺς ταῦτα λαβόντας, εἰ καὶ γέγονεν ἐν σαρκί. Τὸν δὲ λόγον ἁρμόττειν φασί τοῖς ἐξ Ἰσραήλ, οἳ καὶ προσεδόκων αὐτὸν, ἐκ τῶν Γραφῶν ὡς ἥξει μαθόντες· ὡς ἐδήλωσε Συμεών τε, καὶ Ζαχαρίας, ὡς εἴρηται, τυχόντες ἧς εἶχον ἐλπίδος, Οἱ δὲ τοιοῦτοι προσομολογοῦσιν ἐπὶ τὸ ὄρος τοῦτο δώσειν ἀναπαύσειν τὸν Θεὸν, δηλονότι τὴν Ἐκκλησ γρ. Χριστός βασιλεύσει. αρ. καθείλες. - γρ. ἀφανίσας, η γρ. εὐσεβῶν. PROCOPII GAZ.EI interpretatus est Symmachus. Eraut vero murus et munimentum vires ejus, quibus muniebatur. Discas porro ab uno, qualia dæmones ipsi etiam, qui reliquas gentes in fraudem deduxerunt, passuri sunt. Id enim colligendum nobis relinqui propheta voluit. CAP. XXVI. VERS. 1-8. Die illa cantabunt canticum istud in terra Judaa, dicentes : Ecce civitas munita, el sa- lutare nostrum ponet murum, et circummurale; aperite portas. Ingrediatur populus custodiens justi- tiam, etc. At illis deletis regnabit in suos Christus, in cœ- lesti illa Jerusalem, quam Judææ nomine vocavit urbis amplitudinem innuens. Appellat vero et civi- tatem Dei sanctorum in ea degentium vitæ institu- tum, congrue ad regionem terrenæ illius Jerusalem respiciens : partim quidem, ut rerum veritatem sub- indicet; partim etiam ut Judæos consolatus, eos- dem etiam ad propositorum spem provocet, qui promissis potiti canticum cœleste cantabunt. Est autem canticum hujusmodi : Ecce civitas munita salutare nostrum. Neque enim munita inferior ista in terris, vi capta sæpius et expugnata; sed superior illa, et munita et salutare (quod Jesus vocabulo apud Hebræos significatur) dici queal. Est enim ipse beatorum Salvator, civilas, murus, et circummurale. Cujus portarum appellationem, man- sionem ibidem exsistentium aditus nos decet intel- ligere; quod non Judæis, non Israeli, vel quibuslibet aliis simpliciter, sed iis tautum, qui justitiam, qui veritatem, et pacem colunt, aperiri jubet. De qui- bus quisquis Dei amore accenditur, illud usurpa- bit: Aperite portas justitiæ; ingressus in eas confitebor Domino 8. > Ideo autem eis aperiuntur, quia in te speraverunt usque in sempiternum, qui et habitantes in excelsis, et civitates eorum vel abso- luta mortalis vitae consummatione, vel impio civi- tatum eorum statu deleto, sustuleris. B m. c Conveniunt vero ista cum prædictis, ubi munitas civitates in tumulum ita te positurum dixisti, ut a fundamentis eruantur 85. At tuos viros man. suelos, (quales terram possessuros afirmasti) hu- miles prius, ipso justi judicii tempore exallabis, elataque prius superborum capita facies conculcare, cuin piorum etiain via, nullo superstite qui impe- dial, recla futura est. Nec est ejus rei alia, quam D justi Dei judicii causa investiganda. Sunt autem qui præmissa verba de Salvatoris adventu intel- ligi voluerunt. Cum enim qui arcana illa symbola, de quibus locutus est, tradidisset, Deum vere ab iisdem, qui ifla amplexi essent quamvis in carne esset, cognitum iri. Sermonem vero Israeli volunt convenire, a quo (velut e Scripturis didicerat) ven- turus exspectabatur; idque Symeonis et Zachariæ exemplo, sicut jam dictum est, qui sua spe politi sunt, palam fieri. Tales qui exsistunt, monti huic, Psal. cxvi, 19. 133. õp. seqq. VARIE LECTIONES. m *

σίαν, καὶ Χριστὸς γὰρ ἐβόα· « Δεῦτε πρός με οἱ κο· πιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς. Δι' αὐτοῦ γὰρ ἀπεθέμεθα τὸ τῆς ἁμαρτίας φορτίον, καὶ τοῦ φόβου τῶν ἐπὶ ταύτῃ κολάσεων. Προστέθε:- ται δὲ καὶ τὰ ἐν ἐλπίσιν ἀγαθά. Γέγραπται γὰρ περί τῶν ἁγίων, ὅτι εὐφροσύνη αιώνιος ὑπὲρ κεφαλῆς αὐτῶν. Εἶτα δείκνυσι τὴν ἐπὶ τῇ τῶν μυστικῶν παρ ραδόσει τῆς εἰδωλολατρείας κατάλυσιν, τοῖς τῶν πιο στευόντων ποσὶν ὑπενηνεγμένου τοῦ Σατανᾶ, διὰ τὸν δόντα πατεῖν αὐτοῖς ἐπάνω ἔφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Διὰ μιᾶς δὲ χώ ρας ειδωλολατρούσης, πάσας ἐδήλωσεν. Τὰς δὲ χεῖ ρας ἀνήσει, φησίν, ὁ τῆς εἰδωλολατρείας εὑρετής, ἐκλυομένης αὐτοῦ τῆς δυνάμεως, δι' ἧς ἐταπείνου τὸν ἄνθρωπον. Ἀντὶ δὲ ὁ τῆς ἐνεργείας τὴν χεῖρα παρ- είληφε, δι' ἧς ὑπέταξεν ἑαυτῷ τοὺς ἐπ' ἔργοις αγα- Β θοῖς ἐκτισμένους ὑπὸ Θεοῦ. Πρὸς αὐτὴν δὲ τὸν λόγον ἀποστρέψας τὴν Μωαβίτιν, ὕψος καταφυγῆς τοῦ τοίχου τὸ ταπεινούμενον αὐτόν φησι τὸν τῆς ἀπά της καὶ τῆς εἰδωλολατρείας προεστηκότα. . . . θ-ιε'. Ἠλπίσαμεν ἐπὶ τῷ ὀνόματί σου, καὶ ἐπὶ τῇ μνείᾳ ᾗ ἐπεθύμει ἡ ψυχή μου. Εκ νυκτὸς ὀρο θρίζει τὸ πνεῦμά μου πρὸς σέ, ὁ Θεὸς, διότι φῶς τὰ προστάγματά σου ἐπὶ τῆς γῆς. Δικαιοσύνην μάθετε, οἱ ἐνοικοῦντες ἐπὶ τῆς γῆς. Πέπαυται γὰρ ὁ ἀσεβὴς, κ. τ. λ. εἰς τὴν ἐπιοῦσαν ἡμέραν. Ωσπερ δὲ ἐν παντὶ βήματι Θεοῦ τρέφεται ἡ ψυχὴ, οὕτω καὶ ἐν παντὶ προστάγματι καταυγάζεται. Σπουδή τοίνυν ἔστω τὴν δικαιοσύνην μαθεῖν. Διδακτὸν γὰρ οὐ φυσικόν, ὡς τὸ ὁρᾷν τε καὶ ἀκούειν, μυσταγωγὸς δὲ πρὸς τοῦτο Χριστὸς, ἐφ' οὗ λέγεται τό· Εσονται πάντες διδακτοὶ Θεοῦ. Τοῦτο δὲ καὶ νῦν τοῖς ἐκ τῶν ἐθνῶν πεπιστευ κόσιν ὁ προφήτης παρακελεύεται, ὅπερ ἔοικε τῷ· • Ακούσατε ταῦτα, πάντα τὰ ἔθνη· ἐνωτίσασθε, πάνω τες οἱ κατοικοῦντες τὴν οἰκουμένην. Καὶ νῦν γὰρ ὁ προφήτης πάντας καλεῖ πρὸς τὴν εὐαγγελικὴν δι- καιοσύνην τοὺς ἀνὰ πᾶσαν οἰκοῦντας τὴν γῆν, οὐ τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ μόνους, ὡς τοῦ Μωσέως ὁ νόμος· τὸ δὲ ἀπειθεῖν οὐκ ἀζήμιον. Πέπαυται γὰρ ὁ ἀσεβής οἰχόμενος πρὸς ἀπώλειαν, πᾶς ὃς ἂν μὴ μάθῃ δι- καιοσύνην, μηδὲ ποιήσῃ ἀλήθειαν, τὴν ἐν πνεύ- ματι καὶ ἀληθείᾳ δηλονότι λατρείαν τε καὶ προσκύ- νησιν. Σκιὰν γὰρ εἶχεν ὁ νόμος τῶν μελλόντων άγα- θῶν. Χριστὸς δὲ μόνος ἀλήθεια, ὃς καὶ γέγονεν ἡμῖν παρὰ τοῦ Πατέρας δικαιοσύνη, καὶ ἃ δεῖ Ρ παραγ γέλλει δικαιοσύνη τέ ἐστι καὶ ἀλήθεια. Αἵρεται δὲ ὁ ἀσεβής, ἵνα μὴ ἴδῃ τὴν δόξαν Κυρίου. Φησί γάρο • Ἐὰν μὴ πιστεύσητε ὅτι ἐγώ εἰμι, ἐν ταῖς ἁμαρ· τίαις ὑμῶν ἀποθανεῖσθε. » Καὶ πάλιν· Ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν, οὐ κρίνεται· ὁ δὲ μὴ πιστεύων, ἤδη κατ κριται. » Μὴ συνών γὰρ Χριστῷ, πῶς ὄψεται τὴν δόξαν αὐτοῦ; Λαμβάνεται δὲ τοῦτο καὶ εἰς τὸν διά Σιν, Ο γρ. γάρ γρ. δή. οι COMMENTARII IN ISAIAM. Christum enim ita inclamasse legimus: • Acce dite ad me, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos 86., Per eum siquidem peccatorum onere non levati modo, sed debita etiam pœna liberati sumus. Adjunxit vero et futuror!!! bonorum spem. Scribitur enim de sanctis, quia c latitia sempiterna super caput eorum s. » Insi- nuat deinde arcanarum rerum traditione idolo- latriæ interitum, subjecto credentium pedibus Satana per eum qui serpentes et scorpiones pedi- bus calcare 88, omnemque hostis potentiam supe- rare facit. Deinde unius idololatra regionis nomine cunctas significat. Ad hiæc, quod idololatriæ aucta- rem manus suas remissurum dicit, de adempta A id est Ecclesiit, requiem daturum Deum profitentur. polestate, qua hominem deprimebat, intelligit. C . . . D so Matth. xl, G. 28. Isa. LXI, 7. Joan. viii, 24. • Manum enim pro vi illa agendi, qua sibi homines ad bona opera creatos subjugavit, usurpavit. Con- verso deinde ad Moabitidem sermone, per deje- clam altitudinem muri refugii, ipsum fraudis et idololatriæ præsidem deturbatum iri significat. .. • VERS. 9-15. Speravimus in nomine tuo, et in me- moria quam desideravit anima mea. De nocte vigilat spiritus meus ad le, Deus, quia lux judicia tua super terram. Justitiam discite, qui habitatis ter- ram. Cessavit enim impius, etc. In diem crastinum. Ut autem omni verbo Dei nutritur anima, sic quolibet præcepto illustratur. Justitiam ergo discere cura sit; quanı disciplina, non natura largitur, ut auditum, ut visum. Sed est hujus disciplinæ mystes et initiator Christus, in quent illud est, quod omnes a Deo docendos esse scribitur ". Istud vero illis etiam nunc præcipit propheta, qui de gentium numero fidem amplexi sunt: cujusmodi est illud: ‹ Audi e hæc, omnes gentes; attendite, omnes qui habitatis terram 9. Nam et isto loco propheta univers: terræ incolas, non Judæos tantum, ut Mosis illa lex, ad evangelicam justitiam invitat; a qua qui al- horruerint, impune non tulerunt. Cessavit enim impius delatus ad interitum, omnis nimirum qui justitiam non discit, neque veritatem fecit, id est, qui positum in spiritu et veritate cultum adoratio- nemque non observat. Umbram enim futurorum bonorum lex habuit ". Sed Christus unus veritas”, idem nobis a Patre justitia exsistit, et quæ annun- tiat, justitia sunt et veritas. Tollitur autem impius, ne videat gloriam Dei. Ait enim : ‹ Nisi credideritis quod ego sumn, in peccatis vestris morienini ". Deinde : « Qui credit in Filium, non judicatur; qui autem non credit, jam judicatus est *. » Qui enim Christi gloriam, qui cum Christo non fuerit, videre possit? Polest vero et istud, in diabolum vecu ** Psal. xlviii, 2. Hebr. x, Luc. x, 19. Joan. v1, "Joan. 1, 18. PATROL. GR. LXXXVII. VARLE LECTIONES. 1. 9. Joan

σίαν, καὶ Χριστὸς γὰρ ἐβόα· « Δεῦτε πρός με οἱ κο· πιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς. Δι' αὐτοῦ γὰρ ἀπεθέμεθα τὸ τῆς ἁμαρτίας φορτίον, καὶ τοῦ φόβου τῶν ἐπὶ ταύτῃ κολάσεων. Προστέθε:- ται δὲ καὶ τὰ ἐν ἐλπίσιν ἀγαθά. Γέγραπται γὰρ περί τῶν ἁγίων, ὅτι εὐφροσύνη αιώνιος ὑπὲρ κεφαλῆς αὐτῶν. Εἶτα δείκνυσι τὴν ἐπὶ τῇ τῶν μυστικῶν παρ ραδόσει τῆς εἰδωλολατρείας κατάλυσιν, τοῖς τῶν πιο στευόντων ποσὶν ὑπενηνεγμένου τοῦ Σατανᾶ, διὰ τὸν δόντα πατεῖν αὐτοῖς ἐπάνω ἔφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Διὰ μιᾶς δὲ χώ ρας ειδωλολατρούσης, πάσας ἐδήλωσεν. Τὰς δὲ χεῖ ρας ἀνήσει, φησίν, ὁ τῆς εἰδωλολατρείας εὑρετής, ἐκλυομένης αὐτοῦ τῆς δυνάμεως, δι' ἧς ἐταπείνου τὸν ἄνθρωπον. Ἀντὶ δὲ ὁ τῆς ἐνεργείας τὴν χεῖρα παρ- είληφε, δι' ἧς ὑπέταξεν ἑαυτῷ τοὺς ἐπ' ἔργοις αγα- Β θοῖς ἐκτισμένους ὑπὸ Θεοῦ. Πρὸς αὐτὴν δὲ τὸν λόγον ἀποστρέψας τὴν Μωαβίτιν, ὕψος καταφυγῆς τοῦ τοίχου τὸ ταπεινούμενον αὐτόν φησι τὸν τῆς ἀπά της καὶ τῆς εἰδωλολατρείας προεστηκότα. . . . θ-ιε'. Ἠλπίσαμεν ἐπὶ τῷ ὀνόματί σου, καὶ ἐπὶ τῇ μνείᾳ ᾗ ἐπεθύμει ἡ ψυχή μου. Εκ νυκτὸς ὀρο θρίζει τὸ πνεῦμά μου πρὸς σέ, ὁ Θεὸς, διότι φῶς τὰ προστάγματά σου ἐπὶ τῆς γῆς. Δικαιοσύνην μάθετε, οἱ ἐνοικοῦντες ἐπὶ τῆς γῆς. Πέπαυται γὰρ ὁ ἀσεβὴς, κ. τ. λ. εἰς τὴν ἐπιοῦσαν ἡμέραν. Ωσπερ δὲ ἐν παντὶ βήματι Θεοῦ τρέφεται ἡ ψυχὴ, οὕτω καὶ ἐν παντὶ προστάγματι καταυγάζεται. Σπουδή τοίνυν ἔστω τὴν δικαιοσύνην μαθεῖν. Διδακτὸν γὰρ οὐ φυσικόν, ὡς τὸ ὁρᾷν τε καὶ ἀκούειν, μυσταγωγὸς δὲ πρὸς τοῦτο Χριστὸς, ἐφ' οὗ λέγεται τό· Εσονται πάντες διδακτοὶ Θεοῦ. Τοῦτο δὲ καὶ νῦν τοῖς ἐκ τῶν ἐθνῶν πεπιστευ κόσιν ὁ προφήτης παρακελεύεται, ὅπερ ἔοικε τῷ· • Ακούσατε ταῦτα, πάντα τὰ ἔθνη· ἐνωτίσασθε, πάνω τες οἱ κατοικοῦντες τὴν οἰκουμένην. Καὶ νῦν γὰρ ὁ προφήτης πάντας καλεῖ πρὸς τὴν εὐαγγελικὴν δι- καιοσύνην τοὺς ἀνὰ πᾶσαν οἰκοῦντας τὴν γῆν, οὐ τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ μόνους, ὡς τοῦ Μωσέως ὁ νόμος· τὸ δὲ ἀπειθεῖν οὐκ ἀζήμιον. Πέπαυται γὰρ ὁ ἀσεβής οἰχόμενος πρὸς ἀπώλειαν, πᾶς ὃς ἂν μὴ μάθῃ δι- καιοσύνην, μηδὲ ποιήσῃ ἀλήθειαν, τὴν ἐν πνεύ- ματι καὶ ἀληθείᾳ δηλονότι λατρείαν τε καὶ προσκύ- νησιν. Σκιὰν γὰρ εἶχεν ὁ νόμος τῶν μελλόντων άγα- θῶν. Χριστὸς δὲ μόνος ἀλήθεια, ὃς καὶ γέγονεν ἡμῖν παρὰ τοῦ Πατέρας δικαιοσύνη, καὶ ἃ δεῖ Ρ παραγ γέλλει δικαιοσύνη τέ ἐστι καὶ ἀλήθεια. Αἵρεται δὲ ὁ ἀσεβής, ἵνα μὴ ἴδῃ τὴν δόξαν Κυρίου. Φησί γάρο • Ἐὰν μὴ πιστεύσητε ὅτι ἐγώ εἰμι, ἐν ταῖς ἁμαρ· τίαις ὑμῶν ἀποθανεῖσθε. » Καὶ πάλιν· Ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν, οὐ κρίνεται· ὁ δὲ μὴ πιστεύων, ἤδη κατ κριται. » Μὴ συνών γὰρ Χριστῷ, πῶς ὄψεται τὴν δόξαν αὐτοῦ; Λαμβάνεται δὲ τοῦτο καὶ εἰς τὸν διά Σιν, Ο γρ. γάρ γρ. δή. οι COMMENTARII IN ISAIAM. Christum enim ita inclamasse legimus: • Acce dite ad me, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos 86., Per eum siquidem peccatorum onere non levati modo, sed debita etiam pœna liberati sumus. Adjunxit vero et futuror!!! bonorum spem. Scribitur enim de sanctis, quia c latitia sempiterna super caput eorum s. » Insi- nuat deinde arcanarum rerum traditione idolo- latriæ interitum, subjecto credentium pedibus Satana per eum qui serpentes et scorpiones pedi- bus calcare 88, omnemque hostis potentiam supe- rare facit. Deinde unius idololatra regionis nomine cunctas significat. Ad hiæc, quod idololatriæ aucta- rem manus suas remissurum dicit, de adempta A id est Ecclesiit, requiem daturum Deum profitentur. polestate, qua hominem deprimebat, intelligit. C . . . D so Matth. xl, G. 28. Isa. LXI, 7. Joan. viii, 24. • Manum enim pro vi illa agendi, qua sibi homines ad bona opera creatos subjugavit, usurpavit. Con- verso deinde ad Moabitidem sermone, per deje- clam altitudinem muri refugii, ipsum fraudis et idololatriæ præsidem deturbatum iri significat. .. • VERS. 9-15. Speravimus in nomine tuo, et in me- moria quam desideravit anima mea. De nocte vigilat spiritus meus ad le, Deus, quia lux judicia tua super terram. Justitiam discite, qui habitatis ter- ram. Cessavit enim impius, etc. In diem crastinum. Ut autem omni verbo Dei nutritur anima, sic quolibet præcepto illustratur. Justitiam ergo discere cura sit; quanı disciplina, non natura largitur, ut auditum, ut visum. Sed est hujus disciplinæ mystes et initiator Christus, in quent illud est, quod omnes a Deo docendos esse scribitur ". Istud vero illis etiam nunc præcipit propheta, qui de gentium numero fidem amplexi sunt: cujusmodi est illud: ‹ Audi e hæc, omnes gentes; attendite, omnes qui habitatis terram 9. Nam et isto loco propheta univers: terræ incolas, non Judæos tantum, ut Mosis illa lex, ad evangelicam justitiam invitat; a qua qui al- horruerint, impune non tulerunt. Cessavit enim impius delatus ad interitum, omnis nimirum qui justitiam non discit, neque veritatem fecit, id est, qui positum in spiritu et veritate cultum adoratio- nemque non observat. Umbram enim futurorum bonorum lex habuit ". Sed Christus unus veritas”, idem nobis a Patre justitia exsistit, et quæ annun- tiat, justitia sunt et veritas. Tollitur autem impius, ne videat gloriam Dei. Ait enim : ‹ Nisi credideritis quod ego sumn, in peccatis vestris morienini ". Deinde : « Qui credit in Filium, non judicatur; qui autem non credit, jam judicatus est *. » Qui enim Christi gloriam, qui cum Christo non fuerit, videre possit? Polest vero et istud, in diabolum vecu ** Psal. xlviii, 2. Hebr. x, Luc. x, 19. Joan. v1, "Joan. 1, 18. PATROL. GR. LXXXVII. VARLE LECTIONES. 1. 9. Joan

6ολον, καὶ τοὺς ἀγνώμονας Ἰουδαίους. Απειλοῦντος · Β προφήτης, ὅτι παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν Υἱός. γὰρ τοῦ Θεοῦ τοῖς μὴ μανθάνουσι δικαιοσύνην, εἰς ἀνάμνησιν ὁ προφήτης ἦλθε τῆς τοῦ Ἰσραὴλ ἐξ ἀπειθείας ἀγνοίας. Ὁ μὲν γὰρ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς βραχίων λεγόμενος τοῦ Πατέρος, δι' οὗ τὰ πάντα γέγονε, σαρ κωθεὶς ἵνα δικαιώσῃ τοὺς ἐπὶ τῆς γῆς διὰ πίστεως, τὰ ὑπὲρ φύσιν καὶ λόγον εἰργάζετο, διὰ τούτων, ὡς Θεός εἴη, δεικνύς. Διόπερ ἔφασκεν· « Εἰ οὐ ποιῶ τὰ ἔργα τοῦ Πατέρος μου, μὴ πιστεύετέ μοι. » Οἱ δὲ ὁρῶντες καὶ διδασκόμενοι, πρὸς τῷ μὴ πιστεύειν, Σαμαρείτην, καὶ δαιμονῶντα, καὶ μέθυσον, καὶ τέκτο νος ἐκάλουν υἱόν. Σωζομένων δὲ τῶν ἐθνῶν, πονηρῷ καιόμενοι ζήλῳ, πυρίκαυστοι γενέσθαι μᾶλλον ἤθε λον, ἢ ταῦτα βλέπειν σωζόμενα. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ τῇ τοῦ Σωτῆρος γεννήσει πεπονθέναι φησὶν αὐτοὺς ὁ . . Διὸ πρὸς τὸν Πατέρα φησὶν ὁ προφήτης· Κύριε, ὑψηλός σου ὁ βραχίων, καὶ οὐχ ᾔδεισαν. Ως δὴ κοινοῦ τινο; ὑπερορῶντες ἀνθρώπου, διὰ τῶν ἔργων αὐτὸν ἐπιγινώσκειν ὀφείλοντες. Γνόντες δὲ αὐτοῦ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσιν, αἰσχυνθήσονται, ὅτε καὶ ἀργύρια ἱκανὰ τοῖς στρατιώταις ἔδωκαν, ὡς ἂν μὴ πᾶσιν ἔκπυστον γένηται. Αἰσχυνθήσονται δὲ καὶ ὅτ' ἂν ἴδωσιν αὐτὸν ἐρχόμενον ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατέ ρος, ὅτε καὶ τοῦ νυμφῶνος ἐκκλείονται οἱ διὰ τοὺς πατέρας τετιμημένοι. Αὐτῶν γὰρ αἱ ἐπαγγελίαι, καὶ ἡ νομοθεσία, καὶ ἡ διαθήκη, νῦν δὲ καὶ τότε τὰ ἔθνη ζηλώσουσι πυρὶ τῷ αἰωνίῳ παραπεμπόμενοι. «Αὐτοὶ γὰρ, φησί, παρεζήλωσαν με ἐπ᾿ οὐ Θεῷ, λεκται, « Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν. » κἀγὼ παραζηλώσω αὐτοὺς ἐπὶ οὐκ ἔθνει. » Ὑπὲρ δὲ τούτων αἰτεῖ τὸν Θεὸν ὁ προφήτης τὴν πρὸς αὐτὸν εἰρήνην τούτοις δωρήσασθαι. Οὕτω γὰρ πλήρη παρά σοῦ τὴν χάριν ληψόμεθα, τοσαῦτα διὰ τοὺς πατέρας τετιμημένοι. Καὶ περὶ ἑαυτοῦ δὲ τοῦτο λέγοι ἂν ὁ προ φήτης ὁμολογῶν, ὡς πολλὰς παρὰ σοῦ λαβὼν εὐεργε σίας, ταύτην μεγίστην ὁμολογήσω τὴν πρὸς σὲ τοῦ ἔθνους εἰρήνην. Κατὰ τό· « Δικαιωθέντες οὖν ἐκ πίστεως εἰρήνην ἔχομεν πρὸς τὸν Θεὸν διὰ τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν καὶ Σωτῆρος Ἰησοῦ Χριστοῦ. » Οὗ δὴ γεγονότος, κτῆσις ἐσόμεθα καὶ κλῆρος Θεοῦ, οὐδένα ἄλλον εἰδότες, τῷ σῷ νόμῳ πειθόμενοι λέγοντι • Κύριον τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις. » Λέγοι δ' ἂν εἰρήνην καὶ τὸν περὶ οὗ λέ- Τὸ δὲ, πάντα γὰρ ἀπέδωκας ἡμῖν, φασί τινες δη- λοῦν τὴν κατ' ἀξίαν τῶν ἁμαρτημάτων δίκην αὐτοῖς ἐπαχθεῖσαν. Ἐκείνων γὰρ δικαίως ἡ ἡμῖν ἐπαχθέν των, δὸς τὸν μόνον ἀπαλλάξαι τῆς πρὸς σὲ δυσμε νείας δυνάμενον. Λόγῳ μὲν η δεσποτείας ἅπαντα σά. . λ. τσ. φασί. . λ. ἱσ. γάρ. PROCOPII GAZEI dlesque Judsos usurpari. Cum enim iis Deus A minitetur, qui justitiam non didicerunt, ea prophe- tæ, quæ ab incredulitate Judæorum profecta est, in recordationem subit ignoratio. Dei siquidem Filius, Patris brachium, quo cuncta effecta sunt, appellatus ⁹, ideoque incarnatus ut terræ incolas per fidem justificaret, ea quæ naturam et rationen! exsuperant, að divinitatis suæ probationem opera- batur. Indeque est quod aiebat : . Si non facio opera Patris mei, nolite mihi credere ”. > Cale- ram præterquam quod, qui videbant et docc- bantur, non credebant, Samaritanum ", dæ- moniacum, temulentum fabrique filium ” · contumeliose vocabant. Imo et servatis gentibus. cum zelo flagrarent improbo, igne potius consumi, quam in easdem servatas intueri malebant. Quod in ipso Salvatoris ortu passos esse, quia puer natus esset nobis Filius, propheta significavit '. Inde est igitur, quod, conversa ad Patrem ora- tione, eumdem sic alloquitur: Domine, excelsum brachium tuum, et nesciebant, quia nimirum tan. quam vulgarem aliquem hominem despicerent, quem ab operibus cognoscere debucrant. At jam erubescent, adjicit, ejus a morte resurrectionem intuiti; quo tempore pecunia militibus numerata, ne ad omnes rei fama perveniret, impedire frustra conati sunt. Erubescent rursum vel tum maxime, cum in Patris gloria venientem intuebuntur; cum Sponsi thalame, solo patrum nomine (quorum erant promissiones, et legislatio, et testamentum), commendabiles excludentur. Nunc autem, et tunc C etiam gentes amulabuntur, cum igni perpetuo tradentur. Ipsi enim, scribitur, ad nulationem me provocaverunt in eo quod non erat Deus, sed cos ipse in non gente provocabo *., Postulat au- tem propheta a Deo, ut eis ipse secum pacem largiatur. Ita enim cumulatam et perfectam a te gratiam, inquit, inibimus, qui tantis a te beneficiis per patres affecti sumus. Potest et istud ad se re- tulisse propheta videri, quasi inter multa Dei in se beneficia, et istud quoque permaximum prof- teatur, si genti sive pacem ab eodem impetret; juxta illud : ‹ Justificati igitur ex fide pa- cem habemus apud Deum, per Dominum et Sal- vatorem Jesum Christum³. › Quod certe cum acci- derit, in Dei sortem et possessionem transibimus, D nullum alium agnoscentes, sed divinæ legi, quæ Dominum Deum adorare, eique soli servire præci pit *, obedientes. Pacem rursus et eum fortasse, de quo : « Ipse enim est par nostra *,, legimus, appellavit. Deinde, quod omnia reddidisti dixit, de pecca- torum pœnis, quas digne pertulerunt, nonnulli intelligunt. Illis enim, aiunt, merito nobis infictis, eum tu nobis dato, qui solus odio tuo liberare pos- sit. Ratione siquidem dominii omnia tua sunt. Isa. 13, Joan. x, 37. Joan. VII, 20; Joan. viii, 48, 52. ” Matth. XI, 19; Luc. VII, 34. "Marc. VARIE LECTIONES. **Luc. 1, 51. $6 VI, 3. 6. Deut. xxx1), 21. : Rom. v, 1. * Deut. vi, 13; Matth. IV, 10. Ephes. 11, 14.

6ολον, καὶ τοὺς ἀγνώμονας Ἰουδαίους. Απειλοῦντος · Β προφήτης, ὅτι παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν Υἱός. γὰρ τοῦ Θεοῦ τοῖς μὴ μανθάνουσι δικαιοσύνην, εἰς ἀνάμνησιν ὁ προφήτης ἦλθε τῆς τοῦ Ἰσραὴλ ἐξ ἀπειθείας ἀγνοίας. Ὁ μὲν γὰρ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς βραχίων λεγόμενος τοῦ Πατέρος, δι' οὗ τὰ πάντα γέγονε, σαρ κωθεὶς ἵνα δικαιώσῃ τοὺς ἐπὶ τῆς γῆς διὰ πίστεως, τὰ ὑπὲρ φύσιν καὶ λόγον εἰργάζετο, διὰ τούτων, ὡς Θεός εἴη, δεικνύς. Διόπερ ἔφασκεν· « Εἰ οὐ ποιῶ τὰ ἔργα τοῦ Πατέρος μου, μὴ πιστεύετέ μοι. » Οἱ δὲ ὁρῶντες καὶ διδασκόμενοι, πρὸς τῷ μὴ πιστεύειν, Σαμαρείτην, καὶ δαιμονῶντα, καὶ μέθυσον, καὶ τέκτο νος ἐκάλουν υἱόν. Σωζομένων δὲ τῶν ἐθνῶν, πονηρῷ καιόμενοι ζήλῳ, πυρίκαυστοι γενέσθαι μᾶλλον ἤθε λον, ἢ ταῦτα βλέπειν σωζόμενα. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ τῇ τοῦ Σωτῆρος γεννήσει πεπονθέναι φησὶν αὐτοὺς ὁ . . Διὸ πρὸς τὸν Πατέρα φησὶν ὁ προφήτης· Κύριε, ὑψηλός σου ὁ βραχίων, καὶ οὐχ ᾔδεισαν. Ως δὴ κοινοῦ τινο; ὑπερορῶντες ἀνθρώπου, διὰ τῶν ἔργων αὐτὸν ἐπιγινώσκειν ὀφείλοντες. Γνόντες δὲ αὐτοῦ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσιν, αἰσχυνθήσονται, ὅτε καὶ ἀργύρια ἱκανὰ τοῖς στρατιώταις ἔδωκαν, ὡς ἂν μὴ πᾶσιν ἔκπυστον γένηται. Αἰσχυνθήσονται δὲ καὶ ὅτ' ἂν ἴδωσιν αὐτὸν ἐρχόμενον ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατέ ρος, ὅτε καὶ τοῦ νυμφῶνος ἐκκλείονται οἱ διὰ τοὺς πατέρας τετιμημένοι. Αὐτῶν γὰρ αἱ ἐπαγγελίαι, καὶ ἡ νομοθεσία, καὶ ἡ διαθήκη, νῦν δὲ καὶ τότε τὰ ἔθνη ζηλώσουσι πυρὶ τῷ αἰωνίῳ παραπεμπόμενοι. «Αὐτοὶ γὰρ, φησί, παρεζήλωσαν με ἐπ᾿ οὐ Θεῷ, λεκται, « Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν. » κἀγὼ παραζηλώσω αὐτοὺς ἐπὶ οὐκ ἔθνει. » Ὑπὲρ δὲ τούτων αἰτεῖ τὸν Θεὸν ὁ προφήτης τὴν πρὸς αὐτὸν εἰρήνην τούτοις δωρήσασθαι. Οὕτω γὰρ πλήρη παρά σοῦ τὴν χάριν ληψόμεθα, τοσαῦτα διὰ τοὺς πατέρας τετιμημένοι. Καὶ περὶ ἑαυτοῦ δὲ τοῦτο λέγοι ἂν ὁ προ φήτης ὁμολογῶν, ὡς πολλὰς παρὰ σοῦ λαβὼν εὐεργε σίας, ταύτην μεγίστην ὁμολογήσω τὴν πρὸς σὲ τοῦ ἔθνους εἰρήνην. Κατὰ τό· « Δικαιωθέντες οὖν ἐκ πίστεως εἰρήνην ἔχομεν πρὸς τὸν Θεὸν διὰ τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν καὶ Σωτῆρος Ἰησοῦ Χριστοῦ. » Οὗ δὴ γεγονότος, κτῆσις ἐσόμεθα καὶ κλῆρος Θεοῦ, οὐδένα ἄλλον εἰδότες, τῷ σῷ νόμῳ πειθόμενοι λέγοντι • Κύριον τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις. » Λέγοι δ' ἂν εἰρήνην καὶ τὸν περὶ οὗ λέ- Τὸ δὲ, πάντα γὰρ ἀπέδωκας ἡμῖν, φασί τινες δη- λοῦν τὴν κατ' ἀξίαν τῶν ἁμαρτημάτων δίκην αὐτοῖς ἐπαχθεῖσαν. Ἐκείνων γὰρ δικαίως ἡ ἡμῖν ἐπαχθέν των, δὸς τὸν μόνον ἀπαλλάξαι τῆς πρὸς σὲ δυσμε νείας δυνάμενον. Λόγῳ μὲν η δεσποτείας ἅπαντα σά. . λ. τσ. φασί. . λ. ἱσ. γάρ. PROCOPII GAZEI dlesque Judsos usurpari. Cum enim iis Deus A minitetur, qui justitiam non didicerunt, ea prophe- tæ, quæ ab incredulitate Judæorum profecta est, in recordationem subit ignoratio. Dei siquidem Filius, Patris brachium, quo cuncta effecta sunt, appellatus ⁹, ideoque incarnatus ut terræ incolas per fidem justificaret, ea quæ naturam et rationen! exsuperant, að divinitatis suæ probationem opera- batur. Indeque est quod aiebat : . Si non facio opera Patris mei, nolite mihi credere ”. > Cale- ram præterquam quod, qui videbant et docc- bantur, non credebant, Samaritanum ", dæ- moniacum, temulentum fabrique filium ” · contumeliose vocabant. Imo et servatis gentibus. cum zelo flagrarent improbo, igne potius consumi, quam in easdem servatas intueri malebant. Quod in ipso Salvatoris ortu passos esse, quia puer natus esset nobis Filius, propheta significavit '. Inde est igitur, quod, conversa ad Patrem ora- tione, eumdem sic alloquitur: Domine, excelsum brachium tuum, et nesciebant, quia nimirum tan. quam vulgarem aliquem hominem despicerent, quem ab operibus cognoscere debucrant. At jam erubescent, adjicit, ejus a morte resurrectionem intuiti; quo tempore pecunia militibus numerata, ne ad omnes rei fama perveniret, impedire frustra conati sunt. Erubescent rursum vel tum maxime, cum in Patris gloria venientem intuebuntur; cum Sponsi thalame, solo patrum nomine (quorum erant promissiones, et legislatio, et testamentum), commendabiles excludentur. Nunc autem, et tunc C etiam gentes amulabuntur, cum igni perpetuo tradentur. Ipsi enim, scribitur, ad nulationem me provocaverunt in eo quod non erat Deus, sed cos ipse in non gente provocabo *., Postulat au- tem propheta a Deo, ut eis ipse secum pacem largiatur. Ita enim cumulatam et perfectam a te gratiam, inquit, inibimus, qui tantis a te beneficiis per patres affecti sumus. Potest et istud ad se re- tulisse propheta videri, quasi inter multa Dei in se beneficia, et istud quoque permaximum prof- teatur, si genti sive pacem ab eodem impetret; juxta illud : ‹ Justificati igitur ex fide pa- cem habemus apud Deum, per Dominum et Sal- vatorem Jesum Christum³. › Quod certe cum acci- derit, in Dei sortem et possessionem transibimus, D nullum alium agnoscentes, sed divinæ legi, quæ Dominum Deum adorare, eique soli servire præci pit *, obedientes. Pacem rursus et eum fortasse, de quo : « Ipse enim est par nostra *,, legimus, appellavit. Deinde, quod omnia reddidisti dixit, de pecca- torum pœnis, quas digne pertulerunt, nonnulli intelligunt. Illis enim, aiunt, merito nobis infictis, eum tu nobis dato, qui solus odio tuo liberare pos- sit. Ratione siquidem dominii omnia tua sunt. Isa. 13, Joan. x, 37. Joan. VII, 20; Joan. viii, 48, 52. ” Matth. XI, 19; Luc. VII, 34. "Marc. VARIE LECTIONES. **Luc. 1, 51. $6 VI, 3. 6. Deut. xxx1), 21. : Rom. v, 1. * Deut. vi, 13; Matth. IV, 10. Ephes. 11, 14.

Γένοιτο δὲ διὰ Χριστοῦ καὶ λυτρωθέντας ἡμᾶς τῆς ἐν ἁμαρτίαις νεκρώσεως, οἰκείωσιν ἔχειν τὴν σὴν, ὅτε καὶ τίνων ἐῤῥύσθημεν εἰδότες, ἄλλον οὐκ ἔτι γνωσόμεθα. Οἱ δὲ " τῇ στερήσει τῆς ζωτικῆς δικαιω- σύνης εμμείναντες, καὶ νεκρωθέντες διὰ τὰν τῷ Θεῷ, μένουσιν οὕτως, οὐκ ἔχοντες ίασιν, μηδενὶ τῶν ἰα σθαι δυναμένων πνευματικών διδασκάλων πειθόμενοι. Διὸ φειδόμενος αὐτῶν, ἀπολέσθαι πεποίηκας, μὴ παριδών κ' ἐν κακίᾳ χρόνον ἐπιζῆσαι μακρότερον, ὡς ἂν μὴ χείρους ὦσιν ἐν τοῖς τῆς ἁμαρτίας γεννή- μασιν, ὡς ἐπὶ τοῦ κατακλυσμοῦ τὰ ρκ' συνέτεμεν ἔτη, καὶ τὰ ο' τὰ διὰ τοῦ παρόντος ειρημένα προφή του, συμφώνως οἷς ὁ νζ' λέγει ψαλμός ο "Ανδρες αἱμάτων καὶ δόλιοι οὐ μὴ ἡμισεύσουσι τὰς ἡμέρας. » Καὶ πάλιν · « Μὴ ἀναγάγῃς με ἐν ἡμίσει ἡμερῶν. » Τινὲς δέ φασι δύνασθαι νοεῖν νεκροὺς καὶ οὓς ἡγει- Β ρεν ὁ Χριστὸς, ὡς τὸν Λάζαρον· οὓς οὐκ ἂν ἕτερος ἀνέστησεν ἱατρός. "Οπερ ἔδει σκοποῦντα τὸν Ἰσο ραήλ, Θεὸν ὁμολογῆσαι Χριστόν. Τοῦτο δὲ μὴ ποιήσας, ἀπώλετο. Πλὴν οὐκ ἄρδην. Σέσωσται γὰρ τὸ κατάλειμ μα. Πᾶν δὲ ἄρσεν αὐτῶν ἐστι, τὸ ἡγούμενον τάγμα. Τὸ γὰρ ἄῤῥεν ἡγεῖται τοῦ θήλεως. Εἴποις δ᾽ ἂν καὶ τοὺς ἐν συνέσει τῇ τοῦ νόμου νεανικούς κατὰ τὸ προφητικὸν τό· Πορεύσομαι πρὸς τοὺς ἀδρους, καὶ λαλήσω πρὸς αὐτούς. Καὶ ἰδοὺ ὁμοθυμαδόν συνέτριψαν ζυγόν, διέρρηξαν δεσμούς. Τοιοῦτον καὶ τό· « Οὐαὶ ὑμῖν, Γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί·, οἷς αἰτεῖ προστεθῆναι κακά. Οὐ μόνον γὰρ τῆς πρὸς Θεὸν ἐξέπεσον οἰκειότητος, δι' ὧν εἰς αὐτὸν ἐπαρῴνησαν, ἀλλὰ καὶ ταῖς ἐκ τῶν πολεμίων ἀπώλοντο συμ- φοραῖς. Τοὺς δὲ ἄρρενας ῥηθέντας, καὶ ἐνδόξους ἐκάλεσεν, ὡς τῶν λοιπῶν ὑπερέχοντας, ὥσπερ οὖν καὶ κακὰ, τὰ κακωτικά. Ὡς τό, « Ο κτίζων κακά. Καὶ τὸ, • Οὐκ ἔστι κακία ἐν πόλει, ἣν Κύριος οὐκ ἐποίησεν. » ις-ιθ'. Κύριε, ἐν θλίψει ἐμνήσθημέν σου· ἐν θλί- ψει μικρᾷ ἡ παιδεία σου ἡμῖν. Καὶ ὡσεὶ ὠδίνουσα ἐγγίζει τοῦ τεκεῖν, καὶ ἐπὶ τῇ ὠδῖνι αὐτῆς ἐκέκρα ξεν, οὕτως ἐγενήθημεν τῷ ἀγαπητῷ σου, κ. τ. λ. Ὡσανεὶ παροῦσαν τὴν καθόλου κρίσιν ὁ προφήτης ὁρῶν, καὶ τῷ τοῦ Θεοῦ παριστάμενος βήματι, ποτέ μὲν ἐξομολογεῖται, ποτὲ δὲ ἱκετεύει, ποτὲ δὲ εὐχα- ριστεῖ. Καὶ ποτὲ μὲν καταλέγει τὰς ἐκ Θεοῦ τοῖς ἀγαθοῖς ἁμοιβὰς, ποτὲ δὲ τὰς κατ' αὐτῶν καταλέγει τιμωρίας, πάντα παιδεύων ἡμᾶς ἅπερ αὐτὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος επαιδεύετο. Φησὶν οὖν ὡς ὅτε και ρὸς ἦν, τὴν στενὴν καὶ τεθλιμμένην ὑπὲρ τῶν τῆς εὐσεβείας ἀγώνων οδεύοντες, ὑπὸ τῆς σῆς ἐδυνα- μούμεθα μνήμης, ὥς τε λέγειν, θλιβόμενοι, ἀλλ' οὐ στενοχωρούμενοι. Διωκόμενοι, ἀλλ' οὐκ ἐγκαταλειπό μενοι. Καταβαλλόμενοι, ἀλλ' οὐκ ἀπολλύμενοι. Επαι- δευεν γὰρ ἡμᾶς ἡ θλίψις, εἰδότας ὅτι ἂν ἀγαπᾷ . το εἰσι γάρ. γρ. ἁμαρτήματα, ο παραδούς. COMMENTARII IN ISAIAM. redempti consortio tuo potiamur, qui etiam, qui- busnam liberati sumus minime ignorantes, alium amplius non sumus agnituri. Qui enim in priva- tione vitalis justitiæ immorantur, Deoque propter peccata mortui sunt, ita illi ideo manent deplorati, quod nullis spiritualibus medicis, quibus sanandi facultas fuerat, obtemperantes esse voluerunt : indeque est, quod parceus cis, perire fecisti intulit, qui tempus ad sceleris amplificationem non pro- duxisti, ne ei et ipsi deteriores cumulandis peccatis evaderent : ut cum in diluvio annos, et illos deinde 70, cujus noster hic propheta meminit, contraxit; juxta quod psalmo LV, in hæc verba legitur : « Viri sanguinum et dolosi, non dimidia- bunt dies suos . » Et rursum : Ne revoces me in dinidio dierum meorum 7. Aiunt vero non- nulli eos etiam hic posse mortuos intelligi, qui, ut Lazarus, essent a Christo in vitam revocati; quos quia nullus suscitare medicus potuisset, ad id Israelem advertere, et Christum confiteri debuisse, quod cum facere noluisset, paucis exceptis (servatæ enim reliquiæ aliquæ³) ipsum periisse. Masculi porro nomine, principes et duces ideo intellexit, quod feminæ debeat masculus anteire. Dicas et bos eliam, qui consilio, et legis intelligentia, tanquam juvenes roborė pollerent, juxta propheticum illud significari : Vadam ad primores, et dicam eis Et ecce unanimiter contriverunt jugum, con- A Utinam vero et nos per Christum a peccati morte C fregerunt vincula '. » Tale est et illud : « Ve vobis, ierunt. Masculos rursum, quod superius dixit, eosdem esse gloriosos, tanquam reliquis superio- res : ut mala etiam, quæ inferendi mali facultatem habeant, appellat ; cujus generis est illud: « Qui creavit mala ". » Et illud : « Non est malum in civitate, quod non fecerit Dominus 11. D Scriba el Pharisæi > etc. Deinde mala addi postulat : non solum enim Dei familiaritate, propter contumeliam quam ipsi intulerunt, exciderunt, sed variis etiam hostium injuriis graviter afflicti per- VERS. 16-19. Domine, in afflictione recordali sumus tui: in tribulatione parva doctrina tua nobis. Et sicut parturiens appropinquat ad partum, et in do- lore suo clamat, sic facti sumus dilecto tuo, etc. Non aliter quam si præsens judicium omnium intueatur propheta, stetque ante ipsum Dei triba- nal, aliquando quidem confessione, aliquando vero precibus, aliquando etiam gratiarum actione utitur. Imo vero quandoque collata in bonos a Deo bene- ficia, quandoque etiam malorum penas recenset ; ut nos illis omnibus, sicut prius a Spiritu fuerat edoctus, erudiat. Sic igitur loquentes indu- cit: Cum sese obtulerunt tempora, viam angustam et tritam prò religionis certaminibus ambulante; tantum tui recordatione potuimus, ut nos afflictos quidem fuisse, sed non oppressos; persecutiones passos, sed non derelictos; dejectos, sed non in- • Jerem. v, 5. Matth. xxi, 13. • Psal. * Psal. ct, 25. * Isa. I, 22, Rom. 1x, 27. LIV, 21. Isa. ILV, 7. Amnos 111, 6. VARIE LECTIONES.

Γένοιτο δὲ διὰ Χριστοῦ καὶ λυτρωθέντας ἡμᾶς τῆς ἐν ἁμαρτίαις νεκρώσεως, οἰκείωσιν ἔχειν τὴν σὴν, ὅτε καὶ τίνων ἐῤῥύσθημεν εἰδότες, ἄλλον οὐκ ἔτι γνωσόμεθα. Οἱ δὲ " τῇ στερήσει τῆς ζωτικῆς δικαιω- σύνης εμμείναντες, καὶ νεκρωθέντες διὰ τὰν τῷ Θεῷ, μένουσιν οὕτως, οὐκ ἔχοντες ίασιν, μηδενὶ τῶν ἰα σθαι δυναμένων πνευματικών διδασκάλων πειθόμενοι. Διὸ φειδόμενος αὐτῶν, ἀπολέσθαι πεποίηκας, μὴ παριδών κ' ἐν κακίᾳ χρόνον ἐπιζῆσαι μακρότερον, ὡς ἂν μὴ χείρους ὦσιν ἐν τοῖς τῆς ἁμαρτίας γεννή- μασιν, ὡς ἐπὶ τοῦ κατακλυσμοῦ τὰ ρκ' συνέτεμεν ἔτη, καὶ τὰ ο' τὰ διὰ τοῦ παρόντος ειρημένα προφή του, συμφώνως οἷς ὁ νζ' λέγει ψαλμός ο "Ανδρες αἱμάτων καὶ δόλιοι οὐ μὴ ἡμισεύσουσι τὰς ἡμέρας. » Καὶ πάλιν · « Μὴ ἀναγάγῃς με ἐν ἡμίσει ἡμερῶν. » Τινὲς δέ φασι δύνασθαι νοεῖν νεκροὺς καὶ οὓς ἡγει- Β ρεν ὁ Χριστὸς, ὡς τὸν Λάζαρον· οὓς οὐκ ἂν ἕτερος ἀνέστησεν ἱατρός. "Οπερ ἔδει σκοποῦντα τὸν Ἰσο ραήλ, Θεὸν ὁμολογῆσαι Χριστόν. Τοῦτο δὲ μὴ ποιήσας, ἀπώλετο. Πλὴν οὐκ ἄρδην. Σέσωσται γὰρ τὸ κατάλειμ μα. Πᾶν δὲ ἄρσεν αὐτῶν ἐστι, τὸ ἡγούμενον τάγμα. Τὸ γὰρ ἄῤῥεν ἡγεῖται τοῦ θήλεως. Εἴποις δ᾽ ἂν καὶ τοὺς ἐν συνέσει τῇ τοῦ νόμου νεανικούς κατὰ τὸ προφητικὸν τό· Πορεύσομαι πρὸς τοὺς ἀδρους, καὶ λαλήσω πρὸς αὐτούς. Καὶ ἰδοὺ ὁμοθυμαδόν συνέτριψαν ζυγόν, διέρρηξαν δεσμούς. Τοιοῦτον καὶ τό· « Οὐαὶ ὑμῖν, Γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί·, οἷς αἰτεῖ προστεθῆναι κακά. Οὐ μόνον γὰρ τῆς πρὸς Θεὸν ἐξέπεσον οἰκειότητος, δι' ὧν εἰς αὐτὸν ἐπαρῴνησαν, ἀλλὰ καὶ ταῖς ἐκ τῶν πολεμίων ἀπώλοντο συμ- φοραῖς. Τοὺς δὲ ἄρρενας ῥηθέντας, καὶ ἐνδόξους ἐκάλεσεν, ὡς τῶν λοιπῶν ὑπερέχοντας, ὥσπερ οὖν καὶ κακὰ, τὰ κακωτικά. Ὡς τό, « Ο κτίζων κακά. Καὶ τὸ, • Οὐκ ἔστι κακία ἐν πόλει, ἣν Κύριος οὐκ ἐποίησεν. » ις-ιθ'. Κύριε, ἐν θλίψει ἐμνήσθημέν σου· ἐν θλί- ψει μικρᾷ ἡ παιδεία σου ἡμῖν. Καὶ ὡσεὶ ὠδίνουσα ἐγγίζει τοῦ τεκεῖν, καὶ ἐπὶ τῇ ὠδῖνι αὐτῆς ἐκέκρα ξεν, οὕτως ἐγενήθημεν τῷ ἀγαπητῷ σου, κ. τ. λ. Ὡσανεὶ παροῦσαν τὴν καθόλου κρίσιν ὁ προφήτης ὁρῶν, καὶ τῷ τοῦ Θεοῦ παριστάμενος βήματι, ποτέ μὲν ἐξομολογεῖται, ποτὲ δὲ ἱκετεύει, ποτὲ δὲ εὐχα- ριστεῖ. Καὶ ποτὲ μὲν καταλέγει τὰς ἐκ Θεοῦ τοῖς ἀγαθοῖς ἁμοιβὰς, ποτὲ δὲ τὰς κατ' αὐτῶν καταλέγει τιμωρίας, πάντα παιδεύων ἡμᾶς ἅπερ αὐτὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος επαιδεύετο. Φησὶν οὖν ὡς ὅτε και ρὸς ἦν, τὴν στενὴν καὶ τεθλιμμένην ὑπὲρ τῶν τῆς εὐσεβείας ἀγώνων οδεύοντες, ὑπὸ τῆς σῆς ἐδυνα- μούμεθα μνήμης, ὥς τε λέγειν, θλιβόμενοι, ἀλλ' οὐ στενοχωρούμενοι. Διωκόμενοι, ἀλλ' οὐκ ἐγκαταλειπό μενοι. Καταβαλλόμενοι, ἀλλ' οὐκ ἀπολλύμενοι. Επαι- δευεν γὰρ ἡμᾶς ἡ θλίψις, εἰδότας ὅτι ἂν ἀγαπᾷ . το εἰσι γάρ. γρ. ἁμαρτήματα, ο παραδούς. COMMENTARII IN ISAIAM. redempti consortio tuo potiamur, qui etiam, qui- busnam liberati sumus minime ignorantes, alium amplius non sumus agnituri. Qui enim in priva- tione vitalis justitiæ immorantur, Deoque propter peccata mortui sunt, ita illi ideo manent deplorati, quod nullis spiritualibus medicis, quibus sanandi facultas fuerat, obtemperantes esse voluerunt : indeque est, quod parceus cis, perire fecisti intulit, qui tempus ad sceleris amplificationem non pro- duxisti, ne ei et ipsi deteriores cumulandis peccatis evaderent : ut cum in diluvio annos, et illos deinde 70, cujus noster hic propheta meminit, contraxit; juxta quod psalmo LV, in hæc verba legitur : « Viri sanguinum et dolosi, non dimidia- bunt dies suos . » Et rursum : Ne revoces me in dinidio dierum meorum 7. Aiunt vero non- nulli eos etiam hic posse mortuos intelligi, qui, ut Lazarus, essent a Christo in vitam revocati; quos quia nullus suscitare medicus potuisset, ad id Israelem advertere, et Christum confiteri debuisse, quod cum facere noluisset, paucis exceptis (servatæ enim reliquiæ aliquæ³) ipsum periisse. Masculi porro nomine, principes et duces ideo intellexit, quod feminæ debeat masculus anteire. Dicas et bos eliam, qui consilio, et legis intelligentia, tanquam juvenes roborė pollerent, juxta propheticum illud significari : Vadam ad primores, et dicam eis Et ecce unanimiter contriverunt jugum, con- A Utinam vero et nos per Christum a peccati morte C fregerunt vincula '. » Tale est et illud : « Ve vobis, ierunt. Masculos rursum, quod superius dixit, eosdem esse gloriosos, tanquam reliquis superio- res : ut mala etiam, quæ inferendi mali facultatem habeant, appellat ; cujus generis est illud: « Qui creavit mala ". » Et illud : « Non est malum in civitate, quod non fecerit Dominus 11. D Scriba el Pharisæi > etc. Deinde mala addi postulat : non solum enim Dei familiaritate, propter contumeliam quam ipsi intulerunt, exciderunt, sed variis etiam hostium injuriis graviter afflicti per- VERS. 16-19. Domine, in afflictione recordali sumus tui: in tribulatione parva doctrina tua nobis. Et sicut parturiens appropinquat ad partum, et in do- lore suo clamat, sic facti sumus dilecto tuo, etc. Non aliter quam si præsens judicium omnium intueatur propheta, stetque ante ipsum Dei triba- nal, aliquando quidem confessione, aliquando vero precibus, aliquando etiam gratiarum actione utitur. Imo vero quandoque collata in bonos a Deo bene- ficia, quandoque etiam malorum penas recenset ; ut nos illis omnibus, sicut prius a Spiritu fuerat edoctus, erudiat. Sic igitur loquentes indu- cit: Cum sese obtulerunt tempora, viam angustam et tritam prò religionis certaminibus ambulante; tantum tui recordatione potuimus, ut nos afflictos quidem fuisse, sed non oppressos; persecutiones passos, sed non derelictos; dejectos, sed non in- • Jerem. v, 5. Matth. xxi, 13. • Psal. * Psal. ct, 25. * Isa. I, 22, Rom. 1x, 27. LIV, 21. Isa. ILV, 7. Amnos 111, 6. VARIE LECTIONES.

Κύριος παιδεύει. Τῷ γαρ σῷ πόθῳ πᾶσα θλίψης Β 6ον, μηδὲ τεκόντες τὸ πνεῦμα τῆς σωτηρίας, ἄγο- μικρά τις ἡμῖν ἐνομίζετο λογιζομένοις, ὡς οὐκ ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλύπτεσθαι εἰς ἡμᾶς. Διὸ πᾶσαν ὑπομέ νοντες θλίψιν, ἐῴκειμεν κνούσῃ γυναικὶ, καὶ ὅσον οὔπω μελλούσῃ τεκεῖν. Καὶ τὸν γὰρ ἀγαπητόν σου καὶ μονογενῆ Λόγον ἔχοντες ἔνδον, καὶ τὸν ἡμῖν και τασπαρέντα φόβον τῆς σῆς εὐσεβείας πάλαι έκας- τεροῦμεν γενναίως, δεδιότες ἐξαμβλῶναι τὸν ἐν ἡμῖν ἀγαπητόν σου κυούμενον, καὶ τὸν φόβον τὸν σόν. Τοιγαροῦν οὐκ ἐσφάλημεν τῆς ἐλπίδος, τέλος ἀμφοῖν τὴν σωτηρίαν τοῦ πνεύματος τοῦ ἡμετέρου κτησάμενοι. Τοῦτο γὰρ ἀπογεννήσαντες φανερὸν τοῖς ἐπὶ γῆς κατεστήσαμεν, ὡς ἂν ζηλοῦντες γέ- νοιντο παραπλήσιοι. Μὴ λαβόντες γὰρ τοῦτον τὸν φό νοι δὲ καὶ ἄκαρποι μείναντες, ἐλπίδος ἐκπεσοῦνται τῆς παρὰ σοῦ. Οἱ δὲ τῆς σῆς ὄντες μερίδος, εἰ καὶ μέχρι θανάτου πρὸς τὴν ἁμαρτίαν διαγωνίσαιντο, τῆς παρὰ σοὶ ζωῆς οὐκ ἀποπεσοῦνταί ποτε. Ανα- στήσονται γὰρ οἱ νεκροί· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, ζής σονται οἱ τεθνεῶτές σου. Η κατὰ Σύμμαχον καὶ Θεοδοτίωνα, ζήσονται οι νεκροί σου. Νεκροὶ δὲ αὐτοῦ τίνες ἂν εἶεν, ἢ οἱ ἅγιοι αὐτοῦ μάρτυρες ἔτε - ροι ὄντες παρὰ τοὺς ἄνω λεχθέντας νεκρούς; Οἱ δὲ ν νεκροὶ ζωὴν οὐ μὴ ἴδωσιν, ὡς ἡμαρτηκότες προς θάνατον. Νεκροὶ δὲ Κυρίου, οἱ πάντα δι' αὐτὸν ὑπομεί ναντες (περὶ ὧν οὐ τεθνηκότων, ἀλλ' ὡς κοιμηθέν των ἐξέδωκαν οἱ λοιποί) κατὰ μὲν τὸ πρῶτον, ἐξυ πνίσεσθε = οἱ ἐν τοῖς μνημείοις· κατὰ δὲ τὸ δεύτε ρον, 'Αγαλλιάσονται, ἡ αἰνέσουσιν κατὰ τὸν ᾿Ακύ λαν, ἢ ἀλαλάξουσι, κατὰ τὸν Θεοδοτίωνα. Κοίμησις γὰρ ὀνομάζεται τῶν ἁγίων ὁ θάνατος. Αἰτία δὲ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῖς ἡ παρὰ σοῦ δρόσος, ὁ μονο- γενής σου Λόγος δηλαδή, ὃς ἐπιστάξας τὰς ἑαυτοῦ ζωοποιούς σταγόνας τοῖς αὐτοῦ νεκροῖς, ὁμοῦ μὲν ἴασιν τῶν ἀνθρωπίνως αὐτοῖς ἡμαρτημένων παρέξει, ὁμοῦ δὲ ἀνάστασιν τῶν ἐπὶ γῆς ἐσπαρμένων σωμάτ των, ὡς ἡ δρόσος ἡ αἰσθητὴ ἡμέρα κατιούσα πρὸς γῆν, ἐκτρέφειν καὶ αὔξειν ποιεῖ τὰ ἐναποκείμενα σπέρματα. 'Αλλ' οὐ τὰ τῶν ἀσεβῶν τοιαῦτα. Πεσεί- ται γὰρ αὐτῶν ἡ γῆ. Ὡς οὖν ἐκπεσόντες Θεοῦ, αὐτοῖς σώμασι καὶ ψυχαῖς εἰς τιμωρίαν παραδοθή- ν γρ. γάρ. * γρ. ἐξυπνίσονται. σονται. Τινὲς δὲ τὴν ῥῆσιν οὕτως ἑρμήνευσαν· Ἐκ πολλῆς ὁ προφήτης φιλοθεΐας κατὰ τῶν Ἰουδαϊκῶν τολμη- μάτων κινηθείς, καὶ φήσας, Πρόσθες αὐτοῖς κακά, Κύριε· δέον ὑπὲρ αὐτῶν παρακαλεῖν τὸν Θεὸν, εἶχε τούτοις συνέπασχε, τὸ τῶν κακωτικών θλίψεων πρὸς ἀπολογίαν ἐπήνεγκε χρήσιμον, ὡς Θεοῦ μνή- μην πέφυκε πᾶσιν ἐργάζεσθαι, ὥσπερ οὖν λήθην οἶδε ποιεῖν εὐροοῦντα τὰ πράγματα. Ἐν θλίψει γὰρ PROCOPII GAZÆI teremptos dicere valeamus. Nos enim ipsa erudiebat A afflictio; qui eum a Domino amari, quem castigat, non ignoraremus “. Cum tuo siquidem in nos amore collata quavis aflictio parva uobis videbatur, qui non condignas hujus sæculi passiones ad venturam gloriam, quæ revelabitur in nobis ", esse putare- mus. Hinc est igitur, quod omni tolerata afli- ctione, prægnanti, jamjamque parturienti mulieri siniles effecti sumus, qui dilectum tuum, id est unigenitum Verbum, et immissum nobis religionis tuæ timorem intus retinentes, fortiter olim susti- nuimus, veriti scilicet, ne utrumque, quod ipsi conceperamus, in nobis abortiretur. Non igitur spe excidimus, qui finem amborum, salutem spiri. tus nostri, habeannis. Ex quo enim illum peperis mus, eos qui versantur in terra si æmulari studeant, C mobis non fore dissimiles aperte docuimus, nam qui timorem hunc non acceperint, neque spiritum salutis pepererint, sed sine foetu et fructu reman- serint; spe illa, quæ a te est, excident, qui autem tuas partes secuti, quamvis ad mortem usque contra peccatum decertarint; ea lamen nunquam, quæ a te est, vita privabuntur. Resurgent enim mor- tui: vel, secundun Aquila, Symmachi, et Theodotio- nis interpretationem, vivent mortui tui. Sed enim ‹mortuorum ejus nomine, quosnam præter sanctos ipsius intelligas, qui sunt a supradictis mortuis alii ? Qui enim mortui sunt, vitam habere non va- deant, si morte digna admiserint: contra autem mortui Domini, qui omnia propter ipsum passi sunt ; de quibus non tanquam mortuis, sed tanquam a dormientibus reliquorum est interpretatio ; priore quidem ratione, expergefent, qui sunt in monumentis; altera vero exsultabunt, aut lau- dabunt, secundum Aquilam : aut jubilabunt, secun- dum Theodotionem. Dormitio enim sanctorum mors appellatur. At fuerit eis resurrectionis causa ros ille tuus, id est a te effusum Verbum illud unige- nitum, quod vivificas guttas suas in proprios mor- tuos instillans, eadem opera et eorum, quæ huma- nitus admiserunt, medelam afferet; et eorum, qui in terra dispersi sunt, resurrectionem corporum largitur : non aliter quam ros ille solet oculis sub- jectus, quem paulatim cœlo demissum commissa terræ semina nutrire et augere videmus. Qualia de impuis dici certe non possunt. Cadet enim, ipsorum terra : ideoque. tanquam Deo exciderint, cum animabus ipsis et corporibus pœnas esse luituros significavit. Sed non desunt, qui verba hæc ita interpreten- D tur: Qui multo in Deum amore adversus scelera- tos Judæorum ausus propheta excitatus eis mala addi postularat; cum eorum jam nomine Deum deprecari deberet, si quid illis condoleret; eam jam pro sui defensione utilitatem proponit, quæ ex damnis et calamitatibus divinitus immissis percipi- tur; solere ejus in nobis Dei recordationem exci- Hebr. xii, 6. Rom. viii, 18. ait, VARIE LECTIONES.

Κύριος παιδεύει. Τῷ γαρ σῷ πόθῳ πᾶσα θλίψης Β 6ον, μηδὲ τεκόντες τὸ πνεῦμα τῆς σωτηρίας, ἄγο- μικρά τις ἡμῖν ἐνομίζετο λογιζομένοις, ὡς οὐκ ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλύπτεσθαι εἰς ἡμᾶς. Διὸ πᾶσαν ὑπομέ νοντες θλίψιν, ἐῴκειμεν κνούσῃ γυναικὶ, καὶ ὅσον οὔπω μελλούσῃ τεκεῖν. Καὶ τὸν γὰρ ἀγαπητόν σου καὶ μονογενῆ Λόγον ἔχοντες ἔνδον, καὶ τὸν ἡμῖν και τασπαρέντα φόβον τῆς σῆς εὐσεβείας πάλαι έκας- τεροῦμεν γενναίως, δεδιότες ἐξαμβλῶναι τὸν ἐν ἡμῖν ἀγαπητόν σου κυούμενον, καὶ τὸν φόβον τὸν σόν. Τοιγαροῦν οὐκ ἐσφάλημεν τῆς ἐλπίδος, τέλος ἀμφοῖν τὴν σωτηρίαν τοῦ πνεύματος τοῦ ἡμετέρου κτησάμενοι. Τοῦτο γὰρ ἀπογεννήσαντες φανερὸν τοῖς ἐπὶ γῆς κατεστήσαμεν, ὡς ἂν ζηλοῦντες γέ- νοιντο παραπλήσιοι. Μὴ λαβόντες γὰρ τοῦτον τὸν φό νοι δὲ καὶ ἄκαρποι μείναντες, ἐλπίδος ἐκπεσοῦνται τῆς παρὰ σοῦ. Οἱ δὲ τῆς σῆς ὄντες μερίδος, εἰ καὶ μέχρι θανάτου πρὸς τὴν ἁμαρτίαν διαγωνίσαιντο, τῆς παρὰ σοὶ ζωῆς οὐκ ἀποπεσοῦνταί ποτε. Ανα- στήσονται γὰρ οἱ νεκροί· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, ζής σονται οἱ τεθνεῶτές σου. Η κατὰ Σύμμαχον καὶ Θεοδοτίωνα, ζήσονται οι νεκροί σου. Νεκροὶ δὲ αὐτοῦ τίνες ἂν εἶεν, ἢ οἱ ἅγιοι αὐτοῦ μάρτυρες ἔτε - ροι ὄντες παρὰ τοὺς ἄνω λεχθέντας νεκρούς; Οἱ δὲ ν νεκροὶ ζωὴν οὐ μὴ ἴδωσιν, ὡς ἡμαρτηκότες προς θάνατον. Νεκροὶ δὲ Κυρίου, οἱ πάντα δι' αὐτὸν ὑπομεί ναντες (περὶ ὧν οὐ τεθνηκότων, ἀλλ' ὡς κοιμηθέν των ἐξέδωκαν οἱ λοιποί) κατὰ μὲν τὸ πρῶτον, ἐξυ πνίσεσθε = οἱ ἐν τοῖς μνημείοις· κατὰ δὲ τὸ δεύτε ρον, 'Αγαλλιάσονται, ἡ αἰνέσουσιν κατὰ τὸν ᾿Ακύ λαν, ἢ ἀλαλάξουσι, κατὰ τὸν Θεοδοτίωνα. Κοίμησις γὰρ ὀνομάζεται τῶν ἁγίων ὁ θάνατος. Αἰτία δὲ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῖς ἡ παρὰ σοῦ δρόσος, ὁ μονο- γενής σου Λόγος δηλαδή, ὃς ἐπιστάξας τὰς ἑαυτοῦ ζωοποιούς σταγόνας τοῖς αὐτοῦ νεκροῖς, ὁμοῦ μὲν ἴασιν τῶν ἀνθρωπίνως αὐτοῖς ἡμαρτημένων παρέξει, ὁμοῦ δὲ ἀνάστασιν τῶν ἐπὶ γῆς ἐσπαρμένων σωμάτ των, ὡς ἡ δρόσος ἡ αἰσθητὴ ἡμέρα κατιούσα πρὸς γῆν, ἐκτρέφειν καὶ αὔξειν ποιεῖ τὰ ἐναποκείμενα σπέρματα. 'Αλλ' οὐ τὰ τῶν ἀσεβῶν τοιαῦτα. Πεσεί- ται γὰρ αὐτῶν ἡ γῆ. Ὡς οὖν ἐκπεσόντες Θεοῦ, αὐτοῖς σώμασι καὶ ψυχαῖς εἰς τιμωρίαν παραδοθή- ν γρ. γάρ. * γρ. ἐξυπνίσονται. σονται. Τινὲς δὲ τὴν ῥῆσιν οὕτως ἑρμήνευσαν· Ἐκ πολλῆς ὁ προφήτης φιλοθεΐας κατὰ τῶν Ἰουδαϊκῶν τολμη- μάτων κινηθείς, καὶ φήσας, Πρόσθες αὐτοῖς κακά, Κύριε· δέον ὑπὲρ αὐτῶν παρακαλεῖν τὸν Θεὸν, εἶχε τούτοις συνέπασχε, τὸ τῶν κακωτικών θλίψεων πρὸς ἀπολογίαν ἐπήνεγκε χρήσιμον, ὡς Θεοῦ μνή- μην πέφυκε πᾶσιν ἐργάζεσθαι, ὥσπερ οὖν λήθην οἶδε ποιεῖν εὐροοῦντα τὰ πράγματα. Ἐν θλίψει γὰρ PROCOPII GAZÆI teremptos dicere valeamus. Nos enim ipsa erudiebat A afflictio; qui eum a Domino amari, quem castigat, non ignoraremus “. Cum tuo siquidem in nos amore collata quavis aflictio parva uobis videbatur, qui non condignas hujus sæculi passiones ad venturam gloriam, quæ revelabitur in nobis ", esse putare- mus. Hinc est igitur, quod omni tolerata afli- ctione, prægnanti, jamjamque parturienti mulieri siniles effecti sumus, qui dilectum tuum, id est unigenitum Verbum, et immissum nobis religionis tuæ timorem intus retinentes, fortiter olim susti- nuimus, veriti scilicet, ne utrumque, quod ipsi conceperamus, in nobis abortiretur. Non igitur spe excidimus, qui finem amborum, salutem spiri. tus nostri, habeannis. Ex quo enim illum peperis mus, eos qui versantur in terra si æmulari studeant, C mobis non fore dissimiles aperte docuimus, nam qui timorem hunc non acceperint, neque spiritum salutis pepererint, sed sine foetu et fructu reman- serint; spe illa, quæ a te est, excident, qui autem tuas partes secuti, quamvis ad mortem usque contra peccatum decertarint; ea lamen nunquam, quæ a te est, vita privabuntur. Resurgent enim mor- tui: vel, secundun Aquila, Symmachi, et Theodotio- nis interpretationem, vivent mortui tui. Sed enim ‹mortuorum ejus nomine, quosnam præter sanctos ipsius intelligas, qui sunt a supradictis mortuis alii ? Qui enim mortui sunt, vitam habere non va- deant, si morte digna admiserint: contra autem mortui Domini, qui omnia propter ipsum passi sunt ; de quibus non tanquam mortuis, sed tanquam a dormientibus reliquorum est interpretatio ; priore quidem ratione, expergefent, qui sunt in monumentis; altera vero exsultabunt, aut lau- dabunt, secundum Aquilam : aut jubilabunt, secun- dum Theodotionem. Dormitio enim sanctorum mors appellatur. At fuerit eis resurrectionis causa ros ille tuus, id est a te effusum Verbum illud unige- nitum, quod vivificas guttas suas in proprios mor- tuos instillans, eadem opera et eorum, quæ huma- nitus admiserunt, medelam afferet; et eorum, qui in terra dispersi sunt, resurrectionem corporum largitur : non aliter quam ros ille solet oculis sub- jectus, quem paulatim cœlo demissum commissa terræ semina nutrire et augere videmus. Qualia de impuis dici certe non possunt. Cadet enim, ipsorum terra : ideoque. tanquam Deo exciderint, cum animabus ipsis et corporibus pœnas esse luituros significavit. Sed non desunt, qui verba hæc ita interpreten- D tur: Qui multo in Deum amore adversus scelera- tos Judæorum ausus propheta excitatus eis mala addi postularat; cum eorum jam nomine Deum deprecari deberet, si quid illis condoleret; eam jam pro sui defensione utilitatem proponit, quæ ex damnis et calamitatibus divinitus immissis percipi- tur; solere ejus in nobis Dei recordationem exci- Hebr. xii, 6. Rom. viii, 18. ait, VARIE LECTIONES.

μικρά παιδευόμεθα, Θεοῦ τὴν ὀργὴν συγκεραννύν- τος πᾶσιν ἡμέρως. Ἐξ ἀγάπης ἄρα το, Πρόσθες αὐτοῖς, ἔφη, κακά. Προαιρέσει γὰρ ἀκάρπῳ λυσιτε λούντως ἀνάγκη προσφέρεται. Τοιοῦτον τό· Ἐν κημῷ καὶ χαλινῷ τὰς σιαγόνας αὐτῶν ἄγξεις τῶν μὴ ἐγγιζόντων πρὸς σέ. » Αλλ' οὐχ ἡμεῖς, φησί, κατ' ἐκείνους ἐπὶ τῷ ἀγαπητῷ σου διετέθημεν υἱῷ· δίκην δὲ μᾶλλον ὠδινούσης γυναικὸς, τῶν ταῦτα τολμώντων κατεβοήσαμεν τὴν ψυχὴν ἐδυνώμενοι. Τοιοῦτος Ησαΐας βοῶν· . Ὑμεῖς δὲ προσαγάγετε ὧδε, υἱοὶ ἄνομοι, σπέρμα μοιχῶν καὶ πόρνης. Ἐν τίνι ἐνετρυφήσατε, καὶ ἐπὶ τίνι ἡνοίξατε τὸ στόμα ὑμῶν; › Περὶ ὧν ἔφασκε καὶ Δαβίδ ε Σκοτισθή σονται οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν τοῦ μὴ βλέπειν, » καὶ τὸν νῶτον αὐτῶν διὰ παντὸς σύγκαμψον. Τινὲς δὲ θλί- την μικράν, τὴν μὴ χωροῦσαν εἰς ἔργα φασὶν Β ἀπειλήν. Φιλανθρώπως γὰρ ἀπειλεῖ Θεὸς, φόβῳ τῶν κακῶν ἀπεῖρξαι βουλόμενος. Οὐ μισεῖ γὰρ τὸ ἴδιον πλάσμα, οὐδὲ παρήγαγεν ὡς ἂν τιμωρήσηται. Εἰ γὰρ ἦν τοιοῦτος, ἐνῆν αὐτῷ καὶ σιωπῇ τὴν τιμωρίαν ἐργάζεσθαι. Νῦν δὲ σώζειν ἐθέλων προαπειλεί. Ἐπεὶ τοίνυν φησὶ τὰ ἡμέτερα τοιαῦτα γέγονεν, ὡς διὰ μεγάλων τιμωριῶν τὸ χρέος ἐκτιννύναι, χρεία τοῦ σοῦ ἀγαπητοῦ τὰς συμφορὰς ἡμῖν διαλύοντος χάριτι. Αφ' οὗ γὰρ κατὰ τὴν προφητείαν ή παρθέ- νος λέγεται τετοκέναι, πανταχοῦ εὐαφόρμως μνημο νεύει τοῦ παιδίου. Οἱ δὲ λέγοντες ἐκ φιλοθεῖας γενέ- σθαι τῷ ἀγαπητῷ τοῦ Πατέρος ὅπερ ὠδίνουσα γυνή, ἐμμένουσι τῇ τροπῇ, σωτηρίας λέγοντες πνεύματα “ τεκεῖν τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς· ὅπερ ἁρμόττει προφή ταις, ἀποστόλοις τε καὶ εὐαγγελισταίς. Τῆς γὰρ θείας μυσταγωγίας ἄνωθεν πλουτοῦντες τὰ σπέρ- ματα, τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς πνεῦμα σωτηρίας ἐξέτε κον, τὴν ἐν πνεύματι δηλονότι διδασκαλίαν. Φίλον γὰρ τῇ Γραφῇ πνεῦμα καλεῖν ἔσθ' ὅτε τάς τινων συγγραφές, κατὰ τό· ι Δοκιμάζετε τα πνεύματα εἰ ἐκ τοῦ θείου εἰσίν. » * Πνεύματι γὰρ ἁγίῳ τὸ σωτή- ριον κήρυγμα λέγεται, κοσμικῷ δὲ, τὰ τούτῳ μαχό μενα. Διό φησιν ὁ Παῦλος·ι Ημεῖς δὲ οὐ τὸ πνεῦμα τοῦ κόσμου τούτου ἐλάβομεν, ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ. » Πνεῦμα τοίνυν σωτηρίας, τὸ εὐαγγελι- κὸν ἐκάλεσε κήρυγμα τὴν αἰώνιον ζωήν προξενούν. Τινὲς δέ φασιν τὴν ἐκ τῆς ἀπειλῆς ὠφέλειαν εμφαί- νειν. Ὡς ἀγαθὸν γὰρ σπέρμα τὸν σὸν φόβον δεξά μένοι, καὶ τοῦτον κυοφορήσαντες, ἐν καιρῷ τῷ δέοντι σωτηρίαν ἐκαρπωσάμεθα. Ετι γὰρ οὖσιν ἡμῖν ἐπὶ γῆς καιρὸν μετανοίας ἐχαρίσω, μὴ προανελών τῇ κατ' ἀξίαν δίκῃ, ἀλλ' ἐνδοὺς ἐπιστραφεῖσι σωθῆναι. Καὶ νεκροὶ ὄντες τοῖς παραπτώμασι, νῦν ἐγερθη- σόμεθα ὡς ἀπὸ μνημείων, ἀντιλήψεως τυχόντες τῆς παρὰ σοῦ. Ὑφ' ᾗ τελοῦντες, ἀγαλλιασόμεθα τῶν κακῶν ἔργων ἀπεσχημένοι. Τὸν σὸν γὰρ ἔλεον ὡς γ ἴσ. λ. εἰς φῶς. · [σ. λ. ἐν. . COMMENTARII IN ISAIAM: A tare, quæ rebus prosperis et ad voluntatem fuer- tibus obliteratur. Nos enim parva erudit afflictio, quoties iram Deo mansuetudine temperare in om - nes libuit. Est igitur benevolentia et charitatis, quod eis mala adjici propheta postulavit; cum nul- lius frugis voluntati utiliter ipsa vis accedat neces sitatis. Tale illud est. In camo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te 16., At nos, ait, ut illi, nequaquam in dilectum filium tuum sumus affecti; quin potius parturientis instar mulieris, illos qui ista conati sunt, magno animi dolore vociferantes arguimus. Talem agno- scas Isaiam, ubi ita inclamat : c Vos autem acce dite huc, filii, semen adulterorum et fornicariæ. Iu quo vos deliciati estis ? et in quo aperuistis os ve- strum ?, De his et illa sunt Davidis : « Obtene- brentur eorum oculi ne videant; et dorsum eorum semper incurva 17., Quidam vero afflictio- nem parvam, eas tantum minas intelligunt, quæ ad opus usque non excurrunt : cum pro sua in homi- nes benevolentia hoc tantum fine, ut eos a malis arceat, Deus minitetur. Non enim suum ipse odit figmentum ; neque, ut ulciscatur, in lucem educit ; quod alioquin, si talis esset, eidem vel non præmonenti liceret. At nunc minas præmittit, unl servare se velle doceat. C D Isa. Evil, 5, 4. Psal. XXXI, 9. Quoniam igitur, ait, co res nostræ reciderunt. ut magnis ultionibus debitum nobis luendum sit : dilecto tuo, qui gratis calamitates nostras tollat, opus est. Statim enim ex quo, secundum prophe tiam, virgo peperisse audita est, opportune ubique pueri mentionem facit. At qui se divinitatis amo- re dilecto Patris instar mulieris parturientis fuisse dicunt, eidem loquendi figura iusistunt, dum spi ritum salutis iis, qui sunt in terra, peperisse se in- ferunt; quod prophetis ipsis, apostolisque atque adlco evangelistis convenit, qui diving mystagogia seminibus superne ditati, iis qui sunt in terra sa- lutis spiritum, id est spiritalem doctrinam, peperer runt. Est enim Scripturæ usitatum, ut quorumdam aliquando scripta, spiritus appellatione diguetur, quale est illud : Probate spiritus an ex Deo sunt. Opera siquidem Spiritus sancti editur salutaris prædicatio; mundani autem, quæ huic adversantur; unde sunt et illa Pauli : « Nos autem spiritum hu- jus mundi non accepimus, sed spiritum qui ex Deo est 19. › Patet itaque spiritum salutis evangelicam illam prædicationem, quæ vitam aternam conciliat, appellasse. Aiunt vero nonnulli, cam, quæ ex minis oritur, utilitatem significari. Tanquam enim semen, inquiunt, metum tuum complexi, et eo prægnantes, idoneo tempore salutem percepimus. Nam adhuc in terra degentibus penitendi spatium prorogasti, cum dilata morte justas de nobis pœnas tum non sumpsisti; sed resipiscendi tempus; ut servares, indulsisti. Qui prius ergo propter peccata mortui eramus, nunc tanquam de monumentis re- Joan. IV, 1. ** I Cor. 11, 12. Psal. Lxvitt, 24. VARIE LECTIONES.

μικρά παιδευόμεθα, Θεοῦ τὴν ὀργὴν συγκεραννύν- τος πᾶσιν ἡμέρως. Ἐξ ἀγάπης ἄρα το, Πρόσθες αὐτοῖς, ἔφη, κακά. Προαιρέσει γὰρ ἀκάρπῳ λυσιτε λούντως ἀνάγκη προσφέρεται. Τοιοῦτον τό· Ἐν κημῷ καὶ χαλινῷ τὰς σιαγόνας αὐτῶν ἄγξεις τῶν μὴ ἐγγιζόντων πρὸς σέ. » Αλλ' οὐχ ἡμεῖς, φησί, κατ' ἐκείνους ἐπὶ τῷ ἀγαπητῷ σου διετέθημεν υἱῷ· δίκην δὲ μᾶλλον ὠδινούσης γυναικὸς, τῶν ταῦτα τολμώντων κατεβοήσαμεν τὴν ψυχὴν ἐδυνώμενοι. Τοιοῦτος Ησαΐας βοῶν· . Ὑμεῖς δὲ προσαγάγετε ὧδε, υἱοὶ ἄνομοι, σπέρμα μοιχῶν καὶ πόρνης. Ἐν τίνι ἐνετρυφήσατε, καὶ ἐπὶ τίνι ἡνοίξατε τὸ στόμα ὑμῶν; › Περὶ ὧν ἔφασκε καὶ Δαβίδ ε Σκοτισθή σονται οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν τοῦ μὴ βλέπειν, » καὶ τὸν νῶτον αὐτῶν διὰ παντὸς σύγκαμψον. Τινὲς δὲ θλί- την μικράν, τὴν μὴ χωροῦσαν εἰς ἔργα φασὶν Β ἀπειλήν. Φιλανθρώπως γὰρ ἀπειλεῖ Θεὸς, φόβῳ τῶν κακῶν ἀπεῖρξαι βουλόμενος. Οὐ μισεῖ γὰρ τὸ ἴδιον πλάσμα, οὐδὲ παρήγαγεν ὡς ἂν τιμωρήσηται. Εἰ γὰρ ἦν τοιοῦτος, ἐνῆν αὐτῷ καὶ σιωπῇ τὴν τιμωρίαν ἐργάζεσθαι. Νῦν δὲ σώζειν ἐθέλων προαπειλεί. Ἐπεὶ τοίνυν φησὶ τὰ ἡμέτερα τοιαῦτα γέγονεν, ὡς διὰ μεγάλων τιμωριῶν τὸ χρέος ἐκτιννύναι, χρεία τοῦ σοῦ ἀγαπητοῦ τὰς συμφορὰς ἡμῖν διαλύοντος χάριτι. Αφ' οὗ γὰρ κατὰ τὴν προφητείαν ή παρθέ- νος λέγεται τετοκέναι, πανταχοῦ εὐαφόρμως μνημο νεύει τοῦ παιδίου. Οἱ δὲ λέγοντες ἐκ φιλοθεῖας γενέ- σθαι τῷ ἀγαπητῷ τοῦ Πατέρος ὅπερ ὠδίνουσα γυνή, ἐμμένουσι τῇ τροπῇ, σωτηρίας λέγοντες πνεύματα “ τεκεῖν τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς· ὅπερ ἁρμόττει προφή ταις, ἀποστόλοις τε καὶ εὐαγγελισταίς. Τῆς γὰρ θείας μυσταγωγίας ἄνωθεν πλουτοῦντες τὰ σπέρ- ματα, τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς πνεῦμα σωτηρίας ἐξέτε κον, τὴν ἐν πνεύματι δηλονότι διδασκαλίαν. Φίλον γὰρ τῇ Γραφῇ πνεῦμα καλεῖν ἔσθ' ὅτε τάς τινων συγγραφές, κατὰ τό· ι Δοκιμάζετε τα πνεύματα εἰ ἐκ τοῦ θείου εἰσίν. » * Πνεύματι γὰρ ἁγίῳ τὸ σωτή- ριον κήρυγμα λέγεται, κοσμικῷ δὲ, τὰ τούτῳ μαχό μενα. Διό φησιν ὁ Παῦλος·ι Ημεῖς δὲ οὐ τὸ πνεῦμα τοῦ κόσμου τούτου ἐλάβομεν, ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ. » Πνεῦμα τοίνυν σωτηρίας, τὸ εὐαγγελι- κὸν ἐκάλεσε κήρυγμα τὴν αἰώνιον ζωήν προξενούν. Τινὲς δέ φασιν τὴν ἐκ τῆς ἀπειλῆς ὠφέλειαν εμφαί- νειν. Ὡς ἀγαθὸν γὰρ σπέρμα τὸν σὸν φόβον δεξά μένοι, καὶ τοῦτον κυοφορήσαντες, ἐν καιρῷ τῷ δέοντι σωτηρίαν ἐκαρπωσάμεθα. Ετι γὰρ οὖσιν ἡμῖν ἐπὶ γῆς καιρὸν μετανοίας ἐχαρίσω, μὴ προανελών τῇ κατ' ἀξίαν δίκῃ, ἀλλ' ἐνδοὺς ἐπιστραφεῖσι σωθῆναι. Καὶ νεκροὶ ὄντες τοῖς παραπτώμασι, νῦν ἐγερθη- σόμεθα ὡς ἀπὸ μνημείων, ἀντιλήψεως τυχόντες τῆς παρὰ σοῦ. Ὑφ' ᾗ τελοῦντες, ἀγαλλιασόμεθα τῶν κακῶν ἔργων ἀπεσχημένοι. Τὸν σὸν γὰρ ἔλεον ὡς γ ἴσ. λ. εἰς φῶς. · [σ. λ. ἐν. . COMMENTARII IN ISAIAM: A tare, quæ rebus prosperis et ad voluntatem fuer- tibus obliteratur. Nos enim parva erudit afflictio, quoties iram Deo mansuetudine temperare in om - nes libuit. Est igitur benevolentia et charitatis, quod eis mala adjici propheta postulavit; cum nul- lius frugis voluntati utiliter ipsa vis accedat neces sitatis. Tale illud est. In camo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te 16., At nos, ait, ut illi, nequaquam in dilectum filium tuum sumus affecti; quin potius parturientis instar mulieris, illos qui ista conati sunt, magno animi dolore vociferantes arguimus. Talem agno- scas Isaiam, ubi ita inclamat : c Vos autem acce dite huc, filii, semen adulterorum et fornicariæ. Iu quo vos deliciati estis ? et in quo aperuistis os ve- strum ?, De his et illa sunt Davidis : « Obtene- brentur eorum oculi ne videant; et dorsum eorum semper incurva 17., Quidam vero afflictio- nem parvam, eas tantum minas intelligunt, quæ ad opus usque non excurrunt : cum pro sua in homi- nes benevolentia hoc tantum fine, ut eos a malis arceat, Deus minitetur. Non enim suum ipse odit figmentum ; neque, ut ulciscatur, in lucem educit ; quod alioquin, si talis esset, eidem vel non præmonenti liceret. At nunc minas præmittit, unl servare se velle doceat. C D Isa. Evil, 5, 4. Psal. XXXI, 9. Quoniam igitur, ait, co res nostræ reciderunt. ut magnis ultionibus debitum nobis luendum sit : dilecto tuo, qui gratis calamitates nostras tollat, opus est. Statim enim ex quo, secundum prophe tiam, virgo peperisse audita est, opportune ubique pueri mentionem facit. At qui se divinitatis amo- re dilecto Patris instar mulieris parturientis fuisse dicunt, eidem loquendi figura iusistunt, dum spi ritum salutis iis, qui sunt in terra, peperisse se in- ferunt; quod prophetis ipsis, apostolisque atque adlco evangelistis convenit, qui diving mystagogia seminibus superne ditati, iis qui sunt in terra sa- lutis spiritum, id est spiritalem doctrinam, peperer runt. Est enim Scripturæ usitatum, ut quorumdam aliquando scripta, spiritus appellatione diguetur, quale est illud : Probate spiritus an ex Deo sunt. Opera siquidem Spiritus sancti editur salutaris prædicatio; mundani autem, quæ huic adversantur; unde sunt et illa Pauli : « Nos autem spiritum hu- jus mundi non accepimus, sed spiritum qui ex Deo est 19. › Patet itaque spiritum salutis evangelicam illam prædicationem, quæ vitam aternam conciliat, appellasse. Aiunt vero nonnulli, cam, quæ ex minis oritur, utilitatem significari. Tanquam enim semen, inquiunt, metum tuum complexi, et eo prægnantes, idoneo tempore salutem percepimus. Nam adhuc in terra degentibus penitendi spatium prorogasti, cum dilata morte justas de nobis pœnas tum non sumpsisti; sed resipiscendi tempus; ut servares, indulsisti. Qui prius ergo propter peccata mortui eramus, nunc tanquam de monumentis re- Joan. IV, 1. ** I Cor. 11, 12. Psal. Lxvitt, 24. VARIE LECTIONES.

μικρά παιδευόμεθα, Θεοῦ τὴν ὀργὴν συγκεραννύν- τος πᾶσιν ἡμέρως. Ἐξ ἀγάπης ἄρα το, Πρόσθες αὐτοῖς, ἔφη, κακά. Προαιρέσει γὰρ ἀκάρπῳ λυσιτε λούντως ἀνάγκη προσφέρεται. Τοιοῦτον τό· Ἐν κημῷ καὶ χαλινῷ τὰς σιαγόνας αὐτῶν ἄγξεις τῶν μὴ ἐγγιζόντων πρὸς σέ. » Αλλ' οὐχ ἡμεῖς, φησί, κατ' ἐκείνους ἐπὶ τῷ ἀγαπητῷ σου διετέθημεν υἱῷ· δίκην δὲ μᾶλλον ὠδινούσης γυναικὸς, τῶν ταῦτα τολμώντων κατεβοήσαμεν τὴν ψυχὴν ἐδυνώμενοι. Τοιοῦτος Ησαΐας βοῶν· . Ὑμεῖς δὲ προσαγάγετε ὧδε, υἱοὶ ἄνομοι, σπέρμα μοιχῶν καὶ πόρνης. Ἐν τίνι ἐνετρυφήσατε, καὶ ἐπὶ τίνι ἡνοίξατε τὸ στόμα ὑμῶν; › Περὶ ὧν ἔφασκε καὶ Δαβίδ ε Σκοτισθή σονται οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν τοῦ μὴ βλέπειν, » καὶ τὸν νῶτον αὐτῶν διὰ παντὸς σύγκαμψον. Τινὲς δὲ θλί- την μικράν, τὴν μὴ χωροῦσαν εἰς ἔργα φασὶν Β ἀπειλήν. Φιλανθρώπως γὰρ ἀπειλεῖ Θεὸς, φόβῳ τῶν κακῶν ἀπεῖρξαι βουλόμενος. Οὐ μισεῖ γὰρ τὸ ἴδιον πλάσμα, οὐδὲ παρήγαγεν ὡς ἂν τιμωρήσηται. Εἰ γὰρ ἦν τοιοῦτος, ἐνῆν αὐτῷ καὶ σιωπῇ τὴν τιμωρίαν ἐργάζεσθαι. Νῦν δὲ σώζειν ἐθέλων προαπειλεί. Ἐπεὶ τοίνυν φησὶ τὰ ἡμέτερα τοιαῦτα γέγονεν, ὡς διὰ μεγάλων τιμωριῶν τὸ χρέος ἐκτιννύναι, χρεία τοῦ σοῦ ἀγαπητοῦ τὰς συμφορὰς ἡμῖν διαλύοντος χάριτι. Αφ' οὗ γὰρ κατὰ τὴν προφητείαν ή παρθέ- νος λέγεται τετοκέναι, πανταχοῦ εὐαφόρμως μνημο νεύει τοῦ παιδίου. Οἱ δὲ λέγοντες ἐκ φιλοθεῖας γενέ- σθαι τῷ ἀγαπητῷ τοῦ Πατέρος ὅπερ ὠδίνουσα γυνή, ἐμμένουσι τῇ τροπῇ, σωτηρίας λέγοντες πνεύματα “ τεκεῖν τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς· ὅπερ ἁρμόττει προφή ταις, ἀποστόλοις τε καὶ εὐαγγελισταίς. Τῆς γὰρ θείας μυσταγωγίας ἄνωθεν πλουτοῦντες τὰ σπέρ- ματα, τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς πνεῦμα σωτηρίας ἐξέτε κον, τὴν ἐν πνεύματι δηλονότι διδασκαλίαν. Φίλον γὰρ τῇ Γραφῇ πνεῦμα καλεῖν ἔσθ' ὅτε τάς τινων συγγραφές, κατὰ τό· ι Δοκιμάζετε τα πνεύματα εἰ ἐκ τοῦ θείου εἰσίν. » * Πνεύματι γὰρ ἁγίῳ τὸ σωτή- ριον κήρυγμα λέγεται, κοσμικῷ δὲ, τὰ τούτῳ μαχό μενα. Διό φησιν ὁ Παῦλος·ι Ημεῖς δὲ οὐ τὸ πνεῦμα τοῦ κόσμου τούτου ἐλάβομεν, ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ. » Πνεῦμα τοίνυν σωτηρίας, τὸ εὐαγγελι- κὸν ἐκάλεσε κήρυγμα τὴν αἰώνιον ζωήν προξενούν. Τινὲς δέ φασιν τὴν ἐκ τῆς ἀπειλῆς ὠφέλειαν εμφαί- νειν. Ὡς ἀγαθὸν γὰρ σπέρμα τὸν σὸν φόβον δεξά μένοι, καὶ τοῦτον κυοφορήσαντες, ἐν καιρῷ τῷ δέοντι σωτηρίαν ἐκαρπωσάμεθα. Ετι γὰρ οὖσιν ἡμῖν ἐπὶ γῆς καιρὸν μετανοίας ἐχαρίσω, μὴ προανελών τῇ κατ' ἀξίαν δίκῃ, ἀλλ' ἐνδοὺς ἐπιστραφεῖσι σωθῆναι. Καὶ νεκροὶ ὄντες τοῖς παραπτώμασι, νῦν ἐγερθη- σόμεθα ὡς ἀπὸ μνημείων, ἀντιλήψεως τυχόντες τῆς παρὰ σοῦ. Ὑφ' ᾗ τελοῦντες, ἀγαλλιασόμεθα τῶν κακῶν ἔργων ἀπεσχημένοι. Τὸν σὸν γὰρ ἔλεον ὡς γ ἴσ. λ. εἰς φῶς. · [σ. λ. ἐν. . COMMENTARII IN ISAIAM: A tare, quæ rebus prosperis et ad voluntatem fuer- tibus obliteratur. Nos enim parva erudit afflictio, quoties iram Deo mansuetudine temperare in om - nes libuit. Est igitur benevolentia et charitatis, quod eis mala adjici propheta postulavit; cum nul- lius frugis voluntati utiliter ipsa vis accedat neces sitatis. Tale illud est. In camo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te 16., At nos, ait, ut illi, nequaquam in dilectum filium tuum sumus affecti; quin potius parturientis instar mulieris, illos qui ista conati sunt, magno animi dolore vociferantes arguimus. Talem agno- scas Isaiam, ubi ita inclamat : c Vos autem acce dite huc, filii, semen adulterorum et fornicariæ. Iu quo vos deliciati estis ? et in quo aperuistis os ve- strum ?, De his et illa sunt Davidis : « Obtene- brentur eorum oculi ne videant; et dorsum eorum semper incurva 17., Quidam vero afflictio- nem parvam, eas tantum minas intelligunt, quæ ad opus usque non excurrunt : cum pro sua in homi- nes benevolentia hoc tantum fine, ut eos a malis arceat, Deus minitetur. Non enim suum ipse odit figmentum ; neque, ut ulciscatur, in lucem educit ; quod alioquin, si talis esset, eidem vel non præmonenti liceret. At nunc minas præmittit, unl servare se velle doceat. C D Isa. Evil, 5, 4. Psal. XXXI, 9. Quoniam igitur, ait, co res nostræ reciderunt. ut magnis ultionibus debitum nobis luendum sit : dilecto tuo, qui gratis calamitates nostras tollat, opus est. Statim enim ex quo, secundum prophe tiam, virgo peperisse audita est, opportune ubique pueri mentionem facit. At qui se divinitatis amo- re dilecto Patris instar mulieris parturientis fuisse dicunt, eidem loquendi figura iusistunt, dum spi ritum salutis iis, qui sunt in terra, peperisse se in- ferunt; quod prophetis ipsis, apostolisque atque adlco evangelistis convenit, qui diving mystagogia seminibus superne ditati, iis qui sunt in terra sa- lutis spiritum, id est spiritalem doctrinam, peperer runt. Est enim Scripturæ usitatum, ut quorumdam aliquando scripta, spiritus appellatione diguetur, quale est illud : Probate spiritus an ex Deo sunt. Opera siquidem Spiritus sancti editur salutaris prædicatio; mundani autem, quæ huic adversantur; unde sunt et illa Pauli : « Nos autem spiritum hu- jus mundi non accepimus, sed spiritum qui ex Deo est 19. › Patet itaque spiritum salutis evangelicam illam prædicationem, quæ vitam aternam conciliat, appellasse. Aiunt vero nonnulli, cam, quæ ex minis oritur, utilitatem significari. Tanquam enim semen, inquiunt, metum tuum complexi, et eo prægnantes, idoneo tempore salutem percepimus. Nam adhuc in terra degentibus penitendi spatium prorogasti, cum dilata morte justas de nobis pœnas tum non sumpsisti; sed resipiscendi tempus; ut servares, indulsisti. Qui prius ergo propter peccata mortui eramus, nunc tanquam de monumentis re- Joan. IV, 1. ** I Cor. 11, 12. Psal. Lxvitt, 24. VARIE LECTIONES.

μικρά παιδευόμεθα, Θεοῦ τὴν ὀργὴν συγκεραννύν- τος πᾶσιν ἡμέρως. Ἐξ ἀγάπης ἄρα το, Πρόσθες αὐτοῖς, ἔφη, κακά. Προαιρέσει γὰρ ἀκάρπῳ λυσιτε λούντως ἀνάγκη προσφέρεται. Τοιοῦτον τό· Ἐν κημῷ καὶ χαλινῷ τὰς σιαγόνας αὐτῶν ἄγξεις τῶν μὴ ἐγγιζόντων πρὸς σέ. » Αλλ' οὐχ ἡμεῖς, φησί, κατ' ἐκείνους ἐπὶ τῷ ἀγαπητῷ σου διετέθημεν υἱῷ· δίκην δὲ μᾶλλον ὠδινούσης γυναικὸς, τῶν ταῦτα τολμώντων κατεβοήσαμεν τὴν ψυχὴν ἐδυνώμενοι. Τοιοῦτος Ησαΐας βοῶν· . Ὑμεῖς δὲ προσαγάγετε ὧδε, υἱοὶ ἄνομοι, σπέρμα μοιχῶν καὶ πόρνης. Ἐν τίνι ἐνετρυφήσατε, καὶ ἐπὶ τίνι ἡνοίξατε τὸ στόμα ὑμῶν; › Περὶ ὧν ἔφασκε καὶ Δαβίδ ε Σκοτισθή σονται οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν τοῦ μὴ βλέπειν, » καὶ τὸν νῶτον αὐτῶν διὰ παντὸς σύγκαμψον. Τινὲς δὲ θλί- την μικράν, τὴν μὴ χωροῦσαν εἰς ἔργα φασὶν Β ἀπειλήν. Φιλανθρώπως γὰρ ἀπειλεῖ Θεὸς, φόβῳ τῶν κακῶν ἀπεῖρξαι βουλόμενος. Οὐ μισεῖ γὰρ τὸ ἴδιον πλάσμα, οὐδὲ παρήγαγεν ὡς ἂν τιμωρήσηται. Εἰ γὰρ ἦν τοιοῦτος, ἐνῆν αὐτῷ καὶ σιωπῇ τὴν τιμωρίαν ἐργάζεσθαι. Νῦν δὲ σώζειν ἐθέλων προαπειλεί. Ἐπεὶ τοίνυν φησὶ τὰ ἡμέτερα τοιαῦτα γέγονεν, ὡς διὰ μεγάλων τιμωριῶν τὸ χρέος ἐκτιννύναι, χρεία τοῦ σοῦ ἀγαπητοῦ τὰς συμφορὰς ἡμῖν διαλύοντος χάριτι. Αφ' οὗ γὰρ κατὰ τὴν προφητείαν ή παρθέ- νος λέγεται τετοκέναι, πανταχοῦ εὐαφόρμως μνημο νεύει τοῦ παιδίου. Οἱ δὲ λέγοντες ἐκ φιλοθεῖας γενέ- σθαι τῷ ἀγαπητῷ τοῦ Πατέρος ὅπερ ὠδίνουσα γυνή, ἐμμένουσι τῇ τροπῇ, σωτηρίας λέγοντες πνεύματα “ τεκεῖν τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς· ὅπερ ἁρμόττει προφή ταις, ἀποστόλοις τε καὶ εὐαγγελισταίς. Τῆς γὰρ θείας μυσταγωγίας ἄνωθεν πλουτοῦντες τὰ σπέρ- ματα, τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς πνεῦμα σωτηρίας ἐξέτε κον, τὴν ἐν πνεύματι δηλονότι διδασκαλίαν. Φίλον γὰρ τῇ Γραφῇ πνεῦμα καλεῖν ἔσθ' ὅτε τάς τινων συγγραφές, κατὰ τό· ι Δοκιμάζετε τα πνεύματα εἰ ἐκ τοῦ θείου εἰσίν. » * Πνεύματι γὰρ ἁγίῳ τὸ σωτή- ριον κήρυγμα λέγεται, κοσμικῷ δὲ, τὰ τούτῳ μαχό μενα. Διό φησιν ὁ Παῦλος·ι Ημεῖς δὲ οὐ τὸ πνεῦμα τοῦ κόσμου τούτου ἐλάβομεν, ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ. » Πνεῦμα τοίνυν σωτηρίας, τὸ εὐαγγελι- κὸν ἐκάλεσε κήρυγμα τὴν αἰώνιον ζωήν προξενούν. Τινὲς δέ φασιν τὴν ἐκ τῆς ἀπειλῆς ὠφέλειαν εμφαί- νειν. Ὡς ἀγαθὸν γὰρ σπέρμα τὸν σὸν φόβον δεξά μένοι, καὶ τοῦτον κυοφορήσαντες, ἐν καιρῷ τῷ δέοντι σωτηρίαν ἐκαρπωσάμεθα. Ετι γὰρ οὖσιν ἡμῖν ἐπὶ γῆς καιρὸν μετανοίας ἐχαρίσω, μὴ προανελών τῇ κατ' ἀξίαν δίκῃ, ἀλλ' ἐνδοὺς ἐπιστραφεῖσι σωθῆναι. Καὶ νεκροὶ ὄντες τοῖς παραπτώμασι, νῦν ἐγερθη- σόμεθα ὡς ἀπὸ μνημείων, ἀντιλήψεως τυχόντες τῆς παρὰ σοῦ. Ὑφ' ᾗ τελοῦντες, ἀγαλλιασόμεθα τῶν κακῶν ἔργων ἀπεσχημένοι. Τὸν σὸν γὰρ ἔλεον ὡς γ ἴσ. λ. εἰς φῶς. · [σ. λ. ἐν. . COMMENTARII IN ISAIAM: A tare, quæ rebus prosperis et ad voluntatem fuer- tibus obliteratur. Nos enim parva erudit afflictio, quoties iram Deo mansuetudine temperare in om - nes libuit. Est igitur benevolentia et charitatis, quod eis mala adjici propheta postulavit; cum nul- lius frugis voluntati utiliter ipsa vis accedat neces sitatis. Tale illud est. In camo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te 16., At nos, ait, ut illi, nequaquam in dilectum filium tuum sumus affecti; quin potius parturientis instar mulieris, illos qui ista conati sunt, magno animi dolore vociferantes arguimus. Talem agno- scas Isaiam, ubi ita inclamat : c Vos autem acce dite huc, filii, semen adulterorum et fornicariæ. Iu quo vos deliciati estis ? et in quo aperuistis os ve- strum ?, De his et illa sunt Davidis : « Obtene- brentur eorum oculi ne videant; et dorsum eorum semper incurva 17., Quidam vero afflictio- nem parvam, eas tantum minas intelligunt, quæ ad opus usque non excurrunt : cum pro sua in homi- nes benevolentia hoc tantum fine, ut eos a malis arceat, Deus minitetur. Non enim suum ipse odit figmentum ; neque, ut ulciscatur, in lucem educit ; quod alioquin, si talis esset, eidem vel non præmonenti liceret. At nunc minas præmittit, unl servare se velle doceat. C D Isa. Evil, 5, 4. Psal. XXXI, 9. Quoniam igitur, ait, co res nostræ reciderunt. ut magnis ultionibus debitum nobis luendum sit : dilecto tuo, qui gratis calamitates nostras tollat, opus est. Statim enim ex quo, secundum prophe tiam, virgo peperisse audita est, opportune ubique pueri mentionem facit. At qui se divinitatis amo- re dilecto Patris instar mulieris parturientis fuisse dicunt, eidem loquendi figura iusistunt, dum spi ritum salutis iis, qui sunt in terra, peperisse se in- ferunt; quod prophetis ipsis, apostolisque atque adlco evangelistis convenit, qui diving mystagogia seminibus superne ditati, iis qui sunt in terra sa- lutis spiritum, id est spiritalem doctrinam, peperer runt. Est enim Scripturæ usitatum, ut quorumdam aliquando scripta, spiritus appellatione diguetur, quale est illud : Probate spiritus an ex Deo sunt. Opera siquidem Spiritus sancti editur salutaris prædicatio; mundani autem, quæ huic adversantur; unde sunt et illa Pauli : « Nos autem spiritum hu- jus mundi non accepimus, sed spiritum qui ex Deo est 19. › Patet itaque spiritum salutis evangelicam illam prædicationem, quæ vitam aternam conciliat, appellasse. Aiunt vero nonnulli, cam, quæ ex minis oritur, utilitatem significari. Tanquam enim semen, inquiunt, metum tuum complexi, et eo prægnantes, idoneo tempore salutem percepimus. Nam adhuc in terra degentibus penitendi spatium prorogasti, cum dilata morte justas de nobis pœnas tum non sumpsisti; sed resipiscendi tempus; ut servares, indulsisti. Qui prius ergo propter peccata mortui eramus, nunc tanquam de monumentis re- Joan. IV, 1. ** I Cor. 11, 12. Psal. Lxvitt, 24. VARIE LECTIONES.

Α δρόσον ἐφ' ἡμᾶς ἐκπέμπεις ἱατικὴν τῶν ἀσεβῶν ἀπολλυμένων. Τοῖς φύσει δὲ συμβαίνουσι παραδεί γματι ο χρῆται πρὸς κατανόησιν. Καὶ παρ' Ιεζεκιήλ δὲ τῶν Ἰουδαίων ἀπειρηκότων εἰ διὰ μακρόν χρόνον, τὴν ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας επάνοδον, καὶ τοῦ ναοῦ τὴν οἰκοδόμησιν ὁ Θεὸς ὑποδείκνυσι τῷ προφήτῃ, νεκρῶν ὀστᾶ καὶ διὰ κηρύγματος τοῦ προφήτου ζωοποιεί σθαι κελεύει, ζωπυρῶν τῷ λαῷ τὰς ἐλπίδας διὰ τῆς τῶν ἀπεγνωσμένων ἀναβιώσεως. Τινὲς δέ φασιν, ἐπείπερ ἔφη πνεῦμα τεκεῖν ἐπὶ τῆς γῆς σωτηρίας, ὁρᾶται δὲ τῶν ἐπὶ γῆς ἔτι κατ ισχύων ὁ θάνατος, ὥς τινος ζητοῦντος, ποῦ τῶν εὐαγ γελικῶν κηρυγμάτων ἡ ὄνησις. Ποῦ δὲ τῆς σωτηρίας τὸ πνεῦμα ; τὴν ἀπολογίαν ἐπάγων φησὶν, ἀναστή σονται οἱ νεκροί. Ὑπὲρ παντὸς γὰρ, καθά φησιν ὁ Απόστολος, ἐγεύσατο θανάτου Χριστὸς, καὶ πάντων τῶν κεκοιμημένων γέγονεν ἀπαρχή, καὶ πάντων άνι- σταμένων τοῦ θανάτου τὸ κράτος καταργηθήσεται, εἰ καὶ νῦν ἔτι θνήσκομεν, μήπω τοῦ τῆς ἀναστάσεως παρόντος καιροῦ. Τότε γὰρ ἀναστήσονται πάντες. Καὶ τίς ὁ τρόπος; Ἡ δρόσος ή παρὰ σοῦ ἴαμα αυτ τοῖς ἐστίν. Τὴν δὲ ζωοποιὸν τοῦ πνεύματος ενέργειαν οὕτω καλεῖ, δι' ἧς ἀναστήσονται. Καὶ τοῦ Δαβιδ λέ- γοντος· « Αποστρέψαντος γάρ σου τὸ πρόσωπον, τα ραχθήσονται, καὶ εἰς τὸν χοῦν αὐτῶν ἐπιστρέψουσιν. Ἐξαποστελεῖς τὸ πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς. ο 'Αλλ' οἱ μὲν ἐν γῇ πεσόντες ἀναβιώσονται· ἡ δὲ γῆ πεσεῖται τῶν ἀσεβῶν. Ο δεῖ παθεῖν τῇ τῶν Ἰουδαίων χώρα συν- έξη. Πεπαρῳνήκασι γὰρ εἰς Χριστὸν, καὶ τοὺς τῆς σωτηρίας τεκόντας πνεῦμα τοῖς ἐπὶ γῆς. κ', κα'. Βάδιζε, λαός μου· ἔσελθε εἰς τὸ ταμεῖν σου, ἀπόκλεισον τὴν θύραν σου. Αποκρύβηθι μικρὸν ὅσον ὅσον, ἕως ἂν παρέλθῃ ἡ ὀργὴ Κυ- ρίου, κ. τ. λ. Μετὰ τὴν διδασκαλίαν τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως, τὸ πνεῦμα τὸ προφητικὸν ὁρῶν τοὺς ἁγίους ἐπὶ ταὐτὸ συνηγμένους, τήν τε ἐπιοῦσαν ἐξ ἑτέρου μέρους τοῖς ἀσεβέσι κατανοῆσαν ὀργὴν, προσφωνεῖ τοῖς ἁγίοις ἀναχωρεῖν πρὸς βραχύ, μηδὲ θεωρούς γενέσθαι τῆς τῶν ἀσεβῶν ἀπωλείας. Ταμεῖα δὲ αὐτῶν, αἱ πολλοὶ παρὰ τῷ Πατέρι τυγχάνουσι μοναὶ δικαίως ἅπασι διαιρούμεναι, εἰς ἃς εἰσελθὼν, φησί, μὴ περιεργά ζου τὰ πόρρω τοῖς ἀσεβέσι γινόμενα. Παρελθούσης δὲ τῆς ὀργῆς, ἀναπετάσας τῶν σῶν ταμιείων τὰς θύρας, μετὰ πολλῆς ἐξουσίας πρόϊθι τὸν νέον ἐπι πτεύων αἰῶνα, καὶ τὴν ἐπηγγελμένην σοι βασιλείαν τοῦ Θεοῦ. Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἐπείπερ ήμελλον οἱ τὸ σωτήριον πνεῦμα πᾶσι καταγγέλλοντες τοῖς ἐπὶ γῆς δεινοῖς ἀνηκέστοις καὶ θανάτῳ περιπεσεῖν, τούτους ἐπαλείφον τὸ τοῦ Θεοῦ πρόσωπον ἐπεισάγεται λέγον· Εἴσελθε εἰς τὰ ταμεῖα σου, τὰ μνήματα φασί, Σιν, 2. γρ. παραδείγμασι. γρ. δή. PROCOPII GAZEI a surgemus tua ope adjuti, in qua degentes et ipsi malis operibus liberati exsultabimus. Pereuntibus enim impiis, tuam in nos ipse miserationem velut rorem ad medelam demittes. Utitur vero naturæ consentientibus ad rei cognitionem exemplis. Quin et apud Ezechielem, cum spem Judæi propter tem- poris diuturnitatem abjicerent, ipsum de captivi- tate reditum, ipsamque adeo templi instaurationem Deus ostensurus, ossa mortuorum ipsa etiam pro- phetæ prædicatione in vitam jussit revocari "; ut populi dubitantis animum per eorum suscitationem, quæ desperata videbantur, in spem excitaret. B Sic autem explicant nonnulli. Quandoquidem spiritum salutis in terra pariturum dixit; mortem autem iis, qui in terra degunt adhuc esse supe- riorem apparet; tanquam exsistat aliquis, qui ubi sit evangelici præconii utilitas, ubi salutis spiritus quæral; defensione adducta resurrecturos mortuos significat. Omnium enim nomine, inquit Apostolus, mortem gustavit Christus "; qui ut factus est dor- mientium omnium primitiæ ", ita revocatis in vi- tam omnibus, mortis imperium, quantumvis ex- spectato resurrectionis tempore ipsius legibus subj- ceamus, irritum faciet; quo tempore sunt omnes resurrecturi. Cæterum quis modus? ipse vos tuus, medela ipsis est. Ipsam vero vivifici Spiritus vim sic vocat, per quam resurrecturi sunt; de qua sunt ista Davidis: Te enim faciem tuam avertente, turbabuntur, et in pulverem suum convertentur. Emittes spiritum tuum, et creabuntur, et renova- bis faciem terra **. » Verum qui in terra cecide-C rint, reviviscent : ipsa autem impiorum terra cadet ; quod certe Judæorum terram, quæ in Christum, et eọs qui spiritum salutis in terra pepererunt, con- Lumeliosa fuit, constat pertulisse. VERS. 20, 21. Vade, populus meus : ingrede- re in cubiculum tuum : claude ostium tuum : abs- condere paululum quantulumcunque, donec pertrans- eat ira Domini, etc. b Post allatam de mortuorum suscitatione doctrinam, eum in idem sanctos coivisse, altera au- tem ex parte iram animo conceptam impios adoriri propheticus videret spiritus; sanctos ad modicum tempus secedere, ne et ipsi eorum videant interi- tum, voce hortatur. Intelligit autem cubiculorum nomine, mansiones eas, quæ apud Patrem multa ", D singulis pro meriti ratione tributæ sunt; in quas ingressus, quid porro cum mmpiis agatur, non val- de curandum; sed cum ira pertransierit, apertis cubiculi januis magna cum potestate ad novi illius sæculi, regnique a Deo promissi contemplationem prodeunduni monet. Sunt tamen qui dicant Dei personam eos demulcentem introduci, qui salvato- rem spiritum cunctis annuntiantes gravibus in terra, immedicabilibusque malis, mortique ipsi fu- turi erant obnoxii, omnesque unius nomine verbis Ezech. LVII, i seqq. lebr. II, 9. Cor. xv, 20. 11* Psal. cii, 29, 30. 4: Joan. VARIE LECTIONES. b

Α δρόσον ἐφ' ἡμᾶς ἐκπέμπεις ἱατικὴν τῶν ἀσεβῶν ἀπολλυμένων. Τοῖς φύσει δὲ συμβαίνουσι παραδεί γματι ο χρῆται πρὸς κατανόησιν. Καὶ παρ' Ιεζεκιήλ δὲ τῶν Ἰουδαίων ἀπειρηκότων εἰ διὰ μακρόν χρόνον, τὴν ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας επάνοδον, καὶ τοῦ ναοῦ τὴν οἰκοδόμησιν ὁ Θεὸς ὑποδείκνυσι τῷ προφήτῃ, νεκρῶν ὀστᾶ καὶ διὰ κηρύγματος τοῦ προφήτου ζωοποιεί σθαι κελεύει, ζωπυρῶν τῷ λαῷ τὰς ἐλπίδας διὰ τῆς τῶν ἀπεγνωσμένων ἀναβιώσεως. Τινὲς δέ φασιν, ἐπείπερ ἔφη πνεῦμα τεκεῖν ἐπὶ τῆς γῆς σωτηρίας, ὁρᾶται δὲ τῶν ἐπὶ γῆς ἔτι κατ ισχύων ὁ θάνατος, ὥς τινος ζητοῦντος, ποῦ τῶν εὐαγ γελικῶν κηρυγμάτων ἡ ὄνησις. Ποῦ δὲ τῆς σωτηρίας τὸ πνεῦμα ; τὴν ἀπολογίαν ἐπάγων φησὶν, ἀναστή σονται οἱ νεκροί. Ὑπὲρ παντὸς γὰρ, καθά φησιν ὁ Απόστολος, ἐγεύσατο θανάτου Χριστὸς, καὶ πάντων τῶν κεκοιμημένων γέγονεν ἀπαρχή, καὶ πάντων άνι- σταμένων τοῦ θανάτου τὸ κράτος καταργηθήσεται, εἰ καὶ νῦν ἔτι θνήσκομεν, μήπω τοῦ τῆς ἀναστάσεως παρόντος καιροῦ. Τότε γὰρ ἀναστήσονται πάντες. Καὶ τίς ὁ τρόπος; Ἡ δρόσος ή παρὰ σοῦ ἴαμα αυτ τοῖς ἐστίν. Τὴν δὲ ζωοποιὸν τοῦ πνεύματος ενέργειαν οὕτω καλεῖ, δι' ἧς ἀναστήσονται. Καὶ τοῦ Δαβιδ λέ- γοντος· « Αποστρέψαντος γάρ σου τὸ πρόσωπον, τα ραχθήσονται, καὶ εἰς τὸν χοῦν αὐτῶν ἐπιστρέψουσιν. Ἐξαποστελεῖς τὸ πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς. ο 'Αλλ' οἱ μὲν ἐν γῇ πεσόντες ἀναβιώσονται· ἡ δὲ γῆ πεσεῖται τῶν ἀσεβῶν. Ο δεῖ παθεῖν τῇ τῶν Ἰουδαίων χώρα συν- έξη. Πεπαρῳνήκασι γὰρ εἰς Χριστὸν, καὶ τοὺς τῆς σωτηρίας τεκόντας πνεῦμα τοῖς ἐπὶ γῆς. κ', κα'. Βάδιζε, λαός μου· ἔσελθε εἰς τὸ ταμεῖν σου, ἀπόκλεισον τὴν θύραν σου. Αποκρύβηθι μικρὸν ὅσον ὅσον, ἕως ἂν παρέλθῃ ἡ ὀργὴ Κυ- ρίου, κ. τ. λ. Μετὰ τὴν διδασκαλίαν τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως, τὸ πνεῦμα τὸ προφητικὸν ὁρῶν τοὺς ἁγίους ἐπὶ ταὐτὸ συνηγμένους, τήν τε ἐπιοῦσαν ἐξ ἑτέρου μέρους τοῖς ἀσεβέσι κατανοῆσαν ὀργὴν, προσφωνεῖ τοῖς ἁγίοις ἀναχωρεῖν πρὸς βραχύ, μηδὲ θεωρούς γενέσθαι τῆς τῶν ἀσεβῶν ἀπωλείας. Ταμεῖα δὲ αὐτῶν, αἱ πολλοὶ παρὰ τῷ Πατέρι τυγχάνουσι μοναὶ δικαίως ἅπασι διαιρούμεναι, εἰς ἃς εἰσελθὼν, φησί, μὴ περιεργά ζου τὰ πόρρω τοῖς ἀσεβέσι γινόμενα. Παρελθούσης δὲ τῆς ὀργῆς, ἀναπετάσας τῶν σῶν ταμιείων τὰς θύρας, μετὰ πολλῆς ἐξουσίας πρόϊθι τὸν νέον ἐπι πτεύων αἰῶνα, καὶ τὴν ἐπηγγελμένην σοι βασιλείαν τοῦ Θεοῦ. Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἐπείπερ ήμελλον οἱ τὸ σωτήριον πνεῦμα πᾶσι καταγγέλλοντες τοῖς ἐπὶ γῆς δεινοῖς ἀνηκέστοις καὶ θανάτῳ περιπεσεῖν, τούτους ἐπαλείφον τὸ τοῦ Θεοῦ πρόσωπον ἐπεισάγεται λέγον· Εἴσελθε εἰς τὰ ταμεῖα σου, τὰ μνήματα φασί, Σιν, 2. γρ. παραδείγμασι. γρ. δή. PROCOPII GAZEI a surgemus tua ope adjuti, in qua degentes et ipsi malis operibus liberati exsultabimus. Pereuntibus enim impiis, tuam in nos ipse miserationem velut rorem ad medelam demittes. Utitur vero naturæ consentientibus ad rei cognitionem exemplis. Quin et apud Ezechielem, cum spem Judæi propter tem- poris diuturnitatem abjicerent, ipsum de captivi- tate reditum, ipsamque adeo templi instaurationem Deus ostensurus, ossa mortuorum ipsa etiam pro- phetæ prædicatione in vitam jussit revocari "; ut populi dubitantis animum per eorum suscitationem, quæ desperata videbantur, in spem excitaret. B Sic autem explicant nonnulli. Quandoquidem spiritum salutis in terra pariturum dixit; mortem autem iis, qui in terra degunt adhuc esse supe- riorem apparet; tanquam exsistat aliquis, qui ubi sit evangelici præconii utilitas, ubi salutis spiritus quæral; defensione adducta resurrecturos mortuos significat. Omnium enim nomine, inquit Apostolus, mortem gustavit Christus "; qui ut factus est dor- mientium omnium primitiæ ", ita revocatis in vi- tam omnibus, mortis imperium, quantumvis ex- spectato resurrectionis tempore ipsius legibus subj- ceamus, irritum faciet; quo tempore sunt omnes resurrecturi. Cæterum quis modus? ipse vos tuus, medela ipsis est. Ipsam vero vivifici Spiritus vim sic vocat, per quam resurrecturi sunt; de qua sunt ista Davidis: Te enim faciem tuam avertente, turbabuntur, et in pulverem suum convertentur. Emittes spiritum tuum, et creabuntur, et renova- bis faciem terra **. » Verum qui in terra cecide-C rint, reviviscent : ipsa autem impiorum terra cadet ; quod certe Judæorum terram, quæ in Christum, et eọs qui spiritum salutis in terra pepererunt, con- Lumeliosa fuit, constat pertulisse. VERS. 20, 21. Vade, populus meus : ingrede- re in cubiculum tuum : claude ostium tuum : abs- condere paululum quantulumcunque, donec pertrans- eat ira Domini, etc. b Post allatam de mortuorum suscitatione doctrinam, eum in idem sanctos coivisse, altera au- tem ex parte iram animo conceptam impios adoriri propheticus videret spiritus; sanctos ad modicum tempus secedere, ne et ipsi eorum videant interi- tum, voce hortatur. Intelligit autem cubiculorum nomine, mansiones eas, quæ apud Patrem multa ", D singulis pro meriti ratione tributæ sunt; in quas ingressus, quid porro cum mmpiis agatur, non val- de curandum; sed cum ira pertransierit, apertis cubiculi januis magna cum potestate ad novi illius sæculi, regnique a Deo promissi contemplationem prodeunduni monet. Sunt tamen qui dicant Dei personam eos demulcentem introduci, qui salvato- rem spiritum cunctis annuntiantes gravibus in terra, immedicabilibusque malis, mortique ipsi fu- turi erant obnoxii, omnesque unius nomine verbis Ezech. LVII, i seqq. lebr. II, 9. Cor. xv, 20. 11* Psal. cii, 29, 30. 4: Joan. VARIE LECTIONES. b

τἀπὶ γῆς εὐφήμως οὕτω καλῶν, παραγγέλλων ἐν ἴσῳ τοῖς ἀποκρυπτομένοις ἀποκλείειν τὰς θύρας μέχρι παρέλθῃ ἡ ὀργὴ Κυρίου. Είρητο μὲν γὰρ τῷ 'Αδάμ' « Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύση. » Λυθήσεται δὲ τῆς ἐκ κατάρας φθορᾶς ἐν τῇ συντελείᾳ καταργουμένου θανάτου. Συμβουλεύει τοίνυν ἀνασχέσθαι τοῦ θανάτου μέχρι παρέλθῃ, καν μυσταγωγοῦντας συμβαίη τοῦτο παθεῖν πρὸς τῶν μισούντων τὴν ὑπ' αὐτῶν κηρυττο μένην ἀλήθειαν. Επάξει γὰρ αὐτοῖς ἐξ ἁγίου τὴν πρέπουσαν ὀργὴν ὁ Θεός. Τὸ δὲ, Θεὺς ἐξ ἁγίου, ὅμοιον τῷ ο Εβρεξε Κύριος παρὰ Κυρίου ἐπὶ Σόδομα πῦρ, καὶ θεῖον, » ὁ Υἱὸς ἀπὸ τοῦ Πατέρας· « Ο γὰρ Πατήρ, φησί, κρίνει οὐδένα, ἀλλὰ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκεν τῷ Υἱῷ. » Τῆς οὖν ὀργῆς ἐπαγομένης κατὰ τῶν τοῖς ἡγιασμένοις ἐπενεγκάντων χεῖρας φονικάς, οὐ κατακρύψει τοὺς ἀνῃρημένους ἡ γῆ. Τοῦν ἔστι, Τοῦ Θεοῦ τὴν κρίσιν οὐδὲν διαφεύξεται, τῶν ἁγίων μαρτύρων ἐν μνήμῃ κειμένων αὐτοῦ. Καὶ Μωσῆς γὰρ ἔφη, Τὸ αἷμα τῶν υἱῶν αὐτοῦ «. Ηγουν φησὶ μηδένα λαβεῖν τῶν ἐν τῇ γῇ πάλαι τὰς ψυχὰς ἀνῃρημένων διὰ τῶν πρὸς θάνατον ἁμαρτημάτων, ὀργῆς ἐπ' αὐτοὺς φερομένης δηλαδὴ τῶν ἐν ταῖς κολά- σεσι διακονουμένων ἀγγέλων, κατὰ τὸ ῥηθὲν ἐπ' Αί γυπτίων· ο 'Απέστειλεν ἐπ' αὐτοὺς ὀργὴν καὶ θυμὸν καὶ θλίψιν ἀποστολὴν δι' ἀγγέλων πονηρῶν. Καὶ ἑκάστη δὲ ψυχὴ γεώδης καὶ φιλοσώματος, τὰ αἵματα, τοῦτ' ἔστι τὰ πρὸς θάνατον ἑαυτῇ πλημμεληθέντα ἐξομολογουμένη πάντως ἀποκαλύψεις. Β Τινὲς δὲ οὕτως ἐξηγήσαντο· Πρὸς τὰ ἐν ψυχῇ κε- κρυμμένα κινήματα Θεὸς ἐφαρμόττεται. Ἐπειδὴ γάρ, ποτὲ μὲν ἠπείλει, ποτὲ δὲ χρηστὰς ἐλπίδας παρ είχετο, ἐξ ὧν ἐθορυβοῦντο, μὴ εἰδότες πράξουσιν, εἰκότως ἐπιστροφὴν τῇ ψυχῇ ἐργαζόμενος, χωρεῖν εἰς ἑαυτὴν κελεύει, ἔργα τε ἐποπτεύειν τὰ ἴδια, οὐ μεταβα- τικῇ κινήσει, τῇ δὲ τῶν λογισμῶν ἀνακρίσει πορευο- μένων, ὡς ἂν προφθάσαντες τὸν μηνυθέντα κριτήν, εἴτι μὲν πονηρὸν, ὡς ὕλην ὑπάρχον πυρὸς δαπανή σωσι, φυλάττοιεν δὲ τὰ χρηστὰ δίκην χρυσίου δοκι- μαζόμενα. Ομοίως καὶ ὁ Σωτὴρ παρακελεύεται τοῦ ταμιείου κλείειν τὰς θύρας ὁμοῦ μὲν τὰς αἰσθητὰς, ὁμοῦ δὲ παιδεύων τῆς τῶν περιττῶν ἀπαλλάττεσθαι προσπαθείας, ὡς ἂν ὁρῶν Θεὸς σχολάζουσαν την διά- νοιαν, ὡς εἰς καθαρόν τινα πίνακα τὰ ἴδια γράφη βουλεύματα. Οὕτως ἐννοοῦντος Ἱερεμίου τὰ Ησαΐ: προφήταις τε λοιποῖς πραχθέντα παρὰ τῶν Ἰου δαίων, καὶ προσδοκῶντος πείσεσθαι χείρονα, καὶ τῆς ἰδίας κρείττω δυνάμεως, πρὸς ταῦτα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ τὰ κινήματά φησιν ὁ Θεός· με Πολεμήσουσί σε, καὶ οὐ μὴ δύνωνται πρὸς σέ. » Διότι μετὰ τοῦ ἀ ἐγώ εἰμι τοῦ ἐξαιρεῖσθαί σε, λέγει Κύριος. Οργὴν δὲ ἐπαγομένην ἀπὸ Κυρίου, οὐ τὴν ἐκ θυμοῦ φησὶ τροπὴν (ἀπαθὲς γὰρ τὸ θεῖον) τὴν δὲ πρὸς τὰ παρ' * ἴσ. λ. ἐκδικεῖται. γρ. μετά σου. COMMENTARII IN ISAIAM. A istis, ingredere in cubicula ina, compellare, sept: - B cra deinde, quæ in terra sunt, ita leniter appellan- do, per cubicula significare, et eis ex æquo, qui occultantur, ut eatenus ostia claudant, donec per- transeat ira Domini, præcipere. Dictum enim est Adamo :: Terraes, et in terram reverte- ris . Sed ea tum demum corruptione, quam intulit maledictio, liberabitur, cum in consumma- tione, mortis vires exstincta jacebunt. Suadet ergo mortem, tolerare donec pertranseat, quantumvis arcanorum doctores id pati ab eis contingat, qui- bus exosa veritas annuntiatur. Inducet enim super eos meritam iram de sancto Dominus. Verum quod hic de sancto Dominus dicitur, ei dissimile non est, in quo habetur : Pluit Dominus a Domnino ignem in Sodoman, et sulphur *, Filius a Patre. • Neque enim Pater, ait, judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio ". Cum iram igitur in eos exseruerit: qui piorum sanguine manus sibi contaminarunt, non abscondet interfectos terra : il est, nihil Dei judicium effugiet, qui sanctorum mar- tyrum nunquam obliviscitur, sanguinemque Glio- rum suorum, Mose teste ", ulciscatur. Vel certe corum neminem latere posse significat, qui suas quondam in terris animas peccatis ad mortem in- terfecerunt; cum iram in eos exserere, et angelo- rum ministerio ad ulciscendum uti Domino place- bit, quale illud est in Ægyptios dictum : Misit in ipsos iram, et furorem, et addictionen, iinmissiones per angelos malos *., Anima præterea quæli- bet, quæ se terrenis corporisque voluptatibus oblectarit, si sanguinem suum, id est, quæ morte digna peccavit, confiteatur, revelare procul dubio dicatur. G Alii tamen ita explicant; ut ad eas velint, qua latent in animo, cogitationes Deum sese acconimo- dare. Quandoquidem enim minas illis aliquando, aliquando etiam bonam spem Deus proponebat ; unde persæpe quid agerent ignaris tumultuari con- tingebat; merito jam conversionem animæ opera- tus, in se descendere, et sua opera conten plari, neque ullos rationis motus præterire, sed ita diju - dicatis singulis procedere, ut vel irati judicis præ- occupato animo, si mali quid insit, tanquam igne ligna, consumatur; bona autem, non aliter quam aurum probatum, custodiantur. Eadem plane ra- tione et Salvator ipse cubiculi januas partim qui- dem sensui objectas claudere, partim etiam rerum superfluarum affectus amputare præcepit; quam in rasa, nondumque inquinata tabula, sua ipse consilia depingat. Sic et Jeremia cogitanti quæ cum Isaia reliquisque prophetis per Judlaos acta essent, quasi graviora et viribus corum majora passuros existimaret, ad ejusmodi cogitationes sic respondet Deus : Bello te quidem adorientur, sed in te nihil poterunt : quia ego tecum sum, ut te eruam, dicit Dominus ".› At iram, quæ a Domi- D ut tranquillum animum Deus intuitus, in eo, tan- Gen. 111, 19. Gen. xix, 26. 1, 19. ‹ Joan. v, 22. Deut. xxx1, 43. Psal. LXXVII, 49. Jerem. - VARIE LECTIONES.

τἀπὶ γῆς εὐφήμως οὕτω καλῶν, παραγγέλλων ἐν ἴσῳ τοῖς ἀποκρυπτομένοις ἀποκλείειν τὰς θύρας μέχρι παρέλθῃ ἡ ὀργὴ Κυρίου. Είρητο μὲν γὰρ τῷ 'Αδάμ' « Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύση. » Λυθήσεται δὲ τῆς ἐκ κατάρας φθορᾶς ἐν τῇ συντελείᾳ καταργουμένου θανάτου. Συμβουλεύει τοίνυν ἀνασχέσθαι τοῦ θανάτου μέχρι παρέλθῃ, καν μυσταγωγοῦντας συμβαίη τοῦτο παθεῖν πρὸς τῶν μισούντων τὴν ὑπ' αὐτῶν κηρυττο μένην ἀλήθειαν. Επάξει γὰρ αὐτοῖς ἐξ ἁγίου τὴν πρέπουσαν ὀργὴν ὁ Θεός. Τὸ δὲ, Θεὺς ἐξ ἁγίου, ὅμοιον τῷ ο Εβρεξε Κύριος παρὰ Κυρίου ἐπὶ Σόδομα πῦρ, καὶ θεῖον, » ὁ Υἱὸς ἀπὸ τοῦ Πατέρας· « Ο γὰρ Πατήρ, φησί, κρίνει οὐδένα, ἀλλὰ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκεν τῷ Υἱῷ. » Τῆς οὖν ὀργῆς ἐπαγομένης κατὰ τῶν τοῖς ἡγιασμένοις ἐπενεγκάντων χεῖρας φονικάς, οὐ κατακρύψει τοὺς ἀνῃρημένους ἡ γῆ. Τοῦν ἔστι, Τοῦ Θεοῦ τὴν κρίσιν οὐδὲν διαφεύξεται, τῶν ἁγίων μαρτύρων ἐν μνήμῃ κειμένων αὐτοῦ. Καὶ Μωσῆς γὰρ ἔφη, Τὸ αἷμα τῶν υἱῶν αὐτοῦ «. Ηγουν φησὶ μηδένα λαβεῖν τῶν ἐν τῇ γῇ πάλαι τὰς ψυχὰς ἀνῃρημένων διὰ τῶν πρὸς θάνατον ἁμαρτημάτων, ὀργῆς ἐπ' αὐτοὺς φερομένης δηλαδὴ τῶν ἐν ταῖς κολά- σεσι διακονουμένων ἀγγέλων, κατὰ τὸ ῥηθὲν ἐπ' Αί γυπτίων· ο 'Απέστειλεν ἐπ' αὐτοὺς ὀργὴν καὶ θυμὸν καὶ θλίψιν ἀποστολὴν δι' ἀγγέλων πονηρῶν. Καὶ ἑκάστη δὲ ψυχὴ γεώδης καὶ φιλοσώματος, τὰ αἵματα, τοῦτ' ἔστι τὰ πρὸς θάνατον ἑαυτῇ πλημμεληθέντα ἐξομολογουμένη πάντως ἀποκαλύψεις. Β Τινὲς δὲ οὕτως ἐξηγήσαντο· Πρὸς τὰ ἐν ψυχῇ κε- κρυμμένα κινήματα Θεὸς ἐφαρμόττεται. Ἐπειδὴ γάρ, ποτὲ μὲν ἠπείλει, ποτὲ δὲ χρηστὰς ἐλπίδας παρ είχετο, ἐξ ὧν ἐθορυβοῦντο, μὴ εἰδότες πράξουσιν, εἰκότως ἐπιστροφὴν τῇ ψυχῇ ἐργαζόμενος, χωρεῖν εἰς ἑαυτὴν κελεύει, ἔργα τε ἐποπτεύειν τὰ ἴδια, οὐ μεταβα- τικῇ κινήσει, τῇ δὲ τῶν λογισμῶν ἀνακρίσει πορευο- μένων, ὡς ἂν προφθάσαντες τὸν μηνυθέντα κριτήν, εἴτι μὲν πονηρὸν, ὡς ὕλην ὑπάρχον πυρὸς δαπανή σωσι, φυλάττοιεν δὲ τὰ χρηστὰ δίκην χρυσίου δοκι- μαζόμενα. Ομοίως καὶ ὁ Σωτὴρ παρακελεύεται τοῦ ταμιείου κλείειν τὰς θύρας ὁμοῦ μὲν τὰς αἰσθητὰς, ὁμοῦ δὲ παιδεύων τῆς τῶν περιττῶν ἀπαλλάττεσθαι προσπαθείας, ὡς ἂν ὁρῶν Θεὸς σχολάζουσαν την διά- νοιαν, ὡς εἰς καθαρόν τινα πίνακα τὰ ἴδια γράφη βουλεύματα. Οὕτως ἐννοοῦντος Ἱερεμίου τὰ Ησαΐ: προφήταις τε λοιποῖς πραχθέντα παρὰ τῶν Ἰου δαίων, καὶ προσδοκῶντος πείσεσθαι χείρονα, καὶ τῆς ἰδίας κρείττω δυνάμεως, πρὸς ταῦτα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ τὰ κινήματά φησιν ὁ Θεός· με Πολεμήσουσί σε, καὶ οὐ μὴ δύνωνται πρὸς σέ. » Διότι μετὰ τοῦ ἀ ἐγώ εἰμι τοῦ ἐξαιρεῖσθαί σε, λέγει Κύριος. Οργὴν δὲ ἐπαγομένην ἀπὸ Κυρίου, οὐ τὴν ἐκ θυμοῦ φησὶ τροπὴν (ἀπαθὲς γὰρ τὸ θεῖον) τὴν δὲ πρὸς τὰ παρ' * ἴσ. λ. ἐκδικεῖται. γρ. μετά σου. COMMENTARII IN ISAIAM. A istis, ingredere in cubicula ina, compellare, sept: - B cra deinde, quæ in terra sunt, ita leniter appellan- do, per cubicula significare, et eis ex æquo, qui occultantur, ut eatenus ostia claudant, donec per- transeat ira Domini, præcipere. Dictum enim est Adamo :: Terraes, et in terram reverte- ris . Sed ea tum demum corruptione, quam intulit maledictio, liberabitur, cum in consumma- tione, mortis vires exstincta jacebunt. Suadet ergo mortem, tolerare donec pertranseat, quantumvis arcanorum doctores id pati ab eis contingat, qui- bus exosa veritas annuntiatur. Inducet enim super eos meritam iram de sancto Dominus. Verum quod hic de sancto Dominus dicitur, ei dissimile non est, in quo habetur : Pluit Dominus a Domnino ignem in Sodoman, et sulphur *, Filius a Patre. • Neque enim Pater, ait, judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio ". Cum iram igitur in eos exseruerit: qui piorum sanguine manus sibi contaminarunt, non abscondet interfectos terra : il est, nihil Dei judicium effugiet, qui sanctorum mar- tyrum nunquam obliviscitur, sanguinemque Glio- rum suorum, Mose teste ", ulciscatur. Vel certe corum neminem latere posse significat, qui suas quondam in terris animas peccatis ad mortem in- terfecerunt; cum iram in eos exserere, et angelo- rum ministerio ad ulciscendum uti Domino place- bit, quale illud est in Ægyptios dictum : Misit in ipsos iram, et furorem, et addictionen, iinmissiones per angelos malos *., Anima præterea quæli- bet, quæ se terrenis corporisque voluptatibus oblectarit, si sanguinem suum, id est, quæ morte digna peccavit, confiteatur, revelare procul dubio dicatur. G Alii tamen ita explicant; ut ad eas velint, qua latent in animo, cogitationes Deum sese acconimo- dare. Quandoquidem enim minas illis aliquando, aliquando etiam bonam spem Deus proponebat ; unde persæpe quid agerent ignaris tumultuari con- tingebat; merito jam conversionem animæ opera- tus, in se descendere, et sua opera conten plari, neque ullos rationis motus præterire, sed ita diju - dicatis singulis procedere, ut vel irati judicis præ- occupato animo, si mali quid insit, tanquam igne ligna, consumatur; bona autem, non aliter quam aurum probatum, custodiantur. Eadem plane ra- tione et Salvator ipse cubiculi januas partim qui- dem sensui objectas claudere, partim etiam rerum superfluarum affectus amputare præcepit; quam in rasa, nondumque inquinata tabula, sua ipse consilia depingat. Sic et Jeremia cogitanti quæ cum Isaia reliquisque prophetis per Judlaos acta essent, quasi graviora et viribus corum majora passuros existimaret, ad ejusmodi cogitationes sic respondet Deus : Bello te quidem adorientur, sed in te nihil poterunt : quia ego tecum sum, ut te eruam, dicit Dominus ".› At iram, quæ a Domi- D ut tranquillum animum Deus intuitus, in eo, tan- Gen. 111, 19. Gen. xix, 26. 1, 19. ‹ Joan. v, 22. Deut. xxx1, 43. Psal. LXXVII, 49. Jerem. - VARIE LECTIONES.

ἡμῶν πλημμεληθέντα δίκην όφειλομένην, ἣν ἐπάγει ο οὐ πρὸς τοὺς παροικοῦντας, ἀλλὰ κατοικοῦντας ἐπὶ τῆς γῆς, οἱ τοῦ παρόντος αἰῶνος μόνον εἰσὶ τὰς πρὸς τὸ μέλλον ἐλπίδας ἁπάσας ἀπειρηκότες, λέγον τες· ι Φάγωμεν καὶ πίωμεν· αὔριον γὰρ ἀποθνή σκομεν. » Οἷς ἐναντία τῶν παροικούντων ἐπὶ τῆς γῆς ἡ διάθεσις. Τῆς δὲ δίκης ἐπαχθείσης, τὰ ἑκάστου κακὰ πρόδηλα γίνεται, ἅπερ μακροθυμοῦντος ἔτι τοῦ Θεοῦ συγκαλύπτεται. Πᾶσι γὰρ δῆλον επαγομέ της ὀργῆς ὡς ἡ δίκη πονηρῶν ἐστι πράξεων τιμω- ρὸς, εἰ καὶ πρώην ἐλάνθανον. Τοῦτο καὶ ἐφ' ὑμῶν ἔσται, φησί, θυσάντων τὰ τέκνα τοῖς δαιμονίοις. Καὶ αὕτη τοίνυν ὑμῶν ἡ γῆ κατηγορήσει δεξαμένη τού- των τὰ αἵματα. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι. η σε ** ΚΕΦΑΛ. Κα'. α-ια'. Τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἐπάξει ὁ Θεὸς τὴν μά χαιραν τὴν ἁγίαν, καὶ τὴν μεγάλην, καὶ τὴν ἰσχυ ρὰν ἐπὶ τὸν δράκοντα τὸν ὄψιν φεύγοντα· ἐπὶ τὸν δράκοντα ὄριν σκολιόν, καὶ ἀνελεῖ τὸν δράσ κοντα, κ. τ. λ. Ὁ Οἱ δὲ περὶ τῆς συντελείας εἰρῆσθαι ταῦτα, καὶ τῆς ἐπὶ ταύτῃ νομίσαντες κρίσεως, ἔφασαν, ὡς τού των ἐπιτελεσθέντων ἔσχατος ἐχθρὸς καταργείται δ θάνατος. Διὸ ἐπὶ τέλει τῶν ὅλων, καὶ μετὰ πάντα (τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ, τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ) ἐπάξει ὁ Θεὸς τὴν μάχαιραν τὴν ἁγίαν καὶ τὴν ἰσχυρὰν μήτι ε δὲ τοῦ τὴν ἁγίαν (σκληρὰν ἐξέδωκαν οἱ λοιποί), ἥτις μηδενὶ τῶν ἄλλων ἐπαχθεῖσα ἐτηρεῖτο ἡ τῆς αὐτοῦ κακίας, ἀναλόγως τῷ τὸν Ἀδὰμ ἐν τῷ παρα δείσῳ σκελίσαντι, καὶ στάσεως καταβαλόντι τῆς παρὰ τῷ Θεῷ. Περὶ οὗ φησὶν, « Ο δὲ ὄφις ἦν φρονιμώ τερος πάντων τῶν θηρίων τῶν ἐπὶ τῆς γῆς. μετὰ τοὺς πρωτοπλάστους καὶ τοὺς ἐξ αὐτῶν δι' ἀπάτης ἑλών, προσφυῶς ὅρις βηθείς, ὡς ἔρπων τε χαμαὶ καὶ τοῖς τῶν ἀνθρώπων ἐφεδρεύων ποσίν, ὡς ἂν αὐτοῖς τὸν ἰὴν ἐμβαλὼν τῆς ὀρθῆς καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ἀγούσης καταβάλοι πορείας. « Αὐτὸς γάρ σου, φησί, τηρήσει κεφαλὴν, καὶ σὺ τηρήσεις αὐτοῦ πτέρναν. ο Μωσῆς μὲν οὖν τὴν ἐξ αὐτοῦ μόνον ἀπά τὴν εἰπὼν, τὴν μένουσαν αὐτὸν δίκην παρέλιπεν, ἣν ὁ παρών προφήτης ἐδίδαξεν. Ἡ μὲν οὖν τοῦ Θεοῦ ῥάβδος εὐθεῖα τις οὖσα καὶ παιδευτική, κατά της • Ράβδος εὐθύτητος, ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου, ο τοῖς Ιάσιμα ἡμαρτηκόσι τετήρηται πρὸς διόρθωσιν. Ὁ δὲ [ὄφις] ὅλος δι' ὅλου καμπύλος καὶ σκολιός ἕρπων τε χαμαὶ ἐπὶ κοιλίαν καὶ στῆθος καὶ τὰς ἀπάν των πτέρνας τηρῶν, μετὰ τοὺς ἀσεβεῖς πάντας, τῇ σκληρᾷ καὶ μεγάλῃ καὶ ἰσχυρᾷ μαχαίρα παρα δοθήσεται, ἣν ἔφασαν οἱ Εβδομήκοντα· δι' ἧς ὁ τοῦ Θεοῦ σημαίνεται λόγος ὁ ζῶν καὶ ἐνεργὴς καὶ τομώ. τερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, ὃς ὡς ἐναντίῳ τῷ δράκοντι ἐπελθὼν ἀνεῖλεν ὁ φασὶν αὐτὸν, ἐξ ὄντων τὴν ὑπόστασιν ἀφανίζων αὐτοῦ, καὶ πρὸς τὸ ο ἴσ, ἀντί, . ἴσ. μέτρῳ. εἴσ, τερή σου. γρ. ἀνέλες. 7. 12. PROCOPII GAZ.EI wo inducitur, non excandescentis animi adfectionem A (est enim perturbationum expers Deus), sed poenas peccatis nostris delitas intelligit; quas non in ad- venas, sed in terræ habitatores, qui præsentis tan - tum sæculi voluptate delectati, omni ejus, quod futurum est, spe abjecta, Edamus et bibanus, cras enim morimur ", › inquiunt : quibus eorum plane contrarius est animus, qui ut advenæ in terra versantur. Cæterum cum pœnæ inducentur, tune aperta fient singulorum flagitia; qua Deo patienter et leviter agente, adhuc occultantur. Neminem enim, cum ira inducetur, latere poterit, justitiam esse, quæ operum pravitatem ulciscatur ; quantumvis ea prius ignoretur. Illud etiam de vobis futurum est, ait, qui filios vestros dæmoniis mactastis. Et vos exceperit. Atque hæc quidem illi. CAP. XXVII. VERS. 1-11. Die illa inducet Deus gladium san- ctum, et magnum et validum super serpentem draco- nem fugientem, super draconem colubrum sinuosum, et interficiet serpentem, etc. igitur ipsa accusabit terra, quæ sanguinem iosorum B C & Qui autem ista de consummatione dici voluerunt, el ad judicium illud, quod in a futurum est, re- ferri, significarunt fore ut, illis adimpletis, mors ipsa (qui ultimus est omnium hostis) conficeretur : itaque inde esse, quod in ipso rerum omnium ex- tremo, consummatisque omnibus (id enim in die illa significat) gladium sanctum (durum aiunt in- terpretes reliqui) et validum Deus sit inducturus, qui in nullum alium inductus mensuræ maligni- Lalis ejus servabatur : qualiter et ei contigit, qui Adamum in paradiso supplantavit, eoque gradu, quem erat apud Deum consecutus, deturbavit. Ille nimirum, de quo scribitur: Erat autem serpens prudentissimus bestiarum omnium quae sent in terra "; » ille, inquam, qui primis paren- tibus, et eorum posteritate per fraudem deceptis, percommode serpens ideo nominatus est, quod humi repere, hominumque pedibus insidiari soleat, :t injecto veneno de recta ad Deum via depellat. • Ipse enim conteret caput tuum, ait Dominus 3, et tu ejus calcaneo insidiaberis. Moses igitur fraudem ejus recitasse contentus, quid cum sup- plicii maneret prætermisit, quod nunc a propheta docetur. Virga Dei igitur recta, et discipline idonea ; legimus enim : c Virga directionis virga regni tui : • illis, qui peccatorum medicinam admittunt, ad correctionem servata est. At serpens totus ubique sinuosus, et pravus, humi deinde in ventrem et pectus repens, omniumque calces ob- servans, post impiorum omulum interitum, duro illi et magno, validoque gladio (quem Septuaginta notant interpretes) tradetur; cujus nomine verbum Dei vivens et efficax, et quolibet gladio aucipiti Isa. xx11, 13; Cor. xv, 32. at Gen. 111, VARIÆ LECTIONES. 3. Hebr. 1V, 1. * ibid. 15. "Psal. XLIV,

ἡμῶν πλημμεληθέντα δίκην όφειλομένην, ἣν ἐπάγει ο οὐ πρὸς τοὺς παροικοῦντας, ἀλλὰ κατοικοῦντας ἐπὶ τῆς γῆς, οἱ τοῦ παρόντος αἰῶνος μόνον εἰσὶ τὰς πρὸς τὸ μέλλον ἐλπίδας ἁπάσας ἀπειρηκότες, λέγον τες· ι Φάγωμεν καὶ πίωμεν· αὔριον γὰρ ἀποθνή σκομεν. » Οἷς ἐναντία τῶν παροικούντων ἐπὶ τῆς γῆς ἡ διάθεσις. Τῆς δὲ δίκης ἐπαχθείσης, τὰ ἑκάστου κακὰ πρόδηλα γίνεται, ἅπερ μακροθυμοῦντος ἔτι τοῦ Θεοῦ συγκαλύπτεται. Πᾶσι γὰρ δῆλον επαγομέ της ὀργῆς ὡς ἡ δίκη πονηρῶν ἐστι πράξεων τιμω- ρὸς, εἰ καὶ πρώην ἐλάνθανον. Τοῦτο καὶ ἐφ' ὑμῶν ἔσται, φησί, θυσάντων τὰ τέκνα τοῖς δαιμονίοις. Καὶ αὕτη τοίνυν ὑμῶν ἡ γῆ κατηγορήσει δεξαμένη τού- των τὰ αἵματα. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι. η σε ** ΚΕΦΑΛ. Κα'. α-ια'. Τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἐπάξει ὁ Θεὸς τὴν μά χαιραν τὴν ἁγίαν, καὶ τὴν μεγάλην, καὶ τὴν ἰσχυ ρὰν ἐπὶ τὸν δράκοντα τὸν ὄψιν φεύγοντα· ἐπὶ τὸν δράκοντα ὄριν σκολιόν, καὶ ἀνελεῖ τὸν δράσ κοντα, κ. τ. λ. Ὁ Οἱ δὲ περὶ τῆς συντελείας εἰρῆσθαι ταῦτα, καὶ τῆς ἐπὶ ταύτῃ νομίσαντες κρίσεως, ἔφασαν, ὡς τού των ἐπιτελεσθέντων ἔσχατος ἐχθρὸς καταργείται δ θάνατος. Διὸ ἐπὶ τέλει τῶν ὅλων, καὶ μετὰ πάντα (τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ, τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ) ἐπάξει ὁ Θεὸς τὴν μάχαιραν τὴν ἁγίαν καὶ τὴν ἰσχυρὰν μήτι ε δὲ τοῦ τὴν ἁγίαν (σκληρὰν ἐξέδωκαν οἱ λοιποί), ἥτις μηδενὶ τῶν ἄλλων ἐπαχθεῖσα ἐτηρεῖτο ἡ τῆς αὐτοῦ κακίας, ἀναλόγως τῷ τὸν Ἀδὰμ ἐν τῷ παρα δείσῳ σκελίσαντι, καὶ στάσεως καταβαλόντι τῆς παρὰ τῷ Θεῷ. Περὶ οὗ φησὶν, « Ο δὲ ὄφις ἦν φρονιμώ τερος πάντων τῶν θηρίων τῶν ἐπὶ τῆς γῆς. μετὰ τοὺς πρωτοπλάστους καὶ τοὺς ἐξ αὐτῶν δι' ἀπάτης ἑλών, προσφυῶς ὅρις βηθείς, ὡς ἔρπων τε χαμαὶ καὶ τοῖς τῶν ἀνθρώπων ἐφεδρεύων ποσίν, ὡς ἂν αὐτοῖς τὸν ἰὴν ἐμβαλὼν τῆς ὀρθῆς καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ἀγούσης καταβάλοι πορείας. « Αὐτὸς γάρ σου, φησί, τηρήσει κεφαλὴν, καὶ σὺ τηρήσεις αὐτοῦ πτέρναν. ο Μωσῆς μὲν οὖν τὴν ἐξ αὐτοῦ μόνον ἀπά τὴν εἰπὼν, τὴν μένουσαν αὐτὸν δίκην παρέλιπεν, ἣν ὁ παρών προφήτης ἐδίδαξεν. Ἡ μὲν οὖν τοῦ Θεοῦ ῥάβδος εὐθεῖα τις οὖσα καὶ παιδευτική, κατά της • Ράβδος εὐθύτητος, ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου, ο τοῖς Ιάσιμα ἡμαρτηκόσι τετήρηται πρὸς διόρθωσιν. Ὁ δὲ [ὄφις] ὅλος δι' ὅλου καμπύλος καὶ σκολιός ἕρπων τε χαμαὶ ἐπὶ κοιλίαν καὶ στῆθος καὶ τὰς ἀπάν των πτέρνας τηρῶν, μετὰ τοὺς ἀσεβεῖς πάντας, τῇ σκληρᾷ καὶ μεγάλῃ καὶ ἰσχυρᾷ μαχαίρα παρα δοθήσεται, ἣν ἔφασαν οἱ Εβδομήκοντα· δι' ἧς ὁ τοῦ Θεοῦ σημαίνεται λόγος ὁ ζῶν καὶ ἐνεργὴς καὶ τομώ. τερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, ὃς ὡς ἐναντίῳ τῷ δράκοντι ἐπελθὼν ἀνεῖλεν ὁ φασὶν αὐτὸν, ἐξ ὄντων τὴν ὑπόστασιν ἀφανίζων αὐτοῦ, καὶ πρὸς τὸ ο ἴσ, ἀντί, . ἴσ. μέτρῳ. εἴσ, τερή σου. γρ. ἀνέλες. 7. 12. PROCOPII GAZ.EI wo inducitur, non excandescentis animi adfectionem A (est enim perturbationum expers Deus), sed poenas peccatis nostris delitas intelligit; quas non in ad- venas, sed in terræ habitatores, qui præsentis tan - tum sæculi voluptate delectati, omni ejus, quod futurum est, spe abjecta, Edamus et bibanus, cras enim morimur ", › inquiunt : quibus eorum plane contrarius est animus, qui ut advenæ in terra versantur. Cæterum cum pœnæ inducentur, tune aperta fient singulorum flagitia; qua Deo patienter et leviter agente, adhuc occultantur. Neminem enim, cum ira inducetur, latere poterit, justitiam esse, quæ operum pravitatem ulciscatur ; quantumvis ea prius ignoretur. Illud etiam de vobis futurum est, ait, qui filios vestros dæmoniis mactastis. Et vos exceperit. Atque hæc quidem illi. CAP. XXVII. VERS. 1-11. Die illa inducet Deus gladium san- ctum, et magnum et validum super serpentem draco- nem fugientem, super draconem colubrum sinuosum, et interficiet serpentem, etc. igitur ipsa accusabit terra, quæ sanguinem iosorum B C & Qui autem ista de consummatione dici voluerunt, el ad judicium illud, quod in a futurum est, re- ferri, significarunt fore ut, illis adimpletis, mors ipsa (qui ultimus est omnium hostis) conficeretur : itaque inde esse, quod in ipso rerum omnium ex- tremo, consummatisque omnibus (id enim in die illa significat) gladium sanctum (durum aiunt in- terpretes reliqui) et validum Deus sit inducturus, qui in nullum alium inductus mensuræ maligni- Lalis ejus servabatur : qualiter et ei contigit, qui Adamum in paradiso supplantavit, eoque gradu, quem erat apud Deum consecutus, deturbavit. Ille nimirum, de quo scribitur: Erat autem serpens prudentissimus bestiarum omnium quae sent in terra "; » ille, inquam, qui primis paren- tibus, et eorum posteritate per fraudem deceptis, percommode serpens ideo nominatus est, quod humi repere, hominumque pedibus insidiari soleat, :t injecto veneno de recta ad Deum via depellat. • Ipse enim conteret caput tuum, ait Dominus 3, et tu ejus calcaneo insidiaberis. Moses igitur fraudem ejus recitasse contentus, quid cum sup- plicii maneret prætermisit, quod nunc a propheta docetur. Virga Dei igitur recta, et discipline idonea ; legimus enim : c Virga directionis virga regni tui : • illis, qui peccatorum medicinam admittunt, ad correctionem servata est. At serpens totus ubique sinuosus, et pravus, humi deinde in ventrem et pectus repens, omniumque calces ob- servans, post impiorum omulum interitum, duro illi et magno, validoque gladio (quem Septuaginta notant interpretes) tradetur; cujus nomine verbum Dei vivens et efficax, et quolibet gladio aucipiti Isa. xx11, 13; Cor. xv, 32. at Gen. 111, VARIÆ LECTIONES. 3. Hebr. 1V, 1. * ibid. 15. "Psal. XLIV,

μὴ ἐν ἀναλύων τὴν ὕπαρξιν, οὐ δὲ γὰρ τῆς ὀργῆς τοῦ Θεοῦ καταξιοῦται παιδευτικῆς οὔσης καὶ ἐπιστρε πτικῆς, περὶ ἧς φησί Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, μὴ δὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. » Τὸ μὲν γὰρ ἐλεγκτικὸν, τὸ δὲ παιδευτικόν. "Απερ άρ μόττει τοῖς ἡμαρτηκόσιν ἰάσιμα, ἀλλ᾽ οὐ τῷ Δρά κοντι τῷ ἐξαφανισθῆναι μόνον ὀφείλοντι. Τὴν δὲ ἐπα γομένην θεασάμενος μάχαιραν χωρήσεται προς φυγὴν, δι' ἀφροσύνην λέγειν οὐχ οἷός τε ὤν, « Που πορευθῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματός σου, καὶ ἀπὸ τοῦ προσ- ώπου σου ποῦ φύγω ; › Πειράσεται δ᾽ οὖν εἰς τοὺς ἰδίους ἀποφεύγων ιουχούς [Γ. ίωχμούς] κατακρύπτε σθαι τῇ καλουμένῃ. θαλάσσῃ, ἐν ᾗ εἴρηται δράκων οὗτος, ο ὃν ἔπλασας, ἐμπαίζειν αὐτῷ. • Περὶ οὗ φη- σιν Ιώσ • Αξεις δὲ δράκοντα ἐν ἀγκίστρι. Καὶ μεθ᾿ ἕτερα· Τοῦτό ἐστιν ἀρχὴ πλάσματος Κυ- ρίου πεποιημένον ἐγκαταπαίζεσθαι ὑπὸ τῶν ἀγ γέλων αὐτοῦ. › Καὶ πάλιν· . Αὐτός ἐστι βασιλεὺς πάντων τῶν ἐν τοῖς ὕδασιν. Ο Διδάσκει δὲ τούτου χάριν αὐτῷ συγκεχωρῆσθαι τὸ ζῆν, ἐπὶ τῷ πρὸς τῶν ἁγίων ἐγκαταπαίζεσθαι γυμναζομένων τῇ πρὸς αὐτ τὸν πάλῃ. Λελυμένου δὲ τοῦ ἀγῶνος, καὶ τῶν ἀμο:- δῶν ἑκάστῳ δικαίως παρεχομένων μετὰ τὴν κατὰ τῶν ἀσεβῶν κρίσιν, ἡ μάχαιρα ἐπαχθήσεται ἐπὶ τον δράκοντα ὄφιν φεύγοντα, ἐπὶ τὸν δράκοντα ὄριν σκολιόν. ὡς δὲ Σύμμαχος, κατὰ Λευϊαθὼν τοῦ ὄψεως τοῦ σκολιοῦ, καὶ ἀποκτενεῖ τὸν δράκοντα τὸν ἐν τῇ θαλάσσῃ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. Ως δὲ Ακύλας, ἐπὶ Λευῒαθὰν ὅριν ἐσκιρωμένον ἢ ἐπει- ρωμένον [Γ. ἐσκιῤῥωμένον ἢ ἐπεῤῥωμένον, καὶ ἀπο- κτενεῖ σὺν τὸ κῆτος τὸ ἐν τῇ θαλάσσῃ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. Ως δὲ κύριον ὄνομα τὸ Λευταθὰν πανταχοῦ, κατὰ τὸ Ἑβραϊκὸν, ὀνομάζεται. Κἂν τῷ γὰρ, « Ο μέλλων τὸ μέγα κῆτος χειροῦσθαι, ο Λευταθὰν εἴρηται. Καὶ ἐν τῷ, « Δράκων οὗτος. » Καὶ ἐν τῷ « ῎Αξεις δρά κοντα ἐν ἀγκίστρῳ. ο Πολυώνυμος δέ ἐστιν, ὡς που λυκέφαλος. Δράκων, καὶ ὄφις, καὶ διάβολος, κῆτός τε, καὶ Σατανᾶς, καὶ Λευῖαθαν, καὶ λέων, καὶ βασιλίσκος ὀνομάζεται. Ἐπὶ δὲ τῆς πρώτης ὁ Σωτὴρ παρουσίας οὐκ ἐχρήσατο αὐτῷ ὡς μαχαίρᾳ ἡ, οὐδὲ ἀνεῖλεν αὐτὸν, ἐπέβη δὲ μόνον αὐτῷ, καὶ τὰς δυνάμεις αυτ τοῦ κατεπάτησεν. Πρὸς ἂν εἴρηται· «Ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ, καὶ καταπατήσεις λέοντα, καὶ δράκοντα. » Καὶ νῦν δὲ αὐτὸν πατεῖ, διδοὺς τοῖς μα· θηταῖς πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων. Τῇ δὲ συντελείᾳ παντελῶς αὐτὸν ἀνελεῖ. Κἀνταῦθα ὁ περὶ τῆς καθολικῆς τοῦ Θεοῦ κρίσεως περιγράφεται λό- γος. Ετεροι δέ φασιν, ὡς τοῖς αὐτοῦ τέκνοις τοῖς ἀποκτείνασι τοὺς ἁγίους συνανελεῖ καὶ τὸν Σατανάν, ἂν καὶ φεύγοντα διὰ δειλίαν καλεῖ, καὶ σκολιόν, διὰ πανουργίαν. Πλὴν ἀναιρεθήσεται. Καὶ γὰρ ἱ ἴσ. λόχους, ἢ τόπους. ἡ αὐτοῦ τῇ μαχαίρα. 24. • • COMMENTARII IN ISALAM B A acutius significatur, quod tanquam adversarium i G draconem impetens, ipsum deleta prorsus et in nihi- lum redacta ejus subsistendi ratione, occisurus est. Neque enim ira Dei, quæ ad correptionem et conversionem inducitur (de qua nimirum : • Do- mine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias nie 38, . habetur) dignus est. Est namque ad arguendum alia, alia etiam ad corri- piendum comparata ; quorum iis tantum utra- que, qui peccati medelam ferunt, non serpenti congruit, qui tantum deleri et perdi metuit. Imo eductum in se gladium intuitus in fugam statim convertetur, minime propter vecordiam dicere ausus : « Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam s?, Conabitur ergo ad agmina sua co- fugiens mari sese occultare, in quo dieitur esse draco ille, ‹ quem formasti ad illudendum ª8. De quo et Jobi illa sunt : ‹ Ages autem draconem in hamo; et postea: lloc est principium plasmatis Domini, quod factum est, ut eidem illudatur ab angelis tuis s. » Et rursus : • Ipse est rex oun- nium quæ sunt in aquis 40, > Docet autem illi ideo vitam indulgeri, ut sancti eidem illu- dentes, ca se adversus ipsum pugna exerceant. Sed finito tandem certamine, cum lata in impios sententia, singulis fuerit pro meritorum ratione quod justum est repositum : Gladius inducetur su- per draconem colubrum fugientem, super dracone: colubrum tortuosum. Quod Symmachus interpreta- tus est, adversus Leviathan serpentem sinuosum; et interficiel draconem, qui est in mari, in die illa. Aquilas autem: Super Leviathan serpentem squa- lidum aut invalidum, et occidet cetum, qui est in mari in illa die. Notabis autem ubique secundum Hebraicam lectionem, tanquam proprium nomen, Leviathan reperiri. Nam et quo loco habetur : « Qui magnuin cetum capturus est, Leviathan scribitur ". Et isto : e Draco ille *, » etc. Et isto etiam : e Ages draconem in hamo". [labet vero, ut capita, sic nomina pernulia. Reperias enim et draconem, et serpentem, et diabolum, et cetum, et Salanam, et Leviathan, et leonem *, et basiliscum appellari 48. Neque vero suo in cum uti gladio et interficere priori adventu Salvator voluit, sed sloriri tantum, cjusque vires infringere et conculcare, qui super D aspidem et basiliscum ambulandi, leonemque et draconem conculcandi potestatem haberet, qua etiam discipulos uti, in serpentesque et scorpiones ambulare videmus ". Sed interficiet tandem peni- tus, in ipsa mundi consummatione, quo tempore omnium futurum est judichum, cujus hic ratio describitur. Aiunt autem nonnulli patrem ipsum Satanam etiain cum filiis, qui sanctos viros inter- Psal sa Psal. cut, CXXXVI, 7. 26. Job XL, ss ibid. 26. » Apoc. xx, * Luc. x, 19, VARIE LECTIONES. ** Psal, xxxvii, 2. l Tim, ut, 16. "Job XLI, 25. "Job XL, 20. ss ibid. 2. *s Psal. xc, 13.

μὴ ἐν ἀναλύων τὴν ὕπαρξιν, οὐ δὲ γὰρ τῆς ὀργῆς τοῦ Θεοῦ καταξιοῦται παιδευτικῆς οὔσης καὶ ἐπιστρε πτικῆς, περὶ ἧς φησί Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, μὴ δὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. » Τὸ μὲν γὰρ ἐλεγκτικὸν, τὸ δὲ παιδευτικόν. "Απερ άρ μόττει τοῖς ἡμαρτηκόσιν ἰάσιμα, ἀλλ᾽ οὐ τῷ Δρά κοντι τῷ ἐξαφανισθῆναι μόνον ὀφείλοντι. Τὴν δὲ ἐπα γομένην θεασάμενος μάχαιραν χωρήσεται προς φυγὴν, δι' ἀφροσύνην λέγειν οὐχ οἷός τε ὤν, « Που πορευθῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματός σου, καὶ ἀπὸ τοῦ προσ- ώπου σου ποῦ φύγω ; › Πειράσεται δ᾽ οὖν εἰς τοὺς ἰδίους ἀποφεύγων ιουχούς [Γ. ίωχμούς] κατακρύπτε σθαι τῇ καλουμένῃ. θαλάσσῃ, ἐν ᾗ εἴρηται δράκων οὗτος, ο ὃν ἔπλασας, ἐμπαίζειν αὐτῷ. • Περὶ οὗ φη- σιν Ιώσ • Αξεις δὲ δράκοντα ἐν ἀγκίστρι. Καὶ μεθ᾿ ἕτερα· Τοῦτό ἐστιν ἀρχὴ πλάσματος Κυ- ρίου πεποιημένον ἐγκαταπαίζεσθαι ὑπὸ τῶν ἀγ γέλων αὐτοῦ. › Καὶ πάλιν· . Αὐτός ἐστι βασιλεὺς πάντων τῶν ἐν τοῖς ὕδασιν. Ο Διδάσκει δὲ τούτου χάριν αὐτῷ συγκεχωρῆσθαι τὸ ζῆν, ἐπὶ τῷ πρὸς τῶν ἁγίων ἐγκαταπαίζεσθαι γυμναζομένων τῇ πρὸς αὐτ τὸν πάλῃ. Λελυμένου δὲ τοῦ ἀγῶνος, καὶ τῶν ἀμο:- δῶν ἑκάστῳ δικαίως παρεχομένων μετὰ τὴν κατὰ τῶν ἀσεβῶν κρίσιν, ἡ μάχαιρα ἐπαχθήσεται ἐπὶ τον δράκοντα ὄφιν φεύγοντα, ἐπὶ τὸν δράκοντα ὄριν σκολιόν. ὡς δὲ Σύμμαχος, κατὰ Λευϊαθὼν τοῦ ὄψεως τοῦ σκολιοῦ, καὶ ἀποκτενεῖ τὸν δράκοντα τὸν ἐν τῇ θαλάσσῃ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. Ως δὲ Ακύλας, ἐπὶ Λευῒαθὰν ὅριν ἐσκιρωμένον ἢ ἐπει- ρωμένον [Γ. ἐσκιῤῥωμένον ἢ ἐπεῤῥωμένον, καὶ ἀπο- κτενεῖ σὺν τὸ κῆτος τὸ ἐν τῇ θαλάσσῃ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. Ως δὲ κύριον ὄνομα τὸ Λευταθὰν πανταχοῦ, κατὰ τὸ Ἑβραϊκὸν, ὀνομάζεται. Κἂν τῷ γὰρ, « Ο μέλλων τὸ μέγα κῆτος χειροῦσθαι, ο Λευταθὰν εἴρηται. Καὶ ἐν τῷ, « Δράκων οὗτος. » Καὶ ἐν τῷ « ῎Αξεις δρά κοντα ἐν ἀγκίστρῳ. ο Πολυώνυμος δέ ἐστιν, ὡς που λυκέφαλος. Δράκων, καὶ ὄφις, καὶ διάβολος, κῆτός τε, καὶ Σατανᾶς, καὶ Λευῖαθαν, καὶ λέων, καὶ βασιλίσκος ὀνομάζεται. Ἐπὶ δὲ τῆς πρώτης ὁ Σωτὴρ παρουσίας οὐκ ἐχρήσατο αὐτῷ ὡς μαχαίρᾳ ἡ, οὐδὲ ἀνεῖλεν αὐτὸν, ἐπέβη δὲ μόνον αὐτῷ, καὶ τὰς δυνάμεις αυτ τοῦ κατεπάτησεν. Πρὸς ἂν εἴρηται· «Ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ, καὶ καταπατήσεις λέοντα, καὶ δράκοντα. » Καὶ νῦν δὲ αὐτὸν πατεῖ, διδοὺς τοῖς μα· θηταῖς πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων. Τῇ δὲ συντελείᾳ παντελῶς αὐτὸν ἀνελεῖ. Κἀνταῦθα ὁ περὶ τῆς καθολικῆς τοῦ Θεοῦ κρίσεως περιγράφεται λό- γος. Ετεροι δέ φασιν, ὡς τοῖς αὐτοῦ τέκνοις τοῖς ἀποκτείνασι τοὺς ἁγίους συνανελεῖ καὶ τὸν Σατανάν, ἂν καὶ φεύγοντα διὰ δειλίαν καλεῖ, καὶ σκολιόν, διὰ πανουργίαν. Πλὴν ἀναιρεθήσεται. Καὶ γὰρ ἱ ἴσ. λόχους, ἢ τόπους. ἡ αὐτοῦ τῇ μαχαίρα. 24. • • COMMENTARII IN ISALAM B A acutius significatur, quod tanquam adversarium i G draconem impetens, ipsum deleta prorsus et in nihi- lum redacta ejus subsistendi ratione, occisurus est. Neque enim ira Dei, quæ ad correptionem et conversionem inducitur (de qua nimirum : • Do- mine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias nie 38, . habetur) dignus est. Est namque ad arguendum alia, alia etiam ad corri- piendum comparata ; quorum iis tantum utra- que, qui peccati medelam ferunt, non serpenti congruit, qui tantum deleri et perdi metuit. Imo eductum in se gladium intuitus in fugam statim convertetur, minime propter vecordiam dicere ausus : « Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam s?, Conabitur ergo ad agmina sua co- fugiens mari sese occultare, in quo dieitur esse draco ille, ‹ quem formasti ad illudendum ª8. De quo et Jobi illa sunt : ‹ Ages autem draconem in hamo; et postea: lloc est principium plasmatis Domini, quod factum est, ut eidem illudatur ab angelis tuis s. » Et rursus : • Ipse est rex oun- nium quæ sunt in aquis 40, > Docet autem illi ideo vitam indulgeri, ut sancti eidem illu- dentes, ca se adversus ipsum pugna exerceant. Sed finito tandem certamine, cum lata in impios sententia, singulis fuerit pro meritorum ratione quod justum est repositum : Gladius inducetur su- per draconem colubrum fugientem, super dracone: colubrum tortuosum. Quod Symmachus interpreta- tus est, adversus Leviathan serpentem sinuosum; et interficiel draconem, qui est in mari, in die illa. Aquilas autem: Super Leviathan serpentem squa- lidum aut invalidum, et occidet cetum, qui est in mari in illa die. Notabis autem ubique secundum Hebraicam lectionem, tanquam proprium nomen, Leviathan reperiri. Nam et quo loco habetur : « Qui magnuin cetum capturus est, Leviathan scribitur ". Et isto : e Draco ille *, » etc. Et isto etiam : e Ages draconem in hamo". [labet vero, ut capita, sic nomina pernulia. Reperias enim et draconem, et serpentem, et diabolum, et cetum, et Salanam, et Leviathan, et leonem *, et basiliscum appellari 48. Neque vero suo in cum uti gladio et interficere priori adventu Salvator voluit, sed sloriri tantum, cjusque vires infringere et conculcare, qui super D aspidem et basiliscum ambulandi, leonemque et draconem conculcandi potestatem haberet, qua etiam discipulos uti, in serpentesque et scorpiones ambulare videmus ". Sed interficiet tandem peni- tus, in ipsa mundi consummatione, quo tempore omnium futurum est judichum, cujus hic ratio describitur. Aiunt autem nonnulli patrem ipsum Satanam etiain cum filiis, qui sanctos viros inter- Psal sa Psal. cut, CXXXVI, 7. 26. Job XL, ss ibid. 26. » Apoc. xx, * Luc. x, 19, VARIE LECTIONES. ** Psal, xxxvii, 2. l Tim, ut, 16. "Job XLI, 25. "Job XL, 20. ss ibid. 2. *s Psal. xc, 13.

ἡ ἀπρακτήσει λοιπόν. Μᾶλλον δὲ τοὺς τῆς ἀνοσιότητος ἀποτίσει λόγους, ποινὴν ὑποστὰς τὴν ἐσχάτην, καὶ ταῖς ᾅδου πύλαις κάτοχος γεγονώς, τῆς εἰς αἰῶνα φλογὸς ἀτελεύτητον ὑπομένων τὴν κόλασιν. Αλλοι δὲ λέγουσιν, ὡς μάχαιραν ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν τῆς δίκης καλεῖ, ἦν ἁγίαν φησίν, ὁμοῦ μὲν παρα- μυθούμενος τὸ φοβερὸν τῆς ἀπειλῆς, ὁμοῦ δὲ δει- κνύς, ὡς οὐκ εἰς ἀπώλειαν οἱ τιμωρούμενοι κατα- στρέψουσιν, ἁγιωσύνης δὲ αἴτιον αὐτοῖς ἔσται μετα νοήσασιν. Καὶ γὰρ οὐκ ἀπολέσαι βούλεται Θεός παι δεύων, ἀλλὰ καθάραι καὶ ἁγιάσαι ἐπιστρέψοντας. Δράκοντα δὲ τὸν Ασσύριον, ἢ τὸν Χαλδαῖον καλεῖ. Τὴν δὲ ἀναφορὰν ἐπ' αὐτὸν ποιεῖται τὸν τῆς κακίας γεννήτορα τὸν διάβολον, ὃς τῆς παντελούς συντελείας ἐπενεχθείσης, καὶ τῶν τοῦ κόσμου μερῶν παρελθόν- των, ἃ τὴν πλάνην αὐτῷ καὶ τὴν ἐπιθυμίαν.... τὴν ἐμὴν δύναμιν. Αλλ' οἱ μὲν τοῦ Θεοῦ πολέμιοι. Ἡμεῖς δὲ, ὡς ἂν σωφρονισθέντες ἀφ᾽ ὧν ἐκεῖνοι πεπόνθασιν, εἰρήνην ποιήσωμεν αὐτῷ. Ταῦτα γὰρ ὁ προφήτης τοῖς τῆς ἰδίας μερίδος φησί· ο Χαλεπὸν γὰρ τὸ ἐμπε- σεῖν εἰς χεῖρας Θεοῦ ζῶντος. » Οἱ δὲ ἐρχόμενοι τίνες εἰσιν ἐπενήνοχεν. Τέκνα Ιακώβ βλαστήσει, καὶ ἑξῆς· σαφῶς τὸν χορὸν τὸν ἀποστολικόν αινιττόμεν νος, περὶ οὗ πρότερον ἔλεγε « Και ει μή Κύριος Σα- σαὼθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα. » Ἰουδαῖοι γὰρ δια τες, τέκνα ἦσαν τοῦ Ἰακώβ. Εξήσθησαν κ δὲ οὐ ξύλα, χόρτον, καλάμην, βλαστὸν δὲ ἀγαθὸν, καὶ ἄνθος εὐῶδες πᾶσαν γῆν τῆς εὐωδίας πληρώσαντες. Αὐτοῖς οὖν, καὶ τοῖς αὐτῶν φοιτηταῖς, τὸ ποιήσωμεν εἰρήνην αὐτῷ, παραινῶν φησὶν ὁ προφήτης. Επλη- ροῦντο δὲ ταῦτα ἦτε εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐκή- ρυττον· ο Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατέρος ἡμῶν καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. Διὸ καὶ πόδας εἶχαν ὡραίους, δι' ὧν τ' ἀγαθὰ τῆς εἰρήνης εὐηγγελίζοντα. Τινὲς δέ φασι τοῖς ἁπανταχόθι λαοῖς ταῦτα παραι νεῖν τὸν προφήτην. Ἐπειδὴ δὲ δεδυσσέβηκεν εἰς τὸν λυτρωπὴν Ἰσραὴλ, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ πρωτότοκος, ἡμεῖς οἱ μέλλοντες ἥξειν κατὰ καιροὺς ἀπὸ σκότους εἰς φῶς, ἀπὸ πλάνης εἰς γνῶσιν, ἐξ ἁμαρτιῶν εἰς δικαίωσιν, ποιήσωμεν εἰρήνην, τὴν ἀρχαίαν κατα λύσαντες ἔχθραν. Ανηρημένης γὰρ τῆς ἁμαρτίας, καὶ καθῃρημένου τοῦ Σατανᾶ, οὐδὲν ἐμποδὼν σπε!- σασθαι τῷ Κυρίῳ, καὶ τοῖς ἐκείνου πειθαρχῆσαι προστάγμασιν. Τοιαῦτα καὶ Παῦλος τοῖς ἐξ ἐθνῶν Δικαιωθέντες οὖν ἐκ πίστεως εἰρήνην ἔχωμεν πρὸς τὸν Θεὸν, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Παρακαλέσας δὲ τοὺς ἐρχομένους (περὶ ὧν φησὶ καὶ Δαβίδ, ο Αναγγελήσεται αὐτῷ γενεὰ ἡ ἔρχο μένη » ), τὸν λόγον ἐπὶ τοὺς ἀποστόλους μετήνεγκε χαίρων, ὅτι Χριστῷ τὴν οἰκουμένην ἐκτήσαντο. Σύμ- φωνον δὲ τῷ, ἐμπλησθήσεται ἡ οἰκουμένη τοῦ καρ- ποῦ αὐτοῦ, τὸ, « Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγ γος αὐτῶν. » Καρποὶ γὰρ ἱδρώτων ἀποστολικῶν οἱ πιστεύσαντες, οὓς χάριν ' καὶ στέφανον ὁ μακάριος ὠνόμασε Παῦλος. και, 32. γρ. ἐξήνθησαν. γρ. χαράν, PROCOPII GAZÆI fecerunt esse confecturum : quem fugere quidem, que • . B propter metum, et sinuosum esse, propter callidi- satem dicit; sed interitum tamen evitare non posse. Cessabit enim tandem aliquando vel potius impuritatis postulatus, supplicium dabit extre- mum; cum inferni claustris conclusus flammis fine carentibus in perpetuum ulciscendus tradetur. Alii volunt gladii verbo multæ vim intelligi, san- clumque a propheta nominari; partim ut minarum horrorem molliat, partim ut non perituros quos ultio apprehendit; sed iis qui resipiscant, sancti- moniæ causam esse allaturum demonstret. Neque enim ut perdat, castigat Dominus; sed ut resipi - scentes purget et sanctificet. Intelligit autem dra- conis nomine, vel Assyrium, vel Chaldum. Respi- cit deinde ad nequitiæ parentem diabolum, qui post factam omnium consummationem, post mundi partium interitum, quæ errorem ipsi cupiditatem- meam potestatem. Sed ista, qui Deo adversantur, usurpent. Nos au- tem, ut ex his, quæ passi sunt, sapiamus, pacem cum eo faciamus. De his enim suæ partis homines ideo propheta admonet quod durum sit in Dei vi- ventis manus incidere. Quinam autem venturi sint, indicavit, cum filios Jacob esse germinaturos, cæ- teraque deinceps 7, intulit; non ambigue apos:o- licum chorum significans, de quo superius: Nigi Dominus nobis semen reliquisset **, › usurparat. Judæi enim cum essent, filios Jacob exstitisse clarum est. Ediderunt autem non ligna, non fenum, G non calamum; sed germen bonum, et florem suavem adeo, ut ejus odoris bonitate universus orbis re- pletus sit. Hinc est igitur, quod ipsos, eorumque discipulos, ut pacem cum eo faciant, propheta adl- hortatur. Quæ tum demum adimpleri contigit, cum gratiam et pacem a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo, per orbem universum prædicare visi sunt. Inde iis illa pedum pulchritudo, per quos bona pacis annuntiabantur. Volunt tamen nonnulli om- nes ubique populos ad ista prophetam adhortari. Sed quia in Redemptorem impie egit Israel, et re- calcitravit primogenitus; ipsi jam, qui stato temi- pore a tenebris ad lucem, ab errore ad scientiam, a peccatis ad justificationem perventuri eramus, posito veteri odio pacem faciamus. Peccato enin D et Satana interemptis, nihil est, quod Domino libare, ejusque mandatis obtemperare impedial. Ejusmodi sunt et ista ad gentes Pauli verba : « Justi- ficati igitur ex fide, pacem habeamus cum Deo per Dominum nostrum Jesum Christum 4., Postquam igitur venientes cos adhortatus est, de quibus el David his verbis : ‹ Annuntiabitur generatio ven- tura 80,, locutus est; lætus ad apostolos ideo sermonen transtulit, quod orbem terrarum Christo subdiderunt. Neque vero quod hic, implebitur orbis fructu ejus, legimus, ab eo dissentit, quod alibi: • Hebr. *, ' In omnem terram sonum eorum Psal. VARIE LECTIONES. emanasse dici. k * 31. 48 Isa. 1, 9. 4 Rom. v, 1.

ἡ ἀπρακτήσει λοιπόν. Μᾶλλον δὲ τοὺς τῆς ἀνοσιότητος ἀποτίσει λόγους, ποινὴν ὑποστὰς τὴν ἐσχάτην, καὶ ταῖς ᾅδου πύλαις κάτοχος γεγονώς, τῆς εἰς αἰῶνα φλογὸς ἀτελεύτητον ὑπομένων τὴν κόλασιν. Αλλοι δὲ λέγουσιν, ὡς μάχαιραν ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν τῆς δίκης καλεῖ, ἦν ἁγίαν φησίν, ὁμοῦ μὲν παρα- μυθούμενος τὸ φοβερὸν τῆς ἀπειλῆς, ὁμοῦ δὲ δει- κνύς, ὡς οὐκ εἰς ἀπώλειαν οἱ τιμωρούμενοι κατα- στρέψουσιν, ἁγιωσύνης δὲ αἴτιον αὐτοῖς ἔσται μετα νοήσασιν. Καὶ γὰρ οὐκ ἀπολέσαι βούλεται Θεός παι δεύων, ἀλλὰ καθάραι καὶ ἁγιάσαι ἐπιστρέψοντας. Δράκοντα δὲ τὸν Ασσύριον, ἢ τὸν Χαλδαῖον καλεῖ. Τὴν δὲ ἀναφορὰν ἐπ' αὐτὸν ποιεῖται τὸν τῆς κακίας γεννήτορα τὸν διάβολον, ὃς τῆς παντελούς συντελείας ἐπενεχθείσης, καὶ τῶν τοῦ κόσμου μερῶν παρελθόν- των, ἃ τὴν πλάνην αὐτῷ καὶ τὴν ἐπιθυμίαν.... τὴν ἐμὴν δύναμιν. Αλλ' οἱ μὲν τοῦ Θεοῦ πολέμιοι. Ἡμεῖς δὲ, ὡς ἂν σωφρονισθέντες ἀφ᾽ ὧν ἐκεῖνοι πεπόνθασιν, εἰρήνην ποιήσωμεν αὐτῷ. Ταῦτα γὰρ ὁ προφήτης τοῖς τῆς ἰδίας μερίδος φησί· ο Χαλεπὸν γὰρ τὸ ἐμπε- σεῖν εἰς χεῖρας Θεοῦ ζῶντος. » Οἱ δὲ ἐρχόμενοι τίνες εἰσιν ἐπενήνοχεν. Τέκνα Ιακώβ βλαστήσει, καὶ ἑξῆς· σαφῶς τὸν χορὸν τὸν ἀποστολικόν αινιττόμεν νος, περὶ οὗ πρότερον ἔλεγε « Και ει μή Κύριος Σα- σαὼθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα. » Ἰουδαῖοι γὰρ δια τες, τέκνα ἦσαν τοῦ Ἰακώβ. Εξήσθησαν κ δὲ οὐ ξύλα, χόρτον, καλάμην, βλαστὸν δὲ ἀγαθὸν, καὶ ἄνθος εὐῶδες πᾶσαν γῆν τῆς εὐωδίας πληρώσαντες. Αὐτοῖς οὖν, καὶ τοῖς αὐτῶν φοιτηταῖς, τὸ ποιήσωμεν εἰρήνην αὐτῷ, παραινῶν φησὶν ὁ προφήτης. Επλη- ροῦντο δὲ ταῦτα ἦτε εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐκή- ρυττον· ο Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατέρος ἡμῶν καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. Διὸ καὶ πόδας εἶχαν ὡραίους, δι' ὧν τ' ἀγαθὰ τῆς εἰρήνης εὐηγγελίζοντα. Τινὲς δέ φασι τοῖς ἁπανταχόθι λαοῖς ταῦτα παραι νεῖν τὸν προφήτην. Ἐπειδὴ δὲ δεδυσσέβηκεν εἰς τὸν λυτρωπὴν Ἰσραὴλ, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ πρωτότοκος, ἡμεῖς οἱ μέλλοντες ἥξειν κατὰ καιροὺς ἀπὸ σκότους εἰς φῶς, ἀπὸ πλάνης εἰς γνῶσιν, ἐξ ἁμαρτιῶν εἰς δικαίωσιν, ποιήσωμεν εἰρήνην, τὴν ἀρχαίαν κατα λύσαντες ἔχθραν. Ανηρημένης γὰρ τῆς ἁμαρτίας, καὶ καθῃρημένου τοῦ Σατανᾶ, οὐδὲν ἐμποδὼν σπε!- σασθαι τῷ Κυρίῳ, καὶ τοῖς ἐκείνου πειθαρχῆσαι προστάγμασιν. Τοιαῦτα καὶ Παῦλος τοῖς ἐξ ἐθνῶν Δικαιωθέντες οὖν ἐκ πίστεως εἰρήνην ἔχωμεν πρὸς τὸν Θεὸν, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Παρακαλέσας δὲ τοὺς ἐρχομένους (περὶ ὧν φησὶ καὶ Δαβίδ, ο Αναγγελήσεται αὐτῷ γενεὰ ἡ ἔρχο μένη » ), τὸν λόγον ἐπὶ τοὺς ἀποστόλους μετήνεγκε χαίρων, ὅτι Χριστῷ τὴν οἰκουμένην ἐκτήσαντο. Σύμ- φωνον δὲ τῷ, ἐμπλησθήσεται ἡ οἰκουμένη τοῦ καρ- ποῦ αὐτοῦ, τὸ, « Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγ γος αὐτῶν. » Καρποὶ γὰρ ἱδρώτων ἀποστολικῶν οἱ πιστεύσαντες, οὓς χάριν ' καὶ στέφανον ὁ μακάριος ὠνόμασε Παῦλος. και, 32. γρ. ἐξήνθησαν. γρ. χαράν, PROCOPII GAZÆI fecerunt esse confecturum : quem fugere quidem, que • . B propter metum, et sinuosum esse, propter callidi- satem dicit; sed interitum tamen evitare non posse. Cessabit enim tandem aliquando vel potius impuritatis postulatus, supplicium dabit extre- mum; cum inferni claustris conclusus flammis fine carentibus in perpetuum ulciscendus tradetur. Alii volunt gladii verbo multæ vim intelligi, san- clumque a propheta nominari; partim ut minarum horrorem molliat, partim ut non perituros quos ultio apprehendit; sed iis qui resipiscant, sancti- moniæ causam esse allaturum demonstret. Neque enim ut perdat, castigat Dominus; sed ut resipi - scentes purget et sanctificet. Intelligit autem dra- conis nomine, vel Assyrium, vel Chaldum. Respi- cit deinde ad nequitiæ parentem diabolum, qui post factam omnium consummationem, post mundi partium interitum, quæ errorem ipsi cupiditatem- meam potestatem. Sed ista, qui Deo adversantur, usurpent. Nos au- tem, ut ex his, quæ passi sunt, sapiamus, pacem cum eo faciamus. De his enim suæ partis homines ideo propheta admonet quod durum sit in Dei vi- ventis manus incidere. Quinam autem venturi sint, indicavit, cum filios Jacob esse germinaturos, cæ- teraque deinceps 7, intulit; non ambigue apos:o- licum chorum significans, de quo superius: Nigi Dominus nobis semen reliquisset **, › usurparat. Judæi enim cum essent, filios Jacob exstitisse clarum est. Ediderunt autem non ligna, non fenum, G non calamum; sed germen bonum, et florem suavem adeo, ut ejus odoris bonitate universus orbis re- pletus sit. Hinc est igitur, quod ipsos, eorumque discipulos, ut pacem cum eo faciant, propheta adl- hortatur. Quæ tum demum adimpleri contigit, cum gratiam et pacem a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo, per orbem universum prædicare visi sunt. Inde iis illa pedum pulchritudo, per quos bona pacis annuntiabantur. Volunt tamen nonnulli om- nes ubique populos ad ista prophetam adhortari. Sed quia in Redemptorem impie egit Israel, et re- calcitravit primogenitus; ipsi jam, qui stato temi- pore a tenebris ad lucem, ab errore ad scientiam, a peccatis ad justificationem perventuri eramus, posito veteri odio pacem faciamus. Peccato enin D et Satana interemptis, nihil est, quod Domino libare, ejusque mandatis obtemperare impedial. Ejusmodi sunt et ista ad gentes Pauli verba : « Justi- ficati igitur ex fide, pacem habeamus cum Deo per Dominum nostrum Jesum Christum 4., Postquam igitur venientes cos adhortatus est, de quibus el David his verbis : ‹ Annuntiabitur generatio ven- tura 80,, locutus est; lætus ad apostolos ideo sermonen transtulit, quod orbem terrarum Christo subdiderunt. Neque vero quod hic, implebitur orbis fructu ejus, legimus, ab eo dissentit, quod alibi: • Hebr. *, ' In omnem terram sonum eorum Psal. VARIE LECTIONES. emanasse dici. k * 31. 48 Isa. 1, 9. 4 Rom. v, 1.

ἡ ἀπρακτήσει λοιπόν. Μᾶλλον δὲ τοὺς τῆς ἀνοσιότητος ἀποτίσει λόγους, ποινὴν ὑποστὰς τὴν ἐσχάτην, καὶ ταῖς ᾅδου πύλαις κάτοχος γεγονώς, τῆς εἰς αἰῶνα φλογὸς ἀτελεύτητον ὑπομένων τὴν κόλασιν. Αλλοι δὲ λέγουσιν, ὡς μάχαιραν ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν τῆς δίκης καλεῖ, ἦν ἁγίαν φησίν, ὁμοῦ μὲν παρα- μυθούμενος τὸ φοβερὸν τῆς ἀπειλῆς, ὁμοῦ δὲ δει- κνύς, ὡς οὐκ εἰς ἀπώλειαν οἱ τιμωρούμενοι κατα- στρέψουσιν, ἁγιωσύνης δὲ αἴτιον αὐτοῖς ἔσται μετα νοήσασιν. Καὶ γὰρ οὐκ ἀπολέσαι βούλεται Θεός παι δεύων, ἀλλὰ καθάραι καὶ ἁγιάσαι ἐπιστρέψοντας. Δράκοντα δὲ τὸν Ασσύριον, ἢ τὸν Χαλδαῖον καλεῖ. Τὴν δὲ ἀναφορὰν ἐπ' αὐτὸν ποιεῖται τὸν τῆς κακίας γεννήτορα τὸν διάβολον, ὃς τῆς παντελούς συντελείας ἐπενεχθείσης, καὶ τῶν τοῦ κόσμου μερῶν παρελθόν- των, ἃ τὴν πλάνην αὐτῷ καὶ τὴν ἐπιθυμίαν.... τὴν ἐμὴν δύναμιν. Αλλ' οἱ μὲν τοῦ Θεοῦ πολέμιοι. Ἡμεῖς δὲ, ὡς ἂν σωφρονισθέντες ἀφ᾽ ὧν ἐκεῖνοι πεπόνθασιν, εἰρήνην ποιήσωμεν αὐτῷ. Ταῦτα γὰρ ὁ προφήτης τοῖς τῆς ἰδίας μερίδος φησί· ο Χαλεπὸν γὰρ τὸ ἐμπε- σεῖν εἰς χεῖρας Θεοῦ ζῶντος. » Οἱ δὲ ἐρχόμενοι τίνες εἰσιν ἐπενήνοχεν. Τέκνα Ιακώβ βλαστήσει, καὶ ἑξῆς· σαφῶς τὸν χορὸν τὸν ἀποστολικόν αινιττόμεν νος, περὶ οὗ πρότερον ἔλεγε « Και ει μή Κύριος Σα- σαὼθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα. » Ἰουδαῖοι γὰρ δια τες, τέκνα ἦσαν τοῦ Ἰακώβ. Εξήσθησαν κ δὲ οὐ ξύλα, χόρτον, καλάμην, βλαστὸν δὲ ἀγαθὸν, καὶ ἄνθος εὐῶδες πᾶσαν γῆν τῆς εὐωδίας πληρώσαντες. Αὐτοῖς οὖν, καὶ τοῖς αὐτῶν φοιτηταῖς, τὸ ποιήσωμεν εἰρήνην αὐτῷ, παραινῶν φησὶν ὁ προφήτης. Επλη- ροῦντο δὲ ταῦτα ἦτε εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐκή- ρυττον· ο Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατέρος ἡμῶν καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. Διὸ καὶ πόδας εἶχαν ὡραίους, δι' ὧν τ' ἀγαθὰ τῆς εἰρήνης εὐηγγελίζοντα. Τινὲς δέ φασι τοῖς ἁπανταχόθι λαοῖς ταῦτα παραι νεῖν τὸν προφήτην. Ἐπειδὴ δὲ δεδυσσέβηκεν εἰς τὸν λυτρωπὴν Ἰσραὴλ, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ πρωτότοκος, ἡμεῖς οἱ μέλλοντες ἥξειν κατὰ καιροὺς ἀπὸ σκότους εἰς φῶς, ἀπὸ πλάνης εἰς γνῶσιν, ἐξ ἁμαρτιῶν εἰς δικαίωσιν, ποιήσωμεν εἰρήνην, τὴν ἀρχαίαν κατα λύσαντες ἔχθραν. Ανηρημένης γὰρ τῆς ἁμαρτίας, καὶ καθῃρημένου τοῦ Σατανᾶ, οὐδὲν ἐμποδὼν σπε!- σασθαι τῷ Κυρίῳ, καὶ τοῖς ἐκείνου πειθαρχῆσαι προστάγμασιν. Τοιαῦτα καὶ Παῦλος τοῖς ἐξ ἐθνῶν Δικαιωθέντες οὖν ἐκ πίστεως εἰρήνην ἔχωμεν πρὸς τὸν Θεὸν, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Παρακαλέσας δὲ τοὺς ἐρχομένους (περὶ ὧν φησὶ καὶ Δαβίδ, ο Αναγγελήσεται αὐτῷ γενεὰ ἡ ἔρχο μένη » ), τὸν λόγον ἐπὶ τοὺς ἀποστόλους μετήνεγκε χαίρων, ὅτι Χριστῷ τὴν οἰκουμένην ἐκτήσαντο. Σύμ- φωνον δὲ τῷ, ἐμπλησθήσεται ἡ οἰκουμένη τοῦ καρ- ποῦ αὐτοῦ, τὸ, « Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγ γος αὐτῶν. » Καρποὶ γὰρ ἱδρώτων ἀποστολικῶν οἱ πιστεύσαντες, οὓς χάριν ' καὶ στέφανον ὁ μακάριος ὠνόμασε Παῦλος. και, 32. γρ. ἐξήνθησαν. γρ. χαράν, PROCOPII GAZÆI fecerunt esse confecturum : quem fugere quidem, que • . B propter metum, et sinuosum esse, propter callidi- satem dicit; sed interitum tamen evitare non posse. Cessabit enim tandem aliquando vel potius impuritatis postulatus, supplicium dabit extre- mum; cum inferni claustris conclusus flammis fine carentibus in perpetuum ulciscendus tradetur. Alii volunt gladii verbo multæ vim intelligi, san- clumque a propheta nominari; partim ut minarum horrorem molliat, partim ut non perituros quos ultio apprehendit; sed iis qui resipiscant, sancti- moniæ causam esse allaturum demonstret. Neque enim ut perdat, castigat Dominus; sed ut resipi - scentes purget et sanctificet. Intelligit autem dra- conis nomine, vel Assyrium, vel Chaldum. Respi- cit deinde ad nequitiæ parentem diabolum, qui post factam omnium consummationem, post mundi partium interitum, quæ errorem ipsi cupiditatem- meam potestatem. Sed ista, qui Deo adversantur, usurpent. Nos au- tem, ut ex his, quæ passi sunt, sapiamus, pacem cum eo faciamus. De his enim suæ partis homines ideo propheta admonet quod durum sit in Dei vi- ventis manus incidere. Quinam autem venturi sint, indicavit, cum filios Jacob esse germinaturos, cæ- teraque deinceps 7, intulit; non ambigue apos:o- licum chorum significans, de quo superius: Nigi Dominus nobis semen reliquisset **, › usurparat. Judæi enim cum essent, filios Jacob exstitisse clarum est. Ediderunt autem non ligna, non fenum, G non calamum; sed germen bonum, et florem suavem adeo, ut ejus odoris bonitate universus orbis re- pletus sit. Hinc est igitur, quod ipsos, eorumque discipulos, ut pacem cum eo faciant, propheta adl- hortatur. Quæ tum demum adimpleri contigit, cum gratiam et pacem a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo, per orbem universum prædicare visi sunt. Inde iis illa pedum pulchritudo, per quos bona pacis annuntiabantur. Volunt tamen nonnulli om- nes ubique populos ad ista prophetam adhortari. Sed quia in Redemptorem impie egit Israel, et re- calcitravit primogenitus; ipsi jam, qui stato temi- pore a tenebris ad lucem, ab errore ad scientiam, a peccatis ad justificationem perventuri eramus, posito veteri odio pacem faciamus. Peccato enin D et Satana interemptis, nihil est, quod Domino libare, ejusque mandatis obtemperare impedial. Ejusmodi sunt et ista ad gentes Pauli verba : « Justi- ficati igitur ex fide, pacem habeamus cum Deo per Dominum nostrum Jesum Christum 4., Postquam igitur venientes cos adhortatus est, de quibus el David his verbis : ‹ Annuntiabitur generatio ven- tura 80,, locutus est; lætus ad apostolos ideo sermonen transtulit, quod orbem terrarum Christo subdiderunt. Neque vero quod hic, implebitur orbis fructu ejus, legimus, ab eo dissentit, quod alibi: • Hebr. *, ' In omnem terram sonum eorum Psal. VARIE LECTIONES. emanasse dici. k * 31. 48 Isa. 1, 9. 4 Rom. v, 1.

ἡ ἀπρακτήσει λοιπόν. Μᾶλλον δὲ τοὺς τῆς ἀνοσιότητος ἀποτίσει λόγους, ποινὴν ὑποστὰς τὴν ἐσχάτην, καὶ ταῖς ᾅδου πύλαις κάτοχος γεγονώς, τῆς εἰς αἰῶνα φλογὸς ἀτελεύτητον ὑπομένων τὴν κόλασιν. Αλλοι δὲ λέγουσιν, ὡς μάχαιραν ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν τῆς δίκης καλεῖ, ἦν ἁγίαν φησίν, ὁμοῦ μὲν παρα- μυθούμενος τὸ φοβερὸν τῆς ἀπειλῆς, ὁμοῦ δὲ δει- κνύς, ὡς οὐκ εἰς ἀπώλειαν οἱ τιμωρούμενοι κατα- στρέψουσιν, ἁγιωσύνης δὲ αἴτιον αὐτοῖς ἔσται μετα νοήσασιν. Καὶ γὰρ οὐκ ἀπολέσαι βούλεται Θεός παι δεύων, ἀλλὰ καθάραι καὶ ἁγιάσαι ἐπιστρέψοντας. Δράκοντα δὲ τὸν Ασσύριον, ἢ τὸν Χαλδαῖον καλεῖ. Τὴν δὲ ἀναφορὰν ἐπ' αὐτὸν ποιεῖται τὸν τῆς κακίας γεννήτορα τὸν διάβολον, ὃς τῆς παντελούς συντελείας ἐπενεχθείσης, καὶ τῶν τοῦ κόσμου μερῶν παρελθόν- των, ἃ τὴν πλάνην αὐτῷ καὶ τὴν ἐπιθυμίαν.... τὴν ἐμὴν δύναμιν. Αλλ' οἱ μὲν τοῦ Θεοῦ πολέμιοι. Ἡμεῖς δὲ, ὡς ἂν σωφρονισθέντες ἀφ᾽ ὧν ἐκεῖνοι πεπόνθασιν, εἰρήνην ποιήσωμεν αὐτῷ. Ταῦτα γὰρ ὁ προφήτης τοῖς τῆς ἰδίας μερίδος φησί· ο Χαλεπὸν γὰρ τὸ ἐμπε- σεῖν εἰς χεῖρας Θεοῦ ζῶντος. » Οἱ δὲ ἐρχόμενοι τίνες εἰσιν ἐπενήνοχεν. Τέκνα Ιακώβ βλαστήσει, καὶ ἑξῆς· σαφῶς τὸν χορὸν τὸν ἀποστολικόν αινιττόμεν νος, περὶ οὗ πρότερον ἔλεγε « Και ει μή Κύριος Σα- σαὼθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα. » Ἰουδαῖοι γὰρ δια τες, τέκνα ἦσαν τοῦ Ἰακώβ. Εξήσθησαν κ δὲ οὐ ξύλα, χόρτον, καλάμην, βλαστὸν δὲ ἀγαθὸν, καὶ ἄνθος εὐῶδες πᾶσαν γῆν τῆς εὐωδίας πληρώσαντες. Αὐτοῖς οὖν, καὶ τοῖς αὐτῶν φοιτηταῖς, τὸ ποιήσωμεν εἰρήνην αὐτῷ, παραινῶν φησὶν ὁ προφήτης. Επλη- ροῦντο δὲ ταῦτα ἦτε εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐκή- ρυττον· ο Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατέρος ἡμῶν καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. Διὸ καὶ πόδας εἶχαν ὡραίους, δι' ὧν τ' ἀγαθὰ τῆς εἰρήνης εὐηγγελίζοντα. Τινὲς δέ φασι τοῖς ἁπανταχόθι λαοῖς ταῦτα παραι νεῖν τὸν προφήτην. Ἐπειδὴ δὲ δεδυσσέβηκεν εἰς τὸν λυτρωπὴν Ἰσραὴλ, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ πρωτότοκος, ἡμεῖς οἱ μέλλοντες ἥξειν κατὰ καιροὺς ἀπὸ σκότους εἰς φῶς, ἀπὸ πλάνης εἰς γνῶσιν, ἐξ ἁμαρτιῶν εἰς δικαίωσιν, ποιήσωμεν εἰρήνην, τὴν ἀρχαίαν κατα λύσαντες ἔχθραν. Ανηρημένης γὰρ τῆς ἁμαρτίας, καὶ καθῃρημένου τοῦ Σατανᾶ, οὐδὲν ἐμποδὼν σπε!- σασθαι τῷ Κυρίῳ, καὶ τοῖς ἐκείνου πειθαρχῆσαι προστάγμασιν. Τοιαῦτα καὶ Παῦλος τοῖς ἐξ ἐθνῶν Δικαιωθέντες οὖν ἐκ πίστεως εἰρήνην ἔχωμεν πρὸς τὸν Θεὸν, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Παρακαλέσας δὲ τοὺς ἐρχομένους (περὶ ὧν φησὶ καὶ Δαβίδ, ο Αναγγελήσεται αὐτῷ γενεὰ ἡ ἔρχο μένη » ), τὸν λόγον ἐπὶ τοὺς ἀποστόλους μετήνεγκε χαίρων, ὅτι Χριστῷ τὴν οἰκουμένην ἐκτήσαντο. Σύμ- φωνον δὲ τῷ, ἐμπλησθήσεται ἡ οἰκουμένη τοῦ καρ- ποῦ αὐτοῦ, τὸ, « Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγ γος αὐτῶν. » Καρποὶ γὰρ ἱδρώτων ἀποστολικῶν οἱ πιστεύσαντες, οὓς χάριν ' καὶ στέφανον ὁ μακάριος ὠνόμασε Παῦλος. και, 32. γρ. ἐξήνθησαν. γρ. χαράν, PROCOPII GAZÆI fecerunt esse confecturum : quem fugere quidem, que • . B propter metum, et sinuosum esse, propter callidi- satem dicit; sed interitum tamen evitare non posse. Cessabit enim tandem aliquando vel potius impuritatis postulatus, supplicium dabit extre- mum; cum inferni claustris conclusus flammis fine carentibus in perpetuum ulciscendus tradetur. Alii volunt gladii verbo multæ vim intelligi, san- clumque a propheta nominari; partim ut minarum horrorem molliat, partim ut non perituros quos ultio apprehendit; sed iis qui resipiscant, sancti- moniæ causam esse allaturum demonstret. Neque enim ut perdat, castigat Dominus; sed ut resipi - scentes purget et sanctificet. Intelligit autem dra- conis nomine, vel Assyrium, vel Chaldum. Respi- cit deinde ad nequitiæ parentem diabolum, qui post factam omnium consummationem, post mundi partium interitum, quæ errorem ipsi cupiditatem- meam potestatem. Sed ista, qui Deo adversantur, usurpent. Nos au- tem, ut ex his, quæ passi sunt, sapiamus, pacem cum eo faciamus. De his enim suæ partis homines ideo propheta admonet quod durum sit in Dei vi- ventis manus incidere. Quinam autem venturi sint, indicavit, cum filios Jacob esse germinaturos, cæ- teraque deinceps 7, intulit; non ambigue apos:o- licum chorum significans, de quo superius: Nigi Dominus nobis semen reliquisset **, › usurparat. Judæi enim cum essent, filios Jacob exstitisse clarum est. Ediderunt autem non ligna, non fenum, G non calamum; sed germen bonum, et florem suavem adeo, ut ejus odoris bonitate universus orbis re- pletus sit. Hinc est igitur, quod ipsos, eorumque discipulos, ut pacem cum eo faciant, propheta adl- hortatur. Quæ tum demum adimpleri contigit, cum gratiam et pacem a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo, per orbem universum prædicare visi sunt. Inde iis illa pedum pulchritudo, per quos bona pacis annuntiabantur. Volunt tamen nonnulli om- nes ubique populos ad ista prophetam adhortari. Sed quia in Redemptorem impie egit Israel, et re- calcitravit primogenitus; ipsi jam, qui stato temi- pore a tenebris ad lucem, ab errore ad scientiam, a peccatis ad justificationem perventuri eramus, posito veteri odio pacem faciamus. Peccato enin D et Satana interemptis, nihil est, quod Domino libare, ejusque mandatis obtemperare impedial. Ejusmodi sunt et ista ad gentes Pauli verba : « Justi- ficati igitur ex fide, pacem habeamus cum Deo per Dominum nostrum Jesum Christum 4., Postquam igitur venientes cos adhortatus est, de quibus el David his verbis : ‹ Annuntiabitur generatio ven- tura 80,, locutus est; lætus ad apostolos ideo sermonen transtulit, quod orbem terrarum Christo subdiderunt. Neque vero quod hic, implebitur orbis fructu ejus, legimus, ab eo dissentit, quod alibi: • Hebr. *, ' In omnem terram sonum eorum Psal. VARIE LECTIONES. emanasse dici. k * 31. 48 Isa. 1, 9. 4 Rom. v, 1.

Τινὲς δέ φασι τοῖς ἐφ᾽ αὐτοῦ ταῦτα συμβουλεῦσαι τὸν προφήτην μὴ βουλόμενον αὐτοὺς τῶν προηπει λημένων εἰς πεῖραν ἐλθεῖν. Μεταθέσθε γάρ, φησίν, οἱ πρὸς τὸν ἑαυτῶν δημιουργὸν ἀράμενοι πόλεμον, ἄμαχον αὐτὸν ἔχειν τὴν φύσιν ἐπεγνωκότες. Οὕτω γὰρ καὶ τὰ τοῦ γένους ἐπίδοσιν λήψεται, καὶ ἡ οἰ κουμένη πᾶσα παρ' ὑμῶν οἰκηθήσεται. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, εἰρήνην ποιήσωμεν αὐτῷ οἱ ἐρχόμενοι, παρέθεντο τινες κατὰ τοὺς ἄλλους ἑρμηνευτὰς, εἰρηνοποιήσει μοι τοὺς ἐρχομένους, καὶ εἶπον· Εἰς γὰρ τοὺς τε- λευταίους ἡ ἐπιστροφή. Εἶτα φησὶν ὁ προφήτης· Μὴ ὡς αὐτὸς οὕτως ἐπάταξε, καὶ αὐτὸς οὕτως πλη- γήσεται; ὁ δὲ νοῦς· Μήτι κακὸν ἀντὶ κακοῦ τοῖς ἔθνεσιν ἀπεδίδοσαν οἱ κηρύττοντες αὐτοῖς εἰρήνην, καὶ ταῦτα παρ' αὐτῶν πάσχοντες τὰ δεινότατα; διδ πρὸς τοὺς ἀπίστους φησίν· Οὐ σὺ ἦσθα ὁ μελετῶν Β τῷ πνεύματι τῷ σκληρῷ ἀνελεῖν αὐτοὺς πνεύ ματι θυμοῦ; ἀλλ' ἐπεὶ πάντα ἔφερον γενναίως διὰ Χριστὸν, ἐπήνεγκεν· Ἀφαιρεθήσεται ἡ ἀνομία Ἰακώβ, τοῦτο αἴτιον τῆς τῶν ἁμαρτιῶν ἀφέσεως, καὶ τῆς εὐλογίας εἰπών. Εἰ γὰρ σωθήσεται διὰ τῆς τεκνογονίας, ἐὰν μείνωσιν ἐν πίστει καὶ ἀγάπῃ καὶ ἁγιασμῷ μετὰ σωφροσύνης, κατὰ τὴν ᾿Απόστολον, ἀκόλουθόν ἐστι καὶ τὸν Ἰακὼβ τέκνα βλαστήσαντα, διὰ τῆς τούτων ἀρετῆς κοινωνῆσαι αὐτῶν τῇ εὐλογία. Δηλοῖ δὲ πολλοὺς διὰ τῆς ἀποστολικῆς σωθήσεσθαι χάριτος καὶ τῶν κατὰ σάρκα γειτνιώντων αὐτοῖς. Μάλιστα δὲ ταῦτα γενήσεσθαί φησι τῆς εἰδωλολα τρείας καταργουμένης τῇ τῶν εἰρημένων διδα- σκαλία. Τινὲς δέ φασιν, ἐπειδήπερ εἶπεν, ὡς ἡ οἰκουμένη τοῦ καρποῦ τοῦ Ἰσραὴλ ἐμπλησθήσεται, ὥς τινος ἀνθυποφέροντος· καὶ μὴν γέγονε σκληρὸς, καὶ τοὺς ἁγίους ἀπέκτεινέ φησιν, ὡς οὐ πρὸς ἃ ἔπραξαν αυτ τοῖς, ἡ τῆς ἡμερότητος * προσῆλθεν πηγή, νικῶν δὲ φιλανθρωπία, οὐκ εἰς ἅπαξ ἀπολεῖ τὸ διὰ τοὺς πατέρας ἀπόλεκτον γένος. Τοιγαρούν φησὶ διά τινος τῶν προφητῶν ὁ Θεός· ε Τί σοι ποιήσω, Ἐφραὶμ ; Τί σοι ποιήσω», Ἰούδα; Ὡς Αδαμὰ θήσομαί σε, καὶ ὡς Σεβωείμ ; Μετεστράφη ή καρδία μου ἐν τῷ αὐτῷ. Συνεταράχθη ἡ μεταμέλειά μου. Οὐ μὴ ποιήσω κατὰ τὴν ὀργὴν τοῦ θυμοῦ μου. Οὐκ ἐγκαταλείψω τοῦ ἐξα αλειφθῆναι τὸν Ἐφραίμ, διότι Θεὸς ἐγὼ ἐν σοὶ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος ἐν σοὶ ἅγιος. » Ὡς γὰρ Θεὸς ἄφατον ἔχει τὴν ἡμερότητα. Τινὲς δέφασιν ὡς οὐ τῶν ὁμοίων ἔτυχον. Αὐτοὶ μὲν γὰρ ἀνέστησαν εἴδωλα πρὸς ἀναί ρεσιν τῆς αὐτοῦ θεότητος ὅσον τὸ ἐπ' αὐτούς· αὐτὸς δὲ οὐ παντελῶς αὐτοὺς ἀναιρεῖ, ἀλλὰ τὰ μὲν ἐπι- πλήττων, τὰ δὲ ὑπομιμνήσκων, ὧν ἔτυχον ἀγαθῶν, τὴν ἀνάκλησιν τῆς αἰχμαλωσίας ἐποιήσατο. Λέγων δὲ, Οὐσὺ ἦσθα ὁ μελετῶν τῷ πνεύματί σου τῷ σκληρῷ ἀνελεῖν αὐτούς; ὑπομιμνήσκει τῆς ἀπειλῆς, ἧς “ τη σ. λ. Θεοῦ. 1. COMMENTARII IN ISAIAM. tur 1. Sunt enim sudorum apostolicorum fructus credentes ipsi, quos gaudium et coronam vocavit Apostolus ". A C Sed non desunt, qui prophetam, cum superiores minas in suos cadere nollet, eisdem ista putent consulere. Sententiam enim, aiunt, mutate, qui opificem vestrum bello adorti, invictum natura exsistere agnoscitis. Sic enim et generis magna ſiet amplificatio, et orbis universus a vobis habitabi- tur. Verum quo loco, Pacem faciamus ei venientes, habemus, sunt qui alios secuti, pacificos mihi ve- nientes reddet, interpretentur, et ad ultimos sermo- nem converti existiment. Pergit vero in hunc mo- dum propheta Nunquid sicut ipse percussit, et ipse sic percutiet? quorum hic sensus est: Num malum gentibus pensarumt, qui pacem eis annuntiantes gravissima quæque ab eisdem passi sunt? Hinc est igitur, quod ad incredulos ait: Nonne tu eras, qui meditabaris spiritu duro eos interficere spiritu furo- ris ? At quoniam omnia fortiter Christi nomine fe- rebant, Auferetur, addidit, iniquitas Jacob ; tanquant eam consequendæ peccatorum remissionis, atque adeo benedictionis causam esse fateatur. Si enim propter filiorum procreationem salvus futurus est ; si in fide, si in dilectione, si in sanctificatione de- nique et sobrietate, ait Apostolus s, permanserint ; et Jacobum ipsum qui filios produxit, eorum- dem virtutis et benedictionis participem Beri con- sequens fuerit. Significat autem apostolica gratia permultos ex eorum etiam numero, qui propinqui- tate sanguinis illos attingunt, salutem esse conse- cuturos. Ista autem tum fore maxime, cum per eoruin, quos supra nominavi, doctrinam idolorun cultus evanuerit. 1111- Ajunt vero nonnulli, quia fructu Israelis orbem terrarum repletum iri dixit, tanquam occurrente ali- quo, et monente, durum eum exstitisse, non ad ca usque, quæ in istos ille patrarit, divinæ mansuetu- dinis fontem esse progressurum, sed tanquam¸ manitate superiorem, propter patrum memoriam delectum genus, non penitus esse perditurum pro- phetam respondere. Atque hinc esse, quod alium quemdam in hæc verba alloquatur Deus : « Quid tibi faciam, Ephraim? quid tibi faciam, Juda? Tan- quam Adama ponam te, aut tanquam Seboin? con- versum est cor meum in hoc ipso. Commota est penitudo mea. Non faciam secundum iram furo- D ris inei, non permittam ut deleatur Ephraim; quo- Psal. xviii, 5; Rom. x, 18. niam Deus ego in te, et non homo in te sanctus s.. Habet enim, ut Deus, ineffabilem mansuetudinem. Volunt alii paria nequaquam esse conseculos. Ipsos enim, licet idola ad ejus divinitatis exstin- ctionem, quantum in se fuerat, erexissent, non penitus sustulit tamen, sed partim territos, partim etiam in bonorum memoriam revocatos, quibus a se affecti sunt, ab exsilio revocavit. Cum autem ss Tim. 1, 9. *: Osce 11, 8, 9. Philipp. 18, VARIÆ LECTIONES,

Τινὲς δέ φασι τοῖς ἐφ᾽ αὐτοῦ ταῦτα συμβουλεῦσαι τὸν προφήτην μὴ βουλόμενον αὐτοὺς τῶν προηπει λημένων εἰς πεῖραν ἐλθεῖν. Μεταθέσθε γάρ, φησίν, οἱ πρὸς τὸν ἑαυτῶν δημιουργὸν ἀράμενοι πόλεμον, ἄμαχον αὐτὸν ἔχειν τὴν φύσιν ἐπεγνωκότες. Οὕτω γὰρ καὶ τὰ τοῦ γένους ἐπίδοσιν λήψεται, καὶ ἡ οἰ κουμένη πᾶσα παρ' ὑμῶν οἰκηθήσεται. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, εἰρήνην ποιήσωμεν αὐτῷ οἱ ἐρχόμενοι, παρέθεντο τινες κατὰ τοὺς ἄλλους ἑρμηνευτὰς, εἰρηνοποιήσει μοι τοὺς ἐρχομένους, καὶ εἶπον· Εἰς γὰρ τοὺς τε- λευταίους ἡ ἐπιστροφή. Εἶτα φησὶν ὁ προφήτης· Μὴ ὡς αὐτὸς οὕτως ἐπάταξε, καὶ αὐτὸς οὕτως πλη- γήσεται; ὁ δὲ νοῦς· Μήτι κακὸν ἀντὶ κακοῦ τοῖς ἔθνεσιν ἀπεδίδοσαν οἱ κηρύττοντες αὐτοῖς εἰρήνην, καὶ ταῦτα παρ' αὐτῶν πάσχοντες τὰ δεινότατα; διδ πρὸς τοὺς ἀπίστους φησίν· Οὐ σὺ ἦσθα ὁ μελετῶν Β τῷ πνεύματι τῷ σκληρῷ ἀνελεῖν αὐτοὺς πνεύ ματι θυμοῦ; ἀλλ' ἐπεὶ πάντα ἔφερον γενναίως διὰ Χριστὸν, ἐπήνεγκεν· Ἀφαιρεθήσεται ἡ ἀνομία Ἰακώβ, τοῦτο αἴτιον τῆς τῶν ἁμαρτιῶν ἀφέσεως, καὶ τῆς εὐλογίας εἰπών. Εἰ γὰρ σωθήσεται διὰ τῆς τεκνογονίας, ἐὰν μείνωσιν ἐν πίστει καὶ ἀγάπῃ καὶ ἁγιασμῷ μετὰ σωφροσύνης, κατὰ τὴν ᾿Απόστολον, ἀκόλουθόν ἐστι καὶ τὸν Ἰακὼβ τέκνα βλαστήσαντα, διὰ τῆς τούτων ἀρετῆς κοινωνῆσαι αὐτῶν τῇ εὐλογία. Δηλοῖ δὲ πολλοὺς διὰ τῆς ἀποστολικῆς σωθήσεσθαι χάριτος καὶ τῶν κατὰ σάρκα γειτνιώντων αὐτοῖς. Μάλιστα δὲ ταῦτα γενήσεσθαί φησι τῆς εἰδωλολα τρείας καταργουμένης τῇ τῶν εἰρημένων διδα- σκαλία. Τινὲς δέ φασιν, ἐπειδήπερ εἶπεν, ὡς ἡ οἰκουμένη τοῦ καρποῦ τοῦ Ἰσραὴλ ἐμπλησθήσεται, ὥς τινος ἀνθυποφέροντος· καὶ μὴν γέγονε σκληρὸς, καὶ τοὺς ἁγίους ἀπέκτεινέ φησιν, ὡς οὐ πρὸς ἃ ἔπραξαν αυτ τοῖς, ἡ τῆς ἡμερότητος * προσῆλθεν πηγή, νικῶν δὲ φιλανθρωπία, οὐκ εἰς ἅπαξ ἀπολεῖ τὸ διὰ τοὺς πατέρας ἀπόλεκτον γένος. Τοιγαρούν φησὶ διά τινος τῶν προφητῶν ὁ Θεός· ε Τί σοι ποιήσω, Ἐφραὶμ ; Τί σοι ποιήσω», Ἰούδα; Ὡς Αδαμὰ θήσομαί σε, καὶ ὡς Σεβωείμ ; Μετεστράφη ή καρδία μου ἐν τῷ αὐτῷ. Συνεταράχθη ἡ μεταμέλειά μου. Οὐ μὴ ποιήσω κατὰ τὴν ὀργὴν τοῦ θυμοῦ μου. Οὐκ ἐγκαταλείψω τοῦ ἐξα αλειφθῆναι τὸν Ἐφραίμ, διότι Θεὸς ἐγὼ ἐν σοὶ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος ἐν σοὶ ἅγιος. » Ὡς γὰρ Θεὸς ἄφατον ἔχει τὴν ἡμερότητα. Τινὲς δέφασιν ὡς οὐ τῶν ὁμοίων ἔτυχον. Αὐτοὶ μὲν γὰρ ἀνέστησαν εἴδωλα πρὸς ἀναί ρεσιν τῆς αὐτοῦ θεότητος ὅσον τὸ ἐπ' αὐτούς· αὐτὸς δὲ οὐ παντελῶς αὐτοὺς ἀναιρεῖ, ἀλλὰ τὰ μὲν ἐπι- πλήττων, τὰ δὲ ὑπομιμνήσκων, ὧν ἔτυχον ἀγαθῶν, τὴν ἀνάκλησιν τῆς αἰχμαλωσίας ἐποιήσατο. Λέγων δὲ, Οὐσὺ ἦσθα ὁ μελετῶν τῷ πνεύματί σου τῷ σκληρῷ ἀνελεῖν αὐτούς; ὑπομιμνήσκει τῆς ἀπειλῆς, ἧς “ τη σ. λ. Θεοῦ. 1. COMMENTARII IN ISAIAM. tur 1. Sunt enim sudorum apostolicorum fructus credentes ipsi, quos gaudium et coronam vocavit Apostolus ". A C Sed non desunt, qui prophetam, cum superiores minas in suos cadere nollet, eisdem ista putent consulere. Sententiam enim, aiunt, mutate, qui opificem vestrum bello adorti, invictum natura exsistere agnoscitis. Sic enim et generis magna ſiet amplificatio, et orbis universus a vobis habitabi- tur. Verum quo loco, Pacem faciamus ei venientes, habemus, sunt qui alios secuti, pacificos mihi ve- nientes reddet, interpretentur, et ad ultimos sermo- nem converti existiment. Pergit vero in hunc mo- dum propheta Nunquid sicut ipse percussit, et ipse sic percutiet? quorum hic sensus est: Num malum gentibus pensarumt, qui pacem eis annuntiantes gravissima quæque ab eisdem passi sunt? Hinc est igitur, quod ad incredulos ait: Nonne tu eras, qui meditabaris spiritu duro eos interficere spiritu furo- ris ? At quoniam omnia fortiter Christi nomine fe- rebant, Auferetur, addidit, iniquitas Jacob ; tanquant eam consequendæ peccatorum remissionis, atque adeo benedictionis causam esse fateatur. Si enim propter filiorum procreationem salvus futurus est ; si in fide, si in dilectione, si in sanctificatione de- nique et sobrietate, ait Apostolus s, permanserint ; et Jacobum ipsum qui filios produxit, eorum- dem virtutis et benedictionis participem Beri con- sequens fuerit. Significat autem apostolica gratia permultos ex eorum etiam numero, qui propinqui- tate sanguinis illos attingunt, salutem esse conse- cuturos. Ista autem tum fore maxime, cum per eoruin, quos supra nominavi, doctrinam idolorun cultus evanuerit. 1111- Ajunt vero nonnulli, quia fructu Israelis orbem terrarum repletum iri dixit, tanquam occurrente ali- quo, et monente, durum eum exstitisse, non ad ca usque, quæ in istos ille patrarit, divinæ mansuetu- dinis fontem esse progressurum, sed tanquam¸ manitate superiorem, propter patrum memoriam delectum genus, non penitus esse perditurum pro- phetam respondere. Atque hinc esse, quod alium quemdam in hæc verba alloquatur Deus : « Quid tibi faciam, Ephraim? quid tibi faciam, Juda? Tan- quam Adama ponam te, aut tanquam Seboin? con- versum est cor meum in hoc ipso. Commota est penitudo mea. Non faciam secundum iram furo- D ris inei, non permittam ut deleatur Ephraim; quo- Psal. xviii, 5; Rom. x, 18. niam Deus ego in te, et non homo in te sanctus s.. Habet enim, ut Deus, ineffabilem mansuetudinem. Volunt alii paria nequaquam esse conseculos. Ipsos enim, licet idola ad ejus divinitatis exstin- ctionem, quantum in se fuerat, erexissent, non penitus sustulit tamen, sed partim territos, partim etiam in bonorum memoriam revocatos, quibus a se affecti sunt, ab exsilio revocavit. Cum autem ss Tim. 1, 9. *: Osce 11, 8, 9. Philipp. 18, VARIÆ LECTIONES,

Α κατὰ τῶν εἰδώλων ἐποιοῦντο θρασέως επαγγελλόμε ναι ἐκτρίψειν αὐτὰ, παρακαλῶν αὐτοὺς εἰς ἔργον άγε γεῖν τὴν ὑπόσχεσιν. Οὕτω γάρ, φησὶ, καὶ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν ὑμῶν καθαρισθήσεσθε. ᾿Αλλὰ γὰρ ἐπὶ τὴν πρώτην ἐξήγησιν ἐπανέλθω μεν. Ταῦτα γὰρ τῶν ἀποστόλων πεποιηκότων, καὶ τοῦ κηρύγματος πεπληρωκότων τὴν γῆν, τὸ πάλαι κατοικούμενον ποίμνιον ἀφεθήσεται. Οὐ γὰρ ἐδέξατο τὸν καλὸν ποιμένα τὸν θέντα τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ὑπὲρ τῶν προβάτων. Διὸ τὰς ἑαυτῶν ψυχὰς, οἷα δὴ χώρας τινάς, ἐποίησαν βόσκημα, ἃς ἐλυμής νατο ἷς ἐκ δρυμοῦ, καὶ μονιὸς ἄγριος κατενεμήσατο, καὶ ἐν αὐταῖς οἱ φθείροντες ἀνεπαύσαντο. ᾿Απερ οὕτως ἐξέδωκε Σύμμαχος Πόλις γὰρ ὠχυρωμένη μόνη, καλὴ ἀφεῖται, καὶ ἐγκαταλέλειπται, ὡς ἔρημος. Ἐκεῖ νεμηθήσεται μόσχος, καὶ ἐκεῖ κοιτασθήσεται, καὶ ἀναλώσει τους κλάδους αὐτῆς. Ἐν τῷ ξηρανθῆναι τὸν θερισμὶν αὐτῆς, συντριβήσονται. Οἷς καὶ τὰ τῶν λοιπῶν ἑρμηνευ τῶν συμφωνεῖ. Αὕτη δέ ἐστιν ἡ καὶ πρὶν εἰρημένη πόλις ὀχυρὰ καὶ ἀμπελὼν ἡ καλός, ἣν φησιν ἔρημον ἔσεσθαι μετὰ τὸ τῶν ἀποστόλων πανταχοῦ κυρωθῆναι τὸ κήρυγμα, καὶ τὴν τῆς εἰδωλολα τρείας καθαίρεσιν. • Τινές φασιν, ὡς εἰπὼν μὴ τὴν ἴσην ἀπαιτηθήσε σθαι δίκην ὧν κατὰ τῶν ἁγίων ἐπλημμέλησεν Ίσ- ραήλ, ἐπάγει ποῖον ἄρα τὸ μέτρον τῆς ἐπ' αὐτοῖς Εσται κινήσεως. Μαχόμενος καὶ ὀνειδίζων ἐξα- ποστελεῖ αὐτούς, δηλονότι τῆς πρὸς αὐτὸν οἰκειό- τητος. Απεπέμψατο γὰρ τὸν Ἰσραὴλ ὁ Σωτὴρ μα- χόμενος, ἀντὶ τοῦ ἐπιπλήττων. Ἔφασκε γὰρ ἐνει- δίζων αὐτοῖς· « Ἱερουσαλήμ, Ἱερουσαλήμ, ἡ ἀποκτεί νουσα τοὺς προφήτας, ο καὶ τὰ ἐφεξῆς. Ορᾷς ὡς ἐπιπλήττων, αὐτοὺς ἀπεπέμψατο. ᾿Αλλὰ σέσωσται τὸ κατάλειμμα, καθά φησιν Ησαΐας· Ἐὰν ᾗ δ ἀριθμὸς τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, ὡς ἡ ἄμμος τῆς θαλάσ σης, τὸ κατάλειμμα σωθήσεται. » Ὀνειδίζει δὲ καὶ ὁ προφήτης μετά παρρησίας αὐτοῖς, ὡς μελέτην πεποιημένοις ἀναιρεῖν τοὺς ἁγίους. Κἂν ἀρνήσησθε, φησὶν, μάρτυς ὁ λέγων· « Τίνα γὰρ τῶν προφητῶν οὐκ ἀπέκτειναν οι πατέρες ὑμῶν; » Καὶ πάλιν· « Οτι οὐκ ἐνδέχεται προφήτην ἀπολέσθαι ἔξω Ἱερου σαλήμ. Διὰ μέσου δὲ τούτους ἐλέγξας, πάλιν έχεται τῆς πρώην ἀκολουθίας ὡς ἐκ Θεοῦ λέγων· Διὰ τοῦτο ἀφαιρεθήσεται ἡ ἀνομία Ιακώβ. Διὰ τοῦτο ποῖον ; ἐπειδὴ οὐχ ὡς αὐτὸς ἀνεῖλεν, οὕτως ἀναιρεθήσεται. Ἀνήσει γὰρ καὶ αὐτῷ κατὰ καιροὺς τὰ ὀφλήματα. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ εὐλογία αὐτοῦ. Εἰ γὰρ ἀπῄτει πρὸς ἀξίαν τὴν δίκην, οὐκ ἂν ἔργῳ προῆλθε τὸ ῥηθὲν Ἀβραὰμ, «Εὐλογῶν εὐλογήσω σε, καὶ πληθύνων πληθυνῶ σε, ο τοσαῦτα πεπλημμε ληκότων τῶν ἐξ αὐτοῦ. Πότε δέ, φησίν, ἔσῃ τῶν πλημμελημάτων ἐλεύθερος; ὅτε οἱ διὰ πίστεως κεκλημένοι τῆς ἀρχαίας καταστρατεύσωνται πλάνης, πᾶν αὐτῆς ἐξαλείφοντες λείψανον, συμφώνως τοῖς PROCOPII GAZ EL dicit: Nonne tu eras, qui eos spiritu duro interf- cere meditabaris ? minas illas in memoriam revocat, quibus in idola confidenter usi, ea se contrituros sponte pollicebantur, quod nunc re ipsa præstare adhortatur. Ita enim, ait, et peccatis vestris liberari vos contigerit. Sed enim ad primam explicationem revertamur. Ista siquidem cum apostoli praestiterint, terramque praedicatione repleverint ; qui grex olim longe habi tabat, ideo relinquetur, quod pastorem bonum, qui animam suam pro ovibus ponat ", non admise- runt. Itaque animas suas, veluti regiones ali- quas, in pascua abire passi sunt, quas vastavit aper dle silva, quas ferus singularis depastus est, et in eis requieverunt corruptores. Quæ quidem ita red- dialit Symmachus s : Civitas enim munita sola D speciosa relinquetur, et dimittetur tanquam deserta. Ibi pascetur vitulus, et ibi accubabit, el consumet ramos ejus. In siccitate messis ejus conteretur : qui- buscum convenit et reliquorum etiam interpretatio. Est vero et ea ipsa, quæ prius civitas munita, et vitis pulchra nominata est, quam post stabilitam confirmatamque apostolorum prædicationem, post sublatam etiam idololatriam de: ertam fore pronuntia- vit. Aiunt nonnulli, postquam se non æquas iis, quæ in sanctum Israel admiserunt, pœnas repositurum dixisset; qualis tandem hujus commotionis modus faturus sit, illum adjungere. Rixans et exprobrans emittet eos, id est, a sui consortio et familiaritate rejiciet. Rirans enim, id est objurgans, a se Israe- lem rejecit Salvator. Nec nisi exprobrantis illa sunt, ubi ait : • Jerusalem, Jerusalem, quæ occidis pro- phetas ", » et quae deinceps. Vides, ut objurganilo cas a se removerit. Ita tamen ut servatae sint reli- quiæ, de quibus ita apud Isaiam: Si fuerit nume- rus filiorum Israel instar arenæ maris, reliquiæ servabuntur 87., Exprobrat vero ipsis magna usus libertate vir sanctus, tanquam qui de sanctis in- erficiendis meditari non erubuerint: quod si negare velint, vel ipse ait, in testimonium prodeat, qui dicit C Quem enim prophetarum patres vestri non interfecerunt 38?, Et rursus: ‹ Non decet pro- phetam perire extra Jerusalem”. › Interea autem et ista in eos reprehensione usus, ad ea rursum, quæ D uper inceperat, revertitur; velutique assumpta Dei persona adjicit Propterea auferetur iniquitas Jacob. Sed quorsum propterea addidit ? Ideo nimi- rum, quod non ut interfecit, sic et ipse interficie- tir. Nam et ei suo tempore peccata condonabuntur, quod ejusdem benedictionis nomine significatum est. Si enim pro delicti magnitudine pœnas repo- sceret, non re præstitisset, quod Abrahamo verbis fuerat pollicitus cui: • Benedicens tibi benedicam, et multiplicans multiplicabo te ", dixit, cum toties posterorum ejus peccatis lacessitus sit. At enim, ait, ss Jean. x, 15. ** Psal. Lxxix, 14. *** Matth. xxv, 37. * Isa. x, 21: Rom. 1x, 27; x1, 5. Act. v!!, 52. 59 Luc. xiii. 33. ** Gen. xvi, 10.

Α κατὰ τῶν εἰδώλων ἐποιοῦντο θρασέως επαγγελλόμε ναι ἐκτρίψειν αὐτὰ, παρακαλῶν αὐτοὺς εἰς ἔργον άγε γεῖν τὴν ὑπόσχεσιν. Οὕτω γάρ, φησὶ, καὶ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν ὑμῶν καθαρισθήσεσθε. ᾿Αλλὰ γὰρ ἐπὶ τὴν πρώτην ἐξήγησιν ἐπανέλθω μεν. Ταῦτα γὰρ τῶν ἀποστόλων πεποιηκότων, καὶ τοῦ κηρύγματος πεπληρωκότων τὴν γῆν, τὸ πάλαι κατοικούμενον ποίμνιον ἀφεθήσεται. Οὐ γὰρ ἐδέξατο τὸν καλὸν ποιμένα τὸν θέντα τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ὑπὲρ τῶν προβάτων. Διὸ τὰς ἑαυτῶν ψυχὰς, οἷα δὴ χώρας τινάς, ἐποίησαν βόσκημα, ἃς ἐλυμής νατο ἷς ἐκ δρυμοῦ, καὶ μονιὸς ἄγριος κατενεμήσατο, καὶ ἐν αὐταῖς οἱ φθείροντες ἀνεπαύσαντο. ᾿Απερ οὕτως ἐξέδωκε Σύμμαχος Πόλις γὰρ ὠχυρωμένη μόνη, καλὴ ἀφεῖται, καὶ ἐγκαταλέλειπται, ὡς ἔρημος. Ἐκεῖ νεμηθήσεται μόσχος, καὶ ἐκεῖ κοιτασθήσεται, καὶ ἀναλώσει τους κλάδους αὐτῆς. Ἐν τῷ ξηρανθῆναι τὸν θερισμὶν αὐτῆς, συντριβήσονται. Οἷς καὶ τὰ τῶν λοιπῶν ἑρμηνευ τῶν συμφωνεῖ. Αὕτη δέ ἐστιν ἡ καὶ πρὶν εἰρημένη πόλις ὀχυρὰ καὶ ἀμπελὼν ἡ καλός, ἣν φησιν ἔρημον ἔσεσθαι μετὰ τὸ τῶν ἀποστόλων πανταχοῦ κυρωθῆναι τὸ κήρυγμα, καὶ τὴν τῆς εἰδωλολα τρείας καθαίρεσιν. • Τινές φασιν, ὡς εἰπὼν μὴ τὴν ἴσην ἀπαιτηθήσε σθαι δίκην ὧν κατὰ τῶν ἁγίων ἐπλημμέλησεν Ίσ- ραήλ, ἐπάγει ποῖον ἄρα τὸ μέτρον τῆς ἐπ' αὐτοῖς Εσται κινήσεως. Μαχόμενος καὶ ὀνειδίζων ἐξα- ποστελεῖ αὐτούς, δηλονότι τῆς πρὸς αὐτὸν οἰκειό- τητος. Απεπέμψατο γὰρ τὸν Ἰσραὴλ ὁ Σωτὴρ μα- χόμενος, ἀντὶ τοῦ ἐπιπλήττων. Ἔφασκε γὰρ ἐνει- δίζων αὐτοῖς· « Ἱερουσαλήμ, Ἱερουσαλήμ, ἡ ἀποκτεί νουσα τοὺς προφήτας, ο καὶ τὰ ἐφεξῆς. Ορᾷς ὡς ἐπιπλήττων, αὐτοὺς ἀπεπέμψατο. ᾿Αλλὰ σέσωσται τὸ κατάλειμμα, καθά φησιν Ησαΐας· Ἐὰν ᾗ δ ἀριθμὸς τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, ὡς ἡ ἄμμος τῆς θαλάσ σης, τὸ κατάλειμμα σωθήσεται. » Ὀνειδίζει δὲ καὶ ὁ προφήτης μετά παρρησίας αὐτοῖς, ὡς μελέτην πεποιημένοις ἀναιρεῖν τοὺς ἁγίους. Κἂν ἀρνήσησθε, φησὶν, μάρτυς ὁ λέγων· « Τίνα γὰρ τῶν προφητῶν οὐκ ἀπέκτειναν οι πατέρες ὑμῶν; » Καὶ πάλιν· « Οτι οὐκ ἐνδέχεται προφήτην ἀπολέσθαι ἔξω Ἱερου σαλήμ. Διὰ μέσου δὲ τούτους ἐλέγξας, πάλιν έχεται τῆς πρώην ἀκολουθίας ὡς ἐκ Θεοῦ λέγων· Διὰ τοῦτο ἀφαιρεθήσεται ἡ ἀνομία Ιακώβ. Διὰ τοῦτο ποῖον ; ἐπειδὴ οὐχ ὡς αὐτὸς ἀνεῖλεν, οὕτως ἀναιρεθήσεται. Ἀνήσει γὰρ καὶ αὐτῷ κατὰ καιροὺς τὰ ὀφλήματα. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ εὐλογία αὐτοῦ. Εἰ γὰρ ἀπῄτει πρὸς ἀξίαν τὴν δίκην, οὐκ ἂν ἔργῳ προῆλθε τὸ ῥηθὲν Ἀβραὰμ, «Εὐλογῶν εὐλογήσω σε, καὶ πληθύνων πληθυνῶ σε, ο τοσαῦτα πεπλημμε ληκότων τῶν ἐξ αὐτοῦ. Πότε δέ, φησίν, ἔσῃ τῶν πλημμελημάτων ἐλεύθερος; ὅτε οἱ διὰ πίστεως κεκλημένοι τῆς ἀρχαίας καταστρατεύσωνται πλάνης, πᾶν αὐτῆς ἐξαλείφοντες λείψανον, συμφώνως τοῖς PROCOPII GAZ EL dicit: Nonne tu eras, qui eos spiritu duro interf- cere meditabaris ? minas illas in memoriam revocat, quibus in idola confidenter usi, ea se contrituros sponte pollicebantur, quod nunc re ipsa præstare adhortatur. Ita enim, ait, et peccatis vestris liberari vos contigerit. Sed enim ad primam explicationem revertamur. Ista siquidem cum apostoli praestiterint, terramque praedicatione repleverint ; qui grex olim longe habi tabat, ideo relinquetur, quod pastorem bonum, qui animam suam pro ovibus ponat ", non admise- runt. Itaque animas suas, veluti regiones ali- quas, in pascua abire passi sunt, quas vastavit aper dle silva, quas ferus singularis depastus est, et in eis requieverunt corruptores. Quæ quidem ita red- dialit Symmachus s : Civitas enim munita sola D speciosa relinquetur, et dimittetur tanquam deserta. Ibi pascetur vitulus, et ibi accubabit, el consumet ramos ejus. In siccitate messis ejus conteretur : qui- buscum convenit et reliquorum etiam interpretatio. Est vero et ea ipsa, quæ prius civitas munita, et vitis pulchra nominata est, quam post stabilitam confirmatamque apostolorum prædicationem, post sublatam etiam idololatriam de: ertam fore pronuntia- vit. Aiunt nonnulli, postquam se non æquas iis, quæ in sanctum Israel admiserunt, pœnas repositurum dixisset; qualis tandem hujus commotionis modus faturus sit, illum adjungere. Rixans et exprobrans emittet eos, id est, a sui consortio et familiaritate rejiciet. Rirans enim, id est objurgans, a se Israe- lem rejecit Salvator. Nec nisi exprobrantis illa sunt, ubi ait : • Jerusalem, Jerusalem, quæ occidis pro- phetas ", » et quae deinceps. Vides, ut objurganilo cas a se removerit. Ita tamen ut servatae sint reli- quiæ, de quibus ita apud Isaiam: Si fuerit nume- rus filiorum Israel instar arenæ maris, reliquiæ servabuntur 87., Exprobrat vero ipsis magna usus libertate vir sanctus, tanquam qui de sanctis in- erficiendis meditari non erubuerint: quod si negare velint, vel ipse ait, in testimonium prodeat, qui dicit C Quem enim prophetarum patres vestri non interfecerunt 38?, Et rursus: ‹ Non decet pro- phetam perire extra Jerusalem”. › Interea autem et ista in eos reprehensione usus, ad ea rursum, quæ D uper inceperat, revertitur; velutique assumpta Dei persona adjicit Propterea auferetur iniquitas Jacob. Sed quorsum propterea addidit ? Ideo nimi- rum, quod non ut interfecit, sic et ipse interficie- tir. Nam et ei suo tempore peccata condonabuntur, quod ejusdem benedictionis nomine significatum est. Si enim pro delicti magnitudine pœnas repo- sceret, non re præstitisset, quod Abrahamo verbis fuerat pollicitus cui: • Benedicens tibi benedicam, et multiplicans multiplicabo te ", dixit, cum toties posterorum ejus peccatis lacessitus sit. At enim, ait, ss Jean. x, 15. ** Psal. Lxxix, 14. *** Matth. xxv, 37. * Isa. x, 21: Rom. 1x, 27; x1, 5. Act. v!!, 52. 59 Luc. xiii. 33. ** Gen. xvi, 10.

ἀποστολικοῖς· ὅτ' ἂν δὲ τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν Λ εἰσέλθῃ, τότε πᾶς Ἰσραὴλ σωθήσεται. Κατοικού- μενον δὲ ποίμνιον ὀνομάζει τὸν Ἰσραήλ, ὡς πάλαι ποιήσεσιν - ἀγαθοῖς πληθυνόμενον. Ο κατα- λειφθὲν οἱ νοητοὶ κατανεμεθήσονται θήρες, μηδενός ὅτι τὰς πονηρὰς ἀποτοβοῦντος δυνάμεις. Αλλ' οὐδὲ Ῥωμαῖοι δηλοῦντες · ἀπεἶπον πρινὴ καὶ τῶν σμικρο- τάτων ἀπέδειξαν ἔρημον. Τινὲς δὲ βόσκημα τὴν ἐκ τῶν πολεμίων φορολογίαν σημαίνειν φασίν. Ὡς γὰρ εὐλογίαν παυομένοις τῆς εἰδωλολατρείας ἐπήγγελται, οὕτως ἐρημίαν μετὰ δουλείας τοῖς ἀπο- μείνασιν. Ο ια-ιγ'. Γυναίκες ερχόμεναι ἀπὸ θέας, δεῦτε. Β Οὐ γὰρ λαός ἐστιν ἔχων σύνεσιν· διὰ τοῦτο οὐ μὴ οἰκτειρήσει ὁ ποιήσας αὐτοὺς, οὐδε πλάσας αὐτοὺς, οὐ μὴ ἐλεήσει. Καὶ ἔσται ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, συμφράξει Κύριος ἀπὸ τῆς διώρυγος τοῦ ποταμοῦ ἕως Ρινοκερούρων, κ. τ. λ. • Τὴν παντελῆ τῶν ἐκ περιτομῆς ἐρημίαν εἰπὼν, ὡς ἀνδρῶν οὐχ εὑρισκομένων ἐν αὐτοῖς σωτηρίας ἀξίων, ἀνακαλεῖται γυναῖκας τῶν παραδόξων ἔργων εἰς μαρτυρίαν, ὡς ἂν ἐλθοῦσαι φωτίσαιεν τὸν ἐν σκότῳ καθήμενον λαὸν, καὶ τὴν πόλιν αὐτῶν τὴν ἀφειμένην. Διὸ κατὰ τὴν ᾿Ακύλαν εἴρηται· Γυναῖ κες ερχόμεναι φωτίζουσιν αὐτήν. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Γυναῖκες ἐρχόμεναι καὶ δηλοῦσαι αὐτήν. Τίνες δὲ αὗται, μανθάνωμεν. Φησίν το «Ησαν ἐκεῖ γυναίκες πολλαὶ ἀπὸ μακρόθεν θεωρού- " σαι αἵτινες ἠκολούθησαν αὐτῷ ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας διακονοῦσαι αὐτῷ, ο ὧν ἐπάγει τὰ ὀνόματα. Λουκᾶς δὲ, ο Κατακολουθοῦσαι γυναῖκές τινες, αἴ τινες ἦσαν συνεληλυθυῖα: ἐκ τῆς Γαλιλαίας αὐτῷ, ἐθεάσαντο τὸ μνημεῖον, καὶ ὡς ἐτέθη τὸ σῶμα αὐτοῦ. Αἵτινες μαθοῦσαι τὰ περὶ τῆς ἀναστάσεως τοῦ Σωτῆρος, ὑπέστρεψαν ἀπὸ τοῦ μνημείου ευαγγελιζόμενα: πάντα τοῖς ἀποστόλοις. » Ἐπεὶ τοίνυν ὁ λαὸς ὁ μὴ ἔχων σύνεσιν, τῷ κηρύγματι τῶν ἀποστόλων οὐκ ἐπείθετο, καί τοι τῶν ἐθνῶν παραδεχομένων τὸν λόγον, τούτου χάριν τὰς γυναῖκας τὸ θεῖον Πνεῦμα καλεῖ. Τοὺς γὰρ ἀποστόλους διέβαλλον, ὡς νυκτός κλέψαντας τοῦ Σωτῆρος τὸ σῶμα. Διὸ τὰς ἀνυπό- πτους καλεῖ τῶν ἀνοήτων εἰς ἔλεγχον: Μόνοι γὰρ ἀπειθοῦσι, πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης Εκκλησίας ὁρῶντες, τὴν ἔνθεον ἀρετὴν τοῦ εὐαγγελικοῦ μὴ συνορώντες κηρύγματος. Γυναῖκες δὲ πρῶται πι- στεύονται τὴν ἀνάστασιν, ἐπεὶ καὶ γυνὴ πρώτη του ὄψεως τὴν ἀπάτην ἐδέξατο. Διὰ τῆς οὖν ἀποστολῆς τῶν δεινῶν ἐγκλημάτων ἀποκρούονται τὴν αἰτίαν. Εἴρηται γὰρ πρὸς αὐτὰς τὸ χαίρετε παρὰ τοῦ τὴν ἀρὰν ἐπιθέντος ἐν ἀρχῇ, « Ἐν λύπαις τέξῃ τέκνα, ο πρὸς Εὐαν εἰπόντος. Ως ἀνοήτους δὲ τοὺς Ιου- δαίους οὐκ ἐλεήσειν φησίν. Ἐν δὲ τῷ καιρῷ λέγει « εἰ σε '; › γρ. ποιμέσιν. ο γαρ δηιῶντες. Ρ λ. Ισ. γὰρ ὁ Ματθαῖος μέν. COMMENTARII IN ISAIAM. quando tandem peccatis liber evades ? Quo tempore nimirum errori veteri per fidem vocati bellum in- dicent, nec ejus aliquas superesse reliquias patien- tur, magna cum verbis Apostoli concordia, qui tum demum salutem consecuturum esse, totum Israelem monuit, cum plenitudo gentium ingressa fuerit ". Gregem autem translatum ideo Israelem nominat, quod eum bonis olin pastoribus abundasse constal ; quem derelictum nunc feræ illæ, id est malæ potestates, quæ mente concipiuntur, nullo arcente depascuntur. Imo ne Romani quidem prius eam populari desierunt, quam vel minimis rebus destitutum viderunt. Neque vero desunt, qui pascuorum nomine, imperatam per hostes tributi pensionem significari dicant. Ut dicant. Ut enim eis se, si cessent ab idolorum cultu, benedicturum; sic in exsilium et servitutem si in eo perrexerint, eos se missurum pollicitus est. C D Rom. x1, 12. VERS. 11-13. Mulieres venientes a spectaculo, adeste. Non enim est populus, qui habeat intelligen - tiam. Propterea non miserebitur eorum, qui fecit eos, et qui formavit eos, non parcet. Et erit in die illa concludet Dominus a fossa fuminis, usque ad fili- nocorcuram, elc. Postquam de Judæorum summa et abso- Inta vastitate disseruit, tanquam viri nulli inter eos salute digni reperiantur ; mulieres ipsas in ad- mirabilium operum testimonium vocat; ut venien - tes, jacentem in tenebris populuni, eorumque ur- bem relictam illustrent. Atque hinc est, quod Aquilam quidem, Mulieres venientes illustrant eam ; Symmachum autem, Mulieres venientes et ostenden- tes eam, interpretatos esse legimus. Sed quænam ipsa fuerint, jam discamus. Ait enim Matthaeus : • Erant ibi mulieres nultae procul spectantes, que quidem secutæ fuerant eum a Galilæa, ministrantes quarum nomina adjicit. Lucas autem in hunc modum: Secutæ sunt mulieres quædam quæ cum eo ex Galilæa profectæ viderunt moni- mentum, et quemadmodum positum fuit ejus cor- pus quæ et ipsæ cum Salvatoris resurrectionem audissent omnia renuntiantes apostolis, a moni- mento reversæ sunt "., Quoniam ergo populus intelligentiam non habens, apostolorum prædicationi fidem non habebat, quam tamen avide gentes am- plectebantur : mulieres ob id divinus compellat Spiritus. Apostolos enim tanquam noctu Salvatoris corpus sustulissent, falso accusabant ". Ideoque minime suspectos ad eorum refutandam vesaniam testes ciet. Soli enim Judæi fidem non amplectun- tur; qui, licet ubique terrarum propagatas cernant Ecclesias, divinam tamen evangelicæ prædicationis virtutem non intuentur. At mulieres resurrection's fidem primæ ideo arripiunt, quod quæ prima ser- pentis deceptioni patuit, mulier exstitit. Ipse ergo isthac apostolici muneris functione gravioris accut- sationis culpa sese exemerunt. Sunt enim ab ino salvere jussæ, qui initio Eve imprecatus, suos era es Gen. 111, seqq. Luc. xxvil, 55, 53. Luc. XXIII, 59, 56. de Matth. XXVIII. VARIE LECTIONES. »

ἀποστολικοῖς· ὅτ' ἂν δὲ τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν Λ εἰσέλθῃ, τότε πᾶς Ἰσραὴλ σωθήσεται. Κατοικού- μενον δὲ ποίμνιον ὀνομάζει τὸν Ἰσραήλ, ὡς πάλαι ποιήσεσιν - ἀγαθοῖς πληθυνόμενον. Ο κατα- λειφθὲν οἱ νοητοὶ κατανεμεθήσονται θήρες, μηδενός ὅτι τὰς πονηρὰς ἀποτοβοῦντος δυνάμεις. Αλλ' οὐδὲ Ῥωμαῖοι δηλοῦντες · ἀπεἶπον πρινὴ καὶ τῶν σμικρο- τάτων ἀπέδειξαν ἔρημον. Τινὲς δὲ βόσκημα τὴν ἐκ τῶν πολεμίων φορολογίαν σημαίνειν φασίν. Ὡς γὰρ εὐλογίαν παυομένοις τῆς εἰδωλολατρείας ἐπήγγελται, οὕτως ἐρημίαν μετὰ δουλείας τοῖς ἀπο- μείνασιν. Ο ια-ιγ'. Γυναίκες ερχόμεναι ἀπὸ θέας, δεῦτε. Β Οὐ γὰρ λαός ἐστιν ἔχων σύνεσιν· διὰ τοῦτο οὐ μὴ οἰκτειρήσει ὁ ποιήσας αὐτοὺς, οὐδε πλάσας αὐτοὺς, οὐ μὴ ἐλεήσει. Καὶ ἔσται ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, συμφράξει Κύριος ἀπὸ τῆς διώρυγος τοῦ ποταμοῦ ἕως Ρινοκερούρων, κ. τ. λ. • Τὴν παντελῆ τῶν ἐκ περιτομῆς ἐρημίαν εἰπὼν, ὡς ἀνδρῶν οὐχ εὑρισκομένων ἐν αὐτοῖς σωτηρίας ἀξίων, ἀνακαλεῖται γυναῖκας τῶν παραδόξων ἔργων εἰς μαρτυρίαν, ὡς ἂν ἐλθοῦσαι φωτίσαιεν τὸν ἐν σκότῳ καθήμενον λαὸν, καὶ τὴν πόλιν αὐτῶν τὴν ἀφειμένην. Διὸ κατὰ τὴν ᾿Ακύλαν εἴρηται· Γυναῖ κες ερχόμεναι φωτίζουσιν αὐτήν. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Γυναῖκες ἐρχόμεναι καὶ δηλοῦσαι αὐτήν. Τίνες δὲ αὗται, μανθάνωμεν. Φησίν το «Ησαν ἐκεῖ γυναίκες πολλαὶ ἀπὸ μακρόθεν θεωρού- " σαι αἵτινες ἠκολούθησαν αὐτῷ ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας διακονοῦσαι αὐτῷ, ο ὧν ἐπάγει τὰ ὀνόματα. Λουκᾶς δὲ, ο Κατακολουθοῦσαι γυναῖκές τινες, αἴ τινες ἦσαν συνεληλυθυῖα: ἐκ τῆς Γαλιλαίας αὐτῷ, ἐθεάσαντο τὸ μνημεῖον, καὶ ὡς ἐτέθη τὸ σῶμα αὐτοῦ. Αἵτινες μαθοῦσαι τὰ περὶ τῆς ἀναστάσεως τοῦ Σωτῆρος, ὑπέστρεψαν ἀπὸ τοῦ μνημείου ευαγγελιζόμενα: πάντα τοῖς ἀποστόλοις. » Ἐπεὶ τοίνυν ὁ λαὸς ὁ μὴ ἔχων σύνεσιν, τῷ κηρύγματι τῶν ἀποστόλων οὐκ ἐπείθετο, καί τοι τῶν ἐθνῶν παραδεχομένων τὸν λόγον, τούτου χάριν τὰς γυναῖκας τὸ θεῖον Πνεῦμα καλεῖ. Τοὺς γὰρ ἀποστόλους διέβαλλον, ὡς νυκτός κλέψαντας τοῦ Σωτῆρος τὸ σῶμα. Διὸ τὰς ἀνυπό- πτους καλεῖ τῶν ἀνοήτων εἰς ἔλεγχον: Μόνοι γὰρ ἀπειθοῦσι, πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης Εκκλησίας ὁρῶντες, τὴν ἔνθεον ἀρετὴν τοῦ εὐαγγελικοῦ μὴ συνορώντες κηρύγματος. Γυναῖκες δὲ πρῶται πι- στεύονται τὴν ἀνάστασιν, ἐπεὶ καὶ γυνὴ πρώτη του ὄψεως τὴν ἀπάτην ἐδέξατο. Διὰ τῆς οὖν ἀποστολῆς τῶν δεινῶν ἐγκλημάτων ἀποκρούονται τὴν αἰτίαν. Εἴρηται γὰρ πρὸς αὐτὰς τὸ χαίρετε παρὰ τοῦ τὴν ἀρὰν ἐπιθέντος ἐν ἀρχῇ, « Ἐν λύπαις τέξῃ τέκνα, ο πρὸς Εὐαν εἰπόντος. Ως ἀνοήτους δὲ τοὺς Ιου- δαίους οὐκ ἐλεήσειν φησίν. Ἐν δὲ τῷ καιρῷ λέγει « εἰ σε '; › γρ. ποιμέσιν. ο γαρ δηιῶντες. Ρ λ. Ισ. γὰρ ὁ Ματθαῖος μέν. COMMENTARII IN ISAIAM. quando tandem peccatis liber evades ? Quo tempore nimirum errori veteri per fidem vocati bellum in- dicent, nec ejus aliquas superesse reliquias patien- tur, magna cum verbis Apostoli concordia, qui tum demum salutem consecuturum esse, totum Israelem monuit, cum plenitudo gentium ingressa fuerit ". Gregem autem translatum ideo Israelem nominat, quod eum bonis olin pastoribus abundasse constal ; quem derelictum nunc feræ illæ, id est malæ potestates, quæ mente concipiuntur, nullo arcente depascuntur. Imo ne Romani quidem prius eam populari desierunt, quam vel minimis rebus destitutum viderunt. Neque vero desunt, qui pascuorum nomine, imperatam per hostes tributi pensionem significari dicant. Ut dicant. Ut enim eis se, si cessent ab idolorum cultu, benedicturum; sic in exsilium et servitutem si in eo perrexerint, eos se missurum pollicitus est. C D Rom. x1, 12. VERS. 11-13. Mulieres venientes a spectaculo, adeste. Non enim est populus, qui habeat intelligen - tiam. Propterea non miserebitur eorum, qui fecit eos, et qui formavit eos, non parcet. Et erit in die illa concludet Dominus a fossa fuminis, usque ad fili- nocorcuram, elc. Postquam de Judæorum summa et abso- Inta vastitate disseruit, tanquam viri nulli inter eos salute digni reperiantur ; mulieres ipsas in ad- mirabilium operum testimonium vocat; ut venien - tes, jacentem in tenebris populuni, eorumque ur- bem relictam illustrent. Atque hinc est, quod Aquilam quidem, Mulieres venientes illustrant eam ; Symmachum autem, Mulieres venientes et ostenden- tes eam, interpretatos esse legimus. Sed quænam ipsa fuerint, jam discamus. Ait enim Matthaeus : • Erant ibi mulieres nultae procul spectantes, que quidem secutæ fuerant eum a Galilæa, ministrantes quarum nomina adjicit. Lucas autem in hunc modum: Secutæ sunt mulieres quædam quæ cum eo ex Galilæa profectæ viderunt moni- mentum, et quemadmodum positum fuit ejus cor- pus quæ et ipsæ cum Salvatoris resurrectionem audissent omnia renuntiantes apostolis, a moni- mento reversæ sunt "., Quoniam ergo populus intelligentiam non habens, apostolorum prædicationi fidem non habebat, quam tamen avide gentes am- plectebantur : mulieres ob id divinus compellat Spiritus. Apostolos enim tanquam noctu Salvatoris corpus sustulissent, falso accusabant ". Ideoque minime suspectos ad eorum refutandam vesaniam testes ciet. Soli enim Judæi fidem non amplectun- tur; qui, licet ubique terrarum propagatas cernant Ecclesias, divinam tamen evangelicæ prædicationis virtutem non intuentur. At mulieres resurrection's fidem primæ ideo arripiunt, quod quæ prima ser- pentis deceptioni patuit, mulier exstitit. Ipse ergo isthac apostolici muneris functione gravioris accut- sationis culpa sese exemerunt. Sunt enim ab ino salvere jussæ, qui initio Eve imprecatus, suos era es Gen. 111, seqq. Luc. xxvil, 55, 53. Luc. XXIII, 59, 56. de Matth. XXVIII. VARIE LECTIONES. »

Α τῷ δηλουμένῳ, συμφράξει Κύριος ἀπὸ τῆς διώρυ γος τοῦ ποταμοῦ ὅπερ πατάξει ἑρμήνευσαν οἱ λοιποί, δηλοῦντες πατάξειν Κύριον τοὺς ἀπίστους ἐκείνους, καὶ τὸν λαὸν τὸν ἀσύνετον. Β Εἶτα τόπον ἀφορίζει ἀπὸ τοῦ ῥείθρου ποταμού ἕως τοῦ χειμάρρου Αἰγύπτου, κατὰ Σύμμαχον, ᾧπερ ἰσοδυναμοῦσι καὶ οἱ λοιποί περιορίζοντος τοῦ λόγου τὸν κατ᾽ Ἰουδαίων ὑπὸ Ῥωμαίων γενησόμε νον πόλεμον, ἀπὸ ποταμοῦ τάχα τοῦ Ἰορδάνου μέσ χρι τοῦ χειμάρρου Ρεινοκορούρων, ἤπερ ἐστὶν Αἰγύπτου μεθόριον. ᾿Αλλὰ τούτους μεν, φησί, και βδίσει Κύριος αὐτῆς, ἐπάγων αὐτοῖς τὴν μάστιγα τὴν επιστρεπτικὴν, τὸ τῶν πολεμίων στρατόπεδον. Διὰ καὶ ἄνω ἔλεγεν « Οὐαὶ Ασσυρίοις, ἡ ῥάβδος τῆς ὀργῆς, καὶ τοῦ θυμοῦ ἐν ταῖς χερσὶν αὐτῶν. » Τινὲς δὲ φασὶν, ὡς Ἰουδαίας ὅροι Ευφράτης καὶ Ρεινο- χάρουρα. Τὸ δὲ συμφράξει, ἀντὶ τοῦ πολιορκήσει, καὶ θλίψει. Η γὰρ σύμπραξις, συγκλεισμός ἐστιν ἀφύκτων κακῶν. Ἀλλὰ καὶ συγκέκλεισται τῶν Ἰουδαίων ὁ νοῦς οὐ προσιεμένων τῆς ἀληθείας τὸ φῶς. • Πώρωσις » γὰρ, κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον, • ἀπὸ μέρους γέγονε τῷ Ἰσραήλ, καὶ ἄχρι σήμερον ἡνίκα ἀναγινώσκηται Μωσῆς, κάλυμμα ἐπὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν κεῖται. Τοῖς δὲ τοῦ λόγου κήρυξιν ἑξῆς προστάττει λέγων ὁ Κύριος· Ὑμεῖς δὲ συνα γάγετε κατὰ ἕνα τοὺς υἱοὺς Ἰσραήλ. Εἰ γὰρ καὶ μὴ βούλωνται αθρόως προσιέναι τῇ πίστει (λαός γὰρ οὐκ ἔχων ἐστὶ σύνεσιν, ἀλλ᾽ οὖν ἀγαπητόν βραχεῖς τινας καθ' ἕνα συναγαγεῖν, οἷς καὶ Πέτρος ὁ μέγας ἐβόα· ι Καὶ νῦν, ἀδελφοί, οἶδα ὅτι κατά ἄγνοιαν ἐπράξατε καθὰ καὶ οἱ ἄρχοντες ὑμῶν. Με- τανοήσατε οὖν καὶ βαπτισθήτω ἕκαστος ὑμῶν ἐπὶ τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου..... ΚΕΦΑΛ. ΚΗ. α-κβ'. Οὐαὶ τῷ στεφάνῳ τῆς ὕβρεως, οἱ μισθω του Εφραίμ. Τὸ ἄνθος τὸ ἐκπεσὸν ἐκ τῆς δόξης ἐπὶ τῆς κορυφῆς τοῦ ὄρους τοῦ παχέος, οι με θύοντες ἄνευ οίνου. Ἰδοὺ ἰσχυρὸν καὶ σκληρών, Χ. Τ. λ. • ἐλευθερίαν προσίεσθαι τῶν τύπων ἀφε- μένους. «Πνεῦμα γὰρ ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ, δεῖ προσκυνεῖν. » Δεσμὸς δὲ ὁ νόμος δικαιῶν μὲν οὐδένα, κατασφίγγων δέ πως εἰς κόλασιν. Καὶ Δαβὶδ δὲ προθύμως συμβου λεύων ἐπὶ τὴν χάριν ἰέναι τὴν διὰ πίστεως, «Διαρ ρήξωμεν, φησί, τοὺς δεσμούς αὐτῶν, καὶ ἀποῤῥίψω μεν ἀφ' ἡμῶν τὸν ζυγὸν αὐτῶν, ὁ τὸ ἐκ νόμου βάρος αὐτοῖς ἐπικείμενον, ᾧ τοὺς ὑπὸ χεῖρας οἱ τῶν Ἰου δαίων ὑπῆγον διδάσκαλοι. Προτιμήσατε δὲ, φησί, τούτων τὴν σύντομον τῆς πίστεως χάριν, οὐ κατὰ τὰς μακρὰς οὖσαν περιόδους τοῦ γράμματος, ἥτις ἐδόθη πάσῃ τῇ γῇ, μόνοις δοθέντος Ἰουδαίοις τοῦ νόμου. Μωσῆς μὲν γὰρ ἔλεγεν ε῎Ακους, Ισραήλ. » PROCOPII GAZEI non sine dolore parituram liberos edicto sanxerat. Monet autein Judæorum, quia stulti sunt, non mi- serturum Dominum ; sed eos stato et definito tempore a fluminis alveo conclusurum ; quod percu- tiendi verbo expresserunt alii; ut infideles stultumque populum percussurum Dominum significa- rent. • Sequitur deinceps loci designatio, a fluminis alveo, ad torrentem usque Ægypti, ut apud Sym• machum caeterosque legimus interpretes, quibus · verbis Romanorum adversus Judæos, a Jordanis fortasse fluvio ad torrentem usque Rhinocoruram Ægypto conterminanı, vagaturum bellum demon- stratur. Sed istos, ait, virgis cedet Dominus scuti- cam in eos, hostium scilicet exercitum, ut resipi- scere doceat, inducens. Inde igitur et illa usurpavit superius Væ Assyriis, virga iræ et furoris in manibus eorum ". » Dicunt alii Euphrate et Rhi- nocorura Judzam tanquam limitibus, distingui. Deinde, concludendi verbo, pro obsidendi, et affli- gendi, prophetam usum esse. Tum demum enim recte concludi dicimur, cum prementibus undique malis, nullus effugii locus nobis relinquitur. Con- cludi præterea et ipsa Judæorum mens rite dicitur, quæ veritatis lumen non admittat. Cæcitas enim, secundum beatum Apostolum, ex parte Israeli con- tigit : . Et ad hunc usque diem, cum legitur Moses, velamen cordi ejus obtenditur ". . Sed verbi pra- conibus ita deinceps imperat Dominus: Vos autem congregate sigillatim filios Israel. Etsi enim confer- tim ad fidem recusent accedere, quia populus est intelligentiam non habens; non aliquos tɔmen sigillatim, licet paucos colligere fuit aspernandumn ; C ad quos et magnus ille Petrus in hæc verba locutus est : « Et nunc, fratres, scio quod per ignorantiam fecistis sicut principes vestri. Poenitentiam igitur agite, et baptizetur unusquisque vestrum in no- mine Domini 08. CAP. XXVIII. VERs. 1-22. Væ coronæ injuriæ, mer- cenarii Ephraim. Flos cadens de gloria super verti- cem montis pinguis, qui ebrii estis absque vino. Ecce forte et durum, • • elc. 349. Figuris relictis ad veritatis liber- tatem accedere. « Spiritus enim Deus est; et qui ipsum aderant, eos in spiritu et veritate adorare necesse est. Et vero lex ipsa vinculum, quæ D justum quidem efficiat neminem, sed ad pœnas veluti constrictos servet. Quin et David ipse, cum ad gra- tiam per fidem alacriter properare suaderet: ‹ Dis- rumpamus vincula eorum, inquit, et jugum eorum a nobis projiciamus 70, › legis pondus nimirum eis impositum significans, quo sibi subjectos premere soiebant Judaeorum magistri Proponite, inquit, compendiosam fidei istorum gratiam, quæ exiguis verborum periodis comprehensa, non ut a Mose ex illa tantum Judæis, sed cunctis terræ habitato- Isa. I, 5. " II Cor. III, 15. Act. 111, 17. "Joan. iv, 24. Psal. 11, 3.

Α τῷ δηλουμένῳ, συμφράξει Κύριος ἀπὸ τῆς διώρυ γος τοῦ ποταμοῦ ὅπερ πατάξει ἑρμήνευσαν οἱ λοιποί, δηλοῦντες πατάξειν Κύριον τοὺς ἀπίστους ἐκείνους, καὶ τὸν λαὸν τὸν ἀσύνετον. Β Εἶτα τόπον ἀφορίζει ἀπὸ τοῦ ῥείθρου ποταμού ἕως τοῦ χειμάρρου Αἰγύπτου, κατὰ Σύμμαχον, ᾧπερ ἰσοδυναμοῦσι καὶ οἱ λοιποί περιορίζοντος τοῦ λόγου τὸν κατ᾽ Ἰουδαίων ὑπὸ Ῥωμαίων γενησόμε νον πόλεμον, ἀπὸ ποταμοῦ τάχα τοῦ Ἰορδάνου μέσ χρι τοῦ χειμάρρου Ρεινοκορούρων, ἤπερ ἐστὶν Αἰγύπτου μεθόριον. ᾿Αλλὰ τούτους μεν, φησί, και βδίσει Κύριος αὐτῆς, ἐπάγων αὐτοῖς τὴν μάστιγα τὴν επιστρεπτικὴν, τὸ τῶν πολεμίων στρατόπεδον. Διὰ καὶ ἄνω ἔλεγεν « Οὐαὶ Ασσυρίοις, ἡ ῥάβδος τῆς ὀργῆς, καὶ τοῦ θυμοῦ ἐν ταῖς χερσὶν αὐτῶν. » Τινὲς δὲ φασὶν, ὡς Ἰουδαίας ὅροι Ευφράτης καὶ Ρεινο- χάρουρα. Τὸ δὲ συμφράξει, ἀντὶ τοῦ πολιορκήσει, καὶ θλίψει. Η γὰρ σύμπραξις, συγκλεισμός ἐστιν ἀφύκτων κακῶν. Ἀλλὰ καὶ συγκέκλεισται τῶν Ἰουδαίων ὁ νοῦς οὐ προσιεμένων τῆς ἀληθείας τὸ φῶς. • Πώρωσις » γὰρ, κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον, • ἀπὸ μέρους γέγονε τῷ Ἰσραήλ, καὶ ἄχρι σήμερον ἡνίκα ἀναγινώσκηται Μωσῆς, κάλυμμα ἐπὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν κεῖται. Τοῖς δὲ τοῦ λόγου κήρυξιν ἑξῆς προστάττει λέγων ὁ Κύριος· Ὑμεῖς δὲ συνα γάγετε κατὰ ἕνα τοὺς υἱοὺς Ἰσραήλ. Εἰ γὰρ καὶ μὴ βούλωνται αθρόως προσιέναι τῇ πίστει (λαός γὰρ οὐκ ἔχων ἐστὶ σύνεσιν, ἀλλ᾽ οὖν ἀγαπητόν βραχεῖς τινας καθ' ἕνα συναγαγεῖν, οἷς καὶ Πέτρος ὁ μέγας ἐβόα· ι Καὶ νῦν, ἀδελφοί, οἶδα ὅτι κατά ἄγνοιαν ἐπράξατε καθὰ καὶ οἱ ἄρχοντες ὑμῶν. Με- τανοήσατε οὖν καὶ βαπτισθήτω ἕκαστος ὑμῶν ἐπὶ τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου..... ΚΕΦΑΛ. ΚΗ. α-κβ'. Οὐαὶ τῷ στεφάνῳ τῆς ὕβρεως, οἱ μισθω του Εφραίμ. Τὸ ἄνθος τὸ ἐκπεσὸν ἐκ τῆς δόξης ἐπὶ τῆς κορυφῆς τοῦ ὄρους τοῦ παχέος, οι με θύοντες ἄνευ οίνου. Ἰδοὺ ἰσχυρὸν καὶ σκληρών, Χ. Τ. λ. • ἐλευθερίαν προσίεσθαι τῶν τύπων ἀφε- μένους. «Πνεῦμα γὰρ ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ, δεῖ προσκυνεῖν. » Δεσμὸς δὲ ὁ νόμος δικαιῶν μὲν οὐδένα, κατασφίγγων δέ πως εἰς κόλασιν. Καὶ Δαβὶδ δὲ προθύμως συμβου λεύων ἐπὶ τὴν χάριν ἰέναι τὴν διὰ πίστεως, «Διαρ ρήξωμεν, φησί, τοὺς δεσμούς αὐτῶν, καὶ ἀποῤῥίψω μεν ἀφ' ἡμῶν τὸν ζυγὸν αὐτῶν, ὁ τὸ ἐκ νόμου βάρος αὐτοῖς ἐπικείμενον, ᾧ τοὺς ὑπὸ χεῖρας οἱ τῶν Ἰου δαίων ὑπῆγον διδάσκαλοι. Προτιμήσατε δὲ, φησί, τούτων τὴν σύντομον τῆς πίστεως χάριν, οὐ κατὰ τὰς μακρὰς οὖσαν περιόδους τοῦ γράμματος, ἥτις ἐδόθη πάσῃ τῇ γῇ, μόνοις δοθέντος Ἰουδαίοις τοῦ νόμου. Μωσῆς μὲν γὰρ ἔλεγεν ε῎Ακους, Ισραήλ. » PROCOPII GAZEI non sine dolore parituram liberos edicto sanxerat. Monet autein Judæorum, quia stulti sunt, non mi- serturum Dominum ; sed eos stato et definito tempore a fluminis alveo conclusurum ; quod percu- tiendi verbo expresserunt alii; ut infideles stultumque populum percussurum Dominum significa- rent. • Sequitur deinceps loci designatio, a fluminis alveo, ad torrentem usque Ægypti, ut apud Sym• machum caeterosque legimus interpretes, quibus · verbis Romanorum adversus Judæos, a Jordanis fortasse fluvio ad torrentem usque Rhinocoruram Ægypto conterminanı, vagaturum bellum demon- stratur. Sed istos, ait, virgis cedet Dominus scuti- cam in eos, hostium scilicet exercitum, ut resipi- scere doceat, inducens. Inde igitur et illa usurpavit superius Væ Assyriis, virga iræ et furoris in manibus eorum ". » Dicunt alii Euphrate et Rhi- nocorura Judzam tanquam limitibus, distingui. Deinde, concludendi verbo, pro obsidendi, et affli- gendi, prophetam usum esse. Tum demum enim recte concludi dicimur, cum prementibus undique malis, nullus effugii locus nobis relinquitur. Con- cludi præterea et ipsa Judæorum mens rite dicitur, quæ veritatis lumen non admittat. Cæcitas enim, secundum beatum Apostolum, ex parte Israeli con- tigit : . Et ad hunc usque diem, cum legitur Moses, velamen cordi ejus obtenditur ". . Sed verbi pra- conibus ita deinceps imperat Dominus: Vos autem congregate sigillatim filios Israel. Etsi enim confer- tim ad fidem recusent accedere, quia populus est intelligentiam non habens; non aliquos tɔmen sigillatim, licet paucos colligere fuit aspernandumn ; C ad quos et magnus ille Petrus in hæc verba locutus est : « Et nunc, fratres, scio quod per ignorantiam fecistis sicut principes vestri. Poenitentiam igitur agite, et baptizetur unusquisque vestrum in no- mine Domini 08. CAP. XXVIII. VERs. 1-22. Væ coronæ injuriæ, mer- cenarii Ephraim. Flos cadens de gloria super verti- cem montis pinguis, qui ebrii estis absque vino. Ecce forte et durum, • • elc. 349. Figuris relictis ad veritatis liber- tatem accedere. « Spiritus enim Deus est; et qui ipsum aderant, eos in spiritu et veritate adorare necesse est. Et vero lex ipsa vinculum, quæ D justum quidem efficiat neminem, sed ad pœnas veluti constrictos servet. Quin et David ipse, cum ad gra- tiam per fidem alacriter properare suaderet: ‹ Dis- rumpamus vincula eorum, inquit, et jugum eorum a nobis projiciamus 70, › legis pondus nimirum eis impositum significans, quo sibi subjectos premere soiebant Judaeorum magistri Proponite, inquit, compendiosam fidei istorum gratiam, quæ exiguis verborum periodis comprehensa, non ut a Mose ex illa tantum Judæis, sed cunctis terræ habitato- Isa. I, 5. " II Cor. III, 15. Act. 111, 17. "Joan. iv, 24. Psal. 11, 3.

Ὁ Χριστὸς δὲ διὰ τοῦ ψάλλοντος, « Ακούσατε ταῦτα, πάντα τὰ ἔθνη. » Τινὲς δέ φασι τὸ, καὶ ὑμεῖς μὴ εὐ φρανθείητε, ἁρμόττειν μὲν καὶ πρὸς τὸν Ἰσραὴλ μὴ ἐπιμένειν τῇ τῶν ἁμαρτημάτων ἡδονῇ παραινοῦν, μηδὲ δεσμεῖν ἑαυτοὺς ἁμαρτήμασιν, πρὸς δὲ τὴν τῆς κρίσεως ἀκοὴν ὑποστέλλεσθαι· ἁρμόττειν δὲ καὶ πρὸς τὰ ἔθνη, ὡς οὐδὲ χαίρειν ὑμᾶς ἐπὶ τῇ τῶν Ἰσραηλιτῶν τιμωρία. Διαβήσεται γὰρ καὶ εἰς ὑμᾶς τὰ τῆς τίσεως ἁμαρτάνοντας. κγ-κι". Ενωτίζεσθε καὶ ἀκούετε τῆς φωνῆς μου. Προσέχετε, καὶ ἀκούετε τους λόγους μου. Μὴ ὅλην τὴν ἡμέραν μέλλει ὁ ἀροτριῶν ἀρος τριᾷν ; ἢ σπόρον προετοιμάσαι, πρὶν ἐργάσασθαι τὴν γῆν; οὐχ ὅταν ὁμαλίσῃ τὸ πρόσωπον αὐτ τῆς, κ. τ. λ. Τῷ στεφάνῳ τῆς ὕβρεως, τῷ τὸν ἔντιμον ἀποδο- κιμάσαντι λίθον, ἔτι παρακελεύεται τὰ μὲν τα παρέχειν τῇ δι' ἀέρος φερομένῃ φωνῇ, πειθαρχεῖν δὲ τοῖς λεγομένοις, καὶ κατανοεῖν τὰ λεγόμενα. Ενθ' ὑποδείγματι κέχρηται, διδάσκων αὐτούς, ὡς ὄντες δυνατοὶ δυνατῶς ἐτασθήσονται. Αρχοντες γὰρ ἦσαν καὶ ἱερεῖς, καὶ διδάσκαλοι. Καιρό; γὰρ, φησιν, ἀρός τρου καὶ σπόρου διάφορος. Καὶ παραλλάττει τῶν καρπῶν μετὰ θέρος ή κάτ θαρσις, τῶν μὲν ἁμάξης δεομένων, καὶ τεμνόντων τροχῶν ὅσοι τῶν ἄλλων ἀδρότεροι· τῶν δὲ μόναις ἀρκουμένων ῥάβδοις οἴπερ εἰσὶν ἀσθενέστεροι. Οὕτω καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος γεωργῶν τὰς ψυχὰς, ἐν καιρῷ μὲν αὐτὰς διδασκαλίᾳ νεοί, ἀναῤῥηγνύση τους λανθάνοντας λογισμούς. "Οθεν δὲ καί φησιν· « Νεώ- σατε ἑαυτοῖς νεώματα, καὶ μὴ σπείρηται ἐπ' ἀκάν θαις. ο Ἐπειδ᾽ ἂν δὲ τὸ οἱονεὶ πρόσωπον όμαλι σθείη τῆς γῆς, πάσης ἀκανθώδους ανατραπείσης κακίας, τηνικαῦτα τοῖς ὑποκειμένοις κατάλληλα καταβάλλει τὰ σπέρματα, μείζω τε καὶ βραχύτερα. Διαιρέσεις γὰρ χαρισμάτων εἰσίν. Παρόντος δὲ τοῦ θερισμού (συντέλειαν δὲ τοῦτον δηλοῦν ἐδίδαξεν ὁ Χριστός), τότε τοὺς ἀξίους τῶν σπερμάτων ἀπαι· τήσει καρπούς. Τῶν δὲ μὴ παρεχόντων, οἱ μὲν τὰ σμικρὰ λαβόντες, μετρίαν, οἱ δὲ τὰ μεγάλα, μεγί- στην εισπραχθήσονται δίκην, ὥσπερ οι μεγάλων ἀξιωθέντες, ἱερεῖς, καὶ γεγονότες στέφανος ὕβρεως μισθωτοί τε Εφραίμ, ὡς διαστρέψαι μὲν τὸν λαὸν, αποδοκιμάσαι δὲ λίθον τὸν ἐκλεκτόν, Τὸ δὲ, καὶ παιδεύσῃ κρίματι Θεοῦ, ἢ κατὰ Σύμμαχον, καὶ παιδεύσει αὐτὸν εἰς κρῖμα ὁ Θεὸς αὐτοῦ, παρίστησιν ὡς φυσικῇ διδασκαλία γεωργός, καὶ δοθείσῃ παρὰ τοῦ Θεοῦ, τὰ περὶ τῆς διαφόρου τῶν καρπῶν κρινεί καθάρσεως. Ἀντὶ δὲ τοῦ, τὸ δὲ κύμινον μετὰ ἄρτον βρωθήσεται, Σύμμαχός φη- σιν· Κύμινον δὲ ἐν βακτηρίᾳ, ἄρτος δὲ λεπτο- κοπηθήσεται. Τὸ ἄρτος ἀντὶ τοῦ σῖτος εἰπών. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Οὐ γὰρ εἰς τὸν αἰῶνα ἐγὼ ὑμῖν γρ. καὶ ἀναρρήγνυσι. COMMENTARII IN ISAIAM. A ribus data est. Muse enim dicente tantum : • Audi, B Deut. vi, 3. Psal. xLv, 2. *** Sap. v1, Matth. x111, 39. C Israel'' ; ; ipse per Davidem omnes gentes allen- dere jubet Christus. At non desunt, qui verba ista, et vos nolite latari, convenire quidem, et fa- cere ad excitandum Israelem, ne se peccatorum voluptatibus tanquam vinculis illaqueet, sed ad judicii mentionem terreatur, existiment: verum et ad gentes etiam referri; tanquam sumptis de Israelo pœnis eas lætari prohibeat, quas sua quoque pec- catorum ultio minime prætermissura sit VERS. 23-29. Auribus percipile, et audile vocem meam. Attendile, et audile sermones meos. Nunquid tota die arabit qui arat? aut semen pre- parabil, antequam præparet terram? nunquid non cum cquaverit faciem ejus, etc. Adhuc etiam coronam superbiæ, quæ pretiosum lapidem rejecit, adhortatur, ut voci quæ per aerem fertur, aures prabeat, eaque, quæ dicuntur, mente agitet et sequatur. Exemplo deinde adhibito fore docet, ut, quia potentes sunt, potenter tormenta patiantur's. Erant enim principes, et sacerdotes, et doctores. Enimvero ait, arationis, sementisque faciendæ non unum et idem tempus est. Sed messem alternis sequitur ipsa fructuum pur- galio, plaustro aliis; aliis etiam rotis, si qui sunt inter cos vegetiores; aliis denique virga tantum, si tenuiores sint, indigentibus. Eadem plane ratione et Dei sermo solet animas nostras excolere, suoque tempore doctrina, tanquam aratro, renovare, et latentes eorum cogitationes proscindere. Indeque est certe quod ait: «Novate vobis novalia, neque super spinas seminetis 7., Ubi autem terræ tanquam facies fuerit adæquata, omni spinosa penitus exstirpata malitia, ea tum demum semina, quæ subjectis congruant, majora aut minutiora, sunt enim gratiarum divisiones 7,mandare conve- nerit. At instante messe (quo nomine consumma- tionem significari Christus docuit ), fructus tum demum semente dignos idem postulabit: quos qui non reddent, si parva quidem acceperint, medio- cres;si magna autem, ponas luent et ipsi maxitras. Quo in genere primi futuri sunt ad summa evceli sacerdotes, el qui superbiæ corona, mercenariique D Ephraim nominantur, qui populum avertere, dele- ctumque lapidem rejicere ausi sunt. 7. Deinde, quod sequitur, et erudieris in judicium Dei; aut secundum Symmachum, et erudiet curs Deus ad judicium suum, ostendit Deum ipsum, sicut solent naturali disciplina, atque a Deo con- cessa agricolæ, de varia fructuum purgatione judi- caturum. Cæterum pro quo Cyminum cum pane comedet; legimus: Cyminum baculo: panis aulem comminuetur, transtulit Symmachus, panem pro frumento usurpans. Deinde verba ista, Neque enim 7³ Jerein. iv. 3; Osee. x, 12. I Cor. xii, 4. VARIE LECTIONES.

Ὁ Χριστὸς δὲ διὰ τοῦ ψάλλοντος, « Ακούσατε ταῦτα, πάντα τὰ ἔθνη. » Τινὲς δέ φασι τὸ, καὶ ὑμεῖς μὴ εὐ φρανθείητε, ἁρμόττειν μὲν καὶ πρὸς τὸν Ἰσραὴλ μὴ ἐπιμένειν τῇ τῶν ἁμαρτημάτων ἡδονῇ παραινοῦν, μηδὲ δεσμεῖν ἑαυτοὺς ἁμαρτήμασιν, πρὸς δὲ τὴν τῆς κρίσεως ἀκοὴν ὑποστέλλεσθαι· ἁρμόττειν δὲ καὶ πρὸς τὰ ἔθνη, ὡς οὐδὲ χαίρειν ὑμᾶς ἐπὶ τῇ τῶν Ἰσραηλιτῶν τιμωρία. Διαβήσεται γὰρ καὶ εἰς ὑμᾶς τὰ τῆς τίσεως ἁμαρτάνοντας. κγ-κι". Ενωτίζεσθε καὶ ἀκούετε τῆς φωνῆς μου. Προσέχετε, καὶ ἀκούετε τους λόγους μου. Μὴ ὅλην τὴν ἡμέραν μέλλει ὁ ἀροτριῶν ἀρος τριᾷν ; ἢ σπόρον προετοιμάσαι, πρὶν ἐργάσασθαι τὴν γῆν; οὐχ ὅταν ὁμαλίσῃ τὸ πρόσωπον αὐτ τῆς, κ. τ. λ. Τῷ στεφάνῳ τῆς ὕβρεως, τῷ τὸν ἔντιμον ἀποδο- κιμάσαντι λίθον, ἔτι παρακελεύεται τὰ μὲν τα παρέχειν τῇ δι' ἀέρος φερομένῃ φωνῇ, πειθαρχεῖν δὲ τοῖς λεγομένοις, καὶ κατανοεῖν τὰ λεγόμενα. Ενθ' ὑποδείγματι κέχρηται, διδάσκων αὐτούς, ὡς ὄντες δυνατοὶ δυνατῶς ἐτασθήσονται. Αρχοντες γὰρ ἦσαν καὶ ἱερεῖς, καὶ διδάσκαλοι. Καιρό; γὰρ, φησιν, ἀρός τρου καὶ σπόρου διάφορος. Καὶ παραλλάττει τῶν καρπῶν μετὰ θέρος ή κάτ θαρσις, τῶν μὲν ἁμάξης δεομένων, καὶ τεμνόντων τροχῶν ὅσοι τῶν ἄλλων ἀδρότεροι· τῶν δὲ μόναις ἀρκουμένων ῥάβδοις οἴπερ εἰσὶν ἀσθενέστεροι. Οὕτω καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος γεωργῶν τὰς ψυχὰς, ἐν καιρῷ μὲν αὐτὰς διδασκαλίᾳ νεοί, ἀναῤῥηγνύση τους λανθάνοντας λογισμούς. "Οθεν δὲ καί φησιν· « Νεώ- σατε ἑαυτοῖς νεώματα, καὶ μὴ σπείρηται ἐπ' ἀκάν θαις. ο Ἐπειδ᾽ ἂν δὲ τὸ οἱονεὶ πρόσωπον όμαλι σθείη τῆς γῆς, πάσης ἀκανθώδους ανατραπείσης κακίας, τηνικαῦτα τοῖς ὑποκειμένοις κατάλληλα καταβάλλει τὰ σπέρματα, μείζω τε καὶ βραχύτερα. Διαιρέσεις γὰρ χαρισμάτων εἰσίν. Παρόντος δὲ τοῦ θερισμού (συντέλειαν δὲ τοῦτον δηλοῦν ἐδίδαξεν ὁ Χριστός), τότε τοὺς ἀξίους τῶν σπερμάτων ἀπαι· τήσει καρπούς. Τῶν δὲ μὴ παρεχόντων, οἱ μὲν τὰ σμικρὰ λαβόντες, μετρίαν, οἱ δὲ τὰ μεγάλα, μεγί- στην εισπραχθήσονται δίκην, ὥσπερ οι μεγάλων ἀξιωθέντες, ἱερεῖς, καὶ γεγονότες στέφανος ὕβρεως μισθωτοί τε Εφραίμ, ὡς διαστρέψαι μὲν τὸν λαὸν, αποδοκιμάσαι δὲ λίθον τὸν ἐκλεκτόν, Τὸ δὲ, καὶ παιδεύσῃ κρίματι Θεοῦ, ἢ κατὰ Σύμμαχον, καὶ παιδεύσει αὐτὸν εἰς κρῖμα ὁ Θεὸς αὐτοῦ, παρίστησιν ὡς φυσικῇ διδασκαλία γεωργός, καὶ δοθείσῃ παρὰ τοῦ Θεοῦ, τὰ περὶ τῆς διαφόρου τῶν καρπῶν κρινεί καθάρσεως. Ἀντὶ δὲ τοῦ, τὸ δὲ κύμινον μετὰ ἄρτον βρωθήσεται, Σύμμαχός φη- σιν· Κύμινον δὲ ἐν βακτηρίᾳ, ἄρτος δὲ λεπτο- κοπηθήσεται. Τὸ ἄρτος ἀντὶ τοῦ σῖτος εἰπών. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Οὐ γὰρ εἰς τὸν αἰῶνα ἐγὼ ὑμῖν γρ. καὶ ἀναρρήγνυσι. COMMENTARII IN ISAIAM. A ribus data est. Muse enim dicente tantum : • Audi, B Deut. vi, 3. Psal. xLv, 2. *** Sap. v1, Matth. x111, 39. C Israel'' ; ; ipse per Davidem omnes gentes allen- dere jubet Christus. At non desunt, qui verba ista, et vos nolite latari, convenire quidem, et fa- cere ad excitandum Israelem, ne se peccatorum voluptatibus tanquam vinculis illaqueet, sed ad judicii mentionem terreatur, existiment: verum et ad gentes etiam referri; tanquam sumptis de Israelo pœnis eas lætari prohibeat, quas sua quoque pec- catorum ultio minime prætermissura sit VERS. 23-29. Auribus percipile, et audile vocem meam. Attendile, et audile sermones meos. Nunquid tota die arabit qui arat? aut semen pre- parabil, antequam præparet terram? nunquid non cum cquaverit faciem ejus, etc. Adhuc etiam coronam superbiæ, quæ pretiosum lapidem rejecit, adhortatur, ut voci quæ per aerem fertur, aures prabeat, eaque, quæ dicuntur, mente agitet et sequatur. Exemplo deinde adhibito fore docet, ut, quia potentes sunt, potenter tormenta patiantur's. Erant enim principes, et sacerdotes, et doctores. Enimvero ait, arationis, sementisque faciendæ non unum et idem tempus est. Sed messem alternis sequitur ipsa fructuum pur- galio, plaustro aliis; aliis etiam rotis, si qui sunt inter cos vegetiores; aliis denique virga tantum, si tenuiores sint, indigentibus. Eadem plane ratione et Dei sermo solet animas nostras excolere, suoque tempore doctrina, tanquam aratro, renovare, et latentes eorum cogitationes proscindere. Indeque est certe quod ait: «Novate vobis novalia, neque super spinas seminetis 7., Ubi autem terræ tanquam facies fuerit adæquata, omni spinosa penitus exstirpata malitia, ea tum demum semina, quæ subjectis congruant, majora aut minutiora, sunt enim gratiarum divisiones 7,mandare conve- nerit. At instante messe (quo nomine consumma- tionem significari Christus docuit ), fructus tum demum semente dignos idem postulabit: quos qui non reddent, si parva quidem acceperint, medio- cres;si magna autem, ponas luent et ipsi maxitras. Quo in genere primi futuri sunt ad summa evceli sacerdotes, el qui superbiæ corona, mercenariique D Ephraim nominantur, qui populum avertere, dele- ctumque lapidem rejicere ausi sunt. 7. Deinde, quod sequitur, et erudieris in judicium Dei; aut secundum Symmachum, et erudiet curs Deus ad judicium suum, ostendit Deum ipsum, sicut solent naturali disciplina, atque a Deo con- cessa agricolæ, de varia fructuum purgatione judi- caturum. Cæterum pro quo Cyminum cum pane comedet; legimus: Cyminum baculo: panis aulem comminuetur, transtulit Symmachus, panem pro frumento usurpans. Deinde verba ista, Neque enim 7³ Jerein. iv. 3; Osee. x, 12. I Cor. xii, 4. VARIE LECTIONES.

Ὁ Χριστὸς δὲ διὰ τοῦ ψάλλοντος, « Ακούσατε ταῦτα, πάντα τὰ ἔθνη. » Τινὲς δέ φασι τὸ, καὶ ὑμεῖς μὴ εὐ φρανθείητε, ἁρμόττειν μὲν καὶ πρὸς τὸν Ἰσραὴλ μὴ ἐπιμένειν τῇ τῶν ἁμαρτημάτων ἡδονῇ παραινοῦν, μηδὲ δεσμεῖν ἑαυτοὺς ἁμαρτήμασιν, πρὸς δὲ τὴν τῆς κρίσεως ἀκοὴν ὑποστέλλεσθαι· ἁρμόττειν δὲ καὶ πρὸς τὰ ἔθνη, ὡς οὐδὲ χαίρειν ὑμᾶς ἐπὶ τῇ τῶν Ἰσραηλιτῶν τιμωρία. Διαβήσεται γὰρ καὶ εἰς ὑμᾶς τὰ τῆς τίσεως ἁμαρτάνοντας. κγ-κι". Ενωτίζεσθε καὶ ἀκούετε τῆς φωνῆς μου. Προσέχετε, καὶ ἀκούετε τους λόγους μου. Μὴ ὅλην τὴν ἡμέραν μέλλει ὁ ἀροτριῶν ἀρος τριᾷν ; ἢ σπόρον προετοιμάσαι, πρὶν ἐργάσασθαι τὴν γῆν; οὐχ ὅταν ὁμαλίσῃ τὸ πρόσωπον αὐτ τῆς, κ. τ. λ. Τῷ στεφάνῳ τῆς ὕβρεως, τῷ τὸν ἔντιμον ἀποδο- κιμάσαντι λίθον, ἔτι παρακελεύεται τὰ μὲν τα παρέχειν τῇ δι' ἀέρος φερομένῃ φωνῇ, πειθαρχεῖν δὲ τοῖς λεγομένοις, καὶ κατανοεῖν τὰ λεγόμενα. Ενθ' ὑποδείγματι κέχρηται, διδάσκων αὐτούς, ὡς ὄντες δυνατοὶ δυνατῶς ἐτασθήσονται. Αρχοντες γὰρ ἦσαν καὶ ἱερεῖς, καὶ διδάσκαλοι. Καιρό; γὰρ, φησιν, ἀρός τρου καὶ σπόρου διάφορος. Καὶ παραλλάττει τῶν καρπῶν μετὰ θέρος ή κάτ θαρσις, τῶν μὲν ἁμάξης δεομένων, καὶ τεμνόντων τροχῶν ὅσοι τῶν ἄλλων ἀδρότεροι· τῶν δὲ μόναις ἀρκουμένων ῥάβδοις οἴπερ εἰσὶν ἀσθενέστεροι. Οὕτω καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος γεωργῶν τὰς ψυχὰς, ἐν καιρῷ μὲν αὐτὰς διδασκαλίᾳ νεοί, ἀναῤῥηγνύση τους λανθάνοντας λογισμούς. "Οθεν δὲ καί φησιν· « Νεώ- σατε ἑαυτοῖς νεώματα, καὶ μὴ σπείρηται ἐπ' ἀκάν θαις. ο Ἐπειδ᾽ ἂν δὲ τὸ οἱονεὶ πρόσωπον όμαλι σθείη τῆς γῆς, πάσης ἀκανθώδους ανατραπείσης κακίας, τηνικαῦτα τοῖς ὑποκειμένοις κατάλληλα καταβάλλει τὰ σπέρματα, μείζω τε καὶ βραχύτερα. Διαιρέσεις γὰρ χαρισμάτων εἰσίν. Παρόντος δὲ τοῦ θερισμού (συντέλειαν δὲ τοῦτον δηλοῦν ἐδίδαξεν ὁ Χριστός), τότε τοὺς ἀξίους τῶν σπερμάτων ἀπαι· τήσει καρπούς. Τῶν δὲ μὴ παρεχόντων, οἱ μὲν τὰ σμικρὰ λαβόντες, μετρίαν, οἱ δὲ τὰ μεγάλα, μεγί- στην εισπραχθήσονται δίκην, ὥσπερ οι μεγάλων ἀξιωθέντες, ἱερεῖς, καὶ γεγονότες στέφανος ὕβρεως μισθωτοί τε Εφραίμ, ὡς διαστρέψαι μὲν τὸν λαὸν, αποδοκιμάσαι δὲ λίθον τὸν ἐκλεκτόν, Τὸ δὲ, καὶ παιδεύσῃ κρίματι Θεοῦ, ἢ κατὰ Σύμμαχον, καὶ παιδεύσει αὐτὸν εἰς κρῖμα ὁ Θεὸς αὐτοῦ, παρίστησιν ὡς φυσικῇ διδασκαλία γεωργός, καὶ δοθείσῃ παρὰ τοῦ Θεοῦ, τὰ περὶ τῆς διαφόρου τῶν καρπῶν κρινεί καθάρσεως. Ἀντὶ δὲ τοῦ, τὸ δὲ κύμινον μετὰ ἄρτον βρωθήσεται, Σύμμαχός φη- σιν· Κύμινον δὲ ἐν βακτηρίᾳ, ἄρτος δὲ λεπτο- κοπηθήσεται. Τὸ ἄρτος ἀντὶ τοῦ σῖτος εἰπών. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Οὐ γὰρ εἰς τὸν αἰῶνα ἐγὼ ὑμῖν γρ. καὶ ἀναρρήγνυσι. COMMENTARII IN ISAIAM. A ribus data est. Muse enim dicente tantum : • Audi, B Deut. vi, 3. Psal. xLv, 2. *** Sap. v1, Matth. x111, 39. C Israel'' ; ; ipse per Davidem omnes gentes allen- dere jubet Christus. At non desunt, qui verba ista, et vos nolite latari, convenire quidem, et fa- cere ad excitandum Israelem, ne se peccatorum voluptatibus tanquam vinculis illaqueet, sed ad judicii mentionem terreatur, existiment: verum et ad gentes etiam referri; tanquam sumptis de Israelo pœnis eas lætari prohibeat, quas sua quoque pec- catorum ultio minime prætermissura sit VERS. 23-29. Auribus percipile, et audile vocem meam. Attendile, et audile sermones meos. Nunquid tota die arabit qui arat? aut semen pre- parabil, antequam præparet terram? nunquid non cum cquaverit faciem ejus, etc. Adhuc etiam coronam superbiæ, quæ pretiosum lapidem rejecit, adhortatur, ut voci quæ per aerem fertur, aures prabeat, eaque, quæ dicuntur, mente agitet et sequatur. Exemplo deinde adhibito fore docet, ut, quia potentes sunt, potenter tormenta patiantur's. Erant enim principes, et sacerdotes, et doctores. Enimvero ait, arationis, sementisque faciendæ non unum et idem tempus est. Sed messem alternis sequitur ipsa fructuum pur- galio, plaustro aliis; aliis etiam rotis, si qui sunt inter cos vegetiores; aliis denique virga tantum, si tenuiores sint, indigentibus. Eadem plane ratione et Dei sermo solet animas nostras excolere, suoque tempore doctrina, tanquam aratro, renovare, et latentes eorum cogitationes proscindere. Indeque est certe quod ait: «Novate vobis novalia, neque super spinas seminetis 7., Ubi autem terræ tanquam facies fuerit adæquata, omni spinosa penitus exstirpata malitia, ea tum demum semina, quæ subjectis congruant, majora aut minutiora, sunt enim gratiarum divisiones 7,mandare conve- nerit. At instante messe (quo nomine consumma- tionem significari Christus docuit ), fructus tum demum semente dignos idem postulabit: quos qui non reddent, si parva quidem acceperint, medio- cres;si magna autem, ponas luent et ipsi maxitras. Quo in genere primi futuri sunt ad summa evceli sacerdotes, el qui superbiæ corona, mercenariique D Ephraim nominantur, qui populum avertere, dele- ctumque lapidem rejicere ausi sunt. 7. Deinde, quod sequitur, et erudieris in judicium Dei; aut secundum Symmachum, et erudiet curs Deus ad judicium suum, ostendit Deum ipsum, sicut solent naturali disciplina, atque a Deo con- cessa agricolæ, de varia fructuum purgatione judi- caturum. Cæterum pro quo Cyminum cum pane comedet; legimus: Cyminum baculo: panis aulem comminuetur, transtulit Symmachus, panem pro frumento usurpans. Deinde verba ista, Neque enim 7³ Jerein. iv. 3; Osee. x, 12. I Cor. xii, 4. VARIE LECTIONES.

Ὁ Χριστὸς δὲ διὰ τοῦ ψάλλοντος, « Ακούσατε ταῦτα, πάντα τὰ ἔθνη. » Τινὲς δέ φασι τὸ, καὶ ὑμεῖς μὴ εὐ φρανθείητε, ἁρμόττειν μὲν καὶ πρὸς τὸν Ἰσραὴλ μὴ ἐπιμένειν τῇ τῶν ἁμαρτημάτων ἡδονῇ παραινοῦν, μηδὲ δεσμεῖν ἑαυτοὺς ἁμαρτήμασιν, πρὸς δὲ τὴν τῆς κρίσεως ἀκοὴν ὑποστέλλεσθαι· ἁρμόττειν δὲ καὶ πρὸς τὰ ἔθνη, ὡς οὐδὲ χαίρειν ὑμᾶς ἐπὶ τῇ τῶν Ἰσραηλιτῶν τιμωρία. Διαβήσεται γὰρ καὶ εἰς ὑμᾶς τὰ τῆς τίσεως ἁμαρτάνοντας. κγ-κι". Ενωτίζεσθε καὶ ἀκούετε τῆς φωνῆς μου. Προσέχετε, καὶ ἀκούετε τους λόγους μου. Μὴ ὅλην τὴν ἡμέραν μέλλει ὁ ἀροτριῶν ἀρος τριᾷν ; ἢ σπόρον προετοιμάσαι, πρὶν ἐργάσασθαι τὴν γῆν; οὐχ ὅταν ὁμαλίσῃ τὸ πρόσωπον αὐτ τῆς, κ. τ. λ. Τῷ στεφάνῳ τῆς ὕβρεως, τῷ τὸν ἔντιμον ἀποδο- κιμάσαντι λίθον, ἔτι παρακελεύεται τὰ μὲν τα παρέχειν τῇ δι' ἀέρος φερομένῃ φωνῇ, πειθαρχεῖν δὲ τοῖς λεγομένοις, καὶ κατανοεῖν τὰ λεγόμενα. Ενθ' ὑποδείγματι κέχρηται, διδάσκων αὐτούς, ὡς ὄντες δυνατοὶ δυνατῶς ἐτασθήσονται. Αρχοντες γὰρ ἦσαν καὶ ἱερεῖς, καὶ διδάσκαλοι. Καιρό; γὰρ, φησιν, ἀρός τρου καὶ σπόρου διάφορος. Καὶ παραλλάττει τῶν καρπῶν μετὰ θέρος ή κάτ θαρσις, τῶν μὲν ἁμάξης δεομένων, καὶ τεμνόντων τροχῶν ὅσοι τῶν ἄλλων ἀδρότεροι· τῶν δὲ μόναις ἀρκουμένων ῥάβδοις οἴπερ εἰσὶν ἀσθενέστεροι. Οὕτω καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος γεωργῶν τὰς ψυχὰς, ἐν καιρῷ μὲν αὐτὰς διδασκαλίᾳ νεοί, ἀναῤῥηγνύση τους λανθάνοντας λογισμούς. "Οθεν δὲ καί φησιν· « Νεώ- σατε ἑαυτοῖς νεώματα, καὶ μὴ σπείρηται ἐπ' ἀκάν θαις. ο Ἐπειδ᾽ ἂν δὲ τὸ οἱονεὶ πρόσωπον όμαλι σθείη τῆς γῆς, πάσης ἀκανθώδους ανατραπείσης κακίας, τηνικαῦτα τοῖς ὑποκειμένοις κατάλληλα καταβάλλει τὰ σπέρματα, μείζω τε καὶ βραχύτερα. Διαιρέσεις γὰρ χαρισμάτων εἰσίν. Παρόντος δὲ τοῦ θερισμού (συντέλειαν δὲ τοῦτον δηλοῦν ἐδίδαξεν ὁ Χριστός), τότε τοὺς ἀξίους τῶν σπερμάτων ἀπαι· τήσει καρπούς. Τῶν δὲ μὴ παρεχόντων, οἱ μὲν τὰ σμικρὰ λαβόντες, μετρίαν, οἱ δὲ τὰ μεγάλα, μεγί- στην εισπραχθήσονται δίκην, ὥσπερ οι μεγάλων ἀξιωθέντες, ἱερεῖς, καὶ γεγονότες στέφανος ὕβρεως μισθωτοί τε Εφραίμ, ὡς διαστρέψαι μὲν τὸν λαὸν, αποδοκιμάσαι δὲ λίθον τὸν ἐκλεκτόν, Τὸ δὲ, καὶ παιδεύσῃ κρίματι Θεοῦ, ἢ κατὰ Σύμμαχον, καὶ παιδεύσει αὐτὸν εἰς κρῖμα ὁ Θεὸς αὐτοῦ, παρίστησιν ὡς φυσικῇ διδασκαλία γεωργός, καὶ δοθείσῃ παρὰ τοῦ Θεοῦ, τὰ περὶ τῆς διαφόρου τῶν καρπῶν κρινεί καθάρσεως. Ἀντὶ δὲ τοῦ, τὸ δὲ κύμινον μετὰ ἄρτον βρωθήσεται, Σύμμαχός φη- σιν· Κύμινον δὲ ἐν βακτηρίᾳ, ἄρτος δὲ λεπτο- κοπηθήσεται. Τὸ ἄρτος ἀντὶ τοῦ σῖτος εἰπών. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Οὐ γὰρ εἰς τὸν αἰῶνα ἐγὼ ὑμῖν γρ. καὶ ἀναρρήγνυσι. COMMENTARII IN ISAIAM. A ribus data est. Muse enim dicente tantum : • Audi, B Deut. vi, 3. Psal. xLv, 2. *** Sap. v1, Matth. x111, 39. C Israel'' ; ; ipse per Davidem omnes gentes allen- dere jubet Christus. At non desunt, qui verba ista, et vos nolite latari, convenire quidem, et fa- cere ad excitandum Israelem, ne se peccatorum voluptatibus tanquam vinculis illaqueet, sed ad judicii mentionem terreatur, existiment: verum et ad gentes etiam referri; tanquam sumptis de Israelo pœnis eas lætari prohibeat, quas sua quoque pec- catorum ultio minime prætermissura sit VERS. 23-29. Auribus percipile, et audile vocem meam. Attendile, et audile sermones meos. Nunquid tota die arabit qui arat? aut semen pre- parabil, antequam præparet terram? nunquid non cum cquaverit faciem ejus, etc. Adhuc etiam coronam superbiæ, quæ pretiosum lapidem rejecit, adhortatur, ut voci quæ per aerem fertur, aures prabeat, eaque, quæ dicuntur, mente agitet et sequatur. Exemplo deinde adhibito fore docet, ut, quia potentes sunt, potenter tormenta patiantur's. Erant enim principes, et sacerdotes, et doctores. Enimvero ait, arationis, sementisque faciendæ non unum et idem tempus est. Sed messem alternis sequitur ipsa fructuum pur- galio, plaustro aliis; aliis etiam rotis, si qui sunt inter cos vegetiores; aliis denique virga tantum, si tenuiores sint, indigentibus. Eadem plane ratione et Dei sermo solet animas nostras excolere, suoque tempore doctrina, tanquam aratro, renovare, et latentes eorum cogitationes proscindere. Indeque est certe quod ait: «Novate vobis novalia, neque super spinas seminetis 7., Ubi autem terræ tanquam facies fuerit adæquata, omni spinosa penitus exstirpata malitia, ea tum demum semina, quæ subjectis congruant, majora aut minutiora, sunt enim gratiarum divisiones 7,mandare conve- nerit. At instante messe (quo nomine consumma- tionem significari Christus docuit ), fructus tum demum semente dignos idem postulabit: quos qui non reddent, si parva quidem acceperint, medio- cres;si magna autem, ponas luent et ipsi maxitras. Quo in genere primi futuri sunt ad summa evceli sacerdotes, el qui superbiæ corona, mercenariique D Ephraim nominantur, qui populum avertere, dele- ctumque lapidem rejicere ausi sunt. 7. Deinde, quod sequitur, et erudieris in judicium Dei; aut secundum Symmachum, et erudiet curs Deus ad judicium suum, ostendit Deum ipsum, sicut solent naturali disciplina, atque a Deo con- cessa agricolæ, de varia fructuum purgatione judi- caturum. Cæterum pro quo Cyminum cum pane comedet; legimus: Cyminum baculo: panis aulem comminuetur, transtulit Symmachus, panem pro frumento usurpans. Deinde verba ista, Neque enim 7³ Jerein. iv. 3; Osee. x, 12. I Cor. xii, 4. VARIE LECTIONES.

ὀργισθήσομαι. Οὐδὲ φωνὴ τῆς πικρίας μου και ταπατήσει ὑμᾶς, Θεοδοτίων καὶ Σύμμαχος ἐξέδω καν. Αλλ' οὐκ εἰς τέλος ἀλεῶν ἀλοήσει αὐτὸν, οὐδὲ ταράξει τροχὸς ἀμάξης αὐτοῦ, οὐδὲ ταῖς ὁπλαῖς αὐτοῦ λεπτυνεῖ αὐτόν. Τοῦτ' ἔστιν, Ἐπειδ᾽ ἂν ὁ τῆς ἁμάξης τροχὸς περιέλθῃ τὸν σἶτον λεπτύνων, τὴν περὶ αὐτὸν καλάμην ὁμοῦ καὶ τῶν βοῶν ταῖς ὁπλαῖς αὐτὴν λεπτυνόντων, αὐτὸν εὐκ ἀφανίσει τὸν σίτον· ὥσπερ οὖν οὐδὲ τῶν ψυχῶν τὴν οὐσίαν ἡ κόλασις. Οπερ οἱ Εβδομήκοντα νοοῦντες ἐξέδωκαν, Οὐ γὰρ εἰς τὸν αἰῶνα ἐγὼ ὑμῖν ἐργι σθήσομαι. Τοῦτ' ἔστιν οὐ πρὸς ἀπώλειαν οὐσίας κολάζω, καθάπερ οὐ δὲ τροχὸς ἁμάξης ἀφανίζει τέν σίτον, ἀλλὰ καθαρὸν ἀπεργάζεται. Ταῦτα δέ φησι, πάντα ὥσπερ εἰ τέρατα τοῖς μὴ νοοῦσιν ὑπάρχοντα. οὐκ ἄνθρωπος ἔφη, ἀλλὰ Θεὸς ἀπεφήνατο. Εἰ δὲ πρὸ; Θεοῦ βουλὴν δύνασθε παραμυθίαν εὑρεῖν, ματαίαν ταύτην ὑψώσατε. Κατὰ δὲ Σύμμαχον, Και με τους το παρὰ Κυρίου δυνάμεων ἐξῆλθεν πάλαι, ἐδόξασε βουλὴν, ἐμεγάλυνε σωτηρίαν. Τὴν δὲ πᾶσαν ῥῆσιν οὕτω τινὲς ἐξηγήσαντο. Χρι στοῦ παρενήνεκται πρόσωπον πρὸς πειθὼ τῶν εὐαγ γελικῶν κηρυγμάτων τὸν Ἰσραὴλ ἐπαγόμενον, προς &, φησί, προσοχής χρεία πολλῆς, καὶ ῥᾳθύμως ἀκούειν οὐ δεῖ, φυλάττεσθαι δὲ τὸ ', καὶ μετὰ ταῦτα πάλιν τῆς νομικῆς λατρείας ἀντέχεσθαι . Κατά τὸν θεῖον ᾿Απόστολον γάρ, « Κατηργήθητε ἀπὸ Χρισ στοῦ, οἵτινες ἐν νόμῳ δικαιοῦσθε, τῆς χάριτος ἐξεπέ σετε. » Δηλοῖ δὲ πάλιν ἡ προσοχὴ, τὸ κάν ταῖς τοῦ νόμου σκιαῖς τὸν Χριστὸν ευρίσκειν τυπούμενον. Ο γὰρ ἀλλότρια παραγγέλλω τοῦ νόμου, είχε νοεῖτο πνευματικῶς. « Εἰ γὰρ ἐπιστεύετε Μωσεί, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί. Περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος γέγραφε. ο Προφά- σει γὰρ τῆς τοῦ νόμου φυλακῆς, ὡς εὐσεβοῦντες δῆς θεν ἐδίωκον Ἰησοῦν, ὡς ἀλλότρια ταύτης διδάσκον- τα. Διό φησι, Μὴ ὅλην τὴν ἡμέραν αροτριάσει ὁ ἀροτριῶν, δηλῶν ὡς ἀκανθώδει γῇ παρέοικε τῶν εἰδωλολατρούντων ὁ νοῦς, καὶ δεῖται λόγου, κατηχή τικοῦ ἀρότρου δίκην αὐτὸν ἀναπτύσσοντος, ὡς ἄν εὐτρεπισθείη πρὸς τὸν σπόρον τὸν ἄνωθεν, καὶ καρ- ποφορῆσαι δυνήσηται. Τοῦτο γέγονε τοῖς υἱοῖς Ἰσ- ραὴλ ἐξελθοῦσι μὲν Αἰγύπτου, τὸν δὲ νόμον δεξαμέ- νοις ὡς ἄροτρον. Ὡς ἂν κατεσκληκυῖαν αὐτῶν τῆς ψυχῆς ἀνατέμῃ τὴν γῆν. Δεῖ τοίνυν τοῦ ἀρέτρου παυσαμένου, τὸν εὐαγγελικὸν ὑποδέχεσθαι σπόρον, καὶ παυσαμένων τῶν τύπων, δέξασθαι τὴν ἀλήθειαν. Ο δὲ γεωργός, φασί, κἂν ὁμαλίσῃ τὴν γῆν, οὐκ εὐθὺς καταβάλλει σπέρματα στερεώτερα. Τῶν δὲ σμικροτέρων κατάρχεται, διὰ τούτων πρῶτον γυμνάζων τὴν γῆν. Οὗτος γὰρ ἐν τοῖς σοῖς ὁρίοις τεχνικὸς τῆς γεωργίας ὁ τρόπος. Οὕτως οὖν ὁ νόμος ὁμαλίσας τὴν γῆν, τὰς ἀσθενεῖς σοι σκιὰς τῆς ἀληθείας ἐνέσπειρεν, οἱονεὶ κύμινον, καὶ μελάν θιον. "Α δὴ καθ' ἑαυτὰ παντελῶς οὐκ ἔστιν ἐδώδιμα γρ. τε. γρ. ἀπέχεσθαι. γρ. γάρ. PROCOPII GAZEI in perpetuum vol is irascar, neque vos amaritudinis A meæ conculcabit vos, ita Symmachus et Theodotio interpretantur: Verum non in perpetuum triturans triturabit cum, neque rurbabit eum rota plaustri ejus veque ungulis suis comminuet eum: id est; Ut plaustri rola frumentum comminuens pertransierit, eo etiam, quod circum est, boum ungulis commi- nuto, et frumentum ipsum non perdet; uti neque ipsam animarum substantiam ultio, quod cum minime Septuaginta lateret interpretes; Non enim in s@culum vobis irascar, reddiderunt: ac si se non ad interitum usque substantiae ulcisci disisse: ; non aliter quam plaustri rotam frumentum non per- dere, sed purgare videmus. Ista autem omnia, inquit, non intelligentibus veluti portenta non mor- talis aliquis, sed Deus ipse renuntiavit. Quod si adversus Dei consilium, consolationem aliquam adinvenire valetis, vanam istam exaltate. Sed locum ita interpretatur Symmachus: Et hoc a Deo exercituum olim exivit, consilium laudavit, salutem magnificavit. Sunt vero qui integrum locum ad hunc modum explicent. Christi hoc loco persona inducitur, quæ ad evangelicæ prædicationis fidem Israelitas com- pellat: ad quam nulla non inquit, attentione, nun pigro auditore opus est, sed observare diligenter, et a legis cultu deinceps abstinere. Nam vel beato docente Apostolo: ‹ Nihil prodest vobis Christus, qui iu iege justificamini : gratia excidistis". Innuit porro et ipsa attentio, Christum in lege adumbratum inveniri ; · neque eam, si spiritualiter intelligatur, ab Evangelio dissentire. . Si enim, ait, Mosi creditis, et mihi etiam credite cum de me et ille etiam scripserit 77. » At legis observatio- nem ideo excusabant, ut hac specie pii habiti, in Jesum, lanquam legi contraria doceret, des evirent. Dicit itaque: Nunquid tota die arabit, qui arat? nimirum, ut spinosa terræ similem esse idolola- trarum nientem doceat, verboque, tanquam cateche- tico aratro, a quo subigatur, indigere, ut ad superne demissumn semen excipienlum, quo fructus edere valeat, præparetur. Quod olim Israelitis ex Ægypto migrantibus contigit, cum legem istam, tanquam aratrum, quo duram animæ suæ terram proscinderent, acceperunt. Decet igitur cessante arairo, evangelicum semen admittere; id est, remotis ſiguris veritatem amplecti. Agricola enim, inquit, ut primum terram adæquavit, non eidem statim quæ solidiora sunt, semina committit, sed a tenuioribus, tanquam terram exercens, exorditur. Ea enim est in tuis finibus agri colendi ratio. Ita ergo les. cum terram aducquasset, tenues tibi veritatis umbras, tanquam cymini, aut papaveris semina commisit, quæ sumpta per se nihil ad esum omnino conferunt; sed cum aliis tantum, id est, B c D t Galat. v, 2, ' VARIÆ LECTIONES. * t 4. 77 Joan. v, 16.

ὀργισθήσομαι. Οὐδὲ φωνὴ τῆς πικρίας μου και ταπατήσει ὑμᾶς, Θεοδοτίων καὶ Σύμμαχος ἐξέδω καν. Αλλ' οὐκ εἰς τέλος ἀλεῶν ἀλοήσει αὐτὸν, οὐδὲ ταράξει τροχὸς ἀμάξης αὐτοῦ, οὐδὲ ταῖς ὁπλαῖς αὐτοῦ λεπτυνεῖ αὐτόν. Τοῦτ' ἔστιν, Ἐπειδ᾽ ἂν ὁ τῆς ἁμάξης τροχὸς περιέλθῃ τὸν σἶτον λεπτύνων, τὴν περὶ αὐτὸν καλάμην ὁμοῦ καὶ τῶν βοῶν ταῖς ὁπλαῖς αὐτὴν λεπτυνόντων, αὐτὸν εὐκ ἀφανίσει τὸν σίτον· ὥσπερ οὖν οὐδὲ τῶν ψυχῶν τὴν οὐσίαν ἡ κόλασις. Οπερ οἱ Εβδομήκοντα νοοῦντες ἐξέδωκαν, Οὐ γὰρ εἰς τὸν αἰῶνα ἐγὼ ὑμῖν ἐργι σθήσομαι. Τοῦτ' ἔστιν οὐ πρὸς ἀπώλειαν οὐσίας κολάζω, καθάπερ οὐ δὲ τροχὸς ἁμάξης ἀφανίζει τέν σίτον, ἀλλὰ καθαρὸν ἀπεργάζεται. Ταῦτα δέ φησι, πάντα ὥσπερ εἰ τέρατα τοῖς μὴ νοοῦσιν ὑπάρχοντα. οὐκ ἄνθρωπος ἔφη, ἀλλὰ Θεὸς ἀπεφήνατο. Εἰ δὲ πρὸ; Θεοῦ βουλὴν δύνασθε παραμυθίαν εὑρεῖν, ματαίαν ταύτην ὑψώσατε. Κατὰ δὲ Σύμμαχον, Και με τους το παρὰ Κυρίου δυνάμεων ἐξῆλθεν πάλαι, ἐδόξασε βουλὴν, ἐμεγάλυνε σωτηρίαν. Τὴν δὲ πᾶσαν ῥῆσιν οὕτω τινὲς ἐξηγήσαντο. Χρι στοῦ παρενήνεκται πρόσωπον πρὸς πειθὼ τῶν εὐαγ γελικῶν κηρυγμάτων τὸν Ἰσραὴλ ἐπαγόμενον, προς &, φησί, προσοχής χρεία πολλῆς, καὶ ῥᾳθύμως ἀκούειν οὐ δεῖ, φυλάττεσθαι δὲ τὸ ', καὶ μετὰ ταῦτα πάλιν τῆς νομικῆς λατρείας ἀντέχεσθαι . Κατά τὸν θεῖον ᾿Απόστολον γάρ, « Κατηργήθητε ἀπὸ Χρισ στοῦ, οἵτινες ἐν νόμῳ δικαιοῦσθε, τῆς χάριτος ἐξεπέ σετε. » Δηλοῖ δὲ πάλιν ἡ προσοχὴ, τὸ κάν ταῖς τοῦ νόμου σκιαῖς τὸν Χριστὸν ευρίσκειν τυπούμενον. Ο γὰρ ἀλλότρια παραγγέλλω τοῦ νόμου, είχε νοεῖτο πνευματικῶς. « Εἰ γὰρ ἐπιστεύετε Μωσεί, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί. Περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος γέγραφε. ο Προφά- σει γὰρ τῆς τοῦ νόμου φυλακῆς, ὡς εὐσεβοῦντες δῆς θεν ἐδίωκον Ἰησοῦν, ὡς ἀλλότρια ταύτης διδάσκον- τα. Διό φησι, Μὴ ὅλην τὴν ἡμέραν αροτριάσει ὁ ἀροτριῶν, δηλῶν ὡς ἀκανθώδει γῇ παρέοικε τῶν εἰδωλολατρούντων ὁ νοῦς, καὶ δεῖται λόγου, κατηχή τικοῦ ἀρότρου δίκην αὐτὸν ἀναπτύσσοντος, ὡς ἄν εὐτρεπισθείη πρὸς τὸν σπόρον τὸν ἄνωθεν, καὶ καρ- ποφορῆσαι δυνήσηται. Τοῦτο γέγονε τοῖς υἱοῖς Ἰσ- ραὴλ ἐξελθοῦσι μὲν Αἰγύπτου, τὸν δὲ νόμον δεξαμέ- νοις ὡς ἄροτρον. Ὡς ἂν κατεσκληκυῖαν αὐτῶν τῆς ψυχῆς ἀνατέμῃ τὴν γῆν. Δεῖ τοίνυν τοῦ ἀρέτρου παυσαμένου, τὸν εὐαγγελικὸν ὑποδέχεσθαι σπόρον, καὶ παυσαμένων τῶν τύπων, δέξασθαι τὴν ἀλήθειαν. Ο δὲ γεωργός, φασί, κἂν ὁμαλίσῃ τὴν γῆν, οὐκ εὐθὺς καταβάλλει σπέρματα στερεώτερα. Τῶν δὲ σμικροτέρων κατάρχεται, διὰ τούτων πρῶτον γυμνάζων τὴν γῆν. Οὗτος γὰρ ἐν τοῖς σοῖς ὁρίοις τεχνικὸς τῆς γεωργίας ὁ τρόπος. Οὕτως οὖν ὁ νόμος ὁμαλίσας τὴν γῆν, τὰς ἀσθενεῖς σοι σκιὰς τῆς ἀληθείας ἐνέσπειρεν, οἱονεὶ κύμινον, καὶ μελάν θιον. "Α δὴ καθ' ἑαυτὰ παντελῶς οὐκ ἔστιν ἐδώδιμα γρ. τε. γρ. ἀπέχεσθαι. γρ. γάρ. PROCOPII GAZEI in perpetuum vol is irascar, neque vos amaritudinis A meæ conculcabit vos, ita Symmachus et Theodotio interpretantur: Verum non in perpetuum triturans triturabit cum, neque rurbabit eum rota plaustri ejus veque ungulis suis comminuet eum: id est; Ut plaustri rola frumentum comminuens pertransierit, eo etiam, quod circum est, boum ungulis commi- nuto, et frumentum ipsum non perdet; uti neque ipsam animarum substantiam ultio, quod cum minime Septuaginta lateret interpretes; Non enim in s@culum vobis irascar, reddiderunt: ac si se non ad interitum usque substantiae ulcisci disisse: ; non aliter quam plaustri rotam frumentum non per- dere, sed purgare videmus. Ista autem omnia, inquit, non intelligentibus veluti portenta non mor- talis aliquis, sed Deus ipse renuntiavit. Quod si adversus Dei consilium, consolationem aliquam adinvenire valetis, vanam istam exaltate. Sed locum ita interpretatur Symmachus: Et hoc a Deo exercituum olim exivit, consilium laudavit, salutem magnificavit. Sunt vero qui integrum locum ad hunc modum explicent. Christi hoc loco persona inducitur, quæ ad evangelicæ prædicationis fidem Israelitas com- pellat: ad quam nulla non inquit, attentione, nun pigro auditore opus est, sed observare diligenter, et a legis cultu deinceps abstinere. Nam vel beato docente Apostolo: ‹ Nihil prodest vobis Christus, qui iu iege justificamini : gratia excidistis". Innuit porro et ipsa attentio, Christum in lege adumbratum inveniri ; · neque eam, si spiritualiter intelligatur, ab Evangelio dissentire. . Si enim, ait, Mosi creditis, et mihi etiam credite cum de me et ille etiam scripserit 77. » At legis observatio- nem ideo excusabant, ut hac specie pii habiti, in Jesum, lanquam legi contraria doceret, des evirent. Dicit itaque: Nunquid tota die arabit, qui arat? nimirum, ut spinosa terræ similem esse idolola- trarum nientem doceat, verboque, tanquam cateche- tico aratro, a quo subigatur, indigere, ut ad superne demissumn semen excipienlum, quo fructus edere valeat, præparetur. Quod olim Israelitis ex Ægypto migrantibus contigit, cum legem istam, tanquam aratrum, quo duram animæ suæ terram proscinderent, acceperunt. Decet igitur cessante arairo, evangelicum semen admittere; id est, remotis ſiguris veritatem amplecti. Agricola enim, inquit, ut primum terram adæquavit, non eidem statim quæ solidiora sunt, semina committit, sed a tenuioribus, tanquam terram exercens, exorditur. Ea enim est in tuis finibus agri colendi ratio. Ita ergo les. cum terram aducquasset, tenues tibi veritatis umbras, tanquam cymini, aut papaveris semina commisit, quæ sumpta per se nihil ad esum omnino conferunt; sed cum aliis tantum, id est, B c D t Galat. v, 2, ' VARIÆ LECTIONES. * t 4. 77 Joan. v, 16.

τῇ δὲ πρὸς ἕτερα γίνεται χρήσιμα συμπλοκή, κριθὴν καὶ σῖτον, τοῦτ᾽ ἔστι, τὸν ἐκ τούτων ἄρτον γινόμε- Οὕτω δεῖ τῇ πνευματική διδασκαλίᾳ καὶ τὸν νό μον συμφέρεσθαι. "Αλλως γὰρ ἀδρανοῦς ὄντος πρὸς ἁμαρτιῶν ἀποκάθαρσιν, ἀποκεκίνηται μὲν ἡ σκιά, τὸ δὲ ζωοποιὸν εἰσκεκόμισται κρίμα, τοῦτ' ἔστι Χρι- στὸς συντετμημένῃ πίστει δικαιῶν, δ ποιεῖν οὐκ εἶχον αἱ μακραὶ τοῦ νόμου περίοδοι. Τῷ δὲ πιστεύον- τι, καθάπερ κριτῇ τῷ Κυρίῳ τὰ πρακτέα προσ τάττοντι, καὶ τὰ τῆς πνευματικῆς εὐφροσύνης ἀκολουθεῖ. Ως χρησίμου δὲ πάλιν ἀντέχεται τοῦ πα ραδείγματος, δεικνὺς ὡς μετρία δίκη ῥαθυμοῦντας τοὺς νόμους μετήρχετο· καίτοι λέγων, « Ο λαὸς οὗτος τοῖς χείλεσί με τιμᾷ, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις, καὶ ὅμως φιλανθρώπως εκόλαζεν, ὡσανεὶ ῥάβδῳ καθαρθείη μελάνθιον. Εἰ καὶ τηροῖτο δὲ, φησίν, ὁ νόμος, καθ' ἑαυτὸν ἄχρηστος τῆς τοῦ ἄρτου δεόμενος συμπλοκή;. Σαφῆ δὲ ποιῶν τὴν εἰρημένην φιλανθρωπίαν, ἐπε ἤνεγκεν· Οὐ γὰρ εἰς τὸν αἰῶνα ὑμῖν ὀργισθήσο- μαι. Οὐδ' οὕτως ὑμᾶς ἡ ἐξ ἐμοῦ μέτεισι δίκη, ὡς καταπάτημα γενέσθαι τοῖς ἐξ ὀργῆς. Διὸ καὶ τέρας καλεῖ καὶ θαύματος ἄξιον, τὸ ἐν τοσούτοις ὄντα πα ραπτώμασιν ἐλεεῖσθαι τὸν Ἰσραήλ. "Οθεν φησί, Βου- τῆς ἀγαθῆς ἐπιλάβεσθε, καταιτιώμενος ὅτι μα· ταίαν παράκλησιν μέγα τι καὶ ὑψηλὸν εἶναι χρῆμα νομίσαντες, τοῦ εἰκότος ἔξω που φέρονται. Είη δ' ἂν αὐτή, καθ' ην ἔλεγον· Ἐποιησάμεθα συνθήκην μετὰ τοῦ ᾅδου, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. Ηκουον γάρ· • Καταιγίς φερομένη ἐὰν παρέλθῃ, ἔσεσθε αὐτῇ εἰς καταπάτημα. » ΚΕΦΑΛ. ΚΘ. α η'. Οὐαὶ πόλις, Αριήλ, ἣν ἐπολέμησε Δαβίδ συναγάγετε γεννήματα ἐνιαυτὸν ἐπὶ ἐνιαυτόν. Φά γεσθε γὰρ σὺν Μωάβ. Εκθλίψω γὰρ Αριήλ, κ. τ. λ. Τὴν διὰ τῶν μετὰ χείρας ταλανιζομένην Αριήλ καὶ αὐτοί φασιν, Ἰουδαίων παῖδες ὑπάρχειν τὴν· Ἱερουσαλήμ, λέγοντες ἰδίως τὸ θυσιαστήριον τὸ πρὸ τοῦ ναοῦ συνεστός, Αριὴλ ὠνομάσθαι. Τοιγαροῦν Ίε- ξεκιὴλ ἐν τοῖς τελευταίοις τὸν ναὸν διαγράφων οὕτω φησίν « Καὶ ταῦτα τὰ μέτρα τοῦ θυσιαστηρίου, ἐν πήχει πήχεως, καὶ παλαιστῆς. » Καὶ προβάς· « Καὶ ἀπὸ τοῦ Ἀριήλ ὑπεράνω τῶν κεράτων πήχυς· καὶ - τὸ Ἀριὴλ πηχῶν δώδεκα· ἡ ἑρμηνεύεσθαι δέ φασι λέων Θεοῦ. Ον γὰρ Θεοῦ τὸ θυσιαστήριον, κατήσθιε πάντα τὰ ἐν αὐτῷ προσφερόμενα. Τινὲς δέ φασι τὴν πόλιν οὕτως εἰρῆσθαι, ἐπεὶ διὰ Θεοῦ, λέοντος δίκην, ἐσπάραττε τοὺς ἀνταίροντας. Τὸ δὲ, πόλις, ἣν ἐπου λέμησε Δαβίδ, ον φασιν εἰρῆσθαι ἐν τῷ Εβραϊκῷ, ἀλλὰ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, πολίχνη παρεμβλήσεως Δαβίδ. 'Αλλοφύλων γὰρ οὖσαν, καὶ Ἱεβοῦς καλούς μένην εἷλεν ὁ Δαβίδ, τυφλοὺς καὶ χωλοὺς ἀποκτείνας τοὺς ἀνθεστηκότας αὐτῷ. Καθὰ καὶ Χριστὸς παρ έστησε τους ταύτης οικήτορας τυφλούς ὑπάρχοντας , Εt Οι COMMENTARII IN ISAIAM. A hordeo et frumento, quibus panis confcitur, con- juncta et copulata. vov. B C qua dicebant : c Foedus inivimus cum inferis, enim : ‹ Procella irruens si transierit, eritis el'in D Sic cum spirituali doctrina et legem ipsam coire et conspirare oportet. Cum enim ad purgationem peccatorum infirma lex esset; amota umbra judicium vitam præstans introductum est ; Chri- stus ipse nimiruin, qui fidei compendio justos fa- cit, quod magna illae nunquam præstare potuis sent legis periodi. Credenti autem, non aliter quam judici Domino, quæ agenda sunt imperanli, ea eliam quæ spiritualis sunt lætitiæ, conveniunt. In exem• plo rursus, tanquam utili et commodo, persistit ; ut quam modica pœna in segnes legis observatores animadvertit, ostendat. Et certe quantumvis se a Judæorum populo labiis tantum honorari 78, et quæ sequuntur, palam quereretur; perhumaniter tamen ulciscebatur, tanquam nimirum si virga papaver excutiatur. Quinetiam quantumvis lex ob- servetur, ait, per se fuerit inutilis, si panis con- junctione destituatur. Cæterum ne prædictam hu- manitatem obscuram esse sineret: Non in sæculum tobis irascar, neque ad vos ita meum transibit judicium, adjecit, ut iræ filiis in conculcationem pateatis. Quamobrem etiam portentum vocal, et admiratione dignum, quod Israeli tantis peccato- rum sordibus inquinato misericordiæ locus pateat. Inde etiam est, quod consilium bonum inire præ- cipit; accusans, quod stultam consolationem ma- gnum quid esse arbitrati, ab eo, quod decet, aver - tantur. Fuerit vero ea fortasse consolatio, de cum norte 1, , et quæ deinceps. Audierunt conculcationem **, CAP. XXIX. VERS. 1-8. Væ civitati Ariel, quam ex- pugnavit David. Congregate germina annum anno adjicientes. Comedelis enim cum Moab. Affligam siquidem Ariel, etc. Ista • Quam hoc loco deflet Ariel Jerusalem esso arbitrantur, etiam Judæi ipsi, qui hoc nomine altare illud, quod ante templum fuerat excitatum designari dicant : ideoque Ezechielem extremo lis bro in hæc verba templum descripsisse: autem mensura allaris in cubito cubiti, et palmi ., paulo post : . Et ab Ariel, supra coruua cubitus ; et Ariel cubitorum duodecim Significat autem idem vocis interpretatio, ac si Dei leonem dicas: quia quæ altari Dei offereban- tur, idem omnia consumebat. Aiunt vero non- nulli urbem id nominis ob id sortitam esse, quod Dei auxilio ipsa, non aliter quam leo, sibi reluctan- tes dissiparet. Volunt præterea verba ista : Civitas quam expugnavit David, in Hebræo non inveniri, sed civitatula circumvallationis David, ut trans- tulit Aquilas. Ipsam enim, quæ alienigenarum erat, et Jebus vocabatur, tum demum David expugna- vit, cum cæcos et claudos reluctantes interno- Isa. xxix, 13; Matth. xv, 8. Isa. xxvIII, 18. PATROL. GR. LXXXVII. * ibid. 18. Ezcch. ILIII, 15. es ibid. 18.

τῇ δὲ πρὸς ἕτερα γίνεται χρήσιμα συμπλοκή, κριθὴν καὶ σῖτον, τοῦτ᾽ ἔστι, τὸν ἐκ τούτων ἄρτον γινόμε- Οὕτω δεῖ τῇ πνευματική διδασκαλίᾳ καὶ τὸν νό μον συμφέρεσθαι. "Αλλως γὰρ ἀδρανοῦς ὄντος πρὸς ἁμαρτιῶν ἀποκάθαρσιν, ἀποκεκίνηται μὲν ἡ σκιά, τὸ δὲ ζωοποιὸν εἰσκεκόμισται κρίμα, τοῦτ' ἔστι Χρι- στὸς συντετμημένῃ πίστει δικαιῶν, δ ποιεῖν οὐκ εἶχον αἱ μακραὶ τοῦ νόμου περίοδοι. Τῷ δὲ πιστεύον- τι, καθάπερ κριτῇ τῷ Κυρίῳ τὰ πρακτέα προσ τάττοντι, καὶ τὰ τῆς πνευματικῆς εὐφροσύνης ἀκολουθεῖ. Ως χρησίμου δὲ πάλιν ἀντέχεται τοῦ πα ραδείγματος, δεικνὺς ὡς μετρία δίκη ῥαθυμοῦντας τοὺς νόμους μετήρχετο· καίτοι λέγων, « Ο λαὸς οὗτος τοῖς χείλεσί με τιμᾷ, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις, καὶ ὅμως φιλανθρώπως εκόλαζεν, ὡσανεὶ ῥάβδῳ καθαρθείη μελάνθιον. Εἰ καὶ τηροῖτο δὲ, φησίν, ὁ νόμος, καθ' ἑαυτὸν ἄχρηστος τῆς τοῦ ἄρτου δεόμενος συμπλοκή;. Σαφῆ δὲ ποιῶν τὴν εἰρημένην φιλανθρωπίαν, ἐπε ἤνεγκεν· Οὐ γὰρ εἰς τὸν αἰῶνα ὑμῖν ὀργισθήσο- μαι. Οὐδ' οὕτως ὑμᾶς ἡ ἐξ ἐμοῦ μέτεισι δίκη, ὡς καταπάτημα γενέσθαι τοῖς ἐξ ὀργῆς. Διὸ καὶ τέρας καλεῖ καὶ θαύματος ἄξιον, τὸ ἐν τοσούτοις ὄντα πα ραπτώμασιν ἐλεεῖσθαι τὸν Ἰσραήλ. "Οθεν φησί, Βου- τῆς ἀγαθῆς ἐπιλάβεσθε, καταιτιώμενος ὅτι μα· ταίαν παράκλησιν μέγα τι καὶ ὑψηλὸν εἶναι χρῆμα νομίσαντες, τοῦ εἰκότος ἔξω που φέρονται. Είη δ' ἂν αὐτή, καθ' ην ἔλεγον· Ἐποιησάμεθα συνθήκην μετὰ τοῦ ᾅδου, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. Ηκουον γάρ· • Καταιγίς φερομένη ἐὰν παρέλθῃ, ἔσεσθε αὐτῇ εἰς καταπάτημα. » ΚΕΦΑΛ. ΚΘ. α η'. Οὐαὶ πόλις, Αριήλ, ἣν ἐπολέμησε Δαβίδ συναγάγετε γεννήματα ἐνιαυτὸν ἐπὶ ἐνιαυτόν. Φά γεσθε γὰρ σὺν Μωάβ. Εκθλίψω γὰρ Αριήλ, κ. τ. λ. Τὴν διὰ τῶν μετὰ χείρας ταλανιζομένην Αριήλ καὶ αὐτοί φασιν, Ἰουδαίων παῖδες ὑπάρχειν τὴν· Ἱερουσαλήμ, λέγοντες ἰδίως τὸ θυσιαστήριον τὸ πρὸ τοῦ ναοῦ συνεστός, Αριὴλ ὠνομάσθαι. Τοιγαροῦν Ίε- ξεκιὴλ ἐν τοῖς τελευταίοις τὸν ναὸν διαγράφων οὕτω φησίν « Καὶ ταῦτα τὰ μέτρα τοῦ θυσιαστηρίου, ἐν πήχει πήχεως, καὶ παλαιστῆς. » Καὶ προβάς· « Καὶ ἀπὸ τοῦ Ἀριήλ ὑπεράνω τῶν κεράτων πήχυς· καὶ - τὸ Ἀριὴλ πηχῶν δώδεκα· ἡ ἑρμηνεύεσθαι δέ φασι λέων Θεοῦ. Ον γὰρ Θεοῦ τὸ θυσιαστήριον, κατήσθιε πάντα τὰ ἐν αὐτῷ προσφερόμενα. Τινὲς δέ φασι τὴν πόλιν οὕτως εἰρῆσθαι, ἐπεὶ διὰ Θεοῦ, λέοντος δίκην, ἐσπάραττε τοὺς ἀνταίροντας. Τὸ δὲ, πόλις, ἣν ἐπου λέμησε Δαβίδ, ον φασιν εἰρῆσθαι ἐν τῷ Εβραϊκῷ, ἀλλὰ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, πολίχνη παρεμβλήσεως Δαβίδ. 'Αλλοφύλων γὰρ οὖσαν, καὶ Ἱεβοῦς καλούς μένην εἷλεν ὁ Δαβίδ, τυφλοὺς καὶ χωλοὺς ἀποκτείνας τοὺς ἀνθεστηκότας αὐτῷ. Καθὰ καὶ Χριστὸς παρ έστησε τους ταύτης οικήτορας τυφλούς ὑπάρχοντας , Εt Οι COMMENTARII IN ISAIAM. A hordeo et frumento, quibus panis confcitur, con- juncta et copulata. vov. B C qua dicebant : c Foedus inivimus cum inferis, enim : ‹ Procella irruens si transierit, eritis el'in D Sic cum spirituali doctrina et legem ipsam coire et conspirare oportet. Cum enim ad purgationem peccatorum infirma lex esset; amota umbra judicium vitam præstans introductum est ; Chri- stus ipse nimiruin, qui fidei compendio justos fa- cit, quod magna illae nunquam præstare potuis sent legis periodi. Credenti autem, non aliter quam judici Domino, quæ agenda sunt imperanli, ea eliam quæ spiritualis sunt lætitiæ, conveniunt. In exem• plo rursus, tanquam utili et commodo, persistit ; ut quam modica pœna in segnes legis observatores animadvertit, ostendat. Et certe quantumvis se a Judæorum populo labiis tantum honorari 78, et quæ sequuntur, palam quereretur; perhumaniter tamen ulciscebatur, tanquam nimirum si virga papaver excutiatur. Quinetiam quantumvis lex ob- servetur, ait, per se fuerit inutilis, si panis con- junctione destituatur. Cæterum ne prædictam hu- manitatem obscuram esse sineret: Non in sæculum tobis irascar, neque ad vos ita meum transibit judicium, adjecit, ut iræ filiis in conculcationem pateatis. Quamobrem etiam portentum vocal, et admiratione dignum, quod Israeli tantis peccato- rum sordibus inquinato misericordiæ locus pateat. Inde etiam est, quod consilium bonum inire præ- cipit; accusans, quod stultam consolationem ma- gnum quid esse arbitrati, ab eo, quod decet, aver - tantur. Fuerit vero ea fortasse consolatio, de cum norte 1, , et quæ deinceps. Audierunt conculcationem **, CAP. XXIX. VERS. 1-8. Væ civitati Ariel, quam ex- pugnavit David. Congregate germina annum anno adjicientes. Comedelis enim cum Moab. Affligam siquidem Ariel, etc. Ista • Quam hoc loco deflet Ariel Jerusalem esso arbitrantur, etiam Judæi ipsi, qui hoc nomine altare illud, quod ante templum fuerat excitatum designari dicant : ideoque Ezechielem extremo lis bro in hæc verba templum descripsisse: autem mensura allaris in cubito cubiti, et palmi ., paulo post : . Et ab Ariel, supra coruua cubitus ; et Ariel cubitorum duodecim Significat autem idem vocis interpretatio, ac si Dei leonem dicas: quia quæ altari Dei offereban- tur, idem omnia consumebat. Aiunt vero non- nulli urbem id nominis ob id sortitam esse, quod Dei auxilio ipsa, non aliter quam leo, sibi reluctan- tes dissiparet. Volunt præterea verba ista : Civitas quam expugnavit David, in Hebræo non inveniri, sed civitatula circumvallationis David, ut trans- tulit Aquilas. Ipsam enim, quæ alienigenarum erat, et Jebus vocabatur, tum demum David expugna- vit, cum cæcos et claudos reluctantes interno- Isa. xxix, 13; Matth. xv, 8. Isa. xxvIII, 18. PATROL. GR. LXXXVII. * ibid. 18. Ezcch. ILIII, 15. es ibid. 18.

καὶ χωλούς, ὀρθοποδεῖν οὐκ ἐθέλοντας, οὐδὲ τὸ θεῖον εἰσδέχεσθαι φῶς, μάλιστα δὲ Γραμματείς τε καὶ Φαρισαίους. "Οθεν Δαβίδ μέν φησιν Υιο! αλλά τριοι ἐπαλαιώθησαν, καὶ ἐχώλαναν ἀπὸ τῶν τρίβων αὐτῶν. » Ὁ δὲ Παῦλος· « Διὸ τὰς παρειμένα; χεῖο ρας, καὶ τὰ παραλελυμένα γόνατα ἀνορθώσατε, καὶ τροχιάς ὀρθὰς ποιεῖτε τοῖς ποσὶν ὑμῶν, ἵνα μὴ τὸ χωλὸν ἐκτραπῇ, ἰαθῇ δὲ μᾶλλον. » Οτι δὲ καὶ τυφλοί δεδήλωκεν ὁ Σωτήρ· . Εἰς κρίμα, λέγων, ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον τοῦτον ἦλθον, ἵνα οἱ μὴ βλέποντες βλέ ψωσι, καὶ οἱ βλέποντες τυφλοί γένωνται. » Τὰ μὲν γὰρ ἔθνη προδήλως ἀνέβλεψαν, οἱ δὲ τὸν ἐκ νόμου φέροντες φωτισμὸν ἐτυφλώθησαν. Δύναται δὲ καὶ τὸν ἣν ἐπολέμησε Δαβίδ, ἀντὶ τοῦ, δι' ἣν ἐπολέμησε λέγεσθαι. Περὶ αὐτῆς οὖν ὁ προφήτης νῦν λέγει τῆς πόλεως ἀκολούθως τὰ προλαβόντα περὶ τῶν ἀρχόν των εἰπὼν, καὶ τοῦ στεφάνου τῆς ὕβρεως. Διὰ τὰς τούτων γὰρ παρανομίας, καὶ ἡ πόλις ήμελλε πεί- σεσθαι. Τοῖς οὖν ταύτην οἰκοῦσι φησίν, "Εως ἔτι καιρός ἐστὶν, γεννήματα συναγάγετε, ἀδείας ὑμῖν δοθεί. σης ἐπ' ἐνιαυτὸν ἕνα, τὸν τῆς ἐπιδημίας λέγων καιρὸν, καθ᾽ ἂν ἐκήρυττεν ὁ Χριστὸς, ἐνιαυτὸν Κυ- ρίου· δεκτὸν καὶ ἡμέραν ἀνταποδόσεως. Τάχα δὲ καὶ δεύτερον αὐτοῖς ἐνιαυτὸν, ἢ καὶ τρίτον ὠμιληκώς φαίνεται. Συμβουλεύει τοίνυν, ἐν ὅσῳ καιρὸν εἶχον, τροφὰς ἐξ αὐτοῦ θησαυρίσαι πνευματικάς. Φάγεσθα γάρ, φησί, συμβωάμ ", διὰ μιᾶς εἰδωλομανούς το λεως τὰ ἔθνη δηλῶν. Κοινὴ γὰρ ἐν Ἐκκλησίᾳ τροφή τοῖς ἐκ τῶν δύο λαῶν. Φασὶ δὲ τὸ, φάγεσθε γὰρ σὺν Μωάβ, μὴ κεῖσθαι κατὰ τὸ Ἑβραϊκὸν, μηδὲ παρὰ τοῖς ἄλλοις ἑρμηνευταῖς. Καὶ ἄλλως δὲ, φασὶν, ἐκ τῆς συμφράσεως τῆς ἑρμηνείας περιττὸν ἀποδείκνυται. Μὴ βουλομένων δὲ τὰς νοητὰς ὑμῶν συνάγειν προς φᾶς, ἐκτρίψω τὴν ᾿Αριήλ, ὅπερ ἐστὶν Ἱερουσαλήμ. Αντὶ δὲ τοῦ, καὶ ἔσται αὐτῆς ἡ ἰσχὺς, καὶ ὁ πλοῦτος ἐμοὶ, Σύμμαχος ἔφη· Καὶ ἔσται κατώδυ- νος καὶ ὀδυνωμένη. Πλὴν νοήσεις ἰσχὺν αὐτῆς, νοητῶς τε καὶ αἰσθητῶς. Τὸ μὲν, ὅτι συνετρίβησαν πολέμῳ, καὶ ὁ πλοῦτος αὐτῶν δι᾽ ἁρπαγῆς Ῥωμαίοις ἐγένετο. Τὸ δὲ, ὅτι γυμνοὶ τῶν ἐξ ἀρετῆς αὐχημά των ἐγένοντο, συναποβαλόντες καὶ τῆς ἐκ νόμου σοφίας τὸν πλοῦτον. Ως εἷλε δέ σε Δαβὶδ ἀλλοφύ λων ὑπάρχουσαν, οὕτως ἁλῶναι σε ποιήσω πολιορ κίᾳ. Καὶ νῦν γὰρ ἀλλοφύλων γέγονας οἰκητήριον πλήρης ἀρχόντων οὖσα κακῶν, καὶ τοῦ στεφάνου τῆς ὕβρεως, οἳ καὶ κατὰ Χριστοῦ φωνὰς ἐπηρμένας ἐφθέγγοντο λέγοντες· «Ἡμεῖς οἴδαμεν ὅτι Μωσεί λελάληκεν ὁ Θεός· τοῦτον δὲ οὐκ οἶδα μεν πόθεν ἐστί, ο Τοὺς δὲ λόγους φησὶ τούτους ταπεινωθήσεσθαι, τοῦτ' ἔστι τοὺς λέγοντας. Πολέμῳ γὰρ κακωθέντες, χρήσονται ταπεινοτάταις φωναῖς, ἐλεεινά τε λέγοντες καὶ λεπτά, καθάπερ ἐπὶ νεκυομαντείας οἱ δαίμονες γρ. σὺν Μωάβ. PROCOPII GAZ.EI • • clone delevit ". Ad hunc modum et Christus ipse A ejus incolas cæcos et claudos esse ostendit, cum cos recte incedere, divinumque lumen admittere, Scribas præcipue et Pharisæos, nolle, testatus est Hinc et illa Davidis : Filii alieni inveterati sunt, et claudicaverunt a semitis suis 8., Et Pauli : « Propter quod remissas manus, et soluta genua erigite et rectos gressus facite pedibus ve- stris, ut non claudicans quis aberret, magis au- tem sanctur “ª., Cæcos autem fuisse vel ipse fatis docuit Salvator, his verbis : e ln judicium ego in hunc mundum veni, ut non videntes vi- deant, et qui vident cæci fiant or • Gentibus enim visum esse restitutum; Judæis autem, qui tucis fontem alioquin domi haberent, ademplum nemo non videt. Potest vero et illud : quam de- bellavit David, idem, ac si, cujus causa bellavit, dixisset, significare. Recte igitur de civitate, postquam de ipsius principibus, deque contumelia rorona aliqua prænisisset, suo loco disputat. Futurumn enim erat, ut illorum poenas urbs ipsa exsolveret. B • Psal. xvII, 46. ** Hebr. x11, 12, Joan. 1x, 39. - Ejus itaque cives in hunc modum alloquitur : Germina congregate, dum adhuc tempus est : id est, quandiu vobis anni unius libertas prorogatur, quo Christi adventus, ejusdemque prædicatio, quæ annum Domini acceptabilem diemque retributionis annuntiet designatur *. Quanquam fortasse non uno et altero anno tantum id egisse, sed tertium etiam addidisse videri queat. Adhortatur ergo, ut cibns ipsi spirituales, quando id agendi sese præ- bet occasio, sibi recondant. Comedetis enim, ait, cum Moab; ita unius idola colentis urbis nomine, G gentes indicans. Est enim populi utriusque cibus in Ecclesia communis. Aiunt vero verba ista: Comedelis cum Moab, neque in Hebraica dictione, neque apud alios etiam interpretes reperiri. Quod etiam alias ex communi interpretatiopum consent- su superfluam esse queat demonstrari. Quod si ribos ipsi intelligibiles nolitis colligere et com- portare; ipsam ego Ariel, id est urbem Jerusalem, roi possum non conterere. Cæterum quo loco, Et erit fortitudo ejus, et divitiæ mihi, habemus, Et erit tristis et mærens, expressit Symmachus. Sed fortitudinem ejus ad mentem simul et corpus pos- six referre. Partim quod bello viribus attritis eorumdem etiam opes Romanorum direptioni pa- tuerint ; partim, quod ea quæ virtutibus compa- Futur, gloria destituti, et ipsas etiam legalis scientiæ divitias amiserunt. Ut autem a Davide capta est, ait : Gum esses alienigenarum ; sic èt te obsidione expugnari faciam. Est enim etiamnum alienigenarum domicilium, principibus mialis re- ferta, et corona contumeliæ; quæ adversus Chri- aluin voces jactare, et contumeliose: Nos sci- mus quod Mosi locutus est Deus, hunc autem of Reg. v, es Matth. xv, 1. seq. * fum. Lxt, 1; Luc. iv, 18, 19. D VARIE LECTIONES.

καὶ χωλούς, ὀρθοποδεῖν οὐκ ἐθέλοντας, οὐδὲ τὸ θεῖον εἰσδέχεσθαι φῶς, μάλιστα δὲ Γραμματείς τε καὶ Φαρισαίους. "Οθεν Δαβίδ μέν φησιν Υιο! αλλά τριοι ἐπαλαιώθησαν, καὶ ἐχώλαναν ἀπὸ τῶν τρίβων αὐτῶν. » Ὁ δὲ Παῦλος· « Διὸ τὰς παρειμένα; χεῖο ρας, καὶ τὰ παραλελυμένα γόνατα ἀνορθώσατε, καὶ τροχιάς ὀρθὰς ποιεῖτε τοῖς ποσὶν ὑμῶν, ἵνα μὴ τὸ χωλὸν ἐκτραπῇ, ἰαθῇ δὲ μᾶλλον. » Οτι δὲ καὶ τυφλοί δεδήλωκεν ὁ Σωτήρ· . Εἰς κρίμα, λέγων, ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον τοῦτον ἦλθον, ἵνα οἱ μὴ βλέποντες βλέ ψωσι, καὶ οἱ βλέποντες τυφλοί γένωνται. » Τὰ μὲν γὰρ ἔθνη προδήλως ἀνέβλεψαν, οἱ δὲ τὸν ἐκ νόμου φέροντες φωτισμὸν ἐτυφλώθησαν. Δύναται δὲ καὶ τὸν ἣν ἐπολέμησε Δαβίδ, ἀντὶ τοῦ, δι' ἣν ἐπολέμησε λέγεσθαι. Περὶ αὐτῆς οὖν ὁ προφήτης νῦν λέγει τῆς πόλεως ἀκολούθως τὰ προλαβόντα περὶ τῶν ἀρχόν των εἰπὼν, καὶ τοῦ στεφάνου τῆς ὕβρεως. Διὰ τὰς τούτων γὰρ παρανομίας, καὶ ἡ πόλις ήμελλε πεί- σεσθαι. Τοῖς οὖν ταύτην οἰκοῦσι φησίν, "Εως ἔτι καιρός ἐστὶν, γεννήματα συναγάγετε, ἀδείας ὑμῖν δοθεί. σης ἐπ' ἐνιαυτὸν ἕνα, τὸν τῆς ἐπιδημίας λέγων καιρὸν, καθ᾽ ἂν ἐκήρυττεν ὁ Χριστὸς, ἐνιαυτὸν Κυ- ρίου· δεκτὸν καὶ ἡμέραν ἀνταποδόσεως. Τάχα δὲ καὶ δεύτερον αὐτοῖς ἐνιαυτὸν, ἢ καὶ τρίτον ὠμιληκώς φαίνεται. Συμβουλεύει τοίνυν, ἐν ὅσῳ καιρὸν εἶχον, τροφὰς ἐξ αὐτοῦ θησαυρίσαι πνευματικάς. Φάγεσθα γάρ, φησί, συμβωάμ ", διὰ μιᾶς εἰδωλομανούς το λεως τὰ ἔθνη δηλῶν. Κοινὴ γὰρ ἐν Ἐκκλησίᾳ τροφή τοῖς ἐκ τῶν δύο λαῶν. Φασὶ δὲ τὸ, φάγεσθε γὰρ σὺν Μωάβ, μὴ κεῖσθαι κατὰ τὸ Ἑβραϊκὸν, μηδὲ παρὰ τοῖς ἄλλοις ἑρμηνευταῖς. Καὶ ἄλλως δὲ, φασὶν, ἐκ τῆς συμφράσεως τῆς ἑρμηνείας περιττὸν ἀποδείκνυται. Μὴ βουλομένων δὲ τὰς νοητὰς ὑμῶν συνάγειν προς φᾶς, ἐκτρίψω τὴν ᾿Αριήλ, ὅπερ ἐστὶν Ἱερουσαλήμ. Αντὶ δὲ τοῦ, καὶ ἔσται αὐτῆς ἡ ἰσχὺς, καὶ ὁ πλοῦτος ἐμοὶ, Σύμμαχος ἔφη· Καὶ ἔσται κατώδυ- νος καὶ ὀδυνωμένη. Πλὴν νοήσεις ἰσχὺν αὐτῆς, νοητῶς τε καὶ αἰσθητῶς. Τὸ μὲν, ὅτι συνετρίβησαν πολέμῳ, καὶ ὁ πλοῦτος αὐτῶν δι᾽ ἁρπαγῆς Ῥωμαίοις ἐγένετο. Τὸ δὲ, ὅτι γυμνοὶ τῶν ἐξ ἀρετῆς αὐχημά των ἐγένοντο, συναποβαλόντες καὶ τῆς ἐκ νόμου σοφίας τὸν πλοῦτον. Ως εἷλε δέ σε Δαβὶδ ἀλλοφύ λων ὑπάρχουσαν, οὕτως ἁλῶναι σε ποιήσω πολιορ κίᾳ. Καὶ νῦν γὰρ ἀλλοφύλων γέγονας οἰκητήριον πλήρης ἀρχόντων οὖσα κακῶν, καὶ τοῦ στεφάνου τῆς ὕβρεως, οἳ καὶ κατὰ Χριστοῦ φωνὰς ἐπηρμένας ἐφθέγγοντο λέγοντες· «Ἡμεῖς οἴδαμεν ὅτι Μωσεί λελάληκεν ὁ Θεός· τοῦτον δὲ οὐκ οἶδα μεν πόθεν ἐστί, ο Τοὺς δὲ λόγους φησὶ τούτους ταπεινωθήσεσθαι, τοῦτ' ἔστι τοὺς λέγοντας. Πολέμῳ γὰρ κακωθέντες, χρήσονται ταπεινοτάταις φωναῖς, ἐλεεινά τε λέγοντες καὶ λεπτά, καθάπερ ἐπὶ νεκυομαντείας οἱ δαίμονες γρ. σὺν Μωάβ. PROCOPII GAZ.EI • • clone delevit ". Ad hunc modum et Christus ipse A ejus incolas cæcos et claudos esse ostendit, cum cos recte incedere, divinumque lumen admittere, Scribas præcipue et Pharisæos, nolle, testatus est Hinc et illa Davidis : Filii alieni inveterati sunt, et claudicaverunt a semitis suis 8., Et Pauli : « Propter quod remissas manus, et soluta genua erigite et rectos gressus facite pedibus ve- stris, ut non claudicans quis aberret, magis au- tem sanctur “ª., Cæcos autem fuisse vel ipse fatis docuit Salvator, his verbis : e ln judicium ego in hunc mundum veni, ut non videntes vi- deant, et qui vident cæci fiant or • Gentibus enim visum esse restitutum; Judæis autem, qui tucis fontem alioquin domi haberent, ademplum nemo non videt. Potest vero et illud : quam de- bellavit David, idem, ac si, cujus causa bellavit, dixisset, significare. Recte igitur de civitate, postquam de ipsius principibus, deque contumelia rorona aliqua prænisisset, suo loco disputat. Futurumn enim erat, ut illorum poenas urbs ipsa exsolveret. B • Psal. xvII, 46. ** Hebr. x11, 12, Joan. 1x, 39. - Ejus itaque cives in hunc modum alloquitur : Germina congregate, dum adhuc tempus est : id est, quandiu vobis anni unius libertas prorogatur, quo Christi adventus, ejusdemque prædicatio, quæ annum Domini acceptabilem diemque retributionis annuntiet designatur *. Quanquam fortasse non uno et altero anno tantum id egisse, sed tertium etiam addidisse videri queat. Adhortatur ergo, ut cibns ipsi spirituales, quando id agendi sese præ- bet occasio, sibi recondant. Comedetis enim, ait, cum Moab; ita unius idola colentis urbis nomine, G gentes indicans. Est enim populi utriusque cibus in Ecclesia communis. Aiunt vero verba ista: Comedelis cum Moab, neque in Hebraica dictione, neque apud alios etiam interpretes reperiri. Quod etiam alias ex communi interpretatiopum consent- su superfluam esse queat demonstrari. Quod si ribos ipsi intelligibiles nolitis colligere et com- portare; ipsam ego Ariel, id est urbem Jerusalem, roi possum non conterere. Cæterum quo loco, Et erit fortitudo ejus, et divitiæ mihi, habemus, Et erit tristis et mærens, expressit Symmachus. Sed fortitudinem ejus ad mentem simul et corpus pos- six referre. Partim quod bello viribus attritis eorumdem etiam opes Romanorum direptioni pa- tuerint ; partim, quod ea quæ virtutibus compa- Futur, gloria destituti, et ipsas etiam legalis scientiæ divitias amiserunt. Ut autem a Davide capta est, ait : Gum esses alienigenarum ; sic èt te obsidione expugnari faciam. Est enim etiamnum alienigenarum domicilium, principibus mialis re- ferta, et corona contumeliæ; quæ adversus Chri- aluin voces jactare, et contumeliose: Nos sci- mus quod Mosi locutus est Deus, hunc autem of Reg. v, es Matth. xv, 1. seq. * fum. Lxt, 1; Luc. iv, 18, 19. D VARIE LECTIONES.

ψυχὰς τὰς καλουμένα; ὑποκρινόμενοι. Υπεφανοῦσι γὰρ ἰσχνόν τι καὶ τετρηγός ν. Τὸ δὲ ῥητὸν οὕτως ἐξω έδωκε Σύμμαχος· Καὶ χαρακώσω κατὰ σοῦ στάσιν καὶ ἀναστήσω κατὰ σοῦ πολιορκίαν, καὶ ταπει νωθήσῃ. ᾿Απὸ τῆς γῆς λαλήσεις, καὶ ὑπὸ γῆν ἐδαφισθήσεται ἡ λαλιά σου, καὶ ἔσται ὡς ἐγγα στρίμυθος ἀπὸ τῆς γῆς ἡ φωνή σου, καὶ ἀπὸ τῆς γῆς ἡ λαλιά σου ῥοίσεται. Τὰ δὲ νῦν λεγόμενα παι θεῖν μέλλουσαν τὴν Ἱερουσαλὴμ ὁ Σωτὴρ ἀποκλαίεται λέγων· « Εἰ ἔγνως καί γε σὺ τὰ πρὸς εἰρήνην σου, ὅτι ἥξουσιν ἡμέραι ἐπὶ σὲ, καὶ παρεμβαλοῦσιν ἐπὶ σὲ οἱ ἐχθροί σου χάρακα, » καὶ τὰ ἑξῆς. ᾿Αθρόα δὲ, φησὶν ὁ προφήτης, ἔσται σοι τὰ δεινά, ὡς ἐν στιγμῇ χρόνου. Θεοῦ γὰρ ἐπισκοπῇ, καὶ οὐκ ἐξ ἀνθρώπων γενήσεται. Παραδείκνυσι δὲ ὡς πυρίκαυστος ἔσται, βροντῆς ἐκ Θεοῦ καὶ σεισμοῦ καὶ καταιγίδος ἐπ' αὐτὴν ἐνεχθείσης, ήγουν τῶν πολεμίων τὴν ἔφοδον καθάπερ τινὰ βροντὴν καὶ σεισμὸν, καὶ καταιγίδα γενήσεσθαι καὶ φλόγα πυρὸς κατεσθίουσαν. Ταύτα περὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ προειπών, ἐπιλέγει περὶ τῶν πολιορκησάντων αὐτὴν, ἀνειρώδη λέγων τὴν ἀπόλαυ σιν τῆς ἐν τῷ βίῳ τούτῳ τρυφῆς τῶν Ῥωμαϊκῶν ἀρχόντων. Εχρῆν γὰρ ἡμᾶς καὶ τούτων τὸ τέλος μαθεῖν. Μετὰ γὰρ τὸν τρόπον..... Β θ-και. Εκλύθητε καὶ ἔκστητε, καὶ κραιπαλή τατε, οὐκ ἀπὸ σίκερα, οὐδὲ ἀπὸ οἴκου. ῞Οτι πε πότικεν ὑμᾶς Κύριος πνεύματι κατανύξεως, καὶ καμμύσει τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν, καὶ τῶν προ φητῶν αὐτῶν, καὶ τῶν ἀρχόντων αὐτῶν οἱ ὁρῶν. τες τὰ κρυπτά, κ. τ. λ. δρυτόμο: γὰρ ὥσπερ ἐγένοντο τοῖς ἐξ Ἱερουσαλήμ οι καταδῃοῦντες αὐτοῖς *. Ο δηλοῖ λέγων ὁ Ζαχαρίας Διάνοιξον, ὁ Λίβανος, τὰς χεῖρας τ σου, καὶ καταφαγέτω δρύς ε τὰς κέδρους σου. Όλα λυξάτω πίτυς, διότι πέπτωκε κέδρος. Ολολύξατε, δρύες της Βασανίτιδος, ὅτι κατεσπάσθη ὁ δρυμὸς ἡ σύμφυτος. » Κατὰ δ᾽ οὖν τὸν καιρὸν ἐκεῖνον, φησί, καθ' ἂν αὐτὴ γενήσεται ἡ μεταβολὴ τοῦ βιβλίου τοῦ προβληθέντος, ἀκούσονται τοὺς λόγους οἱ πάλαι πωροί, τοὺς ἐθνικούς δηλῶν, οὓς ἔλεγεν Λίβανον, λόγους τοὺς ἐσφραγισμένους Χερμέλ, τῷ τῶν Ἰουδαίων λαῷ, διότι οἱ μὲν πρὶν ἀνήμεροι, γεγόνασιν ήμεροι. Οἱ δὲ πρὶν ἡμεροι, τούναντίον ἀνήμεροι. Καὶ οἱ πρὶν ἐν ομίχλῃ καὶ σκότῳ τυγχάνοντες, ὄψονται τοῦ βιβλίου τὸ φῶς. Οἱ δὲ πρὶν ἐρῶν. τες τοῦ Θεοῦ τὰ μυστήρια, τυφλοὶ πρὸς ταῦτα γε νήσονται. Καὶ οἱ μὲν πλουτήσουσιν εὐφροσύνην καὶ σωτηρίαν πνευματικὴν, ὧν ἦσαν ἐκ πατέρων ἀλλότριοι. Οἱ δὲ τούτων ἐν ἐνδείᾳ γενήσονται. Εκ- πεσόντες ἐλπίδος, ἧς ἐντὸς ἐκεῖνοι γεγόνα μεν, τὸ πρὶν ν γρ. τετριγός. * γρ. αυτούς. γρ. θύρας. γρ. τυρ ί COMMENTARII IN ISAIAM. A unde sit, ignoramus *,, efferre non dubitarunt. At futurum est, ait, ut sermones isti, id est ho- mines, a quibus efferuntur, humilientur. Bello enier vexati vocibus utentur humillimis, tenuia, caque miserabilia efferentes; non aliter quam in futuris per mortuos prædicendis solet a dæmo- nibus fieri cum evocatorum animorum perso- induunt. Ita enim languidum quid ipsi nam et tenue, atque adeo stridulum emissuri sunt. Verumenimvero verba hæc ita expressit Sym- machus: Et circumvallabo adversum te stationem, et excitabo adversum te obsidionem, et humiliabe - ris. De terra loqueris, et terra allidour loquela tua, et erit tanquam pythonissæ, de terra vox tua, et de terra loquela tua stridebit. Sed quæ nunc dicuntur,` cum passuram olim Jerusalem intueretur Salvator, eamdem lugens in hæc verba alloquitur. Si co- gnovisses et lui, quæ ad pacem tuam, quoniam veniet dlies in te : et circumdabunt te inimici tui vallo 90;, cæteraque, quæ sequuntur. Te enim repente, ait propheta, velut pancto temporis mala oppriment; quia Dei illa, non hominum visitatio futura est. Igne deinde coelitus per fulgura, per commotiones, et tempestales demisso comburendam esse, id est, in- ‹ ali- vadentibus hostibus, tanquam fulmine et commotione, atque adeo procellosa tempestate, ter quam igne depopulatam iri significat. Quibus de Jerusalem præmissis, de bis etiam, qui illam obsederunt, sermonem attexit, et hujus vitæ luxum, quo Romanorum delectati sunt impe: atores, somnio persimilem facit. Nos enim decebat et istorum etiam finen non ignorare. Postmolum euim..... C VERS. 9-21. Defici'e, et obstupescite, et imcbriemini, non sicera, neque vino : quia potavit res Dominus spiritu compunctionis et claudel oculos eorum et prophetarum corum, et principum eorum, qui vident abscondita. ' 359. • • Exstiterunt enim Hierosolymita- nis veluti lignatores, qui ´eos cæd rent, et popula- rentur; ut ipso Zacharie testimonio patuerit, uhi ait : « Aperi portas tuas, Libane, et comedal ignis cedros tuas. Lugeat pinus, quoniam cecidit cedrus. Lugete, quercus Basanitidis, quoniam succisus est saltus consitus " » Quo tempore igitur, ait, isla predicti libri fet commutatio, sermones aulient, qui prius surdi fuerunt; gentes ipsa nimirum, (195 Libanum nominabat : sermones, inquam, cbsignatos Chermel, id est, Judzorum populo; quoniam qui prius feri erant, jam sunt cicurati; qui autem ci- cures; feritatein contra amplexi. Et qui prius in caligine et tenebris versabantur, libri lucem intue- buntur : qui autem prius Dei arcana, et mysteria spectabant, in eisdem cæci evadent. Lætitia deinde et salute spirituali, quibus a patribus ipsis carue- raut, isti abundabunt : illi autem penuria talium laborantes, spe illa excident, qua isti potientur, qui eadem prius omnino carebant; quos Apostolus Joan. 1x, 29. * Luc. xix, 42. of Zachar. x1, 1, 2, VARLE LECTIONES.

ψυχὰς τὰς καλουμένα; ὑποκρινόμενοι. Υπεφανοῦσι γὰρ ἰσχνόν τι καὶ τετρηγός ν. Τὸ δὲ ῥητὸν οὕτως ἐξω έδωκε Σύμμαχος· Καὶ χαρακώσω κατὰ σοῦ στάσιν καὶ ἀναστήσω κατὰ σοῦ πολιορκίαν, καὶ ταπει νωθήσῃ. ᾿Απὸ τῆς γῆς λαλήσεις, καὶ ὑπὸ γῆν ἐδαφισθήσεται ἡ λαλιά σου, καὶ ἔσται ὡς ἐγγα στρίμυθος ἀπὸ τῆς γῆς ἡ φωνή σου, καὶ ἀπὸ τῆς γῆς ἡ λαλιά σου ῥοίσεται. Τὰ δὲ νῦν λεγόμενα παι θεῖν μέλλουσαν τὴν Ἱερουσαλὴμ ὁ Σωτὴρ ἀποκλαίεται λέγων· « Εἰ ἔγνως καί γε σὺ τὰ πρὸς εἰρήνην σου, ὅτι ἥξουσιν ἡμέραι ἐπὶ σὲ, καὶ παρεμβαλοῦσιν ἐπὶ σὲ οἱ ἐχθροί σου χάρακα, » καὶ τὰ ἑξῆς. ᾿Αθρόα δὲ, φησὶν ὁ προφήτης, ἔσται σοι τὰ δεινά, ὡς ἐν στιγμῇ χρόνου. Θεοῦ γὰρ ἐπισκοπῇ, καὶ οὐκ ἐξ ἀνθρώπων γενήσεται. Παραδείκνυσι δὲ ὡς πυρίκαυστος ἔσται, βροντῆς ἐκ Θεοῦ καὶ σεισμοῦ καὶ καταιγίδος ἐπ' αὐτὴν ἐνεχθείσης, ήγουν τῶν πολεμίων τὴν ἔφοδον καθάπερ τινὰ βροντὴν καὶ σεισμὸν, καὶ καταιγίδα γενήσεσθαι καὶ φλόγα πυρὸς κατεσθίουσαν. Ταύτα περὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ προειπών, ἐπιλέγει περὶ τῶν πολιορκησάντων αὐτὴν, ἀνειρώδη λέγων τὴν ἀπόλαυ σιν τῆς ἐν τῷ βίῳ τούτῳ τρυφῆς τῶν Ῥωμαϊκῶν ἀρχόντων. Εχρῆν γὰρ ἡμᾶς καὶ τούτων τὸ τέλος μαθεῖν. Μετὰ γὰρ τὸν τρόπον..... Β θ-και. Εκλύθητε καὶ ἔκστητε, καὶ κραιπαλή τατε, οὐκ ἀπὸ σίκερα, οὐδὲ ἀπὸ οἴκου. ῞Οτι πε πότικεν ὑμᾶς Κύριος πνεύματι κατανύξεως, καὶ καμμύσει τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν, καὶ τῶν προ φητῶν αὐτῶν, καὶ τῶν ἀρχόντων αὐτῶν οἱ ὁρῶν. τες τὰ κρυπτά, κ. τ. λ. δρυτόμο: γὰρ ὥσπερ ἐγένοντο τοῖς ἐξ Ἱερουσαλήμ οι καταδῃοῦντες αὐτοῖς *. Ο δηλοῖ λέγων ὁ Ζαχαρίας Διάνοιξον, ὁ Λίβανος, τὰς χεῖρας τ σου, καὶ καταφαγέτω δρύς ε τὰς κέδρους σου. Όλα λυξάτω πίτυς, διότι πέπτωκε κέδρος. Ολολύξατε, δρύες της Βασανίτιδος, ὅτι κατεσπάσθη ὁ δρυμὸς ἡ σύμφυτος. » Κατὰ δ᾽ οὖν τὸν καιρὸν ἐκεῖνον, φησί, καθ' ἂν αὐτὴ γενήσεται ἡ μεταβολὴ τοῦ βιβλίου τοῦ προβληθέντος, ἀκούσονται τοὺς λόγους οἱ πάλαι πωροί, τοὺς ἐθνικούς δηλῶν, οὓς ἔλεγεν Λίβανον, λόγους τοὺς ἐσφραγισμένους Χερμέλ, τῷ τῶν Ἰουδαίων λαῷ, διότι οἱ μὲν πρὶν ἀνήμεροι, γεγόνασιν ήμεροι. Οἱ δὲ πρὶν ἡμεροι, τούναντίον ἀνήμεροι. Καὶ οἱ πρὶν ἐν ομίχλῃ καὶ σκότῳ τυγχάνοντες, ὄψονται τοῦ βιβλίου τὸ φῶς. Οἱ δὲ πρὶν ἐρῶν. τες τοῦ Θεοῦ τὰ μυστήρια, τυφλοὶ πρὸς ταῦτα γε νήσονται. Καὶ οἱ μὲν πλουτήσουσιν εὐφροσύνην καὶ σωτηρίαν πνευματικὴν, ὧν ἦσαν ἐκ πατέρων ἀλλότριοι. Οἱ δὲ τούτων ἐν ἐνδείᾳ γενήσονται. Εκ- πεσόντες ἐλπίδος, ἧς ἐντὸς ἐκεῖνοι γεγόνα μεν, τὸ πρὶν ν γρ. τετριγός. * γρ. αυτούς. γρ. θύρας. γρ. τυρ ί COMMENTARII IN ISAIAM. A unde sit, ignoramus *,, efferre non dubitarunt. At futurum est, ait, ut sermones isti, id est ho- mines, a quibus efferuntur, humilientur. Bello enier vexati vocibus utentur humillimis, tenuia, caque miserabilia efferentes; non aliter quam in futuris per mortuos prædicendis solet a dæmo- nibus fieri cum evocatorum animorum perso- induunt. Ita enim languidum quid ipsi nam et tenue, atque adeo stridulum emissuri sunt. Verumenimvero verba hæc ita expressit Sym- machus: Et circumvallabo adversum te stationem, et excitabo adversum te obsidionem, et humiliabe - ris. De terra loqueris, et terra allidour loquela tua, et erit tanquam pythonissæ, de terra vox tua, et de terra loquela tua stridebit. Sed quæ nunc dicuntur,` cum passuram olim Jerusalem intueretur Salvator, eamdem lugens in hæc verba alloquitur. Si co- gnovisses et lui, quæ ad pacem tuam, quoniam veniet dlies in te : et circumdabunt te inimici tui vallo 90;, cæteraque, quæ sequuntur. Te enim repente, ait propheta, velut pancto temporis mala oppriment; quia Dei illa, non hominum visitatio futura est. Igne deinde coelitus per fulgura, per commotiones, et tempestales demisso comburendam esse, id est, in- ‹ ali- vadentibus hostibus, tanquam fulmine et commotione, atque adeo procellosa tempestate, ter quam igne depopulatam iri significat. Quibus de Jerusalem præmissis, de bis etiam, qui illam obsederunt, sermonem attexit, et hujus vitæ luxum, quo Romanorum delectati sunt impe: atores, somnio persimilem facit. Nos enim decebat et istorum etiam finen non ignorare. Postmolum euim..... C VERS. 9-21. Defici'e, et obstupescite, et imcbriemini, non sicera, neque vino : quia potavit res Dominus spiritu compunctionis et claudel oculos eorum et prophetarum corum, et principum eorum, qui vident abscondita. ' 359. • • Exstiterunt enim Hierosolymita- nis veluti lignatores, qui ´eos cæd rent, et popula- rentur; ut ipso Zacharie testimonio patuerit, uhi ait : « Aperi portas tuas, Libane, et comedal ignis cedros tuas. Lugeat pinus, quoniam cecidit cedrus. Lugete, quercus Basanitidis, quoniam succisus est saltus consitus " » Quo tempore igitur, ait, isla predicti libri fet commutatio, sermones aulient, qui prius surdi fuerunt; gentes ipsa nimirum, (195 Libanum nominabat : sermones, inquam, cbsignatos Chermel, id est, Judzorum populo; quoniam qui prius feri erant, jam sunt cicurati; qui autem ci- cures; feritatein contra amplexi. Et qui prius in caligine et tenebris versabantur, libri lucem intue- buntur : qui autem prius Dei arcana, et mysteria spectabant, in eisdem cæci evadent. Lætitia deinde et salute spirituali, quibus a patribus ipsis carue- raut, isti abundabunt : illi autem penuria talium laborantes, spe illa excident, qua isti potientur, qui eadem prius omnino carebant; quos Apostolus Joan. 1x, 29. * Luc. xix, 42. of Zachar. x1, 1, 2, VARLE LECTIONES.

Α ὄντες ἀνέλπιστοι, κατὰ τό· Ἐλπίδα μὴ ἔχοντες καὶ ἄθεοι ἐν κόσμῳ. Γεγόνασι δὲ τούτων ἐντὸς, μή προσ- κόψαντες τῷ λίθῳ τοῦ προσκόμματος, οἱ πιστεύο σαντες τῇ ἐπικειμένῃ τῷ βιβλίῳ σφραγίδι, ὃς ἔστι Χριστός. Ἐξέλιπε γὰρ ὁ πρὶν αὐτῶν κρατῶν ἀσε 6ης, ὅπερ ἐστὶν ὁ διάβολος ὃν ὑπερήφανον, φησί, καὶ τοὺς ὑπ' αὐτὸν ἀσεβεῖς. Τῷ γὰρ τῆς ἀσεβείας ἄρχοντι συναπώλοντο πάντες οἱ δαίμονες. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν ἐθνῶν σωθέντων οἱ κατηγορηθέντες οὐχ ὑπάρ ξουσιν οἱ Ἰουδαῖοι, Εκλείψει δὲ πᾶς ὑπερήφανος ἐν αὐτοῖς, καὶ τοῦ Χριστοῦ χλευάζων τὸν λό- γον. Σύμμαχος γὰρ οὕτως ἐξέδωκεν· Καὶ ἀνηλώ θησαν χλευάζοντες καὶ ἐξεκόπησαν πάντες οι εἰς ἀδικίαν ἐξαμαρτάνοντες ἀνθρώπους ἐν λόγῳ, οἶ, κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα, τὸν νόμον παραβάντες, Ὦ ἄνομοι λέγονται, ὑπερήφανοι δὲ, τοῦ Χριστοῦ κατ αλαζονευσάμενοι λέγοντες· «Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός ; πῶς οὖν λέγει, Ἐκ τοῦ οὐρανοῦ κατα- βέβηκα; » Καὶ πάλιν· Ἀβραὰμ ἀπέθανεν, καὶ οἱ προφῆται ἀπέθανον, καὶ σὺ λέγεις · Ἐάν τίς μου τὸν λόγον ἀκούσῃ, θάνατον οὐ μὴ ἴδῃ εἰς τὸν αἰῶνα; » Ελεγον δὲ καὶ, ο Δαιμόνιον ἔχει, καὶ μαί- νεται. Τί αὐτοῦ ἀκούετε;» οὗτοι δὲ ἦσαν, οἱ τοὺς παιδεύοντας αὐτοὺς ἐν αὐλαῖς παγιδεύοντες, τοὺς προφήτας δηλονότι, καθ᾽ ὧν ἐπιβουλῆς ἁπάσης ἐθη- ρῶντο λαβάς. Καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησι· « Καὶ ἐμίσουν ἐν πύλαις ἐλέγχοντας, καὶ λόγον ὅσιον ἐβδελύσσοντο, ο οἱ καὶ τὸν δίκαιον λόγον, καὶ αὐτὸν δὲ Χριστὸν, τὴν δικαιοσύνην, μάτην ἐκκλίνοντες ἀπεσείοντο, μηδὲν ἔχοντες ἐγκαλεῖν. Τινὲς δὲ τὸ, ἐν πύλαις, οὐ λελη- θότως, ἐν ἁπάσῃ δὲ παῤῥησίᾳ φασί. Καὶ δίκαιον, τὸν νόμον λέγουσιν ἐν ἀδίκοις ταῖς τῶν πρεσβυτέρων, ὡς εἴρηται, παραδόσεσιν. ο κβ-κδ'. Διὰ τοῦτο τάδε λέγει Κύριος ἐπὶ τὸν οἶκον Ιακώβ, ὃν ἀφώρισεν ἐξ Αβραάμ. Οὐ νῦν αἰσχυνθήσεται Ἰακὼν, οὐδὲ νῦν τὸ πρόσωπον μεταβαλεῖ Ισραήλ· ἀλλ' ὅταν ἴδωσι τὰ τέκνα αὐτῶν τὰ ἔργα μου, δι' ἐμὲ ἁγιάσουσι τὸ ὄνομά μου, κ. τ. λ. Ετι πρὸς τοὺς αὐτοὺς ὁ λόγος, οὕς φησι καλεῖσθαι οἶκον Ἰακώβ. Ὃν οὐκ ἀξίοντα· τοῦ θεοφιλούς ᾿Αβραάμ, ἀπηλλοτρίωσεν ἀφορίσας Θεός, κατὰ τό « Εἰ τέκνα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐποιεῖτε. › Αντὶ δὲ τοῦ, "Ον ἀφώρισεν ἐξ ᾿Αβραάμ, Ο λυτρωσάμενος τὸν Ἀβραὰμ, ἐξέδωκε Σύμμαχος, δηλῶν ὡς οὐ τούτους ἐλυτρώσατο, πρὸς οὓς ἀποτεί- νεται. Φησὶν οὖν, ὡς Προφητευομένης τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως, καὶ τῆς ἡμετέρας ὁ ἀποβολῆς καθ' εν προφητεύεται ταῦτα καιρὸν, οὐκ ἐρυθριᾶτε φησίν, ὡς ἂν μὴ πιστεύοντες ἔσεσθαι. Αλλ' οὖν ὑμᾶς ὁ τῆς έκβάσεως ποιήσει ο καιρός. Τὰ γὰρ ὑμέτερα τέκνα, φησὶν, αἰσχυνθήσονται, τὸν Θεὸν Ἰακὼβ ὁρῶντες γρ. ἄξιον ὄντα. γρ. ύμε. γρ. πείσει. ' PROCOPII GAZÆI fidem non habentes, et atheos in mundo appellat ". Ea autem ideo adipiscentur, quod in lapide ofen- sionis non efenderint; sed signi ejus, quod libro impressum est, id est Christi, fidem amplexi sunt. Defecit enim non solum qui prius in eos regnabat impius, id est diabolus, quem superbum nominat; sed et illi eliam, quos impietatis partici pes sibi audientes habebat. Cum ipso namque im- pietatis auctore et principe, omnes quoque cæteri perierunt dæmones. Quin etiam servatis gentibus, qui nunc accusantur Judæi nequaquam superstites futuri sunt sed deficiet superbus eorum quilibet, et qui Christi sermonem ludibrio habet. Ita enim Symmachi habet interpretatio : El consumpti sunt, qui ludibrio habebant. Et excisi sunt omnes, qui ad injustitiam deducentes, peccare faciebant homines in verbo ; ii nimirum, qui secundum interpretes Se- ptuaginta, propter Legis transgressionem iniqui di- cuntur : superbi autem, quia Christum contume- Jiose adorti, ista jactare ausi şunt : ‹ Num hic est fabri filius ? Quomodo igitur dicit : De colo descen- di 99*?, et rursus : • Abraham mortuus est, et prophetae mortui sunt, et tu dicis : Si quis sermo- nem meum audierit, mortem non videbit in sæcu- Iam s • Dicebant praeterea : • Dæmonium habet, et furit, quis ipsum audiat ? , li, inquam, fue- runt, qui in eos, a quibus erudiebantur; id est, prophetas a sc in atriis illaqueatos nullum non genus insidiarum moliebantur. Alibi deinde in hæc B verba loquitur : « Et oderant in porta arguentes, et verbuin sanctum abominabantur ; › ii nimirum qui et verbum justum, et Chrisum eliam, justi- tiam ipsam temere declinantes, rejecerunt, cum nihil haberent, cujus eum accusarent. Nonnulli in portis ita sumunt, ut pro aperte, summaque di- candi libertate dictum velint; justum autem, legem ipsam, inter injustas seniorum traditiones, ut di- ctum est, significare. VERS. 22-24. Propterea hæc dicit Dominus super domum Jacob, quam separavit ex Abraham. Non modo confundetur Jacob, neque nunc faciem mutabit : sed quando videbunt filii eorum opera mea, propter me sanctificabunt nomen meum, etc. , D ss Joan. VIII, 52. et Joan. s, 20. * Ainos v, 10. Joan. Ad eosdem et ista refertur oratio, quos domum Jacob ait nuncupari; quam Deus, velut pio Abra- hamo indignam a se separavit, juxta illud: ‹ Si filii Abralæ estis, opera Abrahæ facile ". Cale- rum ubi, Quam separavit ex Abraham legimus ; Qui redemit Abraham, interpretatus est Symmachus : ut eos, in quos invehitur, nequaquam liberatos esse doceret. Præ licta igitur gentium vocatione, vestrique rejectione, quo tempore ista pronuntian- tur, non erubescitis, ait, tanquam minime futura credatis; sed fidem vobis suo tempore faciet ipse rerumn eventus. Tum deinun enim erubescent flii vestri, cum Deum Jacob ab alienigenis, qui ejus " Ephes. 11, 12. ss* Joan. vi, 42. VIII, 39. VARIÆ LECTIONES. b · C

Α ὄντες ἀνέλπιστοι, κατὰ τό· Ἐλπίδα μὴ ἔχοντες καὶ ἄθεοι ἐν κόσμῳ. Γεγόνασι δὲ τούτων ἐντὸς, μή προσ- κόψαντες τῷ λίθῳ τοῦ προσκόμματος, οἱ πιστεύο σαντες τῇ ἐπικειμένῃ τῷ βιβλίῳ σφραγίδι, ὃς ἔστι Χριστός. Ἐξέλιπε γὰρ ὁ πρὶν αὐτῶν κρατῶν ἀσε 6ης, ὅπερ ἐστὶν ὁ διάβολος ὃν ὑπερήφανον, φησί, καὶ τοὺς ὑπ' αὐτὸν ἀσεβεῖς. Τῷ γὰρ τῆς ἀσεβείας ἄρχοντι συναπώλοντο πάντες οἱ δαίμονες. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν ἐθνῶν σωθέντων οἱ κατηγορηθέντες οὐχ ὑπάρ ξουσιν οἱ Ἰουδαῖοι, Εκλείψει δὲ πᾶς ὑπερήφανος ἐν αὐτοῖς, καὶ τοῦ Χριστοῦ χλευάζων τὸν λό- γον. Σύμμαχος γὰρ οὕτως ἐξέδωκεν· Καὶ ἀνηλώ θησαν χλευάζοντες καὶ ἐξεκόπησαν πάντες οι εἰς ἀδικίαν ἐξαμαρτάνοντες ἀνθρώπους ἐν λόγῳ, οἶ, κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα, τὸν νόμον παραβάντες, Ὦ ἄνομοι λέγονται, ὑπερήφανοι δὲ, τοῦ Χριστοῦ κατ αλαζονευσάμενοι λέγοντες· «Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός ; πῶς οὖν λέγει, Ἐκ τοῦ οὐρανοῦ κατα- βέβηκα; » Καὶ πάλιν· Ἀβραὰμ ἀπέθανεν, καὶ οἱ προφῆται ἀπέθανον, καὶ σὺ λέγεις · Ἐάν τίς μου τὸν λόγον ἀκούσῃ, θάνατον οὐ μὴ ἴδῃ εἰς τὸν αἰῶνα; » Ελεγον δὲ καὶ, ο Δαιμόνιον ἔχει, καὶ μαί- νεται. Τί αὐτοῦ ἀκούετε;» οὗτοι δὲ ἦσαν, οἱ τοὺς παιδεύοντας αὐτοὺς ἐν αὐλαῖς παγιδεύοντες, τοὺς προφήτας δηλονότι, καθ᾽ ὧν ἐπιβουλῆς ἁπάσης ἐθη- ρῶντο λαβάς. Καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησι· « Καὶ ἐμίσουν ἐν πύλαις ἐλέγχοντας, καὶ λόγον ὅσιον ἐβδελύσσοντο, ο οἱ καὶ τὸν δίκαιον λόγον, καὶ αὐτὸν δὲ Χριστὸν, τὴν δικαιοσύνην, μάτην ἐκκλίνοντες ἀπεσείοντο, μηδὲν ἔχοντες ἐγκαλεῖν. Τινὲς δὲ τὸ, ἐν πύλαις, οὐ λελη- θότως, ἐν ἁπάσῃ δὲ παῤῥησίᾳ φασί. Καὶ δίκαιον, τὸν νόμον λέγουσιν ἐν ἀδίκοις ταῖς τῶν πρεσβυτέρων, ὡς εἴρηται, παραδόσεσιν. ο κβ-κδ'. Διὰ τοῦτο τάδε λέγει Κύριος ἐπὶ τὸν οἶκον Ιακώβ, ὃν ἀφώρισεν ἐξ Αβραάμ. Οὐ νῦν αἰσχυνθήσεται Ἰακὼν, οὐδὲ νῦν τὸ πρόσωπον μεταβαλεῖ Ισραήλ· ἀλλ' ὅταν ἴδωσι τὰ τέκνα αὐτῶν τὰ ἔργα μου, δι' ἐμὲ ἁγιάσουσι τὸ ὄνομά μου, κ. τ. λ. Ετι πρὸς τοὺς αὐτοὺς ὁ λόγος, οὕς φησι καλεῖσθαι οἶκον Ἰακώβ. Ὃν οὐκ ἀξίοντα· τοῦ θεοφιλούς ᾿Αβραάμ, ἀπηλλοτρίωσεν ἀφορίσας Θεός, κατὰ τό « Εἰ τέκνα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐποιεῖτε. › Αντὶ δὲ τοῦ, "Ον ἀφώρισεν ἐξ ᾿Αβραάμ, Ο λυτρωσάμενος τὸν Ἀβραὰμ, ἐξέδωκε Σύμμαχος, δηλῶν ὡς οὐ τούτους ἐλυτρώσατο, πρὸς οὓς ἀποτεί- νεται. Φησὶν οὖν, ὡς Προφητευομένης τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως, καὶ τῆς ἡμετέρας ὁ ἀποβολῆς καθ' εν προφητεύεται ταῦτα καιρὸν, οὐκ ἐρυθριᾶτε φησίν, ὡς ἂν μὴ πιστεύοντες ἔσεσθαι. Αλλ' οὖν ὑμᾶς ὁ τῆς έκβάσεως ποιήσει ο καιρός. Τὰ γὰρ ὑμέτερα τέκνα, φησὶν, αἰσχυνθήσονται, τὸν Θεὸν Ἰακὼβ ὁρῶντες γρ. ἄξιον ὄντα. γρ. ύμε. γρ. πείσει. ' PROCOPII GAZÆI fidem non habentes, et atheos in mundo appellat ". Ea autem ideo adipiscentur, quod in lapide ofen- sionis non efenderint; sed signi ejus, quod libro impressum est, id est Christi, fidem amplexi sunt. Defecit enim non solum qui prius in eos regnabat impius, id est diabolus, quem superbum nominat; sed et illi eliam, quos impietatis partici pes sibi audientes habebat. Cum ipso namque im- pietatis auctore et principe, omnes quoque cæteri perierunt dæmones. Quin etiam servatis gentibus, qui nunc accusantur Judæi nequaquam superstites futuri sunt sed deficiet superbus eorum quilibet, et qui Christi sermonem ludibrio habet. Ita enim Symmachi habet interpretatio : El consumpti sunt, qui ludibrio habebant. Et excisi sunt omnes, qui ad injustitiam deducentes, peccare faciebant homines in verbo ; ii nimirum, qui secundum interpretes Se- ptuaginta, propter Legis transgressionem iniqui di- cuntur : superbi autem, quia Christum contume- Jiose adorti, ista jactare ausi şunt : ‹ Num hic est fabri filius ? Quomodo igitur dicit : De colo descen- di 99*?, et rursus : • Abraham mortuus est, et prophetae mortui sunt, et tu dicis : Si quis sermo- nem meum audierit, mortem non videbit in sæcu- Iam s • Dicebant praeterea : • Dæmonium habet, et furit, quis ipsum audiat ? , li, inquam, fue- runt, qui in eos, a quibus erudiebantur; id est, prophetas a sc in atriis illaqueatos nullum non genus insidiarum moliebantur. Alibi deinde in hæc B verba loquitur : « Et oderant in porta arguentes, et verbuin sanctum abominabantur ; › ii nimirum qui et verbum justum, et Chrisum eliam, justi- tiam ipsam temere declinantes, rejecerunt, cum nihil haberent, cujus eum accusarent. Nonnulli in portis ita sumunt, ut pro aperte, summaque di- candi libertate dictum velint; justum autem, legem ipsam, inter injustas seniorum traditiones, ut di- ctum est, significare. VERS. 22-24. Propterea hæc dicit Dominus super domum Jacob, quam separavit ex Abraham. Non modo confundetur Jacob, neque nunc faciem mutabit : sed quando videbunt filii eorum opera mea, propter me sanctificabunt nomen meum, etc. , D ss Joan. VIII, 52. et Joan. s, 20. * Ainos v, 10. Joan. Ad eosdem et ista refertur oratio, quos domum Jacob ait nuncupari; quam Deus, velut pio Abra- hamo indignam a se separavit, juxta illud: ‹ Si filii Abralæ estis, opera Abrahæ facile ". Cale- rum ubi, Quam separavit ex Abraham legimus ; Qui redemit Abraham, interpretatus est Symmachus : ut eos, in quos invehitur, nequaquam liberatos esse doceret. Præ licta igitur gentium vocatione, vestrique rejectione, quo tempore ista pronuntian- tur, non erubescitis, ait, tanquam minime futura credatis; sed fidem vobis suo tempore faciet ipse rerumn eventus. Tum deinun enim erubescent flii vestri, cum Deum Jacob ab alienigenis, qui ejus " Ephes. 11, 12. ss* Joan. vi, 42. VIII, 39. VARIÆ LECTIONES. b · C

Α ὄντες ἀνέλπιστοι, κατὰ τό· Ἐλπίδα μὴ ἔχοντες καὶ ἄθεοι ἐν κόσμῳ. Γεγόνασι δὲ τούτων ἐντὸς, μή προσ- κόψαντες τῷ λίθῳ τοῦ προσκόμματος, οἱ πιστεύο σαντες τῇ ἐπικειμένῃ τῷ βιβλίῳ σφραγίδι, ὃς ἔστι Χριστός. Ἐξέλιπε γὰρ ὁ πρὶν αὐτῶν κρατῶν ἀσε 6ης, ὅπερ ἐστὶν ὁ διάβολος ὃν ὑπερήφανον, φησί, καὶ τοὺς ὑπ' αὐτὸν ἀσεβεῖς. Τῷ γὰρ τῆς ἀσεβείας ἄρχοντι συναπώλοντο πάντες οἱ δαίμονες. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν ἐθνῶν σωθέντων οἱ κατηγορηθέντες οὐχ ὑπάρ ξουσιν οἱ Ἰουδαῖοι, Εκλείψει δὲ πᾶς ὑπερήφανος ἐν αὐτοῖς, καὶ τοῦ Χριστοῦ χλευάζων τὸν λό- γον. Σύμμαχος γὰρ οὕτως ἐξέδωκεν· Καὶ ἀνηλώ θησαν χλευάζοντες καὶ ἐξεκόπησαν πάντες οι εἰς ἀδικίαν ἐξαμαρτάνοντες ἀνθρώπους ἐν λόγῳ, οἶ, κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα, τὸν νόμον παραβάντες, Ὦ ἄνομοι λέγονται, ὑπερήφανοι δὲ, τοῦ Χριστοῦ κατ αλαζονευσάμενοι λέγοντες· «Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός ; πῶς οὖν λέγει, Ἐκ τοῦ οὐρανοῦ κατα- βέβηκα; » Καὶ πάλιν· Ἀβραὰμ ἀπέθανεν, καὶ οἱ προφῆται ἀπέθανον, καὶ σὺ λέγεις · Ἐάν τίς μου τὸν λόγον ἀκούσῃ, θάνατον οὐ μὴ ἴδῃ εἰς τὸν αἰῶνα; » Ελεγον δὲ καὶ, ο Δαιμόνιον ἔχει, καὶ μαί- νεται. Τί αὐτοῦ ἀκούετε;» οὗτοι δὲ ἦσαν, οἱ τοὺς παιδεύοντας αὐτοὺς ἐν αὐλαῖς παγιδεύοντες, τοὺς προφήτας δηλονότι, καθ᾽ ὧν ἐπιβουλῆς ἁπάσης ἐθη- ρῶντο λαβάς. Καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησι· « Καὶ ἐμίσουν ἐν πύλαις ἐλέγχοντας, καὶ λόγον ὅσιον ἐβδελύσσοντο, ο οἱ καὶ τὸν δίκαιον λόγον, καὶ αὐτὸν δὲ Χριστὸν, τὴν δικαιοσύνην, μάτην ἐκκλίνοντες ἀπεσείοντο, μηδὲν ἔχοντες ἐγκαλεῖν. Τινὲς δὲ τὸ, ἐν πύλαις, οὐ λελη- θότως, ἐν ἁπάσῃ δὲ παῤῥησίᾳ φασί. Καὶ δίκαιον, τὸν νόμον λέγουσιν ἐν ἀδίκοις ταῖς τῶν πρεσβυτέρων, ὡς εἴρηται, παραδόσεσιν. ο κβ-κδ'. Διὰ τοῦτο τάδε λέγει Κύριος ἐπὶ τὸν οἶκον Ιακώβ, ὃν ἀφώρισεν ἐξ Αβραάμ. Οὐ νῦν αἰσχυνθήσεται Ἰακὼν, οὐδὲ νῦν τὸ πρόσωπον μεταβαλεῖ Ισραήλ· ἀλλ' ὅταν ἴδωσι τὰ τέκνα αὐτῶν τὰ ἔργα μου, δι' ἐμὲ ἁγιάσουσι τὸ ὄνομά μου, κ. τ. λ. Ετι πρὸς τοὺς αὐτοὺς ὁ λόγος, οὕς φησι καλεῖσθαι οἶκον Ἰακώβ. Ὃν οὐκ ἀξίοντα· τοῦ θεοφιλούς ᾿Αβραάμ, ἀπηλλοτρίωσεν ἀφορίσας Θεός, κατὰ τό « Εἰ τέκνα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐποιεῖτε. › Αντὶ δὲ τοῦ, "Ον ἀφώρισεν ἐξ ᾿Αβραάμ, Ο λυτρωσάμενος τὸν Ἀβραὰμ, ἐξέδωκε Σύμμαχος, δηλῶν ὡς οὐ τούτους ἐλυτρώσατο, πρὸς οὓς ἀποτεί- νεται. Φησὶν οὖν, ὡς Προφητευομένης τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως, καὶ τῆς ἡμετέρας ὁ ἀποβολῆς καθ' εν προφητεύεται ταῦτα καιρὸν, οὐκ ἐρυθριᾶτε φησίν, ὡς ἂν μὴ πιστεύοντες ἔσεσθαι. Αλλ' οὖν ὑμᾶς ὁ τῆς έκβάσεως ποιήσει ο καιρός. Τὰ γὰρ ὑμέτερα τέκνα, φησὶν, αἰσχυνθήσονται, τὸν Θεὸν Ἰακὼβ ὁρῶντες γρ. ἄξιον ὄντα. γρ. ύμε. γρ. πείσει. ' PROCOPII GAZÆI fidem non habentes, et atheos in mundo appellat ". Ea autem ideo adipiscentur, quod in lapide ofen- sionis non efenderint; sed signi ejus, quod libro impressum est, id est Christi, fidem amplexi sunt. Defecit enim non solum qui prius in eos regnabat impius, id est diabolus, quem superbum nominat; sed et illi eliam, quos impietatis partici pes sibi audientes habebat. Cum ipso namque im- pietatis auctore et principe, omnes quoque cæteri perierunt dæmones. Quin etiam servatis gentibus, qui nunc accusantur Judæi nequaquam superstites futuri sunt sed deficiet superbus eorum quilibet, et qui Christi sermonem ludibrio habet. Ita enim Symmachi habet interpretatio : El consumpti sunt, qui ludibrio habebant. Et excisi sunt omnes, qui ad injustitiam deducentes, peccare faciebant homines in verbo ; ii nimirum, qui secundum interpretes Se- ptuaginta, propter Legis transgressionem iniqui di- cuntur : superbi autem, quia Christum contume- Jiose adorti, ista jactare ausi şunt : ‹ Num hic est fabri filius ? Quomodo igitur dicit : De colo descen- di 99*?, et rursus : • Abraham mortuus est, et prophetae mortui sunt, et tu dicis : Si quis sermo- nem meum audierit, mortem non videbit in sæcu- Iam s • Dicebant praeterea : • Dæmonium habet, et furit, quis ipsum audiat ? , li, inquam, fue- runt, qui in eos, a quibus erudiebantur; id est, prophetas a sc in atriis illaqueatos nullum non genus insidiarum moliebantur. Alibi deinde in hæc B verba loquitur : « Et oderant in porta arguentes, et verbuin sanctum abominabantur ; › ii nimirum qui et verbum justum, et Chrisum eliam, justi- tiam ipsam temere declinantes, rejecerunt, cum nihil haberent, cujus eum accusarent. Nonnulli in portis ita sumunt, ut pro aperte, summaque di- candi libertate dictum velint; justum autem, legem ipsam, inter injustas seniorum traditiones, ut di- ctum est, significare. VERS. 22-24. Propterea hæc dicit Dominus super domum Jacob, quam separavit ex Abraham. Non modo confundetur Jacob, neque nunc faciem mutabit : sed quando videbunt filii eorum opera mea, propter me sanctificabunt nomen meum, etc. , D ss Joan. VIII, 52. et Joan. s, 20. * Ainos v, 10. Joan. Ad eosdem et ista refertur oratio, quos domum Jacob ait nuncupari; quam Deus, velut pio Abra- hamo indignam a se separavit, juxta illud: ‹ Si filii Abralæ estis, opera Abrahæ facile ". Cale- rum ubi, Quam separavit ex Abraham legimus ; Qui redemit Abraham, interpretatus est Symmachus : ut eos, in quos invehitur, nequaquam liberatos esse doceret. Præ licta igitur gentium vocatione, vestrique rejectione, quo tempore ista pronuntian- tur, non erubescitis, ait, tanquam minime futura credatis; sed fidem vobis suo tempore faciet ipse rerumn eventus. Tum deinun enim erubescent flii vestri, cum Deum Jacob ab alienigenis, qui ejus " Ephes. 11, 12. ss* Joan. vi, 42. VIII, 39. VARIÆ LECTIONES. b · C

Α ὄντες ἀνέλπιστοι, κατὰ τό· Ἐλπίδα μὴ ἔχοντες καὶ ἄθεοι ἐν κόσμῳ. Γεγόνασι δὲ τούτων ἐντὸς, μή προσ- κόψαντες τῷ λίθῳ τοῦ προσκόμματος, οἱ πιστεύο σαντες τῇ ἐπικειμένῃ τῷ βιβλίῳ σφραγίδι, ὃς ἔστι Χριστός. Ἐξέλιπε γὰρ ὁ πρὶν αὐτῶν κρατῶν ἀσε 6ης, ὅπερ ἐστὶν ὁ διάβολος ὃν ὑπερήφανον, φησί, καὶ τοὺς ὑπ' αὐτὸν ἀσεβεῖς. Τῷ γὰρ τῆς ἀσεβείας ἄρχοντι συναπώλοντο πάντες οἱ δαίμονες. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν ἐθνῶν σωθέντων οἱ κατηγορηθέντες οὐχ ὑπάρ ξουσιν οἱ Ἰουδαῖοι, Εκλείψει δὲ πᾶς ὑπερήφανος ἐν αὐτοῖς, καὶ τοῦ Χριστοῦ χλευάζων τὸν λό- γον. Σύμμαχος γὰρ οὕτως ἐξέδωκεν· Καὶ ἀνηλώ θησαν χλευάζοντες καὶ ἐξεκόπησαν πάντες οι εἰς ἀδικίαν ἐξαμαρτάνοντες ἀνθρώπους ἐν λόγῳ, οἶ, κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα, τὸν νόμον παραβάντες, Ὦ ἄνομοι λέγονται, ὑπερήφανοι δὲ, τοῦ Χριστοῦ κατ αλαζονευσάμενοι λέγοντες· «Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός ; πῶς οὖν λέγει, Ἐκ τοῦ οὐρανοῦ κατα- βέβηκα; » Καὶ πάλιν· Ἀβραὰμ ἀπέθανεν, καὶ οἱ προφῆται ἀπέθανον, καὶ σὺ λέγεις · Ἐάν τίς μου τὸν λόγον ἀκούσῃ, θάνατον οὐ μὴ ἴδῃ εἰς τὸν αἰῶνα; » Ελεγον δὲ καὶ, ο Δαιμόνιον ἔχει, καὶ μαί- νεται. Τί αὐτοῦ ἀκούετε;» οὗτοι δὲ ἦσαν, οἱ τοὺς παιδεύοντας αὐτοὺς ἐν αὐλαῖς παγιδεύοντες, τοὺς προφήτας δηλονότι, καθ᾽ ὧν ἐπιβουλῆς ἁπάσης ἐθη- ρῶντο λαβάς. Καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησι· « Καὶ ἐμίσουν ἐν πύλαις ἐλέγχοντας, καὶ λόγον ὅσιον ἐβδελύσσοντο, ο οἱ καὶ τὸν δίκαιον λόγον, καὶ αὐτὸν δὲ Χριστὸν, τὴν δικαιοσύνην, μάτην ἐκκλίνοντες ἀπεσείοντο, μηδὲν ἔχοντες ἐγκαλεῖν. Τινὲς δὲ τὸ, ἐν πύλαις, οὐ λελη- θότως, ἐν ἁπάσῃ δὲ παῤῥησίᾳ φασί. Καὶ δίκαιον, τὸν νόμον λέγουσιν ἐν ἀδίκοις ταῖς τῶν πρεσβυτέρων, ὡς εἴρηται, παραδόσεσιν. ο κβ-κδ'. Διὰ τοῦτο τάδε λέγει Κύριος ἐπὶ τὸν οἶκον Ιακώβ, ὃν ἀφώρισεν ἐξ Αβραάμ. Οὐ νῦν αἰσχυνθήσεται Ἰακὼν, οὐδὲ νῦν τὸ πρόσωπον μεταβαλεῖ Ισραήλ· ἀλλ' ὅταν ἴδωσι τὰ τέκνα αὐτῶν τὰ ἔργα μου, δι' ἐμὲ ἁγιάσουσι τὸ ὄνομά μου, κ. τ. λ. Ετι πρὸς τοὺς αὐτοὺς ὁ λόγος, οὕς φησι καλεῖσθαι οἶκον Ἰακώβ. Ὃν οὐκ ἀξίοντα· τοῦ θεοφιλούς ᾿Αβραάμ, ἀπηλλοτρίωσεν ἀφορίσας Θεός, κατὰ τό « Εἰ τέκνα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐποιεῖτε. › Αντὶ δὲ τοῦ, "Ον ἀφώρισεν ἐξ ᾿Αβραάμ, Ο λυτρωσάμενος τὸν Ἀβραὰμ, ἐξέδωκε Σύμμαχος, δηλῶν ὡς οὐ τούτους ἐλυτρώσατο, πρὸς οὓς ἀποτεί- νεται. Φησὶν οὖν, ὡς Προφητευομένης τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως, καὶ τῆς ἡμετέρας ὁ ἀποβολῆς καθ' εν προφητεύεται ταῦτα καιρὸν, οὐκ ἐρυθριᾶτε φησίν, ὡς ἂν μὴ πιστεύοντες ἔσεσθαι. Αλλ' οὖν ὑμᾶς ὁ τῆς έκβάσεως ποιήσει ο καιρός. Τὰ γὰρ ὑμέτερα τέκνα, φησὶν, αἰσχυνθήσονται, τὸν Θεὸν Ἰακὼβ ὁρῶντες γρ. ἄξιον ὄντα. γρ. ύμε. γρ. πείσει. ' PROCOPII GAZÆI fidem non habentes, et atheos in mundo appellat ". Ea autem ideo adipiscentur, quod in lapide ofen- sionis non efenderint; sed signi ejus, quod libro impressum est, id est Christi, fidem amplexi sunt. Defecit enim non solum qui prius in eos regnabat impius, id est diabolus, quem superbum nominat; sed et illi eliam, quos impietatis partici pes sibi audientes habebat. Cum ipso namque im- pietatis auctore et principe, omnes quoque cæteri perierunt dæmones. Quin etiam servatis gentibus, qui nunc accusantur Judæi nequaquam superstites futuri sunt sed deficiet superbus eorum quilibet, et qui Christi sermonem ludibrio habet. Ita enim Symmachi habet interpretatio : El consumpti sunt, qui ludibrio habebant. Et excisi sunt omnes, qui ad injustitiam deducentes, peccare faciebant homines in verbo ; ii nimirum, qui secundum interpretes Se- ptuaginta, propter Legis transgressionem iniqui di- cuntur : superbi autem, quia Christum contume- Jiose adorti, ista jactare ausi şunt : ‹ Num hic est fabri filius ? Quomodo igitur dicit : De colo descen- di 99*?, et rursus : • Abraham mortuus est, et prophetae mortui sunt, et tu dicis : Si quis sermo- nem meum audierit, mortem non videbit in sæcu- Iam s • Dicebant praeterea : • Dæmonium habet, et furit, quis ipsum audiat ? , li, inquam, fue- runt, qui in eos, a quibus erudiebantur; id est, prophetas a sc in atriis illaqueatos nullum non genus insidiarum moliebantur. Alibi deinde in hæc B verba loquitur : « Et oderant in porta arguentes, et verbuin sanctum abominabantur ; › ii nimirum qui et verbum justum, et Chrisum eliam, justi- tiam ipsam temere declinantes, rejecerunt, cum nihil haberent, cujus eum accusarent. Nonnulli in portis ita sumunt, ut pro aperte, summaque di- candi libertate dictum velint; justum autem, legem ipsam, inter injustas seniorum traditiones, ut di- ctum est, significare. VERS. 22-24. Propterea hæc dicit Dominus super domum Jacob, quam separavit ex Abraham. Non modo confundetur Jacob, neque nunc faciem mutabit : sed quando videbunt filii eorum opera mea, propter me sanctificabunt nomen meum, etc. , D ss Joan. VIII, 52. et Joan. s, 20. * Ainos v, 10. Joan. Ad eosdem et ista refertur oratio, quos domum Jacob ait nuncupari; quam Deus, velut pio Abra- hamo indignam a se separavit, juxta illud: ‹ Si filii Abralæ estis, opera Abrahæ facile ". Cale- rum ubi, Quam separavit ex Abraham legimus ; Qui redemit Abraham, interpretatus est Symmachus : ut eos, in quos invehitur, nequaquam liberatos esse doceret. Præ licta igitur gentium vocatione, vestrique rejectione, quo tempore ista pronuntian- tur, non erubescitis, ait, tanquam minime futura credatis; sed fidem vobis suo tempore faciet ipse rerumn eventus. Tum deinun enim erubescent flii vestri, cum Deum Jacob ab alienigenis, qui ejus " Ephes. 11, 12. ss* Joan. vi, 42. VIII, 39. VARIÆ LECTIONES. b · C

τῇ δὲ πρὸς ἔταγι γνάται χρήσιμα συμπλοχῆς, κριθὴν A hordeo et frumento, quibus panis conficitur, con- καὶ σῖτον, τοῦτ' ἔστι, τὸν ἐκ τοῦτον ἄρτου γινόμε- νον. Οὐτω δὲ τῇ πνευματικῆς διδακταλίᾳ καὶ τὸν νό- μου συγρέφεσθαι. Ἀλλως γὰρ ἀδρανοῦς ὄντος πρὸς ἀγαρτιῶν ἀποκαθάραις, ἀποκενιζηται μὴν ἤ τικὴ, τὸ δὲ ζωοποιοῦν εἰσκεχόμεται κρήμα, τοῦτ' ἔστι. Χρι- στὸς συνταττμένη πίστει δικαιών, ὁ ποιεῖν ὁδὸ εἰχὸν αἱ μακραὶ τοῦ νόμου περιόδοι. Τῷ δὲ πιστεύον- τι, καθάπερ κριτῆ τῷ Κυρίῳ τὰ πραχτέα προσ- τάττοντι, καὶ τὰ τῆς πνευματικῆς εὐγρούργης ἀκολουθεῖ. Ὁς χρησίμου δὲ πάλιν ἀντίχεται τοῦ πα- ραδείγματος, δεινύς ὡς μετρία δίκη ὁρθυμοῦτας τοῦς νόμους μετήρχετο καίτοι λέγω, ὅ ὁλας ὀῦτος τοῖς χειλεσὶ με τιμᾶ, ἐν τὰ ἐπὶ τούτοις, καὶ ὄμως φιλανθρώπων ἐκόλαζεν, ὥσανει ῥάδδω καθαρθεθῆ μελανθίον. Εἰ καὶ τρησοῖ δὲ, φησίν, ὁ νόμος, καθ' ἐκαυτὸν ἄγρηστος τῆς τοῦ ἄρτου δεόμενος συμποκή- νη. Σαφῆ δὲ ποιῶν τὴν εἰρηνέμην φιλανθρωπίλαν, ἐπ- vá- ν- γ- ε- γ- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν

τῇ δὲ πρὸς ἔταγι γνάται χρήσιμα συμπλοχῆς, κριθὴν A hordeo et frumento, quibus panis conficitur, con- καὶ σῖτον, τοῦτ' ἔστι, τὸν ἐκ τοῦτον ἄρτου γινόμε- νον. Οὐτω δὲ τῇ πνευματικῆς διδακταλίᾳ καὶ τὸν νό- μου συγρέφεσθαι. Ἀλλως γὰρ ἀδρανοῦς ὄντος πρὸς ἀγαρτιῶν ἀποκαθάραις, ἀποκενιζηται μὴν ἤ τικὴ, τὸ δὲ ζωοποιοῦν εἰσκεχόμεται κρήμα, τοῦτ' ἔστι. Χρι- στὸς συνταττμένη πίστει δικαιών, ὁ ποιεῖν ὁδὸ εἰχὸν αἱ μακραὶ τοῦ νόμου περιόδοι. Τῷ δὲ πιστεύον- τι, καθάπερ κριτῆ τῷ Κυρίῳ τὰ πραχτέα προσ- τάττοντι, καὶ τὰ τῆς πνευματικῆς εὐγρούργης ἀκολουθεῖ. Ὁς χρησίμου δὲ πάλιν ἀντίχεται τοῦ πα- ραδείγματος, δεινύς ὡς μετρία δίκη ὁρθυμοῦτας τοῦς νόμους μετήρχετο καίτοι λέγω, ὅ ὁλας ὀῦτος τοῖς χειλεσὶ με τιμᾶ, ἐν τὰ ἐπὶ τούτοις, καὶ ὄμως φιλανθρώπων ἐκόλαζεν, ὥσανει ῥάδδω καθαρθεθῆ μελανθίον. Εἰ καὶ τρησοῖ δὲ, φησίν, ὁ νόμος, καθ' ἐκαυτὸν ἄγρηστος τῆς τοῦ ἄρτου δεόμενος συμποκή- νη. Σαφῆ δὲ ποιῶν τὴν εἰρηνέμην φιλανθρωπίλαν, ἐπ- vá- ν- γ- ε- γ- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν- ε- ν

ἔφασκον, ὑπὸ Βαρούχ μισοῦντος ἡμᾶς πεπεισμένος, ἀλλ' οὐχὶ λόγους ἀπαγγέλλεις Θεοῦ. Διὸ μετὰ τοῦ Βαρούχ αὐτὸν εἰληφότες, κατέβησαν πάντες εἰ; ΑΙ. γυπτον. Ταῦτα προλέγει νῦν Ησαΐας σχεδόν πρ πεντήκοντα καὶ ἑκατὸν ἐτῶν ῾Ιερεμίου γενόμενος. Θρηνεῖ δὲ τοὺς ἀπειθήσαντας Ἱερεμία, καὶ ἀποστά τας καλεῖ τέκνων ἐγκαταλεγέντας τάξει το πρότε ρον, ἀποστάντας δὲ Θεοῦ πρὸς ἀσέβειαν, καὶ τέκνων σφαγὴν, καὶ ἀπείθειαν τῶν ὑπ' αὐτοῦ λεγομένων. Δοκεῖ δὲ παρ' ίστορίαν τὸ λέγειν, Εμὲ δὲ οὐκ ἐπι ηρώτησαν. Η ρώτησαν γὰρ δι' Ἱερεμίου. Ἀλλ᾿ εὐχ ὡς ἔδει τοὺς ἐρωτῶντας Θεόν. Εφ᾽ ᾧ γε πάντως πει- - σθῆναι. Τὸ δὲ τοῦ Πνεύματος ἰσότιμον ἔδειξεν. Ως γὰρ εἶπε τὸ, οὐ δι' ἐμοῦ, οὕτω καὶ τὸν οὐ διὰ τοῦ πνεύματός μου. Τὸ δὲ, Φαραώ, κοινός ἐστι τῶν ἐν ὁ Καίσαρ. Ἐπελέγετο γὰρ τούτῳ καὶ τὸ Κύριον όνομα, οἷον Φαραώ Νεχάω. Τὰ δὲ διὰ Μωσέως παρά δοξα, καθά φησιν ὁ Δαβίδ, ἐν πεδίω γέγονε Τάνεως. Καὶ ἄνω δὲ περὶ Αἰγύπτου λέγων ὁ προφήτης, Εξ έλιπον, ἔφησεν, οἱ ἄρχοντες Τανέως· εἰκότως. Επειδή περὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἔλεγε παρουσίας· νῦν τὰ περὶ τῶν Ἱερεμίου λέγων καιρῶν, οὗ φησιν ἐκλείο πέναι, ἀλλ᾽ εἶναί τινας ἀρχηγοὺς ἀγγέλους πονη- ροὺς, τοὺς αὐτοὺς λέγων τοῖς ἄνω λεχθείσιν ἄρχουσι Τάνεως. Δαίμονάς τινας ἐμφαίνων, οἵπερ ἐνήργουν τὰ ἐν Τάνει γενόμενα. Ἐνταῦθα γὰρ ἦν τότε τοῦ Φαραὼ τὸ βασίλειον. Β Αἰγύπτῳ βασιλέων χρηματισμός, ὡς τῶν Ῥωμαίων Καὶ πρὸς τοῖς δούλοις τοῖς προφήταις καὶ τὸν κλῆρο- Πρὸς δὲ τῷ μὴ δύνασθαι βοηθεῖν ὑμῖν, γενήσονται αἰσχύνη καὶ ὄνειδος. Ηλωσαν γὰρ σὺν αὐτοῖς Ἰου δαίοις Αιγύπτιοι. Τινὲς δὲ τὰ μέχρι τοῦ, οι κατα- βαίνοντες εἰς Αἴγυπτον, περὶ τῶν ἐπαναστάντων εἰρῆσθαί φασι τῷ Χριστῷ. Πονηρὰ δὲ βουλευόμενοι, μετὰ Θεοῦ πῶς ἐβουλεύοντο, μεθ᾽ οὗ βουλεύεται μόνος εἴ τις εὐσεβής τε καὶ δίκαιος ; γέγραπται γάρ, Λογισμοί δικαίων κρίματα. Οἱ δὲ περὶ τοῦ Σωτῆρος ἔφασκον· « Τί ποιοῦμεν, ὅτι οὗτος ὁ ἄνθρωπος πολλὰ σημεία ποιεί; Ἐὰν ἀφῶμεν αὐτὸν οὕτως, ἐλεύσον- ται οἱ Ρωμαῖοι, καὶ ἀροῦσιν ἡμῶν καὶ τὴν πόλιν, καὶ τὴν χώραν. » "Αλλος ἔλεγεν, ὅτι συμφέρει ἵνα εἷς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ, καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπ· ὀληται. Καὶ κατὰ τὴν παραβολὴν δὲ ἔφασκον, « Οὗτός ἐστιν ὁ κληρονόμος. Δεῦτε, ἀποκτείνωμεν αὐτόν. » νόμον ἀπέκτειναν. Πρὸς ὅπερ οἰκείως ἔφη, «Οἱ προστι θέντες ἁμαρτίας ἐφ᾽ ἁμαρτίαις. Οτι δὲ αὐτοῖς ἄνωθεν ή γνώμη πρὸς ἀπόστασιν [ε] τὴν ἀπὸ Θεοῦ, δηλοῖ καὶ ἡ πάλαι κάθοδος εἰς Αἴγυπτον γενομένη παρά γνώμην Θεοῦ. Τὸ δέ· Εἰσὶ γὰρ ἐν Τάνει ἀρχηγοί, ἄγγελοι πονηροί, ἐπειδήπερ ᾤοντο τὴν τῶν. ἐκεῖ βασιλέων αὐτοῖς ἐπαρκέσαι ῥοπήν. Αλλ' ἦλθόν τινες ἀγγέλλον- τις τοῖς κρατοῦσι τῆς χώρας ἀφόρητα· Τὴν γὰρ Τύ των Ελῶν, ἐπεστράτευσε τοῖς Αἰγυπτίοις ὁ Βαβυλώ ν:ος. Ησχύνθησαν οὖν οἱ ἐπὶ τούτους ἐλπίσαντε:, μεθ' ὧν ἀπεσφάττοντο, μὴ μαθόντες παρὰ Δαβίδ τὸ, • confugerent omnes penitus esse deleturn PROCOPII GAZ.EI falsa A prophetam referre, et Baruchi mentem, quem se odissc male opinabantur, non Dei oraculum exponere dicebant ¼. Eum itaque cum Barucho in ¿Egyptum omnes profecti vi secum pertrahiere non dubitarunt ; quod futurum annis fere centum et quinquaginta ante Jeremiam nunc prædicit Isaias. Laget vero corum vicem, qui Jeremiæ non credi- derint; et qui antea filiorum ordini ascribebantur, prævaricatores nunc appellat, qui a Deo ita adī impietatem defecerint, ut suos ipsi liberos mactare, redum praefectis repugnare non dubitarint. Videur autem contra historiæ fidem, me autem non inter- rogarunt, habere Isaias: cum illos per Jeremiam Deum constet consuluisse. Verumn non interroga- vil, qui aliter, quam decuit, aut, ut ei penitus non credat, consuluit. Ascribit porro et spiritui eamdem honoris mensuram. Nam ut non ex me, dixit, sic non ex spiritu meo statim adjecit. Est porro Pharaonis nomen, Ægyptiorun regum commune, sicut et Caesaris, Romanorum. Eral enim huic et proprium etiam Nechao adjunctum. Quæ deinde portenta per Mosen edita sunt, in campo Taneos, si Davidi. credimus *, patrata re- perias. Adl hac, cum ante de Egypto propheta dis- putaret, principes Taneos defecisse commemoravit. Neque id immerito, cum de Salvatoris adventu ver- ba faceret. At hic de Jeremiæ temporibus loquens, non defecisse dicit ; sed quosdam esse principes angelos ante nominavit; dæmonas videlicet, qui cuncta in Țani Verum præterquam quod nullum vobis auxi- C lium afferre poterunt, non in parvam etiam vobis confusionem et opprobrium cessuri sunt; quo modo futurum est, ut cum Judaeis etiam Ægyptii capiantur. Sed non desunt, qui, quæ ad usque, descendentes in Egyptum, labentur, de his, qui adversus Christum iusurrexerunt, velint intelligi. Sed qui dicantur qui malum consilium ineunt, cum Deo consultare; cum quo in consilium solus admittitur, qui justitiam colit et pietatem? Nam et ipsi consilia justorum judicia exsistere legimus '. Atqui hunc in modum esse de Salvatore locutos constat : • Quid facimus, quoniam hic homo multa signa facit ? Si dimiserimus eum sic, ve nient Romani, et tollent nostram non urbem tan- tum, sed regionen etiam . » Conducere censebat D alius, ut unus homo moreretur, ne tota gens periret.' Imo et ista alia usurpasse parabola testis est his verbis : « llic est hæres : venite, occida- mus eum 1º. › Itaque cum servis et prophetis hæ- redem quoque ipsum interemerunt. Ad quod certe proprie respexit, cum peccata peccatis adjicere significavit. Caeterum mentem eorum jampridem de deserendo Deo cogitasse, vel priscus iste in Ægyptum præter Dei voluntatem descensus palam arguerit. Deinde quod habetur Sunt in Tani princi- - angeli mali. Ideo additur, quod regum, qui rem. xvii. seqq. * Jerem. xL, seqq. bil. 50. ** Matth. xxi, 38. malos: cos ipsos intelligens, quos principes Tanco; infestarent, in qua tum'regia Pharaonis habebatur, Psal xxxv, 43. ▼ Prov, xn, 5. * Joan. x1, 47,

ἔφασκον, ὑπὸ Βαρούχ μισοῦντος ἡμᾶς πεπεισμένος, ἀλλ' οὐχὶ λόγους ἀπαγγέλλεις Θεοῦ. Διὸ μετὰ τοῦ Βαρούχ αὐτὸν εἰληφότες, κατέβησαν πάντες εἰ; ΑΙ. γυπτον. Ταῦτα προλέγει νῦν Ησαΐας σχεδόν πρ πεντήκοντα καὶ ἑκατὸν ἐτῶν ῾Ιερεμίου γενόμενος. Θρηνεῖ δὲ τοὺς ἀπειθήσαντας Ἱερεμία, καὶ ἀποστά τας καλεῖ τέκνων ἐγκαταλεγέντας τάξει το πρότε ρον, ἀποστάντας δὲ Θεοῦ πρὸς ἀσέβειαν, καὶ τέκνων σφαγὴν, καὶ ἀπείθειαν τῶν ὑπ' αὐτοῦ λεγομένων. Δοκεῖ δὲ παρ' ίστορίαν τὸ λέγειν, Εμὲ δὲ οὐκ ἐπι ηρώτησαν. Η ρώτησαν γὰρ δι' Ἱερεμίου. Ἀλλ᾿ εὐχ ὡς ἔδει τοὺς ἐρωτῶντας Θεόν. Εφ᾽ ᾧ γε πάντως πει- - σθῆναι. Τὸ δὲ τοῦ Πνεύματος ἰσότιμον ἔδειξεν. Ως γὰρ εἶπε τὸ, οὐ δι' ἐμοῦ, οὕτω καὶ τὸν οὐ διὰ τοῦ πνεύματός μου. Τὸ δὲ, Φαραώ, κοινός ἐστι τῶν ἐν ὁ Καίσαρ. Ἐπελέγετο γὰρ τούτῳ καὶ τὸ Κύριον όνομα, οἷον Φαραώ Νεχάω. Τὰ δὲ διὰ Μωσέως παρά δοξα, καθά φησιν ὁ Δαβίδ, ἐν πεδίω γέγονε Τάνεως. Καὶ ἄνω δὲ περὶ Αἰγύπτου λέγων ὁ προφήτης, Εξ έλιπον, ἔφησεν, οἱ ἄρχοντες Τανέως· εἰκότως. Επειδή περὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἔλεγε παρουσίας· νῦν τὰ περὶ τῶν Ἱερεμίου λέγων καιρῶν, οὗ φησιν ἐκλείο πέναι, ἀλλ᾽ εἶναί τινας ἀρχηγοὺς ἀγγέλους πονη- ροὺς, τοὺς αὐτοὺς λέγων τοῖς ἄνω λεχθείσιν ἄρχουσι Τάνεως. Δαίμονάς τινας ἐμφαίνων, οἵπερ ἐνήργουν τὰ ἐν Τάνει γενόμενα. Ἐνταῦθα γὰρ ἦν τότε τοῦ Φαραὼ τὸ βασίλειον. Β Αἰγύπτῳ βασιλέων χρηματισμός, ὡς τῶν Ῥωμαίων Καὶ πρὸς τοῖς δούλοις τοῖς προφήταις καὶ τὸν κλῆρο- Πρὸς δὲ τῷ μὴ δύνασθαι βοηθεῖν ὑμῖν, γενήσονται αἰσχύνη καὶ ὄνειδος. Ηλωσαν γὰρ σὺν αὐτοῖς Ἰου δαίοις Αιγύπτιοι. Τινὲς δὲ τὰ μέχρι τοῦ, οι κατα- βαίνοντες εἰς Αἴγυπτον, περὶ τῶν ἐπαναστάντων εἰρῆσθαί φασι τῷ Χριστῷ. Πονηρὰ δὲ βουλευόμενοι, μετὰ Θεοῦ πῶς ἐβουλεύοντο, μεθ᾽ οὗ βουλεύεται μόνος εἴ τις εὐσεβής τε καὶ δίκαιος ; γέγραπται γάρ, Λογισμοί δικαίων κρίματα. Οἱ δὲ περὶ τοῦ Σωτῆρος ἔφασκον· « Τί ποιοῦμεν, ὅτι οὗτος ὁ ἄνθρωπος πολλὰ σημεία ποιεί; Ἐὰν ἀφῶμεν αὐτὸν οὕτως, ἐλεύσον- ται οἱ Ρωμαῖοι, καὶ ἀροῦσιν ἡμῶν καὶ τὴν πόλιν, καὶ τὴν χώραν. » "Αλλος ἔλεγεν, ὅτι συμφέρει ἵνα εἷς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ, καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπ· ὀληται. Καὶ κατὰ τὴν παραβολὴν δὲ ἔφασκον, « Οὗτός ἐστιν ὁ κληρονόμος. Δεῦτε, ἀποκτείνωμεν αὐτόν. » νόμον ἀπέκτειναν. Πρὸς ὅπερ οἰκείως ἔφη, «Οἱ προστι θέντες ἁμαρτίας ἐφ᾽ ἁμαρτίαις. Οτι δὲ αὐτοῖς ἄνωθεν ή γνώμη πρὸς ἀπόστασιν [ε] τὴν ἀπὸ Θεοῦ, δηλοῖ καὶ ἡ πάλαι κάθοδος εἰς Αἴγυπτον γενομένη παρά γνώμην Θεοῦ. Τὸ δέ· Εἰσὶ γὰρ ἐν Τάνει ἀρχηγοί, ἄγγελοι πονηροί, ἐπειδήπερ ᾤοντο τὴν τῶν. ἐκεῖ βασιλέων αὐτοῖς ἐπαρκέσαι ῥοπήν. Αλλ' ἦλθόν τινες ἀγγέλλον- τις τοῖς κρατοῦσι τῆς χώρας ἀφόρητα· Τὴν γὰρ Τύ των Ελῶν, ἐπεστράτευσε τοῖς Αἰγυπτίοις ὁ Βαβυλώ ν:ος. Ησχύνθησαν οὖν οἱ ἐπὶ τούτους ἐλπίσαντε:, μεθ' ὧν ἀπεσφάττοντο, μὴ μαθόντες παρὰ Δαβίδ τὸ, • confugerent omnes penitus esse deleturn PROCOPII GAZ.EI falsa A prophetam referre, et Baruchi mentem, quem se odissc male opinabantur, non Dei oraculum exponere dicebant ¼. Eum itaque cum Barucho in ¿Egyptum omnes profecti vi secum pertrahiere non dubitarunt ; quod futurum annis fere centum et quinquaginta ante Jeremiam nunc prædicit Isaias. Laget vero corum vicem, qui Jeremiæ non credi- derint; et qui antea filiorum ordini ascribebantur, prævaricatores nunc appellat, qui a Deo ita adī impietatem defecerint, ut suos ipsi liberos mactare, redum praefectis repugnare non dubitarint. Videur autem contra historiæ fidem, me autem non inter- rogarunt, habere Isaias: cum illos per Jeremiam Deum constet consuluisse. Verumn non interroga- vil, qui aliter, quam decuit, aut, ut ei penitus non credat, consuluit. Ascribit porro et spiritui eamdem honoris mensuram. Nam ut non ex me, dixit, sic non ex spiritu meo statim adjecit. Est porro Pharaonis nomen, Ægyptiorun regum commune, sicut et Caesaris, Romanorum. Eral enim huic et proprium etiam Nechao adjunctum. Quæ deinde portenta per Mosen edita sunt, in campo Taneos, si Davidi. credimus *, patrata re- perias. Adl hac, cum ante de Egypto propheta dis- putaret, principes Taneos defecisse commemoravit. Neque id immerito, cum de Salvatoris adventu ver- ba faceret. At hic de Jeremiæ temporibus loquens, non defecisse dicit ; sed quosdam esse principes angelos ante nominavit; dæmonas videlicet, qui cuncta in Țani Verum præterquam quod nullum vobis auxi- C lium afferre poterunt, non in parvam etiam vobis confusionem et opprobrium cessuri sunt; quo modo futurum est, ut cum Judaeis etiam Ægyptii capiantur. Sed non desunt, qui, quæ ad usque, descendentes in Egyptum, labentur, de his, qui adversus Christum iusurrexerunt, velint intelligi. Sed qui dicantur qui malum consilium ineunt, cum Deo consultare; cum quo in consilium solus admittitur, qui justitiam colit et pietatem? Nam et ipsi consilia justorum judicia exsistere legimus '. Atqui hunc in modum esse de Salvatore locutos constat : • Quid facimus, quoniam hic homo multa signa facit ? Si dimiserimus eum sic, ve nient Romani, et tollent nostram non urbem tan- tum, sed regionen etiam . » Conducere censebat D alius, ut unus homo moreretur, ne tota gens periret.' Imo et ista alia usurpasse parabola testis est his verbis : « llic est hæres : venite, occida- mus eum 1º. › Itaque cum servis et prophetis hæ- redem quoque ipsum interemerunt. Ad quod certe proprie respexit, cum peccata peccatis adjicere significavit. Caeterum mentem eorum jampridem de deserendo Deo cogitasse, vel priscus iste in Ægyptum præter Dei voluntatem descensus palam arguerit. Deinde quod habetur Sunt in Tani princi- - angeli mali. Ideo additur, quod regum, qui rem. xvii. seqq. * Jerem. xL, seqq. bil. 50. ** Matth. xxi, 38. malos: cos ipsos intelligens, quos principes Tanco; infestarent, in qua tum'regia Pharaonis habebatur, Psal xxxv, 43. ▼ Prov, xn, 5. * Joan. x1, 47,

του. Αγαθὸν ἐλπίζειν ἐπὶ Κύριον, ἢ ἐλπίζειν ἐπ' ἄνθρω- Α ΟΡΑΣΙΣ ΤΩΝ ΤΕΤΡΑΠΟΔΩΝ ΤΩΝ ΕΝ ΤΗ ΕΡΗΜΩ. ς-ζ. Ἐν τῇ θλίψει καὶ τῇ στενοχωρία, λέων καὶ σκύμνος λέοντος ἐκεῖθεν, καὶ ἀσπίδες, καὶ ἔκγονα ἀσπίδων πετομένων, οἱ ἔφερον ἐπὶ ὄνων καὶ καμήλων τὸν πλοῦτον αὐτῶν πρὸς ἔθνος, δ οὐκ ὠφελήσει αὐτοὺς εἰς βοήθειαν, ἀλλὰ εἰς αἰσχύνην, καὶ ὄνειδος, κ. τ. λ. Αντὶ τοῦ, ἡ ὅρασις, λῆμμα Σύμμαχός φησιν. ᾿Αντὶ δὲ τῶν τετραπόδων τῶν ἐν τῇ ἐρήμῳ, κτη- Β νῶν νότου πάντες ἐξέδωκαν. Αἰνίττεται δὲ τὰ τε- τράποδα, ζῶα τὰ παρ' Αἰγυπτίοις θεοποιούμενα, κεῖται δὲ κατὰ νότειον κλίμα τῆς Ἰουδαίας ή Α'- γυπτος, ἔρημος οὖσα Θεοῦ, πάσης ἀλογίας ἐν αὐτῇ τιμωμένης, καὶ τῶν παρ' αὐτοῖς ἐνεργούντων δαιμόν νων, οὓς ἀνηγόρευον θεούς, στενοὶ καὶ τεθλιμμένοι τυγχάνοντες τας ψυχάς. Εν θλίψει γὰρ καὶ στενοχω- ρίᾳ τόπον εἶχον ἀσπίδες καὶ λέοντες καὶ τὰ τοιαῦτα κακὰ, ὧν εἰκόνες ἦσαν ζῶα τα παρ' ἐκείνοις θεο ποιούμενα. Οἷς δὴ καὶ πόλεις ἐπωνύμους ἐκτήσαντο, τὴν λεόντων, καὶ τὴν κυνῶν, καὶ κροκοδείλων ἄλ λην, καὶ τοιαύτας ἑτέρας, πρὸς οὓς Ἰουδαῖοι τὴν πλοῦτον ἀπέφερον. Τῆς γὰρ αὐτῶν ψυχῆς τὰ τα μιεῖα τῇ τῶν Αἰγυπτίων παρεδίδοσαν πλάνῃ, φέρον- τες αὐτὸν ἐπ' ἄνων τε καὶ καμήλων, ἅπερ αὐτῶν τὴν ἀλογίαν καὶ τὴν ἀφροσύνην δηλοί. Βοηθεῖν γὰρ αὐτοῖς οὐκ εἶχεν, αἰσθητός τις Αιγύπτιος, ἢ νοητ τός. Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἔρημον τὴν Ἱερουσαλήμ ἐνταῦθα καλεῖ, ὥσπερ οὖν αὐτὴν ἔλεγεν Αριήλ, ὀνειδίζων τοῖς οἰκοῦσιν αὐτὴν, ὡς δίκην θηρίων ἐν ἐρήμῳ νεμομένων ἐπολιτεύοντο, μὴ τὴν παρὰ Θεοῦ δοθεῖσαν αὐτοῖς τιμὴν λογισάμενοι, δι᾿ ἂν ἡ - πόλις ηυξήθη, καὶ ναὸν ἔσχε Θεοῦ, "Αγιά τε ἁγίων, καὶ ὥσπερ ἀνῆπτο παντὶ τῷ κόσμῳ λαμπτήρ· ἀλλ' εἰς ἀλόγους ἐτράπησαν ἡδονὰς τὰ τῶν ἀλόγων ἠθημούμενοι ε, διδ, τετράποδα καλεῖ, καὶ τὴν δρασιν οὐχ ὡς πρὸς ἀνθρώπους λέγει κομίζεσθαι. Τινὲς δέ φασιν ἐν τῇ κληροδοσίᾳ τῆς γῆς τὴν τοῦ Ἰούδα φυλὴν τὰ πρὸς ἠώ τε καὶ νότον τῆς χώρας λαχεῖν προσπαρακειμένης αὐτοῖς τῆς ἐρήμου, δι' ἧς ἦν ἀπιέναι τοὺς θέλοντας εἰς τὴν Αἴγυπτον. Ἐν καιρῷ τοίνυν τῆς τῶν ᾿Ασσυρίων ἐφόδου (τοῦτον γὰρ θλίψιν καὶ στενοχωρίαν εκάλεσεν) λέων, καὶ σκύμνος λέοντος ἐκεῖθεν. Λέοντας μὲν λέγων τοὺς δυνατούς τε καὶ ἄρχοντας, σκύμνους δὲ τοὺς εὐθὺς μετ' αὐτοὺς, ἢ καὶ ἐξ αὐτῶν· καὶ τοὺς λοι- ** γρ. ἤθη μιμούμενοι. Οπο COMMENTARIJ IN ISAIAM. • ibi essent, auxilium ad sui salutem sufficere arbi- trarentur. Sed tandem appulerunt qui terra dominis ea impendere nuntiareut, quæ nec ferre ipsi, nec a se valerent repellere. Tyro enim expu- gnata, in Ægyptios etiam movit Assyrius. Erubuerunt igitur, qui aliquam in eis spem collocarant, q'ul uscum et ipsi etiam interempti sunt: neque Davidem, qui tutius in Domino, quam in homine audierunt. sperare monet **, VISIO QUADRUPEDUM IN DESERTO. VERS. 6-17. In tribulatione et angustia leo, et catulus leonis inde, et aspides, et progenies aspidum volantium, qui ferebant super asinos et camelos divi- tias suas ad gentem, quæ eis non proderit in auxi- lium, sed in dedecus, et probrum, etc. Pro visione, sumptionem posuit Symmachus. jumentorum Austri interpretati sunt. Innuit autem quadrupedum nomine, animalia illa, quæ apud Ægyptios pro diis habebantur. Ad australem deinde Judææ regionem sita est Ægyptus Deo vacua; et cujuslibet absurditatis, quam studiose amplectitur, imo et demonum ibi vim suam exercentium abundans, quos ipsi deos, pro sua animi tenuitate et vecordia, vocaverunt, tribulatione enim et angustia, in locum sibi et Deinde pro quadrupedum in deserto, reliqui omnes aspides et leones, etsi quæ sunt illis mala similia, repererunt ; quorum imagines, ea, quæ ab illis in deos assumuntur, animalia exstiterunt: iisdemque urbes etiam de leonum, de cauum, de crocodilorum, deque cæterorum ejusmodi nominibus vocalas C exstruxerunt, in quas divitias suas Judæi compor- talant. Animæ enim suæ penetralia Ægyptiorum errori re vera patefecerunt, qui suas eis divitias in asinis et camelis detulerunt, ne quid ad amentiam stultitiæque suæ significationem relinqueretur; cum nihil eos quidquam Ægyptius, sive animo comprehensum, sive oculis subjectum intelligas, juvare potuerit. D Psal. cxvn, 8. • Tradunt autem nonnulli deserti nomine Jerusa- lem hoc loco innui, quam nuper Ariel appellavit; et incolis ipsis exprobrare, quod ferarum ritu in deserto pascentium, vitam agerent, nihil ad conces- sun sibi a Deo honorem advertentes, per quem urbs ipsa crevit, quæ templum Dei, et Sancta san- clornm sortita, toto orbe terrarum tanquam fax elucet; sed ad insanas voluptates conversi bruto. rum mores imitentur. Atque hinc est, quod qua- drupedum nomine præfixo jumentis potius, quam hominibus, visionem offerri movet. Alii in ipsa terræ sortitione, eam Judæ tribui portionem, quæ Solis ortum et meridiem intuetur, estque vicino deserto proxima, obtigisse dicunt; per quam in Egyptum, qui vellent, transire possent. tempore igitur eam invasit Assyrius (id enim per tribulationem et angustiam significat), inde leonem et catulum leonis prodiisse intelligit; leones vocans ¡Hi potentiores ipsos et principes; catulos autem, VARIÆ LECTIONES.

του. Αγαθὸν ἐλπίζειν ἐπὶ Κύριον, ἢ ἐλπίζειν ἐπ' ἄνθρω- Α ΟΡΑΣΙΣ ΤΩΝ ΤΕΤΡΑΠΟΔΩΝ ΤΩΝ ΕΝ ΤΗ ΕΡΗΜΩ. ς-ζ. Ἐν τῇ θλίψει καὶ τῇ στενοχωρία, λέων καὶ σκύμνος λέοντος ἐκεῖθεν, καὶ ἀσπίδες, καὶ ἔκγονα ἀσπίδων πετομένων, οἱ ἔφερον ἐπὶ ὄνων καὶ καμήλων τὸν πλοῦτον αὐτῶν πρὸς ἔθνος, δ οὐκ ὠφελήσει αὐτοὺς εἰς βοήθειαν, ἀλλὰ εἰς αἰσχύνην, καὶ ὄνειδος, κ. τ. λ. Αντὶ τοῦ, ἡ ὅρασις, λῆμμα Σύμμαχός φησιν. ᾿Αντὶ δὲ τῶν τετραπόδων τῶν ἐν τῇ ἐρήμῳ, κτη- Β νῶν νότου πάντες ἐξέδωκαν. Αἰνίττεται δὲ τὰ τε- τράποδα, ζῶα τὰ παρ' Αἰγυπτίοις θεοποιούμενα, κεῖται δὲ κατὰ νότειον κλίμα τῆς Ἰουδαίας ή Α'- γυπτος, ἔρημος οὖσα Θεοῦ, πάσης ἀλογίας ἐν αὐτῇ τιμωμένης, καὶ τῶν παρ' αὐτοῖς ἐνεργούντων δαιμόν νων, οὓς ἀνηγόρευον θεούς, στενοὶ καὶ τεθλιμμένοι τυγχάνοντες τας ψυχάς. Εν θλίψει γὰρ καὶ στενοχω- ρίᾳ τόπον εἶχον ἀσπίδες καὶ λέοντες καὶ τὰ τοιαῦτα κακὰ, ὧν εἰκόνες ἦσαν ζῶα τα παρ' ἐκείνοις θεο ποιούμενα. Οἷς δὴ καὶ πόλεις ἐπωνύμους ἐκτήσαντο, τὴν λεόντων, καὶ τὴν κυνῶν, καὶ κροκοδείλων ἄλ λην, καὶ τοιαύτας ἑτέρας, πρὸς οὓς Ἰουδαῖοι τὴν πλοῦτον ἀπέφερον. Τῆς γὰρ αὐτῶν ψυχῆς τὰ τα μιεῖα τῇ τῶν Αἰγυπτίων παρεδίδοσαν πλάνῃ, φέρον- τες αὐτὸν ἐπ' ἄνων τε καὶ καμήλων, ἅπερ αὐτῶν τὴν ἀλογίαν καὶ τὴν ἀφροσύνην δηλοί. Βοηθεῖν γὰρ αὐτοῖς οὐκ εἶχεν, αἰσθητός τις Αιγύπτιος, ἢ νοητ τός. Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἔρημον τὴν Ἱερουσαλήμ ἐνταῦθα καλεῖ, ὥσπερ οὖν αὐτὴν ἔλεγεν Αριήλ, ὀνειδίζων τοῖς οἰκοῦσιν αὐτὴν, ὡς δίκην θηρίων ἐν ἐρήμῳ νεμομένων ἐπολιτεύοντο, μὴ τὴν παρὰ Θεοῦ δοθεῖσαν αὐτοῖς τιμὴν λογισάμενοι, δι᾿ ἂν ἡ - πόλις ηυξήθη, καὶ ναὸν ἔσχε Θεοῦ, "Αγιά τε ἁγίων, καὶ ὥσπερ ἀνῆπτο παντὶ τῷ κόσμῳ λαμπτήρ· ἀλλ' εἰς ἀλόγους ἐτράπησαν ἡδονὰς τὰ τῶν ἀλόγων ἠθημούμενοι ε, διδ, τετράποδα καλεῖ, καὶ τὴν δρασιν οὐχ ὡς πρὸς ἀνθρώπους λέγει κομίζεσθαι. Τινὲς δέ φασιν ἐν τῇ κληροδοσίᾳ τῆς γῆς τὴν τοῦ Ἰούδα φυλὴν τὰ πρὸς ἠώ τε καὶ νότον τῆς χώρας λαχεῖν προσπαρακειμένης αὐτοῖς τῆς ἐρήμου, δι' ἧς ἦν ἀπιέναι τοὺς θέλοντας εἰς τὴν Αἴγυπτον. Ἐν καιρῷ τοίνυν τῆς τῶν ᾿Ασσυρίων ἐφόδου (τοῦτον γὰρ θλίψιν καὶ στενοχωρίαν εκάλεσεν) λέων, καὶ σκύμνος λέοντος ἐκεῖθεν. Λέοντας μὲν λέγων τοὺς δυνατούς τε καὶ ἄρχοντας, σκύμνους δὲ τοὺς εὐθὺς μετ' αὐτοὺς, ἢ καὶ ἐξ αὐτῶν· καὶ τοὺς λοι- ** γρ. ἤθη μιμούμενοι. Οπο COMMENTARIJ IN ISAIAM. • ibi essent, auxilium ad sui salutem sufficere arbi- trarentur. Sed tandem appulerunt qui terra dominis ea impendere nuntiareut, quæ nec ferre ipsi, nec a se valerent repellere. Tyro enim expu- gnata, in Ægyptios etiam movit Assyrius. Erubuerunt igitur, qui aliquam in eis spem collocarant, q'ul uscum et ipsi etiam interempti sunt: neque Davidem, qui tutius in Domino, quam in homine audierunt. sperare monet **, VISIO QUADRUPEDUM IN DESERTO. VERS. 6-17. In tribulatione et angustia leo, et catulus leonis inde, et aspides, et progenies aspidum volantium, qui ferebant super asinos et camelos divi- tias suas ad gentem, quæ eis non proderit in auxi- lium, sed in dedecus, et probrum, etc. Pro visione, sumptionem posuit Symmachus. jumentorum Austri interpretati sunt. Innuit autem quadrupedum nomine, animalia illa, quæ apud Ægyptios pro diis habebantur. Ad australem deinde Judææ regionem sita est Ægyptus Deo vacua; et cujuslibet absurditatis, quam studiose amplectitur, imo et demonum ibi vim suam exercentium abundans, quos ipsi deos, pro sua animi tenuitate et vecordia, vocaverunt, tribulatione enim et angustia, in locum sibi et Deinde pro quadrupedum in deserto, reliqui omnes aspides et leones, etsi quæ sunt illis mala similia, repererunt ; quorum imagines, ea, quæ ab illis in deos assumuntur, animalia exstiterunt: iisdemque urbes etiam de leonum, de cauum, de crocodilorum, deque cæterorum ejusmodi nominibus vocalas C exstruxerunt, in quas divitias suas Judæi compor- talant. Animæ enim suæ penetralia Ægyptiorum errori re vera patefecerunt, qui suas eis divitias in asinis et camelis detulerunt, ne quid ad amentiam stultitiæque suæ significationem relinqueretur; cum nihil eos quidquam Ægyptius, sive animo comprehensum, sive oculis subjectum intelligas, juvare potuerit. D Psal. cxvn, 8. • Tradunt autem nonnulli deserti nomine Jerusa- lem hoc loco innui, quam nuper Ariel appellavit; et incolis ipsis exprobrare, quod ferarum ritu in deserto pascentium, vitam agerent, nihil ad conces- sun sibi a Deo honorem advertentes, per quem urbs ipsa crevit, quæ templum Dei, et Sancta san- clornm sortita, toto orbe terrarum tanquam fax elucet; sed ad insanas voluptates conversi bruto. rum mores imitentur. Atque hinc est, quod qua- drupedum nomine præfixo jumentis potius, quam hominibus, visionem offerri movet. Alii in ipsa terræ sortitione, eam Judæ tribui portionem, quæ Solis ortum et meridiem intuetur, estque vicino deserto proxima, obtigisse dicunt; per quam in Egyptum, qui vellent, transire possent. tempore igitur eam invasit Assyrius (id enim per tribulationem et angustiam significat), inde leonem et catulum leonis prodiisse intelligit; leones vocans ¡Hi potentiores ipsos et principes; catulos autem, VARIÆ LECTIONES.

Α ποὺς, κατὰ λόγον τῆς πονηρίας, λοβέλα ζῶα καλῶν, Β καὶ πετόμενα, διὰ τὴν ἐφοτιοῦν τῶν ἀτοπωτάτων οξύτητα. Καὶ ὁ τοῦ Σωτῆρος δὲ Πρόδρομος ὄφεις αὐτοὺς ἐκάλει καὶ γεννήματα εχιδνῶν. Καὶ ἵπποι δὲ θηλυμανεῖς ἐγενήθησαν, φησὶν ἡ Γραφή. Τοῖς γὰρ κακοῖς συνεχόμενοι, δέον ἐπὶ Θεὸν τὴν τῶν ἀγαθῶν καταφεύγειν πηγήν, εἰς Αἴγυπτον τὸν πλοῦτον μετέφερον, ἧς και την προσηγορίαν ἐχρῆν ἀποστρά φεσθαι, λογιζομένους τὴν πάλαι δουλείαν, καὶ ὅσαις αὐτὴν ὁ Θεὸς ὑπὲρ αὐτῶν μετήλθε πληγαίς. Διό φησιν, Καθίσας γράψον ἐπὶ πυξίου ταῦτα. Ως ἐσομένων κατὰ καιροὺς τῶν πραγμάτων, γραφῆναι ταῦτα ποιεῖ, πρὸς τὸ δειχθῆναι συμβαίνουσαν λα χόντα τὴν ἔκβασιν· τὰ δὲ τῶν προφητῶν ἔσται γνώριμα καὶ μέχρι συντελείας τοῦ παρόντος αἰῶνος. Ηγουν, φασίν, Ἐπειδὴ μὴ τοσοῦτον ὁ λόγος καθ ικνεῖται τῶν νουθετουμένων, ὡς ἔγγραφος φωνή, τούτου χάριν γράψαι προσέταξεν. Τάχα δὲ, καὶ τὸ ἄκαρπον τῶν περὶ ὧν ἡ Γραφή, τὸ πυξίον δηλοί. γρ. φεύξεσθαι. Η μηδένα, Σχεδόν οὖν ἔγγραφον μαρτυρίαν πρόθες κατ' οίκον καὶ κατ' ἄνδρα· πᾶσιν ἀνάγνωθι, μήπως ὡς μὴ μαθόντες ὕστερον προφασίσκιντο· ἡ δὲ μαρτυρία, ὅτι ψευδεῖ βοηθεία πεποίθασι, καὶ λάκκοις τοῖς οὐ δυναμένοις ὕδωρ συνέχειν, οὔτε ἴδιον, οὔτε φερό μενον ἔξωθεν, τὸν τἀγαθὰ πλουσίως αὐτοῖς χορο ηγοῦντα καταλιπόντες ἐμέ. Απειθεῖς δὲ ὄντες, καὶ τοῖς λέγουσι τότε προφήταις εντραπήσονται ταῦτα περὶ αὐτῶν προειρηκότος ἐμοῦ. Ψευδεῖς δὲ αὐτοὺς εἰκότως εκάλει, ὅτι τοῦ Μωσέως αὐτοῖς τὴν νομο θεσίαν ἐκφήναντος ἔλεγον «Πάντα ὅσα εἶπεν Κύριος ὁ Θεὸς, ποιήσομεν καὶ ἀκουσόμεθα. » Καὶ τοῦ νόμου διαγορεύοντος, ο Κύριον τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις. Καὶ οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον· › τὸν Θεὸν ἀφέντες πρὸς εἴδωλα κατεσύροντο. Δι' ὅπερ υἱοὺς αὐτοὺς ὀνομάζει ψευδείς. Ψάλλει δὲ καὶ Δαβίδ· ι Οἱ ἐχθροὶ Κυρίου εψεύσαντο αὐτόν. ο Καὶ ὡς ἀπὸ Χριστοῦ δέ φησιν · « Υἱοὶ ἀλλότριοι ἐψεύσαντό μοι. » Απερ ἐποίουν ἀπειθοῦντες τῷ νόμῳ· ἀντέλεγον γὰρ Ἱερεμίᾳ πρὸς ταῖς λοιπαῖς ἀπειθείαις ψεύδους αὐτὸν αἰτιώμενοι μὴ συγχωροῦντα κατελθεῖν εἰς τὴν Αἴγυπτον. Διόπερ ἐπιφέρει, Λέγοντες τοῖς προφήταις, Μὴ ἀναγγέλλετε ἡμῖν, καὶ τὰ ἑξῆς. ᾿Ανθ' ὧν ἐξέδωκε Σύμμαχος· Καὶ τοῖς ὁρῶσι, μὴ ὁρᾶτε ἡμῖν ὀρθῶς. Λαλήσατε ἡμῖν λεῖα. 'Ορᾶτε ἡμῖν πλάνας. Απόστητε ἀπὸ τῆς ὁδοῦ. Εκκλίνατε ἀπ' ἐμοῦ τρίβον. Παύσατε ἐκ προσώπου ἡμῶν τὸν ἅγιον τοῦ Ἰσραήλ. Ανθ' ὧν, φησίν, ὡς ἁλούσης πόλεως, τεῖχος ὑμῖν ἡ ἁμαρτ τία ἐπιπεσεῖται, καὶ τοῦτο ταχέως. Πόλεως δὲ τῆς οὕτω συντετριμμένης, ὡς ἐστράκινον ἄγγος εἰς λεπτὰ συντριβόμενον, ὡς ἄχρηστον εἶναι πρὸς ἀνθράκων κομιδήν, ἢ σμικροῦ τινος ὕδατος, δ δηλοῖ φεύξεσθαι τούτων τὴν δίκην μηδενί 5. Η PROCOPII GAZEI / station post ipsos, aut ctiam ab ipsis secuti sunt : reliquos deinceps pro malitiæ ratione venenatoruni nomnine et voluntium nolans, propter eam, quæ valet ad absurdissima quæque, proclivitatem, et celeritatem. Et ipse deinde Salvatoris Præcursor viperarum progeniem eosdem dixit ''; quos alili Scriptura equos emissarios evasisse conque- ritur s. Malis enim assidue vexati, cum ad Deum bonorum fontem confugere decuisset, in Ægyptum divitias suas transtulerunt, cujus alioquia vel nomen odisse et adversari oportuit, veterem servitutem in animum revocantes, quantisque illam plagis olim Dominus Israelitarum nomine ultus sit. Inde est, quod dicit : Sedens scribe in buro hæc. Tan- quam enim certis temporibus hæc eventura non dubitet, scribi imperat; ut ex conveulenti eorum exitu non falso prædicta esse appareat quasi quæ a prophetis dicuntur, palam in dies, vel ad usque sæculi hujus consummationem, fieri debere moneat. Vel certe, aiunt, quia non eos adeo viva vox, qua oratio, ista conscribi imperavit. Fortasse vero et id fecisse videatur, ut eorum, de quibus Scriptura loquitur, sterilitatem, et inopiam buro notaret. reprehenduntur, ac quæ litteris consignatur, urget C Itaque tanquam scripta testimonia per singulas do- mos, ne in posterum ignorationein excusent, viritim jubet omnibus in hunc modum recitare : Vano ipsi auxilio confidistis, et ad lacus neque propriam, ne- que alienam aquam conservare valentes, me relicto, qui vobis abunde semper omnia suppeditavi, pro- fecti estis ; neque monentibus illo tempore pro- phetis, ut, Deo saltem prædicente, vestri curam haberetis, quidquam credidistis. Merito autem mendaces appellat, qui Mosi legem roganti, omnia, quæ jussisset Dominus Deus rata habere se, et observaturos esse professi; lege tamen Deum ado- rare, eique soli servire et ab idolorum confectione abstinere imperante, Deo relicto ad idola sese receperunt. Atque hinc est, quod mendaces filios appellat, Canit vero et David: Hostes Domini mentiti sunt ei ". › Deinde, tanquam assumpta Christi persona : c Filii alieni mentiti sunt ei 18; quæ certe legi repugnantes constat admisisse. Nam ut alia incredulitatis exempla minime attingam ; et Jeremiæ etiam maxime adversati sunt, eum enim graviter ideo quod Ægyptiacam profectionem dis- staderet, accusarunt. Itaque infert, dicentes prophetis: Nolile nobis annuntiare, et quæ sequun- D tur. Quæ hunc in modum Symmachus : Et videnti- bus : Nolite videre nobis quæ recta sunt. Loquimini nobis lenia. Videte nobis errores. Absistite a via, declinale a me semitam. Cessare facile a facie nostra sanctum Israel. Pro quibus, tanquam erpu- gnata jam civitate, el murus ipse, ait, id est peccatum, quam citissime vobis exscindetur; imo et urbs ipsa ita conteretur, ut vas solet (estaceum, quando in minutas adeo particulas confringitur, ut nulla jam, quæ ad prunarum, vel aquæ modica 10* Matth. 111, 7. Jerem. v, 8. ts Psal. Lass, 46. · Psal. xvi, 46. VARIE LECTIONES,

Α ποὺς, κατὰ λόγον τῆς πονηρίας, λοβέλα ζῶα καλῶν, Β καὶ πετόμενα, διὰ τὴν ἐφοτιοῦν τῶν ἀτοπωτάτων οξύτητα. Καὶ ὁ τοῦ Σωτῆρος δὲ Πρόδρομος ὄφεις αὐτοὺς ἐκάλει καὶ γεννήματα εχιδνῶν. Καὶ ἵπποι δὲ θηλυμανεῖς ἐγενήθησαν, φησὶν ἡ Γραφή. Τοῖς γὰρ κακοῖς συνεχόμενοι, δέον ἐπὶ Θεὸν τὴν τῶν ἀγαθῶν καταφεύγειν πηγήν, εἰς Αἴγυπτον τὸν πλοῦτον μετέφερον, ἧς και την προσηγορίαν ἐχρῆν ἀποστρά φεσθαι, λογιζομένους τὴν πάλαι δουλείαν, καὶ ὅσαις αὐτὴν ὁ Θεὸς ὑπὲρ αὐτῶν μετήλθε πληγαίς. Διό φησιν, Καθίσας γράψον ἐπὶ πυξίου ταῦτα. Ως ἐσομένων κατὰ καιροὺς τῶν πραγμάτων, γραφῆναι ταῦτα ποιεῖ, πρὸς τὸ δειχθῆναι συμβαίνουσαν λα χόντα τὴν ἔκβασιν· τὰ δὲ τῶν προφητῶν ἔσται γνώριμα καὶ μέχρι συντελείας τοῦ παρόντος αἰῶνος. Ηγουν, φασίν, Ἐπειδὴ μὴ τοσοῦτον ὁ λόγος καθ ικνεῖται τῶν νουθετουμένων, ὡς ἔγγραφος φωνή, τούτου χάριν γράψαι προσέταξεν. Τάχα δὲ, καὶ τὸ ἄκαρπον τῶν περὶ ὧν ἡ Γραφή, τὸ πυξίον δηλοί. γρ. φεύξεσθαι. Η μηδένα, Σχεδόν οὖν ἔγγραφον μαρτυρίαν πρόθες κατ' οίκον καὶ κατ' ἄνδρα· πᾶσιν ἀνάγνωθι, μήπως ὡς μὴ μαθόντες ὕστερον προφασίσκιντο· ἡ δὲ μαρτυρία, ὅτι ψευδεῖ βοηθεία πεποίθασι, καὶ λάκκοις τοῖς οὐ δυναμένοις ὕδωρ συνέχειν, οὔτε ἴδιον, οὔτε φερό μενον ἔξωθεν, τὸν τἀγαθὰ πλουσίως αὐτοῖς χορο ηγοῦντα καταλιπόντες ἐμέ. Απειθεῖς δὲ ὄντες, καὶ τοῖς λέγουσι τότε προφήταις εντραπήσονται ταῦτα περὶ αὐτῶν προειρηκότος ἐμοῦ. Ψευδεῖς δὲ αὐτοὺς εἰκότως εκάλει, ὅτι τοῦ Μωσέως αὐτοῖς τὴν νομο θεσίαν ἐκφήναντος ἔλεγον «Πάντα ὅσα εἶπεν Κύριος ὁ Θεὸς, ποιήσομεν καὶ ἀκουσόμεθα. » Καὶ τοῦ νόμου διαγορεύοντος, ο Κύριον τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις. Καὶ οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον· › τὸν Θεὸν ἀφέντες πρὸς εἴδωλα κατεσύροντο. Δι' ὅπερ υἱοὺς αὐτοὺς ὀνομάζει ψευδείς. Ψάλλει δὲ καὶ Δαβίδ· ι Οἱ ἐχθροὶ Κυρίου εψεύσαντο αὐτόν. ο Καὶ ὡς ἀπὸ Χριστοῦ δέ φησιν · « Υἱοὶ ἀλλότριοι ἐψεύσαντό μοι. » Απερ ἐποίουν ἀπειθοῦντες τῷ νόμῳ· ἀντέλεγον γὰρ Ἱερεμίᾳ πρὸς ταῖς λοιπαῖς ἀπειθείαις ψεύδους αὐτὸν αἰτιώμενοι μὴ συγχωροῦντα κατελθεῖν εἰς τὴν Αἴγυπτον. Διόπερ ἐπιφέρει, Λέγοντες τοῖς προφήταις, Μὴ ἀναγγέλλετε ἡμῖν, καὶ τὰ ἑξῆς. ᾿Ανθ' ὧν ἐξέδωκε Σύμμαχος· Καὶ τοῖς ὁρῶσι, μὴ ὁρᾶτε ἡμῖν ὀρθῶς. Λαλήσατε ἡμῖν λεῖα. 'Ορᾶτε ἡμῖν πλάνας. Απόστητε ἀπὸ τῆς ὁδοῦ. Εκκλίνατε ἀπ' ἐμοῦ τρίβον. Παύσατε ἐκ προσώπου ἡμῶν τὸν ἅγιον τοῦ Ἰσραήλ. Ανθ' ὧν, φησίν, ὡς ἁλούσης πόλεως, τεῖχος ὑμῖν ἡ ἁμαρτ τία ἐπιπεσεῖται, καὶ τοῦτο ταχέως. Πόλεως δὲ τῆς οὕτω συντετριμμένης, ὡς ἐστράκινον ἄγγος εἰς λεπτὰ συντριβόμενον, ὡς ἄχρηστον εἶναι πρὸς ἀνθράκων κομιδήν, ἢ σμικροῦ τινος ὕδατος, δ δηλοῖ φεύξεσθαι τούτων τὴν δίκην μηδενί 5. Η PROCOPII GAZEI / station post ipsos, aut ctiam ab ipsis secuti sunt : reliquos deinceps pro malitiæ ratione venenatoruni nomnine et voluntium nolans, propter eam, quæ valet ad absurdissima quæque, proclivitatem, et celeritatem. Et ipse deinde Salvatoris Præcursor viperarum progeniem eosdem dixit ''; quos alili Scriptura equos emissarios evasisse conque- ritur s. Malis enim assidue vexati, cum ad Deum bonorum fontem confugere decuisset, in Ægyptum divitias suas transtulerunt, cujus alioquia vel nomen odisse et adversari oportuit, veterem servitutem in animum revocantes, quantisque illam plagis olim Dominus Israelitarum nomine ultus sit. Inde est, quod dicit : Sedens scribe in buro hæc. Tan- quam enim certis temporibus hæc eventura non dubitet, scribi imperat; ut ex conveulenti eorum exitu non falso prædicta esse appareat quasi quæ a prophetis dicuntur, palam in dies, vel ad usque sæculi hujus consummationem, fieri debere moneat. Vel certe, aiunt, quia non eos adeo viva vox, qua oratio, ista conscribi imperavit. Fortasse vero et id fecisse videatur, ut eorum, de quibus Scriptura loquitur, sterilitatem, et inopiam buro notaret. reprehenduntur, ac quæ litteris consignatur, urget C Itaque tanquam scripta testimonia per singulas do- mos, ne in posterum ignorationein excusent, viritim jubet omnibus in hunc modum recitare : Vano ipsi auxilio confidistis, et ad lacus neque propriam, ne- que alienam aquam conservare valentes, me relicto, qui vobis abunde semper omnia suppeditavi, pro- fecti estis ; neque monentibus illo tempore pro- phetis, ut, Deo saltem prædicente, vestri curam haberetis, quidquam credidistis. Merito autem mendaces appellat, qui Mosi legem roganti, omnia, quæ jussisset Dominus Deus rata habere se, et observaturos esse professi; lege tamen Deum ado- rare, eique soli servire et ab idolorum confectione abstinere imperante, Deo relicto ad idola sese receperunt. Atque hinc est, quod mendaces filios appellat, Canit vero et David: Hostes Domini mentiti sunt ei ". › Deinde, tanquam assumpta Christi persona : c Filii alieni mentiti sunt ei 18; quæ certe legi repugnantes constat admisisse. Nam ut alia incredulitatis exempla minime attingam ; et Jeremiæ etiam maxime adversati sunt, eum enim graviter ideo quod Ægyptiacam profectionem dis- staderet, accusarunt. Itaque infert, dicentes prophetis: Nolile nobis annuntiare, et quæ sequun- D tur. Quæ hunc in modum Symmachus : Et videnti- bus : Nolite videre nobis quæ recta sunt. Loquimini nobis lenia. Videte nobis errores. Absistite a via, declinale a me semitam. Cessare facile a facie nostra sanctum Israel. Pro quibus, tanquam erpu- gnata jam civitate, el murus ipse, ait, id est peccatum, quam citissime vobis exscindetur; imo et urbs ipsa ita conteretur, ut vas solet (estaceum, quando in minutas adeo particulas confringitur, ut nulla jam, quæ ad prunarum, vel aquæ modica 10* Matth. 111, 7. Jerem. v, 8. ts Psal. Lass, 46. · Psal. xvi, 46. VARIE LECTIONES,

τάχα δηλοῖ, ὡς Ἡ ἐλπισθεῖσα παρ' ὑμῶν τῶν Αἰγυ- πτίων βοήθεια, καθάπερ τεῖχος πεπτωκός συντρι βήσεται. Χριστὸς δὲ ὧν ὁ Θεὸς, καὶ τῶν ἀπειλῶν τὰς αἰτίας ἐκτίθεται, καὶ ὅπως ἔσται ταύτας διαφυγείν παραι νεῖ, ὡς μὴ θέλων τὸν θάνατον τοῦ ἀποθνήσκοντος, ὡς τὸ ἀποστρέψαι αὐτὸν ἀπὸ τῆς ὁδοῦ τῆς πονηράς, καὶ ζῇν αὐτὸν, ὡς ἐν Ἰεζεκιήλ αὐτός πού φησι, καὶ νῦν οὖν εἶπεν· "Οτ' ἂν ἐπιστραφεὶς στενάξῃς, τότε σωθήσῃ. Ὁ δὲ Σύμμαχος, ἐν μετανοίᾳ, φησί, καὶ ἀναπαύσει σωθήσεσθε, καὶ Ἐν ἐλπίδι ἔσται ἡ δύναμις ὑμῶν. Ἐὰν γὰρ κάθησθε, φησίν, ἐν τῷ τόπῳ τῆς Ἱερουσαλὴμ μετανοήσαντες καὶ παυσάμενοι, τῆς ἐπὶ τὴν Αἴγυπτον ὁρμῆς, τότε σωθήσεσθε ἐν ἠρεμία γενόμενοι καὶ ἀναπαύσει. Ἀλλὰ καὶ ἡ δύναμις ὑμῶν ἐν ἐλπίδι ἔσται. Ελπίσαντες γὰρ ἐπὶ τὸν Θεὸν, δυνήσεσθε σωθῆναι. Λέγεται δὲ Κύριος ἐν τούτοις ἅγιος τοῦ Ἰσραὴλ, οὐ μόνον ὡς αὐτὸ κ τυγχάνων ἁγιωσύνη, ἀλλ' ὡς καὶ ἁγιάζων τὸν Ἰσραήλ. Ανω μὲν γὰρ ἅγιον ἔθνος ἐλέγετο καὶ Ιεράτευμα. Αποβαλόντας δὲ τὸν ἁγιασμὸν αὖθις αὐτοὺς ἁγιάσει, ἐὰν μετανοήσωσιν ἐφ᾽ οἷς ἥμαρ τον. Οὐκ ἀρκεῖ δὲ μόνον πρὸς τοῦτο στεναγμός, ἀλλὰ καὶ τρόπων ἐπιστροφή, ὅτε τις ἑαυτοῦ λαμβάνει συναίσθησιν, ἔνθα ἦν ἀπάτης καὶ κακῶν ἐγνωκώς. γνῶσις ἀναθεω Οἷα καὶ τῆς ἡ νοσούμεθα νόσον ή ροῦντος ἐπ᾽ ἀδείας τοῦ λογισμοῦ, καὶ σὺ δὲ γνώσῃ καταφυγών πρὸς τοὺς σώζειν ἑαυτοὺς οὐκ ἰσχύοντας. θαῤῥοῦσι δὲ τῇ φυγῇ, καὶ μὴ βουλομένοις ἀκούειν φησί· Φεύξεσθε μὲν, οὐ μὴν διαφυγεῖν ἔξετε τῶν Βαβυλωνίων τὴν χεῖρα. Εἰς τοσοῦτον δὲ αὐτοὺς φεύξεσθε, ἕως ἂν καταλειφθῶσιν ὡς ἱστὸς ἐπ' δρους, καὶ ὡς σημαία ἐπὶ βουνοῦ. Η κατὰ τὸν Σύμμαχον, ὡς ἱστὸς ἐπάνω ὄρους, καὶ ὡς ἱστία ἐπὶ βουνοῦ. Ὥσπερ γὰρ νηὸς διαπεσούσης έκ ναυαγίας σημεῖον ἐπ᾿ ὄρους ἱστὸς, ὡς ἄχρηστος κείμενος, μετὰ καὶ τῶν ἱστίων· οὕτως αὐτῶν ἐπίση μον γενήσεσθαί φησι τὴν ἀπώλειαν. Τινὲς δέ φασιν, ἐφ' ὑψηλῶν χωρίων τίθεσθαι τοῖς στρατιώταις παρὰ τῶν στρατηγούντων σημεία, τῶν πρακτέων δηλωτικά. "Η, καθά φασιν ἕτεροι, οὕτως ἡ καθ' ὑμῶν ἔσται τιμωρία περιφανής, ὡς οὐκ ἔστι λαθεῖν ἱστὸν ἐπ᾽ ὄρους, καὶ σημεῖον ἐπὶ βουνοῦ. Πλὴν οὐ πάντη πάντας ἀπολεῖσθαί φησι. Τινὰς γὰρ ἐλεήσει θεὸς οἰκτον λαβὼν ἐπ' αὐτοῖς, δι' ὧν ἐλεεῖ δοξαζόμενος. Ως γὰρ δίκαιος κριτής, τοὺς μὲν ἀξίους τιμωρεῖται· τοὺς δὲ δυναμένους ἐλέους τυχεῖν, ἐλεεῖ. Διό φησιν· Μακάριος ὁ μὴ ἀπογινώσκων ἐν τοῖς καταλαμβάνουσιν ἡμᾶς περιστατικοῖς. Τινὲς δὲ ταῦτα εἰρῆσθαί φασι διὰ τὸ σωθησόμενον τοῦ Ἰσραὴλ ἐγκατάλειμμα. Τινὲς δὲ τὴν διὰ τοῦ Κύρου σημαίνειν ἐπάνοδον. "Αλλοι τὴν ἐν τῇ καθόλου κρίσει γρ. αὐτός. γρ, τήν. 11. COMMENTARII IN ISAIAM. 2266* A consportationem sufficiat, relinquatur. Quibus certe aut istorum nemini licere vindictam effugere demonstrat; aut speratum ab Ægyptiis auxilium, tanquam murum dejectum, et contritum iri. i At Christus, Deus exsistens, et minarum causas exponit, quibus modis eas evitemus, docet: cum se dicit non peccatoris morte, sed ejus resipiscentia delectari, ut avertatur a via mala, et vival; sicut apud Ezechielem alicubi ", et hic etiam loquitur: cum reversus ingemueris, tunc salvus eris. Cujus loco Syminachus: In pœnitentia et requie salvabi- mini, et in spe erit fortitudo vestra, interpretatus est: Si enim resipiscentes, ait, Hierosolymis quieti, nec amplius de Ægyptiaca profectione sol- liciti manseritis: In pace non tantum et requie sal- B vabimini, sed in spe vobis erit fortitudo vestra, cum spem in Deo collocantes salvari queatis. Dicitur vero in his Dominus sanctus Israel, non eo tantum, quod sanctitas ipse sit, sed quod sanctum Israelem faciat. Superius enim et gentem sanctam ét sacer- dotium esse dixerat; sed quia sanctimoniam a se rejecerunt, eosdem rursum, si a peccatis resipi- scant, sanctos redditurum se pollicetur. Neque vero ad id ingemere tantum satis fuerit; sed ea etiam morum conversione et emendatione opus est, qua sui sensu quis excitatus, quo usque fraude et scelere fuerat delatus, cognoscat. Qualis ea exsistit mentis cognitio, quæ metu nullo per- turbata, quo morbo laboremus, contemplatur; eadem cognosces et ipse quid egeris, cum ad eos, qui servare se nequeant, appuleris. At vero fugæ confidentes, neque audire volentes hunc in modum alloquitur, fugietis quidem, sed Babyloniorum ma- num nunquam effugere poteritis. Eousque autem Fugietis, donec relinquamini ut malus in monte, et ut signum in colle, vel, secundum interpretationem Symmachi, tanquam malus in montis vertice, et tanquam vela in colle. Ut enim navis ejus, quæ naufragium passa est, malus in signum cum velis in monte positus manet inutilis: sic et eorum non obscurum fore interitum pronuntiat. C c Aiunt vero nonnulli signa militaria, a ducibus loco excelsiore collocari, ut ita suis quid agi debeat, significetur. Vel, ut dicunt alii, tam fore insignem D et apertam Judeorum ultionem demonstrat, quam Ezech V, 23; xxx111, facile malus in monte erectus, aut signum in colle omnibus solet apparere. Neque tamen funditus omnes perituros intelligit. Quorumdam enim, con- verso ad luctum corum animo, Deus ipse, cui mi- serationes in gloriam cedunt, miserebitur. Ut enim tanquam justus judex, meritos ulciscitur; ita eorum, qui miseratione digni sunt, miseretur, indeque est, quod eos, qui in calamitatibus ani- mum non desponderunt, beatos prædicat. Quidam autem ad reliquias Israelis, quæ salvandæ sunt; VARIE LECTIONES.

τάχα δηλοῖ, ὡς Ἡ ἐλπισθεῖσα παρ' ὑμῶν τῶν Αἰγυ- πτίων βοήθεια, καθάπερ τεῖχος πεπτωκός συντρι βήσεται. Χριστὸς δὲ ὧν ὁ Θεὸς, καὶ τῶν ἀπειλῶν τὰς αἰτίας ἐκτίθεται, καὶ ὅπως ἔσται ταύτας διαφυγείν παραι νεῖ, ὡς μὴ θέλων τὸν θάνατον τοῦ ἀποθνήσκοντος, ὡς τὸ ἀποστρέψαι αὐτὸν ἀπὸ τῆς ὁδοῦ τῆς πονηράς, καὶ ζῇν αὐτὸν, ὡς ἐν Ἰεζεκιήλ αὐτός πού φησι, καὶ νῦν οὖν εἶπεν· "Οτ' ἂν ἐπιστραφεὶς στενάξῃς, τότε σωθήσῃ. Ὁ δὲ Σύμμαχος, ἐν μετανοίᾳ, φησί, καὶ ἀναπαύσει σωθήσεσθε, καὶ Ἐν ἐλπίδι ἔσται ἡ δύναμις ὑμῶν. Ἐὰν γὰρ κάθησθε, φησίν, ἐν τῷ τόπῳ τῆς Ἱερουσαλὴμ μετανοήσαντες καὶ παυσάμενοι, τῆς ἐπὶ τὴν Αἴγυπτον ὁρμῆς, τότε σωθήσεσθε ἐν ἠρεμία γενόμενοι καὶ ἀναπαύσει. Ἀλλὰ καὶ ἡ δύναμις ὑμῶν ἐν ἐλπίδι ἔσται. Ελπίσαντες γὰρ ἐπὶ τὸν Θεὸν, δυνήσεσθε σωθῆναι. Λέγεται δὲ Κύριος ἐν τούτοις ἅγιος τοῦ Ἰσραὴλ, οὐ μόνον ὡς αὐτὸ κ τυγχάνων ἁγιωσύνη, ἀλλ' ὡς καὶ ἁγιάζων τὸν Ἰσραήλ. Ανω μὲν γὰρ ἅγιον ἔθνος ἐλέγετο καὶ Ιεράτευμα. Αποβαλόντας δὲ τὸν ἁγιασμὸν αὖθις αὐτοὺς ἁγιάσει, ἐὰν μετανοήσωσιν ἐφ᾽ οἷς ἥμαρ τον. Οὐκ ἀρκεῖ δὲ μόνον πρὸς τοῦτο στεναγμός, ἀλλὰ καὶ τρόπων ἐπιστροφή, ὅτε τις ἑαυτοῦ λαμβάνει συναίσθησιν, ἔνθα ἦν ἀπάτης καὶ κακῶν ἐγνωκώς. γνῶσις ἀναθεω Οἷα καὶ τῆς ἡ νοσούμεθα νόσον ή ροῦντος ἐπ᾽ ἀδείας τοῦ λογισμοῦ, καὶ σὺ δὲ γνώσῃ καταφυγών πρὸς τοὺς σώζειν ἑαυτοὺς οὐκ ἰσχύοντας. θαῤῥοῦσι δὲ τῇ φυγῇ, καὶ μὴ βουλομένοις ἀκούειν φησί· Φεύξεσθε μὲν, οὐ μὴν διαφυγεῖν ἔξετε τῶν Βαβυλωνίων τὴν χεῖρα. Εἰς τοσοῦτον δὲ αὐτοὺς φεύξεσθε, ἕως ἂν καταλειφθῶσιν ὡς ἱστὸς ἐπ' δρους, καὶ ὡς σημαία ἐπὶ βουνοῦ. Η κατὰ τὸν Σύμμαχον, ὡς ἱστὸς ἐπάνω ὄρους, καὶ ὡς ἱστία ἐπὶ βουνοῦ. Ὥσπερ γὰρ νηὸς διαπεσούσης έκ ναυαγίας σημεῖον ἐπ᾿ ὄρους ἱστὸς, ὡς ἄχρηστος κείμενος, μετὰ καὶ τῶν ἱστίων· οὕτως αὐτῶν ἐπίση μον γενήσεσθαί φησι τὴν ἀπώλειαν. Τινὲς δέ φασιν, ἐφ' ὑψηλῶν χωρίων τίθεσθαι τοῖς στρατιώταις παρὰ τῶν στρατηγούντων σημεία, τῶν πρακτέων δηλωτικά. "Η, καθά φασιν ἕτεροι, οὕτως ἡ καθ' ὑμῶν ἔσται τιμωρία περιφανής, ὡς οὐκ ἔστι λαθεῖν ἱστὸν ἐπ᾽ ὄρους, καὶ σημεῖον ἐπὶ βουνοῦ. Πλὴν οὐ πάντη πάντας ἀπολεῖσθαί φησι. Τινὰς γὰρ ἐλεήσει θεὸς οἰκτον λαβὼν ἐπ' αὐτοῖς, δι' ὧν ἐλεεῖ δοξαζόμενος. Ως γὰρ δίκαιος κριτής, τοὺς μὲν ἀξίους τιμωρεῖται· τοὺς δὲ δυναμένους ἐλέους τυχεῖν, ἐλεεῖ. Διό φησιν· Μακάριος ὁ μὴ ἀπογινώσκων ἐν τοῖς καταλαμβάνουσιν ἡμᾶς περιστατικοῖς. Τινὲς δὲ ταῦτα εἰρῆσθαί φασι διὰ τὸ σωθησόμενον τοῦ Ἰσραὴλ ἐγκατάλειμμα. Τινὲς δὲ τὴν διὰ τοῦ Κύρου σημαίνειν ἐπάνοδον. "Αλλοι τὴν ἐν τῇ καθόλου κρίσει γρ. αὐτός. γρ, τήν. 11. COMMENTARII IN ISAIAM. 2266* A consportationem sufficiat, relinquatur. Quibus certe aut istorum nemini licere vindictam effugere demonstrat; aut speratum ab Ægyptiis auxilium, tanquam murum dejectum, et contritum iri. i At Christus, Deus exsistens, et minarum causas exponit, quibus modis eas evitemus, docet: cum se dicit non peccatoris morte, sed ejus resipiscentia delectari, ut avertatur a via mala, et vival; sicut apud Ezechielem alicubi ", et hic etiam loquitur: cum reversus ingemueris, tunc salvus eris. Cujus loco Syminachus: In pœnitentia et requie salvabi- mini, et in spe erit fortitudo vestra, interpretatus est: Si enim resipiscentes, ait, Hierosolymis quieti, nec amplius de Ægyptiaca profectione sol- liciti manseritis: In pace non tantum et requie sal- B vabimini, sed in spe vobis erit fortitudo vestra, cum spem in Deo collocantes salvari queatis. Dicitur vero in his Dominus sanctus Israel, non eo tantum, quod sanctitas ipse sit, sed quod sanctum Israelem faciat. Superius enim et gentem sanctam ét sacer- dotium esse dixerat; sed quia sanctimoniam a se rejecerunt, eosdem rursum, si a peccatis resipi- scant, sanctos redditurum se pollicetur. Neque vero ad id ingemere tantum satis fuerit; sed ea etiam morum conversione et emendatione opus est, qua sui sensu quis excitatus, quo usque fraude et scelere fuerat delatus, cognoscat. Qualis ea exsistit mentis cognitio, quæ metu nullo per- turbata, quo morbo laboremus, contemplatur; eadem cognosces et ipse quid egeris, cum ad eos, qui servare se nequeant, appuleris. At vero fugæ confidentes, neque audire volentes hunc in modum alloquitur, fugietis quidem, sed Babyloniorum ma- num nunquam effugere poteritis. Eousque autem Fugietis, donec relinquamini ut malus in monte, et ut signum in colle, vel, secundum interpretationem Symmachi, tanquam malus in montis vertice, et tanquam vela in colle. Ut enim navis ejus, quæ naufragium passa est, malus in signum cum velis in monte positus manet inutilis: sic et eorum non obscurum fore interitum pronuntiat. C c Aiunt vero nonnulli signa militaria, a ducibus loco excelsiore collocari, ut ita suis quid agi debeat, significetur. Vel, ut dicunt alii, tam fore insignem D et apertam Judeorum ultionem demonstrat, quam Ezech V, 23; xxx111, facile malus in monte erectus, aut signum in colle omnibus solet apparere. Neque tamen funditus omnes perituros intelligit. Quorumdam enim, con- verso ad luctum corum animo, Deus ipse, cui mi- serationes in gloriam cedunt, miserebitur. Ut enim tanquam justus judex, meritos ulciscitur; ita eorum, qui miseratione digni sunt, miseretur, indeque est, quod eos, qui in calamitatibus ani- mum non desponderunt, beatos prædicat. Quidam autem ad reliquias Israelis, quæ salvandæ sunt; VARIE LECTIONES.

καὶ πετόμενα, διὰ οξύτητα. Καὶ αὐτοὺς ἐν θηλ. Απειλῶν δὲ φοβεῖ, καὶ εμενος, ἵνα μὴ τὸ μὲν ἀπαγό- δε θα βάλων ἀπεργάσηται. καὶ πάλιν μενεῖ ὁ Θεὸς τοῦ οἰκτειρή Α ποὺς, κατὰ λόγον τῆς που να ὑμεῖς. Καὶ διὰ τοῦτο ὑψωθήσεται τοῦ ἐλεῆσαι ὑμεῖς, διότι κριτής Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν· καὶ που καταλείψετε δόξαν ὑμῶν; Μακάριοι οἱ ἐμμένοντες . Φασινάδες, οι δεκ- ἐν αὐτῷ, διότι λαὸς ἅγιος ἐν Σιών οικήσει, καὶ Ιερουσαλὴμ κλαυθμῷ ἔκλαυσεν, κ. τ. λ. Ακολούθως θεσπίζει τὴν ἐπάνοδον τοῦ λαοῦ μετὰ τὰ γεγονότα ἐπὶ Ἱερεμίου κακά, ἡνίκα πεπλή ρωτο τῶν μὲν οἰκητάρων ἡ πόλις, τῶν δὲ γεωργούν των ἡ χώρα. Πάλιν δὲ ὁ τοῦ Θεοῦ ἀνῳκοδομήθη ναός καὶ Ζαχαρίου. Μεθ' οὓς, Εσδρας, εἶτα Νεεμίας πρὸς τελείωσιν τῇ πόλει συνέπραξαν, ἐφ' οἷς ἔμεινεν ἐπὶ πλεῖστον χρόνον ἀνάλωτος· ἅπερ δηλῶν ὁ προ φήτης φησί, Καὶ πάλιν μένει ὁ Θεὸς τοῦ οἰκτειρή σαι ἡμᾶς. Καὶ ὅτι κριτὴς ὢν ἡμῶν, τοὺς μὲν ἀξίους αἰχμαλωσίας, παρεδίδου. Οὓς δὲ δίκαιον ἐλεεῖν, ἔσωζε. Διὸ μακάριον τὸ ἐμμένειν ἐν αὐτῷ. "Η, κατὰ Σύμμαχον, τὸ ὑπομένειν αὐτόν. Οἰκτειρήσας γὰρ Ἱερουσαλήμ, ἀνοικοδομήσει πάλιν αὐτήν. Τὸ δὲ ἅγιος, ἐν τῷ, λαὸς ἅγιος, οὐ πρόσκειται παρ' Εβραίοις, οὔτε κατὰ τὰς ἐκδόσεις τῶν ἄλλων· εἰκό -τω;. Οὐδὲ γὰρ πάντως ἅγιος ὁ τὴν πόλιν μετὰ τὴν ἐπάνοδον οἰκήσας λαός. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ, κλαυθμῷ ἔκλαυσεν, τὸ Ἑβραϊκὸν Οὐκ ἔκλαυσεν ἔχει. Διδ Σύμμαχος, Οὐ κλαύσεις, φησίν. Ὁ δὲ Θεοδοτίων, Οὐ Β ἐπὶ Ζοροβάβελ καὶ Ἰησοῦ, προφητευόντων Αγγαίου κλαυθήσεται. Εὐφροσύνης γὰρ ἦν καιρό;, οὐ κλαυθμοῦ τοῖς ἀπειληφόσι τὴν πόλιν ἐλέῳ Θεοῦ. Κατά τό· ο Ερχόμενοι δὲ ἥξουσιν ἐν ἀγαλλιάσει αἴροντες τὰ δράγματα αὐτῶν. » Αντὶ δὲ τοῦ, Τὴν φωνὴν τῆς κραυγῆς σου ἡνίκα εἶδεν· ἐπήκουσεν σου· ὁ Σύμμαχός φησι· Πρὸς τὴν φωνὴν τῆς βοῆς σου, καθὼς ἂν ἀκουσθῇ, ἀκούει σου. Ὁποῖον τῷ ν, ο Κατὰ τὴν πίστιν σου γενηθήτω σοι. Πρὸς μὲν τὸ παρόν φησιν, "Αρτον θλίψεως δώσει σοι, κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς ἐπανόδου λέγων, τῶν περιχώρων θλιβόντων αὐτούς.. Μετὰ γὰρ ταῦτα πᾶσαν αὐτοῖς εὐετηρίαν κατεπαγ γέλλεται, καὶ πλάνης πρῶτον ἐλευθερίαν, τῷ γνῶσιν ἔχειν, ὅτι πλάνῃ καθέστηκεν κ, και διαστρέφοιέν τι νες ἐπ' ἀλλοκότους ὁδοὺς προκαλούμενοι. Οδῷ γάρ, φησί, πορεύσῃ μέσῃ τε καὶ βασιλικῇ τὰς ἑκατέρωθεν ἐκκλίνων, ὅτε καὶ μιανεῖς τὰ εἴδωλα μιαρὰ ταῦτα, καθάπερ τι τῶν ἄγαν ἀκαθάρτων ἡγούμενος. Τότε σοι τὰ τῆς εὐθηνίας, μέχρι τῶν ἀλό γων ζώων, γεωργικῶν δὲ μάλιστα, παρατείνεται 1. Σωματικὰς δὲ μέχρι τούτου τὰς ἐπαγγελίας αὐτοῖς παρασχών, ἐπάγει τὰς θειοτέρας τοῖς τούτων ἀξίες, γρ. τόν ὁ γρ. ἀφέστηκε. Πἰσ. παρατενεῖται ἡ παραταθήσεται. PROCOPII GAZEI > CHI 12208 grantem; illo, ne effusum et disso- · statin post ipsos, aut etiam ab ipsis secuti sunt : reliquos deinceps pro malitiæ ratione venenatorum nonine et voluntium nolans, propter eam, quæ valet ad absurdissima quæque, proclivitatem, et celeritatem. Et ipse deinde Salvatoris Præcursor viperarum progeniem eosdem dixit so; quos alibi Scriptura equos emissarios evasisse cons ritur 14. Malis enim assidue vexati, cum bonorum fontem confugere decuisset, divitias suas transtulerunt, cujus ali Odisse et adversari oportuit, in animum revocantes, qua olim Dominus Israelitarum est, quod dicit : Sedens quam enim certis tem dubitet, scribi imper exitu non falso pr prophetis dicur sæculi hujus Vel certe, oratio, ir loquitu Ita mos jul a - one Appall reversionem deinceps vaticinatur, Bravia Jeremia tempora exstitit, cun abitatoribus quidem civitas, agricolis autem regio ipsa abundaret, Est vera rursus instauratum tem- sab Zerobable et Jesu, prophetantibus Zacharia et Aggreo: quos Esdras et Neemias inse- cari nihil non ad urbis perfectionem operae er industria contulerunt; unde et illa diu permansit inexpugnabilis : que ut propheta significaret, proque suo judicis officio, qui de nobis captivitate Deum rursus, ut nostri miserealur exspectare, digni fuerunt, eidem illos tradidisse; quorum autem misereri justum fuit, conservasse adjicit; itaque beam esse in ipso manere, aut secunduin Symmachi interpretationem, ipsum sustinere, qui Jerusalem misertus, ipsam rursum sit instauratu- rus. Carterum advertendum est vocabulum, san- eius, ubi populus sancius habetur, in Hebra le- ctione, aliisque etiam editionibus, non immerito minime reperiri. Neque enim omnino sanctus fuit, C qui urbem post redditum populus habitavit. Quin- etiam ubi fleta flevit habemus; non luxit in flebræo scribi; unde non flebis Symmachus, non lugebitur Theodotio dixerunt. Erat enim lætandi, non flendi iis occasio, qui urbem Deo miserante recepissent. Juxta illud: Venientes autem venient cum exsul- tatione portantes manipulos suos 13. At quod vocem clamoris tui quando vidit, audivit te scribit, ita Symmachus: Ad vocem clamoris tui, quemad- modum auditus fuit, audit te. Cujus generis est illud: Secundum fidem tuam flat tibi ‘6. › In præ- quidem, ait: Panem afflictionis dabit tibi, vicinis affligebantur. sens Deinceps enim omnem illis ubertatem et co- D piam denuntiat, imprimisque errore carentem secu- ritatem, cum eodem se liberari semel agnoscent : quantumvis non defuturi sint, qui advertere, et in vias quaslibet inducere conentur. Via enim, aiunt, media, et regia, aliis utrinque declinatis, ambulabis, cum exsecranda idola ista, tanquam judicio tuo turpe aliquid et exsecrandum maxime, contaminaveris. Tum demum tibi omnia ad bruta usque, sed ea maxime, quæ agrorum cultui sub- serviunt, prospere cessura sunt. At corporeis huc- Psal. cxxv, . principium reversionis intelligens: quo tempore a VARLE LECTIONES. 6. 16 Matth. ix, 29.

καὶ πετόμενα, διὰ οξύτητα. Καὶ αὐτοὺς ἐν θηλ. Απειλῶν δὲ φοβεῖ, καὶ εμενος, ἵνα μὴ τὸ μὲν ἀπαγό- δε θα βάλων ἀπεργάσηται. καὶ πάλιν μενεῖ ὁ Θεὸς τοῦ οἰκτειρή Α ποὺς, κατὰ λόγον τῆς που να ὑμεῖς. Καὶ διὰ τοῦτο ὑψωθήσεται τοῦ ἐλεῆσαι ὑμεῖς, διότι κριτής Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν· καὶ που καταλείψετε δόξαν ὑμῶν; Μακάριοι οἱ ἐμμένοντες . Φασινάδες, οι δεκ- ἐν αὐτῷ, διότι λαὸς ἅγιος ἐν Σιών οικήσει, καὶ Ιερουσαλὴμ κλαυθμῷ ἔκλαυσεν, κ. τ. λ. Ακολούθως θεσπίζει τὴν ἐπάνοδον τοῦ λαοῦ μετὰ τὰ γεγονότα ἐπὶ Ἱερεμίου κακά, ἡνίκα πεπλή ρωτο τῶν μὲν οἰκητάρων ἡ πόλις, τῶν δὲ γεωργούν των ἡ χώρα. Πάλιν δὲ ὁ τοῦ Θεοῦ ἀνῳκοδομήθη ναός καὶ Ζαχαρίου. Μεθ' οὓς, Εσδρας, εἶτα Νεεμίας πρὸς τελείωσιν τῇ πόλει συνέπραξαν, ἐφ' οἷς ἔμεινεν ἐπὶ πλεῖστον χρόνον ἀνάλωτος· ἅπερ δηλῶν ὁ προ φήτης φησί, Καὶ πάλιν μένει ὁ Θεὸς τοῦ οἰκτειρή σαι ἡμᾶς. Καὶ ὅτι κριτὴς ὢν ἡμῶν, τοὺς μὲν ἀξίους αἰχμαλωσίας, παρεδίδου. Οὓς δὲ δίκαιον ἐλεεῖν, ἔσωζε. Διὸ μακάριον τὸ ἐμμένειν ἐν αὐτῷ. "Η, κατὰ Σύμμαχον, τὸ ὑπομένειν αὐτόν. Οἰκτειρήσας γὰρ Ἱερουσαλήμ, ἀνοικοδομήσει πάλιν αὐτήν. Τὸ δὲ ἅγιος, ἐν τῷ, λαὸς ἅγιος, οὐ πρόσκειται παρ' Εβραίοις, οὔτε κατὰ τὰς ἐκδόσεις τῶν ἄλλων· εἰκό -τω;. Οὐδὲ γὰρ πάντως ἅγιος ὁ τὴν πόλιν μετὰ τὴν ἐπάνοδον οἰκήσας λαός. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ, κλαυθμῷ ἔκλαυσεν, τὸ Ἑβραϊκὸν Οὐκ ἔκλαυσεν ἔχει. Διδ Σύμμαχος, Οὐ κλαύσεις, φησίν. Ὁ δὲ Θεοδοτίων, Οὐ Β ἐπὶ Ζοροβάβελ καὶ Ἰησοῦ, προφητευόντων Αγγαίου κλαυθήσεται. Εὐφροσύνης γὰρ ἦν καιρό;, οὐ κλαυθμοῦ τοῖς ἀπειληφόσι τὴν πόλιν ἐλέῳ Θεοῦ. Κατά τό· ο Ερχόμενοι δὲ ἥξουσιν ἐν ἀγαλλιάσει αἴροντες τὰ δράγματα αὐτῶν. » Αντὶ δὲ τοῦ, Τὴν φωνὴν τῆς κραυγῆς σου ἡνίκα εἶδεν· ἐπήκουσεν σου· ὁ Σύμμαχός φησι· Πρὸς τὴν φωνὴν τῆς βοῆς σου, καθὼς ἂν ἀκουσθῇ, ἀκούει σου. Ὁποῖον τῷ ν, ο Κατὰ τὴν πίστιν σου γενηθήτω σοι. Πρὸς μὲν τὸ παρόν φησιν, "Αρτον θλίψεως δώσει σοι, κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς ἐπανόδου λέγων, τῶν περιχώρων θλιβόντων αὐτούς.. Μετὰ γὰρ ταῦτα πᾶσαν αὐτοῖς εὐετηρίαν κατεπαγ γέλλεται, καὶ πλάνης πρῶτον ἐλευθερίαν, τῷ γνῶσιν ἔχειν, ὅτι πλάνῃ καθέστηκεν κ, και διαστρέφοιέν τι νες ἐπ' ἀλλοκότους ὁδοὺς προκαλούμενοι. Οδῷ γάρ, φησί, πορεύσῃ μέσῃ τε καὶ βασιλικῇ τὰς ἑκατέρωθεν ἐκκλίνων, ὅτε καὶ μιανεῖς τὰ εἴδωλα μιαρὰ ταῦτα, καθάπερ τι τῶν ἄγαν ἀκαθάρτων ἡγούμενος. Τότε σοι τὰ τῆς εὐθηνίας, μέχρι τῶν ἀλό γων ζώων, γεωργικῶν δὲ μάλιστα, παρατείνεται 1. Σωματικὰς δὲ μέχρι τούτου τὰς ἐπαγγελίας αὐτοῖς παρασχών, ἐπάγει τὰς θειοτέρας τοῖς τούτων ἀξίες, γρ. τόν ὁ γρ. ἀφέστηκε. Πἰσ. παρατενεῖται ἡ παραταθήσεται. PROCOPII GAZEI > CHI 12208 grantem; illo, ne effusum et disso- · statin post ipsos, aut etiam ab ipsis secuti sunt : reliquos deinceps pro malitiæ ratione venenatorum nonine et voluntium nolans, propter eam, quæ valet ad absurdissima quæque, proclivitatem, et celeritatem. Et ipse deinde Salvatoris Præcursor viperarum progeniem eosdem dixit so; quos alibi Scriptura equos emissarios evasisse cons ritur 14. Malis enim assidue vexati, cum bonorum fontem confugere decuisset, divitias suas transtulerunt, cujus ali Odisse et adversari oportuit, in animum revocantes, qua olim Dominus Israelitarum est, quod dicit : Sedens quam enim certis tem dubitet, scribi imper exitu non falso pr prophetis dicur sæculi hujus Vel certe, oratio, ir loquitu Ita mos jul a - one Appall reversionem deinceps vaticinatur, Bravia Jeremia tempora exstitit, cun abitatoribus quidem civitas, agricolis autem regio ipsa abundaret, Est vera rursus instauratum tem- sab Zerobable et Jesu, prophetantibus Zacharia et Aggreo: quos Esdras et Neemias inse- cari nihil non ad urbis perfectionem operae er industria contulerunt; unde et illa diu permansit inexpugnabilis : que ut propheta significaret, proque suo judicis officio, qui de nobis captivitate Deum rursus, ut nostri miserealur exspectare, digni fuerunt, eidem illos tradidisse; quorum autem misereri justum fuit, conservasse adjicit; itaque beam esse in ipso manere, aut secunduin Symmachi interpretationem, ipsum sustinere, qui Jerusalem misertus, ipsam rursum sit instauratu- rus. Carterum advertendum est vocabulum, san- eius, ubi populus sancius habetur, in Hebra le- ctione, aliisque etiam editionibus, non immerito minime reperiri. Neque enim omnino sanctus fuit, C qui urbem post redditum populus habitavit. Quin- etiam ubi fleta flevit habemus; non luxit in flebræo scribi; unde non flebis Symmachus, non lugebitur Theodotio dixerunt. Erat enim lætandi, non flendi iis occasio, qui urbem Deo miserante recepissent. Juxta illud: Venientes autem venient cum exsul- tatione portantes manipulos suos 13. At quod vocem clamoris tui quando vidit, audivit te scribit, ita Symmachus: Ad vocem clamoris tui, quemad- modum auditus fuit, audit te. Cujus generis est illud: Secundum fidem tuam flat tibi ‘6. › In præ- quidem, ait: Panem afflictionis dabit tibi, vicinis affligebantur. sens Deinceps enim omnem illis ubertatem et co- D piam denuntiat, imprimisque errore carentem secu- ritatem, cum eodem se liberari semel agnoscent : quantumvis non defuturi sint, qui advertere, et in vias quaslibet inducere conentur. Via enim, aiunt, media, et regia, aliis utrinque declinatis, ambulabis, cum exsecranda idola ista, tanquam judicio tuo turpe aliquid et exsecrandum maxime, contaminaveris. Tum demum tibi omnia ad bruta usque, sed ea maxime, quæ agrorum cultui sub- serviunt, prospere cessura sunt. At corporeis huc- Psal. cxxv, . principium reversionis intelligens: quo tempore a VARLE LECTIONES. 6. 16 Matth. ix, 29.

καὶ πετόμενα, διὰ οξύτητα. Καὶ αὐτοὺς ἐν θηλ. Απειλῶν δὲ φοβεῖ, καὶ εμενος, ἵνα μὴ τὸ μὲν ἀπαγό- δε θα βάλων ἀπεργάσηται. καὶ πάλιν μενεῖ ὁ Θεὸς τοῦ οἰκτειρή Α ποὺς, κατὰ λόγον τῆς που να ὑμεῖς. Καὶ διὰ τοῦτο ὑψωθήσεται τοῦ ἐλεῆσαι ὑμεῖς, διότι κριτής Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν· καὶ που καταλείψετε δόξαν ὑμῶν; Μακάριοι οἱ ἐμμένοντες . Φασινάδες, οι δεκ- ἐν αὐτῷ, διότι λαὸς ἅγιος ἐν Σιών οικήσει, καὶ Ιερουσαλὴμ κλαυθμῷ ἔκλαυσεν, κ. τ. λ. Ακολούθως θεσπίζει τὴν ἐπάνοδον τοῦ λαοῦ μετὰ τὰ γεγονότα ἐπὶ Ἱερεμίου κακά, ἡνίκα πεπλή ρωτο τῶν μὲν οἰκητάρων ἡ πόλις, τῶν δὲ γεωργούν των ἡ χώρα. Πάλιν δὲ ὁ τοῦ Θεοῦ ἀνῳκοδομήθη ναός καὶ Ζαχαρίου. Μεθ' οὓς, Εσδρας, εἶτα Νεεμίας πρὸς τελείωσιν τῇ πόλει συνέπραξαν, ἐφ' οἷς ἔμεινεν ἐπὶ πλεῖστον χρόνον ἀνάλωτος· ἅπερ δηλῶν ὁ προ φήτης φησί, Καὶ πάλιν μένει ὁ Θεὸς τοῦ οἰκτειρή σαι ἡμᾶς. Καὶ ὅτι κριτὴς ὢν ἡμῶν, τοὺς μὲν ἀξίους αἰχμαλωσίας, παρεδίδου. Οὓς δὲ δίκαιον ἐλεεῖν, ἔσωζε. Διὸ μακάριον τὸ ἐμμένειν ἐν αὐτῷ. "Η, κατὰ Σύμμαχον, τὸ ὑπομένειν αὐτόν. Οἰκτειρήσας γὰρ Ἱερουσαλήμ, ἀνοικοδομήσει πάλιν αὐτήν. Τὸ δὲ ἅγιος, ἐν τῷ, λαὸς ἅγιος, οὐ πρόσκειται παρ' Εβραίοις, οὔτε κατὰ τὰς ἐκδόσεις τῶν ἄλλων· εἰκό -τω;. Οὐδὲ γὰρ πάντως ἅγιος ὁ τὴν πόλιν μετὰ τὴν ἐπάνοδον οἰκήσας λαός. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ, κλαυθμῷ ἔκλαυσεν, τὸ Ἑβραϊκὸν Οὐκ ἔκλαυσεν ἔχει. Διδ Σύμμαχος, Οὐ κλαύσεις, φησίν. Ὁ δὲ Θεοδοτίων, Οὐ Β ἐπὶ Ζοροβάβελ καὶ Ἰησοῦ, προφητευόντων Αγγαίου κλαυθήσεται. Εὐφροσύνης γὰρ ἦν καιρό;, οὐ κλαυθμοῦ τοῖς ἀπειληφόσι τὴν πόλιν ἐλέῳ Θεοῦ. Κατά τό· ο Ερχόμενοι δὲ ἥξουσιν ἐν ἀγαλλιάσει αἴροντες τὰ δράγματα αὐτῶν. » Αντὶ δὲ τοῦ, Τὴν φωνὴν τῆς κραυγῆς σου ἡνίκα εἶδεν· ἐπήκουσεν σου· ὁ Σύμμαχός φησι· Πρὸς τὴν φωνὴν τῆς βοῆς σου, καθὼς ἂν ἀκουσθῇ, ἀκούει σου. Ὁποῖον τῷ ν, ο Κατὰ τὴν πίστιν σου γενηθήτω σοι. Πρὸς μὲν τὸ παρόν φησιν, "Αρτον θλίψεως δώσει σοι, κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς ἐπανόδου λέγων, τῶν περιχώρων θλιβόντων αὐτούς.. Μετὰ γὰρ ταῦτα πᾶσαν αὐτοῖς εὐετηρίαν κατεπαγ γέλλεται, καὶ πλάνης πρῶτον ἐλευθερίαν, τῷ γνῶσιν ἔχειν, ὅτι πλάνῃ καθέστηκεν κ, και διαστρέφοιέν τι νες ἐπ' ἀλλοκότους ὁδοὺς προκαλούμενοι. Οδῷ γάρ, φησί, πορεύσῃ μέσῃ τε καὶ βασιλικῇ τὰς ἑκατέρωθεν ἐκκλίνων, ὅτε καὶ μιανεῖς τὰ εἴδωλα μιαρὰ ταῦτα, καθάπερ τι τῶν ἄγαν ἀκαθάρτων ἡγούμενος. Τότε σοι τὰ τῆς εὐθηνίας, μέχρι τῶν ἀλό γων ζώων, γεωργικῶν δὲ μάλιστα, παρατείνεται 1. Σωματικὰς δὲ μέχρι τούτου τὰς ἐπαγγελίας αὐτοῖς παρασχών, ἐπάγει τὰς θειοτέρας τοῖς τούτων ἀξίες, γρ. τόν ὁ γρ. ἀφέστηκε. Πἰσ. παρατενεῖται ἡ παραταθήσεται. PROCOPII GAZEI > CHI 12208 grantem; illo, ne effusum et disso- · statin post ipsos, aut etiam ab ipsis secuti sunt : reliquos deinceps pro malitiæ ratione venenatorum nonine et voluntium nolans, propter eam, quæ valet ad absurdissima quæque, proclivitatem, et celeritatem. Et ipse deinde Salvatoris Præcursor viperarum progeniem eosdem dixit so; quos alibi Scriptura equos emissarios evasisse cons ritur 14. Malis enim assidue vexati, cum bonorum fontem confugere decuisset, divitias suas transtulerunt, cujus ali Odisse et adversari oportuit, in animum revocantes, qua olim Dominus Israelitarum est, quod dicit : Sedens quam enim certis tem dubitet, scribi imper exitu non falso pr prophetis dicur sæculi hujus Vel certe, oratio, ir loquitu Ita mos jul a - one Appall reversionem deinceps vaticinatur, Bravia Jeremia tempora exstitit, cun abitatoribus quidem civitas, agricolis autem regio ipsa abundaret, Est vera rursus instauratum tem- sab Zerobable et Jesu, prophetantibus Zacharia et Aggreo: quos Esdras et Neemias inse- cari nihil non ad urbis perfectionem operae er industria contulerunt; unde et illa diu permansit inexpugnabilis : que ut propheta significaret, proque suo judicis officio, qui de nobis captivitate Deum rursus, ut nostri miserealur exspectare, digni fuerunt, eidem illos tradidisse; quorum autem misereri justum fuit, conservasse adjicit; itaque beam esse in ipso manere, aut secunduin Symmachi interpretationem, ipsum sustinere, qui Jerusalem misertus, ipsam rursum sit instauratu- rus. Carterum advertendum est vocabulum, san- eius, ubi populus sancius habetur, in Hebra le- ctione, aliisque etiam editionibus, non immerito minime reperiri. Neque enim omnino sanctus fuit, C qui urbem post redditum populus habitavit. Quin- etiam ubi fleta flevit habemus; non luxit in flebræo scribi; unde non flebis Symmachus, non lugebitur Theodotio dixerunt. Erat enim lætandi, non flendi iis occasio, qui urbem Deo miserante recepissent. Juxta illud: Venientes autem venient cum exsul- tatione portantes manipulos suos 13. At quod vocem clamoris tui quando vidit, audivit te scribit, ita Symmachus: Ad vocem clamoris tui, quemad- modum auditus fuit, audit te. Cujus generis est illud: Secundum fidem tuam flat tibi ‘6. › In præ- quidem, ait: Panem afflictionis dabit tibi, vicinis affligebantur. sens Deinceps enim omnem illis ubertatem et co- D piam denuntiat, imprimisque errore carentem secu- ritatem, cum eodem se liberari semel agnoscent : quantumvis non defuturi sint, qui advertere, et in vias quaslibet inducere conentur. Via enim, aiunt, media, et regia, aliis utrinque declinatis, ambulabis, cum exsecranda idola ista, tanquam judicio tuo turpe aliquid et exsecrandum maxime, contaminaveris. Tum demum tibi omnia ad bruta usque, sed ea maxime, quæ agrorum cultui sub- serviunt, prospere cessura sunt. At corporeis huc- Psal. cxxv, . principium reversionis intelligens: quo tempore a VARLE LECTIONES. 6. 16 Matth. ix, 29.

καὶ πετόμενα, διὰ οξύτητα. Καὶ αὐτοὺς ἐν θηλ. Απειλῶν δὲ φοβεῖ, καὶ εμενος, ἵνα μὴ τὸ μὲν ἀπαγό- δε θα βάλων ἀπεργάσηται. καὶ πάλιν μενεῖ ὁ Θεὸς τοῦ οἰκτειρή Α ποὺς, κατὰ λόγον τῆς που να ὑμεῖς. Καὶ διὰ τοῦτο ὑψωθήσεται τοῦ ἐλεῆσαι ὑμεῖς, διότι κριτής Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν· καὶ που καταλείψετε δόξαν ὑμῶν; Μακάριοι οἱ ἐμμένοντες . Φασινάδες, οι δεκ- ἐν αὐτῷ, διότι λαὸς ἅγιος ἐν Σιών οικήσει, καὶ Ιερουσαλὴμ κλαυθμῷ ἔκλαυσεν, κ. τ. λ. Ακολούθως θεσπίζει τὴν ἐπάνοδον τοῦ λαοῦ μετὰ τὰ γεγονότα ἐπὶ Ἱερεμίου κακά, ἡνίκα πεπλή ρωτο τῶν μὲν οἰκητάρων ἡ πόλις, τῶν δὲ γεωργούν των ἡ χώρα. Πάλιν δὲ ὁ τοῦ Θεοῦ ἀνῳκοδομήθη ναός καὶ Ζαχαρίου. Μεθ' οὓς, Εσδρας, εἶτα Νεεμίας πρὸς τελείωσιν τῇ πόλει συνέπραξαν, ἐφ' οἷς ἔμεινεν ἐπὶ πλεῖστον χρόνον ἀνάλωτος· ἅπερ δηλῶν ὁ προ φήτης φησί, Καὶ πάλιν μένει ὁ Θεὸς τοῦ οἰκτειρή σαι ἡμᾶς. Καὶ ὅτι κριτὴς ὢν ἡμῶν, τοὺς μὲν ἀξίους αἰχμαλωσίας, παρεδίδου. Οὓς δὲ δίκαιον ἐλεεῖν, ἔσωζε. Διὸ μακάριον τὸ ἐμμένειν ἐν αὐτῷ. "Η, κατὰ Σύμμαχον, τὸ ὑπομένειν αὐτόν. Οἰκτειρήσας γὰρ Ἱερουσαλήμ, ἀνοικοδομήσει πάλιν αὐτήν. Τὸ δὲ ἅγιος, ἐν τῷ, λαὸς ἅγιος, οὐ πρόσκειται παρ' Εβραίοις, οὔτε κατὰ τὰς ἐκδόσεις τῶν ἄλλων· εἰκό -τω;. Οὐδὲ γὰρ πάντως ἅγιος ὁ τὴν πόλιν μετὰ τὴν ἐπάνοδον οἰκήσας λαός. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ, κλαυθμῷ ἔκλαυσεν, τὸ Ἑβραϊκὸν Οὐκ ἔκλαυσεν ἔχει. Διδ Σύμμαχος, Οὐ κλαύσεις, φησίν. Ὁ δὲ Θεοδοτίων, Οὐ Β ἐπὶ Ζοροβάβελ καὶ Ἰησοῦ, προφητευόντων Αγγαίου κλαυθήσεται. Εὐφροσύνης γὰρ ἦν καιρό;, οὐ κλαυθμοῦ τοῖς ἀπειληφόσι τὴν πόλιν ἐλέῳ Θεοῦ. Κατά τό· ο Ερχόμενοι δὲ ἥξουσιν ἐν ἀγαλλιάσει αἴροντες τὰ δράγματα αὐτῶν. » Αντὶ δὲ τοῦ, Τὴν φωνὴν τῆς κραυγῆς σου ἡνίκα εἶδεν· ἐπήκουσεν σου· ὁ Σύμμαχός φησι· Πρὸς τὴν φωνὴν τῆς βοῆς σου, καθὼς ἂν ἀκουσθῇ, ἀκούει σου. Ὁποῖον τῷ ν, ο Κατὰ τὴν πίστιν σου γενηθήτω σοι. Πρὸς μὲν τὸ παρόν φησιν, "Αρτον θλίψεως δώσει σοι, κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς ἐπανόδου λέγων, τῶν περιχώρων θλιβόντων αὐτούς.. Μετὰ γὰρ ταῦτα πᾶσαν αὐτοῖς εὐετηρίαν κατεπαγ γέλλεται, καὶ πλάνης πρῶτον ἐλευθερίαν, τῷ γνῶσιν ἔχειν, ὅτι πλάνῃ καθέστηκεν κ, και διαστρέφοιέν τι νες ἐπ' ἀλλοκότους ὁδοὺς προκαλούμενοι. Οδῷ γάρ, φησί, πορεύσῃ μέσῃ τε καὶ βασιλικῇ τὰς ἑκατέρωθεν ἐκκλίνων, ὅτε καὶ μιανεῖς τὰ εἴδωλα μιαρὰ ταῦτα, καθάπερ τι τῶν ἄγαν ἀκαθάρτων ἡγούμενος. Τότε σοι τὰ τῆς εὐθηνίας, μέχρι τῶν ἀλό γων ζώων, γεωργικῶν δὲ μάλιστα, παρατείνεται 1. Σωματικὰς δὲ μέχρι τούτου τὰς ἐπαγγελίας αὐτοῖς παρασχών, ἐπάγει τὰς θειοτέρας τοῖς τούτων ἀξίες, γρ. τόν ὁ γρ. ἀφέστηκε. Πἰσ. παρατενεῖται ἡ παραταθήσεται. PROCOPII GAZEI > CHI 12208 grantem; illo, ne effusum et disso- · statin post ipsos, aut etiam ab ipsis secuti sunt : reliquos deinceps pro malitiæ ratione venenatorum nonine et voluntium nolans, propter eam, quæ valet ad absurdissima quæque, proclivitatem, et celeritatem. Et ipse deinde Salvatoris Præcursor viperarum progeniem eosdem dixit so; quos alibi Scriptura equos emissarios evasisse cons ritur 14. Malis enim assidue vexati, cum bonorum fontem confugere decuisset, divitias suas transtulerunt, cujus ali Odisse et adversari oportuit, in animum revocantes, qua olim Dominus Israelitarum est, quod dicit : Sedens quam enim certis tem dubitet, scribi imper exitu non falso pr prophetis dicur sæculi hujus Vel certe, oratio, ir loquitu Ita mos jul a - one Appall reversionem deinceps vaticinatur, Bravia Jeremia tempora exstitit, cun abitatoribus quidem civitas, agricolis autem regio ipsa abundaret, Est vera rursus instauratum tem- sab Zerobable et Jesu, prophetantibus Zacharia et Aggreo: quos Esdras et Neemias inse- cari nihil non ad urbis perfectionem operae er industria contulerunt; unde et illa diu permansit inexpugnabilis : que ut propheta significaret, proque suo judicis officio, qui de nobis captivitate Deum rursus, ut nostri miserealur exspectare, digni fuerunt, eidem illos tradidisse; quorum autem misereri justum fuit, conservasse adjicit; itaque beam esse in ipso manere, aut secunduin Symmachi interpretationem, ipsum sustinere, qui Jerusalem misertus, ipsam rursum sit instauratu- rus. Carterum advertendum est vocabulum, san- eius, ubi populus sancius habetur, in Hebra le- ctione, aliisque etiam editionibus, non immerito minime reperiri. Neque enim omnino sanctus fuit, C qui urbem post redditum populus habitavit. Quin- etiam ubi fleta flevit habemus; non luxit in flebræo scribi; unde non flebis Symmachus, non lugebitur Theodotio dixerunt. Erat enim lætandi, non flendi iis occasio, qui urbem Deo miserante recepissent. Juxta illud: Venientes autem venient cum exsul- tatione portantes manipulos suos 13. At quod vocem clamoris tui quando vidit, audivit te scribit, ita Symmachus: Ad vocem clamoris tui, quemad- modum auditus fuit, audit te. Cujus generis est illud: Secundum fidem tuam flat tibi ‘6. › In præ- quidem, ait: Panem afflictionis dabit tibi, vicinis affligebantur. sens Deinceps enim omnem illis ubertatem et co- D piam denuntiat, imprimisque errore carentem secu- ritatem, cum eodem se liberari semel agnoscent : quantumvis non defuturi sint, qui advertere, et in vias quaslibet inducere conentur. Via enim, aiunt, media, et regia, aliis utrinque declinatis, ambulabis, cum exsecranda idola ista, tanquam judicio tuo turpe aliquid et exsecrandum maxime, contaminaveris. Tum demum tibi omnia ad bruta usque, sed ea maxime, quæ agrorum cultui sub- serviunt, prospere cessura sunt. At corporeis huc- Psal. cxxv, . principium reversionis intelligens: quo tempore a VARLE LECTIONES. 6. 16 Matth. ix, 29.

καὶ τὸν αὐτῶν χρόνον προσθεὶς λέγων· Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ὅτ' ἂν ἀπολῦνται πολλοὶ, καὶ ὅταν πέσωσι πύργοι. Η κατὰ Σύμμαχον, ἐν ἡμέρᾳ σφαγῆς πολλῆς, ἐν τῷ πεσεῖν μεγάλους, κατὰ τὸν τῆς κρίσ σεως δηλονότι καιρόν. Πολλοὶ γὰρ κατ' ἐκεῖνον ἀπὸ οιοῦνται τὸν χρόνον, ἐν ᾧ καὶ τὰ ἐπηγγελμένα τους ἀξίοις δοθήσεται, ἅπερ ἐστὶν ὕδωρ διαπορευόμενο ἐπὶ παντὸς ὄρους ὑψηλοῦ καὶ βουνοῦ. Κατὰ δὲ Σύμμαχον, καὶ ἐπὶ παντὸς βουνοῦ ἐπηρμένου διαι ρέσεις ἀγωγῶν ὑδάτων. Ωσπερ δὲ Σιών ὄρος τὸ ἐπουράνιον πολλάκις ἐλέγομεν, οὕτως αἱ πολλαὶ μου καὶ παρὰ τῷ Πατέρι, ὄρη ἐστὶν οὐράνια πρὸς τὴν ἀξίαν ἀποδιδόμενα, ἐφ᾽ ὧν τὸ διαπορευόμενον ὕδωρ τὸ ἀπὸ πηγῆς ἀναβλύζον ἂν εἴη, περὶ ἧς φησιν· • Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ν ἀφ᾿ ἧς ὁ ποταμὸς τοῦ Θεοῦ προχεῖται, περὶ οὐ γέγραπται·. Ο ποτα- μὲς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων, » καί· ο Τοῦ ποτα- μοῦ τὰ ὁρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ· ὅς ἐστιν ὁ μονογενής τοῦ Θεοῦ Λόγος. Οι μεταλαβών τες, ἀθανασίαν ἔξομεν, καὶ ζωὴν, ἅπερ ἐστὶ κατ' εὐσίαν αὐτός. "Οτε καὶ αὐτή, φησίν, ἡ κτίσις έλευ- θερωθεῖσα τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς, ἀπολήψεται τῶν καμάτων τὰς ἀμοιβάς, ὥσπερ ήλιος τε καὶ σελήνη μείζον φῶς καὶ δόξαν λαμβάνοντες, ἅτε δὴ καμόντες τῷ τοῦ Θεοῦ καλῶς διακονούμενοι νεύματι. Ταῦτα δὲ ἔσται ὅτ' ἂν οἱ ἄξιοι σφαγῇ παραδοθή σονται, καὶ οἱ ἐν τῷ παρόντι βίῳ ἐπηρμένοι καὶ με γάλαυχοι πέσωσι, καθαίρεσιν τοῦ ὕψους λαμβάνοντες. Διό φησιν ὁ Ἀκύλας· Ἐν ἡμέρᾳ ἀποκταμένου πολλοῦ, ἐν τῷ πεσεῖν μεγαλυνομένους, καὶ ὅταν ιάσηται Κύριος τὸ σύντριμμα τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Καὶ οὐκ ἐμνήσθη τοῦ Ἰσραὴλ, οὐδὲ τοῦ ᾿Ιακώβ. Παντὶ γὰρ ἀξίῳ πρόκειται τῆς ἐπαγγελίας τὰ δῶρα. Εντεῦθεν ὁρμώμενος ὁ θεῖος ᾿Απόστολος ἔφησεν· • Η γὰρ ἀποπαραδοκία τῆς κτίσεως τὴν ἀποκάλυ- ψιν τῶν υἱῶν τοῦ Θεοῦ ἀπεκδέχεται, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις ἐλευθερωθήσεται ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθο- ρᾶς, εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ. » Τέκνων λέγων ἐλευθερίαν, ἣν ὁ προφήτης εἶπεν ίασιν τοῦ λαοῦ. Πολλὴν γὰρ εἶχον συντριβὴν ἐν τῇ παρούσῃ ζωῇ, ὡς λέγεσθαι· ε Καρδίαν συντε τριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδενώ- σει. » Και· ο Θυσία τῷ Θεῷ πνεῦμα συντετριμμέ- η νον. » "Οθεν φησὶν ὁ Παῦλος· « Οἱ γὰρ ὄντες ἐν τῷ σκήνει στενάζομεν βαρυνόμενοι. . Καὶ ἐπὶ τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐβαρύνοντο, κατά τό· « Πενθήσε πολλοὺς τῶν προημαρτηκότων καὶ μὴ μετανοησαν των. Αλλ' ἀνακτήσεται αὐτῶν ὁ Θεὸς τὰ συντρίμ ματα. » ΚΕΦΑΛ. ΛΑ'. α-0. Οὐαὶ οἱ καταβαίνοντες εἰς Αἴγυπτον ἐπὶ βοήθειαν. Οἱ ἐφ᾽ ἵπποις πεποιθότες, καὶ ἐπ' ἄρ- γιασιν. Εστι γὰρ πολλὰ, καὶ ἐφ᾽ ἵπποις πλῆθος σφόδρα, καὶ οὐκ ἤκουσαν πεποιθύτες ἐπὶ τὴν Η COMMENTARII IN ISALAM. A usque promissionibus adhibitis diviuiores jam, B notato tempore, adjungens, id eo die futurum ait: quo perierunt multi, et cum ceciderint turres. Aut secundum Symmachi interpretationem, In die in- terfectionis multæ, cum cadent magni; quibus judi- cii tempus indicasse putamus. Multi enim illo tempore peribunt, in quo dignis tribuentur quæ annuntiata sunt, a qua nim.rum montem excelsum omnem, et collem percurrens, aut eliam, si interpre- tationem Symmachi requiris, super omnem collem excelsum divisiones duciarunt aquarum. Ut autem montem Sion, supercolestem persæpe diximus : sic multæ illæ apud Patrem mansiones 17, montes quidam cœlestes, singulis pro meriti ratione as- signati fuerint, quos percurrens aqua eo fonte sca- turiat, de quo legitur : e Apud te fons vitæ : ) a quo flamen Dei illud emanat, quod his verbis si- gnificatur : « Flumen Dei repletum est aquis ", et illis etiam : ‹ Fluminis impetus lætificat civi- tatem Dej , Verbum Dei scilicet unigenitum, cujus facti participes immortalitatem et vitam (quæ quidem ejus essentiam consequuntur) tum de- mum habituri sumus, cum ipsa creatura servitute et corruptione`liberata, sua feret laborum præmia; non aliter quam solem et lunam majus lumen, et gloriam ampliorem conseculos esse videmus, tan- quam qui Dei voluntati bene paruerint. Est vero istud tum demum futurum, cum qui internecione 374, digni sunt, eidem tradentur; et c qui in hac vita elate et superle se gerunt, ampu . Joan. XIV, ss ibil. 19. » Il Cor. ", 2. L, 19. " tato fastu tollentur. Atque inde est Aquilæ isthæc, que sequitur, interpretatio : Illo die multis inter- fectis cum ceciderint elati, et cum sanaverit Domi- nus contritionem populi sui. Nulla rursum Israelis, nulla Jacobi mentio addita est; ut dignis omnibus, quæ promittuntur, dona proponi demonstret. Inde igitur excitatus Apostolus ait : • Nam exspect:- tio creaturæ revelationem filiorum Dei exspectat; quia et ipsa creatura liberabitur a servitute cor- ruptionis in libertatem gloriæ filiorum Dei ”; › in quibus idem ille filiorum libertatem intelligit, ac populi sui sanationem propheta. Tantam enim adeo in terris contritionem passos esse constat, ut merito dicatur : • Cor contritum et humiliatum Dens non despiciet . Item : • Sacrificium Deo spiritus contribulatus > Hinc est Pauli illud : Nam et qui sumus in hoc tabernaculo, ingemiscimus one- rati st. . Deinde peccatorum onere premebantur, justa illud : • Lugebo multos corum, qui ante peccaverunt, neque tamen pœnitentiam egerunt. Sed Deus reparabit contritiones eorum , 375-376 CAP. XXXI. Vers. 1-9. Væ qui descendunt in Ægyptum auxi- lii causa; qui in equis confidunt, et in curribus. Sunt enim multi, et in equis multitudo ingens, et non audi- verunt confisi super sanctum Israel, et Deum non Psal. 1.xiv, 10. ** Cor. 1. 21. Psal, vLv, 5. at Rom. vi, 21. " Psal. 2. 18 Psal. xxxv, 10.

καὶ τὸν αὐτῶν χρόνον προσθεὶς λέγων· Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ὅτ' ἂν ἀπολῦνται πολλοὶ, καὶ ὅταν πέσωσι πύργοι. Η κατὰ Σύμμαχον, ἐν ἡμέρᾳ σφαγῆς πολλῆς, ἐν τῷ πεσεῖν μεγάλους, κατὰ τὸν τῆς κρίσ σεως δηλονότι καιρόν. Πολλοὶ γὰρ κατ' ἐκεῖνον ἀπὸ οιοῦνται τὸν χρόνον, ἐν ᾧ καὶ τὰ ἐπηγγελμένα τους ἀξίοις δοθήσεται, ἅπερ ἐστὶν ὕδωρ διαπορευόμενο ἐπὶ παντὸς ὄρους ὑψηλοῦ καὶ βουνοῦ. Κατὰ δὲ Σύμμαχον, καὶ ἐπὶ παντὸς βουνοῦ ἐπηρμένου διαι ρέσεις ἀγωγῶν ὑδάτων. Ωσπερ δὲ Σιών ὄρος τὸ ἐπουράνιον πολλάκις ἐλέγομεν, οὕτως αἱ πολλαὶ μου καὶ παρὰ τῷ Πατέρι, ὄρη ἐστὶν οὐράνια πρὸς τὴν ἀξίαν ἀποδιδόμενα, ἐφ᾽ ὧν τὸ διαπορευόμενον ὕδωρ τὸ ἀπὸ πηγῆς ἀναβλύζον ἂν εἴη, περὶ ἧς φησιν· • Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ν ἀφ᾿ ἧς ὁ ποταμὸς τοῦ Θεοῦ προχεῖται, περὶ οὐ γέγραπται·. Ο ποτα- μὲς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων, » καί· ο Τοῦ ποτα- μοῦ τὰ ὁρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ· ὅς ἐστιν ὁ μονογενής τοῦ Θεοῦ Λόγος. Οι μεταλαβών τες, ἀθανασίαν ἔξομεν, καὶ ζωὴν, ἅπερ ἐστὶ κατ' εὐσίαν αὐτός. "Οτε καὶ αὐτή, φησίν, ἡ κτίσις έλευ- θερωθεῖσα τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς, ἀπολήψεται τῶν καμάτων τὰς ἀμοιβάς, ὥσπερ ήλιος τε καὶ σελήνη μείζον φῶς καὶ δόξαν λαμβάνοντες, ἅτε δὴ καμόντες τῷ τοῦ Θεοῦ καλῶς διακονούμενοι νεύματι. Ταῦτα δὲ ἔσται ὅτ' ἂν οἱ ἄξιοι σφαγῇ παραδοθή σονται, καὶ οἱ ἐν τῷ παρόντι βίῳ ἐπηρμένοι καὶ με γάλαυχοι πέσωσι, καθαίρεσιν τοῦ ὕψους λαμβάνοντες. Διό φησιν ὁ Ἀκύλας· Ἐν ἡμέρᾳ ἀποκταμένου πολλοῦ, ἐν τῷ πεσεῖν μεγαλυνομένους, καὶ ὅταν ιάσηται Κύριος τὸ σύντριμμα τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Καὶ οὐκ ἐμνήσθη τοῦ Ἰσραὴλ, οὐδὲ τοῦ ᾿Ιακώβ. Παντὶ γὰρ ἀξίῳ πρόκειται τῆς ἐπαγγελίας τὰ δῶρα. Εντεῦθεν ὁρμώμενος ὁ θεῖος ᾿Απόστολος ἔφησεν· • Η γὰρ ἀποπαραδοκία τῆς κτίσεως τὴν ἀποκάλυ- ψιν τῶν υἱῶν τοῦ Θεοῦ ἀπεκδέχεται, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις ἐλευθερωθήσεται ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθο- ρᾶς, εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ. » Τέκνων λέγων ἐλευθερίαν, ἣν ὁ προφήτης εἶπεν ίασιν τοῦ λαοῦ. Πολλὴν γὰρ εἶχον συντριβὴν ἐν τῇ παρούσῃ ζωῇ, ὡς λέγεσθαι· ε Καρδίαν συντε τριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδενώ- σει. » Και· ο Θυσία τῷ Θεῷ πνεῦμα συντετριμμέ- η νον. » "Οθεν φησὶν ὁ Παῦλος· « Οἱ γὰρ ὄντες ἐν τῷ σκήνει στενάζομεν βαρυνόμενοι. . Καὶ ἐπὶ τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐβαρύνοντο, κατά τό· « Πενθήσε πολλοὺς τῶν προημαρτηκότων καὶ μὴ μετανοησαν των. Αλλ' ἀνακτήσεται αὐτῶν ὁ Θεὸς τὰ συντρίμ ματα. » ΚΕΦΑΛ. ΛΑ'. α-0. Οὐαὶ οἱ καταβαίνοντες εἰς Αἴγυπτον ἐπὶ βοήθειαν. Οἱ ἐφ᾽ ἵπποις πεποιθότες, καὶ ἐπ' ἄρ- γιασιν. Εστι γὰρ πολλὰ, καὶ ἐφ᾽ ἵπποις πλῆθος σφόδρα, καὶ οὐκ ἤκουσαν πεποιθύτες ἐπὶ τὴν Η COMMENTARII IN ISALAM. A usque promissionibus adhibitis diviuiores jam, B notato tempore, adjungens, id eo die futurum ait: quo perierunt multi, et cum ceciderint turres. Aut secundum Symmachi interpretationem, In die in- terfectionis multæ, cum cadent magni; quibus judi- cii tempus indicasse putamus. Multi enim illo tempore peribunt, in quo dignis tribuentur quæ annuntiata sunt, a qua nim.rum montem excelsum omnem, et collem percurrens, aut eliam, si interpre- tationem Symmachi requiris, super omnem collem excelsum divisiones duciarunt aquarum. Ut autem montem Sion, supercolestem persæpe diximus : sic multæ illæ apud Patrem mansiones 17, montes quidam cœlestes, singulis pro meriti ratione as- signati fuerint, quos percurrens aqua eo fonte sca- turiat, de quo legitur : e Apud te fons vitæ : ) a quo flamen Dei illud emanat, quod his verbis si- gnificatur : « Flumen Dei repletum est aquis ", et illis etiam : ‹ Fluminis impetus lætificat civi- tatem Dej , Verbum Dei scilicet unigenitum, cujus facti participes immortalitatem et vitam (quæ quidem ejus essentiam consequuntur) tum de- mum habituri sumus, cum ipsa creatura servitute et corruptione`liberata, sua feret laborum præmia; non aliter quam solem et lunam majus lumen, et gloriam ampliorem conseculos esse videmus, tan- quam qui Dei voluntati bene paruerint. Est vero istud tum demum futurum, cum qui internecione 374, digni sunt, eidem tradentur; et c qui in hac vita elate et superle se gerunt, ampu . Joan. XIV, ss ibil. 19. » Il Cor. ", 2. L, 19. " tato fastu tollentur. Atque inde est Aquilæ isthæc, que sequitur, interpretatio : Illo die multis inter- fectis cum ceciderint elati, et cum sanaverit Domi- nus contritionem populi sui. Nulla rursum Israelis, nulla Jacobi mentio addita est; ut dignis omnibus, quæ promittuntur, dona proponi demonstret. Inde igitur excitatus Apostolus ait : • Nam exspect:- tio creaturæ revelationem filiorum Dei exspectat; quia et ipsa creatura liberabitur a servitute cor- ruptionis in libertatem gloriæ filiorum Dei ”; › in quibus idem ille filiorum libertatem intelligit, ac populi sui sanationem propheta. Tantam enim adeo in terris contritionem passos esse constat, ut merito dicatur : • Cor contritum et humiliatum Dens non despiciet . Item : • Sacrificium Deo spiritus contribulatus > Hinc est Pauli illud : Nam et qui sumus in hoc tabernaculo, ingemiscimus one- rati st. . Deinde peccatorum onere premebantur, justa illud : • Lugebo multos corum, qui ante peccaverunt, neque tamen pœnitentiam egerunt. Sed Deus reparabit contritiones eorum , 375-376 CAP. XXXI. Vers. 1-9. Væ qui descendunt in Ægyptum auxi- lii causa; qui in equis confidunt, et in curribus. Sunt enim multi, et in equis multitudo ingens, et non audi- verunt confisi super sanctum Israel, et Deum non Psal. 1.xiv, 10. ** Cor. 1. 21. Psal, vLv, 5. at Rom. vi, 21. " Psal. 2. 18 Psal. xxxv, 10.

Εt ἅγιον τοῦ Ἰσραὴλ, καὶ τὸν Θεὸν οὐκ ἐζήτησαν· Καὶ αὐτὸς σοφὸς ἦγεν ἐπ' αὐτοὺς κακά, καὶ ὁ λόγος αὐτοῦ οὐ μὴ ἀθετηθῇ, κ. τ. λ. • • • 377. γρ. ἐπιπολαίους. ἐλευθέρωσιν. Ο δὴ πολλοὶ πεποιήκασι θεο σεβείας ἀποστάντες πρὸς βίον εἰδωλικὸν καὶ Αἰγύ πτιον. Τούτοις ἐπισυνάπτει τὴν ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας ἐπάνοδον. ὡς γὰρ λέων φησὶν ἐπὶ θήρᾳ τροφῆς κινηθείς, τοῖς ποιμνίοις ἐφάλλεται, οὐ κραυγὰς ποιο μένων, οὐ διωκόντων πλῆθος ἐπιστρεφόμενος οὕτω τοῖς πολεμίοις ὁ Κύριος ἐπιστὰς ἐξελεῖται. τὸν Ἰσραήλ. Αγαγὼν δὲ πρὸς Ἱερουσαλήμ οὕτως αὐτῶν ὑπερασπίσει, ὡς ὄρνις τῶν ἐν καλιᾷ νεοττῶν. Οθεν ὁ Σύμμαχος ἀντὶ τοῦ, καὶ κεκράξῃ ἐπ' αὐτῇ ἕως ἐμπλησθῇ τὰ ὄρη τῆς φωνῆς αὐτοῦ, καὶ ἦτα τήθησαν, οὕτως ἐξέδωκεν Πληρώματος ποιμένων ἀπὸ φωνῆς αὐτῶν οὐκ ἡττηθήσεται, οὐδὲ ἀπὸ πλήθους αὐτῶν οὐχ ὑποταγήσεται. Κατὰ δὲ τὴν ἔκδοσιν τῶν ῾Εβδομήκοντα νοητέον οὕτω· Φασὶ τὸν λέοντα βοῇ προκαταπλήττοντα τὰς ἀγέλας καὶ τοὺς ἐφεστηκότας οὕτω ποιεῖσθαι τὴν ἔφοδον, οὕτω καὶ Κύριος προκαταπλήττων ἀπειλαίς, οὐ μετανοοῦσιν ἐπιφέρει τὴν δίκην. Ωσπερ οὖν καὶ τοῖς Ασσυρίοις μεγαλαυχήσασι σκέπων τὸν Ἰσραὴλ, καὶ ἀπὸ τῶν περιχώρων τῶν μετὰ τὴν ἐπάνοδον ἐπιτεθέντων αὐτῷ. Πρὸς ἑκατέρους γὰρ τῶν παραβολῶν τὴν ἑτέ ραν ἐφήρμοσεν. Τὴν δὲ τοῦ λέοντος ἐπὶ τῶν ἐξ Ἰσραήλ. Τινὲς παρειλήφασι, μηδὲ τὸν τῶν ἀλόγων παρεσχηκότων πρὸς τὸν ἡγεμόνα Θεὸν φόβον. Οθεν καὶ τὰ λεόντων, φησίν, ὑμᾶς διαθήσει. Μετανοούν- των δὲ, καθάπερ νεοττῶν ὄρνις ὑπερμαχήσεται. Κατὰ δὲ τὴν πρώτην ἐξήγησιν, τοιαύτη γέγονεν ἐφ' ἡμᾶς ἡ τοῦ Σωτῆρος ἐπικουρία. Πάντας γὰρ ἀνθρώ τοὺς ὁ νοητὸς εἷλεν Ασσύριος. Ἀλλὰ Χριστός, οἷα λέων, ἐπιπηδήσας αὐτῷ κατήργηκεν αὐτὸν, τῷ ῥή ματι τοῦ στόματος αὐτοῦ, τῆς Σιῶν τῆς Ἐκκλησίας ὑπεραγωνισάμενος. Ὁ μὲν γὰρ ἠπείλει, Τὴν οἰκου μένην ὅλην καταλήψομαι τῇ χειρί μου ὡς νοσσιάν. Ὁ δὲ συνήγαγε τους πιστεύοντας εἰς αὐτὸν, ὃν τρό πον ὄρνις ἐπισυνάγει τὰ νόσσια αὐτῆς ὑπὸ τὰς πτέ ρυγας. Ταῦτα περὶ τῆς Ἱερουσαλήμ ἐπαγγειλάμε- νος, προσφωνεί τοῖς ἀπελθοῦσιν εἰς Αἴγυπτον, Επι- στράφητε, οἱ τὴν βαθεῖαν βουλὴν βουλευόμενοι καὶ ἄνομον, προτρέπων εἰς Ἱερουσαλὴμ αὐτοὺς πά λιν ἐπανελθεῖν, διὰ τὰ ἐπηγγελμένα περὶ τοῦ ταύτης ἀνοικισμοῦ. "Οπερ ὁ Σύμμαχος οὕτως ἐξέδωκε· Μετανοήσατε, ὡς ἐβαθύνατε παραβῆναι, οἱ υἱοὶ Ισραήλ. Δηλοῖ δὲ αὐτοὺς ἐνβαθύνοντας μὲν τοῖς κακοῖς, τοῖς δὲ κατὰ Θεὸν ἐπιπολέους ὑπάρχοντας Μετὰ δὲ τὴν ἐξ ᾿Ασσυρίων ἀπαλλαγήν, ἔσται, φη- σὶν, ὑμῖν πάσης εἰδωλολατρείας ἀπαλλαγή. Καὶ σύμ φωνος ἡ ἱστορία. Τὸν γὰρ ναὸν ἀναδειμάμενοι, και θαροὶ πάσης εἰδωλολατρείας ἐγένοντο. Τινὲς δὲ τοῦτό φασι γεγενῆσθαι καθ' όν χρόνον ὑπερήσπισε τῆς 18- PROCOPII GAZ.EI quasiverunt. ipse sapiens induxit super eos mala. A Et verbum ejus non frustrabitur, etc. libertatein quod multi certe fecerunt, qui a pietate ad vitam idololatri- cam et Ægyptiam defecerunt. Istis autem re- versionem a captivitate adjungit. Ut enim leo, inquit, ad prædam cibi causa conversus, in gre- ges ipsos irruit, nihil pastorum clamorem, nihil in sequentium multitudinem moratus; sic hostes ag- grediens Dominus Israelem ipsum liberabit. At ubi Hierosolymam usque perduxerit; sic eosdem. rursum proteget, ut solet in nido pullos suos avis defendere. Atque hinc est, ut pro quibus hic habe- mus, et vociferabitur super ea, donec impleantur montes ejus voce, et vincantur, sic extulerit Sym- machus Complentibus omnia pastoribus a voce corum non vincetur, neque a multitudine eorum sub- jicietur. Verum si ad Septuaginta interpretes re- spicis, ita habeas. Leonem ferunt, postquam rugitu primum greges et pastores terruerit, eosdem ag. gredi. Ad hunc modum et Dominus ipse, postquam minas proposuit, non poenitentes ulciscitur ; quod vel in superbientibus Assyriis videas; atque etiam cum ab accolarum injuria, quam post reversionem patiebatur, Israelem tueri placuit. Ad utrumlibet similitudinem alteram accommodavit. At quæ leo- nem habuit, non desunt, qui ad Israelitas referant, qui ne ferarum quidem metuin erga Deum ducem suum retinuerunt. Unde et cos se leonum more gesturum significat. Alias si pœnitere et resipi- scere contigerit, eosdem se, avis instar, quæ pullos tuetur, esse protecturum. Tale vero et ipsi etiam, si að priorem sensum respicimus, Salvatoris auxi- lium sumus experti. Omnes enim quotquot sunt, mortales, intelligibilis ille ceperat Assyrius; nisi Christo ipso tanquam leone irruente, verbo oris ejus, qui Sionis Ecclesiæ nomine decertavit, occi- disset.Se namque orbem terrarum, ut nidum, manu sua comprehensurum minabatur. At hic in se credentes, ut pullos gallina, sub alis coegit 16. Atque hæc cum de Jerusalem monuisset, ad eos jan, qui in Ægyptum se recipiunt, in hunc no- dum exclamat : Convertimini, qui profundum con- silium inieralis et iniquum; et iterum Jerusalem re- dire, quando spes ejus instaurandæ flat, hortatur; quæ ita expressit Symmachus: Pænitemini, filii Israel, sicut de transgrediendo profunde cogitastis. Significat autem eos quæ mala sunt, alte quidem rere et meditari. Cæterum postquam ab Assyriiis redire contige- rit, et ipsi tum demum, ait, idololatria liberabi- mini. Quod ab historiæ fide minime dissentire reperias, cum omni prorsus idololatria, quo tem- pore instaurabatur templum, caruerint. Quidam se Malth. xxvi, 25. " · B .... . . . D cogitare; quæ Dei autem, superficie tenus inqui- C VARIE LECTIONES. .

Εt ἅγιον τοῦ Ἰσραὴλ, καὶ τὸν Θεὸν οὐκ ἐζήτησαν· Καὶ αὐτὸς σοφὸς ἦγεν ἐπ' αὐτοὺς κακά, καὶ ὁ λόγος αὐτοῦ οὐ μὴ ἀθετηθῇ, κ. τ. λ. • • • 377. γρ. ἐπιπολαίους. ἐλευθέρωσιν. Ο δὴ πολλοὶ πεποιήκασι θεο σεβείας ἀποστάντες πρὸς βίον εἰδωλικὸν καὶ Αἰγύ πτιον. Τούτοις ἐπισυνάπτει τὴν ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας ἐπάνοδον. ὡς γὰρ λέων φησὶν ἐπὶ θήρᾳ τροφῆς κινηθείς, τοῖς ποιμνίοις ἐφάλλεται, οὐ κραυγὰς ποιο μένων, οὐ διωκόντων πλῆθος ἐπιστρεφόμενος οὕτω τοῖς πολεμίοις ὁ Κύριος ἐπιστὰς ἐξελεῖται. τὸν Ἰσραήλ. Αγαγὼν δὲ πρὸς Ἱερουσαλήμ οὕτως αὐτῶν ὑπερασπίσει, ὡς ὄρνις τῶν ἐν καλιᾷ νεοττῶν. Οθεν ὁ Σύμμαχος ἀντὶ τοῦ, καὶ κεκράξῃ ἐπ' αὐτῇ ἕως ἐμπλησθῇ τὰ ὄρη τῆς φωνῆς αὐτοῦ, καὶ ἦτα τήθησαν, οὕτως ἐξέδωκεν Πληρώματος ποιμένων ἀπὸ φωνῆς αὐτῶν οὐκ ἡττηθήσεται, οὐδὲ ἀπὸ πλήθους αὐτῶν οὐχ ὑποταγήσεται. Κατὰ δὲ τὴν ἔκδοσιν τῶν ῾Εβδομήκοντα νοητέον οὕτω· Φασὶ τὸν λέοντα βοῇ προκαταπλήττοντα τὰς ἀγέλας καὶ τοὺς ἐφεστηκότας οὕτω ποιεῖσθαι τὴν ἔφοδον, οὕτω καὶ Κύριος προκαταπλήττων ἀπειλαίς, οὐ μετανοοῦσιν ἐπιφέρει τὴν δίκην. Ωσπερ οὖν καὶ τοῖς Ασσυρίοις μεγαλαυχήσασι σκέπων τὸν Ἰσραὴλ, καὶ ἀπὸ τῶν περιχώρων τῶν μετὰ τὴν ἐπάνοδον ἐπιτεθέντων αὐτῷ. Πρὸς ἑκατέρους γὰρ τῶν παραβολῶν τὴν ἑτέ ραν ἐφήρμοσεν. Τὴν δὲ τοῦ λέοντος ἐπὶ τῶν ἐξ Ἰσραήλ. Τινὲς παρειλήφασι, μηδὲ τὸν τῶν ἀλόγων παρεσχηκότων πρὸς τὸν ἡγεμόνα Θεὸν φόβον. Οθεν καὶ τὰ λεόντων, φησίν, ὑμᾶς διαθήσει. Μετανοούν- των δὲ, καθάπερ νεοττῶν ὄρνις ὑπερμαχήσεται. Κατὰ δὲ τὴν πρώτην ἐξήγησιν, τοιαύτη γέγονεν ἐφ' ἡμᾶς ἡ τοῦ Σωτῆρος ἐπικουρία. Πάντας γὰρ ἀνθρώ τοὺς ὁ νοητὸς εἷλεν Ασσύριος. Ἀλλὰ Χριστός, οἷα λέων, ἐπιπηδήσας αὐτῷ κατήργηκεν αὐτὸν, τῷ ῥή ματι τοῦ στόματος αὐτοῦ, τῆς Σιῶν τῆς Ἐκκλησίας ὑπεραγωνισάμενος. Ὁ μὲν γὰρ ἠπείλει, Τὴν οἰκου μένην ὅλην καταλήψομαι τῇ χειρί μου ὡς νοσσιάν. Ὁ δὲ συνήγαγε τους πιστεύοντας εἰς αὐτὸν, ὃν τρό πον ὄρνις ἐπισυνάγει τὰ νόσσια αὐτῆς ὑπὸ τὰς πτέ ρυγας. Ταῦτα περὶ τῆς Ἱερουσαλήμ ἐπαγγειλάμε- νος, προσφωνεί τοῖς ἀπελθοῦσιν εἰς Αἴγυπτον, Επι- στράφητε, οἱ τὴν βαθεῖαν βουλὴν βουλευόμενοι καὶ ἄνομον, προτρέπων εἰς Ἱερουσαλὴμ αὐτοὺς πά λιν ἐπανελθεῖν, διὰ τὰ ἐπηγγελμένα περὶ τοῦ ταύτης ἀνοικισμοῦ. "Οπερ ὁ Σύμμαχος οὕτως ἐξέδωκε· Μετανοήσατε, ὡς ἐβαθύνατε παραβῆναι, οἱ υἱοὶ Ισραήλ. Δηλοῖ δὲ αὐτοὺς ἐνβαθύνοντας μὲν τοῖς κακοῖς, τοῖς δὲ κατὰ Θεὸν ἐπιπολέους ὑπάρχοντας Μετὰ δὲ τὴν ἐξ ᾿Ασσυρίων ἀπαλλαγήν, ἔσται, φη- σὶν, ὑμῖν πάσης εἰδωλολατρείας ἀπαλλαγή. Καὶ σύμ φωνος ἡ ἱστορία. Τὸν γὰρ ναὸν ἀναδειμάμενοι, και θαροὶ πάσης εἰδωλολατρείας ἐγένοντο. Τινὲς δὲ τοῦτό φασι γεγενῆσθαι καθ' όν χρόνον ὑπερήσπισε τῆς 18- PROCOPII GAZ.EI quasiverunt. ipse sapiens induxit super eos mala. A Et verbum ejus non frustrabitur, etc. libertatein quod multi certe fecerunt, qui a pietate ad vitam idololatri- cam et Ægyptiam defecerunt. Istis autem re- versionem a captivitate adjungit. Ut enim leo, inquit, ad prædam cibi causa conversus, in gre- ges ipsos irruit, nihil pastorum clamorem, nihil in sequentium multitudinem moratus; sic hostes ag- grediens Dominus Israelem ipsum liberabit. At ubi Hierosolymam usque perduxerit; sic eosdem. rursum proteget, ut solet in nido pullos suos avis defendere. Atque hinc est, ut pro quibus hic habe- mus, et vociferabitur super ea, donec impleantur montes ejus voce, et vincantur, sic extulerit Sym- machus Complentibus omnia pastoribus a voce corum non vincetur, neque a multitudine eorum sub- jicietur. Verum si ad Septuaginta interpretes re- spicis, ita habeas. Leonem ferunt, postquam rugitu primum greges et pastores terruerit, eosdem ag. gredi. Ad hunc modum et Dominus ipse, postquam minas proposuit, non poenitentes ulciscitur ; quod vel in superbientibus Assyriis videas; atque etiam cum ab accolarum injuria, quam post reversionem patiebatur, Israelem tueri placuit. Ad utrumlibet similitudinem alteram accommodavit. At quæ leo- nem habuit, non desunt, qui ad Israelitas referant, qui ne ferarum quidem metuin erga Deum ducem suum retinuerunt. Unde et cos se leonum more gesturum significat. Alias si pœnitere et resipi- scere contigerit, eosdem se, avis instar, quæ pullos tuetur, esse protecturum. Tale vero et ipsi etiam, si að priorem sensum respicimus, Salvatoris auxi- lium sumus experti. Omnes enim quotquot sunt, mortales, intelligibilis ille ceperat Assyrius; nisi Christo ipso tanquam leone irruente, verbo oris ejus, qui Sionis Ecclesiæ nomine decertavit, occi- disset.Se namque orbem terrarum, ut nidum, manu sua comprehensurum minabatur. At hic in se credentes, ut pullos gallina, sub alis coegit 16. Atque hæc cum de Jerusalem monuisset, ad eos jan, qui in Ægyptum se recipiunt, in hunc no- dum exclamat : Convertimini, qui profundum con- silium inieralis et iniquum; et iterum Jerusalem re- dire, quando spes ejus instaurandæ flat, hortatur; quæ ita expressit Symmachus: Pænitemini, filii Israel, sicut de transgrediendo profunde cogitastis. Significat autem eos quæ mala sunt, alte quidem rere et meditari. Cæterum postquam ab Assyriiis redire contige- rit, et ipsi tum demum, ait, idololatria liberabi- mini. Quod ab historiæ fide minime dissentire reperias, cum omni prorsus idololatria, quo tem- pore instaurabatur templum, caruerint. Quidam se Malth. xxvi, 25. " · B .... . . . D cogitare; quæ Dei autem, superficie tenus inqui- C VARIE LECTIONES. .

ρουσαλὴμ ὁ Χριστὸς Ἐκκλησίας. Πρὸς αὐτὴν γὰρ πάλιν ὁ λόγος ἀνέδραμεν, ὅτε τῆς εἰδωλολατρείας ἀπολομένης, καὶ ὁ νοητὸς αὐτῇ συναπῆλθεν Ασσούρ, οὐκ ἀνδρὸς μαχαίρᾳ πληγείς, λόγῳ δὲ θείῳ πεμφθεὶς εἰς τὴν ἄβυσσον σὺν ταῖς ἰδίαις δυνάμεσιν, ὡς διὰ τῶν ἰσχυρῶν νεανίσκων ἐδήλωσεν ἀῤῥαγεῖ πέτρᾳ τῷ Χριστῷ περιληφθείσας, ὡς χάρακι. Οἱ δὲ ἄλλοι φασὶν, Ἐπειδὴ τὸν Ασσύριον Ἰουδαῖοι δείσαντες εἰς Αἴγυπτον ἀπεχώρησαν, ἐπαγγέλλεται τούτοις τήν ἐκείνου καθαίρεσιν, τὴν εἰδωλολατρείαν διὰ τούτων δηλῶν ἐκ θείας πεπτωκυίαν δυνάμεως, εἰ καὶ ἄνθρω- ποι ταύτῃ διακονοῦντες τὴν Ασσυρίων καθεῖλον ἀρο χήν. Διὸ καὶ περὶ Βαβυλῶνος έλεγε προφητεύων Ἰδοὺ ἐπεγείρω ὑμῖν τοὺς Μήδους. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Πέτρα περιληφθήσονται ὡς χαρακι, ο Σύμμαχος ἔφη, Πέτρα αὐτοῦ ἡ φοβερὰ παρελεύσεται, καὶ ἡτ τηθήσονται οἱ ἄρχοντες αὐτοῦ, φησὶ Κύριος, δη λαδή τοῦ ᾿Ασσυρίου. Πέτραν γὰρ αὐτοῦ τὸ στεῤῥὸν ἐκάλεσε τῆς ἀρχῆς. Προτρέπων δὲ τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ φυγάδας υποστρέφειν εἰς Ἱερουσαλήμ, Μακάριος, φησίν, ὃς ἔχει ἐν Σιὼν σπέρμα, καὶ οἰκείους ἐν Ἱερουσαλήμ, διὰ τὸ μέλλειν αὐτὴν εἰς τὴν ἀρχαίαν ἀνακτίζεσθαι δόξαν, μᾶλλον δὲ κρείττονα. Διό φησιν ἐν ἑτέροις· « Καὶ ἔσται ἡ δόξα τοῦ οἴκου τούτου, ἡ ἐσχάτη, ὑπὲρ τὴν πρώτην. » αβέλισται δὲ τὸ, μα κάριος, ὡς μὴ κείμενον. Τὸ δὲ λοιπὸν ὁ μὲν Σύμμα χός φησιν, Εχει πῦρ ἐν Σιὼν καὶ κλίβανον ἐνΙε- ρουσαλήμ. 'Ο δὲ ᾿Ακύλας καὶ Θεοδοτίων, φῶς αὐτῷ ἐν Σιών, καὶ κλίβανος αὐτῷ ἐν Ἱερουσαλήμ, περὶ Θεοῦ λέγοντες τοῦ καθελόντος τὸν Βαβυλώνιον. Δι' οὗ πυρὸς κατακαίει τοὺς τῆς αὐτοῦ καταφρονήσαν- τας πόλεως, μάλιστα δὲ τῆς Ἐκκλησίας, περὶ ή; εἴρηται· « Δεδοξασμένα ελαλήθη περὶ σοῦ, ἡ πόλις τοῦ Θεοῦ. » Καί· Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμήματα εύ- φραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. Ἐν αὐτῇ γὰρ πῦρ ἐστι καὶ κλίβανος εἰς τὸ καταφλέγειν ἑκάστης ψυχῆς ξύλα, χόρτον, καλάμην. Καὶ κατὰ τὴν ᾿Ακύλαν δὲ, φῶς ἐκεῖ πρὸς τοὺς ἀξίους φωτίζεσθαι, καὶ πῦρ πρὸς τοὺς δεομένους καθάρσεως. ΚΕΦΑΛ. ΛΒ'. α-η'. Ἰδοὺ γὰρ βασιλεὺς δίκαιος βασιλεύσει, καὶ ἄρχοντες μετὰ κρίσεως ἄρξουσι, καὶ ἔσται ὁ ἄνθρωπος κρύπτων τοὺς λόγους αὐτοῦ. Καὶ κρυ- η βήσεται ὡς ἀφ᾽ ὕδατος φερομένου. Καὶ φανήσε ται ἐν Σιών, ὡς ποταμὸς φερόμενος ἔνδοξος ἐν τῇ διψώσῃ, κ. τ. λ. Ἡ μὲν τῶν Ἑβδομήκοντα έκδοσις συνάπτει ταῦτα τοῖς εἰρημένοις. Προειποῦσα γὰρ τὸ, ο Μακάριος ὃς ἔχει ἐν Σιὼν σπέρμα, καὶ οἰκείους ἐν Ἱερουσαλήμ,» ἀκολούθως ἐπήγαγε τὸν Ἰδοὺ γὰρ βασιλεὺς δίκαιος βασιλεύσει. Επεὶ γὰρ ταῦτα μέλλει γίνεσθαι ἐν Ἱερουσαλήμ, εἰκότως μακαρίζει τοὺς τούτων ἀπο λαύειν μέλλοντας ἐν αὐτῇ. Οἱ δὲ λοιποὶ τὰ νῦν » καὶ γρ. εἶναι, - COMMENTARII IN ISAIAM. - A autern in ea tempora, quibus Hierosolymoru Ecclesiam Christus ipse protexit incidisse putant. Tum demum enim ad ipsam iterum verbum rediit, cum sublato idolorum cultu, et Assur ipse animo comprehensus, non viri gladio, sed verbo divino percussus, cum suis potestatibus (has enim juve- num fortium nomine significavit, quæ lapidi nun- quam frangendo, id est Christo, tanquam vallo circumdantur) in abyssum detrusus est. Volunt alii, Judæis, quia metu' Assyrii in Ægyptum con- fugerant, cundem, id est, idolorum cultum, divina auxiliante potentia delendum esse significari : quamvis ab hominibus, qui ei se nuncuparunt, Assyriorum imperium eversum sit. Unde etiam, cum de Babylone prophetaretur, in eam se Medos B excitaturum monuit, Cæterum pro quo, Petra circumdabuntur quasi vallo habemus; ita Symma- chus : Petra ejus metuenda pertransibit, et vincen- tur principes ejus, ait Dominus, Assyrius siguill- cans. Nam petræ nomine, imperii ejus robur in- tellexit. Verum, ut eos, qui in Egyptum profuge- raul, ad redeundum Jerusalem invitaret, Beatus,. ιnquit, qui habet in Sion semen, et domesti cos in Jerusalem; quia pristinam´ non tantum glo- riam, sed majorem etiam recuperatura sit. Itaque dicit alibi: Et gloria domus bujus postrema, supra prioremn 37. » At enim obelo confoditur bea- tus, ut adjici significetur. Sic autem reliqua, Habet ignem in Sion, et clibanum in Jerusalem, expressit Symmachus; Aquila vero et Theodotio : Lumen ei in Sion et clibanus in Jerusalem, de Deo, C Aggæi 11, – qui Babylonium sustulit, verba facientes. Atque hoc igne illos conburit, qui ejus urbem, et Eccle- siam præcipue ausi sunt contemnere, de qua di- ctum legimus: Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei 3. . El : « Fluminis impetus lætificat civita- tem Dei ”. › Est enim ignis in ipsa quidem et clibanus; ut uniuscujusque animæ ligna, fenum et stipulam comburere valeat. Secundum Aquilam autem, lumen ibi, ut meritos illuminet; et ignis, ut quos opus est, expiet. CAP. XXXII. VERS. 1-8. Ecce enim rex justus regnabit, et principes cum judicio imperabunt : et erit homo occultans sermones suos, et occultabitur, ut ab aqua, quæ fertur. Et apparebit in Sion sicut fluvius currens, inclytus in terra silienti, etc. Interpretes Septuaginta isthæc cum præcedenti- bus jungunt. Cum enim præmisissent beatum exsi- stere, qui in Sione semen haberet, et domesticos in Jerusalem, ordine jam, Ecce enim Rex justus regnabil, adjunxerunt. Quod quia in Jerusalem futurum est, non eos immerito, qui ejus futuri sunt participes, bea- tos appellat. Verum ea ipsa, de quibus agimus, alte » Psal. xLv, & VARIE LECTIONES. 10. 18 Psal. Lxxvi, 111, 3.

ρουσαλὴμ ὁ Χριστὸς Ἐκκλησίας. Πρὸς αὐτὴν γὰρ πάλιν ὁ λόγος ἀνέδραμεν, ὅτε τῆς εἰδωλολατρείας ἀπολομένης, καὶ ὁ νοητὸς αὐτῇ συναπῆλθεν Ασσούρ, οὐκ ἀνδρὸς μαχαίρᾳ πληγείς, λόγῳ δὲ θείῳ πεμφθεὶς εἰς τὴν ἄβυσσον σὺν ταῖς ἰδίαις δυνάμεσιν, ὡς διὰ τῶν ἰσχυρῶν νεανίσκων ἐδήλωσεν ἀῤῥαγεῖ πέτρᾳ τῷ Χριστῷ περιληφθείσας, ὡς χάρακι. Οἱ δὲ ἄλλοι φασὶν, Ἐπειδὴ τὸν Ασσύριον Ἰουδαῖοι δείσαντες εἰς Αἴγυπτον ἀπεχώρησαν, ἐπαγγέλλεται τούτοις τήν ἐκείνου καθαίρεσιν, τὴν εἰδωλολατρείαν διὰ τούτων δηλῶν ἐκ θείας πεπτωκυίαν δυνάμεως, εἰ καὶ ἄνθρω- ποι ταύτῃ διακονοῦντες τὴν Ασσυρίων καθεῖλον ἀρο χήν. Διὸ καὶ περὶ Βαβυλῶνος έλεγε προφητεύων Ἰδοὺ ἐπεγείρω ὑμῖν τοὺς Μήδους. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Πέτρα περιληφθήσονται ὡς χαρακι, ο Σύμμαχος ἔφη, Πέτρα αὐτοῦ ἡ φοβερὰ παρελεύσεται, καὶ ἡτ τηθήσονται οἱ ἄρχοντες αὐτοῦ, φησὶ Κύριος, δη λαδή τοῦ ᾿Ασσυρίου. Πέτραν γὰρ αὐτοῦ τὸ στεῤῥὸν ἐκάλεσε τῆς ἀρχῆς. Προτρέπων δὲ τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ φυγάδας υποστρέφειν εἰς Ἱερουσαλήμ, Μακάριος, φησίν, ὃς ἔχει ἐν Σιὼν σπέρμα, καὶ οἰκείους ἐν Ἱερουσαλήμ, διὰ τὸ μέλλειν αὐτὴν εἰς τὴν ἀρχαίαν ἀνακτίζεσθαι δόξαν, μᾶλλον δὲ κρείττονα. Διό φησιν ἐν ἑτέροις· « Καὶ ἔσται ἡ δόξα τοῦ οἴκου τούτου, ἡ ἐσχάτη, ὑπὲρ τὴν πρώτην. » αβέλισται δὲ τὸ, μα κάριος, ὡς μὴ κείμενον. Τὸ δὲ λοιπὸν ὁ μὲν Σύμμα χός φησιν, Εχει πῦρ ἐν Σιὼν καὶ κλίβανον ἐνΙε- ρουσαλήμ. 'Ο δὲ ᾿Ακύλας καὶ Θεοδοτίων, φῶς αὐτῷ ἐν Σιών, καὶ κλίβανος αὐτῷ ἐν Ἱερουσαλήμ, περὶ Θεοῦ λέγοντες τοῦ καθελόντος τὸν Βαβυλώνιον. Δι' οὗ πυρὸς κατακαίει τοὺς τῆς αὐτοῦ καταφρονήσαν- τας πόλεως, μάλιστα δὲ τῆς Ἐκκλησίας, περὶ ή; εἴρηται· « Δεδοξασμένα ελαλήθη περὶ σοῦ, ἡ πόλις τοῦ Θεοῦ. » Καί· Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμήματα εύ- φραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. Ἐν αὐτῇ γὰρ πῦρ ἐστι καὶ κλίβανος εἰς τὸ καταφλέγειν ἑκάστης ψυχῆς ξύλα, χόρτον, καλάμην. Καὶ κατὰ τὴν ᾿Ακύλαν δὲ, φῶς ἐκεῖ πρὸς τοὺς ἀξίους φωτίζεσθαι, καὶ πῦρ πρὸς τοὺς δεομένους καθάρσεως. ΚΕΦΑΛ. ΛΒ'. α-η'. Ἰδοὺ γὰρ βασιλεὺς δίκαιος βασιλεύσει, καὶ ἄρχοντες μετὰ κρίσεως ἄρξουσι, καὶ ἔσται ὁ ἄνθρωπος κρύπτων τοὺς λόγους αὐτοῦ. Καὶ κρυ- η βήσεται ὡς ἀφ᾽ ὕδατος φερομένου. Καὶ φανήσε ται ἐν Σιών, ὡς ποταμὸς φερόμενος ἔνδοξος ἐν τῇ διψώσῃ, κ. τ. λ. Ἡ μὲν τῶν Ἑβδομήκοντα έκδοσις συνάπτει ταῦτα τοῖς εἰρημένοις. Προειποῦσα γὰρ τὸ, ο Μακάριος ὃς ἔχει ἐν Σιὼν σπέρμα, καὶ οἰκείους ἐν Ἱερουσαλήμ,» ἀκολούθως ἐπήγαγε τὸν Ἰδοὺ γὰρ βασιλεὺς δίκαιος βασιλεύσει. Επεὶ γὰρ ταῦτα μέλλει γίνεσθαι ἐν Ἱερουσαλήμ, εἰκότως μακαρίζει τοὺς τούτων ἀπο λαύειν μέλλοντας ἐν αὐτῇ. Οἱ δὲ λοιποὶ τὰ νῦν » καὶ γρ. εἶναι, - COMMENTARII IN ISAIAM. - A autern in ea tempora, quibus Hierosolymoru Ecclesiam Christus ipse protexit incidisse putant. Tum demum enim ad ipsam iterum verbum rediit, cum sublato idolorum cultu, et Assur ipse animo comprehensus, non viri gladio, sed verbo divino percussus, cum suis potestatibus (has enim juve- num fortium nomine significavit, quæ lapidi nun- quam frangendo, id est Christo, tanquam vallo circumdantur) in abyssum detrusus est. Volunt alii, Judæis, quia metu' Assyrii in Ægyptum con- fugerant, cundem, id est, idolorum cultum, divina auxiliante potentia delendum esse significari : quamvis ab hominibus, qui ei se nuncuparunt, Assyriorum imperium eversum sit. Unde etiam, cum de Babylone prophetaretur, in eam se Medos B excitaturum monuit, Cæterum pro quo, Petra circumdabuntur quasi vallo habemus; ita Symma- chus : Petra ejus metuenda pertransibit, et vincen- tur principes ejus, ait Dominus, Assyrius siguill- cans. Nam petræ nomine, imperii ejus robur in- tellexit. Verum, ut eos, qui in Egyptum profuge- raul, ad redeundum Jerusalem invitaret, Beatus,. ιnquit, qui habet in Sion semen, et domesti cos in Jerusalem; quia pristinam´ non tantum glo- riam, sed majorem etiam recuperatura sit. Itaque dicit alibi: Et gloria domus bujus postrema, supra prioremn 37. » At enim obelo confoditur bea- tus, ut adjici significetur. Sic autem reliqua, Habet ignem in Sion, et clibanum in Jerusalem, expressit Symmachus; Aquila vero et Theodotio : Lumen ei in Sion et clibanus in Jerusalem, de Deo, C Aggæi 11, – qui Babylonium sustulit, verba facientes. Atque hoc igne illos conburit, qui ejus urbem, et Eccle- siam præcipue ausi sunt contemnere, de qua di- ctum legimus: Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei 3. . El : « Fluminis impetus lætificat civita- tem Dei ”. › Est enim ignis in ipsa quidem et clibanus; ut uniuscujusque animæ ligna, fenum et stipulam comburere valeat. Secundum Aquilam autem, lumen ibi, ut meritos illuminet; et ignis, ut quos opus est, expiet. CAP. XXXII. VERS. 1-8. Ecce enim rex justus regnabit, et principes cum judicio imperabunt : et erit homo occultans sermones suos, et occultabitur, ut ab aqua, quæ fertur. Et apparebit in Sion sicut fluvius currens, inclytus in terra silienti, etc. Interpretes Septuaginta isthæc cum præcedenti- bus jungunt. Cum enim præmisissent beatum exsi- stere, qui in Sione semen haberet, et domesticos in Jerusalem, ordine jam, Ecce enim Rex justus regnabil, adjunxerunt. Quod quia in Jerusalem futurum est, non eos immerito, qui ejus futuri sunt participes, bea- tos appellat. Verum ea ipsa, de quibus agimus, alte » Psal. xLv, & VARIE LECTIONES. 10. 18 Psal. Lxxvi, 111, 3.

εἰς δικαιοσύνην βασιλεύσει βασιλεὺς, συμφώνως τοῖς ἄλλοις. Οἰήσονται μὲν οὖν παῖδες Ἑβραίων εἰς Ζοροβάβελ τὸν λόγον ἀνάγεσθαι, ὃς ἐξ Ἰούδα καὶ Δαβιδ καταγόμενος, ἦρξε μετὰ τὴν ἐπάνοδον τοῦ λαοῦ. "Αρχοντας δὲ μετὰ κρίσεως τοὺς περὶ τὸν Ἰησοῦν τὸν ἱερέα φήσουσι λέγεσθαι. Αλλ' οὐ συνάδει τὰ ἐφεξῆς τὸ “, φανήσεται ἐν Σιών ὡς ποταμὸς φερόμενος ἔνδοξος ἐν γῇ διψώσῃ. Ὡς οὖν πληρώ σας τὰ περὶ τῶν Ἱερεμίου χρόνων ὁ λόγος, ἐξ ἑτέ ρας ἀρχῆς τὰ περὶ τῆς θεοφανείας θεσπίζει Χριστοῦ. Βασιλεὺς γὰρ μόνος ἐν ἀνθρώποις πέφηνε δίκαιος καὶ οἱ ἀπόστολοι τῆς Ἐκκλησίας κατὰ κρίσιν ἡγή. σαντο τὴν αὐτοῦ. Καὶ ἦν ἀκόλουθον τῇ μετὰ τὴν ἐπάνοδον καταστάσει τοῦ ἔθνους τῶν ἀγαθῶν ἐπι- Α ἀρχῆς ἑτέρας ἀπέδωκαν. Διό φησι Σύμμαχος· Ιδού συναφθῆναι τὰ μέγιστα διὰ Χριστοῦ τούτοις γενό- μενα, καὶ τοῖς μετὰ χρόνον ὀλίγον τὰ μετὰ πλεῖστον Εσόμενα. Μακαρίους δὲ λέγει τοὺς ἐπὶ Χριστοῦ τὴν Ἐκκλησίαν οἰκήσαντας, πρὸς οὓς φησιν ὁ Σωτήρ • Ότι πολλοί προφῆται καὶ δίκαιοι ἐπεθύμησαν ἰδεῖν & βλέπετε, καὶ οὐκ εἶδον, Ὑμῶν δὲ μακάριοι οι ὀφθαλμοί, ὅτι βλέπουσιν. » Οὗτοι δέ εἰσιν οἱ διὰ Πνεύματος οικειωθέντες αὐτῷ, καὶ Χριστὸν καρπο φορήσαντες ἐν Σιὼν τῇ νοητῇ. › γρ. τῷ. Ργ. ὕδωρ, ἴσ. ἐκάλει. Ἐσχήκαμεν δὲ οἰκείους κατὰ Πνεῦμα τοὺς ἁγίους μυσταγωγούς. Κατ' ἄμφω δὲ δίκαιος ὁ Χριστὸς, καὶ ὡς αὐτοδικαιοσύνη, καὶ ὡς κατὰ σάρκα γενόμενος ἄμωμος. Καὶ βασιλεύσει, φησὶν, εἰς δικαιοσύνην. Καινὴν λέγων βασιλείαν οὐκ εἰς δόξαν ἀνθρώπων, ἢ τὴν ἐκ τούτων τιμήν, ἀλλ᾽ εἰς δικαιοσύνην. Οὕτω καὶ οἱ ἄρχοντες αὐτοῦ χρηματίζουσιν, οὐκ ἀνθρώ πων λαβόντες ἀξίωμα τὴν ἀρχὴν, ἀλλ' εἰς κρίσιν. "Οπερ ἐξέδωκαν οἱ λοιποί· Καὶ ἄρχοντες εἰς κρίμα ἄρξουσιν. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Καὶ ἔσται ὁ ἄνθρωπος κρύ πτων τους λόγους αὐτοῦ, ὁ Σύμμαχος, Καὶ ἔσται, φησίν, ἀνὰρ ὡς ἀποκρυφὴ ἀπὸ πνεύματος καὶ λαίλαπος. Δηλῶν, ὡς ὁ βασιλεὺς ἀνὴρ ἔσται κατὰ φύσιν ὑπάρχων Θεός, κρύπτων αὐτοῦ τὴν θεότητα. Καὶ ᾿Ακύλας δέ φησιν, ὡς κρύπτων πνεῦμα. Καὶ ἀποκρυφὴ ἐντινάγματος. Κατὰ δὲ τοὺς Εβδομή κοντα, ἐπειδὴ πάντα ἐλάλει ἐν παραβολαῖς, ὃς καὶ λέγει παρὰ Δαβίδ· ο ᾿Ανοίξω ἐν παραβολαῖς τὸ στόμα μου. "Ας κατ' ιδίαν τοῖς μαθηταῖς ἐξηγούμενος ἔλε γεν' ι Υμίν δέδοται γνῶναι. » Καὶ κρυβήσεται, φησίν, ὡς ἀφ᾽ ὕδατος φερομένου. • Πλῆθος γὰρ φερό μενον καὶ ἀπολλύμενον, τὸ πλῆθος τοῦ Ἰουδαίων λαοῦ. Καὶ τοὺς ἐξ αὐτῶν συνισταμένους αὐτῷ, και λεί ο πειρασμούς οὐδὲν ὠφελοῦντας, ὅτε μὴ πάσχειν ηβούλετο. Τοιγαροῦν λίθους βαλλόντων, αὐτοὺς ἐπου ρεύετο διὰ μέσου αὐτῶν, καὶ παρῆγεν οὕτως. Τοῦτ' ἔστι φροντίζων οὐδέν. Διό φησιν ὁ Δαβίδ. Οὐκ ὠφελήσει ἐχθρὸς ἐν αὐτῷ, καὶ υἱὸς ἀνομία; οὐ προσε θήσει του κακῶσαι αὐτόν. » "Οθεν • ἐξ Ἰουδαίων 59. τ λείπ. ἴσ. καὶ τοῖς. PROCOPII GAZÆI rius esse principii voluerant alii. Quo fi, ut consen- tientibus plane cæteris : Ecce ad justitiam regnabit rex, interpretatur Symmachus. Credant Hebraci quantumlibet ad Zorobabelem, qui ducto a Juda et Davide genere, liberato restitutoque populo impera- vit, sermonem referri, et per principes cum judicio, Jesum ipsum sacer lotem designari : nunquam ta- men efficient, ut cum verbis istis, apparebit in Sion, sicut fluvius currens, inclytus in terra sitienti, et quæ deinceps sequuntur, convenire possint. Tan- quam igitur ea quæ Jeremiæ temporibus essent eventura, absolvisset; alium jam de Christi divina in terris apparitione sermonem exorditur. Solum enim justum inter mortales regem fuisse, aposto- los autem Ecclesiæ ipsi cum judicio præfuisso notum est. Deindle ad statum revocata gentis con- firmandum ea conjungi bona decuit, quæ istis per Christum maxima comigissent, et quæ secuturis paulo post, progressn longo temporis erant even- tura. Eos vero beatus prædicat, qui sub Christo Ecclesiam incoluerint; ad quos Salvatorem in hunc modum esse locutum legimus: Multi prophete et justi cupierunt videre quæ videtis, neque tamen viderunt. Vestri autem beati oculi, quod videant so Ejusmodi illi fuerunt, qui cum eo per Spiritum familiaritatem adepti, in Sione illa intelligibili Christo fructus ediderunt. Habuimus porro Spiritus sancti beneficio do- mesticos, id est arcanarum rerum beatus inter- pretes. Est vero utraque ratione justus Christus, et quia justitia idem ipsa est, et quia carne indu- tus omni culpa et reprehensione caruit. Et regna- bit, ait, ad justitiam, nova scilicet regnandi ra- tione; qui non ad hominum opinionem, vel glo- riam, sed ad justitiam sit imperaturus. Sic se et ejus principes in obeundo munere gesserunt; qui illud non ad honorem et dignitatem, sed ad justi- tiam susceperunt. Itaque verterunt cæteri : Et principes in judicium imperabunt. Ubi rursus: Et erit homo occultans sermones suos legimus, ita Syn- machus Et erit vir sicut abscensio a spiritu, et procella : quibus regem, quantumvis natura Deus sit, et divinitatem occultet, hominem fore tamen significavit. Aquila autem: Sicut qui abscondit spiritum, et abscousio impetus, extulit : ita vero Septuaginta reddiderunt interpretes, quod omnia in parabolis idem loqueretur, qui apud Davidem in parabolis os suum aperturum se dixit "; quas tamen privatis interpretationibus discipulis igno- tas esse noluit. Et abscondetur, ait, quasi ab aqua, quæ fertur. Aqua cnim est, quæ fertur, et perit, Ju- daicus ipse populus. Et ex his eos etiam, qui adver- stum se coierant, cum nondum pati statuisset, nihil profuturas tentationes vocabat. Itaque cum saxis peteretur, id ipsum nihili faciens medios pertransibat illæsus ". Hinc illa Davidis: ‹ Nibil Lur. x, 21. * Psal. LXXVII, 2. · as Joan. v!!!, c VARIE LECTIONES.

εἰς δικαιοσύνην βασιλεύσει βασιλεὺς, συμφώνως τοῖς ἄλλοις. Οἰήσονται μὲν οὖν παῖδες Ἑβραίων εἰς Ζοροβάβελ τὸν λόγον ἀνάγεσθαι, ὃς ἐξ Ἰούδα καὶ Δαβιδ καταγόμενος, ἦρξε μετὰ τὴν ἐπάνοδον τοῦ λαοῦ. "Αρχοντας δὲ μετὰ κρίσεως τοὺς περὶ τὸν Ἰησοῦν τὸν ἱερέα φήσουσι λέγεσθαι. Αλλ' οὐ συνάδει τὰ ἐφεξῆς τὸ “, φανήσεται ἐν Σιών ὡς ποταμὸς φερόμενος ἔνδοξος ἐν γῇ διψώσῃ. Ὡς οὖν πληρώ σας τὰ περὶ τῶν Ἱερεμίου χρόνων ὁ λόγος, ἐξ ἑτέ ρας ἀρχῆς τὰ περὶ τῆς θεοφανείας θεσπίζει Χριστοῦ. Βασιλεὺς γὰρ μόνος ἐν ἀνθρώποις πέφηνε δίκαιος καὶ οἱ ἀπόστολοι τῆς Ἐκκλησίας κατὰ κρίσιν ἡγή. σαντο τὴν αὐτοῦ. Καὶ ἦν ἀκόλουθον τῇ μετὰ τὴν ἐπάνοδον καταστάσει τοῦ ἔθνους τῶν ἀγαθῶν ἐπι- Α ἀρχῆς ἑτέρας ἀπέδωκαν. Διό φησι Σύμμαχος· Ιδού συναφθῆναι τὰ μέγιστα διὰ Χριστοῦ τούτοις γενό- μενα, καὶ τοῖς μετὰ χρόνον ὀλίγον τὰ μετὰ πλεῖστον Εσόμενα. Μακαρίους δὲ λέγει τοὺς ἐπὶ Χριστοῦ τὴν Ἐκκλησίαν οἰκήσαντας, πρὸς οὓς φησιν ὁ Σωτήρ • Ότι πολλοί προφῆται καὶ δίκαιοι ἐπεθύμησαν ἰδεῖν & βλέπετε, καὶ οὐκ εἶδον, Ὑμῶν δὲ μακάριοι οι ὀφθαλμοί, ὅτι βλέπουσιν. » Οὗτοι δέ εἰσιν οἱ διὰ Πνεύματος οικειωθέντες αὐτῷ, καὶ Χριστὸν καρπο φορήσαντες ἐν Σιὼν τῇ νοητῇ. › γρ. τῷ. Ργ. ὕδωρ, ἴσ. ἐκάλει. Ἐσχήκαμεν δὲ οἰκείους κατὰ Πνεῦμα τοὺς ἁγίους μυσταγωγούς. Κατ' ἄμφω δὲ δίκαιος ὁ Χριστὸς, καὶ ὡς αὐτοδικαιοσύνη, καὶ ὡς κατὰ σάρκα γενόμενος ἄμωμος. Καὶ βασιλεύσει, φησὶν, εἰς δικαιοσύνην. Καινὴν λέγων βασιλείαν οὐκ εἰς δόξαν ἀνθρώπων, ἢ τὴν ἐκ τούτων τιμήν, ἀλλ᾽ εἰς δικαιοσύνην. Οὕτω καὶ οἱ ἄρχοντες αὐτοῦ χρηματίζουσιν, οὐκ ἀνθρώ πων λαβόντες ἀξίωμα τὴν ἀρχὴν, ἀλλ' εἰς κρίσιν. "Οπερ ἐξέδωκαν οἱ λοιποί· Καὶ ἄρχοντες εἰς κρίμα ἄρξουσιν. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Καὶ ἔσται ὁ ἄνθρωπος κρύ πτων τους λόγους αὐτοῦ, ὁ Σύμμαχος, Καὶ ἔσται, φησίν, ἀνὰρ ὡς ἀποκρυφὴ ἀπὸ πνεύματος καὶ λαίλαπος. Δηλῶν, ὡς ὁ βασιλεὺς ἀνὴρ ἔσται κατὰ φύσιν ὑπάρχων Θεός, κρύπτων αὐτοῦ τὴν θεότητα. Καὶ ᾿Ακύλας δέ φησιν, ὡς κρύπτων πνεῦμα. Καὶ ἀποκρυφὴ ἐντινάγματος. Κατὰ δὲ τοὺς Εβδομή κοντα, ἐπειδὴ πάντα ἐλάλει ἐν παραβολαῖς, ὃς καὶ λέγει παρὰ Δαβίδ· ο ᾿Ανοίξω ἐν παραβολαῖς τὸ στόμα μου. "Ας κατ' ιδίαν τοῖς μαθηταῖς ἐξηγούμενος ἔλε γεν' ι Υμίν δέδοται γνῶναι. » Καὶ κρυβήσεται, φησίν, ὡς ἀφ᾽ ὕδατος φερομένου. • Πλῆθος γὰρ φερό μενον καὶ ἀπολλύμενον, τὸ πλῆθος τοῦ Ἰουδαίων λαοῦ. Καὶ τοὺς ἐξ αὐτῶν συνισταμένους αὐτῷ, και λεί ο πειρασμούς οὐδὲν ὠφελοῦντας, ὅτε μὴ πάσχειν ηβούλετο. Τοιγαροῦν λίθους βαλλόντων, αὐτοὺς ἐπου ρεύετο διὰ μέσου αὐτῶν, καὶ παρῆγεν οὕτως. Τοῦτ' ἔστι φροντίζων οὐδέν. Διό φησιν ὁ Δαβίδ. Οὐκ ὠφελήσει ἐχθρὸς ἐν αὐτῷ, καὶ υἱὸς ἀνομία; οὐ προσε θήσει του κακῶσαι αὐτόν. » "Οθεν • ἐξ Ἰουδαίων 59. τ λείπ. ἴσ. καὶ τοῖς. PROCOPII GAZÆI rius esse principii voluerant alii. Quo fi, ut consen- tientibus plane cæteris : Ecce ad justitiam regnabit rex, interpretatur Symmachus. Credant Hebraci quantumlibet ad Zorobabelem, qui ducto a Juda et Davide genere, liberato restitutoque populo impera- vit, sermonem referri, et per principes cum judicio, Jesum ipsum sacer lotem designari : nunquam ta- men efficient, ut cum verbis istis, apparebit in Sion, sicut fluvius currens, inclytus in terra sitienti, et quæ deinceps sequuntur, convenire possint. Tan- quam igitur ea quæ Jeremiæ temporibus essent eventura, absolvisset; alium jam de Christi divina in terris apparitione sermonem exorditur. Solum enim justum inter mortales regem fuisse, aposto- los autem Ecclesiæ ipsi cum judicio præfuisso notum est. Deindle ad statum revocata gentis con- firmandum ea conjungi bona decuit, quæ istis per Christum maxima comigissent, et quæ secuturis paulo post, progressn longo temporis erant even- tura. Eos vero beatus prædicat, qui sub Christo Ecclesiam incoluerint; ad quos Salvatorem in hunc modum esse locutum legimus: Multi prophete et justi cupierunt videre quæ videtis, neque tamen viderunt. Vestri autem beati oculi, quod videant so Ejusmodi illi fuerunt, qui cum eo per Spiritum familiaritatem adepti, in Sione illa intelligibili Christo fructus ediderunt. Habuimus porro Spiritus sancti beneficio do- mesticos, id est arcanarum rerum beatus inter- pretes. Est vero utraque ratione justus Christus, et quia justitia idem ipsa est, et quia carne indu- tus omni culpa et reprehensione caruit. Et regna- bit, ait, ad justitiam, nova scilicet regnandi ra- tione; qui non ad hominum opinionem, vel glo- riam, sed ad justitiam sit imperaturus. Sic se et ejus principes in obeundo munere gesserunt; qui illud non ad honorem et dignitatem, sed ad justi- tiam susceperunt. Itaque verterunt cæteri : Et principes in judicium imperabunt. Ubi rursus: Et erit homo occultans sermones suos legimus, ita Syn- machus Et erit vir sicut abscensio a spiritu, et procella : quibus regem, quantumvis natura Deus sit, et divinitatem occultet, hominem fore tamen significavit. Aquila autem: Sicut qui abscondit spiritum, et abscousio impetus, extulit : ita vero Septuaginta reddiderunt interpretes, quod omnia in parabolis idem loqueretur, qui apud Davidem in parabolis os suum aperturum se dixit "; quas tamen privatis interpretationibus discipulis igno- tas esse noluit. Et abscondetur, ait, quasi ab aqua, quæ fertur. Aqua cnim est, quæ fertur, et perit, Ju- daicus ipse populus. Et ex his eos etiam, qui adver- stum se coierant, cum nondum pati statuisset, nihil profuturas tentationes vocabat. Itaque cum saxis peteretur, id ipsum nihili faciens medios pertransibat illæsus ". Hinc illa Davidis: ‹ Nibil Lur. x, 21. * Psal. LXXVII, 2. · as Joan. v!!!, c VARIE LECTIONES.

ἀποκρύπτων τοὺς λόγους, τοῖς μαθηταῖς ἀποκάλυ- πτεν. Ο δηλοῖ λέγων, Καὶ φανήσεται ἐν Σιών, ὡς ποταμὸς φερόμενος ἔνδοξος ἐν γῇ διψώσῃ. Την Σιών, τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν, τὴν διψώσαν ἑκά- λεσεν, ἔτι; ἦν πάλαι ἔρημος καὶ διψῶσα, καὶ ταύτῃ " γέγονεν οὐ ποταμὸς ἀπ' ῶς, ἀλλ' ἔνδοξος. Ἐπε! πολλοὶ ποταμοί, κατὰ τὴν Γραφὴν, ἐχρημάτισαν. Ω; οἱ τοὺς διδασκομένους ποτίζοντες ἅγιοι, περὶ ὧν φησιν ἐν Ψαλμοῖς· ι Ἑπῆραν οι ποταμοί, Κύριε, ἐπῆραν οἱ ποταμοὶ φωνὰς αὐτῶν. » Εξάκουστοι μὲν γὰρ αἱ τῶν ἀποστόλων φωναί. Ἀλλ᾿ οὐδεὶς οὕτως ἔνδοξος, ὡς ὁ χειμάρρους τῆς τρυφῆς, παρ' οὗ καὶ οἱ λοιποὶ τὰ θεῖα δέχονται νάματα. Καὶ οὐκ ἔτι ἔσονται πεποιθότες ἐν ἀνθρώποις. Ανθ᾽ οὗ, φησὶ Σύμμαχος· Οὐκ ἀμαυρωθήσονται οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν· διορατικούς δηλῶν τοὺς ἐν Ἐκ- κλησία νοοῦντας καλῶς τὸν ἐμφανῆ γενόμενον αὐ τοῖς ποταμόν, περὶ οὗ φησιν· . Ο ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων. » Καί· « Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμή- ματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. » Ελεγέν τε· • ὓς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, κ καὶ τὰ μετὰ ταῦτα. Κατὰ δὲ τοὺς Ἑβδομήκοντα νοητέον, ὡς καὶ ἐθνικοὶ καὶ Ἰουδαῖοι πρότερον ἐπ' ἀν- θρώπους ἐπεποίθεσαν· οἱ μὲν, τοὺς περὶ θεῶν καὶ δαιμόνων διδάσκοντας· οἱ δὲ, τοὺς ἐντάλματα παρα- διδόντας ἀνθρώπων. Ποντο γὰρ μηδὲν τῶν περὶ τοῦ Θείου σοφοὺς ὄντας λανθάνειν αὐτούς. ᾿Αλλὰ τούτων ἀποστάντες Προσέξουσι τὰ ὦτα τῶν τοῦ Σωτῆρος ἀκροᾶσθαι ῥημάτων. Καὶ ἡ πρὶν ἀσθενοῦσα χαρ δια συνετισθήσεται. Σύμμαχος γὰρ ἐξέδωκε· Καὶ ἡ καρδία τῶν ἀκουόντων προσέξει τοῦ ἀκούειν. 'Αντὶ δὲ τοῦ λαλεῖν εἰρήνην, λαλεῖν τρανά. Ψελ λαζούσας δὲ γλώσσας φησί, τὰς τῶν περὶ Θεοῦ νοούντων ἢ λαλούντων οὐδὲν, οἵτινες ὕστερον ἔμαθον εἰρήνην λαλεῖν, τοῦτ' ἔστι Χριστόν. • Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, › ἐξ οὗ τρανὰ λαλοῦσιν ἐθνι κοὶ μὲν, ἐγνωκότες Θεόν· Ἰουδαῖοι δὲ, παυσάμενοι τῆς τοῦ νόμου σκιᾶς, καὶ τῶν περιττῶν ἐνταλμάτων. Καὶ οὐκ ἔτι μὴ εἴπωσι τῷ μωρῷ ἄρχειν· ὅπερ ἐποίουν πρότερον μωροῖς διδασκάλοις ἑαυτοὺς ἐπι τρέποντες, τοῖς σοφοῖς τοῦ αἰῶνος τούτου, ὧν ἐμώρανεν ὁ θεὸς τὴν σοφίαν. Τοιοῦτοι δὲ ἦσαν καὶ οἱ τῶν Ἰουδαίων καθηγηταί, τὸν διὰ Μωσέως ἐν νόμῳ σκιαγραφούμενον οὐκ ἐπεγνωκότες, καὶ περὶ τοὺς προφητικοὺς ἀνοηταίνοντες λόγους· οἱ δὲ τούτων ὑπηρέται τοὺς ἀντιλέγοντας ἀνέστελλον, λεπτότερα συζητεῖν περὶ τῆς ἀληθείας οὐκ ἐπιτρέποντες, ἀναν. τιῤῥήτους εἶναι μηχανώμενοι τὰς ἐκείνων φωνάς· ὡς καὶ τοῖς Πυθαγόρου μαθηταῖς ἔθος ἦν τὸ, « Αὐτὸς ἔφα, ο λέγειν. Καὶ ψυχὰς ἐρώσας ἀληθείας οὐ συν- εχώρουν μαθεῖν. Εἰ γάρ τις μέτριος καὶ ταπεινός γρ. τανῦν. COMMENTARII IN ISAIAM. A proficiet inimicus in eo, et filius iniquitatis non apponet nocere ei ". Hinc item sermones suos Judaeis occultans, discipulis aperire soleba.. Quod judicare videtur cum appariturum in Sion, sicut fluvium currentem, inclytum, in terra sitienti dixit; Sionis nomine conflatam ex gentibus Eccle- siam innuens, quæ terra sitiens etiam appellata, deserta quondam et arida, jam non fluvius quilibet, sed inclytus erasit. Multos enim in Scriptura vo- cari fluvios reperias: quales fuerunt sancti, qui discentium siti levare conautes his Davidis verbis judicantur: ‹ Elevaverunt flumina, Domine, ele- vaverunt flumina vocem suam "., Claræ siquidem fuerunt et ad audiendum faciles apostolorum voces: sed nullus adeo fuit inclytus, atque ipse de- liciarum torrens, ex quo cæteri etiam divinos latices hauriunt, Psal. LXXXVIII, 23. s Psal. xcus, 2. st Ephes. 11, 14. • Cor. 1, 20. B C D Sequitur Et non erunt amplius confidentes in hominibus; pro quibus Symnachus : Non obscura- buntur oculi eorum, ut perspicaces illos judicaret, qui in Ecclesia de manifesto eis fluvio recte senti- rent; de quo ait : ‹ Flumen Dei repletum est aquis s. » Et : « Fluminis impetus latificat civi- tatem Dei s. Denique : • Qui biberit aquam, quam ego dabo ei ", » et quæ sequuntur. Quod si ad interpretes Septuaginta respicis, et gentes, et Judæos prius in hominibus confidisse reperias ; illas quidem, quia deorum et dæmonum cultum amplexi sunt, istos autem, quia mandata hominum secuti sunt : cum se, qui sapientiam profiterentur, nibil quod Dei esset, latere posse arbitrarentur. Verum his relictis aures suas dabunt ad audien- dum verba Salvatoris. Et quod prius infirmum cor fuerat, intelligentia roborabitur. Ita enim Symma- chus Et cor audientium attendet ad audiendum; et pro loqui pacem loqui diserta interpretatur. De- inde balbutire eorum linguas dicit, qui cum nihil de Deo vel cogitare, vel dicere valerent, pacem tamen postea, id est Christum loqui didicerunt : Ipse enim est pax nosira ; » per quem et gentes ipsæ, ex quo Dei cognitionem adepta sunt; et Judæi etiam, ex quo legis umbram et superflua mandata reliquerunt, diserta et aperta loquuntur. Et non amplius dicent stulto, ut princeps sit; quod prius facere erant soliti, cum stultis se magistris, et sæculi hujus sapientibus crederent: quorum Deus sapientiam in stultitiam convertit ". Tales exstiterunt et ipsi Judæorum doctores; qui eo ignorato, quod in lege Mosis adumbrabatur, etian in propheticis verbis stultitiam suam prodierunt. Quorum ministri contradicentes reprimere, et si quod exactius de veritate quæreretur, a se poscen- tes depellere soliti erant; ut his artibus, quæ ipsi pronuntiassent, a nemine in dubium vocarentur; non aliter quam Pythagoræ discipulos, ipse dixit, Psal. LXIV, VARIA LECTIONES. Psal. XLV, 5. st Joan. iv, 13. 10. *

ἀποκρύπτων τοὺς λόγους, τοῖς μαθηταῖς ἀποκάλυ- πτεν. Ο δηλοῖ λέγων, Καὶ φανήσεται ἐν Σιών, ὡς ποταμὸς φερόμενος ἔνδοξος ἐν γῇ διψώσῃ. Την Σιών, τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν, τὴν διψώσαν ἑκά- λεσεν, ἔτι; ἦν πάλαι ἔρημος καὶ διψῶσα, καὶ ταύτῃ " γέγονεν οὐ ποταμὸς ἀπ' ῶς, ἀλλ' ἔνδοξος. Ἐπε! πολλοὶ ποταμοί, κατὰ τὴν Γραφὴν, ἐχρημάτισαν. Ω; οἱ τοὺς διδασκομένους ποτίζοντες ἅγιοι, περὶ ὧν φησιν ἐν Ψαλμοῖς· ι Ἑπῆραν οι ποταμοί, Κύριε, ἐπῆραν οἱ ποταμοὶ φωνὰς αὐτῶν. » Εξάκουστοι μὲν γὰρ αἱ τῶν ἀποστόλων φωναί. Ἀλλ᾿ οὐδεὶς οὕτως ἔνδοξος, ὡς ὁ χειμάρρους τῆς τρυφῆς, παρ' οὗ καὶ οἱ λοιποὶ τὰ θεῖα δέχονται νάματα. Καὶ οὐκ ἔτι ἔσονται πεποιθότες ἐν ἀνθρώποις. Ανθ᾽ οὗ, φησὶ Σύμμαχος· Οὐκ ἀμαυρωθήσονται οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν· διορατικούς δηλῶν τοὺς ἐν Ἐκ- κλησία νοοῦντας καλῶς τὸν ἐμφανῆ γενόμενον αὐ τοῖς ποταμόν, περὶ οὗ φησιν· . Ο ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων. » Καί· « Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμή- ματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. » Ελεγέν τε· • ὓς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, κ καὶ τὰ μετὰ ταῦτα. Κατὰ δὲ τοὺς Ἑβδομήκοντα νοητέον, ὡς καὶ ἐθνικοὶ καὶ Ἰουδαῖοι πρότερον ἐπ' ἀν- θρώπους ἐπεποίθεσαν· οἱ μὲν, τοὺς περὶ θεῶν καὶ δαιμόνων διδάσκοντας· οἱ δὲ, τοὺς ἐντάλματα παρα- διδόντας ἀνθρώπων. Ποντο γὰρ μηδὲν τῶν περὶ τοῦ Θείου σοφοὺς ὄντας λανθάνειν αὐτούς. ᾿Αλλὰ τούτων ἀποστάντες Προσέξουσι τὰ ὦτα τῶν τοῦ Σωτῆρος ἀκροᾶσθαι ῥημάτων. Καὶ ἡ πρὶν ἀσθενοῦσα χαρ δια συνετισθήσεται. Σύμμαχος γὰρ ἐξέδωκε· Καὶ ἡ καρδία τῶν ἀκουόντων προσέξει τοῦ ἀκούειν. 'Αντὶ δὲ τοῦ λαλεῖν εἰρήνην, λαλεῖν τρανά. Ψελ λαζούσας δὲ γλώσσας φησί, τὰς τῶν περὶ Θεοῦ νοούντων ἢ λαλούντων οὐδὲν, οἵτινες ὕστερον ἔμαθον εἰρήνην λαλεῖν, τοῦτ' ἔστι Χριστόν. • Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, › ἐξ οὗ τρανὰ λαλοῦσιν ἐθνι κοὶ μὲν, ἐγνωκότες Θεόν· Ἰουδαῖοι δὲ, παυσάμενοι τῆς τοῦ νόμου σκιᾶς, καὶ τῶν περιττῶν ἐνταλμάτων. Καὶ οὐκ ἔτι μὴ εἴπωσι τῷ μωρῷ ἄρχειν· ὅπερ ἐποίουν πρότερον μωροῖς διδασκάλοις ἑαυτοὺς ἐπι τρέποντες, τοῖς σοφοῖς τοῦ αἰῶνος τούτου, ὧν ἐμώρανεν ὁ θεὸς τὴν σοφίαν. Τοιοῦτοι δὲ ἦσαν καὶ οἱ τῶν Ἰουδαίων καθηγηταί, τὸν διὰ Μωσέως ἐν νόμῳ σκιαγραφούμενον οὐκ ἐπεγνωκότες, καὶ περὶ τοὺς προφητικοὺς ἀνοηταίνοντες λόγους· οἱ δὲ τούτων ὑπηρέται τοὺς ἀντιλέγοντας ἀνέστελλον, λεπτότερα συζητεῖν περὶ τῆς ἀληθείας οὐκ ἐπιτρέποντες, ἀναν. τιῤῥήτους εἶναι μηχανώμενοι τὰς ἐκείνων φωνάς· ὡς καὶ τοῖς Πυθαγόρου μαθηταῖς ἔθος ἦν τὸ, « Αὐτὸς ἔφα, ο λέγειν. Καὶ ψυχὰς ἐρώσας ἀληθείας οὐ συν- εχώρουν μαθεῖν. Εἰ γάρ τις μέτριος καὶ ταπεινός γρ. τανῦν. COMMENTARII IN ISAIAM. A proficiet inimicus in eo, et filius iniquitatis non apponet nocere ei ". Hinc item sermones suos Judaeis occultans, discipulis aperire soleba.. Quod judicare videtur cum appariturum in Sion, sicut fluvium currentem, inclytum, in terra sitienti dixit; Sionis nomine conflatam ex gentibus Eccle- siam innuens, quæ terra sitiens etiam appellata, deserta quondam et arida, jam non fluvius quilibet, sed inclytus erasit. Multos enim in Scriptura vo- cari fluvios reperias: quales fuerunt sancti, qui discentium siti levare conautes his Davidis verbis judicantur: ‹ Elevaverunt flumina, Domine, ele- vaverunt flumina vocem suam "., Claræ siquidem fuerunt et ad audiendum faciles apostolorum voces: sed nullus adeo fuit inclytus, atque ipse de- liciarum torrens, ex quo cæteri etiam divinos latices hauriunt, Psal. LXXXVIII, 23. s Psal. xcus, 2. st Ephes. 11, 14. • Cor. 1, 20. B C D Sequitur Et non erunt amplius confidentes in hominibus; pro quibus Symnachus : Non obscura- buntur oculi eorum, ut perspicaces illos judicaret, qui in Ecclesia de manifesto eis fluvio recte senti- rent; de quo ait : ‹ Flumen Dei repletum est aquis s. » Et : « Fluminis impetus latificat civi- tatem Dei s. Denique : • Qui biberit aquam, quam ego dabo ei ", » et quæ sequuntur. Quod si ad interpretes Septuaginta respicis, et gentes, et Judæos prius in hominibus confidisse reperias ; illas quidem, quia deorum et dæmonum cultum amplexi sunt, istos autem, quia mandata hominum secuti sunt : cum se, qui sapientiam profiterentur, nibil quod Dei esset, latere posse arbitrarentur. Verum his relictis aures suas dabunt ad audien- dum verba Salvatoris. Et quod prius infirmum cor fuerat, intelligentia roborabitur. Ita enim Symma- chus Et cor audientium attendet ad audiendum; et pro loqui pacem loqui diserta interpretatur. De- inde balbutire eorum linguas dicit, qui cum nihil de Deo vel cogitare, vel dicere valerent, pacem tamen postea, id est Christum loqui didicerunt : Ipse enim est pax nosira ; » per quem et gentes ipsæ, ex quo Dei cognitionem adepta sunt; et Judæi etiam, ex quo legis umbram et superflua mandata reliquerunt, diserta et aperta loquuntur. Et non amplius dicent stulto, ut princeps sit; quod prius facere erant soliti, cum stultis se magistris, et sæculi hujus sapientibus crederent: quorum Deus sapientiam in stultitiam convertit ". Tales exstiterunt et ipsi Judæorum doctores; qui eo ignorato, quod in lege Mosis adumbrabatur, etian in propheticis verbis stultitiam suam prodierunt. Quorum ministri contradicentes reprimere, et si quod exactius de veritate quæreretur, a se poscen- tes depellere soliti erant; ut his artibus, quæ ipsi pronuntiassent, a nemine in dubium vocarentur; non aliter quam Pythagoræ discipulos, ipse dixit, Psal. LXIV, VARIA LECTIONES. Psal. XLV, 5. st Joan. iv, 13. 10. *

ἀποκρύπτων τοὺς λόγους, τοῖς μαθηταῖς ἀποκάλυ- πτεν. Ο δηλοῖ λέγων, Καὶ φανήσεται ἐν Σιών, ὡς ποταμὸς φερόμενος ἔνδοξος ἐν γῇ διψώσῃ. Την Σιών, τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν, τὴν διψώσαν ἑκά- λεσεν, ἔτι; ἦν πάλαι ἔρημος καὶ διψῶσα, καὶ ταύτῃ " γέγονεν οὐ ποταμὸς ἀπ' ῶς, ἀλλ' ἔνδοξος. Ἐπε! πολλοὶ ποταμοί, κατὰ τὴν Γραφὴν, ἐχρημάτισαν. Ω; οἱ τοὺς διδασκομένους ποτίζοντες ἅγιοι, περὶ ὧν φησιν ἐν Ψαλμοῖς· ι Ἑπῆραν οι ποταμοί, Κύριε, ἐπῆραν οἱ ποταμοὶ φωνὰς αὐτῶν. » Εξάκουστοι μὲν γὰρ αἱ τῶν ἀποστόλων φωναί. Ἀλλ᾿ οὐδεὶς οὕτως ἔνδοξος, ὡς ὁ χειμάρρους τῆς τρυφῆς, παρ' οὗ καὶ οἱ λοιποὶ τὰ θεῖα δέχονται νάματα. Καὶ οὐκ ἔτι ἔσονται πεποιθότες ἐν ἀνθρώποις. Ανθ᾽ οὗ, φησὶ Σύμμαχος· Οὐκ ἀμαυρωθήσονται οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν· διορατικούς δηλῶν τοὺς ἐν Ἐκ- κλησία νοοῦντας καλῶς τὸν ἐμφανῆ γενόμενον αὐ τοῖς ποταμόν, περὶ οὗ φησιν· . Ο ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων. » Καί· « Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμή- ματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. » Ελεγέν τε· • ὓς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, κ καὶ τὰ μετὰ ταῦτα. Κατὰ δὲ τοὺς Ἑβδομήκοντα νοητέον, ὡς καὶ ἐθνικοὶ καὶ Ἰουδαῖοι πρότερον ἐπ' ἀν- θρώπους ἐπεποίθεσαν· οἱ μὲν, τοὺς περὶ θεῶν καὶ δαιμόνων διδάσκοντας· οἱ δὲ, τοὺς ἐντάλματα παρα- διδόντας ἀνθρώπων. Ποντο γὰρ μηδὲν τῶν περὶ τοῦ Θείου σοφοὺς ὄντας λανθάνειν αὐτούς. ᾿Αλλὰ τούτων ἀποστάντες Προσέξουσι τὰ ὦτα τῶν τοῦ Σωτῆρος ἀκροᾶσθαι ῥημάτων. Καὶ ἡ πρὶν ἀσθενοῦσα χαρ δια συνετισθήσεται. Σύμμαχος γὰρ ἐξέδωκε· Καὶ ἡ καρδία τῶν ἀκουόντων προσέξει τοῦ ἀκούειν. 'Αντὶ δὲ τοῦ λαλεῖν εἰρήνην, λαλεῖν τρανά. Ψελ λαζούσας δὲ γλώσσας φησί, τὰς τῶν περὶ Θεοῦ νοούντων ἢ λαλούντων οὐδὲν, οἵτινες ὕστερον ἔμαθον εἰρήνην λαλεῖν, τοῦτ' ἔστι Χριστόν. • Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, › ἐξ οὗ τρανὰ λαλοῦσιν ἐθνι κοὶ μὲν, ἐγνωκότες Θεόν· Ἰουδαῖοι δὲ, παυσάμενοι τῆς τοῦ νόμου σκιᾶς, καὶ τῶν περιττῶν ἐνταλμάτων. Καὶ οὐκ ἔτι μὴ εἴπωσι τῷ μωρῷ ἄρχειν· ὅπερ ἐποίουν πρότερον μωροῖς διδασκάλοις ἑαυτοὺς ἐπι τρέποντες, τοῖς σοφοῖς τοῦ αἰῶνος τούτου, ὧν ἐμώρανεν ὁ θεὸς τὴν σοφίαν. Τοιοῦτοι δὲ ἦσαν καὶ οἱ τῶν Ἰουδαίων καθηγηταί, τὸν διὰ Μωσέως ἐν νόμῳ σκιαγραφούμενον οὐκ ἐπεγνωκότες, καὶ περὶ τοὺς προφητικοὺς ἀνοηταίνοντες λόγους· οἱ δὲ τούτων ὑπηρέται τοὺς ἀντιλέγοντας ἀνέστελλον, λεπτότερα συζητεῖν περὶ τῆς ἀληθείας οὐκ ἐπιτρέποντες, ἀναν. τιῤῥήτους εἶναι μηχανώμενοι τὰς ἐκείνων φωνάς· ὡς καὶ τοῖς Πυθαγόρου μαθηταῖς ἔθος ἦν τὸ, « Αὐτὸς ἔφα, ο λέγειν. Καὶ ψυχὰς ἐρώσας ἀληθείας οὐ συν- εχώρουν μαθεῖν. Εἰ γάρ τις μέτριος καὶ ταπεινός γρ. τανῦν. COMMENTARII IN ISAIAM. A proficiet inimicus in eo, et filius iniquitatis non apponet nocere ei ". Hinc item sermones suos Judaeis occultans, discipulis aperire soleba.. Quod judicare videtur cum appariturum in Sion, sicut fluvium currentem, inclytum, in terra sitienti dixit; Sionis nomine conflatam ex gentibus Eccle- siam innuens, quæ terra sitiens etiam appellata, deserta quondam et arida, jam non fluvius quilibet, sed inclytus erasit. Multos enim in Scriptura vo- cari fluvios reperias: quales fuerunt sancti, qui discentium siti levare conautes his Davidis verbis judicantur: ‹ Elevaverunt flumina, Domine, ele- vaverunt flumina vocem suam "., Claræ siquidem fuerunt et ad audiendum faciles apostolorum voces: sed nullus adeo fuit inclytus, atque ipse de- liciarum torrens, ex quo cæteri etiam divinos latices hauriunt, Psal. LXXXVIII, 23. s Psal. xcus, 2. st Ephes. 11, 14. • Cor. 1, 20. B C D Sequitur Et non erunt amplius confidentes in hominibus; pro quibus Symnachus : Non obscura- buntur oculi eorum, ut perspicaces illos judicaret, qui in Ecclesia de manifesto eis fluvio recte senti- rent; de quo ait : ‹ Flumen Dei repletum est aquis s. » Et : « Fluminis impetus latificat civi- tatem Dei s. Denique : • Qui biberit aquam, quam ego dabo ei ", » et quæ sequuntur. Quod si ad interpretes Septuaginta respicis, et gentes, et Judæos prius in hominibus confidisse reperias ; illas quidem, quia deorum et dæmonum cultum amplexi sunt, istos autem, quia mandata hominum secuti sunt : cum se, qui sapientiam profiterentur, nibil quod Dei esset, latere posse arbitrarentur. Verum his relictis aures suas dabunt ad audien- dum verba Salvatoris. Et quod prius infirmum cor fuerat, intelligentia roborabitur. Ita enim Symma- chus Et cor audientium attendet ad audiendum; et pro loqui pacem loqui diserta interpretatur. De- inde balbutire eorum linguas dicit, qui cum nihil de Deo vel cogitare, vel dicere valerent, pacem tamen postea, id est Christum loqui didicerunt : Ipse enim est pax nosira ; » per quem et gentes ipsæ, ex quo Dei cognitionem adepta sunt; et Judæi etiam, ex quo legis umbram et superflua mandata reliquerunt, diserta et aperta loquuntur. Et non amplius dicent stulto, ut princeps sit; quod prius facere erant soliti, cum stultis se magistris, et sæculi hujus sapientibus crederent: quorum Deus sapientiam in stultitiam convertit ". Tales exstiterunt et ipsi Judæorum doctores; qui eo ignorato, quod in lege Mosis adumbrabatur, etian in propheticis verbis stultitiam suam prodierunt. Quorum ministri contradicentes reprimere, et si quod exactius de veritate quæreretur, a se poscen- tes depellere soliti erant; ut his artibus, quæ ipsi pronuntiassent, a nemine in dubium vocarentur; non aliter quam Pythagoræ discipulos, ipse dixit, Psal. LXIV, VARIA LECTIONES. Psal. XLV, 5. st Joan. iv, 13. 10. *

ἀποκρύπτων τοὺς λόγους, τοῖς μαθηταῖς ἀποκάλυ- πτεν. Ο δηλοῖ λέγων, Καὶ φανήσεται ἐν Σιών, ὡς ποταμὸς φερόμενος ἔνδοξος ἐν γῇ διψώσῃ. Την Σιών, τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν, τὴν διψώσαν ἑκά- λεσεν, ἔτι; ἦν πάλαι ἔρημος καὶ διψῶσα, καὶ ταύτῃ " γέγονεν οὐ ποταμὸς ἀπ' ῶς, ἀλλ' ἔνδοξος. Ἐπε! πολλοὶ ποταμοί, κατὰ τὴν Γραφὴν, ἐχρημάτισαν. Ω; οἱ τοὺς διδασκομένους ποτίζοντες ἅγιοι, περὶ ὧν φησιν ἐν Ψαλμοῖς· ι Ἑπῆραν οι ποταμοί, Κύριε, ἐπῆραν οἱ ποταμοὶ φωνὰς αὐτῶν. » Εξάκουστοι μὲν γὰρ αἱ τῶν ἀποστόλων φωναί. Ἀλλ᾿ οὐδεὶς οὕτως ἔνδοξος, ὡς ὁ χειμάρρους τῆς τρυφῆς, παρ' οὗ καὶ οἱ λοιποὶ τὰ θεῖα δέχονται νάματα. Καὶ οὐκ ἔτι ἔσονται πεποιθότες ἐν ἀνθρώποις. Ανθ᾽ οὗ, φησὶ Σύμμαχος· Οὐκ ἀμαυρωθήσονται οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν· διορατικούς δηλῶν τοὺς ἐν Ἐκ- κλησία νοοῦντας καλῶς τὸν ἐμφανῆ γενόμενον αὐ τοῖς ποταμόν, περὶ οὗ φησιν· . Ο ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων. » Καί· « Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμή- ματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. » Ελεγέν τε· • ὓς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, κ καὶ τὰ μετὰ ταῦτα. Κατὰ δὲ τοὺς Ἑβδομήκοντα νοητέον, ὡς καὶ ἐθνικοὶ καὶ Ἰουδαῖοι πρότερον ἐπ' ἀν- θρώπους ἐπεποίθεσαν· οἱ μὲν, τοὺς περὶ θεῶν καὶ δαιμόνων διδάσκοντας· οἱ δὲ, τοὺς ἐντάλματα παρα- διδόντας ἀνθρώπων. Ποντο γὰρ μηδὲν τῶν περὶ τοῦ Θείου σοφοὺς ὄντας λανθάνειν αὐτούς. ᾿Αλλὰ τούτων ἀποστάντες Προσέξουσι τὰ ὦτα τῶν τοῦ Σωτῆρος ἀκροᾶσθαι ῥημάτων. Καὶ ἡ πρὶν ἀσθενοῦσα χαρ δια συνετισθήσεται. Σύμμαχος γὰρ ἐξέδωκε· Καὶ ἡ καρδία τῶν ἀκουόντων προσέξει τοῦ ἀκούειν. 'Αντὶ δὲ τοῦ λαλεῖν εἰρήνην, λαλεῖν τρανά. Ψελ λαζούσας δὲ γλώσσας φησί, τὰς τῶν περὶ Θεοῦ νοούντων ἢ λαλούντων οὐδὲν, οἵτινες ὕστερον ἔμαθον εἰρήνην λαλεῖν, τοῦτ' ἔστι Χριστόν. • Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, › ἐξ οὗ τρανὰ λαλοῦσιν ἐθνι κοὶ μὲν, ἐγνωκότες Θεόν· Ἰουδαῖοι δὲ, παυσάμενοι τῆς τοῦ νόμου σκιᾶς, καὶ τῶν περιττῶν ἐνταλμάτων. Καὶ οὐκ ἔτι μὴ εἴπωσι τῷ μωρῷ ἄρχειν· ὅπερ ἐποίουν πρότερον μωροῖς διδασκάλοις ἑαυτοὺς ἐπι τρέποντες, τοῖς σοφοῖς τοῦ αἰῶνος τούτου, ὧν ἐμώρανεν ὁ θεὸς τὴν σοφίαν. Τοιοῦτοι δὲ ἦσαν καὶ οἱ τῶν Ἰουδαίων καθηγηταί, τὸν διὰ Μωσέως ἐν νόμῳ σκιαγραφούμενον οὐκ ἐπεγνωκότες, καὶ περὶ τοὺς προφητικοὺς ἀνοηταίνοντες λόγους· οἱ δὲ τούτων ὑπηρέται τοὺς ἀντιλέγοντας ἀνέστελλον, λεπτότερα συζητεῖν περὶ τῆς ἀληθείας οὐκ ἐπιτρέποντες, ἀναν. τιῤῥήτους εἶναι μηχανώμενοι τὰς ἐκείνων φωνάς· ὡς καὶ τοῖς Πυθαγόρου μαθηταῖς ἔθος ἦν τὸ, « Αὐτὸς ἔφα, ο λέγειν. Καὶ ψυχὰς ἐρώσας ἀληθείας οὐ συν- εχώρουν μαθεῖν. Εἰ γάρ τις μέτριος καὶ ταπεινός γρ. τανῦν. COMMENTARII IN ISAIAM. A proficiet inimicus in eo, et filius iniquitatis non apponet nocere ei ". Hinc item sermones suos Judaeis occultans, discipulis aperire soleba.. Quod judicare videtur cum appariturum in Sion, sicut fluvium currentem, inclytum, in terra sitienti dixit; Sionis nomine conflatam ex gentibus Eccle- siam innuens, quæ terra sitiens etiam appellata, deserta quondam et arida, jam non fluvius quilibet, sed inclytus erasit. Multos enim in Scriptura vo- cari fluvios reperias: quales fuerunt sancti, qui discentium siti levare conautes his Davidis verbis judicantur: ‹ Elevaverunt flumina, Domine, ele- vaverunt flumina vocem suam "., Claræ siquidem fuerunt et ad audiendum faciles apostolorum voces: sed nullus adeo fuit inclytus, atque ipse de- liciarum torrens, ex quo cæteri etiam divinos latices hauriunt, Psal. LXXXVIII, 23. s Psal. xcus, 2. st Ephes. 11, 14. • Cor. 1, 20. B C D Sequitur Et non erunt amplius confidentes in hominibus; pro quibus Symnachus : Non obscura- buntur oculi eorum, ut perspicaces illos judicaret, qui in Ecclesia de manifesto eis fluvio recte senti- rent; de quo ait : ‹ Flumen Dei repletum est aquis s. » Et : « Fluminis impetus latificat civi- tatem Dei s. Denique : • Qui biberit aquam, quam ego dabo ei ", » et quæ sequuntur. Quod si ad interpretes Septuaginta respicis, et gentes, et Judæos prius in hominibus confidisse reperias ; illas quidem, quia deorum et dæmonum cultum amplexi sunt, istos autem, quia mandata hominum secuti sunt : cum se, qui sapientiam profiterentur, nibil quod Dei esset, latere posse arbitrarentur. Verum his relictis aures suas dabunt ad audien- dum verba Salvatoris. Et quod prius infirmum cor fuerat, intelligentia roborabitur. Ita enim Symma- chus Et cor audientium attendet ad audiendum; et pro loqui pacem loqui diserta interpretatur. De- inde balbutire eorum linguas dicit, qui cum nihil de Deo vel cogitare, vel dicere valerent, pacem tamen postea, id est Christum loqui didicerunt : Ipse enim est pax nosira ; » per quem et gentes ipsæ, ex quo Dei cognitionem adepta sunt; et Judæi etiam, ex quo legis umbram et superflua mandata reliquerunt, diserta et aperta loquuntur. Et non amplius dicent stulto, ut princeps sit; quod prius facere erant soliti, cum stultis se magistris, et sæculi hujus sapientibus crederent: quorum Deus sapientiam in stultitiam convertit ". Tales exstiterunt et ipsi Judæorum doctores; qui eo ignorato, quod in lege Mosis adumbrabatur, etian in propheticis verbis stultitiam suam prodierunt. Quorum ministri contradicentes reprimere, et si quod exactius de veritate quæreretur, a se poscen- tes depellere soliti erant; ut his artibus, quæ ipsi pronuntiassent, a nemine in dubium vocarentur; non aliter quam Pythagoræ discipulos, ipse dixit, Psal. LXIV, VARIA LECTIONES. Psal. XLV, 5. st Joan. iv, 13. 10. *

ὀρθὸν περὶ ἀληθείας προέφερεν τὸν λόγον, τοῦτον διασκεδαννύντες ἠφάνιζον. . Β Λέγοι δ' ἂν ταπεινοὺς καὶ τοὺς ἁγίους μυσταγω γούς, ὧν ἐν λόγοις κατεστρατεύοντο, τοὺς ἐν κρίσ σει λόγους αὐτῶν ἀφανίσαι σπουδάσαντες. Περί ὧν ἐπήγαγεν, οἱ δὲ εὐσεβεῖς συνετὰ ἐβουλεύσαντο ὧν καὶ ἡ βουλὴ μένει πάσης ἀσεβοῦς κατηργημέ νης βουλῆς . Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον μετὰ τὴν κατὰ τῶν μωρῶν ἀρχόντων διήγησιν, ἐπιλέγεται Ἄρχων δὲ ἀρχοντικά βουλεύσεται, καὶ ἡγεμών ἀναστήσεται. Ο γὰρ δίκαιος βασιλεὺς ἡγεμόνας ἡμῖν τοὺς ἀποστόλους δεδώρηται. "Ος καί φησιν ἐν Ψαλμοῖς· « Σὺ δὲ, ἄνθρωπε, ἰσόψυχε ἡγεμών μου, και γνωστέ μου. ». Ἐν ἅπασι δὲ τούτοις οὐδαμοῦ Ἰσραήλ, ἢ Ἰακώβ, ἡ Ἰούδας ὠνόμασται, ἅτε περί Χριστοῦ τοῦ λόγου τυγχάνοντος, καὶ τῶν ἐν Ἐκκλη σίᾳ ἐξάρχων, ἐν ᾗ τὸ σπέρμα τῶν πάλαι μακαρίων ἀνδρῶν ἐξανθῆσαν ἐκαρποφόρησε, πᾶσάν τε τὴν οἰ-- κουμένην τῆς ἰδίας εὐλογίας ἐπλήρωσε. Διὸ τοὺς ἔχοντας ἐν Σιὼν σπέρμα μακαρίους ώνόμαζε, τους προφήτας δηλονότι τοὺς λέγοντας · « Εἰ μὴ Κύριο; Σαβαώθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα, ὡς Σόδομα ἂν ἐγενήθημεν, καὶ ὡς Γόμορρα ἂν ώμοιώθημεν, » οι σπέρμα καὶ οἰκείους τοὺς ἐκ τῆς Ἐκκλησίας ἐκτή σαντο. Τινές δέ φασιν ὡς μακαρίζει τὴν πόλιν, καὶ τοὺς ταύτης οικήτορας, ὧν Θεὸς κηδόμενος, ἀοράτῳ πληγῇ μετήρχετο τὸν ᾿Ασσύριον. Ἧς δίκαιον βασι λέα καθ᾽ ἱστορίαν μὲν τὸν Εζεκίαν φησί κυρίως δὲ δηλοῖ τὸν Σωτῆρα. Τὸ γὰρ ἀληθῶς μακάριον, τῶν οικούντων τὴν ἄνω Σιών, καὶ βασιλέα Χριστὸν ἐπισ γραφομένων, εἰς ὃν τὴν ἄκραν δικαιοσύνην ἀνάγομεν, μὴ εὑρίσκοντες ἐν ἀνθρώποις τὸ ἄπτωτον· ὥσπερ οὖν ἐπ' ἀνθρώπων τὸ μὲν μερικὸν τῆς κακίας οριζό μεθα, αὐτὴν δὲ πᾶσαν τὴν κακίαν τῷ διαβόλῳ προσο νέμομεν. Καὶ ἔσται ἄνθρωπος κρύπτων τοὺς λό- γους αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Ὁ γὰρ ἐν ἑαυτῷ τοὺς λό- τους τοῦ Θεοῦ μελετῶν ἐν δικαιοσύνῃ, ἀπ' ὀργῆς ἐπαγομένης σκεπάζεται. Διό φησιν ὁ Δαβίδ· Ο νόμος σου ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας μου. » Τοῦ δὲ τοιού- του, φησὶν ὁ Σωτὴρ, « Ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. » Καὶ οὐκέτι ἔσονται πε ποιθότες ἐπ' ἀνθρώποις, φησίν. Ἐπιόντος γὰρ τοῦ Ασσυρίου πρὸς πόλεμον, ἀκόλουθον ἦν τοὺς ἡλπική- τὰς ἐπὶ Θεὸν, τῆς τῶν Αἰγυπτίων βοηθείας υπερ ιδεῖν· τότε γὰρ ἂν ὑπῆρξεν ἰδεῖν τοὺς μὴ διαρθροῦν τας τῆς θεοσεβείας τὸν λόγον, τρανῇ τῇ γλώττῃ τὸν τῆς εἰρήνης ὁμολογοῦντας βραβευτήν, μὴ προϊστα μένους ἄρχειν αὐτῶν τὸν Αἰγύπτιον· ὃν μωρὸν ὁ λόγος, ὡς ἀσεβῆ, καθεστηκότα καλεῖ. Καὶ οὐκ ἂν ἠνέσχοντο τῆς τῶν τοιούτων ἀρχόντων συγχύσεως. Ακόλουθον γὰρ ἦν τὸν μωραίνοντα τὰ πρὸς Θεὸν, ἀνομίαν ποιεῖν, καὶ πλανᾶσθαι. Εἰς ἄν οἱ ἐλπίζοντες ἐξ ἀπάτης ἀλλήλων τὰς ἐλπίδας ἐκένουν δι' αὐτοῦ τὸν κίνδυνον ἀποφεύγειν οιόμενοι, τῶν εὐσεβῶν τὴν » PROCOPII GAZEI usurpasse legimus. Sic igitur veritatis amantes A animas eamdem discere non permittebant. Si quis enim modestus et humilis rectum quid de veritate protulisset, idipsum statim detorqueri improbe et dissipari curabant. ea, Fortasis autem et ipso humilium nomine beatos arcanarum rerum interpretes significasse videatur; quorum sermones oppugnabant cum eorum in judi- cio verba dissipare conarentur, quos pios nominat, et sapienter consuluisse, eorumque consilium, illo, quot impiorum est, dissipato, permansurum adji- cit. Quod si libet ad Symmachi mentem respicere; absoluta in stultos principes narratione, ita colli- git : Princeps vero quæ principis sunt, cogitabit, et dux erigetur. Duces enim nobis apostolos rex justus largitus est, qui in Psalmis ita loquitur : ‹ Tu vero homo unanimis, dux meus, et notus meus 4. . Nulla autem hic omnino vel Israelis, vel Jacobi, vel Judæ mentio facta reperitur, quod de Christo et Ecclesiæ prae- fectis sermo instituitur, in qua vetus illud et flo- rens beatorum hominum germen fructus adeo uberes edidit, ut orbem universum sua benedictio- ne repleverit. Atque hinc est, quod beatos illos pronuntiavit, qui in Sione semen haberent, pro- phetas nimirum, dicentes: ‹ Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, tanquam Sodoma, el Gomorrha facti essemnus "; » qui semen et dom mesticos ex Ecclesiæ sectatoribus possederunt. Aiunt autem nonnulli, urbem, et ejus incolas bea- tos appellare, quorum curam gerens Dominus in- visibili plaga Assyrium acceperit; urbisque regem justum, secundum historiam quidem, Ezechiam esse; proprie autem Salvatorem significari. Veram enim beatitudinem eorum tantum esse qui supernæ Sionis cives effecti, Christi regis titulo inscribun- tur, ad quem summam illam justitiăm referimus, nullum inter mortales, qui labi non queat experti : non aliter quai de hominibus loquentes, eisdem vitiositatis quidem partem aliquam, uni autem diabolo vitium integrum et summum ascribimus. Sequitur : Et erit homo occultans sermones suos, cæteraque deinceps. Qui enim in seipsos sermones Dei in justitia meditatur, ab imminente ira prote- gitur. Hinc illa Davidis : e Lex tua in medio ven- tris mei . . Et alia Salvatoris : « Flumina de D ventre ejus fluent aquæ viventis ". › Deinde : Et non amplius erunt confidentes in hominibus, adjicit. Est enim consentaneum, eos, qui in Deum speras - sent, ex quo Ægyptios bello per Assyrium impeti animadvertissent, eorum auxilium contempsisse. Nam qui nullum antea de vero cultu sermonem proferre poterant, eosdem jam diserta lingua pacis arbitrum et moderatorem profitentes videas, qui sibi Ægyptium (quem stulium nunc propheta, propter impietatem nominat) imperare noluissent: cujusmodi etiam ducum confusionem ferre non • Psal. Liv. 14. "I3a. 1, 9. C Joan. vii, 38. * Psal. xxi, 15.

ὀρθὸν περὶ ἀληθείας προέφερεν τὸν λόγον, τοῦτον διασκεδαννύντες ἠφάνιζον. . Β Λέγοι δ' ἂν ταπεινοὺς καὶ τοὺς ἁγίους μυσταγω γούς, ὧν ἐν λόγοις κατεστρατεύοντο, τοὺς ἐν κρίσ σει λόγους αὐτῶν ἀφανίσαι σπουδάσαντες. Περί ὧν ἐπήγαγεν, οἱ δὲ εὐσεβεῖς συνετὰ ἐβουλεύσαντο ὧν καὶ ἡ βουλὴ μένει πάσης ἀσεβοῦς κατηργημέ νης βουλῆς . Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον μετὰ τὴν κατὰ τῶν μωρῶν ἀρχόντων διήγησιν, ἐπιλέγεται Ἄρχων δὲ ἀρχοντικά βουλεύσεται, καὶ ἡγεμών ἀναστήσεται. Ο γὰρ δίκαιος βασιλεὺς ἡγεμόνας ἡμῖν τοὺς ἀποστόλους δεδώρηται. "Ος καί φησιν ἐν Ψαλμοῖς· « Σὺ δὲ, ἄνθρωπε, ἰσόψυχε ἡγεμών μου, και γνωστέ μου. ». Ἐν ἅπασι δὲ τούτοις οὐδαμοῦ Ἰσραήλ, ἢ Ἰακώβ, ἡ Ἰούδας ὠνόμασται, ἅτε περί Χριστοῦ τοῦ λόγου τυγχάνοντος, καὶ τῶν ἐν Ἐκκλη σίᾳ ἐξάρχων, ἐν ᾗ τὸ σπέρμα τῶν πάλαι μακαρίων ἀνδρῶν ἐξανθῆσαν ἐκαρποφόρησε, πᾶσάν τε τὴν οἰ-- κουμένην τῆς ἰδίας εὐλογίας ἐπλήρωσε. Διὸ τοὺς ἔχοντας ἐν Σιὼν σπέρμα μακαρίους ώνόμαζε, τους προφήτας δηλονότι τοὺς λέγοντας · « Εἰ μὴ Κύριο; Σαβαώθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα, ὡς Σόδομα ἂν ἐγενήθημεν, καὶ ὡς Γόμορρα ἂν ώμοιώθημεν, » οι σπέρμα καὶ οἰκείους τοὺς ἐκ τῆς Ἐκκλησίας ἐκτή σαντο. Τινές δέ φασιν ὡς μακαρίζει τὴν πόλιν, καὶ τοὺς ταύτης οικήτορας, ὧν Θεὸς κηδόμενος, ἀοράτῳ πληγῇ μετήρχετο τὸν ᾿Ασσύριον. Ἧς δίκαιον βασι λέα καθ᾽ ἱστορίαν μὲν τὸν Εζεκίαν φησί κυρίως δὲ δηλοῖ τὸν Σωτῆρα. Τὸ γὰρ ἀληθῶς μακάριον, τῶν οικούντων τὴν ἄνω Σιών, καὶ βασιλέα Χριστὸν ἐπισ γραφομένων, εἰς ὃν τὴν ἄκραν δικαιοσύνην ἀνάγομεν, μὴ εὑρίσκοντες ἐν ἀνθρώποις τὸ ἄπτωτον· ὥσπερ οὖν ἐπ' ἀνθρώπων τὸ μὲν μερικὸν τῆς κακίας οριζό μεθα, αὐτὴν δὲ πᾶσαν τὴν κακίαν τῷ διαβόλῳ προσο νέμομεν. Καὶ ἔσται ἄνθρωπος κρύπτων τοὺς λό- γους αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Ὁ γὰρ ἐν ἑαυτῷ τοὺς λό- τους τοῦ Θεοῦ μελετῶν ἐν δικαιοσύνῃ, ἀπ' ὀργῆς ἐπαγομένης σκεπάζεται. Διό φησιν ὁ Δαβίδ· Ο νόμος σου ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας μου. » Τοῦ δὲ τοιού- του, φησὶν ὁ Σωτὴρ, « Ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. » Καὶ οὐκέτι ἔσονται πε ποιθότες ἐπ' ἀνθρώποις, φησίν. Ἐπιόντος γὰρ τοῦ Ασσυρίου πρὸς πόλεμον, ἀκόλουθον ἦν τοὺς ἡλπική- τὰς ἐπὶ Θεὸν, τῆς τῶν Αἰγυπτίων βοηθείας υπερ ιδεῖν· τότε γὰρ ἂν ὑπῆρξεν ἰδεῖν τοὺς μὴ διαρθροῦν τας τῆς θεοσεβείας τὸν λόγον, τρανῇ τῇ γλώττῃ τὸν τῆς εἰρήνης ὁμολογοῦντας βραβευτήν, μὴ προϊστα μένους ἄρχειν αὐτῶν τὸν Αἰγύπτιον· ὃν μωρὸν ὁ λόγος, ὡς ἀσεβῆ, καθεστηκότα καλεῖ. Καὶ οὐκ ἂν ἠνέσχοντο τῆς τῶν τοιούτων ἀρχόντων συγχύσεως. Ακόλουθον γὰρ ἦν τὸν μωραίνοντα τὰ πρὸς Θεὸν, ἀνομίαν ποιεῖν, καὶ πλανᾶσθαι. Εἰς ἄν οἱ ἐλπίζοντες ἐξ ἀπάτης ἀλλήλων τὰς ἐλπίδας ἐκένουν δι' αὐτοῦ τὸν κίνδυνον ἀποφεύγειν οιόμενοι, τῶν εὐσεβῶν τὴν » PROCOPII GAZEI usurpasse legimus. Sic igitur veritatis amantes A animas eamdem discere non permittebant. Si quis enim modestus et humilis rectum quid de veritate protulisset, idipsum statim detorqueri improbe et dissipari curabant. ea, Fortasis autem et ipso humilium nomine beatos arcanarum rerum interpretes significasse videatur; quorum sermones oppugnabant cum eorum in judi- cio verba dissipare conarentur, quos pios nominat, et sapienter consuluisse, eorumque consilium, illo, quot impiorum est, dissipato, permansurum adji- cit. Quod si libet ad Symmachi mentem respicere; absoluta in stultos principes narratione, ita colli- git : Princeps vero quæ principis sunt, cogitabit, et dux erigetur. Duces enim nobis apostolos rex justus largitus est, qui in Psalmis ita loquitur : ‹ Tu vero homo unanimis, dux meus, et notus meus 4. . Nulla autem hic omnino vel Israelis, vel Jacobi, vel Judæ mentio facta reperitur, quod de Christo et Ecclesiæ prae- fectis sermo instituitur, in qua vetus illud et flo- rens beatorum hominum germen fructus adeo uberes edidit, ut orbem universum sua benedictio- ne repleverit. Atque hinc est, quod beatos illos pronuntiavit, qui in Sione semen haberent, pro- phetas nimirum, dicentes: ‹ Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, tanquam Sodoma, el Gomorrha facti essemnus "; » qui semen et dom mesticos ex Ecclesiæ sectatoribus possederunt. Aiunt autem nonnulli, urbem, et ejus incolas bea- tos appellare, quorum curam gerens Dominus in- visibili plaga Assyrium acceperit; urbisque regem justum, secundum historiam quidem, Ezechiam esse; proprie autem Salvatorem significari. Veram enim beatitudinem eorum tantum esse qui supernæ Sionis cives effecti, Christi regis titulo inscribun- tur, ad quem summam illam justitiăm referimus, nullum inter mortales, qui labi non queat experti : non aliter quai de hominibus loquentes, eisdem vitiositatis quidem partem aliquam, uni autem diabolo vitium integrum et summum ascribimus. Sequitur : Et erit homo occultans sermones suos, cæteraque deinceps. Qui enim in seipsos sermones Dei in justitia meditatur, ab imminente ira prote- gitur. Hinc illa Davidis : e Lex tua in medio ven- tris mei . . Et alia Salvatoris : « Flumina de D ventre ejus fluent aquæ viventis ". › Deinde : Et non amplius erunt confidentes in hominibus, adjicit. Est enim consentaneum, eos, qui in Deum speras - sent, ex quo Ægyptios bello per Assyrium impeti animadvertissent, eorum auxilium contempsisse. Nam qui nullum antea de vero cultu sermonem proferre poterant, eosdem jam diserta lingua pacis arbitrum et moderatorem profitentes videas, qui sibi Ægyptium (quem stulium nunc propheta, propter impietatem nominat) imperare noluissent: cujusmodi etiam ducum confusionem ferre non • Psal. Liv. 14. "I3a. 1, 9. C Joan. vii, 38. * Psal. xxi, 15.

ἐναντίαν τούτοις ἐχόντων βουλὴν ψυχωφελή παρ' ὅλην αὐτῶν ὑπάρχουσαν τὴν ζωήν. θ'-κ'. Γυναῖκες πλούσιαι, ἀνάστητε καὶ ἀκού σατε τῆς φωνῆς μου. Θυγατέρες, ἐν ἐλπίδι ἀκού- σατε λόγους μου. Ημέρας ένιαυτοῦ μνείαν ποιή σασθε ἐν ὀδύνῃ μετ' ἐλπίδος. Ανήλωται ὁ του γητός. Πέπαυται ὁ σπόρος, καὶ οὐκέτι μὴ ἔλε θῃ, κ. τ. λ. η Περὶ τῆς θεοφανείας, καὶ τῶν ἀποστόλων τῆς τε κλήσεως εἰπὼν τῶν ἐθνῶν, νῦν τῷ ἐκ περιτομής προσφωνεί λαῷ παρακελευόμενος θρηνεῖν, ὡς έχε πεπτωκότι τῆς χάριτος ἐξ ἀπιστίας. Οὓς διὰ τὸ τῆς ψυχῆς ἔκλυτον, γυναῖκας καλεῖ. Ηγουν τὰς αὐτῶν συναγωγάς οὕτω δηλοῦσθαί φασιν. Οἱ δὲ λοιποὶ τῶν Β ἑρμηνευτῶν, γυναῖκες εὐθηνοῦσαι, φασὶν, ἀντὶ τοῦ πλούσιαι. Πάλαι γὰρ ἐπλούτουν εὐθηνοῦσαι κατὰ Θεόν. Ετρύφων δὲ ἴσως καὶ πλούτῳ σωματικῷ. Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἔθος τῇ Γραφῇ γυναῖκας καλεῖν πόλεις, ἢ κώμας. Καὶ μητροπόλεως οὔσης μιας, θυγατέρας αὐτῆς προσαγορεύειν τὰς ἄλλας. Οὕτω ὁ θεῖος Δαβίδ· Ηκουσε, φησί, καὶ ηυφράνθη Σιών. Καὶ ἠγαλλιάσαντο αἱ θυγατέρες τῆς Ἰουδαίας. Τοῦ δὲ Σωτῆρος τὸ πρόσωπον ταῖς πόλεσιν Ἰουδαίας τὰ νῦν συμβουλευόν φησιν, 'Ακούσατε τῆς φωνῆς μου, πρὸς τὸ εὐαγγελικὸν αὐτὰς ἀνακαλούμενον κήρυγμα. Και, ὡς ἔτι πολυάνδρους πλουσίας καλεί, γενησο- μένας ἐρήμους, εἰ μὴ πείθοιντο λέγοντι. Τὸ δὲ ἐπ' ἐλπίδι, φασὶν οἱ λοιποί, πεποιθυῖαι. Γυναῖκας δὲ λέγει τὰς ἐπὶ τῶν παλαιῶν χρόνων παρ᾽ Ἰουδαίοις συνόδους, αἷς διαναστῆναι καὶ ἀκοῦσαι παρακε λεύεται. Θυγατέρας δὲ, τὰς μετὰ ταῦτα συστάδας τῶν αὐτῶν Συναγωγάς, ἃς ἐνωτίσασθαι βούλεται. Αμφοτέρας δὲ κινεῖ πρὸς σύντονον ἀκοὴν τῶν λόγων ἀκούειν ' ἐπ' ἐλπίδι λαμπρᾷ. Ενιαυτοῦ δὲ μεμνῆ· σθαι παρακαλεῖ, καθ᾿ ἐν ὁ Σωτὴρ ἐν ἀνθρώποις τὸ σωτήριον ἐποιήσατο κήρυγμα, παρὰ τῷ προφήτῃ λέ γων Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ είνεκεν έχρισέν με.» Καὶ προϊών φησι καλέσαι ἐνιαυτὸν Κυρίου δεκτόν. Τούτου βούλεται μεμνῆσθαι τὰς προειρημένας μετ' ὀδύνης κατανυττομένας ἐφ᾿ ὃν ι* τετολμήκασιν, ἔχειν • καὶ τὴν ἐπηγγελμένην τοῖς ἐφ᾽ οἷς ἔπραξαν μετα- κοῦσιν ἐλπίδα. Ὅτε μὲν οὖν ὑπῆρχεν αμπελών Κυ- ρίου, ὁ οἶκος τοῦ Ἰσραὴλ, πολὺς ἦν παρ' αὐτοῖς τρυγητός, παντὸς τοῦ ἔθνους τῷ τοῦ Θεοῦ καρποφε ροῦντος ναῷ. Νῦν δέ φησιν, Αγήλωται, οὐχ ὡς ἀνα ληφθῆναι πάλιν, ὅπερ γέγονε μετὰ τὴν ἐξ Ασσυ ρίων ἐπάνοδον. Νῦν γὰρ οὐκ ἔτι φησίν, ἀλλὰ καθάπαξ ἐκτέτμηται. Δείκνυσι δὲ, φασί τινες, ὡς ἀπειθοῦντι τῷ Ἰσραήλ οὐκ ἀζήμιον τὸ χρῆμα γενήσεται. Η μελλον γάρ Ιδρ. τὸ ἀκούειν. γρ. ἐφ᾽ ὧν ν " γρ. ὡς ούκο COMMENTARII IN ISAIAM. A potuissent. Εum enim, qui in his, quæ Dei sunt desiperet, iniqua agere et hallucinari par fuerat. Nec poterant qui in eo spem suam collocarant fraude mutua non decidi, et spe sua excidere, qui tali auxilio se periculum effugere posse crederent: contra quam piis solet accidere, quibus suum est animæ toto vitæ suæ tempore consilium profuturum. VERS. 9-20. Mulieres opulenta, surgite, et audite vocem meam. Filia, in spe audite sermones meos. Diei anni memoriam facite in dolore cum spe. Consumpta est vindemia. Cessavil semen, ut non amplius veniat, etc. Postquam de Dei apparitione, deque apo- stolorum et gentium vocatione disseruit, ad cir- cumcisum populum orationem convertit, eumque, quod propter incredulitatem ceciderit, ad luctum hortatur, et propter animi mollitiem mulieres vo- cat, ut hoc nomine synagogas corum notari de- monstret. Reliqui autem interpretes, mulieres bene habentes, pro opulentis dixerunt. Olim enim cum bene cum Deo haberent, divitiis abundabant ; for- tassis etiam et corporeis voluptatibus indulgebant. Aiunt vero nonnulli Scripturæ usitatum esse, ut urbes et pagos mulieres appellet, et cum multarumı princeps, tanquam mater, una est, filiarum nomine cateras designet. Sic et beatis David : • Audivit, inquit, et lalala est Sion, et exsultaverunt filie Judæ“. › Așsumpta ergo Salvatoris persona nunc Judææ urbibus vocem suam qudire, quæ ad evange- licam prædicationem hortatur, consulit; ideoque opulentas vocat, quod adhuc incolarum frequentja abundent; sed desertæ tandem, si non paruering, futurae sint. At quod in spe labemus, reliqui cre- dentes expresserunt. Significantur item et mulie- rum nomine prisci illi Judæorum conventus,,a quibus jam recedere, et se audire hortatur; filia- rum autem, quæ ab ipsis postea constitutæ sint synagoge; quas aures etiam cupit arrigere. Ambo ergo præclara spe ad verba sua attendere, et anni illius meminisse hortatur, quo salutarem inter mortales prædicationem complevit Dominus, dum bis prophetæ verbis usus est: Spiritus Domini super me ; propter quod unxit me Deinde paulum progressus, vocare annum Domini acceptabilem, adjecit : Hujus igitur. prædiclas meminisse, et eorum quæ patrarunt, dolore cru- ciari; eam denique, quae anteacle vitæ penitentes manet, spem conservare postulat. Cum ergo Do- mini viņea ipsa domus essel Israel, multa erat apud ipsos, vindemia, quo tempore scilicet in Dei templo fructus suos edebat populus universus. Sed iṭa consumpta est, inquit, ut deinceps (sicut post Assy- C D riacam reversionem contigii), recuperari non valeat. Non enim stat illa amplius, inquit, sed Jacet excisa penitus. Significat autem, ajunt nonnullı, incredulo [sraçli rem non impune cessuran. Erat enim futururp, Psal. xcv, 8. Isa. Lx1, ; Luc. 1, 18. ** Isa. Lx1, 2; Luc. iv, VARIE LECTIONES. PATROL. GR. LXXXVII. 19.

ἐναντίαν τούτοις ἐχόντων βουλὴν ψυχωφελή παρ' ὅλην αὐτῶν ὑπάρχουσαν τὴν ζωήν. θ'-κ'. Γυναῖκες πλούσιαι, ἀνάστητε καὶ ἀκού σατε τῆς φωνῆς μου. Θυγατέρες, ἐν ἐλπίδι ἀκού- σατε λόγους μου. Ημέρας ένιαυτοῦ μνείαν ποιή σασθε ἐν ὀδύνῃ μετ' ἐλπίδος. Ανήλωται ὁ του γητός. Πέπαυται ὁ σπόρος, καὶ οὐκέτι μὴ ἔλε θῃ, κ. τ. λ. η Περὶ τῆς θεοφανείας, καὶ τῶν ἀποστόλων τῆς τε κλήσεως εἰπὼν τῶν ἐθνῶν, νῦν τῷ ἐκ περιτομής προσφωνεί λαῷ παρακελευόμενος θρηνεῖν, ὡς έχε πεπτωκότι τῆς χάριτος ἐξ ἀπιστίας. Οὓς διὰ τὸ τῆς ψυχῆς ἔκλυτον, γυναῖκας καλεῖ. Ηγουν τὰς αὐτῶν συναγωγάς οὕτω δηλοῦσθαί φασιν. Οἱ δὲ λοιποὶ τῶν Β ἑρμηνευτῶν, γυναῖκες εὐθηνοῦσαι, φασὶν, ἀντὶ τοῦ πλούσιαι. Πάλαι γὰρ ἐπλούτουν εὐθηνοῦσαι κατὰ Θεόν. Ετρύφων δὲ ἴσως καὶ πλούτῳ σωματικῷ. Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἔθος τῇ Γραφῇ γυναῖκας καλεῖν πόλεις, ἢ κώμας. Καὶ μητροπόλεως οὔσης μιας, θυγατέρας αὐτῆς προσαγορεύειν τὰς ἄλλας. Οὕτω ὁ θεῖος Δαβίδ· Ηκουσε, φησί, καὶ ηυφράνθη Σιών. Καὶ ἠγαλλιάσαντο αἱ θυγατέρες τῆς Ἰουδαίας. Τοῦ δὲ Σωτῆρος τὸ πρόσωπον ταῖς πόλεσιν Ἰουδαίας τὰ νῦν συμβουλευόν φησιν, 'Ακούσατε τῆς φωνῆς μου, πρὸς τὸ εὐαγγελικὸν αὐτὰς ἀνακαλούμενον κήρυγμα. Και, ὡς ἔτι πολυάνδρους πλουσίας καλεί, γενησο- μένας ἐρήμους, εἰ μὴ πείθοιντο λέγοντι. Τὸ δὲ ἐπ' ἐλπίδι, φασὶν οἱ λοιποί, πεποιθυῖαι. Γυναῖκας δὲ λέγει τὰς ἐπὶ τῶν παλαιῶν χρόνων παρ᾽ Ἰουδαίοις συνόδους, αἷς διαναστῆναι καὶ ἀκοῦσαι παρακε λεύεται. Θυγατέρας δὲ, τὰς μετὰ ταῦτα συστάδας τῶν αὐτῶν Συναγωγάς, ἃς ἐνωτίσασθαι βούλεται. Αμφοτέρας δὲ κινεῖ πρὸς σύντονον ἀκοὴν τῶν λόγων ἀκούειν ' ἐπ' ἐλπίδι λαμπρᾷ. Ενιαυτοῦ δὲ μεμνῆ· σθαι παρακαλεῖ, καθ᾿ ἐν ὁ Σωτὴρ ἐν ἀνθρώποις τὸ σωτήριον ἐποιήσατο κήρυγμα, παρὰ τῷ προφήτῃ λέ γων Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ είνεκεν έχρισέν με.» Καὶ προϊών φησι καλέσαι ἐνιαυτὸν Κυρίου δεκτόν. Τούτου βούλεται μεμνῆσθαι τὰς προειρημένας μετ' ὀδύνης κατανυττομένας ἐφ᾿ ὃν ι* τετολμήκασιν, ἔχειν • καὶ τὴν ἐπηγγελμένην τοῖς ἐφ᾽ οἷς ἔπραξαν μετα- κοῦσιν ἐλπίδα. Ὅτε μὲν οὖν ὑπῆρχεν αμπελών Κυ- ρίου, ὁ οἶκος τοῦ Ἰσραὴλ, πολὺς ἦν παρ' αὐτοῖς τρυγητός, παντὸς τοῦ ἔθνους τῷ τοῦ Θεοῦ καρποφε ροῦντος ναῷ. Νῦν δέ φησιν, Αγήλωται, οὐχ ὡς ἀνα ληφθῆναι πάλιν, ὅπερ γέγονε μετὰ τὴν ἐξ Ασσυ ρίων ἐπάνοδον. Νῦν γὰρ οὐκ ἔτι φησίν, ἀλλὰ καθάπαξ ἐκτέτμηται. Δείκνυσι δὲ, φασί τινες, ὡς ἀπειθοῦντι τῷ Ἰσραήλ οὐκ ἀζήμιον τὸ χρῆμα γενήσεται. Η μελλον γάρ Ιδρ. τὸ ἀκούειν. γρ. ἐφ᾽ ὧν ν " γρ. ὡς ούκο COMMENTARII IN ISAIAM. A potuissent. Εum enim, qui in his, quæ Dei sunt desiperet, iniqua agere et hallucinari par fuerat. Nec poterant qui in eo spem suam collocarant fraude mutua non decidi, et spe sua excidere, qui tali auxilio se periculum effugere posse crederent: contra quam piis solet accidere, quibus suum est animæ toto vitæ suæ tempore consilium profuturum. VERS. 9-20. Mulieres opulenta, surgite, et audite vocem meam. Filia, in spe audite sermones meos. Diei anni memoriam facite in dolore cum spe. Consumpta est vindemia. Cessavil semen, ut non amplius veniat, etc. Postquam de Dei apparitione, deque apo- stolorum et gentium vocatione disseruit, ad cir- cumcisum populum orationem convertit, eumque, quod propter incredulitatem ceciderit, ad luctum hortatur, et propter animi mollitiem mulieres vo- cat, ut hoc nomine synagogas corum notari de- monstret. Reliqui autem interpretes, mulieres bene habentes, pro opulentis dixerunt. Olim enim cum bene cum Deo haberent, divitiis abundabant ; for- tassis etiam et corporeis voluptatibus indulgebant. Aiunt vero nonnulli Scripturæ usitatum esse, ut urbes et pagos mulieres appellet, et cum multarumı princeps, tanquam mater, una est, filiarum nomine cateras designet. Sic et beatis David : • Audivit, inquit, et lalala est Sion, et exsultaverunt filie Judæ“. › Așsumpta ergo Salvatoris persona nunc Judææ urbibus vocem suam qudire, quæ ad evange- licam prædicationem hortatur, consulit; ideoque opulentas vocat, quod adhuc incolarum frequentja abundent; sed desertæ tandem, si non paruering, futurae sint. At quod in spe labemus, reliqui cre- dentes expresserunt. Significantur item et mulie- rum nomine prisci illi Judæorum conventus,,a quibus jam recedere, et se audire hortatur; filia- rum autem, quæ ab ipsis postea constitutæ sint synagoge; quas aures etiam cupit arrigere. Ambo ergo præclara spe ad verba sua attendere, et anni illius meminisse hortatur, quo salutarem inter mortales prædicationem complevit Dominus, dum bis prophetæ verbis usus est: Spiritus Domini super me ; propter quod unxit me Deinde paulum progressus, vocare annum Domini acceptabilem, adjecit : Hujus igitur. prædiclas meminisse, et eorum quæ patrarunt, dolore cru- ciari; eam denique, quae anteacle vitæ penitentes manet, spem conservare postulat. Cum ergo Do- mini viņea ipsa domus essel Israel, multa erat apud ipsos, vindemia, quo tempore scilicet in Dei templo fructus suos edebat populus universus. Sed iṭa consumpta est, inquit, ut deinceps (sicut post Assy- C D riacam reversionem contigii), recuperari non valeat. Non enim stat illa amplius, inquit, sed Jacet excisa penitus. Significat autem, ajunt nonnullı, incredulo [sraçli rem non impune cessuran. Erat enim futururp, Psal. xcv, 8. Isa. Lx1, ; Luc. 1, 18. ** Isa. Lx1, 2; Luc. iv, VARIE LECTIONES. PATROL. GR. LXXXVII. 19.

οἱονεὶ τρυγῖσθαι τούτων αἱ πόλεις Ρωμαίων παρα + δοθεῖσαι χερσὶν, καὶ θηρίων ἐξ ἐρημίας ἐνδιαίτημα γίνεσθαι. Βούλεται τοίνυν τὴν κατὰ Θεὸν αὐτῶν άψασθαι λύπην τῆς προτέρας ἀπιστίας ἐξισταμένων. Ἡ γὰρ κατὰ Θεὸν λύπη μετάνοιαν εἰς σωτηρίαν ἀμετ ταμέλητον απεργάζεται. "Ης καρπὸς τὸ ἀποδύσασθαι μὲν τὴν τοῦ πλούτου περιβολὴν, ἀνδρικῷ δὲζωσα- μένας σχήματι τὰς ὀσοῦς, κόψασθαι, τοῦ πρώτου αὐτῶν ἀμπελῶνος τὴν ἐρημίαν. Καὶ κατὰ ψυχὴν δὲ τῆς νοητῆς εὐκαρπίας ἀποπεπτώκασιν Ἰουδαῖοι, ἀντὶ σταφυλῆς ἀκάνθας ποιήσαντες, κατὰ τὴν τοῦ προφήτου φωνήν. Φησὶ δὲ καὶ ἕτερος, « Ανε- μόφθορα ἔσπειραν. Καὶ ἡ καταστροφὴ αὐτῶν ἐκε δέξεται αυτά. Δράγμα οὐκ ἔχον ἰσχὺν τοῦ ποιῆσαι άλευρον, ο Διό, φησίν, αἱ πρὶν ἐπὶ θεῷ πεποιθυῖαι, Β καὶ τὴν γνώμην μεταβαλοῦσαι, θρηνήσατε· ἀνῆκε ο γὰρ τὸν ἀμπελῶνα αὐτοῦ. Καὶ ταῖς νεφέλαις ἐν ετείλατο τοῦ μὴ βρέξαι εἰς αὐτόν. Καὶ γέγονεν ὄνων ἀγρίων εὐφροσύνη, καὶ πονηρῶν ποιμένων βοσκήματα, τοῦτ' ἔστιν ἀκαθάρτων πνευμάτων. Καὶ Δαβὶδ δὲ ὡς περὶ ἀμπέλου λέγει τοῦ Ἰσραήλ· ι Ε- λυμήνατο αὐτὴν ὕς ἐκ δρυμοῦ, καὶ μονιὸς ἄγριος κατενεμήσατο αὐτήν. » Ὡς γὰρ κεχερσωμένον παρ- ορᾶται χωρίον [λείπ. ὁ κτήτωρ, ή τι τοιοῦτον], οὕτω Θεός ψυχὴν ἄκαρπον τῆς ἰδίας προνοίας οὐκ ἀξιοῖ. Ἀντὶ δὲ τοῦ ἀπὸ γεννήματος αμπέλου· ὁ μὲν Ἀκύλας φησὶν, ἐπὶ ἀμπέλῳ αὐξητικῇ· ὁ δὲ Σύμμαχος, περὶ ἀμπέλου πολυφόρου, πρὸς ἦν φησιν ἀλλαχοῦ· • Εγώ σε εφύτευσα ἄμπελον καρποφόρον, πᾶσαν ἀληθινήν· πῶς ἐστράφης εἰς πικρίαν ἡ ἄμπελος ἡ ἀλλοτρία ; » 'Αντὶ δὲ τοῦ, ἡ γῆ τοῦ λαοῦ μου, Σύμ μαχος, ἐπὶ τὴν γῆν τοῦ λαοῦ μου, φησί. Συνῳδά δὲ τοῖς ἔμπροσθεν, ἐν οἷς ἔλεγεν. Εμεινα ένα ποιήσῃ σταφυλήν, ἐποίησεν δὲ ἀκάνθας. » Καὶ ταύ τὰς ἑρμηνεύων ἐπῆγεν· . Εμεινα ένα ποιήσῃ κρίσ σιν, ἐποίησεν δὲ ἀνομίαν, καὶ οὐ δικαιοσύνην, ἀλλὰ κραυγήν . » Διὸ γέγονεν όνων αγρίων οικητήριον, καὶ βοσκήματα ποιμένων, ἢ ἀγελῶν κατὰ τὸν Ακύλαν. Απερ εἰς ἔργον ἐξέβη. Εἰδωλολάτραι γὰρ ἐκ διαφόρων ἐθνῶν γεγόνασι ταύτης οικήτορες. Διδ δεξ, φησὶν, ὑμᾶς ἐπιμένειν ἐπὶ τοσοῦτον τῷ θρήνῳ, ἕως ἂν ἐπέλθῃ ἐφ' ὑμᾶς πνεῦμα ἀφ' υψηλού. Η κατά Σύμμαχον, ἀνάψυξις ἐξ ὕψους. Πνευμάτων μὲν οὖν ἐστι διάφορα. Πλὴν οὐδὲν ὑμᾶς ἀνακτήσασθαι δύναται, καὶ ἀναπαῦσαι τοῦ θρήνου, ἢ τὸ ἐξ ὕψους καταπεμπόμενον, δ πέμψειν ὁ Σωτὴρ τοῖς μαθηταῖς ἐπηγγέλλετο. Τοῦτο καὶ νῦν εἰ μετανοοῦσαι κλαύσωσιν, ἐπαγγέλλεται. « Μακά- ριοι γὰρ οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρακληθήσονται· καὶ οἱ κλαίοντες, ὅτι γελάσουσι. » Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἐναργῆ τὸν χρόνον παρίστησιν τῆς τοῦ λαοῦ τῶν ἀπίστων χερσέως, ὅτ᾽ ἂν οἱ πεπιστευκότες θείου τεύξονται Πνεύματος, ηνίκα καταφοιτῆσαν ἐξ ὕψους γλώσσαις πυρὸς μεριζομέναις εικάζετο. Τότε γὰρ ** PROCOPII GAZEI ut istorum urbes, cum in Romanorum potestatem A' devenissent, ab eisdem vindemiarentur; et in fe- rarum lustra, propter solitudinem, abirent. Optat igitur, ut, priore abjecta incredulitate, dolore illo, qui secundum Deum est *, langi se patiantur. Solet enim dolor, qui talis est, non poenitendam in Deo poenitentiam operari: cujus fructus est ‹divitiarum amictum exuere, et virili habitu accinctis ‘Tumbis prioris vineæ solitudinem plangere. Animæ præterea intelligibili fructuum ubertate exciderunt Judai; qui pro uvis spinas ediderunt, quemadmo- dum apud prophetam legitur 48. Cujus generis et isla sunt apud alium : • Ventosa seminarunt, et subversio eorum excipiet ea. Manipulus non habens vim conficienda farina 4. » Hinc vos, quae prius in Deo confidentes sententiam mutastis, lugere, inquit. quo Rejecit enim vineam suam Dominus, nubibusque, ne in eam pluerent imperavit; unde in lætitiam onagrorum, malorumque pastorum, id est, in im- purorum dæmonum pascua abiit. Quin et David ipse, tanquam de vile Israelitica, dicit : « Vaslavit cam aper de silva, et singularis ferus depastus est eam *º. › Ut enim incultum, et sentibus refertum agrum despicit Dominus, ita sterilem animam providentia sua non dignatur Deus. At pro super vineam germinis hic legimus, propter rineam augescentem Aquila, propter vineam fertilem Symmachus expresserunt : quam alibi in hæc verba alloquitur : « Ego te plantavi vitem fructiferam, totain veram ; quomodo conversa es in amaritudinem vinea allena " ?, Deinde quod hic terra populi mei habemus, in terram populi mei reddidit Sym- machus. Consentiunt vero cum istis etiam quæ ante dicta sunt his verbis: Exspectavi quousque uvas ederet, sed spinas dedit us ;, quas idem mox interpretatus intulit: Exspectavi quousque faceret judicium, sed fecit iniquitatem, et non justitiam, sed vociferationem "Inde igitur onagris in Justra, et pastoribus, vel gregibus (ut interpretatur Aquila) in pascua facta est. Quod revera videmus accidisse, cum eam varias idololatrarum gentes constet incoluisse. Vos itaque, adjicit, eo usque tan- tum luctum et dolorem perferre decet, quoad in vos spiritus de celso (aut secundum Symmachum, refrigeratio de allo) veniat. Est ergo spirituum differentia. Sed nihil vos, in- quit, adeo recreare, luctumque pellere poterit, atque ille, quem de sursum discipulis missurum pollicitus est Salvator », quemque etiam nunc, si poenitentiam agentes resipiscatis, vobis non defu- turum denuntiat. «Beati enim qui lugent, quoniam consolabuntur. Beati qui. plorant, quoniam ride- bunt s. o Aiunt vero nonnulli tempus hic, quv eoruin qui in populo increduli remanserunt, soli- tudo futura est, designari, quando, inquit, qui crediderunt, divino Spiritu potientur, qui ab alto II Cor. vii, 40. Isa. v, 2. is Osce vui, 7. ibid. > Joan. st, et alibi. ss Matth. v, 5. C D Psal. LXXIX, 14. Luc. vi, 21. s' Jerem. 11, 21. * Isa. v, 2.

οἱονεὶ τρυγῖσθαι τούτων αἱ πόλεις Ρωμαίων παρα + δοθεῖσαι χερσὶν, καὶ θηρίων ἐξ ἐρημίας ἐνδιαίτημα γίνεσθαι. Βούλεται τοίνυν τὴν κατὰ Θεὸν αὐτῶν άψασθαι λύπην τῆς προτέρας ἀπιστίας ἐξισταμένων. Ἡ γὰρ κατὰ Θεὸν λύπη μετάνοιαν εἰς σωτηρίαν ἀμετ ταμέλητον απεργάζεται. "Ης καρπὸς τὸ ἀποδύσασθαι μὲν τὴν τοῦ πλούτου περιβολὴν, ἀνδρικῷ δὲζωσα- μένας σχήματι τὰς ὀσοῦς, κόψασθαι, τοῦ πρώτου αὐτῶν ἀμπελῶνος τὴν ἐρημίαν. Καὶ κατὰ ψυχὴν δὲ τῆς νοητῆς εὐκαρπίας ἀποπεπτώκασιν Ἰουδαῖοι, ἀντὶ σταφυλῆς ἀκάνθας ποιήσαντες, κατὰ τὴν τοῦ προφήτου φωνήν. Φησὶ δὲ καὶ ἕτερος, « Ανε- μόφθορα ἔσπειραν. Καὶ ἡ καταστροφὴ αὐτῶν ἐκε δέξεται αυτά. Δράγμα οὐκ ἔχον ἰσχὺν τοῦ ποιῆσαι άλευρον, ο Διό, φησίν, αἱ πρὶν ἐπὶ θεῷ πεποιθυῖαι, Β καὶ τὴν γνώμην μεταβαλοῦσαι, θρηνήσατε· ἀνῆκε ο γὰρ τὸν ἀμπελῶνα αὐτοῦ. Καὶ ταῖς νεφέλαις ἐν ετείλατο τοῦ μὴ βρέξαι εἰς αὐτόν. Καὶ γέγονεν ὄνων ἀγρίων εὐφροσύνη, καὶ πονηρῶν ποιμένων βοσκήματα, τοῦτ' ἔστιν ἀκαθάρτων πνευμάτων. Καὶ Δαβὶδ δὲ ὡς περὶ ἀμπέλου λέγει τοῦ Ἰσραήλ· ι Ε- λυμήνατο αὐτὴν ὕς ἐκ δρυμοῦ, καὶ μονιὸς ἄγριος κατενεμήσατο αὐτήν. » Ὡς γὰρ κεχερσωμένον παρ- ορᾶται χωρίον [λείπ. ὁ κτήτωρ, ή τι τοιοῦτον], οὕτω Θεός ψυχὴν ἄκαρπον τῆς ἰδίας προνοίας οὐκ ἀξιοῖ. Ἀντὶ δὲ τοῦ ἀπὸ γεννήματος αμπέλου· ὁ μὲν Ἀκύλας φησὶν, ἐπὶ ἀμπέλῳ αὐξητικῇ· ὁ δὲ Σύμμαχος, περὶ ἀμπέλου πολυφόρου, πρὸς ἦν φησιν ἀλλαχοῦ· • Εγώ σε εφύτευσα ἄμπελον καρποφόρον, πᾶσαν ἀληθινήν· πῶς ἐστράφης εἰς πικρίαν ἡ ἄμπελος ἡ ἀλλοτρία ; » 'Αντὶ δὲ τοῦ, ἡ γῆ τοῦ λαοῦ μου, Σύμ μαχος, ἐπὶ τὴν γῆν τοῦ λαοῦ μου, φησί. Συνῳδά δὲ τοῖς ἔμπροσθεν, ἐν οἷς ἔλεγεν. Εμεινα ένα ποιήσῃ σταφυλήν, ἐποίησεν δὲ ἀκάνθας. » Καὶ ταύ τὰς ἑρμηνεύων ἐπῆγεν· . Εμεινα ένα ποιήσῃ κρίσ σιν, ἐποίησεν δὲ ἀνομίαν, καὶ οὐ δικαιοσύνην, ἀλλὰ κραυγήν . » Διὸ γέγονεν όνων αγρίων οικητήριον, καὶ βοσκήματα ποιμένων, ἢ ἀγελῶν κατὰ τὸν Ακύλαν. Απερ εἰς ἔργον ἐξέβη. Εἰδωλολάτραι γὰρ ἐκ διαφόρων ἐθνῶν γεγόνασι ταύτης οικήτορες. Διδ δεξ, φησὶν, ὑμᾶς ἐπιμένειν ἐπὶ τοσοῦτον τῷ θρήνῳ, ἕως ἂν ἐπέλθῃ ἐφ' ὑμᾶς πνεῦμα ἀφ' υψηλού. Η κατά Σύμμαχον, ἀνάψυξις ἐξ ὕψους. Πνευμάτων μὲν οὖν ἐστι διάφορα. Πλὴν οὐδὲν ὑμᾶς ἀνακτήσασθαι δύναται, καὶ ἀναπαῦσαι τοῦ θρήνου, ἢ τὸ ἐξ ὕψους καταπεμπόμενον, δ πέμψειν ὁ Σωτὴρ τοῖς μαθηταῖς ἐπηγγέλλετο. Τοῦτο καὶ νῦν εἰ μετανοοῦσαι κλαύσωσιν, ἐπαγγέλλεται. « Μακά- ριοι γὰρ οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρακληθήσονται· καὶ οἱ κλαίοντες, ὅτι γελάσουσι. » Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἐναργῆ τὸν χρόνον παρίστησιν τῆς τοῦ λαοῦ τῶν ἀπίστων χερσέως, ὅτ᾽ ἂν οἱ πεπιστευκότες θείου τεύξονται Πνεύματος, ηνίκα καταφοιτῆσαν ἐξ ὕψους γλώσσαις πυρὸς μεριζομέναις εικάζετο. Τότε γὰρ ** PROCOPII GAZEI ut istorum urbes, cum in Romanorum potestatem A' devenissent, ab eisdem vindemiarentur; et in fe- rarum lustra, propter solitudinem, abirent. Optat igitur, ut, priore abjecta incredulitate, dolore illo, qui secundum Deum est *, langi se patiantur. Solet enim dolor, qui talis est, non poenitendam in Deo poenitentiam operari: cujus fructus est ‹divitiarum amictum exuere, et virili habitu accinctis ‘Tumbis prioris vineæ solitudinem plangere. Animæ præterea intelligibili fructuum ubertate exciderunt Judai; qui pro uvis spinas ediderunt, quemadmo- dum apud prophetam legitur 48. Cujus generis et isla sunt apud alium : • Ventosa seminarunt, et subversio eorum excipiet ea. Manipulus non habens vim conficienda farina 4. » Hinc vos, quae prius in Deo confidentes sententiam mutastis, lugere, inquit. quo Rejecit enim vineam suam Dominus, nubibusque, ne in eam pluerent imperavit; unde in lætitiam onagrorum, malorumque pastorum, id est, in im- purorum dæmonum pascua abiit. Quin et David ipse, tanquam de vile Israelitica, dicit : « Vaslavit cam aper de silva, et singularis ferus depastus est eam *º. › Ut enim incultum, et sentibus refertum agrum despicit Dominus, ita sterilem animam providentia sua non dignatur Deus. At pro super vineam germinis hic legimus, propter rineam augescentem Aquila, propter vineam fertilem Symmachus expresserunt : quam alibi in hæc verba alloquitur : « Ego te plantavi vitem fructiferam, totain veram ; quomodo conversa es in amaritudinem vinea allena " ?, Deinde quod hic terra populi mei habemus, in terram populi mei reddidit Sym- machus. Consentiunt vero cum istis etiam quæ ante dicta sunt his verbis: Exspectavi quousque uvas ederet, sed spinas dedit us ;, quas idem mox interpretatus intulit: Exspectavi quousque faceret judicium, sed fecit iniquitatem, et non justitiam, sed vociferationem "Inde igitur onagris in Justra, et pastoribus, vel gregibus (ut interpretatur Aquila) in pascua facta est. Quod revera videmus accidisse, cum eam varias idololatrarum gentes constet incoluisse. Vos itaque, adjicit, eo usque tan- tum luctum et dolorem perferre decet, quoad in vos spiritus de celso (aut secundum Symmachum, refrigeratio de allo) veniat. Est ergo spirituum differentia. Sed nihil vos, in- quit, adeo recreare, luctumque pellere poterit, atque ille, quem de sursum discipulis missurum pollicitus est Salvator », quemque etiam nunc, si poenitentiam agentes resipiscatis, vobis non defu- turum denuntiat. «Beati enim qui lugent, quoniam consolabuntur. Beati qui. plorant, quoniam ride- bunt s. o Aiunt vero nonnulli tempus hic, quv eoruin qui in populo increduli remanserunt, soli- tudo futura est, designari, quando, inquit, qui crediderunt, divino Spiritu potientur, qui ab alto II Cor. vii, 40. Isa. v, 2. is Osce vui, 7. ibid. > Joan. st, et alibi. ss Matth. v, 5. C D Psal. LXXIX, 14. Luc. vi, 21. s' Jerem. 11, 21. * Isa. v, 2.

ἔσται, φησίν, ἔρημος, ο Χέρμελ. Καὶ πρόσθεν γὰρ ἔλεγεν· ὅτι, μετατεθήσεται ὁ Λίβανος, ὡς τὸ ὄρος τὸ Χέρμελ. Καὶ Χέρμελ εἰς δρυμὸν λογισθήσεται. Ἐδήλου δὲ τοὺς μὲν ἐκ περιτομῆς ὁ Χέρμελ, ὃς καὶ Κάρμηλος λέγεται, ὄρος ἂν ἐν τῇ Σαμαρείᾳ, ἑρμη νευόμενον δὲ, ἐπίγνωσις περιτομῆς. Ὁ δὲ Λίβανος τὰ ἔθνη, τῆς Φοινίκης ὑπῆρχαν ν. Εμελλεν = γὰρ ἐκεῖνοι μὲν ἄκαρποι γενήσεσθαι, καὶ πυρὸς ὕλη, ὄρειοί τινες καὶ ἀνήροτοι τὴν ψυχὴν (τοιοῦτοι γὰρ οἱ δρυμοί)· μετελθεῖν δὲ τὰ ἔθνη πρὸς τὴν αὐτῶν θεο- σέβειαν χρηματίζοντα Λίβανός τε καὶ ἔρημος, ἀντὶ τοῦ θεοσεβοῦς πάλαι λαοῦ μερὶς Κυρίου γινόμενα, καὶ σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ, καίτοι πρότερον ὄντα δρυμὸς καὶ ἔρημος, ἤπερ γ ὡς μεγάλων ἀγα θῶν ἠξιωμένη τὰ μετὰ ταῦτα λοιπὸν ἐπαγγέλλεται, καλῶν αὐτὴν Κάρμηλον, εἰς ὃν ἔλεγεν μετατεθεί- σθαι τὸν Λίβανον. • ... συν Τινὲς δὲ Κάρμηλον τὸν ἐκ περιτομής νοοῦσι λαόν, καὶ ζητοῦσι πῶς εἰς δρυμὸν λογισθήσεται, ἐν αὐτ τῷ πάλιν κατα . καί φασι τοῦτο διὰ τὸ και τάλειμμα λέγεσθαι τὸ σωθὲν καὶ τοῖς ε. αγελαζόμενον. Ἐν τῇ ἐρήμῳ τοίνυν δικαιοσύνην φησὶν ἀναπαύσεσθαι. Καὶ ἄνω γὰρ εὐθὺς τῇ περὶ Χέρμελ καὶ Λιβάνῳ μεταθέσει τὴν κλήσιν δηλῶν τῶν ἐθνῶν, ἔλεγεν κωφοὺς ἀκούσεσθαι τοὺς λόγους τοῦ βιβλίου, καὶ τυφλῶν ἰδεῖν ὀφθαλμούς· οὕτω καὶ νῦν ἔργα φησὶν ἔσεσθαι δικαιοσύνης, ὧν τὸ κεφάλαιον ἡ τοῦ Θεοῦ ἐστιν εἰρήνη υπερέχουσα πάντα νοῦν, ὅς ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν δικαιοσύνη τε καὶ κρῖμα. Δεδικαιώμεθα γὰρ ἐν αὐτῷ, δικαίῳ τε καὶ ὀρθῷ κρί ματι κατακριθείσης τῆς ἁμαρτίας. Ὃς καὶ κατὰ Παῦ- λον, εὐηγγελίσατο εἰρήνην τοῖς μακράν, καὶ εἰρή. την τοῖς ἐγγύς, Ἰουδαίῳ δηλονότι πρώτῳ καὶ Ἕλληνι. Διὸ τὴν πρὸς Θεὸν καταλύσαντες ἔχθραν πόλεσίν ἐσμεν ἀναπαύσεως, καὶ τῆς εἰς αἰῶνα τρυφῆς τὸν ἐκκλησιαστικὸν τῶν ἀρετῶν ἔχοντες πλοῦτον, περὶ οὗ φησιν ὁ Ἀπόστολος· « Εὐχαριστῶ τῷ Θεῷ μου διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὅτι ἐν παντὶ ἐπλουτίσθητε ἐν αὐτῷ, ἐν παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει. » Καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησιν ὁ προφήτης • • Ευφράνθη ἔρημος ή διψώσα. ᾿Αγαλλιάσθω ἔρημος καὶ ἀνθείτω ὡς κρίνον· › ἔρημον καλῶν τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν, διὰ τὸ ἄκαρπον καὶ Β παντὸς ἐψιλωμένον ὑπερανεστηκότος φυτοῦ. Χριστοῦ δὲ κατοικήσαντος ἐν αὐτῇ, φησὶ πάλιν Ησαΐας· • Καὶ ποιήσω ἐν τῇ ἐρήμῳ ὕδωρ, καὶ ἐν τῇ ἀνύδρῳ ποταμούς, θήσω εἰς τὴν ἄνυδρον, γήν κέδρον καὶ πύξον, καὶ μυρσίνην, καὶ κυπάρισσον, καὶ λεύκην,, τὰς διαφόρους τῶν πιστευσάντων ἐπηρμένας δηλών ἀρετάς. Φησὶ δὲ νῦν ὡς οἰκήσει ὁ λαὸς αὐτοῦ ἐν πόλει εἰρήνης. Ἀντὶ γὰρ τῆς μεγάλης εκείνης καὶ γαυριώσης, κατὰ Σύμμαχον, συνέστησε πόλιν, την ν γρ. υπάρχον. * γρ. ἔμελλον. γρ. ήπερ. γρ. καὶ δικαιοσύνη ἐν αὐτῷ πάλιν κατοικήσει, και φασι τοῦτο διὰ τὸ κατάλειμμα λέγεσθαι τὸ σωθεν, καὶ τοῖς ἔθνεσι συναγελαζόμενον. · γρ. ὥσπερ. COMMENTARII IN ISAIAM. A demissus, in linguas igneas divisus apparebit . C “ Tunc erit, ait, futurus desertus Chermel. Nam et antea dicebat mutatum iri Libanum, sicul montem Chermel : et Chermel in saltum abiturum. Inoue bat autem Chermel ipse, Samariæ mons, Carmelus alias, circumcisionis cognitionem significans, eos ipsos qui ex circumcisione sunt; non aliter quam gentes ipse Libanus, qui etiam Phoniciæ mons est. Futurum enim erat, ut steriles illi, ignisque mate - ria tantum, utpote montiumn incolae, animo- que feri et inculti (quales saltus ipsi sunt) rema- nerent; gentes autem, Libani desertique nominibus significate, pro pio quodam populo sors Dei effecta, et funiculus hæreditatis ejus, ad verum cultum transirent, quantumvis merus saltus esset antea meraque solitudo ; cui tanquam ingentium bonorum participi, quæ sequuntur deinceps annuntiat, cam- dem carmelum appellans, in quem Libanum trans - mutatum esse prædixerat. Quidam autem Carmeli nomine Judaicum po- pulum intelligunt, et quærentibus, qui futurum sit ut in saltum reputetur, in quo rursum justiția habitet, id ipsum propter reliquiarum conservatio- nem, quæ cum gentibus, tanquam in gregem co- ierunt, fieri respondet. Significat igitur requiela- ram esse in solitudine justitiam. Superius enim quemadmodum cum in Carmeli et Libani mutatione vocationem gentium judicaret, surdos libri ser- mones audituros et cæcorum oculos visum esse recepturos asseruit: sic et hoc loco opera justitiæ futura ait, quorum caput ipsa Dei par est, quae mentem omnem exsuperat *, qui est pax nostra ”, justitiaque et judicium. In ipso enim justifica- mur, cum recto et justo judicio peccatum con- demnatur. Idem rursum, Paulo teste, iis, qui longe absunt et qui etiam prope sunt, Judæo primum, deinde Græco, pacem denuntiavit. Atque hinc est quod reconciliati cum Deo, in urbibus quietis agentes, sempiternis ecclesiasticaruin virtutum deliciis, tanquam veris opibus, fruimur : de qui- bus hunc in modum loquitur Apostolus : ‹ Gratias ago Deo meo, per Jesum Christum, quod per om- mia divites facti estis in eo, in omni sermone, in omni cogitatione ". Alibi vero et propheta ipse, D sic : Lætare, deserta quæ sitis ; exsullet solitudo. Act. 11, 1-4. Philipp. 1, 7. xxxv, 1. Isa. ILI, 19. el floreal tanquam lilium ": solitudinis nomine gentium Ecclesiam signifcans, quæ non fructibus tantum, sed qualibet etiam arbora destitueretur. Sed Christo eam inhabitante, rursus inquit Isaias : ‹ Et faciam in deserto aquam, et in inaquoso fluvios, ponam in terra aquis carente cedrum, et buxum, et myrtum, et cupressum, et populum "; › quibus varias et excelsas corum, qui crediderunt, Rom. r, 10. "Ephes. 11, 14. "11 Cor. 1, §. • VARIE LECTIONES.

ἔσται, φησίν, ἔρημος, ο Χέρμελ. Καὶ πρόσθεν γὰρ ἔλεγεν· ὅτι, μετατεθήσεται ὁ Λίβανος, ὡς τὸ ὄρος τὸ Χέρμελ. Καὶ Χέρμελ εἰς δρυμὸν λογισθήσεται. Ἐδήλου δὲ τοὺς μὲν ἐκ περιτομῆς ὁ Χέρμελ, ὃς καὶ Κάρμηλος λέγεται, ὄρος ἂν ἐν τῇ Σαμαρείᾳ, ἑρμη νευόμενον δὲ, ἐπίγνωσις περιτομῆς. Ὁ δὲ Λίβανος τὰ ἔθνη, τῆς Φοινίκης ὑπῆρχαν ν. Εμελλεν = γὰρ ἐκεῖνοι μὲν ἄκαρποι γενήσεσθαι, καὶ πυρὸς ὕλη, ὄρειοί τινες καὶ ἀνήροτοι τὴν ψυχὴν (τοιοῦτοι γὰρ οἱ δρυμοί)· μετελθεῖν δὲ τὰ ἔθνη πρὸς τὴν αὐτῶν θεο- σέβειαν χρηματίζοντα Λίβανός τε καὶ ἔρημος, ἀντὶ τοῦ θεοσεβοῦς πάλαι λαοῦ μερὶς Κυρίου γινόμενα, καὶ σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ, καίτοι πρότερον ὄντα δρυμὸς καὶ ἔρημος, ἤπερ γ ὡς μεγάλων ἀγα θῶν ἠξιωμένη τὰ μετὰ ταῦτα λοιπὸν ἐπαγγέλλεται, καλῶν αὐτὴν Κάρμηλον, εἰς ὃν ἔλεγεν μετατεθεί- σθαι τὸν Λίβανον. • ... συν Τινὲς δὲ Κάρμηλον τὸν ἐκ περιτομής νοοῦσι λαόν, καὶ ζητοῦσι πῶς εἰς δρυμὸν λογισθήσεται, ἐν αὐτ τῷ πάλιν κατα . καί φασι τοῦτο διὰ τὸ και τάλειμμα λέγεσθαι τὸ σωθὲν καὶ τοῖς ε. αγελαζόμενον. Ἐν τῇ ἐρήμῳ τοίνυν δικαιοσύνην φησὶν ἀναπαύσεσθαι. Καὶ ἄνω γὰρ εὐθὺς τῇ περὶ Χέρμελ καὶ Λιβάνῳ μεταθέσει τὴν κλήσιν δηλῶν τῶν ἐθνῶν, ἔλεγεν κωφοὺς ἀκούσεσθαι τοὺς λόγους τοῦ βιβλίου, καὶ τυφλῶν ἰδεῖν ὀφθαλμούς· οὕτω καὶ νῦν ἔργα φησὶν ἔσεσθαι δικαιοσύνης, ὧν τὸ κεφάλαιον ἡ τοῦ Θεοῦ ἐστιν εἰρήνη υπερέχουσα πάντα νοῦν, ὅς ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν δικαιοσύνη τε καὶ κρῖμα. Δεδικαιώμεθα γὰρ ἐν αὐτῷ, δικαίῳ τε καὶ ὀρθῷ κρί ματι κατακριθείσης τῆς ἁμαρτίας. Ὃς καὶ κατὰ Παῦ- λον, εὐηγγελίσατο εἰρήνην τοῖς μακράν, καὶ εἰρή. την τοῖς ἐγγύς, Ἰουδαίῳ δηλονότι πρώτῳ καὶ Ἕλληνι. Διὸ τὴν πρὸς Θεὸν καταλύσαντες ἔχθραν πόλεσίν ἐσμεν ἀναπαύσεως, καὶ τῆς εἰς αἰῶνα τρυφῆς τὸν ἐκκλησιαστικὸν τῶν ἀρετῶν ἔχοντες πλοῦτον, περὶ οὗ φησιν ὁ Ἀπόστολος· « Εὐχαριστῶ τῷ Θεῷ μου διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὅτι ἐν παντὶ ἐπλουτίσθητε ἐν αὐτῷ, ἐν παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει. » Καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησιν ὁ προφήτης • • Ευφράνθη ἔρημος ή διψώσα. ᾿Αγαλλιάσθω ἔρημος καὶ ἀνθείτω ὡς κρίνον· › ἔρημον καλῶν τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν, διὰ τὸ ἄκαρπον καὶ Β παντὸς ἐψιλωμένον ὑπερανεστηκότος φυτοῦ. Χριστοῦ δὲ κατοικήσαντος ἐν αὐτῇ, φησὶ πάλιν Ησαΐας· • Καὶ ποιήσω ἐν τῇ ἐρήμῳ ὕδωρ, καὶ ἐν τῇ ἀνύδρῳ ποταμούς, θήσω εἰς τὴν ἄνυδρον, γήν κέδρον καὶ πύξον, καὶ μυρσίνην, καὶ κυπάρισσον, καὶ λεύκην,, τὰς διαφόρους τῶν πιστευσάντων ἐπηρμένας δηλών ἀρετάς. Φησὶ δὲ νῦν ὡς οἰκήσει ὁ λαὸς αὐτοῦ ἐν πόλει εἰρήνης. Ἀντὶ γὰρ τῆς μεγάλης εκείνης καὶ γαυριώσης, κατὰ Σύμμαχον, συνέστησε πόλιν, την ν γρ. υπάρχον. * γρ. ἔμελλον. γρ. ήπερ. γρ. καὶ δικαιοσύνη ἐν αὐτῷ πάλιν κατοικήσει, και φασι τοῦτο διὰ τὸ κατάλειμμα λέγεσθαι τὸ σωθεν, καὶ τοῖς ἔθνεσι συναγελαζόμενον. · γρ. ὥσπερ. COMMENTARII IN ISAIAM. A demissus, in linguas igneas divisus apparebit . C “ Tunc erit, ait, futurus desertus Chermel. Nam et antea dicebat mutatum iri Libanum, sicul montem Chermel : et Chermel in saltum abiturum. Inoue bat autem Chermel ipse, Samariæ mons, Carmelus alias, circumcisionis cognitionem significans, eos ipsos qui ex circumcisione sunt; non aliter quam gentes ipse Libanus, qui etiam Phoniciæ mons est. Futurum enim erat, ut steriles illi, ignisque mate - ria tantum, utpote montiumn incolae, animo- que feri et inculti (quales saltus ipsi sunt) rema- nerent; gentes autem, Libani desertique nominibus significate, pro pio quodam populo sors Dei effecta, et funiculus hæreditatis ejus, ad verum cultum transirent, quantumvis merus saltus esset antea meraque solitudo ; cui tanquam ingentium bonorum participi, quæ sequuntur deinceps annuntiat, cam- dem carmelum appellans, in quem Libanum trans - mutatum esse prædixerat. Quidam autem Carmeli nomine Judaicum po- pulum intelligunt, et quærentibus, qui futurum sit ut in saltum reputetur, in quo rursum justiția habitet, id ipsum propter reliquiarum conservatio- nem, quæ cum gentibus, tanquam in gregem co- ierunt, fieri respondet. Significat igitur requiela- ram esse in solitudine justitiam. Superius enim quemadmodum cum in Carmeli et Libani mutatione vocationem gentium judicaret, surdos libri ser- mones audituros et cæcorum oculos visum esse recepturos asseruit: sic et hoc loco opera justitiæ futura ait, quorum caput ipsa Dei par est, quae mentem omnem exsuperat *, qui est pax nostra ”, justitiaque et judicium. In ipso enim justifica- mur, cum recto et justo judicio peccatum con- demnatur. Idem rursum, Paulo teste, iis, qui longe absunt et qui etiam prope sunt, Judæo primum, deinde Græco, pacem denuntiavit. Atque hinc est quod reconciliati cum Deo, in urbibus quietis agentes, sempiternis ecclesiasticaruin virtutum deliciis, tanquam veris opibus, fruimur : de qui- bus hunc in modum loquitur Apostolus : ‹ Gratias ago Deo meo, per Jesum Christum, quod per om- mia divites facti estis in eo, in omni sermone, in omni cogitatione ". Alibi vero et propheta ipse, D sic : Lætare, deserta quæ sitis ; exsullet solitudo. Act. 11, 1-4. Philipp. 1, 7. xxxv, 1. Isa. ILI, 19. el floreal tanquam lilium ": solitudinis nomine gentium Ecclesiam signifcans, quæ non fructibus tantum, sed qualibet etiam arbora destitueretur. Sed Christo eam inhabitante, rursus inquit Isaias : ‹ Et faciam in deserto aquam, et in inaquoso fluvios, ponam in terra aquis carente cedrum, et buxum, et myrtum, et cupressum, et populum "; › quibus varias et excelsas corum, qui crediderunt, Rom. r, 10. "Ephes. 11, 14. "11 Cor. 1, §. • VARIE LECTIONES.

ἀπὸ περάτων ἕως περάτων καθολικὴν Ἐκκλησίαν. Λαὸν δὲ πάλιν ἀορίστως φησὶν, καὶ οὐ τὸν Ἰακώβ, ἢ τὸν Ἰσραήλ, ἐν τῇ καινῇ κατοικήσοντα πόλει. Εἶτα, ἐπειδὴ ἐν τοῖς ἀνωτέρω τὴν ὀργὴν τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸν τῆς κρίσεως καιρὸν τοῖς ἀσεβέσιν ἐπελεύσεσθαι, καὶ μετὰ θυμοῦ καὶ ὀργῆς καὶ πυρὸς φλογὸς ἔλεγε και εσθιούσης, κεραυνώσει βιαίως καὶ ὡς ὕδωρ καὶ χάσ λαζα συγκαταφερομένη βία· εἰκότως νῦν περὶ τῶν μακαριζομένων ἐπήνεγκεν· Ἡ δὲ χάλαζα ἐὰν και ταβῇ, οὐκ ἐφ' ὑμᾶς ἥξει. Προλέγει δὲ καὶ τὰς ἐν δρυμοῖς ἀκάρπους ψυχὰς, ἐν γεωργουμένῃ γενήσεσθαι χώρα, φυγούσας τὸ τραχύ καὶ ἀνήμερον, νεούσας δὲ νεώματα, κατὰ τὴν τοῦ προφήτου φωνήν. Τινὲς δὲ χάλαζαν φασὶ τὴν θείαν ὀργήν, δι' ἣν ὑπὸ Ῥωμαίων ἑάλωσαν, σκεια - σθέντων τῶν εἰς αὐτὸν πιστευσάντων. Εἶθ᾽ ἑξῆς μας χαρίζει τοὺς τὴν ἔρημον ταύτην γεωργήσοντας, τῇ τῆς γεωργίας ἐπιμείνας μεταφορᾷ. Δηλοῖ δὲ τοὺς ἀποστόλους τοὺς κηρύξαντας Ἰουδαίοις καὶ "Ελλησι. Δηλοῖ γὰρ ὁ μὲν βοῦς τὸν Ἰσραὴλ καθαρὸς ὢν, καὶ εἰς θυσίαν ἀναφερόμενος. Ὁ δὲ ὄρος τὰ ἔθνη. Δι' ὅπερ ὁ νόμος τὰ πρωτότοκα τῶν ὄνων εἰς πρόβατα κατ αλλάττεσθαι βούλεται. Οὕτως οὖν ἑκατέρους, διὰ τοὺς πατέρας καλεῖ. Τὴν δὲ θείαν Γραφὴν ὕδωρ ἐκάλεσε πατουμένην ὑπὸ Ἰουδαίων καὶ ἐθνικῶν. Οὓς δὲ καλῶ, φησί, μακαρίους, οἱ διῶνται ταλαιπώ- ρους καλέσουσιν, καίπερ συμπάσχοντας, ἵνα καὶ συμβασιλεύσωσιν. Αλλ' ἀνθ' ὑμῶν αὐτοί φησι τοιοῦ τοι γενήσονται. Οὐ γὰρ ὑμᾶς ἀθετοῦσιν, ἀλλὰ τὸν ἀποστείλαντα. Διὸ παραδοθήσονται τῷ παραλαμβά νοντι τοὺς ἀποβλήτους γεγονότας Θεοῦ, καὶ ὡς σῆς ἱμάτιον διαφθείροντι. Τινὲς δὲ ὕδωρ τὸν ζῶντα τοῦ Θεοῦ λόγον σημαίνειν φασί, τῷ ζωτικωτάτῳ τῶν στοιχείων ἀπεικαζόμενον. Αὐτὸς γὰρ ὁ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσας, καὶ κτίσας τοὺς δύο εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον ποιῶν εἰρήνην. Τὸ δὲ, Οὐαὶ τοῖς ταλαιπωρούσιν ὑμᾶς, καὶ τὰ ἐπ᾿ αὐτῷ, Σύμμαχος οὕτως ἐξέδωκεν· Οὐαὶ ὁ ταλαιπωρίζων, αὐτὸς δὲ μὴ ταλαιπωρηθείς. Καὶ ὁ ἀθετῶν, αὐτὸς δὲ οὐκ ἀθετηθείς. Όταν συντελέσης ταλαιπωρίζων, τα λαιπωρηθήσῃ· καὶ ὅταν κοπιάσῃ ἀθετῶν, ἀθετή σουσί σε· δηλῶν ὡς μακάριον ἐν τῷ τῶν πασχόντων εἶναι τάγματι, καὶ μὴ τῶν διωκόντων. Αθλιοι γὰρ οὗτοι, καὶ τὴν αἰτίαν ἐπήνεγκεν. Τινὲς δὲ τὴν ῥῆσιν οὕτως ἐξηγήσαντο Ανδρῶν ἀπορία τῶν πειθομένων, τὰς γυναῖκας καλεῖ καὶ μάλιστα τὰς πλουσίας, αἳ τὸ σῶμα κοσμοῦσαι, καθάπερ ἔλεγεν ἄνω, τὴν ψυχὴν εἶχον ἀκόσμητον. Ας ὡς ἐξ ὕπνου διεγείρει, καὶ καλεῖ πλουσίας, οὐ τον πλούτον σκώπτων (παρά Θεοῦ γὰρ ἐδέδοτο), τον δὲ τρόπον τῆς χρήσεως. Τὰς ἀκοὰς τοίνυν ἐπ᾿ ἐλ πίδι προξενούσῃ σωτηρίαν ὑπέχετε, τὴν μετ' ἐνιαυ- PROCOPII GAZÆI virtutum species indicavit. Significat vero hoc A p B me- loco populum ejus in pacis civitate habitaturum. Pro magna enim illa et superba, secunduin Syınmachum, urbem construxit; catholicam Ecclesiam nimirum, quæ ab extremis ad extrema pertingeret : et po- pulum indefinite, non Jacobi aut Israelis adjecto nomine, novam urbem habitaturum dixit. Quia deinde superius furorem Domini ipse judicii tem- pore in impios venturum, omniaque, ira incitatum, igui se combusturum significavit ; quia denique tanquam fulminis et grandinis, imo et aquæ etiam impetu commisturum se et rapturum : rito jam de beatis loquens, vel grandinem ipsam, si descendat, in eos non venturam adjungit. Prædicit porro et animas ipsas, quæ in saltibus sine fructu vagabantur, asperitate prorsus et fe- ritate relictis, in cultis regionibus esse liabitaturas et, ut a prophetæ verbis non recedam, novalia novaturas. Quidam per grandinem, Dei iram in- telligunt, per quam, credentibus in eum tantum conservatis, Romanorum præde patuerunt. Dein ceps, quasi in ea, quam ab agrorum cultu usurpa- vit, metaphora persistat, cos, qui solitudinem istam subigant beatos appellat ; apostolos nimirum, qui Judæns et Græcos suis prædicationibus exco- luerunt. Per bovem enim, quia purus est, et in sacrificium offertur, Israel significatur, ut per asinum gentes. Ideoque ex legis præcepto, quod primum asini peperissent in oves commutari solere reperimus. Sic igitur utrosque, propter patres, ap- pellat. Deinde aquæ nomine, Scripturam intelli- git, quam et gentes ipsæ, et Judæi etiam terunt. C Cæterum quos ego voco beatos, ait, qui vos in- sectantur, miseros appellabunt ; quantumvis con- pati, ut simul regnent, asseras. Sed in vestrum illi locum, inquit, qui tales exsistunt, subituri sunt, Nou enim vos illi, sed eum, a quo missi estis, reprobant. Et itaque tradentur illi, qui re- jectos a Deo secuni solet assumere, tanquamque tiņea vestimentum labefactare et perdere. Nonnulli aqua nomine, Verbum Dei vita præditum sigui- ficari, et ei, quod elementorum omnium maxine vitain tuetur, comparari voluerunt. Illud ipsum enim est quod intermedio pariete disturbato, utrumque hominem in novum unum pace facta conciliavit ". Verum cnimvero, quod, væ qui vos miseros faciunt, et que sequuntur, habemus, ita reddidit Symmachus: Væ qui miserum facis, mi- ser ipse non factus; el qui reprobas, ipse non reprobatus. Cum miserum facere desieris, fies et ipse miser ; et cum reprobando fueris defessus, se reprobabunt. Quibus e beatorum numero exsistere, non qui miseriam et damna inferunt, sed qui ferunt, addita ratione demonstravit. Alii tamen locum integrum, hoc modo expli- carunt. Cum viros credentes deesse animadver- teret, ad mulieres jam, præcipue divites, quæ, in corporis cultu occupatæ, ut superius dicebat, sor- dere animam patiebantur, orationem convertit; quas tanquam somno excitans divites appellat, non ut divitias (Dei siquidem munere possidentur ), sed ut earum utendi modum insectetur. Aures * Ephes.11, 14-16. D

ἀπὸ περάτων ἕως περάτων καθολικὴν Ἐκκλησίαν. Λαὸν δὲ πάλιν ἀορίστως φησὶν, καὶ οὐ τὸν Ἰακώβ, ἢ τὸν Ἰσραήλ, ἐν τῇ καινῇ κατοικήσοντα πόλει. Εἶτα, ἐπειδὴ ἐν τοῖς ἀνωτέρω τὴν ὀργὴν τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸν τῆς κρίσεως καιρὸν τοῖς ἀσεβέσιν ἐπελεύσεσθαι, καὶ μετὰ θυμοῦ καὶ ὀργῆς καὶ πυρὸς φλογὸς ἔλεγε και εσθιούσης, κεραυνώσει βιαίως καὶ ὡς ὕδωρ καὶ χάσ λαζα συγκαταφερομένη βία· εἰκότως νῦν περὶ τῶν μακαριζομένων ἐπήνεγκεν· Ἡ δὲ χάλαζα ἐὰν και ταβῇ, οὐκ ἐφ' ὑμᾶς ἥξει. Προλέγει δὲ καὶ τὰς ἐν δρυμοῖς ἀκάρπους ψυχὰς, ἐν γεωργουμένῃ γενήσεσθαι χώρα, φυγούσας τὸ τραχύ καὶ ἀνήμερον, νεούσας δὲ νεώματα, κατὰ τὴν τοῦ προφήτου φωνήν. Τινὲς δὲ χάλαζαν φασὶ τὴν θείαν ὀργήν, δι' ἣν ὑπὸ Ῥωμαίων ἑάλωσαν, σκεια - σθέντων τῶν εἰς αὐτὸν πιστευσάντων. Εἶθ᾽ ἑξῆς μας χαρίζει τοὺς τὴν ἔρημον ταύτην γεωργήσοντας, τῇ τῆς γεωργίας ἐπιμείνας μεταφορᾷ. Δηλοῖ δὲ τοὺς ἀποστόλους τοὺς κηρύξαντας Ἰουδαίοις καὶ "Ελλησι. Δηλοῖ γὰρ ὁ μὲν βοῦς τὸν Ἰσραὴλ καθαρὸς ὢν, καὶ εἰς θυσίαν ἀναφερόμενος. Ὁ δὲ ὄρος τὰ ἔθνη. Δι' ὅπερ ὁ νόμος τὰ πρωτότοκα τῶν ὄνων εἰς πρόβατα κατ αλλάττεσθαι βούλεται. Οὕτως οὖν ἑκατέρους, διὰ τοὺς πατέρας καλεῖ. Τὴν δὲ θείαν Γραφὴν ὕδωρ ἐκάλεσε πατουμένην ὑπὸ Ἰουδαίων καὶ ἐθνικῶν. Οὓς δὲ καλῶ, φησί, μακαρίους, οἱ διῶνται ταλαιπώ- ρους καλέσουσιν, καίπερ συμπάσχοντας, ἵνα καὶ συμβασιλεύσωσιν. Αλλ' ἀνθ' ὑμῶν αὐτοί φησι τοιοῦ τοι γενήσονται. Οὐ γὰρ ὑμᾶς ἀθετοῦσιν, ἀλλὰ τὸν ἀποστείλαντα. Διὸ παραδοθήσονται τῷ παραλαμβά νοντι τοὺς ἀποβλήτους γεγονότας Θεοῦ, καὶ ὡς σῆς ἱμάτιον διαφθείροντι. Τινὲς δὲ ὕδωρ τὸν ζῶντα τοῦ Θεοῦ λόγον σημαίνειν φασί, τῷ ζωτικωτάτῳ τῶν στοιχείων ἀπεικαζόμενον. Αὐτὸς γὰρ ὁ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσας, καὶ κτίσας τοὺς δύο εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον ποιῶν εἰρήνην. Τὸ δὲ, Οὐαὶ τοῖς ταλαιπωρούσιν ὑμᾶς, καὶ τὰ ἐπ᾿ αὐτῷ, Σύμμαχος οὕτως ἐξέδωκεν· Οὐαὶ ὁ ταλαιπωρίζων, αὐτὸς δὲ μὴ ταλαιπωρηθείς. Καὶ ὁ ἀθετῶν, αὐτὸς δὲ οὐκ ἀθετηθείς. Όταν συντελέσης ταλαιπωρίζων, τα λαιπωρηθήσῃ· καὶ ὅταν κοπιάσῃ ἀθετῶν, ἀθετή σουσί σε· δηλῶν ὡς μακάριον ἐν τῷ τῶν πασχόντων εἶναι τάγματι, καὶ μὴ τῶν διωκόντων. Αθλιοι γὰρ οὗτοι, καὶ τὴν αἰτίαν ἐπήνεγκεν. Τινὲς δὲ τὴν ῥῆσιν οὕτως ἐξηγήσαντο Ανδρῶν ἀπορία τῶν πειθομένων, τὰς γυναῖκας καλεῖ καὶ μάλιστα τὰς πλουσίας, αἳ τὸ σῶμα κοσμοῦσαι, καθάπερ ἔλεγεν ἄνω, τὴν ψυχὴν εἶχον ἀκόσμητον. Ας ὡς ἐξ ὕπνου διεγείρει, καὶ καλεῖ πλουσίας, οὐ τον πλούτον σκώπτων (παρά Θεοῦ γὰρ ἐδέδοτο), τον δὲ τρόπον τῆς χρήσεως. Τὰς ἀκοὰς τοίνυν ἐπ᾿ ἐλ πίδι προξενούσῃ σωτηρίαν ὑπέχετε, τὴν μετ' ἐνιαυ- PROCOPII GAZÆI virtutum species indicavit. Significat vero hoc A p B me- loco populum ejus in pacis civitate habitaturum. Pro magna enim illa et superba, secunduin Syınmachum, urbem construxit; catholicam Ecclesiam nimirum, quæ ab extremis ad extrema pertingeret : et po- pulum indefinite, non Jacobi aut Israelis adjecto nomine, novam urbem habitaturum dixit. Quia deinde superius furorem Domini ipse judicii tem- pore in impios venturum, omniaque, ira incitatum, igui se combusturum significavit ; quia denique tanquam fulminis et grandinis, imo et aquæ etiam impetu commisturum se et rapturum : rito jam de beatis loquens, vel grandinem ipsam, si descendat, in eos non venturam adjungit. Prædicit porro et animas ipsas, quæ in saltibus sine fructu vagabantur, asperitate prorsus et fe- ritate relictis, in cultis regionibus esse liabitaturas et, ut a prophetæ verbis non recedam, novalia novaturas. Quidam per grandinem, Dei iram in- telligunt, per quam, credentibus in eum tantum conservatis, Romanorum præde patuerunt. Dein ceps, quasi in ea, quam ab agrorum cultu usurpa- vit, metaphora persistat, cos, qui solitudinem istam subigant beatos appellat ; apostolos nimirum, qui Judæns et Græcos suis prædicationibus exco- luerunt. Per bovem enim, quia purus est, et in sacrificium offertur, Israel significatur, ut per asinum gentes. Ideoque ex legis præcepto, quod primum asini peperissent in oves commutari solere reperimus. Sic igitur utrosque, propter patres, ap- pellat. Deinde aquæ nomine, Scripturam intelli- git, quam et gentes ipsæ, et Judæi etiam terunt. C Cæterum quos ego voco beatos, ait, qui vos in- sectantur, miseros appellabunt ; quantumvis con- pati, ut simul regnent, asseras. Sed in vestrum illi locum, inquit, qui tales exsistunt, subituri sunt, Nou enim vos illi, sed eum, a quo missi estis, reprobant. Et itaque tradentur illi, qui re- jectos a Deo secuni solet assumere, tanquamque tiņea vestimentum labefactare et perdere. Nonnulli aqua nomine, Verbum Dei vita præditum sigui- ficari, et ei, quod elementorum omnium maxine vitain tuetur, comparari voluerunt. Illud ipsum enim est quod intermedio pariete disturbato, utrumque hominem in novum unum pace facta conciliavit ". Verum cnimvero, quod, væ qui vos miseros faciunt, et que sequuntur, habemus, ita reddidit Symmachus: Væ qui miserum facis, mi- ser ipse non factus; el qui reprobas, ipse non reprobatus. Cum miserum facere desieris, fies et ipse miser ; et cum reprobando fueris defessus, se reprobabunt. Quibus e beatorum numero exsistere, non qui miseriam et damna inferunt, sed qui ferunt, addita ratione demonstravit. Alii tamen locum integrum, hoc modo expli- carunt. Cum viros credentes deesse animadver- teret, ad mulieres jam, præcipue divites, quæ, in corporis cultu occupatæ, ut superius dicebat, sor- dere animam patiebantur, orationem convertit; quas tanquam somno excitans divites appellat, non ut divitias (Dei siquidem munere possidentur ), sed ut earum utendi modum insectetur. Aures * Ephes.11, 14-16. D

τών αἰχμαλωσίαν εἰς νοῦν ἐμβαλλόμεναι. Καὶ λιμός δὲ διαδέξεται τοὺς διὰ κόρον υβρίσαντας, οὕτω τοῦ Θεοῦ θεραπεύοντος. "Οθεν τὴν δίκην φθάσατε θρήνῳ, ἵνα πρὸς οὐρανὸν ἀναβλέψασαι, πνεῦμα σωτήριον ἐκεῖθεν καρπώσησθε. Διὰ δὲ τοῦ Χέρμελ, τὴν ἐσο- μένην ἐρημίαν τῆς χώρας ἐδήλωσεν. Κρίμα δέ φη- σιν ἀναπαύσασθαι ἐν τῇ ἐρήμῳ, τὴν πόλιν οὕτω καλῶν· καὶ δικαιοσύνην ἐν τῷ Καρμήλῳ, τοῦτ' ἔστιν, ἐν τῇ χώρᾳ, δηλονότι τῶν ἀδίκων οἰκητόρων ἐκπεπτωκότων, ὥσπερ τῶν ἀλλοφύλων πρότερον δι ἀσέβειαν. Πάντες γὰρ αὐτοῦ δημιουργήματα. Τοὺς δὲ πλημμελοῦντας μετέρχεται τῇ δίκῃ θεραπεύων διὰ χρηστότητα. Πάλιν δὲ μετανοοῦντας οἰκήσειν ἐν εὐ θηνία φησίν. θαρρήσει δὲ πᾶς δικαιοσύνην αὐτῶν, και πάντα ταράσσηται. Καὶ οἱ ἐν τοῖς δρυμοῖς οὔ τως ἀνεκτῶς οἰκήσουσιν, ὡς οἱ ἐν τῇ πεδιάδι· πανταχοῦ δὲ ταῖς ἀπειλαῖς χρηστὰς ἐλπίδας ἐγκατα μίγνυσιν, ἐκείναις φοβῶν, καὶ ταύταις παραμυθού- μενος ἀπόγνωσιν, καὶ ῥαθυμίαν δι' ἀμφοῖν φυλαττό μενος. Εἶτα τοῖς πρὸς γῆν ὁρῶσι τὴν ἐκ γῆς λαμβά- νει παραβολήν. Οὐ γὰρ ἐκείνους φησὶ μακαρίζετε τοὺς ἀρδευομένην οἰκοῦντας, καὶ βουσὶ μὲν ἐργά- σιμον, ἔνοις δὲ πρὸς ὁδοιπορίαν βατήν. Αλλά ψευδώς αὐτοὺς μακαρίζετέ φησι. Τοιαύτην γὰρ ὑμεῖς οἰκοῦν- τες, τὸ μακάριον οὐκ ἐκτίσασθε, περὶ τὸν δόντα γε γονότες ἀγνώμονες. Οὐ γὰρ τοσοῦτον ὑμᾶς ὁ Ασσύ ριος, δνὺ αὐτοὶ ἑαυτοὺς ταλαιπώρους εργάζεσθε. Θεῷ γὰρ εὐνοοῦσιν οὐδὲν ἐπῄει δεινόν. Απεσείσθη γὰρ ἂν ὑμῶν, ὡς ἀφ᾽ ἱματίου σής. ΚΕΦΑΛ. ΛΓ'. σ' ιβ'. Οὐαὶ τοῖς ταλαιπωρούσιν ὑμᾶς. Ὑμᾶς δὲ οὐδεὶς ποιεῖ ταλαιπώρους, κ. τ. λ. Μακαρίσας τοὺς ἀποστόλους, καὶ ταλανίσας τοὺς αὐτοὺς ἀθετήσαντας, ὡς ἐξ αὐτῶν εὐχὴν ποιεῖται τῶν ἀποστόλων, ὡς οἱ μὲν ἀπειθεῖς καὶ πολεμοῦντες ἡμᾶς, ἀπολώλασιν· ἡμῶν δὲ σὺ σωτηρία. Μαθόντες γὰρ ὡς οὐδεὶς αὐτοὺς ταλαιπωρήσειεν, ἐκ πολλῆς ταῦτα περιχαρείας φασίν, ὅτι διὰ φωνὴν τοῦ φόβου σου ἐξέστησαν λαοὶ, καὶ διεσκορπίσθησαν έθνη. Κατὰ δὲ ᾿Ακύλαν καὶ Θεοδοτίωνα, ἀπὸ φωνῆς ὄχλου, ήγουν πλήθους ἀνεχώρησαν λαοί. Δηλοῖ δὲ τὴν ὑπὸ πολλῶν ἅλωσιν πολεμίων, καὶ τῆς πόλεως ἔκπτωσιν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἀπὸ φόβου σου, ὁ Σύμμαχος ἀπὸ τοῦ ὑψωθῆναι διεσπάρησαν, εἴρηκεν. Τῆς γὰρ ἰδίας. ἐξέστησαν γῆς. Εκστασιν δέ τινες τὴν κατάπληξιν τὴν ἀπὸ τοῦ δέους εἰρήκασιν. Ἡ δὲ σωτηρία τοῖς ἁγίοις ἐν καιρῷ γίνεται θλίψεως, κατά τό «0: ἂν ἀσθενῶ, τότε δυνατός εἰμι. » Καὶ τό· ι Αρκεῖ σου ἡ χάρις μου. Ἡ γὰρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦ ται. » Τὰ δὲ τοῖς ἀπειθέσιν ἐσόμενα και Μωσῆς καὶ προφῆται κηρύττουσιν. Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησιν· «Οταν εἴδητε κυκλουμένην ὑπὸ στρατοπέδων τὴν Ἱερου * γρ. ὡς. COMMENTARII IN ISAIA M. A igitur, ait, ad spem, quae salutem vobis conciliat, arri B gite ; et captivitatem illam, quæ post annum vobis im- minet, animo agitate. Eos ctiam fames invadet, qui, copia rerum elati, in caeteros petulantius se gesserunt. Sic enim solet sanare Dominus. Luctu ergo pœnas istas antevertite, ut in cælum intuentes spiritum sulu- tarem in le excipiatis. Per Ciermel autem iustan- tem regioni solitudinem significavit. Deinde, quod judicium in solitudine habitaturum dixit, urbem his verbis, sicut per justitiam in Carmelo, regio- nem ipsam, qua etiam propter injustitiam ha- bitatores, ut olim propter impietatem alienige- næ, pellendi essent, judicavit. Omnes enim illins opera conditi et effecti sumus, et sicut sce- leratis multa pro sua bonitate medetur, ita pœni- tentes rursus in prospero rerum successu secure habitaturos esse pollicetur. Aget autem secure quisquis in justitia gloriatur, etiamsi omnia per- misceri et conturbari contigerit. Deinde qui sunt in saltibus, ita percommode habitabunt, ut qui in campestribus. Minis porro ubique spes bonas inter- miscet, ut illis quidem territos, istis autem a desperatione revocatos, utroque tandem ab igna- via et socordia revocet. Apud eos rursum qui ocu- los in terram defigunt, sumpta ab eadem similitu- dine utitur : Non enim, ait, beatos eos dicilis, qui solum irriguum habitant, bobusque ad arandum asinis vero ad iter calcandum idoneum. Sed falso eos beatos dicitis inquit. Neque enim qui terram ejusmodi habitatis, beati esse potestis, qui in beatitatis largitorem Deum ingrati estis: nec tam vobis Asṣyrius quam vobismetipsi estis miseriæ auctores, cum bene de Deo sentientibus nihil mali possit accidere; eumque a vobis ipsi, tanquam a vestimento lineam, repuleritis. C II Cor. xi, 10. so ibid. 9. D CAP. XXXIII. VERS. 1-12. Va qui vos miseros faciunt, sed nemo vos facit miseros, etc. Postquam beatos esse dixit apostolos, eos autem' a quibus rejicerentur, miseros, `Deo jam, tanquam apostolorum voce preces fundit, quod, sublatis impiis a quibus oppugnabantur, saluteru a Deo consecuturi sint. Qui enim se a nullo mise- ros dici posse sciunt, præ multa laetitia, propter ro- cem timoris Dei obsinpuisse populos et dispersas gentes, vel, ut Aquilæ et Theodotioni placet, a voce urbe, id est vulgi, populos recessisse dicunt, Quibus urbem a multis hostibus expugnari et ever- ti debere significatur. At quo loco, a timore tuo, labemus, propterea quod se elevarunt, dissipati sunt, transtulit Symmachus. Sua enim terra motos esse intelligit : etsi non desint, qui ad motum illum . sive stuporein, qui metu incutitur, referri velint. Adjicit autem beatis in tempore tribulatio- nis salutem fieri ; juxta illud : Cum infirmor, tunc polens sum ", » et illud : « Suflicit tibi gratia mea. Virtus enim mea in infirmitate perficitur“. ) Porro quæ incredulis essent eventura et Moses VARI.E. LECTIONES.

τών αἰχμαλωσίαν εἰς νοῦν ἐμβαλλόμεναι. Καὶ λιμός δὲ διαδέξεται τοὺς διὰ κόρον υβρίσαντας, οὕτω τοῦ Θεοῦ θεραπεύοντος. "Οθεν τὴν δίκην φθάσατε θρήνῳ, ἵνα πρὸς οὐρανὸν ἀναβλέψασαι, πνεῦμα σωτήριον ἐκεῖθεν καρπώσησθε. Διὰ δὲ τοῦ Χέρμελ, τὴν ἐσο- μένην ἐρημίαν τῆς χώρας ἐδήλωσεν. Κρίμα δέ φη- σιν ἀναπαύσασθαι ἐν τῇ ἐρήμῳ, τὴν πόλιν οὕτω καλῶν· καὶ δικαιοσύνην ἐν τῷ Καρμήλῳ, τοῦτ' ἔστιν, ἐν τῇ χώρᾳ, δηλονότι τῶν ἀδίκων οἰκητόρων ἐκπεπτωκότων, ὥσπερ τῶν ἀλλοφύλων πρότερον δι ἀσέβειαν. Πάντες γὰρ αὐτοῦ δημιουργήματα. Τοὺς δὲ πλημμελοῦντας μετέρχεται τῇ δίκῃ θεραπεύων διὰ χρηστότητα. Πάλιν δὲ μετανοοῦντας οἰκήσειν ἐν εὐ θηνία φησίν. θαρρήσει δὲ πᾶς δικαιοσύνην αὐτῶν, και πάντα ταράσσηται. Καὶ οἱ ἐν τοῖς δρυμοῖς οὔ τως ἀνεκτῶς οἰκήσουσιν, ὡς οἱ ἐν τῇ πεδιάδι· πανταχοῦ δὲ ταῖς ἀπειλαῖς χρηστὰς ἐλπίδας ἐγκατα μίγνυσιν, ἐκείναις φοβῶν, καὶ ταύταις παραμυθού- μενος ἀπόγνωσιν, καὶ ῥαθυμίαν δι' ἀμφοῖν φυλαττό μενος. Εἶτα τοῖς πρὸς γῆν ὁρῶσι τὴν ἐκ γῆς λαμβά- νει παραβολήν. Οὐ γὰρ ἐκείνους φησὶ μακαρίζετε τοὺς ἀρδευομένην οἰκοῦντας, καὶ βουσὶ μὲν ἐργά- σιμον, ἔνοις δὲ πρὸς ὁδοιπορίαν βατήν. Αλλά ψευδώς αὐτοὺς μακαρίζετέ φησι. Τοιαύτην γὰρ ὑμεῖς οἰκοῦν- τες, τὸ μακάριον οὐκ ἐκτίσασθε, περὶ τὸν δόντα γε γονότες ἀγνώμονες. Οὐ γὰρ τοσοῦτον ὑμᾶς ὁ Ασσύ ριος, δνὺ αὐτοὶ ἑαυτοὺς ταλαιπώρους εργάζεσθε. Θεῷ γὰρ εὐνοοῦσιν οὐδὲν ἐπῄει δεινόν. Απεσείσθη γὰρ ἂν ὑμῶν, ὡς ἀφ᾽ ἱματίου σής. ΚΕΦΑΛ. ΛΓ'. σ' ιβ'. Οὐαὶ τοῖς ταλαιπωρούσιν ὑμᾶς. Ὑμᾶς δὲ οὐδεὶς ποιεῖ ταλαιπώρους, κ. τ. λ. Μακαρίσας τοὺς ἀποστόλους, καὶ ταλανίσας τοὺς αὐτοὺς ἀθετήσαντας, ὡς ἐξ αὐτῶν εὐχὴν ποιεῖται τῶν ἀποστόλων, ὡς οἱ μὲν ἀπειθεῖς καὶ πολεμοῦντες ἡμᾶς, ἀπολώλασιν· ἡμῶν δὲ σὺ σωτηρία. Μαθόντες γὰρ ὡς οὐδεὶς αὐτοὺς ταλαιπωρήσειεν, ἐκ πολλῆς ταῦτα περιχαρείας φασίν, ὅτι διὰ φωνὴν τοῦ φόβου σου ἐξέστησαν λαοὶ, καὶ διεσκορπίσθησαν έθνη. Κατὰ δὲ ᾿Ακύλαν καὶ Θεοδοτίωνα, ἀπὸ φωνῆς ὄχλου, ήγουν πλήθους ἀνεχώρησαν λαοί. Δηλοῖ δὲ τὴν ὑπὸ πολλῶν ἅλωσιν πολεμίων, καὶ τῆς πόλεως ἔκπτωσιν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἀπὸ φόβου σου, ὁ Σύμμαχος ἀπὸ τοῦ ὑψωθῆναι διεσπάρησαν, εἴρηκεν. Τῆς γὰρ ἰδίας. ἐξέστησαν γῆς. Εκστασιν δέ τινες τὴν κατάπληξιν τὴν ἀπὸ τοῦ δέους εἰρήκασιν. Ἡ δὲ σωτηρία τοῖς ἁγίοις ἐν καιρῷ γίνεται θλίψεως, κατά τό «0: ἂν ἀσθενῶ, τότε δυνατός εἰμι. » Καὶ τό· ι Αρκεῖ σου ἡ χάρις μου. Ἡ γὰρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦ ται. » Τὰ δὲ τοῖς ἀπειθέσιν ἐσόμενα και Μωσῆς καὶ προφῆται κηρύττουσιν. Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησιν· «Οταν εἴδητε κυκλουμένην ὑπὸ στρατοπέδων τὴν Ἱερου * γρ. ὡς. COMMENTARII IN ISAIA M. A igitur, ait, ad spem, quae salutem vobis conciliat, arri B gite ; et captivitatem illam, quæ post annum vobis im- minet, animo agitate. Eos ctiam fames invadet, qui, copia rerum elati, in caeteros petulantius se gesserunt. Sic enim solet sanare Dominus. Luctu ergo pœnas istas antevertite, ut in cælum intuentes spiritum sulu- tarem in le excipiatis. Per Ciermel autem iustan- tem regioni solitudinem significavit. Deinde, quod judicium in solitudine habitaturum dixit, urbem his verbis, sicut per justitiam in Carmelo, regio- nem ipsam, qua etiam propter injustitiam ha- bitatores, ut olim propter impietatem alienige- næ, pellendi essent, judicavit. Omnes enim illins opera conditi et effecti sumus, et sicut sce- leratis multa pro sua bonitate medetur, ita pœni- tentes rursus in prospero rerum successu secure habitaturos esse pollicetur. Aget autem secure quisquis in justitia gloriatur, etiamsi omnia per- misceri et conturbari contigerit. Deinde qui sunt in saltibus, ita percommode habitabunt, ut qui in campestribus. Minis porro ubique spes bonas inter- miscet, ut illis quidem territos, istis autem a desperatione revocatos, utroque tandem ab igna- via et socordia revocet. Apud eos rursum qui ocu- los in terram defigunt, sumpta ab eadem similitu- dine utitur : Non enim, ait, beatos eos dicilis, qui solum irriguum habitant, bobusque ad arandum asinis vero ad iter calcandum idoneum. Sed falso eos beatos dicitis inquit. Neque enim qui terram ejusmodi habitatis, beati esse potestis, qui in beatitatis largitorem Deum ingrati estis: nec tam vobis Asṣyrius quam vobismetipsi estis miseriæ auctores, cum bene de Deo sentientibus nihil mali possit accidere; eumque a vobis ipsi, tanquam a vestimento lineam, repuleritis. C II Cor. xi, 10. so ibid. 9. D CAP. XXXIII. VERS. 1-12. Va qui vos miseros faciunt, sed nemo vos facit miseros, etc. Postquam beatos esse dixit apostolos, eos autem' a quibus rejicerentur, miseros, `Deo jam, tanquam apostolorum voce preces fundit, quod, sublatis impiis a quibus oppugnabantur, saluteru a Deo consecuturi sint. Qui enim se a nullo mise- ros dici posse sciunt, præ multa laetitia, propter ro- cem timoris Dei obsinpuisse populos et dispersas gentes, vel, ut Aquilæ et Theodotioni placet, a voce urbe, id est vulgi, populos recessisse dicunt, Quibus urbem a multis hostibus expugnari et ever- ti debere significatur. At quo loco, a timore tuo, labemus, propterea quod se elevarunt, dissipati sunt, transtulit Symmachus. Sua enim terra motos esse intelligit : etsi non desint, qui ad motum illum . sive stuporein, qui metu incutitur, referri velint. Adjicit autem beatis in tempore tribulatio- nis salutem fieri ; juxta illud : Cum infirmor, tunc polens sum ", » et illud : « Suflicit tibi gratia mea. Virtus enim mea in infirmitate perficitur“. ) Porro quæ incredulis essent eventura et Moses VARI.E. LECTIONES.

τών αἰχμαλωσίαν εἰς νοῦν ἐμβαλλόμεναι. Καὶ λιμός δὲ διαδέξεται τοὺς διὰ κόρον υβρίσαντας, οὕτω τοῦ Θεοῦ θεραπεύοντος. "Οθεν τὴν δίκην φθάσατε θρήνῳ, ἵνα πρὸς οὐρανὸν ἀναβλέψασαι, πνεῦμα σωτήριον ἐκεῖθεν καρπώσησθε. Διὰ δὲ τοῦ Χέρμελ, τὴν ἐσο- μένην ἐρημίαν τῆς χώρας ἐδήλωσεν. Κρίμα δέ φη- σιν ἀναπαύσασθαι ἐν τῇ ἐρήμῳ, τὴν πόλιν οὕτω καλῶν· καὶ δικαιοσύνην ἐν τῷ Καρμήλῳ, τοῦτ' ἔστιν, ἐν τῇ χώρᾳ, δηλονότι τῶν ἀδίκων οἰκητόρων ἐκπεπτωκότων, ὥσπερ τῶν ἀλλοφύλων πρότερον δι ἀσέβειαν. Πάντες γὰρ αὐτοῦ δημιουργήματα. Τοὺς δὲ πλημμελοῦντας μετέρχεται τῇ δίκῃ θεραπεύων διὰ χρηστότητα. Πάλιν δὲ μετανοοῦντας οἰκήσειν ἐν εὐ θηνία φησίν. θαρρήσει δὲ πᾶς δικαιοσύνην αὐτῶν, και πάντα ταράσσηται. Καὶ οἱ ἐν τοῖς δρυμοῖς οὔ τως ἀνεκτῶς οἰκήσουσιν, ὡς οἱ ἐν τῇ πεδιάδι· πανταχοῦ δὲ ταῖς ἀπειλαῖς χρηστὰς ἐλπίδας ἐγκατα μίγνυσιν, ἐκείναις φοβῶν, καὶ ταύταις παραμυθού- μενος ἀπόγνωσιν, καὶ ῥαθυμίαν δι' ἀμφοῖν φυλαττό μενος. Εἶτα τοῖς πρὸς γῆν ὁρῶσι τὴν ἐκ γῆς λαμβά- νει παραβολήν. Οὐ γὰρ ἐκείνους φησὶ μακαρίζετε τοὺς ἀρδευομένην οἰκοῦντας, καὶ βουσὶ μὲν ἐργά- σιμον, ἔνοις δὲ πρὸς ὁδοιπορίαν βατήν. Αλλά ψευδώς αὐτοὺς μακαρίζετέ φησι. Τοιαύτην γὰρ ὑμεῖς οἰκοῦν- τες, τὸ μακάριον οὐκ ἐκτίσασθε, περὶ τὸν δόντα γε γονότες ἀγνώμονες. Οὐ γὰρ τοσοῦτον ὑμᾶς ὁ Ασσύ ριος, δνὺ αὐτοὶ ἑαυτοὺς ταλαιπώρους εργάζεσθε. Θεῷ γὰρ εὐνοοῦσιν οὐδὲν ἐπῄει δεινόν. Απεσείσθη γὰρ ἂν ὑμῶν, ὡς ἀφ᾽ ἱματίου σής. ΚΕΦΑΛ. ΛΓ'. σ' ιβ'. Οὐαὶ τοῖς ταλαιπωρούσιν ὑμᾶς. Ὑμᾶς δὲ οὐδεὶς ποιεῖ ταλαιπώρους, κ. τ. λ. Μακαρίσας τοὺς ἀποστόλους, καὶ ταλανίσας τοὺς αὐτοὺς ἀθετήσαντας, ὡς ἐξ αὐτῶν εὐχὴν ποιεῖται τῶν ἀποστόλων, ὡς οἱ μὲν ἀπειθεῖς καὶ πολεμοῦντες ἡμᾶς, ἀπολώλασιν· ἡμῶν δὲ σὺ σωτηρία. Μαθόντες γὰρ ὡς οὐδεὶς αὐτοὺς ταλαιπωρήσειεν, ἐκ πολλῆς ταῦτα περιχαρείας φασίν, ὅτι διὰ φωνὴν τοῦ φόβου σου ἐξέστησαν λαοὶ, καὶ διεσκορπίσθησαν έθνη. Κατὰ δὲ ᾿Ακύλαν καὶ Θεοδοτίωνα, ἀπὸ φωνῆς ὄχλου, ήγουν πλήθους ἀνεχώρησαν λαοί. Δηλοῖ δὲ τὴν ὑπὸ πολλῶν ἅλωσιν πολεμίων, καὶ τῆς πόλεως ἔκπτωσιν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἀπὸ φόβου σου, ὁ Σύμμαχος ἀπὸ τοῦ ὑψωθῆναι διεσπάρησαν, εἴρηκεν. Τῆς γὰρ ἰδίας. ἐξέστησαν γῆς. Εκστασιν δέ τινες τὴν κατάπληξιν τὴν ἀπὸ τοῦ δέους εἰρήκασιν. Ἡ δὲ σωτηρία τοῖς ἁγίοις ἐν καιρῷ γίνεται θλίψεως, κατά τό «0: ἂν ἀσθενῶ, τότε δυνατός εἰμι. » Καὶ τό· ι Αρκεῖ σου ἡ χάρις μου. Ἡ γὰρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦ ται. » Τὰ δὲ τοῖς ἀπειθέσιν ἐσόμενα και Μωσῆς καὶ προφῆται κηρύττουσιν. Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησιν· «Οταν εἴδητε κυκλουμένην ὑπὸ στρατοπέδων τὴν Ἱερου * γρ. ὡς. COMMENTARII IN ISAIA M. A igitur, ait, ad spem, quae salutem vobis conciliat, arri B gite ; et captivitatem illam, quæ post annum vobis im- minet, animo agitate. Eos ctiam fames invadet, qui, copia rerum elati, in caeteros petulantius se gesserunt. Sic enim solet sanare Dominus. Luctu ergo pœnas istas antevertite, ut in cælum intuentes spiritum sulu- tarem in le excipiatis. Per Ciermel autem iustan- tem regioni solitudinem significavit. Deinde, quod judicium in solitudine habitaturum dixit, urbem his verbis, sicut per justitiam in Carmelo, regio- nem ipsam, qua etiam propter injustitiam ha- bitatores, ut olim propter impietatem alienige- næ, pellendi essent, judicavit. Omnes enim illins opera conditi et effecti sumus, et sicut sce- leratis multa pro sua bonitate medetur, ita pœni- tentes rursus in prospero rerum successu secure habitaturos esse pollicetur. Aget autem secure quisquis in justitia gloriatur, etiamsi omnia per- misceri et conturbari contigerit. Deinde qui sunt in saltibus, ita percommode habitabunt, ut qui in campestribus. Minis porro ubique spes bonas inter- miscet, ut illis quidem territos, istis autem a desperatione revocatos, utroque tandem ab igna- via et socordia revocet. Apud eos rursum qui ocu- los in terram defigunt, sumpta ab eadem similitu- dine utitur : Non enim, ait, beatos eos dicilis, qui solum irriguum habitant, bobusque ad arandum asinis vero ad iter calcandum idoneum. Sed falso eos beatos dicitis inquit. Neque enim qui terram ejusmodi habitatis, beati esse potestis, qui in beatitatis largitorem Deum ingrati estis: nec tam vobis Asṣyrius quam vobismetipsi estis miseriæ auctores, cum bene de Deo sentientibus nihil mali possit accidere; eumque a vobis ipsi, tanquam a vestimento lineam, repuleritis. C II Cor. xi, 10. so ibid. 9. D CAP. XXXIII. VERS. 1-12. Va qui vos miseros faciunt, sed nemo vos facit miseros, etc. Postquam beatos esse dixit apostolos, eos autem' a quibus rejicerentur, miseros, `Deo jam, tanquam apostolorum voce preces fundit, quod, sublatis impiis a quibus oppugnabantur, saluteru a Deo consecuturi sint. Qui enim se a nullo mise- ros dici posse sciunt, præ multa laetitia, propter ro- cem timoris Dei obsinpuisse populos et dispersas gentes, vel, ut Aquilæ et Theodotioni placet, a voce urbe, id est vulgi, populos recessisse dicunt, Quibus urbem a multis hostibus expugnari et ever- ti debere significatur. At quo loco, a timore tuo, labemus, propterea quod se elevarunt, dissipati sunt, transtulit Symmachus. Sua enim terra motos esse intelligit : etsi non desint, qui ad motum illum . sive stuporein, qui metu incutitur, referri velint. Adjicit autem beatis in tempore tribulatio- nis salutem fieri ; juxta illud : Cum infirmor, tunc polens sum ", » et illud : « Suflicit tibi gratia mea. Virtus enim mea in infirmitate perficitur“. ) Porro quæ incredulis essent eventura et Moses VARI.E. LECTIONES.

τών αἰχμαλωσίαν εἰς νοῦν ἐμβαλλόμεναι. Καὶ λιμός δὲ διαδέξεται τοὺς διὰ κόρον υβρίσαντας, οὕτω τοῦ Θεοῦ θεραπεύοντος. "Οθεν τὴν δίκην φθάσατε θρήνῳ, ἵνα πρὸς οὐρανὸν ἀναβλέψασαι, πνεῦμα σωτήριον ἐκεῖθεν καρπώσησθε. Διὰ δὲ τοῦ Χέρμελ, τὴν ἐσο- μένην ἐρημίαν τῆς χώρας ἐδήλωσεν. Κρίμα δέ φη- σιν ἀναπαύσασθαι ἐν τῇ ἐρήμῳ, τὴν πόλιν οὕτω καλῶν· καὶ δικαιοσύνην ἐν τῷ Καρμήλῳ, τοῦτ' ἔστιν, ἐν τῇ χώρᾳ, δηλονότι τῶν ἀδίκων οἰκητόρων ἐκπεπτωκότων, ὥσπερ τῶν ἀλλοφύλων πρότερον δι ἀσέβειαν. Πάντες γὰρ αὐτοῦ δημιουργήματα. Τοὺς δὲ πλημμελοῦντας μετέρχεται τῇ δίκῃ θεραπεύων διὰ χρηστότητα. Πάλιν δὲ μετανοοῦντας οἰκήσειν ἐν εὐ θηνία φησίν. θαρρήσει δὲ πᾶς δικαιοσύνην αὐτῶν, και πάντα ταράσσηται. Καὶ οἱ ἐν τοῖς δρυμοῖς οὔ τως ἀνεκτῶς οἰκήσουσιν, ὡς οἱ ἐν τῇ πεδιάδι· πανταχοῦ δὲ ταῖς ἀπειλαῖς χρηστὰς ἐλπίδας ἐγκατα μίγνυσιν, ἐκείναις φοβῶν, καὶ ταύταις παραμυθού- μενος ἀπόγνωσιν, καὶ ῥαθυμίαν δι' ἀμφοῖν φυλαττό μενος. Εἶτα τοῖς πρὸς γῆν ὁρῶσι τὴν ἐκ γῆς λαμβά- νει παραβολήν. Οὐ γὰρ ἐκείνους φησὶ μακαρίζετε τοὺς ἀρδευομένην οἰκοῦντας, καὶ βουσὶ μὲν ἐργά- σιμον, ἔνοις δὲ πρὸς ὁδοιπορίαν βατήν. Αλλά ψευδώς αὐτοὺς μακαρίζετέ φησι. Τοιαύτην γὰρ ὑμεῖς οἰκοῦν- τες, τὸ μακάριον οὐκ ἐκτίσασθε, περὶ τὸν δόντα γε γονότες ἀγνώμονες. Οὐ γὰρ τοσοῦτον ὑμᾶς ὁ Ασσύ ριος, δνὺ αὐτοὶ ἑαυτοὺς ταλαιπώρους εργάζεσθε. Θεῷ γὰρ εὐνοοῦσιν οὐδὲν ἐπῄει δεινόν. Απεσείσθη γὰρ ἂν ὑμῶν, ὡς ἀφ᾽ ἱματίου σής. ΚΕΦΑΛ. ΛΓ'. σ' ιβ'. Οὐαὶ τοῖς ταλαιπωρούσιν ὑμᾶς. Ὑμᾶς δὲ οὐδεὶς ποιεῖ ταλαιπώρους, κ. τ. λ. Μακαρίσας τοὺς ἀποστόλους, καὶ ταλανίσας τοὺς αὐτοὺς ἀθετήσαντας, ὡς ἐξ αὐτῶν εὐχὴν ποιεῖται τῶν ἀποστόλων, ὡς οἱ μὲν ἀπειθεῖς καὶ πολεμοῦντες ἡμᾶς, ἀπολώλασιν· ἡμῶν δὲ σὺ σωτηρία. Μαθόντες γὰρ ὡς οὐδεὶς αὐτοὺς ταλαιπωρήσειεν, ἐκ πολλῆς ταῦτα περιχαρείας φασίν, ὅτι διὰ φωνὴν τοῦ φόβου σου ἐξέστησαν λαοὶ, καὶ διεσκορπίσθησαν έθνη. Κατὰ δὲ ᾿Ακύλαν καὶ Θεοδοτίωνα, ἀπὸ φωνῆς ὄχλου, ήγουν πλήθους ἀνεχώρησαν λαοί. Δηλοῖ δὲ τὴν ὑπὸ πολλῶν ἅλωσιν πολεμίων, καὶ τῆς πόλεως ἔκπτωσιν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἀπὸ φόβου σου, ὁ Σύμμαχος ἀπὸ τοῦ ὑψωθῆναι διεσπάρησαν, εἴρηκεν. Τῆς γὰρ ἰδίας. ἐξέστησαν γῆς. Εκστασιν δέ τινες τὴν κατάπληξιν τὴν ἀπὸ τοῦ δέους εἰρήκασιν. Ἡ δὲ σωτηρία τοῖς ἁγίοις ἐν καιρῷ γίνεται θλίψεως, κατά τό «0: ἂν ἀσθενῶ, τότε δυνατός εἰμι. » Καὶ τό· ι Αρκεῖ σου ἡ χάρις μου. Ἡ γὰρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦ ται. » Τὰ δὲ τοῖς ἀπειθέσιν ἐσόμενα και Μωσῆς καὶ προφῆται κηρύττουσιν. Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησιν· «Οταν εἴδητε κυκλουμένην ὑπὸ στρατοπέδων τὴν Ἱερου * γρ. ὡς. COMMENTARII IN ISAIA M. A igitur, ait, ad spem, quae salutem vobis conciliat, arri B gite ; et captivitatem illam, quæ post annum vobis im- minet, animo agitate. Eos ctiam fames invadet, qui, copia rerum elati, in caeteros petulantius se gesserunt. Sic enim solet sanare Dominus. Luctu ergo pœnas istas antevertite, ut in cælum intuentes spiritum sulu- tarem in le excipiatis. Per Ciermel autem iustan- tem regioni solitudinem significavit. Deinde, quod judicium in solitudine habitaturum dixit, urbem his verbis, sicut per justitiam in Carmelo, regio- nem ipsam, qua etiam propter injustitiam ha- bitatores, ut olim propter impietatem alienige- næ, pellendi essent, judicavit. Omnes enim illins opera conditi et effecti sumus, et sicut sce- leratis multa pro sua bonitate medetur, ita pœni- tentes rursus in prospero rerum successu secure habitaturos esse pollicetur. Aget autem secure quisquis in justitia gloriatur, etiamsi omnia per- misceri et conturbari contigerit. Deinde qui sunt in saltibus, ita percommode habitabunt, ut qui in campestribus. Minis porro ubique spes bonas inter- miscet, ut illis quidem territos, istis autem a desperatione revocatos, utroque tandem ab igna- via et socordia revocet. Apud eos rursum qui ocu- los in terram defigunt, sumpta ab eadem similitu- dine utitur : Non enim, ait, beatos eos dicilis, qui solum irriguum habitant, bobusque ad arandum asinis vero ad iter calcandum idoneum. Sed falso eos beatos dicitis inquit. Neque enim qui terram ejusmodi habitatis, beati esse potestis, qui in beatitatis largitorem Deum ingrati estis: nec tam vobis Asṣyrius quam vobismetipsi estis miseriæ auctores, cum bene de Deo sentientibus nihil mali possit accidere; eumque a vobis ipsi, tanquam a vestimento lineam, repuleritis. C II Cor. xi, 10. so ibid. 9. D CAP. XXXIII. VERS. 1-12. Va qui vos miseros faciunt, sed nemo vos facit miseros, etc. Postquam beatos esse dixit apostolos, eos autem' a quibus rejicerentur, miseros, `Deo jam, tanquam apostolorum voce preces fundit, quod, sublatis impiis a quibus oppugnabantur, saluteru a Deo consecuturi sint. Qui enim se a nullo mise- ros dici posse sciunt, præ multa laetitia, propter ro- cem timoris Dei obsinpuisse populos et dispersas gentes, vel, ut Aquilæ et Theodotioni placet, a voce urbe, id est vulgi, populos recessisse dicunt, Quibus urbem a multis hostibus expugnari et ever- ti debere significatur. At quo loco, a timore tuo, labemus, propterea quod se elevarunt, dissipati sunt, transtulit Symmachus. Sua enim terra motos esse intelligit : etsi non desint, qui ad motum illum . sive stuporein, qui metu incutitur, referri velint. Adjicit autem beatis in tempore tribulatio- nis salutem fieri ; juxta illud : Cum infirmor, tunc polens sum ", » et illud : « Suflicit tibi gratia mea. Virtus enim mea in infirmitate perficitur“. ) Porro quæ incredulis essent eventura et Moses VARI.E. LECTIONES.

Α σαλήμ, τότε ἐρεῖτε τοῖς ὄρεσι· Καλύψατε ἡμᾶς· καὶ τοῖς βουνοῖς · Πέσετε ἐφ' ἡμᾶς. » Εἶτα ὡς πρὸς τοὺς διασκορπισθέντας εἰς τὰ ἔθνη λέγει παρεισαχθέν τοῦ Θεοῦ τὸ πρόσωπον, ὥς τινές φασι· Νῦν δὲ συν αχθήσεται τὰ σκύλα ὑμῶν· τοῦτ' ἔστιν, Οὐκ εἰς μακρὰν ἁλώσεσθε· καὶ τὸ εὐάλωτον δηλῶν τοῦ τῶν Ἰουδαίων λαοῦ, οἱονεὶ παίζοντες, φησὶν ἀκρίδων ὑμᾶς λήψονται δίκην, οὕτω δὲ καὶ τὰς ψυχὰς τῷ Σα- τανα γεγόνασι παίγνιον· ἐφ᾽ ᾧ πάλιν ἀναφωνοῦσιν εξ δίκαιοι. Ήγουν ὁ προφήτης ἐπὶ τὸ τάγμα τῆς Ἐκε κλησίας μεταβαίνων δοξάζει τὸν Θεὸν ἐπ' αὐτοῖς τὸν ἐν ὑψηλοῖς κατοικοῦντα, ἢ τοῖς οὐρανοῖς, ἢ τοῖς ὑψώσασι τὴν διάνοιαν, οἳ καὶ Σιών χρηματίζουσιν, ὄντες Εκκλησία Θεοῦ. Καὶ δῆλον, ἐκ τοῦ πλήρης είναι λέγεσθαι κρίσεως καὶ δικαιοσύνης, συμφώ νως οἷς ἔλεγε, « Καὶ ἀναπαύσεται ἐν τῇ ἐρήμῳ κρίμι καὶ δικαιοσύνη. ο "Ην γὰρ εἶπεν ἔρημον, νῦν ὀνομάζει Σιών. Προσήκατο γὰρ Χριστὸν τὴν δικαιοσύνην, δι ἡ ἐπίγειος Ἱερουσαλὴμ οὐκ ἐδέξατο. Ἡ δὲ κρίσις δηλοῖ τὸ μηδὲν ὑπὸ τῶν ἁγίων ἄκριτον γίνεσθαι. Διό φησιν, ἐν νόμῳ παραδοθήσονται. Τῷ γὰρ εὐ αγγελικῷ παρεδόθησαν νόμῳ καινῷ· καὶ ἡ σωτηρία τούτων ἐν θησαυροῖς τοῖς ἀποκειμένοις ἐν οὐρανῷ. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐν νόμῳ παραδοθήσονται, Σύμμαχός φησιν· Ἡ πίστις τοῦ καιροῦ σου πλοῦτος σωτη ρίας, σοφία, καὶ γνῶσις. Φόβος Κυρίου αὐτὸς ο Θησαυρός σου. Τῶν Ἑβδομήκοντα λεγόντων· "Ηκεί σοφία καὶ ἐπιστήμη καὶ εὐσέβεια. Απερ πρὸς τὸν Θεὸν ὥσπερ θυσία τις ἐξ ἀνθρώπων ἀνάγεται λογική, καὶ θησαυροί δικαιοσύνης εἰσίν. Τὰ δὲ, ἐν νόμῳ παραδοθήσονται, τινὲς οὕτω φα σίν· θαυμάζουσι τοὺς ἐξ Ισραὴλ ὡς ἀπολωλότας διὰ τοῦ νόμου, ἂν εἰς σωτηρίαν ἐδέξατο. Κατὰ γὰρ τὴν θεῖον Απόστολον, ο 'Αθετοῦντες τὴν τοῦ Θεοῦ δι καιοσύνην, καὶ τὴν ἰδίαν ζητοῦντες στῆσαι, τῇ δικαιο σύνῃ τοῦ Θεοῦ οὐχ ὑπετάγησαν. Τέλος γὰρ νόμου Χριστὸς εἰς δικαιοσύνην παντὶ τῷ πιστεύοντι. ο Εδει γὰρ τὴν σκιὰν τὴν μέχρι καιροῦ διορθώσεως αργῆσαι Χριστοῦ τοῦ φωτὸς ἐπιλάμψαντος. Σκ:ομα- χοῦντες τοίνυν περὶ τὸν νόμον τοῖς ἐχθροῖς παρ εδόθησαν. Ἡμῖν δὲ τοῖς ἐξ ἐθνῶν καὶ ὁ διὰ Μω- σέως νόμος σωτηρίας εύρηται θησαυρός. Ἐν αὐτῷ γὰρ σοφία καὶ ἐπιστήμη καὶ εὐσέβεια πρὸς τὸν Κύριον· τὸ Χριστοῦ γὰρ ὡς ἐν τύπῳ περιέχει μυ στήριον. • Περὶ ἐμοῦ γάρ, φησίν, ἐκεῖνος ἔγραψεν. » Μεθ' ά φησι πρὸς τοὺς ἀποστόλους, ὡς ὁ φόβος ὑμῶν ἐπὶ τοὺς ἀπίστους πεσεῖται· καὶ οἱ πάλαι φοβοῦν τες ὑμᾶς, ἡττημένοι βοήσονται. 'Αντὶ δὲ τοῦ, Ἰδοὺ ἐν τῷ φόβῳ ὑμῶν αὐτοὶ φοβηθήσονται, Σύμ μαχος μέν φησιν· Ἰδοὺ ὀφθήσομαι αὐτοῖς. Εκρα- ξαν ἐκτενῶς. Ἐπιφέρει δὲ τίνες οἱ κράξαντες ἄγγελοι εἰρήνης πικρῶς ἔκλαυσαν. Ὁ δὲ 'λκύ- λας, Ιδού, φησίν, ὁραθήσομαι αὐτοῖς. Βοήσω ἐν τενῶς. Καὶ τὸ λοιπὸν ὁμοίως· ὁ δὲ Θεοδοτίων, Ιδού « (201 PROCOPII GAZÆI et prophetae non dissimularunt : imo nec Salvator tse his verbis : e Cum videritis Jerusalem exer- citu circumdari, tunc dicetis montibus: Ipsi nos obteg te ; et collibus: Cadite in nos 7. > Deinde tanquam eos qui dispersi sunt in gentes alloqui Deus ipse nonnullis videatur: Nunc autem congre- gabuntur spolia vestra, ait, quasi, jamjam captum iri significet. Quod ut facilius populo persuadeatur, non aliter quam a ludentibus locustæ capiuntur ; sic eorum animas, tanquam ludicrum aliquod, in Satanæ potestatem facile venturas asserit. Ideoque justos rursus inclamare, id est, prophetam in Ecclesiæ ordinem transeuntem Deum landare vi- demus, qui in excelsis habitat, sive co!os excel- sorum nomine intelligas, sive eos, qui mente at- tolluntur, qui et Sion etiam dicuntur, quia Dei Ecclesia sunt ; ut eo ipso patuerit, quod plena judicii et justitiæ hic appelletur, ne ab his, quibus deserto justitiam et judicium requieturum mo- puit, dissentire videatur. Nunc enim idem Sionis quod antea deserti nomine significat; Christum enim qui justitia ipsa est, admisit; quem terrena illa Jerusalem repudiavit. Deinde, quod judicii no- men addidit, nihil non sub sanctis judicatum iri femonstravit. Atque hinc est, quod in lege traden- dos esse adjunxit. Sunt enim et ipsi legi evangelice recenti traditi, et sulus eorum in thesauris est, qui in cœlo reconduntur. Verum quod in lege tradentur habemus, in hunc modum Symmachus: fides tem- B poris tui, diviliæ salutis, sapientia, et cognitio. Ti- C & mor Domini ipse thesaurus ejus. Septuaginta autem: Venit sapientia, et disciplina, et pietas; quæ ex hominibus ad Deum tanquam rationale sacrificium aliquod referuntur et thesauri etiam ju- stitiæ vere nominantur. . Ita vero verba ista, in lege tradentur, explicant nonnulli; ut mirum videri dicant, qui per legem Israelitæ perierint, quam in salutem acceperant. Beato enim teste Apostolo: Cum justitiam Dei de- struentes suam asserere studerent, justitia Dei ex- ciderunt. Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti "8., Umbram siquidem, quæ ad emendationis usque tempora procurrisset, ad Chri- sti adventus lucem decebat evanescere. Itaque quia pro legis umbra decertarent, in hostium po- Istalem devenerunt; cum nobis, id est gentibus, D ipsæ etiam per Mosen traditæ leges in solutis the- sauros abierint. In ipsis enim sapientia, et doctrina, et pietas in Dominum ; quæ Christi mysterium, tan- quam rudi pictura, adumbrabant. • De me enim, ait, et ille scripsit ". > Deinde sermone ad aposto- Ins converso, eorumdem metum in impios venturum cosque, a quibus olim terrebantur, victos esse voci- feraturos adjungit. Cæterum pro verbis istis, Ecce timore vestro ipsi timebunt, reddidit Symmachus : Ecce videbor ipsis. Clamarunt impense, Deinde, ne qui clamant ambigatur ; angeli pacis amare fleverunt, addidit ; Aquila vero : Ecce, ait, videbor ipsis, clamabo impense, reliquaque similiter; Theodotio Luc.xxı,20;xxm, 50.“ Rom. x, 5. ▲ " Joan. v, 46,

Α σαλήμ, τότε ἐρεῖτε τοῖς ὄρεσι· Καλύψατε ἡμᾶς· καὶ τοῖς βουνοῖς · Πέσετε ἐφ' ἡμᾶς. » Εἶτα ὡς πρὸς τοὺς διασκορπισθέντας εἰς τὰ ἔθνη λέγει παρεισαχθέν τοῦ Θεοῦ τὸ πρόσωπον, ὥς τινές φασι· Νῦν δὲ συν αχθήσεται τὰ σκύλα ὑμῶν· τοῦτ' ἔστιν, Οὐκ εἰς μακρὰν ἁλώσεσθε· καὶ τὸ εὐάλωτον δηλῶν τοῦ τῶν Ἰουδαίων λαοῦ, οἱονεὶ παίζοντες, φησὶν ἀκρίδων ὑμᾶς λήψονται δίκην, οὕτω δὲ καὶ τὰς ψυχὰς τῷ Σα- τανα γεγόνασι παίγνιον· ἐφ᾽ ᾧ πάλιν ἀναφωνοῦσιν εξ δίκαιοι. Ήγουν ὁ προφήτης ἐπὶ τὸ τάγμα τῆς Ἐκε κλησίας μεταβαίνων δοξάζει τὸν Θεὸν ἐπ' αὐτοῖς τὸν ἐν ὑψηλοῖς κατοικοῦντα, ἢ τοῖς οὐρανοῖς, ἢ τοῖς ὑψώσασι τὴν διάνοιαν, οἳ καὶ Σιών χρηματίζουσιν, ὄντες Εκκλησία Θεοῦ. Καὶ δῆλον, ἐκ τοῦ πλήρης είναι λέγεσθαι κρίσεως καὶ δικαιοσύνης, συμφώ νως οἷς ἔλεγε, « Καὶ ἀναπαύσεται ἐν τῇ ἐρήμῳ κρίμι καὶ δικαιοσύνη. ο "Ην γὰρ εἶπεν ἔρημον, νῦν ὀνομάζει Σιών. Προσήκατο γὰρ Χριστὸν τὴν δικαιοσύνην, δι ἡ ἐπίγειος Ἱερουσαλὴμ οὐκ ἐδέξατο. Ἡ δὲ κρίσις δηλοῖ τὸ μηδὲν ὑπὸ τῶν ἁγίων ἄκριτον γίνεσθαι. Διό φησιν, ἐν νόμῳ παραδοθήσονται. Τῷ γὰρ εὐ αγγελικῷ παρεδόθησαν νόμῳ καινῷ· καὶ ἡ σωτηρία τούτων ἐν θησαυροῖς τοῖς ἀποκειμένοις ἐν οὐρανῷ. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐν νόμῳ παραδοθήσονται, Σύμμαχός φησιν· Ἡ πίστις τοῦ καιροῦ σου πλοῦτος σωτη ρίας, σοφία, καὶ γνῶσις. Φόβος Κυρίου αὐτὸς ο Θησαυρός σου. Τῶν Ἑβδομήκοντα λεγόντων· "Ηκεί σοφία καὶ ἐπιστήμη καὶ εὐσέβεια. Απερ πρὸς τὸν Θεὸν ὥσπερ θυσία τις ἐξ ἀνθρώπων ἀνάγεται λογική, καὶ θησαυροί δικαιοσύνης εἰσίν. Τὰ δὲ, ἐν νόμῳ παραδοθήσονται, τινὲς οὕτω φα σίν· θαυμάζουσι τοὺς ἐξ Ισραὴλ ὡς ἀπολωλότας διὰ τοῦ νόμου, ἂν εἰς σωτηρίαν ἐδέξατο. Κατὰ γὰρ τὴν θεῖον Απόστολον, ο 'Αθετοῦντες τὴν τοῦ Θεοῦ δι καιοσύνην, καὶ τὴν ἰδίαν ζητοῦντες στῆσαι, τῇ δικαιο σύνῃ τοῦ Θεοῦ οὐχ ὑπετάγησαν. Τέλος γὰρ νόμου Χριστὸς εἰς δικαιοσύνην παντὶ τῷ πιστεύοντι. ο Εδει γὰρ τὴν σκιὰν τὴν μέχρι καιροῦ διορθώσεως αργῆσαι Χριστοῦ τοῦ φωτὸς ἐπιλάμψαντος. Σκ:ομα- χοῦντες τοίνυν περὶ τὸν νόμον τοῖς ἐχθροῖς παρ εδόθησαν. Ἡμῖν δὲ τοῖς ἐξ ἐθνῶν καὶ ὁ διὰ Μω- σέως νόμος σωτηρίας εύρηται θησαυρός. Ἐν αὐτῷ γὰρ σοφία καὶ ἐπιστήμη καὶ εὐσέβεια πρὸς τὸν Κύριον· τὸ Χριστοῦ γὰρ ὡς ἐν τύπῳ περιέχει μυ στήριον. • Περὶ ἐμοῦ γάρ, φησίν, ἐκεῖνος ἔγραψεν. » Μεθ' ά φησι πρὸς τοὺς ἀποστόλους, ὡς ὁ φόβος ὑμῶν ἐπὶ τοὺς ἀπίστους πεσεῖται· καὶ οἱ πάλαι φοβοῦν τες ὑμᾶς, ἡττημένοι βοήσονται. 'Αντὶ δὲ τοῦ, Ἰδοὺ ἐν τῷ φόβῳ ὑμῶν αὐτοὶ φοβηθήσονται, Σύμ μαχος μέν φησιν· Ἰδοὺ ὀφθήσομαι αὐτοῖς. Εκρα- ξαν ἐκτενῶς. Ἐπιφέρει δὲ τίνες οἱ κράξαντες ἄγγελοι εἰρήνης πικρῶς ἔκλαυσαν. Ὁ δὲ 'λκύ- λας, Ιδού, φησίν, ὁραθήσομαι αὐτοῖς. Βοήσω ἐν τενῶς. Καὶ τὸ λοιπὸν ὁμοίως· ὁ δὲ Θεοδοτίων, Ιδού « (201 PROCOPII GAZÆI et prophetae non dissimularunt : imo nec Salvator tse his verbis : e Cum videritis Jerusalem exer- citu circumdari, tunc dicetis montibus: Ipsi nos obteg te ; et collibus: Cadite in nos 7. > Deinde tanquam eos qui dispersi sunt in gentes alloqui Deus ipse nonnullis videatur: Nunc autem congre- gabuntur spolia vestra, ait, quasi, jamjam captum iri significet. Quod ut facilius populo persuadeatur, non aliter quam a ludentibus locustæ capiuntur ; sic eorum animas, tanquam ludicrum aliquod, in Satanæ potestatem facile venturas asserit. Ideoque justos rursus inclamare, id est, prophetam in Ecclesiæ ordinem transeuntem Deum landare vi- demus, qui in excelsis habitat, sive co!os excel- sorum nomine intelligas, sive eos, qui mente at- tolluntur, qui et Sion etiam dicuntur, quia Dei Ecclesia sunt ; ut eo ipso patuerit, quod plena judicii et justitiæ hic appelletur, ne ab his, quibus deserto justitiam et judicium requieturum mo- puit, dissentire videatur. Nunc enim idem Sionis quod antea deserti nomine significat; Christum enim qui justitia ipsa est, admisit; quem terrena illa Jerusalem repudiavit. Deinde, quod judicii no- men addidit, nihil non sub sanctis judicatum iri femonstravit. Atque hinc est, quod in lege traden- dos esse adjunxit. Sunt enim et ipsi legi evangelice recenti traditi, et sulus eorum in thesauris est, qui in cœlo reconduntur. Verum quod in lege tradentur habemus, in hunc modum Symmachus: fides tem- B poris tui, diviliæ salutis, sapientia, et cognitio. Ti- C & mor Domini ipse thesaurus ejus. Septuaginta autem: Venit sapientia, et disciplina, et pietas; quæ ex hominibus ad Deum tanquam rationale sacrificium aliquod referuntur et thesauri etiam ju- stitiæ vere nominantur. . Ita vero verba ista, in lege tradentur, explicant nonnulli; ut mirum videri dicant, qui per legem Israelitæ perierint, quam in salutem acceperant. Beato enim teste Apostolo: Cum justitiam Dei de- struentes suam asserere studerent, justitia Dei ex- ciderunt. Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti "8., Umbram siquidem, quæ ad emendationis usque tempora procurrisset, ad Chri- sti adventus lucem decebat evanescere. Itaque quia pro legis umbra decertarent, in hostium po- Istalem devenerunt; cum nobis, id est gentibus, D ipsæ etiam per Mosen traditæ leges in solutis the- sauros abierint. In ipsis enim sapientia, et doctrina, et pietas in Dominum ; quæ Christi mysterium, tan- quam rudi pictura, adumbrabant. • De me enim, ait, et ille scripsit ". > Deinde sermone ad aposto- Ins converso, eorumdem metum in impios venturum cosque, a quibus olim terrebantur, victos esse voci- feraturos adjungit. Cæterum pro verbis istis, Ecce timore vestro ipsi timebunt, reddidit Symmachus : Ecce videbor ipsis. Clamarunt impense, Deinde, ne qui clamant ambigatur ; angeli pacis amare fleverunt, addidit ; Aquila vero : Ecce, ait, videbor ipsis, clamabo impense, reliquaque similiter; Theodotio Luc.xxı,20;xxm, 50.“ Rom. x, 5. ▲ " Joan. v, 46,

ὀφθήσομαι αὐτοῖς, ἐβόησαν ἐκτενῶς. "Αγγελοι εἰ Αη- ρήνης πικρώς κλαύσονται. Πάντες οὖν δηλοῦσι τὸν Θεὸν ὀφθήσεσθαι τοῖς θησαυρίσασιν ἑαυτοῖς δικαιοσύνης καὶ τῆς σοφίας, τοὺς θησαυρούς. Ησαν δὲ τοῦ Σωτῆρος οἱ μαθηταί, οἷς ἐγὼ μὲν · ὤφθην· . Οἱ δὲ ἐκέκραξαν ἐκτενῶς ἄγγελοι ὄντες ειρήνης. Οι καὶ πικρῶς ἐβόων ἐν εὐχαῖς ὑπὲρ τῆς ἀπωλείας τοῦ προτέρου λαοῦ. Καὶ ὁ Σωτὴρ δὲ τὴν Ἱερουσαλὴμ ἀπεκλαίετο. « Εἰ ᾔδεις καί γε σὺ τὰ πρὸς εἰρήνην σου. » Διό φησιν, Ερημωθήσονται παρὰ τούτων ὁδοί ἀ. Τὸ δὲ, πέπαυται ὁ φόβος τῶν ἐθνῶν, ὁβελίζεται ὡς μὴ κείμενον. Πεπαῦσθαι δέ φησι τοῦ ἐκ περιτομῆς λαοῦ τὰς ὁδοὺς, καὶ τὴν διαθήκην ἦρθαι τὴν διὰ Μωσέως δοθεῖσαν, μηκέτι τε αὐτοὺς εἰς ἀνθρώπους λογίζεσθαι. Τινὲς δὲ τὸ ἐν τῷ φόβῳ ὑμῶν αὐτοὶ φοβηθήσον. ται, φασὶν οὕτως· Παραθαῤῥύνει τοὺς ἁγίους αυστ αγωγούς τῶν ἐσομένων αὐτοῖς ἀγαθῶν προανα φαίνων τὸ πλάτος. Ἐξ ἀρχῆς μὲν γὰρ οἱ ἐκ περιτομῆς ἐκάκου, αὐτοὺς λέγοντες. Παραγγελία παρηγγεί λαμεν ὑμῖν μὴ λαλεῖν ἐν τῷ ὀνόματι τούτῳ. » Οὓς καὶ δεδιότες ἔφασκον οἱ ἀπόστολοι, ο Καὶ τὰ νῦν, Κύριε, ἔπιδε τὴν ἀπειλὴν αὐτῶν, καὶ δὸς τοῖς δούλοις σου μετά παρρησίας λαλεῖν τὸν λόγον σου. » Νῦν δὲ δεδοίκασιν αὐτοί, τὴν πρὸς τοὺς πιστοὺς ἀγαπῶν- τες εἰρήνην, ἐλεεινῶς τε τούτοις ὑποκατακλινόμε νοι. Οὐδὲ γὰρ εὐοδωθήσονται, φησὶν, θεομαχεῖν ᾑρης μένοι. Καὶ τῶν Ἰουδαϊκῶν ἐθνῶν ὁ φόβος ἐπαύ- σατο, καὶ τῆς πρὸς αὐτοὺς διαθήκης Αρμένης, ἀλλότριοι γεγόνασι τοῦ Θεοῦ καὶ ξένοι τῶν ἐπαγγε λιῶν. Ὅτι μή πάντες οἱ ἐξ Ἰσραήλ, οὗτοι Ισραήλ. Διδ, φησίν, οὐδενὸς αὐτοὺς ἀξίους λογίσεσθε. Εἶτα ἐπιλέγει, ἐπένθησεν ἡ γῆ, ἀκολούθως διὰ τὰ περὶ αὐτοῦ εἰρημένα τῆς Ἰουδαίας, ἧς καὶ τὰ μέρη φησίν, ὧν καὶ τὰ μεταξὺ τάττει, τὸν Λίβανον, τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐπὶ τοῦ παρόντος οὕτω καλῶν, διὰ τὴν ἐν αὐτῇ θυσίαν, καὶ τὸν προσφερόμενον Λίβα- νον κατὰ τὸν νόμον. Καὶ δὴ καὶ κατησχύνθαι φησὶ τὸν Λίβανον, ὡς εἰ σαφέστερον ἔλεγε τὴν θυ σίαν, καθηρημένης τῆς ἐν νόμῳ λατρείας. Καὶ ἐν τῷ Ζαχαρίᾳ δὲ λέγεται, « Διάνοιξον, ὁ Λίβανος, τὰς θύρας σου, καὶ καταφαγέτω πῦρ τὰς κέδρους σου.» Καὶ Ἰς· ξεκιήλ δέ φησιν. Ὁ ἀετὸς ὁ μέγας, ὁ μεγαλοπτέρυ- γος, ὃς ἔχει τὸ ἡγημα εἰσελθεῖν εἰς τὸν Λίβανον, καὶ ἀπέκνισε τὰ ἀπαλὰ τῆς κέδρου. » "Απερ ἑρμηνεύων. φησίν· "Οτ' ἂν ἔλθῃ Ναβουχοδονόσωρ εἰς Ἱερουσα- λήμ. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ χώρα ή καλουμένη Σαρώννη ὁ Σα- ρώνας, ἕλη, φησὶν, ἐγένετο ἢ ἀχρειόστης • ἐξ ἀκαν θῶν ἐμπλησθεῖσα θρασύτητος. Δι' οὗ σημαίνει τὰ πιότατα χωρία τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους, δηλαδὴ τὰ ἐν ταῖς αὐτῶν ψυχαῖς ἀφανισθήσεσθαι. Ταῦτα μὲν ἐκεί το Εt ● Λίβανος το γρ. δ μὲν ὤφθη, ἀγρ. γὰρ αἱ αὐτῶν ὁδο!. γ. Σορώνη, ἢ ὁ Σαρών, εἰς ἔλη, φησίν, ἐγένετο, καὶ ἀχρεῖός τις. 2.9 COMMENTARII IN ISAIAM. A autem : Ecce videbor iis. Clamarunt impense. Luc. xix, 42. Act. v, 28. " Act. IV, 29. Ezech. XVI, 7. geli pacis amare febunt. Eos igitur omnes Deum visuros esse judicant, qui justitiæ et sapientiæ the- sauros sibi recondiderunt; Salvatoris discipulos nimirum quibus et ipsum visum esse, et angels pacis cum essent, impense clamasse, atque super prioris populi interitu inter precandum amare fe- visse constat. Quin et Salvatorem Hierosolymorum vicem flevisse reperias, ubi ait : « Si novis- ses et tu, quæ pacis tuæ sunt *. » Itaque, dese- rentur horum viæ, adjungit. Sed quod proxime se- quitur, cessavit metus gentium obelo confodi, tan - quam quod aliunde intrusum sit, advertendum est. Deinde circumcisi populi vias cessasse, et testamen- tum illud, quod per Mosen acceperant, sublatum B esse, neque amplius in hominum numero haberi si- gnificat. C D Quidam autem verba ista, metu vestro ipsi time- bunt, ita interpretantur; ut sanctos mysteriorum interpretes, proposita futurorum bonoruin amplitu- dine, in spem velint excitari, quos ab initio laces- sere et vexare his verbis Judæi non verebantur : ‹ Etiam atque etiam præcepimus vobis, ne doceretis in nomine isto "., Eosdem etiam cum timerent apostoli ita Deum precatos esse reperimus : Et nunc, Domine, respice in minas eorum, et da servis tuis cum omni fiducia loqui verbum tuum ”, › At jam ipsi contra metuunt, et præclare secum agi putant, si cum fidelibus pacem colant, illisque miserabiliter subjiciantur. Neque enim bene illis cesserit, quod cum Deo bellum gerere ausi sunt : cum Judaicarum gentium cessantè metu, sublato - que testamento, jam a Deo facti sint alieni, et pro- missionibus indigni 't. Neque enim omnes, qui ex Israel, ipsi sunt Israel *. Jubet itaque, ut nulla re digni habeantur. Deinde infert: luxit terra. Neque id male, propter ea, quæ de Judæa dicuntur, cu- jus partes nominans, intermedia etiam adnectit ; Libanique nomine, Jerusalem ideo significat, quod in ea sacrificia fierent, et lege thus ipsum, Græce, offerri juberetur. Quin etiam confusum esse Libanum dixit, tanquam sublato legis cultu, de sa- crificio ipso loqueretur apertius. Deinde apud Za- chariam reperias : e Aperi, Libane, portas tuas, et comedat ignis cedros tuas v. . Et apud Ezechie- Iem in hunc modum : ‹ Aquila grandis, magnarum alarum, quæ habet ductum intrandi in Libanum, decerpsit tenera fastigia cedri ";, quod interpre- tatus idem postea, Cum adversus Jerusalem venerit Nabuchodonosor, subjecit. Quin et regio ipsa, quæ Sarona, sive Saron vo- catur, in dumeta et paludes abiit, propter spinas quibus referta est, facta imbecillis : quibus pin- guissima Judaici populi loca, illa videlicet, quæ in animis exsistunt, deletum iri significat, atque hæc Ephes. 11, 12. 7. Rom. 1, 6. Zachar. xt, 1· VARIE LECTIONES. <

ὀφθήσομαι αὐτοῖς, ἐβόησαν ἐκτενῶς. "Αγγελοι εἰ Αη- ρήνης πικρώς κλαύσονται. Πάντες οὖν δηλοῦσι τὸν Θεὸν ὀφθήσεσθαι τοῖς θησαυρίσασιν ἑαυτοῖς δικαιοσύνης καὶ τῆς σοφίας, τοὺς θησαυρούς. Ησαν δὲ τοῦ Σωτῆρος οἱ μαθηταί, οἷς ἐγὼ μὲν · ὤφθην· . Οἱ δὲ ἐκέκραξαν ἐκτενῶς ἄγγελοι ὄντες ειρήνης. Οι καὶ πικρῶς ἐβόων ἐν εὐχαῖς ὑπὲρ τῆς ἀπωλείας τοῦ προτέρου λαοῦ. Καὶ ὁ Σωτὴρ δὲ τὴν Ἱερουσαλὴμ ἀπεκλαίετο. « Εἰ ᾔδεις καί γε σὺ τὰ πρὸς εἰρήνην σου. » Διό φησιν, Ερημωθήσονται παρὰ τούτων ὁδοί ἀ. Τὸ δὲ, πέπαυται ὁ φόβος τῶν ἐθνῶν, ὁβελίζεται ὡς μὴ κείμενον. Πεπαῦσθαι δέ φησι τοῦ ἐκ περιτομῆς λαοῦ τὰς ὁδοὺς, καὶ τὴν διαθήκην ἦρθαι τὴν διὰ Μωσέως δοθεῖσαν, μηκέτι τε αὐτοὺς εἰς ἀνθρώπους λογίζεσθαι. Τινὲς δὲ τὸ ἐν τῷ φόβῳ ὑμῶν αὐτοὶ φοβηθήσον. ται, φασὶν οὕτως· Παραθαῤῥύνει τοὺς ἁγίους αυστ αγωγούς τῶν ἐσομένων αὐτοῖς ἀγαθῶν προανα φαίνων τὸ πλάτος. Ἐξ ἀρχῆς μὲν γὰρ οἱ ἐκ περιτομῆς ἐκάκου, αὐτοὺς λέγοντες. Παραγγελία παρηγγεί λαμεν ὑμῖν μὴ λαλεῖν ἐν τῷ ὀνόματι τούτῳ. » Οὓς καὶ δεδιότες ἔφασκον οἱ ἀπόστολοι, ο Καὶ τὰ νῦν, Κύριε, ἔπιδε τὴν ἀπειλὴν αὐτῶν, καὶ δὸς τοῖς δούλοις σου μετά παρρησίας λαλεῖν τὸν λόγον σου. » Νῦν δὲ δεδοίκασιν αὐτοί, τὴν πρὸς τοὺς πιστοὺς ἀγαπῶν- τες εἰρήνην, ἐλεεινῶς τε τούτοις ὑποκατακλινόμε νοι. Οὐδὲ γὰρ εὐοδωθήσονται, φησὶν, θεομαχεῖν ᾑρης μένοι. Καὶ τῶν Ἰουδαϊκῶν ἐθνῶν ὁ φόβος ἐπαύ- σατο, καὶ τῆς πρὸς αὐτοὺς διαθήκης Αρμένης, ἀλλότριοι γεγόνασι τοῦ Θεοῦ καὶ ξένοι τῶν ἐπαγγε λιῶν. Ὅτι μή πάντες οἱ ἐξ Ἰσραήλ, οὗτοι Ισραήλ. Διδ, φησίν, οὐδενὸς αὐτοὺς ἀξίους λογίσεσθε. Εἶτα ἐπιλέγει, ἐπένθησεν ἡ γῆ, ἀκολούθως διὰ τὰ περὶ αὐτοῦ εἰρημένα τῆς Ἰουδαίας, ἧς καὶ τὰ μέρη φησίν, ὧν καὶ τὰ μεταξὺ τάττει, τὸν Λίβανον, τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐπὶ τοῦ παρόντος οὕτω καλῶν, διὰ τὴν ἐν αὐτῇ θυσίαν, καὶ τὸν προσφερόμενον Λίβα- νον κατὰ τὸν νόμον. Καὶ δὴ καὶ κατησχύνθαι φησὶ τὸν Λίβανον, ὡς εἰ σαφέστερον ἔλεγε τὴν θυ σίαν, καθηρημένης τῆς ἐν νόμῳ λατρείας. Καὶ ἐν τῷ Ζαχαρίᾳ δὲ λέγεται, « Διάνοιξον, ὁ Λίβανος, τὰς θύρας σου, καὶ καταφαγέτω πῦρ τὰς κέδρους σου.» Καὶ Ἰς· ξεκιήλ δέ φησιν. Ὁ ἀετὸς ὁ μέγας, ὁ μεγαλοπτέρυ- γος, ὃς ἔχει τὸ ἡγημα εἰσελθεῖν εἰς τὸν Λίβανον, καὶ ἀπέκνισε τὰ ἀπαλὰ τῆς κέδρου. » "Απερ ἑρμηνεύων. φησίν· "Οτ' ἂν ἔλθῃ Ναβουχοδονόσωρ εἰς Ἱερουσα- λήμ. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ χώρα ή καλουμένη Σαρώννη ὁ Σα- ρώνας, ἕλη, φησὶν, ἐγένετο ἢ ἀχρειόστης • ἐξ ἀκαν θῶν ἐμπλησθεῖσα θρασύτητος. Δι' οὗ σημαίνει τὰ πιότατα χωρία τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους, δηλαδὴ τὰ ἐν ταῖς αὐτῶν ψυχαῖς ἀφανισθήσεσθαι. Ταῦτα μὲν ἐκεί το Εt ● Λίβανος το γρ. δ μὲν ὤφθη, ἀγρ. γὰρ αἱ αὐτῶν ὁδο!. γ. Σορώνη, ἢ ὁ Σαρών, εἰς ἔλη, φησίν, ἐγένετο, καὶ ἀχρεῖός τις. 2.9 COMMENTARII IN ISAIAM. A autem : Ecce videbor iis. Clamarunt impense. Luc. xix, 42. Act. v, 28. " Act. IV, 29. Ezech. XVI, 7. geli pacis amare febunt. Eos igitur omnes Deum visuros esse judicant, qui justitiæ et sapientiæ the- sauros sibi recondiderunt; Salvatoris discipulos nimirum quibus et ipsum visum esse, et angels pacis cum essent, impense clamasse, atque super prioris populi interitu inter precandum amare fe- visse constat. Quin et Salvatorem Hierosolymorum vicem flevisse reperias, ubi ait : « Si novis- ses et tu, quæ pacis tuæ sunt *. » Itaque, dese- rentur horum viæ, adjungit. Sed quod proxime se- quitur, cessavit metus gentium obelo confodi, tan - quam quod aliunde intrusum sit, advertendum est. Deinde circumcisi populi vias cessasse, et testamen- tum illud, quod per Mosen acceperant, sublatum B esse, neque amplius in hominum numero haberi si- gnificat. C D Quidam autem verba ista, metu vestro ipsi time- bunt, ita interpretantur; ut sanctos mysteriorum interpretes, proposita futurorum bonoruin amplitu- dine, in spem velint excitari, quos ab initio laces- sere et vexare his verbis Judæi non verebantur : ‹ Etiam atque etiam præcepimus vobis, ne doceretis in nomine isto "., Eosdem etiam cum timerent apostoli ita Deum precatos esse reperimus : Et nunc, Domine, respice in minas eorum, et da servis tuis cum omni fiducia loqui verbum tuum ”, › At jam ipsi contra metuunt, et præclare secum agi putant, si cum fidelibus pacem colant, illisque miserabiliter subjiciantur. Neque enim bene illis cesserit, quod cum Deo bellum gerere ausi sunt : cum Judaicarum gentium cessantè metu, sublato - que testamento, jam a Deo facti sint alieni, et pro- missionibus indigni 't. Neque enim omnes, qui ex Israel, ipsi sunt Israel *. Jubet itaque, ut nulla re digni habeantur. Deinde infert: luxit terra. Neque id male, propter ea, quæ de Judæa dicuntur, cu- jus partes nominans, intermedia etiam adnectit ; Libanique nomine, Jerusalem ideo significat, quod in ea sacrificia fierent, et lege thus ipsum, Græce, offerri juberetur. Quin etiam confusum esse Libanum dixit, tanquam sublato legis cultu, de sa- crificio ipso loqueretur apertius. Deinde apud Za- chariam reperias : e Aperi, Libane, portas tuas, et comedat ignis cedros tuas v. . Et apud Ezechie- Iem in hunc modum : ‹ Aquila grandis, magnarum alarum, quæ habet ductum intrandi in Libanum, decerpsit tenera fastigia cedri ";, quod interpre- tatus idem postea, Cum adversus Jerusalem venerit Nabuchodonosor, subjecit. Quin et regio ipsa, quæ Sarona, sive Saron vo- catur, in dumeta et paludes abiit, propter spinas quibus referta est, facta imbecillis : quibus pin- guissima Judaici populi loca, illa videlicet, quæ in animis exsistunt, deletum iri significat, atque hæc Ephes. 11, 12. 7. Rom. 1, 6. Zachar. xt, 1· VARIE LECTIONES. <

Α νοις. Φανερὰ δὲ ἔσται ἡ Γαλιλαία διὰ τὰ περὶ αὐ- τῆς εἰρημένα· κατὰ τὸ « Γαλιλαία τῶν ἐθνῶν, ὁ λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότει καὶ σκιᾷ θανάτου, φῶς μέγα ἀνέτειλεν αὐτοῖς. » Καὶ ὁ Χέρμε.ὶ δὲ φανερὸς ἔσται, περὶ οὗπερ ἔφησε· « Καὶ ἔσται ἡ ἔρημος ὡς ὁ Χέρ μελ. » Τὸ δὲ τῆς Ἐκκλησίας δασὺ καὶ ἐπηρμένον δη- λοῖ. Τοῦ γὰρ Θεοῦ οἱ κραταιοί τῆς γῆς σφόδρα ἐπήρ θησαν. Ὁ μὲν οὖν φιλάνθρωπος Θεὸς ἀγγέλους εἰρήνης ἀπέστειλε πρὸς τὸν Ἰσραὴλ πικρῶς αὐτοὺς [κλαίοντας, καὶ] ἱκετεύοντας τὸ κήρυγμα δέξασθαι. Μή δεξαμένων δὲ, φησί· Νῦν ἀναστήσομαι, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὴν δευτέραν αὐτοῦ καὶ ἔνδοξον παρουσίαν επαγγελλόμενος, καθ' ἣν ὄψονται τῆς θεότητος αυτ τοῦ λαβόντες τὴν αἴσθησιν ὅτε δοξασθήσεται και ὑψωθήσεται. Οἱ δὲ γνώσονται ὡς ματαίαν εἶχον ἰσχὺν πνεύματος, ὅτεπερ αὐτοὺς κατέδετα: πῦρ. Αντὶ δὲ τοῦ, ἔσονται ἔθνη κατακεκαυμένα, λαοὶ πάντες ἐξέδωκαν· δηλονότι πρὸς οὓς ἦν ὁ λόγος οἱ καὶ ἔσονται ὡς ἄκανθα ἐν ἀγρῷ ἐῤῥιμμένη. Τινές δὲ τὸ ἀναστήσομαι, φασί, διὰ τὰς δίκας, ἃς ἔτισαν τῆς εἰς αὐτὸν παροινίας, ἁλούσης αὐτοῖς κατὰ κρά της τῆς πόλεως, ὅτε καὶ τὴν τοῦ παθόντος ἔμαθεν δόξαν, οὐ καθ' ἕνα τυγχάνοντος τῶν προφητῶν. Ω; μελλούσης οὖν αὐτοὺς τῆς θείας, ὀργῆς καταλήψε σθαι, νῦν ἀναστήσομαι, φησὶν, ἀνεξικακήσας μέχρι τοῦ σταυροῦ. Ὑψώλη τοίνυν, αὐτοὺς μὲν τιμωρή σάμενος, καλέσας δὲ τὰ ἔθνη. Γνώσεσθε δὲ νῦν, φησίν, ὡς ὑπῆρχαν ὑμῶν ἰσχυρότερος. Καὶ πυρὸς ἔσεσθε τροφή, καθάπερ ἄκανθα ἐν ἀγρῷ κατακεκαυμένη. Ο γὰρ Θεὸς ἡμῶν πῦρ και- αναλίσκον ἐστίν. Τινὲς δὲ τὴν πᾶσαν οὕτως ἐξηγή- σαντο ῥῆσιν. Απειθοῦντος τοῦ λαοῦ καὶ ταῖς ἀπει- λαῖς καὶ ταῖς ἐπαγγελίαις, ὡς μηδὲν ὑπόλοιπον ὑπάρχειν πλὴν τοῦ παθεῖν, εἰς συμπάθειαν ὁ προ- φήτης κατενεχθεὶς, εὐχὴν ὑπὲρ αὐτῶν ἀναπέμπει πρὸς τὸν τῶν ὅλων Θεὸν, δηλῶν ὡς τὰ μὲν παρ' αυτ τῶν εἰς κακὰ συμπεπλήρωται, κεχρεώστηταί τε τού τοις ἡ δίκη. Χρεία δὲ τῶν σῶν ἡμῖν οἰκτιρμῶν τοῖς ἐλπίζουσιν ἐπὶ σὲ καὶ θλιβομένοις. Δὸς οὖν σωτηρίαν τοῖς, διὰ τὸν σὸν φόβον ὑπομείνασιν ἔκστασιν. Ελεο γεν δὲ ταῦτα οὐχ ὡς ἀγνοοῦντα διδάσκων Θεὸν, ἀλλὰ τύπος γινόμενος τῷ λαῷ τὰ πρὸς σωτηρίαν αἰτεῖν. Α γὰρ αὐτοὺς λέγειν ἐχρῆν, εἰς ἀκοὰς αὐτῶν ὁ προ- φήτης φησίν, ἵνα μιμήσωνται. Οτι γὰρ καὶ οἱ εἰς συμμαχίαν ὑπὸ τοῦ ᾿Ασσυρίου κληθέντες αψοφητί τελευτήσουσι, καὶ οἱ λοιποὶ πρὸς φυγὴν ἀπὸ τοῦ φόβου τραπήσονται, εὔδηλον τῶν Ἰσραηλιτικῶν σκύλων σωζομένων δυνάμει Θεοῦ, ἧς θεοσεβοῦντες τυγχάνουσι. Μὴ μετανοοῦντες δὲ στερηθήσονται, πε ριγινομένων αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν ὡς ἀκρίδων. ῞Αγιος ὁ Θεὸς ὁ κατοικῶν ἐν ὑψηλοῖς. Προκοπήν δηλοί διανοίας, καὶ δίαρμα ψυχῆς ἀγαθόν. Οὐ γὰρ Θεοῦ πρὸς ἁγιασμόν, ἀλλ' ὡς τοῦ εὐχομένου προκόπτον- τος, τὸ ἅγιος, λέγεται, ὑψοῦντος Θεόν, ἐφ᾽ οἷς αὐτ το PROCOPII GAZ EI • B quidem sunt, quæ illis eventura innuit. Manife- slam vero fore Galilæam propter ea, quæ de illa dicta sunt, addit : c Galilza gentium, populus qui ambulat in tenebris, in umbra mortis, Jux magna oria est eis ". . Εst et ipse Chernel manifestus futuras, de quo ante illud usurparat : « Et erit degerius, tanquam Chermel *: » ut Ecclesiae fre- quentia et sublimitas demonstretur. Sunt enim potentes Dei valde a terra elevati. Pacis igitur nuntios Deus, pro sua in homines benevolentia, ad homines benevolentia, ad Israelitas nisit ; qui amare fentes ad prædicatio- nem amplectendam eos hortarentur : quam cum rejiceret, Nunc exsurgam, ait, et quæ sequuntur: ut secundum illum et gloriosum adventum suum indicarèt, quo divinitatem tum demum eis intueri experirique licebit, cum glorificabitur. Sentient ° vero quam vanum spiritus habuerint robur, cum cos devorabat ignis. Ceterum in quo gentes fore combustas, subjicit, non gentium, sed populorum Yocabulum cæteri omnes usurparunt, ut eos de quibus sermo est, indicasse videantur : eos, in- quam, qui tanquam spina in agro abjecta, futuri sunt. Nonnulli porro quod dicit exsurgam, eo tra- hunt, ut ad poenas referri velint, quibus, expugnata et dirėpta civitate, corum in se contumeliam ultus ést; quò temporè gloriam ejus, quem cruci affixe- fünt, prophetartim quolibet longé superiorem esse patuit. Tanquam igitur ira divina eos invasora es. set, Nuhe exsurgam, inquit, qui ad crucem usque postquam, sumpto de illis supplicio, gentes ad fidem vobis eram potentior. injurias æquo animo pertulit. Est itaque exaltatus, vocavit. Nunc vero cognoscetis, ait, quod ego Et vos ignis ipse depascet, quemadmodum quæ C abjecta est in agro, spina comburi consuevit. Est enim consumens ignis Deus noster 7. Verum enimvero totám hunc locum sic quidam explicant: Cum neque nuinis, neque promissionibus persuadle- retur populus, tanquam unicum superesset plaga- tum remedium, ėjus commiseratione commotus, preces ad universorum Deum fundit propheta, si- gnificans completas esse ab eis iniquitates, penas- que mereri. Sed tua, inquit, miseratione iis opus est, qui aflicti in te spes suas collocarunt. Da igi- tur eis salutem, qui propter metum tuum obstur- puerunt. Est vero ista dixisse putandus, non tan- quam Deum rerum ignarum docere videatur; sed ut exemplum populo, quae ad salutem faciunt, po- stulandi proponat. Quæ enim ipsos dicere oportebat, ideo auribus eorum propheta inclamat, ut ad imi- tationem excitentur. Patet namque eos, qui ab As- syrio in auxilium vocati sunt, tacite esse perituros, reliquos autem métu fugam abrepturos, servatis ope Dei (quem sancte et pie venerantur) Israelitarum spoliis; quibus tamen et ipsi, nisi resipiscunt, facile privabuntur; cum tanquam locusta, hostes hon desint superstites. Sancius Deus, qui habilal is excelsis. Quibus indicat mentis et aniæ ela- tionem bonam. Neque enim sanctus hic ileo poni- D Isa. ix, 2; Matth. iv, 16. Isa xxix, 17. Hebr. 11:, 29.

Α νοις. Φανερὰ δὲ ἔσται ἡ Γαλιλαία διὰ τὰ περὶ αὐ- τῆς εἰρημένα· κατὰ τὸ « Γαλιλαία τῶν ἐθνῶν, ὁ λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότει καὶ σκιᾷ θανάτου, φῶς μέγα ἀνέτειλεν αὐτοῖς. » Καὶ ὁ Χέρμε.ὶ δὲ φανερὸς ἔσται, περὶ οὗπερ ἔφησε· « Καὶ ἔσται ἡ ἔρημος ὡς ὁ Χέρ μελ. » Τὸ δὲ τῆς Ἐκκλησίας δασὺ καὶ ἐπηρμένον δη- λοῖ. Τοῦ γὰρ Θεοῦ οἱ κραταιοί τῆς γῆς σφόδρα ἐπήρ θησαν. Ὁ μὲν οὖν φιλάνθρωπος Θεὸς ἀγγέλους εἰρήνης ἀπέστειλε πρὸς τὸν Ἰσραὴλ πικρῶς αὐτοὺς [κλαίοντας, καὶ] ἱκετεύοντας τὸ κήρυγμα δέξασθαι. Μή δεξαμένων δὲ, φησί· Νῦν ἀναστήσομαι, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὴν δευτέραν αὐτοῦ καὶ ἔνδοξον παρουσίαν επαγγελλόμενος, καθ' ἣν ὄψονται τῆς θεότητος αυτ τοῦ λαβόντες τὴν αἴσθησιν ὅτε δοξασθήσεται και ὑψωθήσεται. Οἱ δὲ γνώσονται ὡς ματαίαν εἶχον ἰσχὺν πνεύματος, ὅτεπερ αὐτοὺς κατέδετα: πῦρ. Αντὶ δὲ τοῦ, ἔσονται ἔθνη κατακεκαυμένα, λαοὶ πάντες ἐξέδωκαν· δηλονότι πρὸς οὓς ἦν ὁ λόγος οἱ καὶ ἔσονται ὡς ἄκανθα ἐν ἀγρῷ ἐῤῥιμμένη. Τινές δὲ τὸ ἀναστήσομαι, φασί, διὰ τὰς δίκας, ἃς ἔτισαν τῆς εἰς αὐτὸν παροινίας, ἁλούσης αὐτοῖς κατὰ κρά της τῆς πόλεως, ὅτε καὶ τὴν τοῦ παθόντος ἔμαθεν δόξαν, οὐ καθ' ἕνα τυγχάνοντος τῶν προφητῶν. Ω; μελλούσης οὖν αὐτοὺς τῆς θείας, ὀργῆς καταλήψε σθαι, νῦν ἀναστήσομαι, φησὶν, ἀνεξικακήσας μέχρι τοῦ σταυροῦ. Ὑψώλη τοίνυν, αὐτοὺς μὲν τιμωρή σάμενος, καλέσας δὲ τὰ ἔθνη. Γνώσεσθε δὲ νῦν, φησίν, ὡς ὑπῆρχαν ὑμῶν ἰσχυρότερος. Καὶ πυρὸς ἔσεσθε τροφή, καθάπερ ἄκανθα ἐν ἀγρῷ κατακεκαυμένη. Ο γὰρ Θεὸς ἡμῶν πῦρ και- αναλίσκον ἐστίν. Τινὲς δὲ τὴν πᾶσαν οὕτως ἐξηγή- σαντο ῥῆσιν. Απειθοῦντος τοῦ λαοῦ καὶ ταῖς ἀπει- λαῖς καὶ ταῖς ἐπαγγελίαις, ὡς μηδὲν ὑπόλοιπον ὑπάρχειν πλὴν τοῦ παθεῖν, εἰς συμπάθειαν ὁ προ- φήτης κατενεχθεὶς, εὐχὴν ὑπὲρ αὐτῶν ἀναπέμπει πρὸς τὸν τῶν ὅλων Θεὸν, δηλῶν ὡς τὰ μὲν παρ' αυτ τῶν εἰς κακὰ συμπεπλήρωται, κεχρεώστηταί τε τού τοις ἡ δίκη. Χρεία δὲ τῶν σῶν ἡμῖν οἰκτιρμῶν τοῖς ἐλπίζουσιν ἐπὶ σὲ καὶ θλιβομένοις. Δὸς οὖν σωτηρίαν τοῖς, διὰ τὸν σὸν φόβον ὑπομείνασιν ἔκστασιν. Ελεο γεν δὲ ταῦτα οὐχ ὡς ἀγνοοῦντα διδάσκων Θεὸν, ἀλλὰ τύπος γινόμενος τῷ λαῷ τὰ πρὸς σωτηρίαν αἰτεῖν. Α γὰρ αὐτοὺς λέγειν ἐχρῆν, εἰς ἀκοὰς αὐτῶν ὁ προ- φήτης φησίν, ἵνα μιμήσωνται. Οτι γὰρ καὶ οἱ εἰς συμμαχίαν ὑπὸ τοῦ ᾿Ασσυρίου κληθέντες αψοφητί τελευτήσουσι, καὶ οἱ λοιποὶ πρὸς φυγὴν ἀπὸ τοῦ φόβου τραπήσονται, εὔδηλον τῶν Ἰσραηλιτικῶν σκύλων σωζομένων δυνάμει Θεοῦ, ἧς θεοσεβοῦντες τυγχάνουσι. Μὴ μετανοοῦντες δὲ στερηθήσονται, πε ριγινομένων αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν ὡς ἀκρίδων. ῞Αγιος ὁ Θεὸς ὁ κατοικῶν ἐν ὑψηλοῖς. Προκοπήν δηλοί διανοίας, καὶ δίαρμα ψυχῆς ἀγαθόν. Οὐ γὰρ Θεοῦ πρὸς ἁγιασμόν, ἀλλ' ὡς τοῦ εὐχομένου προκόπτον- τος, τὸ ἅγιος, λέγεται, ὑψοῦντος Θεόν, ἐφ᾽ οἷς αὐτ το PROCOPII GAZ EI • B quidem sunt, quæ illis eventura innuit. Manife- slam vero fore Galilæam propter ea, quæ de illa dicta sunt, addit : c Galilza gentium, populus qui ambulat in tenebris, in umbra mortis, Jux magna oria est eis ". . Εst et ipse Chernel manifestus futuras, de quo ante illud usurparat : « Et erit degerius, tanquam Chermel *: » ut Ecclesiae fre- quentia et sublimitas demonstretur. Sunt enim potentes Dei valde a terra elevati. Pacis igitur nuntios Deus, pro sua in homines benevolentia, ad homines benevolentia, ad Israelitas nisit ; qui amare fentes ad prædicatio- nem amplectendam eos hortarentur : quam cum rejiceret, Nunc exsurgam, ait, et quæ sequuntur: ut secundum illum et gloriosum adventum suum indicarèt, quo divinitatem tum demum eis intueri experirique licebit, cum glorificabitur. Sentient ° vero quam vanum spiritus habuerint robur, cum cos devorabat ignis. Ceterum in quo gentes fore combustas, subjicit, non gentium, sed populorum Yocabulum cæteri omnes usurparunt, ut eos de quibus sermo est, indicasse videantur : eos, in- quam, qui tanquam spina in agro abjecta, futuri sunt. Nonnulli porro quod dicit exsurgam, eo tra- hunt, ut ad poenas referri velint, quibus, expugnata et dirėpta civitate, corum in se contumeliam ultus ést; quò temporè gloriam ejus, quem cruci affixe- fünt, prophetartim quolibet longé superiorem esse patuit. Tanquam igitur ira divina eos invasora es. set, Nuhe exsurgam, inquit, qui ad crucem usque postquam, sumpto de illis supplicio, gentes ad fidem vobis eram potentior. injurias æquo animo pertulit. Est itaque exaltatus, vocavit. Nunc vero cognoscetis, ait, quod ego Et vos ignis ipse depascet, quemadmodum quæ C abjecta est in agro, spina comburi consuevit. Est enim consumens ignis Deus noster 7. Verum enimvero totám hunc locum sic quidam explicant: Cum neque nuinis, neque promissionibus persuadle- retur populus, tanquam unicum superesset plaga- tum remedium, ėjus commiseratione commotus, preces ad universorum Deum fundit propheta, si- gnificans completas esse ab eis iniquitates, penas- que mereri. Sed tua, inquit, miseratione iis opus est, qui aflicti in te spes suas collocarunt. Da igi- tur eis salutem, qui propter metum tuum obstur- puerunt. Est vero ista dixisse putandus, non tan- quam Deum rerum ignarum docere videatur; sed ut exemplum populo, quae ad salutem faciunt, po- stulandi proponat. Quæ enim ipsos dicere oportebat, ideo auribus eorum propheta inclamat, ut ad imi- tationem excitentur. Patet namque eos, qui ab As- syrio in auxilium vocati sunt, tacite esse perituros, reliquos autem métu fugam abrepturos, servatis ope Dei (quem sancte et pie venerantur) Israelitarum spoliis; quibus tamen et ipsi, nisi resipiscunt, facile privabuntur; cum tanquam locusta, hostes hon desint superstites. Sancius Deus, qui habilal is excelsis. Quibus indicat mentis et aniæ ela- tionem bonam. Neque enim sanctus hic ileo poni- D Isa. ix, 2; Matth. iv, 16. Isa xxix, 17. Hebr. 11:, 29.

τοῦ τὸ δίκαιον κατὰ τῶν ἡμαρτηκότων κρίμα κατε!- ληφεν καθόλου τε καὶ κατὰ τῆς Ἱερουσαλήμ. Οὐ γὰρ εἰς ἀπώλειαν τὴν πόλιν, ἀλλ᾽ εἰς ἐπιστροφὴν τῶν ενοικούντων ἐπαίδευεν· ὅτε καὶ δικαιοσύνη παρ' αὐτοῖς ἀκμάζειν Αδύνατο, και νόμος ἀνθῆσαι, καὶ ὁ λαὸς ἐκ τούτου καθάπερ ἀγαθὸν ἀρύσασθαι θησαν ρόν. Αφ' οὗ καὶ εἰς σοφίαν, καὶ ἐπιστήμην προ έκοπτον, ἢ γεννᾷ εὐσέβειαν πρὸς Θεὸν καὶ θησαυ- ρους δικαιοσύνης. Οὕτω δὲ διακειμένων, ὁρμὴν ἐχθρῶν ὁμῶν οὐ κρατήσεις φόβος, ἀλλ' ἐκείνων ὁ ἐξ ὑμῶν, καὶ πρὸς εἰρήνην πρεσβεύσονται ἐμοῦ κατ' αὐτῶν ὁρίζοντος ἐρήμωσιν, καὶ τὴν καθ' ὑμῶν δια- ταγὴν καταπαύοντος. Οὐ γὰρ ἑαυτῶν ἐπῆλθον ὑμῖν, ἐμοῦ δὲ καθάπερ τινὰ διαθήκην αὐτοῖς διατάξαντος. Αλλ' ἔχων με σύμμαχον καταφρονήσεις αὐτῶν. Εἶτά φησιν, Επέν- θησεν ἡ γῆ, τους τόπους ἀντὶ τῶν οἰκητόρων, καὶ ἀντὶ λογικῶν ἀναίσθητα προς αἰσχύνην ἐκείνων παρ εἴληφεν, οὓς ἔδει τὴν ἰδίαν θρηνήσαι πληγήν. Ο δὲ τοὺς τόπους παρήγαγε μονονουχί συστενάζοντας καὶ συνωδίνοντας, κατὰ τὸν λόγον τὸν ἀποστολικόν, ἐφ' οἷς ἡ Θεοῦ δύναμις ἐμφανὴς διὰ τῆς ἐνεργείας γενή σεται. Αἰσχυνθήσονται γὰρ ἐκ μεταβολῆς οἱ πεποι- θότες ἐπ' Αἰγυπτίοις, ὅτι καταλιπόντες τὸν Θεὸν τὸν οὕτω τοὺς ἐναντίους τροπούμενον, πρὸς Αἰγυπτίους ἐπρεσβεύοντο, Θεοῦ καταστρώσαντος ρπε χιλιάδας, ὧν νεκρὰ τὰ σώματα πυρὶ παραδέδοται. Οὗτοι δὲ καθάπερ πυρὶ δαμαζόμενοι τὴν ἐφ' οἷς ἔπραττον όμο- λογήσουσιν ἄνοιαν. ιγ' ιθ'. Ακούσονται οἱ πόρρωθεν ἃ ἐποίησα, καὶ γνώσονται οἱ ἐγγίζοντες τὴν ἰσχύν μου. Απέστη σαν οἱ ἐν Σιών ἄνομοι. Λήψεται τρόμος τοὺς ἀσεβεῖς. Τίς ἀναγγελεῖ ὑμῖν ὅτι πῦρ καίεται; τίς ἀναγγελεῖ ὑμῖν τὸν τύπον τὸν αἰώνιον ; κ. τ.λ. Θεοῦ μὲν ἐγγὺς Ἰσραήλ, ὅσον ἧκε εἰς τὸ νόμῳ παιδαγωγηθῆναι καὶ τέρασιν. Πόῤῥω δὲ τὰ ἔθνη, τῇ κτίσει λατρεύσαντα. Καὶ ὅμως τὰ μὲν ἤκουσαν οἱ δὲ οὐκ ἠνέσχοντο. Πλὴν ἀκούσονται, φησὶν, καὶ οἱ ἐγγίζοντες. Οὐδὲ γὰρ εἰς ἅπαν ἀπόλωλεν Ισραήλ. Εξ αὐτοῦ γὰρ γέγονεν ἡ τῶν πιστῶν ἀπαρχή. Τινές δὲ περὶ τῶν ἐθνῶν καὶ τὸ δεύτερον ἐξέλαβον. Πῶς γὰρ ἀκούσονται οἱ πόρρωθεν; ἐγγὺς δηλονότι γε νόμενοι. Καὶ μανθάνοντες αὐτοῦ τὴν ἰσχύν, εν ὑπὲρ Ἰσραὴλ θαυματουργῶν ἐπεδείξατο, οἳ καὶ πῶς οἱ ἐν Σιὼν ἀπέστησαν γνώσονται. Κατὰ δὲ τὴν ἑτέραν ἐξήγησιν, διαιρεῖ τοὺς ἐξ Ισραήλ. ἂν οἱ μὲν ἤκουσαν, οἱ δὲ ἀπώσαντο τυγχάνοντες ἄνομοι, οἷς καὶ λήψεται τρόμος. Η γὰρ τῶν ἐπενεχθέντων πεῖρα κακῶν εἰς φόβον ἀρκεῖ, καὶ πρός τι γνῶναι τὸν ὑπ' αὐτῶν ὑβριζόμενον. Πρὸς οὓς καί φησι, Τίς ἀναγγελεῖ ὑμῖν ὅτι πῦρ καίεται; περὶ οὗ ἔλεγεν, οι ; το γρ πρὸς τό COMMENTARII IN ISAIAM. A tur, quod ad Dei sanctimoniam quidquam adjica- B C . D tur : sed ut orantis profectus indicetur eum exal- tantis, cujus justum judicium non solum in scele- ratos omnes, sed in Jerusalem appareat ; qui illam non ad interitum, sed ad incolarum conversionem, aligi voluerit: quo tempore justitia apud eos, ipsa - que lex vigebat, ex qua populus ingentem veluti thesaurum aliquem depromere poterat ; unde el ad sapientiam et disciplinam profcerent, quæ pietatem in Deum, et justitiæ thesauros solet procreare. Sed cum ita se res habeant, hostium impetum non timor ille, quo ipsos metuitis, sed quo vos illi metuunt superabit; et pacem per legatos a vobis me procurante postulabunt, qui de illis evertendis, deque eorum vobis tollendo jugo statuerim. Neque enim sua sponte ipsi, sed me auctore vos adorti sunt; qui id cum illis, veluti federe quo- dam, sanxerim. Verum si me auxiliatorem habue ritis, eosdem facillime contempseritis. Deinde lurit terra, ait, ut, loci nomine, ejus incolas, et pro ra- tionis participibus, quæ sensu carent, ad pudorem illis excitandum, assumeret; quos suam alioquin lugere calamitatem decebat. Loca deinde tanquam congemiscere, et condolere, Apostoli rationemi se- cutus 8, fecit, in quibus Dei virtus reipsa palam futura sit. Erubescent enim ipsa reruni conversione, qui in Ægyptiis spes suas ita collocarunt, ut qui Deo rejecto, a quo hostes tam facile superantur, ab illis per legatos opem petiverint: cum Deum cLxxxv millia hostium stravisse constet quo- rum cadavera igne combusta sunt. At hi non aliter quam igne domiti, suam ex his, quæ gesserunt, amentiam confitebuntur. VERS. 13-19. Audient qui longe sunt, qua ego feci, et scient, qui appropinquant, fortitudinem meam. Recesserunt qui erant in Sion iniqui. Apprehendet tre- mor impios. Quis annuntiabit vobis ignem urere? Quis annuntiabit vobis locum æternum ? etc. Deo quidem appropinquavit Israel, si nira- cula, et legem, cujus ei pædagogio opus fuit, aspe xeris. Ab eo autem gentes ipsæ, quæ creaturæ serviebant, longe recesserunt. Audierunt tamen et istæ, quod illi facere recusarunt. At eos audient et illi etiam, inquit, qui appropinquant. Neque enim universus periit Israel, ex quo fidelium primitias constat prodiisse. Nonnulli tamen etiam secundum ad gentes retulerunt. Nam qui audient, qui longe sunt? appropinquantes scilicet, ejusque fortitudinem agnoscentes, quam Israelis nomine patrandis mira- culis ostendit : qui etiam, quo pacto recesserunt, qui erant in Sion agnoscent. Quod si aliam requiris explicationem, facta Israelis distributione, alios quidem audisse, alios autem, iniquos scilicet, quos timor apprehendet, avertisse se significat. Sufficit enim immissarum calamitatum sensus, ad eum, in Rom. viii, 26. IV Reg. xix, 35; Isa. xxxv, 35. VARIE LECTIONES.

τοῦ τὸ δίκαιον κατὰ τῶν ἡμαρτηκότων κρίμα κατε!- ληφεν καθόλου τε καὶ κατὰ τῆς Ἱερουσαλήμ. Οὐ γὰρ εἰς ἀπώλειαν τὴν πόλιν, ἀλλ᾽ εἰς ἐπιστροφὴν τῶν ενοικούντων ἐπαίδευεν· ὅτε καὶ δικαιοσύνη παρ' αὐτοῖς ἀκμάζειν Αδύνατο, και νόμος ἀνθῆσαι, καὶ ὁ λαὸς ἐκ τούτου καθάπερ ἀγαθὸν ἀρύσασθαι θησαν ρόν. Αφ' οὗ καὶ εἰς σοφίαν, καὶ ἐπιστήμην προ έκοπτον, ἢ γεννᾷ εὐσέβειαν πρὸς Θεὸν καὶ θησαυ- ρους δικαιοσύνης. Οὕτω δὲ διακειμένων, ὁρμὴν ἐχθρῶν ὁμῶν οὐ κρατήσεις φόβος, ἀλλ' ἐκείνων ὁ ἐξ ὑμῶν, καὶ πρὸς εἰρήνην πρεσβεύσονται ἐμοῦ κατ' αὐτῶν ὁρίζοντος ἐρήμωσιν, καὶ τὴν καθ' ὑμῶν δια- ταγὴν καταπαύοντος. Οὐ γὰρ ἑαυτῶν ἐπῆλθον ὑμῖν, ἐμοῦ δὲ καθάπερ τινὰ διαθήκην αὐτοῖς διατάξαντος. Αλλ' ἔχων με σύμμαχον καταφρονήσεις αὐτῶν. Εἶτά φησιν, Επέν- θησεν ἡ γῆ, τους τόπους ἀντὶ τῶν οἰκητόρων, καὶ ἀντὶ λογικῶν ἀναίσθητα προς αἰσχύνην ἐκείνων παρ εἴληφεν, οὓς ἔδει τὴν ἰδίαν θρηνήσαι πληγήν. Ο δὲ τοὺς τόπους παρήγαγε μονονουχί συστενάζοντας καὶ συνωδίνοντας, κατὰ τὸν λόγον τὸν ἀποστολικόν, ἐφ' οἷς ἡ Θεοῦ δύναμις ἐμφανὴς διὰ τῆς ἐνεργείας γενή σεται. Αἰσχυνθήσονται γὰρ ἐκ μεταβολῆς οἱ πεποι- θότες ἐπ' Αἰγυπτίοις, ὅτι καταλιπόντες τὸν Θεὸν τὸν οὕτω τοὺς ἐναντίους τροπούμενον, πρὸς Αἰγυπτίους ἐπρεσβεύοντο, Θεοῦ καταστρώσαντος ρπε χιλιάδας, ὧν νεκρὰ τὰ σώματα πυρὶ παραδέδοται. Οὗτοι δὲ καθάπερ πυρὶ δαμαζόμενοι τὴν ἐφ' οἷς ἔπραττον όμο- λογήσουσιν ἄνοιαν. ιγ' ιθ'. Ακούσονται οἱ πόρρωθεν ἃ ἐποίησα, καὶ γνώσονται οἱ ἐγγίζοντες τὴν ἰσχύν μου. Απέστη σαν οἱ ἐν Σιών ἄνομοι. Λήψεται τρόμος τοὺς ἀσεβεῖς. Τίς ἀναγγελεῖ ὑμῖν ὅτι πῦρ καίεται; τίς ἀναγγελεῖ ὑμῖν τὸν τύπον τὸν αἰώνιον ; κ. τ.λ. Θεοῦ μὲν ἐγγὺς Ἰσραήλ, ὅσον ἧκε εἰς τὸ νόμῳ παιδαγωγηθῆναι καὶ τέρασιν. Πόῤῥω δὲ τὰ ἔθνη, τῇ κτίσει λατρεύσαντα. Καὶ ὅμως τὰ μὲν ἤκουσαν οἱ δὲ οὐκ ἠνέσχοντο. Πλὴν ἀκούσονται, φησὶν, καὶ οἱ ἐγγίζοντες. Οὐδὲ γὰρ εἰς ἅπαν ἀπόλωλεν Ισραήλ. Εξ αὐτοῦ γὰρ γέγονεν ἡ τῶν πιστῶν ἀπαρχή. Τινές δὲ περὶ τῶν ἐθνῶν καὶ τὸ δεύτερον ἐξέλαβον. Πῶς γὰρ ἀκούσονται οἱ πόρρωθεν; ἐγγὺς δηλονότι γε νόμενοι. Καὶ μανθάνοντες αὐτοῦ τὴν ἰσχύν, εν ὑπὲρ Ἰσραὴλ θαυματουργῶν ἐπεδείξατο, οἳ καὶ πῶς οἱ ἐν Σιὼν ἀπέστησαν γνώσονται. Κατὰ δὲ τὴν ἑτέραν ἐξήγησιν, διαιρεῖ τοὺς ἐξ Ισραήλ. ἂν οἱ μὲν ἤκουσαν, οἱ δὲ ἀπώσαντο τυγχάνοντες ἄνομοι, οἷς καὶ λήψεται τρόμος. Η γὰρ τῶν ἐπενεχθέντων πεῖρα κακῶν εἰς φόβον ἀρκεῖ, καὶ πρός τι γνῶναι τὸν ὑπ' αὐτῶν ὑβριζόμενον. Πρὸς οὓς καί φησι, Τίς ἀναγγελεῖ ὑμῖν ὅτι πῦρ καίεται; περὶ οὗ ἔλεγεν, οι ; το γρ πρὸς τό COMMENTARII IN ISAIAM. A tur, quod ad Dei sanctimoniam quidquam adjica- B C . D tur : sed ut orantis profectus indicetur eum exal- tantis, cujus justum judicium non solum in scele- ratos omnes, sed in Jerusalem appareat ; qui illam non ad interitum, sed ad incolarum conversionem, aligi voluerit: quo tempore justitia apud eos, ipsa - que lex vigebat, ex qua populus ingentem veluti thesaurum aliquem depromere poterat ; unde el ad sapientiam et disciplinam profcerent, quæ pietatem in Deum, et justitiæ thesauros solet procreare. Sed cum ita se res habeant, hostium impetum non timor ille, quo ipsos metuitis, sed quo vos illi metuunt superabit; et pacem per legatos a vobis me procurante postulabunt, qui de illis evertendis, deque eorum vobis tollendo jugo statuerim. Neque enim sua sponte ipsi, sed me auctore vos adorti sunt; qui id cum illis, veluti federe quo- dam, sanxerim. Verum si me auxiliatorem habue ritis, eosdem facillime contempseritis. Deinde lurit terra, ait, ut, loci nomine, ejus incolas, et pro ra- tionis participibus, quæ sensu carent, ad pudorem illis excitandum, assumeret; quos suam alioquin lugere calamitatem decebat. Loca deinde tanquam congemiscere, et condolere, Apostoli rationemi se- cutus 8, fecit, in quibus Dei virtus reipsa palam futura sit. Erubescent enim ipsa reruni conversione, qui in Ægyptiis spes suas ita collocarunt, ut qui Deo rejecto, a quo hostes tam facile superantur, ab illis per legatos opem petiverint: cum Deum cLxxxv millia hostium stravisse constet quo- rum cadavera igne combusta sunt. At hi non aliter quam igne domiti, suam ex his, quæ gesserunt, amentiam confitebuntur. VERS. 13-19. Audient qui longe sunt, qua ego feci, et scient, qui appropinquant, fortitudinem meam. Recesserunt qui erant in Sion iniqui. Apprehendet tre- mor impios. Quis annuntiabit vobis ignem urere? Quis annuntiabit vobis locum æternum ? etc. Deo quidem appropinquavit Israel, si nira- cula, et legem, cujus ei pædagogio opus fuit, aspe xeris. Ab eo autem gentes ipsæ, quæ creaturæ serviebant, longe recesserunt. Audierunt tamen et istæ, quod illi facere recusarunt. At eos audient et illi etiam, inquit, qui appropinquant. Neque enim universus periit Israel, ex quo fidelium primitias constat prodiisse. Nonnulli tamen etiam secundum ad gentes retulerunt. Nam qui audient, qui longe sunt? appropinquantes scilicet, ejusque fortitudinem agnoscentes, quam Israelis nomine patrandis mira- culis ostendit : qui etiam, quo pacto recesserunt, qui erant in Sion agnoscent. Quod si aliam requiris explicationem, facta Israelis distributione, alios quidem audisse, alios autem, iniquos scilicet, quos timor apprehendet, avertisse se significat. Sufficit enim immissarum calamitatum sensus, ad eum, in Rom. viii, 26. IV Reg. xix, 35; Isa. xxxv, 35. VARIE LECTIONES.

νιον, τὸν ἡτοιμασμένον τῷ Σατανᾷ καὶ τοῖς ἀγγέ λοις αὐτοῦ. Κατὰ γὰρ τὴν τοῦ Σωτῆρος φωνήν, « "Ο πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν ἔχει ζωὴν αἰώνιον. Ὁ δὲ ἀπι- θανῶν τῷ Υἱῷ, οὐκ ὄψεται τὴν ζωήν· ἀλλ' ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ μένει ἐπ' αὐτόν. Περὶ ὧν ἀλλαχοῦ φησιν ὁ προ- φήτης· « Ο σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτήσει, καὶ τὸ πῦρ αὐτῶν οὐ σβεσθήσεται.» Τίς οὖν ὁ εἰδὼς καὶ προμαρ- τυρόμενος ὑμῖν τὸν αἰώνιον τόπον; ἢ πᾶς, ὃν εὐ- θὺς ὑπογράφει, τὸν τῶν προφητῶν καὶ ἀποστόλων σημαίνων χορόν; αὐτοὶ γὰρ ἐκήρυξαν περὶ κρίσεως, ὡς ἂν τὴν μέλλουσαν φυλαξώμεθα δίκην. ὅτι Πῦρ κατέδεται ὑμᾶς. Τόπον δέ φησι τὸν αἰών Ὁ δὲ τοιοῦτος πόῤῥω γεγονώς τοῦ πυρὸς, ἐν ὑψηλῷ κατοικήσει σπηλαίῳ καὶ ἐπὶ πέτρας ίσχυ- γᾶς. Κατὰ δὲ Σύμμαχον, Αὐτὸς ἐν ὑψηλοῖς κατα σκηνώσει. Ως περιοχαὶ πετρῶν τὸ ὕψος αὐτοῦ. Τοῦ φιλοσόφου δὲ βίου τὸ ἀσφαλές τε καὶ τὸ ὕψος δηλοΐ, ἄν τις μετιών ἄρτῳ καὶ ὕδατι μετὰ πίστεως τὴν παροῦσαν διανύσας ζωὴν, τέλος ἕξει τῆς τοιαύ- τῆς ἀσκήσεως τοῦ βασιλέως τὴν θέαν. Περὶ οὗ προεφήτευεν, ἀρξάμενος ἀπὸ τοῦ, « Ἰδοὺ βασιλεὺς δίκαιος βασιλεύσει καὶ ἄρχοντες μετὰ κρίσεως ἄρ ξουσιν. » Εἰκός δέ φασι, καὶ Χριστὸν οὕτως εἰρή σθαι, ἐν ᾧ, καθάπερ τι σπήλαιον ἢ προβάτων σηκὸς ἡ Ἐκκλησία νοεῖται τὸ πάγιον ἔχουσα, κατὰ τό « Καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκ κλησίαν, ι ἣν τοῖς οἰκοῦσιν ἄρτος δίδοται ζωῆς ὁ Χριστὸς παρὰ τοῦ Πατέρα;, καὶ πιστὸν ὕδωρ τὸ τοῦ θείου βαπτίσματος, ἐξ ὧν ἡ πᾶσα τοῖς λαβοῦσιν ἀσφάλεια. Καὶ τὸν βασιλέα κατόψονται Κύριον, οἱ καὶ μήπω λαβόντες τῶν πραέων τὴν γῆν, πόρρωθεν αὐτὴν ὄμματι διανοίας ἐκ τοῦ παρόντος ὄψονται βίου, τοῦ Θεοῦ τὸν φόβον διὰ μελέτης ποιούμενοι. Τινὲς δὲ περὶ τῶν ἀνόμων ἐξέλαβον τὸ πόρρωθεν, αὐτοὺς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας ἰδεῖν οὐκ ἐν αὐτῇ γενησομένους, τὸ δὲ καιόμενον ἔχοντας πῦρ, οι καὶ τῆς ἑαυτῶν κατακρίσεως ἐν φόβῳ γενήσονται μακρὰν ἀποῤῥιφέντες ἐκείνης τῆς γῆς. Οἷς ἐνειδί- ζων, ὅτι κακοῖς διδασκάλοις ἐπείθοντο, φησί· Που οἱ τὸ γράμμα μόνον εἰδότες τοῦ νόμου ; Πρὸς οὓς ἔφασκεν ὁ Σωτήρ· « Οὐαὶ ὑμῖν, Γραμματεῖς καὶ Φα- ρισαῖοι ὑποκριταί!, Ποῦ γὰρ οὗτοι φανήσονται, φη- σὶν, ἐν ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως, ἀντὶ συμβουλῆς ἀγαθῆς τοὺς μαθητάς κολακεύσαντες; Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξ- ἔδωκεν· ῾Ο ἀριθμῶν τοὺς ἐκτετραμμένους, τὸν λαὸν τὸν ἀναιδῆ. Οὐκ ὄψει λαὸν βαρὺν χείλεσιν, ὥστε μὴ ἀκούειν διάλεκτον γλώσσης. Αναιδείς καλῶν τοὺς ταῖς αὐτῶν διδασκαλίαις ἐκτεθραμμέ νους, οἳ οὐκ ὄψονται τὸν βαρὺν λαὸν τοῖς χεί- λεσιν, ἀλλ' οὐδὲ ἀκούσουσιν, ἀσύνετοι ὄντες διαλέκτου γλώττης, περὶ ἧς ἔφασκε · Καὶ αἱ γλῶσ σαι αἱ ψελλίζουσαι ταχὺ μαθήσονται λαλεῖν εἰρήνην. Εἰ γὰρ εἶδον τὸν βαθύφωνον, οὐκ ἂν ἤκουσαν λαός περαυλισμένος. Γ', 30. ** PROCOPII GAZÆI et Apostolorum chorum demonstrat? Ipsi quem contumeliose egerunt, agnoscendum. Ad hios A rursus et ista diriguntur : Quis renuntiabit vobis ignem urere? Ille, inquam, de quo superius, ignis vos comburet, audivimus? Deinde locum æternum eum intelligit, qui Satanæ et angelis ejus præpara- tus est . Si enim vera sunt Salvatoris verba : • Qui credit in Filium, vitam habet æternam : qui autem non credit, vitam non videbit; sed ira Do- mini manet super eum *. › De his sic et alicubi propheta Vermis eorum non morietur, et ignis corum non exstinguetur. Quis novit igitur, et ante nobis testatus est æternum locum, præter eum qnemlibet, quem statim describens, prophetarum enim de judicio publice docuerunt, ut a futuris pœnis deinceps caverenius. Qui talis est, longe ab igne remotus, excelsam B inhabitabit speluncam petræ solidæ. Pro quibus Symmachus, ipse in excelsis requiescel. Tanquam circuitus petrarum altitudo ejus : quibus vitæ phi- losophicr, id est, quae in contemplatione versatur, certitudinem sublimitatemque indicat ; quam qui sectatur, pane et aqua cum fide conjunctis vitæ hu- jus spatium exigens, finem tandem hujusmodi exercitationis, regis vixionem consequetur, de qua ipse loqui propheta aggressus est in hunc modum : Ecce rex justus regnabit, et principes cum judicio imperal unt 8. > Est vero consentaneum, aiunt, Chri- stum his verbis innui ; in quo, tanquam spelunca aliqua, aut ovium stabulum, Ecclesia ipsa firma el stabilis intelligitur, juxta illud: ‹ Et super hanc petram adificabo Ecclesian ineam . » Cujus inco- C lis, panis vitæ Christus a Patre, et aqua fidelis di- vini baptismatis, unde sumentibus omnis manat securitas, nunquam non suppeditantur. Regem de- inde illi intuebuntur Dominum, qui etiam terram mansnetorum nondum adepti, ipsam mentis oculis in hac mortali vita Deum pie et sancte reveriti, procul intuebuntur. Sunt qui procul ad impios reſe- rant, dein terram quidem promissionis visuros, sed ea non potituros putant ; quippe qui ardentem ignem sortiti, suæ ipsi condemnationis metu, pro- cul a terra rejecti torquebuntur. Eisdem porro quod malis doctoribus crediderint, ita exprobrat ; Ubi sunt, qui litteram legis tantum noverunt ? quos ila insectatur Salvator : « Væ vobis, Scribæ et Pha- risei !, Ubinam illi, inquit, judicii die parebunt, qui assentando pessime discipulis consuluerunt? Ita vero reddit Symmachus: Qui numerat enutritos, populum impudentem. Non vidcbit populum gravem labiis, ut non audiat idioma lingue : impuden- tes appellans, quos doctrinis suis paverint, qui pu- pulum grarem labiis non videbunt, imo ne audient quidem, idiomatis illius lingure ignari, de qua lo- cutus superius dicebat: Et linguæ balbutientes statim discent loqui pacem. S. enim altiloquum no- vissent, populus contemptus non audivissent. Matth. XXV, XX:11, 13. D . Isa. Lxvi, 24. Isa, XXXII, 11. 81 Joan 1. ** Matth. xvi, 18. * Math.

νιον, τὸν ἡτοιμασμένον τῷ Σατανᾷ καὶ τοῖς ἀγγέ λοις αὐτοῦ. Κατὰ γὰρ τὴν τοῦ Σωτῆρος φωνήν, « "Ο πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν ἔχει ζωὴν αἰώνιον. Ὁ δὲ ἀπι- θανῶν τῷ Υἱῷ, οὐκ ὄψεται τὴν ζωήν· ἀλλ' ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ μένει ἐπ' αὐτόν. Περὶ ὧν ἀλλαχοῦ φησιν ὁ προ- φήτης· « Ο σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτήσει, καὶ τὸ πῦρ αὐτῶν οὐ σβεσθήσεται.» Τίς οὖν ὁ εἰδὼς καὶ προμαρ- τυρόμενος ὑμῖν τὸν αἰώνιον τόπον; ἢ πᾶς, ὃν εὐ- θὺς ὑπογράφει, τὸν τῶν προφητῶν καὶ ἀποστόλων σημαίνων χορόν; αὐτοὶ γὰρ ἐκήρυξαν περὶ κρίσεως, ὡς ἂν τὴν μέλλουσαν φυλαξώμεθα δίκην. ὅτι Πῦρ κατέδεται ὑμᾶς. Τόπον δέ φησι τὸν αἰών Ὁ δὲ τοιοῦτος πόῤῥω γεγονώς τοῦ πυρὸς, ἐν ὑψηλῷ κατοικήσει σπηλαίῳ καὶ ἐπὶ πέτρας ίσχυ- γᾶς. Κατὰ δὲ Σύμμαχον, Αὐτὸς ἐν ὑψηλοῖς κατα σκηνώσει. Ως περιοχαὶ πετρῶν τὸ ὕψος αὐτοῦ. Τοῦ φιλοσόφου δὲ βίου τὸ ἀσφαλές τε καὶ τὸ ὕψος δηλοΐ, ἄν τις μετιών ἄρτῳ καὶ ὕδατι μετὰ πίστεως τὴν παροῦσαν διανύσας ζωὴν, τέλος ἕξει τῆς τοιαύ- τῆς ἀσκήσεως τοῦ βασιλέως τὴν θέαν. Περὶ οὗ προεφήτευεν, ἀρξάμενος ἀπὸ τοῦ, « Ἰδοὺ βασιλεὺς δίκαιος βασιλεύσει καὶ ἄρχοντες μετὰ κρίσεως ἄρ ξουσιν. » Εἰκός δέ φασι, καὶ Χριστὸν οὕτως εἰρή σθαι, ἐν ᾧ, καθάπερ τι σπήλαιον ἢ προβάτων σηκὸς ἡ Ἐκκλησία νοεῖται τὸ πάγιον ἔχουσα, κατὰ τό « Καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκ κλησίαν, ι ἣν τοῖς οἰκοῦσιν ἄρτος δίδοται ζωῆς ὁ Χριστὸς παρὰ τοῦ Πατέρα;, καὶ πιστὸν ὕδωρ τὸ τοῦ θείου βαπτίσματος, ἐξ ὧν ἡ πᾶσα τοῖς λαβοῦσιν ἀσφάλεια. Καὶ τὸν βασιλέα κατόψονται Κύριον, οἱ καὶ μήπω λαβόντες τῶν πραέων τὴν γῆν, πόρρωθεν αὐτὴν ὄμματι διανοίας ἐκ τοῦ παρόντος ὄψονται βίου, τοῦ Θεοῦ τὸν φόβον διὰ μελέτης ποιούμενοι. Τινὲς δὲ περὶ τῶν ἀνόμων ἐξέλαβον τὸ πόρρωθεν, αὐτοὺς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας ἰδεῖν οὐκ ἐν αὐτῇ γενησομένους, τὸ δὲ καιόμενον ἔχοντας πῦρ, οι καὶ τῆς ἑαυτῶν κατακρίσεως ἐν φόβῳ γενήσονται μακρὰν ἀποῤῥιφέντες ἐκείνης τῆς γῆς. Οἷς ἐνειδί- ζων, ὅτι κακοῖς διδασκάλοις ἐπείθοντο, φησί· Που οἱ τὸ γράμμα μόνον εἰδότες τοῦ νόμου ; Πρὸς οὓς ἔφασκεν ὁ Σωτήρ· « Οὐαὶ ὑμῖν, Γραμματεῖς καὶ Φα- ρισαῖοι ὑποκριταί!, Ποῦ γὰρ οὗτοι φανήσονται, φη- σὶν, ἐν ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως, ἀντὶ συμβουλῆς ἀγαθῆς τοὺς μαθητάς κολακεύσαντες; Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξ- ἔδωκεν· ῾Ο ἀριθμῶν τοὺς ἐκτετραμμένους, τὸν λαὸν τὸν ἀναιδῆ. Οὐκ ὄψει λαὸν βαρὺν χείλεσιν, ὥστε μὴ ἀκούειν διάλεκτον γλώσσης. Αναιδείς καλῶν τοὺς ταῖς αὐτῶν διδασκαλίαις ἐκτεθραμμέ νους, οἳ οὐκ ὄψονται τὸν βαρὺν λαὸν τοῖς χεί- λεσιν, ἀλλ' οὐδὲ ἀκούσουσιν, ἀσύνετοι ὄντες διαλέκτου γλώττης, περὶ ἧς ἔφασκε · Καὶ αἱ γλῶσ σαι αἱ ψελλίζουσαι ταχὺ μαθήσονται λαλεῖν εἰρήνην. Εἰ γὰρ εἶδον τὸν βαθύφωνον, οὐκ ἂν ἤκουσαν λαός περαυλισμένος. Γ', 30. ** PROCOPII GAZÆI et Apostolorum chorum demonstrat? Ipsi quem contumeliose egerunt, agnoscendum. Ad hios A rursus et ista diriguntur : Quis renuntiabit vobis ignem urere? Ille, inquam, de quo superius, ignis vos comburet, audivimus? Deinde locum æternum eum intelligit, qui Satanæ et angelis ejus præpara- tus est . Si enim vera sunt Salvatoris verba : • Qui credit in Filium, vitam habet æternam : qui autem non credit, vitam non videbit; sed ira Do- mini manet super eum *. › De his sic et alicubi propheta Vermis eorum non morietur, et ignis corum non exstinguetur. Quis novit igitur, et ante nobis testatus est æternum locum, præter eum qnemlibet, quem statim describens, prophetarum enim de judicio publice docuerunt, ut a futuris pœnis deinceps caverenius. Qui talis est, longe ab igne remotus, excelsam B inhabitabit speluncam petræ solidæ. Pro quibus Symmachus, ipse in excelsis requiescel. Tanquam circuitus petrarum altitudo ejus : quibus vitæ phi- losophicr, id est, quae in contemplatione versatur, certitudinem sublimitatemque indicat ; quam qui sectatur, pane et aqua cum fide conjunctis vitæ hu- jus spatium exigens, finem tandem hujusmodi exercitationis, regis vixionem consequetur, de qua ipse loqui propheta aggressus est in hunc modum : Ecce rex justus regnabit, et principes cum judicio imperal unt 8. > Est vero consentaneum, aiunt, Chri- stum his verbis innui ; in quo, tanquam spelunca aliqua, aut ovium stabulum, Ecclesia ipsa firma el stabilis intelligitur, juxta illud: ‹ Et super hanc petram adificabo Ecclesian ineam . » Cujus inco- C lis, panis vitæ Christus a Patre, et aqua fidelis di- vini baptismatis, unde sumentibus omnis manat securitas, nunquam non suppeditantur. Regem de- inde illi intuebuntur Dominum, qui etiam terram mansnetorum nondum adepti, ipsam mentis oculis in hac mortali vita Deum pie et sancte reveriti, procul intuebuntur. Sunt qui procul ad impios reſe- rant, dein terram quidem promissionis visuros, sed ea non potituros putant ; quippe qui ardentem ignem sortiti, suæ ipsi condemnationis metu, pro- cul a terra rejecti torquebuntur. Eisdem porro quod malis doctoribus crediderint, ita exprobrat ; Ubi sunt, qui litteram legis tantum noverunt ? quos ila insectatur Salvator : « Væ vobis, Scribæ et Pha- risei !, Ubinam illi, inquit, judicii die parebunt, qui assentando pessime discipulis consuluerunt? Ita vero reddit Symmachus: Qui numerat enutritos, populum impudentem. Non vidcbit populum gravem labiis, ut non audiat idioma lingue : impuden- tes appellans, quos doctrinis suis paverint, qui pu- pulum grarem labiis non videbunt, imo ne audient quidem, idiomatis illius lingure ignari, de qua lo- cutus superius dicebat: Et linguæ balbutientes statim discent loqui pacem. S. enim altiloquum no- vissent, populus contemptus non audivissent. Matth. XXV, XX:11, 13. D . Isa. Lxvi, 24. Isa, XXXII, 11. 81 Joan 1. ** Matth. xvi, 18. * Math.

νιον, τὸν ἡτοιμασμένον τῷ Σατανᾷ καὶ τοῖς ἀγγέ λοις αὐτοῦ. Κατὰ γὰρ τὴν τοῦ Σωτῆρος φωνήν, « "Ο πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν ἔχει ζωὴν αἰώνιον. Ὁ δὲ ἀπι- θανῶν τῷ Υἱῷ, οὐκ ὄψεται τὴν ζωήν· ἀλλ' ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ μένει ἐπ' αὐτόν. Περὶ ὧν ἀλλαχοῦ φησιν ὁ προ- φήτης· « Ο σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτήσει, καὶ τὸ πῦρ αὐτῶν οὐ σβεσθήσεται.» Τίς οὖν ὁ εἰδὼς καὶ προμαρ- τυρόμενος ὑμῖν τὸν αἰώνιον τόπον; ἢ πᾶς, ὃν εὐ- θὺς ὑπογράφει, τὸν τῶν προφητῶν καὶ ἀποστόλων σημαίνων χορόν; αὐτοὶ γὰρ ἐκήρυξαν περὶ κρίσεως, ὡς ἂν τὴν μέλλουσαν φυλαξώμεθα δίκην. ὅτι Πῦρ κατέδεται ὑμᾶς. Τόπον δέ φησι τὸν αἰών Ὁ δὲ τοιοῦτος πόῤῥω γεγονώς τοῦ πυρὸς, ἐν ὑψηλῷ κατοικήσει σπηλαίῳ καὶ ἐπὶ πέτρας ίσχυ- γᾶς. Κατὰ δὲ Σύμμαχον, Αὐτὸς ἐν ὑψηλοῖς κατα σκηνώσει. Ως περιοχαὶ πετρῶν τὸ ὕψος αὐτοῦ. Τοῦ φιλοσόφου δὲ βίου τὸ ἀσφαλές τε καὶ τὸ ὕψος δηλοΐ, ἄν τις μετιών ἄρτῳ καὶ ὕδατι μετὰ πίστεως τὴν παροῦσαν διανύσας ζωὴν, τέλος ἕξει τῆς τοιαύ- τῆς ἀσκήσεως τοῦ βασιλέως τὴν θέαν. Περὶ οὗ προεφήτευεν, ἀρξάμενος ἀπὸ τοῦ, « Ἰδοὺ βασιλεὺς δίκαιος βασιλεύσει καὶ ἄρχοντες μετὰ κρίσεως ἄρ ξουσιν. » Εἰκός δέ φασι, καὶ Χριστὸν οὕτως εἰρή σθαι, ἐν ᾧ, καθάπερ τι σπήλαιον ἢ προβάτων σηκὸς ἡ Ἐκκλησία νοεῖται τὸ πάγιον ἔχουσα, κατὰ τό « Καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκ κλησίαν, ι ἣν τοῖς οἰκοῦσιν ἄρτος δίδοται ζωῆς ὁ Χριστὸς παρὰ τοῦ Πατέρα;, καὶ πιστὸν ὕδωρ τὸ τοῦ θείου βαπτίσματος, ἐξ ὧν ἡ πᾶσα τοῖς λαβοῦσιν ἀσφάλεια. Καὶ τὸν βασιλέα κατόψονται Κύριον, οἱ καὶ μήπω λαβόντες τῶν πραέων τὴν γῆν, πόρρωθεν αὐτὴν ὄμματι διανοίας ἐκ τοῦ παρόντος ὄψονται βίου, τοῦ Θεοῦ τὸν φόβον διὰ μελέτης ποιούμενοι. Τινὲς δὲ περὶ τῶν ἀνόμων ἐξέλαβον τὸ πόρρωθεν, αὐτοὺς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας ἰδεῖν οὐκ ἐν αὐτῇ γενησομένους, τὸ δὲ καιόμενον ἔχοντας πῦρ, οι καὶ τῆς ἑαυτῶν κατακρίσεως ἐν φόβῳ γενήσονται μακρὰν ἀποῤῥιφέντες ἐκείνης τῆς γῆς. Οἷς ἐνειδί- ζων, ὅτι κακοῖς διδασκάλοις ἐπείθοντο, φησί· Που οἱ τὸ γράμμα μόνον εἰδότες τοῦ νόμου ; Πρὸς οὓς ἔφασκεν ὁ Σωτήρ· « Οὐαὶ ὑμῖν, Γραμματεῖς καὶ Φα- ρισαῖοι ὑποκριταί!, Ποῦ γὰρ οὗτοι φανήσονται, φη- σὶν, ἐν ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως, ἀντὶ συμβουλῆς ἀγαθῆς τοὺς μαθητάς κολακεύσαντες; Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξ- ἔδωκεν· ῾Ο ἀριθμῶν τοὺς ἐκτετραμμένους, τὸν λαὸν τὸν ἀναιδῆ. Οὐκ ὄψει λαὸν βαρὺν χείλεσιν, ὥστε μὴ ἀκούειν διάλεκτον γλώσσης. Αναιδείς καλῶν τοὺς ταῖς αὐτῶν διδασκαλίαις ἐκτεθραμμέ νους, οἳ οὐκ ὄψονται τὸν βαρὺν λαὸν τοῖς χεί- λεσιν, ἀλλ' οὐδὲ ἀκούσουσιν, ἀσύνετοι ὄντες διαλέκτου γλώττης, περὶ ἧς ἔφασκε · Καὶ αἱ γλῶσ σαι αἱ ψελλίζουσαι ταχὺ μαθήσονται λαλεῖν εἰρήνην. Εἰ γὰρ εἶδον τὸν βαθύφωνον, οὐκ ἂν ἤκουσαν λαός περαυλισμένος. Γ', 30. ** PROCOPII GAZÆI et Apostolorum chorum demonstrat? Ipsi quem contumeliose egerunt, agnoscendum. Ad hios A rursus et ista diriguntur : Quis renuntiabit vobis ignem urere? Ille, inquam, de quo superius, ignis vos comburet, audivimus? Deinde locum æternum eum intelligit, qui Satanæ et angelis ejus præpara- tus est . Si enim vera sunt Salvatoris verba : • Qui credit in Filium, vitam habet æternam : qui autem non credit, vitam non videbit; sed ira Do- mini manet super eum *. › De his sic et alicubi propheta Vermis eorum non morietur, et ignis corum non exstinguetur. Quis novit igitur, et ante nobis testatus est æternum locum, præter eum qnemlibet, quem statim describens, prophetarum enim de judicio publice docuerunt, ut a futuris pœnis deinceps caverenius. Qui talis est, longe ab igne remotus, excelsam B inhabitabit speluncam petræ solidæ. Pro quibus Symmachus, ipse in excelsis requiescel. Tanquam circuitus petrarum altitudo ejus : quibus vitæ phi- losophicr, id est, quae in contemplatione versatur, certitudinem sublimitatemque indicat ; quam qui sectatur, pane et aqua cum fide conjunctis vitæ hu- jus spatium exigens, finem tandem hujusmodi exercitationis, regis vixionem consequetur, de qua ipse loqui propheta aggressus est in hunc modum : Ecce rex justus regnabit, et principes cum judicio imperal unt 8. > Est vero consentaneum, aiunt, Chri- stum his verbis innui ; in quo, tanquam spelunca aliqua, aut ovium stabulum, Ecclesia ipsa firma el stabilis intelligitur, juxta illud: ‹ Et super hanc petram adificabo Ecclesian ineam . » Cujus inco- C lis, panis vitæ Christus a Patre, et aqua fidelis di- vini baptismatis, unde sumentibus omnis manat securitas, nunquam non suppeditantur. Regem de- inde illi intuebuntur Dominum, qui etiam terram mansnetorum nondum adepti, ipsam mentis oculis in hac mortali vita Deum pie et sancte reveriti, procul intuebuntur. Sunt qui procul ad impios reſe- rant, dein terram quidem promissionis visuros, sed ea non potituros putant ; quippe qui ardentem ignem sortiti, suæ ipsi condemnationis metu, pro- cul a terra rejecti torquebuntur. Eisdem porro quod malis doctoribus crediderint, ita exprobrat ; Ubi sunt, qui litteram legis tantum noverunt ? quos ila insectatur Salvator : « Væ vobis, Scribæ et Pha- risei !, Ubinam illi, inquit, judicii die parebunt, qui assentando pessime discipulis consuluerunt? Ita vero reddit Symmachus: Qui numerat enutritos, populum impudentem. Non vidcbit populum gravem labiis, ut non audiat idioma lingue : impuden- tes appellans, quos doctrinis suis paverint, qui pu- pulum grarem labiis non videbunt, imo ne audient quidem, idiomatis illius lingure ignari, de qua lo- cutus superius dicebat: Et linguæ balbutientes statim discent loqui pacem. S. enim altiloquum no- vissent, populus contemptus non audivissent. Matth. XXV, XX:11, 13. D . Isa. Lxvi, 24. Isa, XXXII, 11. 81 Joan 1. ** Matth. xvi, 18. * Math.

νιον, τὸν ἡτοιμασμένον τῷ Σατανᾷ καὶ τοῖς ἀγγέ λοις αὐτοῦ. Κατὰ γὰρ τὴν τοῦ Σωτῆρος φωνήν, « "Ο πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν ἔχει ζωὴν αἰώνιον. Ὁ δὲ ἀπι- θανῶν τῷ Υἱῷ, οὐκ ὄψεται τὴν ζωήν· ἀλλ' ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ μένει ἐπ' αὐτόν. Περὶ ὧν ἀλλαχοῦ φησιν ὁ προ- φήτης· « Ο σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτήσει, καὶ τὸ πῦρ αὐτῶν οὐ σβεσθήσεται.» Τίς οὖν ὁ εἰδὼς καὶ προμαρ- τυρόμενος ὑμῖν τὸν αἰώνιον τόπον; ἢ πᾶς, ὃν εὐ- θὺς ὑπογράφει, τὸν τῶν προφητῶν καὶ ἀποστόλων σημαίνων χορόν; αὐτοὶ γὰρ ἐκήρυξαν περὶ κρίσεως, ὡς ἂν τὴν μέλλουσαν φυλαξώμεθα δίκην. ὅτι Πῦρ κατέδεται ὑμᾶς. Τόπον δέ φησι τὸν αἰών Ὁ δὲ τοιοῦτος πόῤῥω γεγονώς τοῦ πυρὸς, ἐν ὑψηλῷ κατοικήσει σπηλαίῳ καὶ ἐπὶ πέτρας ίσχυ- γᾶς. Κατὰ δὲ Σύμμαχον, Αὐτὸς ἐν ὑψηλοῖς κατα σκηνώσει. Ως περιοχαὶ πετρῶν τὸ ὕψος αὐτοῦ. Τοῦ φιλοσόφου δὲ βίου τὸ ἀσφαλές τε καὶ τὸ ὕψος δηλοΐ, ἄν τις μετιών ἄρτῳ καὶ ὕδατι μετὰ πίστεως τὴν παροῦσαν διανύσας ζωὴν, τέλος ἕξει τῆς τοιαύ- τῆς ἀσκήσεως τοῦ βασιλέως τὴν θέαν. Περὶ οὗ προεφήτευεν, ἀρξάμενος ἀπὸ τοῦ, « Ἰδοὺ βασιλεὺς δίκαιος βασιλεύσει καὶ ἄρχοντες μετὰ κρίσεως ἄρ ξουσιν. » Εἰκός δέ φασι, καὶ Χριστὸν οὕτως εἰρή σθαι, ἐν ᾧ, καθάπερ τι σπήλαιον ἢ προβάτων σηκὸς ἡ Ἐκκλησία νοεῖται τὸ πάγιον ἔχουσα, κατὰ τό « Καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκ κλησίαν, ι ἣν τοῖς οἰκοῦσιν ἄρτος δίδοται ζωῆς ὁ Χριστὸς παρὰ τοῦ Πατέρα;, καὶ πιστὸν ὕδωρ τὸ τοῦ θείου βαπτίσματος, ἐξ ὧν ἡ πᾶσα τοῖς λαβοῦσιν ἀσφάλεια. Καὶ τὸν βασιλέα κατόψονται Κύριον, οἱ καὶ μήπω λαβόντες τῶν πραέων τὴν γῆν, πόρρωθεν αὐτὴν ὄμματι διανοίας ἐκ τοῦ παρόντος ὄψονται βίου, τοῦ Θεοῦ τὸν φόβον διὰ μελέτης ποιούμενοι. Τινὲς δὲ περὶ τῶν ἀνόμων ἐξέλαβον τὸ πόρρωθεν, αὐτοὺς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας ἰδεῖν οὐκ ἐν αὐτῇ γενησομένους, τὸ δὲ καιόμενον ἔχοντας πῦρ, οι καὶ τῆς ἑαυτῶν κατακρίσεως ἐν φόβῳ γενήσονται μακρὰν ἀποῤῥιφέντες ἐκείνης τῆς γῆς. Οἷς ἐνειδί- ζων, ὅτι κακοῖς διδασκάλοις ἐπείθοντο, φησί· Που οἱ τὸ γράμμα μόνον εἰδότες τοῦ νόμου ; Πρὸς οὓς ἔφασκεν ὁ Σωτήρ· « Οὐαὶ ὑμῖν, Γραμματεῖς καὶ Φα- ρισαῖοι ὑποκριταί!, Ποῦ γὰρ οὗτοι φανήσονται, φη- σὶν, ἐν ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως, ἀντὶ συμβουλῆς ἀγαθῆς τοὺς μαθητάς κολακεύσαντες; Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξ- ἔδωκεν· ῾Ο ἀριθμῶν τοὺς ἐκτετραμμένους, τὸν λαὸν τὸν ἀναιδῆ. Οὐκ ὄψει λαὸν βαρὺν χείλεσιν, ὥστε μὴ ἀκούειν διάλεκτον γλώσσης. Αναιδείς καλῶν τοὺς ταῖς αὐτῶν διδασκαλίαις ἐκτεθραμμέ νους, οἳ οὐκ ὄψονται τὸν βαρὺν λαὸν τοῖς χεί- λεσιν, ἀλλ' οὐδὲ ἀκούσουσιν, ἀσύνετοι ὄντες διαλέκτου γλώττης, περὶ ἧς ἔφασκε · Καὶ αἱ γλῶσ σαι αἱ ψελλίζουσαι ταχὺ μαθήσονται λαλεῖν εἰρήνην. Εἰ γὰρ εἶδον τὸν βαθύφωνον, οὐκ ἂν ἤκουσαν λαός περαυλισμένος. Γ', 30. ** PROCOPII GAZÆI et Apostolorum chorum demonstrat? Ipsi quem contumeliose egerunt, agnoscendum. Ad hios A rursus et ista diriguntur : Quis renuntiabit vobis ignem urere? Ille, inquam, de quo superius, ignis vos comburet, audivimus? Deinde locum æternum eum intelligit, qui Satanæ et angelis ejus præpara- tus est . Si enim vera sunt Salvatoris verba : • Qui credit in Filium, vitam habet æternam : qui autem non credit, vitam non videbit; sed ira Do- mini manet super eum *. › De his sic et alicubi propheta Vermis eorum non morietur, et ignis corum non exstinguetur. Quis novit igitur, et ante nobis testatus est æternum locum, præter eum qnemlibet, quem statim describens, prophetarum enim de judicio publice docuerunt, ut a futuris pœnis deinceps caverenius. Qui talis est, longe ab igne remotus, excelsam B inhabitabit speluncam petræ solidæ. Pro quibus Symmachus, ipse in excelsis requiescel. Tanquam circuitus petrarum altitudo ejus : quibus vitæ phi- losophicr, id est, quae in contemplatione versatur, certitudinem sublimitatemque indicat ; quam qui sectatur, pane et aqua cum fide conjunctis vitæ hu- jus spatium exigens, finem tandem hujusmodi exercitationis, regis vixionem consequetur, de qua ipse loqui propheta aggressus est in hunc modum : Ecce rex justus regnabit, et principes cum judicio imperal unt 8. > Est vero consentaneum, aiunt, Chri- stum his verbis innui ; in quo, tanquam spelunca aliqua, aut ovium stabulum, Ecclesia ipsa firma el stabilis intelligitur, juxta illud: ‹ Et super hanc petram adificabo Ecclesian ineam . » Cujus inco- C lis, panis vitæ Christus a Patre, et aqua fidelis di- vini baptismatis, unde sumentibus omnis manat securitas, nunquam non suppeditantur. Regem de- inde illi intuebuntur Dominum, qui etiam terram mansnetorum nondum adepti, ipsam mentis oculis in hac mortali vita Deum pie et sancte reveriti, procul intuebuntur. Sunt qui procul ad impios reſe- rant, dein terram quidem promissionis visuros, sed ea non potituros putant ; quippe qui ardentem ignem sortiti, suæ ipsi condemnationis metu, pro- cul a terra rejecti torquebuntur. Eisdem porro quod malis doctoribus crediderint, ita exprobrat ; Ubi sunt, qui litteram legis tantum noverunt ? quos ila insectatur Salvator : « Væ vobis, Scribæ et Pha- risei !, Ubinam illi, inquit, judicii die parebunt, qui assentando pessime discipulis consuluerunt? Ita vero reddit Symmachus: Qui numerat enutritos, populum impudentem. Non vidcbit populum gravem labiis, ut non audiat idioma lingue : impuden- tes appellans, quos doctrinis suis paverint, qui pu- pulum grarem labiis non videbunt, imo ne audient quidem, idiomatis illius lingure ignari, de qua lo- cutus superius dicebat: Et linguæ balbutientes statim discent loqui pacem. S. enim altiloquum no- vissent, populus contemptus non audivissent. Matth. XXV, XX:11, 13. D . Isa. Lxvi, 24. Isa, XXXII, 11. 81 Joan 1. ** Matth. xvi, 18. * Math.

Β Τινὲς δὲ συστρεφομένους φασὶν, ἐπειδὴ γνώμῃ τῶν διδασκάλων ἐπὶ Χριστὸν συνεστράφησαν κατα- βοῶντες πρὸς Πιλάτον καὶ τὸν Βαραββὰν τοῦ προ- τιμήσαντες μηδεμιᾶς ἀγαθῆς ἀκούσαντες συμβουλής, μηδὲ μαθόντες παρ' αὐτῶν ὡς αὐτός ἐστιν ὁ βα- θύρωνος. Διὰ παραβολῶν γὰρ ἐλάλει κατὰ τό· • Ανοίξω ἐν παραβολαῖς τὸ στόμα μου. » Ασύνε τοι δὲ ὄντες τὸν τῶν διδασκάλων οὐ διέκρινον φθόνον. Οὐ γὰρ ἂν ἤκουσαν πεφαυλισμένοι. Τὸ δὲ ῥητὸν ὅλον οὕτω τινὲς ἐξηγήσαντο. Ως τὴν μέλο λουσαν Ασσυρίοις πληγὴν οὐχ οἱ πλησίον μόνον αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ οἱ πόῤῥω μαθήσονται, καὶ οἱ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἀσεβεῖς αἰσχυνθήσονται. Φεύγων δὲ, φασὶν, ὁ προφήτης τὰ ἔργα τὰ πονηρὰ τῶν ἀπειθῶν Ἰουδαίων εἰπεῖν, ὕλην ὄντα πυρὸς, ἕτερον ζητεί τὸν ἐροῦντα δικαίως πολιτευόμενον, ὡς ἂν εἴποι πρὸς αὐτοὺς, ὡς ὀργὴν ἑαυτοῖς θησαυρίζουσι. Τὸ δὲ, βα- ρύνων τὰ ὦτα, ἵνα μὴ ἀκούσῃ κρίσιν αἵματος, τοῦτ' ἔστι πρὸς φόνον μή συνεργῶν. Ο γὰρ ἔχων τὰ εἰρημένα φησὶν, στάσιν ἕξει βεβαίαν τῶν θείων ἀγαθῶν ἀπολαύων. Τοὺς δὲ φωτισθέντας ὑπὸ τοῦ λόγου, καὶ τὸν βασιλέα τῆς δόξης βλέπειν ἀκό- λουθον ἀπαλλαγέντας μὲν τῆς κοσμικῆς προσπα θείας, ἀγαθοῖς δὲ τοῖς ἐλπισθεῖσιν ἐνατενίζοντας. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ τὴν γῆν ἰδεῖν πόρρωθεν, τοῖς γηΐνοις μηδαμώς πλησιάζοντας. Μηνύει δὲ καὶ καθ' ἱστορίαν τὸν ἄρξαντα μετὰ ταῦτα τῆς Ἱερουσαλὴμ Εζεκίαν, ὃς ἀναθεὶς ἑαυτὸν τῷ Θεῷ γέγονεν εὐ- κλεής, ἐφ' οὗ σημεῖα γέγονεν οἰκουμενικὰ, ἀναπο- ἑισμὸς ἡλίου καὶ τῆς ἡμέρας προσθήκη. "Α ιδόντες φοβηθήσεσθε τὸν Θεὸν μεταγνόντες ἐφ᾽ οἷς ἐπείσθητε Ο τοῖς συμβουλεύσασι περὶ τῆς Αἰγυπτιακής βοηθείας γραμματεῦσι καὶ τοῖς ἐγγαστριμύθοις, οὓς καλεί βαθυφώνους, ὡς ἄσημα φθεγγομένους. Οὗτοι γάρ πάντες ματαιότητός εἰσι λαὸς, καὶ πεφαυλισμένοι, πρὸς κατανόησιν τῶν δεόντων οὐκ ἄγοντες τὸν ἀκροατήν. Ιδού Σιὼν ἡ πόλις, τὸ σωτήριον ἡμῶν οἱ ὀφθαλμοί σου ὄψονται, Ιερουσαλὴμ πόλις πλου- σία, σκηναὶ αἱ οὐ μὴ σεισθῶσιν, οὐδὲ μὴ κι νηθῶσιν οἱ πάσσαλοι τῆς σκηνῆς αὐτῆς εἰς τὸν αἰῶνα χρόνον, οὐδὲ τὰ σχοινία αὐτῆς οὐ μὴ διαῤῥαγώσιν, ὅτι τὸ ὄνομα Κυρίου μέγα ὑμῖν, τόπος ὑμῖν ἔσται, ποταμοὶ καὶ διώρυγες πλατείς, καὶ εὐρύχωροι, κ. τ. λ. Αντί του, Ἰδοὺ Σιών ή πόλις, ὁ μὲν ᾿Ακύλας φησίν· "Ορα ματίσθητι, Σιών πόλις ἑορτῶν. Σύμ μαχος δὲ καὶ Θεοδοτίων, "Ιδε Σιὼν τὴν πόλιν τῶν , ἁγίων ἡμῶν, καὶ πάλιν ἑξῆς, οἱ ὀφθαλμοί σου ὄψονται Ιερουσαλήμ, ὡς μέλλουσαν ἰδεῖν τὸ σωτήριον ἡμῶν, τοῦτ' ἔστι Χριστόν, ἑτέραν τε πό- λιν τὴν τῶν ἑορτῶν τὴν Ἐκκλησίαν τὴν ἄγαν πλουσίαν. Τῆς μὲν οὖν παλαιᾶς ῾Ιερουσαλὴμ περ πτώκασιν αἱ σκηναί διαφόροις αλούσης πολιορκίαις. Ἡ δὲ καινὴ πόλις, ὡς ἐπὶ πέτρας ἑστῶτα, κάν τοῖς A COMMENTARII IN ISAIAM. C p Nonnulli pro collectos, ideo coeuntes dicunt, quod de magistrorum sententia adversus Christum con- jurati magna et elata voce apud Pilatum Barabbam temere et inconsulte eidem prætulerunt, quem al- tiloquum esse ignorare non debuerant; loquebatur enim per parabolas, juxta illud : • Aperiam in pa- rabolis os meum 88. » Sed cum insipientes essent, ad magistrorum invidiam non advertebant. Non enim contemplos vocari se audirent. Sunt autem non- nulli qui totum hunc locum ita exponant, ut in- stantem Assyriorum plagam non suis modo vicinis, sed iis etiam, qui longe absunt, notam fore, eau- que vel iniquos, qui Jerusalem incolunt, non sine rubore intuituros esse velint. Deinde quoniam mala infidelium Judæorum opera recensere propheta refugeret, quæ igne digna tantum videbantur; alium vitæ inculpatæ quærere, qui eos iram sibi cumu- late moncat. At quod obturans aures, ne audiat ju- dicium sanguinis dixit, idipsum, ut a cadis com- munione avocaret, addidisse. Qui enim, inquit, habet quæ dicta sunt sedem immotam et firmanı possidet, qui divinis bonis fruatur. Eos deinde, qui per Verbum illuminati essent, ideo etiamı Regem gloriæ videre, quod, mundanis perturbationibus li- berati, in sperata bona intuerentur, fuerat consen- Laneum. Loc enim ipsum indicat, quod terram pro- cul videre dixit, cum ad terrena animum non adji - cimus. Innuit 'vero, si ad historiam te convertas, et Ezechiam ipsum, qui postea Hierosolymorum rex factus, Deoque se totum consecrans, clarus et il- lustris evasit, quo regnante orbi universo sol ipse non sine portento regredi, diesque au- pliari visus est ºº. Quæ cum ipsi videritis, ait, non sine Dei metu scribarum vos et ventriloquorum quos lie alliloquos, id est ignota et incerta loquentes appellat, in auxilio ab Egyptiis petenda consilium secutos esse pœnitebit. Sunt enim omnes hi vani- tatis pupulus, et abjecti; qui auditorem ad eorum notitiam, quae decent, nunquam deducant. • , Ecce Sion civitas, salutare nostrum oculi tui vide- bunt, Jerusalem civitas dives, tabernacula quæ nou movebuntur, neque commovebuntur paxilli taberna- culi ejus in sempiternum, neque funiculi ejus dirum- pentur, quoniam nomen Domini magnum vobis, locus vobis erit, flumina et rivi lati et spatiosi, etc. Verba ista Ecce Sion civitas, sic interpretatus est Aquilas: Intuere, quære, Sion, civitas solemnita- tum. Symmachus autem, et Theodotio : Vide Sion civitatem sanctorum nostrorum. Et rursus quæ sequuntur: Oculi tui videbunt Jerusalem, tanquam ipsa salutare nostrum, id est Christum, aliamque civitatem solemnitatum, id est Ecclesiam valde divi- tem intuitura sit. Veteris igitur Jerusalem, quæ toties olim expugnata sit, tabernacula ceciderunt. At nova civitas * Psal. Lxxvii, 2, " IV Reg. xx, 11; Isa. xxxvii, 8,

Β Τινὲς δὲ συστρεφομένους φασὶν, ἐπειδὴ γνώμῃ τῶν διδασκάλων ἐπὶ Χριστὸν συνεστράφησαν κατα- βοῶντες πρὸς Πιλάτον καὶ τὸν Βαραββὰν τοῦ προ- τιμήσαντες μηδεμιᾶς ἀγαθῆς ἀκούσαντες συμβουλής, μηδὲ μαθόντες παρ' αὐτῶν ὡς αὐτός ἐστιν ὁ βα- θύρωνος. Διὰ παραβολῶν γὰρ ἐλάλει κατὰ τό· • Ανοίξω ἐν παραβολαῖς τὸ στόμα μου. » Ασύνε τοι δὲ ὄντες τὸν τῶν διδασκάλων οὐ διέκρινον φθόνον. Οὐ γὰρ ἂν ἤκουσαν πεφαυλισμένοι. Τὸ δὲ ῥητὸν ὅλον οὕτω τινὲς ἐξηγήσαντο. Ως τὴν μέλο λουσαν Ασσυρίοις πληγὴν οὐχ οἱ πλησίον μόνον αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ οἱ πόῤῥω μαθήσονται, καὶ οἱ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἀσεβεῖς αἰσχυνθήσονται. Φεύγων δὲ, φασὶν, ὁ προφήτης τὰ ἔργα τὰ πονηρὰ τῶν ἀπειθῶν Ἰουδαίων εἰπεῖν, ὕλην ὄντα πυρὸς, ἕτερον ζητεί τὸν ἐροῦντα δικαίως πολιτευόμενον, ὡς ἂν εἴποι πρὸς αὐτοὺς, ὡς ὀργὴν ἑαυτοῖς θησαυρίζουσι. Τὸ δὲ, βα- ρύνων τὰ ὦτα, ἵνα μὴ ἀκούσῃ κρίσιν αἵματος, τοῦτ' ἔστι πρὸς φόνον μή συνεργῶν. Ο γὰρ ἔχων τὰ εἰρημένα φησὶν, στάσιν ἕξει βεβαίαν τῶν θείων ἀγαθῶν ἀπολαύων. Τοὺς δὲ φωτισθέντας ὑπὸ τοῦ λόγου, καὶ τὸν βασιλέα τῆς δόξης βλέπειν ἀκό- λουθον ἀπαλλαγέντας μὲν τῆς κοσμικῆς προσπα θείας, ἀγαθοῖς δὲ τοῖς ἐλπισθεῖσιν ἐνατενίζοντας. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ τὴν γῆν ἰδεῖν πόρρωθεν, τοῖς γηΐνοις μηδαμώς πλησιάζοντας. Μηνύει δὲ καὶ καθ' ἱστορίαν τὸν ἄρξαντα μετὰ ταῦτα τῆς Ἱερουσαλὴμ Εζεκίαν, ὃς ἀναθεὶς ἑαυτὸν τῷ Θεῷ γέγονεν εὐ- κλεής, ἐφ' οὗ σημεῖα γέγονεν οἰκουμενικὰ, ἀναπο- ἑισμὸς ἡλίου καὶ τῆς ἡμέρας προσθήκη. "Α ιδόντες φοβηθήσεσθε τὸν Θεὸν μεταγνόντες ἐφ᾽ οἷς ἐπείσθητε Ο τοῖς συμβουλεύσασι περὶ τῆς Αἰγυπτιακής βοηθείας γραμματεῦσι καὶ τοῖς ἐγγαστριμύθοις, οὓς καλεί βαθυφώνους, ὡς ἄσημα φθεγγομένους. Οὗτοι γάρ πάντες ματαιότητός εἰσι λαὸς, καὶ πεφαυλισμένοι, πρὸς κατανόησιν τῶν δεόντων οὐκ ἄγοντες τὸν ἀκροατήν. Ιδού Σιὼν ἡ πόλις, τὸ σωτήριον ἡμῶν οἱ ὀφθαλμοί σου ὄψονται, Ιερουσαλὴμ πόλις πλου- σία, σκηναὶ αἱ οὐ μὴ σεισθῶσιν, οὐδὲ μὴ κι νηθῶσιν οἱ πάσσαλοι τῆς σκηνῆς αὐτῆς εἰς τὸν αἰῶνα χρόνον, οὐδὲ τὰ σχοινία αὐτῆς οὐ μὴ διαῤῥαγώσιν, ὅτι τὸ ὄνομα Κυρίου μέγα ὑμῖν, τόπος ὑμῖν ἔσται, ποταμοὶ καὶ διώρυγες πλατείς, καὶ εὐρύχωροι, κ. τ. λ. Αντί του, Ἰδοὺ Σιών ή πόλις, ὁ μὲν ᾿Ακύλας φησίν· "Ορα ματίσθητι, Σιών πόλις ἑορτῶν. Σύμ μαχος δὲ καὶ Θεοδοτίων, "Ιδε Σιὼν τὴν πόλιν τῶν , ἁγίων ἡμῶν, καὶ πάλιν ἑξῆς, οἱ ὀφθαλμοί σου ὄψονται Ιερουσαλήμ, ὡς μέλλουσαν ἰδεῖν τὸ σωτήριον ἡμῶν, τοῦτ' ἔστι Χριστόν, ἑτέραν τε πό- λιν τὴν τῶν ἑορτῶν τὴν Ἐκκλησίαν τὴν ἄγαν πλουσίαν. Τῆς μὲν οὖν παλαιᾶς ῾Ιερουσαλὴμ περ πτώκασιν αἱ σκηναί διαφόροις αλούσης πολιορκίαις. Ἡ δὲ καινὴ πόλις, ὡς ἐπὶ πέτρας ἑστῶτα, κάν τοῖς A COMMENTARII IN ISAIAM. C p Nonnulli pro collectos, ideo coeuntes dicunt, quod de magistrorum sententia adversus Christum con- jurati magna et elata voce apud Pilatum Barabbam temere et inconsulte eidem prætulerunt, quem al- tiloquum esse ignorare non debuerant; loquebatur enim per parabolas, juxta illud : • Aperiam in pa- rabolis os meum 88. » Sed cum insipientes essent, ad magistrorum invidiam non advertebant. Non enim contemplos vocari se audirent. Sunt autem non- nulli qui totum hunc locum ita exponant, ut in- stantem Assyriorum plagam non suis modo vicinis, sed iis etiam, qui longe absunt, notam fore, eau- que vel iniquos, qui Jerusalem incolunt, non sine rubore intuituros esse velint. Deinde quoniam mala infidelium Judæorum opera recensere propheta refugeret, quæ igne digna tantum videbantur; alium vitæ inculpatæ quærere, qui eos iram sibi cumu- late moncat. At quod obturans aures, ne audiat ju- dicium sanguinis dixit, idipsum, ut a cadis com- munione avocaret, addidisse. Qui enim, inquit, habet quæ dicta sunt sedem immotam et firmanı possidet, qui divinis bonis fruatur. Eos deinde, qui per Verbum illuminati essent, ideo etiamı Regem gloriæ videre, quod, mundanis perturbationibus li- berati, in sperata bona intuerentur, fuerat consen- Laneum. Loc enim ipsum indicat, quod terram pro- cul videre dixit, cum ad terrena animum non adji - cimus. Innuit 'vero, si ad historiam te convertas, et Ezechiam ipsum, qui postea Hierosolymorum rex factus, Deoque se totum consecrans, clarus et il- lustris evasit, quo regnante orbi universo sol ipse non sine portento regredi, diesque au- pliari visus est ºº. Quæ cum ipsi videritis, ait, non sine Dei metu scribarum vos et ventriloquorum quos lie alliloquos, id est ignota et incerta loquentes appellat, in auxilio ab Egyptiis petenda consilium secutos esse pœnitebit. Sunt enim omnes hi vani- tatis pupulus, et abjecti; qui auditorem ad eorum notitiam, quae decent, nunquam deducant. • , Ecce Sion civitas, salutare nostrum oculi tui vide- bunt, Jerusalem civitas dives, tabernacula quæ nou movebuntur, neque commovebuntur paxilli taberna- culi ejus in sempiternum, neque funiculi ejus dirum- pentur, quoniam nomen Domini magnum vobis, locus vobis erit, flumina et rivi lati et spatiosi, etc. Verba ista Ecce Sion civitas, sic interpretatus est Aquilas: Intuere, quære, Sion, civitas solemnita- tum. Symmachus autem, et Theodotio : Vide Sion civitatem sanctorum nostrorum. Et rursus quæ sequuntur: Oculi tui videbunt Jerusalem, tanquam ipsa salutare nostrum, id est Christum, aliamque civitatem solemnitatum, id est Ecclesiam valde divi- tem intuitura sit. Veteris igitur Jerusalem, quæ toties olim expugnata sit, tabernacula ceciderunt. At nova civitas * Psal. Lxxvii, 2, " IV Reg. xx, 11; Isa. xxxvii, 8,

Α τῶν διωγμῶν ἄσειστος ἐπιμένει καιροίς. « Πύλαι γὰρ ᾅδου, φησὶν, οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς, ὑπό τε ὄμβρων καὶ ποταμῶν καὶ πνευμάτων οὐ πέπτωκε. Τεθεμε λίωται γὰρ ἐπὶ πέτραν. Τὸ δὲ αἴτιον, ὅτι τὸ ὄνομα Κυρίου τόπος ἔσται τῇ καινῇ πόλει, καὶ ὡς ἐν τόπῳ τοιούτῳ καθέστηκεν ἄπτωτος. Κατὰ δὲ Σύμ μαχον, ἐκεῖ κραταιὸς ἡμῖν Κύριος. Τόπος ποτα- μῶν διώρυγες εὐρύχωροι, ὅπου μὴ πορευθῇ πλοῖον κωπηλάτου, οὐδὲ ἐντολὴ κραταιοῦ δια- περάσει αὐτόν. Τὸ δὲ ὅπου μὴ πορευθῇ, Ακύλας φησίν· Οὐ μὴ πορευθῇ ἐν αὐτῇ ναῦς κώπης, καὶ τριήρης υπερμεγέθης οὐ διαβήσεται αὐτό. Δι' ὧν δηλοῦσι τῆς εἰρημένης πόλεως τὸν Κύριον ἔσεσθαι τόπον ποταμῶν, ὥστε λέγειν· ι Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. » Και, • Ο ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων. » Οἱ δὲ ποταμοί, φησίν, οὕτως ἐν ἀσφαλείᾳ τυγχάνουσιν, ὡς εἶναι τοῖς ἐχθροῖς ἀνεπίβατοι, μικροῖς τε καὶ μεί ζοσι πλοίοις ἐπερχομένοις ἀντὶ τείχους κυκλοῦντες τὴν πόλιν, ἐπεὶ κριτὴν καὶ ἡγούμενον αὐτὸν ἔχει τὸν Σωτῆρα καὶ Κύριον, οὗ τὰ ὁρμήματα πρώτου καὶ τελείου τυγχάνοντος ποταμοῦ, εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ, ἀγγέλων ὄντων τῶν πολλῶν ποτα· μῶν τῶν διὰ παντὸς βλεπόντων τὸ πρόσωπον τοῦ Πατέρος τοῦ ἐν οὐρανοῖς, οἱ φρουροῦσι τὴν Ἐκκλη σίαν. Ἐντεῦθεν λοιπὸν τῆς παλαιᾶς ὑποφαίνει πό λεως τὰ παθήματα. Ταύτης γὰρ ὡς νηὸς ἐν χειμῶνι πέπτωκεν ὁ ἱστὸς τῶν αὐτὸν κρατούντων διαρια- γέντων σχοινίων. Ὁ δὲ Σύμμαχός φησιν, Εξερ- ρίψη τὰ σχοινία σου, ὥστε μὴ κρατεῖν. Οὕτως ὁ ἱστὸς αὐτῶν, ὥστε μὴ ἁπλῶσαι Ιστίον. Τότε διένειμεν ἕως σκύλων πολλῶν· ὑπογράφων ὡς ἐν ναυμαχίᾳ νῦν κατέδυσαν 5, καὶ πρὸς τῶν πολεμίων άρπαζομένην. Καὶ μέχρι γὰρ τῶν ἱερῶν σκευῶν εἰς διαρπαγὴν παρέδωκε Κύριος ἀσεβέσιν ἀνδράσι καὶ τὰς τῆς ψυχῆς χωλεύουσι βάσεις, οἱ Θεοῦ παρα διδόντος οὐκ ἐκοπίασαν, καὶ γεγόνασιν ἁμαρτίας ελεύθεροι, Θεοῦ κρίσει τὴν Ἱερουσαλὴμ χειρωσά- μενοι. Τινὲς δὲ οὕτως ἐρμήνευσαν. Μεταξὺ τοῦ Θεοῦ περί τῶν ἀσυνέτων γραμματικών προσφωνήσαντος, τὸ τῶν ἁγίων αὖθις εἰσάγεται πρόσωπον, δεικνύντων ὥσπερ ἀλλήλοις ἢ τὴν ἐπὶ γῆς Ἐκκλησίαν, ἢ τὴν ἐν οὐρανοῖς, εἰς ἣν ἀνάγει τοὺς ἐνοικοῦντας ἡ ἐπὶ ν γῆς σωτήριον ἔχουσα τὸν Χριστὸν, οὓς ἀμειβόμενος χνι, 18. *1 γρ. ναῦν καταδύσαν. φησιν ὁ λόγος. Οἱ ὀφθαλμοί σου ὄψονται Ιερου- σαλήγι, τὰς περὶ αὐτῆς λέγων ἐξ ὁμοιότητος τῆς ἐν τῇ ἐρήμῳ σκηνῆς· τοῦ δὲ τῆς πόλεως ἀσφαλοῦς τὴν αἰτίαν φησὶ τοῖς πιστεύσασιν, ὅτι τὸ ὄνομα Κυ- ρίου μέγα ὑμῖν, ἀντιδιαστέλλων τοῖς τῷ Χριστῷ μὴ πιστεύσασιν. Καὶ ὡς ἔσται τόπος ὑμῖν, ἡ ἀεὶ μὲν οὖσα πόλις, ἐν ᾗ ποταμοὺς εὐρυχώρους φησὶ καὶ διώρυχας εὐαγγελιστάς τε καὶ ἀποστόλους δηλῶν, καὶ τοὺς τῶν Ἐκκλησιῶν κατὰ καιρὸν ἡγουμένους, τὴν τοῦ Θεοῦ ποίμνην τοῖς θείοις ἄρδοντας νάμασιν PROCOPII GAZEI persecutionum temporibus immobilis permanet. B • Neque enim ports inferi, inquit, adversus eam prae- valebunt ”, › quæ nullo inibrium impetu, nullo flu- viorum, nullo ventorum denique, cum super petram fundata sit o, ceciderit. Est vero hujus rei ratio, quod nomen Domini locus in nova civitate futurus sit; et quod ejusmodi in loco immobilis ipsa perman- sura. Quod si Symmachi spectetur interpretatio: Ibi, ait, potens nobis Dominus. Locus fluviorum rivi latissimi, quo non ibit remigis navigium, neque præceptum potentis pertransibit eum. At ubi, quo non ibit, dixít, ita ipse Aquilas: Non ibit in ea navis remigii, et triremis magna non transgredietur ipsum. Quibus nominatæ civitatis Dominum fore locum fluviorum indicant, ut merito usurpetur: ● Fluminis impetus lætificat civitatem Dei”; › et illud : ‹ Flumen Dei repletum est aquis”. › Fluvii autem, inquit, adeo sunt in tuto, ut hostibus in eos ascensus non pateat; quippe qui parvisque et grandioribus navigiis muniti sint, quibus muri loco civitas circumdatur, quæ judicem et ducem babet Salvatorem et Dominum; cujus impetus, tanquam qui Auvius primus sit, et ultimus civitatem Dei lalidcat. Quanquam tamen et multorum fu- viorum nomine augeli intelligantur, qui semper Patris faciem in coelo intuentes ", Ecclesiam cu- stodiunt. Inde postea veteris civitatis calamitales subindicat. Hujus enim, tanquam navis malus, di- ruptis funibus quibus retinebatur 405, tempe- state dejectus est, quod ita reddit Symmachus: C Abrupti funiculi ejus, ita ut non retineant. Sic ma- tu: eorum, ut non expendat relum. Tunc dimisit usque ad spolia multa: quibus verbis tanquam navali prælio demersan navim, et ab hostibus direptam oculis subjicit. Eos enim, ad sacram usque supellectilem in prædam tradidit Dominus hominibus impiis et anima claudicantibus; qui, tradente Domino, non laborarunt, et, a peccatis liberi, Hierosolymis ipsis divino judicio potiti sunt. Alii autem hune in modum explicarunt. Inter habitum a Deo de litterariis insipientibus sermo- nem, sanctorum rursus persona inducitur, qui eam sibi mutuo, sive quæ in terris, sive quæ in cœlis habetur, Ecclesiam ostendant, in quam incolas illa deducit, que salutare in terra, id est Christum, possidet, quibus in hunc modum prophetæ respon- det oratio : Oculi tui videbunt Jerusalem, tanquam ex tabernaculi similitudine, quo in solitudine usa est, quæ ad eam spectant, exponat. Est vero creden. tibus, in civitate securitatis causa, quod magnum nomen Domini vobis dixit; ut ab his, qui Christo non crediderunt, distingueret. Deinle etiam, quod locus erit vobis ipsa, quæ semper est, civilας : in qua latos fluvios et rivos, id est evangelistas et apostolos, Ecclesiarumque præfectos suo quemque so Mat:h. Matth. vit, 21. os Psal. xLv, 5. * Psal. LXIV, 10. ss Matth. xvult, 40. VARIE LECTIONES. :

Α τῶν διωγμῶν ἄσειστος ἐπιμένει καιροίς. « Πύλαι γὰρ ᾅδου, φησὶν, οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς, ὑπό τε ὄμβρων καὶ ποταμῶν καὶ πνευμάτων οὐ πέπτωκε. Τεθεμε λίωται γὰρ ἐπὶ πέτραν. Τὸ δὲ αἴτιον, ὅτι τὸ ὄνομα Κυρίου τόπος ἔσται τῇ καινῇ πόλει, καὶ ὡς ἐν τόπῳ τοιούτῳ καθέστηκεν ἄπτωτος. Κατὰ δὲ Σύμ μαχον, ἐκεῖ κραταιὸς ἡμῖν Κύριος. Τόπος ποτα- μῶν διώρυγες εὐρύχωροι, ὅπου μὴ πορευθῇ πλοῖον κωπηλάτου, οὐδὲ ἐντολὴ κραταιοῦ δια- περάσει αὐτόν. Τὸ δὲ ὅπου μὴ πορευθῇ, Ακύλας φησίν· Οὐ μὴ πορευθῇ ἐν αὐτῇ ναῦς κώπης, καὶ τριήρης υπερμεγέθης οὐ διαβήσεται αὐτό. Δι' ὧν δηλοῦσι τῆς εἰρημένης πόλεως τὸν Κύριον ἔσεσθαι τόπον ποταμῶν, ὥστε λέγειν· ι Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. » Και, • Ο ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων. » Οἱ δὲ ποταμοί, φησίν, οὕτως ἐν ἀσφαλείᾳ τυγχάνουσιν, ὡς εἶναι τοῖς ἐχθροῖς ἀνεπίβατοι, μικροῖς τε καὶ μεί ζοσι πλοίοις ἐπερχομένοις ἀντὶ τείχους κυκλοῦντες τὴν πόλιν, ἐπεὶ κριτὴν καὶ ἡγούμενον αὐτὸν ἔχει τὸν Σωτῆρα καὶ Κύριον, οὗ τὰ ὁρμήματα πρώτου καὶ τελείου τυγχάνοντος ποταμοῦ, εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ, ἀγγέλων ὄντων τῶν πολλῶν ποτα· μῶν τῶν διὰ παντὸς βλεπόντων τὸ πρόσωπον τοῦ Πατέρος τοῦ ἐν οὐρανοῖς, οἱ φρουροῦσι τὴν Ἐκκλη σίαν. Ἐντεῦθεν λοιπὸν τῆς παλαιᾶς ὑποφαίνει πό λεως τὰ παθήματα. Ταύτης γὰρ ὡς νηὸς ἐν χειμῶνι πέπτωκεν ὁ ἱστὸς τῶν αὐτὸν κρατούντων διαρια- γέντων σχοινίων. Ὁ δὲ Σύμμαχός φησιν, Εξερ- ρίψη τὰ σχοινία σου, ὥστε μὴ κρατεῖν. Οὕτως ὁ ἱστὸς αὐτῶν, ὥστε μὴ ἁπλῶσαι Ιστίον. Τότε διένειμεν ἕως σκύλων πολλῶν· ὑπογράφων ὡς ἐν ναυμαχίᾳ νῦν κατέδυσαν 5, καὶ πρὸς τῶν πολεμίων άρπαζομένην. Καὶ μέχρι γὰρ τῶν ἱερῶν σκευῶν εἰς διαρπαγὴν παρέδωκε Κύριος ἀσεβέσιν ἀνδράσι καὶ τὰς τῆς ψυχῆς χωλεύουσι βάσεις, οἱ Θεοῦ παρα διδόντος οὐκ ἐκοπίασαν, καὶ γεγόνασιν ἁμαρτίας ελεύθεροι, Θεοῦ κρίσει τὴν Ἱερουσαλὴμ χειρωσά- μενοι. Τινὲς δὲ οὕτως ἐρμήνευσαν. Μεταξὺ τοῦ Θεοῦ περί τῶν ἀσυνέτων γραμματικών προσφωνήσαντος, τὸ τῶν ἁγίων αὖθις εἰσάγεται πρόσωπον, δεικνύντων ὥσπερ ἀλλήλοις ἢ τὴν ἐπὶ γῆς Ἐκκλησίαν, ἢ τὴν ἐν οὐρανοῖς, εἰς ἣν ἀνάγει τοὺς ἐνοικοῦντας ἡ ἐπὶ ν γῆς σωτήριον ἔχουσα τὸν Χριστὸν, οὓς ἀμειβόμενος χνι, 18. *1 γρ. ναῦν καταδύσαν. φησιν ὁ λόγος. Οἱ ὀφθαλμοί σου ὄψονται Ιερου- σαλήγι, τὰς περὶ αὐτῆς λέγων ἐξ ὁμοιότητος τῆς ἐν τῇ ἐρήμῳ σκηνῆς· τοῦ δὲ τῆς πόλεως ἀσφαλοῦς τὴν αἰτίαν φησὶ τοῖς πιστεύσασιν, ὅτι τὸ ὄνομα Κυ- ρίου μέγα ὑμῖν, ἀντιδιαστέλλων τοῖς τῷ Χριστῷ μὴ πιστεύσασιν. Καὶ ὡς ἔσται τόπος ὑμῖν, ἡ ἀεὶ μὲν οὖσα πόλις, ἐν ᾗ ποταμοὺς εὐρυχώρους φησὶ καὶ διώρυχας εὐαγγελιστάς τε καὶ ἀποστόλους δηλῶν, καὶ τοὺς τῶν Ἐκκλησιῶν κατὰ καιρὸν ἡγουμένους, τὴν τοῦ Θεοῦ ποίμνην τοῖς θείοις ἄρδοντας νάμασιν PROCOPII GAZEI persecutionum temporibus immobilis permanet. B • Neque enim ports inferi, inquit, adversus eam prae- valebunt ”, › quæ nullo inibrium impetu, nullo flu- viorum, nullo ventorum denique, cum super petram fundata sit o, ceciderit. Est vero hujus rei ratio, quod nomen Domini locus in nova civitate futurus sit; et quod ejusmodi in loco immobilis ipsa perman- sura. Quod si Symmachi spectetur interpretatio: Ibi, ait, potens nobis Dominus. Locus fluviorum rivi latissimi, quo non ibit remigis navigium, neque præceptum potentis pertransibit eum. At ubi, quo non ibit, dixít, ita ipse Aquilas: Non ibit in ea navis remigii, et triremis magna non transgredietur ipsum. Quibus nominatæ civitatis Dominum fore locum fluviorum indicant, ut merito usurpetur: ● Fluminis impetus lætificat civitatem Dei”; › et illud : ‹ Flumen Dei repletum est aquis”. › Fluvii autem, inquit, adeo sunt in tuto, ut hostibus in eos ascensus non pateat; quippe qui parvisque et grandioribus navigiis muniti sint, quibus muri loco civitas circumdatur, quæ judicem et ducem babet Salvatorem et Dominum; cujus impetus, tanquam qui Auvius primus sit, et ultimus civitatem Dei lalidcat. Quanquam tamen et multorum fu- viorum nomine augeli intelligantur, qui semper Patris faciem in coelo intuentes ", Ecclesiam cu- stodiunt. Inde postea veteris civitatis calamitales subindicat. Hujus enim, tanquam navis malus, di- ruptis funibus quibus retinebatur 405, tempe- state dejectus est, quod ita reddit Symmachus: C Abrupti funiculi ejus, ita ut non retineant. Sic ma- tu: eorum, ut non expendat relum. Tunc dimisit usque ad spolia multa: quibus verbis tanquam navali prælio demersan navim, et ab hostibus direptam oculis subjicit. Eos enim, ad sacram usque supellectilem in prædam tradidit Dominus hominibus impiis et anima claudicantibus; qui, tradente Domino, non laborarunt, et, a peccatis liberi, Hierosolymis ipsis divino judicio potiti sunt. Alii autem hune in modum explicarunt. Inter habitum a Deo de litterariis insipientibus sermo- nem, sanctorum rursus persona inducitur, qui eam sibi mutuo, sive quæ in terris, sive quæ in cœlis habetur, Ecclesiam ostendant, in quam incolas illa deducit, que salutare in terra, id est Christum, possidet, quibus in hunc modum prophetæ respon- det oratio : Oculi tui videbunt Jerusalem, tanquam ex tabernaculi similitudine, quo in solitudine usa est, quæ ad eam spectant, exponat. Est vero creden. tibus, in civitate securitatis causa, quod magnum nomen Domini vobis dixit; ut ab his, qui Christo non crediderunt, distingueret. Deinle etiam, quod locus erit vobis ipsa, quæ semper est, civilας : in qua latos fluvios et rivos, id est evangelistas et apostolos, Ecclesiarumque præfectos suo quemque so Mat:h. Matth. vit, 21. os Psal. xLv, 5. * Psal. LXIV, 10. ss Matth. xvult, 40. VARIE LECTIONES. :

Β ἐξ ἑνὸς, ὃς καὶ διὰ φωνῆς προφήτου φησίν· « Ιδού ἐγὼ ἐκκλίνω ἐπ' αὐτοὺς ὡς ποταμὸς εἰρήνης, καὶ ὡς χειμάρρους ἐπικλύζων δόξαν ἐθνῶν, Τῇ δὲ τῶν ποταμῶν ἐπιμένων μεταφορᾷ, καὶ ὡς περὶ πλοῦ τον Β λόγον ποιούμενος, τὸ τῶν πιστῶν εἰσάγει πρόσο ωπον μετὰ τὴν Χριστοῦ παρουσίαν τοῦ διαβόλου κατα επαιρόμενον, ἀπαγορεῦόν τε αὐτῷ μὴ δι' αὐτῶν δια- βαίνειν, καθάπερ καὶ πρότερον. Οὐ γὰρ ἔτι σοι τυγχάνομεν βάσιμοι. Οὐδὲ δυνήση καθάπερ πλοῖον διὰ τούτων ἐλᾶσαι τῶν ποταμῶν. Τὸ δὲ αἰτιόν φασιν, Ο γὰρ Θεός μου μέγας ἐστί. Καὶ τούτου χάριν οὐ διελεύσεται δι' ἐμοῦ. ᾿Απέφυγον γὰρ αὐτοῦ τὴν κρίσιν καὶ τὴν ζυγόν, ὑπὸ Θεὸν γε- γονώς. Τοῦτο δὲ καὶ ἐν ἄλλοις παρον προφήτης φη- σίν· «Εσται ἐκεῖ ὁδὸς καθαρὰ, καὶ ὁδὸς ἁγία κλη- θήσεται. Καὶ οὐκ ἔσται ἐκεῖ ὁδὸς ἀκάθαρτος. Οὐδὲ ἔσται λέων, οὐδὲ τῶν θηρίων τῶν πονηρῶν οὐδὲν οὐ μὴ ἀναδῇ ἐκεῖ. ᾿Αλλὰ πορεύσονται ἐν αὐτῇ λελυ- τρωμένοι διὰ τὸν Κύριον, ο Ἐπὶ τούτοις, τὸν λόγον πρὸς τὴν τῶν Ἰουδαίων μεταστρέφει συναγωγήν, τῇ τῆς νεὼς ἐπιμείνας μεταφορᾷ. Ὡς γὰρ ἀνέμου προσβαλόντος σφοδρότερον, τὰ μὲν ἱστία κατασπᾷν οὐκ ἰσχύουσιν, ὁ δὲ ἱστὸς ὑπὸ τούτων κλινόμενος τὴν ναυαγίαν ἐργάζεται· οὕτω, φησί, πείσῃ τὰ πα- ραπλήσια. Αλλ' οὐδὲ τροπαίου σημείον ἡ πόλις ἐπαρεῖ νικῶσα· παραδοθήσεται δὲ μᾶλλον εἰς προ- νομήν, μὴ δυναμένη κατὰ τὴν κοινὴν πόλιν τὰς τοῦ Σατανᾶ διαφυγεῖν προσβολάς, εἴθ' ὡς ἐν θαλάττῃ, εἴθ᾽ ὡς ἐν πολέμῳ προσβάλλοντος, καίπερ ἔχουσα τὸν νόμον ὀρθοποδεῖν ἀναγκάζοντα. Οἱ δὲ τὸ πρὶν τῇ εἰδωλολατρεία χωλεύοντες εθνικοὶ ποιήσονται προ- νομὴν, κερδαίνοντες τὰ παρὰ Θεοῦ, δι' ὧν νικώσι τὸν Σατανᾶν, τὸ πρὶν ἀποθέμενοι φορτίον, καὶ τὸν κόπον τὸν ἐξ αὐτοῦ, τῆς τῶν ἁμαρτιῶν τυχόντες ἀφέσεως διὰ τῆς ἐν πίστει χάριτος, ἣν Ἰσραήλ οὐκ ἐδέξατο· ὃς καὶ λέγοι ἂν εἰκότως, Αἱ ἁμαρτία: μου ὑπερῆραν τὴν κεφαλήν μου. ὡσεὶ φορτίον βαρύ ἐβαρύνθησαν ἐπ' ἐμέ. Οἷς καὶ ὁ νόμος ὑπῆρχε βαρύ- τατος. Ὁ δὲ νέος λαὸς ἀκούει δικαίως, Μακάριοι ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπεκαλύφθησαν αἱ ἁμαρτίαι: Οὕτω δὲ πάλιν ἄλλοι τινὲς ἐξηγήσαντο. Ο προφήτης ὑποδείκνυσι τὴν Ἱερουσαλήμ, τά τε ἐν αὐτῇ παρὰ Θεοῦ δοθέντα υπομιμνήσκει συνθή- ματα. Νόμον γὰρ δοὺς καὶ ναὸν "Αγιά τε ἁγίων, ὥσπερ τινὰ σκηνὴν ἐπήξατο, τοῖς τῆς κηδεμονίας συνέχων σχοινίοις, χορηγήσας πάντα πλουσίως. Καὶ οὐκ ἦν στενοχωρηθῆναι, ὅσον ἧκεν εἰς τὸν Θεὸν, ἐπαν- θοῦντος αὐτοῖς τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ, ἀφ' οὗπερ, ὡς ἀπό τίνων ποταμῶν· καὶ διωρύχων ρύεσθε τὴν τῶν ἀγαθῶν ἀφθονίαν. Τοσοῦτος γὰρ ἐστιν ὁ Θεὸς, ὡς πάντα πληροῦν, οὐ πρὸς εὔρεσιν οὐκ ἂν δεηθείης οὐχ ἰδοῦ μακροτέρας, οὐ ναυτιλίας πολλή. Παντα τοῦ γὰρ πάρεστι τῷ χεῖρας ὁσίας· ἐπαίροντι, καὶ οὐκ ἔστιν οἷά τις παριών, για τις ἀποτύχοι τῆς αὐτ » ΧΧΧΥ, γρ. πλοίου COMMENTARII IN ISAIAM. A tempore ipsum orile divinis ab uno ladicibus irri C gasse significat, qui prophetæ in hæc verba loqui- tur : « Erce ego declino in eos, sicut fluvios pacis, et sicut torrens, qui inundat gloriam gentium ", › Deinde in fluviorum metaphora persistens, et tan- quam de navigio loqueretur, fidelium personam introducit, quæ post Christi adventum in 'diabo- lum insurgat, et eum illos pervagari quo more solebat antea, prohibeat. Non enim, aiunt, tili amplius patemus; neque poteris jam, tanquam nauta quispiam, per fluvios isos navigium agere. Neque vero causam omittit, cum ait : Deus enim meus magnus est, ideoque non me per- transibit. Ipsius enim judicium et jugum effugi, in Dei potestatem assertus. Quod et alibi ide'n pro- pheta testatus est his verbis : « Erit illi via pura, el via sancta vocabitur. Et non erit ibi via impura, neque erit leo, neque ferarum malarum ulla illo ascen:let; sed anbulabunt in ea redempti per Do- minum ". Post hæc, sermone ad Judæorum cœ- tum translato, in navis metaphora immoratur. Ut enim ventis vehementius sævientibus, cum vela contrahi nequeunt, eorumdem impetu malus incli- natus náufragium efficit, sie et tibi quoque accidet. Imo, ne tropæi quidem signum, victrix attollet civitas; sed potius tradetur in prædam, quæ sicut nova illa, Satanæ insultus sive tanquam mari, sive tanquain bello adorientis, perferre non valeat, etiamsi legem ipsam, ut ad rectam vitæ rationem cogatur, habeat. Gentes autem, quæ prius propter idololatriam claudicabant, prædam facient, ea quae Dei sunt, lucrata : quibus Satalia devicto, prioris- que oneris abjecta molestia, eam sunt peccatorum remissionem per fidei in Christum gratiam con- secutæ, quam non est adeptus Israel: qui merito iniquitates suas proprium caput supergressas esse super se ", praeter legis onus gravissimum, dicere φueat : cum juste recens populus, Deatos esse quorum remissæ sunt iniquitates, et quorum tecia sunt peccata ”, audiat. Sic autem quibus- dani rursus explicare visum est: Jerusalem subin- dicat propheta, et quæ in éadem Dei dono haben- tur, foedera in memoriam revocat. D Isa. LXVI, 12. 197, Legem enim et templum, Sanctaque sanctorum cum dedisset, veluti tabernaculum quoddam cơn- struxit, studii et benevolentiae funibus comple clens, omniaque àbunde suppeditans. Nihil deinde tolestiarum passi sunt, ramineis Dei nomen, quantum in ipso fuit, forere fecerit; a quo, lan quam a fluviis quibusdam et rivis, rerum uberta- tem et copiam hausistis. Tantus enim Deus est, nt omnia compleat, nec ad ejus investigationem longiore via aliqua, aut navigatione opus habeas. Adest enim ubique, si quis sanctas manus • Psal. 1x21, 1. 5. 8-10. Psal. XXXVII, VARIA LECTIONES.

Β ἐξ ἑνὸς, ὃς καὶ διὰ φωνῆς προφήτου φησίν· « Ιδού ἐγὼ ἐκκλίνω ἐπ' αὐτοὺς ὡς ποταμὸς εἰρήνης, καὶ ὡς χειμάρρους ἐπικλύζων δόξαν ἐθνῶν, Τῇ δὲ τῶν ποταμῶν ἐπιμένων μεταφορᾷ, καὶ ὡς περὶ πλοῦ τον Β λόγον ποιούμενος, τὸ τῶν πιστῶν εἰσάγει πρόσο ωπον μετὰ τὴν Χριστοῦ παρουσίαν τοῦ διαβόλου κατα επαιρόμενον, ἀπαγορεῦόν τε αὐτῷ μὴ δι' αὐτῶν δια- βαίνειν, καθάπερ καὶ πρότερον. Οὐ γὰρ ἔτι σοι τυγχάνομεν βάσιμοι. Οὐδὲ δυνήση καθάπερ πλοῖον διὰ τούτων ἐλᾶσαι τῶν ποταμῶν. Τὸ δὲ αἰτιόν φασιν, Ο γὰρ Θεός μου μέγας ἐστί. Καὶ τούτου χάριν οὐ διελεύσεται δι' ἐμοῦ. ᾿Απέφυγον γὰρ αὐτοῦ τὴν κρίσιν καὶ τὴν ζυγόν, ὑπὸ Θεὸν γε- γονώς. Τοῦτο δὲ καὶ ἐν ἄλλοις παρον προφήτης φη- σίν· «Εσται ἐκεῖ ὁδὸς καθαρὰ, καὶ ὁδὸς ἁγία κλη- θήσεται. Καὶ οὐκ ἔσται ἐκεῖ ὁδὸς ἀκάθαρτος. Οὐδὲ ἔσται λέων, οὐδὲ τῶν θηρίων τῶν πονηρῶν οὐδὲν οὐ μὴ ἀναδῇ ἐκεῖ. ᾿Αλλὰ πορεύσονται ἐν αὐτῇ λελυ- τρωμένοι διὰ τὸν Κύριον, ο Ἐπὶ τούτοις, τὸν λόγον πρὸς τὴν τῶν Ἰουδαίων μεταστρέφει συναγωγήν, τῇ τῆς νεὼς ἐπιμείνας μεταφορᾷ. Ὡς γὰρ ἀνέμου προσβαλόντος σφοδρότερον, τὰ μὲν ἱστία κατασπᾷν οὐκ ἰσχύουσιν, ὁ δὲ ἱστὸς ὑπὸ τούτων κλινόμενος τὴν ναυαγίαν ἐργάζεται· οὕτω, φησί, πείσῃ τὰ πα- ραπλήσια. Αλλ' οὐδὲ τροπαίου σημείον ἡ πόλις ἐπαρεῖ νικῶσα· παραδοθήσεται δὲ μᾶλλον εἰς προ- νομήν, μὴ δυναμένη κατὰ τὴν κοινὴν πόλιν τὰς τοῦ Σατανᾶ διαφυγεῖν προσβολάς, εἴθ' ὡς ἐν θαλάττῃ, εἴθ᾽ ὡς ἐν πολέμῳ προσβάλλοντος, καίπερ ἔχουσα τὸν νόμον ὀρθοποδεῖν ἀναγκάζοντα. Οἱ δὲ τὸ πρὶν τῇ εἰδωλολατρεία χωλεύοντες εθνικοὶ ποιήσονται προ- νομὴν, κερδαίνοντες τὰ παρὰ Θεοῦ, δι' ὧν νικώσι τὸν Σατανᾶν, τὸ πρὶν ἀποθέμενοι φορτίον, καὶ τὸν κόπον τὸν ἐξ αὐτοῦ, τῆς τῶν ἁμαρτιῶν τυχόντες ἀφέσεως διὰ τῆς ἐν πίστει χάριτος, ἣν Ἰσραήλ οὐκ ἐδέξατο· ὃς καὶ λέγοι ἂν εἰκότως, Αἱ ἁμαρτία: μου ὑπερῆραν τὴν κεφαλήν μου. ὡσεὶ φορτίον βαρύ ἐβαρύνθησαν ἐπ' ἐμέ. Οἷς καὶ ὁ νόμος ὑπῆρχε βαρύ- τατος. Ὁ δὲ νέος λαὸς ἀκούει δικαίως, Μακάριοι ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπεκαλύφθησαν αἱ ἁμαρτίαι: Οὕτω δὲ πάλιν ἄλλοι τινὲς ἐξηγήσαντο. Ο προφήτης ὑποδείκνυσι τὴν Ἱερουσαλήμ, τά τε ἐν αὐτῇ παρὰ Θεοῦ δοθέντα υπομιμνήσκει συνθή- ματα. Νόμον γὰρ δοὺς καὶ ναὸν "Αγιά τε ἁγίων, ὥσπερ τινὰ σκηνὴν ἐπήξατο, τοῖς τῆς κηδεμονίας συνέχων σχοινίοις, χορηγήσας πάντα πλουσίως. Καὶ οὐκ ἦν στενοχωρηθῆναι, ὅσον ἧκεν εἰς τὸν Θεὸν, ἐπαν- θοῦντος αὐτοῖς τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ, ἀφ' οὗπερ, ὡς ἀπό τίνων ποταμῶν· καὶ διωρύχων ρύεσθε τὴν τῶν ἀγαθῶν ἀφθονίαν. Τοσοῦτος γὰρ ἐστιν ὁ Θεὸς, ὡς πάντα πληροῦν, οὐ πρὸς εὔρεσιν οὐκ ἂν δεηθείης οὐχ ἰδοῦ μακροτέρας, οὐ ναυτιλίας πολλή. Παντα τοῦ γὰρ πάρεστι τῷ χεῖρας ὁσίας· ἐπαίροντι, καὶ οὐκ ἔστιν οἷά τις παριών, για τις ἀποτύχοι τῆς αὐτ » ΧΧΧΥ, γρ. πλοίου COMMENTARII IN ISAIAM. A tempore ipsum orile divinis ab uno ladicibus irri C gasse significat, qui prophetæ in hæc verba loqui- tur : « Erce ego declino in eos, sicut fluvios pacis, et sicut torrens, qui inundat gloriam gentium ", › Deinde in fluviorum metaphora persistens, et tan- quam de navigio loqueretur, fidelium personam introducit, quæ post Christi adventum in 'diabo- lum insurgat, et eum illos pervagari quo more solebat antea, prohibeat. Non enim, aiunt, tili amplius patemus; neque poteris jam, tanquam nauta quispiam, per fluvios isos navigium agere. Neque vero causam omittit, cum ait : Deus enim meus magnus est, ideoque non me per- transibit. Ipsius enim judicium et jugum effugi, in Dei potestatem assertus. Quod et alibi ide'n pro- pheta testatus est his verbis : « Erit illi via pura, el via sancta vocabitur. Et non erit ibi via impura, neque erit leo, neque ferarum malarum ulla illo ascen:let; sed anbulabunt in ea redempti per Do- minum ". Post hæc, sermone ad Judæorum cœ- tum translato, in navis metaphora immoratur. Ut enim ventis vehementius sævientibus, cum vela contrahi nequeunt, eorumdem impetu malus incli- natus náufragium efficit, sie et tibi quoque accidet. Imo, ne tropæi quidem signum, victrix attollet civitas; sed potius tradetur in prædam, quæ sicut nova illa, Satanæ insultus sive tanquam mari, sive tanquain bello adorientis, perferre non valeat, etiamsi legem ipsam, ut ad rectam vitæ rationem cogatur, habeat. Gentes autem, quæ prius propter idololatriam claudicabant, prædam facient, ea quae Dei sunt, lucrata : quibus Satalia devicto, prioris- que oneris abjecta molestia, eam sunt peccatorum remissionem per fidei in Christum gratiam con- secutæ, quam non est adeptus Israel: qui merito iniquitates suas proprium caput supergressas esse super se ", praeter legis onus gravissimum, dicere φueat : cum juste recens populus, Deatos esse quorum remissæ sunt iniquitates, et quorum tecia sunt peccata ”, audiat. Sic autem quibus- dani rursus explicare visum est: Jerusalem subin- dicat propheta, et quæ in éadem Dei dono haben- tur, foedera in memoriam revocat. D Isa. LXVI, 12. 197, Legem enim et templum, Sanctaque sanctorum cum dedisset, veluti tabernaculum quoddam cơn- struxit, studii et benevolentiae funibus comple clens, omniaque àbunde suppeditans. Nihil deinde tolestiarum passi sunt, ramineis Dei nomen, quantum in ipso fuit, forere fecerit; a quo, lan quam a fluviis quibusdam et rivis, rerum uberta- tem et copiam hausistis. Tantus enim Deus est, nt omnia compleat, nec ad ejus investigationem longiore via aliqua, aut navigatione opus habeas. Adest enim ubique, si quis sanctas manus • Psal. 1x21, 1. 5. 8-10. Psal. XXXVII, VARIA LECTIONES.

Α τοῦ γνώσεως. Καὶ κριτής ὢν ἁπάντων ἐπίσκεψιν ποιεῖται τῶν κακῶν, ἀνακόπτων οὐκ ἀπολέσαι βου λόμενος. Ὡς ἄρχων γὰρ καὶ βασιλεὺς ἀγαθὸς ἐπὶ σωτηρίᾳ πάντα ποιεῖ. Αναφέρεται δὲ καὶ εἰς Χρισ στὸν ὁ λόγος, ὃς ἀντίληψις τελεία γεγένηται, δείξας ἡμῖν ἑαυτὸν ἀόρατον ὄντα, καὶ δι' αὐτοῦ τὸν Πατέρα. Πάντα δέ φησιν ὑμῖν διὰ τὸ κήδεσθαι δεδωκότος Θεοῦ, καὶ πλουσίοις δωρήμασι, καθάπερ ἱστόν τινα διεγείροντος τὰ φρονήματα, οὐκ ἄν ποτε ταῦτα δι- έπεσε, διακοψάντων ὑμῶν τῆς εὐνοίας τὰς σχοίνους καὶ πλαγιασάντων τὸν ἴδιον νοῦν. Αλλ' οὐδὲ οὕτως ὑμᾶς ἀφῆκε Θεός, μέχρι μόνης θεραπείας κολάζων ὑμᾶς, ἀνιστῶν τε καὶ κωλύων πεσεῖν. Αὐτοῦ γὰρ συγχωρήσει καὶ οἱ ἐπιόντες ἐπῆλθον, ὡς καὶ τὸν χωλὸν ἰσχύειν μηδεμίαν αἴσθησιν καμάτου λαμβά- νοντα, ὡς ἂν ὑμῖν ἁμαρτημάτων γένοιτο κάθαρ σις. ΧΙ, 45. ΚΕΦΑΛ. ΑΔ'. α. Προσαγάγετε, ἔθνη, καὶ ἀκούσατε, ἄρχον- τες. Ακουσάτω ἡ γῆ καὶ οἱ ἐν αὐτῇ· ἡ οἰκουμέ νη καὶ ὁ λαὸς ἐν αὐτῇ, διότι θυμὸς Κυρίου ἐπὶ πάντα τὰ ἔθνη, καὶ ὀργὴ ἐπὶ τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν τοῦ ἀπολέσαι αὐτούς, καὶ παραδοῦναι αὐτοὺς εἰς σφαγήν, και το λο Καὶ ἐπὶ τῶν ἔμπροσθεν εἴπου τῆς Ἱερουσαλήμ πολιορκίαν ὁ λόγος ἐθέσπιζεν, ἐπῆγεν ἑξῆς τὴν κρί- σιν τὴν κατὰ πάντων ἐθνῶν, ὥσπερ καὶ νῦν· πάν των γὰρ ὧν Θεός, πάντας τοὺς πλημμελοῦντας ἀπει λαῖς ἀνακρούεται. Καὶ πρώτους ἐξ Ἰσραήλ, κατά τό· « Ἐν τοῖς ἐγγίζουσί μοι ἁγιασθήσομαι. ο Τινὲς δέ φασιν, ὡς τῆς Ἰουδαίων συναγωγῆς εἰπὼν τὸ ναυάγιον, καὶ τῶν ἐθνῶν τὴν κλήσιν (πολλοὶ γὰρ χωλοί, φησί, προνομήν ποιήσουσι), τούτοις τοῖς πάλαι χωλαίνουσιν ἀναγκαίω; νῦν ποιεῖ τὴν κατήχησιν, τὴν κατὰ πάντων κρίσιν εἰπών. ὡς δὲ πύῤῥω διὰ τὴν εἰδωλολατρείαν καθεστηκότα καλεί προσαγάγετε λέγων ἔθνη. Τινὲς δὲ πρὸς Ασσυρίους λέγεσθαι ταῦτά φασι τοὺς ἑλόντας τὴν Ἱερουσαλήμ, μή συνε ιέντα, ὡς Θεοῦ συγχωρήσει ταῦτα γεγένηται, καὶ τὸν λόγον ἐκ τούτων ἐπὶ τὴν καθόλου κρίσιν μετενεγκεῖν. Οὕτω καὶ ὁ Σωτὴρ ἐν Εὐαγγελίῳ, φασί, τὰ μέλλοντε γεγενῆσθαι προλέγων τῇ Ἱερουσαλήμ, ὑπεξάγει περὶ τῆς καθόλου . . . ΚΕΦΑΛ. ΛΕ. α'-ια'. Ευφράνθητι, ἔρημος διψώσα. 'Αγαλλιά σθω ἔρημος, καὶ ἀνθείτω ὡς κρίνον. Καὶ ἐξανθή σει, καὶ ἀγαλλιάσεται τὰ ἔρημα του Ιορδάνου. Η δόξα τοῦ Λιβάνου ἐδόθη αὐτῇ, καὶ ἡ τιμὴ τοῦ Καρμήλου, καὶ ὁ λαός μου ὄψεται τὴν δόξαν Κυρίου, καὶ τὸ ὕψος τοῦ Θεοῦ, κ. τ. λ. • γὰρ ὁ διάβολος ὡς λέων ωρυόμενος ζητῶν τίνα καταπίῃ. » Αλλ' οὐ καταπίεται τοὺς τὴν ὁδὸν τὴν μακαρίαν οδεύοντας. Οὐδὲ γὰρ ὁδοὺς ἐπὶ πέτρας γρ. ΐπου. PROCOPII GAZÆI altollat; neque transeuntis modo sese ostendit, ut eum non facile quis agnoscat. Deinde, judex cum sit, in omnium scelera inquirit, eadem amputare, non perdere nos cupiens. Siquidem tanquam prin- ceps idlem, rexque bonus, ad salutem omnia opera- tur. Refertur vero et ad Christum oratio, qui se perfecte a nobis comprehendi passus, idem sese ipse non solum, cum esset invisibilis, sed Patrem eliam per se conspiciendum nobis præbuit. Cæle- rum cum omnia vobis, ait, quia vestri curam gerit, Deus concessisset, amplissimisque donis onustas, tanquam malum aliquem, cogitationes vestras erexisset, nunquam certe illæ corruissent, nisi vos, rescissis benevolentiæ vestræ funibus, proprias mentes depravare contigisset. Verum ne sic qui- dem vos dimisit Deus, ad solam usque medelam B puniens, erigensque, et cadere prohibens. Ipsius enim indulgentia etiam qui superant, accesserunt, ut ne claudo quidem vires defuerint, qui nullo laboris sensu defatigatur, quo vobis iniquitatum accedat purgatio. CAP. XXXIV. VERS. 1-7. Accedile, gentes, et audite, principes. Audial terra et qui in ea sunt, orbis et populus qui est in eo: quia furor Domini super omnes gentes et ira in omnem numerum eorum ut perdut eos, et trudal eos in occisionem, etc. Et supra etiam, cum llierosolymorum obsidio- nem vaticinaretur, judicium adjunxit, quod in omnes gentes futurum est; ut facit hoc loco. Cum enim omnium Deus sit, minis omnes ab errore stu- C det retrahere, ipsosque imprimis Israelitas, juxta illud: ‹ In his, qui propter me sunt, sanctifica- bor". Censent nonnulli Judaicæ synagogæ nau- fragio, gentiumque vocatione præmissis (multos enim claudos prædas facturos dixit), istis necessa- rium, qui olim claudicarunt, de Dei in omnes judicio, catechesin instituere, et tanquam longe a se propter idololatriam remotas gentes ut accedant, fuclamare. Non desunt, qui ideo ad Assyrios, quod Jerusalem suis se viribus, non concedente Deo, expugnasse putarent, referri existiment; et ab his ad universum judicium sermonem traduci. Ita enim et Salvatorem ipsum, aiunt, in Evangelio, postquam monuisset que flierosolymis eventura essent, subjungere de universo..... CAP. XXXV. 409-410 VERS. 1.11. Laiare, desertum sitiens. Exsullet solitudo, et floreal sicut lilium ; et forebil, et exsultabunt deserta Jordanis. Gloria Libani data est ei, et honos Carmeli, et populus meus videbil gloriam Domini, et celsitudinem Dei, etc. ...... enim diabolus, tanquam leo rugiens, querens quem devored '. » Sed eos non devoral, qui viam san tam ambulant. Neque enim viæ super » Ezech. Petr. v, 8. D VARIE LECTIONES. .

Α τοῦ γνώσεως. Καὶ κριτής ὢν ἁπάντων ἐπίσκεψιν ποιεῖται τῶν κακῶν, ἀνακόπτων οὐκ ἀπολέσαι βου λόμενος. Ὡς ἄρχων γὰρ καὶ βασιλεὺς ἀγαθὸς ἐπὶ σωτηρίᾳ πάντα ποιεῖ. Αναφέρεται δὲ καὶ εἰς Χρισ στὸν ὁ λόγος, ὃς ἀντίληψις τελεία γεγένηται, δείξας ἡμῖν ἑαυτὸν ἀόρατον ὄντα, καὶ δι' αὐτοῦ τὸν Πατέρα. Πάντα δέ φησιν ὑμῖν διὰ τὸ κήδεσθαι δεδωκότος Θεοῦ, καὶ πλουσίοις δωρήμασι, καθάπερ ἱστόν τινα διεγείροντος τὰ φρονήματα, οὐκ ἄν ποτε ταῦτα δι- έπεσε, διακοψάντων ὑμῶν τῆς εὐνοίας τὰς σχοίνους καὶ πλαγιασάντων τὸν ἴδιον νοῦν. Αλλ' οὐδὲ οὕτως ὑμᾶς ἀφῆκε Θεός, μέχρι μόνης θεραπείας κολάζων ὑμᾶς, ἀνιστῶν τε καὶ κωλύων πεσεῖν. Αὐτοῦ γὰρ συγχωρήσει καὶ οἱ ἐπιόντες ἐπῆλθον, ὡς καὶ τὸν χωλὸν ἰσχύειν μηδεμίαν αἴσθησιν καμάτου λαμβά- νοντα, ὡς ἂν ὑμῖν ἁμαρτημάτων γένοιτο κάθαρ σις. ΧΙ, 45. ΚΕΦΑΛ. ΑΔ'. α. Προσαγάγετε, ἔθνη, καὶ ἀκούσατε, ἄρχον- τες. Ακουσάτω ἡ γῆ καὶ οἱ ἐν αὐτῇ· ἡ οἰκουμέ νη καὶ ὁ λαὸς ἐν αὐτῇ, διότι θυμὸς Κυρίου ἐπὶ πάντα τὰ ἔθνη, καὶ ὀργὴ ἐπὶ τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν τοῦ ἀπολέσαι αὐτούς, καὶ παραδοῦναι αὐτοὺς εἰς σφαγήν, και το λο Καὶ ἐπὶ τῶν ἔμπροσθεν εἴπου τῆς Ἱερουσαλήμ πολιορκίαν ὁ λόγος ἐθέσπιζεν, ἐπῆγεν ἑξῆς τὴν κρί- σιν τὴν κατὰ πάντων ἐθνῶν, ὥσπερ καὶ νῦν· πάν των γὰρ ὧν Θεός, πάντας τοὺς πλημμελοῦντας ἀπει λαῖς ἀνακρούεται. Καὶ πρώτους ἐξ Ἰσραήλ, κατά τό· « Ἐν τοῖς ἐγγίζουσί μοι ἁγιασθήσομαι. ο Τινὲς δέ φασιν, ὡς τῆς Ἰουδαίων συναγωγῆς εἰπὼν τὸ ναυάγιον, καὶ τῶν ἐθνῶν τὴν κλήσιν (πολλοὶ γὰρ χωλοί, φησί, προνομήν ποιήσουσι), τούτοις τοῖς πάλαι χωλαίνουσιν ἀναγκαίω; νῦν ποιεῖ τὴν κατήχησιν, τὴν κατὰ πάντων κρίσιν εἰπών. ὡς δὲ πύῤῥω διὰ τὴν εἰδωλολατρείαν καθεστηκότα καλεί προσαγάγετε λέγων ἔθνη. Τινὲς δὲ πρὸς Ασσυρίους λέγεσθαι ταῦτά φασι τοὺς ἑλόντας τὴν Ἱερουσαλήμ, μή συνε ιέντα, ὡς Θεοῦ συγχωρήσει ταῦτα γεγένηται, καὶ τὸν λόγον ἐκ τούτων ἐπὶ τὴν καθόλου κρίσιν μετενεγκεῖν. Οὕτω καὶ ὁ Σωτὴρ ἐν Εὐαγγελίῳ, φασί, τὰ μέλλοντε γεγενῆσθαι προλέγων τῇ Ἱερουσαλήμ, ὑπεξάγει περὶ τῆς καθόλου . . . ΚΕΦΑΛ. ΛΕ. α'-ια'. Ευφράνθητι, ἔρημος διψώσα. 'Αγαλλιά σθω ἔρημος, καὶ ἀνθείτω ὡς κρίνον. Καὶ ἐξανθή σει, καὶ ἀγαλλιάσεται τὰ ἔρημα του Ιορδάνου. Η δόξα τοῦ Λιβάνου ἐδόθη αὐτῇ, καὶ ἡ τιμὴ τοῦ Καρμήλου, καὶ ὁ λαός μου ὄψεται τὴν δόξαν Κυρίου, καὶ τὸ ὕψος τοῦ Θεοῦ, κ. τ. λ. • γὰρ ὁ διάβολος ὡς λέων ωρυόμενος ζητῶν τίνα καταπίῃ. » Αλλ' οὐ καταπίεται τοὺς τὴν ὁδὸν τὴν μακαρίαν οδεύοντας. Οὐδὲ γὰρ ὁδοὺς ἐπὶ πέτρας γρ. ΐπου. PROCOPII GAZÆI altollat; neque transeuntis modo sese ostendit, ut eum non facile quis agnoscat. Deinde, judex cum sit, in omnium scelera inquirit, eadem amputare, non perdere nos cupiens. Siquidem tanquam prin- ceps idlem, rexque bonus, ad salutem omnia opera- tur. Refertur vero et ad Christum oratio, qui se perfecte a nobis comprehendi passus, idem sese ipse non solum, cum esset invisibilis, sed Patrem eliam per se conspiciendum nobis præbuit. Cæle- rum cum omnia vobis, ait, quia vestri curam gerit, Deus concessisset, amplissimisque donis onustas, tanquam malum aliquem, cogitationes vestras erexisset, nunquam certe illæ corruissent, nisi vos, rescissis benevolentiæ vestræ funibus, proprias mentes depravare contigisset. Verum ne sic qui- dem vos dimisit Deus, ad solam usque medelam B puniens, erigensque, et cadere prohibens. Ipsius enim indulgentia etiam qui superant, accesserunt, ut ne claudo quidem vires defuerint, qui nullo laboris sensu defatigatur, quo vobis iniquitatum accedat purgatio. CAP. XXXIV. VERS. 1-7. Accedile, gentes, et audite, principes. Audial terra et qui in ea sunt, orbis et populus qui est in eo: quia furor Domini super omnes gentes et ira in omnem numerum eorum ut perdut eos, et trudal eos in occisionem, etc. Et supra etiam, cum llierosolymorum obsidio- nem vaticinaretur, judicium adjunxit, quod in omnes gentes futurum est; ut facit hoc loco. Cum enim omnium Deus sit, minis omnes ab errore stu- C det retrahere, ipsosque imprimis Israelitas, juxta illud: ‹ In his, qui propter me sunt, sanctifica- bor". Censent nonnulli Judaicæ synagogæ nau- fragio, gentiumque vocatione præmissis (multos enim claudos prædas facturos dixit), istis necessa- rium, qui olim claudicarunt, de Dei in omnes judicio, catechesin instituere, et tanquam longe a se propter idololatriam remotas gentes ut accedant, fuclamare. Non desunt, qui ideo ad Assyrios, quod Jerusalem suis se viribus, non concedente Deo, expugnasse putarent, referri existiment; et ab his ad universum judicium sermonem traduci. Ita enim et Salvatorem ipsum, aiunt, in Evangelio, postquam monuisset que flierosolymis eventura essent, subjungere de universo..... CAP. XXXV. 409-410 VERS. 1.11. Laiare, desertum sitiens. Exsullet solitudo, et floreal sicut lilium ; et forebil, et exsultabunt deserta Jordanis. Gloria Libani data est ei, et honos Carmeli, et populus meus videbil gloriam Domini, et celsitudinem Dei, etc. ...... enim diabolus, tanquam leo rugiens, querens quem devored '. » Sed eos non devoral, qui viam san tam ambulant. Neque enim viæ super » Ezech. Petr. v, 8. D VARIE LECTIONES. .

δυνατὸν εὑρεῖν, καθά φησι Σολομῶν. Οὗτοι δὲ εἰσιν Α οὔ, αἵματι τῷ ἰδίῳ λελύτρωται, πρὸς τὴν ποίμνην τὴν ἰδίαν συναγαγών. Αὐτὸς γὰρ συνῆξεν οὐ προ φήτης, οὐκ ἄνθρωπος, τούτων ἡ ὁδὸς, δι' ἧς ἐπὶ τέλος τὸ τρισμακάριον τῆς ἐπουρανίου Σιὼν ἐλεύ σονται, περὶ ἧς ὁ Παῦλός φησι· . Προσεληλύθατε Σ:ὼν ὄρει, καὶ πόλει Θεοῦ ζώντος Ιερουσαλήμ έπου μανίῳ. » Νῦν γὰρ ἐκείνην οὐ δυνατόν λέγειν Σιών, περὶ ἧς ἔλεγεν· Ἐνιαυτὸς ἀνταποδόσεως κρίσεως Σιών. Εκείνης γὰρ πίσσα καὶ πῦρ ἡ μερίς. Ταύτης δὲ εὐφροσύνη, ἣν ἀναδήσονται οἱ νικηταὶ τοῦ μεγάλου τούτου φανέντες ἀγῶνος κατὰ τὸν ᾿Απόστολον λέ- γοντες Λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέ- φανος.» Επ' ἐλπίσι δὲ κληθέντες λαμπραῖς, στενα- γμοῦ καὶ λύπης άγευστοι γίνονται, τῆς αἰωνίου ζωῆς τὴν εὐφροσύνην ἔχοντες στέφανον. ΚΕΦΑΛ. ΑϚ'. α-και. Καὶ ἐγένετο τοῦ τεσσαρεσκαιδεκάτου Στους βασιλεύοντος Εζεκίου, ἀνέβη Σεναχηρείμ βασιλεὺς Ασσυρίων ἐπὶ τὰς πόλεις τῆς Ἰου δαίας τὰς ὀχυράς, καὶ ἔλαβεν αὐτάς. Καὶ ἀπο έστειλε βασιλεύς Ασσυρίων τὴν Ῥαψάκην ἐκ Λάχεις εἰς Ἱερουσαλὴμ, πρὸς τὸν βασιλέα Ἐξ- κίαν μετὰ δυνάμεως πολλῆς, κ. τ. λ. ο Περιέχει μὲν τὴν παροῦσαν ἱστορίαν ἡ δ' τῶν Βα- σιλειῶν, καὶ ἡ τῶν Παραλειπομένων δευτέρα, παρα λαμβάνει δὲ καὶ τῷ παρόντι προφήτῃ περιέχουσα πρὸς τῷ τέλει προφητείαν μεγάλην καὶ πρᾶξιν ἐπ' Εζεκίου γενομένην παράδοξον. Ἐν δὲ τῷ τεσσα- ρεσκαιδεκάτῳ ἔτει τῆς βασιλείας Εζεκίου, όγδοον ἦν ἔτος τῆς αἰχμαλωσίας τῶν δέκα φυλῶν. 'Ο δὲ Εζεκίας ἐπ' εὐσεβείᾳ τεθαύμασται, καὶ ταῦτα παῖς ἀσεβοῦς γεγονὸς τοῦ ᾿Αχαζ, ὃς ἀποστὰς τοῦ Θεοῦ, ἐπιόντων αὐτῷ Φακεὲ τοῦ Ρομελίου Σαμαρείας κρατ τοῦντος, καὶ Ῥαασσὼν τοῦ Συρίας βασιλέως, πρὸς ἐπικουρίαν ἐκάλεσε Θεγλαφαλάσσαρ τὸν ᾿Ασσύριον, δώροις πείσας πολλοῖς, ὃς ἐλὼν Δαμασκὸν καὶ Συ είαν, ὑποφόρους ετίθετο, ὁ τὸν ᾿Αχαζ, οὗ γεγονώς Εξεκίας ὑποκεῖσθαι δασμοῖς οὐκ ἠνέσχετο, καὶ διὰ τοῦτο στρατεύει Σενναχηρεὶμ ἐπ' αὐτόν. Καταδώ σας δὲ τὴν Σαμάρειαν, καὶ πολλὰς τῆς Ἰουδαίας πόλεις ἐλὼν καὶ καταντήσας εἰς Λάχεις στρατηγὸν ἑαυτοῦ 'Ραψάκην ἀπέστειλεν εἰς τὴν Ἱερουσα- λήμ. Λέγεται δὲ οὗτος ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας είναι τῶν δέκα φυλῶν. Οὗ τεκμήριον τὸ εἰδέναι τοῦτον Ἰουδαϊστί διαλέγεσθαι. Ούπερ ἐπιόντος Εζεκίας καίτοι πεποιθὼς ἐπὶ Κύριον, καὶ πᾶσαν ἐπ' αὐτῷ θέμενος τὴν ἐλπίδα, στρατηγικῆς οὐχ ἡμέλει φρον- τίδος τε καὶ συνέσεως, τὰς ἐκτὸς τῆς πόλεως άπο- φράττων πηγάς, ὑδάτων ἀπορίαν τοῖς ἐπιοῦσι ποιού- μενος, περιφράττων τε τὰ τείχη, καὶ προτείχισμα πάλιν αὐτῶν προβαλλόμενος. Μεθ᾽ ἃ πάντα, θεοσε- Θείας τοῖς ὑπὸ χεῖρα καθειστήκει διδάσκαλος. Πλείους γὰρ, φησί, μεθ' ἡμῶν, ἢ μετὰ τῶν πολεμίων ὑπάρ χουσι. Μετὰ γὰρ τοῦ ᾿Ασσυρίου βραχίονας είναι σαρ- • λείπ. και. COMMENTARII IN ISAIAM. petram deprehendi possunt, ait Salomon . Sunt B autem isti, quos in gregem suum compulsos proprio sanguine redemit. Congregavit enim non propheta. non homo; sed horum via effectus, per quamı ad finem ter beatum coelestis Sion sunt perventuri; de qua Paulus in hæc verba: Accedite ad mon- tem Sion, et civitatem vivenus Jerusalem cœle- stem³. › Neque enim ea hic Sion potest intelligi, de qua fuit illud superius, Annus retributionis judicii Sion. Illius enim pars pix et ignis ; hujus autem lætitia: qua ii coronabuntur, qui in magno isto certamine facti superiores, secundum Apostolum sibi deinceps repositam esse justitiæ coronam dicere valeant. In spem deinde præclaram vocati, gemitus et doloris expertes sunt, qui sempiternæ vitæ lætitia coronantur. CAP. XXXVI. 412-413 VERS. 1-21. Et factum est, anno quarto decimo regis Ezechiæ, ascendit Sennacherim rex Assyriorum adversus urbes Judææ munitas, el cepit eas. Et misit rex Assyriorum Rapsacem ex Lachis in Jerusalem ad regem Ezechiam cum virtute multa, etc. D Prov. XXX, xxx, seqq. 19. Quam hic habenus historiam, legas et Regum quarto et Paralipomenon altero': sed ad ejus finem hoc loco prophetiam non levem, et rem admirabilem, quæ sub Ezechia gesta est, Isaias adjungit. Deinde, quod quario decimo regis Exe- chic anno factum asserit, in octavum captivitatis decem tribuum cadere putandum est. Fuit vero admirandæ pietatis in Deum Ezechias, licet Achazo patre natus, qui cum a Deo defecisset, irruentibus in se Phacea Romeliæ filio, Samariæ principe, et Raassone Syriae rege, Thegl:plialassarem Assy- rium donis ingentibus in auxilium accersere ausus est, qui Damascum et Syriam expugnatas, Acham zumque ipsum tributa sibi pendere coegit; quæ cum, solvere postea recusaret filius Ezechias, est ob id per Sennacherimum bello impetitus. Itaque cum Samaria direpta, Judæ æque permultis urbibus expugnalis, Lachis usque promovisset, ducen exercitus, Rapsacen nomine, Jerusalem mittendum censuit ; quem ex captivis decem tribubus aliquem exstitisse ideo colligimus, quod Judzorum dialecto uteretur. Assyrio igitur accedente, etsi in Deum spes suas omnes collocaret Ezechias, nihil eorum tamen, quæ ad militarem disciplinam pertinebant, negligendum ratus, magna cura et diligentia effe- cit, ut, obturatis fontibus, qui extra civitatem essent, aquarum copiam hosti adimeret, murisque propugnacula rursus adjiceret, quibus maturatis omnibus, subditis idem se pietatis et veræ refi- gionis magistrum præbuit. Plures enim nobiscum sunt, ait, quam cum hostibus. Nana præterqua:n '11 Tim. iv, 8. IV Reg. xvIII, & seq.; II Paral. VARIA LECTIONES. • Hebr. III, 92. * Isa. xxxiv, 8.

δυνατὸν εὑρεῖν, καθά φησι Σολομῶν. Οὗτοι δὲ εἰσιν Α οὔ, αἵματι τῷ ἰδίῳ λελύτρωται, πρὸς τὴν ποίμνην τὴν ἰδίαν συναγαγών. Αὐτὸς γὰρ συνῆξεν οὐ προ φήτης, οὐκ ἄνθρωπος, τούτων ἡ ὁδὸς, δι' ἧς ἐπὶ τέλος τὸ τρισμακάριον τῆς ἐπουρανίου Σιὼν ἐλεύ σονται, περὶ ἧς ὁ Παῦλός φησι· . Προσεληλύθατε Σ:ὼν ὄρει, καὶ πόλει Θεοῦ ζώντος Ιερουσαλήμ έπου μανίῳ. » Νῦν γὰρ ἐκείνην οὐ δυνατόν λέγειν Σιών, περὶ ἧς ἔλεγεν· Ἐνιαυτὸς ἀνταποδόσεως κρίσεως Σιών. Εκείνης γὰρ πίσσα καὶ πῦρ ἡ μερίς. Ταύτης δὲ εὐφροσύνη, ἣν ἀναδήσονται οἱ νικηταὶ τοῦ μεγάλου τούτου φανέντες ἀγῶνος κατὰ τὸν ᾿Απόστολον λέ- γοντες Λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέ- φανος.» Επ' ἐλπίσι δὲ κληθέντες λαμπραῖς, στενα- γμοῦ καὶ λύπης άγευστοι γίνονται, τῆς αἰωνίου ζωῆς τὴν εὐφροσύνην ἔχοντες στέφανον. ΚΕΦΑΛ. ΑϚ'. α-και. Καὶ ἐγένετο τοῦ τεσσαρεσκαιδεκάτου Στους βασιλεύοντος Εζεκίου, ἀνέβη Σεναχηρείμ βασιλεὺς Ασσυρίων ἐπὶ τὰς πόλεις τῆς Ἰου δαίας τὰς ὀχυράς, καὶ ἔλαβεν αὐτάς. Καὶ ἀπο έστειλε βασιλεύς Ασσυρίων τὴν Ῥαψάκην ἐκ Λάχεις εἰς Ἱερουσαλὴμ, πρὸς τὸν βασιλέα Ἐξ- κίαν μετὰ δυνάμεως πολλῆς, κ. τ. λ. ο Περιέχει μὲν τὴν παροῦσαν ἱστορίαν ἡ δ' τῶν Βα- σιλειῶν, καὶ ἡ τῶν Παραλειπομένων δευτέρα, παρα λαμβάνει δὲ καὶ τῷ παρόντι προφήτῃ περιέχουσα πρὸς τῷ τέλει προφητείαν μεγάλην καὶ πρᾶξιν ἐπ' Εζεκίου γενομένην παράδοξον. Ἐν δὲ τῷ τεσσα- ρεσκαιδεκάτῳ ἔτει τῆς βασιλείας Εζεκίου, όγδοον ἦν ἔτος τῆς αἰχμαλωσίας τῶν δέκα φυλῶν. 'Ο δὲ Εζεκίας ἐπ' εὐσεβείᾳ τεθαύμασται, καὶ ταῦτα παῖς ἀσεβοῦς γεγονὸς τοῦ ᾿Αχαζ, ὃς ἀποστὰς τοῦ Θεοῦ, ἐπιόντων αὐτῷ Φακεὲ τοῦ Ρομελίου Σαμαρείας κρατ τοῦντος, καὶ Ῥαασσὼν τοῦ Συρίας βασιλέως, πρὸς ἐπικουρίαν ἐκάλεσε Θεγλαφαλάσσαρ τὸν ᾿Ασσύριον, δώροις πείσας πολλοῖς, ὃς ἐλὼν Δαμασκὸν καὶ Συ είαν, ὑποφόρους ετίθετο, ὁ τὸν ᾿Αχαζ, οὗ γεγονώς Εξεκίας ὑποκεῖσθαι δασμοῖς οὐκ ἠνέσχετο, καὶ διὰ τοῦτο στρατεύει Σενναχηρεὶμ ἐπ' αὐτόν. Καταδώ σας δὲ τὴν Σαμάρειαν, καὶ πολλὰς τῆς Ἰουδαίας πόλεις ἐλὼν καὶ καταντήσας εἰς Λάχεις στρατηγὸν ἑαυτοῦ 'Ραψάκην ἀπέστειλεν εἰς τὴν Ἱερουσα- λήμ. Λέγεται δὲ οὗτος ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας είναι τῶν δέκα φυλῶν. Οὗ τεκμήριον τὸ εἰδέναι τοῦτον Ἰουδαϊστί διαλέγεσθαι. Ούπερ ἐπιόντος Εζεκίας καίτοι πεποιθὼς ἐπὶ Κύριον, καὶ πᾶσαν ἐπ' αὐτῷ θέμενος τὴν ἐλπίδα, στρατηγικῆς οὐχ ἡμέλει φρον- τίδος τε καὶ συνέσεως, τὰς ἐκτὸς τῆς πόλεως άπο- φράττων πηγάς, ὑδάτων ἀπορίαν τοῖς ἐπιοῦσι ποιού- μενος, περιφράττων τε τὰ τείχη, καὶ προτείχισμα πάλιν αὐτῶν προβαλλόμενος. Μεθ᾽ ἃ πάντα, θεοσε- Θείας τοῖς ὑπὸ χεῖρα καθειστήκει διδάσκαλος. Πλείους γὰρ, φησί, μεθ' ἡμῶν, ἢ μετὰ τῶν πολεμίων ὑπάρ χουσι. Μετὰ γὰρ τοῦ ᾿Ασσυρίου βραχίονας είναι σαρ- • λείπ. και. COMMENTARII IN ISAIAM. petram deprehendi possunt, ait Salomon . Sunt B autem isti, quos in gregem suum compulsos proprio sanguine redemit. Congregavit enim non propheta. non homo; sed horum via effectus, per quamı ad finem ter beatum coelestis Sion sunt perventuri; de qua Paulus in hæc verba: Accedite ad mon- tem Sion, et civitatem vivenus Jerusalem cœle- stem³. › Neque enim ea hic Sion potest intelligi, de qua fuit illud superius, Annus retributionis judicii Sion. Illius enim pars pix et ignis ; hujus autem lætitia: qua ii coronabuntur, qui in magno isto certamine facti superiores, secundum Apostolum sibi deinceps repositam esse justitiæ coronam dicere valeant. In spem deinde præclaram vocati, gemitus et doloris expertes sunt, qui sempiternæ vitæ lætitia coronantur. CAP. XXXVI. 412-413 VERS. 1-21. Et factum est, anno quarto decimo regis Ezechiæ, ascendit Sennacherim rex Assyriorum adversus urbes Judææ munitas, el cepit eas. Et misit rex Assyriorum Rapsacem ex Lachis in Jerusalem ad regem Ezechiam cum virtute multa, etc. D Prov. XXX, xxx, seqq. 19. Quam hic habenus historiam, legas et Regum quarto et Paralipomenon altero': sed ad ejus finem hoc loco prophetiam non levem, et rem admirabilem, quæ sub Ezechia gesta est, Isaias adjungit. Deinde, quod quario decimo regis Exe- chic anno factum asserit, in octavum captivitatis decem tribuum cadere putandum est. Fuit vero admirandæ pietatis in Deum Ezechias, licet Achazo patre natus, qui cum a Deo defecisset, irruentibus in se Phacea Romeliæ filio, Samariæ principe, et Raassone Syriae rege, Thegl:plialassarem Assy- rium donis ingentibus in auxilium accersere ausus est, qui Damascum et Syriam expugnatas, Acham zumque ipsum tributa sibi pendere coegit; quæ cum, solvere postea recusaret filius Ezechias, est ob id per Sennacherimum bello impetitus. Itaque cum Samaria direpta, Judæ æque permultis urbibus expugnalis, Lachis usque promovisset, ducen exercitus, Rapsacen nomine, Jerusalem mittendum censuit ; quem ex captivis decem tribubus aliquem exstitisse ideo colligimus, quod Judzorum dialecto uteretur. Assyrio igitur accedente, etsi in Deum spes suas omnes collocaret Ezechias, nihil eorum tamen, quæ ad militarem disciplinam pertinebant, negligendum ratus, magna cura et diligentia effe- cit, ut, obturatis fontibus, qui extra civitatem essent, aquarum copiam hosti adimeret, murisque propugnacula rursus adjiceret, quibus maturatis omnibus, subditis idem se pietatis et veræ refi- gionis magistrum præbuit. Plures enim nobiscum sunt, ait, quam cum hostibus. Nana præterqua:n '11 Tim. iv, 8. IV Reg. xvIII, & seq.; II Paral. VARIA LECTIONES. • Hebr. III, 92. * Isa. xxxiv, 8.

φησιν ἡ Γραφὴ τῶν Παραλειπομένων· Καὶ κατεθάρ σησεν ὁ λαὸς τοῖς λόγοις Εζεκίου βασιλέως Ιούδα, Πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις Εζεκίου κατορθώμασι, γυα μνάσιον ἀρετῆς, καὶ θεοσεβείας ἔνδειξιν πλείονος Θεὶς αὐτῷ παρέσχε, διὰ τῆς πρὸς τὸν πολέμιον πα- ρατάξεως. Διὸ καὶ συνεχώρησε τὸν Ασσύριον πλη- σίον γενέσθαι τῆς πόλεως. Τῶν δὲ νῦν ὀνομαζομένων Ελιακὶμ καὶ Σομνά, κάν τῷ βήματι τῆς φάραγγος ἐμνημόνευσεν, καὶ τὰ νῦν περὶ αὐτῶν ἁρμόσει τοῖς φθάσασιν, τὸν δὲ Σομνὰν αὐτομολῆσαι, παῖδές φα σιν Εβραίων, πρὸς τὸν ᾿Ασσύριον σὺν ἑτέροις αὐτῷ διὰ φύλον δεξιὰν παρασχόμενον· ὅθεν ἐῤῥέθη τὰ προσ λαβόντα περὶ αὐτοῦ. κίνους, μεθ' ἡμῶν δὲ Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν. Εφ' οἶ; Ως ἀντικειμένη δὲ δύναμις ὁ 'Ραψάκης ἀλαζον κῶς ἄγαν ἐναντίαν ἀφῆκε τῷ προφήτη φωνήν. Αντί τοῦ, τάδε λέγει Κύριος, ὁ βασιλεὺς ὁ μέγας εἰπών. Ως οὐκ ἀγνοῶν δὲ δι' εὐχῶν καὶ λόγων θεο σεβείας τὸν Εζεκίαν κρατεῖν, ὡς πρὸς παρόντα φησί Μὴ ἐν βουλῇ καὶ λόγοις χειλέων παράταξις γίνε ται; καὶ ψιλῇ τοῦτον προσηγορία καλεῖ, τὸν ᾿Ασσύ ριν, καὶ βασιλέα, καὶ μέγαν εἰπών. Τινὲς δέ φασιν, ἐπειδὴ σοφώτερος τῶν ἄλλων ἐδόκουν Εβραίοι τὸν Μωσέως ἔχοντες νόμον, καὶ γοῦν ἔφασκον, Μακάριο ἐσμεν Ἰσραὴλ, ὅτι τὰ ἀρεστὰ Κυρίῳ, ἡμῖν γνωστό ἐστιν· τοῦτο καθαίρων ὁ Ραψάνης ἐν πολέμῳ φησὶν ὑπάρχειν ἀνόνητον. Προκαλεῖται δὲ πρὸς τὴν δι' ὅπλων κρίσιν αὐτόν. Πρὸς ἄν εἶπεν ἂν Εζεκίας· • Οὗτοι ἐν ἅρμασι, καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις, καὶ τὰ ἑξῆς. Συκοφαντεῖ δὲ αὐτὸν, ὡς θαῤῥοῦντα τῷ Φα ραώ. Ὃς τοῖς ἐπ' αὐτῷ, φησί, θαῤῥοῦσιν ἐστι πολε μίου πικρότερος, συνθήκας οὐκ εἰδὼς φυλάττειν αὐτ τοῖς, πρὸς τῷ καὶ λίαν είναι σαθρός. Ἴσως δὲ, φασίν, ἐπεί τινες τῶν πρὸ αὐτοῦ βασιλέων προσεκαλέσαντο τὸν Αἰγύπτιον, καὶ τὸν Εζεκίαν οίεται τούτῳ θαρ ῥεῖν. Καὶ τοῦτο μὲν ὡς ἐν παρέργω προσέρριψε. Της δὲ τοῦ Θεοῦ λοιπὸν συμμαχίας καθάπτεται τὸν ἐπὶ πάντων εἶναι θεὸν αὐτὸν ἀγνοῶν. Τοιγαρούν φησι, Τί θαῤῥεῖς ἐπὶ Θεὸν, οὗ καθεῖλες τὰ ὑψηλά τε καὶ τὰ θυσιαστήρια ; ᾤετο γὰρ ὡς οὐ τῶν εἰδώλων, τοῦ δὲ Θεοῦ καθεῖλεν Εζεκίας τὰ ὑψηλά. Εἰ ἐπὶ τούτῳ δὲ θαῤῥεῖτε, μίχθητε τῷ Κυρίῳ, μου, τοῦτ' ἔστι στῆτε πρὸς μάχην. Κατατρέχει δὲ, ὡς, μηδὲ δισχι λίους ἐχόντων δυναμένους: Ιππάζεσθαι· ἀγνοῶν ὡς ὁ θεοσεβής Εζεκίας τὸν νόμον ἐφύλαττε, περὶ βασιλέως εὐσεβοῦς ἀγορεύοντα· Οὐ πληθυνεί ἑαυτῷ ἵππους. Απειροι δὲ τυγχάνοντες Ιππικῆς, πῶς δύο νασθε, φησὶν, ἀποστρέψαι εἰς πρόσωπον τῶν ήμετέρων τοπαρχῶν; Ανθ' οὗ Σύμμαχός φησι, καὶ πῶς ὑποστήσει τὸ πρόσωπον ἄρχοντος ἑνὸς τῶν δούλων τοῦ Κυρίου μου τῶν μικρῶν ; εἰ δὲ θαρ ῥεῖτε πρὸς τοῦτο τοῖς Αἰγυπτίοις, ἡμέτεροι, φησίν, οἰκέται τυγχάνουσι. Πολλῷ μᾶλλον ἄρα καὶ οἱ θαρ ῥοῦντες αὐτοῖς καὶ σχεδὸν ἤδη δουλεύουσιν. PROCOPII GAZÆI quod lacertos carne constantes habet Assyrius, A Dominum et Deum etiam nobiscum esse certum est. Atque hinc est, quod Paralipomenon libro, ad Ezechiæ regis verba sumpsisse animos, et conli- disse populum legimus 7. Ad cætera enim ejus præ- clare facta, et hoc, isto adversus Assyrium hello, accessit, quod virtutis gymnasium quoddam appa- rere, et pietatis amplioris specimen regem præ- bere, hoste in id prope urbem admoto, Deus voluit. At qui hic adhibentur Eliacim et Somnas, in ea etiam visione, quæ de valle exstitit, nominati sunt; nec male quæ præcesserunt cum præsentibus convenire videntur. Somnam enim cum aliis metu perterritum, prolata ad Assyrium dextera d. fecisse tradunt Hebræi. Unde illa fuerunt, quæ superius de eo dicta sunt. B C Verum superba valde et insolens propheticæque maxime contraria, ut ejus, qui hostiles copias duce- ret, vox illa 'Rapsaca exstitit, cum pro, kæc dicit Dominus, rex magnus usurpavit, Tanquam tamen votis et pietate Ezechiam se vincere non ambige- ret, ita eum veluti præsentem, verbis audet ad- oriri Num consilio, aut verbis labiorum pretium initur? Simplici deinde et nuda appellatione cùm- dem dignatur, Assyrium contra, non regem tantum, sed magnum vocitans. Aiunt nonnulli, quoxiam propter Mosis legem sapientiores reliquis esse sibi videbantur Judæi, nec se ideo beatos jactare vere- bantur, quod placita Domini novissent, idipsum Rapsacem velle retundere, nec quidquam in bello prodesse talia, demonstrare. Provocat vero ipsum ad pugnæ discrimen. Sed ei sic respondere queat Ezechias: • Hi in curribus, et bi in equis",, aliaque, quæ sequuntur. Suggillat vero et ipsum, tanquam in 'Pharaone confidentem, qui in socios boste deterior, præterquam quod infirmo valde est auxilio, etiam fœdera servare nunquam didicerit. Fortasse autem, aiunt, quoniam a nonnullis antea in auxilium vocatus est Ægyptius, et Ezechiam quoque in eo spes suas collocare arbitratur. Atque hæc quidem veluti præter rem adjecisse putandus. Deinceps in Dei auxilium, eum ipsum universorum Deum esse ignorans, debacchatur. Quid igitur ait: Deo confidis, cujus excelsu, et altaria sustuli- sti ? Ezcchiam enim Dei, non idolorum excelsa sus- D tulisse arbitrabatur. Quod si in eo confiditis, jam cum Domino meo misceri, id est, pugnam inire, ne dubitetis. Adjicit vero ne ad duo quidem millia, quibus equitandi vires sint, habere ; cum igno- raret pium Ezechiam legen observare, quæ equorum multitudinem regi adimit. Qui autem rei equestris ignari, ait, sustinere poteritis aspectum toparcharum nostrorum? Pro quibus ita Symma- chus Et quomodo sustinebit faciem principis unius servorum Domini mei parvorum? Quod si in hoc Egyptiis confiditis, nostri, ait, et ipsi servi sunt. Multo magis igitur, et qui cis confidunt, veluti jam nobis serviunt, · • * Paral. xxxi, 8. * Psal. xx, 8. • Deut. xvi. 16.

φησιν ἡ Γραφὴ τῶν Παραλειπομένων· Καὶ κατεθάρ σησεν ὁ λαὸς τοῖς λόγοις Εζεκίου βασιλέως Ιούδα, Πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις Εζεκίου κατορθώμασι, γυα μνάσιον ἀρετῆς, καὶ θεοσεβείας ἔνδειξιν πλείονος Θεὶς αὐτῷ παρέσχε, διὰ τῆς πρὸς τὸν πολέμιον πα- ρατάξεως. Διὸ καὶ συνεχώρησε τὸν Ασσύριον πλη- σίον γενέσθαι τῆς πόλεως. Τῶν δὲ νῦν ὀνομαζομένων Ελιακὶμ καὶ Σομνά, κάν τῷ βήματι τῆς φάραγγος ἐμνημόνευσεν, καὶ τὰ νῦν περὶ αὐτῶν ἁρμόσει τοῖς φθάσασιν, τὸν δὲ Σομνὰν αὐτομολῆσαι, παῖδές φα σιν Εβραίων, πρὸς τὸν ᾿Ασσύριον σὺν ἑτέροις αὐτῷ διὰ φύλον δεξιὰν παρασχόμενον· ὅθεν ἐῤῥέθη τὰ προσ λαβόντα περὶ αὐτοῦ. κίνους, μεθ' ἡμῶν δὲ Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν. Εφ' οἶ; Ως ἀντικειμένη δὲ δύναμις ὁ 'Ραψάκης ἀλαζον κῶς ἄγαν ἐναντίαν ἀφῆκε τῷ προφήτη φωνήν. Αντί τοῦ, τάδε λέγει Κύριος, ὁ βασιλεὺς ὁ μέγας εἰπών. Ως οὐκ ἀγνοῶν δὲ δι' εὐχῶν καὶ λόγων θεο σεβείας τὸν Εζεκίαν κρατεῖν, ὡς πρὸς παρόντα φησί Μὴ ἐν βουλῇ καὶ λόγοις χειλέων παράταξις γίνε ται; καὶ ψιλῇ τοῦτον προσηγορία καλεῖ, τὸν ᾿Ασσύ ριν, καὶ βασιλέα, καὶ μέγαν εἰπών. Τινὲς δέ φασιν, ἐπειδὴ σοφώτερος τῶν ἄλλων ἐδόκουν Εβραίοι τὸν Μωσέως ἔχοντες νόμον, καὶ γοῦν ἔφασκον, Μακάριο ἐσμεν Ἰσραὴλ, ὅτι τὰ ἀρεστὰ Κυρίῳ, ἡμῖν γνωστό ἐστιν· τοῦτο καθαίρων ὁ Ραψάνης ἐν πολέμῳ φησὶν ὑπάρχειν ἀνόνητον. Προκαλεῖται δὲ πρὸς τὴν δι' ὅπλων κρίσιν αὐτόν. Πρὸς ἄν εἶπεν ἂν Εζεκίας· • Οὗτοι ἐν ἅρμασι, καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις, καὶ τὰ ἑξῆς. Συκοφαντεῖ δὲ αὐτὸν, ὡς θαῤῥοῦντα τῷ Φα ραώ. Ὃς τοῖς ἐπ' αὐτῷ, φησί, θαῤῥοῦσιν ἐστι πολε μίου πικρότερος, συνθήκας οὐκ εἰδὼς φυλάττειν αὐτ τοῖς, πρὸς τῷ καὶ λίαν είναι σαθρός. Ἴσως δὲ, φασίν, ἐπεί τινες τῶν πρὸ αὐτοῦ βασιλέων προσεκαλέσαντο τὸν Αἰγύπτιον, καὶ τὸν Εζεκίαν οίεται τούτῳ θαρ ῥεῖν. Καὶ τοῦτο μὲν ὡς ἐν παρέργω προσέρριψε. Της δὲ τοῦ Θεοῦ λοιπὸν συμμαχίας καθάπτεται τὸν ἐπὶ πάντων εἶναι θεὸν αὐτὸν ἀγνοῶν. Τοιγαρούν φησι, Τί θαῤῥεῖς ἐπὶ Θεὸν, οὗ καθεῖλες τὰ ὑψηλά τε καὶ τὰ θυσιαστήρια ; ᾤετο γὰρ ὡς οὐ τῶν εἰδώλων, τοῦ δὲ Θεοῦ καθεῖλεν Εζεκίας τὰ ὑψηλά. Εἰ ἐπὶ τούτῳ δὲ θαῤῥεῖτε, μίχθητε τῷ Κυρίῳ, μου, τοῦτ' ἔστι στῆτε πρὸς μάχην. Κατατρέχει δὲ, ὡς, μηδὲ δισχι λίους ἐχόντων δυναμένους: Ιππάζεσθαι· ἀγνοῶν ὡς ὁ θεοσεβής Εζεκίας τὸν νόμον ἐφύλαττε, περὶ βασιλέως εὐσεβοῦς ἀγορεύοντα· Οὐ πληθυνεί ἑαυτῷ ἵππους. Απειροι δὲ τυγχάνοντες Ιππικῆς, πῶς δύο νασθε, φησὶν, ἀποστρέψαι εἰς πρόσωπον τῶν ήμετέρων τοπαρχῶν; Ανθ' οὗ Σύμμαχός φησι, καὶ πῶς ὑποστήσει τὸ πρόσωπον ἄρχοντος ἑνὸς τῶν δούλων τοῦ Κυρίου μου τῶν μικρῶν ; εἰ δὲ θαρ ῥεῖτε πρὸς τοῦτο τοῖς Αἰγυπτίοις, ἡμέτεροι, φησίν, οἰκέται τυγχάνουσι. Πολλῷ μᾶλλον ἄρα καὶ οἱ θαρ ῥοῦντες αὐτοῖς καὶ σχεδὸν ἤδη δουλεύουσιν. PROCOPII GAZÆI quod lacertos carne constantes habet Assyrius, A Dominum et Deum etiam nobiscum esse certum est. Atque hinc est, quod Paralipomenon libro, ad Ezechiæ regis verba sumpsisse animos, et conli- disse populum legimus 7. Ad cætera enim ejus præ- clare facta, et hoc, isto adversus Assyrium hello, accessit, quod virtutis gymnasium quoddam appa- rere, et pietatis amplioris specimen regem præ- bere, hoste in id prope urbem admoto, Deus voluit. At qui hic adhibentur Eliacim et Somnas, in ea etiam visione, quæ de valle exstitit, nominati sunt; nec male quæ præcesserunt cum præsentibus convenire videntur. Somnam enim cum aliis metu perterritum, prolata ad Assyrium dextera d. fecisse tradunt Hebræi. Unde illa fuerunt, quæ superius de eo dicta sunt. B C Verum superba valde et insolens propheticæque maxime contraria, ut ejus, qui hostiles copias duce- ret, vox illa 'Rapsaca exstitit, cum pro, kæc dicit Dominus, rex magnus usurpavit, Tanquam tamen votis et pietate Ezechiam se vincere non ambige- ret, ita eum veluti præsentem, verbis audet ad- oriri Num consilio, aut verbis labiorum pretium initur? Simplici deinde et nuda appellatione cùm- dem dignatur, Assyrium contra, non regem tantum, sed magnum vocitans. Aiunt nonnulli, quoxiam propter Mosis legem sapientiores reliquis esse sibi videbantur Judæi, nec se ideo beatos jactare vere- bantur, quod placita Domini novissent, idipsum Rapsacem velle retundere, nec quidquam in bello prodesse talia, demonstrare. Provocat vero ipsum ad pugnæ discrimen. Sed ei sic respondere queat Ezechias: • Hi in curribus, et bi in equis",, aliaque, quæ sequuntur. Suggillat vero et ipsum, tanquam in 'Pharaone confidentem, qui in socios boste deterior, præterquam quod infirmo valde est auxilio, etiam fœdera servare nunquam didicerit. Fortasse autem, aiunt, quoniam a nonnullis antea in auxilium vocatus est Ægyptius, et Ezechiam quoque in eo spes suas collocare arbitratur. Atque hæc quidem veluti præter rem adjecisse putandus. Deinceps in Dei auxilium, eum ipsum universorum Deum esse ignorans, debacchatur. Quid igitur ait: Deo confidis, cujus excelsu, et altaria sustuli- sti ? Ezcchiam enim Dei, non idolorum excelsa sus- D tulisse arbitrabatur. Quod si in eo confiditis, jam cum Domino meo misceri, id est, pugnam inire, ne dubitetis. Adjicit vero ne ad duo quidem millia, quibus equitandi vires sint, habere ; cum igno- raret pium Ezechiam legen observare, quæ equorum multitudinem regi adimit. Qui autem rei equestris ignari, ait, sustinere poteritis aspectum toparcharum nostrorum? Pro quibus ita Symma- chus Et quomodo sustinebit faciem principis unius servorum Domini mei parvorum? Quod si in hoc Egyptiis confiditis, nostri, ait, et ipsi servi sunt. Multo magis igitur, et qui cis confidunt, veluti jam nobis serviunt, · • * Paral. xxxi, 8. * Psal. xx, 8. • Deut. xvi. 16.

φησιν ἡ Γραφὴ τῶν Παραλειπομένων· Καὶ κατεθάρ σησεν ὁ λαὸς τοῖς λόγοις Εζεκίου βασιλέως Ιούδα, Πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις Εζεκίου κατορθώμασι, γυα μνάσιον ἀρετῆς, καὶ θεοσεβείας ἔνδειξιν πλείονος Θεὶς αὐτῷ παρέσχε, διὰ τῆς πρὸς τὸν πολέμιον πα- ρατάξεως. Διὸ καὶ συνεχώρησε τὸν Ασσύριον πλη- σίον γενέσθαι τῆς πόλεως. Τῶν δὲ νῦν ὀνομαζομένων Ελιακὶμ καὶ Σομνά, κάν τῷ βήματι τῆς φάραγγος ἐμνημόνευσεν, καὶ τὰ νῦν περὶ αὐτῶν ἁρμόσει τοῖς φθάσασιν, τὸν δὲ Σομνὰν αὐτομολῆσαι, παῖδές φα σιν Εβραίων, πρὸς τὸν ᾿Ασσύριον σὺν ἑτέροις αὐτῷ διὰ φύλον δεξιὰν παρασχόμενον· ὅθεν ἐῤῥέθη τὰ προσ λαβόντα περὶ αὐτοῦ. κίνους, μεθ' ἡμῶν δὲ Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν. Εφ' οἶ; Ως ἀντικειμένη δὲ δύναμις ὁ 'Ραψάκης ἀλαζον κῶς ἄγαν ἐναντίαν ἀφῆκε τῷ προφήτη φωνήν. Αντί τοῦ, τάδε λέγει Κύριος, ὁ βασιλεὺς ὁ μέγας εἰπών. Ως οὐκ ἀγνοῶν δὲ δι' εὐχῶν καὶ λόγων θεο σεβείας τὸν Εζεκίαν κρατεῖν, ὡς πρὸς παρόντα φησί Μὴ ἐν βουλῇ καὶ λόγοις χειλέων παράταξις γίνε ται; καὶ ψιλῇ τοῦτον προσηγορία καλεῖ, τὸν ᾿Ασσύ ριν, καὶ βασιλέα, καὶ μέγαν εἰπών. Τινὲς δέ φασιν, ἐπειδὴ σοφώτερος τῶν ἄλλων ἐδόκουν Εβραίοι τὸν Μωσέως ἔχοντες νόμον, καὶ γοῦν ἔφασκον, Μακάριο ἐσμεν Ἰσραὴλ, ὅτι τὰ ἀρεστὰ Κυρίῳ, ἡμῖν γνωστό ἐστιν· τοῦτο καθαίρων ὁ Ραψάνης ἐν πολέμῳ φησὶν ὑπάρχειν ἀνόνητον. Προκαλεῖται δὲ πρὸς τὴν δι' ὅπλων κρίσιν αὐτόν. Πρὸς ἄν εἶπεν ἂν Εζεκίας· • Οὗτοι ἐν ἅρμασι, καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις, καὶ τὰ ἑξῆς. Συκοφαντεῖ δὲ αὐτὸν, ὡς θαῤῥοῦντα τῷ Φα ραώ. Ὃς τοῖς ἐπ' αὐτῷ, φησί, θαῤῥοῦσιν ἐστι πολε μίου πικρότερος, συνθήκας οὐκ εἰδὼς φυλάττειν αὐτ τοῖς, πρὸς τῷ καὶ λίαν είναι σαθρός. Ἴσως δὲ, φασίν, ἐπεί τινες τῶν πρὸ αὐτοῦ βασιλέων προσεκαλέσαντο τὸν Αἰγύπτιον, καὶ τὸν Εζεκίαν οίεται τούτῳ θαρ ῥεῖν. Καὶ τοῦτο μὲν ὡς ἐν παρέργω προσέρριψε. Της δὲ τοῦ Θεοῦ λοιπὸν συμμαχίας καθάπτεται τὸν ἐπὶ πάντων εἶναι θεὸν αὐτὸν ἀγνοῶν. Τοιγαρούν φησι, Τί θαῤῥεῖς ἐπὶ Θεὸν, οὗ καθεῖλες τὰ ὑψηλά τε καὶ τὰ θυσιαστήρια ; ᾤετο γὰρ ὡς οὐ τῶν εἰδώλων, τοῦ δὲ Θεοῦ καθεῖλεν Εζεκίας τὰ ὑψηλά. Εἰ ἐπὶ τούτῳ δὲ θαῤῥεῖτε, μίχθητε τῷ Κυρίῳ, μου, τοῦτ' ἔστι στῆτε πρὸς μάχην. Κατατρέχει δὲ, ὡς, μηδὲ δισχι λίους ἐχόντων δυναμένους: Ιππάζεσθαι· ἀγνοῶν ὡς ὁ θεοσεβής Εζεκίας τὸν νόμον ἐφύλαττε, περὶ βασιλέως εὐσεβοῦς ἀγορεύοντα· Οὐ πληθυνεί ἑαυτῷ ἵππους. Απειροι δὲ τυγχάνοντες Ιππικῆς, πῶς δύο νασθε, φησὶν, ἀποστρέψαι εἰς πρόσωπον τῶν ήμετέρων τοπαρχῶν; Ανθ' οὗ Σύμμαχός φησι, καὶ πῶς ὑποστήσει τὸ πρόσωπον ἄρχοντος ἑνὸς τῶν δούλων τοῦ Κυρίου μου τῶν μικρῶν ; εἰ δὲ θαρ ῥεῖτε πρὸς τοῦτο τοῖς Αἰγυπτίοις, ἡμέτεροι, φησίν, οἰκέται τυγχάνουσι. Πολλῷ μᾶλλον ἄρα καὶ οἱ θαρ ῥοῦντες αὐτοῖς καὶ σχεδὸν ἤδη δουλεύουσιν. PROCOPII GAZÆI quod lacertos carne constantes habet Assyrius, A Dominum et Deum etiam nobiscum esse certum est. Atque hinc est, quod Paralipomenon libro, ad Ezechiæ regis verba sumpsisse animos, et conli- disse populum legimus 7. Ad cætera enim ejus præ- clare facta, et hoc, isto adversus Assyrium hello, accessit, quod virtutis gymnasium quoddam appa- rere, et pietatis amplioris specimen regem præ- bere, hoste in id prope urbem admoto, Deus voluit. At qui hic adhibentur Eliacim et Somnas, in ea etiam visione, quæ de valle exstitit, nominati sunt; nec male quæ præcesserunt cum præsentibus convenire videntur. Somnam enim cum aliis metu perterritum, prolata ad Assyrium dextera d. fecisse tradunt Hebræi. Unde illa fuerunt, quæ superius de eo dicta sunt. B C Verum superba valde et insolens propheticæque maxime contraria, ut ejus, qui hostiles copias duce- ret, vox illa 'Rapsaca exstitit, cum pro, kæc dicit Dominus, rex magnus usurpavit, Tanquam tamen votis et pietate Ezechiam se vincere non ambige- ret, ita eum veluti præsentem, verbis audet ad- oriri Num consilio, aut verbis labiorum pretium initur? Simplici deinde et nuda appellatione cùm- dem dignatur, Assyrium contra, non regem tantum, sed magnum vocitans. Aiunt nonnulli, quoxiam propter Mosis legem sapientiores reliquis esse sibi videbantur Judæi, nec se ideo beatos jactare vere- bantur, quod placita Domini novissent, idipsum Rapsacem velle retundere, nec quidquam in bello prodesse talia, demonstrare. Provocat vero ipsum ad pugnæ discrimen. Sed ei sic respondere queat Ezechias: • Hi in curribus, et bi in equis",, aliaque, quæ sequuntur. Suggillat vero et ipsum, tanquam in 'Pharaone confidentem, qui in socios boste deterior, præterquam quod infirmo valde est auxilio, etiam fœdera servare nunquam didicerit. Fortasse autem, aiunt, quoniam a nonnullis antea in auxilium vocatus est Ægyptius, et Ezechiam quoque in eo spes suas collocare arbitratur. Atque hæc quidem veluti præter rem adjecisse putandus. Deinceps in Dei auxilium, eum ipsum universorum Deum esse ignorans, debacchatur. Quid igitur ait: Deo confidis, cujus excelsu, et altaria sustuli- sti ? Ezcchiam enim Dei, non idolorum excelsa sus- D tulisse arbitrabatur. Quod si in eo confiditis, jam cum Domino meo misceri, id est, pugnam inire, ne dubitetis. Adjicit vero ne ad duo quidem millia, quibus equitandi vires sint, habere ; cum igno- raret pium Ezechiam legen observare, quæ equorum multitudinem regi adimit. Qui autem rei equestris ignari, ait, sustinere poteritis aspectum toparcharum nostrorum? Pro quibus ita Symma- chus Et quomodo sustinebit faciem principis unius servorum Domini mei parvorum? Quod si in hoc Egyptiis confiditis, nostri, ait, et ipsi servi sunt. Multo magis igitur, et qui cis confidunt, veluti jam nobis serviunt, · • * Paral. xxxi, 8. * Psal. xx, 8. • Deut. xvi. 16.

φησιν ἡ Γραφὴ τῶν Παραλειπομένων· Καὶ κατεθάρ σησεν ὁ λαὸς τοῖς λόγοις Εζεκίου βασιλέως Ιούδα, Πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις Εζεκίου κατορθώμασι, γυα μνάσιον ἀρετῆς, καὶ θεοσεβείας ἔνδειξιν πλείονος Θεὶς αὐτῷ παρέσχε, διὰ τῆς πρὸς τὸν πολέμιον πα- ρατάξεως. Διὸ καὶ συνεχώρησε τὸν Ασσύριον πλη- σίον γενέσθαι τῆς πόλεως. Τῶν δὲ νῦν ὀνομαζομένων Ελιακὶμ καὶ Σομνά, κάν τῷ βήματι τῆς φάραγγος ἐμνημόνευσεν, καὶ τὰ νῦν περὶ αὐτῶν ἁρμόσει τοῖς φθάσασιν, τὸν δὲ Σομνὰν αὐτομολῆσαι, παῖδές φα σιν Εβραίων, πρὸς τὸν ᾿Ασσύριον σὺν ἑτέροις αὐτῷ διὰ φύλον δεξιὰν παρασχόμενον· ὅθεν ἐῤῥέθη τὰ προσ λαβόντα περὶ αὐτοῦ. κίνους, μεθ' ἡμῶν δὲ Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν. Εφ' οἶ; Ως ἀντικειμένη δὲ δύναμις ὁ 'Ραψάκης ἀλαζον κῶς ἄγαν ἐναντίαν ἀφῆκε τῷ προφήτη φωνήν. Αντί τοῦ, τάδε λέγει Κύριος, ὁ βασιλεὺς ὁ μέγας εἰπών. Ως οὐκ ἀγνοῶν δὲ δι' εὐχῶν καὶ λόγων θεο σεβείας τὸν Εζεκίαν κρατεῖν, ὡς πρὸς παρόντα φησί Μὴ ἐν βουλῇ καὶ λόγοις χειλέων παράταξις γίνε ται; καὶ ψιλῇ τοῦτον προσηγορία καλεῖ, τὸν ᾿Ασσύ ριν, καὶ βασιλέα, καὶ μέγαν εἰπών. Τινὲς δέ φασιν, ἐπειδὴ σοφώτερος τῶν ἄλλων ἐδόκουν Εβραίοι τὸν Μωσέως ἔχοντες νόμον, καὶ γοῦν ἔφασκον, Μακάριο ἐσμεν Ἰσραὴλ, ὅτι τὰ ἀρεστὰ Κυρίῳ, ἡμῖν γνωστό ἐστιν· τοῦτο καθαίρων ὁ Ραψάνης ἐν πολέμῳ φησὶν ὑπάρχειν ἀνόνητον. Προκαλεῖται δὲ πρὸς τὴν δι' ὅπλων κρίσιν αὐτόν. Πρὸς ἄν εἶπεν ἂν Εζεκίας· • Οὗτοι ἐν ἅρμασι, καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις, καὶ τὰ ἑξῆς. Συκοφαντεῖ δὲ αὐτὸν, ὡς θαῤῥοῦντα τῷ Φα ραώ. Ὃς τοῖς ἐπ' αὐτῷ, φησί, θαῤῥοῦσιν ἐστι πολε μίου πικρότερος, συνθήκας οὐκ εἰδὼς φυλάττειν αὐτ τοῖς, πρὸς τῷ καὶ λίαν είναι σαθρός. Ἴσως δὲ, φασίν, ἐπεί τινες τῶν πρὸ αὐτοῦ βασιλέων προσεκαλέσαντο τὸν Αἰγύπτιον, καὶ τὸν Εζεκίαν οίεται τούτῳ θαρ ῥεῖν. Καὶ τοῦτο μὲν ὡς ἐν παρέργω προσέρριψε. Της δὲ τοῦ Θεοῦ λοιπὸν συμμαχίας καθάπτεται τὸν ἐπὶ πάντων εἶναι θεὸν αὐτὸν ἀγνοῶν. Τοιγαρούν φησι, Τί θαῤῥεῖς ἐπὶ Θεὸν, οὗ καθεῖλες τὰ ὑψηλά τε καὶ τὰ θυσιαστήρια ; ᾤετο γὰρ ὡς οὐ τῶν εἰδώλων, τοῦ δὲ Θεοῦ καθεῖλεν Εζεκίας τὰ ὑψηλά. Εἰ ἐπὶ τούτῳ δὲ θαῤῥεῖτε, μίχθητε τῷ Κυρίῳ, μου, τοῦτ' ἔστι στῆτε πρὸς μάχην. Κατατρέχει δὲ, ὡς, μηδὲ δισχι λίους ἐχόντων δυναμένους: Ιππάζεσθαι· ἀγνοῶν ὡς ὁ θεοσεβής Εζεκίας τὸν νόμον ἐφύλαττε, περὶ βασιλέως εὐσεβοῦς ἀγορεύοντα· Οὐ πληθυνεί ἑαυτῷ ἵππους. Απειροι δὲ τυγχάνοντες Ιππικῆς, πῶς δύο νασθε, φησὶν, ἀποστρέψαι εἰς πρόσωπον τῶν ήμετέρων τοπαρχῶν; Ανθ' οὗ Σύμμαχός φησι, καὶ πῶς ὑποστήσει τὸ πρόσωπον ἄρχοντος ἑνὸς τῶν δούλων τοῦ Κυρίου μου τῶν μικρῶν ; εἰ δὲ θαρ ῥεῖτε πρὸς τοῦτο τοῖς Αἰγυπτίοις, ἡμέτεροι, φησίν, οἰκέται τυγχάνουσι. Πολλῷ μᾶλλον ἄρα καὶ οἱ θαρ ῥοῦντες αὐτοῖς καὶ σχεδὸν ἤδη δουλεύουσιν. PROCOPII GAZÆI quod lacertos carne constantes habet Assyrius, A Dominum et Deum etiam nobiscum esse certum est. Atque hinc est, quod Paralipomenon libro, ad Ezechiæ regis verba sumpsisse animos, et conli- disse populum legimus 7. Ad cætera enim ejus præ- clare facta, et hoc, isto adversus Assyrium hello, accessit, quod virtutis gymnasium quoddam appa- rere, et pietatis amplioris specimen regem præ- bere, hoste in id prope urbem admoto, Deus voluit. At qui hic adhibentur Eliacim et Somnas, in ea etiam visione, quæ de valle exstitit, nominati sunt; nec male quæ præcesserunt cum præsentibus convenire videntur. Somnam enim cum aliis metu perterritum, prolata ad Assyrium dextera d. fecisse tradunt Hebræi. Unde illa fuerunt, quæ superius de eo dicta sunt. B C Verum superba valde et insolens propheticæque maxime contraria, ut ejus, qui hostiles copias duce- ret, vox illa 'Rapsaca exstitit, cum pro, kæc dicit Dominus, rex magnus usurpavit, Tanquam tamen votis et pietate Ezechiam se vincere non ambige- ret, ita eum veluti præsentem, verbis audet ad- oriri Num consilio, aut verbis labiorum pretium initur? Simplici deinde et nuda appellatione cùm- dem dignatur, Assyrium contra, non regem tantum, sed magnum vocitans. Aiunt nonnulli, quoxiam propter Mosis legem sapientiores reliquis esse sibi videbantur Judæi, nec se ideo beatos jactare vere- bantur, quod placita Domini novissent, idipsum Rapsacem velle retundere, nec quidquam in bello prodesse talia, demonstrare. Provocat vero ipsum ad pugnæ discrimen. Sed ei sic respondere queat Ezechias: • Hi in curribus, et bi in equis",, aliaque, quæ sequuntur. Suggillat vero et ipsum, tanquam in 'Pharaone confidentem, qui in socios boste deterior, præterquam quod infirmo valde est auxilio, etiam fœdera servare nunquam didicerit. Fortasse autem, aiunt, quoniam a nonnullis antea in auxilium vocatus est Ægyptius, et Ezechiam quoque in eo spes suas collocare arbitratur. Atque hæc quidem veluti præter rem adjecisse putandus. Deinceps in Dei auxilium, eum ipsum universorum Deum esse ignorans, debacchatur. Quid igitur ait: Deo confidis, cujus excelsu, et altaria sustuli- sti ? Ezcchiam enim Dei, non idolorum excelsa sus- D tulisse arbitrabatur. Quod si in eo confiditis, jam cum Domino meo misceri, id est, pugnam inire, ne dubitetis. Adjicit vero ne ad duo quidem millia, quibus equitandi vires sint, habere ; cum igno- raret pium Ezechiam legen observare, quæ equorum multitudinem regi adimit. Qui autem rei equestris ignari, ait, sustinere poteritis aspectum toparcharum nostrorum? Pro quibus ita Symma- chus Et quomodo sustinebit faciem principis unius servorum Domini mei parvorum? Quod si in hoc Egyptiis confiditis, nostri, ait, et ipsi servi sunt. Multo magis igitur, et qui cis confidunt, veluti jam nobis serviunt, · • * Paral. xxxi, 8. * Psal. xx, 8. • Deut. xvi. 16.

Αυστρόπως δὲ συλλογίζεται μὴ Θεοῦ χωρὶς ἐπιέναι Α τῇ πόλει λέγων· Εἰ μέγας ἐστὶ, καὶ τῆς Ἰουδαίας ὑπερμαχεί, ἢ μὴ θέλοντος ἐπέβημεν ταύτης, και πῶς ἐστιν ἰσχυρός; ἢ βουλομένου παρεγενόμεθα. καὶ ὥσπερ τῶν ἄλλων, καὶ ταύτης κρατήσομεν. Τοι γαροῦν καὶ τὸν Ἰσραὴλ ἀδελφοὺς ὄντας ὑμετέρους ἐχειρωσάμεθα, πρὸς τῷ μὴ λέγειν ὑμᾶς, ὡς τοὺς ἄλλους ὁ Θεὸς μὴ ὄντας αὐτοῦ παραδέδωκεν. Αγνοών ὡς καὶ Ἰσραὴλ εἰδωλολατρήσας Θεοῦ προῆλθεν ἀλλό τριος. Δῆλον δὲ, φασίν, εἰ ἐξ εἰκότων ἔλεγε ταῦτα, ἐκ τοῦ νικῆσαι τὸν Ἰσραὴλ λαὸν ὄντα δῆθεν Θεοῦ, ἢ καὶ ᾔσθετο Θεοῦ τοῖς αὐτοῦ λογισμοῖς ὑποβάλλοντος ἐπελθεῖν Ἰουδαίοις διὰ τὰς ἐκείνων παρανομίας. Εἶτα παραινεῖ τῷ λαῷ παραδοῦναι τὴν πόλιν, καὶ τὴν διαβόητον καὶ παρ' αὐτοῖς Εζεκίου καθαιρεί θεοσέ Γειαν. Καὶ ἄνω δὲ συνέκρουσεν αὐτὸν, ὡς καθελόν τα τὰ ὑψηλὰ, οἷς ἔγνω κατὰ τὴν ᾿Αχαζ βασιλείαν χαίροντα τὸν λαὸν Θεοῦ νομίζων αὐτά. Εἶτα συλλο γίζεται, ὡς εἰ τοὺς ἄλλους οὐκ ἔσωσαν οἱ θεοὶ, οὐδὲ τὸν Ἰούδαν ὁ Κύριος, οὐδὲν τῶν ἄλλων αὐτὸν δια φέρειν οιόμενος. Πρὸς ἃ ῥηθέντα κατὰ πρόσταγμα σιγῶσι βασιλικήν. Εὐσεβῶς γὰρ οὐκ ἀποκρίνεται βλασφήμης, ἀντὶ ὡς μὴ κ πρὸς τοῦτο μειζόνως αὐ τὸν ἐρεθίσειεν. Κατὰ τὸ « Μὴ ἔκκαιε ἄνθρακας ἁμαρτωλοῦ. » Καὶ ἀνόνητον δὲ τοῖς ἀνίατα τὴν ψυ- χὴν νοσοῦσι προσδιαλέγεσθαι, πρὸς οὓς δεῖ πεφρά χθαι τῇ σιωπῇ, κρύπτοντας μὲν τοὺς ἀληθεῖς λόγους ἐν ἑαυτοῖς, περιμένοντας δὲ τὴν ἐκ Θεοῦ κατὰ τούτων εὔκαιρον κίνησιν. Οὐ πρὸς ἡμᾶς γὰρ ἔτι, πρὸς Θεὸν δὲ τὸν πόλεμον ἔχουσιν ὁ ποιητέον ἐν καιρῷ διωγμῶν ἐν ταῖς βλασφήμοις τῶν ἀσεβῶν διαλέξεσι λέγοντι πειθομένους Δαβίδ· « Ἐθέμην τῷ στόματί μου φυ- λακήν. Ἐν τῷ συστῆναι τὸν ἁμαρτωλὸν ἐναντίον μου, ἐκωφώθην καὶ ἐταπεινώθην, καὶ ἐσίγησα ἐξ ἀγαθῶν. » ΚΕΦΑΛ. ΛΖ'. α-ζ'. Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ ἀκοῦσαι τὸν βασιλέα Εζεκίαν, ἔσχισε τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, καὶ περιεβά- λετο σάκκον, καὶ ἀνέβη εἰς τὸν οἶκον Κυρίου, λ. Χ. Τ. Εθος ἦν Εβραίοις ἐπὶ ταῖς κατὰ Θεοῦ βλασφη- μίαις περιῤῥήγνυσθαι τοὺς χιτῶνας· τοιγαροῦν εἰ- πόντος τοῦ Σωτῆρος, ο 'Απάρτι ὄψεσθε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως, καὶ ἐρχόμενον ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ, ὁ ἀρχιε- ρεὺς διέρρηξε τὰ ἱμάτια αὐτοῦ λέγων, « Εβλασφή- μησεν. » Καὶ δι᾽ ἑνὸς δὲ λέγει τῶν προφητῶν, « Διαβ- ρήξατε τὰς καρδίας ὑμῶν, καὶ μὴ τὰ ἱμάτια. » Τὰς ἑαυτῶν γὰρ ᾤοντο θεραπεύειν παρανομίας, εἰ ἐπὶ ταῖς κατὰ Θεοῦ βλασφημίαις περιῤῥηγνύοιντο την ἐσθῆτα. Τοῦτο δὲ καὶ νῦν ἕδρων, ὡς δυσσεβῶν χε- κοινωνηκότες ῥημάτων διὰ τῆς ἀκοῆς, ἢ ὡς δι' αὐτοῦ βλασφημουμένου Θεοῦ. Οὐ γὰρ ἀνελθεῖν συνεχω ρήθη μέχρι πυλῶν, ἵνα καὶ τοιαῦτα βλασφημοῦντος γρ. ὡς ἄν. γρ. ἂν ἐλθεῖν. COMMENTARH IN ISAIAM. B Male autem non sine Dei numine civitatem adoriri se colligit in hunc modum: Si magnus est, et Judæam tuetur, aut eo nolente eamdem sumus adorti, et nulla est ejus potentia: aut eodem volente accessimus, et eadem quoque, sicut aliis, potiemur. Itaque et Israelem fratrem vestrum bello superatum captivum habemus; ne alios jam, qui sui non essent, Deum tradidisse afferatis. Sed Israelem jam a Deo, propter idololatriam, alienum fuisse ignorabat. Palet vero, aiunt, si ab eo ista consentanee dicuntur, ex quo Israelem ipsum, Dei populum scilicet, subjugavit, vel hoc sentire - etiam, Deum sibi ut Judæos propter eorum scelera adoriatur, in animum inducere. Deinde ut urbis deditionem facial, populum adhortatur ; et celebrem apud eos Ezechiæ pietatem studet extenuare. Quin et eumdem superius, tanquam excelsa sustulisset, vellicavit, quibus Achazo regnante populum gau- dere noverat, Dei esse illa arbitratus. Ita deinde ratiocinatur: Si alios sui non servarunt dii, neque Dominus Judæos, quem cæteris præstare non video. At nihil ad blasphemias istas pius rex re- sponderi passus est, ne ad majores provocaret; juxta illud: c Ne succendas carbones peccatoris ' Inutile fuerit præterea cum illis, quibus est ani- mæ salus deplorata, verbis decertare; quos silentio præstat retundere, sermonisque veritatem in nobis tandiu premere, donec idoneo tempore a Deo in eos excitemur. Neque enim tum adversum nos amplius, sed adversum ipsum Deum bellum geritur. Quod ipso maxime persecutionum tempore præstare oportet, interque blasphemas impiorum vo- ces, Davidem audire psallentem his verbis: ‹ Posui ori meo custodiam; cum consisteret adversus me peccator, obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis 1. > CAP. XXXVII. . VERS. 1-7. Et factum est cum audiret rex Eze- chias, scidit vestimenta sua, et saccum induit, et ascendit in domum Domini, etc. Mos erat Hebræis, si quas in Deum blas- phemias audissent, vestes suas lacerare. Indeque est, quod, cum dixisset Salvator : « Amodo videbitis D Filium hominis sedentem a dextris virtutis, et ve- Eccli. VIII, 15. k nientem in nubibus coli ;, sacerdotum princeps dirupit vestimenta sua, dicens, « Blasphemavit ". Deinde sic apud prophetam quemdam legimus: • Discindite corda vestra, et non vestimenta ve- stra 18. . Ita enim suis se purgari criminibus arbitrabantur, si, audita in Deum blasphemia, suas vestes lacerassent: quod et hic etiam faciebant, tanquam impiorum verborum exauditione facti participes, vel propter factam Deo contumeliai. Neque enim Rapsacæ ad portas usque progredi ¹¹ Psal. xxxvIII, 2, 3. ". Matth. xxvi, 64, 65. Joel 11, 13. VARIAE LECTIONES. PATROL. GR. LXXXVII.

Αυστρόπως δὲ συλλογίζεται μὴ Θεοῦ χωρὶς ἐπιέναι Α τῇ πόλει λέγων· Εἰ μέγας ἐστὶ, καὶ τῆς Ἰουδαίας ὑπερμαχεί, ἢ μὴ θέλοντος ἐπέβημεν ταύτης, και πῶς ἐστιν ἰσχυρός; ἢ βουλομένου παρεγενόμεθα. καὶ ὥσπερ τῶν ἄλλων, καὶ ταύτης κρατήσομεν. Τοι γαροῦν καὶ τὸν Ἰσραὴλ ἀδελφοὺς ὄντας ὑμετέρους ἐχειρωσάμεθα, πρὸς τῷ μὴ λέγειν ὑμᾶς, ὡς τοὺς ἄλλους ὁ Θεὸς μὴ ὄντας αὐτοῦ παραδέδωκεν. Αγνοών ὡς καὶ Ἰσραὴλ εἰδωλολατρήσας Θεοῦ προῆλθεν ἀλλό τριος. Δῆλον δὲ, φασίν, εἰ ἐξ εἰκότων ἔλεγε ταῦτα, ἐκ τοῦ νικῆσαι τὸν Ἰσραὴλ λαὸν ὄντα δῆθεν Θεοῦ, ἢ καὶ ᾔσθετο Θεοῦ τοῖς αὐτοῦ λογισμοῖς ὑποβάλλοντος ἐπελθεῖν Ἰουδαίοις διὰ τὰς ἐκείνων παρανομίας. Εἶτα παραινεῖ τῷ λαῷ παραδοῦναι τὴν πόλιν, καὶ τὴν διαβόητον καὶ παρ' αὐτοῖς Εζεκίου καθαιρεί θεοσέ Γειαν. Καὶ ἄνω δὲ συνέκρουσεν αὐτὸν, ὡς καθελόν τα τὰ ὑψηλὰ, οἷς ἔγνω κατὰ τὴν ᾿Αχαζ βασιλείαν χαίροντα τὸν λαὸν Θεοῦ νομίζων αὐτά. Εἶτα συλλο γίζεται, ὡς εἰ τοὺς ἄλλους οὐκ ἔσωσαν οἱ θεοὶ, οὐδὲ τὸν Ἰούδαν ὁ Κύριος, οὐδὲν τῶν ἄλλων αὐτὸν δια φέρειν οιόμενος. Πρὸς ἃ ῥηθέντα κατὰ πρόσταγμα σιγῶσι βασιλικήν. Εὐσεβῶς γὰρ οὐκ ἀποκρίνεται βλασφήμης, ἀντὶ ὡς μὴ κ πρὸς τοῦτο μειζόνως αὐ τὸν ἐρεθίσειεν. Κατὰ τὸ « Μὴ ἔκκαιε ἄνθρακας ἁμαρτωλοῦ. » Καὶ ἀνόνητον δὲ τοῖς ἀνίατα τὴν ψυ- χὴν νοσοῦσι προσδιαλέγεσθαι, πρὸς οὓς δεῖ πεφρά χθαι τῇ σιωπῇ, κρύπτοντας μὲν τοὺς ἀληθεῖς λόγους ἐν ἑαυτοῖς, περιμένοντας δὲ τὴν ἐκ Θεοῦ κατὰ τούτων εὔκαιρον κίνησιν. Οὐ πρὸς ἡμᾶς γὰρ ἔτι, πρὸς Θεὸν δὲ τὸν πόλεμον ἔχουσιν ὁ ποιητέον ἐν καιρῷ διωγμῶν ἐν ταῖς βλασφήμοις τῶν ἀσεβῶν διαλέξεσι λέγοντι πειθομένους Δαβίδ· « Ἐθέμην τῷ στόματί μου φυ- λακήν. Ἐν τῷ συστῆναι τὸν ἁμαρτωλὸν ἐναντίον μου, ἐκωφώθην καὶ ἐταπεινώθην, καὶ ἐσίγησα ἐξ ἀγαθῶν. » ΚΕΦΑΛ. ΛΖ'. α-ζ'. Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ ἀκοῦσαι τὸν βασιλέα Εζεκίαν, ἔσχισε τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, καὶ περιεβά- λετο σάκκον, καὶ ἀνέβη εἰς τὸν οἶκον Κυρίου, λ. Χ. Τ. Εθος ἦν Εβραίοις ἐπὶ ταῖς κατὰ Θεοῦ βλασφη- μίαις περιῤῥήγνυσθαι τοὺς χιτῶνας· τοιγαροῦν εἰ- πόντος τοῦ Σωτῆρος, ο 'Απάρτι ὄψεσθε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως, καὶ ἐρχόμενον ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ, ὁ ἀρχιε- ρεὺς διέρρηξε τὰ ἱμάτια αὐτοῦ λέγων, « Εβλασφή- μησεν. » Καὶ δι᾽ ἑνὸς δὲ λέγει τῶν προφητῶν, « Διαβ- ρήξατε τὰς καρδίας ὑμῶν, καὶ μὴ τὰ ἱμάτια. » Τὰς ἑαυτῶν γὰρ ᾤοντο θεραπεύειν παρανομίας, εἰ ἐπὶ ταῖς κατὰ Θεοῦ βλασφημίαις περιῤῥηγνύοιντο την ἐσθῆτα. Τοῦτο δὲ καὶ νῦν ἕδρων, ὡς δυσσεβῶν χε- κοινωνηκότες ῥημάτων διὰ τῆς ἀκοῆς, ἢ ὡς δι' αὐτοῦ βλασφημουμένου Θεοῦ. Οὐ γὰρ ἀνελθεῖν συνεχω ρήθη μέχρι πυλῶν, ἵνα καὶ τοιαῦτα βλασφημοῦντος γρ. ὡς ἄν. γρ. ἂν ἐλθεῖν. COMMENTARH IN ISAIAM. B Male autem non sine Dei numine civitatem adoriri se colligit in hunc modum: Si magnus est, et Judæam tuetur, aut eo nolente eamdem sumus adorti, et nulla est ejus potentia: aut eodem volente accessimus, et eadem quoque, sicut aliis, potiemur. Itaque et Israelem fratrem vestrum bello superatum captivum habemus; ne alios jam, qui sui non essent, Deum tradidisse afferatis. Sed Israelem jam a Deo, propter idololatriam, alienum fuisse ignorabat. Palet vero, aiunt, si ab eo ista consentanee dicuntur, ex quo Israelem ipsum, Dei populum scilicet, subjugavit, vel hoc sentire - etiam, Deum sibi ut Judæos propter eorum scelera adoriatur, in animum inducere. Deinde ut urbis deditionem facial, populum adhortatur ; et celebrem apud eos Ezechiæ pietatem studet extenuare. Quin et eumdem superius, tanquam excelsa sustulisset, vellicavit, quibus Achazo regnante populum gau- dere noverat, Dei esse illa arbitratus. Ita deinde ratiocinatur: Si alios sui non servarunt dii, neque Dominus Judæos, quem cæteris præstare non video. At nihil ad blasphemias istas pius rex re- sponderi passus est, ne ad majores provocaret; juxta illud: c Ne succendas carbones peccatoris ' Inutile fuerit præterea cum illis, quibus est ani- mæ salus deplorata, verbis decertare; quos silentio præstat retundere, sermonisque veritatem in nobis tandiu premere, donec idoneo tempore a Deo in eos excitemur. Neque enim tum adversum nos amplius, sed adversum ipsum Deum bellum geritur. Quod ipso maxime persecutionum tempore præstare oportet, interque blasphemas impiorum vo- ces, Davidem audire psallentem his verbis: ‹ Posui ori meo custodiam; cum consisteret adversus me peccator, obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis 1. > CAP. XXXVII. . VERS. 1-7. Et factum est cum audiret rex Eze- chias, scidit vestimenta sua, et saccum induit, et ascendit in domum Domini, etc. Mos erat Hebræis, si quas in Deum blas- phemias audissent, vestes suas lacerare. Indeque est, quod, cum dixisset Salvator : « Amodo videbitis D Filium hominis sedentem a dextris virtutis, et ve- Eccli. VIII, 15. k nientem in nubibus coli ;, sacerdotum princeps dirupit vestimenta sua, dicens, « Blasphemavit ". Deinde sic apud prophetam quemdam legimus: • Discindite corda vestra, et non vestimenta ve- stra 18. . Ita enim suis se purgari criminibus arbitrabantur, si, audita in Deum blasphemia, suas vestes lacerassent: quod et hic etiam faciebant, tanquam impiorum verborum exauditione facti participes, vel propter factam Deo contumeliai. Neque enim Rapsacæ ad portas usque progredi ¹¹ Psal. xxxvIII, 2, 3. ". Matth. xxvi, 64, 65. Joel 11, 13. VARIAE LECTIONES. PATROL. GR. LXXXVII.

καὶ ἡγωνίων μὴ ἄρα πάθωσιν ἅπερ καὶ ἡ Σαμάρεια διὰ τὴν ἀσέβειαν τὴν αὐτῶν. Σάκκον δὲ πένθους ἔχων σχῆμα διὰ μέσης ὁ βασιλεὺς ἐχώρει τῆς ἀγα ρᾶς ἐν τῷ ναῷ, δεικνὺς ἑαυτὸν ταπεινὸν τῷ Θεῷ καὶ κεκακωμένον, ὡς ἂν ἐλέου τυχεῖν ἀξιῶν. Ομοίως δὲ πάλιν ἔχοντας ἀντὶ στολῶν ἱερατικῶν πρὸς τὸν προ φήτην τοὺς ἱερέας ἀπέστειλεν παραγγείλας εἰπεῖν, Τάδε λέγει Εζεκίας, μή προσθεὶς ὁ βασιλεύς. Ελεγμοῦ δὲ καὶ ὀργῆς τὴν ἡμέραν καλεῖ, ἐν ᾗ Θεὸς ὀργιζόμενος τὰς αὐτῶν ἁμαρτίας διήλεγξεν. Ἐοίκαμεν δὲ, φησίν, ἐθελούσῃ τεκεῖν, καὶ μὴ καρ τερούσῃ τὴν βάσανον, μὴ δυνάμενοι λέγειν· Ἐκ τοῦ φόβου σου, Κύριε, ἐν γαστρὶ ἐλάβομεν, καὶ ὠδι νήσαμεν, καὶ ἐτέχομεν πνεῦμα σωτηρίας. » Διό φησι, τον Θεόν σου, Θεὸν ἑαυτῶν ὀνομάζειν οὐκ ἐτολμή. σαμεν. Τεῖς 'Ραψάκου δὲ προσέχοι λόγους καὶ τὸ δοκοῦν δρασάτω η περὶ τοῦ πέμψαντος ἐπεξιών, ἢ καὶ παραπεμπόμενος· οὐδὲ ο, ὦ προφῆτα, γινώ σκων ὡς τὸ πᾶν ἡμῶν πλῆθος ἤδη ληφθὲν ὑπὸ τῶν πολεμίων γεγένηται, ὑπὲρ ἡμῶν τῶν καταλειφθέν των ἱκέτευσεν. Μήπω δὲ μηδὲν εἰπόντας ὁ προφή της ἐλθόντας προέφθασεν, ὡς ἂν εἰσακούσαντος Έξε- κίου τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸ, ο Ἔτι σοῦ λαλοῦντος ἐρῶ, Ἰδοὺ ἐγὼ πάρειμι, » καὶ τῷ προφήτῃ προαποκαλύ- ψαντος τὰ παρὰ Ραψάκου, καὶ τὰ παρὰ τοῦ βασι λέως, καὶ τὰ μέλλοντα τῷ Ἐξεκίᾳ λεχθήσεσθαι. Καὶ τὸ ἀνθρώπινον ἐν ἀρχῇ πάθος ἀνεῖλεν, μὴ φοβηθῇς εἰπών, προαγορεύει τε τὰ μέλλοντα καταλαβεῖν τὸν Ασσύριον. Ὡς γὰρ αἱ ἑκατὸν ὀγδοήκοντα πέντε χ:- λιάδες πεπτώκασιν, εἰς τὴν ἑαυτοῦ φυγών τοῖς ἑαυ τοῦ θεοῖς σωτηρίας προσέφερε χαριστήρια. Εγνω δὲ σφαγείς τὴν τούτων ἀσθένειαν, δι' ὧν ἐνόμιζε καὶ τὰ πρώτα πεποιηκέναι, ἀλλ' οὐ τοῦ Θεοῦ συγχωρήσαν τις· κατὰ τὸ λεχθὲν τῷ προφήτῃ· · Μὴ ὑψωθήσε την πρίων ἄνευ τοῦ ἕλκοντος αὐτὸν, ἢ δοξασθήσεται ἀξίνη ἄνευ τοῦ κόπτοντος; » Πνεῦμα δὲ, φησὶν ὁ Θεός, αὐτῷ ἐμβαλῶ, ὑφ' οὗπερ ἀπατηθεὶς ἐπανήξει. Καὶ ταύτην πρώτην ποιεῖται προφητείαν ὁ λόγος ἐπὶ τῆς προκειμένης ιστορίας. ἀκούσωσιν, εἰ μὴ τούτου γεγόνασιν αἴτιοι. Ἔτι δὲ η-κ. Καὶ ἀπέστρεψε Ραψάκης, καὶ κατέλαβε των Ασσυρίων πολιορκοῦντα Λοβνῶν. Καὶ Ει ἤκουσεν βασιλεύς Ασσυρίων ὅτι ἐξῆλθε θα ρακὰ βασιλεύς Αιθιόπων πολιορκῆσαι αὐτὸν, καὶ ἀκούσας, ἀπέστρεψε. Καὶ ἀπέστειλεν ἀγέν λους πρὸς Εζεκίαν, λέγων· Οὕτως ἐρεῖτε Εζεκία βασιλεῖ τῆς Ἰουδαίας· Μή σε απατάτω ὁ Θεός σου, κ. τ. λ. Αθρόως άπρακτος δ᾽ θρασὺς ἀπῄει 'Ραψάκης ἑκατὰς ὑπὸ Θεοῦ τὴν διάνοιαν. Ὁ δὲ τούτου βασιλεύς μετὰ τὴν Λαχείς, τὴν Λόνα τῆς Ἰουδαίας πόλιν πολιορκῶν, ἔσπευδεν ἐπ' Αιθιοπίαν, καλὰ Θεὸς προείπεν, οὐκ ἀγαθῶν ἀγγελθέντων αὐτῷ, γέμου τα γρ. λόγοις. " γρ. φρασάτω. γρ. σὺ δὲ. PROCOPII GAZÆI " B m, permissum esset, ut blasphienantem audirent, nisi A ejus rei auctores ipsi exstitissent. Magno deinde in metu versabantur, ne et ipsi eadem, quæ Sama- ria, propter impietatem suam paterentur. Sacco vero indutus rex, lugentis habitu per medium templi coetum incedebat; ita se depresso et afflicto animo esse, Deique misericordiam postulare te- status. Non dissimiliter etiam pro sacris vestibus indutos sacerdotes, quos ad prophetam mittit, his uti mandatis præcipit: Hæc dicit Ezechins, nomen regis sublicens. Vocat deinde redargutionis et iræ - diem, quo iratus Deus peccata eorum ullus est. Eva- · simus vero, inquit, parturienti, neque tamen dolo- res ferre valenti similes, qui dicere nequeamus: ‹ A timore tuo, Domine, concepimus, et doluimus, et peperimus spiritum salutis . . Itaque, Deum tuum, ait, Deum nostrum nominare ausi non sunius. Sed ad Rapsacæ verba attendat, et quod sentit eloquatur, qui de eo, a quo missus est, docere instituerit, vel eidem se comitem præ- Luerit; te vero, propheta, qui nostrum omnen populum in hostium jam potestatem venisse non ignoras, pro nobis, qui reliqui sumus,-orare depre- -camur. Al vero nondum quidquam locutos, cum appulissent, propheta prævertit; tanquam Eze. chiam Deus exaudisset : « Adhuc enim te loquente, ait, dicam : Ecce adsum ' ; » et ante de Rapsace, de rege, deque iis, quæ respondenda essent, pro- phetam monuisset. Humanam etiam perturbatio- - nem ipso statim principio sedavit, cum metu adem- pto, quæ Assyrio impenderent, prædixit. Cum enim, virorum centum octoginta quinque millibus amissis, in suum se regnum fuga recepisset, diisque suis adeptæ salutis nomine gratias ageret, interfectus est, eorum vires infirmas esse expertus, quoruma nutu, non concedente Deo, priora se gessisse arbitrabatur: cum ita noneret propheta: • Num attolletur serra, si desit qui trahat, aut gloriam consequetur securis, si desit qui tuidats 2, Spiritum vero, inquit Deus, in eum immittam, quo delusus revertetur. Ibique prima bujus historiæ prophetia apparet. C VERS. 8-20. Et reversus est Rapsaces, et de- prehendit regem Assyriorum praliantem adversus Lobnan. audivit rex Assyriorum quod prcfectus D essel de Lachis, et quod exisset de Tharuca rex Ethiopum,ut obsideret eum: et audiens reversus est. Et misit nuntios ad Ezechiam, dicens: Sic dicetis Eze- chic regi Judaæ : Non te decipiat Deus tuus, etc. Re infecta derepente audax abierat Rapsaces, mentis a Deo factus impotens, cum rex ipse As- syrius expugnata Lachis, ad Lobnan Judæa civitatem pervenit; quam dum oppugnaret, inde - que in Ethiopiam, sicut antea prædixerat Deus, Isa. XXVI, 17, 18. Isa. Lyull, 9. Isa. x, 15. VARIE LECTIONES.

καὶ ἡγωνίων μὴ ἄρα πάθωσιν ἅπερ καὶ ἡ Σαμάρεια διὰ τὴν ἀσέβειαν τὴν αὐτῶν. Σάκκον δὲ πένθους ἔχων σχῆμα διὰ μέσης ὁ βασιλεὺς ἐχώρει τῆς ἀγα ρᾶς ἐν τῷ ναῷ, δεικνὺς ἑαυτὸν ταπεινὸν τῷ Θεῷ καὶ κεκακωμένον, ὡς ἂν ἐλέου τυχεῖν ἀξιῶν. Ομοίως δὲ πάλιν ἔχοντας ἀντὶ στολῶν ἱερατικῶν πρὸς τὸν προ φήτην τοὺς ἱερέας ἀπέστειλεν παραγγείλας εἰπεῖν, Τάδε λέγει Εζεκίας, μή προσθεὶς ὁ βασιλεύς. Ελεγμοῦ δὲ καὶ ὀργῆς τὴν ἡμέραν καλεῖ, ἐν ᾗ Θεὸς ὀργιζόμενος τὰς αὐτῶν ἁμαρτίας διήλεγξεν. Ἐοίκαμεν δὲ, φησίν, ἐθελούσῃ τεκεῖν, καὶ μὴ καρ τερούσῃ τὴν βάσανον, μὴ δυνάμενοι λέγειν· Ἐκ τοῦ φόβου σου, Κύριε, ἐν γαστρὶ ἐλάβομεν, καὶ ὠδι νήσαμεν, καὶ ἐτέχομεν πνεῦμα σωτηρίας. » Διό φησι, τον Θεόν σου, Θεὸν ἑαυτῶν ὀνομάζειν οὐκ ἐτολμή. σαμεν. Τεῖς 'Ραψάκου δὲ προσέχοι λόγους καὶ τὸ δοκοῦν δρασάτω η περὶ τοῦ πέμψαντος ἐπεξιών, ἢ καὶ παραπεμπόμενος· οὐδὲ ο, ὦ προφῆτα, γινώ σκων ὡς τὸ πᾶν ἡμῶν πλῆθος ἤδη ληφθὲν ὑπὸ τῶν πολεμίων γεγένηται, ὑπὲρ ἡμῶν τῶν καταλειφθέν των ἱκέτευσεν. Μήπω δὲ μηδὲν εἰπόντας ὁ προφή της ἐλθόντας προέφθασεν, ὡς ἂν εἰσακούσαντος Έξε- κίου τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸ, ο Ἔτι σοῦ λαλοῦντος ἐρῶ, Ἰδοὺ ἐγὼ πάρειμι, » καὶ τῷ προφήτῃ προαποκαλύ- ψαντος τὰ παρὰ Ραψάκου, καὶ τὰ παρὰ τοῦ βασι λέως, καὶ τὰ μέλλοντα τῷ Ἐξεκίᾳ λεχθήσεσθαι. Καὶ τὸ ἀνθρώπινον ἐν ἀρχῇ πάθος ἀνεῖλεν, μὴ φοβηθῇς εἰπών, προαγορεύει τε τὰ μέλλοντα καταλαβεῖν τὸν Ασσύριον. Ὡς γὰρ αἱ ἑκατὸν ὀγδοήκοντα πέντε χ:- λιάδες πεπτώκασιν, εἰς τὴν ἑαυτοῦ φυγών τοῖς ἑαυ τοῦ θεοῖς σωτηρίας προσέφερε χαριστήρια. Εγνω δὲ σφαγείς τὴν τούτων ἀσθένειαν, δι' ὧν ἐνόμιζε καὶ τὰ πρώτα πεποιηκέναι, ἀλλ' οὐ τοῦ Θεοῦ συγχωρήσαν τις· κατὰ τὸ λεχθὲν τῷ προφήτῃ· · Μὴ ὑψωθήσε την πρίων ἄνευ τοῦ ἕλκοντος αὐτὸν, ἢ δοξασθήσεται ἀξίνη ἄνευ τοῦ κόπτοντος; » Πνεῦμα δὲ, φησὶν ὁ Θεός, αὐτῷ ἐμβαλῶ, ὑφ' οὗπερ ἀπατηθεὶς ἐπανήξει. Καὶ ταύτην πρώτην ποιεῖται προφητείαν ὁ λόγος ἐπὶ τῆς προκειμένης ιστορίας. ἀκούσωσιν, εἰ μὴ τούτου γεγόνασιν αἴτιοι. Ἔτι δὲ η-κ. Καὶ ἀπέστρεψε Ραψάκης, καὶ κατέλαβε των Ασσυρίων πολιορκοῦντα Λοβνῶν. Καὶ Ει ἤκουσεν βασιλεύς Ασσυρίων ὅτι ἐξῆλθε θα ρακὰ βασιλεύς Αιθιόπων πολιορκῆσαι αὐτὸν, καὶ ἀκούσας, ἀπέστρεψε. Καὶ ἀπέστειλεν ἀγέν λους πρὸς Εζεκίαν, λέγων· Οὕτως ἐρεῖτε Εζεκία βασιλεῖ τῆς Ἰουδαίας· Μή σε απατάτω ὁ Θεός σου, κ. τ. λ. Αθρόως άπρακτος δ᾽ θρασὺς ἀπῄει 'Ραψάκης ἑκατὰς ὑπὸ Θεοῦ τὴν διάνοιαν. Ὁ δὲ τούτου βασιλεύς μετὰ τὴν Λαχείς, τὴν Λόνα τῆς Ἰουδαίας πόλιν πολιορκῶν, ἔσπευδεν ἐπ' Αιθιοπίαν, καλὰ Θεὸς προείπεν, οὐκ ἀγαθῶν ἀγγελθέντων αὐτῷ, γέμου τα γρ. λόγοις. " γρ. φρασάτω. γρ. σὺ δὲ. PROCOPII GAZÆI " B m, permissum esset, ut blasphienantem audirent, nisi A ejus rei auctores ipsi exstitissent. Magno deinde in metu versabantur, ne et ipsi eadem, quæ Sama- ria, propter impietatem suam paterentur. Sacco vero indutus rex, lugentis habitu per medium templi coetum incedebat; ita se depresso et afflicto animo esse, Deique misericordiam postulare te- status. Non dissimiliter etiam pro sacris vestibus indutos sacerdotes, quos ad prophetam mittit, his uti mandatis præcipit: Hæc dicit Ezechins, nomen regis sublicens. Vocat deinde redargutionis et iræ - diem, quo iratus Deus peccata eorum ullus est. Eva- · simus vero, inquit, parturienti, neque tamen dolo- res ferre valenti similes, qui dicere nequeamus: ‹ A timore tuo, Domine, concepimus, et doluimus, et peperimus spiritum salutis . . Itaque, Deum tuum, ait, Deum nostrum nominare ausi non sunius. Sed ad Rapsacæ verba attendat, et quod sentit eloquatur, qui de eo, a quo missus est, docere instituerit, vel eidem se comitem præ- Luerit; te vero, propheta, qui nostrum omnen populum in hostium jam potestatem venisse non ignoras, pro nobis, qui reliqui sumus,-orare depre- -camur. Al vero nondum quidquam locutos, cum appulissent, propheta prævertit; tanquam Eze. chiam Deus exaudisset : « Adhuc enim te loquente, ait, dicam : Ecce adsum ' ; » et ante de Rapsace, de rege, deque iis, quæ respondenda essent, pro- phetam monuisset. Humanam etiam perturbatio- - nem ipso statim principio sedavit, cum metu adem- pto, quæ Assyrio impenderent, prædixit. Cum enim, virorum centum octoginta quinque millibus amissis, in suum se regnum fuga recepisset, diisque suis adeptæ salutis nomine gratias ageret, interfectus est, eorum vires infirmas esse expertus, quoruma nutu, non concedente Deo, priora se gessisse arbitrabatur: cum ita noneret propheta: • Num attolletur serra, si desit qui trahat, aut gloriam consequetur securis, si desit qui tuidats 2, Spiritum vero, inquit Deus, in eum immittam, quo delusus revertetur. Ibique prima bujus historiæ prophetia apparet. C VERS. 8-20. Et reversus est Rapsaces, et de- prehendit regem Assyriorum praliantem adversus Lobnan. audivit rex Assyriorum quod prcfectus D essel de Lachis, et quod exisset de Tharuca rex Ethiopum,ut obsideret eum: et audiens reversus est. Et misit nuntios ad Ezechiam, dicens: Sic dicetis Eze- chic regi Judaæ : Non te decipiat Deus tuus, etc. Re infecta derepente audax abierat Rapsaces, mentis a Deo factus impotens, cum rex ipse As- syrius expugnata Lachis, ad Lobnan Judæa civitatem pervenit; quam dum oppugnaret, inde - que in Ethiopiam, sicut antea prædixerat Deus, Isa. XXVI, 17, 18. Isa. Lyull, 9. Isa. x, 15. VARIE LECTIONES.

σαν ἀπειλῶν καὶ πάσης βλασφημίας Εζεκίᾳ πέμψας ἐπιστολὴν, ὡς ἰδίᾳ δυνάμει πάντα ἑλὼν ὑποχείρια, καθὰ φθάσας ὁ προφήτης πρὸ τῶν ἔργων ἐμήνυσεν, «Οὐαὶ, λέγων, Ασσυρίοις, ἡ ῥάβδος τοῦ θυμοῦ μου καὶ ὀργῆς ἐστιν ἐν ταῖς χερσὶν αὐτῶν, » καὶ ἑξῆς. Αὐτὸς δὲ οὐχ οὕτως ἐνεθυμήθη. Καὶ τὰς νῦν τοῦ Σενναχηρείμ ἀπειλὰς ἐπὶ τούτοις ἐπήνεγκεν, απ προῤῥηθεῖσαι νῦν ἐπληρώθησαν. Ὁ δὲ πάλιν ἐπὶ τὸν ναὸν καταφυγὼν τοῦ Θεοῦ, δείκνυσιν αὐτῷ τὴν ἐπιστολὴν, οὐχ ὡς ἀγνοοῦντι, μάρτυρα δὲ τῆς τοσαύτ τῆς αὐτὸν βλασφημίας ποιούμενος, καὶ τὴν κατὰ πάντων αὐτοῦ δεσποτείαν ὁμολογῶν, καὶ ὡς ψευδείς ἱ λεγόμενοι τῶν ἐθνῶν εἶεν θεοί. Δι' υπερβάλλον- σαν δὲ τὸ πρῶτον εὐλάβειαν, οὐκ εὐξάμενο; ὅτε τὸν σάκκον ἐνεδύσατο, ὡς ἐπὶ Θεοῦ μηδὲ στόμα διᾶραι τολμῶν, πρεσβευτῇ δὲ μόνῳ τῷ προφήτῃ χρησάμε νος, δι' αὐτοῦ νῦν ἀξιωθεὶς ἀποκρίσεως, θαῤῥεῖ τὴν προκειμένην ἀναπέμπειν εὐχήν. καλη. Καὶ ἀπεστάλη Ησαΐας υἱὸς Αμώς πρὸς Ἐζεκίαν, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Τάδε λέγει Κύριος ὁ Θεὸς Ἰσραήλ · "Ηκουσα προσηύξω πρός με, περὶ Σενναχηρείμ βασιλέως Ασσυρίων. Οὗτος ὁ λόγος, ὃν ἐλάλησε περὶ αὐτοῦ ὁ Θεός. Εφαύλισε σε, καὶ ἐμυκτήρισε σε, παρθένος θυγάτηρ Σιών, κ. τ. λ. Τοὺς προφήτας οἱ ἀκούοντες ἐγνώριζον εἶναι προ- φήτας οὐκ ἀπὸ τῶν χρόνοις ἐσομένων μακροῖς (Αγνόουν γὰρ), ἀλλ᾽ ἀπὸ τῶν μικρῶν ἡ ὕστερον βε- βαιουμένων ἔργοις προῤῥήσεων, ἀφ᾽ ὧν καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἐπίστευον. Οθεν προλέγει περὶ ὄνων ὁ Σαμουήλ· καὶ ἄλλος, περὶ νοσοῦντος βασιλέως υἱοῦ ὁ δὲ, βασιλέως Ισραήλ προαγορεύει τὸν θάνατον. Συνεχώρει δὲ τοῦτο Θεὸς, ὡς ἂν μὴ λιχνεία προγνώ- σεως, ἐπ' εἰδωλολατρείαν τρέποιντο καὶ χρηστήρια καὶ τὰς πλάνας καθόλου τὰς μαντικάς. Οθεν καὶ νῦν Εζεκίας ἄνεισι μὲν ἐπὶ τὸν νεών. Αποκρίνεται δὲ τὸ μέλλον Θεὸς, διὰ τοῦ προφήτου φθεγξάμενος. Καὶ χρησμός δίδοται δεύτερος, Θεοῦ δεικνύντος ὡς ἀκήκοεν αὐτοῦ τῆς εὐχῆς. Καὶ πρὸς τὸν ᾿Ασσύριον φησι· Σὺ μὲν κατηλαζονεύσω κατ' ἐμοῦ, καὶ τῆς ἀνακειμένης μοι πόλεως, φοβεῖν ἐλπίσας τὴν ἀδιάφθορον καὶ διὰ τοῦτο παρθένῳ παραβαλλομέ νην τοῦ Θεοῦ πόλιν, καὶ τὴν ἐν αὐτῇ λαὸν θυγατέρα Σιών τε καὶ ῾Ιερουσαλὴμ χρηματίζοντα. Καὶ αὐ τὸς δὲ καθαρεύων εἰδωλολατρείας παρθένος ωνό- μασται. Διὸ καὶ τῷ ἰδίῳ θαῤῥήσας Θεῷ τὰς σας ἐγέλασεν ἀπειλάς, ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐπὶ σοὶ κεφαλὴν ἐκίνησεν, ἐξέδωκε Σύμμαχος, όπισθέν σου κε- φαλὴν ἐκίνησε. Μὴ δοῦσα γάρ σοι πρὸς τὰς βλασφη μίας ἀπόκρισιν, ἀποστρέψαντί φησιν, ἐπὶ σοὶ κε- κίνηκε κεφαλὴν, ἔλεγέν τε μηκέτι σιγῶσα, τίνα ὠνείδισας καὶ παρώξυνας; ἀνθ' οὗ ἐβλασφή μησας ἐξέδωκαν οἱ λοιποί· οὐ λογισάμενος ὡς χιν, Ρ γρ. μικρῷ. COMMENTARII IN ISAIAM. A cogitaret; malo ad eum perlato nuntio, minarum B et cujusvis blasphemiæ refertas ad Ezechiam litte- ras dedit; tanquam qui propria virtute omnia sibi subjecisset, sicut est a propheta demonstratum, his verbis : e Va Assyriis, virga furoris mei, et iræ meæ in manibus eorum "; » et quæ sequun- tur. At ipse ne sic intellexit quidem. Minas deinde quas intuemur, in Sennacherim adjunxit, quæ janı inde prædictæ nunc demum implentur. Sed rursus ad Dei templum confugiens Ezechias, eidem epi- stolam ostendit, non tanquam ignorare arbitretur; sed ut tantæ blasphemiæ testem adhibeat, ejusque dominium in omnes, et falsos esse gentium, qui dicuntur, deos profiteatur. Neque vero Deum sta- tim (quæ summa ipsius fuit in cumdem reveren- tia) atque sacco indutus fuit, oratione aggressus est; sed ne us quidem tunc ausus aperire pro- phetæ tantum unius ad id legatione usus, per quem hoc loco sibi responsum fuerat, prædictas preces offerre conatur. VERS. - 58. Et missus est Isaias ad Ezechiam, et dixit ei : Hæc dixit Dominus Deus Is. rael : Audivi quæ precatus es me super Sennacherim rege Assyriorum. Hic est sermo, quem locutus est de illo Deus. Contemnit te et subsannat, virgo filia Sion, etc. Prophetas qui audiebant, tales esse non eo ipso agnoscebant, quod quæ longis postea C temporibus futura erant, ignorantibus prædice- rent: sed quod quæ prædixissent, rebus paulo post comprobarent; unde cæterorum etiam fidem face- rent. Atque hinc est, quod super asinis Samuel; et super ægro regis filio alius va'icinatur 18; hic autem Israelitici regis mortem prædicit ". Hoc vero per- mittebat Deus, ne futurorum aviditate, ad idola, et oracula, cæterasque omnino fraudes, quæ di- vinatione constant, sese converterent. Hinc est etiam, quod cum in templum ascendisset Eze- chias, eidem per prophctam de futuris respondet Dominus, editoque oraculo altero, preces ejus au- ditas esse demonstrat, et Assyrium his verbis alloquitur: Magna tua fuit in me, urbemque mihi consecratam superbia, qui incorruptam, ideoque D virgini comparatam Dei civitatem, ipsumque ejus- dem incolam populum (qui et filia Sion, et Jeru - salem, et virgo etiam nominatur. cum nul- lam habet idololatriæ labem) perterriturum te sperasti. Non inumerito itaque Deo suo innixa, minas tuas risu excepit. Verum quo loco, in te caput movit, habemus, retro ipsum idem fecisse dixit Symmachus. Cum enim, ait, ad blasphemias nihil putaret respondendum: In te revertentem caput movit; ruptoque silentio, cui exprobrasti, et quem concilasti ? quæsivit; quorum ioco, in quem • Reg. 15, ; III Reg. seqq. Isa. xxxvIII, 1. VARIE LECTIONES. Isa. x, 5. /

σαν ἀπειλῶν καὶ πάσης βλασφημίας Εζεκίᾳ πέμψας ἐπιστολὴν, ὡς ἰδίᾳ δυνάμει πάντα ἑλὼν ὑποχείρια, καθὰ φθάσας ὁ προφήτης πρὸ τῶν ἔργων ἐμήνυσεν, «Οὐαὶ, λέγων, Ασσυρίοις, ἡ ῥάβδος τοῦ θυμοῦ μου καὶ ὀργῆς ἐστιν ἐν ταῖς χερσὶν αὐτῶν, » καὶ ἑξῆς. Αὐτὸς δὲ οὐχ οὕτως ἐνεθυμήθη. Καὶ τὰς νῦν τοῦ Σενναχηρείμ ἀπειλὰς ἐπὶ τούτοις ἐπήνεγκεν, απ προῤῥηθεῖσαι νῦν ἐπληρώθησαν. Ὁ δὲ πάλιν ἐπὶ τὸν ναὸν καταφυγὼν τοῦ Θεοῦ, δείκνυσιν αὐτῷ τὴν ἐπιστολὴν, οὐχ ὡς ἀγνοοῦντι, μάρτυρα δὲ τῆς τοσαύτ τῆς αὐτὸν βλασφημίας ποιούμενος, καὶ τὴν κατὰ πάντων αὐτοῦ δεσποτείαν ὁμολογῶν, καὶ ὡς ψευδείς ἱ λεγόμενοι τῶν ἐθνῶν εἶεν θεοί. Δι' υπερβάλλον- σαν δὲ τὸ πρῶτον εὐλάβειαν, οὐκ εὐξάμενο; ὅτε τὸν σάκκον ἐνεδύσατο, ὡς ἐπὶ Θεοῦ μηδὲ στόμα διᾶραι τολμῶν, πρεσβευτῇ δὲ μόνῳ τῷ προφήτῃ χρησάμε νος, δι' αὐτοῦ νῦν ἀξιωθεὶς ἀποκρίσεως, θαῤῥεῖ τὴν προκειμένην ἀναπέμπειν εὐχήν. καλη. Καὶ ἀπεστάλη Ησαΐας υἱὸς Αμώς πρὸς Ἐζεκίαν, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Τάδε λέγει Κύριος ὁ Θεὸς Ἰσραήλ · "Ηκουσα προσηύξω πρός με, περὶ Σενναχηρείμ βασιλέως Ασσυρίων. Οὗτος ὁ λόγος, ὃν ἐλάλησε περὶ αὐτοῦ ὁ Θεός. Εφαύλισε σε, καὶ ἐμυκτήρισε σε, παρθένος θυγάτηρ Σιών, κ. τ. λ. Τοὺς προφήτας οἱ ἀκούοντες ἐγνώριζον εἶναι προ- φήτας οὐκ ἀπὸ τῶν χρόνοις ἐσομένων μακροῖς (Αγνόουν γὰρ), ἀλλ᾽ ἀπὸ τῶν μικρῶν ἡ ὕστερον βε- βαιουμένων ἔργοις προῤῥήσεων, ἀφ᾽ ὧν καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἐπίστευον. Οθεν προλέγει περὶ ὄνων ὁ Σαμουήλ· καὶ ἄλλος, περὶ νοσοῦντος βασιλέως υἱοῦ ὁ δὲ, βασιλέως Ισραήλ προαγορεύει τὸν θάνατον. Συνεχώρει δὲ τοῦτο Θεὸς, ὡς ἂν μὴ λιχνεία προγνώ- σεως, ἐπ' εἰδωλολατρείαν τρέποιντο καὶ χρηστήρια καὶ τὰς πλάνας καθόλου τὰς μαντικάς. Οθεν καὶ νῦν Εζεκίας ἄνεισι μὲν ἐπὶ τὸν νεών. Αποκρίνεται δὲ τὸ μέλλον Θεὸς, διὰ τοῦ προφήτου φθεγξάμενος. Καὶ χρησμός δίδοται δεύτερος, Θεοῦ δεικνύντος ὡς ἀκήκοεν αὐτοῦ τῆς εὐχῆς. Καὶ πρὸς τὸν ᾿Ασσύριον φησι· Σὺ μὲν κατηλαζονεύσω κατ' ἐμοῦ, καὶ τῆς ἀνακειμένης μοι πόλεως, φοβεῖν ἐλπίσας τὴν ἀδιάφθορον καὶ διὰ τοῦτο παρθένῳ παραβαλλομέ νην τοῦ Θεοῦ πόλιν, καὶ τὴν ἐν αὐτῇ λαὸν θυγατέρα Σιών τε καὶ ῾Ιερουσαλὴμ χρηματίζοντα. Καὶ αὐ τὸς δὲ καθαρεύων εἰδωλολατρείας παρθένος ωνό- μασται. Διὸ καὶ τῷ ἰδίῳ θαῤῥήσας Θεῷ τὰς σας ἐγέλασεν ἀπειλάς, ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐπὶ σοὶ κεφαλὴν ἐκίνησεν, ἐξέδωκε Σύμμαχος, όπισθέν σου κε- φαλὴν ἐκίνησε. Μὴ δοῦσα γάρ σοι πρὸς τὰς βλασφη μίας ἀπόκρισιν, ἀποστρέψαντί φησιν, ἐπὶ σοὶ κε- κίνηκε κεφαλὴν, ἔλεγέν τε μηκέτι σιγῶσα, τίνα ὠνείδισας καὶ παρώξυνας; ἀνθ' οὗ ἐβλασφή μησας ἐξέδωκαν οἱ λοιποί· οὐ λογισάμενος ὡς χιν, Ρ γρ. μικρῷ. COMMENTARII IN ISAIAM. A cogitaret; malo ad eum perlato nuntio, minarum B et cujusvis blasphemiæ refertas ad Ezechiam litte- ras dedit; tanquam qui propria virtute omnia sibi subjecisset, sicut est a propheta demonstratum, his verbis : e Va Assyriis, virga furoris mei, et iræ meæ in manibus eorum "; » et quæ sequun- tur. At ipse ne sic intellexit quidem. Minas deinde quas intuemur, in Sennacherim adjunxit, quæ janı inde prædictæ nunc demum implentur. Sed rursus ad Dei templum confugiens Ezechias, eidem epi- stolam ostendit, non tanquam ignorare arbitretur; sed ut tantæ blasphemiæ testem adhibeat, ejusque dominium in omnes, et falsos esse gentium, qui dicuntur, deos profiteatur. Neque vero Deum sta- tim (quæ summa ipsius fuit in cumdem reveren- tia) atque sacco indutus fuit, oratione aggressus est; sed ne us quidem tunc ausus aperire pro- phetæ tantum unius ad id legatione usus, per quem hoc loco sibi responsum fuerat, prædictas preces offerre conatur. VERS. - 58. Et missus est Isaias ad Ezechiam, et dixit ei : Hæc dixit Dominus Deus Is. rael : Audivi quæ precatus es me super Sennacherim rege Assyriorum. Hic est sermo, quem locutus est de illo Deus. Contemnit te et subsannat, virgo filia Sion, etc. Prophetas qui audiebant, tales esse non eo ipso agnoscebant, quod quæ longis postea C temporibus futura erant, ignorantibus prædice- rent: sed quod quæ prædixissent, rebus paulo post comprobarent; unde cæterorum etiam fidem face- rent. Atque hinc est, quod super asinis Samuel; et super ægro regis filio alius va'icinatur 18; hic autem Israelitici regis mortem prædicit ". Hoc vero per- mittebat Deus, ne futurorum aviditate, ad idola, et oracula, cæterasque omnino fraudes, quæ di- vinatione constant, sese converterent. Hinc est etiam, quod cum in templum ascendisset Eze- chias, eidem per prophctam de futuris respondet Dominus, editoque oraculo altero, preces ejus au- ditas esse demonstrat, et Assyrium his verbis alloquitur: Magna tua fuit in me, urbemque mihi consecratam superbia, qui incorruptam, ideoque D virgini comparatam Dei civitatem, ipsumque ejus- dem incolam populum (qui et filia Sion, et Jeru - salem, et virgo etiam nominatur. cum nul- lam habet idololatriæ labem) perterriturum te sperasti. Non inumerito itaque Deo suo innixa, minas tuas risu excepit. Verum quo loco, in te caput movit, habemus, retro ipsum idem fecisse dixit Symmachus. Cum enim, ait, ad blasphemias nihil putaret respondendum: In te revertentem caput movit; ruptoque silentio, cui exprobrasti, et quem concilasti ? quæsivit; quorum ioco, in quem • Reg. 15, ; III Reg. seqq. Isa. xxxvIII, 1. VARIE LECTIONES. Isa. x, 5. /

ὕψιστός ἐστι καὶ Θεὸς Ἰσραὴλ, οἰηθεὶς μηδὲν διαφέ ρειν τῶν ὑπὸ σου γεγονότων θεῶν, καὶ ἱππικῇ δυ- νάμει τῆς ἑαυτοῦ ἀναβεβηκέναι πρὸς ὕψος ὁρῶν καὶ ἐπ' ἐσχάτου Λιβάνου κυπαρίττους ἀποκεκο- φέναι, καὶ κέδρους, δηλῶν τὰς ἐπηρμένας τῶν λοι πῶν ἐθνῶν βασιλείας. Τὰς δὲ κυπαρίττους ὁ μὲν Ἀκύλας ἐλάτας, ὁ δὲ Σύμμαχος ἀρκεύθους ἐξέδωκεν. Καὶ ἀντὶ τοῦ, εἰς ύψος μέρους τοῦ δρυμοῦ, εἰς ὕψος τοῦ ἄκρου αὐτοῦ εἰς τὸν δρυμόν, τοῦ Καρμήλου αὐτοῦ τὰ ἄκαρπα, καὶ Θεὸν οὐκ εἰδότα ἔθνη, καλέσας δρυ- μόν. Απηυθαδίζετο δὲ κακεῖνο προσθεὶς, καὶ ἔθη κα γέφυραν, καὶ ἠρήμωσα ὕδατα, καὶ πᾶσαν συναγωγὴν ὑδάτων. Η κατὰ Σύμμαχον, ἐγὼ ὠρυ- Β ξα καὶ ἔπιον ὕδωρ, καὶ ἠρήμωσα ἐν ἴχνει ποδές μου πάντας ποταμούς συνεχομένους, τὰ τῶν ἐθνῶν πλήθη, καὶ τοὺς περὶ θεῶν λόγους αὐτῶν αἰνιττόμενος, καὶ ἐπ᾽ οὐδενὶ μὲν ἀγαθῷ, ἐπ' ἀφανι- σμῷ δὲ ὧν ἐπέβη χωρίων καυχώμενος. Τινὲς δὲ τὴν τῶν Ἰουδαίων χώραν Λίβανον εἰρῆσθαί φασι, καὶ τὴν ἐν ᾗ κατώκουν αἱ ι' φυλαί· ὑψηλαὶ μὲν γὰρ αὐ ταὶ, Θεὸν ἔχουσαι βοηθόν. Δασείαι δὲ τοσούτους έχουσαι τοὺς οἰκήτορας, ὧν τὴν μὲν εἷλε παντελῶς, τὴν δὲ πλὴν ὀλίγων, ἃς ἐνόμισας, φησιν, ἰδίᾳ δυνάμει χειρώσασθαι, καὶ κρατῆσαι τῆς Ἰσραὴλ βασιλείας, ἣν ἐκάλεσεν ὕψος κέδρου, μέρος δὲ δρυμοῦ, τὸ τῆς Ἰουδαίας ἀπολωλός. Εἶτα περὶ γεφύρας φησί, καὶ ποταμῶν ἀφανιζομένων, ἅπερ ἐποίουν οἱ τῆς Ασίας κρατοῦντες, πολυχειρία θαῤῥοῦντες. Τοὺς μὲν γὰρ ἐγεφύρουν τῶν ποταμῶν. Ὁ δὲ Ξέρξης καὶ τὸν Ἑλλήσποντον. Οἱ δὲ ἀπέλειπον ὑπ' ἐκείνων γενόμενοι τῷ τῶν πινόντων οὐκ ἀντέχοντες πλήθει. Αλλ' ου στον « ἐστὶ ταῦτα, φησίν. Ἐγὼ γὰρ κατ' ἐκείνων, τοῦ παθεῖν τὸν ὅρον ἐξήνεγκα. Σὺ δὲ τὴν παρ' ἐμοὶ πρόπαλαι κρατοῦσαν γνώμην Αγνόηκας περὶ τῆς τῶν ἀσεβούντων ἀπωλείας ἐθε νῶν. γρ. ἀλλ᾽ οὐ σου. γρ. ᾠήθης. Οἱ δὲ περὶ Σαμαρείας καὶ τῆς Ἰουδαίας εἰπόντες εἰρῆσθαι, Ἐξῆν σοι, φασί, τοῖς ἐμοῖς ἐντυχεῖν προφή ταις, καὶ γνῶναι τὰ προθεσπισθέντα περὶ αὐτῶν, & νῦν εἰς ἔργον ὀργάνῳ σοι χρησάμενος ήγαγον. Εμπ γὰρ ὥσπερ χειρὶ τούτους τῇ ἀνεξικακίᾳ διακρατῶν, ἐπεὶ μὴ ἐπέστρεφον πρὸς τὸν Σωτῆρα τὸν ἑαυτῶν, ἀνῆκά σοι τούτους, καὶ τότε γέγονας εγκρατής. Ακαρποι γὰρ ὄντες, αγρώστει καὶ χόρτῳ εἰκάζοντο δωμάτων, καὶ μηκέτι σκεπασθέντες ἀπεξηράνθη- σαν, ὅπερ οὐκ ἂν ἔπαθον ἄμπελος ἢ ἔλαια τυγχά νοντες. Σὺ δὲ μὴ ταῦτα φρονῶν ἀήθης : καὶ τῆς ἐμῆς πόλεως ἐν ὁμοίῳ κρατεῖν. Οὐ γὰρ ἀγνοῶ σου τὰς ἐνθυμήσεις, οὐδὲ τὴν εἰσοδόν τε καὶ ἔξοδον τῶν σῶν λογισμῶν. Τινὲς δὲ τὸν μὲν θάνατον αὐτοῦ διὰ τῆς ἀναπαύσεως δηλοῦσθαί φασιν. Εἴσοδον δὲ καὶ ἔξοδον, τὴν ἐν παντὶ τῶν πρακτέων οδόν. Λέ PROCOPII GAZÆI blasphemasti cæteri reddiderunt : cum et Israelis A Deum summum non esse, et a tuis nihil differre putares, equitumque virtute in eam regionem ad montium usque et Libani ipsius fastigia progressum esse; cupressos denique, et cedros (quibus elata el superba cæterarum gentium regna significat) suc- cidisse. Cæterum pro cupressis, abietes Aquila; junipe- ros Symmachus ; idemque pro verbis istis, in alti- tudinem partis saltus, alia, in altitudinem sum- mitatis ipsius in sallum, usurpavit: ut ipsius Carmeli sterilia loca; per saltum denique, gentes Dei cognitione privatas significaret. Eo præterea temeritatis et arrogantiæ progressus es, ut pontem te posuisse adjicias, aquasque desolasse, et omnem congregationem aquarum; aut secundum Symma- C chum, fodisse te, et bibisse aquam, pedisque tui ve- stigio fluvios omnes (quibus gentium multitudo, earumque de diis opiniones indicantur ) cohæren- tes desolasse; nullaque re præclara magis quam regionum, adversus quas movisti, vastatione glo- rieris. Sunt tamen, qui Libani nomine, non Ju- dæorum regionem tantum, sed et eam etiam, quæ a decem tribubus occupatur, intelligi velint. Allæ enim et excelsa amba fuerunt, cum adjutorem Deum habuerunt. Frequentes deinde et copiosæ, quæ tot incolis abundarunt. Quarum altera jam prorsus occupata, alteram etiam se, paucis exce- ptis, propria virtute adjecisse sibi cum As- syrius putaret subjugato Israelis regno quod al- titudinem cedri vocavit ; et Judææ altero, quod per sallus partem designavit, potiturum se arbitrabatur. Sequitur alia de ponte, deque fluminibus exsiccatis jactatio: qualia ab Asiæ regibus, qui militum multitudine gloriabantur, facta narrantur. Legi- mus enim et fluvios ponte junxisse; et Xerxem Hellespontum; et exhaustos bibentium multitudine amnes fuere desiisse. Sed non tua sunt, inquit, ista. Ego enim laborum illis patiendique terminum defixi. At tu, quæ mihi jamdudum certa constat, de impiarum gentium interitu, sententiam meam non vides, Qui vero de Samaria et Judæa dici arbitrantur : Decebat te, aiunt, prophetas mens evolvere, et quæ de illis prædicta sunt, quæque te ipso nunc usus, tanquam instrumento, reipsa compleo et præsto, intelligere. Eos etenim elementia mea, veluti manu, diu tutatus, postquam ad Salvatorem suum redire nolle adverti, ad te remisi; neque prius in tuam potestatem venerunt. Illi enim, cum fructu careant, gramini ipsi, fenoque tectorum şi- miles, nullo amplius auxilio protecti, exaruerunt; quod non passi essent, si vineam aut olivam se esse maluissent. Ad quæ tu cum mentem non ad- verteres, civitate mea pari modo potiturum te ar- bitratus es. Neque ením cogitationum tuarum mihi ignotus est sensus; imo ne quid illæ quidem primum, quid postremum agitent. Nonnulli quietis p VARIE LECTIONES.

ὕψιστός ἐστι καὶ Θεὸς Ἰσραὴλ, οἰηθεὶς μηδὲν διαφέ ρειν τῶν ὑπὸ σου γεγονότων θεῶν, καὶ ἱππικῇ δυ- νάμει τῆς ἑαυτοῦ ἀναβεβηκέναι πρὸς ὕψος ὁρῶν καὶ ἐπ' ἐσχάτου Λιβάνου κυπαρίττους ἀποκεκο- φέναι, καὶ κέδρους, δηλῶν τὰς ἐπηρμένας τῶν λοι πῶν ἐθνῶν βασιλείας. Τὰς δὲ κυπαρίττους ὁ μὲν Ἀκύλας ἐλάτας, ὁ δὲ Σύμμαχος ἀρκεύθους ἐξέδωκεν. Καὶ ἀντὶ τοῦ, εἰς ύψος μέρους τοῦ δρυμοῦ, εἰς ὕψος τοῦ ἄκρου αὐτοῦ εἰς τὸν δρυμόν, τοῦ Καρμήλου αὐτοῦ τὰ ἄκαρπα, καὶ Θεὸν οὐκ εἰδότα ἔθνη, καλέσας δρυ- μόν. Απηυθαδίζετο δὲ κακεῖνο προσθεὶς, καὶ ἔθη κα γέφυραν, καὶ ἠρήμωσα ὕδατα, καὶ πᾶσαν συναγωγὴν ὑδάτων. Η κατὰ Σύμμαχον, ἐγὼ ὠρυ- Β ξα καὶ ἔπιον ὕδωρ, καὶ ἠρήμωσα ἐν ἴχνει ποδές μου πάντας ποταμούς συνεχομένους, τὰ τῶν ἐθνῶν πλήθη, καὶ τοὺς περὶ θεῶν λόγους αὐτῶν αἰνιττόμενος, καὶ ἐπ᾽ οὐδενὶ μὲν ἀγαθῷ, ἐπ' ἀφανι- σμῷ δὲ ὧν ἐπέβη χωρίων καυχώμενος. Τινὲς δὲ τὴν τῶν Ἰουδαίων χώραν Λίβανον εἰρῆσθαί φασι, καὶ τὴν ἐν ᾗ κατώκουν αἱ ι' φυλαί· ὑψηλαὶ μὲν γὰρ αὐ ταὶ, Θεὸν ἔχουσαι βοηθόν. Δασείαι δὲ τοσούτους έχουσαι τοὺς οἰκήτορας, ὧν τὴν μὲν εἷλε παντελῶς, τὴν δὲ πλὴν ὀλίγων, ἃς ἐνόμισας, φησιν, ἰδίᾳ δυνάμει χειρώσασθαι, καὶ κρατῆσαι τῆς Ἰσραὴλ βασιλείας, ἣν ἐκάλεσεν ὕψος κέδρου, μέρος δὲ δρυμοῦ, τὸ τῆς Ἰουδαίας ἀπολωλός. Εἶτα περὶ γεφύρας φησί, καὶ ποταμῶν ἀφανιζομένων, ἅπερ ἐποίουν οἱ τῆς Ασίας κρατοῦντες, πολυχειρία θαῤῥοῦντες. Τοὺς μὲν γὰρ ἐγεφύρουν τῶν ποταμῶν. Ὁ δὲ Ξέρξης καὶ τὸν Ἑλλήσποντον. Οἱ δὲ ἀπέλειπον ὑπ' ἐκείνων γενόμενοι τῷ τῶν πινόντων οὐκ ἀντέχοντες πλήθει. Αλλ' ου στον « ἐστὶ ταῦτα, φησίν. Ἐγὼ γὰρ κατ' ἐκείνων, τοῦ παθεῖν τὸν ὅρον ἐξήνεγκα. Σὺ δὲ τὴν παρ' ἐμοὶ πρόπαλαι κρατοῦσαν γνώμην Αγνόηκας περὶ τῆς τῶν ἀσεβούντων ἀπωλείας ἐθε νῶν. γρ. ἀλλ᾽ οὐ σου. γρ. ᾠήθης. Οἱ δὲ περὶ Σαμαρείας καὶ τῆς Ἰουδαίας εἰπόντες εἰρῆσθαι, Ἐξῆν σοι, φασί, τοῖς ἐμοῖς ἐντυχεῖν προφή ταις, καὶ γνῶναι τὰ προθεσπισθέντα περὶ αὐτῶν, & νῦν εἰς ἔργον ὀργάνῳ σοι χρησάμενος ήγαγον. Εμπ γὰρ ὥσπερ χειρὶ τούτους τῇ ἀνεξικακίᾳ διακρατῶν, ἐπεὶ μὴ ἐπέστρεφον πρὸς τὸν Σωτῆρα τὸν ἑαυτῶν, ἀνῆκά σοι τούτους, καὶ τότε γέγονας εγκρατής. Ακαρποι γὰρ ὄντες, αγρώστει καὶ χόρτῳ εἰκάζοντο δωμάτων, καὶ μηκέτι σκεπασθέντες ἀπεξηράνθη- σαν, ὅπερ οὐκ ἂν ἔπαθον ἄμπελος ἢ ἔλαια τυγχά νοντες. Σὺ δὲ μὴ ταῦτα φρονῶν ἀήθης : καὶ τῆς ἐμῆς πόλεως ἐν ὁμοίῳ κρατεῖν. Οὐ γὰρ ἀγνοῶ σου τὰς ἐνθυμήσεις, οὐδὲ τὴν εἰσοδόν τε καὶ ἔξοδον τῶν σῶν λογισμῶν. Τινὲς δὲ τὸν μὲν θάνατον αὐτοῦ διὰ τῆς ἀναπαύσεως δηλοῦσθαί φασιν. Εἴσοδον δὲ καὶ ἔξοδον, τὴν ἐν παντὶ τῶν πρακτέων οδόν. Λέ PROCOPII GAZÆI blasphemasti cæteri reddiderunt : cum et Israelis A Deum summum non esse, et a tuis nihil differre putares, equitumque virtute in eam regionem ad montium usque et Libani ipsius fastigia progressum esse; cupressos denique, et cedros (quibus elata el superba cæterarum gentium regna significat) suc- cidisse. Cæterum pro cupressis, abietes Aquila; junipe- ros Symmachus ; idemque pro verbis istis, in alti- tudinem partis saltus, alia, in altitudinem sum- mitatis ipsius in sallum, usurpavit: ut ipsius Carmeli sterilia loca; per saltum denique, gentes Dei cognitione privatas significaret. Eo præterea temeritatis et arrogantiæ progressus es, ut pontem te posuisse adjicias, aquasque desolasse, et omnem congregationem aquarum; aut secundum Symma- C chum, fodisse te, et bibisse aquam, pedisque tui ve- stigio fluvios omnes (quibus gentium multitudo, earumque de diis opiniones indicantur ) cohæren- tes desolasse; nullaque re præclara magis quam regionum, adversus quas movisti, vastatione glo- rieris. Sunt tamen, qui Libani nomine, non Ju- dæorum regionem tantum, sed et eam etiam, quæ a decem tribubus occupatur, intelligi velint. Allæ enim et excelsa amba fuerunt, cum adjutorem Deum habuerunt. Frequentes deinde et copiosæ, quæ tot incolis abundarunt. Quarum altera jam prorsus occupata, alteram etiam se, paucis exce- ptis, propria virtute adjecisse sibi cum As- syrius putaret subjugato Israelis regno quod al- titudinem cedri vocavit ; et Judææ altero, quod per sallus partem designavit, potiturum se arbitrabatur. Sequitur alia de ponte, deque fluminibus exsiccatis jactatio: qualia ab Asiæ regibus, qui militum multitudine gloriabantur, facta narrantur. Legi- mus enim et fluvios ponte junxisse; et Xerxem Hellespontum; et exhaustos bibentium multitudine amnes fuere desiisse. Sed non tua sunt, inquit, ista. Ego enim laborum illis patiendique terminum defixi. At tu, quæ mihi jamdudum certa constat, de impiarum gentium interitu, sententiam meam non vides, Qui vero de Samaria et Judæa dici arbitrantur : Decebat te, aiunt, prophetas mens evolvere, et quæ de illis prædicta sunt, quæque te ipso nunc usus, tanquam instrumento, reipsa compleo et præsto, intelligere. Eos etenim elementia mea, veluti manu, diu tutatus, postquam ad Salvatorem suum redire nolle adverti, ad te remisi; neque prius in tuam potestatem venerunt. Illi enim, cum fructu careant, gramini ipsi, fenoque tectorum şi- miles, nullo amplius auxilio protecti, exaruerunt; quod non passi essent, si vineam aut olivam se esse maluissent. Ad quæ tu cum mentem non ad- verteres, civitate mea pari modo potiturum te ar- bitratus es. Neque ením cogitationum tuarum mihi ignotus est sensus; imo ne quid illæ quidem primum, quid postremum agitent. Nonnulli quietis p VARIE LECTIONES.

γων δὲ ὡς ἡ πικρία σου ἀνέβη προς με, ἢ κατὰ Σύμμαχον, ἡ ἀλαζονεία σου εἰς τὰ ὦτά μου, ση- μαίνει τὸ νῦν αὐτὸν ὑφέξειν τὴν ἐπὶ τούτοις ποινήν. Λοιπὸν, ὡς περὶ κτήνους φησίν.· Φιμὸν κατὰ τοῦ στόματός σου τοσοῦτον ἐμβαλώ, ὡς καὶ αὐτὴν συνέχοντά σου τὴν ἀναπνοὴν ἀποπνίξαι. Ὁ δὲ Σύμ μαχος, Δώσω, φησί, κρίκον εἰς τὸν μυκτηρά σου, καὶ χαλινὸν εἰς τὰ χείλη σου, ὡς ἂν μὴ ἔχοι προς ὅ τι θέλοι χωρεῖν, ἕλκοιτο δὲ εἰς τοὺπίσω πρὸς Βαβυ- λῶνα βαδίζων καὶ μὴ βουλόμενος, ἢ καὶ ἄλλως ἀπει λεῖ καθάπερ χαλινῷ ταῖς πληγαῖς τῆς βλασφημίας ἀπείρξειν αὐτόν. Ταῦτα μὲν οὖν εἰρήσθω, φησί, πρὸς ἐκεῖνον καὶ μὴ παρόντα τῷ σώματι. Πρὸς σὲ δὲ λέγῳ τὸν Εζεκίαν. Εἰς οἱ δεῖ • σημείου τῶν εἰδ ρημένων πρὸς πίστιν, ἴσθι τὸν παρόντα τοῦτον ἐνιαυτὸν τοῖς αὐτομάτως φυομένοις ἐκ γῆς τρα ζησόμενος. Γεωργῆσαι γὰρ διὰ τοὺς πολεμίους κεκώλυσαι. Ἀντὶ γὰρ τοῦ ' ἔσπαρκας, αυτόματα πάντες ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Τοῖς δὲ τούτων ὑπολοί τοῖς ἐνιαυτὸν τραφήσῃ τὸν δεύτερον. 'Αντὶ δὲ τοῦ τὸ κατάλειμμα, Ακύλας μὲν καὶ Θεοδοτίων αὐτοφνῆ, ὁ δὲ Σύμμαχος ἀπὸ δένδρων ἐξέδω καν. Δύο ταῦτα στενοχωρηθέντες ἔτη, διὰ τὸ τὴν χώ ραν ὑπάρχειν ἀργὸν, κατὰ τὸ τρίτον ἔτος, τὰς ἐκ γῆς ἀπολαύσεις καρπώσεσθε κατ᾽ εἰρήνην διάγοντες, οἱ ἐν Ἰουδαίᾳ μετὰ τὴν ἅλωσιν Σαμαρείας ὑπόλοι- ποι, ῥίζων ἐν ψυχῇ θεοσεβείας βαλόμενοι, καὶ τῆς ἐμῆς γεωργίας ἄνω βλέποντα καρπὸν ἀποδώσετε, διὰ τοῦτο σωζόμενοι. Τινὲς δὲ, Τὰ δύο, φασίν, ἔτη τραφήσεσθε ἐκ τῶν ἀποτεθέντων, ὡς ἐν πολιορκία καρπῶν, ἅπερ έτυχον σπείραντες. Δύο γὰρ ἐπιμεί ναντες " ἔτη τῇ Σαμαρείᾳ, τῷ τρίτῳ πεσούσης αὐ τῷ τῆς στρατιᾶς θεηλάτῳ πληγῇ, φυγὰς ὑπεχώρησεν. Τὸ δὲ τῆς εὐθυμίας βέβαιον ὡς ἐπὶ φυτῶν ἡ ῥίζα δηλοί, τὸ δὲ πολυχρόνιον τὸ καὶ ἄνω σπέρμα ποιεῖν. Ζηλῶσαι δέ φησι Κύριος ν ἅμα μὲν, ὡς ὑπὲρ πό λεως ἰδίας· ἅμα δὲ, καὶ διὰ τὰς κατ' αὐτοῦ βλασφη- μίας. Σώσω δέ, φησίν, ὑμᾶς, διὰ τὸ πρέπον ἐμοί. Ει δὲ χρὴ καὶ ἄνδρα τιμῆσαι, καὶ ὡς πρὸς τὰ τῇ κ δοῦναι τὴν σωτηρίαν τῆς πόλεως, διὰ Δαβὶδ τόν ἐμὸν δοῦλον (οὕτω γὰρ ἐξέδωκαν οἱ λοιποὶ τῆς πόλεως οἰκιστὴν καὶ βασιλέα πρῶτον γενόμενον • ὡς ἂν γνοῖεν πάντες ὅσον ἡ θεοσέβεια δύναται, καὶ τοῖς μετὰ χρόνον ἀναξίοις σωτηρίαν χαριζομένη. Τοῖς δὲ λόγοις ἠκολούθει τὰ ἔργα, τοσούτων ἀπολω λότων, οἷς ὁ τούτων οὐ συναπώλετο βασιλεύς, ὡς ἂν ἰδὼν τὸ πραχθέν, τὴν ἄθεον αὐτοῦ γλῶσσαν ἐπιστο μίσειν, καὶ μειζόνως κολάζοιτο τῶν ὑπηκόων τῇ συμφορά, καθάπερ καὶ Φαραώ. "Ην δὲ καὶ πικροτέ- μας τιμωρίας τὸ πρὸς τῶν παίδων παθεῖν. Ανάξεις δὲ πρὸς θεωρίαν τὸν λόγον. Τὴν γὰρ τοῦ Θεοῦ πό λιν τὴν Ἐκκλησίαν πολιορκοῦσιν αἱρετικοί, καθάπερ ὑπὸ στρατηγῷ τῷ διαβόλῳ ταττόμενοι. Τούτων πολ · ι .. γρ. εἴ σοι δεῖ. λ. " γρ. ἐπιμείναντος. * γρ. Κύριον. * γρ. προστάτη. COMMENTARII IN ISAIAM. . A nomine, mortem ejus: per introitum autem et exi- B C tum, eam viæ, quæ gerendis rebus omnibus adli- Detur, rationem putant designari. Quod autem se- quitur, amarulentia tua ad me; vel secundum Symmachi interpretationem, arrogantia tua ad au- res meas ascendit; jam nunc istorum nomine pœ- nas eum esse daturum significat. Deinceps, tanquam de jumento loquatur, tantum, inquit, Ori tuo sive frenum sive circulum apponam, ut respiratione cohibita, suffocari valcas. At Symmachus, Dabo, inquit, in nares tuas annulum, et frenum in Labia tua, ne, quo velis abeas, sed invitus Baby - lonem retrabaris. Quanquam alias etiam, plagis, tanquam freno, blasphemiis eum se revocaturum minitari videatur. Atque læc quidem, inquit, ad eum, licet absentem corpore, dicta sint. Ad te jam Ezechiam mea convertatur oratio. Si quo tibi signo ad eorum fidein, quæ dicta sunt, opus est : scito te anno isto rebus quæ sponte nascuntur vi- cturum, qui terram colere propter hostes non pos- sis. Nam pro, quæ seminasli, alii omnes, quæ. sponte nascuntur, interpretantur. Istorum auten reliquiis anno secundo nutrieris. Sed pro reliquiis, Aquila quidem et Theodotio sponte natis, Sym- machus autem ab arhoribus expresserunt. Vos biennio isto toleratis propter impeditum terræ cultum, agrique cessationem angustiis', tcr- tio demum tranquille degentes fructus terræ ipsi percipietis, qui post devictam Samariam in Juda superstites adbuc pietatis radices in mente egistis; et agriculturæ meæ sursum spectantem fructum, qui in eum finem servali estis, edetis. Nonnulli vero annos duos reconditis, tanquam de seminatis ante fructibus, obsidionis tempore victuros dicunt. Biennio enim in Samaria immoratus, tertio tan- det, plaga divinitus accepta, fugam arripuit. Se- curitatis deinde firmitas, tauquan in arboribus ex radice, diuturnitas autem ex fructu, qui sur- sum editur, agnoscitur. Zelasse porro Dominum, vel tanquam propriæ civitatis nomine, vel propter illatas in se blasphemias significat. Deinde pro de- cori sui ratione, erepturum se eos adjicit. Quod si, ait, et virum etiam par est honore allicere, pa- tronoque urbis, salutem ipsius concedere ; pro- D pter David servum meum (ita enim reliqui omnes interpretantur) qui primus urbem construxit et rexit, id ipsum futurum est : ut omnes intelligant quantum pietas ipsa valeat, quæ posteris etiam indignis salutem pariat. Neque vero verbis res ipsa, tot statim trucidatis, defuerunt: quibus cum ideo rex non cecidisse putandus, ut tantam stragem intuitus, os impium sibi ipse obturaret poenasque idem quam subditi graviores, ut olim Pharao, experiretur. Fuerunt eo ipso graves ma- gis et acerbæ, quod a suis ipse filiis interemptus est. Possis et ad contemplationem sermonem re- VARIE LECTIONES.

γων δὲ ὡς ἡ πικρία σου ἀνέβη προς με, ἢ κατὰ Σύμμαχον, ἡ ἀλαζονεία σου εἰς τὰ ὦτά μου, ση- μαίνει τὸ νῦν αὐτὸν ὑφέξειν τὴν ἐπὶ τούτοις ποινήν. Λοιπὸν, ὡς περὶ κτήνους φησίν.· Φιμὸν κατὰ τοῦ στόματός σου τοσοῦτον ἐμβαλώ, ὡς καὶ αὐτὴν συνέχοντά σου τὴν ἀναπνοὴν ἀποπνίξαι. Ὁ δὲ Σύμ μαχος, Δώσω, φησί, κρίκον εἰς τὸν μυκτηρά σου, καὶ χαλινὸν εἰς τὰ χείλη σου, ὡς ἂν μὴ ἔχοι προς ὅ τι θέλοι χωρεῖν, ἕλκοιτο δὲ εἰς τοὺπίσω πρὸς Βαβυ- λῶνα βαδίζων καὶ μὴ βουλόμενος, ἢ καὶ ἄλλως ἀπει λεῖ καθάπερ χαλινῷ ταῖς πληγαῖς τῆς βλασφημίας ἀπείρξειν αὐτόν. Ταῦτα μὲν οὖν εἰρήσθω, φησί, πρὸς ἐκεῖνον καὶ μὴ παρόντα τῷ σώματι. Πρὸς σὲ δὲ λέγῳ τὸν Εζεκίαν. Εἰς οἱ δεῖ • σημείου τῶν εἰδ ρημένων πρὸς πίστιν, ἴσθι τὸν παρόντα τοῦτον ἐνιαυτὸν τοῖς αὐτομάτως φυομένοις ἐκ γῆς τρα ζησόμενος. Γεωργῆσαι γὰρ διὰ τοὺς πολεμίους κεκώλυσαι. Ἀντὶ γὰρ τοῦ ' ἔσπαρκας, αυτόματα πάντες ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Τοῖς δὲ τούτων ὑπολοί τοῖς ἐνιαυτὸν τραφήσῃ τὸν δεύτερον. 'Αντὶ δὲ τοῦ τὸ κατάλειμμα, Ακύλας μὲν καὶ Θεοδοτίων αὐτοφνῆ, ὁ δὲ Σύμμαχος ἀπὸ δένδρων ἐξέδω καν. Δύο ταῦτα στενοχωρηθέντες ἔτη, διὰ τὸ τὴν χώ ραν ὑπάρχειν ἀργὸν, κατὰ τὸ τρίτον ἔτος, τὰς ἐκ γῆς ἀπολαύσεις καρπώσεσθε κατ᾽ εἰρήνην διάγοντες, οἱ ἐν Ἰουδαίᾳ μετὰ τὴν ἅλωσιν Σαμαρείας ὑπόλοι- ποι, ῥίζων ἐν ψυχῇ θεοσεβείας βαλόμενοι, καὶ τῆς ἐμῆς γεωργίας ἄνω βλέποντα καρπὸν ἀποδώσετε, διὰ τοῦτο σωζόμενοι. Τινὲς δὲ, Τὰ δύο, φασίν, ἔτη τραφήσεσθε ἐκ τῶν ἀποτεθέντων, ὡς ἐν πολιορκία καρπῶν, ἅπερ έτυχον σπείραντες. Δύο γὰρ ἐπιμεί ναντες " ἔτη τῇ Σαμαρείᾳ, τῷ τρίτῳ πεσούσης αὐ τῷ τῆς στρατιᾶς θεηλάτῳ πληγῇ, φυγὰς ὑπεχώρησεν. Τὸ δὲ τῆς εὐθυμίας βέβαιον ὡς ἐπὶ φυτῶν ἡ ῥίζα δηλοί, τὸ δὲ πολυχρόνιον τὸ καὶ ἄνω σπέρμα ποιεῖν. Ζηλῶσαι δέ φησι Κύριος ν ἅμα μὲν, ὡς ὑπὲρ πό λεως ἰδίας· ἅμα δὲ, καὶ διὰ τὰς κατ' αὐτοῦ βλασφη- μίας. Σώσω δέ, φησίν, ὑμᾶς, διὰ τὸ πρέπον ἐμοί. Ει δὲ χρὴ καὶ ἄνδρα τιμῆσαι, καὶ ὡς πρὸς τὰ τῇ κ δοῦναι τὴν σωτηρίαν τῆς πόλεως, διὰ Δαβὶδ τόν ἐμὸν δοῦλον (οὕτω γὰρ ἐξέδωκαν οἱ λοιποὶ τῆς πόλεως οἰκιστὴν καὶ βασιλέα πρῶτον γενόμενον • ὡς ἂν γνοῖεν πάντες ὅσον ἡ θεοσέβεια δύναται, καὶ τοῖς μετὰ χρόνον ἀναξίοις σωτηρίαν χαριζομένη. Τοῖς δὲ λόγοις ἠκολούθει τὰ ἔργα, τοσούτων ἀπολω λότων, οἷς ὁ τούτων οὐ συναπώλετο βασιλεύς, ὡς ἂν ἰδὼν τὸ πραχθέν, τὴν ἄθεον αὐτοῦ γλῶσσαν ἐπιστο μίσειν, καὶ μειζόνως κολάζοιτο τῶν ὑπηκόων τῇ συμφορά, καθάπερ καὶ Φαραώ. "Ην δὲ καὶ πικροτέ- μας τιμωρίας τὸ πρὸς τῶν παίδων παθεῖν. Ανάξεις δὲ πρὸς θεωρίαν τὸν λόγον. Τὴν γὰρ τοῦ Θεοῦ πό λιν τὴν Ἐκκλησίαν πολιορκοῦσιν αἱρετικοί, καθάπερ ὑπὸ στρατηγῷ τῷ διαβόλῳ ταττόμενοι. Τούτων πολ · ι .. γρ. εἴ σοι δεῖ. λ. " γρ. ἐπιμείναντος. * γρ. Κύριον. * γρ. προστάτη. COMMENTARII IN ISAIAM. . A nomine, mortem ejus: per introitum autem et exi- B C tum, eam viæ, quæ gerendis rebus omnibus adli- Detur, rationem putant designari. Quod autem se- quitur, amarulentia tua ad me; vel secundum Symmachi interpretationem, arrogantia tua ad au- res meas ascendit; jam nunc istorum nomine pœ- nas eum esse daturum significat. Deinceps, tanquam de jumento loquatur, tantum, inquit, Ori tuo sive frenum sive circulum apponam, ut respiratione cohibita, suffocari valcas. At Symmachus, Dabo, inquit, in nares tuas annulum, et frenum in Labia tua, ne, quo velis abeas, sed invitus Baby - lonem retrabaris. Quanquam alias etiam, plagis, tanquam freno, blasphemiis eum se revocaturum minitari videatur. Atque læc quidem, inquit, ad eum, licet absentem corpore, dicta sint. Ad te jam Ezechiam mea convertatur oratio. Si quo tibi signo ad eorum fidein, quæ dicta sunt, opus est : scito te anno isto rebus quæ sponte nascuntur vi- cturum, qui terram colere propter hostes non pos- sis. Nam pro, quæ seminasli, alii omnes, quæ. sponte nascuntur, interpretantur. Istorum auten reliquiis anno secundo nutrieris. Sed pro reliquiis, Aquila quidem et Theodotio sponte natis, Sym- machus autem ab arhoribus expresserunt. Vos biennio isto toleratis propter impeditum terræ cultum, agrique cessationem angustiis', tcr- tio demum tranquille degentes fructus terræ ipsi percipietis, qui post devictam Samariam in Juda superstites adbuc pietatis radices in mente egistis; et agriculturæ meæ sursum spectantem fructum, qui in eum finem servali estis, edetis. Nonnulli vero annos duos reconditis, tanquam de seminatis ante fructibus, obsidionis tempore victuros dicunt. Biennio enim in Samaria immoratus, tertio tan- det, plaga divinitus accepta, fugam arripuit. Se- curitatis deinde firmitas, tauquan in arboribus ex radice, diuturnitas autem ex fructu, qui sur- sum editur, agnoscitur. Zelasse porro Dominum, vel tanquam propriæ civitatis nomine, vel propter illatas in se blasphemias significat. Deinde pro de- cori sui ratione, erepturum se eos adjicit. Quod si, ait, et virum etiam par est honore allicere, pa- tronoque urbis, salutem ipsius concedere ; pro- D pter David servum meum (ita enim reliqui omnes interpretantur) qui primus urbem construxit et rexit, id ipsum futurum est : ut omnes intelligant quantum pietas ipsa valeat, quæ posteris etiam indignis salutem pariat. Neque vero verbis res ipsa, tot statim trucidatis, defuerunt: quibus cum ideo rex non cecidisse putandus, ut tantam stragem intuitus, os impium sibi ipse obturaret poenasque idem quam subditi graviores, ut olim Pharao, experiretur. Fuerunt eo ipso graves ma- gis et acerbæ, quod a suis ipse filiis interemptus est. Possis et ad contemplationem sermonem re- VARIE LECTIONES.

γων δὲ ὡς ἡ πικρία σου ἀνέβη προς με, ἢ κατὰ Σύμμαχον, ἡ ἀλαζονεία σου εἰς τὰ ὦτά μου, ση- μαίνει τὸ νῦν αὐτὸν ὑφέξειν τὴν ἐπὶ τούτοις ποινήν. Λοιπὸν, ὡς περὶ κτήνους φησίν.· Φιμὸν κατὰ τοῦ στόματός σου τοσοῦτον ἐμβαλώ, ὡς καὶ αὐτὴν συνέχοντά σου τὴν ἀναπνοὴν ἀποπνίξαι. Ὁ δὲ Σύμ μαχος, Δώσω, φησί, κρίκον εἰς τὸν μυκτηρά σου, καὶ χαλινὸν εἰς τὰ χείλη σου, ὡς ἂν μὴ ἔχοι προς ὅ τι θέλοι χωρεῖν, ἕλκοιτο δὲ εἰς τοὺπίσω πρὸς Βαβυ- λῶνα βαδίζων καὶ μὴ βουλόμενος, ἢ καὶ ἄλλως ἀπει λεῖ καθάπερ χαλινῷ ταῖς πληγαῖς τῆς βλασφημίας ἀπείρξειν αὐτόν. Ταῦτα μὲν οὖν εἰρήσθω, φησί, πρὸς ἐκεῖνον καὶ μὴ παρόντα τῷ σώματι. Πρὸς σὲ δὲ λέγῳ τὸν Εζεκίαν. Εἰς οἱ δεῖ • σημείου τῶν εἰδ ρημένων πρὸς πίστιν, ἴσθι τὸν παρόντα τοῦτον ἐνιαυτὸν τοῖς αὐτομάτως φυομένοις ἐκ γῆς τρα ζησόμενος. Γεωργῆσαι γὰρ διὰ τοὺς πολεμίους κεκώλυσαι. Ἀντὶ γὰρ τοῦ ' ἔσπαρκας, αυτόματα πάντες ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Τοῖς δὲ τούτων ὑπολοί τοῖς ἐνιαυτὸν τραφήσῃ τὸν δεύτερον. 'Αντὶ δὲ τοῦ τὸ κατάλειμμα, Ακύλας μὲν καὶ Θεοδοτίων αὐτοφνῆ, ὁ δὲ Σύμμαχος ἀπὸ δένδρων ἐξέδω καν. Δύο ταῦτα στενοχωρηθέντες ἔτη, διὰ τὸ τὴν χώ ραν ὑπάρχειν ἀργὸν, κατὰ τὸ τρίτον ἔτος, τὰς ἐκ γῆς ἀπολαύσεις καρπώσεσθε κατ᾽ εἰρήνην διάγοντες, οἱ ἐν Ἰουδαίᾳ μετὰ τὴν ἅλωσιν Σαμαρείας ὑπόλοι- ποι, ῥίζων ἐν ψυχῇ θεοσεβείας βαλόμενοι, καὶ τῆς ἐμῆς γεωργίας ἄνω βλέποντα καρπὸν ἀποδώσετε, διὰ τοῦτο σωζόμενοι. Τινὲς δὲ, Τὰ δύο, φασίν, ἔτη τραφήσεσθε ἐκ τῶν ἀποτεθέντων, ὡς ἐν πολιορκία καρπῶν, ἅπερ έτυχον σπείραντες. Δύο γὰρ ἐπιμεί ναντες " ἔτη τῇ Σαμαρείᾳ, τῷ τρίτῳ πεσούσης αὐ τῷ τῆς στρατιᾶς θεηλάτῳ πληγῇ, φυγὰς ὑπεχώρησεν. Τὸ δὲ τῆς εὐθυμίας βέβαιον ὡς ἐπὶ φυτῶν ἡ ῥίζα δηλοί, τὸ δὲ πολυχρόνιον τὸ καὶ ἄνω σπέρμα ποιεῖν. Ζηλῶσαι δέ φησι Κύριος ν ἅμα μὲν, ὡς ὑπὲρ πό λεως ἰδίας· ἅμα δὲ, καὶ διὰ τὰς κατ' αὐτοῦ βλασφη- μίας. Σώσω δέ, φησίν, ὑμᾶς, διὰ τὸ πρέπον ἐμοί. Ει δὲ χρὴ καὶ ἄνδρα τιμῆσαι, καὶ ὡς πρὸς τὰ τῇ κ δοῦναι τὴν σωτηρίαν τῆς πόλεως, διὰ Δαβὶδ τόν ἐμὸν δοῦλον (οὕτω γὰρ ἐξέδωκαν οἱ λοιποὶ τῆς πόλεως οἰκιστὴν καὶ βασιλέα πρῶτον γενόμενον • ὡς ἂν γνοῖεν πάντες ὅσον ἡ θεοσέβεια δύναται, καὶ τοῖς μετὰ χρόνον ἀναξίοις σωτηρίαν χαριζομένη. Τοῖς δὲ λόγοις ἠκολούθει τὰ ἔργα, τοσούτων ἀπολω λότων, οἷς ὁ τούτων οὐ συναπώλετο βασιλεύς, ὡς ἂν ἰδὼν τὸ πραχθέν, τὴν ἄθεον αὐτοῦ γλῶσσαν ἐπιστο μίσειν, καὶ μειζόνως κολάζοιτο τῶν ὑπηκόων τῇ συμφορά, καθάπερ καὶ Φαραώ. "Ην δὲ καὶ πικροτέ- μας τιμωρίας τὸ πρὸς τῶν παίδων παθεῖν. Ανάξεις δὲ πρὸς θεωρίαν τὸν λόγον. Τὴν γὰρ τοῦ Θεοῦ πό λιν τὴν Ἐκκλησίαν πολιορκοῦσιν αἱρετικοί, καθάπερ ὑπὸ στρατηγῷ τῷ διαβόλῳ ταττόμενοι. Τούτων πολ · ι .. γρ. εἴ σοι δεῖ. λ. " γρ. ἐπιμείναντος. * γρ. Κύριον. * γρ. προστάτη. COMMENTARII IN ISAIAM. . A nomine, mortem ejus: per introitum autem et exi- B C tum, eam viæ, quæ gerendis rebus omnibus adli- Detur, rationem putant designari. Quod autem se- quitur, amarulentia tua ad me; vel secundum Symmachi interpretationem, arrogantia tua ad au- res meas ascendit; jam nunc istorum nomine pœ- nas eum esse daturum significat. Deinceps, tanquam de jumento loquatur, tantum, inquit, Ori tuo sive frenum sive circulum apponam, ut respiratione cohibita, suffocari valcas. At Symmachus, Dabo, inquit, in nares tuas annulum, et frenum in Labia tua, ne, quo velis abeas, sed invitus Baby - lonem retrabaris. Quanquam alias etiam, plagis, tanquam freno, blasphemiis eum se revocaturum minitari videatur. Atque læc quidem, inquit, ad eum, licet absentem corpore, dicta sint. Ad te jam Ezechiam mea convertatur oratio. Si quo tibi signo ad eorum fidein, quæ dicta sunt, opus est : scito te anno isto rebus quæ sponte nascuntur vi- cturum, qui terram colere propter hostes non pos- sis. Nam pro, quæ seminasli, alii omnes, quæ. sponte nascuntur, interpretantur. Istorum auten reliquiis anno secundo nutrieris. Sed pro reliquiis, Aquila quidem et Theodotio sponte natis, Sym- machus autem ab arhoribus expresserunt. Vos biennio isto toleratis propter impeditum terræ cultum, agrique cessationem angustiis', tcr- tio demum tranquille degentes fructus terræ ipsi percipietis, qui post devictam Samariam in Juda superstites adbuc pietatis radices in mente egistis; et agriculturæ meæ sursum spectantem fructum, qui in eum finem servali estis, edetis. Nonnulli vero annos duos reconditis, tanquam de seminatis ante fructibus, obsidionis tempore victuros dicunt. Biennio enim in Samaria immoratus, tertio tan- det, plaga divinitus accepta, fugam arripuit. Se- curitatis deinde firmitas, tauquan in arboribus ex radice, diuturnitas autem ex fructu, qui sur- sum editur, agnoscitur. Zelasse porro Dominum, vel tanquam propriæ civitatis nomine, vel propter illatas in se blasphemias significat. Deinde pro de- cori sui ratione, erepturum se eos adjicit. Quod si, ait, et virum etiam par est honore allicere, pa- tronoque urbis, salutem ipsius concedere ; pro- D pter David servum meum (ita enim reliqui omnes interpretantur) qui primus urbem construxit et rexit, id ipsum futurum est : ut omnes intelligant quantum pietas ipsa valeat, quæ posteris etiam indignis salutem pariat. Neque vero verbis res ipsa, tot statim trucidatis, defuerunt: quibus cum ideo rex non cecidisse putandus, ut tantam stragem intuitus, os impium sibi ipse obturaret poenasque idem quam subditi graviores, ut olim Pharao, experiretur. Fuerunt eo ipso graves ma- gis et acerbæ, quod a suis ipse filiis interemptus est. Possis et ad contemplationem sermonem re- VARIE LECTIONES.

γων δὲ ὡς ἡ πικρία σου ἀνέβη προς με, ἢ κατὰ Σύμμαχον, ἡ ἀλαζονεία σου εἰς τὰ ὦτά μου, ση- μαίνει τὸ νῦν αὐτὸν ὑφέξειν τὴν ἐπὶ τούτοις ποινήν. Λοιπὸν, ὡς περὶ κτήνους φησίν.· Φιμὸν κατὰ τοῦ στόματός σου τοσοῦτον ἐμβαλώ, ὡς καὶ αὐτὴν συνέχοντά σου τὴν ἀναπνοὴν ἀποπνίξαι. Ὁ δὲ Σύμ μαχος, Δώσω, φησί, κρίκον εἰς τὸν μυκτηρά σου, καὶ χαλινὸν εἰς τὰ χείλη σου, ὡς ἂν μὴ ἔχοι προς ὅ τι θέλοι χωρεῖν, ἕλκοιτο δὲ εἰς τοὺπίσω πρὸς Βαβυ- λῶνα βαδίζων καὶ μὴ βουλόμενος, ἢ καὶ ἄλλως ἀπει λεῖ καθάπερ χαλινῷ ταῖς πληγαῖς τῆς βλασφημίας ἀπείρξειν αὐτόν. Ταῦτα μὲν οὖν εἰρήσθω, φησί, πρὸς ἐκεῖνον καὶ μὴ παρόντα τῷ σώματι. Πρὸς σὲ δὲ λέγῳ τὸν Εζεκίαν. Εἰς οἱ δεῖ • σημείου τῶν εἰδ ρημένων πρὸς πίστιν, ἴσθι τὸν παρόντα τοῦτον ἐνιαυτὸν τοῖς αὐτομάτως φυομένοις ἐκ γῆς τρα ζησόμενος. Γεωργῆσαι γὰρ διὰ τοὺς πολεμίους κεκώλυσαι. Ἀντὶ γὰρ τοῦ ' ἔσπαρκας, αυτόματα πάντες ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Τοῖς δὲ τούτων ὑπολοί τοῖς ἐνιαυτὸν τραφήσῃ τὸν δεύτερον. 'Αντὶ δὲ τοῦ τὸ κατάλειμμα, Ακύλας μὲν καὶ Θεοδοτίων αὐτοφνῆ, ὁ δὲ Σύμμαχος ἀπὸ δένδρων ἐξέδω καν. Δύο ταῦτα στενοχωρηθέντες ἔτη, διὰ τὸ τὴν χώ ραν ὑπάρχειν ἀργὸν, κατὰ τὸ τρίτον ἔτος, τὰς ἐκ γῆς ἀπολαύσεις καρπώσεσθε κατ᾽ εἰρήνην διάγοντες, οἱ ἐν Ἰουδαίᾳ μετὰ τὴν ἅλωσιν Σαμαρείας ὑπόλοι- ποι, ῥίζων ἐν ψυχῇ θεοσεβείας βαλόμενοι, καὶ τῆς ἐμῆς γεωργίας ἄνω βλέποντα καρπὸν ἀποδώσετε, διὰ τοῦτο σωζόμενοι. Τινὲς δὲ, Τὰ δύο, φασίν, ἔτη τραφήσεσθε ἐκ τῶν ἀποτεθέντων, ὡς ἐν πολιορκία καρπῶν, ἅπερ έτυχον σπείραντες. Δύο γὰρ ἐπιμεί ναντες " ἔτη τῇ Σαμαρείᾳ, τῷ τρίτῳ πεσούσης αὐ τῷ τῆς στρατιᾶς θεηλάτῳ πληγῇ, φυγὰς ὑπεχώρησεν. Τὸ δὲ τῆς εὐθυμίας βέβαιον ὡς ἐπὶ φυτῶν ἡ ῥίζα δηλοί, τὸ δὲ πολυχρόνιον τὸ καὶ ἄνω σπέρμα ποιεῖν. Ζηλῶσαι δέ φησι Κύριος ν ἅμα μὲν, ὡς ὑπὲρ πό λεως ἰδίας· ἅμα δὲ, καὶ διὰ τὰς κατ' αὐτοῦ βλασφη- μίας. Σώσω δέ, φησίν, ὑμᾶς, διὰ τὸ πρέπον ἐμοί. Ει δὲ χρὴ καὶ ἄνδρα τιμῆσαι, καὶ ὡς πρὸς τὰ τῇ κ δοῦναι τὴν σωτηρίαν τῆς πόλεως, διὰ Δαβὶδ τόν ἐμὸν δοῦλον (οὕτω γὰρ ἐξέδωκαν οἱ λοιποὶ τῆς πόλεως οἰκιστὴν καὶ βασιλέα πρῶτον γενόμενον • ὡς ἂν γνοῖεν πάντες ὅσον ἡ θεοσέβεια δύναται, καὶ τοῖς μετὰ χρόνον ἀναξίοις σωτηρίαν χαριζομένη. Τοῖς δὲ λόγοις ἠκολούθει τὰ ἔργα, τοσούτων ἀπολω λότων, οἷς ὁ τούτων οὐ συναπώλετο βασιλεύς, ὡς ἂν ἰδὼν τὸ πραχθέν, τὴν ἄθεον αὐτοῦ γλῶσσαν ἐπιστο μίσειν, καὶ μειζόνως κολάζοιτο τῶν ὑπηκόων τῇ συμφορά, καθάπερ καὶ Φαραώ. "Ην δὲ καὶ πικροτέ- μας τιμωρίας τὸ πρὸς τῶν παίδων παθεῖν. Ανάξεις δὲ πρὸς θεωρίαν τὸν λόγον. Τὴν γὰρ τοῦ Θεοῦ πό λιν τὴν Ἐκκλησίαν πολιορκοῦσιν αἱρετικοί, καθάπερ ὑπὸ στρατηγῷ τῷ διαβόλῳ ταττόμενοι. Τούτων πολ · ι .. γρ. εἴ σοι δεῖ. λ. " γρ. ἐπιμείναντος. * γρ. Κύριον. * γρ. προστάτη. COMMENTARII IN ISAIAM. . A nomine, mortem ejus: per introitum autem et exi- B C tum, eam viæ, quæ gerendis rebus omnibus adli- Detur, rationem putant designari. Quod autem se- quitur, amarulentia tua ad me; vel secundum Symmachi interpretationem, arrogantia tua ad au- res meas ascendit; jam nunc istorum nomine pœ- nas eum esse daturum significat. Deinceps, tanquam de jumento loquatur, tantum, inquit, Ori tuo sive frenum sive circulum apponam, ut respiratione cohibita, suffocari valcas. At Symmachus, Dabo, inquit, in nares tuas annulum, et frenum in Labia tua, ne, quo velis abeas, sed invitus Baby - lonem retrabaris. Quanquam alias etiam, plagis, tanquam freno, blasphemiis eum se revocaturum minitari videatur. Atque læc quidem, inquit, ad eum, licet absentem corpore, dicta sint. Ad te jam Ezechiam mea convertatur oratio. Si quo tibi signo ad eorum fidein, quæ dicta sunt, opus est : scito te anno isto rebus quæ sponte nascuntur vi- cturum, qui terram colere propter hostes non pos- sis. Nam pro, quæ seminasli, alii omnes, quæ. sponte nascuntur, interpretantur. Istorum auten reliquiis anno secundo nutrieris. Sed pro reliquiis, Aquila quidem et Theodotio sponte natis, Sym- machus autem ab arhoribus expresserunt. Vos biennio isto toleratis propter impeditum terræ cultum, agrique cessationem angustiis', tcr- tio demum tranquille degentes fructus terræ ipsi percipietis, qui post devictam Samariam in Juda superstites adbuc pietatis radices in mente egistis; et agriculturæ meæ sursum spectantem fructum, qui in eum finem servali estis, edetis. Nonnulli vero annos duos reconditis, tanquam de seminatis ante fructibus, obsidionis tempore victuros dicunt. Biennio enim in Samaria immoratus, tertio tan- det, plaga divinitus accepta, fugam arripuit. Se- curitatis deinde firmitas, tauquan in arboribus ex radice, diuturnitas autem ex fructu, qui sur- sum editur, agnoscitur. Zelasse porro Dominum, vel tanquam propriæ civitatis nomine, vel propter illatas in se blasphemias significat. Deinde pro de- cori sui ratione, erepturum se eos adjicit. Quod si, ait, et virum etiam par est honore allicere, pa- tronoque urbis, salutem ipsius concedere ; pro- D pter David servum meum (ita enim reliqui omnes interpretantur) qui primus urbem construxit et rexit, id ipsum futurum est : ut omnes intelligant quantum pietas ipsa valeat, quæ posteris etiam indignis salutem pariat. Neque vero verbis res ipsa, tot statim trucidatis, defuerunt: quibus cum ideo rex non cecidisse putandus, ut tantam stragem intuitus, os impium sibi ipse obturaret poenasque idem quam subditi graviores, ut olim Pharao, experiretur. Fuerunt eo ipso graves ma- gis et acerbæ, quod a suis ipse filiis interemptus est. Possis et ad contemplationem sermonem re- VARIE LECTIONES.

Α λὰ βλασφημούντων ἀσκητέον τὴν σιωπὴν Παύλο λέγοντι πειθομένους, μὴ λογομαχεῖν ἐπ᾽ οὐδενὶ χρησ σίμῳ. Καὶ πάλιν, αἱρετικὸν ἄνθρωπον μετὰ μίαν καὶ δευτέραν νουθεσίαν παραιτοῦ. Τοῖς γὰρ κεκρατη μένοις οὐ δεῖ ἐγχειρεῖν ὡς νοσοῦσιν ἀνίατα. Γέγρα πται γάρ, Εἰς ὦτα ἀκουόντων κάλει. Κἂν ἀναπαύσεις οὖν ἐπαγγέλλωνται, κατὰ 'Ραψάκην· κἂν ἀπειλώσιν, Θεῷ μόνον προσέρχεσθαι χρή, τὴν ἄνωθεν τοῦ μέσ νους - βοήθειαν. Αποσοβήσει γὰρ αὐτοὺς ἀφανῶς τὴν Σιών διαφυλάττων ἀνάλωτον. Πύλαι γὰρ ᾅδου τῆς Ἐκκλησίας οὐ κατισχύσουσι. ΚΕΦΑΛ. ΔΗ. 428-4291-29 Εγένετο δὲ ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ, ἐμαλα κάσθη Εζεκίας έως θανάτου. Καὶ ἦλθε πρὸς αὐτ τὸν Ησαΐας υἱὸς Ἀμὼς ὁ προφήτης, καὶ εἶπε πρὸς αὐτόν· Τάδε λέγει Κύριος, Τάξαι περὶ τοῦ οἴκου σου. ᾿Αποθνήσκεις γὰρ σύ, καὶ οὐ μή ζη ση, κ. τ. λ. Ὁ λέξας Θεός, ο Ἐγὼ ἀποκτενῶ, καὶ ζῆν ποιήσω. πατάξω, κἀγὼ Ιάσομαι, ο τοὺς πολεμίους ἀγγέλου πατάξας πληγῇ, τὸν θεοφιλή βασιλέα ζωοποιεῖ. Τὸ γάρ, ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ, τοῦτο παρίστησιν τῷ τῆς ἐκείνων πληγῆς. Θεὸς δὲ τὸ τέλος αὐτῷ προδηλοί, τῆς σωτηρίας ενάγων προσαίτησιν. Δι' οὗ δηλοῦται μὴ τὸν χρόνον τῆς ζωῆς ἀνάγκαις εἰμαρμένης ἡμῖν περικλείεσθαι, Θεὸν δὲ τοῦτον ὁρίζειν, καθ' οὓς οἶδε λόγους αὐτὸς, ἢ παράγων εἰς βίον, ἢ τὰ μέτρα του χρόνου διδοὺς, ἢ τρόπῳ προσάγων τῷ δοκοῦντι τὴν τελευτήν. Το μόνῳ δυνατὸν καὶ θνήσκειν μέλλοντας ἐγείρειν, ἐπιμετροῦντα = χρόνους ζωῆς, ὡς νῦν Ἐζε- κίαν, καὶ τεθνηκότας ζωοποιεῖν, ὡς ὅσους ἐδήλωσεν ἡ Γραφή. Καὶ πανταχόθεν ἡμῖν οἱ τῆς εἰμαρμένη; διαλύονται λόγοι. υπερ Εζεκίας εἰδὼς, ὅτε μὲν Εύρωτο, πρὸς τὸν νεὼν ἔθει, περὶ τῶν Ασσυρίων αἰτῶν· τῇ νόσῳ δὲ πεδηθεὶς, ἐξ αὐτῆς στρωμνῆς ἀνήγαγε τὴν εὐχὴν, πανταχοῦ παρεῖναι τὸ θεῖον εἰδώς. Καὶ περὶ τῆς ἰδίας εὐζωΐας μόνον παῤῥησιά- ζεται, προσθήκην οὐκ αἰτήσας ζωῆς, τῶν κατὰ διά- νοιαν εἰδὼς αὐτὸν ἐπιγνώμονα, καὶ τῆς εὐχῆς ἐπι· τρέψας τ . " • • • κατελήφθησαν μήτε δοξολογοῦντες ἴσως, ἢ προστιθέντες ἀρεταῖς, μήτε μὴν ἁμαρτάνον- τες, τὸν δὲ τῆς κρίσεως καιρὸν ἐκδεχόμενοι. Τινὲς δέ φασιν, ὡς οὐκ ἀναιρεῖ τὰς ἐλπίδας τῆς ἀναστά- σεως· δηλοῖ δὲ μᾶλλον, ὡς Εἰς ᾅδην ἀπωλείας ἀπελι λύθειν, μὴ τῆς παρὰ σοῦ βοηθείας τυχών παριδόντος τὰς ἐμὰς ἁμαρτίας. Διὸ τῆς σφαλεράς ἐκείνης ἐν νοίας παυσάμενος, σπεύσω πρὸς γάμον καὶ παιδο- ποιῖαν ἐλθεῖν, καὶ τοὺς ἐξ ἐμοῦ κήρυκας τῆς σῆς ἀποδεῖξαι δικαιοσύνης. Κἀγὼ δὲ πρὸς τὴν αἰσθητὴν δοθεῖσαν ἡμῖν παραμυθίαν, τὸν σὸν οἶκον ἰὼν, εἰς 18. Η αρ. υπομένοντας, ο γρ. επιμετρούντι, ο γρ. κατελείφθησαν. α . PROCOPII GAZEI vocare. Dei enim civitatem, id est Ecclesiam, etiam obsident et oppugnant hæretici, diabolo ipsi, tan- quam duci milites, obtemperantes: quos silentio vincere, quantumvis blasphemiarum evomant, as- suescendum est, non de rebus vanis, contra Pauli sententiam, verbis decertare s : imo hæreticum hominem, post adhortationem alteram, devitare": cum in obfirmatorum et pertinacium morbis nul- lum medicina locum habeat; nec nisi iis, qui aures habent, loquendum esse scribatur. Quantumvis igitur,ut Rapsaces ille, sive requiem, sive minas an- nuntient; ad Deum nos decet accedere, et superne auxilium exspectare. Eos enim latenter repellet Dominus Sionem obsidione liberans; neque adversus Ecclesiam inferi portæ prævalebunt ". CAP. XXXVIII. Contigit autem eo tempore, ut agro- Ba-κβ'. taret Ezechias usque ad mortem; accessitque ad eum Isaias filius Amos, propheta, et dixit ei : Hæc ait Do- minus: Dispone domui tur: quia morieris, et non vives, etc. Qui dixit Deus: Ego occidam, et vivere faciam ; percutiam, et sanabo ss ;, ubi hostes per angelum plaga percussit, pium regem pristina valetudini restituit. Quod enim eo tempore propheta dixit, id, ut cladem illorum demonstraret, adjunxit. Regi autem vitæ finem Deus præsignificat, ut ad salutem postulandam invitet: quibus certe vitam nobis non fati necessitate claudi, sed a Deo quibus novit ipse rationibus, aut in lucem educendo, aut tempora metiendo, aut pro voluntate denique æta- tis extremum producendo, definiri demonstratur : cum solus vitæ nostræ tempora dimensus, jamjam morituros sicut Ezechiam, non excitare tantum et recreare, sed exstinctos etiam, sicut patet e Scri- pturis, in vitam revocare valeat. Undique igitur eversæ nobis ac dissolutæ jacent fati rationes. Quod cum non ignoraret Ezechias, dum per valetudinem licebat, haud segnis idem adversus Assyrios opem imploraturus in templum properabat; qui morbo nunc impeditus, e lecto ipso, Deum ubique adesse nihil dubitans, ad preces se vertit; in quibus vitæ conscientia fretus, de sua tantum probitate audet attingere, non vitæ propagationem postulare, qui Deum ipsum, corum quæ mente gerimus, inspe- ctorem et arbitrum esse non ambigat, et orationis. relicti sunt nec laudes forsan cele- D brantes, aut virtutibus promoventes, imo neque peccantes, sed judicii tempus exspectantes. Aiunt nonnulli resurrectionis spem non tollere, sed ad perditionis inferos potius, nisi impetrata peccatorum venia Dei manu retrahatur, devenisse se ostendere. Itaque prava illa et lubrica cogitatione liberatus, ad nuptias jam, et liberorum procreationem, quo justitiæ tuæ præcones a me procreatos ostendere queam, festinabo. Ego rursus præter eam, quæ nobis tradita est, subjectam sensui consolationem, C Deut. XIXI, 59. VABLE LECTIONES. Timoth. VI, 20. 2: Τ:. !!!, 10. 28 Matth. xvι,

Α λὰ βλασφημούντων ἀσκητέον τὴν σιωπὴν Παύλο λέγοντι πειθομένους, μὴ λογομαχεῖν ἐπ᾽ οὐδενὶ χρησ σίμῳ. Καὶ πάλιν, αἱρετικὸν ἄνθρωπον μετὰ μίαν καὶ δευτέραν νουθεσίαν παραιτοῦ. Τοῖς γὰρ κεκρατη μένοις οὐ δεῖ ἐγχειρεῖν ὡς νοσοῦσιν ἀνίατα. Γέγρα πται γάρ, Εἰς ὦτα ἀκουόντων κάλει. Κἂν ἀναπαύσεις οὖν ἐπαγγέλλωνται, κατὰ 'Ραψάκην· κἂν ἀπειλώσιν, Θεῷ μόνον προσέρχεσθαι χρή, τὴν ἄνωθεν τοῦ μέσ νους - βοήθειαν. Αποσοβήσει γὰρ αὐτοὺς ἀφανῶς τὴν Σιών διαφυλάττων ἀνάλωτον. Πύλαι γὰρ ᾅδου τῆς Ἐκκλησίας οὐ κατισχύσουσι. ΚΕΦΑΛ. ΔΗ. 428-4291-29 Εγένετο δὲ ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ, ἐμαλα κάσθη Εζεκίας έως θανάτου. Καὶ ἦλθε πρὸς αὐτ τὸν Ησαΐας υἱὸς Ἀμὼς ὁ προφήτης, καὶ εἶπε πρὸς αὐτόν· Τάδε λέγει Κύριος, Τάξαι περὶ τοῦ οἴκου σου. ᾿Αποθνήσκεις γὰρ σύ, καὶ οὐ μή ζη ση, κ. τ. λ. Ὁ λέξας Θεός, ο Ἐγὼ ἀποκτενῶ, καὶ ζῆν ποιήσω. πατάξω, κἀγὼ Ιάσομαι, ο τοὺς πολεμίους ἀγγέλου πατάξας πληγῇ, τὸν θεοφιλή βασιλέα ζωοποιεῖ. Τὸ γάρ, ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ, τοῦτο παρίστησιν τῷ τῆς ἐκείνων πληγῆς. Θεὸς δὲ τὸ τέλος αὐτῷ προδηλοί, τῆς σωτηρίας ενάγων προσαίτησιν. Δι' οὗ δηλοῦται μὴ τὸν χρόνον τῆς ζωῆς ἀνάγκαις εἰμαρμένης ἡμῖν περικλείεσθαι, Θεὸν δὲ τοῦτον ὁρίζειν, καθ' οὓς οἶδε λόγους αὐτὸς, ἢ παράγων εἰς βίον, ἢ τὰ μέτρα του χρόνου διδοὺς, ἢ τρόπῳ προσάγων τῷ δοκοῦντι τὴν τελευτήν. Το μόνῳ δυνατὸν καὶ θνήσκειν μέλλοντας ἐγείρειν, ἐπιμετροῦντα = χρόνους ζωῆς, ὡς νῦν Ἐζε- κίαν, καὶ τεθνηκότας ζωοποιεῖν, ὡς ὅσους ἐδήλωσεν ἡ Γραφή. Καὶ πανταχόθεν ἡμῖν οἱ τῆς εἰμαρμένη; διαλύονται λόγοι. υπερ Εζεκίας εἰδὼς, ὅτε μὲν Εύρωτο, πρὸς τὸν νεὼν ἔθει, περὶ τῶν Ασσυρίων αἰτῶν· τῇ νόσῳ δὲ πεδηθεὶς, ἐξ αὐτῆς στρωμνῆς ἀνήγαγε τὴν εὐχὴν, πανταχοῦ παρεῖναι τὸ θεῖον εἰδώς. Καὶ περὶ τῆς ἰδίας εὐζωΐας μόνον παῤῥησιά- ζεται, προσθήκην οὐκ αἰτήσας ζωῆς, τῶν κατὰ διά- νοιαν εἰδὼς αὐτὸν ἐπιγνώμονα, καὶ τῆς εὐχῆς ἐπι· τρέψας τ . " • • • κατελήφθησαν μήτε δοξολογοῦντες ἴσως, ἢ προστιθέντες ἀρεταῖς, μήτε μὴν ἁμαρτάνον- τες, τὸν δὲ τῆς κρίσεως καιρὸν ἐκδεχόμενοι. Τινὲς δέ φασιν, ὡς οὐκ ἀναιρεῖ τὰς ἐλπίδας τῆς ἀναστά- σεως· δηλοῖ δὲ μᾶλλον, ὡς Εἰς ᾅδην ἀπωλείας ἀπελι λύθειν, μὴ τῆς παρὰ σοῦ βοηθείας τυχών παριδόντος τὰς ἐμὰς ἁμαρτίας. Διὸ τῆς σφαλεράς ἐκείνης ἐν νοίας παυσάμενος, σπεύσω πρὸς γάμον καὶ παιδο- ποιῖαν ἐλθεῖν, καὶ τοὺς ἐξ ἐμοῦ κήρυκας τῆς σῆς ἀποδεῖξαι δικαιοσύνης. Κἀγὼ δὲ πρὸς τὴν αἰσθητὴν δοθεῖσαν ἡμῖν παραμυθίαν, τὸν σὸν οἶκον ἰὼν, εἰς 18. Η αρ. υπομένοντας, ο γρ. επιμετρούντι, ο γρ. κατελείφθησαν. α . PROCOPII GAZEI vocare. Dei enim civitatem, id est Ecclesiam, etiam obsident et oppugnant hæretici, diabolo ipsi, tan- quam duci milites, obtemperantes: quos silentio vincere, quantumvis blasphemiarum evomant, as- suescendum est, non de rebus vanis, contra Pauli sententiam, verbis decertare s : imo hæreticum hominem, post adhortationem alteram, devitare": cum in obfirmatorum et pertinacium morbis nul- lum medicina locum habeat; nec nisi iis, qui aures habent, loquendum esse scribatur. Quantumvis igitur,ut Rapsaces ille, sive requiem, sive minas an- nuntient; ad Deum nos decet accedere, et superne auxilium exspectare. Eos enim latenter repellet Dominus Sionem obsidione liberans; neque adversus Ecclesiam inferi portæ prævalebunt ". CAP. XXXVIII. Contigit autem eo tempore, ut agro- Ba-κβ'. taret Ezechias usque ad mortem; accessitque ad eum Isaias filius Amos, propheta, et dixit ei : Hæc ait Do- minus: Dispone domui tur: quia morieris, et non vives, etc. Qui dixit Deus: Ego occidam, et vivere faciam ; percutiam, et sanabo ss ;, ubi hostes per angelum plaga percussit, pium regem pristina valetudini restituit. Quod enim eo tempore propheta dixit, id, ut cladem illorum demonstraret, adjunxit. Regi autem vitæ finem Deus præsignificat, ut ad salutem postulandam invitet: quibus certe vitam nobis non fati necessitate claudi, sed a Deo quibus novit ipse rationibus, aut in lucem educendo, aut tempora metiendo, aut pro voluntate denique æta- tis extremum producendo, definiri demonstratur : cum solus vitæ nostræ tempora dimensus, jamjam morituros sicut Ezechiam, non excitare tantum et recreare, sed exstinctos etiam, sicut patet e Scri- pturis, in vitam revocare valeat. Undique igitur eversæ nobis ac dissolutæ jacent fati rationes. Quod cum non ignoraret Ezechias, dum per valetudinem licebat, haud segnis idem adversus Assyrios opem imploraturus in templum properabat; qui morbo nunc impeditus, e lecto ipso, Deum ubique adesse nihil dubitans, ad preces se vertit; in quibus vitæ conscientia fretus, de sua tantum probitate audet attingere, non vitæ propagationem postulare, qui Deum ipsum, corum quæ mente gerimus, inspe- ctorem et arbitrum esse non ambigat, et orationis. relicti sunt nec laudes forsan cele- D brantes, aut virtutibus promoventes, imo neque peccantes, sed judicii tempus exspectantes. Aiunt nonnulli resurrectionis spem non tollere, sed ad perditionis inferos potius, nisi impetrata peccatorum venia Dei manu retrahatur, devenisse se ostendere. Itaque prava illa et lubrica cogitatione liberatus, ad nuptias jam, et liberorum procreationem, quo justitiæ tuæ præcones a me procreatos ostendere queam, festinabo. Ego rursus præter eam, quæ nobis tradita est, subjectam sensui consolationem, C Deut. XIXI, 59. VABLE LECTIONES. Timoth. VI, 20. 2: Τ:. !!!, 10. 28 Matth. xvι,

τὸν σὸν ἡμᾶς φόβον συστέλλουσαν, χαριστηρίους Α ἀποδώσω φωνάς. Τινὲς δὲ τὸ, παιδία ποιήσω ἅπερ ἀναγγελοῦσιν, δηλοῦν ἔφασαν, ὅτι χοροστασίαν ψαλ- τῳδῶν παίδων εὐφώνως ὑμνούντων ἐν τῷ ναῷ στήσειν ἐπαγγέλλεται. Δι᾿ οὗ δὲ τὴν τελευτὴν αὐτῷ Θεὸς ἐδήλωσε, διὰ τούτου καὶ τὴν θεραπείαν προσήγαγε, μὴ καὶ ποιεῖν δόξῃ τὸν προφήτην ἐφύβριστον, κακῶν αὐτὸν μόνων ἀποδείξας διάκονον. Παραδοξοποιῶν δὲ Θεὸς, ὁ δοκεῖ τοῖς τραύμασιν επαύξειν τὴν βλάβην, τὰ σύκα, τοῦτο πρὸ; ἴασιν ἔδωκεν, δ καὶ μέγα ση- μεῖον ἐκπλαγείς ὁ Εζεκίας καλεῖ τοῦ δυνήσεσθαι τῷ ποδὶ χρώμενος εἰς τὸν νεὼν ἀνελθεῖν. Ἐν δὲ τῇ δ' τῶν Βασιλειῶν γέγραπται ὅτι πρὸ πάλαι παρὰ τοῦ προφήτου μαθών, ὡς ὁ ἥλιος μέλλει τὴν ἐπὶ τὰ πρόσω ποιεῖσθαι ταχυτέραν ὁδὸν, καὶ ὑφ᾽ ἂν τοὺς ι κατιέναι βαθμούς, αὐτὸς ὡς οἰκειώτερον σημεῖον τῆς πρὸς τὸν βίον αναστροφῆς, τοῦ ἡλίου τὸν ἀνα- ποδισμὸν ἐξῃτήσατο, ἔνθα καί φησιν ή Γραφή, ὡς ἕλκος αὐτῷ πονηρὸν τῆς ἀρρωστίας πρόφα σις ἦν. ΚΕΦΑΛ. ΑΘ. α-η'. Ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ἀπέστειλε Μάρω- δὰχ Βαλαδὰν, ὁ υἱὸς τοῦ Βαλάδον, ὁ βασιλεὺς τῆς Βαβυλωνίας, ἐπιστολὰς, καὶ πρέσβεις, καὶ δῶρα Εζεκίᾳ. Ἤκουσεν γὰρ, ὅτι ἐμαλακίσθη ἕως θανάτου, καὶ ἀνέστη, κ. τ. λ. Β ο Ὁ τῶν Ἰουδαίων διδάσκαλος ἔλεγεν νενοσηκέναι τὸν Εζεκίαν ᾠδὴν ἐπὶ τῇ πτώσει τῶν ᾿Ασσυρίων οὐκ ᾄσαντα χαριστήριον, ὡς ἐπ' Αἰγυπτίοις ὁ Μωσῆς, ὡς ἡ Δεββωρὰ ἐπὶ τῷ Σίσαρᾳ, ὡς ἡ ᾿Αννα ἐπὶ τῇ γενέ- σει τοῦ Σαμουήλ. Εἶτ᾽ ἀρωσθέντα τοῦτον ὁ τῶν Βαβυλωνίων μαθὼν βασιλεὺς, πρεσβεύεται πρὸς αὐτὸν, οὐκ ἀργῶς, ἰδὼν δὲ τὴν ἡμέραν, καθ᾿ ἣν ἀνεπόδισεν ὁ ἥλιος, διπλασίαν γεγενημένην. Μηδὲ γὰρ λαθεῖν Χαλδαίους δεινοὺς περὶ ταῦτα τυγχάνον- τας. Θεοποιοῦντες δὲ τὸν ἥλιον, ὑπὸ κρείττονος ᾤοντο τοῦτο γενέσθαι δυνάμεως. Καὶ τὴν αἰτίαν πολυ- πραγμονοῦντες, ἔγνωσαν, ὡς δι᾿ Εζεκίαν ὁ τῶν Ἐ- βραίων ταῦτα πεποιήκει Θεός. Ἐφ᾽ ᾧ καταπλαγείς ὁ βασιλεὺς, ἐκείνων τὰς πρὸς αὐτὸν ὡς θεοφιλῆ, συνθήκας ἀσπάζεται. Εἴποις δ᾽ ἂν αὐτὸς ὡς ὁ τὰ θαυμαστὰ πάντα κατ' ἐνιαυτὸν ἕνα γεγονένα: μαθών, τοῦ ᾿Ασσυρίου τὴν ἔφοδον, τὴν δι' ἀγγέλου πληγὴν, τὴν κατὰ Σενναχηρείμ ὑπὸ τῶν παίδων μετὰ τὴν φυγὴν ἐπανάστασιν, τὴν τοῦ μετ' αὐτὸν ἄρξαντος παιδὸς Ἀχορδὰν σεσιγημένην ἀπώλειαν. Ταῦτα πάντα μαθὼν Μαρωδὰκ Βαλδὰν υἱὸς ὢν, οὐ τοῦ Σενναχη- ρεὶμ, ἀλλὰ τοῦ Βαλδάν, ἐξ ἑτέρου γένους βασι λεύων Βαβυλωνίων, ὡς ὠφελ ος τὴν πρὸς τὸν εὐσεβῆ φιλίαν ἀσπάζεται. μυ Οτι γὰρ ἐν ἑνὶ πάντα προῆλθεν ἐνιαυτῷ μάθοις ἂν ἐπιστήσας ὡς ἡ ἔφοδος τοῦ ᾿Ασσυρίου ἔτους τεσ- παρεσκαιδεκάτου τῆς Ἐξεκίου βασιλείας ἐγένετο. γρ. ὡς αὐτός. £325 COMMENTARII IN ISAIAM. 23262 in domum tuam eliam, in qua ad tui. timorem col- B C D (sic) ligimur, profectus, gratiarum tibi actiones repen- dam. Non desunt tamen, qui, quod filios edams qui annuntiabunt, dixit, ad puerorum chorum hym- nos in templo suaviter modulantium, referant, quem regem instituturum se volunt polliceri. At per quein ei mortem Deus denuntiavit, per eumdem etiam et morbi remedium (ne contumeliosum pro- pletam, malique tantum ministrum habere videre- tur) attulit. Deinde cum miraculum edere statuis- set Deus, fcum illi (quæ vuluerum alioquin dolo- rem augere maxime solet) in remedium tradidit : quo perculsus Czechias, signum maximum id demum esse, quo pede utens in templum ascendere poste. valeat, profitetur. Invenias autem quarto Regum ** Ezechiam, cum olim solem via celeriore decem gradus semel esse confecturum a propheta audisset, promissa sanitatis signum aptius, nempe ut regre- deretur postulasse, morbique causam, quo detine- batur, ab ulceris malignitate profluxisse. CAP. XXXIX. VERS. 1-8. Tempore illo misit Merodach Baladan, filius Baladon, rex Babylonia, lilleras, et legatos, et munera ad Ezechiam. Audierat enim agrolasse ad mortem, et convaluisse, etc. Dixit Judæorum magister Ezechiam propterea ægrotasse, quod post Assyriorum stragem, sicut deletis Ægyptiis Moses 15; sicut interempto Sisare Debbora *; sicut Anna denique, ubi Samuelem peperisset '', Dei beneficiumn carmine non cele- brassel. Ad hunc porro, cum agrolasse Babylonio - rum rex audisset, non vana motus occasione, lega- tos misit, sed quod diem illum, quo cursum suum) sol retrocgisset, duplo majorem exstitisse depre- hendisset. Neque enim id Chaldæos, qui in side- rum disciplina multum versati essent, latere tuit; nec ab eisdem, qui solem deum facerent, a potentiore aliqua virtute factum denegari. Itaque cum rei causam anxie scrutali ab Hebreo- rum Deo propter Ezechiam factum esse agnosce- rent eo commotus rex, quod tanquam ad pietate commendatum accessissent, eorumdem amicitiam et foedus amplectitur. Dicere possis etiam Mero- dacum non Sennacherini, sed Baldaui ex alia stirpe filium, tunc Babyloniorum regem, postquam uno anno tam multa et stupenda contigisse didi- cisset; Assyriorum nempe exercitum per angelum deleri; Sennacherimum præterea regem fuga ela- psum filiorum manibus trucidari; ejus denique filium Achordanum, qui patri successerat, tacita morte interire, tanquam id totum in suam rem factum esse judicaret, pii regis amicitiam ambivisse. Neque enim hujus anni spatio ista omnia conti- gisse dubitabis, si Assyrii expeditionem quarto et decimo Ezechiæ exstitisse didiceris, cum quinde, ] Reg. 11. Judic. IV, el v. VARIE LECTIONES. 2: 1V Reg. xx, 9-11. Exod. xiv, et xv. »

τὸν σὸν ἡμᾶς φόβον συστέλλουσαν, χαριστηρίους Α ἀποδώσω φωνάς. Τινὲς δὲ τὸ, παιδία ποιήσω ἅπερ ἀναγγελοῦσιν, δηλοῦν ἔφασαν, ὅτι χοροστασίαν ψαλ- τῳδῶν παίδων εὐφώνως ὑμνούντων ἐν τῷ ναῷ στήσειν ἐπαγγέλλεται. Δι᾿ οὗ δὲ τὴν τελευτὴν αὐτῷ Θεὸς ἐδήλωσε, διὰ τούτου καὶ τὴν θεραπείαν προσήγαγε, μὴ καὶ ποιεῖν δόξῃ τὸν προφήτην ἐφύβριστον, κακῶν αὐτὸν μόνων ἀποδείξας διάκονον. Παραδοξοποιῶν δὲ Θεὸς, ὁ δοκεῖ τοῖς τραύμασιν επαύξειν τὴν βλάβην, τὰ σύκα, τοῦτο πρὸ; ἴασιν ἔδωκεν, δ καὶ μέγα ση- μεῖον ἐκπλαγείς ὁ Εζεκίας καλεῖ τοῦ δυνήσεσθαι τῷ ποδὶ χρώμενος εἰς τὸν νεὼν ἀνελθεῖν. Ἐν δὲ τῇ δ' τῶν Βασιλειῶν γέγραπται ὅτι πρὸ πάλαι παρὰ τοῦ προφήτου μαθών, ὡς ὁ ἥλιος μέλλει τὴν ἐπὶ τὰ πρόσω ποιεῖσθαι ταχυτέραν ὁδὸν, καὶ ὑφ᾽ ἂν τοὺς ι κατιέναι βαθμούς, αὐτὸς ὡς οἰκειώτερον σημεῖον τῆς πρὸς τὸν βίον αναστροφῆς, τοῦ ἡλίου τὸν ἀνα- ποδισμὸν ἐξῃτήσατο, ἔνθα καί φησιν ή Γραφή, ὡς ἕλκος αὐτῷ πονηρὸν τῆς ἀρρωστίας πρόφα σις ἦν. ΚΕΦΑΛ. ΑΘ. α-η'. Ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ἀπέστειλε Μάρω- δὰχ Βαλαδὰν, ὁ υἱὸς τοῦ Βαλάδον, ὁ βασιλεὺς τῆς Βαβυλωνίας, ἐπιστολὰς, καὶ πρέσβεις, καὶ δῶρα Εζεκίᾳ. Ἤκουσεν γὰρ, ὅτι ἐμαλακίσθη ἕως θανάτου, καὶ ἀνέστη, κ. τ. λ. Β ο Ὁ τῶν Ἰουδαίων διδάσκαλος ἔλεγεν νενοσηκέναι τὸν Εζεκίαν ᾠδὴν ἐπὶ τῇ πτώσει τῶν ᾿Ασσυρίων οὐκ ᾄσαντα χαριστήριον, ὡς ἐπ' Αἰγυπτίοις ὁ Μωσῆς, ὡς ἡ Δεββωρὰ ἐπὶ τῷ Σίσαρᾳ, ὡς ἡ ᾿Αννα ἐπὶ τῇ γενέ- σει τοῦ Σαμουήλ. Εἶτ᾽ ἀρωσθέντα τοῦτον ὁ τῶν Βαβυλωνίων μαθὼν βασιλεὺς, πρεσβεύεται πρὸς αὐτὸν, οὐκ ἀργῶς, ἰδὼν δὲ τὴν ἡμέραν, καθ᾿ ἣν ἀνεπόδισεν ὁ ἥλιος, διπλασίαν γεγενημένην. Μηδὲ γὰρ λαθεῖν Χαλδαίους δεινοὺς περὶ ταῦτα τυγχάνον- τας. Θεοποιοῦντες δὲ τὸν ἥλιον, ὑπὸ κρείττονος ᾤοντο τοῦτο γενέσθαι δυνάμεως. Καὶ τὴν αἰτίαν πολυ- πραγμονοῦντες, ἔγνωσαν, ὡς δι᾿ Εζεκίαν ὁ τῶν Ἐ- βραίων ταῦτα πεποιήκει Θεός. Ἐφ᾽ ᾧ καταπλαγείς ὁ βασιλεὺς, ἐκείνων τὰς πρὸς αὐτὸν ὡς θεοφιλῆ, συνθήκας ἀσπάζεται. Εἴποις δ᾽ ἂν αὐτὸς ὡς ὁ τὰ θαυμαστὰ πάντα κατ' ἐνιαυτὸν ἕνα γεγονένα: μαθών, τοῦ ᾿Ασσυρίου τὴν ἔφοδον, τὴν δι' ἀγγέλου πληγὴν, τὴν κατὰ Σενναχηρείμ ὑπὸ τῶν παίδων μετὰ τὴν φυγὴν ἐπανάστασιν, τὴν τοῦ μετ' αὐτὸν ἄρξαντος παιδὸς Ἀχορδὰν σεσιγημένην ἀπώλειαν. Ταῦτα πάντα μαθὼν Μαρωδὰκ Βαλδὰν υἱὸς ὢν, οὐ τοῦ Σενναχη- ρεὶμ, ἀλλὰ τοῦ Βαλδάν, ἐξ ἑτέρου γένους βασι λεύων Βαβυλωνίων, ὡς ὠφελ ος τὴν πρὸς τὸν εὐσεβῆ φιλίαν ἀσπάζεται. μυ Οτι γὰρ ἐν ἑνὶ πάντα προῆλθεν ἐνιαυτῷ μάθοις ἂν ἐπιστήσας ὡς ἡ ἔφοδος τοῦ ᾿Ασσυρίου ἔτους τεσ- παρεσκαιδεκάτου τῆς Ἐξεκίου βασιλείας ἐγένετο. γρ. ὡς αὐτός. £325 COMMENTARII IN ISAIAM. 23262 in domum tuam eliam, in qua ad tui. timorem col- B C D (sic) ligimur, profectus, gratiarum tibi actiones repen- dam. Non desunt tamen, qui, quod filios edams qui annuntiabunt, dixit, ad puerorum chorum hym- nos in templo suaviter modulantium, referant, quem regem instituturum se volunt polliceri. At per quein ei mortem Deus denuntiavit, per eumdem etiam et morbi remedium (ne contumeliosum pro- pletam, malique tantum ministrum habere videre- tur) attulit. Deinde cum miraculum edere statuis- set Deus, fcum illi (quæ vuluerum alioquin dolo- rem augere maxime solet) in remedium tradidit : quo perculsus Czechias, signum maximum id demum esse, quo pede utens in templum ascendere poste. valeat, profitetur. Invenias autem quarto Regum ** Ezechiam, cum olim solem via celeriore decem gradus semel esse confecturum a propheta audisset, promissa sanitatis signum aptius, nempe ut regre- deretur postulasse, morbique causam, quo detine- batur, ab ulceris malignitate profluxisse. CAP. XXXIX. VERS. 1-8. Tempore illo misit Merodach Baladan, filius Baladon, rex Babylonia, lilleras, et legatos, et munera ad Ezechiam. Audierat enim agrolasse ad mortem, et convaluisse, etc. Dixit Judæorum magister Ezechiam propterea ægrotasse, quod post Assyriorum stragem, sicut deletis Ægyptiis Moses 15; sicut interempto Sisare Debbora *; sicut Anna denique, ubi Samuelem peperisset '', Dei beneficiumn carmine non cele- brassel. Ad hunc porro, cum agrolasse Babylonio - rum rex audisset, non vana motus occasione, lega- tos misit, sed quod diem illum, quo cursum suum) sol retrocgisset, duplo majorem exstitisse depre- hendisset. Neque enim id Chaldæos, qui in side- rum disciplina multum versati essent, latere tuit; nec ab eisdem, qui solem deum facerent, a potentiore aliqua virtute factum denegari. Itaque cum rei causam anxie scrutali ab Hebreo- rum Deo propter Ezechiam factum esse agnosce- rent eo commotus rex, quod tanquam ad pietate commendatum accessissent, eorumdem amicitiam et foedus amplectitur. Dicere possis etiam Mero- dacum non Sennacherini, sed Baldaui ex alia stirpe filium, tunc Babyloniorum regem, postquam uno anno tam multa et stupenda contigisse didi- cisset; Assyriorum nempe exercitum per angelum deleri; Sennacherimum præterea regem fuga ela- psum filiorum manibus trucidari; ejus denique filium Achordanum, qui patri successerat, tacita morte interire, tanquam id totum in suam rem factum esse judicaret, pii regis amicitiam ambivisse. Neque enim hujus anni spatio ista omnia conti- gisse dubitabis, si Assyrii expeditionem quarto et decimo Ezechiæ exstitisse didiceris, cum quinde, ] Reg. 11. Judic. IV, el v. VARIE LECTIONES. 2: 1V Reg. xx, 9-11. Exod. xiv, et xv. »

Β "Ος προστεθέντων ἐτῶν αὐτῷ πεντεκαίδεκα, τῷ εἰκοστῷ καὶ ἐνάτῳ τετελεύτηκεν ἔτει, ὡς τὴν νόσον αὐτῷ γεγονέναι κατ' ἔτος τὸ τεσσαρεσκαιδέκατον. Τὰ λοιπὰ δὲ πάντα πρὸ ταύτης κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον συμβεβηκέναι, ὧν ἁπάντων ἀκούσας ἐπὶ τὴν πρε σβείαν ἠπείγετο. Καὶ τῶν ἀνδρῶν ἡκόντων δέον τὸν Εζεκίαν τὰς ἄνωθεν τοῦ Θεοῦ διηγείσθαι μεγαλουρ γίας, καὶ τὰ νῦν ἐπισυνάπτειν γενόμενα, ὡς ἂν εὔ γνώμων τε δοκῇ, κἀκείνους εὐσεβεστέρους ποιήσειεν, καὶ δι' αὐτῶν ἑτέρους διηγουμένων ἅπερ ἐγνώκασιν τοῦτο μὲν οὐ ποιεῖ. Φιλοτίμως δὲ χαυνωθεὶς, ἀνακα- λύπτει τούτοις τοὺς θησαυρούς, καὶ τὸν οἶκον τοῦ Νεχώθα, ὅπερ οἶκον ἀρωμάτων Ακύλας ἔφη, καὶ Σύμμαχος γάζα, ο δὲ παρὰ Πέρσαις τὴν περιου- σίαν σημαίνει, τοῦτο δὲ οὐ μόνον τύφον εἶχε καινὸν, ἀλλὰ καὶ τοῖς [βλεπομένοις] τοὺς πολεμίους ἐπ' ὀφθαλ μίαν ὁ παρεσκεύαζεν. "Οθεν ὁ προφήτης ἐλθὼν ὡς ἀπ' οἰκείας γνώμης, ἀλλ' οὐ Θεοῦ δῆθεν πέμψαντος, ὅ τι θέλοιεν οὗτοι πυνθάνεται, ἤθει κεχρημένος πολλῷ, καὶ δεικνὺς ὡς ἦλθον μὲν τὰ τοῦ Θεοῦ παράδοξα μαθησόμενοι, σὺ δὲ σαυτὸν εἰς θαῦμα τούτοις, ἀντὶ Θεοῦ παραδέδωκας, τὴν θείαν οὐ διδάξας ὑπεροχήν, οὐδ᾽ ὅτι τοῖς αὐτοῦ νεύμασιν ἡ κτίσις ὑποχωρεῖ. Ὁ δὲ πρὸς μὲν τὸ, τί λέγουσιν, οὐδὲν ἀποκρίνεται, τὸν ἔλεγχον δεδιώς. Πρὸς δὲ τὸ, πόθεν ἥκασιν, αλα ζονικῶς λέγων· ἐκ γῆς μακρόθεν, ὡς κατὰ κλέος αὐτοῦ τῆς φήμης αὐτοὺς καὶ πόρρωθεν ἐνεγκούσης, ὅτε καὶ τὴν ἐκ Θεοῦ κατὰ τούτου λοιπὸν ἀπόφασιν ἤγαγεν πάντα ληφθήσεσθαι παρὰ Βαβυλωνίων εἰπὼν καὶ τοὺς ἐξ αὐτοῦ καταγομένους, εὐνού- χους τῷ τούτων ἔσεσθαι βασιλεῖ. Τοῦτο δὲ γέ- γονεν, ὡς ἐν ταῖς βασιλείαις ἐγνώκαμεν, ἐν ἡμέραις Ιεχονίου, ὅτε καὶ οἱ περὶ τὸν Δανιὴλ ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ βασιλέως γεγόνασιν, εὐνοῦχοι,καθά φασί τινες, γεγο νότες. "Απερ Εζεκίας ἀκούσας εὐλαβῶς τε καὶ εὐ- σεβῶς ἀγαθὸν ἔφη πάντα λόγον εἶναι Θεοῦ, κἂν ἡ τούτων ἀκοὴ τοὺς ἀνθρώπους λυπήσειεν. Τὸν ἐφ' ἑαυτοῦ δὲ μόνον παρητήσατο χρόνον, εὐχαριστῶν τῷ Θεῷ, ὅτιπερ οὐ τῇ τῶν κακῶν ἐτιμωρεῖτο πείρα, φήμῃ δὲ μόνῃ τῶν λυπηρῶν τῶν μελλόντων ἐσωφρο- νίζετο, εἰδὼς μηδὲ τοὺς ἐξ αὐτοῦ τὴν τούτων ἀκρίτως δέξασθαι πεῖραν, ἐφ' οἷς δὲ ἁμαρτήσονται τιμωρου- μένους, τῶν ἐξ αὐτοῦ τικτομένων δικαίων μή βλαπτο μένων τῇ αὐτοῦ ἁμαρτίᾳ. Ὁ δὲ Ἑβραῖος ἔλεγε τὸν Θεὸν μὴ ἀποδέξασθαι τὴν Εζεκίου προαίρεσιν ἑαυ τοῦ μόνου φροντίσαντος, υπεριδόντος δὲ τοῦ λαοῦ καὶ τῆς πόλεως. Διόπερ επήνεγκεν ἐφ' ἑξῆς, Παρα καλεῖτε, παρακαλεῖτε τὸν λαόν μου, λέγει ὁ Θεός. Εἰ γὰρ ἐκεῖνος φίλαυτος πέφηνεν, ἀλλ' ὑμεῖς οἱ δυνάμενοι, παρακαλεῖτε τὸν ἐμὸν λαόν. Κήδομαι γάρ μου τοῦ πλάσματος. ΚΕΦΑΛ. Μ. α-η'. Παρακαλεῖτε, παρακαλεῖτε τὸν λαόν μου, λέγει ὁ Θεός· ἱερεῖς, λαλήσατε εἰς τὴν καρδίαν • γγ. ἄ. ἀγρ. ἐποφθαλμιάν. PROCOPII GAZÆI cim praeterea adjunctis, nono et vicesimo ita diem A extremum obierit, ut in annum quartum et deci- mum morbum cadere necessum sit, reliqua autem eumdem praecedere, et eodem tempore contigisse : quibus auditis omnibus ad legatorum missionem inductus est Assyrius. Verum cum ad Ezechiam appulissent; cujus partes erant rerum olim a Deo gestarum, atque etiam recentium ipsis magnitudi- nem narrare; partim, ut beneficii memorem se præstaret, partim, ut illos ad pietatem magis accenderet, quorum exemplo et monitis alii rursum moverentur: ea re neglecta, ita aviditate gloriæ frangi se passus est, ut suos eisdem thesauros, et domum Nechola (quam aromatum cellam Aquila interpretatur; Gaza Symmachus, nomine Persis divitias significante) ostentarit. Qua re non inanem tantum jactantiam suam prodidisse, sed eorum etiam potiundi cupiditatem hostibus præbuisse cre- ditur. Atque hinc est, quod ad eum propheta, veluti sua sponte, non pellente Deo accedens, et quod ipsi vellent non sine multo affectu exquirens; venisse quidem, ut Dei admirabilia opera audi- rent; sed sui potius quam Dei admirationem monet excitasse, qui eximias illius virtutes, sutin- mumque in res creatas imperium apud eos „non prædicarit. Itaque veritus accusari rex, cum quid illi dicerent, propheta postularet, obmutuit : qui tamèn unde venissent, interroganti, non sine ostentatione, de longinqua terra respondit ; lan- quam nominis sui fama excitatos tam longo ve- nisse itinere gloriaretur. Atque inde est, quod lata a Deo adversum se sententia, a Babyloniis omnia non modo direptum iri, sed eos etiam, qui a se pro- dissent, regis eunuchos fore, statim audivit. Quod Jechoniæ ætate, quantum ex regum historia colli- gere licet, accidisse putamus: quo tempore Da- nielem cun sociis in regis aula eunuchum fuisse nonnulli voluerunt. Quibus auditis Ezechias cir- cumspecte quidem et pie quæcunque locutus essel Dominus, quantumvis hominum aures olendant, bona esse adjecit, suæ ætati tantum indulgeri pos- tulans, Deo gratias agit, quod se non sensu malo- rum ulciscatur, sed sola impendentium ſama in viam revocet; qui sciat ne pœnas quidem istas ad posteros suos esse temere perventuras ; sed sua D tantum illos, non quæ ipse admisisset, peccata luituros. Tradunt Hebræi Ezechiæ institutum, qui sibi tantum intentus, populum et urbem negligeret, Deum non amplecti, ideoque deinceps, Consolami- ni, consolamini populum meum, dicit Dominus, pro- phetam adjicere. Quando enim, aiunt, amore sui regem cernitis avocari; vel ipsi saltem, qui potestis, gero, consolamini. C CAP. XL. Vens. 1-8. Consolamini, consolamini popu lum meum, dicit Deus. Sacerdotes, loquimini ad populum meum, cujus tanquam figmenti curam VARIÆ LECTIONES.

Β "Ος προστεθέντων ἐτῶν αὐτῷ πεντεκαίδεκα, τῷ εἰκοστῷ καὶ ἐνάτῳ τετελεύτηκεν ἔτει, ὡς τὴν νόσον αὐτῷ γεγονέναι κατ' ἔτος τὸ τεσσαρεσκαιδέκατον. Τὰ λοιπὰ δὲ πάντα πρὸ ταύτης κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον συμβεβηκέναι, ὧν ἁπάντων ἀκούσας ἐπὶ τὴν πρε σβείαν ἠπείγετο. Καὶ τῶν ἀνδρῶν ἡκόντων δέον τὸν Εζεκίαν τὰς ἄνωθεν τοῦ Θεοῦ διηγείσθαι μεγαλουρ γίας, καὶ τὰ νῦν ἐπισυνάπτειν γενόμενα, ὡς ἂν εὔ γνώμων τε δοκῇ, κἀκείνους εὐσεβεστέρους ποιήσειεν, καὶ δι' αὐτῶν ἑτέρους διηγουμένων ἅπερ ἐγνώκασιν τοῦτο μὲν οὐ ποιεῖ. Φιλοτίμως δὲ χαυνωθεὶς, ἀνακα- λύπτει τούτοις τοὺς θησαυρούς, καὶ τὸν οἶκον τοῦ Νεχώθα, ὅπερ οἶκον ἀρωμάτων Ακύλας ἔφη, καὶ Σύμμαχος γάζα, ο δὲ παρὰ Πέρσαις τὴν περιου- σίαν σημαίνει, τοῦτο δὲ οὐ μόνον τύφον εἶχε καινὸν, ἀλλὰ καὶ τοῖς [βλεπομένοις] τοὺς πολεμίους ἐπ' ὀφθαλ μίαν ὁ παρεσκεύαζεν. "Οθεν ὁ προφήτης ἐλθὼν ὡς ἀπ' οἰκείας γνώμης, ἀλλ' οὐ Θεοῦ δῆθεν πέμψαντος, ὅ τι θέλοιεν οὗτοι πυνθάνεται, ἤθει κεχρημένος πολλῷ, καὶ δεικνὺς ὡς ἦλθον μὲν τὰ τοῦ Θεοῦ παράδοξα μαθησόμενοι, σὺ δὲ σαυτὸν εἰς θαῦμα τούτοις, ἀντὶ Θεοῦ παραδέδωκας, τὴν θείαν οὐ διδάξας ὑπεροχήν, οὐδ᾽ ὅτι τοῖς αὐτοῦ νεύμασιν ἡ κτίσις ὑποχωρεῖ. Ὁ δὲ πρὸς μὲν τὸ, τί λέγουσιν, οὐδὲν ἀποκρίνεται, τὸν ἔλεγχον δεδιώς. Πρὸς δὲ τὸ, πόθεν ἥκασιν, αλα ζονικῶς λέγων· ἐκ γῆς μακρόθεν, ὡς κατὰ κλέος αὐτοῦ τῆς φήμης αὐτοὺς καὶ πόρρωθεν ἐνεγκούσης, ὅτε καὶ τὴν ἐκ Θεοῦ κατὰ τούτου λοιπὸν ἀπόφασιν ἤγαγεν πάντα ληφθήσεσθαι παρὰ Βαβυλωνίων εἰπὼν καὶ τοὺς ἐξ αὐτοῦ καταγομένους, εὐνού- χους τῷ τούτων ἔσεσθαι βασιλεῖ. Τοῦτο δὲ γέ- γονεν, ὡς ἐν ταῖς βασιλείαις ἐγνώκαμεν, ἐν ἡμέραις Ιεχονίου, ὅτε καὶ οἱ περὶ τὸν Δανιὴλ ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ βασιλέως γεγόνασιν, εὐνοῦχοι,καθά φασί τινες, γεγο νότες. "Απερ Εζεκίας ἀκούσας εὐλαβῶς τε καὶ εὐ- σεβῶς ἀγαθὸν ἔφη πάντα λόγον εἶναι Θεοῦ, κἂν ἡ τούτων ἀκοὴ τοὺς ἀνθρώπους λυπήσειεν. Τὸν ἐφ' ἑαυτοῦ δὲ μόνον παρητήσατο χρόνον, εὐχαριστῶν τῷ Θεῷ, ὅτιπερ οὐ τῇ τῶν κακῶν ἐτιμωρεῖτο πείρα, φήμῃ δὲ μόνῃ τῶν λυπηρῶν τῶν μελλόντων ἐσωφρο- νίζετο, εἰδὼς μηδὲ τοὺς ἐξ αὐτοῦ τὴν τούτων ἀκρίτως δέξασθαι πεῖραν, ἐφ' οἷς δὲ ἁμαρτήσονται τιμωρου- μένους, τῶν ἐξ αὐτοῦ τικτομένων δικαίων μή βλαπτο μένων τῇ αὐτοῦ ἁμαρτίᾳ. Ὁ δὲ Ἑβραῖος ἔλεγε τὸν Θεὸν μὴ ἀποδέξασθαι τὴν Εζεκίου προαίρεσιν ἑαυ τοῦ μόνου φροντίσαντος, υπεριδόντος δὲ τοῦ λαοῦ καὶ τῆς πόλεως. Διόπερ επήνεγκεν ἐφ' ἑξῆς, Παρα καλεῖτε, παρακαλεῖτε τὸν λαόν μου, λέγει ὁ Θεός. Εἰ γὰρ ἐκεῖνος φίλαυτος πέφηνεν, ἀλλ' ὑμεῖς οἱ δυνάμενοι, παρακαλεῖτε τὸν ἐμὸν λαόν. Κήδομαι γάρ μου τοῦ πλάσματος. ΚΕΦΑΛ. Μ. α-η'. Παρακαλεῖτε, παρακαλεῖτε τὸν λαόν μου, λέγει ὁ Θεός· ἱερεῖς, λαλήσατε εἰς τὴν καρδίαν • γγ. ἄ. ἀγρ. ἐποφθαλμιάν. PROCOPII GAZÆI cim praeterea adjunctis, nono et vicesimo ita diem A extremum obierit, ut in annum quartum et deci- mum morbum cadere necessum sit, reliqua autem eumdem praecedere, et eodem tempore contigisse : quibus auditis omnibus ad legatorum missionem inductus est Assyrius. Verum cum ad Ezechiam appulissent; cujus partes erant rerum olim a Deo gestarum, atque etiam recentium ipsis magnitudi- nem narrare; partim, ut beneficii memorem se præstaret, partim, ut illos ad pietatem magis accenderet, quorum exemplo et monitis alii rursum moverentur: ea re neglecta, ita aviditate gloriæ frangi se passus est, ut suos eisdem thesauros, et domum Nechola (quam aromatum cellam Aquila interpretatur; Gaza Symmachus, nomine Persis divitias significante) ostentarit. Qua re non inanem tantum jactantiam suam prodidisse, sed eorum etiam potiundi cupiditatem hostibus præbuisse cre- ditur. Atque hinc est, quod ad eum propheta, veluti sua sponte, non pellente Deo accedens, et quod ipsi vellent non sine multo affectu exquirens; venisse quidem, ut Dei admirabilia opera audi- rent; sed sui potius quam Dei admirationem monet excitasse, qui eximias illius virtutes, sutin- mumque in res creatas imperium apud eos „non prædicarit. Itaque veritus accusari rex, cum quid illi dicerent, propheta postularet, obmutuit : qui tamèn unde venissent, interroganti, non sine ostentatione, de longinqua terra respondit ; lan- quam nominis sui fama excitatos tam longo ve- nisse itinere gloriaretur. Atque inde est, quod lata a Deo adversum se sententia, a Babyloniis omnia non modo direptum iri, sed eos etiam, qui a se pro- dissent, regis eunuchos fore, statim audivit. Quod Jechoniæ ætate, quantum ex regum historia colli- gere licet, accidisse putamus: quo tempore Da- nielem cun sociis in regis aula eunuchum fuisse nonnulli voluerunt. Quibus auditis Ezechias cir- cumspecte quidem et pie quæcunque locutus essel Dominus, quantumvis hominum aures olendant, bona esse adjecit, suæ ætati tantum indulgeri pos- tulans, Deo gratias agit, quod se non sensu malo- rum ulciscatur, sed sola impendentium ſama in viam revocet; qui sciat ne pœnas quidem istas ad posteros suos esse temere perventuras ; sed sua D tantum illos, non quæ ipse admisisset, peccata luituros. Tradunt Hebræi Ezechiæ institutum, qui sibi tantum intentus, populum et urbem negligeret, Deum non amplecti, ideoque deinceps, Consolami- ni, consolamini populum meum, dicit Dominus, pro- phetam adjicere. Quando enim, aiunt, amore sui regem cernitis avocari; vel ipsi saltem, qui potestis, gero, consolamini. C CAP. XL. Vens. 1-8. Consolamini, consolamini popu lum meum, dicit Deus. Sacerdotes, loquimini ad populum meum, cujus tanquam figmenti curam VARIÆ LECTIONES.

Ιερουσαλήμ. Παρακαλέσατε αὐτὴν, ὅτι ἐπλήσθη ἡ ταπείνωσις αὐτῆς, λέλυται αὐτῆς ἡ ἁμαρτία, ὅτι ἐδέξατο ἐκ χειρὸς Κυρίου διπλᾶ τὰ ἁμαρτή ματα αὐτῆς. Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, Ἑτοι- μάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, κ. τ. λ. Περιγράψατα τὴν ὑπόθεσιν τῆς κατὰ τὸν Εζεκίαν προφητείας ἡ ἱστορία, ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς τοῦ εὐαγ- γελικοῦ λόγου κατάρχεται, τοῖς τὸ τοῦ Χριστοῦ Πνεῦ μα τὸν παράκλητον ὑποδεξαμένοις ἐπιβοῶτα, Παρα- καλεῖτε τὸν λαόν μου. Πάντα γὰρ τὸν ἄξιον αὐτοῦ χρηματίζειν λαὸν τὸν ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν ἐξει λεγμένον προστάττει τοῖς ἀποστόλοις παρακαλεῖν, ὅπερ ἔδρων, ὡς ὁ Παῦλος ἐδήλωσε λέγων· « Εύα λογητὸς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ Πατήρ τῶν οἰκτιρμῶν, καὶ Θεὸς πάσης παρακλήσεως, ὁ παρακαλῶν ἡμᾶς ἐν πάσῃ θλίψει ό ἡμῶν, εἰς τὸ δύνασθαι ἡμᾶς παρακαλεῖν τοὺς ἐν πάσῃ θλίψει, διὰ τῆς παρακλήσεως, ἧς αὐτοὶ παρα- καλούμεθα ὑπὸ Θεοῦ, καὶ τὰ μετὰ ταῦτα, δι' ὧν πάντων τῶν περὶ τῆς παρακλήσεως λόγον ἀπέδω κεν. Καὶ ἀλλαχοῦ δὲ, καθάπερ πειθόμενος τῇ προ φητικῇ παρακελεύσει, βοᾶ· « Δεόμεθα ὑπὲρ Χρι στοῦ, καταλλάγητε τῷ Θεῷ. » Καὶ πάλιν· . Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς ἐγὼ ὁ δέσμιος ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Τὸ δὲ ἱερεῖς, ὡς μὴ κείμενον παρὰ τοῖς ἄλλοις, ὠβέλισται παρὰ τοῖς Εβδομήκοντα. Ο γοῦν Σύμμαχός φησι· Παρηγορεῖτε, παρηγο- ρεῖτε τὸν λαόν μου, λέγει ὁ Θεὸς ὑμῶν. Παραμυ θήσασθε τὴν καρδίαν ῾Ιερουσαλήμ. τῷ καὶ συν- εφώνησαν οι λοιποί. Τίς δὲ ἡ ὥσπερ ἐμψύχου καρδία τῆς Ἱερουσαλήμ; "Ην μὲν εἰπεῖν ἀντὶ τῶν οἰκητό. “ ρων εἰρῆσθαι τὴν πόλιν, εἰ μὴ καὶ τοῦ λαοῦ διεμέ- μνητο λέγων, τὸν λαόν μου. Τίς δὲ ὁ λαός; τίνες δὲ οἱ παρακαλοῦντες; Δῆλον ὡς οἱ τὸ Πνεῦμα τὸν παράκλησον ἔχοντες, ὡς ἐλέγομεν, πρὸς οὓς ἔλεγεν ὁ Σωτήρ, « Κἀγὼ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα μου, καὶ ἄλ λον Παράκλητον δώσει ὑμῖν, ἵνα ᾗ μεθ᾽ ὑμῶν εἰς τὸν αἰῶνα, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας. » Καὶ πάλιν· «Οταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τὸ θεῖον, οὕτω πολλάκις Πνεῦμα καλεῖ. Οἱ τὸν Παρά κλητον οὖν δεξάμενοι, παρακαλεῖν προστάττονται τὸν λαὸν τοῦ Θεοῦ. Ἀλλ᾽ οὐ τὸν Ἰσραήλ, οὐδὲ τὸν Ἰακώβ, οὐδὲ τὸν Ἰούδαν· ἀλλ᾽ ἕτερον παρὰ τοῦ τον, ὡς ὁ Ζαχαρίας δηλοῖ λέγων· « Τέρπου, καὶ εὐφραίνου, θυγάτηρ Σιών, δι᾿ ὅτι ἰδοὺ ἔρχομαι, και κατασκηνώσω ἐν μέσῳ σου, λέγει Κύριος. Καὶ κατα· φεύξονται ἔθνη πολλὰ ἐπὶ τὸν Κύριον ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, καὶ ἔσονται αὐτῷ εἰς λαόν, καὶ κατασκηνώ- σουσιν ἐν μέσῳ σου, καὶ ἐπιγνώσῃ ὅτι Κύριος παν- τοκράτωρ ἐξαπέσταλκέ με πρός σε. » Δι᾿ ὧν σαφῶς ἔθνη πολλὰ λαὸς τοῦ Θεοῦ προαγορεύεται γίνεσθαι. Καὶ ταῦτα λέγει Κύριος ἀπεσταλμένος ὑπὸ ἑτέρου Κυρίου. [] χιν, 16, 17. COMMENTARII IN ISAIAM. 233) A cor Jerusalem. Consolamini eam, quia repleta est C humilitas ejus. Solutum est peccatum illius, quo- niam suscepit de manu Domini duplicia peccata sua. Vox clamantis in deserto : Parale vtum Domini, etc. Absoluta de Ezechia prophetiæ narratione, alium jam illis sermonem, qui Christi Spiritum conso- latorem exceperunt, Consolamini populum meum inclamans, aggreditur. Quemlibet enim, qui po- puli sui appellatione dignus sit, ex omnium gen- tium numero eximium et selectum consolari jubet apostolos : quod eos etiam praestitisse testatur Paulus his verbis: Benedictus Deus, et Pater Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum, el Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni afflictione, per consolationem, qua ipsi a Deo consolamur » caterisque, quæ sequuntur; in quibus omnibus consolationis rationem exhibuit. Alicubi deinde, tanquam prophetica adhortatione persuasus clamat : « Obsecramus per Christum, reconciliemini cum Deo "., Et rursus: ‹ Obse- cro vos ego vinctus in Christo Jesu 30., Est vero notandum sacerdotes vocabulum, tanquam ab aliis non agnoscatur, apud interpretes Septuaginta obelo confodi. Sic igitur Symmachus : Consolamini, consola- mini populum meum, dicit Deus vester. Allo- quimini cor Jerusalem; cui etiam cæteri consen tiunt. Sed quodnam est ipsius Jerusalem, tanquam animantis, cor? Urbem quidem ipsam, pro ejus incolis, nominasse respondere liceret, nisi popu- lum meum adjecisset. Verum, quis populus ? qui consolatores? Ipsi nimirum, qui consolatorem Spi- ritum habentes, ista a Salvatore audierunt : « Et ego rogabo Patrem meum, et alium Paracletum dabit vobis, ut sit vobiscum in sæculum; Spiritum veritatis "., Et rursus: Cum autem venerit Paracletus 8, , etc. Ita enim sape Spiritum san- ctum et divinum, sola Spiritus appellatione signi- ficat. Qui ergo Paracletum acceperunt, Dei popu- lum, non Israelis, non Jacobi, non Judaeorum denique, sed alium consolari jubentur, de quo Za- chariam ita scripsisse legimus: Gaude et lætare, D fllia Sion, quia ego venio, et habitabo in medio Cor. 1, 5. 10, 11. II, Cor. v, 20. » Ephes.tv, 1. tui, dicit Dominus. Et confugient gentes multæ ad Dominum in die illa, et erunt ei in populum; et habitabunt in medio tui; et cognoscent quia Deus omnipotens misit me ad te s, quibus aperte gen. tes multas in populum Domini abituras prædici- tur (1). Et hæc dicit Dominus missus ab alio Do- mino. Joan. ss ibid. 26. ss Zachar. 11, NOTÆ. (i) Placet viris theologis brevem istam clausulam ferri posse, cum et Ignatius et Justinus Martyr, ita de Patre et Filio sæpe locuti sint: cum etiam de angelis (de quibus apud Zachariam sermo est) intelligi possit. Ego tamen ab Arriano aliquo ad marginem notata in contextum venisse ideo su- spicor, quod eadem ablata locum fieri magis perspi- cuum videam.

Ιερουσαλήμ. Παρακαλέσατε αὐτὴν, ὅτι ἐπλήσθη ἡ ταπείνωσις αὐτῆς, λέλυται αὐτῆς ἡ ἁμαρτία, ὅτι ἐδέξατο ἐκ χειρὸς Κυρίου διπλᾶ τὰ ἁμαρτή ματα αὐτῆς. Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, Ἑτοι- μάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, κ. τ. λ. Περιγράψατα τὴν ὑπόθεσιν τῆς κατὰ τὸν Εζεκίαν προφητείας ἡ ἱστορία, ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς τοῦ εὐαγ- γελικοῦ λόγου κατάρχεται, τοῖς τὸ τοῦ Χριστοῦ Πνεῦ μα τὸν παράκλητον ὑποδεξαμένοις ἐπιβοῶτα, Παρα- καλεῖτε τὸν λαόν μου. Πάντα γὰρ τὸν ἄξιον αὐτοῦ χρηματίζειν λαὸν τὸν ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν ἐξει λεγμένον προστάττει τοῖς ἀποστόλοις παρακαλεῖν, ὅπερ ἔδρων, ὡς ὁ Παῦλος ἐδήλωσε λέγων· « Εύα λογητὸς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ Πατήρ τῶν οἰκτιρμῶν, καὶ Θεὸς πάσης παρακλήσεως, ὁ παρακαλῶν ἡμᾶς ἐν πάσῃ θλίψει ό ἡμῶν, εἰς τὸ δύνασθαι ἡμᾶς παρακαλεῖν τοὺς ἐν πάσῃ θλίψει, διὰ τῆς παρακλήσεως, ἧς αὐτοὶ παρα- καλούμεθα ὑπὸ Θεοῦ, καὶ τὰ μετὰ ταῦτα, δι' ὧν πάντων τῶν περὶ τῆς παρακλήσεως λόγον ἀπέδω κεν. Καὶ ἀλλαχοῦ δὲ, καθάπερ πειθόμενος τῇ προ φητικῇ παρακελεύσει, βοᾶ· « Δεόμεθα ὑπὲρ Χρι στοῦ, καταλλάγητε τῷ Θεῷ. » Καὶ πάλιν· . Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς ἐγὼ ὁ δέσμιος ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Τὸ δὲ ἱερεῖς, ὡς μὴ κείμενον παρὰ τοῖς ἄλλοις, ὠβέλισται παρὰ τοῖς Εβδομήκοντα. Ο γοῦν Σύμμαχός φησι· Παρηγορεῖτε, παρηγο- ρεῖτε τὸν λαόν μου, λέγει ὁ Θεὸς ὑμῶν. Παραμυ θήσασθε τὴν καρδίαν ῾Ιερουσαλήμ. τῷ καὶ συν- εφώνησαν οι λοιποί. Τίς δὲ ἡ ὥσπερ ἐμψύχου καρδία τῆς Ἱερουσαλήμ; "Ην μὲν εἰπεῖν ἀντὶ τῶν οἰκητό. “ ρων εἰρῆσθαι τὴν πόλιν, εἰ μὴ καὶ τοῦ λαοῦ διεμέ- μνητο λέγων, τὸν λαόν μου. Τίς δὲ ὁ λαός; τίνες δὲ οἱ παρακαλοῦντες; Δῆλον ὡς οἱ τὸ Πνεῦμα τὸν παράκλησον ἔχοντες, ὡς ἐλέγομεν, πρὸς οὓς ἔλεγεν ὁ Σωτήρ, « Κἀγὼ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα μου, καὶ ἄλ λον Παράκλητον δώσει ὑμῖν, ἵνα ᾗ μεθ᾽ ὑμῶν εἰς τὸν αἰῶνα, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας. » Καὶ πάλιν· «Οταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τὸ θεῖον, οὕτω πολλάκις Πνεῦμα καλεῖ. Οἱ τὸν Παρά κλητον οὖν δεξάμενοι, παρακαλεῖν προστάττονται τὸν λαὸν τοῦ Θεοῦ. Ἀλλ᾽ οὐ τὸν Ἰσραήλ, οὐδὲ τὸν Ἰακώβ, οὐδὲ τὸν Ἰούδαν· ἀλλ᾽ ἕτερον παρὰ τοῦ τον, ὡς ὁ Ζαχαρίας δηλοῖ λέγων· « Τέρπου, καὶ εὐφραίνου, θυγάτηρ Σιών, δι᾿ ὅτι ἰδοὺ ἔρχομαι, και κατασκηνώσω ἐν μέσῳ σου, λέγει Κύριος. Καὶ κατα· φεύξονται ἔθνη πολλὰ ἐπὶ τὸν Κύριον ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, καὶ ἔσονται αὐτῷ εἰς λαόν, καὶ κατασκηνώ- σουσιν ἐν μέσῳ σου, καὶ ἐπιγνώσῃ ὅτι Κύριος παν- τοκράτωρ ἐξαπέσταλκέ με πρός σε. » Δι᾿ ὧν σαφῶς ἔθνη πολλὰ λαὸς τοῦ Θεοῦ προαγορεύεται γίνεσθαι. Καὶ ταῦτα λέγει Κύριος ἀπεσταλμένος ὑπὸ ἑτέρου Κυρίου. [] χιν, 16, 17. COMMENTARII IN ISAIAM. 233) A cor Jerusalem. Consolamini eam, quia repleta est C humilitas ejus. Solutum est peccatum illius, quo- niam suscepit de manu Domini duplicia peccata sua. Vox clamantis in deserto : Parale vtum Domini, etc. Absoluta de Ezechia prophetiæ narratione, alium jam illis sermonem, qui Christi Spiritum conso- latorem exceperunt, Consolamini populum meum inclamans, aggreditur. Quemlibet enim, qui po- puli sui appellatione dignus sit, ex omnium gen- tium numero eximium et selectum consolari jubet apostolos : quod eos etiam praestitisse testatur Paulus his verbis: Benedictus Deus, et Pater Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum, el Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni afflictione, per consolationem, qua ipsi a Deo consolamur » caterisque, quæ sequuntur; in quibus omnibus consolationis rationem exhibuit. Alicubi deinde, tanquam prophetica adhortatione persuasus clamat : « Obsecramus per Christum, reconciliemini cum Deo "., Et rursus: ‹ Obse- cro vos ego vinctus in Christo Jesu 30., Est vero notandum sacerdotes vocabulum, tanquam ab aliis non agnoscatur, apud interpretes Septuaginta obelo confodi. Sic igitur Symmachus : Consolamini, consola- mini populum meum, dicit Deus vester. Allo- quimini cor Jerusalem; cui etiam cæteri consen tiunt. Sed quodnam est ipsius Jerusalem, tanquam animantis, cor? Urbem quidem ipsam, pro ejus incolis, nominasse respondere liceret, nisi popu- lum meum adjecisset. Verum, quis populus ? qui consolatores? Ipsi nimirum, qui consolatorem Spi- ritum habentes, ista a Salvatore audierunt : « Et ego rogabo Patrem meum, et alium Paracletum dabit vobis, ut sit vobiscum in sæculum; Spiritum veritatis "., Et rursus: Cum autem venerit Paracletus 8, , etc. Ita enim sape Spiritum san- ctum et divinum, sola Spiritus appellatione signi- ficat. Qui ergo Paracletum acceperunt, Dei popu- lum, non Israelis, non Jacobi, non Judaeorum denique, sed alium consolari jubentur, de quo Za- chariam ita scripsisse legimus: Gaude et lætare, D fllia Sion, quia ego venio, et habitabo in medio Cor. 1, 5. 10, 11. II, Cor. v, 20. » Ephes.tv, 1. tui, dicit Dominus. Et confugient gentes multæ ad Dominum in die illa, et erunt ei in populum; et habitabunt in medio tui; et cognoscent quia Deus omnipotens misit me ad te s, quibus aperte gen. tes multas in populum Domini abituras prædici- tur (1). Et hæc dicit Dominus missus ab alio Do- mino. Joan. ss ibid. 26. ss Zachar. 11, NOTÆ. (i) Placet viris theologis brevem istam clausulam ferri posse, cum et Ignatius et Justinus Martyr, ita de Patre et Filio sæpe locuti sint: cum etiam de angelis (de quibus apud Zachariam sermo est) intelligi possit. Ego tamen ab Arriano aliquo ad marginem notata in contextum venisse ideo su- spicor, quod eadem ablata locum fieri magis perspi- cuum videam.

Ὡς οὖν, οὗτος λαὸς Θεοῦ, οὕτω καρδία Ἱερουσα- λήμ τὸ κρεῖτιον τοῦ λαοῦ τάγμα, καὶ τῆς Ἐκκλη σίας τὸ κυριώτατον, ὡς ἡ καρδία τοῦ σώματος, δι' οὗ δηλοῦται τὸ λογικόν τε καὶ νοερώτερον τάγμα. Διδ τούτοις μὲν λαλεῖν, παρακαλεῖν δὲ τοὺς ἄλλους ἐπέταξεν, ὡς ἂν δεομένους παραμυθίας. Είποις, δ' ἂν καὶ τῆς αἰσθητῆς Ἱερουσαλὴμ τοὺς λογικωτέρους σημαίνεσθαι, τοῦ λοιποῦ πλήθους οιονεί σαρκώδους καὶ παχυτάτου τυγχάνοντος, καὶ αὐτοῖς οὖν βούλετας λαλεῖν τοὺς εἰληφότας τὸ Πνεῦμα τῆς παρακλήσεως, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν εὐαγγελιζομένους διὰ τὴν προφη- τείαν, ἣν ἐπάγει περὶ τῆς Χριστοῦ παρουσίας, πανο- μένης τῆς ταπεινώσεως, καὶ λυομένης τῆς ἁμαρτ τίας. Τῇ οὖν εἰρημένῃ καρδίᾳ τῆς Ἱερουσαλήμ διπλῆν ἐπενηνέχθαι λέγει την κόλασιν, ἐπεὶ καὶ Β ἱστορικῶς συναπέλαυον τῶν τοῦ πλήθους κακῶν οἱ δηλωθέντες ὑπ' ἀλλοφύλοις ἔθνεσι ταπεινούμενοι, καὶ κατὰ διάνοιαν ἐκόλαζον ἑαυτοὺς, τὴν τοῦ λαοῦ πενθοῦντες ἀποβολήν. ᾿Αλλὰ καὶ δεύτερον ἡ πόλις ἤλωκεν ὡς καὶ τὸν ἐν αὐτῇ νεών κατενεχθῆναι πρὸς ἔδαφος. Τὴν δ' οὖν παράκλησιν τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιφανείας ἐφ' ἑξῆς ἐπενήνοχε, φωνή λέγων βοῶντος εἶθ' ἑξῆς ἐπιφέρων· Καὶ ὄψεται πᾶσα σὰρξ τὸ σω τήριον τοῦ Θεοῦ, τὸ εὐαγγελικὸν κήρυγμα, δι' ε Σωτὴρ ἐγνωρίζετο. Ετέρα δὲ νῦν ἔρημος εἴρηται παρ' ἣν ὁ Μωσῆς διήγαγε τὸν λαόν. Καὶ τίνος ἀνδρὸς ἐν ταύτῃ φωνὴ βοῶντος ; κατὰ τὸν Ἀκύλαν, και λοῦντος. Δῆλον δὲ καὶ πρὸς τίνας ἔλεγεν· Ετοιμά σατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. "Απερ πάντα εἰκὸς ἦν τοὺς τούτων ἀκροατὰς ζητεῖν, εὔχεσθαί τε τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ ἰδεῖν, προβαινούσης εἰς ἔργον τῆς προφητείας. Ἐπεὶ οὖν ταῦτα προσεδόκων οἱ τῶν προφητικών ἐπιγνώμονες, τοῖς ἤκουσιν ὑπὸ τῶν ἀρχιερέων και διδασκάλων, ἐρωτῶσίν τε τὸν Ἰωαννην, εἰ Χριστός, ἢ ὁ Πλίας, ἢ ὁ προφήτης ἐστὶν, ἀποφάσκει μὲν ταῦτα, τὸ δὲ φωνή βοώντες εἶναι διισχυρίζεται. ' Ως γὰρ εἰδόσι τὴν προφητείαν Αρκέσθη τοσοῦτον εἰπὼν, ἔρημέν τε δεικνὺς τὴν ἐν ᾗ διήγε, καὶ τὸ ἐπὶ θύραις εἶναι τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ τὸ πάσῃ σαρκὶ γνωσθησόμενον. Ἐκήρυσσε γὰρ ἐν τῇ ἐρήμῳ τοῦ Ἰορδάνου, περὶ ἧς ἡ προφητεία φησίν, ἀλλ' οὐκ ἐν Ἱερουσαλήμ. Εν {περ ἐρήμῳ τὸ σωτήριον ὤφθη Χριστός, ἦτε δόξα αυτ τοῦ πᾶσιν ἐγνώσθη, τῶν μὲν οὐρανῶν ἀνοιγομένων, βαπτιζομένου, τοῦ δὲ θείου Πνεύματος ἐν εἴδει περιστερᾶς ἐπ' αὐτὴν καταντήσαντος, τοῦ δὲ Πατέρος φήσαντος αὐτὸν Υἱὸν ὑπάρχειν ἀγαπητόν. Ταῦτα γὰρ τῆς σωτηρίου δόξης σημεῖα ἐν ἐρήμῳ τοῦ Ἰορδάνου γενόμενα. Διὸ φθάσας ταύτην εὐηγγελίζετο λέγων· • Εὐφράνθητι, ἔρημος ἡ διψῶσα, ἀγαλλιάσθω ἔρημος καὶ ἀνθείτω ὡς κρίνον. Καὶ ἐξανθήσει καὶ ἀγαλλιά- σεται τὰ ἔρημα τοῦ Ἰορδάνου. » Επληροῦτο δὲ καθ᾿ ἱστορία» μὲν οὕτως· κατὰ δὲ διάνοιαν ἐπὶ τῆς ἐξ ἐθ- νῶν Ἐκκλησίας νοούμενα, ή τις πρότερον ἔρημο; ὑπῆρχε θεῷ, ἐν ᾗ μέχρι και τήμερον ἡ αὐτὴ βια PROCOPII GAZEI Qua ergo ratione hic Dei populus, eadem et cor A Jerusalem, populi scilicet in Ecclesia praestantior numerus, appellatur; non aliter quam in corpore cordi principatum tribuimus. Quo loquendi genere rationi et spiritui magis obtemperantium ordo si- gnificatur. Itaque loqui quidem istos, alios autem, tanquam consolatione opus habentes, consolari præcipit. Dicas etiam et sensui subjectæ Jerusalem cives ratione magis pollentes, æquioresque signi- ficari; cum reliqua turba crassa fere, corporique maxime addicta sit. Vult igitur et ad istos verba fieri ab eis, qui Spiritum consolationis acceperunt ; et peccatorum per prophetiam de Christi adventu, cum cessante humilitate etiam solutum erit pecca- tum, veniam denuntiari. Cordi ergo superius me- Inoratæ Jerusalem duplices penas irrogatas esse dicit : quandoquidem (praeterquam quod se- cudum historiam, et illos, quos indicavimus, cum populo agentibus exteris humiliatos, eadem tole- rasse constat) et ipsi etiam animo torquebantur; cum populi rejectionem lugerent, secundoque jam urbe expugnata, solo templum esse adæquatum in- tuerentur. Consolationem ergo deinceps, quæ Sal- vatoris adventu præstaretur, cum vox clamantis dixit, adjecit. Deinde, et videbit omnis caro salutare Dei, addidit, ut Evangelii prædicationem, unde Sal- vator innotuit, indicaret. Est vero desertum hic ab eo aliud, per quod populum Moses traduxit. Deinde, cujusnam viri vox in eo? Clamantis, re^ spondet : aut ut Aquila interpretatur, vocantis. Patet vero et ad quos loqueretur, cum parare viam Do- C mini juberet. Quæ omnia auditores istorum quærere, et, ut pergente in actum prophetia, salutare Dei viderent, precari fuerat consentaneum. Quoniam igitur ista exspectabant qui res prophe- ticas callebant; iis, qui a principibus sacerdotum et magistris missi ad Joannem venerant, ut Chri- stusne, an Elias, an propheta ipse esset, audirent, illa quidem pernegat, se autem vocem clamantis esse profitetur ". Id enim iis, qui prophetiam no- rant, dixisse, desertumque, in quo agebat, et ipsum Dei salutare omni carni conspiciendum pro furi- bus instare, satis erat ostendisse. Est enim con- cionatus in Jordanis deserto, de quo nunc prophe- tia, non Jerosolymis, et in ea ipsa solitudine Christi salutare, ejusdemque gloria omnibus apparuit; cum et ad ejus baptismum coelis apertis in eum- dein se Spiritus columbæ specie demisit, et a Patre dilectus appellari Filius auditus est 35. Hæc enim signa gloriæ salutaris in Jordanis solitudine data esse constat. Atque inde est, quod eandem antea in hunc modum allocutus est: Lætare, deserta sitiens ; exsullet solitudo, et floreat quasi lilium. Florebunt, et exsultabunt deserta Jordanis *. Ita vero si ad historiam intendas, rem esse gestam invenias. Quod si ad arcanam intelligentiam revoces, de Ecclesia recte intelligas, quæ Deo st Joan. 1, 19-23. Matth. 1, 15-17. 3» Isa, xxx, 1, 2.

Ὡς οὖν, οὗτος λαὸς Θεοῦ, οὕτω καρδία Ἱερουσα- λήμ τὸ κρεῖτιον τοῦ λαοῦ τάγμα, καὶ τῆς Ἐκκλη σίας τὸ κυριώτατον, ὡς ἡ καρδία τοῦ σώματος, δι' οὗ δηλοῦται τὸ λογικόν τε καὶ νοερώτερον τάγμα. Διδ τούτοις μὲν λαλεῖν, παρακαλεῖν δὲ τοὺς ἄλλους ἐπέταξεν, ὡς ἂν δεομένους παραμυθίας. Είποις, δ' ἂν καὶ τῆς αἰσθητῆς Ἱερουσαλὴμ τοὺς λογικωτέρους σημαίνεσθαι, τοῦ λοιποῦ πλήθους οιονεί σαρκώδους καὶ παχυτάτου τυγχάνοντος, καὶ αὐτοῖς οὖν βούλετας λαλεῖν τοὺς εἰληφότας τὸ Πνεῦμα τῆς παρακλήσεως, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν εὐαγγελιζομένους διὰ τὴν προφη- τείαν, ἣν ἐπάγει περὶ τῆς Χριστοῦ παρουσίας, πανο- μένης τῆς ταπεινώσεως, καὶ λυομένης τῆς ἁμαρτ τίας. Τῇ οὖν εἰρημένῃ καρδίᾳ τῆς Ἱερουσαλήμ διπλῆν ἐπενηνέχθαι λέγει την κόλασιν, ἐπεὶ καὶ Β ἱστορικῶς συναπέλαυον τῶν τοῦ πλήθους κακῶν οἱ δηλωθέντες ὑπ' ἀλλοφύλοις ἔθνεσι ταπεινούμενοι, καὶ κατὰ διάνοιαν ἐκόλαζον ἑαυτοὺς, τὴν τοῦ λαοῦ πενθοῦντες ἀποβολήν. ᾿Αλλὰ καὶ δεύτερον ἡ πόλις ἤλωκεν ὡς καὶ τὸν ἐν αὐτῇ νεών κατενεχθῆναι πρὸς ἔδαφος. Τὴν δ' οὖν παράκλησιν τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιφανείας ἐφ' ἑξῆς ἐπενήνοχε, φωνή λέγων βοῶντος εἶθ' ἑξῆς ἐπιφέρων· Καὶ ὄψεται πᾶσα σὰρξ τὸ σω τήριον τοῦ Θεοῦ, τὸ εὐαγγελικὸν κήρυγμα, δι' ε Σωτὴρ ἐγνωρίζετο. Ετέρα δὲ νῦν ἔρημος εἴρηται παρ' ἣν ὁ Μωσῆς διήγαγε τὸν λαόν. Καὶ τίνος ἀνδρὸς ἐν ταύτῃ φωνὴ βοῶντος ; κατὰ τὸν Ἀκύλαν, και λοῦντος. Δῆλον δὲ καὶ πρὸς τίνας ἔλεγεν· Ετοιμά σατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. "Απερ πάντα εἰκὸς ἦν τοὺς τούτων ἀκροατὰς ζητεῖν, εὔχεσθαί τε τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ ἰδεῖν, προβαινούσης εἰς ἔργον τῆς προφητείας. Ἐπεὶ οὖν ταῦτα προσεδόκων οἱ τῶν προφητικών ἐπιγνώμονες, τοῖς ἤκουσιν ὑπὸ τῶν ἀρχιερέων και διδασκάλων, ἐρωτῶσίν τε τὸν Ἰωαννην, εἰ Χριστός, ἢ ὁ Πλίας, ἢ ὁ προφήτης ἐστὶν, ἀποφάσκει μὲν ταῦτα, τὸ δὲ φωνή βοώντες εἶναι διισχυρίζεται. ' Ως γὰρ εἰδόσι τὴν προφητείαν Αρκέσθη τοσοῦτον εἰπὼν, ἔρημέν τε δεικνὺς τὴν ἐν ᾗ διήγε, καὶ τὸ ἐπὶ θύραις εἶναι τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ τὸ πάσῃ σαρκὶ γνωσθησόμενον. Ἐκήρυσσε γὰρ ἐν τῇ ἐρήμῳ τοῦ Ἰορδάνου, περὶ ἧς ἡ προφητεία φησίν, ἀλλ' οὐκ ἐν Ἱερουσαλήμ. Εν {περ ἐρήμῳ τὸ σωτήριον ὤφθη Χριστός, ἦτε δόξα αυτ τοῦ πᾶσιν ἐγνώσθη, τῶν μὲν οὐρανῶν ἀνοιγομένων, βαπτιζομένου, τοῦ δὲ θείου Πνεύματος ἐν εἴδει περιστερᾶς ἐπ' αὐτὴν καταντήσαντος, τοῦ δὲ Πατέρος φήσαντος αὐτὸν Υἱὸν ὑπάρχειν ἀγαπητόν. Ταῦτα γὰρ τῆς σωτηρίου δόξης σημεῖα ἐν ἐρήμῳ τοῦ Ἰορδάνου γενόμενα. Διὸ φθάσας ταύτην εὐηγγελίζετο λέγων· • Εὐφράνθητι, ἔρημος ἡ διψῶσα, ἀγαλλιάσθω ἔρημος καὶ ἀνθείτω ὡς κρίνον. Καὶ ἐξανθήσει καὶ ἀγαλλιά- σεται τὰ ἔρημα τοῦ Ἰορδάνου. » Επληροῦτο δὲ καθ᾿ ἱστορία» μὲν οὕτως· κατὰ δὲ διάνοιαν ἐπὶ τῆς ἐξ ἐθ- νῶν Ἐκκλησίας νοούμενα, ή τις πρότερον ἔρημο; ὑπῆρχε θεῷ, ἐν ᾗ μέχρι και τήμερον ἡ αὐτὴ βια PROCOPII GAZEI Qua ergo ratione hic Dei populus, eadem et cor A Jerusalem, populi scilicet in Ecclesia praestantior numerus, appellatur; non aliter quam in corpore cordi principatum tribuimus. Quo loquendi genere rationi et spiritui magis obtemperantium ordo si- gnificatur. Itaque loqui quidem istos, alios autem, tanquam consolatione opus habentes, consolari præcipit. Dicas etiam et sensui subjectæ Jerusalem cives ratione magis pollentes, æquioresque signi- ficari; cum reliqua turba crassa fere, corporique maxime addicta sit. Vult igitur et ad istos verba fieri ab eis, qui Spiritum consolationis acceperunt ; et peccatorum per prophetiam de Christi adventu, cum cessante humilitate etiam solutum erit pecca- tum, veniam denuntiari. Cordi ergo superius me- Inoratæ Jerusalem duplices penas irrogatas esse dicit : quandoquidem (praeterquam quod se- cudum historiam, et illos, quos indicavimus, cum populo agentibus exteris humiliatos, eadem tole- rasse constat) et ipsi etiam animo torquebantur; cum populi rejectionem lugerent, secundoque jam urbe expugnata, solo templum esse adæquatum in- tuerentur. Consolationem ergo deinceps, quæ Sal- vatoris adventu præstaretur, cum vox clamantis dixit, adjecit. Deinde, et videbit omnis caro salutare Dei, addidit, ut Evangelii prædicationem, unde Sal- vator innotuit, indicaret. Est vero desertum hic ab eo aliud, per quod populum Moses traduxit. Deinde, cujusnam viri vox in eo? Clamantis, re^ spondet : aut ut Aquila interpretatur, vocantis. Patet vero et ad quos loqueretur, cum parare viam Do- C mini juberet. Quæ omnia auditores istorum quærere, et, ut pergente in actum prophetia, salutare Dei viderent, precari fuerat consentaneum. Quoniam igitur ista exspectabant qui res prophe- ticas callebant; iis, qui a principibus sacerdotum et magistris missi ad Joannem venerant, ut Chri- stusne, an Elias, an propheta ipse esset, audirent, illa quidem pernegat, se autem vocem clamantis esse profitetur ". Id enim iis, qui prophetiam no- rant, dixisse, desertumque, in quo agebat, et ipsum Dei salutare omni carni conspiciendum pro furi- bus instare, satis erat ostendisse. Est enim con- cionatus in Jordanis deserto, de quo nunc prophe- tia, non Jerosolymis, et in ea ipsa solitudine Christi salutare, ejusdemque gloria omnibus apparuit; cum et ad ejus baptismum coelis apertis in eum- dein se Spiritus columbæ specie demisit, et a Patre dilectus appellari Filius auditus est 35. Hæc enim signa gloriæ salutaris in Jordanis solitudine data esse constat. Atque inde est, quod eandem antea in hunc modum allocutus est: Lætare, deserta sitiens ; exsullet solitudo, et floreat quasi lilium. Florebunt, et exsultabunt deserta Jordanis *. Ita vero si ad historiam intendas, rem esse gestam invenias. Quod si ad arcanam intelligentiam revoces, de Ecclesia recte intelligas, quæ Deo st Joan. 1, 19-23. Matth. 1, 15-17. 3» Isa, xxx, 1, 2.

Ὡς οὖν, οὗτος λαὸς Θεοῦ, οὕτω καρδία Ἱερουσα- λήμ τὸ κρεῖτιον τοῦ λαοῦ τάγμα, καὶ τῆς Ἐκκλη σίας τὸ κυριώτατον, ὡς ἡ καρδία τοῦ σώματος, δι' οὗ δηλοῦται τὸ λογικόν τε καὶ νοερώτερον τάγμα. Διδ τούτοις μὲν λαλεῖν, παρακαλεῖν δὲ τοὺς ἄλλους ἐπέταξεν, ὡς ἂν δεομένους παραμυθίας. Είποις, δ' ἂν καὶ τῆς αἰσθητῆς Ἱερουσαλὴμ τοὺς λογικωτέρους σημαίνεσθαι, τοῦ λοιποῦ πλήθους οιονεί σαρκώδους καὶ παχυτάτου τυγχάνοντος, καὶ αὐτοῖς οὖν βούλετας λαλεῖν τοὺς εἰληφότας τὸ Πνεῦμα τῆς παρακλήσεως, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν εὐαγγελιζομένους διὰ τὴν προφη- τείαν, ἣν ἐπάγει περὶ τῆς Χριστοῦ παρουσίας, πανο- μένης τῆς ταπεινώσεως, καὶ λυομένης τῆς ἁμαρτ τίας. Τῇ οὖν εἰρημένῃ καρδίᾳ τῆς Ἱερουσαλήμ διπλῆν ἐπενηνέχθαι λέγει την κόλασιν, ἐπεὶ καὶ Β ἱστορικῶς συναπέλαυον τῶν τοῦ πλήθους κακῶν οἱ δηλωθέντες ὑπ' ἀλλοφύλοις ἔθνεσι ταπεινούμενοι, καὶ κατὰ διάνοιαν ἐκόλαζον ἑαυτοὺς, τὴν τοῦ λαοῦ πενθοῦντες ἀποβολήν. ᾿Αλλὰ καὶ δεύτερον ἡ πόλις ἤλωκεν ὡς καὶ τὸν ἐν αὐτῇ νεών κατενεχθῆναι πρὸς ἔδαφος. Τὴν δ' οὖν παράκλησιν τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιφανείας ἐφ' ἑξῆς ἐπενήνοχε, φωνή λέγων βοῶντος εἶθ' ἑξῆς ἐπιφέρων· Καὶ ὄψεται πᾶσα σὰρξ τὸ σω τήριον τοῦ Θεοῦ, τὸ εὐαγγελικὸν κήρυγμα, δι' ε Σωτὴρ ἐγνωρίζετο. Ετέρα δὲ νῦν ἔρημος εἴρηται παρ' ἣν ὁ Μωσῆς διήγαγε τὸν λαόν. Καὶ τίνος ἀνδρὸς ἐν ταύτῃ φωνὴ βοῶντος ; κατὰ τὸν Ἀκύλαν, και λοῦντος. Δῆλον δὲ καὶ πρὸς τίνας ἔλεγεν· Ετοιμά σατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. "Απερ πάντα εἰκὸς ἦν τοὺς τούτων ἀκροατὰς ζητεῖν, εὔχεσθαί τε τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ ἰδεῖν, προβαινούσης εἰς ἔργον τῆς προφητείας. Ἐπεὶ οὖν ταῦτα προσεδόκων οἱ τῶν προφητικών ἐπιγνώμονες, τοῖς ἤκουσιν ὑπὸ τῶν ἀρχιερέων και διδασκάλων, ἐρωτῶσίν τε τὸν Ἰωαννην, εἰ Χριστός, ἢ ὁ Πλίας, ἢ ὁ προφήτης ἐστὶν, ἀποφάσκει μὲν ταῦτα, τὸ δὲ φωνή βοώντες εἶναι διισχυρίζεται. ' Ως γὰρ εἰδόσι τὴν προφητείαν Αρκέσθη τοσοῦτον εἰπὼν, ἔρημέν τε δεικνὺς τὴν ἐν ᾗ διήγε, καὶ τὸ ἐπὶ θύραις εἶναι τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ τὸ πάσῃ σαρκὶ γνωσθησόμενον. Ἐκήρυσσε γὰρ ἐν τῇ ἐρήμῳ τοῦ Ἰορδάνου, περὶ ἧς ἡ προφητεία φησίν, ἀλλ' οὐκ ἐν Ἱερουσαλήμ. Εν {περ ἐρήμῳ τὸ σωτήριον ὤφθη Χριστός, ἦτε δόξα αυτ τοῦ πᾶσιν ἐγνώσθη, τῶν μὲν οὐρανῶν ἀνοιγομένων, βαπτιζομένου, τοῦ δὲ θείου Πνεύματος ἐν εἴδει περιστερᾶς ἐπ' αὐτὴν καταντήσαντος, τοῦ δὲ Πατέρος φήσαντος αὐτὸν Υἱὸν ὑπάρχειν ἀγαπητόν. Ταῦτα γὰρ τῆς σωτηρίου δόξης σημεῖα ἐν ἐρήμῳ τοῦ Ἰορδάνου γενόμενα. Διὸ φθάσας ταύτην εὐηγγελίζετο λέγων· • Εὐφράνθητι, ἔρημος ἡ διψῶσα, ἀγαλλιάσθω ἔρημος καὶ ἀνθείτω ὡς κρίνον. Καὶ ἐξανθήσει καὶ ἀγαλλιά- σεται τὰ ἔρημα τοῦ Ἰορδάνου. » Επληροῦτο δὲ καθ᾿ ἱστορία» μὲν οὕτως· κατὰ δὲ διάνοιαν ἐπὶ τῆς ἐξ ἐθ- νῶν Ἐκκλησίας νοούμενα, ή τις πρότερον ἔρημο; ὑπῆρχε θεῷ, ἐν ᾗ μέχρι και τήμερον ἡ αὐτὴ βια PROCOPII GAZEI Qua ergo ratione hic Dei populus, eadem et cor A Jerusalem, populi scilicet in Ecclesia praestantior numerus, appellatur; non aliter quam in corpore cordi principatum tribuimus. Quo loquendi genere rationi et spiritui magis obtemperantium ordo si- gnificatur. Itaque loqui quidem istos, alios autem, tanquam consolatione opus habentes, consolari præcipit. Dicas etiam et sensui subjectæ Jerusalem cives ratione magis pollentes, æquioresque signi- ficari; cum reliqua turba crassa fere, corporique maxime addicta sit. Vult igitur et ad istos verba fieri ab eis, qui Spiritum consolationis acceperunt ; et peccatorum per prophetiam de Christi adventu, cum cessante humilitate etiam solutum erit pecca- tum, veniam denuntiari. Cordi ergo superius me- Inoratæ Jerusalem duplices penas irrogatas esse dicit : quandoquidem (praeterquam quod se- cudum historiam, et illos, quos indicavimus, cum populo agentibus exteris humiliatos, eadem tole- rasse constat) et ipsi etiam animo torquebantur; cum populi rejectionem lugerent, secundoque jam urbe expugnata, solo templum esse adæquatum in- tuerentur. Consolationem ergo deinceps, quæ Sal- vatoris adventu præstaretur, cum vox clamantis dixit, adjecit. Deinde, et videbit omnis caro salutare Dei, addidit, ut Evangelii prædicationem, unde Sal- vator innotuit, indicaret. Est vero desertum hic ab eo aliud, per quod populum Moses traduxit. Deinde, cujusnam viri vox in eo? Clamantis, re^ spondet : aut ut Aquila interpretatur, vocantis. Patet vero et ad quos loqueretur, cum parare viam Do- C mini juberet. Quæ omnia auditores istorum quærere, et, ut pergente in actum prophetia, salutare Dei viderent, precari fuerat consentaneum. Quoniam igitur ista exspectabant qui res prophe- ticas callebant; iis, qui a principibus sacerdotum et magistris missi ad Joannem venerant, ut Chri- stusne, an Elias, an propheta ipse esset, audirent, illa quidem pernegat, se autem vocem clamantis esse profitetur ". Id enim iis, qui prophetiam no- rant, dixisse, desertumque, in quo agebat, et ipsum Dei salutare omni carni conspiciendum pro furi- bus instare, satis erat ostendisse. Est enim con- cionatus in Jordanis deserto, de quo nunc prophe- tia, non Jerosolymis, et in ea ipsa solitudine Christi salutare, ejusdemque gloria omnibus apparuit; cum et ad ejus baptismum coelis apertis in eum- dein se Spiritus columbæ specie demisit, et a Patre dilectus appellari Filius auditus est 35. Hæc enim signa gloriæ salutaris in Jordanis solitudine data esse constat. Atque inde est, quod eandem antea in hunc modum allocutus est: Lætare, deserta sitiens ; exsullet solitudo, et floreat quasi lilium. Florebunt, et exsultabunt deserta Jordanis *. Ita vero si ad historiam intendas, rem esse gestam invenias. Quod si ad arcanam intelligentiam revoces, de Ecclesia recte intelligas, quæ Deo st Joan. 1, 19-23. Matth. 1, 15-17. 3» Isa, xxx, 1, 2.

Ὡς οὖν, οὗτος λαὸς Θεοῦ, οὕτω καρδία Ἱερουσα- λήμ τὸ κρεῖτιον τοῦ λαοῦ τάγμα, καὶ τῆς Ἐκκλη σίας τὸ κυριώτατον, ὡς ἡ καρδία τοῦ σώματος, δι' οὗ δηλοῦται τὸ λογικόν τε καὶ νοερώτερον τάγμα. Διδ τούτοις μὲν λαλεῖν, παρακαλεῖν δὲ τοὺς ἄλλους ἐπέταξεν, ὡς ἂν δεομένους παραμυθίας. Είποις, δ' ἂν καὶ τῆς αἰσθητῆς Ἱερουσαλὴμ τοὺς λογικωτέρους σημαίνεσθαι, τοῦ λοιποῦ πλήθους οιονεί σαρκώδους καὶ παχυτάτου τυγχάνοντος, καὶ αὐτοῖς οὖν βούλετας λαλεῖν τοὺς εἰληφότας τὸ Πνεῦμα τῆς παρακλήσεως, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν εὐαγγελιζομένους διὰ τὴν προφη- τείαν, ἣν ἐπάγει περὶ τῆς Χριστοῦ παρουσίας, πανο- μένης τῆς ταπεινώσεως, καὶ λυομένης τῆς ἁμαρτ τίας. Τῇ οὖν εἰρημένῃ καρδίᾳ τῆς Ἱερουσαλήμ διπλῆν ἐπενηνέχθαι λέγει την κόλασιν, ἐπεὶ καὶ Β ἱστορικῶς συναπέλαυον τῶν τοῦ πλήθους κακῶν οἱ δηλωθέντες ὑπ' ἀλλοφύλοις ἔθνεσι ταπεινούμενοι, καὶ κατὰ διάνοιαν ἐκόλαζον ἑαυτοὺς, τὴν τοῦ λαοῦ πενθοῦντες ἀποβολήν. ᾿Αλλὰ καὶ δεύτερον ἡ πόλις ἤλωκεν ὡς καὶ τὸν ἐν αὐτῇ νεών κατενεχθῆναι πρὸς ἔδαφος. Τὴν δ' οὖν παράκλησιν τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιφανείας ἐφ' ἑξῆς ἐπενήνοχε, φωνή λέγων βοῶντος εἶθ' ἑξῆς ἐπιφέρων· Καὶ ὄψεται πᾶσα σὰρξ τὸ σω τήριον τοῦ Θεοῦ, τὸ εὐαγγελικὸν κήρυγμα, δι' ε Σωτὴρ ἐγνωρίζετο. Ετέρα δὲ νῦν ἔρημος εἴρηται παρ' ἣν ὁ Μωσῆς διήγαγε τὸν λαόν. Καὶ τίνος ἀνδρὸς ἐν ταύτῃ φωνὴ βοῶντος ; κατὰ τὸν Ἀκύλαν, και λοῦντος. Δῆλον δὲ καὶ πρὸς τίνας ἔλεγεν· Ετοιμά σατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. "Απερ πάντα εἰκὸς ἦν τοὺς τούτων ἀκροατὰς ζητεῖν, εὔχεσθαί τε τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ ἰδεῖν, προβαινούσης εἰς ἔργον τῆς προφητείας. Ἐπεὶ οὖν ταῦτα προσεδόκων οἱ τῶν προφητικών ἐπιγνώμονες, τοῖς ἤκουσιν ὑπὸ τῶν ἀρχιερέων και διδασκάλων, ἐρωτῶσίν τε τὸν Ἰωαννην, εἰ Χριστός, ἢ ὁ Πλίας, ἢ ὁ προφήτης ἐστὶν, ἀποφάσκει μὲν ταῦτα, τὸ δὲ φωνή βοώντες εἶναι διισχυρίζεται. ' Ως γὰρ εἰδόσι τὴν προφητείαν Αρκέσθη τοσοῦτον εἰπὼν, ἔρημέν τε δεικνὺς τὴν ἐν ᾗ διήγε, καὶ τὸ ἐπὶ θύραις εἶναι τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ τὸ πάσῃ σαρκὶ γνωσθησόμενον. Ἐκήρυσσε γὰρ ἐν τῇ ἐρήμῳ τοῦ Ἰορδάνου, περὶ ἧς ἡ προφητεία φησίν, ἀλλ' οὐκ ἐν Ἱερουσαλήμ. Εν {περ ἐρήμῳ τὸ σωτήριον ὤφθη Χριστός, ἦτε δόξα αυτ τοῦ πᾶσιν ἐγνώσθη, τῶν μὲν οὐρανῶν ἀνοιγομένων, βαπτιζομένου, τοῦ δὲ θείου Πνεύματος ἐν εἴδει περιστερᾶς ἐπ' αὐτὴν καταντήσαντος, τοῦ δὲ Πατέρος φήσαντος αὐτὸν Υἱὸν ὑπάρχειν ἀγαπητόν. Ταῦτα γὰρ τῆς σωτηρίου δόξης σημεῖα ἐν ἐρήμῳ τοῦ Ἰορδάνου γενόμενα. Διὸ φθάσας ταύτην εὐηγγελίζετο λέγων· • Εὐφράνθητι, ἔρημος ἡ διψῶσα, ἀγαλλιάσθω ἔρημος καὶ ἀνθείτω ὡς κρίνον. Καὶ ἐξανθήσει καὶ ἀγαλλιά- σεται τὰ ἔρημα τοῦ Ἰορδάνου. » Επληροῦτο δὲ καθ᾿ ἱστορία» μὲν οὕτως· κατὰ δὲ διάνοιαν ἐπὶ τῆς ἐξ ἐθ- νῶν Ἐκκλησίας νοούμενα, ή τις πρότερον ἔρημο; ὑπῆρχε θεῷ, ἐν ᾗ μέχρι και τήμερον ἡ αὐτὴ βια PROCOPII GAZEI Qua ergo ratione hic Dei populus, eadem et cor A Jerusalem, populi scilicet in Ecclesia praestantior numerus, appellatur; non aliter quam in corpore cordi principatum tribuimus. Quo loquendi genere rationi et spiritui magis obtemperantium ordo si- gnificatur. Itaque loqui quidem istos, alios autem, tanquam consolatione opus habentes, consolari præcipit. Dicas etiam et sensui subjectæ Jerusalem cives ratione magis pollentes, æquioresque signi- ficari; cum reliqua turba crassa fere, corporique maxime addicta sit. Vult igitur et ad istos verba fieri ab eis, qui Spiritum consolationis acceperunt ; et peccatorum per prophetiam de Christi adventu, cum cessante humilitate etiam solutum erit pecca- tum, veniam denuntiari. Cordi ergo superius me- Inoratæ Jerusalem duplices penas irrogatas esse dicit : quandoquidem (praeterquam quod se- cudum historiam, et illos, quos indicavimus, cum populo agentibus exteris humiliatos, eadem tole- rasse constat) et ipsi etiam animo torquebantur; cum populi rejectionem lugerent, secundoque jam urbe expugnata, solo templum esse adæquatum in- tuerentur. Consolationem ergo deinceps, quæ Sal- vatoris adventu præstaretur, cum vox clamantis dixit, adjecit. Deinde, et videbit omnis caro salutare Dei, addidit, ut Evangelii prædicationem, unde Sal- vator innotuit, indicaret. Est vero desertum hic ab eo aliud, per quod populum Moses traduxit. Deinde, cujusnam viri vox in eo? Clamantis, re^ spondet : aut ut Aquila interpretatur, vocantis. Patet vero et ad quos loqueretur, cum parare viam Do- C mini juberet. Quæ omnia auditores istorum quærere, et, ut pergente in actum prophetia, salutare Dei viderent, precari fuerat consentaneum. Quoniam igitur ista exspectabant qui res prophe- ticas callebant; iis, qui a principibus sacerdotum et magistris missi ad Joannem venerant, ut Chri- stusne, an Elias, an propheta ipse esset, audirent, illa quidem pernegat, se autem vocem clamantis esse profitetur ". Id enim iis, qui prophetiam no- rant, dixisse, desertumque, in quo agebat, et ipsum Dei salutare omni carni conspiciendum pro furi- bus instare, satis erat ostendisse. Est enim con- cionatus in Jordanis deserto, de quo nunc prophe- tia, non Jerosolymis, et in ea ipsa solitudine Christi salutare, ejusdemque gloria omnibus apparuit; cum et ad ejus baptismum coelis apertis in eum- dein se Spiritus columbæ specie demisit, et a Patre dilectus appellari Filius auditus est 35. Hæc enim signa gloriæ salutaris in Jordanis solitudine data esse constat. Atque inde est, quod eandem antea in hunc modum allocutus est: Lætare, deserta sitiens ; exsullet solitudo, et floreat quasi lilium. Florebunt, et exsultabunt deserta Jordanis *. Ita vero si ad historiam intendas, rem esse gestam invenias. Quod si ad arcanam intelligentiam revoces, de Ecclesia recte intelligas, quæ Deo st Joan. 1, 19-23. Matth. 1, 15-17. 3» Isa, xxx, 1, 2.

φωνὴ, καὶ τῷ ὁ σωτήριον τοῦ Θεοῦ τοῖς προσιοῦσιν Α εὐαγγελίζεται, πρὸς τὴν ὑποδοχὴν τοῦ Θεοῦ λό- γου παρασκευάζουσα τὰς αὐτῶν ἀκοάς. Πρὸς ὅν ἀν τιδιαστέλλων τὸν Ἰωαννην φωνὴν ὁ λόγος καλεῖ. Αντὶ δὲ τοῦ Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ, Σύμμαχος ἔφησεν, ῾Ομαλίσατε ἐν ἀβάτῳ ὁδὸν τῷ Θεῷ ἡμῶν. Ὡς ἂν τοῦ Θεοῦ μέλλοντος ἐπιβαίνειν, ἧς οὐκ ἐπέβη τὸ πρότερον οὐκ αὐτὸς, οὐ προφήτης, οὐ δίκαιος, δηλαδὴ τῆς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας. Καὶ τῷ Θεῷ τὸ ἡμῶν προσέθηκεν, ὡς πρὸς ἑτέρους φθεγ- γόμενος. Ησαν γὰρ μύριοι καὶ ἐξ ἀλλοφύλλων εθε νῶν οἱ τῷ Ἰωαννου προσελθόντες βαπτίσματι. Καὶ ἐν Ἐκκλησίᾳ δὲ ταῦτα πᾶσι προσφωνείται τοῖς ἔθνε σιν. Εἶτα δηλοῖ τὰς μὲν τεταπεινωμένας τῷ βάθει τῆς κακίας ὑψοῦσθαι ψυχάς. Ταπεινωθήσεσθαι δὲ τὰς ἐπηρμένας κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ. Καὶ σκολιὰ δὲ καὶ τραχεῖα ψυχὴ, ὁμαλή τε καὶ εὐθεῖα γέ- νήσεται· ὡς ἂν δεκτή γένοιτο τῆς ἐπιβάσεως τοῦ Θεοῦ. Ὁρθήσεται γάρ, φησίν, ἡ δόξα Κυρίου. Και τινι λέγων, ἐπάγει· Καὶ δίνεται πᾶσα σὰρξ τὸ σως τήριον τοῦ Θεοῦ, τοὺς σαρκικοὺς λέγων οὐκ ἐσχη- κότας Πνεῦμα Θεοῦ. Κατὰ τὸ Οὐ μὴ καταμείνῃ τὸ Πνεῦμά μου ἐν τοῖς ἀνθρώποις τούτοις, διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς σάρκας, ο οὓς δὴ τὸ σωτήριον ὄψε σθαι τοῦ Θεοῦ. ᾿Αλλὰ καὶ Πνεῦμα Θεοῦ προφήτης ἕτερος δύεσθαι τούτους φησίν, « Εκχεῶ, λέγων, ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα. » Εδει γὰρ τοὺς τὸ σωτήριον ἐγνωκότας τοῦ Θεοῦ καὶ Πνεύματος μεθέξειν Θεοῦ. Καὶ τοιαύτην ἐπήγαγε τοῦ λαοῦ τὴν παράκλησιν, τοῦ νέου φημί. Τοῦ γὰρ παλαιοῦ τὴν ἀπείθειαν εἰδὼς, δευτέρω χρήται κηρύγ ματι· Πᾶσα σὰρξ χόρτος. Σαρκὸς γὰρ αὕτη φύσις, καὶ τοῦ τὴν εἰκόνα φοροῦντος τοῦ χεϊκοῦ. Τὰ γὰρ ἐπὶ γῆς πρὸς βραχύ μένον ἀνθοῦντα μαραίνεται. Δεξάμενη κ δὲ τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦ μα σχήσει ἅγιον, ὅ τε οὐχ ὡς χόρτος ξηραίνεται ἄνθρωπος, οὐδὲ πεσεῖται τοῦ ἄνθους, μενεῖ δὲ πνευ- ματικός, ένα καινούμενος εἰς ἐπίγνωσιν κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτόν. Κατὰ δὲ τὸ Εβραϊκόν χόρτον καλεῖ τὸν Ἰουδαίων λαόν. Ο γὰρ Σύμμαχος καὶ Θεοδοτίων ἐκ προσθήκης φασίν · Ἀληθῶς χόρτος ὁ λαός. Ἐξηράνθη ό χόρτος. Εξέπεσε τὸ ἄνθος. Ο δὲ 'Ακύλας, Πρὸς ἂν ὁ λαὸς ἐξηράνθη; πρὸς ὅν ἀπέρευσεν ἄνθος; Ἀντὶ τοῦ, τὸ δὲ ῥῆμα Θεοῦ ἡμῶν μένει εἰς τὸν αἰῶνα, ὁ Σύμμμαχός φησιν, 'Ο δὲ λόγος τοῦ Θεοῦ ἡμῶν στήσεται εἰς τὸν αἰῶνα, Χριστὸν γὰρ αἰώνιον ὑπάρχειν ἡ ἐν τῇ ἐρήμῳ λέγει φωνή, καὶ συνδια μένειν αὐτῷ τοὺς τὸ σωτήριον αὐτοῦ δεξαμένους ἀπὸ τῆς γεώδους ἐπὶ τὴν πνευματικὴν μεταστάντας οὐσίαν. Οἱ δὲ ἐκ περιτομῆς μείναντες σάρκες, χόρ ε γρ. τό. γρ. φησί. γρ. δεξάμενα. Λος. COMMENTARII IN ISAIAM. quidem ante destituta, et ad hodiernum usque s Gen. vi, · f 3. Joel 11, 28. B C diem clamantem in se vocem nacta, etiam salutare Dei illam ingred'entibus annuntiat, eisque ad Dei verbum audiendum aures præparat; a quo, ut Joannem distingueret, vocem propheta muncu- pavil. Yerum enimvero quod, Reclas facite semitas ejus, hic habemus, Explanate in invio iter Deo nostro, dixit Symmachus; ac si illud jam, quod nunquam vel ipse Dominus antea, vel propheta, vel justus quisquam ambulassent ( Ecclesiam gentium in- nuens), iter esset calcaturus. Deinde, ad Dei vocem, nostri adjecit, ut ad alios locutus esse videretur. Erant enim infiniti de gentium etiam externarum numero, qui ad Joannis baptisma accesserant. In Ecclesia præterea et ista gentibus omnibus clara voce proponuntur. Animas deinde, quæ gravibus malis afflictæ humiliatæque sunt, exaltatum iri significat; depressas autem quæ se adversus Dei scientiam erexerunt. Anima rursum, quæ prava erat et aspera, plana het atque recla, ut se cal- cantem Deum excipiat. Videbitur enim, ait, gloria Domini. Cui deinde adjicit: Et videbit omnis caro salutare Dei; eos carnis nomine, qui Spiritum Dei non habent, innuens, juxta illud : • Non perma- nebit Spiritus meus in viris istis, quia caro sunt ; » quos Dei salutare visuros esse significat. Quin et Dei Spiritum propheta alius visuros istos ostendit, ubi ait : < Edundan de Spiritu meo super omnem carnem ⚫ Eos enim Dei Spiritu, qui salutare Dei visuri essent, participes fieri decuit. Talem igitur populi (recentis inquam) consola- tionem attulit. Cum enim veteris incredulitatem non ignoraret, eidem et altera etiam, omnis caro fenum adjiciens, annuntiat. Talis enim natura cur- nis est, et ejus, quod terrenam refert imaginem. Siquidem, quæ in terra sunt, cum brevi solum momento floruerunt, citissime arescunt. Quæ autem salutare Dei admiserint, et sanctum etiam Spiritum accipient. Imo ne homo quidem tanquam fenum arescet, nec flos ejus decidet; sed Spiritu renovatus, ad ejus agnitionem, ad cujus exemplar ellictus est, renovabitur. Quod si ad Hebraica attendas, feni nomine Ju- D deorum populum significari reperias, cum Syu- machum et Theodotionem tanquam per appendi- celli, Vere fenum populus,exaruit fenum, excidit habere; Aquilam autem, Apud quem exaruit popu- lus, apud quem effluxit flos? quærere videamus. Quod deinde, Verbum Domini nostri manebit in æternum, habemus; ita Symmachus: Sermo Do- mini nostri stabil in æternum. Christum siquidem æternum esse vox ea quæ in deserto erat, asserit ; et cum eis manere, qui salutari ejus accepto, a terrena in spiritualem sortem transierint: cir- VARIA LECTIONES.

φωνὴ, καὶ τῷ ὁ σωτήριον τοῦ Θεοῦ τοῖς προσιοῦσιν Α εὐαγγελίζεται, πρὸς τὴν ὑποδοχὴν τοῦ Θεοῦ λό- γου παρασκευάζουσα τὰς αὐτῶν ἀκοάς. Πρὸς ὅν ἀν τιδιαστέλλων τὸν Ἰωαννην φωνὴν ὁ λόγος καλεῖ. Αντὶ δὲ τοῦ Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ, Σύμμαχος ἔφησεν, ῾Ομαλίσατε ἐν ἀβάτῳ ὁδὸν τῷ Θεῷ ἡμῶν. Ὡς ἂν τοῦ Θεοῦ μέλλοντος ἐπιβαίνειν, ἧς οὐκ ἐπέβη τὸ πρότερον οὐκ αὐτὸς, οὐ προφήτης, οὐ δίκαιος, δηλαδὴ τῆς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας. Καὶ τῷ Θεῷ τὸ ἡμῶν προσέθηκεν, ὡς πρὸς ἑτέρους φθεγ- γόμενος. Ησαν γὰρ μύριοι καὶ ἐξ ἀλλοφύλλων εθε νῶν οἱ τῷ Ἰωαννου προσελθόντες βαπτίσματι. Καὶ ἐν Ἐκκλησίᾳ δὲ ταῦτα πᾶσι προσφωνείται τοῖς ἔθνε σιν. Εἶτα δηλοῖ τὰς μὲν τεταπεινωμένας τῷ βάθει τῆς κακίας ὑψοῦσθαι ψυχάς. Ταπεινωθήσεσθαι δὲ τὰς ἐπηρμένας κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ. Καὶ σκολιὰ δὲ καὶ τραχεῖα ψυχὴ, ὁμαλή τε καὶ εὐθεῖα γέ- νήσεται· ὡς ἂν δεκτή γένοιτο τῆς ἐπιβάσεως τοῦ Θεοῦ. Ὁρθήσεται γάρ, φησίν, ἡ δόξα Κυρίου. Και τινι λέγων, ἐπάγει· Καὶ δίνεται πᾶσα σὰρξ τὸ σως τήριον τοῦ Θεοῦ, τοὺς σαρκικοὺς λέγων οὐκ ἐσχη- κότας Πνεῦμα Θεοῦ. Κατὰ τὸ Οὐ μὴ καταμείνῃ τὸ Πνεῦμά μου ἐν τοῖς ἀνθρώποις τούτοις, διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς σάρκας, ο οὓς δὴ τὸ σωτήριον ὄψε σθαι τοῦ Θεοῦ. ᾿Αλλὰ καὶ Πνεῦμα Θεοῦ προφήτης ἕτερος δύεσθαι τούτους φησίν, « Εκχεῶ, λέγων, ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα. » Εδει γὰρ τοὺς τὸ σωτήριον ἐγνωκότας τοῦ Θεοῦ καὶ Πνεύματος μεθέξειν Θεοῦ. Καὶ τοιαύτην ἐπήγαγε τοῦ λαοῦ τὴν παράκλησιν, τοῦ νέου φημί. Τοῦ γὰρ παλαιοῦ τὴν ἀπείθειαν εἰδὼς, δευτέρω χρήται κηρύγ ματι· Πᾶσα σὰρξ χόρτος. Σαρκὸς γὰρ αὕτη φύσις, καὶ τοῦ τὴν εἰκόνα φοροῦντος τοῦ χεϊκοῦ. Τὰ γὰρ ἐπὶ γῆς πρὸς βραχύ μένον ἀνθοῦντα μαραίνεται. Δεξάμενη κ δὲ τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦ μα σχήσει ἅγιον, ὅ τε οὐχ ὡς χόρτος ξηραίνεται ἄνθρωπος, οὐδὲ πεσεῖται τοῦ ἄνθους, μενεῖ δὲ πνευ- ματικός, ένα καινούμενος εἰς ἐπίγνωσιν κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτόν. Κατὰ δὲ τὸ Εβραϊκόν χόρτον καλεῖ τὸν Ἰουδαίων λαόν. Ο γὰρ Σύμμαχος καὶ Θεοδοτίων ἐκ προσθήκης φασίν · Ἀληθῶς χόρτος ὁ λαός. Ἐξηράνθη ό χόρτος. Εξέπεσε τὸ ἄνθος. Ο δὲ 'Ακύλας, Πρὸς ἂν ὁ λαὸς ἐξηράνθη; πρὸς ὅν ἀπέρευσεν ἄνθος; Ἀντὶ τοῦ, τὸ δὲ ῥῆμα Θεοῦ ἡμῶν μένει εἰς τὸν αἰῶνα, ὁ Σύμμμαχός φησιν, 'Ο δὲ λόγος τοῦ Θεοῦ ἡμῶν στήσεται εἰς τὸν αἰῶνα, Χριστὸν γὰρ αἰώνιον ὑπάρχειν ἡ ἐν τῇ ἐρήμῳ λέγει φωνή, καὶ συνδια μένειν αὐτῷ τοὺς τὸ σωτήριον αὐτοῦ δεξαμένους ἀπὸ τῆς γεώδους ἐπὶ τὴν πνευματικὴν μεταστάντας οὐσίαν. Οἱ δὲ ἐκ περιτομῆς μείναντες σάρκες, χόρ ε γρ. τό. γρ. φησί. γρ. δεξάμενα. Λος. COMMENTARII IN ISAIAM. quidem ante destituta, et ad hodiernum usque s Gen. vi, · f 3. Joel 11, 28. B C diem clamantem in se vocem nacta, etiam salutare Dei illam ingred'entibus annuntiat, eisque ad Dei verbum audiendum aures præparat; a quo, ut Joannem distingueret, vocem propheta muncu- pavil. Yerum enimvero quod, Reclas facite semitas ejus, hic habemus, Explanate in invio iter Deo nostro, dixit Symmachus; ac si illud jam, quod nunquam vel ipse Dominus antea, vel propheta, vel justus quisquam ambulassent ( Ecclesiam gentium in- nuens), iter esset calcaturus. Deinde, ad Dei vocem, nostri adjecit, ut ad alios locutus esse videretur. Erant enim infiniti de gentium etiam externarum numero, qui ad Joannis baptisma accesserant. In Ecclesia præterea et ista gentibus omnibus clara voce proponuntur. Animas deinde, quæ gravibus malis afflictæ humiliatæque sunt, exaltatum iri significat; depressas autem quæ se adversus Dei scientiam erexerunt. Anima rursum, quæ prava erat et aspera, plana het atque recla, ut se cal- cantem Deum excipiat. Videbitur enim, ait, gloria Domini. Cui deinde adjicit: Et videbit omnis caro salutare Dei; eos carnis nomine, qui Spiritum Dei non habent, innuens, juxta illud : • Non perma- nebit Spiritus meus in viris istis, quia caro sunt ; » quos Dei salutare visuros esse significat. Quin et Dei Spiritum propheta alius visuros istos ostendit, ubi ait : < Edundan de Spiritu meo super omnem carnem ⚫ Eos enim Dei Spiritu, qui salutare Dei visuri essent, participes fieri decuit. Talem igitur populi (recentis inquam) consola- tionem attulit. Cum enim veteris incredulitatem non ignoraret, eidem et altera etiam, omnis caro fenum adjiciens, annuntiat. Talis enim natura cur- nis est, et ejus, quod terrenam refert imaginem. Siquidem, quæ in terra sunt, cum brevi solum momento floruerunt, citissime arescunt. Quæ autem salutare Dei admiserint, et sanctum etiam Spiritum accipient. Imo ne homo quidem tanquam fenum arescet, nec flos ejus decidet; sed Spiritu renovatus, ad ejus agnitionem, ad cujus exemplar ellictus est, renovabitur. Quod si ad Hebraica attendas, feni nomine Ju- D deorum populum significari reperias, cum Syu- machum et Theodotionem tanquam per appendi- celli, Vere fenum populus,exaruit fenum, excidit habere; Aquilam autem, Apud quem exaruit popu- lus, apud quem effluxit flos? quærere videamus. Quod deinde, Verbum Domini nostri manebit in æternum, habemus; ita Symmachus: Sermo Do- mini nostri stabil in æternum. Christum siquidem æternum esse vox ea quæ in deserto erat, asserit ; et cum eis manere, qui salutari ejus accepto, a terrena in spiritualem sortem transierint: cir- VARIA LECTIONES.

θῶς χόρτος ὁ λαός. Ανωθεν δέ τινες ἀπορήσαντες πῶς τοῖς Εζεκίου λόγοις τὴν Χριστοῦ παρουσίαν ὁ προφήτης ἐπήνεγκε, λέγουσιν ὅτι πολλάκις πολέμιοι τὴν Ἱερουσαλὴμ κατεδήωσαν· ἡ δὲ διὰ Ναβουχοδο νόσωρ πρὸ τῆς Χριστοῦ παρουσίας τελευταία γεγο νεν ἅλωσις. Μεθ᾽ ἣν ἐπανελθόντες ᾤχουν ἀδιαιρέτως τὴν γῆν μέχρι τῆς Χριστοῦ παρουσίας. Ταύτης οὖν μνησθεὶς πρὸς Εζεκίαν τῆς ἁλώσεως τῆς ἐπὶ ταύτῃ μέμνηται παρακλήσεως. Προηγουμένως γὰρ τούτοις τὸ σωτήριον ἐγένετο κήρυγμα κατά τό· . Οὐκ ἀπεστάλην εἰ μὴ εἰς τὰ ἀπολωλότα, πρόβατα οίκου Ἰσραήλ. » Τινὲς δέ φασιν ὡς τὰς αὐτῶν ἀτόπους ἐννοίας ἠξίωσε παρακλήσεως. Εζεκίου γὰρ ἐπὶ τῇ ἀτόπῳ παιδευθέντος οιήσει, καθ' ήν ᾤετο τυγχά νειν ὁ προσδοκώμενος, ὡς καὶ περὶ αὐτοῦ δοκεῖν εἰρῆσθαι τὸ, ο Πεσεῖται ἐκ τοῦ κλίτου σου χιλιάς, καὶ μυριὰς ἐκ δεξιῶν σου, ο τοσούτους πεπτωκότας θεώμενον Α. Ταύτης δὲ τῆς ἐλπίδος διαπεσόντος διὰ τὴν νόσον, ὡς μηκέτι τὸν ψαλμὸν ἁρμόττειν αὐτῷ λέγοντα, καὶ μάστιξ οὐκ ἐγγιεῖ τῷ σκηνώματί σου (μόνον γὰρ ἤρμοττε τῷ Χριστῷ), ὁ λαὸς ᾤετο τὰ τῆς ἐπαγγελίας πεπαῦσθαι, πάντα τε φροῦδα γεγονέναι τὰ ἐλπισθέντα, μηδένα τε σωτῆρα τοῦ γένους φανή- σεσθαι. του δίκην πεσοῦνται, κατὰ τὴν προσθήκην του, Αλη Οθεν ὁ τῶν ὅλων Θεὸς ἀπεγνωκότας τούτους διὰ τοῦ προφήτου καὶ τῶν ἱερέων παρακαλεῖ, λέγων, Λαλήσατε εἰς τὴν καρδίαν Ιερουσαλήμ, τοῦτ' ἔστιν, εὐπαράδεκτον τοῖς ἀκροωμένοις τὸν τῆς παρακλήσεως ποιήσασθε λόγον, ὅπερ οὐκ εἶχεν ὁ νόμος φορτικῶς ἄγαν περὶ σκιὰν καὶ τύπους ειλού μενος, οὐκ ἀναγκαῖα παιδεύων τὸν νοῦν. Ἐξωφαν γάρ τινα γνῶσιν ἐνεποίει διὰ τοῦ γράμματος. Τὸ δὲ σωτήριον κήρυγμα θεωριών πληροῖ τὴν ψυχὴν τοῦ Πνεύματος τοῦ θείου τὸ βάθος αὐτῆς ὑπανοίγοντας. Οὕτω τοί φησι καὶ Δαβίδ· Ἐν τῇ καρδίᾳ μου ἔκρυψα τὸ λόγιόν σου, ὅπως ἂν μὴ ἁμάρτω σοι. ο Τοιοῦτον καὶ τὸ δι᾿ ἑνὸς τῶν προφητῶν· ι Καὶ αὕτη ἡ διαθήκη, ἣν διαθήσομαι αὐτοῖς ἐν ταῖς ἡμέ ραις ἐκείναις, λέγει Κύριος, διδοὺς νόμους μου εἰς τὴν διάνοιαν αὐτῶν, καὶ ἐπὶ τὰς καρδίας αὐτῶν ἐπιγράψω αὐτούς. » Καὶ ὁ Παῦλος δέ φησιν • Η ἐπιστολὴ ἡμῶν ὑμεῖς ἐστε, γινωσκομένη καὶ ἀναγι νωσκομένη ὑπὸ πάντων ἀνθρώπων, φανερούμενοι ὅτι ἐστὲ ἐπιστολὴ Χριστοῦ, διακονηθεῖσα ὑφ᾽ ἡμῶν, εγγεγραμμένη οὐ μέλανι, ἀλλὰ Πνεύματι Θεοῦ ζῶν- τος, οὐκ ἐν πλαξὶ λιθίναις, ἀλλ' ἐν πλαξι καρδίας σαρκίναις. » Ἱερεῖς δέ τινες τοὺς ἀγγέλους ἐνόησαν, οἷς ἐμπρέπει καὶ τὸ ἐν καρδίαις δύνασθαι λα λεῖν. Ἡ δὲ παράκλησις ἐν τῷ λελύσθαι τὴν δίκην αὐτὴ ἡ διπλῆν γενομένην, ἔν τε τῷ σαρκὸς ἐπιθυ- μίαις προσκεῖσθαι (κόλασις γὰρ αὐτή μεγίστη της ἔχουσιν αἴσθησιν) ἔν τε τῷ δι' ἐκεῖνα ὁ κολάζεσθαι. * ν γρ. θεωμένου. 18. αὐτοῦ. γρ. ἐκείνας. PROCOPII GAZÆI cumcisos autem, qui carnes esse perrexerint, ex A ipso appendicis sensu quæ vere fenum esse popu- lun adjunxit, feni instar evasuros. Ab initio au- tem quærentes nonnulli, qui statim post sermonem de Ezechia, Christi adventum propheta intulerit ; plures quidem Hierosolymorum fuisse direptiones, sed omnium novissimam, ante Christi adventum per Nabuchodonosorem fuisse putant, neque inde postea ad Christum usque terra pulsos aut ab- ductos fuisse. Itaque cum hujus, quæ Ezechiæ prænuntiatur, meminisset, recte etiam consolatio- nem adjunxisse. Iis enim præcipue facta est salutis promulgatio ; juxta illud : « Non sum missus nisi ad oves quæ perierunt domus Israel "., Aiunt tamen nonnulli absurdas eorum cogitationes con- solatione dignas censuisse. Cum enim absurdæ opinionis qua se eum, qui exspectabatur, esse putabat, poenas dedisset Ezechias ( de se enim dici illud: Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis ", » qui tot hostes cecidisse videret, male crediturus fuerat, nisi tanta spe propter morbum excidisse se, neque sibi jam, sed Christo uni psalmum convenire animadver- teret, qui flagellum tabernaculo ejus non appropinquaturum esse moneret), populus cessasse promissiones, et quæ antea sperabat omnia periisse, amplius exspectandum esse arbitrabatur. B Atque hinc est quod spem abjicientes universo- rum Deus per prophetam et sacerdotes consolatur dicens: Loquimini ad cor Jerusalem ; quasi læta G et facili auditores consolatione demulcere jubeat, qua prius onerosa valde et gravis, umbrisque etiam involuta et obscura lex ipsa carebat, quæ mentes minime necessaria docebat. Verbis enim tantummodo levem quamdam et externam notitiam afferebat; cum salutis prædicatio in intimos ani- la recessus Spiritum induceret. Hinc illa Davi- dis : c in corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi ". » Tale et illud quod a quodam pro- pheta dicitur : ‹ Et ecce testamentum quod ego testabor illis, in diebus illis, dicit Dominus, dans leges meas in mentes eorum ; et in corda eorum inscribam eas 4., Hinc et Pauli alia : « Epistola nostra vos estis, quæ intelligitur, et legitur ab omnibus hominibus, cum declaratis quod estis epistola Christi, ministrata a nobis, descripta non atramento, sed Spiritu Dei viventis, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carneis “, Non desunt qui sacerdotum nomine angelos intelligant, quibus etiam ad corda loqui posse congruit. Estvero consolatio, cum fit ipsi multæ duplicis remissio ; sive ipsi carnis affectionibus subjiciamur ( ultio enim et ista, eaque permagna illis est qui sensu aliquo præditi sunt), sive propter eas puniamur, id est, sive a Neo, qui vere fons vitæ est, rece- s Matth. xv. 24. Psal. xc, 7. D nullum deinde, qui genti salutem daret Jerem. xxx1, 33. [ Cor 11, 2, 3. i + Psal. cxvi. 11. VARIE LECTIONES. • * i

θῶς χόρτος ὁ λαός. Ανωθεν δέ τινες ἀπορήσαντες πῶς τοῖς Εζεκίου λόγοις τὴν Χριστοῦ παρουσίαν ὁ προφήτης ἐπήνεγκε, λέγουσιν ὅτι πολλάκις πολέμιοι τὴν Ἱερουσαλὴμ κατεδήωσαν· ἡ δὲ διὰ Ναβουχοδο νόσωρ πρὸ τῆς Χριστοῦ παρουσίας τελευταία γεγο νεν ἅλωσις. Μεθ᾽ ἣν ἐπανελθόντες ᾤχουν ἀδιαιρέτως τὴν γῆν μέχρι τῆς Χριστοῦ παρουσίας. Ταύτης οὖν μνησθεὶς πρὸς Εζεκίαν τῆς ἁλώσεως τῆς ἐπὶ ταύτῃ μέμνηται παρακλήσεως. Προηγουμένως γὰρ τούτοις τὸ σωτήριον ἐγένετο κήρυγμα κατά τό· . Οὐκ ἀπεστάλην εἰ μὴ εἰς τὰ ἀπολωλότα, πρόβατα οίκου Ἰσραήλ. » Τινὲς δέ φασιν ὡς τὰς αὐτῶν ἀτόπους ἐννοίας ἠξίωσε παρακλήσεως. Εζεκίου γὰρ ἐπὶ τῇ ἀτόπῳ παιδευθέντος οιήσει, καθ' ήν ᾤετο τυγχά νειν ὁ προσδοκώμενος, ὡς καὶ περὶ αὐτοῦ δοκεῖν εἰρῆσθαι τὸ, ο Πεσεῖται ἐκ τοῦ κλίτου σου χιλιάς, καὶ μυριὰς ἐκ δεξιῶν σου, ο τοσούτους πεπτωκότας θεώμενον Α. Ταύτης δὲ τῆς ἐλπίδος διαπεσόντος διὰ τὴν νόσον, ὡς μηκέτι τὸν ψαλμὸν ἁρμόττειν αὐτῷ λέγοντα, καὶ μάστιξ οὐκ ἐγγιεῖ τῷ σκηνώματί σου (μόνον γὰρ ἤρμοττε τῷ Χριστῷ), ὁ λαὸς ᾤετο τὰ τῆς ἐπαγγελίας πεπαῦσθαι, πάντα τε φροῦδα γεγονέναι τὰ ἐλπισθέντα, μηδένα τε σωτῆρα τοῦ γένους φανή- σεσθαι. του δίκην πεσοῦνται, κατὰ τὴν προσθήκην του, Αλη Οθεν ὁ τῶν ὅλων Θεὸς ἀπεγνωκότας τούτους διὰ τοῦ προφήτου καὶ τῶν ἱερέων παρακαλεῖ, λέγων, Λαλήσατε εἰς τὴν καρδίαν Ιερουσαλήμ, τοῦτ' ἔστιν, εὐπαράδεκτον τοῖς ἀκροωμένοις τὸν τῆς παρακλήσεως ποιήσασθε λόγον, ὅπερ οὐκ εἶχεν ὁ νόμος φορτικῶς ἄγαν περὶ σκιὰν καὶ τύπους ειλού μενος, οὐκ ἀναγκαῖα παιδεύων τὸν νοῦν. Ἐξωφαν γάρ τινα γνῶσιν ἐνεποίει διὰ τοῦ γράμματος. Τὸ δὲ σωτήριον κήρυγμα θεωριών πληροῖ τὴν ψυχὴν τοῦ Πνεύματος τοῦ θείου τὸ βάθος αὐτῆς ὑπανοίγοντας. Οὕτω τοί φησι καὶ Δαβίδ· Ἐν τῇ καρδίᾳ μου ἔκρυψα τὸ λόγιόν σου, ὅπως ἂν μὴ ἁμάρτω σοι. ο Τοιοῦτον καὶ τὸ δι᾿ ἑνὸς τῶν προφητῶν· ι Καὶ αὕτη ἡ διαθήκη, ἣν διαθήσομαι αὐτοῖς ἐν ταῖς ἡμέ ραις ἐκείναις, λέγει Κύριος, διδοὺς νόμους μου εἰς τὴν διάνοιαν αὐτῶν, καὶ ἐπὶ τὰς καρδίας αὐτῶν ἐπιγράψω αὐτούς. » Καὶ ὁ Παῦλος δέ φησιν • Η ἐπιστολὴ ἡμῶν ὑμεῖς ἐστε, γινωσκομένη καὶ ἀναγι νωσκομένη ὑπὸ πάντων ἀνθρώπων, φανερούμενοι ὅτι ἐστὲ ἐπιστολὴ Χριστοῦ, διακονηθεῖσα ὑφ᾽ ἡμῶν, εγγεγραμμένη οὐ μέλανι, ἀλλὰ Πνεύματι Θεοῦ ζῶν- τος, οὐκ ἐν πλαξὶ λιθίναις, ἀλλ' ἐν πλαξι καρδίας σαρκίναις. » Ἱερεῖς δέ τινες τοὺς ἀγγέλους ἐνόησαν, οἷς ἐμπρέπει καὶ τὸ ἐν καρδίαις δύνασθαι λα λεῖν. Ἡ δὲ παράκλησις ἐν τῷ λελύσθαι τὴν δίκην αὐτὴ ἡ διπλῆν γενομένην, ἔν τε τῷ σαρκὸς ἐπιθυ- μίαις προσκεῖσθαι (κόλασις γὰρ αὐτή μεγίστη της ἔχουσιν αἴσθησιν) ἔν τε τῷ δι' ἐκεῖνα ὁ κολάζεσθαι. * ν γρ. θεωμένου. 18. αὐτοῦ. γρ. ἐκείνας. PROCOPII GAZÆI cumcisos autem, qui carnes esse perrexerint, ex A ipso appendicis sensu quæ vere fenum esse popu- lun adjunxit, feni instar evasuros. Ab initio au- tem quærentes nonnulli, qui statim post sermonem de Ezechia, Christi adventum propheta intulerit ; plures quidem Hierosolymorum fuisse direptiones, sed omnium novissimam, ante Christi adventum per Nabuchodonosorem fuisse putant, neque inde postea ad Christum usque terra pulsos aut ab- ductos fuisse. Itaque cum hujus, quæ Ezechiæ prænuntiatur, meminisset, recte etiam consolatio- nem adjunxisse. Iis enim præcipue facta est salutis promulgatio ; juxta illud : « Non sum missus nisi ad oves quæ perierunt domus Israel "., Aiunt tamen nonnulli absurdas eorum cogitationes con- solatione dignas censuisse. Cum enim absurdæ opinionis qua se eum, qui exspectabatur, esse putabat, poenas dedisset Ezechias ( de se enim dici illud: Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis ", » qui tot hostes cecidisse videret, male crediturus fuerat, nisi tanta spe propter morbum excidisse se, neque sibi jam, sed Christo uni psalmum convenire animadver- teret, qui flagellum tabernaculo ejus non appropinquaturum esse moneret), populus cessasse promissiones, et quæ antea sperabat omnia periisse, amplius exspectandum esse arbitrabatur. B Atque hinc est quod spem abjicientes universo- rum Deus per prophetam et sacerdotes consolatur dicens: Loquimini ad cor Jerusalem ; quasi læta G et facili auditores consolatione demulcere jubeat, qua prius onerosa valde et gravis, umbrisque etiam involuta et obscura lex ipsa carebat, quæ mentes minime necessaria docebat. Verbis enim tantummodo levem quamdam et externam notitiam afferebat; cum salutis prædicatio in intimos ani- la recessus Spiritum induceret. Hinc illa Davi- dis : c in corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi ". » Tale et illud quod a quodam pro- pheta dicitur : ‹ Et ecce testamentum quod ego testabor illis, in diebus illis, dicit Dominus, dans leges meas in mentes eorum ; et in corda eorum inscribam eas 4., Hinc et Pauli alia : « Epistola nostra vos estis, quæ intelligitur, et legitur ab omnibus hominibus, cum declaratis quod estis epistola Christi, ministrata a nobis, descripta non atramento, sed Spiritu Dei viventis, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carneis “, Non desunt qui sacerdotum nomine angelos intelligant, quibus etiam ad corda loqui posse congruit. Estvero consolatio, cum fit ipsi multæ duplicis remissio ; sive ipsi carnis affectionibus subjiciamur ( ultio enim et ista, eaque permagna illis est qui sensu aliquo præditi sunt), sive propter eas puniamur, id est, sive a Neo, qui vere fons vitæ est, rece- s Matth. xv. 24. Psal. xc, 7. D nullum deinde, qui genti salutem daret Jerem. xxx1, 33. [ Cor 11, 2, 3. i + Psal. cxvi. 11. VARIE LECTIONES. • * i

ο Ηγουν, ἔν τε τῷ ἀποστῆναι Θεοῦ τῆς ὄντως πηγῆς ζωῆς, καὶ τῷ προσχωρήσαι τοῖς δαίμοσιν, λάκκοις συντετριμμένοις, κατὰ τὴν Ἱερεμίου φωνήν, συν- έχειν ὕδωρ μὴ δυναμένοις. Τινες δέ φασιν, ὅτι ὡς οἱ φιλόστοργοι πατέρες την σμικρὰν κατὰ παιδὸς ἁμαρ τίαν μείζω πολὺ τῆς ἀξίας νομίζουσιν, οὕτω διὰ φιλανθρωπίαν ὁ Θεὸς τὴν ἐλάττω τῆς ἀξίας διπλασίαν ὁρίζεται. "Αλλως γὰρ οὐκ ἄξιον τῆς αὐτοῦ χρηστό. τητος ἐν διπλῷ τιμωρεῖσθαι τοῦ λέξαντος· « Οὐκ ἐκδικήσει Κύριος δὶς ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐν θλίψει. Οἰκτίρ μων γὰρ καὶ ἐλεήμων ὁ Κύριος, μακρόθυμος καὶ πολυέλεος καὶ ἀληθινός. » Και, ο Οὐ κατὰ τὰς ἀνο- μίας ἡμῶν ἐποίησεν ἡμῖν οὐδὲ κατὰ τὰς ἁμαρτ τίας ἡμῶν ἀνταπέδωκεν ἡμῖν. • Σύμφωνον δὲ τῷ, Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, καὶ Ζαχαρίας ὁ τοῦ Βαπτιστοῦ λέγει Πατήρ · Καὶ σὺ, παιδίον, προφήτης Υψίστου κληθήσῃ. Προπορεύσῃ γὰρ πρὸ προσώπου Κυρίου, ἑτοιμάσαι τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ. Περὶ οὗ φησιν ὁ Σωτήρ· Ἐκεῖνος ἦν ὁ λύχνος ὁ καιόμενος καὶ φαίνων. Ὑμεῖς δὲ ἠθελήσατε ἀγαλ λιαθῆναι πρὸς ὥραν ἐν τῷ φωτὶ αὐτοῦ. ο Ήλιος γὰρ δικαιοσύνης καὶ φῶς ἀληθινὸν ὁ Χριστός. Καὶ τὸ μέσον ἀμφοτέρων ἀσύμβλητον, κἂν ὅτι μάλιστα τὸ ἀνθρώπινον πλῆρες γένοιτο σοφίας τε καὶ φωτός. Τοῖς δὲ ἀπεγνωκόσι σημείον δίδωσι παρακλής σεως. Ὅταν γὰρ ἀπὸ τῆς ἐρήμου περί μετανοίας ἀκούοις φωνῆς, τότε νόει παρεῖναι τὸν προσδοκώ- μενον. Ὡς ἀπὸ λεωφόρου δὲ τὰ μὲν ἐχούσης ἀνάντη, τὰ δὲ κοίλα, καὶ διὰ τοῦτο δυσπαρεύτου, τὸν λόγον εἴληφεν · ἥτις ἂν γένοιτο λεία, τῶν μὲν καθαιρου- μένων ὕψους κ· τῶν δὲ, πληρουμένων κοιλότητας, ὁποία διὰ Χριστοῦ γέγονεν ἡ τῆς εὐσεβείας ὁδὸς, ἄβατος πρότερον ὑπὸ τῶν κοσμοκρατόρων τοῦ σκότους ὑπάρχουσα ταῖς γεώδεσιν ἐγκαταδησάντων ἡμᾶς ἡδοναῖς. Δόξαν δὲ Κυρίου καλεῖ τὸν Υἱόν, ὡς ὑπὲρ πᾶσαν ὄντα τὴν κτίσιν καὶ τῆς αὐτῆς θεότητος τῷ Πατέρι. Τοῦτο δὲ καὶ γενόμενος ἄνθρωπος ἔδειξε θαυματουργῶν ἀεὶ, καὶ τὴν κτίσιν μεταπλάττων τῷ ῥήματι, γενόμενος πᾶσι σωτήριον, τῶν ἐννόμῳ θυσιῶν ἁμαρτίας καθαιρεῖν μή δυναμένων. Ἐν δὲ Χριστῷ τελειούμενοι τῷ τῆς υἱοθεσίας πνεύματι τετιμήμεθα πάντες, τό γε ἧκον εἰς τὴν τῆς χάριτος δωρεάν, πᾶσιν αὐτὴν ἁπλώσαντος τοῦ Θεοῦ· εἰ καὶ τῷ τῆς ἀπιστίας σκότῳ ταύτην τινὲς οὐ προσήκαντο. Μηδὲν δὲ ἴδιον ἢ πεπλασμένον λέγειν ὁ προφήτης ἐπιδεικνὺς, Θεοῦ τὸν λόγον ἐκάλεσεν. Τίνα δὲ τρόπον ἔστι τὸ σωτήριον ἰδεῖν τοῦ Θεοῦ, διδάσκει καταφρονῆσαι δεῖν τῶν φαινομένων, ὡς ἀστάτων εἰπὼν καὶ θᾶττον μαραινομένων, λαβόντας εἰς νοῦν τὸν Θεοῦ λόγον μόνον ὡς ἀεὶ ζῶντα, καὶ μένοντα, καὶ πρόξενον ὄντα τῆς αἰωνίου ζωῆς. Εἶποις δ' ἂν ῥῆμα Κυρίου καὶ τὴν ἐντολὴν τὴν αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος εἰπόντος· « Αμὴν λέγω ὑμῖν, ἐάν τις τὸν ἐμὸν λόγον * γρ. ύψος. σε COMMENTARII IN ISAIAM. : ( ut Jeremiæ vocibus utar "), qui aquam continere non possunt, transeanius. Λiunt autem nonnulli, non aliter quam patres, qui magno liberorum amo- re flagrantes, leve eorum peccatum longe gravins et acerbius putant; sic et Deum pro sua in ho- mines benevolentia, culpæ leviori poenas duplo majores irrogare. Alioquin enim duplex exigere supplicium ejus bonitate fuerit indignum, qui di · xerit Non vindicabit Dominus bis ob idem in amictione. Misericors enim et miserator Do- minus, longanimis, et multa misericordia, et verax 48, Et : Non secundum iniquitates nostras fecit nobis 46. • Htemque : « Non secundum percala nostra retribuit nobis ". › Et vero quod hic, Pa- rate viam Domini, habemus, ci maxime congruum quod Baptiste pater Zacharias ait, in hunc mo- dum : e Et tu, puer, propheta Altissimi voca- beris. Præilis enim ante faciem Domini parare vias ejus". De quo et his verbis etiam loquitur Salvator : • Ille erat lucerna ardens et lucens ; vos autem voluistis exsultare ad horam in luce A damus ; sive ad damonas ipsos, lacus contritos B C • ejus ' . . Est enim justitime sul et vera lux Christus. Neque est quod utriusque diferentiam investiga- ri, vel cum alia conferri, quantumlibet illa homi- num sapientia et luce abundet, posse putemus. Iis autem, qui spem abjecerunt, consolationis signum proponit. Cum enim in solitudine, ait, de penitentia concionari vocem audieris, tunc eum, c qui exspectabatur, adesse cogitato. Sermonem D Jerem. 11, 13. Psal. CII, 8, 9. deinde tanquam a viæ publicæ ratione aggreditur, quæ mox ardua, mos cava, indeque difficilis exsi- stit; quæ tamen elata partim deprimendo, partim depressa attollendo, plana et facilis reddi queat; qualis per Christum via pietatis jam exsistit; que invia olim ab hujus sæculi tenebrarum potestatibus obsidebatur, a quibus terrenis voluptatibus alligati eramus. Gloriam autem Domini Filium appellat, tanquam qui omnia a Deo creata longe superans, ejusdem sit cum Patre divinitatis. Idipsum vero etiam homo factus satis probavit, cum mirandis operibus nunquam non editis, mundum etiam a se conditum, ut cunctis auctor salutis exsisteret, verbo suo transformavit; qui nullis in lege sacri- fciis a peccatorum labe mundari purgarique po- terat. At jam in Christo perfecti adoptionis spiritu omnes honoramur, Deo, quantum in se est, ipsum gratiæ munus omnibus offerente et obtrudente, licet infidelitatis tenebris obcaecati nonnulli acce- dere noluerint. Ac ne quid ex proprio sensu, fictum afferre propheta videretur, quod ait, verbum Dei nominavit. Ostendit vero quibus modis salu- tare Dei videre liceat, cum quæ oculis sub- jiciuntur, tanquam incerta celeriusque arescentia despicere; verbum autem Dei, tanquam vivum ibid. Luc. 1, 76. Joan. v, 55. ibid. 10. VARIE LECTIONES. vel

ο Ηγουν, ἔν τε τῷ ἀποστῆναι Θεοῦ τῆς ὄντως πηγῆς ζωῆς, καὶ τῷ προσχωρήσαι τοῖς δαίμοσιν, λάκκοις συντετριμμένοις, κατὰ τὴν Ἱερεμίου φωνήν, συν- έχειν ὕδωρ μὴ δυναμένοις. Τινες δέ φασιν, ὅτι ὡς οἱ φιλόστοργοι πατέρες την σμικρὰν κατὰ παιδὸς ἁμαρ τίαν μείζω πολὺ τῆς ἀξίας νομίζουσιν, οὕτω διὰ φιλανθρωπίαν ὁ Θεὸς τὴν ἐλάττω τῆς ἀξίας διπλασίαν ὁρίζεται. "Αλλως γὰρ οὐκ ἄξιον τῆς αὐτοῦ χρηστό. τητος ἐν διπλῷ τιμωρεῖσθαι τοῦ λέξαντος· « Οὐκ ἐκδικήσει Κύριος δὶς ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐν θλίψει. Οἰκτίρ μων γὰρ καὶ ἐλεήμων ὁ Κύριος, μακρόθυμος καὶ πολυέλεος καὶ ἀληθινός. » Και, ο Οὐ κατὰ τὰς ἀνο- μίας ἡμῶν ἐποίησεν ἡμῖν οὐδὲ κατὰ τὰς ἁμαρτ τίας ἡμῶν ἀνταπέδωκεν ἡμῖν. • Σύμφωνον δὲ τῷ, Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, καὶ Ζαχαρίας ὁ τοῦ Βαπτιστοῦ λέγει Πατήρ · Καὶ σὺ, παιδίον, προφήτης Υψίστου κληθήσῃ. Προπορεύσῃ γὰρ πρὸ προσώπου Κυρίου, ἑτοιμάσαι τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ. Περὶ οὗ φησιν ὁ Σωτήρ· Ἐκεῖνος ἦν ὁ λύχνος ὁ καιόμενος καὶ φαίνων. Ὑμεῖς δὲ ἠθελήσατε ἀγαλ λιαθῆναι πρὸς ὥραν ἐν τῷ φωτὶ αὐτοῦ. ο Ήλιος γὰρ δικαιοσύνης καὶ φῶς ἀληθινὸν ὁ Χριστός. Καὶ τὸ μέσον ἀμφοτέρων ἀσύμβλητον, κἂν ὅτι μάλιστα τὸ ἀνθρώπινον πλῆρες γένοιτο σοφίας τε καὶ φωτός. Τοῖς δὲ ἀπεγνωκόσι σημείον δίδωσι παρακλής σεως. Ὅταν γὰρ ἀπὸ τῆς ἐρήμου περί μετανοίας ἀκούοις φωνῆς, τότε νόει παρεῖναι τὸν προσδοκώ- μενον. Ὡς ἀπὸ λεωφόρου δὲ τὰ μὲν ἐχούσης ἀνάντη, τὰ δὲ κοίλα, καὶ διὰ τοῦτο δυσπαρεύτου, τὸν λόγον εἴληφεν · ἥτις ἂν γένοιτο λεία, τῶν μὲν καθαιρου- μένων ὕψους κ· τῶν δὲ, πληρουμένων κοιλότητας, ὁποία διὰ Χριστοῦ γέγονεν ἡ τῆς εὐσεβείας ὁδὸς, ἄβατος πρότερον ὑπὸ τῶν κοσμοκρατόρων τοῦ σκότους ὑπάρχουσα ταῖς γεώδεσιν ἐγκαταδησάντων ἡμᾶς ἡδοναῖς. Δόξαν δὲ Κυρίου καλεῖ τὸν Υἱόν, ὡς ὑπὲρ πᾶσαν ὄντα τὴν κτίσιν καὶ τῆς αὐτῆς θεότητος τῷ Πατέρι. Τοῦτο δὲ καὶ γενόμενος ἄνθρωπος ἔδειξε θαυματουργῶν ἀεὶ, καὶ τὴν κτίσιν μεταπλάττων τῷ ῥήματι, γενόμενος πᾶσι σωτήριον, τῶν ἐννόμῳ θυσιῶν ἁμαρτίας καθαιρεῖν μή δυναμένων. Ἐν δὲ Χριστῷ τελειούμενοι τῷ τῆς υἱοθεσίας πνεύματι τετιμήμεθα πάντες, τό γε ἧκον εἰς τὴν τῆς χάριτος δωρεάν, πᾶσιν αὐτὴν ἁπλώσαντος τοῦ Θεοῦ· εἰ καὶ τῷ τῆς ἀπιστίας σκότῳ ταύτην τινὲς οὐ προσήκαντο. Μηδὲν δὲ ἴδιον ἢ πεπλασμένον λέγειν ὁ προφήτης ἐπιδεικνὺς, Θεοῦ τὸν λόγον ἐκάλεσεν. Τίνα δὲ τρόπον ἔστι τὸ σωτήριον ἰδεῖν τοῦ Θεοῦ, διδάσκει καταφρονῆσαι δεῖν τῶν φαινομένων, ὡς ἀστάτων εἰπὼν καὶ θᾶττον μαραινομένων, λαβόντας εἰς νοῦν τὸν Θεοῦ λόγον μόνον ὡς ἀεὶ ζῶντα, καὶ μένοντα, καὶ πρόξενον ὄντα τῆς αἰωνίου ζωῆς. Εἶποις δ' ἂν ῥῆμα Κυρίου καὶ τὴν ἐντολὴν τὴν αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος εἰπόντος· « Αμὴν λέγω ὑμῖν, ἐάν τις τὸν ἐμὸν λόγον * γρ. ύψος. σε COMMENTARII IN ISAIAM. : ( ut Jeremiæ vocibus utar "), qui aquam continere non possunt, transeanius. Λiunt autem nonnulli, non aliter quam patres, qui magno liberorum amo- re flagrantes, leve eorum peccatum longe gravins et acerbius putant; sic et Deum pro sua in ho- mines benevolentia, culpæ leviori poenas duplo majores irrogare. Alioquin enim duplex exigere supplicium ejus bonitate fuerit indignum, qui di · xerit Non vindicabit Dominus bis ob idem in amictione. Misericors enim et miserator Do- minus, longanimis, et multa misericordia, et verax 48, Et : Non secundum iniquitates nostras fecit nobis 46. • Htemque : « Non secundum percala nostra retribuit nobis ". › Et vero quod hic, Pa- rate viam Domini, habemus, ci maxime congruum quod Baptiste pater Zacharias ait, in hunc mo- dum : e Et tu, puer, propheta Altissimi voca- beris. Præilis enim ante faciem Domini parare vias ejus". De quo et his verbis etiam loquitur Salvator : • Ille erat lucerna ardens et lucens ; vos autem voluistis exsultare ad horam in luce A damus ; sive ad damonas ipsos, lacus contritos B C • ejus ' . . Est enim justitime sul et vera lux Christus. Neque est quod utriusque diferentiam investiga- ri, vel cum alia conferri, quantumlibet illa homi- num sapientia et luce abundet, posse putemus. Iis autem, qui spem abjecerunt, consolationis signum proponit. Cum enim in solitudine, ait, de penitentia concionari vocem audieris, tunc eum, c qui exspectabatur, adesse cogitato. Sermonem D Jerem. 11, 13. Psal. CII, 8, 9. deinde tanquam a viæ publicæ ratione aggreditur, quæ mox ardua, mos cava, indeque difficilis exsi- stit; quæ tamen elata partim deprimendo, partim depressa attollendo, plana et facilis reddi queat; qualis per Christum via pietatis jam exsistit; que invia olim ab hujus sæculi tenebrarum potestatibus obsidebatur, a quibus terrenis voluptatibus alligati eramus. Gloriam autem Domini Filium appellat, tanquam qui omnia a Deo creata longe superans, ejusdem sit cum Patre divinitatis. Idipsum vero etiam homo factus satis probavit, cum mirandis operibus nunquam non editis, mundum etiam a se conditum, ut cunctis auctor salutis exsisteret, verbo suo transformavit; qui nullis in lege sacri- fciis a peccatorum labe mundari purgarique po- terat. At jam in Christo perfecti adoptionis spiritu omnes honoramur, Deo, quantum in se est, ipsum gratiæ munus omnibus offerente et obtrudente, licet infidelitatis tenebris obcaecati nonnulli acce- dere noluerint. Ac ne quid ex proprio sensu, fictum afferre propheta videretur, quod ait, verbum Dei nominavit. Ostendit vero quibus modis salu- tare Dei videre liceat, cum quæ oculis sub- jiciuntur, tanquam incerta celeriusque arescentia despicere; verbum autem Dei, tanquam vivum ibid. Luc. 1, 76. Joan. v, 55. ibid. 10. VARIE LECTIONES. vel

Α τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ ἴδῃ εἰς τὸν αἰῶνα. » Τινὲς • δέ φασιν, ὡς προσταχθεὶς ὁ προφήτης κηρύξαι με γαλοφώνως τὴν εἰς πάντας ήξουσαν χάριν, ἀπὸ συμπαθείας τῆς πρὸς τὸ ἔθνος ἑαυτοῦ, μηδὲν ἔχειν ἐξαιρετὸν μέλλοντος, ὡς ἡνίκα κλῆρος ὑπῆρχε θεοῦ, ἀποβλητοῦ δὲ τῆς τοιαύτης ἐσομένου τιμῆς ἐκκοπεὶς τὴν διάνοιαν, τί δέοι βοήσειν ἔλεγεν. Εφ' οἷς Θεὸς τὴν τοσαύτην μὴ χωρήσαντι χάριν φησί, Πᾶς άνθρωπος χόρτος. Καὶ σὺ γὰρ, φησίν, ὁ τοῖς ἐμοῖ; διακονούμενος ρήμασιν, ὑπὸ τῆς σαρκὸς τὸν νοῦν ἐπισκιαζόμενος, χωρεῖν οὐδὲ δυνήσῃ. Πλὴν πᾶσα, φησίν, ὑπόληψις ἀνθρωπίνη ταχέως παυθήσεται, τ ἐμοὶ δὲ περὶ τῆς εἰς πάντας χάριτος κυρωθήσονται λόγοι. Τοῦτο καὶ Παῦλος νοήσας ἔλεγεν · . "Ω βάθος πλούτου καὶ σοφίας!, Τοιγαροῦν ἐπιλύσας αὐτῷ τὴν ἀμφιβολίαν, ἀφ᾽ ὕψους τῆς διανοίας ἐφεξῆς νη Β ρύξαι παρακελεύεται. θ-κς'. Ετ' ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγε λιζόμενος Σιών. "Ὕψωσον ἐν ἰσχύϊ τὴν φωνήν σου, ὁ εὐαγγελιζόμενος Ιερουσαλήμ. Υψώσατε· μὴ φοβεῖσθε. Εἶπον ταῖς πόλεσιν Ἰούδα· Ἰδοὺ Θεὺς ὁ ὑμῶν, ἰδοὺ Κύριος. Κύριος μετὰ ἰσχύες ἔρχεται, καὶ ὁ βραχίων μετὰ κυρίας. Ἰδοὺ ὁ μισθὸς αὐτοῦ μετὰ αὐτοῦ, κ. τ. λ. Ακολούθως μετὰ τὴν ἐν τῇ ἐρήμῳ βοῶσαν φωνὴν, τὰ περὶ τῶν εὐαγγελιστῶν καὶ τῆς Χριστοῦ παρου σίας ἐπήγαγεν. Ὁ δὲ Ακύλας φησίν· Επ' όρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ἑαυτῇ εὐαγγελιζομένη Σιών. Καὶ ἐπάρων ἰσχυρῶς τὴν φωνὴν εὐαγγελισα- μένη Ιερουσαλήμ. Καὶ οἱ λοιποὶ δὲ συμφώνως, ὡς πρὸς ἔμψυχον τὴν Ἱερουσαλὴμ καὶ τὴν Σιὼν ἀπο τείνονται. Ἐπὶ ποῖον οὖν ἄνεισιν ὄρος ἡ Σιών, ἡ καὶ αὐτὴ ὄρος λεχθεῖσα; κατὰ τὸ, ο Ορος Σιών τοῦτο κατεσκήνωσας ἐν αὐτῷ. » Και, « Οὐ γὰρ προσεληλύθατε Σιών ὄρει. » Εοικε τοίνυν δηλοῦν τὸν τῶν ἀποστόλων χορόν, οὓς καὶ ἄνω καρδίαν έφησεν Ιερουσαλήμ, ὡς ἂν ἐκ τοῦ ἐκ περιτομῆς ἐξει λεγμένου λαοῦ, οἳ καὶ τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ παρ- εδέξαντο ἐπηρμένοι τινὲς ὄντες, καὶ τῷ μονογενεί παρεικασθέντες ὄρει καὶ αὐτῷ χρηματίζοντι· ἐξ' ὃν ἀνιέναι κελεύονται, τοῦ Χριστοῦ τὴν παρουσίαν κηρύξοντες, κἄν τινες ἐπαναστῶσι, δεδιέναι μηδέν· ήγουν μὴ λάθρα διδάσκειν κελεύει, δημοσιεύειν δὲ τὸ κήρυγμα, καὶ ποιῆσαι πᾶσιν ἐξάκουστον, κατά τὸ, ο “Ο ἀκούετε εἰς τὸ οὖς, ἐπὶ τῶν δωμάτων κηρύξατε. ο Ο καὶ ἔλεγον προσευχόμενοι· ι Καὶ νῦν, Κύριε, ἔπιδε ἐπὶ τὰς ἀπειλὲς αὐτῶν, καὶ δὲς τοῖς δούλοις σου μετά παρρησίας λαλεῖν τὸν λόγον σου.» Καὶ τὸ ἰδοὺ δὲ λέγων, φασί, τὸ μὴ μετὰ μακράν ἥξειν δηλοί, μονονουχὶ πλησίον ὄντα δεικνύς. Ηγουν ταῖς πόλεσιν Ἰούδα κελεύει βοᾷν, ταῖς τούτων δηλον ότι συναγωγαῖς, ὡς οὗτος ἐκεῖνος ὁ πρόπαλαι σε Ει : γρ. παρον. 22. PROCOPII GAZ EI semper, semperque manens, vitam denique sem- piternam afferens, toto animo, totisque viribus amplecti dicit. Dicas et verbi De nomine Salvatoris præcepta significari, qui ait • Amen, amen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in æternum 80, , Volunt item non- nulli prophetam ipsum, tanquam elata voce per- venturam ad omnes gratiam denuntiare jubeatur, gentis suæ miseratione commotum, quæ nihil jam non solum eximium, ut olim, cum Dei sors exsiste- ret, habitura sit, sed hujus etiam gloriæ hono caritura, quid clamare oporteat postulare, ipsique Deum, cum tantam gratiam capere non posset, Omnis homo fenum, respondere. Neque enim et tu, ait, qui verborum meorum ministerio addictus mentem geris carne obscuratam, capere possis. Sed Omnis,ait, quamprimum humana cessabit opinio; as- • meus autem de gratia in omnes sermo confirmabitur. Quod cum probe intelligeret Paulus: altitud › divitiarum et sapientiæ!, exclamans dixit "1. Sublata igitur prophetæ dubitatione,quæ summa cogitatione percepit, ab excelso mentis deinceps jubet annuntiare. VERS. 9-26. Super montem excelsum cende, qui evangelizas Sion. Exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem. Attollile, nolite timere. Dicite civitatibus Juda: Ecce Deus ve- ster; ecce Dominus cum fortitudine venit, et bra chium ejus cum dominatione. Ecce merces ejus cum eo, etc. • Math. x, 27. Acl. Ordline jam, postquam de voce in solitu- dine clamante disseruit, ad evangelistas Christi- que adventum transit. Locum vero hunc in modum interpretatur Aquila: In montem excelsum ascen- de, qua tibi ipsi evangelizas, Sion; et attolle fortiter @ vocem, quæ evangelizas, Jerusalem. Cælerique simi- liter, tanquam ad res animatas, Jerusalem et Sio- nem, sermonem dirigunt. In quem vero montem ascendet Sion, cum et ipse mons dicatur? Legimus enim : • Mons Sion, in quo habitasti s • Non enim accessistis ad montem Sion "*. » Vi- detur igitur apostolorum chorum significare, quos antea cor Jerusalem, tanquam e circumciso populo eximios aliquos ideo appellavit, quod Dei salutare adepti, sublimes aliqui, unigenitoque similes eva- sissent, qui mons esse quoque dicitur : in quem ascendere, Christique adventum promulgare, nihil denique, quantumlibet insurgant aliqui, metuere jubentur : id est, non clam, sed publice, non unius et alterius tantum, sed omnium auribus Evangelium D personare, juxta illud : « Quod in aure auditis, in tectis amuntiate ". Atque id ipsum certe præsti - terunt, cum orantes dixerunt : . Et nunc, Domine, intuere in minas eorum : et da servis tuis cum libertate loqui verbum tuum 55. Deinde vero quod ecce dixit, non longe ejus adventum abesse, sed instare demonstrat. Jubet itaque civitatibus Juda, id est synagogis, inclamare eum ipsum esse, *º Joan. vin, 51. Roin. Ix, ss Psal. Lxxi, VARIE LECTIONES. IV, 29. 2. ss Hebr. XI,

Α τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ ἴδῃ εἰς τὸν αἰῶνα. » Τινὲς • δέ φασιν, ὡς προσταχθεὶς ὁ προφήτης κηρύξαι με γαλοφώνως τὴν εἰς πάντας ήξουσαν χάριν, ἀπὸ συμπαθείας τῆς πρὸς τὸ ἔθνος ἑαυτοῦ, μηδὲν ἔχειν ἐξαιρετὸν μέλλοντος, ὡς ἡνίκα κλῆρος ὑπῆρχε θεοῦ, ἀποβλητοῦ δὲ τῆς τοιαύτης ἐσομένου τιμῆς ἐκκοπεὶς τὴν διάνοιαν, τί δέοι βοήσειν ἔλεγεν. Εφ' οἷς Θεὸς τὴν τοσαύτην μὴ χωρήσαντι χάριν φησί, Πᾶς άνθρωπος χόρτος. Καὶ σὺ γὰρ, φησίν, ὁ τοῖς ἐμοῖ; διακονούμενος ρήμασιν, ὑπὸ τῆς σαρκὸς τὸν νοῦν ἐπισκιαζόμενος, χωρεῖν οὐδὲ δυνήσῃ. Πλὴν πᾶσα, φησίν, ὑπόληψις ἀνθρωπίνη ταχέως παυθήσεται, τ ἐμοὶ δὲ περὶ τῆς εἰς πάντας χάριτος κυρωθήσονται λόγοι. Τοῦτο καὶ Παῦλος νοήσας ἔλεγεν · . "Ω βάθος πλούτου καὶ σοφίας!, Τοιγαροῦν ἐπιλύσας αὐτῷ τὴν ἀμφιβολίαν, ἀφ᾽ ὕψους τῆς διανοίας ἐφεξῆς νη Β ρύξαι παρακελεύεται. θ-κς'. Ετ' ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγε λιζόμενος Σιών. "Ὕψωσον ἐν ἰσχύϊ τὴν φωνήν σου, ὁ εὐαγγελιζόμενος Ιερουσαλήμ. Υψώσατε· μὴ φοβεῖσθε. Εἶπον ταῖς πόλεσιν Ἰούδα· Ἰδοὺ Θεὺς ὁ ὑμῶν, ἰδοὺ Κύριος. Κύριος μετὰ ἰσχύες ἔρχεται, καὶ ὁ βραχίων μετὰ κυρίας. Ἰδοὺ ὁ μισθὸς αὐτοῦ μετὰ αὐτοῦ, κ. τ. λ. Ακολούθως μετὰ τὴν ἐν τῇ ἐρήμῳ βοῶσαν φωνὴν, τὰ περὶ τῶν εὐαγγελιστῶν καὶ τῆς Χριστοῦ παρου σίας ἐπήγαγεν. Ὁ δὲ Ακύλας φησίν· Επ' όρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ἑαυτῇ εὐαγγελιζομένη Σιών. Καὶ ἐπάρων ἰσχυρῶς τὴν φωνὴν εὐαγγελισα- μένη Ιερουσαλήμ. Καὶ οἱ λοιποὶ δὲ συμφώνως, ὡς πρὸς ἔμψυχον τὴν Ἱερουσαλὴμ καὶ τὴν Σιὼν ἀπο τείνονται. Ἐπὶ ποῖον οὖν ἄνεισιν ὄρος ἡ Σιών, ἡ καὶ αὐτὴ ὄρος λεχθεῖσα; κατὰ τὸ, ο Ορος Σιών τοῦτο κατεσκήνωσας ἐν αὐτῷ. » Και, « Οὐ γὰρ προσεληλύθατε Σιών ὄρει. » Εοικε τοίνυν δηλοῦν τὸν τῶν ἀποστόλων χορόν, οὓς καὶ ἄνω καρδίαν έφησεν Ιερουσαλήμ, ὡς ἂν ἐκ τοῦ ἐκ περιτομῆς ἐξει λεγμένου λαοῦ, οἳ καὶ τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ παρ- εδέξαντο ἐπηρμένοι τινὲς ὄντες, καὶ τῷ μονογενεί παρεικασθέντες ὄρει καὶ αὐτῷ χρηματίζοντι· ἐξ' ὃν ἀνιέναι κελεύονται, τοῦ Χριστοῦ τὴν παρουσίαν κηρύξοντες, κἄν τινες ἐπαναστῶσι, δεδιέναι μηδέν· ήγουν μὴ λάθρα διδάσκειν κελεύει, δημοσιεύειν δὲ τὸ κήρυγμα, καὶ ποιῆσαι πᾶσιν ἐξάκουστον, κατά τὸ, ο “Ο ἀκούετε εἰς τὸ οὖς, ἐπὶ τῶν δωμάτων κηρύξατε. ο Ο καὶ ἔλεγον προσευχόμενοι· ι Καὶ νῦν, Κύριε, ἔπιδε ἐπὶ τὰς ἀπειλὲς αὐτῶν, καὶ δὲς τοῖς δούλοις σου μετά παρρησίας λαλεῖν τὸν λόγον σου.» Καὶ τὸ ἰδοὺ δὲ λέγων, φασί, τὸ μὴ μετὰ μακράν ἥξειν δηλοί, μονονουχὶ πλησίον ὄντα δεικνύς. Ηγουν ταῖς πόλεσιν Ἰούδα κελεύει βοᾷν, ταῖς τούτων δηλον ότι συναγωγαῖς, ὡς οὗτος ἐκεῖνος ὁ πρόπαλαι σε Ει : γρ. παρον. 22. PROCOPII GAZ EI semper, semperque manens, vitam denique sem- piternam afferens, toto animo, totisque viribus amplecti dicit. Dicas et verbi De nomine Salvatoris præcepta significari, qui ait • Amen, amen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in æternum 80, , Volunt item non- nulli prophetam ipsum, tanquam elata voce per- venturam ad omnes gratiam denuntiare jubeatur, gentis suæ miseratione commotum, quæ nihil jam non solum eximium, ut olim, cum Dei sors exsiste- ret, habitura sit, sed hujus etiam gloriæ hono caritura, quid clamare oporteat postulare, ipsique Deum, cum tantam gratiam capere non posset, Omnis homo fenum, respondere. Neque enim et tu, ait, qui verborum meorum ministerio addictus mentem geris carne obscuratam, capere possis. Sed Omnis,ait, quamprimum humana cessabit opinio; as- • meus autem de gratia in omnes sermo confirmabitur. Quod cum probe intelligeret Paulus: altitud › divitiarum et sapientiæ!, exclamans dixit "1. Sublata igitur prophetæ dubitatione,quæ summa cogitatione percepit, ab excelso mentis deinceps jubet annuntiare. VERS. 9-26. Super montem excelsum cende, qui evangelizas Sion. Exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem. Attollile, nolite timere. Dicite civitatibus Juda: Ecce Deus ve- ster; ecce Dominus cum fortitudine venit, et bra chium ejus cum dominatione. Ecce merces ejus cum eo, etc. • Math. x, 27. Acl. Ordline jam, postquam de voce in solitu- dine clamante disseruit, ad evangelistas Christi- que adventum transit. Locum vero hunc in modum interpretatur Aquila: In montem excelsum ascen- de, qua tibi ipsi evangelizas, Sion; et attolle fortiter @ vocem, quæ evangelizas, Jerusalem. Cælerique simi- liter, tanquam ad res animatas, Jerusalem et Sio- nem, sermonem dirigunt. In quem vero montem ascendet Sion, cum et ipse mons dicatur? Legimus enim : • Mons Sion, in quo habitasti s • Non enim accessistis ad montem Sion "*. » Vi- detur igitur apostolorum chorum significare, quos antea cor Jerusalem, tanquam e circumciso populo eximios aliquos ideo appellavit, quod Dei salutare adepti, sublimes aliqui, unigenitoque similes eva- sissent, qui mons esse quoque dicitur : in quem ascendere, Christique adventum promulgare, nihil denique, quantumlibet insurgant aliqui, metuere jubentur : id est, non clam, sed publice, non unius et alterius tantum, sed omnium auribus Evangelium D personare, juxta illud : « Quod in aure auditis, in tectis amuntiate ". Atque id ipsum certe præsti - terunt, cum orantes dixerunt : . Et nunc, Domine, intuere in minas eorum : et da servis tuis cum libertate loqui verbum tuum 55. Deinde vero quod ecce dixit, non longe ejus adventum abesse, sed instare demonstrat. Jubet itaque civitatibus Juda, id est synagogis, inclamare eum ipsum esse, *º Joan. vin, 51. Roin. Ix, ss Psal. Lxxi, VARIE LECTIONES. IV, 29. 2. ss Hebr. XI,

Α τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ ἴδῃ εἰς τὸν αἰῶνα. » Τινὲς • δέ φασιν, ὡς προσταχθεὶς ὁ προφήτης κηρύξαι με γαλοφώνως τὴν εἰς πάντας ήξουσαν χάριν, ἀπὸ συμπαθείας τῆς πρὸς τὸ ἔθνος ἑαυτοῦ, μηδὲν ἔχειν ἐξαιρετὸν μέλλοντος, ὡς ἡνίκα κλῆρος ὑπῆρχε θεοῦ, ἀποβλητοῦ δὲ τῆς τοιαύτης ἐσομένου τιμῆς ἐκκοπεὶς τὴν διάνοιαν, τί δέοι βοήσειν ἔλεγεν. Εφ' οἷς Θεὸς τὴν τοσαύτην μὴ χωρήσαντι χάριν φησί, Πᾶς άνθρωπος χόρτος. Καὶ σὺ γὰρ, φησίν, ὁ τοῖς ἐμοῖ; διακονούμενος ρήμασιν, ὑπὸ τῆς σαρκὸς τὸν νοῦν ἐπισκιαζόμενος, χωρεῖν οὐδὲ δυνήσῃ. Πλὴν πᾶσα, φησίν, ὑπόληψις ἀνθρωπίνη ταχέως παυθήσεται, τ ἐμοὶ δὲ περὶ τῆς εἰς πάντας χάριτος κυρωθήσονται λόγοι. Τοῦτο καὶ Παῦλος νοήσας ἔλεγεν · . "Ω βάθος πλούτου καὶ σοφίας!, Τοιγαροῦν ἐπιλύσας αὐτῷ τὴν ἀμφιβολίαν, ἀφ᾽ ὕψους τῆς διανοίας ἐφεξῆς νη Β ρύξαι παρακελεύεται. θ-κς'. Ετ' ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγε λιζόμενος Σιών. "Ὕψωσον ἐν ἰσχύϊ τὴν φωνήν σου, ὁ εὐαγγελιζόμενος Ιερουσαλήμ. Υψώσατε· μὴ φοβεῖσθε. Εἶπον ταῖς πόλεσιν Ἰούδα· Ἰδοὺ Θεὺς ὁ ὑμῶν, ἰδοὺ Κύριος. Κύριος μετὰ ἰσχύες ἔρχεται, καὶ ὁ βραχίων μετὰ κυρίας. Ἰδοὺ ὁ μισθὸς αὐτοῦ μετὰ αὐτοῦ, κ. τ. λ. Ακολούθως μετὰ τὴν ἐν τῇ ἐρήμῳ βοῶσαν φωνὴν, τὰ περὶ τῶν εὐαγγελιστῶν καὶ τῆς Χριστοῦ παρου σίας ἐπήγαγεν. Ὁ δὲ Ακύλας φησίν· Επ' όρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ἑαυτῇ εὐαγγελιζομένη Σιών. Καὶ ἐπάρων ἰσχυρῶς τὴν φωνὴν εὐαγγελισα- μένη Ιερουσαλήμ. Καὶ οἱ λοιποὶ δὲ συμφώνως, ὡς πρὸς ἔμψυχον τὴν Ἱερουσαλὴμ καὶ τὴν Σιὼν ἀπο τείνονται. Ἐπὶ ποῖον οὖν ἄνεισιν ὄρος ἡ Σιών, ἡ καὶ αὐτὴ ὄρος λεχθεῖσα; κατὰ τὸ, ο Ορος Σιών τοῦτο κατεσκήνωσας ἐν αὐτῷ. » Και, « Οὐ γὰρ προσεληλύθατε Σιών ὄρει. » Εοικε τοίνυν δηλοῦν τὸν τῶν ἀποστόλων χορόν, οὓς καὶ ἄνω καρδίαν έφησεν Ιερουσαλήμ, ὡς ἂν ἐκ τοῦ ἐκ περιτομῆς ἐξει λεγμένου λαοῦ, οἳ καὶ τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ παρ- εδέξαντο ἐπηρμένοι τινὲς ὄντες, καὶ τῷ μονογενεί παρεικασθέντες ὄρει καὶ αὐτῷ χρηματίζοντι· ἐξ' ὃν ἀνιέναι κελεύονται, τοῦ Χριστοῦ τὴν παρουσίαν κηρύξοντες, κἄν τινες ἐπαναστῶσι, δεδιέναι μηδέν· ήγουν μὴ λάθρα διδάσκειν κελεύει, δημοσιεύειν δὲ τὸ κήρυγμα, καὶ ποιῆσαι πᾶσιν ἐξάκουστον, κατά τὸ, ο “Ο ἀκούετε εἰς τὸ οὖς, ἐπὶ τῶν δωμάτων κηρύξατε. ο Ο καὶ ἔλεγον προσευχόμενοι· ι Καὶ νῦν, Κύριε, ἔπιδε ἐπὶ τὰς ἀπειλὲς αὐτῶν, καὶ δὲς τοῖς δούλοις σου μετά παρρησίας λαλεῖν τὸν λόγον σου.» Καὶ τὸ ἰδοὺ δὲ λέγων, φασί, τὸ μὴ μετὰ μακράν ἥξειν δηλοί, μονονουχὶ πλησίον ὄντα δεικνύς. Ηγουν ταῖς πόλεσιν Ἰούδα κελεύει βοᾷν, ταῖς τούτων δηλον ότι συναγωγαῖς, ὡς οὗτος ἐκεῖνος ὁ πρόπαλαι σε Ει : γρ. παρον. 22. PROCOPII GAZ EI semper, semperque manens, vitam denique sem- piternam afferens, toto animo, totisque viribus amplecti dicit. Dicas et verbi De nomine Salvatoris præcepta significari, qui ait • Amen, amen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in æternum 80, , Volunt item non- nulli prophetam ipsum, tanquam elata voce per- venturam ad omnes gratiam denuntiare jubeatur, gentis suæ miseratione commotum, quæ nihil jam non solum eximium, ut olim, cum Dei sors exsiste- ret, habitura sit, sed hujus etiam gloriæ hono caritura, quid clamare oporteat postulare, ipsique Deum, cum tantam gratiam capere non posset, Omnis homo fenum, respondere. Neque enim et tu, ait, qui verborum meorum ministerio addictus mentem geris carne obscuratam, capere possis. Sed Omnis,ait, quamprimum humana cessabit opinio; as- • meus autem de gratia in omnes sermo confirmabitur. Quod cum probe intelligeret Paulus: altitud › divitiarum et sapientiæ!, exclamans dixit "1. Sublata igitur prophetæ dubitatione,quæ summa cogitatione percepit, ab excelso mentis deinceps jubet annuntiare. VERS. 9-26. Super montem excelsum cende, qui evangelizas Sion. Exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem. Attollile, nolite timere. Dicite civitatibus Juda: Ecce Deus ve- ster; ecce Dominus cum fortitudine venit, et bra chium ejus cum dominatione. Ecce merces ejus cum eo, etc. • Math. x, 27. Acl. Ordline jam, postquam de voce in solitu- dine clamante disseruit, ad evangelistas Christi- que adventum transit. Locum vero hunc in modum interpretatur Aquila: In montem excelsum ascen- de, qua tibi ipsi evangelizas, Sion; et attolle fortiter @ vocem, quæ evangelizas, Jerusalem. Cælerique simi- liter, tanquam ad res animatas, Jerusalem et Sio- nem, sermonem dirigunt. In quem vero montem ascendet Sion, cum et ipse mons dicatur? Legimus enim : • Mons Sion, in quo habitasti s • Non enim accessistis ad montem Sion "*. » Vi- detur igitur apostolorum chorum significare, quos antea cor Jerusalem, tanquam e circumciso populo eximios aliquos ideo appellavit, quod Dei salutare adepti, sublimes aliqui, unigenitoque similes eva- sissent, qui mons esse quoque dicitur : in quem ascendere, Christique adventum promulgare, nihil denique, quantumlibet insurgant aliqui, metuere jubentur : id est, non clam, sed publice, non unius et alterius tantum, sed omnium auribus Evangelium D personare, juxta illud : « Quod in aure auditis, in tectis amuntiate ". Atque id ipsum certe præsti - terunt, cum orantes dixerunt : . Et nunc, Domine, intuere in minas eorum : et da servis tuis cum libertate loqui verbum tuum 55. Deinde vero quod ecce dixit, non longe ejus adventum abesse, sed instare demonstrat. Jubet itaque civitatibus Juda, id est synagogis, inclamare eum ipsum esse, *º Joan. vin, 51. Roin. Ix, ss Psal. Lxxi, VARIE LECTIONES. IV, 29. 2. ss Hebr. XI,

Α τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ ἴδῃ εἰς τὸν αἰῶνα. » Τινὲς • δέ φασιν, ὡς προσταχθεὶς ὁ προφήτης κηρύξαι με γαλοφώνως τὴν εἰς πάντας ήξουσαν χάριν, ἀπὸ συμπαθείας τῆς πρὸς τὸ ἔθνος ἑαυτοῦ, μηδὲν ἔχειν ἐξαιρετὸν μέλλοντος, ὡς ἡνίκα κλῆρος ὑπῆρχε θεοῦ, ἀποβλητοῦ δὲ τῆς τοιαύτης ἐσομένου τιμῆς ἐκκοπεὶς τὴν διάνοιαν, τί δέοι βοήσειν ἔλεγεν. Εφ' οἷς Θεὸς τὴν τοσαύτην μὴ χωρήσαντι χάριν φησί, Πᾶς άνθρωπος χόρτος. Καὶ σὺ γὰρ, φησίν, ὁ τοῖς ἐμοῖ; διακονούμενος ρήμασιν, ὑπὸ τῆς σαρκὸς τὸν νοῦν ἐπισκιαζόμενος, χωρεῖν οὐδὲ δυνήσῃ. Πλὴν πᾶσα, φησίν, ὑπόληψις ἀνθρωπίνη ταχέως παυθήσεται, τ ἐμοὶ δὲ περὶ τῆς εἰς πάντας χάριτος κυρωθήσονται λόγοι. Τοῦτο καὶ Παῦλος νοήσας ἔλεγεν · . "Ω βάθος πλούτου καὶ σοφίας!, Τοιγαροῦν ἐπιλύσας αὐτῷ τὴν ἀμφιβολίαν, ἀφ᾽ ὕψους τῆς διανοίας ἐφεξῆς νη Β ρύξαι παρακελεύεται. θ-κς'. Ετ' ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγε λιζόμενος Σιών. "Ὕψωσον ἐν ἰσχύϊ τὴν φωνήν σου, ὁ εὐαγγελιζόμενος Ιερουσαλήμ. Υψώσατε· μὴ φοβεῖσθε. Εἶπον ταῖς πόλεσιν Ἰούδα· Ἰδοὺ Θεὺς ὁ ὑμῶν, ἰδοὺ Κύριος. Κύριος μετὰ ἰσχύες ἔρχεται, καὶ ὁ βραχίων μετὰ κυρίας. Ἰδοὺ ὁ μισθὸς αὐτοῦ μετὰ αὐτοῦ, κ. τ. λ. Ακολούθως μετὰ τὴν ἐν τῇ ἐρήμῳ βοῶσαν φωνὴν, τὰ περὶ τῶν εὐαγγελιστῶν καὶ τῆς Χριστοῦ παρου σίας ἐπήγαγεν. Ὁ δὲ Ακύλας φησίν· Επ' όρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ἑαυτῇ εὐαγγελιζομένη Σιών. Καὶ ἐπάρων ἰσχυρῶς τὴν φωνὴν εὐαγγελισα- μένη Ιερουσαλήμ. Καὶ οἱ λοιποὶ δὲ συμφώνως, ὡς πρὸς ἔμψυχον τὴν Ἱερουσαλὴμ καὶ τὴν Σιὼν ἀπο τείνονται. Ἐπὶ ποῖον οὖν ἄνεισιν ὄρος ἡ Σιών, ἡ καὶ αὐτὴ ὄρος λεχθεῖσα; κατὰ τὸ, ο Ορος Σιών τοῦτο κατεσκήνωσας ἐν αὐτῷ. » Και, « Οὐ γὰρ προσεληλύθατε Σιών ὄρει. » Εοικε τοίνυν δηλοῦν τὸν τῶν ἀποστόλων χορόν, οὓς καὶ ἄνω καρδίαν έφησεν Ιερουσαλήμ, ὡς ἂν ἐκ τοῦ ἐκ περιτομῆς ἐξει λεγμένου λαοῦ, οἳ καὶ τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ παρ- εδέξαντο ἐπηρμένοι τινὲς ὄντες, καὶ τῷ μονογενεί παρεικασθέντες ὄρει καὶ αὐτῷ χρηματίζοντι· ἐξ' ὃν ἀνιέναι κελεύονται, τοῦ Χριστοῦ τὴν παρουσίαν κηρύξοντες, κἄν τινες ἐπαναστῶσι, δεδιέναι μηδέν· ήγουν μὴ λάθρα διδάσκειν κελεύει, δημοσιεύειν δὲ τὸ κήρυγμα, καὶ ποιῆσαι πᾶσιν ἐξάκουστον, κατά τὸ, ο “Ο ἀκούετε εἰς τὸ οὖς, ἐπὶ τῶν δωμάτων κηρύξατε. ο Ο καὶ ἔλεγον προσευχόμενοι· ι Καὶ νῦν, Κύριε, ἔπιδε ἐπὶ τὰς ἀπειλὲς αὐτῶν, καὶ δὲς τοῖς δούλοις σου μετά παρρησίας λαλεῖν τὸν λόγον σου.» Καὶ τὸ ἰδοὺ δὲ λέγων, φασί, τὸ μὴ μετὰ μακράν ἥξειν δηλοί, μονονουχὶ πλησίον ὄντα δεικνύς. Ηγουν ταῖς πόλεσιν Ἰούδα κελεύει βοᾷν, ταῖς τούτων δηλον ότι συναγωγαῖς, ὡς οὗτος ἐκεῖνος ὁ πρόπαλαι σε Ει : γρ. παρον. 22. PROCOPII GAZ EI semper, semperque manens, vitam denique sem- piternam afferens, toto animo, totisque viribus amplecti dicit. Dicas et verbi De nomine Salvatoris præcepta significari, qui ait • Amen, amen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in æternum 80, , Volunt item non- nulli prophetam ipsum, tanquam elata voce per- venturam ad omnes gratiam denuntiare jubeatur, gentis suæ miseratione commotum, quæ nihil jam non solum eximium, ut olim, cum Dei sors exsiste- ret, habitura sit, sed hujus etiam gloriæ hono caritura, quid clamare oporteat postulare, ipsique Deum, cum tantam gratiam capere non posset, Omnis homo fenum, respondere. Neque enim et tu, ait, qui verborum meorum ministerio addictus mentem geris carne obscuratam, capere possis. Sed Omnis,ait, quamprimum humana cessabit opinio; as- • meus autem de gratia in omnes sermo confirmabitur. Quod cum probe intelligeret Paulus: altitud › divitiarum et sapientiæ!, exclamans dixit "1. Sublata igitur prophetæ dubitatione,quæ summa cogitatione percepit, ab excelso mentis deinceps jubet annuntiare. VERS. 9-26. Super montem excelsum cende, qui evangelizas Sion. Exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem. Attollile, nolite timere. Dicite civitatibus Juda: Ecce Deus ve- ster; ecce Dominus cum fortitudine venit, et bra chium ejus cum dominatione. Ecce merces ejus cum eo, etc. • Math. x, 27. Acl. Ordline jam, postquam de voce in solitu- dine clamante disseruit, ad evangelistas Christi- que adventum transit. Locum vero hunc in modum interpretatur Aquila: In montem excelsum ascen- de, qua tibi ipsi evangelizas, Sion; et attolle fortiter @ vocem, quæ evangelizas, Jerusalem. Cælerique simi- liter, tanquam ad res animatas, Jerusalem et Sio- nem, sermonem dirigunt. In quem vero montem ascendet Sion, cum et ipse mons dicatur? Legimus enim : • Mons Sion, in quo habitasti s • Non enim accessistis ad montem Sion "*. » Vi- detur igitur apostolorum chorum significare, quos antea cor Jerusalem, tanquam e circumciso populo eximios aliquos ideo appellavit, quod Dei salutare adepti, sublimes aliqui, unigenitoque similes eva- sissent, qui mons esse quoque dicitur : in quem ascendere, Christique adventum promulgare, nihil denique, quantumlibet insurgant aliqui, metuere jubentur : id est, non clam, sed publice, non unius et alterius tantum, sed omnium auribus Evangelium D personare, juxta illud : « Quod in aure auditis, in tectis amuntiate ". Atque id ipsum certe præsti - terunt, cum orantes dixerunt : . Et nunc, Domine, intuere in minas eorum : et da servis tuis cum libertate loqui verbum tuum 55. Deinde vero quod ecce dixit, non longe ejus adventum abesse, sed instare demonstrat. Jubet itaque civitatibus Juda, id est synagogis, inclamare eum ipsum esse, *º Joan. vin, 51. Roin. Ix, ss Psal. Lxxi, VARIE LECTIONES. IV, 29. 2. ss Hebr. XI,

προσδοκώμενος, φωναῖς ἁγίων προκαταγγελθείς προ- φητών. Ἐν ταυτῷ δὲ καὶ τὴν αὐτοῦ παρουσίαν ἐδήλωσεν, μετὰ μεγάλης ισχύος ἥξειν εἰπὼν καὶ κυριακῆς αὐθεντίας, ὅτε πρὸς τὰ ἔργα καὶ τὸν μισθὸν ἑκάστῳ παρέξεται. Καθάπερ ἔλεγε· « Μέλλει γὰρ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἔρχεσθαι ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατέρος αὐτοῦ, καὶ ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. » Τινὲς δὲ καὶ ταῦτα ἐπὶ τῆς προτέρας ἐδέξαντο παρουσίας, δεικνύντα μὴ καθ᾿ ἕνα τῶν προφητῶν ἥξειν αὐτὸν, οι καὶ θαυματουργοῦντες ηύχοντο. Χριστὸς δὲ κατ' αὐθεντίαν ἤλαυνε πάθη καὶ δαίμονας. Οτι δὲ οὐκ ἄκαρπον ὑπὲρ ἡμῶν ὑπέμεινε τὸν σταυρὸν δηλοί, λέω γων· Ἰδοὺ ὁ μισθὸς αὐτοῦ μετ' αὐτοῦ. Ἔλεγεν γάρο • Ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν εἰς τὴν γῆν ἀπο- θάνῃ, αὐτὸς μόνος μένει. Ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ, καρπὸν Β πολύν φέρει. » Καὶ πάλιν· «Ἐὰν ὑψωθῶ ἐκ γῆς, πάντας ἑλκύσω πρὸς ἐμαυτόν. » Καὶ Παῦλος δέ φη- σιν· Υπέμεινε σταυρὸν αἰσχύνης καταφρονήσας. Διὸ καὶ ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσε, καὶ ἐχαρίσατο αὐτ τῷ τὸ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ ὁ Δαβὶδ δὲ προὔλεγεν· • Πάντα τὰ ἔθνη ὅσα ἐποίησας ἥξουσι, καὶ προσκυ νήσουσιν ἐνώπιόν σου. » Τὸ δὲ, Ὡς ποιμὴν ποιμανεῖ τὸ ποίμνιον αὐτοῦ, ὁμολογουμένως τῆς προτέρας ἐστὶ παρουσίας. Ως Θεὸς μὲν γὰρ κρινεῖ, ὡς δὲ μορφ φὴν δούλου λαβὼν ποιμαίνειν τὸ ποίμνιον εἴρηται ὁ λέγων, Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός. Βραχίονα δὲ αὐτ τοῦ καλεῖ, φασί, τὴν θεότητα, δι' οὗ συνάξειν ἄρνας, καὶ ἐν γαστρὶ ἐχούσας παρακαλέσειν εἴρηται. Αρνας τοῦ λόγου δηλοῦντος τοὺς ἀρτιγενεῖς ἐν Χρι στῷ. Διόπερ Ακύλας ἀργία φησίν. Εἴη δ' ἂν ὁ νέος λαός. Οὐ γὰρ ἔφη κριούς, ἢ τράγους, ἢ πρόβατα ένα τελῆ, περὶ ὧν ἕτερος τοιαῦτα διδάσκει προφήτης λέ γων· Τὰ δὲ λέγει Κύριος Ἰδοὺ ἐγὼ κρινῶ ἀναμέ- σον προβάτου καὶ προβάτου, καὶ κριῶν καὶ τράγων. Καί· « Οὐχ ἱκανὸν ὑμῖν, ὅτι τὴν καλὴν νομὴν νέμε σθε, καὶ τὰ κατάλοιπα τοῖς ποσὶν ὑμῶν κατεπατεῖτε ; καὶ τὸ καθεστηκὸς ὕδωρ ἐπίνετε ; καὶ τὸ λοιπὸν τοῖς ποσὶν ὑμῶν ἑταράσσετε; › Καὶ πάλιν· . Ἰδοὺ ἐγὼ κρίνω ἀνὰ μέσον προβάτου ἰσχυροῦ. Ἐπὶ ταῖς πλευ- ραῖς καὶ τοῖς ποσὶν ὑμῶν διωθεῖσθε, καὶ τοῖς κέρα- σιν ὑμῶν ἐκερατίζετε, καὶ τὸ ἠσθενηκὸς ἐξεθλίβετε. Διὸ καὶ οἱ ποιμένες αὐτῶν διαβάλλονται παρ' αὐτῷ, Τὰ δὲ λέγει Κύριος, λέγοντι· «Ο ποιμένες Ισραήλ, μὴ βόσκουσιν οἱ ποιμένες ἑαυτούς; οὐ τὰ πρόβατα βόσκουσιν οἱ ποιμένες; Ἰδοὺ τὸ γάλα κατεσθίετε. Καὶ τὰ ἔρια περιβάλλεσθε. Καὶ τὸ παχὺ σφάζετε καὶ τὰ πρόβατά μου οὐ βόσκετε. Ἐπεὶ τοίνυν ἡτάκτει τὰ πρόβατα, οἱ δὲ ποιμένες έλυμαίνοντο αὐτὰ, τοῖς ποιμέσι μετάστασιν ἀπειλεῖ,λέγων· « Καὶ ἀποστρέψει ὑμᾶς τοῦ μὴ ποιμαίνειν τὰ πρόβατά μου. » Καὶ ἐπι- λέγει· « Ἰδοὺ ἐγὼ αὐτὸς ἐκζητήσω τα πρόβατά μου. » • .. Ει : « σε xνι, 27. σε 23:1 COMMENTARII IN ISAIAM. A qui didum exspectatus, prophetarum vocibus ante denuntiatus sit. lium minitatur, his verbis ego requiram oves meas 67. • - ' Simul autem et ejus adventum indicavit, quod magna cum virtute et potestate dominations, quo tempore mercedem unicuique secundum opera persoluturus est, venturum affirmavit. Atque hine est, quod dicebat : • Filius hominis veniet in glo- ria Patris sui, et reddet unicuique secundum opera sua s. » Non desunt, qui ista etiam ad priorem adventum referant ; quæ, non ut unum ex prophe- tis aliquem, qui miracula edentes precabantur, ip- sumi venturum demonstrent, cum sua unius pole- state et morbos et dæmonas corporibus Christus abegerit. Neque vero sine fructu, nostro nomine crucem subiisse ostendit, cum ait: Ecce merces tua mecum. Dixit enim : • Nisi granum frumenti ca- dens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet: si autem mortuum fuerit, multum fructum affert ³., Et rursum: Si exaltatus fuero a terra, omnia traham mecum ad me 8. Enimvero et Paulus ipse sic ait: Sustinuit crucem ignominia con- templa so Ideoque et Deus illum superexaltavit, et dedit illi nomen, quod est super omne nomen ; ut in nomine ejus 60, etc. Idem quoque et David pradixit his verbis :'c Omnes gentes quas fecisti, venient, et adorabunt in conspectu tuo 1. Deinde quod dixit, Tanquam pastor pascet gregem suumP ad priorem adventum procul dubio retulit ; qui tanquam Deumjudicare, tanquam hominem autem, assumpta servi persona, gregem suum, quia pastor bonus est, pascere debere videat. Divinitatem porro brachium volunt intelligi, quo dicitur agnos cong;c= gaturus, et prægnantes consolaturus; ut agnorum nomine eos intelligas, qui recenter in Christo nati sunt, quos ob id agniculos Aquila nuncupavit. Possit et hac voce recens populus designari. Non enim arietes, aut hircos, aut oves adultas dixit, de quibus alius in hunc modum propheta loquitur : Hæc dicit Dominus: Ecce ego judico inter ovem et ovem ; inter arietes et hircos 6. Nonne sufficit vobis, quod bona pascua al- tondetis; nisi reliqua etiam pedibus vestris concul- cetis? quod aquam stantem et limpidam bibitis; nisi reliquam pedibus vestris turbetis ? Et ite- rum : • Ecce ego judico inter ovem validlam ; ve- stris lateribus et pedibus protundebatis, et cornibus vestris feriebatis, et invalidam affligebatis ". Atque hinc est, quod pastores eorum idem accu- sat his verbis: <0 pastores Israel, num pascunt pastores seipsos ? num oves a pastoribus pascuntur? Ecce lac comedite ;-velleribus induimini *. AL quod pingue est jugulatis ; et oves meas non pas- citis. Quoniam igitur oves infectæ pastorum impro- bitate petulantes evaserant, pastoribus ipsis exsi- ‹ Et avertam vos, ne pascatis oves meas ". . Deinde colligit :: Ecce C D • proplicia Matth. Joan. x11, 24. 5o ibid. 52. febr. xi. 2. Philipp. 11, 9, 10. Psal. LXXXV, 9. « Ezech. xxxiv, 17. ibid. 18. ibid. 20, 21. Ezech. 1, 5. coil. id. er ibid. 10.

προσδοκώμενος, φωναῖς ἁγίων προκαταγγελθείς προ- φητών. Ἐν ταυτῷ δὲ καὶ τὴν αὐτοῦ παρουσίαν ἐδήλωσεν, μετὰ μεγάλης ισχύος ἥξειν εἰπὼν καὶ κυριακῆς αὐθεντίας, ὅτε πρὸς τὰ ἔργα καὶ τὸν μισθὸν ἑκάστῳ παρέξεται. Καθάπερ ἔλεγε· « Μέλλει γὰρ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἔρχεσθαι ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατέρος αὐτοῦ, καὶ ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. » Τινὲς δὲ καὶ ταῦτα ἐπὶ τῆς προτέρας ἐδέξαντο παρουσίας, δεικνύντα μὴ καθ᾿ ἕνα τῶν προφητῶν ἥξειν αὐτὸν, οι καὶ θαυματουργοῦντες ηύχοντο. Χριστὸς δὲ κατ' αὐθεντίαν ἤλαυνε πάθη καὶ δαίμονας. Οτι δὲ οὐκ ἄκαρπον ὑπὲρ ἡμῶν ὑπέμεινε τὸν σταυρὸν δηλοί, λέω γων· Ἰδοὺ ὁ μισθὸς αὐτοῦ μετ' αὐτοῦ. Ἔλεγεν γάρο • Ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν εἰς τὴν γῆν ἀπο- θάνῃ, αὐτὸς μόνος μένει. Ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ, καρπὸν Β πολύν φέρει. » Καὶ πάλιν· «Ἐὰν ὑψωθῶ ἐκ γῆς, πάντας ἑλκύσω πρὸς ἐμαυτόν. » Καὶ Παῦλος δέ φη- σιν· Υπέμεινε σταυρὸν αἰσχύνης καταφρονήσας. Διὸ καὶ ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσε, καὶ ἐχαρίσατο αὐτ τῷ τὸ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ ὁ Δαβὶδ δὲ προὔλεγεν· • Πάντα τὰ ἔθνη ὅσα ἐποίησας ἥξουσι, καὶ προσκυ νήσουσιν ἐνώπιόν σου. » Τὸ δὲ, Ὡς ποιμὴν ποιμανεῖ τὸ ποίμνιον αὐτοῦ, ὁμολογουμένως τῆς προτέρας ἐστὶ παρουσίας. Ως Θεὸς μὲν γὰρ κρινεῖ, ὡς δὲ μορφ φὴν δούλου λαβὼν ποιμαίνειν τὸ ποίμνιον εἴρηται ὁ λέγων, Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός. Βραχίονα δὲ αὐτ τοῦ καλεῖ, φασί, τὴν θεότητα, δι' οὗ συνάξειν ἄρνας, καὶ ἐν γαστρὶ ἐχούσας παρακαλέσειν εἴρηται. Αρνας τοῦ λόγου δηλοῦντος τοὺς ἀρτιγενεῖς ἐν Χρι στῷ. Διόπερ Ακύλας ἀργία φησίν. Εἴη δ' ἂν ὁ νέος λαός. Οὐ γὰρ ἔφη κριούς, ἢ τράγους, ἢ πρόβατα ένα τελῆ, περὶ ὧν ἕτερος τοιαῦτα διδάσκει προφήτης λέ γων· Τὰ δὲ λέγει Κύριος Ἰδοὺ ἐγὼ κρινῶ ἀναμέ- σον προβάτου καὶ προβάτου, καὶ κριῶν καὶ τράγων. Καί· « Οὐχ ἱκανὸν ὑμῖν, ὅτι τὴν καλὴν νομὴν νέμε σθε, καὶ τὰ κατάλοιπα τοῖς ποσὶν ὑμῶν κατεπατεῖτε ; καὶ τὸ καθεστηκὸς ὕδωρ ἐπίνετε ; καὶ τὸ λοιπὸν τοῖς ποσὶν ὑμῶν ἑταράσσετε; › Καὶ πάλιν· . Ἰδοὺ ἐγὼ κρίνω ἀνὰ μέσον προβάτου ἰσχυροῦ. Ἐπὶ ταῖς πλευ- ραῖς καὶ τοῖς ποσὶν ὑμῶν διωθεῖσθε, καὶ τοῖς κέρα- σιν ὑμῶν ἐκερατίζετε, καὶ τὸ ἠσθενηκὸς ἐξεθλίβετε. Διὸ καὶ οἱ ποιμένες αὐτῶν διαβάλλονται παρ' αὐτῷ, Τὰ δὲ λέγει Κύριος, λέγοντι· «Ο ποιμένες Ισραήλ, μὴ βόσκουσιν οἱ ποιμένες ἑαυτούς; οὐ τὰ πρόβατα βόσκουσιν οἱ ποιμένες; Ἰδοὺ τὸ γάλα κατεσθίετε. Καὶ τὰ ἔρια περιβάλλεσθε. Καὶ τὸ παχὺ σφάζετε καὶ τὰ πρόβατά μου οὐ βόσκετε. Ἐπεὶ τοίνυν ἡτάκτει τὰ πρόβατα, οἱ δὲ ποιμένες έλυμαίνοντο αὐτὰ, τοῖς ποιμέσι μετάστασιν ἀπειλεῖ,λέγων· « Καὶ ἀποστρέψει ὑμᾶς τοῦ μὴ ποιμαίνειν τὰ πρόβατά μου. » Καὶ ἐπι- λέγει· « Ἰδοὺ ἐγὼ αὐτὸς ἐκζητήσω τα πρόβατά μου. » • .. Ει : « σε xνι, 27. σε 23:1 COMMENTARII IN ISAIAM. A qui didum exspectatus, prophetarum vocibus ante denuntiatus sit. lium minitatur, his verbis ego requiram oves meas 67. • - ' Simul autem et ejus adventum indicavit, quod magna cum virtute et potestate dominations, quo tempore mercedem unicuique secundum opera persoluturus est, venturum affirmavit. Atque hine est, quod dicebat : • Filius hominis veniet in glo- ria Patris sui, et reddet unicuique secundum opera sua s. » Non desunt, qui ista etiam ad priorem adventum referant ; quæ, non ut unum ex prophe- tis aliquem, qui miracula edentes precabantur, ip- sumi venturum demonstrent, cum sua unius pole- state et morbos et dæmonas corporibus Christus abegerit. Neque vero sine fructu, nostro nomine crucem subiisse ostendit, cum ait: Ecce merces tua mecum. Dixit enim : • Nisi granum frumenti ca- dens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet: si autem mortuum fuerit, multum fructum affert ³., Et rursum: Si exaltatus fuero a terra, omnia traham mecum ad me 8. Enimvero et Paulus ipse sic ait: Sustinuit crucem ignominia con- templa so Ideoque et Deus illum superexaltavit, et dedit illi nomen, quod est super omne nomen ; ut in nomine ejus 60, etc. Idem quoque et David pradixit his verbis :'c Omnes gentes quas fecisti, venient, et adorabunt in conspectu tuo 1. Deinde quod dixit, Tanquam pastor pascet gregem suumP ad priorem adventum procul dubio retulit ; qui tanquam Deumjudicare, tanquam hominem autem, assumpta servi persona, gregem suum, quia pastor bonus est, pascere debere videat. Divinitatem porro brachium volunt intelligi, quo dicitur agnos cong;c= gaturus, et prægnantes consolaturus; ut agnorum nomine eos intelligas, qui recenter in Christo nati sunt, quos ob id agniculos Aquila nuncupavit. Possit et hac voce recens populus designari. Non enim arietes, aut hircos, aut oves adultas dixit, de quibus alius in hunc modum propheta loquitur : Hæc dicit Dominus: Ecce ego judico inter ovem et ovem ; inter arietes et hircos 6. Nonne sufficit vobis, quod bona pascua al- tondetis; nisi reliqua etiam pedibus vestris concul- cetis? quod aquam stantem et limpidam bibitis; nisi reliquam pedibus vestris turbetis ? Et ite- rum : • Ecce ego judico inter ovem validlam ; ve- stris lateribus et pedibus protundebatis, et cornibus vestris feriebatis, et invalidam affligebatis ". Atque hinc est, quod pastores eorum idem accu- sat his verbis: <0 pastores Israel, num pascunt pastores seipsos ? num oves a pastoribus pascuntur? Ecce lac comedite ;-velleribus induimini *. AL quod pingue est jugulatis ; et oves meas non pas- citis. Quoniam igitur oves infectæ pastorum impro- bitate petulantes evaserant, pastoribus ipsis exsi- ‹ Et avertam vos, ne pascatis oves meas ". . Deinde colligit :: Ecce C D • proplicia Matth. Joan. x11, 24. 5o ibid. 52. febr. xi. 2. Philipp. 11, 9, 10. Psal. LXXXV, 9. « Ezech. xxxiv, 17. ibid. 18. ibid. 20, 21. Ezech. 1, 5. coil. id. er ibid. 10.

προφήτης. Από πολλῆς δόξης καὶ ἐν κράτει ἰσχύος οὐδέν σε ἔλαβεν. Είρηται γὰρ ἀλλαχοῦ · • Αριθμηταί εἰσιν αὐτῷ σταγόνες θε τοῦ. » κς-λα. Μὴ γὰρ εἴπῃς, Ἰακώβ, καὶ τί ἐλάλησας, Ισραήλ, ἀπεκρύβη ή οδός μου ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὁ Θεός μου τὴν κρίσιν ἀφεῖλε, καὶ ἀπέστη, καὶ νῦν οὐκ ἔγνως; Εἰ μὴ ἤκουσας, Θεὸς αἰώνιος, Θεὸς ὁ κατασκευάσας τὰ ἄκρα τῆς γῆς, οὐ πεινάσει, ούτ δὲ κοπιάσει, οὐδὲ ἔστιν ἐξέρευσις τῆς φρονή- σεως αὐτοῦ, κ. τ. λ. Ο Σύμμαχος· Διὰ τί λέγεις, Ἰακώβ, καὶ λαλείς, Ἰσραήλ; καὶ οἱ λοιποί συμφώνως. Μετὰ δὲ τὴν ἀποδοθεῖσαν θεολογίαν, ἐπιτιμᾷ τοῖς μὴ νομίζουσι τὰς ἑαυτῶν πράξεις ἐφορᾶν τὸν Θεὸν, ἐκ τοῦ προτέ - Β ρου λαοῦ. Νομίζεις, φησί, λανθάνων μὴ ὑποκεῖσθαι κρίσει Θεοῦ, καίτοι αρτίως ήκουες πρὸς Θεὸν εἰρη- μένον, Ἐν κράτει ἰσχύος οὐδέν σε έλαθεν. Πλὴν εἰ καὶ μὴ πρότερον μήτε ἔγνως, μήτε ήκουσας, μάθε νῦν· ἤγουν, εἰ δὲ φής μὴ γινώσκειν, εἰ μὴ ἀκούσειας τῇ σῇ προσποιήσει συντρέχων ἐρῶ. "Ηγουν, ἐρεῖς ὡς οὐκ ἔγνως. Οὐκοῦν, εἰ μὴ ἤκουσας, ἴσθι ὡς ὁ Θεὸς ὁ αἰώνιος, οὐ μόνον οὐρανὸν, ἀλλὰ καὶ πᾶσαν συν- έχει τὴν γῆν. Καὶ πῶς δυνήσῃ τοῦτον λαθεῖν ; Αντί δὲ τοῦ, οὐ κοπιάσει, οὐκ ἐξελύθη, φασὶν οἱ λοιποί. Πρὸς τῷ δὲ μὴ ἀσθενεῖν, μηδέ τι ἔχειν ἀνθρώπινον καὶ ἀκατάληπτον ἔχει τὴν γνῶσιν, δι' ἧς μέχρι καὶ τῶν κατὰ μέρος ἡ τούτου διέρχεται πρόνοια, εὐεκτεῖν μὲν ἔσθ' ὅτε ποιοῦσα τοὺς πένητας, τὴν δὲ τρυφὴν τῶν ἐν πλούτῳ κολάζουσα λύπῃ καὶ φροντίσι βιωτι - καῖς. Ἐπιβάλλει δὲ καὶ τοῖς ἐν ἀκμῇ τὴν ἐξ ἀῤῥω στημάτων ἀσθένειαν· ἐκ δὲ τῶν ἐναντίων οἱ Θεὸν ἐν μαρτυρίαις ἢ διωγμοῖς ὑπομείναντες, κατὰ τὴν παροῦσαν ἀσθενοῦντες ζωήν, τοσαύτης ἀξιοῦνται μεταβολῆς, ὡς ἐλευθέρους προσαναπτῆναι πρὸς οὐ ρανόν. Ὁ γὰρ ἀετὸς ὑψιπέτης ἐστὶ, καὶ ἀντωπεῖ ταῖς Ο τοῦ ἡλίου μαρμαρυγαῖς, γῆρας τε τὸ φυσικὸν ἀπο- δύεται κατὰ τό· « Ανακαινισθήσεται ὡς ἀετοῦ ἡ νεό- της σου. » - « Κατεργάζεται γὰρ ἡ μὲν ὑπομονὴ δοκιμήν· ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα· ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ κατα αισχύνει. » Διὸ καὶ τὴν ἰσχὺν ἀλλάξουσι τὸν θνη τὸν βίον μεταβαλόντες, καὶ εἰς ἀγγελικήν μεταστάν τες ζωήν. Διὰ γὰρ τῶν ἀστῶν, ταῖς οὐρανίοις αὐτοὺς ἀπεικάζει δυνάμεσιν, ἂς πτερωτοῖς ἀφωμοίωσεν. Διὰ τοῦτο ἄρα καὶ τῶν ἐν ὕδασι καθαρὰ τὰ πτερύγια. Οὕτως ἄρα κὰν τῷ παρόντι βίῳ μερικὴ κρίσις ἐστὶ, καὶ καθολικὴ ἐν τῷ μέλλοντι, κἂν μὴ τοῦτο σὺ νενό μικας, Ισραήλ. Διὸ σοὶ μὲν ταῦτα, τοῖς δὲ λοιποῖς ἔθνεσι κατάλληλα προσφωνώ. " το ΚΕΦΑΛ. ΜΑ'. α-ζ. Εγκαινίζεσθε πρός με, νῆσοι. Οἱ γὰρ ἄρ χοντες ἀλλάξουσιν ἰσχύν. Ἐγγισάτωσαν, καὶ λα- λησάτωσαν ἅμα, τότε κρίσιν ἀναγγειλάτωσαν. Τίς ἐξήγειρεν ἀπὸ ἀνατολῶν δικαιοσύνην, ἐκάλε " PROCOPIL GAZEI A multa gloria, et in robore fortitudinis, nihil te ▲ latet. Dictum est enim alicubi : • Numerabiles sunt ei guttæ pluviæ “. › VERS. 26-31. Non enim dicas,Jacob, et quid locatus es, Israel? Abscondita est via meu a Deo, et Deus meus judicium abstulit, et recessit, et nunc nescis ? Si non audisli, Deus æternus, Deus qui fa- bricatus est terminos terræ non esuriet, non labora- bit, neque erit investigatio sapientiæ ipsius, etc. Ita Symmachus : Propter quid dicis, Jacob, et loqueris, Israel ? eique reliquorum consentit in- terpretatio. Verum absoluto de Deo sermone, eis jam succenset, qui e priore populo sua opera Deum • . non intueri arbitrabantur. Putas te, si lateas, in- quit, Dei judicio minime subjacere, quamvis nuper in robore fortitudinis nihil eum latere audieris. Ve- rum tanquam illud antea nec noveris ipse, nec au- diveris, disce jam : id est, si tu, nisi audias, igno- rare te dicis, etiam simulationem tuam admittens, dicam. Respondebis nimirum, ignorare te. Atqui, si nescis, audi nunc Deum esse alernum, neque co- lum modo, sed terram universam quoque comple- cli. Quomodo itaque ipsum latere queas? Sed ubi, non laborabil, habemus, alii, minime dissolutus est, interpretantur. Rursum, præterquam quod nullam unquam infirmitate laborat, neque humanum quid patitur, ea etiam, quæ comprehendi nequit, cogni- tione præditus est, per quam ad singula usque ejusdem providentia excurrens, pauperes aliquando bene habentes reddit, luxu autem et opibus diſſuen- tes doloribus et curis vitæ hujus multat. Immittit vero et iis etiam, qui sunt in flore ætatis, virium imbecillitatem per morbos: cum, qui sævientibus adversariis Deum in martyriis et persecutionibus exspectant, quantumvis in hac vita infirmiores fiant, ea rerum mutatione mox beentur, ut liberi in cœ- lum evolent. Est enim altivolans aquila ; et adver- sus solis radios oculorum aciem intendit, naturæ- que senium exuit, juxta illud : ‹ Renovabitur ut aquilæ juventus tua • › — ‹ Operatur namque patientia probationem ; probatio autem spem ; spes autem non confundit 7º. › Itaque commutatis viribus vitam istam cum immortali commutabunt, et in p angelicam transibunt. Eos enim aquilarum facta mentione, cum cœlestibus potestatibus comparat ; quas alatis persimiles efficit. Atque inde est pro- fecto, quod quae in aquis degunt, si primas habeant, munda esse censemus ', Sic ergo et in hac vita singulorum quoddam judicium est ; ut in fu- tura, universorum ; etiam si minime ita esse arbitreris, o Israel : indeque ista tibi, reliquisque gentibus congrua denuntio. C CAP. XLI. VERS. 1-7. Innovamini ad me, insula. Principes enim mutabunt potentiam ; accedant et loquantur simul; tunc judicium annuntient. Quis suscitavit de oriente justitiam ? vocavit eam ad pedes suos, et Eccli. 1, 2. Psal. cit, 5. Rom. v, 5. Levit. xr, seqq.

προφήτης. Από πολλῆς δόξης καὶ ἐν κράτει ἰσχύος οὐδέν σε ἔλαβεν. Είρηται γὰρ ἀλλαχοῦ · • Αριθμηταί εἰσιν αὐτῷ σταγόνες θε τοῦ. » κς-λα. Μὴ γὰρ εἴπῃς, Ἰακώβ, καὶ τί ἐλάλησας, Ισραήλ, ἀπεκρύβη ή οδός μου ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὁ Θεός μου τὴν κρίσιν ἀφεῖλε, καὶ ἀπέστη, καὶ νῦν οὐκ ἔγνως; Εἰ μὴ ἤκουσας, Θεὸς αἰώνιος, Θεὸς ὁ κατασκευάσας τὰ ἄκρα τῆς γῆς, οὐ πεινάσει, ούτ δὲ κοπιάσει, οὐδὲ ἔστιν ἐξέρευσις τῆς φρονή- σεως αὐτοῦ, κ. τ. λ. Ο Σύμμαχος· Διὰ τί λέγεις, Ἰακώβ, καὶ λαλείς, Ἰσραήλ; καὶ οἱ λοιποί συμφώνως. Μετὰ δὲ τὴν ἀποδοθεῖσαν θεολογίαν, ἐπιτιμᾷ τοῖς μὴ νομίζουσι τὰς ἑαυτῶν πράξεις ἐφορᾶν τὸν Θεὸν, ἐκ τοῦ προτέ - Β ρου λαοῦ. Νομίζεις, φησί, λανθάνων μὴ ὑποκεῖσθαι κρίσει Θεοῦ, καίτοι αρτίως ήκουες πρὸς Θεὸν εἰρη- μένον, Ἐν κράτει ἰσχύος οὐδέν σε έλαθεν. Πλὴν εἰ καὶ μὴ πρότερον μήτε ἔγνως, μήτε ήκουσας, μάθε νῦν· ἤγουν, εἰ δὲ φής μὴ γινώσκειν, εἰ μὴ ἀκούσειας τῇ σῇ προσποιήσει συντρέχων ἐρῶ. "Ηγουν, ἐρεῖς ὡς οὐκ ἔγνως. Οὐκοῦν, εἰ μὴ ἤκουσας, ἴσθι ὡς ὁ Θεὸς ὁ αἰώνιος, οὐ μόνον οὐρανὸν, ἀλλὰ καὶ πᾶσαν συν- έχει τὴν γῆν. Καὶ πῶς δυνήσῃ τοῦτον λαθεῖν ; Αντί δὲ τοῦ, οὐ κοπιάσει, οὐκ ἐξελύθη, φασὶν οἱ λοιποί. Πρὸς τῷ δὲ μὴ ἀσθενεῖν, μηδέ τι ἔχειν ἀνθρώπινον καὶ ἀκατάληπτον ἔχει τὴν γνῶσιν, δι' ἧς μέχρι καὶ τῶν κατὰ μέρος ἡ τούτου διέρχεται πρόνοια, εὐεκτεῖν μὲν ἔσθ' ὅτε ποιοῦσα τοὺς πένητας, τὴν δὲ τρυφὴν τῶν ἐν πλούτῳ κολάζουσα λύπῃ καὶ φροντίσι βιωτι - καῖς. Ἐπιβάλλει δὲ καὶ τοῖς ἐν ἀκμῇ τὴν ἐξ ἀῤῥω στημάτων ἀσθένειαν· ἐκ δὲ τῶν ἐναντίων οἱ Θεὸν ἐν μαρτυρίαις ἢ διωγμοῖς ὑπομείναντες, κατὰ τὴν παροῦσαν ἀσθενοῦντες ζωήν, τοσαύτης ἀξιοῦνται μεταβολῆς, ὡς ἐλευθέρους προσαναπτῆναι πρὸς οὐ ρανόν. Ὁ γὰρ ἀετὸς ὑψιπέτης ἐστὶ, καὶ ἀντωπεῖ ταῖς Ο τοῦ ἡλίου μαρμαρυγαῖς, γῆρας τε τὸ φυσικὸν ἀπο- δύεται κατὰ τό· « Ανακαινισθήσεται ὡς ἀετοῦ ἡ νεό- της σου. » - « Κατεργάζεται γὰρ ἡ μὲν ὑπομονὴ δοκιμήν· ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα· ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ κατα αισχύνει. » Διὸ καὶ τὴν ἰσχὺν ἀλλάξουσι τὸν θνη τὸν βίον μεταβαλόντες, καὶ εἰς ἀγγελικήν μεταστάν τες ζωήν. Διὰ γὰρ τῶν ἀστῶν, ταῖς οὐρανίοις αὐτοὺς ἀπεικάζει δυνάμεσιν, ἂς πτερωτοῖς ἀφωμοίωσεν. Διὰ τοῦτο ἄρα καὶ τῶν ἐν ὕδασι καθαρὰ τὰ πτερύγια. Οὕτως ἄρα κὰν τῷ παρόντι βίῳ μερικὴ κρίσις ἐστὶ, καὶ καθολικὴ ἐν τῷ μέλλοντι, κἂν μὴ τοῦτο σὺ νενό μικας, Ισραήλ. Διὸ σοὶ μὲν ταῦτα, τοῖς δὲ λοιποῖς ἔθνεσι κατάλληλα προσφωνώ. " το ΚΕΦΑΛ. ΜΑ'. α-ζ. Εγκαινίζεσθε πρός με, νῆσοι. Οἱ γὰρ ἄρ χοντες ἀλλάξουσιν ἰσχύν. Ἐγγισάτωσαν, καὶ λα- λησάτωσαν ἅμα, τότε κρίσιν ἀναγγειλάτωσαν. Τίς ἐξήγειρεν ἀπὸ ἀνατολῶν δικαιοσύνην, ἐκάλε " PROCOPIL GAZEI A multa gloria, et in robore fortitudinis, nihil te ▲ latet. Dictum est enim alicubi : • Numerabiles sunt ei guttæ pluviæ “. › VERS. 26-31. Non enim dicas,Jacob, et quid locatus es, Israel? Abscondita est via meu a Deo, et Deus meus judicium abstulit, et recessit, et nunc nescis ? Si non audisli, Deus æternus, Deus qui fa- bricatus est terminos terræ non esuriet, non labora- bit, neque erit investigatio sapientiæ ipsius, etc. Ita Symmachus : Propter quid dicis, Jacob, et loqueris, Israel ? eique reliquorum consentit in- terpretatio. Verum absoluto de Deo sermone, eis jam succenset, qui e priore populo sua opera Deum • . non intueri arbitrabantur. Putas te, si lateas, in- quit, Dei judicio minime subjacere, quamvis nuper in robore fortitudinis nihil eum latere audieris. Ve- rum tanquam illud antea nec noveris ipse, nec au- diveris, disce jam : id est, si tu, nisi audias, igno- rare te dicis, etiam simulationem tuam admittens, dicam. Respondebis nimirum, ignorare te. Atqui, si nescis, audi nunc Deum esse alernum, neque co- lum modo, sed terram universam quoque comple- cli. Quomodo itaque ipsum latere queas? Sed ubi, non laborabil, habemus, alii, minime dissolutus est, interpretantur. Rursum, præterquam quod nullam unquam infirmitate laborat, neque humanum quid patitur, ea etiam, quæ comprehendi nequit, cogni- tione præditus est, per quam ad singula usque ejusdem providentia excurrens, pauperes aliquando bene habentes reddit, luxu autem et opibus diſſuen- tes doloribus et curis vitæ hujus multat. Immittit vero et iis etiam, qui sunt in flore ætatis, virium imbecillitatem per morbos: cum, qui sævientibus adversariis Deum in martyriis et persecutionibus exspectant, quantumvis in hac vita infirmiores fiant, ea rerum mutatione mox beentur, ut liberi in cœ- lum evolent. Est enim altivolans aquila ; et adver- sus solis radios oculorum aciem intendit, naturæ- que senium exuit, juxta illud : ‹ Renovabitur ut aquilæ juventus tua • › — ‹ Operatur namque patientia probationem ; probatio autem spem ; spes autem non confundit 7º. › Itaque commutatis viribus vitam istam cum immortali commutabunt, et in p angelicam transibunt. Eos enim aquilarum facta mentione, cum cœlestibus potestatibus comparat ; quas alatis persimiles efficit. Atque inde est pro- fecto, quod quae in aquis degunt, si primas habeant, munda esse censemus ', Sic ergo et in hac vita singulorum quoddam judicium est ; ut in fu- tura, universorum ; etiam si minime ita esse arbitreris, o Israel : indeque ista tibi, reliquisque gentibus congrua denuntio. C CAP. XLI. VERS. 1-7. Innovamini ad me, insula. Principes enim mutabunt potentiam ; accedant et loquantur simul; tunc judicium annuntient. Quis suscitavit de oriente justitiam ? vocavit eam ad pedes suos, et Eccli. 1, 2. Psal. cit, 5. Rom. v, 5. Levit. xr, seqq.

σεν αὐτὴν κατὰ πόδας αὐτοῦ, καὶ πορεύεται; Α Δώσει ἐναντίον ἐθνῶν, καὶ βασιλεῖς ἐκστήσει. Καὶ δώσει εἰς γῆν τὰς μαχαίρας αὐτῶν, καὶ ὡς φρύγανα έξωσμένα τα τόξα αὐτῶν, καὶ διώξεται αὐτοὺς, κ. τ. λ. Εγκαινίζεσθε πρός με, νῆσοι, ἀνθ' οὗ Σύμμα χος μὲν, Δουλεύσατε, φησὶν, ἐπ' ἐμοῦ, νῆσοι, Ακύλας δὲ καὶ Θεοδοτίων, Κωφεύσατε προς με. Σιγαν γὰρ αὐταῖς ἐκέλευσεν, ὡς ἂν ἐπήκοοι γένοιντο θείας ὁμιλίας καὶ σωτηρίου κηρύγματος, νήσους λέγων τὰς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας ᾖ = ἀλμυρὰ τοῦ βίου περιέχει κακία, καὶ τῶν ἐπανισταμένων τὰ κύματα. ᾿Αλλ' εἰσὶν ἀσφαλεῖς, ὡς ἐπὶ πέτραν βαίνουσαι, τὸν Χριστόν. Διὸ οὐ σαλεύονται. ῎Ανω δὲ τοὺς ὑπομένον. τας Κύριον τὴν ἰσχὺν ἀλλάξειν εἰπὼν, ἐνταῦθα λέγει, "Αρχοντες, ήγουν ἔθνη, ἀλλαξάτωσαν ἰσχὺν, Β κατὰ Σύμμαχον (όπερα τοῖς ὑπομένουσι Κύριον τοῦτο νήσοις ἐπιτάττων καὶ ἔθνεσιν), ὡς ἂν ἐπὶ τὸ κρεῖττον τὴν ἀπὸ χείρονος ἰσχὺν μεταβάλοιεν. Τινὲς δέ φασιν ὡς ἔσθ' ὅτε νῆσοι καλοῦνται πόλεις καὶ κῶμαι, πλατείαν ἔχουσαι κύκλῳ γῆν ἀνήρωτον καὶ κεχερσωμένην, οἷας τὰς Ἰδουμαίων εἶναί φασι, καὶ Μωαβιτῶν, ὡς ἐν ἐρήμῳ κειμένας, αἷς προσφωνεί παράδειγμα λαβὼν αὐτὰς τῆς τῶν ἄλλων εἰδωλολα τρῶν μανίας, τὴν τῶν ἐθνῶν πρόσληψιν ἐκ μέρους δηλῶν, ὁ βούλεται πρὸς κοινότητα μεταβῆναι ζωής τὴν παλαιώσασαν αὐτὰ καταλείψαντα πλάνην, ἵνα γένωνται παρθένος ἁγνὴ, μὴ ἔχουσαι σπίλον ἢ ρυτίδα. ἂν οἱ ἄρχοντες ἀλλάττουσι τὴν ἰσχὺν, ὡς τῶν ἐν νόμῳ κρείττους γενόμενοι, καὶ καθάπαξ δυνάμει πνευματική διαφέροντες. Τινὲς δέ φασιν ὡς ψυχαῖς παλαιωθείσαις ἐν ἡδοναῖς τὰς ψυχικὰς αὐτῶν ἀναλα- δεῖν συμβουλεύει δυνάμεις, ἀπονιψαμένας τὸ τῶν τι- θῶν ἀλμυρόν, τοῦτ᾽ ἔστι τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον, καὶ τὸν νέον ἐνδυσαμένας, κατὰ τὸ Παύλῳ δοκοῦν. Εἶθ' ἑξῆς φησιν. Εγγισάτωσαν καὶ λαλησάτωσαν ἅμα, τὰ ἔθνη καλῶν πρὸς ἑαυτὸν ὁ Θεὸς, καὶ ταῦτα λέγειν τε καὶ φρονεῖν ἐν Ἐκκλησίᾳ διδάσκων, κεκριμένως τε τὸ Χριστοῦ καταγγέλλειν μυστήριον. Τῶν γὰρ ἐξ Ἱερουσαλὴμ κρίσιν ὀνομαζόντων τὸν νόμον, ἀντεξ- ἄγων αὐτῷ τὸ σωτηρίον κήρυγμα κρίσιν ἐκάλεσεν. Οὐ γὰρ δικαιοσύνης ἔχει σκιάν, ἀλλὰ τὴν ἀληθῆ τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίαν, ἣν οἱ νέοι παρὰ Χριστοῦ μαθόν- τες διδάσκουσιν ἄρχοντες, βούλησιν οὖσαν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατέρος. Τινὲς δέ φασιν, ὡς τὴν περὶ κρίσεως λόγον βούλε- ται τὰ ἔθνη μαθόντα καὶ ἑτέροις ἀπαγγέλλειν, γνῶ καί τε τίς ἐξήγειρεν ἀπὸ ἀνατολῶν δικαιοσύνην. Δικαιοσύνης γὰρ ἔργον τὸ μὴ μόνον Ἰουδαίους, ἀλλὰ καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ἐθνῶν ἐπιγνῶναι τὸν Κύριον. Ο δὲ θεῖος Απόστολος καὶ τὸν Χριστὸν δικαιοσύνην καλεῖ λέγων· οὓς ἐγενήθη ἡμῖν σοφία ἀπὸ Θεοῦ, δικαιο- σύνη τε καὶ ἁγιασμὸς, καὶ ἀπολύτρωσις. » Οὕτω δὲ καὶ τὸν εὐαγγελικὸν καλεῖ λόγον, λέγων· Οὐ γὰρ ἐπ- αισχύνομαι τὸ Εὐαγγέλιον δυναμίν τε καλέσας Θεοῦ * τα γρ. ἄς. γρ. ὥσπερ. COMMENTARII IN ISAIAM. pescere faciet et dabit in terram gladios eorum, et sicut cremium arcus corum, et persequetur eos, etc. vadel Dabit in conspectu gentium, et reges obsiu- Innovamini ad me, insula ; pro quibus Sym- machus, Servite miht insula; Aquilas autem et Theo- dolio, Tacele apud me, transtulerunt. Taccre enim eas jubet, ut sermoni et salutari prædicationi so attentas præbeant ; insularum nomine, conflatas e gentibus Ecclesias intelligens, in quas hujus vite nequitia, tanquam maris salsilago, undis et flucti- bus undique insurgit. Sed tute illa sunt; quia Christa lapidi innixæ, commoveri non valeant. At superius, cum eos, qui Dominum exspectant, po- lentiam mutaturos esse dixisset, nunc principes, id est gentes, secundum Symmachum (tanquam Domi- num exspectantes insulas et gentes alloquatur), id- ipsum facere, id est ab imbecilliori virtute ad po- tiorem transire imperat. Aiunt nonnulli insularum appellatione civitates et pagos aliquando, qui v.istis incultisque terris ambiantur (quales in Idumorum el Moabitarum solitudine esse dicuntur), intelligi, quos velut in exemplum cæterorum idololatrarum assumit, ut gentium assumptionem ex parte indi- cet, quas errore veteri relicto, ut virgo pura, omni labe, omnique ruga carentes evadant, ad vitæ no- vitatem transire significat, principesque ipsos, lan- quam iis, qui legem sequuntur, superiores, et omnino virtute spirituali præstantiores evaserint, potentiam commutare. Censent alii animas, quæ se diu volu- ptatibus exhauserint, ad vires sibi reparandas, ǝſſle- ctionumque salsilaginem eluendam, id est ad vele- rem hominem, secundum Paulum 7, exuendum, novumque induendum adhortari. Addit vero dein- ceps, accedant, et loquantur simul, quasi gentes ad seipsum vocatas eadem in Ecclesia dicere et sapere, judicioque adbibito Christi mysterium annuntiare Deus moneat. Quia enim legem judicii nomine Hie- rosolymitani nuncupabant, in ejus locum salutis promulgationem substituens, eamdem judi- cium vocavit, quæ non justitiæ umbram, sed veram Dei in judicando rationem complectitur, quam a Christo acceptam (quia Dei et Patris voluntatem D habeat) novi principes profitentur. Coloss. 1, 9, 10. Cor. 1, 30. C Putant alii postulare, ut quæ de judicio gentes didicerunt, aliis etiam ipsæ annuuticnt, utque quis- nam ab oriente justitiam suscitavit, agnoscant. Fore enim justitiæ opus, si non Judæi tautuin, sed reliquæ gentes etiam Domini cognitionem adipisca- tur. Quin et beatus Apostolus Christum ipsum justi- tiam nuncupavit, dum ait, «Qui factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et sanctificatio, et re- demptio . . Sic et idem Evangelicum sermonem appellat, dum se Evangelium non erubescere pro- VARIE LECTIONES PATROL, GR. LXXXVII.

σεν αὐτὴν κατὰ πόδας αὐτοῦ, καὶ πορεύεται; Α Δώσει ἐναντίον ἐθνῶν, καὶ βασιλεῖς ἐκστήσει. Καὶ δώσει εἰς γῆν τὰς μαχαίρας αὐτῶν, καὶ ὡς φρύγανα έξωσμένα τα τόξα αὐτῶν, καὶ διώξεται αὐτοὺς, κ. τ. λ. Εγκαινίζεσθε πρός με, νῆσοι, ἀνθ' οὗ Σύμμα χος μὲν, Δουλεύσατε, φησὶν, ἐπ' ἐμοῦ, νῆσοι, Ακύλας δὲ καὶ Θεοδοτίων, Κωφεύσατε προς με. Σιγαν γὰρ αὐταῖς ἐκέλευσεν, ὡς ἂν ἐπήκοοι γένοιντο θείας ὁμιλίας καὶ σωτηρίου κηρύγματος, νήσους λέγων τὰς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας ᾖ = ἀλμυρὰ τοῦ βίου περιέχει κακία, καὶ τῶν ἐπανισταμένων τὰ κύματα. ᾿Αλλ' εἰσὶν ἀσφαλεῖς, ὡς ἐπὶ πέτραν βαίνουσαι, τὸν Χριστόν. Διὸ οὐ σαλεύονται. ῎Ανω δὲ τοὺς ὑπομένον. τας Κύριον τὴν ἰσχὺν ἀλλάξειν εἰπὼν, ἐνταῦθα λέγει, "Αρχοντες, ήγουν ἔθνη, ἀλλαξάτωσαν ἰσχὺν, Β κατὰ Σύμμαχον (όπερα τοῖς ὑπομένουσι Κύριον τοῦτο νήσοις ἐπιτάττων καὶ ἔθνεσιν), ὡς ἂν ἐπὶ τὸ κρεῖττον τὴν ἀπὸ χείρονος ἰσχὺν μεταβάλοιεν. Τινὲς δέ φασιν ὡς ἔσθ' ὅτε νῆσοι καλοῦνται πόλεις καὶ κῶμαι, πλατείαν ἔχουσαι κύκλῳ γῆν ἀνήρωτον καὶ κεχερσωμένην, οἷας τὰς Ἰδουμαίων εἶναί φασι, καὶ Μωαβιτῶν, ὡς ἐν ἐρήμῳ κειμένας, αἷς προσφωνεί παράδειγμα λαβὼν αὐτὰς τῆς τῶν ἄλλων εἰδωλολα τρῶν μανίας, τὴν τῶν ἐθνῶν πρόσληψιν ἐκ μέρους δηλῶν, ὁ βούλεται πρὸς κοινότητα μεταβῆναι ζωής τὴν παλαιώσασαν αὐτὰ καταλείψαντα πλάνην, ἵνα γένωνται παρθένος ἁγνὴ, μὴ ἔχουσαι σπίλον ἢ ρυτίδα. ἂν οἱ ἄρχοντες ἀλλάττουσι τὴν ἰσχὺν, ὡς τῶν ἐν νόμῳ κρείττους γενόμενοι, καὶ καθάπαξ δυνάμει πνευματική διαφέροντες. Τινὲς δέ φασιν ὡς ψυχαῖς παλαιωθείσαις ἐν ἡδοναῖς τὰς ψυχικὰς αὐτῶν ἀναλα- δεῖν συμβουλεύει δυνάμεις, ἀπονιψαμένας τὸ τῶν τι- θῶν ἀλμυρόν, τοῦτ᾽ ἔστι τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον, καὶ τὸν νέον ἐνδυσαμένας, κατὰ τὸ Παύλῳ δοκοῦν. Εἶθ' ἑξῆς φησιν. Εγγισάτωσαν καὶ λαλησάτωσαν ἅμα, τὰ ἔθνη καλῶν πρὸς ἑαυτὸν ὁ Θεὸς, καὶ ταῦτα λέγειν τε καὶ φρονεῖν ἐν Ἐκκλησίᾳ διδάσκων, κεκριμένως τε τὸ Χριστοῦ καταγγέλλειν μυστήριον. Τῶν γὰρ ἐξ Ἱερουσαλὴμ κρίσιν ὀνομαζόντων τὸν νόμον, ἀντεξ- ἄγων αὐτῷ τὸ σωτηρίον κήρυγμα κρίσιν ἐκάλεσεν. Οὐ γὰρ δικαιοσύνης ἔχει σκιάν, ἀλλὰ τὴν ἀληθῆ τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίαν, ἣν οἱ νέοι παρὰ Χριστοῦ μαθόν- τες διδάσκουσιν ἄρχοντες, βούλησιν οὖσαν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατέρος. Τινὲς δέ φασιν, ὡς τὴν περὶ κρίσεως λόγον βούλε- ται τὰ ἔθνη μαθόντα καὶ ἑτέροις ἀπαγγέλλειν, γνῶ καί τε τίς ἐξήγειρεν ἀπὸ ἀνατολῶν δικαιοσύνην. Δικαιοσύνης γὰρ ἔργον τὸ μὴ μόνον Ἰουδαίους, ἀλλὰ καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ἐθνῶν ἐπιγνῶναι τὸν Κύριον. Ο δὲ θεῖος Απόστολος καὶ τὸν Χριστὸν δικαιοσύνην καλεῖ λέγων· οὓς ἐγενήθη ἡμῖν σοφία ἀπὸ Θεοῦ, δικαιο- σύνη τε καὶ ἁγιασμὸς, καὶ ἀπολύτρωσις. » Οὕτω δὲ καὶ τὸν εὐαγγελικὸν καλεῖ λόγον, λέγων· Οὐ γὰρ ἐπ- αισχύνομαι τὸ Εὐαγγέλιον δυναμίν τε καλέσας Θεοῦ * τα γρ. ἄς. γρ. ὥσπερ. COMMENTARII IN ISAIAM. pescere faciet et dabit in terram gladios eorum, et sicut cremium arcus corum, et persequetur eos, etc. vadel Dabit in conspectu gentium, et reges obsiu- Innovamini ad me, insula ; pro quibus Sym- machus, Servite miht insula; Aquilas autem et Theo- dolio, Tacele apud me, transtulerunt. Taccre enim eas jubet, ut sermoni et salutari prædicationi so attentas præbeant ; insularum nomine, conflatas e gentibus Ecclesias intelligens, in quas hujus vite nequitia, tanquam maris salsilago, undis et flucti- bus undique insurgit. Sed tute illa sunt; quia Christa lapidi innixæ, commoveri non valeant. At superius, cum eos, qui Dominum exspectant, po- lentiam mutaturos esse dixisset, nunc principes, id est gentes, secundum Symmachum (tanquam Domi- num exspectantes insulas et gentes alloquatur), id- ipsum facere, id est ab imbecilliori virtute ad po- tiorem transire imperat. Aiunt nonnulli insularum appellatione civitates et pagos aliquando, qui v.istis incultisque terris ambiantur (quales in Idumorum el Moabitarum solitudine esse dicuntur), intelligi, quos velut in exemplum cæterorum idololatrarum assumit, ut gentium assumptionem ex parte indi- cet, quas errore veteri relicto, ut virgo pura, omni labe, omnique ruga carentes evadant, ad vitæ no- vitatem transire significat, principesque ipsos, lan- quam iis, qui legem sequuntur, superiores, et omnino virtute spirituali præstantiores evaserint, potentiam commutare. Censent alii animas, quæ se diu volu- ptatibus exhauserint, ad vires sibi reparandas, ǝſſle- ctionumque salsilaginem eluendam, id est ad vele- rem hominem, secundum Paulum 7, exuendum, novumque induendum adhortari. Addit vero dein- ceps, accedant, et loquantur simul, quasi gentes ad seipsum vocatas eadem in Ecclesia dicere et sapere, judicioque adbibito Christi mysterium annuntiare Deus moneat. Quia enim legem judicii nomine Hie- rosolymitani nuncupabant, in ejus locum salutis promulgationem substituens, eamdem judi- cium vocavit, quæ non justitiæ umbram, sed veram Dei in judicando rationem complectitur, quam a Christo acceptam (quia Dei et Patris voluntatem D habeat) novi principes profitentur. Coloss. 1, 9, 10. Cor. 1, 30. C Putant alii postulare, ut quæ de judicio gentes didicerunt, aliis etiam ipsæ annuuticnt, utque quis- nam ab oriente justitiam suscitavit, agnoscant. Fore enim justitiæ opus, si non Judæi tautuin, sed reliquæ gentes etiam Domini cognitionem adipisca- tur. Quin et beatus Apostolus Christum ipsum justi- tiam nuncupavit, dum ait, «Qui factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et sanctificatio, et re- demptio . . Sic et idem Evangelicum sermonem appellat, dum se Evangelium non erubescere pro- VARIE LECTIONES PATROL, GR. LXXXVII.

Β Α επάγει Δικαιοσύνη γὰρ Θεοῦ ἐν αὐτῷ ἀποκαλύπτε Εt, ται. Ὅς καὶ ἐξ ἀνατολῶν αὐτὴν ἤγειρε τοῦ φωτός εἰς τὸ ἕπεσθαι αὐτῷ, δοὺς αὐτὴν τῶν ἐθνῶν ἐναν τίον, ὡς θορυβηθῆναι τὰ πρῶτα τοὺς αὐτῶν βασιλείς διωγμούς τοῖς ἔχουσιν αὐτὴν ἐπεγείραντας, ἡττηθῆς ναι δὲ πρὸς ταύτης υπερμαχοῦντος Θεοῦ. Αὐτὸς γὰρ τὰ πολεμικὰ τούτων φρυγάνων δίκην ἡφάνισεν, ὁδὸν ομαλίσας, ὡς ἐν εἰρήνῃ διελθεῖν τοὺς πόδας αὐτ τοῦ, τὴν δικαιοσύνην ἀπὸ γενεῶν καλέσας ἀρ- χαίων, δι' ἧς ἐπ' ἐσχάτων βυσάμενος ἡμᾶς ἀπὸ τῆς φθορᾶς, καὶ τῆς τοῦ διαβόλου πλεονεξίας, εδικαίωσε διὰ πίστεως φωτίσας εσκοτισμένους διὰ προφήτου λέγων· « Καὶ ἀνατελεῖ ὑμῖν τοῖς φοβουμένοις τὸ όνομα μου ήλιος δικαιοσύνης. » Αὐτὸς οὖν ἐκάλε- σεν αὐτὴν ἐμφανισθῆναι τοῖς ἐπὶ γῆς, τοῦτ' ἔστιν ἐλθεῖν παρεσκεύασε, ὡς καὶ πορεύεσθαι κατὰ πόδα τοῦ κεκληκότος. Κατ' ίχνος γὰρ ἐβάδιζε τοῦ Θεοῦ καὶ Πατέρας, τὰ ἐκείνου ἔργα πληρῶν, ἐν ἰδίᾳ τε τοῦτον φύσει δεικνύς. Ην γὰρ ἴσος αὐτῷ. Διό φησιν ο • Ε! οὐ ποιῶ τὰ ἔργα τοῦ Πατέρας μου, μὴ πιστεύε τέ μοι, » καὶ τὰ ἑξῆς. Τῇ αὐτοῦ δὲ θελήσει ἀκολου θῶν, μᾶλλον δὲ θέλησις ἂν τοῦ Πατέρος, ἔλεγεν Ἰουδαίοις· «Ὑμεῖς κατὰ τὴν σάρκα κρίνετε, ἐγὼ οὐ κρίνω οὐδένα. » Καί· « Ἐὰν κρίνω ἐγώ, ἡ κρίσις ἡ ἐμὴ δικαία ἐστὶν, ὅτι οὐ ζητῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με, ο ὅπερ ἐστὶ κατὰ πόδα χωρεῖν τοῦ Πατέρος, ὅθεν ἔλεγεν « Εγὼ ἐν τῷ Πατέρι, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί. » Και· «Ὁ ἐωρακώς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα. » Δι' ὧν ἁπάντων, τοὺς ἐξ @ ἀρχῆς καταδυναστευθέντας ὑπὸ τῶν κοσμοκρατόρων τοῦ σκότους τούτου τῆς τυραννίδος ἀπήλλαξεν οὓς εἴποις ἂν βασιλέας εξεστηκότας ἐπὶ τῇ τοσαύτῃ τοῦ βίου μεταβολῇ, τὴν πτῶσιν ὁρῶντας τὴν ἑαυτῶν, καὶ ὡς φρυγάνοις ἴσοι γεγόνασιν, καὶ πᾶς αὐτῶν καὶ κουργίας ἠσθένησε τρόπος, Χριστοῦ τὰ σκεύη αὐτῶν διαρπάσαντος. « Οὐ γὰρ ὠφελήσει, φησὶν, ἐχθρὸς ἐν αὐτῷ, καὶ υἱὸς ἀνομίας οὐ προσθήσει τοῦ κακῶσαι αὐτόν. ο Τῶν οὖν ἐχθρῶν δεδιωγμένων, ἡ ὁδὸς τῶν ποδῶν αὐτοῦ γέγονεν ἐν εἰρήνῃ. Γέγονε γὰρ οὐδὲν ἐμπο- δὼν οἰκονομοῦντι τὰ καθ' ἡμᾶς. Ἐγὼ τοίνυν, φησὶν, ὁ ἐν ἐσχάτῳ καταδείξας καιρῷ τὴν δικαιοσύνην, κεκληκὼς δὲ αὐτὴν ἀπὸ γενεῶν ἀρχαίων. Τὸ γὰρ Χριστοῦ μυστήριον ἀπὸ κόσμου προέγνω καταβολῆς, καὶ πῶς δέοι τὴν Ἀδὰμ γενέσθαι διόρθωσιν. Καὶ οὐ θαυμαστὸν, ὅπου καὶ τῶν σωζομένων τὴν διὰ πίσ στεως προέγνωκε κλήσιν. • Οἷς γὰρ ἔγνω °, φησί, καὶ προώρισε συμμόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτ τοῦ, τούτους καὶ ἐκάλεσεν. » Οὐκοῦν πολλῷ μᾶλλον δ σώσων προέγνωστο. Τινὲς δὲ οὕτως εἰρήκασιν· Αὐτὸς γάρ ν ἐστιν ὁ καὶ Κῦρον ἐνισχύσας, κατὰ πάν των ἐθνῶν, ἂν καὶ δικαιοσύνην ἐνταῦθα καλεί, ἐλευθερώσαντα μὲν τὸν Ἰσραὴλ, ἐκ δὲ τῆς περὶ αὐτ χιν, 37. γρ. προέγνω. εἰσ. μένο PROCOPII GAZÆI fessus, virtutem Dei idipsum esse adjicit, in quo justitia ejus reveletur, qui ipsam ab oriente, ut lu- cem sequentibus præbeat, excitavit, et dedit in con- spectum gentium, unde tumultuantes primum reges in eos, qui eam haberent, persecutionem quidem movere, sed ab eadem, auxiliante Deo, vinci et su- perari contigit. Ipse enim hosticas eorum machi- nas, tanquam cremium disperdidit viamque con- planavit, in pace pedes ejus transirent, qui justitiam ab ipso generationum principio vocavit, per quam nos postremis tandem sæculis corruptione diaboli- que aviditate et fraude liberatos, per fidem deni- que illuminatos, cum in tenebris versaremur, ju- stificavit, qui per prophetam dicit: Et exorietur vobis, qui nomen meum metuitis, Sol justitia, Ipse igitur eam vocavit, ut iis, qui in terra degunt, appareret : id est, veniendi auctor fuit, ut secun dum viam ejus, qui vocavit, ambularet. Dei enim Patrisque vestigiis insistebat, qui ejus opera ad- implens, sua illum natura, cui æqualis est, expri- meret. Unde ait : • Si non facio opera Patris mei, nolite mihi credere ', » et quæ sequuntur. Deinde, cum voluntati ejus obsequeretur, vel potius, cum ipse Patris voluntas exsisteret, ita Judæos alloque- batur : « Vos secundum carnem judicatis : ego autem non judico quemquam. » e si judi- co ego, judicium meum verum est, quoniam non quæro voluntatem meam, sed ejus quimisit me ", › quod eodem pede cum Patre pergere vere dixeris, cum scribatur, « Ego in Patre, et Paler in me est ". » Et : c Qui videt me, videt et Patrem Quibus omnibus eos, qui a principio in hujus sæ- culi tenebrarumque principis potestatem venerant, ejusdem tyrannide liberavit; quos ad tantam vitæ commutationem obstupescentes reges dicere valeas; qui intueantur, ut ipsi ceciderant, ut cremio sitni- les evaserant; ut omnis denique mali operis ratio propter direptam per Christum adversarii su- pellectilem elanguerat. Non enim proficiet, inquit, nocere ei 18. Fugatis ergo pulsisque adversariis, via pedum ejus facta est in pace. Nihil enim ipsi, quominus ea, quæ ad nos spectant, administraret esse im- pedimento potuit. Ille igitur ait: Ego sum, qui no- vissima tempestate justitiam demonstravi ; qui eam a generationibus antiquis vocavi. Christi siqui- dem mysterium ab ipsa mundi origine; quoque modo lapsum Adamni reparare deceret, præscive- rat. Nec mirum, quando et eorum etiam, qui salvi per fidem futuri sunt, vocationem præscivit. • Quos enim præscivit, ait, et prædestinavit con- formes fieri imagini Filți sui, eosdem et vocavit “., Multo magis igitur et ille præcognitus est, qui sat- vator esse debuit. Ita autem dixerunt nonnulli : ipse quidem est, qui Cyro etiam robur adversus D adversarius in eo, et filius iniquitatis non apponet ss ibid. 9. Psalm. *_* Malach. 17, 2. • Joan. Joan. vult, 15, 16. * Joan. x, 10. LXXXVI 23. VARLÆ VARIE LECTIONES. 1. Rom. viii, 29.

Β Α επάγει Δικαιοσύνη γὰρ Θεοῦ ἐν αὐτῷ ἀποκαλύπτε Εt, ται. Ὅς καὶ ἐξ ἀνατολῶν αὐτὴν ἤγειρε τοῦ φωτός εἰς τὸ ἕπεσθαι αὐτῷ, δοὺς αὐτὴν τῶν ἐθνῶν ἐναν τίον, ὡς θορυβηθῆναι τὰ πρῶτα τοὺς αὐτῶν βασιλείς διωγμούς τοῖς ἔχουσιν αὐτὴν ἐπεγείραντας, ἡττηθῆς ναι δὲ πρὸς ταύτης υπερμαχοῦντος Θεοῦ. Αὐτὸς γὰρ τὰ πολεμικὰ τούτων φρυγάνων δίκην ἡφάνισεν, ὁδὸν ομαλίσας, ὡς ἐν εἰρήνῃ διελθεῖν τοὺς πόδας αὐτ τοῦ, τὴν δικαιοσύνην ἀπὸ γενεῶν καλέσας ἀρ- χαίων, δι' ἧς ἐπ' ἐσχάτων βυσάμενος ἡμᾶς ἀπὸ τῆς φθορᾶς, καὶ τῆς τοῦ διαβόλου πλεονεξίας, εδικαίωσε διὰ πίστεως φωτίσας εσκοτισμένους διὰ προφήτου λέγων· « Καὶ ἀνατελεῖ ὑμῖν τοῖς φοβουμένοις τὸ όνομα μου ήλιος δικαιοσύνης. » Αὐτὸς οὖν ἐκάλε- σεν αὐτὴν ἐμφανισθῆναι τοῖς ἐπὶ γῆς, τοῦτ' ἔστιν ἐλθεῖν παρεσκεύασε, ὡς καὶ πορεύεσθαι κατὰ πόδα τοῦ κεκληκότος. Κατ' ίχνος γὰρ ἐβάδιζε τοῦ Θεοῦ καὶ Πατέρας, τὰ ἐκείνου ἔργα πληρῶν, ἐν ἰδίᾳ τε τοῦτον φύσει δεικνύς. Ην γὰρ ἴσος αὐτῷ. Διό φησιν ο • Ε! οὐ ποιῶ τὰ ἔργα τοῦ Πατέρας μου, μὴ πιστεύε τέ μοι, » καὶ τὰ ἑξῆς. Τῇ αὐτοῦ δὲ θελήσει ἀκολου θῶν, μᾶλλον δὲ θέλησις ἂν τοῦ Πατέρος, ἔλεγεν Ἰουδαίοις· «Ὑμεῖς κατὰ τὴν σάρκα κρίνετε, ἐγὼ οὐ κρίνω οὐδένα. » Καί· « Ἐὰν κρίνω ἐγώ, ἡ κρίσις ἡ ἐμὴ δικαία ἐστὶν, ὅτι οὐ ζητῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με, ο ὅπερ ἐστὶ κατὰ πόδα χωρεῖν τοῦ Πατέρος, ὅθεν ἔλεγεν « Εγὼ ἐν τῷ Πατέρι, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί. » Και· «Ὁ ἐωρακώς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα. » Δι' ὧν ἁπάντων, τοὺς ἐξ @ ἀρχῆς καταδυναστευθέντας ὑπὸ τῶν κοσμοκρατόρων τοῦ σκότους τούτου τῆς τυραννίδος ἀπήλλαξεν οὓς εἴποις ἂν βασιλέας εξεστηκότας ἐπὶ τῇ τοσαύτῃ τοῦ βίου μεταβολῇ, τὴν πτῶσιν ὁρῶντας τὴν ἑαυτῶν, καὶ ὡς φρυγάνοις ἴσοι γεγόνασιν, καὶ πᾶς αὐτῶν καὶ κουργίας ἠσθένησε τρόπος, Χριστοῦ τὰ σκεύη αὐτῶν διαρπάσαντος. « Οὐ γὰρ ὠφελήσει, φησὶν, ἐχθρὸς ἐν αὐτῷ, καὶ υἱὸς ἀνομίας οὐ προσθήσει τοῦ κακῶσαι αὐτόν. ο Τῶν οὖν ἐχθρῶν δεδιωγμένων, ἡ ὁδὸς τῶν ποδῶν αὐτοῦ γέγονεν ἐν εἰρήνῃ. Γέγονε γὰρ οὐδὲν ἐμπο- δὼν οἰκονομοῦντι τὰ καθ' ἡμᾶς. Ἐγὼ τοίνυν, φησὶν, ὁ ἐν ἐσχάτῳ καταδείξας καιρῷ τὴν δικαιοσύνην, κεκληκὼς δὲ αὐτὴν ἀπὸ γενεῶν ἀρχαίων. Τὸ γὰρ Χριστοῦ μυστήριον ἀπὸ κόσμου προέγνω καταβολῆς, καὶ πῶς δέοι τὴν Ἀδὰμ γενέσθαι διόρθωσιν. Καὶ οὐ θαυμαστὸν, ὅπου καὶ τῶν σωζομένων τὴν διὰ πίσ στεως προέγνωκε κλήσιν. • Οἷς γὰρ ἔγνω °, φησί, καὶ προώρισε συμμόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτ τοῦ, τούτους καὶ ἐκάλεσεν. » Οὐκοῦν πολλῷ μᾶλλον δ σώσων προέγνωστο. Τινὲς δὲ οὕτως εἰρήκασιν· Αὐτὸς γάρ ν ἐστιν ὁ καὶ Κῦρον ἐνισχύσας, κατὰ πάν των ἐθνῶν, ἂν καὶ δικαιοσύνην ἐνταῦθα καλεί, ἐλευθερώσαντα μὲν τὸν Ἰσραὴλ, ἐκ δὲ τῆς περὶ αὐτ χιν, 37. γρ. προέγνω. εἰσ. μένο PROCOPII GAZÆI fessus, virtutem Dei idipsum esse adjicit, in quo justitia ejus reveletur, qui ipsam ab oriente, ut lu- cem sequentibus præbeat, excitavit, et dedit in con- spectum gentium, unde tumultuantes primum reges in eos, qui eam haberent, persecutionem quidem movere, sed ab eadem, auxiliante Deo, vinci et su- perari contigit. Ipse enim hosticas eorum machi- nas, tanquam cremium disperdidit viamque con- planavit, in pace pedes ejus transirent, qui justitiam ab ipso generationum principio vocavit, per quam nos postremis tandem sæculis corruptione diaboli- que aviditate et fraude liberatos, per fidem deni- que illuminatos, cum in tenebris versaremur, ju- stificavit, qui per prophetam dicit: Et exorietur vobis, qui nomen meum metuitis, Sol justitia, Ipse igitur eam vocavit, ut iis, qui in terra degunt, appareret : id est, veniendi auctor fuit, ut secun dum viam ejus, qui vocavit, ambularet. Dei enim Patrisque vestigiis insistebat, qui ejus opera ad- implens, sua illum natura, cui æqualis est, expri- meret. Unde ait : • Si non facio opera Patris mei, nolite mihi credere ', » et quæ sequuntur. Deinde, cum voluntati ejus obsequeretur, vel potius, cum ipse Patris voluntas exsisteret, ita Judæos alloque- batur : « Vos secundum carnem judicatis : ego autem non judico quemquam. » e si judi- co ego, judicium meum verum est, quoniam non quæro voluntatem meam, sed ejus quimisit me ", › quod eodem pede cum Patre pergere vere dixeris, cum scribatur, « Ego in Patre, et Paler in me est ". » Et : c Qui videt me, videt et Patrem Quibus omnibus eos, qui a principio in hujus sæ- culi tenebrarumque principis potestatem venerant, ejusdem tyrannide liberavit; quos ad tantam vitæ commutationem obstupescentes reges dicere valeas; qui intueantur, ut ipsi ceciderant, ut cremio sitni- les evaserant; ut omnis denique mali operis ratio propter direptam per Christum adversarii su- pellectilem elanguerat. Non enim proficiet, inquit, nocere ei 18. Fugatis ergo pulsisque adversariis, via pedum ejus facta est in pace. Nihil enim ipsi, quominus ea, quæ ad nos spectant, administraret esse im- pedimento potuit. Ille igitur ait: Ego sum, qui no- vissima tempestate justitiam demonstravi ; qui eam a generationibus antiquis vocavi. Christi siqui- dem mysterium ab ipsa mundi origine; quoque modo lapsum Adamni reparare deceret, præscive- rat. Nec mirum, quando et eorum etiam, qui salvi per fidem futuri sunt, vocationem præscivit. • Quos enim præscivit, ait, et prædestinavit con- formes fieri imagini Filți sui, eosdem et vocavit “., Multo magis igitur et ille præcognitus est, qui sat- vator esse debuit. Ita autem dixerunt nonnulli : ipse quidem est, qui Cyro etiam robur adversus D adversarius in eo, et filius iniquitatis non apponet ss ibid. 9. Psalm. *_* Malach. 17, 2. • Joan. Joan. vult, 15, 16. * Joan. x, 10. LXXXVI 23. VARLÆ VARIE LECTIONES. 1. Rom. viii, 29.

τοῦ προββήσεως κατειληφότα τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ. Καὶ ὡς βουλήσει [Θεοῦ] τὸ κατὰ τῶν ἐθνῶν ἀνεδή- σατο κράτος ἴσα φρυγάνοις ἁλόντων, καὶ τὴν πρὸς αὐτὸν ἄγειν ἀναγκασθέντων εἰρήνην. Εἴρηται μὲν οὖν ὁ Κῦρος δικαιοσύνη διὰ ταῦτα, καὶ ὅτι δικαίως αὐτὸν ἐπήγειρε Βαβυλώνι. Ο δὲ καλῶν τοῦδε συμπεράσματος τῆς δικαιοσύνης ἐν τῷ Κύρῳ μή σταμένου ἐπὶ τὴν αὐτοδικαιοσύνην Χριστὸν ὁ λόγος ἀνάγεται, ὡς καὶ οἱ πονηροὶ βασιλεῖς ἐν τῇ Γραφή ἐπὶ τὸν ἀρχέκακον ἀνάγονται δαίμονα, τῆς ἀκράτου κακίας ἐν ἀνθρώπῳ μὴ χωρουμένης. Περὶ δὲ τῶν μελλόντων, ὡς γεγονότων φησί· Τις ἐνήργησε καὶ ἐποίησε ταῦτα; δεικνὺς ὡς ἅπερ Β ὥρισε γενέσθαι Θεός, οὕτως ἔσται, ώς ήδη γενόμενα· οὐδὲν γὰρ αὐτῶν διαπετεῖται μὴ πρὸς ἔργον ἀχθέν. Τὸ δὲ πρὸ πάντων εἶναι ἄναρχόν τε καὶ ἀτελεύτητον ὄντα δεικνύς, Εγώ Θεός πρῶτος, φησί, καὶ μετὰ ταῦτα. Αὐτὸς γὰρ ὁ καὶ τοῖς ἐξ ἀρχῆς θεοφιλέσι γνωσθεὶς, καὶ ὁμ [ὁ μετὰ τὸν] πρότερον λαὸν τῇ ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησία πεπιστευμένος. "Οθεν ἐπήνεγκεν Ιδοσαν ἔθνη, καὶ ἐφοβήθησαν. "Η ὅτι οὕτω διέθηκα τὸν Ασσύριον, ἐπαναστήσας αὐτῷ Κῦρον, ὡς ἀνόνητα γενέσθαι βοηθεῖν ἐκείνῳ βουλόμενα, καὶ τῆς τῶν εἰδ δώλων ἀσθενείας καταβοάν, τοῦ Θεοῦ τὸ κράτος θαυ μάζοντα· ἢ ὅτι τῆς προτέρας ἀβλεψίας παυσάμενα, ἔγνωσαν τὸν εἰρηκότα· Εγώ Θεὸς πρῶτος καὶ εἰς τὰ ἐπερχόμενα. Καὶ ἰδόντα ἐφοβήθησαν ἐν ἀρχῇ γενόμενα σοφίας. • Αρχὴ γὰρ σοφίας φόβος Κυρίου. » Καὶ μέχρι τῶν περάτων τῆς γῆς, καὶ τῶν βαρβαρω- τάτων διῆλθε τὸ κήρυγμα, καὶ τῆς θεογνωσίας ο φό βος κατά τό· Ἐγγισάτωσαν, καὶ λαλησάτωσαν ἅμα. ᾿Αλλ' ἐκεῖ μὲν ἐκελεύοντο ἀπαντᾶν καὶ λαλεῖν, δηλονότι δοξάζειν Θεόν· ἐνταῦθα δὲ, Ἤγγισαν, καὶ ἦλθον ἅμα κρίνων ἕκαστος τῷ πλησίον βοηθή σαι. Σώζειν γὰρ οἱ θεοφιλεῖς μεθ' ἑαυτῶν καὶ τοὺς πλησίον ἐπείγονται, ἀγάπης αὐτοὺς νόμῳ τῆς ἀπι στίας ἐξέλκοντες, λέγοντες ὡς Καὶ ἡμεῖς ποτε ήμεν τέκνα ὀργῆς, εἰδωλολατρεία προσκείμενοι, νῦν δὲ τὸν ὄντως ἐγνωκότες Θεόν διεσώθημεν, τῆς τῶν εἰδώλων ἀσθενείας κατεγνωκότες δεομένων τοῦ πρὸς στάσιν στηρίζωντος, ὅπερ οὐκ ἔχουσιν οίκοθεν· ἀλλ' οὐδὲ σταθέντα κινεῖσθαι δυνήσεται. Καὶ πῶς ἔτι ταῦτα θεοί ; . • Ταῦτα δὲ ἦν ἅπερ ἔλεγεν ἄνω· Λαλησάτωσαν ἅμα, μετὰ τὸ ἐγγίσαι, μηκέτι διὰ τὴν ἁμαρτίαν έντες, μακράν, οικειότητα δὲ λαβόντες πνευματικά Γ. Γευσάμενοι γὰρ συνῆκαν ὅτι Χριστὸς ὁ Κύριος, καὶ τὸ κάλλος τῆς ἀληθείας ἰδόντες, οὐχ ἑαυτοῖς καὶ μό νοις ετήρησαν διδάσκοντες ἑτέρους, ὡς ίσχυσε τέκτων ἀνὴρ καὶ χαλκεύς. Πῶς δὲ ἴσχυσαν; Ο " γρ. ἀπό. * γρ. πνευματικήν. COMMENTARII IN ISAIAM. A omnes gentes suppeditavit ; quem et hic justitiam appellat : partim, quod Israelem in libertatem as- seruit; partim etiam, quod ab edita de se prædi- ctione virtutem Dei consecutus est. Deinde etiam, quod voluntati divinæ vires suas contra gentes al- ligavit, quas cremio similes expugnavit, pacemque potere coegit. Est igitur propter eas causas justitia Cyrus appellatus. Deinde etiam, quod juste adver- sus Babylonem sit excitatus. Quæ porro ab illa ju- stitiæ perfectione, quæ in Cyro non habetur, ad Christum vere justitiam nos vocat oratio; primum mali auctorem dæmonem (cum summa in hominem malitia non cadat) per malos reges signi- ficari innuit. C Deinde, de futuris, tanquam præteritis, loquitur, cum ait : Quis operatus est, et fecit hæc ? ostendens D nimirum, ea, quæ semel fieri Deus statuerit, æque certa esse, ac si jam facta sint; neque eorum quid- quam, quod non in opus redigatur, prætermissum iri. Deinde, ut ante omnia exsistere, principioque et fine carere demonstraret, Ego Deus primus, et quæ sequuntur, addidit. Idem enim est, et qui Deo commendatis piisque hominibus initio cognitus ; et qui priore rejecto populo gentium Ecclesiæ cre- ditus est. Atque inde est, quod adjecit : Viderunt gentes, et tinuerunt; vel quod ita per se sit accep• tus Assyrius, qui Cyrum in eumdem insurgere ſe- cerit; ut vanum et inutile fuisse demonstret gen- tium earum auxilium, quæ ferre voluerunt; Deique potentiam admiratas, adversus idolorum imbecil- litatem vociferatas esse: vel quod priore cæcitate liberalæ, quæ dicta sunt : Ego Deus primus, et in ea quæ ventura sunt ita habere repererunt. Quod ut in ipso sapientiæ principio viderunt, timuerunt. • Initium enim sapientia, scribitur, timor Doni- ni ) Deinde ad extremos orbis usque limites, et gentes maxime barbaras, ipsa Evangelii promul- galio, divinæque cognitionis timor (sicut verbis istis : Accedant, et loquantur simul, innuitur), pe- nelrarunt. At ibi quidem, obviam ire, et loqui, id est, Deum laudare jubebatur : hic autem, accessis- se, et venisse simul judicans unusquisque, ut proxi- mo auxilietur, dicuntur. Servare enim secum vici- nos etiam qui pii sunt, conantur : cum dilectionis norma provocati, ab infidelitate eosdem eripiunt ; memores se etiam aliquando filios iræ exstitisse", et idololatriæ incubuisse, nunc autem Deum vere agnoscentes, et salutem consecutos, idolorum im- beci¦¦itatem damnare; quæ non alio solum ad statum sibi confirmandum, quem a se non habent, egeant : sed cum steterint, ne moveri quidem valeant. Qui igitur adhuc ista, dii esse queant? Psal. cs, Atque hæc erant, quæ superius volebat, cum diceret: Loquantur simul postquam accesserunt; id est, postquam sublata peccati distantia, fami - liaritatem inter se spiritualem inieruut. Station enim atque eam degustarunt, Christum Dominum agnoverunt, veritatisque pulchritudinem contem plati, non eam sibi tantum reservarunt, sed aliis VARIE LECTIONES. 10. 18 Ephes. 11, 3.

τοῦ προββήσεως κατειληφότα τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ. Καὶ ὡς βουλήσει [Θεοῦ] τὸ κατὰ τῶν ἐθνῶν ἀνεδή- σατο κράτος ἴσα φρυγάνοις ἁλόντων, καὶ τὴν πρὸς αὐτὸν ἄγειν ἀναγκασθέντων εἰρήνην. Εἴρηται μὲν οὖν ὁ Κῦρος δικαιοσύνη διὰ ταῦτα, καὶ ὅτι δικαίως αὐτὸν ἐπήγειρε Βαβυλώνι. Ο δὲ καλῶν τοῦδε συμπεράσματος τῆς δικαιοσύνης ἐν τῷ Κύρῳ μή σταμένου ἐπὶ τὴν αὐτοδικαιοσύνην Χριστὸν ὁ λόγος ἀνάγεται, ὡς καὶ οἱ πονηροὶ βασιλεῖς ἐν τῇ Γραφή ἐπὶ τὸν ἀρχέκακον ἀνάγονται δαίμονα, τῆς ἀκράτου κακίας ἐν ἀνθρώπῳ μὴ χωρουμένης. Περὶ δὲ τῶν μελλόντων, ὡς γεγονότων φησί· Τις ἐνήργησε καὶ ἐποίησε ταῦτα; δεικνὺς ὡς ἅπερ Β ὥρισε γενέσθαι Θεός, οὕτως ἔσται, ώς ήδη γενόμενα· οὐδὲν γὰρ αὐτῶν διαπετεῖται μὴ πρὸς ἔργον ἀχθέν. Τὸ δὲ πρὸ πάντων εἶναι ἄναρχόν τε καὶ ἀτελεύτητον ὄντα δεικνύς, Εγώ Θεός πρῶτος, φησί, καὶ μετὰ ταῦτα. Αὐτὸς γὰρ ὁ καὶ τοῖς ἐξ ἀρχῆς θεοφιλέσι γνωσθεὶς, καὶ ὁμ [ὁ μετὰ τὸν] πρότερον λαὸν τῇ ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησία πεπιστευμένος. "Οθεν ἐπήνεγκεν Ιδοσαν ἔθνη, καὶ ἐφοβήθησαν. "Η ὅτι οὕτω διέθηκα τὸν Ασσύριον, ἐπαναστήσας αὐτῷ Κῦρον, ὡς ἀνόνητα γενέσθαι βοηθεῖν ἐκείνῳ βουλόμενα, καὶ τῆς τῶν εἰδ δώλων ἀσθενείας καταβοάν, τοῦ Θεοῦ τὸ κράτος θαυ μάζοντα· ἢ ὅτι τῆς προτέρας ἀβλεψίας παυσάμενα, ἔγνωσαν τὸν εἰρηκότα· Εγώ Θεὸς πρῶτος καὶ εἰς τὰ ἐπερχόμενα. Καὶ ἰδόντα ἐφοβήθησαν ἐν ἀρχῇ γενόμενα σοφίας. • Αρχὴ γὰρ σοφίας φόβος Κυρίου. » Καὶ μέχρι τῶν περάτων τῆς γῆς, καὶ τῶν βαρβαρω- τάτων διῆλθε τὸ κήρυγμα, καὶ τῆς θεογνωσίας ο φό βος κατά τό· Ἐγγισάτωσαν, καὶ λαλησάτωσαν ἅμα. ᾿Αλλ' ἐκεῖ μὲν ἐκελεύοντο ἀπαντᾶν καὶ λαλεῖν, δηλονότι δοξάζειν Θεόν· ἐνταῦθα δὲ, Ἤγγισαν, καὶ ἦλθον ἅμα κρίνων ἕκαστος τῷ πλησίον βοηθή σαι. Σώζειν γὰρ οἱ θεοφιλεῖς μεθ' ἑαυτῶν καὶ τοὺς πλησίον ἐπείγονται, ἀγάπης αὐτοὺς νόμῳ τῆς ἀπι στίας ἐξέλκοντες, λέγοντες ὡς Καὶ ἡμεῖς ποτε ήμεν τέκνα ὀργῆς, εἰδωλολατρεία προσκείμενοι, νῦν δὲ τὸν ὄντως ἐγνωκότες Θεόν διεσώθημεν, τῆς τῶν εἰδώλων ἀσθενείας κατεγνωκότες δεομένων τοῦ πρὸς στάσιν στηρίζωντος, ὅπερ οὐκ ἔχουσιν οίκοθεν· ἀλλ' οὐδὲ σταθέντα κινεῖσθαι δυνήσεται. Καὶ πῶς ἔτι ταῦτα θεοί ; . • Ταῦτα δὲ ἦν ἅπερ ἔλεγεν ἄνω· Λαλησάτωσαν ἅμα, μετὰ τὸ ἐγγίσαι, μηκέτι διὰ τὴν ἁμαρτίαν έντες, μακράν, οικειότητα δὲ λαβόντες πνευματικά Γ. Γευσάμενοι γὰρ συνῆκαν ὅτι Χριστὸς ὁ Κύριος, καὶ τὸ κάλλος τῆς ἀληθείας ἰδόντες, οὐχ ἑαυτοῖς καὶ μό νοις ετήρησαν διδάσκοντες ἑτέρους, ὡς ίσχυσε τέκτων ἀνὴρ καὶ χαλκεύς. Πῶς δὲ ἴσχυσαν; Ο " γρ. ἀπό. * γρ. πνευματικήν. COMMENTARII IN ISAIAM. A omnes gentes suppeditavit ; quem et hic justitiam appellat : partim, quod Israelem in libertatem as- seruit; partim etiam, quod ab edita de se prædi- ctione virtutem Dei consecutus est. Deinde etiam, quod voluntati divinæ vires suas contra gentes al- ligavit, quas cremio similes expugnavit, pacemque potere coegit. Est igitur propter eas causas justitia Cyrus appellatus. Deinde etiam, quod juste adver- sus Babylonem sit excitatus. Quæ porro ab illa ju- stitiæ perfectione, quæ in Cyro non habetur, ad Christum vere justitiam nos vocat oratio; primum mali auctorem dæmonem (cum summa in hominem malitia non cadat) per malos reges signi- ficari innuit. C Deinde, de futuris, tanquam præteritis, loquitur, cum ait : Quis operatus est, et fecit hæc ? ostendens D nimirum, ea, quæ semel fieri Deus statuerit, æque certa esse, ac si jam facta sint; neque eorum quid- quam, quod non in opus redigatur, prætermissum iri. Deinde, ut ante omnia exsistere, principioque et fine carere demonstraret, Ego Deus primus, et quæ sequuntur, addidit. Idem enim est, et qui Deo commendatis piisque hominibus initio cognitus ; et qui priore rejecto populo gentium Ecclesiæ cre- ditus est. Atque inde est, quod adjecit : Viderunt gentes, et tinuerunt; vel quod ita per se sit accep• tus Assyrius, qui Cyrum in eumdem insurgere ſe- cerit; ut vanum et inutile fuisse demonstret gen- tium earum auxilium, quæ ferre voluerunt; Deique potentiam admiratas, adversus idolorum imbecil- litatem vociferatas esse: vel quod priore cæcitate liberalæ, quæ dicta sunt : Ego Deus primus, et in ea quæ ventura sunt ita habere repererunt. Quod ut in ipso sapientiæ principio viderunt, timuerunt. • Initium enim sapientia, scribitur, timor Doni- ni ) Deinde ad extremos orbis usque limites, et gentes maxime barbaras, ipsa Evangelii promul- galio, divinæque cognitionis timor (sicut verbis istis : Accedant, et loquantur simul, innuitur), pe- nelrarunt. At ibi quidem, obviam ire, et loqui, id est, Deum laudare jubebatur : hic autem, accessis- se, et venisse simul judicans unusquisque, ut proxi- mo auxilietur, dicuntur. Servare enim secum vici- nos etiam qui pii sunt, conantur : cum dilectionis norma provocati, ab infidelitate eosdem eripiunt ; memores se etiam aliquando filios iræ exstitisse", et idololatriæ incubuisse, nunc autem Deum vere agnoscentes, et salutem consecutos, idolorum im- beci¦¦itatem damnare; quæ non alio solum ad statum sibi confirmandum, quem a se non habent, egeant : sed cum steterint, ne moveri quidem valeant. Qui igitur adhuc ista, dii esse queant? Psal. cs, Atque hæc erant, quæ superius volebat, cum diceret: Loquantur simul postquam accesserunt; id est, postquam sublata peccati distantia, fami - liaritatem inter se spiritualem inieruut. Station enim atque eam degustarunt, Christum Dominum agnoverunt, veritatisque pulchritudinem contem plati, non eam sibi tantum reservarunt, sed aliis VARIE LECTIONES. 10. 18 Ephes. 11, 3.

PROCOPII GAZI Α μὲν συνθεὶς καὶ διαγλύψας εἴδωλον τέχνῃ τεκτονικῇ, ὁ δὲ ποιήσας ἀνδριάντα σφυρήλατον, ἀπεκόμισαν τοὺς ἠπατημένους εἰς ἀδόκιμον νοῦν, ποιήσαντες τῶν ἰδίων ἔργων προσκυνητάς τους κατ' εἰκόνα γεγονότας Θεοῦ, ἐπαινοῦντες τὸ ἔργον, καὶ σύμβλημα καλοῦν- τες καλόν, ὡς καλῶς ἐκ τῶν ἰδίων ἡρμοσμένον μετ ρῶν. Τῆς δὲ πάσης ρήσεως τὰ πρῶτά τινες οὕτως ἑρμήνευσαν Περὶ τῆς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κλήσεως αὐτο αρχῶς εἰπὼν, ἐπὶ τοὺς ἐξ Ισραήλ μεταβέβη- κεν. Προσκεψάντων γὰρ αὐτῶν τῷ λίθῳ τοῦ προσ κόμματος, καὶ τῆς σωτηρίας γεγονότων μας κράν, μετὰ τῆς κατὰ νόμον σκιᾶς, ἀντεισήχθη μὲν ἡ διὰ πίστεως χάρις. Διεγόγγυζον δὲ λέγοντες· Ἀπο εκρύβη ἡ ὁδός μου ἀπὸ τοῦ Θεοῦ· τοῦτ' ἔστιν, οὐχ ἐτι τῇ κατὰ νόμον προσέχει λατρεία. Ἀφειλε δέ μου τὴν κρίσιν, καὶ ἀπέστη· τοῦτ' ἔστιν, έπαυσε τὸν νόμον. Καὶ Δαβίδ γάρ φησι· « Κρίσιν καὶ δ: καιοσύνην ἐν Ἰακὼβ σὺ ἐποίησας, ο δηλονότι σὺ τὸν διὰ Μωσέως νόμον διώρισας. Καὶ Μωσῆς δέ φησι Καὶ ἔδωκεν αὐτῷ δικαιώματα νόμου. » Πάλαι σκου πὸς δὲ αὐτῶν ὧν εἶχε σκιῶν, ἐν οἷς προετυπούτο Χριστὸς, ὡς αὐτός φησιν· . Εἰ ἐπιστεύετε Μωσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί. » Καὶ προφητῶν δὲ λόγοι τὸ μέλο τον Χριστοῦ μυστήριον προκατήγγειλαν, εἰς καταντᾶν ἔμελλεν ἡ τοῦ νόμου Μωσέως οικονομία. Πλὴν, ὡς μὴ ἀκηκοότων ἐρῶ, ὡς ῾Ο Θεὸς οὐ πεινά- σει. Μη δεομένῳ γάρ μοι τὰς κατά νόμον προσῆγες λατρείας συμφώνως τῷ· Μὴ φάγωμαι κρέα ταύ- ρων, ἢ αἷμα τράγων πίωμαι; » Πῶς γὰρ ἐνδεις ἐγὼ τούτων, αἰώνιος ὑπάρχων καὶ ἄφθαρτος; ἢ πά θος ἀνθρώπινον πείσομαι ; Ἀλλὰ λογίζῃ, φησιν, ὡς ΕΙ κρείττω τὰ νέα τῶν πάλαι, τί ὅλως ἔδει τῆς πρώτης νομοθεσίας ; μὴ τότε δὲ κηρυχθῆναι τὰ νῦν ; ἀγνοεῖς γὰρ Θεοῦ σοφίας οἰκονομίαν, ἣν μαθὼν ὁ Παῦλος φησιν, ὅτι Νόμος παρεισῆλθεν ἵνα πλεονάτῃ τὸ τα ράπτωμα. Καὶ πάλιν· Συνέκλεισε γὰρ ἡ Γραφὴ τοὺς πάντας ὑφ᾽ ἁμαρτίαν, ἵνα τοὺς πάντας ἐλεήσῃ. Ελεγχος ἄρα τῆς ἀνθρώπων ἀσθενείας ὁ νόμος, οὐ δικαιῶν, ἀλλὰ κατακρίνων, οὓς ὁ Χριστὸς ἐδι- καίωσε χάριτι. Αὐτὸς γὰρ ὁ καὶ πρὸς τῷ μὴ πεινᾷν. τοῖς πεινῶσι τὴν δικαιοσύνην ἰσχὺν διδοὺς τὴν πνευματικὴν, ὁ καὶ τοὺς ἀναισθήτους εἰς συναίσθη σιν ἄγων οδυνηράν, ἐφ' εἷς ἁμαρτηκότες τίσουσι δίκας. Ἡ γὰρ κατὰ Θεὸν λύπη μετάνοιαν εἰς σω τηρίαν ἀμεταμέλητον κατεργάζεται· ήγουν λύπην διδοὺς τὴν ἐκ τῆς ἁλώσεως τοῖς εἰποῦσι• Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. Οἱ καὶ τῆς πνευματικῆς ἑστερημένοι τροφῆς ἀσθενοῦσι, καί τον πρότερον έῤῥωμένοι τυγχάνοντες, ὅτε τὰ ἔθνη τοῖς διαβολικοῖς ἐξ ἀσθενείας υποπεπτώκει ποσὶν, καὶ ταῖς ἐντολαῖς ταῖς κατὰ νόμου τρεφόμενοι, τῆς δὲ χάριτος ἐλθούσης τοῖς ἔθνεσιν, αὐτοὶ μετέστησαν εἰς λιμὸν, ὃν ἐπεσπάσαντο ἑαυτοῖς, οὐ λιμὸν ἄρτου, οὐδὲ * χεις, 13, potiores artifices et @raries evasisse docuerunt. Sed qui tandem potiores? Quia confecto quidem et insculpto arte sua idolo alius; alius autem mal- lei ope fabricata statua, deceptos homines in re- probum sensum rapuerunt, dum sua eos opera, qui ad imaginem Dei creati essent, adorare coin- pulerunt; idipsum, quod a se confecturn erat, som Lidationem bonam, tanquam bene suis partibus aplam et cohærentem, appellantes. At sunt qui totam priorum verborum seriem in hunc modum explicarunt. Postquam satis de gentium vocatione disseruit, ad Israelitas sermonem traducit. Cum enim in lapide offensionis offendissent, et a salute longe abessent, post legis umbram iuducta per fi- dem est gratia. Murmurabant autem dicentes : Abscondita est via mea a Deo, id est : Non amplius B legis cultum amplectitur; sed a me judicium abs- tulit et recessit, id est, legem cessare fecit. Sic enim et David cecinit: Judicium et justitiam in Jacob fecisti 1; » quod idem plane est, ac si • legem cum per Mosen sanxisse dicat. Quin et Moses ipse in hunc modum scribit: Et dedit ei judicia legis. » Unbrarum deinde, quibus olim involvebatur, scopus præfigebatur Christus, ut ipse docet, his verbis : • Si crederetis Mosi, et mihi etiam crederetis . . Ad hæc, prophetarum sermones longe ante futurum Christi mysterium, quod ipsa “Mosaicæ legis excepturǝ esset œcono- mia, denuntiarunt. Verum, tanquam non audie- ritis, dicam : Deus non esuriel. Neque enim mihi tanquam indigerem, legis cultum et sacrificia ex- hibisti; juxta illud : Non vescor taurorum carnibus, aut hircorum bibo sanguinem Qui possum ego istis indigere, qui sum æternus, nulli corruptioni, nulli denique, more hominum, passioni obnoxius? Seal tecum ita ratiocinaris, inquit: Si veteribus praestant, quæ nova sunt; quid omnino priores ferre leges opus fuerat? num tunc doceri satius, quæ nunc promulgantur? At igno- ras divinæ sapientiæ œconomiam, cujus cognitione præditus Apostolus, legem introduci, ut peccatum abundaret, affirmavit 's : deinde, conclusisse Scripturam omnes sub peccato, ut omnium misereretur. > Arguit igitur hominum imbecillitatem lex ipsa, non eos justificans, sed damnans, quos Christus gratia justificavit. Ipse enim est, qui, præterquam quod non esurit, iis etiam, qui justitiam esuriunt spirituale robur largitur ; sensuque destitutos immisso macrore, vindictam peccatorum persen- ure facit. Solet enim ad salutem mæror, qui se- cundum Deum est, pœnitentiam operari minime pcenitendam t : vel certe marorem eum hie intel- ligit, quem ab urbis expugnatione iidem percepe- runt, qui sanguis ejus super nos et super flius nostros inclamarunt 3. illi enim spirituali cibo destituti, infirmi evaserunt quantumvis, antea robore præstarent: cum propter imbecillitatem, diaboli pedibus gentes calcarentur; praeceptisque legalibus educati, gratia gentibus adventaute, ** Psal, xcviir, 4. Joan, v. 46. C D Psal. Rom. F. 15. so Matth. v, 6. Cor. VII, 9. 10. s Matth. xxνι. 25.

PROCOPII GAZI Α μὲν συνθεὶς καὶ διαγλύψας εἴδωλον τέχνῃ τεκτονικῇ, ὁ δὲ ποιήσας ἀνδριάντα σφυρήλατον, ἀπεκόμισαν τοὺς ἠπατημένους εἰς ἀδόκιμον νοῦν, ποιήσαντες τῶν ἰδίων ἔργων προσκυνητάς τους κατ' εἰκόνα γεγονότας Θεοῦ, ἐπαινοῦντες τὸ ἔργον, καὶ σύμβλημα καλοῦν- τες καλόν, ὡς καλῶς ἐκ τῶν ἰδίων ἡρμοσμένον μετ ρῶν. Τῆς δὲ πάσης ρήσεως τὰ πρῶτά τινες οὕτως ἑρμήνευσαν Περὶ τῆς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κλήσεως αὐτο αρχῶς εἰπὼν, ἐπὶ τοὺς ἐξ Ισραήλ μεταβέβη- κεν. Προσκεψάντων γὰρ αὐτῶν τῷ λίθῳ τοῦ προσ κόμματος, καὶ τῆς σωτηρίας γεγονότων μας κράν, μετὰ τῆς κατὰ νόμον σκιᾶς, ἀντεισήχθη μὲν ἡ διὰ πίστεως χάρις. Διεγόγγυζον δὲ λέγοντες· Ἀπο εκρύβη ἡ ὁδός μου ἀπὸ τοῦ Θεοῦ· τοῦτ' ἔστιν, οὐχ ἐτι τῇ κατὰ νόμον προσέχει λατρεία. Ἀφειλε δέ μου τὴν κρίσιν, καὶ ἀπέστη· τοῦτ' ἔστιν, έπαυσε τὸν νόμον. Καὶ Δαβίδ γάρ φησι· « Κρίσιν καὶ δ: καιοσύνην ἐν Ἰακὼβ σὺ ἐποίησας, ο δηλονότι σὺ τὸν διὰ Μωσέως νόμον διώρισας. Καὶ Μωσῆς δέ φησι Καὶ ἔδωκεν αὐτῷ δικαιώματα νόμου. » Πάλαι σκου πὸς δὲ αὐτῶν ὧν εἶχε σκιῶν, ἐν οἷς προετυπούτο Χριστὸς, ὡς αὐτός φησιν· . Εἰ ἐπιστεύετε Μωσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί. » Καὶ προφητῶν δὲ λόγοι τὸ μέλο τον Χριστοῦ μυστήριον προκατήγγειλαν, εἰς καταντᾶν ἔμελλεν ἡ τοῦ νόμου Μωσέως οικονομία. Πλὴν, ὡς μὴ ἀκηκοότων ἐρῶ, ὡς ῾Ο Θεὸς οὐ πεινά- σει. Μη δεομένῳ γάρ μοι τὰς κατά νόμον προσῆγες λατρείας συμφώνως τῷ· Μὴ φάγωμαι κρέα ταύ- ρων, ἢ αἷμα τράγων πίωμαι; » Πῶς γὰρ ἐνδεις ἐγὼ τούτων, αἰώνιος ὑπάρχων καὶ ἄφθαρτος; ἢ πά θος ἀνθρώπινον πείσομαι ; Ἀλλὰ λογίζῃ, φησιν, ὡς ΕΙ κρείττω τὰ νέα τῶν πάλαι, τί ὅλως ἔδει τῆς πρώτης νομοθεσίας ; μὴ τότε δὲ κηρυχθῆναι τὰ νῦν ; ἀγνοεῖς γὰρ Θεοῦ σοφίας οἰκονομίαν, ἣν μαθὼν ὁ Παῦλος φησιν, ὅτι Νόμος παρεισῆλθεν ἵνα πλεονάτῃ τὸ τα ράπτωμα. Καὶ πάλιν· Συνέκλεισε γὰρ ἡ Γραφὴ τοὺς πάντας ὑφ᾽ ἁμαρτίαν, ἵνα τοὺς πάντας ἐλεήσῃ. Ελεγχος ἄρα τῆς ἀνθρώπων ἀσθενείας ὁ νόμος, οὐ δικαιῶν, ἀλλὰ κατακρίνων, οὓς ὁ Χριστὸς ἐδι- καίωσε χάριτι. Αὐτὸς γὰρ ὁ καὶ πρὸς τῷ μὴ πεινᾷν. τοῖς πεινῶσι τὴν δικαιοσύνην ἰσχὺν διδοὺς τὴν πνευματικὴν, ὁ καὶ τοὺς ἀναισθήτους εἰς συναίσθη σιν ἄγων οδυνηράν, ἐφ' εἷς ἁμαρτηκότες τίσουσι δίκας. Ἡ γὰρ κατὰ Θεὸν λύπη μετάνοιαν εἰς σω τηρίαν ἀμεταμέλητον κατεργάζεται· ήγουν λύπην διδοὺς τὴν ἐκ τῆς ἁλώσεως τοῖς εἰποῦσι• Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. Οἱ καὶ τῆς πνευματικῆς ἑστερημένοι τροφῆς ἀσθενοῦσι, καί τον πρότερον έῤῥωμένοι τυγχάνοντες, ὅτε τὰ ἔθνη τοῖς διαβολικοῖς ἐξ ἀσθενείας υποπεπτώκει ποσὶν, καὶ ταῖς ἐντολαῖς ταῖς κατὰ νόμου τρεφόμενοι, τῆς δὲ χάριτος ἐλθούσης τοῖς ἔθνεσιν, αὐτοὶ μετέστησαν εἰς λιμὸν, ὃν ἐπεσπάσαντο ἑαυτοῖς, οὐ λιμὸν ἄρτου, οὐδὲ * χεις, 13, potiores artifices et @raries evasisse docuerunt. Sed qui tandem potiores? Quia confecto quidem et insculpto arte sua idolo alius; alius autem mal- lei ope fabricata statua, deceptos homines in re- probum sensum rapuerunt, dum sua eos opera, qui ad imaginem Dei creati essent, adorare coin- pulerunt; idipsum, quod a se confecturn erat, som Lidationem bonam, tanquam bene suis partibus aplam et cohærentem, appellantes. At sunt qui totam priorum verborum seriem in hunc modum explicarunt. Postquam satis de gentium vocatione disseruit, ad Israelitas sermonem traducit. Cum enim in lapide offensionis offendissent, et a salute longe abessent, post legis umbram iuducta per fi- dem est gratia. Murmurabant autem dicentes : Abscondita est via mea a Deo, id est : Non amplius B legis cultum amplectitur; sed a me judicium abs- tulit et recessit, id est, legem cessare fecit. Sic enim et David cecinit: Judicium et justitiam in Jacob fecisti 1; » quod idem plane est, ac si • legem cum per Mosen sanxisse dicat. Quin et Moses ipse in hunc modum scribit: Et dedit ei judicia legis. » Unbrarum deinde, quibus olim involvebatur, scopus præfigebatur Christus, ut ipse docet, his verbis : • Si crederetis Mosi, et mihi etiam crederetis . . Ad hæc, prophetarum sermones longe ante futurum Christi mysterium, quod ipsa “Mosaicæ legis excepturǝ esset œcono- mia, denuntiarunt. Verum, tanquam non audie- ritis, dicam : Deus non esuriel. Neque enim mihi tanquam indigerem, legis cultum et sacrificia ex- hibisti; juxta illud : Non vescor taurorum carnibus, aut hircorum bibo sanguinem Qui possum ego istis indigere, qui sum æternus, nulli corruptioni, nulli denique, more hominum, passioni obnoxius? Seal tecum ita ratiocinaris, inquit: Si veteribus praestant, quæ nova sunt; quid omnino priores ferre leges opus fuerat? num tunc doceri satius, quæ nunc promulgantur? At igno- ras divinæ sapientiæ œconomiam, cujus cognitione præditus Apostolus, legem introduci, ut peccatum abundaret, affirmavit 's : deinde, conclusisse Scripturam omnes sub peccato, ut omnium misereretur. > Arguit igitur hominum imbecillitatem lex ipsa, non eos justificans, sed damnans, quos Christus gratia justificavit. Ipse enim est, qui, præterquam quod non esurit, iis etiam, qui justitiam esuriunt spirituale robur largitur ; sensuque destitutos immisso macrore, vindictam peccatorum persen- ure facit. Solet enim ad salutem mæror, qui se- cundum Deum est, pœnitentiam operari minime pcenitendam t : vel certe marorem eum hie intel- ligit, quem ab urbis expugnatione iidem percepe- runt, qui sanguis ejus super nos et super flius nostros inclamarunt 3. illi enim spirituali cibo destituti, infirmi evaserunt quantumvis, antea robore præstarent: cum propter imbecillitatem, diaboli pedibus gentes calcarentur; praeceptisque legalibus educati, gratia gentibus adventaute, ** Psal, xcviir, 4. Joan, v. 46. C D Psal. Rom. F. 15. so Matth. v, 6. Cor. VII, 9. 10. s Matth. xxνι. 25.

PROCOPII GAZI Α μὲν συνθεὶς καὶ διαγλύψας εἴδωλον τέχνῃ τεκτονικῇ, ὁ δὲ ποιήσας ἀνδριάντα σφυρήλατον, ἀπεκόμισαν τοὺς ἠπατημένους εἰς ἀδόκιμον νοῦν, ποιήσαντες τῶν ἰδίων ἔργων προσκυνητάς τους κατ' εἰκόνα γεγονότας Θεοῦ, ἐπαινοῦντες τὸ ἔργον, καὶ σύμβλημα καλοῦν- τες καλόν, ὡς καλῶς ἐκ τῶν ἰδίων ἡρμοσμένον μετ ρῶν. Τῆς δὲ πάσης ρήσεως τὰ πρῶτά τινες οὕτως ἑρμήνευσαν Περὶ τῆς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κλήσεως αὐτο αρχῶς εἰπὼν, ἐπὶ τοὺς ἐξ Ισραήλ μεταβέβη- κεν. Προσκεψάντων γὰρ αὐτῶν τῷ λίθῳ τοῦ προσ κόμματος, καὶ τῆς σωτηρίας γεγονότων μας κράν, μετὰ τῆς κατὰ νόμον σκιᾶς, ἀντεισήχθη μὲν ἡ διὰ πίστεως χάρις. Διεγόγγυζον δὲ λέγοντες· Ἀπο εκρύβη ἡ ὁδός μου ἀπὸ τοῦ Θεοῦ· τοῦτ' ἔστιν, οὐχ ἐτι τῇ κατὰ νόμον προσέχει λατρεία. Ἀφειλε δέ μου τὴν κρίσιν, καὶ ἀπέστη· τοῦτ' ἔστιν, έπαυσε τὸν νόμον. Καὶ Δαβίδ γάρ φησι· « Κρίσιν καὶ δ: καιοσύνην ἐν Ἰακὼβ σὺ ἐποίησας, ο δηλονότι σὺ τὸν διὰ Μωσέως νόμον διώρισας. Καὶ Μωσῆς δέ φησι Καὶ ἔδωκεν αὐτῷ δικαιώματα νόμου. » Πάλαι σκου πὸς δὲ αὐτῶν ὧν εἶχε σκιῶν, ἐν οἷς προετυπούτο Χριστὸς, ὡς αὐτός φησιν· . Εἰ ἐπιστεύετε Μωσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί. » Καὶ προφητῶν δὲ λόγοι τὸ μέλο τον Χριστοῦ μυστήριον προκατήγγειλαν, εἰς καταντᾶν ἔμελλεν ἡ τοῦ νόμου Μωσέως οικονομία. Πλὴν, ὡς μὴ ἀκηκοότων ἐρῶ, ὡς ῾Ο Θεὸς οὐ πεινά- σει. Μη δεομένῳ γάρ μοι τὰς κατά νόμον προσῆγες λατρείας συμφώνως τῷ· Μὴ φάγωμαι κρέα ταύ- ρων, ἢ αἷμα τράγων πίωμαι; » Πῶς γὰρ ἐνδεις ἐγὼ τούτων, αἰώνιος ὑπάρχων καὶ ἄφθαρτος; ἢ πά θος ἀνθρώπινον πείσομαι ; Ἀλλὰ λογίζῃ, φησιν, ὡς ΕΙ κρείττω τὰ νέα τῶν πάλαι, τί ὅλως ἔδει τῆς πρώτης νομοθεσίας ; μὴ τότε δὲ κηρυχθῆναι τὰ νῦν ; ἀγνοεῖς γὰρ Θεοῦ σοφίας οἰκονομίαν, ἣν μαθὼν ὁ Παῦλος φησιν, ὅτι Νόμος παρεισῆλθεν ἵνα πλεονάτῃ τὸ τα ράπτωμα. Καὶ πάλιν· Συνέκλεισε γὰρ ἡ Γραφὴ τοὺς πάντας ὑφ᾽ ἁμαρτίαν, ἵνα τοὺς πάντας ἐλεήσῃ. Ελεγχος ἄρα τῆς ἀνθρώπων ἀσθενείας ὁ νόμος, οὐ δικαιῶν, ἀλλὰ κατακρίνων, οὓς ὁ Χριστὸς ἐδι- καίωσε χάριτι. Αὐτὸς γὰρ ὁ καὶ πρὸς τῷ μὴ πεινᾷν. τοῖς πεινῶσι τὴν δικαιοσύνην ἰσχὺν διδοὺς τὴν πνευματικὴν, ὁ καὶ τοὺς ἀναισθήτους εἰς συναίσθη σιν ἄγων οδυνηράν, ἐφ' εἷς ἁμαρτηκότες τίσουσι δίκας. Ἡ γὰρ κατὰ Θεὸν λύπη μετάνοιαν εἰς σω τηρίαν ἀμεταμέλητον κατεργάζεται· ήγουν λύπην διδοὺς τὴν ἐκ τῆς ἁλώσεως τοῖς εἰποῦσι• Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. Οἱ καὶ τῆς πνευματικῆς ἑστερημένοι τροφῆς ἀσθενοῦσι, καί τον πρότερον έῤῥωμένοι τυγχάνοντες, ὅτε τὰ ἔθνη τοῖς διαβολικοῖς ἐξ ἀσθενείας υποπεπτώκει ποσὶν, καὶ ταῖς ἐντολαῖς ταῖς κατὰ νόμου τρεφόμενοι, τῆς δὲ χάριτος ἐλθούσης τοῖς ἔθνεσιν, αὐτοὶ μετέστησαν εἰς λιμὸν, ὃν ἐπεσπάσαντο ἑαυτοῖς, οὐ λιμὸν ἄρτου, οὐδὲ * χεις, 13, potiores artifices et @raries evasisse docuerunt. Sed qui tandem potiores? Quia confecto quidem et insculpto arte sua idolo alius; alius autem mal- lei ope fabricata statua, deceptos homines in re- probum sensum rapuerunt, dum sua eos opera, qui ad imaginem Dei creati essent, adorare coin- pulerunt; idipsum, quod a se confecturn erat, som Lidationem bonam, tanquam bene suis partibus aplam et cohærentem, appellantes. At sunt qui totam priorum verborum seriem in hunc modum explicarunt. Postquam satis de gentium vocatione disseruit, ad Israelitas sermonem traducit. Cum enim in lapide offensionis offendissent, et a salute longe abessent, post legis umbram iuducta per fi- dem est gratia. Murmurabant autem dicentes : Abscondita est via mea a Deo, id est : Non amplius B legis cultum amplectitur; sed a me judicium abs- tulit et recessit, id est, legem cessare fecit. Sic enim et David cecinit: Judicium et justitiam in Jacob fecisti 1; » quod idem plane est, ac si • legem cum per Mosen sanxisse dicat. Quin et Moses ipse in hunc modum scribit: Et dedit ei judicia legis. » Unbrarum deinde, quibus olim involvebatur, scopus præfigebatur Christus, ut ipse docet, his verbis : • Si crederetis Mosi, et mihi etiam crederetis . . Ad hæc, prophetarum sermones longe ante futurum Christi mysterium, quod ipsa “Mosaicæ legis excepturǝ esset œcono- mia, denuntiarunt. Verum, tanquam non audie- ritis, dicam : Deus non esuriel. Neque enim mihi tanquam indigerem, legis cultum et sacrificia ex- hibisti; juxta illud : Non vescor taurorum carnibus, aut hircorum bibo sanguinem Qui possum ego istis indigere, qui sum æternus, nulli corruptioni, nulli denique, more hominum, passioni obnoxius? Seal tecum ita ratiocinaris, inquit: Si veteribus praestant, quæ nova sunt; quid omnino priores ferre leges opus fuerat? num tunc doceri satius, quæ nunc promulgantur? At igno- ras divinæ sapientiæ œconomiam, cujus cognitione præditus Apostolus, legem introduci, ut peccatum abundaret, affirmavit 's : deinde, conclusisse Scripturam omnes sub peccato, ut omnium misereretur. > Arguit igitur hominum imbecillitatem lex ipsa, non eos justificans, sed damnans, quos Christus gratia justificavit. Ipse enim est, qui, præterquam quod non esurit, iis etiam, qui justitiam esuriunt spirituale robur largitur ; sensuque destitutos immisso macrore, vindictam peccatorum persen- ure facit. Solet enim ad salutem mæror, qui se- cundum Deum est, pœnitentiam operari minime pcenitendam t : vel certe marorem eum hie intel- ligit, quem ab urbis expugnatione iidem percepe- runt, qui sanguis ejus super nos et super flius nostros inclamarunt 3. illi enim spirituali cibo destituti, infirmi evaserunt quantumvis, antea robore præstarent: cum propter imbecillitatem, diaboli pedibus gentes calcarentur; praeceptisque legalibus educati, gratia gentibus adventaute, ** Psal, xcviir, 4. Joan, v. 46. C D Psal. Rom. F. 15. so Matth. v, 6. Cor. VII, 9. 10. s Matth. xxνι. 25.

PROCOPII GAZI Α μὲν συνθεὶς καὶ διαγλύψας εἴδωλον τέχνῃ τεκτονικῇ, ὁ δὲ ποιήσας ἀνδριάντα σφυρήλατον, ἀπεκόμισαν τοὺς ἠπατημένους εἰς ἀδόκιμον νοῦν, ποιήσαντες τῶν ἰδίων ἔργων προσκυνητάς τους κατ' εἰκόνα γεγονότας Θεοῦ, ἐπαινοῦντες τὸ ἔργον, καὶ σύμβλημα καλοῦν- τες καλόν, ὡς καλῶς ἐκ τῶν ἰδίων ἡρμοσμένον μετ ρῶν. Τῆς δὲ πάσης ρήσεως τὰ πρῶτά τινες οὕτως ἑρμήνευσαν Περὶ τῆς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κλήσεως αὐτο αρχῶς εἰπὼν, ἐπὶ τοὺς ἐξ Ισραήλ μεταβέβη- κεν. Προσκεψάντων γὰρ αὐτῶν τῷ λίθῳ τοῦ προσ κόμματος, καὶ τῆς σωτηρίας γεγονότων μας κράν, μετὰ τῆς κατὰ νόμον σκιᾶς, ἀντεισήχθη μὲν ἡ διὰ πίστεως χάρις. Διεγόγγυζον δὲ λέγοντες· Ἀπο εκρύβη ἡ ὁδός μου ἀπὸ τοῦ Θεοῦ· τοῦτ' ἔστιν, οὐχ ἐτι τῇ κατὰ νόμον προσέχει λατρεία. Ἀφειλε δέ μου τὴν κρίσιν, καὶ ἀπέστη· τοῦτ' ἔστιν, έπαυσε τὸν νόμον. Καὶ Δαβίδ γάρ φησι· « Κρίσιν καὶ δ: καιοσύνην ἐν Ἰακὼβ σὺ ἐποίησας, ο δηλονότι σὺ τὸν διὰ Μωσέως νόμον διώρισας. Καὶ Μωσῆς δέ φησι Καὶ ἔδωκεν αὐτῷ δικαιώματα νόμου. » Πάλαι σκου πὸς δὲ αὐτῶν ὧν εἶχε σκιῶν, ἐν οἷς προετυπούτο Χριστὸς, ὡς αὐτός φησιν· . Εἰ ἐπιστεύετε Μωσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί. » Καὶ προφητῶν δὲ λόγοι τὸ μέλο τον Χριστοῦ μυστήριον προκατήγγειλαν, εἰς καταντᾶν ἔμελλεν ἡ τοῦ νόμου Μωσέως οικονομία. Πλὴν, ὡς μὴ ἀκηκοότων ἐρῶ, ὡς ῾Ο Θεὸς οὐ πεινά- σει. Μη δεομένῳ γάρ μοι τὰς κατά νόμον προσῆγες λατρείας συμφώνως τῷ· Μὴ φάγωμαι κρέα ταύ- ρων, ἢ αἷμα τράγων πίωμαι; » Πῶς γὰρ ἐνδεις ἐγὼ τούτων, αἰώνιος ὑπάρχων καὶ ἄφθαρτος; ἢ πά θος ἀνθρώπινον πείσομαι ; Ἀλλὰ λογίζῃ, φησιν, ὡς ΕΙ κρείττω τὰ νέα τῶν πάλαι, τί ὅλως ἔδει τῆς πρώτης νομοθεσίας ; μὴ τότε δὲ κηρυχθῆναι τὰ νῦν ; ἀγνοεῖς γὰρ Θεοῦ σοφίας οἰκονομίαν, ἣν μαθὼν ὁ Παῦλος φησιν, ὅτι Νόμος παρεισῆλθεν ἵνα πλεονάτῃ τὸ τα ράπτωμα. Καὶ πάλιν· Συνέκλεισε γὰρ ἡ Γραφὴ τοὺς πάντας ὑφ᾽ ἁμαρτίαν, ἵνα τοὺς πάντας ἐλεήσῃ. Ελεγχος ἄρα τῆς ἀνθρώπων ἀσθενείας ὁ νόμος, οὐ δικαιῶν, ἀλλὰ κατακρίνων, οὓς ὁ Χριστὸς ἐδι- καίωσε χάριτι. Αὐτὸς γὰρ ὁ καὶ πρὸς τῷ μὴ πεινᾷν. τοῖς πεινῶσι τὴν δικαιοσύνην ἰσχὺν διδοὺς τὴν πνευματικὴν, ὁ καὶ τοὺς ἀναισθήτους εἰς συναίσθη σιν ἄγων οδυνηράν, ἐφ' εἷς ἁμαρτηκότες τίσουσι δίκας. Ἡ γὰρ κατὰ Θεὸν λύπη μετάνοιαν εἰς σω τηρίαν ἀμεταμέλητον κατεργάζεται· ήγουν λύπην διδοὺς τὴν ἐκ τῆς ἁλώσεως τοῖς εἰποῦσι• Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. Οἱ καὶ τῆς πνευματικῆς ἑστερημένοι τροφῆς ἀσθενοῦσι, καί τον πρότερον έῤῥωμένοι τυγχάνοντες, ὅτε τὰ ἔθνη τοῖς διαβολικοῖς ἐξ ἀσθενείας υποπεπτώκει ποσὶν, καὶ ταῖς ἐντολαῖς ταῖς κατὰ νόμου τρεφόμενοι, τῆς δὲ χάριτος ἐλθούσης τοῖς ἔθνεσιν, αὐτοὶ μετέστησαν εἰς λιμὸν, ὃν ἐπεσπάσαντο ἑαυτοῖς, οὐ λιμὸν ἄρτου, οὐδὲ * χεις, 13, potiores artifices et @raries evasisse docuerunt. Sed qui tandem potiores? Quia confecto quidem et insculpto arte sua idolo alius; alius autem mal- lei ope fabricata statua, deceptos homines in re- probum sensum rapuerunt, dum sua eos opera, qui ad imaginem Dei creati essent, adorare coin- pulerunt; idipsum, quod a se confecturn erat, som Lidationem bonam, tanquam bene suis partibus aplam et cohærentem, appellantes. At sunt qui totam priorum verborum seriem in hunc modum explicarunt. Postquam satis de gentium vocatione disseruit, ad Israelitas sermonem traducit. Cum enim in lapide offensionis offendissent, et a salute longe abessent, post legis umbram iuducta per fi- dem est gratia. Murmurabant autem dicentes : Abscondita est via mea a Deo, id est : Non amplius B legis cultum amplectitur; sed a me judicium abs- tulit et recessit, id est, legem cessare fecit. Sic enim et David cecinit: Judicium et justitiam in Jacob fecisti 1; » quod idem plane est, ac si • legem cum per Mosen sanxisse dicat. Quin et Moses ipse in hunc modum scribit: Et dedit ei judicia legis. » Unbrarum deinde, quibus olim involvebatur, scopus præfigebatur Christus, ut ipse docet, his verbis : • Si crederetis Mosi, et mihi etiam crederetis . . Ad hæc, prophetarum sermones longe ante futurum Christi mysterium, quod ipsa “Mosaicæ legis excepturǝ esset œcono- mia, denuntiarunt. Verum, tanquam non audie- ritis, dicam : Deus non esuriel. Neque enim mihi tanquam indigerem, legis cultum et sacrificia ex- hibisti; juxta illud : Non vescor taurorum carnibus, aut hircorum bibo sanguinem Qui possum ego istis indigere, qui sum æternus, nulli corruptioni, nulli denique, more hominum, passioni obnoxius? Seal tecum ita ratiocinaris, inquit: Si veteribus praestant, quæ nova sunt; quid omnino priores ferre leges opus fuerat? num tunc doceri satius, quæ nunc promulgantur? At igno- ras divinæ sapientiæ œconomiam, cujus cognitione præditus Apostolus, legem introduci, ut peccatum abundaret, affirmavit 's : deinde, conclusisse Scripturam omnes sub peccato, ut omnium misereretur. > Arguit igitur hominum imbecillitatem lex ipsa, non eos justificans, sed damnans, quos Christus gratia justificavit. Ipse enim est, qui, præterquam quod non esurit, iis etiam, qui justitiam esuriunt spirituale robur largitur ; sensuque destitutos immisso macrore, vindictam peccatorum persen- ure facit. Solet enim ad salutem mæror, qui se- cundum Deum est, pœnitentiam operari minime pcenitendam t : vel certe marorem eum hie intel- ligit, quem ab urbis expugnatione iidem percepe- runt, qui sanguis ejus super nos et super flius nostros inclamarunt 3. illi enim spirituali cibo destituti, infirmi evaserunt quantumvis, antea robore præstarent: cum propter imbecillitatem, diaboli pedibus gentes calcarentur; praeceptisque legalibus educati, gratia gentibus adventaute, ** Psal, xcviir, 4. Joan, v. 46. C D Psal. Rom. F. 15. so Matth. v, 6. Cor. VII, 9. 10. s Matth. xxνι. 25.

δίψαν ὕδατος, ἀλλὰ λιμὲν τοῦ ἀκοῦσαι λόγον Κu- ρίου· ᾧ μηκέτι τραφέντες ἠσθένησαν, λέγοντι • Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Οὗ φαγόντα τὰ ἔθνη οὐκέτι πεινᾷ. Φησὶ γὰρ καὶ Σολομῶν· Οὐ λιμοκτονήσει Κύριος ψυ- χὴν δικαίαν, ζωὴν δὲ ἀσεβῶν ἀνατρέψει. Υπέμεινε γὰρ αὐτὰ τὸν Θεὸν τὴν ἐκ πλάνης ἀσθένειαν εἰς ἰσχὺν πνευματικὴν ἀλλαξάμενα, κρείττω τε γεγο νότα τῶν σαρκικῶν ἡδονῶν, Χριστοῦ κατισχύοντος, ὡς ἐρεῖν ψάλλοντα· « Ἰσχύς μου καὶ ὕμνησίς μου ὁ Κύριος. » γ' α'. Σὺ δὲ, Ἰσραὴλ, παῖς μου Ιακώβ, καὶ ἂν Β ἐξελεξάμην σπέρμα 'Αβραάμ, ἂν ἠγάπησα, οὗ ἀντελαβόμην ἀπ᾿ ἄκρων τῆς γῆς, καὶ ἐκ τῶν σκοπιῶν αὐτῆς ἐκάλεσά σε, καὶ εἶπά σοι· Παῖς μου εἶ, κ. τ. λ. ᾿Ανωτέρω μὲν τῷ Ἰακὼβ ὁ Θεὸς ἐμέμφετο καὶ τῷ Ἰσραὴλ, λέγουσιν, Απεκρύβη ἡ ὁδός μου ἀπὸ τοῦ Θεοῦ· νῦν δὲ ἐν ἐπαίνῳ παῖδα καλεῖ τὸν Ἰσραὴλ καὶ τὸν Ἰακὼβ ἐκλελεγμένον, σαφῶς τοῦ λόγου δύο τμήματα τοῦ ἐκ περιτομῆς παριστῶντος λαοῦ, τὸ μὲν ἐκπεσὸν, διὰ τὴν ἀπιστίαν· τὸ δὲ σωθὲν διὰ πίστεως ἀποστόλων τε καὶ τῶν σὺν αὐτοῖς ἐκλογῆς ἠξιωμένων, κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον λέγοντα· « Οὕτω καὶ ἐν τῷ νῦν καιρῷ λείμμα κατ' ἐκλογὴν χάριτος γέγονε. › Καὶ τὸ Εὐαγγέλιον δέ φησι • Τούτους τοὺς δώδεκα ἐξελέξατο ὁ Ἰησοῦς. • Πολλῶν δὲ ὄντων κλη- τῶν καὶ ἐκ τοῦ προτέρου λαοῦ, ὀλίγοι ἦσαν οἱ ἐκλε- κτοι. Πρὸς οὓς ὁ λόγος τὰς προκειμένας επαγγελίας ποιεῖται, μετὰ τὴν προδηλωθεῖσαν τῶν ἐθνῶν κλῆ- σιν ἐν τῷ· Τίς ἐξῆρεν ἀπὸ ἀνατολῶν δικαιοσύνην, ἦν ἔτη δώσειν ἐναντίον ἐθνῶν; Καὶ πάλιν· Ἴδοσαν ἔθνη καὶ ἐφοβήθησαν, οἱ λοιποὶ δὲ ἐξέδωκαν· Σὺ δὲ, Ισραὴλ, δοῦλέ μου. Δοῦλον δὲ πρῶτον ὠνόμασεν, εἶτα ἐκλεκτόν. Ὡς ἐν ἀρχαῖς μὲν, φύσῳ δουλείας ὑπὸ τὸν νόμον παιδαγωγηθέντα, εἶτα διὰ προκοπῆς ἐκλεγέντα διὰ τῆς κλήσεως, τάγμα δὲ παρὰ τούτους ἕτερον, τὸ σπέρμα λεγόμενον Αβραάμ, τὸ πλῆθος. τῶν Ἰουδαίων δηλοῦν, πρὸς οὓς ἔλεγεν ὁ Σωτήρο • Οἶδα ὅτι σπέρμα Αβραάμ έστε, ἑτέρους ὄντας παρὰ τὰ τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, περὶ ὧν ἔλεγεν· < Εἰ τέκνα τοῦ Ἀβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐποιεῖτε. Αβραὰμ μὲν οὖν ἀγαπητὸς ἦν τοῦ Θεοῦ. Οὐρ ὁμοίως δὲ τὸ σπέρμα Αγαπῆσθαί φησι. Πλὴν καὶ τούτους ἐκάλει διὰ τῶν ἐκλεκτῶν, Πορεύεσθε, λέξας, πρὸς τὰ πρόβατα τὰ ἀπολωλότα οίκου Ισραήλ. Και ἐπειδὴ διεσπαρμένοι ἦσαν εἰς πᾶσαν τὴν γῆν, ἐπήνεγκεν· Οὗ ἀντελαβόμην ἀπ' ἄκρου τῆς γῆς, καὶ ἐκ τῶν σκοπιῶν αὐτῆς, ἢ τῶν ἀγκώνων κατὰ Σύμμαχον, ἐκάλεσά σε. Αὐτοὺς γὰρ πρώτους ἐκά- λεσεν, ὡς ὁ Παῦλος αὐτοῖς ἔφασκεν· «Ὑμῖν ἔδει πρώτ τοις τὸν λόγον κηρυχθῆναι. Ἐπεὶ δὲ ἀποστρέφεσθε, πορευόμεθα ἐς τὰ ἔθνη. » Τῶν οὖν ἐξ αὐτῶν πεπιστευ κάτων ἀντειλήφθαί φησιν. COMMENTARII IN ISAIAM. ' A esuriem sibi non panis quidem illam, sicut nec res ita Christo opitulante evaserunt, ut : « Fortitudo mea D aquæ sitim, sed audiendi verbi Domini ” (amem ipsi accersiverunt; quo non amplius enutriti, apud eum infirmi evaserunt, qui dicit : ‹ Ego sum pa- nis qui de colo descendi » el quæ sequuntur: quo quia vescuntur gentes, amplius non esuriunt. Justi enim animam, ait Salomon 38, fame perire nunquam patietur Dominus; sed vitam impiorum evertet. Ipsæ namque virium illa infirmitate, quanı errore contraxerant, in robur spirituale commutata, Deum exspectarunt, corporisque voluptatibus superio- et laus mea Dominus, cum Davide dicere valeant. VERS. 8-20. Tu autem Israel puer meus, Jacob quem elegi, semen Abraham, quem dilexi, quem assumpsi ab extremis terræ, et a summitatibus ejus vocavi te, et dixi libi : Puer neus es, elc. Superius quidem Jacobum et Israelem, qui viam sibi ad Dominum impediri quærebantur, Deus reprehendit. Nunc autem utrumque laudis ergo electi filii nomine dignatur; unde circumci- sum populum in duo manifeste videtur oratio dis- tribuisse : alterum quidem, qui propter increduli-- tatem excidit; alterum autem, qui per apostolorum et sociorum fidem electione dignus est habitus, sicut ait Apostolus: < Sic et in hoc tempore reli- quiæ per electionem gratiæ factæ sunt "7. Deinde C Evangelium : • Hos duodecim elegit Jesus **. Quamvis autem de priore populo vocati essent permulti, pauci tamen fuerunt electi; ad eosque promissiones retulit oratio, postquam gentium vocatione explicata,. quisnam ab ortu justitiam excitasset, quæsivit quam se in conspeetum gentium positurum affirmavit. Et rursus, cum novisse gentes- et timuisse dixit. Verum quæ in manibus habemus, ita reliqui interpretantur: Tu autem Israel, serve mi. Servi nomen igitur prius usurpavit; deinde electi : tanquam eum initio servitutis metu sub lege educatum, per progressionem deinde ex voca tione electum; sed certum tamen propter hune- numerum innueret; quod semen Abralæ appellatum, Judzorum multitudinem significaret ; quos Abraha semen esse ipse etiam confessus est Salvator : cum alii tamen ab iis essent; de quibus idem dice- bat : • Si filii Abrahæ essetis, opera Abrahæ face- relis ". » Erat igitur Deo dilectus Αbralia- mus : cui licet non eodem modo semen ejus charum fuisse testetur, per electos tamen et ipsum etiam vocari voluit, quos ad oves donius Israelis, qu perierant, profcisci jussit s. Deinde quoniam dis- persæ erant per orbein universum, adjecit : Quem, assumpsi ab extremis terræ, el a summita:ibus ejus (aut secundum Symmachum, montium verticibus), vocavi te. Eos enim primos vocavit, Paulo teste st. qui sermonem illis primum oportuisse promulgari : se esse profectos scribit. Qui igitur ex ipsorum sed quoniam eumdem aversati essent, ad gentes numero crediderunt, eosdem assumptos esse significat. Amos vi. 11. st Joan. vi, 51. Prov. x. 3. Pial. EXVII, 14. Rom.xt, 5. sy Joan. viu, 59. Matth. x, 5, 6. "Act. 11, 45. ** Matth. x, 5.

δίψαν ὕδατος, ἀλλὰ λιμὲν τοῦ ἀκοῦσαι λόγον Κu- ρίου· ᾧ μηκέτι τραφέντες ἠσθένησαν, λέγοντι • Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Οὗ φαγόντα τὰ ἔθνη οὐκέτι πεινᾷ. Φησὶ γὰρ καὶ Σολομῶν· Οὐ λιμοκτονήσει Κύριος ψυ- χὴν δικαίαν, ζωὴν δὲ ἀσεβῶν ἀνατρέψει. Υπέμεινε γὰρ αὐτὰ τὸν Θεὸν τὴν ἐκ πλάνης ἀσθένειαν εἰς ἰσχὺν πνευματικὴν ἀλλαξάμενα, κρείττω τε γεγο νότα τῶν σαρκικῶν ἡδονῶν, Χριστοῦ κατισχύοντος, ὡς ἐρεῖν ψάλλοντα· « Ἰσχύς μου καὶ ὕμνησίς μου ὁ Κύριος. » γ' α'. Σὺ δὲ, Ἰσραὴλ, παῖς μου Ιακώβ, καὶ ἂν Β ἐξελεξάμην σπέρμα 'Αβραάμ, ἂν ἠγάπησα, οὗ ἀντελαβόμην ἀπ᾿ ἄκρων τῆς γῆς, καὶ ἐκ τῶν σκοπιῶν αὐτῆς ἐκάλεσά σε, καὶ εἶπά σοι· Παῖς μου εἶ, κ. τ. λ. ᾿Ανωτέρω μὲν τῷ Ἰακὼβ ὁ Θεὸς ἐμέμφετο καὶ τῷ Ἰσραὴλ, λέγουσιν, Απεκρύβη ἡ ὁδός μου ἀπὸ τοῦ Θεοῦ· νῦν δὲ ἐν ἐπαίνῳ παῖδα καλεῖ τὸν Ἰσραὴλ καὶ τὸν Ἰακὼβ ἐκλελεγμένον, σαφῶς τοῦ λόγου δύο τμήματα τοῦ ἐκ περιτομῆς παριστῶντος λαοῦ, τὸ μὲν ἐκπεσὸν, διὰ τὴν ἀπιστίαν· τὸ δὲ σωθὲν διὰ πίστεως ἀποστόλων τε καὶ τῶν σὺν αὐτοῖς ἐκλογῆς ἠξιωμένων, κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον λέγοντα· « Οὕτω καὶ ἐν τῷ νῦν καιρῷ λείμμα κατ' ἐκλογὴν χάριτος γέγονε. › Καὶ τὸ Εὐαγγέλιον δέ φησι • Τούτους τοὺς δώδεκα ἐξελέξατο ὁ Ἰησοῦς. • Πολλῶν δὲ ὄντων κλη- τῶν καὶ ἐκ τοῦ προτέρου λαοῦ, ὀλίγοι ἦσαν οἱ ἐκλε- κτοι. Πρὸς οὓς ὁ λόγος τὰς προκειμένας επαγγελίας ποιεῖται, μετὰ τὴν προδηλωθεῖσαν τῶν ἐθνῶν κλῆ- σιν ἐν τῷ· Τίς ἐξῆρεν ἀπὸ ἀνατολῶν δικαιοσύνην, ἦν ἔτη δώσειν ἐναντίον ἐθνῶν; Καὶ πάλιν· Ἴδοσαν ἔθνη καὶ ἐφοβήθησαν, οἱ λοιποὶ δὲ ἐξέδωκαν· Σὺ δὲ, Ισραὴλ, δοῦλέ μου. Δοῦλον δὲ πρῶτον ὠνόμασεν, εἶτα ἐκλεκτόν. Ὡς ἐν ἀρχαῖς μὲν, φύσῳ δουλείας ὑπὸ τὸν νόμον παιδαγωγηθέντα, εἶτα διὰ προκοπῆς ἐκλεγέντα διὰ τῆς κλήσεως, τάγμα δὲ παρὰ τούτους ἕτερον, τὸ σπέρμα λεγόμενον Αβραάμ, τὸ πλῆθος. τῶν Ἰουδαίων δηλοῦν, πρὸς οὓς ἔλεγεν ὁ Σωτήρο • Οἶδα ὅτι σπέρμα Αβραάμ έστε, ἑτέρους ὄντας παρὰ τὰ τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, περὶ ὧν ἔλεγεν· < Εἰ τέκνα τοῦ Ἀβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐποιεῖτε. Αβραὰμ μὲν οὖν ἀγαπητὸς ἦν τοῦ Θεοῦ. Οὐρ ὁμοίως δὲ τὸ σπέρμα Αγαπῆσθαί φησι. Πλὴν καὶ τούτους ἐκάλει διὰ τῶν ἐκλεκτῶν, Πορεύεσθε, λέξας, πρὸς τὰ πρόβατα τὰ ἀπολωλότα οίκου Ισραήλ. Και ἐπειδὴ διεσπαρμένοι ἦσαν εἰς πᾶσαν τὴν γῆν, ἐπήνεγκεν· Οὗ ἀντελαβόμην ἀπ' ἄκρου τῆς γῆς, καὶ ἐκ τῶν σκοπιῶν αὐτῆς, ἢ τῶν ἀγκώνων κατὰ Σύμμαχον, ἐκάλεσά σε. Αὐτοὺς γὰρ πρώτους ἐκά- λεσεν, ὡς ὁ Παῦλος αὐτοῖς ἔφασκεν· «Ὑμῖν ἔδει πρώτ τοις τὸν λόγον κηρυχθῆναι. Ἐπεὶ δὲ ἀποστρέφεσθε, πορευόμεθα ἐς τὰ ἔθνη. » Τῶν οὖν ἐξ αὐτῶν πεπιστευ κάτων ἀντειλήφθαί φησιν. COMMENTARII IN ISAIAM. ' A esuriem sibi non panis quidem illam, sicut nec res ita Christo opitulante evaserunt, ut : « Fortitudo mea D aquæ sitim, sed audiendi verbi Domini ” (amem ipsi accersiverunt; quo non amplius enutriti, apud eum infirmi evaserunt, qui dicit : ‹ Ego sum pa- nis qui de colo descendi » el quæ sequuntur: quo quia vescuntur gentes, amplius non esuriunt. Justi enim animam, ait Salomon 38, fame perire nunquam patietur Dominus; sed vitam impiorum evertet. Ipsæ namque virium illa infirmitate, quanı errore contraxerant, in robur spirituale commutata, Deum exspectarunt, corporisque voluptatibus superio- et laus mea Dominus, cum Davide dicere valeant. VERS. 8-20. Tu autem Israel puer meus, Jacob quem elegi, semen Abraham, quem dilexi, quem assumpsi ab extremis terræ, et a summitatibus ejus vocavi te, et dixi libi : Puer neus es, elc. Superius quidem Jacobum et Israelem, qui viam sibi ad Dominum impediri quærebantur, Deus reprehendit. Nunc autem utrumque laudis ergo electi filii nomine dignatur; unde circumci- sum populum in duo manifeste videtur oratio dis- tribuisse : alterum quidem, qui propter increduli-- tatem excidit; alterum autem, qui per apostolorum et sociorum fidem electione dignus est habitus, sicut ait Apostolus: < Sic et in hoc tempore reli- quiæ per electionem gratiæ factæ sunt "7. Deinde C Evangelium : • Hos duodecim elegit Jesus **. Quamvis autem de priore populo vocati essent permulti, pauci tamen fuerunt electi; ad eosque promissiones retulit oratio, postquam gentium vocatione explicata,. quisnam ab ortu justitiam excitasset, quæsivit quam se in conspeetum gentium positurum affirmavit. Et rursus, cum novisse gentes- et timuisse dixit. Verum quæ in manibus habemus, ita reliqui interpretantur: Tu autem Israel, serve mi. Servi nomen igitur prius usurpavit; deinde electi : tanquam eum initio servitutis metu sub lege educatum, per progressionem deinde ex voca tione electum; sed certum tamen propter hune- numerum innueret; quod semen Abralæ appellatum, Judzorum multitudinem significaret ; quos Abraha semen esse ipse etiam confessus est Salvator : cum alii tamen ab iis essent; de quibus idem dice- bat : • Si filii Abrahæ essetis, opera Abrahæ face- relis ". » Erat igitur Deo dilectus Αbralia- mus : cui licet non eodem modo semen ejus charum fuisse testetur, per electos tamen et ipsum etiam vocari voluit, quos ad oves donius Israelis, qu perierant, profcisci jussit s. Deinde quoniam dis- persæ erant per orbein universum, adjecit : Quem, assumpsi ab extremis terræ, el a summita:ibus ejus (aut secundum Symmachum, montium verticibus), vocavi te. Eos enim primos vocavit, Paulo teste st. qui sermonem illis primum oportuisse promulgari : se esse profectos scribit. Qui igitur ex ipsorum sed quoniam eumdem aversati essent, ad gentes numero crediderunt, eosdem assumptos esse significat. Amos vi. 11. st Joan. vi, 51. Prov. x. 3. Pial. EXVII, 14. Rom.xt, 5. sy Joan. viu, 59. Matth. x, 5, 6. "Act. 11, 45. ** Matth. x, 5.

Τινὲς δὲ λέγουσιν, ὡς μυσταγωγήσας τοὺς ἐξ ἐθνῶν, παραθαρρύνει τους ἀποστόλους, δι' ὧν ἡμελ λε τὸν τῆς κατηχήσεως ποιεῖσθαι λόγον· καὶ τῆς τῶν πατέρων αὐτοὺς ὑπέμνησεν ἀρετῆς, ἐξ ἧπερ Αγαπῶντο παρά Θεοῦ. 'Αγαπητοὺς δὲ καὶ ἐκλελεγ μένους τοὺς πατέρας καλῶν, ὡς ἐκ ρίζης ὄντας τοὺς ἐξ αὐτῶν εὐγενοῦς & ζηλῶσαι τοὺς πατέρας παρακαλεῖ, καὶ τὴν ἐκείνων εὐσέβειαν· λεγων, ὡς τοῦ ᾽Αβραὰμ ἀντελάβετο, καλέσας τοῦτον ἐξ ἄκρου τῆς γῆς, εἰπών· «Εξελθε ἀπὸ τῆς γῆς σου, καὶ ἀπὸ τῆς συγγενείας σου. » Σκοπιῶν δέ φησιν, ἐπειδήπερ ὀρεινὴν εἶναι τὴν Χαλδαίων ἱστόρηται, δι' ὧν ἐν ἄκρῳ τῆς εἰδωλολατρείας εἶναι τὸν ᾿Αβραὰμ ἐσημαίνετο. Εἶτά φησιν ὡς περὶ παντὸς Ισραήλ, ὅτι Εἶπά σοι· Παῖς μου εἶ. Πρωτότοκος γὰρ ὠνό μασται. Γεγονότα τε τοῦτον ἀπόλεκτον οὐκ ἐγκατα ἔλιπεν ὁ Θεός. Πρὸς ὄν φησι· Μὴ φοβοῦ, μηδὲ πλανῶ· ἐγὼ γὰρ εἰμι ὁ Θεός σου, ὁ ἐνισχύσας σε. Διδάξας αὐτὸν διὰ τοῦ νόμου, ὅτι καὶ Θεὸς εἰς ἐστι, καὶ Κύριος εἷς, καὶ αὐτῷ χρὴ μόνῳ λατρεύειν, διὰ τῆς ἰδίας δεξιᾶς τοῦ Μονογενούς κληρονόμον ποιήτας ἐθνῶν ἡττημένων. Κατὰ δὲ τὴν πρώτην εξήγησιν, τοῦ σπέρματος Ἀβραὰμ μνημονεύσας, ἐπὶ τὴν τοῦ ἀποστολικοῦ χου ροῦ πάλιν ἀνέδραμεν ἐκλογὴν, παῖς μου λέγων, κατὰ δὲ τοὺς λοιπούς, δοῦλε, ἐφ᾽ ᾧ καὶ Παῦλος μέγα φρονῶν, δοῦλον ἑαυτὸν, ὡς ἀπό τινος ἐκάλεσεν ἀξιώ- ματος. Καὶ προϊὼν γὰρ ὁ προφήτης ἐρεῖ· « Μέγα σοί ἐστι τοῦ κληθῆναι σε παϊδά μου. » Κανταῦθα δὲ πάλιν τῆς ἐκλογῆς τὴν δουλείαν προέταξεν. Παρ ραθαρρύνων δὲ τὴν ἐκλογὴν πρὸς τὸ πᾶσι τὸ Εὐαγ γέλιον κηρύξαι τοῖς ἔθνεσιν· Μὴ φοβοῦ, φησί· μετὰ σοῦ γάρ εἰμι. Κατὰ τό· « Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. » ᾿Αλλὰ μηδὲ πλανώ, φησίν, νομίσας ἰδίᾳ δυνάμει πρὸς τοσοῦτον ἐξαρκέσαι τὸ κήρυγμα. Τί γὰρ ἂν ἔπραξας, μὴ παρόντος ἐμοῦ, καὶ πρὸς ταλαιπωρίας καρτερίαν ἐμβάλλοντος;· ἐγώ σε γὰρ ἐφρούρουν, πρὸς τὸ μηδὲν ἐμποδών σοι γενέσθαι κηρύττοντε. Τῶν οὖν ἀνθισταμένων μηδένα πεποίησο λόγον. Εσονται γὰρ εἰς οὐδὲν, οἱ πρὸς ὀλίγον ἐν τῷ διώ- κειν εἶναί τι δόξαντες, ὧν τὸ τέλος ἀπώλεια. Κατὰ τό· « Εἶδον τὸν ἀσεβῆ ὑπερυψούμενον, καὶ παρῆλο θον, καὶ ἰδοὺ οὐκ ἦν. — Οἱ γὰρ φρονοῦντες, φησί, τὰ ὑψηλὰ, δεινὴν καὶ ἀδόκητον ὑπομένουσι συντρι δήν. ο Καὶ πάλιν· οὓς ὑψηλὸν ποιεῖ τὸν ἑαυτοῦ οἶκον, ζητεί συντριβήν. » Τὸ δὲ, Ἐγὼ ἐβοήθησά σοι, μὴ φοβοῦ, σκώληξ Ἰακώβ, οὐ κεῖται παρὰ τοῖς Εβδομήκοντα. Σκώληκα δὲ προσηγόρευσεν εν προς λαβὼν ἐκάλεσεν ἐκλεκτόν, διὰ τὸ σκώληκος δίκην τῶν ἀπίστων τὰς πόλεις ὑποδυόμενον τὴν δεισιδαί μονα πλάνην ἐξ αὐτοῦ βάθους τῆς τῶν ἀνθρώπων ἐξαφανίζειν ψυχῆς, καὶ ὅτι περ εὐτελὲς καὶ ἰδιωτι κὸν τῶν ἀποστόλων ὑπάρχει τὸ κήρυγμα. Οὕτω γι οὖν καὶ αὐτὸς ἐν ψαλμῷ φησιν ὁ Σωτήρ· « Ἐγὼ δὲ γρ. Εφ' περ. γρ. εὐγενεῖς. 20. PROCOPII GAZÆI Censent nonnulli, postquam gentes mysteriis ini- A tiasset, apostolos jam proposito sermonis, et cale- cheseus argumento, confidere jubere, patrumque vir- tw:em, cujus illi nomine Deo dilecti evaserant, in memoriam revocare: Dilectos præterea et electos patres eorum nominare, ut ex ingenua et liberali stirpe propagati, patribus fieri similes, eorumque pietatem imitari studeant. Abraham, inquit, as- sumpsi, vocans eum ab extremis terra, his verbis : • Egredere de terra iua, et de cognatione tua 3. Deinde, a summitatibus ait; quia montosa esse Chaldæorum terra narratur ; unde idololatria summa laborasse Abrahami posteros significavit. Deinceps, tamquam de universo Israele loculus; Dixi tibi, addit, puer meus es. Est enim et ipse primogenitus nuncupatus, neque a Deo, a quo electus fuerat, derelictus; cum ab eodem audiat : Ne timeas, neque erres. Ego enim sum Deus tuus, qui confortavi te; eo tempore nimirum, quo ipsum, lege proposita, Deum unum, et Dominum unum esse, eique soli serviendum docuit; cum denique Unigeniti dextera devictarum gentium hæreditatem adire fecit. B . D Sin autem ad priorem interpretationem respicis: ab ipsa seminis Abrahæ mentione, ad apostolici chori electionem iterum revertitur; qui puer meus dicat; aut secundum Symmachi interpreta- tionem servus meus, qua ratione et Paulus servi nomine, tanquam preclare dignitatis alicujus, gloriatur. Quin et apud prophetam postea : « Mac mum tibi est vocari servum meum, invenias s. » C Et hic praeterea electioni, servitutem præponit. Ele- clionem vero ad Evangelium gentibus promulgan- dum excitans, Noli metuere, inquit, ego tecum sum. Juxta illud: ‹ Ecce ego vobiscum sum omnibus die bus, usque ad consummationem sæculi "., Sed vide, ne erres, adjicit; qui tua te unius virtute tantæ promulgationi satis esse posse arbitreris. Quid enim me absente, tibique vires adversus tan- tas miserias non suppeditante, facturus eras ? Ego enim te, ne præconem agenti quidquam officeret, tanquam præsidio muniebam. ltaque tuos adver- sarios nihili facias. Erunt enim quasi non sint, qui non ita pridem sævientes aliquid esse videbantur, cum sit eorum finis interitus; juxta illud : ‹ Vidi impium exaltatum maxime, et transivi, et ecce non erat , • Qui enim altum sapiunt, inquit, gra- vem et inexspectatam ruinam patiuntur ". . Et rursum : cQui excelsas des construit, ruinam parat . » At illud : Ego auxiliatus sum tibi, ne timeas, vermis Jacob, non agnoscitur ab interpreti- bus Septuaginta. Deinde vermis idem nomine, quod electi antea, significavit, sive quod vermis in modum incredulorum urbes subingressus, super- stitionis errorem funditus ex hominum mentibus exstirparit : sive quod humi serpens ipsa etiam 16. at Matth. XXVIII, Psal. xxxvi, 35. Prov. xvi, 19. & ibid. VARIE LECTIONES. 3. Gen. xii, 1. 83 Isa. XLIX, 6.

Τινὲς δὲ λέγουσιν, ὡς μυσταγωγήσας τοὺς ἐξ ἐθνῶν, παραθαρρύνει τους ἀποστόλους, δι' ὧν ἡμελ λε τὸν τῆς κατηχήσεως ποιεῖσθαι λόγον· καὶ τῆς τῶν πατέρων αὐτοὺς ὑπέμνησεν ἀρετῆς, ἐξ ἧπερ Αγαπῶντο παρά Θεοῦ. 'Αγαπητοὺς δὲ καὶ ἐκλελεγ μένους τοὺς πατέρας καλῶν, ὡς ἐκ ρίζης ὄντας τοὺς ἐξ αὐτῶν εὐγενοῦς & ζηλῶσαι τοὺς πατέρας παρακαλεῖ, καὶ τὴν ἐκείνων εὐσέβειαν· λεγων, ὡς τοῦ ᾽Αβραὰμ ἀντελάβετο, καλέσας τοῦτον ἐξ ἄκρου τῆς γῆς, εἰπών· «Εξελθε ἀπὸ τῆς γῆς σου, καὶ ἀπὸ τῆς συγγενείας σου. » Σκοπιῶν δέ φησιν, ἐπειδήπερ ὀρεινὴν εἶναι τὴν Χαλδαίων ἱστόρηται, δι' ὧν ἐν ἄκρῳ τῆς εἰδωλολατρείας εἶναι τὸν ᾿Αβραὰμ ἐσημαίνετο. Εἶτά φησιν ὡς περὶ παντὸς Ισραήλ, ὅτι Εἶπά σοι· Παῖς μου εἶ. Πρωτότοκος γὰρ ὠνό μασται. Γεγονότα τε τοῦτον ἀπόλεκτον οὐκ ἐγκατα ἔλιπεν ὁ Θεός. Πρὸς ὄν φησι· Μὴ φοβοῦ, μηδὲ πλανῶ· ἐγὼ γὰρ εἰμι ὁ Θεός σου, ὁ ἐνισχύσας σε. Διδάξας αὐτὸν διὰ τοῦ νόμου, ὅτι καὶ Θεὸς εἰς ἐστι, καὶ Κύριος εἷς, καὶ αὐτῷ χρὴ μόνῳ λατρεύειν, διὰ τῆς ἰδίας δεξιᾶς τοῦ Μονογενούς κληρονόμον ποιήτας ἐθνῶν ἡττημένων. Κατὰ δὲ τὴν πρώτην εξήγησιν, τοῦ σπέρματος Ἀβραὰμ μνημονεύσας, ἐπὶ τὴν τοῦ ἀποστολικοῦ χου ροῦ πάλιν ἀνέδραμεν ἐκλογὴν, παῖς μου λέγων, κατὰ δὲ τοὺς λοιπούς, δοῦλε, ἐφ᾽ ᾧ καὶ Παῦλος μέγα φρονῶν, δοῦλον ἑαυτὸν, ὡς ἀπό τινος ἐκάλεσεν ἀξιώ- ματος. Καὶ προϊὼν γὰρ ὁ προφήτης ἐρεῖ· « Μέγα σοί ἐστι τοῦ κληθῆναι σε παϊδά μου. » Κανταῦθα δὲ πάλιν τῆς ἐκλογῆς τὴν δουλείαν προέταξεν. Παρ ραθαρρύνων δὲ τὴν ἐκλογὴν πρὸς τὸ πᾶσι τὸ Εὐαγ γέλιον κηρύξαι τοῖς ἔθνεσιν· Μὴ φοβοῦ, φησί· μετὰ σοῦ γάρ εἰμι. Κατὰ τό· « Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. » ᾿Αλλὰ μηδὲ πλανώ, φησίν, νομίσας ἰδίᾳ δυνάμει πρὸς τοσοῦτον ἐξαρκέσαι τὸ κήρυγμα. Τί γὰρ ἂν ἔπραξας, μὴ παρόντος ἐμοῦ, καὶ πρὸς ταλαιπωρίας καρτερίαν ἐμβάλλοντος;· ἐγώ σε γὰρ ἐφρούρουν, πρὸς τὸ μηδὲν ἐμποδών σοι γενέσθαι κηρύττοντε. Τῶν οὖν ἀνθισταμένων μηδένα πεποίησο λόγον. Εσονται γὰρ εἰς οὐδὲν, οἱ πρὸς ὀλίγον ἐν τῷ διώ- κειν εἶναί τι δόξαντες, ὧν τὸ τέλος ἀπώλεια. Κατὰ τό· « Εἶδον τὸν ἀσεβῆ ὑπερυψούμενον, καὶ παρῆλο θον, καὶ ἰδοὺ οὐκ ἦν. — Οἱ γὰρ φρονοῦντες, φησί, τὰ ὑψηλὰ, δεινὴν καὶ ἀδόκητον ὑπομένουσι συντρι δήν. ο Καὶ πάλιν· οὓς ὑψηλὸν ποιεῖ τὸν ἑαυτοῦ οἶκον, ζητεί συντριβήν. » Τὸ δὲ, Ἐγὼ ἐβοήθησά σοι, μὴ φοβοῦ, σκώληξ Ἰακώβ, οὐ κεῖται παρὰ τοῖς Εβδομήκοντα. Σκώληκα δὲ προσηγόρευσεν εν προς λαβὼν ἐκάλεσεν ἐκλεκτόν, διὰ τὸ σκώληκος δίκην τῶν ἀπίστων τὰς πόλεις ὑποδυόμενον τὴν δεισιδαί μονα πλάνην ἐξ αὐτοῦ βάθους τῆς τῶν ἀνθρώπων ἐξαφανίζειν ψυχῆς, καὶ ὅτι περ εὐτελὲς καὶ ἰδιωτι κὸν τῶν ἀποστόλων ὑπάρχει τὸ κήρυγμα. Οὕτω γι οὖν καὶ αὐτὸς ἐν ψαλμῷ φησιν ὁ Σωτήρ· « Ἐγὼ δὲ γρ. Εφ' περ. γρ. εὐγενεῖς. 20. PROCOPII GAZÆI Censent nonnulli, postquam gentes mysteriis ini- A tiasset, apostolos jam proposito sermonis, et cale- cheseus argumento, confidere jubere, patrumque vir- tw:em, cujus illi nomine Deo dilecti evaserant, in memoriam revocare: Dilectos præterea et electos patres eorum nominare, ut ex ingenua et liberali stirpe propagati, patribus fieri similes, eorumque pietatem imitari studeant. Abraham, inquit, as- sumpsi, vocans eum ab extremis terra, his verbis : • Egredere de terra iua, et de cognatione tua 3. Deinde, a summitatibus ait; quia montosa esse Chaldæorum terra narratur ; unde idololatria summa laborasse Abrahami posteros significavit. Deinceps, tamquam de universo Israele loculus; Dixi tibi, addit, puer meus es. Est enim et ipse primogenitus nuncupatus, neque a Deo, a quo electus fuerat, derelictus; cum ab eodem audiat : Ne timeas, neque erres. Ego enim sum Deus tuus, qui confortavi te; eo tempore nimirum, quo ipsum, lege proposita, Deum unum, et Dominum unum esse, eique soli serviendum docuit; cum denique Unigeniti dextera devictarum gentium hæreditatem adire fecit. B . D Sin autem ad priorem interpretationem respicis: ab ipsa seminis Abrahæ mentione, ad apostolici chori electionem iterum revertitur; qui puer meus dicat; aut secundum Symmachi interpreta- tionem servus meus, qua ratione et Paulus servi nomine, tanquam preclare dignitatis alicujus, gloriatur. Quin et apud prophetam postea : « Mac mum tibi est vocari servum meum, invenias s. » C Et hic praeterea electioni, servitutem præponit. Ele- clionem vero ad Evangelium gentibus promulgan- dum excitans, Noli metuere, inquit, ego tecum sum. Juxta illud: ‹ Ecce ego vobiscum sum omnibus die bus, usque ad consummationem sæculi "., Sed vide, ne erres, adjicit; qui tua te unius virtute tantæ promulgationi satis esse posse arbitreris. Quid enim me absente, tibique vires adversus tan- tas miserias non suppeditante, facturus eras ? Ego enim te, ne præconem agenti quidquam officeret, tanquam præsidio muniebam. ltaque tuos adver- sarios nihili facias. Erunt enim quasi non sint, qui non ita pridem sævientes aliquid esse videbantur, cum sit eorum finis interitus; juxta illud : ‹ Vidi impium exaltatum maxime, et transivi, et ecce non erat , • Qui enim altum sapiunt, inquit, gra- vem et inexspectatam ruinam patiuntur ". . Et rursum : cQui excelsas des construit, ruinam parat . » At illud : Ego auxiliatus sum tibi, ne timeas, vermis Jacob, non agnoscitur ab interpreti- bus Septuaginta. Deinde vermis idem nomine, quod electi antea, significavit, sive quod vermis in modum incredulorum urbes subingressus, super- stitionis errorem funditus ex hominum mentibus exstirparit : sive quod humi serpens ipsa etiam 16. at Matth. XXVIII, Psal. xxxvi, 35. Prov. xvi, 19. & ibid. VARIE LECTIONES. 3. Gen. xii, 1. 83 Isa. XLIX, 6.

ειμι σκώληξ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος. » Ολιγοστὸν δὲ ἡ καλεῖ τὴν Ἰσραὴλ διὰ τὸ τῶν μαθητῶν εὐαρίθμη- τον. «Δώδεκα γὰρ ἦσαν, οἱ δὲ μετ' αὐτοὺς, ἑβδομή. κοντα. » Ο δὲ Σύμμαχος ἐξέδωκεν, ἀριθμὸς Ιστ ραήλ. Ο δὲ 'Ακύλας, τεθνεῶτες Ισραήλ. Ὁ δὲ Θεοδοτίων, νεκροί· τῷ ἀποστολικῷ συμφώνως· «Ζῶ δὲ οὐκέτι ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός. » Καί · « Καθ' ἡμέραν ἀποθνήσκω, νὴ τὴν ὑμετέραν καύχησιν. ο ᾿Αλλὰ καίπερ σκώληξ ὤν, νεκρός τε καὶ ὀλιγοστές, μὴ φοβοῦ, διὰ τὴν ἐξ ἐμοῦ συμμαχίαν, δι' ἧς αλοήσεις τῶν ἀπίστων ἐθνῶν τὴν ἀσέβειαν, ὄρη καὶ βουνοὺς λέγων τὰς ἀντικειμένας δυνάμεις, ὡς ἐπαιρομένας κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ, τῶν υποβεβηκότων πνευμάτων λεγομένων βουνῶν· ὧν ἀπολομένων εὐφρανθήσῃ σὺ ἐν Κυρίῳ. Δέδωκε γὰρ ἡμῖν " ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω ὀφέων καὶ σκορ- πίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Εἴποις δ' ἂν ὄρη καὶ βουνοὺς καὶ τοὺς ἐν δυνατ στείαις κοσμικαῖς τοῖς ἀποστόλοις ἐπαναστάντας. ᾿Αλλὰ καὶ τούτων καθηρημένων, σὺ εὐφρανθήσε ἐν τοῖς ἁγίοις Ισραήλ, ἐντρυφῶν ὅτ' ἂν ἴδης πολλοὺς γεγονότας ἁγίους, καὶ ἐν υἱοῖς Ἰσραὴλ τεταγμένους. « Οὐ γὰρ πάντες οἱ ἐξ Ἰσραὴλ, οὗτα Ἰσραήλ. » Τοιοῦτον παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ το, « Χαρά καὶ στέφανός μου. • Ταῦτα περὶ τῶν ἀποστόλων ὁ προφητικός λόγος εἰπὼν, ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς περὶ τῆς τῶν ἐθνῶν ἐπιστροφῆς λέγει· Αγαλλιάσονται οι πτωχοί, καὶ οἱ ἐνδεεῖς. Ὠβέλισται δὲ τὸ ἀγαλλιά σονται· παρὰ γὰρ τοῖς λοιποῖς εἴρηται· Οἱ πτωχοί, καὶ οἱ ἐνδεεῖς ζητήσουσιν ὕδωρ, καὶ οὐκ ἔσται. ᾿Αλλὰ ταῦτα πάλαι πεπόνθασι. Νῦν δὲ, Οὐκ ἐγκατα λείψω αὐτοὺς, ἀλλ' ἀνάξων ἐπὶ τῶν ὀρέων που ταμούς, καὶ τὰ ἑξῆς. Α' γὰρ πάλαι ψυχαὶ τῆς τοῦ Θεοῦ γνώσεως ἐνδεεῖς, ὡς τὴν γλῶσσαν αὐτῶν, καὶ τὸν λόγον ἐξηράνθαι τὸν δι' αὐτῆς προφερόμενον, βανίδα πόματος οὐκ ἔχοντα ζωτικού, αὗται παρ' ἐλ- πίδας σωτήρια πίνουσι διὰ τῆς χάριτος νάματα, κατὰ τὸ προῤῥηθέν· « Καὶ πίονται ὕδωρ ἐκ τῶν πης γῶν τοῦ σωτηρίου. » Καὶ μὴν, καὶ ἀπὸ πηγῶν Ἰσ- ραήλ, κατὰ τὸ ἐν Ψαλμοῖς· «Ἐν ἐκκλησίαις αὐτ λογεῖτε τὸν Θεὸν Κύριον ἐκ πηγῶν Ἰσραήλ, ο Τοῦτο δέ ἐστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ πηγάζον ἐν ἐκκλη- σίαις ὕδατα ζωτικά, ἐκ τῆς Γραφῆς τῆς τε Παλαιᾶς, καὶ Καινῆς· ἔνθα καὶ ποταμοὶ ἄνδρες ἅγιοι τὴν η πρὶν ἔρημον κατακλύζουσιν ἀπὸ τοῦ μεγάλου ρέοντες " ποταμοῦ, οὗ τὰ ὁρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ, δι᾿ ἂν εἴρηται· . Ὁ ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων, ο Εστι γὰρ ἰδεῖν τὴν ἄνυδρον πάλαι τὴν Ἐκκλη σίαν, τὴν ἔρημον Θεοῦ καὶ παντὸς ἀγαθοῦ, νῦν ἐκ τοσούτων υδάτων ψυχὰς ἔχουσαν εὐθαλεῖς καὶ ὑπερυψουμένας τῆς γῆς, κατὰ τὰ φυτὰ τὰ ἐν ὑδάτων γρ. ὑμῖν. ν ρ. ἀνοίξω. COMMENTARII IN ISAIAM. esset apostolorum prædicatio. Sic igitur et ipse in B psalmo loquitur Salvator: Ego sum vermis, et non homo 38. Quod autem perexiguum vocat Israelem, ad parvum discipulorum numerum re- spexit. Erant enim duodecim; et ab his septua- ginta alteri ". > At Symmachus numerus Israel, Aquilas autem et Theodotio, mortui Israel, inter- pretantur; nihil certe ab Apostoli verbis alleni, qui dicat : « Vivo autem non amplius ego; sed vivit in me Christus ". › Et : « Quotidie morior propter gloriam vestram . » Caterum, licet vermis.. sis, inquit, et mortuus, et perpaucus, cessa tamen auxilio nostro fretus metuere, qui eo adjutus infidelium gentium impietatem trituraturus sis; montes et culles adversarias potestates appellans : tanquam quæ adversus Dei notitiam, spirituum · ministerio qui colles nominantur, insurrexerint : enim vobis facultatem serpentes et scorpiones. • Dixeris vero montes et colles eos etiam, qui mun- danis evecti magistratibus apostolis insurgebant. Sed et his etiam sublatis, lætaberis in sanctis Is- rael, magna tum demum laetitia, et voluptate peti tus, cum sanctos evasisse permultos, et in lliorum Israelis ordinem transisse intueberis. Neque enim omnes, qui ex Israele sunt, ii sunt Israel. quibus pereuntibus tu in Domino lætaberis. Dedit conculcandi, et adversus omnem hostium potestatem **. Israel. . Quibus quidem Spiritus sanctus innui- tur, qui vitales aquas in Ecclesiam ex veteris et recentis Scripturæ fontibus effundit, ubi desertam antea viri sancti fluviorum instar, a magno ille pro- manantes etiam irrigant, cujus impetus læti- ficant civitatem Dei “; de quo etiam: • Fluvius Dei repletus est aquis > scribitur. Tale est et Pauli illud: ‹ Gaudium et corona mea“. › Atque hæc quidem de apostolis cum pro- pheta dixisset, tanquam facto aliunde principio, de gentium conversione sermonem aggreditur, bis verbis : Exsultabunt pauperes et inopes. Obelo autem C confoditur verbum exsultabunt. A cæteris enim dicitur: Pauperes enim et egeni quærent aquam, ei non erit. Sed ista dudum perpessi sunt. Nunc aulem, non derelinquam eos, sed aperiam in monti- bus fumina, et quæ deinceps. Animæ enim, qua: ita Dei cognitione destitute erant, ut lingua ipsa,. ipsoque sermone, qui per eam profertur, tanquan vitalis poculi irrigatione carentes, exarescerent, eædem, inquam, salutaribus jam Spiritus sancti . Et laticibus fruuntur. Hinc illud superius: bibunt aquam de fontibus Salvatoris “. › Imo et de fontibus Israel, juxta illud in Psalmis : • In Ecclesiis benedicite Domino Deo de fontibus Psal. xxi, 7. * Luc. x. 1. Galat. 11, 20. ts Isa. 111, 3. Psal. Lxvi. 27. – Philip. 19, 1. " D , Videas enim Ecclesiam aquis olim, et Deo, omni- que bono destitutam, abunde nunc irriguam, vege- tas animas, et sublimes e terra attollere: non aliter quam propter aquarum copiam fieri solet in arbo- Cor. xv, 31. se Luc. x, 19. • Rom. 15, 6. Psal. XLV, 5. Psal. LXIV, 40. VARIA LECTIONES.

ειμι σκώληξ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος. » Ολιγοστὸν δὲ ἡ καλεῖ τὴν Ἰσραὴλ διὰ τὸ τῶν μαθητῶν εὐαρίθμη- τον. «Δώδεκα γὰρ ἦσαν, οἱ δὲ μετ' αὐτοὺς, ἑβδομή. κοντα. » Ο δὲ Σύμμαχος ἐξέδωκεν, ἀριθμὸς Ιστ ραήλ. Ο δὲ 'Ακύλας, τεθνεῶτες Ισραήλ. Ὁ δὲ Θεοδοτίων, νεκροί· τῷ ἀποστολικῷ συμφώνως· «Ζῶ δὲ οὐκέτι ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός. » Καί · « Καθ' ἡμέραν ἀποθνήσκω, νὴ τὴν ὑμετέραν καύχησιν. ο ᾿Αλλὰ καίπερ σκώληξ ὤν, νεκρός τε καὶ ὀλιγοστές, μὴ φοβοῦ, διὰ τὴν ἐξ ἐμοῦ συμμαχίαν, δι' ἧς αλοήσεις τῶν ἀπίστων ἐθνῶν τὴν ἀσέβειαν, ὄρη καὶ βουνοὺς λέγων τὰς ἀντικειμένας δυνάμεις, ὡς ἐπαιρομένας κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ, τῶν υποβεβηκότων πνευμάτων λεγομένων βουνῶν· ὧν ἀπολομένων εὐφρανθήσῃ σὺ ἐν Κυρίῳ. Δέδωκε γὰρ ἡμῖν " ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω ὀφέων καὶ σκορ- πίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Εἴποις δ' ἂν ὄρη καὶ βουνοὺς καὶ τοὺς ἐν δυνατ στείαις κοσμικαῖς τοῖς ἀποστόλοις ἐπαναστάντας. ᾿Αλλὰ καὶ τούτων καθηρημένων, σὺ εὐφρανθήσε ἐν τοῖς ἁγίοις Ισραήλ, ἐντρυφῶν ὅτ' ἂν ἴδης πολλοὺς γεγονότας ἁγίους, καὶ ἐν υἱοῖς Ἰσραὴλ τεταγμένους. « Οὐ γὰρ πάντες οἱ ἐξ Ἰσραὴλ, οὗτα Ἰσραήλ. » Τοιοῦτον παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ το, « Χαρά καὶ στέφανός μου. • Ταῦτα περὶ τῶν ἀποστόλων ὁ προφητικός λόγος εἰπὼν, ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς περὶ τῆς τῶν ἐθνῶν ἐπιστροφῆς λέγει· Αγαλλιάσονται οι πτωχοί, καὶ οἱ ἐνδεεῖς. Ὠβέλισται δὲ τὸ ἀγαλλιά σονται· παρὰ γὰρ τοῖς λοιποῖς εἴρηται· Οἱ πτωχοί, καὶ οἱ ἐνδεεῖς ζητήσουσιν ὕδωρ, καὶ οὐκ ἔσται. ᾿Αλλὰ ταῦτα πάλαι πεπόνθασι. Νῦν δὲ, Οὐκ ἐγκατα λείψω αὐτοὺς, ἀλλ' ἀνάξων ἐπὶ τῶν ὀρέων που ταμούς, καὶ τὰ ἑξῆς. Α' γὰρ πάλαι ψυχαὶ τῆς τοῦ Θεοῦ γνώσεως ἐνδεεῖς, ὡς τὴν γλῶσσαν αὐτῶν, καὶ τὸν λόγον ἐξηράνθαι τὸν δι' αὐτῆς προφερόμενον, βανίδα πόματος οὐκ ἔχοντα ζωτικού, αὗται παρ' ἐλ- πίδας σωτήρια πίνουσι διὰ τῆς χάριτος νάματα, κατὰ τὸ προῤῥηθέν· « Καὶ πίονται ὕδωρ ἐκ τῶν πης γῶν τοῦ σωτηρίου. » Καὶ μὴν, καὶ ἀπὸ πηγῶν Ἰσ- ραήλ, κατὰ τὸ ἐν Ψαλμοῖς· «Ἐν ἐκκλησίαις αὐτ λογεῖτε τὸν Θεὸν Κύριον ἐκ πηγῶν Ἰσραήλ, ο Τοῦτο δέ ἐστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ πηγάζον ἐν ἐκκλη- σίαις ὕδατα ζωτικά, ἐκ τῆς Γραφῆς τῆς τε Παλαιᾶς, καὶ Καινῆς· ἔνθα καὶ ποταμοὶ ἄνδρες ἅγιοι τὴν η πρὶν ἔρημον κατακλύζουσιν ἀπὸ τοῦ μεγάλου ρέοντες " ποταμοῦ, οὗ τὰ ὁρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ, δι᾿ ἂν εἴρηται· . Ὁ ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων, ο Εστι γὰρ ἰδεῖν τὴν ἄνυδρον πάλαι τὴν Ἐκκλη σίαν, τὴν ἔρημον Θεοῦ καὶ παντὸς ἀγαθοῦ, νῦν ἐκ τοσούτων υδάτων ψυχὰς ἔχουσαν εὐθαλεῖς καὶ ὑπερυψουμένας τῆς γῆς, κατὰ τὰ φυτὰ τὰ ἐν ὑδάτων γρ. ὑμῖν. ν ρ. ἀνοίξω. COMMENTARII IN ISAIAM. esset apostolorum prædicatio. Sic igitur et ipse in B psalmo loquitur Salvator: Ego sum vermis, et non homo 38. Quod autem perexiguum vocat Israelem, ad parvum discipulorum numerum re- spexit. Erant enim duodecim; et ab his septua- ginta alteri ". > At Symmachus numerus Israel, Aquilas autem et Theodotio, mortui Israel, inter- pretantur; nihil certe ab Apostoli verbis alleni, qui dicat : « Vivo autem non amplius ego; sed vivit in me Christus ". › Et : « Quotidie morior propter gloriam vestram . » Caterum, licet vermis.. sis, inquit, et mortuus, et perpaucus, cessa tamen auxilio nostro fretus metuere, qui eo adjutus infidelium gentium impietatem trituraturus sis; montes et culles adversarias potestates appellans : tanquam quæ adversus Dei notitiam, spirituum · ministerio qui colles nominantur, insurrexerint : enim vobis facultatem serpentes et scorpiones. • Dixeris vero montes et colles eos etiam, qui mun- danis evecti magistratibus apostolis insurgebant. Sed et his etiam sublatis, lætaberis in sanctis Is- rael, magna tum demum laetitia, et voluptate peti tus, cum sanctos evasisse permultos, et in lliorum Israelis ordinem transisse intueberis. Neque enim omnes, qui ex Israele sunt, ii sunt Israel. quibus pereuntibus tu in Domino lætaberis. Dedit conculcandi, et adversus omnem hostium potestatem **. Israel. . Quibus quidem Spiritus sanctus innui- tur, qui vitales aquas in Ecclesiam ex veteris et recentis Scripturæ fontibus effundit, ubi desertam antea viri sancti fluviorum instar, a magno ille pro- manantes etiam irrigant, cujus impetus læti- ficant civitatem Dei “; de quo etiam: • Fluvius Dei repletus est aquis > scribitur. Tale est et Pauli illud: ‹ Gaudium et corona mea“. › Atque hæc quidem de apostolis cum pro- pheta dixisset, tanquam facto aliunde principio, de gentium conversione sermonem aggreditur, bis verbis : Exsultabunt pauperes et inopes. Obelo autem C confoditur verbum exsultabunt. A cæteris enim dicitur: Pauperes enim et egeni quærent aquam, ei non erit. Sed ista dudum perpessi sunt. Nunc aulem, non derelinquam eos, sed aperiam in monti- bus fumina, et quæ deinceps. Animæ enim, qua: ita Dei cognitione destitute erant, ut lingua ipsa,. ipsoque sermone, qui per eam profertur, tanquan vitalis poculi irrigatione carentes, exarescerent, eædem, inquam, salutaribus jam Spiritus sancti . Et laticibus fruuntur. Hinc illud superius: bibunt aquam de fontibus Salvatoris “. › Imo et de fontibus Israel, juxta illud in Psalmis : • In Ecclesiis benedicite Domino Deo de fontibus Psal. xxi, 7. * Luc. x. 1. Galat. 11, 20. ts Isa. 111, 3. Psal. Lxvi. 27. – Philip. 19, 1. " D , Videas enim Ecclesiam aquis olim, et Deo, omni- que bono destitutam, abunde nunc irriguam, vege- tas animas, et sublimes e terra attollere: non aliter quam propter aquarum copiam fieri solet in arbo- Cor. xv, 31. se Luc. x, 19. • Rom. 15, 6. Psal. XLV, 5. Psal. LXIV, 40. VARIA LECTIONES.

ὅπερ ήμελλον λαμβάνειν Περὶ τούτου καὶ ὁ Σωτὴρ τοῦ ὕδατος ἔλεγεν· ι Ος δ' ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ἐμοῦ ὕδατος, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ πάλιν· · Ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ ἐγώ δώσω αυτ τῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. » Τοῦτο δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ Πνεύματος, ὅπερ ήμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτὸν, τὸ εὐθαλές τε καὶ ὑψηλὸν, ἄσηπτόν τε καὶ εὐῶδες τοῖς πεπιστευκόσι χαριζομένου. Ελαία μὲν οὖν, καὶ φοίνιξ, καὶ ἄμπελος ἐν τῇ Γραφῇ τοὺς καρποὺς τῆς Εκκλησίας σημαίνουσι. Τὰ δὲ νῦν λεχθέντα, τὸ εὐ θαλές, καὶ διῃρημένον >, νεαρόν τε καὶ ἀκμαῖον τῶν ἐν αὐτῇ προσκοπτόντων, ὅπερ ἐν ἐρήμῳ γενέσθαι παράδοξον. Διό φησι, Χειρ Κυρίου ἐποίησε ταῦτα, ὥστε τοὺς ἐπὶ γῆς ἐῤῥιζωμένους, ἐν τῷ θνητῷ καὶ ἀνθρωπίνῳ βίῳ πρὸς ὕψος ἀνατρέχειν οὐράνιον, τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν τὰς ἑαυτῶν ἀναρτῶντας ἐλε πίδας. Οὕτω θαυμαστὴν ὁ Θεὸς ἐν ἔθνεσιν ἐποιει με ταβολήν. Υδραγωγούς δὲ τοὺς τῆς Ἐκκλησίας δι δασκάλους ἐκάλεσεν, ο? καθάπερ ἐκ πηγῶν τε καὶ ποταμῶν, τὸν τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς εἰς νοῦν εἰσ- οικησάμενοι λόγον, καὶ εἰς ἑτέρους αὐτὸν παρα- πέμπουσιν, ὡς ἂν ἔχοιεν διὰ μὲν πολιτείας, τὸ εύοσμον · διὰ δὲ τῆς ἀποχῆς τῶν κοσμικῶν ἡδονῶν, τὸ μὴ φθείρεσθαι· διὰ δὲ τῆς εὐσταθοῦς καὶ βεβαίας ἐν ἅπασιν ἕξεως, τὸ ἐῤῥιζώσθαι, καὶ φέρειν τῶν πνευμάτων τὰς προσβολάς. Υποστηρίζει γὰρ τους δικαίους ὁ Κύριος. Καὶ δεῖ τοῦτον αἴτιον ἡγεῖσθαι, καὶ μὴ ταῦτα νομίζειν αυτόματα. Α μόνον πλήθει συνεστηκότα. Τούτων γὰρ μέμνηται. Τινὲς δὲ περὶ τῆς πάσης ἔφασαν ρήσεως, ὡς ὑπο- μιμνήσκει Θεὸς τὸν κατὰ προκοπὴν Ἰσραὴλ οταν ἀεὶ πρὸς αὐτὸν τὴν σχέσιν ἐκτήσατο, τοῦτον ἀνάψας τῷ παντί κόσμῳ καθάπερ &άδε θεογνωσίας - ᾿Αβραὰμ μὲν καλέσας ἀπ᾿ ἄκρου τῆς γῆς, ἐξ Αἰ γύπτου δὲ τούτους ἑτέρου ἐξελόμενος ἄκρου καὶ ἐν πᾶσι λογισάμενος. Τοσούτων οὖν γεγονὼς ἐν πείρα θαυμάτων, θάῤῥει· κἂν πολλά σε έθνη περικυκλοί, μὴ πλανώ. Ἐγὼ γὰρ ὁ τοὺς τοὺς ἐχθροὺς μετελ θών, κἂν ἕτεροι φανεῖεν, εἰς οὐδὲν λογισθήσονται. 'Αλλ' ίσως δειλιᾷς, τὴν σὴν ὀλιγότητα βλέπων καὶ τῶν κυκλούντων τὸ πλῆθος. ᾿Αλλὰ τὴν ἐμὴν σκόπει βοήθειαν, δι' ἧς κατακόψετε τους καθ᾽ ὑμῶν ἐπαρ θέντας, ὡς ὄρεσι καὶ βουνοῖς ἀπεικάζεσθαι. Οπερ ἐπὶ τῶν ρπε' χιλιάδων τῶν Ασσυρίων ἐγένετο, μη- δὲ πολεμήσαντος Ἰσραήλ. Τὰ δὲ τοὺς ἐχθροὺς αὐτ τῶν καταληψόμενα πάθη δηλοί τό· Ζητήσουσιν ὕδωρ, καὶ οὐχ ευρήσουσι. Τὰ δὲ περὶ τῶν ποτα μῶν καὶ ἐπὶ τῆς ἱστορίας γεγονέναι φασὶν, ὡς καὶ πέτρας ἀκροτόμους ἐκραγῆναι πρὸς ὕδατα· καὶ απο θις ποταμοὺς ἐκλιπεῖν, ὡς τὸν Ἰορδάνην τοῦ λαοῦ διαβαίνοντος. Ο καὶ ἡ θάλασσα παθοῦσα, πρὸς ἀναί- ρεσιν αὖθις τῶν Αἰγυπτίων ἐχέετο· οἳ καὶ ἐξεβράσ σοντο, οὐκ εἰς ἄμφω τῆς θαλάσσης τὰ μέρη, ἀλλ' ἔνθα ἦν Ἰσραήλ· ὡς ἂν ὁρῶντες θαῤῥήσωσι ** Σ · γρ. διηρμένον. γ. ἐν παιδί. PROCOPII GAZÆI ribus, quarum hoc loco meminit. De aqua ista et Christus ipse hunc in modum loquebatur: • Qui Liberit aquam ex me", cæteraque deinceps. Et rursus: « Qui aquam biberit, quam ego dabo, flu- mina de ventre ejus fluent aquæ viventis *°. › Hoc autem dicebat de spiritu, quem accepturi erant, qui in ipsum credebant, cujus beneficio vigere, eἰ In altum erigi, nunquanque putrescere, odoris denique suavitatem emittere credentes consueve- runt. Olea igitur, et palma, et vitis in Scriptura fructus Ecclesiæ denotant. Hic autem quæ no- minantur arbores, eorum, qui in ea proficiunt ubertatem, altitudinem, novitatem et vigorem demonstrant; quod in deserto fieri videtur admi- rabile. Atque inde est, quod manum Domini ista efecisse subjicit : nempe ut qui in terra radices, id est, caducam et humanam vitamn agerent, in cale- stia fastigia, spe regni immortalis evecti, ascende- rent. Adeo fuit illa, quam in gentibus edidit Dominus, admiratione digna conversio. Deinde aquæ ductuum nomine, Ecclesiæ doctores indicavit, qui haustum animo de Scriptura divinitus inspi- rata Dei verbum in alios transfundunt, ut vitæ quidem instituto odoris bonitatem; mundanarumn autem voluptatum fuga, incorruptionem adipisci, Grmo denique et stabili in rebus omnibus habitu comparato, radices agere, et ventorum impetus perferre valeant. Confirmat enim justos Dominus; cumque decet istorum auctorem et causam cogno- scere, nou sponte et fortuito accidere putare. B C Sunt vero qui tota ista verborum serie Deum Israeli secundum progressionem putent in memo- viam revocare quo loco semper apud se habitus sit; quem orbi universo, veluti accensam divinæ cognitionis facem, prælucere voluerit. Abrahamum leinde ab extremis terra finibus evocavit; Egypto denique, altero terræ extremo, eripuerit, Aliorum loco habuerit. Confide igitur, inquit, qui tot admirabilia expertus sis ; neque erres, quantum- vis te circum gentes permultæ ambiant. Ego enim postquam de tuis hostibus supplicium sumpsero, quantumvis prodeant alii, in nihilum tamen repu- tabuntur. Sed forsan ideo metuis, quod tuorum paucitatem, eorum contra, qui te amblunt, ingen- tem multitudinem intueris. Verum ad meum re- D spice auxilium; quo adjutus, insurgentes in te hostes montibus ipsis et collibus comparatos con- feceris. Sicut in CLXXXV Assyriorum millibus patuit, qui te ne adoriente quidem, mea unius opera ceciderunt. Ostendit porro quæ damna hostes ipsos invasuri sint ; cum quæsituros quidem aquam, sel non reperturos adjunxit. At quod de fluminibus dixit, ita factum esse, aiunt, historiæ illa testan- tur, quæ de præruptis petris aquas emanasse nar- rant: ut et fluvios defecisse ; cum a populo Jorda- ** Joan. iv, 13. so Joan. vit, 58. 36. (sa. XXXVI), VARLE LECTIONES.

ὅπερ ήμελλον λαμβάνειν Περὶ τούτου καὶ ὁ Σωτὴρ τοῦ ὕδατος ἔλεγεν· ι Ος δ' ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ἐμοῦ ὕδατος, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ πάλιν· · Ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ ἐγώ δώσω αυτ τῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. » Τοῦτο δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ Πνεύματος, ὅπερ ήμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτὸν, τὸ εὐθαλές τε καὶ ὑψηλὸν, ἄσηπτόν τε καὶ εὐῶδες τοῖς πεπιστευκόσι χαριζομένου. Ελαία μὲν οὖν, καὶ φοίνιξ, καὶ ἄμπελος ἐν τῇ Γραφῇ τοὺς καρποὺς τῆς Εκκλησίας σημαίνουσι. Τὰ δὲ νῦν λεχθέντα, τὸ εὐ θαλές, καὶ διῃρημένον >, νεαρόν τε καὶ ἀκμαῖον τῶν ἐν αὐτῇ προσκοπτόντων, ὅπερ ἐν ἐρήμῳ γενέσθαι παράδοξον. Διό φησι, Χειρ Κυρίου ἐποίησε ταῦτα, ὥστε τοὺς ἐπὶ γῆς ἐῤῥιζωμένους, ἐν τῷ θνητῷ καὶ ἀνθρωπίνῳ βίῳ πρὸς ὕψος ἀνατρέχειν οὐράνιον, τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν τὰς ἑαυτῶν ἀναρτῶντας ἐλε πίδας. Οὕτω θαυμαστὴν ὁ Θεὸς ἐν ἔθνεσιν ἐποιει με ταβολήν. Υδραγωγούς δὲ τοὺς τῆς Ἐκκλησίας δι δασκάλους ἐκάλεσεν, ο? καθάπερ ἐκ πηγῶν τε καὶ ποταμῶν, τὸν τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς εἰς νοῦν εἰσ- οικησάμενοι λόγον, καὶ εἰς ἑτέρους αὐτὸν παρα- πέμπουσιν, ὡς ἂν ἔχοιεν διὰ μὲν πολιτείας, τὸ εύοσμον · διὰ δὲ τῆς ἀποχῆς τῶν κοσμικῶν ἡδονῶν, τὸ μὴ φθείρεσθαι· διὰ δὲ τῆς εὐσταθοῦς καὶ βεβαίας ἐν ἅπασιν ἕξεως, τὸ ἐῤῥιζώσθαι, καὶ φέρειν τῶν πνευμάτων τὰς προσβολάς. Υποστηρίζει γὰρ τους δικαίους ὁ Κύριος. Καὶ δεῖ τοῦτον αἴτιον ἡγεῖσθαι, καὶ μὴ ταῦτα νομίζειν αυτόματα. Α μόνον πλήθει συνεστηκότα. Τούτων γὰρ μέμνηται. Τινὲς δὲ περὶ τῆς πάσης ἔφασαν ρήσεως, ὡς ὑπο- μιμνήσκει Θεὸς τὸν κατὰ προκοπὴν Ἰσραὴλ οταν ἀεὶ πρὸς αὐτὸν τὴν σχέσιν ἐκτήσατο, τοῦτον ἀνάψας τῷ παντί κόσμῳ καθάπερ &άδε θεογνωσίας - ᾿Αβραὰμ μὲν καλέσας ἀπ᾿ ἄκρου τῆς γῆς, ἐξ Αἰ γύπτου δὲ τούτους ἑτέρου ἐξελόμενος ἄκρου καὶ ἐν πᾶσι λογισάμενος. Τοσούτων οὖν γεγονὼς ἐν πείρα θαυμάτων, θάῤῥει· κἂν πολλά σε έθνη περικυκλοί, μὴ πλανώ. Ἐγὼ γὰρ ὁ τοὺς τοὺς ἐχθροὺς μετελ θών, κἂν ἕτεροι φανεῖεν, εἰς οὐδὲν λογισθήσονται. 'Αλλ' ίσως δειλιᾷς, τὴν σὴν ὀλιγότητα βλέπων καὶ τῶν κυκλούντων τὸ πλῆθος. ᾿Αλλὰ τὴν ἐμὴν σκόπει βοήθειαν, δι' ἧς κατακόψετε τους καθ᾽ ὑμῶν ἐπαρ θέντας, ὡς ὄρεσι καὶ βουνοῖς ἀπεικάζεσθαι. Οπερ ἐπὶ τῶν ρπε' χιλιάδων τῶν Ασσυρίων ἐγένετο, μη- δὲ πολεμήσαντος Ἰσραήλ. Τὰ δὲ τοὺς ἐχθροὺς αὐτ τῶν καταληψόμενα πάθη δηλοί τό· Ζητήσουσιν ὕδωρ, καὶ οὐχ ευρήσουσι. Τὰ δὲ περὶ τῶν ποτα μῶν καὶ ἐπὶ τῆς ἱστορίας γεγονέναι φασὶν, ὡς καὶ πέτρας ἀκροτόμους ἐκραγῆναι πρὸς ὕδατα· καὶ απο θις ποταμοὺς ἐκλιπεῖν, ὡς τὸν Ἰορδάνην τοῦ λαοῦ διαβαίνοντος. Ο καὶ ἡ θάλασσα παθοῦσα, πρὸς ἀναί- ρεσιν αὖθις τῶν Αἰγυπτίων ἐχέετο· οἳ καὶ ἐξεβράσ σοντο, οὐκ εἰς ἄμφω τῆς θαλάσσης τὰ μέρη, ἀλλ' ἔνθα ἦν Ἰσραήλ· ὡς ἂν ὁρῶντες θαῤῥήσωσι ** Σ · γρ. διηρμένον. γ. ἐν παιδί. PROCOPII GAZÆI ribus, quarum hoc loco meminit. De aqua ista et Christus ipse hunc in modum loquebatur: • Qui Liberit aquam ex me", cæteraque deinceps. Et rursus: « Qui aquam biberit, quam ego dabo, flu- mina de ventre ejus fluent aquæ viventis *°. › Hoc autem dicebat de spiritu, quem accepturi erant, qui in ipsum credebant, cujus beneficio vigere, eἰ In altum erigi, nunquanque putrescere, odoris denique suavitatem emittere credentes consueve- runt. Olea igitur, et palma, et vitis in Scriptura fructus Ecclesiæ denotant. Hic autem quæ no- minantur arbores, eorum, qui in ea proficiunt ubertatem, altitudinem, novitatem et vigorem demonstrant; quod in deserto fieri videtur admi- rabile. Atque inde est, quod manum Domini ista efecisse subjicit : nempe ut qui in terra radices, id est, caducam et humanam vitamn agerent, in cale- stia fastigia, spe regni immortalis evecti, ascende- rent. Adeo fuit illa, quam in gentibus edidit Dominus, admiratione digna conversio. Deinde aquæ ductuum nomine, Ecclesiæ doctores indicavit, qui haustum animo de Scriptura divinitus inspi- rata Dei verbum in alios transfundunt, ut vitæ quidem instituto odoris bonitatem; mundanarumn autem voluptatum fuga, incorruptionem adipisci, Grmo denique et stabili in rebus omnibus habitu comparato, radices agere, et ventorum impetus perferre valeant. Confirmat enim justos Dominus; cumque decet istorum auctorem et causam cogno- scere, nou sponte et fortuito accidere putare. B C Sunt vero qui tota ista verborum serie Deum Israeli secundum progressionem putent in memo- viam revocare quo loco semper apud se habitus sit; quem orbi universo, veluti accensam divinæ cognitionis facem, prælucere voluerit. Abrahamum leinde ab extremis terra finibus evocavit; Egypto denique, altero terræ extremo, eripuerit, Aliorum loco habuerit. Confide igitur, inquit, qui tot admirabilia expertus sis ; neque erres, quantum- vis te circum gentes permultæ ambiant. Ego enim postquam de tuis hostibus supplicium sumpsero, quantumvis prodeant alii, in nihilum tamen repu- tabuntur. Sed forsan ideo metuis, quod tuorum paucitatem, eorum contra, qui te amblunt, ingen- tem multitudinem intueris. Verum ad meum re- D spice auxilium; quo adjutus, insurgentes in te hostes montibus ipsis et collibus comparatos con- feceris. Sicut in CLXXXV Assyriorum millibus patuit, qui te ne adoriente quidem, mea unius opera ceciderunt. Ostendit porro quæ damna hostes ipsos invasuri sint ; cum quæsituros quidem aquam, sel non reperturos adjunxit. At quod de fluminibus dixit, ita factum esse, aiunt, historiæ illa testan- tur, quæ de præruptis petris aquas emanasse nar- rant: ut et fluvios defecisse ; cum a populo Jorda- ** Joan. iv, 13. so Joan. vit, 58. 36. (sa. XXXVI), VARLE LECTIONES.

μενος. λέγοντες· Οὗτός μου Θεὸς ὁ πρότερον ἀπιστού. 5ε ; κα' κθ'. Ἐγγίζει ἡ κρίσις ὑμῶν, λέγει Κύριος δ Θεός. Ηγγισαν αἱ βουλαί ὑμῶν, λέγει ὁ βασι λεὺς Ἰακώβ. Εγγισάτωσαν καὶ ἀναγγειλάτωσαν ὑμῖν· ἃ συμβήσεται, ἢ τὰ πρότερον τίνα ἦν εἰ. πατε, καὶ ἐπιστήσομεν τὸν νοῦν, καὶ γνωσώμε θα, τί τὰ ἔσχατα, καὶ τὰ ἐπερχόμενα, κ. τ. λ. Εἰπὼν τῆς πρὶν ἐρήμου τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον μετ ταβολὴν, ἐφ᾿ ἕτερον μεταβαίνει τάγμα, δ τῇ τῶν εἰδώλων εγκατέμεινε πλάνῃ, μὴ ἐπιστῆσαν ὅτι χειρ Κυρίου ἐποίησεν ταῦτα. Οὐδὲν οὖν ὑμῖν ἢ κατά. κρισις λείπεται, τῆς τοσαύτης ἀναισθητήσασι χά- ριτος. Διὸ ἐπιλέγει· Ηγγισαν αἱ βουλαὶ ὑμῶν. Ανθ' οὗ Σύμμαχος· Ἐγγίσατε, φησί, τὰ ἰσχυρὰ ὑμῶν. Ὁ δὲ Θεοδοτίων· Τὰ κραταιώματα. Ο δὲ Ακύλας • Οστεώσεις κ' τοῦτ᾽ ἔστι, τοὺς θεοὺς ὑμῶν εἰς τὸ μέσον ἀγάγετε. Οὕτως ἑρμήνευ- ΚΕΦΑΛ. ΜΒ. α'-0΄. Ἰακὼβ ὁ παῖς μου, ἀντιλήψομαι αὐτοῦ. Ισραὴλ ὁ ἐκλεκτός μου, προσεδέξατο αὐτὸν ἡ ψυχή μου. "Εδωκα τὸ πνεῦμά μου ἐπ' αὐτὸν, κρίσιν τοῖς ἔθνεσιν ἐξοίσει· οὐ κεκράξεται, οὐ δὲ ἀνήσει, οὐδὲ ἀκουσθήσεται ἔξω ἡ φωνὴ αὐτ τοῦ, κ. τ. λ. • . προεπήγγελται λέγων· Ἀρχὴν Σιών δώσω. Καὶ ποία τις αὕτη, σαφῶς ἐπενήνοχεν. Λέγε ται γὰρ ἐπὶ τὴν Ἐκκλησίαν εἰς ἀρχὴν δεδόσθαι, καθὸ γέγονεν ἄνθρωπος, τὸ κατὰ πάντων κράτος λαχών. Διὸ καὶ Ἰακώβ αὐτὸν, ὡς ἐξ αἵματος Ισραὴλ τὸ κατὰ σάρκα γεγονότα καλεῖ. ᾿Αντιλήψομαι δέ, φη- σὶν, αὐτοῦ. Συνειργάζετο γὰρ ὁ Πατήρ αὐτῷ, ὡς διὰ δυνάμεως ιδίας μεγαλουργῶν. Ἔστι δὲ καὶ ἀπό- λεκτος, ὅτι καὶ ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Καὶ παράδεκτος, ὡς ἠγαπημένος. Εὐα δίκησε γὰρ ὁ Πατὴρ ἐν αὐτῷ λέγων· « Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα. ν Χρισθείς δὲ, κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, μετεσχηκέναι τοῦ ἁγίου Πνεύματος λέγεται, καίτοι τὸ Πνεῦμα διδούς, καὶ ἁγιάζων τὴν κτίσιν. Βαπτισθέντι γὰρ τὸ Πνεῦμα, φησίν, ἐπεφοίτησεν. Ἐχρίσθη δὲ κρίσιν ἐξοῖσαι τοῖς ἔθνεσιν, ὅ ἐστι δικαιοκρισίαν. Δεδικαίωκε γὰρ αὐτὰ κατακρίνας τὸν πλεονεκτήσαντα Σατανᾶν, λέγων· • Νῦν κρίσις ἐστὶ τοῦ κόσμου τούτου. Νῦν ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου ἐκβληθήσεται ἔξω. Κἀγὼ ἐὰν ὑψωθῶ ἐκ γῆς, πάντας ἑλκύσω πρὸς ἐμαυτόν. » Είτα, ἐπειδήπερ ἡσύχως, καὶ πράως τὸν ἀνθρώπινον διώ δευσε βίον, ἐν ὑφέσει πολλῇ, μηδὲ τοῖς θραπευομέ- νας φανεροῦν ἐπιτρέπων αὐτὸν, Οὐκ ἀνήσει, φησίν, οὐδὲ ἀκουσθήσεται ἔξω ἡ φωνὴ αὐτοῦ. Οὐδαμοῦ γὰρ ἔξω τῆς Ἰουδαίας καὶ Γαλιλαίας διέτριψεν. Ήλθε **_** γρ. στερεώσεις. Βιo, 23:1 COMMENTARII IN ISAIAM. A nes ipse trajectus est. Idem præterea et mare passum esse, cum rursum ad defendos Ægyptios eſusum est, qui non utroque maris littore, sed ea tantum parte, in qua tum versabantur Israelitæ, ebullierunt quo rem contemplati confiderent, eumque jam Deum suum cui fidem prius denegarant, proliterentur. 02v..... Matth. 1, 17; xvii, 5. * es Joan. xit, 51, 32. essc, VERS. 21-29. Appropinquat judicium vestrum, dicit Dominus Deus. Appropinquarunt consilia ve- stra, dicit rex Jucob. Appropinquent, et annuntient vobis qua ventura sunt, aut priora quæ erant, dicite, et mentem advertemus, et cognoscemus quæ ultima, et quæ ventura, etc. Post absolutum de regione sermonem quæ deserta olim jam melior evaserat; ad alium eorum nunc transit ordinent, qui idolorum errore nondum posi- ista manu Domini facta esse ignorabat. Una igitur vobis, inquit, superest condemnatio, qui ad cantam gratiam obstupescatis. Atque hinc est, quod appropinquarunt consilia testra subjungit ; pro qui- bus appropinquate fortia vestra Symmachus; firma- menta Theodotio ; fulcimenta Aquilas, transtulerunt: quasi Deos in medium proferre jubeant. Sic inter- pretati sunt. C ..... CAP. XLII. VERS. 1-9. Jacob puer meus, suscipiam eum; Israel electus meus, suscepit eum anima mea. Dedi spiritum meum super eum. Judicium gentibus educet. Non clamabit, neque dimittet, neque audietur foris vox ejus, etc. • Prænuntiavit dicens: Imperium Sioni dabo. Deinde quodnam illud esset, aperte intulit. Dicitur enim ad Ecclesiæ imperium datus, quatenus homo factus summam in omnes potesta- tem obtinuit. Itaque et Jacob ipsum, tanquam qui de sanguine Israel secundum carnem natus esset, appellavit. Deinde suscipiam eum adjecit. Simul enim cum eo Pater operabatur; tanquam propria virtute et potentia res magnas pararet. Est vero etiam electus, tanquam qui formæ pulchritudine mortales omnes exsuperaret; et accepius, tanquam qui diligeretur. Placuit enim Patri, qui de eo in hunc modum locutus esse legitur: Ilic est Filius meus dilectus, in quo complacuis_s. Unctus au- D tem, secundum humanitatem, Spiritus sancti etiamn particeps esse dicitur; quanquam et spiritum lar- giri, cum creata sanctificat, dicatur. In eum enim, cum tingeretur, ait, Spirius illapsus est. Unclus est vero ut justo judicio gentes in libertatem asse- reret quod ab eo factum est, cum contumeliosumn et fraudulentum Satanam condemnavit his verbis : ‹ Nune judicium est hujus mundi. Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras. Et ego, si exaltalus fuero a terra, omnes trahami ad me "., Deinde, quoniam placide et mansuete vitam istam exegit, magna modestia ne iis quidem quos sanaveral, VARIE LECTIONES. ,

μενος. λέγοντες· Οὗτός μου Θεὸς ὁ πρότερον ἀπιστού. 5ε ; κα' κθ'. Ἐγγίζει ἡ κρίσις ὑμῶν, λέγει Κύριος δ Θεός. Ηγγισαν αἱ βουλαί ὑμῶν, λέγει ὁ βασι λεὺς Ἰακώβ. Εγγισάτωσαν καὶ ἀναγγειλάτωσαν ὑμῖν· ἃ συμβήσεται, ἢ τὰ πρότερον τίνα ἦν εἰ. πατε, καὶ ἐπιστήσομεν τὸν νοῦν, καὶ γνωσώμε θα, τί τὰ ἔσχατα, καὶ τὰ ἐπερχόμενα, κ. τ. λ. Εἰπὼν τῆς πρὶν ἐρήμου τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον μετ ταβολὴν, ἐφ᾿ ἕτερον μεταβαίνει τάγμα, δ τῇ τῶν εἰδώλων εγκατέμεινε πλάνῃ, μὴ ἐπιστῆσαν ὅτι χειρ Κυρίου ἐποίησεν ταῦτα. Οὐδὲν οὖν ὑμῖν ἢ κατά. κρισις λείπεται, τῆς τοσαύτης ἀναισθητήσασι χά- ριτος. Διὸ ἐπιλέγει· Ηγγισαν αἱ βουλαὶ ὑμῶν. Ανθ' οὗ Σύμμαχος· Ἐγγίσατε, φησί, τὰ ἰσχυρὰ ὑμῶν. Ὁ δὲ Θεοδοτίων· Τὰ κραταιώματα. Ο δὲ Ακύλας • Οστεώσεις κ' τοῦτ᾽ ἔστι, τοὺς θεοὺς ὑμῶν εἰς τὸ μέσον ἀγάγετε. Οὕτως ἑρμήνευ- ΚΕΦΑΛ. ΜΒ. α'-0΄. Ἰακὼβ ὁ παῖς μου, ἀντιλήψομαι αὐτοῦ. Ισραὴλ ὁ ἐκλεκτός μου, προσεδέξατο αὐτὸν ἡ ψυχή μου. "Εδωκα τὸ πνεῦμά μου ἐπ' αὐτὸν, κρίσιν τοῖς ἔθνεσιν ἐξοίσει· οὐ κεκράξεται, οὐ δὲ ἀνήσει, οὐδὲ ἀκουσθήσεται ἔξω ἡ φωνὴ αὐτ τοῦ, κ. τ. λ. • . προεπήγγελται λέγων· Ἀρχὴν Σιών δώσω. Καὶ ποία τις αὕτη, σαφῶς ἐπενήνοχεν. Λέγε ται γὰρ ἐπὶ τὴν Ἐκκλησίαν εἰς ἀρχὴν δεδόσθαι, καθὸ γέγονεν ἄνθρωπος, τὸ κατὰ πάντων κράτος λαχών. Διὸ καὶ Ἰακώβ αὐτὸν, ὡς ἐξ αἵματος Ισραὴλ τὸ κατὰ σάρκα γεγονότα καλεῖ. ᾿Αντιλήψομαι δέ, φη- σὶν, αὐτοῦ. Συνειργάζετο γὰρ ὁ Πατήρ αὐτῷ, ὡς διὰ δυνάμεως ιδίας μεγαλουργῶν. Ἔστι δὲ καὶ ἀπό- λεκτος, ὅτι καὶ ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Καὶ παράδεκτος, ὡς ἠγαπημένος. Εὐα δίκησε γὰρ ὁ Πατὴρ ἐν αὐτῷ λέγων· « Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα. ν Χρισθείς δὲ, κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, μετεσχηκέναι τοῦ ἁγίου Πνεύματος λέγεται, καίτοι τὸ Πνεῦμα διδούς, καὶ ἁγιάζων τὴν κτίσιν. Βαπτισθέντι γὰρ τὸ Πνεῦμα, φησίν, ἐπεφοίτησεν. Ἐχρίσθη δὲ κρίσιν ἐξοῖσαι τοῖς ἔθνεσιν, ὅ ἐστι δικαιοκρισίαν. Δεδικαίωκε γὰρ αὐτὰ κατακρίνας τὸν πλεονεκτήσαντα Σατανᾶν, λέγων· • Νῦν κρίσις ἐστὶ τοῦ κόσμου τούτου. Νῦν ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου ἐκβληθήσεται ἔξω. Κἀγὼ ἐὰν ὑψωθῶ ἐκ γῆς, πάντας ἑλκύσω πρὸς ἐμαυτόν. » Είτα, ἐπειδήπερ ἡσύχως, καὶ πράως τὸν ἀνθρώπινον διώ δευσε βίον, ἐν ὑφέσει πολλῇ, μηδὲ τοῖς θραπευομέ- νας φανεροῦν ἐπιτρέπων αὐτὸν, Οὐκ ἀνήσει, φησίν, οὐδὲ ἀκουσθήσεται ἔξω ἡ φωνὴ αὐτοῦ. Οὐδαμοῦ γὰρ ἔξω τῆς Ἰουδαίας καὶ Γαλιλαίας διέτριψεν. Ήλθε **_** γρ. στερεώσεις. Βιo, 23:1 COMMENTARII IN ISAIAM. A nes ipse trajectus est. Idem præterea et mare passum esse, cum rursum ad defendos Ægyptios eſusum est, qui non utroque maris littore, sed ea tantum parte, in qua tum versabantur Israelitæ, ebullierunt quo rem contemplati confiderent, eumque jam Deum suum cui fidem prius denegarant, proliterentur. 02v..... Matth. 1, 17; xvii, 5. * es Joan. xit, 51, 32. essc, VERS. 21-29. Appropinquat judicium vestrum, dicit Dominus Deus. Appropinquarunt consilia ve- stra, dicit rex Jucob. Appropinquent, et annuntient vobis qua ventura sunt, aut priora quæ erant, dicite, et mentem advertemus, et cognoscemus quæ ultima, et quæ ventura, etc. Post absolutum de regione sermonem quæ deserta olim jam melior evaserat; ad alium eorum nunc transit ordinent, qui idolorum errore nondum posi- ista manu Domini facta esse ignorabat. Una igitur vobis, inquit, superest condemnatio, qui ad cantam gratiam obstupescatis. Atque hinc est, quod appropinquarunt consilia testra subjungit ; pro qui- bus appropinquate fortia vestra Symmachus; firma- menta Theodotio ; fulcimenta Aquilas, transtulerunt: quasi Deos in medium proferre jubeant. Sic inter- pretati sunt. C ..... CAP. XLII. VERS. 1-9. Jacob puer meus, suscipiam eum; Israel electus meus, suscepit eum anima mea. Dedi spiritum meum super eum. Judicium gentibus educet. Non clamabit, neque dimittet, neque audietur foris vox ejus, etc. • Prænuntiavit dicens: Imperium Sioni dabo. Deinde quodnam illud esset, aperte intulit. Dicitur enim ad Ecclesiæ imperium datus, quatenus homo factus summam in omnes potesta- tem obtinuit. Itaque et Jacob ipsum, tanquam qui de sanguine Israel secundum carnem natus esset, appellavit. Deinde suscipiam eum adjecit. Simul enim cum eo Pater operabatur; tanquam propria virtute et potentia res magnas pararet. Est vero etiam electus, tanquam qui formæ pulchritudine mortales omnes exsuperaret; et accepius, tanquam qui diligeretur. Placuit enim Patri, qui de eo in hunc modum locutus esse legitur: Ilic est Filius meus dilectus, in quo complacuis_s. Unctus au- D tem, secundum humanitatem, Spiritus sancti etiamn particeps esse dicitur; quanquam et spiritum lar- giri, cum creata sanctificat, dicatur. In eum enim, cum tingeretur, ait, Spirius illapsus est. Unclus est vero ut justo judicio gentes in libertatem asse- reret quod ab eo factum est, cum contumeliosumn et fraudulentum Satanam condemnavit his verbis : ‹ Nune judicium est hujus mundi. Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras. Et ego, si exaltalus fuero a terra, omnes trahami ad me "., Deinde, quoniam placide et mansuete vitam istam exegit, magna modestia ne iis quidem quos sanaveral, VARIE LECTIONES. ,

Δ δὲ καὶ μέχρι τῶν ὁρίων Τύρου καὶ Σιδῶνος, καὶ τῆς Φιλίππου Καισαρείας. Αλλ' οὐκ αὐτῶν ἐπέβη τῶν ἀλλοφύλων πόλεων. Οὕτω δέ, φησὶν, αψοφητὶ διελεύ- σεται, ὡς μηδὲ λυπῆσαι τὸν ἀσθενέστατον, καὶ διὰ τοῦτο καλάμῳ, καὶ τούτῳ τεθλασμένῳ παρεικαζό μενον. 'Αλλ' οὐδὲ λίνον κατασβέσει καπνιζόμενον. Τοῦτο γὰρ τὸ τυχόμενον, ὅπερ ἄμαυρον ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Δηλοῦν δὲ τὸ λίνον φασὶ τὸ τυφόμενον, τὸν εἰκῇ φυσιούμενον ὑπὸ τοῦ νοὸς τῆς σαρκὸς αὐτοῦ. Οὐ ταπεινὸν γὰρ ἐλύπησεν, οὐ μετῆλθεν ὑπερήφανον, πρὸς πάντας ὢν πρᾶος, καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ. Τινὲς δὲ λίγον τυφόμενον, τὸν γήϊνον ἔφασαν άνθρωπον, τὸν ἀρετῆς ἢ θεοσεβείας σπινθήρα βρα χὺν διασώζοντα. Τοῦτον γὰρ παρακαλῶν, οὐκ ἐξ χωρεῖν εἰς ἀπόγνωσιν, τὰς ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ μετανοίας νομοθετῶν· σὺν παρρησίᾳ δὲ πᾶσι τὰ περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ διεστέλλετο κρίσεως. Καὶ οὐ πρό- τερον ἐπαύσατο, ἢ φωτός δίκην ἐκλάμψαι διὰ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως, ἣν αινιττόμενος, φησίν· Αναλάμψει, καὶ οὐ θραυσθήσεται. Θραῦσαι μὲν γὰρ αὐτὸν καὶ ἀποσβέσαι πεπείρανται οἱ τὸν θάνα τον αὐτῷ κατασκευάσαντες. Θανάτῳ γὰρ ἄνθρωποι θραύονται. Μόνος δὲ Χριστὸς θανάτου κρείττων ἐγένετο. 'Ελλάμψας δὲ οὐκ ἐπαύσατο, ἕως θῇ ἐπὶ τῆς γῆς κρίσιν, τοῦτ' ἔστι, πρὶν ἐπὶ γῆς διατά ξασθαι τὴν περὶ τῆς Ἐκκλησίας διοίκησίν τε καὶ κρίσιν, ἣν τοῖς αὐτοῦ παρέδωκε μαθηταῖς. Κρίσιν γὰρ ἔοικεν ἐν τούτοις τὸν νόμον καλεῖν, ὡς εἴρηται περὶ τοῦ Ἰσραὴλ, ὅτι ἐκεῖ ἔδωκεν αὐτῷ δικαιώματα καὶ κρίσιν. Καὶ πάλιν· Κρίσιν καὶ δικαιοσύνην ἐν Ἰακὼς τὸ ἐποίησας. Καί φασί τινες, ὡς τὸν νόμον ἐν σκιαῖς ὄντα καὶ τύποις, εἰς ἀλήθειαν ἐξοίσει, διὰ τῶν εὐαγγελικῶν θεσπισμάτων. Τὸ δὲ, ἕως, [ού] καιροῦ προθεσμίαν δηλοί, μεθ᾿ ἣν θραυσθήσεται, ἀλλ' ὅτι κρατήσει τοσοῦτον· ὥστε καὶ ἐν πάσῃ τῇ γῇ θεῖναι τὴν κρίσιν. Κατά τό . Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θήσω τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. » Καὶ τόν Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμς, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. » Οὕτω καὶ νῦν τῶν αὐτοῦ θεσπισμάτων τὸ ἀῤῥαγὲς δηλοῖ καὶ ἀσάλευτον. Γέγραπται γάρ' « Ἡ δικαιοσύνη σου, δικαιοσύνη εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ ὁ νόμος σου ἀλήθεια. Ελπισέν γε μὴν τὰ ἔθνη ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ, Θεὸν εἶναι μαθόντα, εἰ καὶ πέφηνεν ἐν σαρκί. Καὶ κατὰ τὸν Δαβίδ· « Ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἀγαλλιάσον ται ὅλην τὴν ἡμέραν. » Κεκλήμεθα γὰρ Χριστιανοί, καὶ ἐπ' αὐτῷ πᾶσαν ἔχομεν τὴν ἐλπίδα. Τὸ Εβραί κὸν δὲ, καὶ οἱ λοιποὶ, ἀντὶ τοῦ ἔθνη, νῆσοι, φασίν. Καὶ ἀντὶ τοῦ, ὀνύματι, νόμῳ. Νήσους δὲ τὰς ἐκκλησίας λέγομεν ὑπὸ τῶν ἀπίστων, ὡς ὑπὸ θα λάττης κεκυκλωμένας. Νόμος δὲ τοῦ προφητευομέ- ἀρ. τό PROCOPII GAZÆI se ipse palam facere permittens, non dimittel, ait, neque audietur vox ejus. Nullibi enim extra Judæain et Galilæam egit; sed ad Tyri usque, et Sidonis, necnon Cæsareæ, quæ Philippi dicitur, confinia tantum, prætermissis alienigenarum urbibus, pro- gressus est ". Adeo autem, inquit, nullo strepitu pertransibit, ut infirmus maxime, et ob id contrito calamo comparatus, dolore ullo non afficiatur, imo ue linum quidem fumigans, id est comburens, ex- stinguatur; quod alii evanidum reddiderunt. Aiunt vero per fumigans linum eum demonstrari, qui mente carnis suæ temere intumescat. Non enim omnes mansuetus et humilis corde fuit. aut humilem læsit, aut superbum ultus est, qui in Non desunt, qui lini fumigantis appella- tione, terrenum hominem velint significari, qui virtutis adhuc aut pietatis scintillam exiguam sibi B reliquam fecit. Hunc enim consolatus spem abji- cere non sinit, qui volentem septuagies septies ad poenitentiam admittendum edixit "; quique magna dicendi libertate de judicio Dei apud omnes disputavit; neque prius destitit, donec lucis instar, per resurrectionem ex mortuis splenduerit, quam ut inueret, respondebit, et non conteretur adjunxit. Ipsum enim conterere, et exstinguere (morte enim homines conteruntur), qui necis ejus auctores fue- runt, conati sunt : sed unus Christus morte supe- rior evasil. Imo splendere non desiit, donec judi- cium super terram poneret, id est, Ecclesiæ in terra administrationem et judicium, quod suis discipulis commisit, ordinaret. Videtur enim in istis judicii nomine legem significare, ut de Israele dictum est, eum ibi justificationes et judicium esse voluisse. Et rursus, Judicium et justitiam in Jacob effecisse 7. Aiunt deinde nonnulli legem in umbris et typis delitescentem, decretis evangelicis in lucem esse educturum. Neque vero particula donec præ- finitum temporis terminum aliquem quo elapso conterendus sit, indicat, sed tantum effecturum, ut in toto orbe judicium ejus statuatur. Juxta illud : • Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum *., Et illud: ‹ Ecce ego vobiscum sum doneç sæculi fiat consumma- tio "., Sic et nunc decretorum suorum certam et immutabilem constantiam demonstrat. Scribitur enim: Justitia tua, justitia in æternum, et lex D tua veritas "*., Sperarunt vero et gentes in nomine ejus, post- quam Deum esse didicerunt, etiamsi in carne apparuerit. Quin et secundum Davidem : • In nomine ipsius exsultabunt tota die "1., Ab eo enim Christiani nuncupamur, et in eo spes nostras omnes collocatas habemus. Cæterum quo loco gentes habemus, Hebræos ipsos cæterosque inter- pretes, insula videas legere; ubi deinde nomine, legem scribere. Insularum porro appella- c ss Matth. xv, 29, 30. se Matth. xvi. 22. Psal. xcvIII, 4. ss Psal. cix, 1, 2. * Matth. xxvIII, 20. Psal. cxvi, 142. "1 Psal. LXXAVIN, 17. . · VARLE LECTIONES.

Δ δὲ καὶ μέχρι τῶν ὁρίων Τύρου καὶ Σιδῶνος, καὶ τῆς Φιλίππου Καισαρείας. Αλλ' οὐκ αὐτῶν ἐπέβη τῶν ἀλλοφύλων πόλεων. Οὕτω δέ, φησὶν, αψοφητὶ διελεύ- σεται, ὡς μηδὲ λυπῆσαι τὸν ἀσθενέστατον, καὶ διὰ τοῦτο καλάμῳ, καὶ τούτῳ τεθλασμένῳ παρεικαζό μενον. 'Αλλ' οὐδὲ λίνον κατασβέσει καπνιζόμενον. Τοῦτο γὰρ τὸ τυχόμενον, ὅπερ ἄμαυρον ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Δηλοῦν δὲ τὸ λίνον φασὶ τὸ τυφόμενον, τὸν εἰκῇ φυσιούμενον ὑπὸ τοῦ νοὸς τῆς σαρκὸς αὐτοῦ. Οὐ ταπεινὸν γὰρ ἐλύπησεν, οὐ μετῆλθεν ὑπερήφανον, πρὸς πάντας ὢν πρᾶος, καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ. Τινὲς δὲ λίγον τυφόμενον, τὸν γήϊνον ἔφασαν άνθρωπον, τὸν ἀρετῆς ἢ θεοσεβείας σπινθήρα βρα χὺν διασώζοντα. Τοῦτον γὰρ παρακαλῶν, οὐκ ἐξ χωρεῖν εἰς ἀπόγνωσιν, τὰς ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ μετανοίας νομοθετῶν· σὺν παρρησίᾳ δὲ πᾶσι τὰ περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ διεστέλλετο κρίσεως. Καὶ οὐ πρό- τερον ἐπαύσατο, ἢ φωτός δίκην ἐκλάμψαι διὰ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως, ἣν αινιττόμενος, φησίν· Αναλάμψει, καὶ οὐ θραυσθήσεται. Θραῦσαι μὲν γὰρ αὐτὸν καὶ ἀποσβέσαι πεπείρανται οἱ τὸν θάνα τον αὐτῷ κατασκευάσαντες. Θανάτῳ γὰρ ἄνθρωποι θραύονται. Μόνος δὲ Χριστὸς θανάτου κρείττων ἐγένετο. 'Ελλάμψας δὲ οὐκ ἐπαύσατο, ἕως θῇ ἐπὶ τῆς γῆς κρίσιν, τοῦτ' ἔστι, πρὶν ἐπὶ γῆς διατά ξασθαι τὴν περὶ τῆς Ἐκκλησίας διοίκησίν τε καὶ κρίσιν, ἣν τοῖς αὐτοῦ παρέδωκε μαθηταῖς. Κρίσιν γὰρ ἔοικεν ἐν τούτοις τὸν νόμον καλεῖν, ὡς εἴρηται περὶ τοῦ Ἰσραὴλ, ὅτι ἐκεῖ ἔδωκεν αὐτῷ δικαιώματα καὶ κρίσιν. Καὶ πάλιν· Κρίσιν καὶ δικαιοσύνην ἐν Ἰακὼς τὸ ἐποίησας. Καί φασί τινες, ὡς τὸν νόμον ἐν σκιαῖς ὄντα καὶ τύποις, εἰς ἀλήθειαν ἐξοίσει, διὰ τῶν εὐαγγελικῶν θεσπισμάτων. Τὸ δὲ, ἕως, [ού] καιροῦ προθεσμίαν δηλοί, μεθ᾿ ἣν θραυσθήσεται, ἀλλ' ὅτι κρατήσει τοσοῦτον· ὥστε καὶ ἐν πάσῃ τῇ γῇ θεῖναι τὴν κρίσιν. Κατά τό . Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θήσω τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. » Καὶ τόν Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμς, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. » Οὕτω καὶ νῦν τῶν αὐτοῦ θεσπισμάτων τὸ ἀῤῥαγὲς δηλοῖ καὶ ἀσάλευτον. Γέγραπται γάρ' « Ἡ δικαιοσύνη σου, δικαιοσύνη εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ ὁ νόμος σου ἀλήθεια. Ελπισέν γε μὴν τὰ ἔθνη ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ, Θεὸν εἶναι μαθόντα, εἰ καὶ πέφηνεν ἐν σαρκί. Καὶ κατὰ τὸν Δαβίδ· « Ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἀγαλλιάσον ται ὅλην τὴν ἡμέραν. » Κεκλήμεθα γὰρ Χριστιανοί, καὶ ἐπ' αὐτῷ πᾶσαν ἔχομεν τὴν ἐλπίδα. Τὸ Εβραί κὸν δὲ, καὶ οἱ λοιποὶ, ἀντὶ τοῦ ἔθνη, νῆσοι, φασίν. Καὶ ἀντὶ τοῦ, ὀνύματι, νόμῳ. Νήσους δὲ τὰς ἐκκλησίας λέγομεν ὑπὸ τῶν ἀπίστων, ὡς ὑπὸ θα λάττης κεκυκλωμένας. Νόμος δὲ τοῦ προφητευομέ- ἀρ. τό PROCOPII GAZÆI se ipse palam facere permittens, non dimittel, ait, neque audietur vox ejus. Nullibi enim extra Judæain et Galilæam egit; sed ad Tyri usque, et Sidonis, necnon Cæsareæ, quæ Philippi dicitur, confinia tantum, prætermissis alienigenarum urbibus, pro- gressus est ". Adeo autem, inquit, nullo strepitu pertransibit, ut infirmus maxime, et ob id contrito calamo comparatus, dolore ullo non afficiatur, imo ue linum quidem fumigans, id est comburens, ex- stinguatur; quod alii evanidum reddiderunt. Aiunt vero per fumigans linum eum demonstrari, qui mente carnis suæ temere intumescat. Non enim omnes mansuetus et humilis corde fuit. aut humilem læsit, aut superbum ultus est, qui in Non desunt, qui lini fumigantis appella- tione, terrenum hominem velint significari, qui virtutis adhuc aut pietatis scintillam exiguam sibi B reliquam fecit. Hunc enim consolatus spem abji- cere non sinit, qui volentem septuagies septies ad poenitentiam admittendum edixit "; quique magna dicendi libertate de judicio Dei apud omnes disputavit; neque prius destitit, donec lucis instar, per resurrectionem ex mortuis splenduerit, quam ut inueret, respondebit, et non conteretur adjunxit. Ipsum enim conterere, et exstinguere (morte enim homines conteruntur), qui necis ejus auctores fue- runt, conati sunt : sed unus Christus morte supe- rior evasil. Imo splendere non desiit, donec judi- cium super terram poneret, id est, Ecclesiæ in terra administrationem et judicium, quod suis discipulis commisit, ordinaret. Videtur enim in istis judicii nomine legem significare, ut de Israele dictum est, eum ibi justificationes et judicium esse voluisse. Et rursus, Judicium et justitiam in Jacob effecisse 7. Aiunt deinde nonnulli legem in umbris et typis delitescentem, decretis evangelicis in lucem esse educturum. Neque vero particula donec præ- finitum temporis terminum aliquem quo elapso conterendus sit, indicat, sed tantum effecturum, ut in toto orbe judicium ejus statuatur. Juxta illud : • Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum *., Et illud: ‹ Ecce ego vobiscum sum doneç sæculi fiat consumma- tio "., Sic et nunc decretorum suorum certam et immutabilem constantiam demonstrat. Scribitur enim: Justitia tua, justitia in æternum, et lex D tua veritas "*., Sperarunt vero et gentes in nomine ejus, post- quam Deum esse didicerunt, etiamsi in carne apparuerit. Quin et secundum Davidem : • In nomine ipsius exsultabunt tota die "1., Ab eo enim Christiani nuncupamur, et in eo spes nostras omnes collocatas habemus. Cæterum quo loco gentes habemus, Hebræos ipsos cæterosque inter- pretes, insula videas legere; ubi deinde nomine, legem scribere. Insularum porro appella- c ss Matth. xv, 29, 30. se Matth. xvi. 22. Psal. xcvIII, 4. ss Psal. cix, 1, 2. * Matth. xxvIII, 20. Psal. cxvi, 142. "1 Psal. LXXAVIN, 17. . · VARLE LECTIONES.

Δ δὲ καὶ μέχρι τῶν ὁρίων Τύρου καὶ Σιδῶνος, καὶ τῆς Φιλίππου Καισαρείας. Αλλ' οὐκ αὐτῶν ἐπέβη τῶν ἀλλοφύλων πόλεων. Οὕτω δέ, φησὶν, αψοφητὶ διελεύ- σεται, ὡς μηδὲ λυπῆσαι τὸν ἀσθενέστατον, καὶ διὰ τοῦτο καλάμῳ, καὶ τούτῳ τεθλασμένῳ παρεικαζό μενον. 'Αλλ' οὐδὲ λίνον κατασβέσει καπνιζόμενον. Τοῦτο γὰρ τὸ τυχόμενον, ὅπερ ἄμαυρον ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Δηλοῦν δὲ τὸ λίνον φασὶ τὸ τυφόμενον, τὸν εἰκῇ φυσιούμενον ὑπὸ τοῦ νοὸς τῆς σαρκὸς αὐτοῦ. Οὐ ταπεινὸν γὰρ ἐλύπησεν, οὐ μετῆλθεν ὑπερήφανον, πρὸς πάντας ὢν πρᾶος, καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ. Τινὲς δὲ λίγον τυφόμενον, τὸν γήϊνον ἔφασαν άνθρωπον, τὸν ἀρετῆς ἢ θεοσεβείας σπινθήρα βρα χὺν διασώζοντα. Τοῦτον γὰρ παρακαλῶν, οὐκ ἐξ χωρεῖν εἰς ἀπόγνωσιν, τὰς ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ μετανοίας νομοθετῶν· σὺν παρρησίᾳ δὲ πᾶσι τὰ περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ διεστέλλετο κρίσεως. Καὶ οὐ πρό- τερον ἐπαύσατο, ἢ φωτός δίκην ἐκλάμψαι διὰ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως, ἣν αινιττόμενος, φησίν· Αναλάμψει, καὶ οὐ θραυσθήσεται. Θραῦσαι μὲν γὰρ αὐτὸν καὶ ἀποσβέσαι πεπείρανται οἱ τὸν θάνα τον αὐτῷ κατασκευάσαντες. Θανάτῳ γὰρ ἄνθρωποι θραύονται. Μόνος δὲ Χριστὸς θανάτου κρείττων ἐγένετο. 'Ελλάμψας δὲ οὐκ ἐπαύσατο, ἕως θῇ ἐπὶ τῆς γῆς κρίσιν, τοῦτ' ἔστι, πρὶν ἐπὶ γῆς διατά ξασθαι τὴν περὶ τῆς Ἐκκλησίας διοίκησίν τε καὶ κρίσιν, ἣν τοῖς αὐτοῦ παρέδωκε μαθηταῖς. Κρίσιν γὰρ ἔοικεν ἐν τούτοις τὸν νόμον καλεῖν, ὡς εἴρηται περὶ τοῦ Ἰσραὴλ, ὅτι ἐκεῖ ἔδωκεν αὐτῷ δικαιώματα καὶ κρίσιν. Καὶ πάλιν· Κρίσιν καὶ δικαιοσύνην ἐν Ἰακὼς τὸ ἐποίησας. Καί φασί τινες, ὡς τὸν νόμον ἐν σκιαῖς ὄντα καὶ τύποις, εἰς ἀλήθειαν ἐξοίσει, διὰ τῶν εὐαγγελικῶν θεσπισμάτων. Τὸ δὲ, ἕως, [ού] καιροῦ προθεσμίαν δηλοί, μεθ᾿ ἣν θραυσθήσεται, ἀλλ' ὅτι κρατήσει τοσοῦτον· ὥστε καὶ ἐν πάσῃ τῇ γῇ θεῖναι τὴν κρίσιν. Κατά τό . Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θήσω τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. » Καὶ τόν Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμς, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. » Οὕτω καὶ νῦν τῶν αὐτοῦ θεσπισμάτων τὸ ἀῤῥαγὲς δηλοῖ καὶ ἀσάλευτον. Γέγραπται γάρ' « Ἡ δικαιοσύνη σου, δικαιοσύνη εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ ὁ νόμος σου ἀλήθεια. Ελπισέν γε μὴν τὰ ἔθνη ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ, Θεὸν εἶναι μαθόντα, εἰ καὶ πέφηνεν ἐν σαρκί. Καὶ κατὰ τὸν Δαβίδ· « Ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἀγαλλιάσον ται ὅλην τὴν ἡμέραν. » Κεκλήμεθα γὰρ Χριστιανοί, καὶ ἐπ' αὐτῷ πᾶσαν ἔχομεν τὴν ἐλπίδα. Τὸ Εβραί κὸν δὲ, καὶ οἱ λοιποὶ, ἀντὶ τοῦ ἔθνη, νῆσοι, φασίν. Καὶ ἀντὶ τοῦ, ὀνύματι, νόμῳ. Νήσους δὲ τὰς ἐκκλησίας λέγομεν ὑπὸ τῶν ἀπίστων, ὡς ὑπὸ θα λάττης κεκυκλωμένας. Νόμος δὲ τοῦ προφητευομέ- ἀρ. τό PROCOPII GAZÆI se ipse palam facere permittens, non dimittel, ait, neque audietur vox ejus. Nullibi enim extra Judæain et Galilæam egit; sed ad Tyri usque, et Sidonis, necnon Cæsareæ, quæ Philippi dicitur, confinia tantum, prætermissis alienigenarum urbibus, pro- gressus est ". Adeo autem, inquit, nullo strepitu pertransibit, ut infirmus maxime, et ob id contrito calamo comparatus, dolore ullo non afficiatur, imo ue linum quidem fumigans, id est comburens, ex- stinguatur; quod alii evanidum reddiderunt. Aiunt vero per fumigans linum eum demonstrari, qui mente carnis suæ temere intumescat. Non enim omnes mansuetus et humilis corde fuit. aut humilem læsit, aut superbum ultus est, qui in Non desunt, qui lini fumigantis appella- tione, terrenum hominem velint significari, qui virtutis adhuc aut pietatis scintillam exiguam sibi B reliquam fecit. Hunc enim consolatus spem abji- cere non sinit, qui volentem septuagies septies ad poenitentiam admittendum edixit "; quique magna dicendi libertate de judicio Dei apud omnes disputavit; neque prius destitit, donec lucis instar, per resurrectionem ex mortuis splenduerit, quam ut inueret, respondebit, et non conteretur adjunxit. Ipsum enim conterere, et exstinguere (morte enim homines conteruntur), qui necis ejus auctores fue- runt, conati sunt : sed unus Christus morte supe- rior evasil. Imo splendere non desiit, donec judi- cium super terram poneret, id est, Ecclesiæ in terra administrationem et judicium, quod suis discipulis commisit, ordinaret. Videtur enim in istis judicii nomine legem significare, ut de Israele dictum est, eum ibi justificationes et judicium esse voluisse. Et rursus, Judicium et justitiam in Jacob effecisse 7. Aiunt deinde nonnulli legem in umbris et typis delitescentem, decretis evangelicis in lucem esse educturum. Neque vero particula donec præ- finitum temporis terminum aliquem quo elapso conterendus sit, indicat, sed tantum effecturum, ut in toto orbe judicium ejus statuatur. Juxta illud : • Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum *., Et illud: ‹ Ecce ego vobiscum sum doneç sæculi fiat consumma- tio "., Sic et nunc decretorum suorum certam et immutabilem constantiam demonstrat. Scribitur enim: Justitia tua, justitia in æternum, et lex D tua veritas "*., Sperarunt vero et gentes in nomine ejus, post- quam Deum esse didicerunt, etiamsi in carne apparuerit. Quin et secundum Davidem : • In nomine ipsius exsultabunt tota die "1., Ab eo enim Christiani nuncupamur, et in eo spes nostras omnes collocatas habemus. Cæterum quo loco gentes habemus, Hebræos ipsos cæterosque inter- pretes, insula videas legere; ubi deinde nomine, legem scribere. Insularum porro appella- c ss Matth. xv, 29, 30. se Matth. xvi. 22. Psal. xcvIII, 4. ss Psal. cix, 1, 2. * Matth. xxvIII, 20. Psal. cxvi, 142. "1 Psal. LXXAVIN, 17. . · VARLE LECTIONES.

Δ δὲ καὶ μέχρι τῶν ὁρίων Τύρου καὶ Σιδῶνος, καὶ τῆς Φιλίππου Καισαρείας. Αλλ' οὐκ αὐτῶν ἐπέβη τῶν ἀλλοφύλων πόλεων. Οὕτω δέ, φησὶν, αψοφητὶ διελεύ- σεται, ὡς μηδὲ λυπῆσαι τὸν ἀσθενέστατον, καὶ διὰ τοῦτο καλάμῳ, καὶ τούτῳ τεθλασμένῳ παρεικαζό μενον. 'Αλλ' οὐδὲ λίνον κατασβέσει καπνιζόμενον. Τοῦτο γὰρ τὸ τυχόμενον, ὅπερ ἄμαυρον ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Δηλοῦν δὲ τὸ λίνον φασὶ τὸ τυφόμενον, τὸν εἰκῇ φυσιούμενον ὑπὸ τοῦ νοὸς τῆς σαρκὸς αὐτοῦ. Οὐ ταπεινὸν γὰρ ἐλύπησεν, οὐ μετῆλθεν ὑπερήφανον, πρὸς πάντας ὢν πρᾶος, καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ. Τινὲς δὲ λίγον τυφόμενον, τὸν γήϊνον ἔφασαν άνθρωπον, τὸν ἀρετῆς ἢ θεοσεβείας σπινθήρα βρα χὺν διασώζοντα. Τοῦτον γὰρ παρακαλῶν, οὐκ ἐξ χωρεῖν εἰς ἀπόγνωσιν, τὰς ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ μετανοίας νομοθετῶν· σὺν παρρησίᾳ δὲ πᾶσι τὰ περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ διεστέλλετο κρίσεως. Καὶ οὐ πρό- τερον ἐπαύσατο, ἢ φωτός δίκην ἐκλάμψαι διὰ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως, ἣν αινιττόμενος, φησίν· Αναλάμψει, καὶ οὐ θραυσθήσεται. Θραῦσαι μὲν γὰρ αὐτὸν καὶ ἀποσβέσαι πεπείρανται οἱ τὸν θάνα τον αὐτῷ κατασκευάσαντες. Θανάτῳ γὰρ ἄνθρωποι θραύονται. Μόνος δὲ Χριστὸς θανάτου κρείττων ἐγένετο. 'Ελλάμψας δὲ οὐκ ἐπαύσατο, ἕως θῇ ἐπὶ τῆς γῆς κρίσιν, τοῦτ' ἔστι, πρὶν ἐπὶ γῆς διατά ξασθαι τὴν περὶ τῆς Ἐκκλησίας διοίκησίν τε καὶ κρίσιν, ἣν τοῖς αὐτοῦ παρέδωκε μαθηταῖς. Κρίσιν γὰρ ἔοικεν ἐν τούτοις τὸν νόμον καλεῖν, ὡς εἴρηται περὶ τοῦ Ἰσραὴλ, ὅτι ἐκεῖ ἔδωκεν αὐτῷ δικαιώματα καὶ κρίσιν. Καὶ πάλιν· Κρίσιν καὶ δικαιοσύνην ἐν Ἰακὼς τὸ ἐποίησας. Καί φασί τινες, ὡς τὸν νόμον ἐν σκιαῖς ὄντα καὶ τύποις, εἰς ἀλήθειαν ἐξοίσει, διὰ τῶν εὐαγγελικῶν θεσπισμάτων. Τὸ δὲ, ἕως, [ού] καιροῦ προθεσμίαν δηλοί, μεθ᾿ ἣν θραυσθήσεται, ἀλλ' ὅτι κρατήσει τοσοῦτον· ὥστε καὶ ἐν πάσῃ τῇ γῇ θεῖναι τὴν κρίσιν. Κατά τό . Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θήσω τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. » Καὶ τόν Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμς, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. » Οὕτω καὶ νῦν τῶν αὐτοῦ θεσπισμάτων τὸ ἀῤῥαγὲς δηλοῖ καὶ ἀσάλευτον. Γέγραπται γάρ' « Ἡ δικαιοσύνη σου, δικαιοσύνη εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ ὁ νόμος σου ἀλήθεια. Ελπισέν γε μὴν τὰ ἔθνη ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ, Θεὸν εἶναι μαθόντα, εἰ καὶ πέφηνεν ἐν σαρκί. Καὶ κατὰ τὸν Δαβίδ· « Ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἀγαλλιάσον ται ὅλην τὴν ἡμέραν. » Κεκλήμεθα γὰρ Χριστιανοί, καὶ ἐπ' αὐτῷ πᾶσαν ἔχομεν τὴν ἐλπίδα. Τὸ Εβραί κὸν δὲ, καὶ οἱ λοιποὶ, ἀντὶ τοῦ ἔθνη, νῆσοι, φασίν. Καὶ ἀντὶ τοῦ, ὀνύματι, νόμῳ. Νήσους δὲ τὰς ἐκκλησίας λέγομεν ὑπὸ τῶν ἀπίστων, ὡς ὑπὸ θα λάττης κεκυκλωμένας. Νόμος δὲ τοῦ προφητευομέ- ἀρ. τό PROCOPII GAZÆI se ipse palam facere permittens, non dimittel, ait, neque audietur vox ejus. Nullibi enim extra Judæain et Galilæam egit; sed ad Tyri usque, et Sidonis, necnon Cæsareæ, quæ Philippi dicitur, confinia tantum, prætermissis alienigenarum urbibus, pro- gressus est ". Adeo autem, inquit, nullo strepitu pertransibit, ut infirmus maxime, et ob id contrito calamo comparatus, dolore ullo non afficiatur, imo ue linum quidem fumigans, id est comburens, ex- stinguatur; quod alii evanidum reddiderunt. Aiunt vero per fumigans linum eum demonstrari, qui mente carnis suæ temere intumescat. Non enim omnes mansuetus et humilis corde fuit. aut humilem læsit, aut superbum ultus est, qui in Non desunt, qui lini fumigantis appella- tione, terrenum hominem velint significari, qui virtutis adhuc aut pietatis scintillam exiguam sibi B reliquam fecit. Hunc enim consolatus spem abji- cere non sinit, qui volentem septuagies septies ad poenitentiam admittendum edixit "; quique magna dicendi libertate de judicio Dei apud omnes disputavit; neque prius destitit, donec lucis instar, per resurrectionem ex mortuis splenduerit, quam ut inueret, respondebit, et non conteretur adjunxit. Ipsum enim conterere, et exstinguere (morte enim homines conteruntur), qui necis ejus auctores fue- runt, conati sunt : sed unus Christus morte supe- rior evasil. Imo splendere non desiit, donec judi- cium super terram poneret, id est, Ecclesiæ in terra administrationem et judicium, quod suis discipulis commisit, ordinaret. Videtur enim in istis judicii nomine legem significare, ut de Israele dictum est, eum ibi justificationes et judicium esse voluisse. Et rursus, Judicium et justitiam in Jacob effecisse 7. Aiunt deinde nonnulli legem in umbris et typis delitescentem, decretis evangelicis in lucem esse educturum. Neque vero particula donec præ- finitum temporis terminum aliquem quo elapso conterendus sit, indicat, sed tantum effecturum, ut in toto orbe judicium ejus statuatur. Juxta illud : • Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum *., Et illud: ‹ Ecce ego vobiscum sum doneç sæculi fiat consumma- tio "., Sic et nunc decretorum suorum certam et immutabilem constantiam demonstrat. Scribitur enim: Justitia tua, justitia in æternum, et lex D tua veritas "*., Sperarunt vero et gentes in nomine ejus, post- quam Deum esse didicerunt, etiamsi in carne apparuerit. Quin et secundum Davidem : • In nomine ipsius exsultabunt tota die "1., Ab eo enim Christiani nuncupamur, et in eo spes nostras omnes collocatas habemus. Cæterum quo loco gentes habemus, Hebræos ipsos cæterosque inter- pretes, insula videas legere; ubi deinde nomine, legem scribere. Insularum porro appella- c ss Matth. xv, 29, 30. se Matth. xvi. 22. Psal. xcvIII, 4. ss Psal. cix, 1, 2. * Matth. xxvIII, 20. Psal. cxvi, 142. "1 Psal. LXXAVIN, 17. . · VARLE LECTIONES.

νου τις παρὰ τὸν Μωσαϊκὸν ἕτερος, πλὴν τῆς καινῆς & διαθήκης, περὶ ἧς Ιερεμίας φησί· ι Καὶ διαθήσο- μαι αὐτοῖς διαθήκην καινήν, οὐ κατὰ τὴν διαθήκην ἣν διεθέμην τοῖς πατράσιν αὐτῶν. » Εφη δὲ καὶ ὁ παρών προφήτης• • Ἐκ γὰρ Σιὼν ἐξελεύσεται νόμος καὶ λόγος Κυρίου ἐξ Ιερουσαλήμ. ο Ἐπειδὴ δὲ τῇ προκειμένῃ ῥήσει ἀθρόως ἐπέβαλεν εἰπὼν, Ἰακώβ ὁ παῖς μου, μὴ διορίσας τὸ πρόσωπον· νῦν ἐπήγαγεν, Οὕτως λέγει Κύριος ὁ Θεὸς, ἐξ αὐτοῦ δηλῶν εἰρῆσθαι τὰ τεθεσπισμένα περὶ Χριστοῦ. Τοῦ δὲ λέγοντος ἀοράτου τυγχάνοντος, τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, καὶ τὴν δύ ναμιν ἐκ μεγέθους παρίστησι κτισμάτων, κατὰ τὴν Παύλου φωνήν. Τὸν οὐρανὸν δὲ πεπῆχθαί φησιν. Ἐξ ὕδατος γὰρ συνέστη, κατὰ τὴν Μωσέως γραφήν, οὐκ ἐκ πυρὸς, κατὰ τοὺς ἔξω σοφούς. Τὴν δὲ γῆν ἐστερεῶσθαι, διὰ τὸ μέσην οὖσαν ἀκίνητον εἶναι, Β ἀντὶ δὲ τοῦ, καὶ τὰ ἐν αὐτῇ; καὶ τὰ πορευόμενα ἐπ' αὐτῆς ὁ. Σύμμαχος εἴρηκεν. Τίνα δὲ ταῦτα λέγει ὁ διδοὺς πνοὴν τῷ λαῷ τῷ ἐπ' αὐτῆς ; Πᾶσι γὰρ ἀνθρώποις διὰ τοῦ πρωτοπλάστου εἰς ψυχὴν ἐνεφύ- σησε ζῶσαν, τοῦ δὲ πνεύματος οὐ πᾶσι μετέδωκεν, ἀλλὰ τοῖς πατοῦσι τὴν γῆν, κρείττοσιν οὖσι τοῦ γεώδους φρονήματος. Εἴποις δ' ἂν καὶ πᾶν γένος δηλοῦσθαι ζώων λογικόν τε καὶ ἄλογον. Πολλῶν δὲ ψευδοπροφητῶν γεγονότων ἐν Ἰσραήλ, συνέβαινε λοιπὸν καὶ τοὺς ἀληθεῖς ἀπιστεῖσθαι προφήτας, ὡς καὶ αὐτὸν ἀπιστηθῆναι καίτοι θαυματουργοῦντα Χριστόν. Εκβάλλειν γὰρ αὐτὸν ἔφασκον ἐν Βεελζε βουλτὰ δαιμόνια, ἔλεγόν τε· « Εἰ ἦν οὗτος παρὰ Θεοῦ, οὐκ ἔλυε τὸ Σάββατον. » Διόπερ ἔφασκεν αὐτοῖς ὁ Σωτήρ· ι Ο κλέπτης οὐκ ἔρχεται, εἰ μὴ ἵνα κλέ ψῃ, καὶ θύσῃ, καὶ ἀπολέσῃ. Ἐγὼ ἦλθον ἵνα ζωὴν ἔχωσιν. » Καὶ πάλιν· . Ἐγὼ ἦλθον ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατέρας μου. » Ὅθεν αὐτῷ ἡ προφητεία μαρτυροῦντα τὸν Πατέρα ποιεῖ, ὡς κληθείς ἦλθεν, ἀλλ' οὐκ αὐτόμολος, κατὰ τοὺς ἀπὸ καρδίας λαλοῦντας, ἀλλ᾽ ἐν δικαιοσύνῃ, κατ' ἀξίαν τὴν κλήσιν λαβών. Καὶ τῶν δυνάμεων ὄντι Κυρίῳ συνεργεῖν ἐπαγγέλλεται, διὰ τὰ μέτρα τῆς ἀνθρωπότητος, ἂν καὶ Θεὸν δεικνύς, καὶ φῶς ἐκ φωτός, εἰς φῶς αὐτὸν ἐθνῶν· ὥσπερ τι δῶρον δεδό- σθαι φησὶν, εἰς Διαθήκην Καινὴν τῆς προτέρας τὴν σκιὰν θεοπρεπῶς καταργήσαντα. Καὶ, ἐπείπερ αύ- τὸς ἦν ἡ Διαθήκη, μεσίτης ὢν Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, οὐδὲ γραφὴν, οὐδὲ βιβλίον, ὁμοίως ἐξέδωκε Μωσεί· ἐν αὐτῷ δὲ καὶ τῶν πάλαι τυφλῶν τὰς ψυχὰς οἱ ὀφθαλμοὶ διανοίγονται πρὸς γνῶσιν Θεοῦ, ἐξ ἀγνοίας τῆς περὶ εἴδωλά τε καὶ δαίμονας, οἷς τὸ θεῖον σέβας ἅπερ ἐμόν ». Ὁ δὲ αὐτὸς καὶ τοῖς ἐν ᾅδου, καθειργμένοις ἐν οἴκῳ φυλακῆς ἐκήρυξε πνεύμα. σιν, ἐκ δεσμῶν ἀνάγκης πάντας ἀνείς. Ομοῦ δὲ, γρ. ἀπένειμεν, COMMENTARII IN ISAIAM. tione, Ecclesias ipsas, quæ a hide alienis, tanquam C miracula patraret. Eum enim et sumpta a Beelzebul Sabbatum nunquam soluturum fuisse dicebant ". furetur, mactet, et perdat; ego autem venio, ut Patris mei 68, mari, undique obsidentur, intelligimus; legem au- ten, aliam ab ea, quæ fuit per Mosen promulgata : id est, testamentum illud recens, de quo in hune modum loquitur Jeremias : ‹ El testabor eis testa- mentum novum; non secundum illud, quod condidi patribus eorum ". » Ail vero et noster hic pro- pheta : « De Sion exibit lex, et verbum Domini de. Jerusalem ". Caeterum, quia propositæ verborum seriei, nulla personæ loquentis facta distinctione, Jacob filius meus confertim adjunxerat, nunc, ita Dominum Deum dixisse, tanquam ab eodem pro- deant quæ de Christo futura narrantur, ostendit. Deinde, quia in oculorum sensum non cadit, qui loquitur, ejusdemn essentiam et vires a rerum creatarum magnitudine, uti et Paulus, demon- strat ". Dixit igitur cælum fixum esse; ut aqua constare, secundum Mosæ sententiam ; non igne, sicut profanæ sapientiæ magistris placet, judi- caret. Dixit et firmari terram ideo, putant non- nulli, quod in ipso mundi medio librata permaneat immobilis. Verum quo loco, et qua in ipsa, habemus, Et quæ in ipsa ambulant, interpretatur Symmachus. At quænam sunt, quæ verbis istis, Qui dedit fla- tum populo, Qui in ea est, intelligit ? Cunctis enim hominibus per protoplastum in animam viventem inspiravit quidem, non autem omnes spiritus pare ticipes effecit ; sed eos tantum, qui terrenis cogl- tationibus superiores effecti, terram conculcant. Dicas vero omnia etiam animantium genera, sive ratione polleant, sive eadem destituantur, signifi- cari. Cæterum, quia falsis abundabant prophetis Israelitæ, factum est tandem, ut veris fides non adhiberetur : imo ne Christo quidem, quantumvis potestate dæmonia ejicere, et, si ex Deo esset, Hinc illa Salvatoris: «Fur non venit, nisi ut vitam habeant "., Et: Ego veni in nomine Dinc rursum Patris testimonium propheta noster adhibet, eumque non sponte, ut transfugam, aut eorum aliquem, qui de suo tantum ingenio lo- quuntur, sed rite vocatum in justitia accedere, et cum exercituum Domino, pro humanitatis ratione, cooperari confirmat, Deumque esse, et lumen de lumine, et lucem gentium, tanquam donum aliquod, D in les/amentum novum, veteris unbra divinitus, ut par erat, dissipata ". Quoniam deinde iden ipse testamentum erat (tanquam factus mediator Dei et hominum) neque scripturam, neque librum, veluti Moses, edidit : sed in ipso eorum etiam, qui quondam animorum cæcitate laborabant, að Dei agnitionem oculi aperiuntur, id est ab idolis, quibus divinum cultum tribuebant, revocantur, Idem vero et iis etianı spiritibus, qui apud inferos, in carceris domo constricti tenebantur 70, de se ipso Jerem. xxxι, 31, 32, [sa. 11, 5. • Rom. 1, 20. Gen. 1, 6. Luc. x1, 14, 15, Joan. ix, 16, Joan. x, 10, 11. * Joan. v, 43. "I Joan. 11, 8. Petr. 111, b VARIE LECTIONES.

νου τις παρὰ τὸν Μωσαϊκὸν ἕτερος, πλὴν τῆς καινῆς & διαθήκης, περὶ ἧς Ιερεμίας φησί· ι Καὶ διαθήσο- μαι αὐτοῖς διαθήκην καινήν, οὐ κατὰ τὴν διαθήκην ἣν διεθέμην τοῖς πατράσιν αὐτῶν. » Εφη δὲ καὶ ὁ παρών προφήτης• • Ἐκ γὰρ Σιὼν ἐξελεύσεται νόμος καὶ λόγος Κυρίου ἐξ Ιερουσαλήμ. ο Ἐπειδὴ δὲ τῇ προκειμένῃ ῥήσει ἀθρόως ἐπέβαλεν εἰπὼν, Ἰακώβ ὁ παῖς μου, μὴ διορίσας τὸ πρόσωπον· νῦν ἐπήγαγεν, Οὕτως λέγει Κύριος ὁ Θεὸς, ἐξ αὐτοῦ δηλῶν εἰρῆσθαι τὰ τεθεσπισμένα περὶ Χριστοῦ. Τοῦ δὲ λέγοντος ἀοράτου τυγχάνοντος, τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, καὶ τὴν δύ ναμιν ἐκ μεγέθους παρίστησι κτισμάτων, κατὰ τὴν Παύλου φωνήν. Τὸν οὐρανὸν δὲ πεπῆχθαί φησιν. Ἐξ ὕδατος γὰρ συνέστη, κατὰ τὴν Μωσέως γραφήν, οὐκ ἐκ πυρὸς, κατὰ τοὺς ἔξω σοφούς. Τὴν δὲ γῆν ἐστερεῶσθαι, διὰ τὸ μέσην οὖσαν ἀκίνητον εἶναι, Β ἀντὶ δὲ τοῦ, καὶ τὰ ἐν αὐτῇ; καὶ τὰ πορευόμενα ἐπ' αὐτῆς ὁ. Σύμμαχος εἴρηκεν. Τίνα δὲ ταῦτα λέγει ὁ διδοὺς πνοὴν τῷ λαῷ τῷ ἐπ' αὐτῆς ; Πᾶσι γὰρ ἀνθρώποις διὰ τοῦ πρωτοπλάστου εἰς ψυχὴν ἐνεφύ- σησε ζῶσαν, τοῦ δὲ πνεύματος οὐ πᾶσι μετέδωκεν, ἀλλὰ τοῖς πατοῦσι τὴν γῆν, κρείττοσιν οὖσι τοῦ γεώδους φρονήματος. Εἴποις δ' ἂν καὶ πᾶν γένος δηλοῦσθαι ζώων λογικόν τε καὶ ἄλογον. Πολλῶν δὲ ψευδοπροφητῶν γεγονότων ἐν Ἰσραήλ, συνέβαινε λοιπὸν καὶ τοὺς ἀληθεῖς ἀπιστεῖσθαι προφήτας, ὡς καὶ αὐτὸν ἀπιστηθῆναι καίτοι θαυματουργοῦντα Χριστόν. Εκβάλλειν γὰρ αὐτὸν ἔφασκον ἐν Βεελζε βουλτὰ δαιμόνια, ἔλεγόν τε· « Εἰ ἦν οὗτος παρὰ Θεοῦ, οὐκ ἔλυε τὸ Σάββατον. » Διόπερ ἔφασκεν αὐτοῖς ὁ Σωτήρ· ι Ο κλέπτης οὐκ ἔρχεται, εἰ μὴ ἵνα κλέ ψῃ, καὶ θύσῃ, καὶ ἀπολέσῃ. Ἐγὼ ἦλθον ἵνα ζωὴν ἔχωσιν. » Καὶ πάλιν· . Ἐγὼ ἦλθον ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατέρας μου. » Ὅθεν αὐτῷ ἡ προφητεία μαρτυροῦντα τὸν Πατέρα ποιεῖ, ὡς κληθείς ἦλθεν, ἀλλ' οὐκ αὐτόμολος, κατὰ τοὺς ἀπὸ καρδίας λαλοῦντας, ἀλλ᾽ ἐν δικαιοσύνῃ, κατ' ἀξίαν τὴν κλήσιν λαβών. Καὶ τῶν δυνάμεων ὄντι Κυρίῳ συνεργεῖν ἐπαγγέλλεται, διὰ τὰ μέτρα τῆς ἀνθρωπότητος, ἂν καὶ Θεὸν δεικνύς, καὶ φῶς ἐκ φωτός, εἰς φῶς αὐτὸν ἐθνῶν· ὥσπερ τι δῶρον δεδό- σθαι φησὶν, εἰς Διαθήκην Καινὴν τῆς προτέρας τὴν σκιὰν θεοπρεπῶς καταργήσαντα. Καὶ, ἐπείπερ αύ- τὸς ἦν ἡ Διαθήκη, μεσίτης ὢν Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, οὐδὲ γραφὴν, οὐδὲ βιβλίον, ὁμοίως ἐξέδωκε Μωσεί· ἐν αὐτῷ δὲ καὶ τῶν πάλαι τυφλῶν τὰς ψυχὰς οἱ ὀφθαλμοὶ διανοίγονται πρὸς γνῶσιν Θεοῦ, ἐξ ἀγνοίας τῆς περὶ εἴδωλά τε καὶ δαίμονας, οἷς τὸ θεῖον σέβας ἅπερ ἐμόν ». Ὁ δὲ αὐτὸς καὶ τοῖς ἐν ᾅδου, καθειργμένοις ἐν οἴκῳ φυλακῆς ἐκήρυξε πνεύμα. σιν, ἐκ δεσμῶν ἀνάγκης πάντας ἀνείς. Ομοῦ δὲ, γρ. ἀπένειμεν, COMMENTARII IN ISAIAM. tione, Ecclesias ipsas, quæ a hide alienis, tanquam C miracula patraret. Eum enim et sumpta a Beelzebul Sabbatum nunquam soluturum fuisse dicebant ". furetur, mactet, et perdat; ego autem venio, ut Patris mei 68, mari, undique obsidentur, intelligimus; legem au- ten, aliam ab ea, quæ fuit per Mosen promulgata : id est, testamentum illud recens, de quo in hune modum loquitur Jeremias : ‹ El testabor eis testa- mentum novum; non secundum illud, quod condidi patribus eorum ". » Ail vero et noster hic pro- pheta : « De Sion exibit lex, et verbum Domini de. Jerusalem ". Caeterum, quia propositæ verborum seriei, nulla personæ loquentis facta distinctione, Jacob filius meus confertim adjunxerat, nunc, ita Dominum Deum dixisse, tanquam ab eodem pro- deant quæ de Christo futura narrantur, ostendit. Deinde, quia in oculorum sensum non cadit, qui loquitur, ejusdemn essentiam et vires a rerum creatarum magnitudine, uti et Paulus, demon- strat ". Dixit igitur cælum fixum esse; ut aqua constare, secundum Mosæ sententiam ; non igne, sicut profanæ sapientiæ magistris placet, judi- caret. Dixit et firmari terram ideo, putant non- nulli, quod in ipso mundi medio librata permaneat immobilis. Verum quo loco, et qua in ipsa, habemus, Et quæ in ipsa ambulant, interpretatur Symmachus. At quænam sunt, quæ verbis istis, Qui dedit fla- tum populo, Qui in ea est, intelligit ? Cunctis enim hominibus per protoplastum in animam viventem inspiravit quidem, non autem omnes spiritus pare ticipes effecit ; sed eos tantum, qui terrenis cogl- tationibus superiores effecti, terram conculcant. Dicas vero omnia etiam animantium genera, sive ratione polleant, sive eadem destituantur, signifi- cari. Cæterum, quia falsis abundabant prophetis Israelitæ, factum est tandem, ut veris fides non adhiberetur : imo ne Christo quidem, quantumvis potestate dæmonia ejicere, et, si ex Deo esset, Hinc illa Salvatoris: «Fur non venit, nisi ut vitam habeant "., Et: Ego veni in nomine Dinc rursum Patris testimonium propheta noster adhibet, eumque non sponte, ut transfugam, aut eorum aliquem, qui de suo tantum ingenio lo- quuntur, sed rite vocatum in justitia accedere, et cum exercituum Domino, pro humanitatis ratione, cooperari confirmat, Deumque esse, et lumen de lumine, et lucem gentium, tanquam donum aliquod, D in les/amentum novum, veteris unbra divinitus, ut par erat, dissipata ". Quoniam deinde iden ipse testamentum erat (tanquam factus mediator Dei et hominum) neque scripturam, neque librum, veluti Moses, edidit : sed in ipso eorum etiam, qui quondam animorum cæcitate laborabant, að Dei agnitionem oculi aperiuntur, id est ab idolis, quibus divinum cultum tribuebant, revocantur, Idem vero et iis etianı spiritibus, qui apud inferos, in carceris domo constricti tenebantur 70, de se ipso Jerem. xxxι, 31, 32, [sa. 11, 5. • Rom. 1, 20. Gen. 1, 6. Luc. x1, 14, 15, Joan. ix, 16, Joan. x, 10, 11. * Joan. v, 43. "I Joan. 11, 8. Petr. 111, b VARIE LECTIONES.

Α καὶ τοὺς προῤῥηθέντας τυφλούς, ταῖς τῶν ἰδίων ἐσφιγμένους ἁμαρτημάτων σειραῖς, σκότῳ τε και κίας πεπεδημένους, ηξίωσε διὰ τῆς χάριτος ἁμαρ τημάτων ἀφέσεως, τῆς τοῦ διαβόλου τούτους ελευθε ρώσας εἱρκτῆς, οὐκ Ἰουδαίους ἰδικῶς, οὐ τὸν Ἰσραήλ, οὐ τὸν Ἰακώβ, πᾶν δὲ γένος ἀνθρώπων. Διόπερ εἶπεν, ἐθνῶν. Εἶτα Κύριος ὁ Θεὸς ὑπάρχειν εἰπών Τὴν δόξαν μου, φησὶν, ἑτέρῳ οὐ δώσω. Οὐκ εἶπεν, οὐδενὶ, φασὶν, ἀλλ' ἑτέρῳ, ἐμφαίνων ἐν μόνῳ γεγο- νέναι συγχώρησιν, περὶ οὗπερ ἔφασκεν· Ἐκάλεσά σε ἐν δικαιοσύνῃ, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἡ δὲ δόξα τοῦ λέ- γοντος ἦν· Ἐγώ Κύριος ὁ Θεός. Διὰ τούτου γὰρ δοξάζεται τοῦ ὀνόματος. Αμεινον δὲ λέγειν, Επειδή Κύριος ὁ Θεὸς ἡ Τριάς, καὶ οὐχ ἕτερος κατ' οὐσίαν τοῦ Πατέρος ὁ Υἱός, μεγάλα δὲ κατορθοῦντα παρέστη. σεν, δείκνυσιν ὡς εἴπερ ἦν κτίσμα, οὐκ ἂν τῆς ἀνωτάτω δόξης γέγονε κοινωνός. Κατὰ γὰρ τὸν θεῖον Απόστολον, ο Κἂν εἰ πολλοί τινες εἶεν θεοί, καὶ κύριοι, ἔν τε οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ τῆς γῆς· ἀλλ' ἡμῖν εἷς Θεὸς ὁ Πατὴρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ εἷς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, δι' οὗ τὰ πάντα, καὶ ἡμεῖς δι' αὐτ τοῦ. » Οὐ γὰρ ἕτερος παρ' αὐτὸν, κἂν εἰς ὑπόστασιν ἰδικὴν ἀφορίζεται. Λέγων δὲ, Οὐδὲ τὰς ἀρετάς μου· δώσω τοῖς γλυπτοῖς· ἢ τὴν ὕμνησιν, κατὰ τὸν Ακύλαν· ἢ τὸν ἔπαινον, κατὰ Σύμμαχον, τὰ ἔθνη παιδεύει μηδὲν τῶν πάλαι σεβασμάτων ἡγεῖσθαι Θεόν, μηδὲ προσφέρειν αἴνεσιν ἀπεβῆ. Μόνος γὰρ ἔχει τὰς τοῦ Πατέρος ἀρετὰς, ὁμολογουμένως μὲν κατὰ τὴν θεότητα, ἤδη δὲ καὶ κατὰ τὴν οἰκονομίαν. Ἐν αὐτῷ γὰρ εὐδόκησε πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότης της κατοικήσαι σωματικῶς. Τούτοις ἐπιλέγει· Τὰ ἀπ' ἀρχῆς ἰδοὺ ἤκασιν. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, Πρὸ τοῦ ἀναγγεῖλαι ἐδηλώθη ὑμῖν, ὁ Σύμμαχος εἶπεν· Πρὸ τοῦ ἀναγγεῖται αὐτὰ ἀκουστὰ ποιήσω ὑμῖν. "Ωσπερ γὰρ τὰ πρῶτα, φησὶν, ἐπληρώθη δι' ἔργων (καθὰ γὰρ ᾽Αβραὰμ ἐπηγγειλάμην περὶ τοῦ σπέρμα τος αὐτοῦ, πεποίηκα· ἐπληρώθη δὲ καὶ τὰ διὰ Μω- σέως καὶ τῶν προφητῶν προλεχθέντα), οὕτω καὶ νῦν εὐαγγελίζομαι τοῖς πᾶσι καινά. Καὶ πρὶν ἀναγ γεῖλαι, καὶ πρὸς τὸ φανερὸν ἐλθεῖν, ἀκουστὰ ὑμῖν διὰ τῆς παρούσης προφητείας ἐποίησα, ἅπερ ἐξῆς ἐπενήνοχεν. Τὸν δὲ περὶ τοῦ Σωτῆρος ἀπιστεῖσθαι, φασί τινες, λόγον οὐ συγχωρεῖ. Ποῖα δὲ, φασί, τὰ καινά; Απερ ἐπήγγελται ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς ὁ Χριστός, τὴν εἰς αἰῶνα τὸν μέλλοντα ζωὴν, καὶ ὅσα πρὸς ἀξίαν τοῖς ἁγίοις ἀπόκειτα:. ι-κε". Ὑμνήσατε τῷ Κυρίῳ ὕμνον καινὸν, ἡ ἀρχὴ αὐτοῦ· δοξάζετε τὸ ὄνομα αὐτοῦ, ἀπ᾿ ἄκρου τῆς γῆς, οἱ καταβαίνοντες εἰς τὴν θάλασσαν, πλέοντες αὐτὴν, καὶ νῆσοι, καὶ οἱ κατοικοῦντες αὐτάς. Ευφράνθητι, ἔρημος, καὶ αἱ κῶμαι αὐτῆς, ἐπαύλεις, καὶ οἱ κατοικοῦντες Κηδάρ, κ. τ. λ. Ἐπήνεγκε διὰ τούτων, ἅπερ ἔφη καινά, κει PROCOPII GAZ.EI concionatus est, et vinculis necessitatis omnes li- heravit. Quin et iis etiam, quos superius dixi cœ- citate laborare, cum peccatis tanquam catenis, in ipsis scelerum tenebris constricti tenerentur, pec- catorum veniam largitus, eosdem diaboli servitute eripuit, et libertate donavit; nou Judaos privatim, non Israelem, non Jacobum, sed genus hominum universum : ut adhibito gentium nomine significa- vit. Deinde, cum se Dominum Deum esse præemi- sisset, gloriam meam alteri non dabo, adjunxit. Dixit autem alteri, aiunt nonnulli, et uni, tantum cam de qua loquebatur, cum vocasse in justitia, et quæ sequuntur, diceret, factam es-e gratiamı de- monstraret. Erat autem gloria dicentis : Ego Do- minus Deus. Ifoc enim nomine glorificatur. Præsti- B terit vero dicere, quia Dominus Deus ipsa est Tri- nitas, neque alius essentia Pater a Filio, quem magna præstantem fecit, eumdem ipsum, si creatura esset, supremæ gloriæ participem esse non posse, velle demonstrare. Beato siquidem auctore Apo- stolo: • Lliamsi multi quidem sint Dei, et Donini, sive in cœlo, sive in terra, nobis tamen unus est Deus Pater, ex quo omnia : et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum ". Neque enim alius est præter ipsum, etiamsi pro- prio personæ discrimine separetur. Cum autem virtutes suas, sive laudem (ut Aquilas et Theodo- tio, nominibus quidem diversis, sed idem signin- rantibus, interpretantur), sculptilibus minine se daturum dicit, nihil eorum, quæ ante coluerunt, Deum credere, neque laudem impiam offerre de- bere gentes admonet. Solus enim Patris sine con- troversia virtutes habet secundum divinitatem qui- den, jam autem et secundum dispensationem. Placuit siquidem, ut in ipso omnis plenitudo di- vinitatis corporaliter inhabitaret ". Post hæc col- ligit : Quæ a principio, ecce venerunt. Verum quo loco, antequam annuntientur, indicata sunt vobis, legimus; ita Symmachus : Antequam annuntientur, ea audita faciam vobis. Ut enim prima, ait, re ipsa impleta sunt (Abrahamo siquidem quod ei per me de semine ejus ; quod per Mosen denique, reliquos. que prophetas, promissum pronuntiatumque est, fa- eta esse non ambigitis. Sic el quæ nunc ipse nova vobis omnibus allero : Priusquam annuntientur, et D in apertum veniant; audita vobis per ipsam pro- phetiam esse volui: quæ deinceps adjiciuntur. At sermoni, qui de Salvatore est, diffidere non concedit, aiunt nonnulli. Verum qualia tandem nova ista, addunt? Ea nimirum, quæ Dominus noster Jesus Christus nobis annuntiavit, vitam futuri sæculi, et quæcunque sanctis ipsis exsistunt pro dignitate recondita. VERS. 10-25. Cantate Domino canticum nɔvum, principatus ejus, glorificate nomen ejus ab extremo terra qui descenditis in mare, qui navigatis ipsum, insula, ut habitatores earum. Latare deser- tam, et vici ejus, villa, et habitatores Cedar, etc. Vobis istis, quæ nova prius vocarit, osten- " Cor. vi, 5, 6. * Coloss. 11, 9. C

Α καὶ τοὺς προῤῥηθέντας τυφλούς, ταῖς τῶν ἰδίων ἐσφιγμένους ἁμαρτημάτων σειραῖς, σκότῳ τε και κίας πεπεδημένους, ηξίωσε διὰ τῆς χάριτος ἁμαρ τημάτων ἀφέσεως, τῆς τοῦ διαβόλου τούτους ελευθε ρώσας εἱρκτῆς, οὐκ Ἰουδαίους ἰδικῶς, οὐ τὸν Ἰσραήλ, οὐ τὸν Ἰακώβ, πᾶν δὲ γένος ἀνθρώπων. Διόπερ εἶπεν, ἐθνῶν. Εἶτα Κύριος ὁ Θεὸς ὑπάρχειν εἰπών Τὴν δόξαν μου, φησὶν, ἑτέρῳ οὐ δώσω. Οὐκ εἶπεν, οὐδενὶ, φασὶν, ἀλλ' ἑτέρῳ, ἐμφαίνων ἐν μόνῳ γεγο- νέναι συγχώρησιν, περὶ οὗπερ ἔφασκεν· Ἐκάλεσά σε ἐν δικαιοσύνῃ, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἡ δὲ δόξα τοῦ λέ- γοντος ἦν· Ἐγώ Κύριος ὁ Θεός. Διὰ τούτου γὰρ δοξάζεται τοῦ ὀνόματος. Αμεινον δὲ λέγειν, Επειδή Κύριος ὁ Θεὸς ἡ Τριάς, καὶ οὐχ ἕτερος κατ' οὐσίαν τοῦ Πατέρος ὁ Υἱός, μεγάλα δὲ κατορθοῦντα παρέστη. σεν, δείκνυσιν ὡς εἴπερ ἦν κτίσμα, οὐκ ἂν τῆς ἀνωτάτω δόξης γέγονε κοινωνός. Κατὰ γὰρ τὸν θεῖον Απόστολον, ο Κἂν εἰ πολλοί τινες εἶεν θεοί, καὶ κύριοι, ἔν τε οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ τῆς γῆς· ἀλλ' ἡμῖν εἷς Θεὸς ὁ Πατὴρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ εἷς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, δι' οὗ τὰ πάντα, καὶ ἡμεῖς δι' αὐτ τοῦ. » Οὐ γὰρ ἕτερος παρ' αὐτὸν, κἂν εἰς ὑπόστασιν ἰδικὴν ἀφορίζεται. Λέγων δὲ, Οὐδὲ τὰς ἀρετάς μου· δώσω τοῖς γλυπτοῖς· ἢ τὴν ὕμνησιν, κατὰ τὸν Ακύλαν· ἢ τὸν ἔπαινον, κατὰ Σύμμαχον, τὰ ἔθνη παιδεύει μηδὲν τῶν πάλαι σεβασμάτων ἡγεῖσθαι Θεόν, μηδὲ προσφέρειν αἴνεσιν ἀπεβῆ. Μόνος γὰρ ἔχει τὰς τοῦ Πατέρος ἀρετὰς, ὁμολογουμένως μὲν κατὰ τὴν θεότητα, ἤδη δὲ καὶ κατὰ τὴν οἰκονομίαν. Ἐν αὐτῷ γὰρ εὐδόκησε πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότης της κατοικήσαι σωματικῶς. Τούτοις ἐπιλέγει· Τὰ ἀπ' ἀρχῆς ἰδοὺ ἤκασιν. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, Πρὸ τοῦ ἀναγγεῖλαι ἐδηλώθη ὑμῖν, ὁ Σύμμαχος εἶπεν· Πρὸ τοῦ ἀναγγεῖται αὐτὰ ἀκουστὰ ποιήσω ὑμῖν. "Ωσπερ γὰρ τὰ πρῶτα, φησὶν, ἐπληρώθη δι' ἔργων (καθὰ γὰρ ᾽Αβραὰμ ἐπηγγειλάμην περὶ τοῦ σπέρμα τος αὐτοῦ, πεποίηκα· ἐπληρώθη δὲ καὶ τὰ διὰ Μω- σέως καὶ τῶν προφητῶν προλεχθέντα), οὕτω καὶ νῦν εὐαγγελίζομαι τοῖς πᾶσι καινά. Καὶ πρὶν ἀναγ γεῖλαι, καὶ πρὸς τὸ φανερὸν ἐλθεῖν, ἀκουστὰ ὑμῖν διὰ τῆς παρούσης προφητείας ἐποίησα, ἅπερ ἐξῆς ἐπενήνοχεν. Τὸν δὲ περὶ τοῦ Σωτῆρος ἀπιστεῖσθαι, φασί τινες, λόγον οὐ συγχωρεῖ. Ποῖα δὲ, φασί, τὰ καινά; Απερ ἐπήγγελται ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς ὁ Χριστός, τὴν εἰς αἰῶνα τὸν μέλλοντα ζωὴν, καὶ ὅσα πρὸς ἀξίαν τοῖς ἁγίοις ἀπόκειτα:. ι-κε". Ὑμνήσατε τῷ Κυρίῳ ὕμνον καινὸν, ἡ ἀρχὴ αὐτοῦ· δοξάζετε τὸ ὄνομα αὐτοῦ, ἀπ᾿ ἄκρου τῆς γῆς, οἱ καταβαίνοντες εἰς τὴν θάλασσαν, πλέοντες αὐτὴν, καὶ νῆσοι, καὶ οἱ κατοικοῦντες αὐτάς. Ευφράνθητι, ἔρημος, καὶ αἱ κῶμαι αὐτῆς, ἐπαύλεις, καὶ οἱ κατοικοῦντες Κηδάρ, κ. τ. λ. Ἐπήνεγκε διὰ τούτων, ἅπερ ἔφη καινά, κει PROCOPII GAZ.EI concionatus est, et vinculis necessitatis omnes li- heravit. Quin et iis etiam, quos superius dixi cœ- citate laborare, cum peccatis tanquam catenis, in ipsis scelerum tenebris constricti tenerentur, pec- catorum veniam largitus, eosdem diaboli servitute eripuit, et libertate donavit; nou Judaos privatim, non Israelem, non Jacobum, sed genus hominum universum : ut adhibito gentium nomine significa- vit. Deinde, cum se Dominum Deum esse præemi- sisset, gloriam meam alteri non dabo, adjunxit. Dixit autem alteri, aiunt nonnulli, et uni, tantum cam de qua loquebatur, cum vocasse in justitia, et quæ sequuntur, diceret, factam es-e gratiamı de- monstraret. Erat autem gloria dicentis : Ego Do- minus Deus. Ifoc enim nomine glorificatur. Præsti- B terit vero dicere, quia Dominus Deus ipsa est Tri- nitas, neque alius essentia Pater a Filio, quem magna præstantem fecit, eumdem ipsum, si creatura esset, supremæ gloriæ participem esse non posse, velle demonstrare. Beato siquidem auctore Apo- stolo: • Lliamsi multi quidem sint Dei, et Donini, sive in cœlo, sive in terra, nobis tamen unus est Deus Pater, ex quo omnia : et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum ". Neque enim alius est præter ipsum, etiamsi pro- prio personæ discrimine separetur. Cum autem virtutes suas, sive laudem (ut Aquilas et Theodo- tio, nominibus quidem diversis, sed idem signin- rantibus, interpretantur), sculptilibus minine se daturum dicit, nihil eorum, quæ ante coluerunt, Deum credere, neque laudem impiam offerre de- bere gentes admonet. Solus enim Patris sine con- troversia virtutes habet secundum divinitatem qui- den, jam autem et secundum dispensationem. Placuit siquidem, ut in ipso omnis plenitudo di- vinitatis corporaliter inhabitaret ". Post hæc col- ligit : Quæ a principio, ecce venerunt. Verum quo loco, antequam annuntientur, indicata sunt vobis, legimus; ita Symmachus : Antequam annuntientur, ea audita faciam vobis. Ut enim prima, ait, re ipsa impleta sunt (Abrahamo siquidem quod ei per me de semine ejus ; quod per Mosen denique, reliquos. que prophetas, promissum pronuntiatumque est, fa- eta esse non ambigitis. Sic el quæ nunc ipse nova vobis omnibus allero : Priusquam annuntientur, et D in apertum veniant; audita vobis per ipsam pro- phetiam esse volui: quæ deinceps adjiciuntur. At sermoni, qui de Salvatore est, diffidere non concedit, aiunt nonnulli. Verum qualia tandem nova ista, addunt? Ea nimirum, quæ Dominus noster Jesus Christus nobis annuntiavit, vitam futuri sæculi, et quæcunque sanctis ipsis exsistunt pro dignitate recondita. VERS. 10-25. Cantate Domino canticum nɔvum, principatus ejus, glorificate nomen ejus ab extremo terra qui descenditis in mare, qui navigatis ipsum, insula, ut habitatores earum. Latare deser- tam, et vici ejus, villa, et habitatores Cedar, etc. Vobis istis, quæ nova prius vocarit, osten- " Cor. vi, 5, 6. * Coloss. 11, 9. C

λεύων πᾶσιν ἀνθρώποις ὕμνον ᾄδειν, ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς, ᾆσμα· ἐπειδὴ ἡ ἀρχὴ αὐτοῦ καὶ καθολική ἐξουσία καθ' ὅλης ἐδοξάσθη τῆς γῆς. Πεπλήρωται γὰρ τῶν ἀπὸ τῆς Χριστοῦ προσηγορίας λεγομένων Χριστιανῶν. Ἐν καθαρᾷ δὲ θεωρία τῶν μελλόντων ὁ προφήτης εστιαθεὶς τὴν ψυχήν, συνεορτάζειν αὐτῷ καὶ τοὺς ἄλλους παρακαλεῖ, τῶν ἀγαθῶν ὑμνοῦντας τὸ αἴτιον. Παρηκολούθουν γὰρ οἱ προφῆται τοῖς ἐξ ἑαυτῶν λεγομένοις, ὡς ποτὲ μὲν παραιτεῖσθαι, ποτὲ δὲ χαίρειν ἐπὶ τοῖς παρὰ Θεοῦ λεγομένοις. Ο καὶ νῦν πάσχει τοῦ Σωτῆρος τὴν παρουσίαν ὁρῶν, διδά- σκων ἅμα ὡς ὁ φανησόμενος Κύριος οὐ τότε πρῶτον ἄρξει, κρατῶν δὲ πάντων, ὡς Θεὸς, καὶ τοῖς ἐπὶ γῆς ὑπάρχων τοιοῦτος φανερωθήσεται, προκαταρ χόντων αὐτοῦ τῆς γνώσεως τῶν ἐργαζομένων ἀπο- στόλων τὴν θάλατταν, ἣν ἔπλεον ἁλιεύοντες. Καινὸς – δὲ ὕμνος τῇ τῶν πραγμάτων πρέπει καινότητι. Εἴ τις γὰρ ἐν Χριστῷ, καινὴ κτίσις, καὶ τὰ ἀρχαία παρῆλθεν· γέγονε δὲ πάντα καινά. Πνευματικῆς γὰρ δουλείας, οὐ σαρκικῆς, κατὰ τὸν Ἰσραήλ, λελυτρώ- μεθα· καὶ ἀντὶ πλινθείας, τῶν ἐκ φιλοσαρκίας ἔξω γεγόναμεν μολυσμῶν, φυγόντες οὐκ ἐργοδιωκτάς Αἰγυπτίους, οὐδὲ τύραννον ἄνθρωπον, τοὺς δὲ συν ωθοῦντας εἰς ἁμαρτίαν ἡμᾶς δαίμονας, καὶ τὸν τούτοις εφεστηκότα διάβολον, ὡς διαβῆναι τὴν ἐκ τοῦ βίου τύρβην, ὡς θάλατταν, καὶ φαγεῖν ἀντὶ μάννα, τὸν ἄρτον τὸν ἐξ οὐρανοῦ καὶ ζωὴν τῷ κόσμῳ παρέχοντα· καὶ τοῖς ἐκ Χριστοῦ τῆς πέτρας ενετρύ- φησαν ο μὲν νάμασι, τυχόντες τε τοῦ θείου βαπτί- σματος τὸν Ἰορδάνην διέβημεν, εἰς γῆν εἰσελθόντες τὴν τοῖς ἁγίοις ἐπηγγελμένην, ἣν οι μακαριζόμενοι κληρονομοῦσι πραεῖς· ἐφ᾽ οἷς ἔδει γενέσθαι τὸν ὕμνον Θεῷ παρὰ τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ, τῶν ὑπ' αὐτοῦ, καθά φασί τινες, ἀρχομένων οὐ κατὰ τὴν Ἰουδαίαν, κατὰ δὲ πᾶσαν τὴν γῆν. Οὐ γὰρ ὡς πάλαι ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ γνωστὸς ὁ Κύριος, καὶ ἐν μόνῳ τῷ Ἰσραὴλ τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Πλήρης δὲ νῦν ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ τῆς δόξης αὐτοῦ. Καὶ Δαβὶδ δέ φησι· Πληρωθήσεται τῆς δόξης αὐτοῦ πᾶσα ἡ γῆ. Τίνες δὲ οἱ τοὺς ᾄδοντας τὸν καινὸν ὕμνον ἱστάν- τες, καὶ πρὸς χορὸν συγκαλοῦντες πνευματικόν ; Οι τὴν θάλατταν πλέοντες διὰ τὴν τέχνην ἀπόστολοι. Καὶ ὅτι τὴν καθ᾿ ἡμᾶς περιπλέοντες θάλατταν, ποτέ μὲν ἐν νήσοις ἐκήρυττον, ποτὲ δὲ τῆς Ἰταλίας καὶ Ισπανίας ἐπέκεινα. Επλεον δὲ καὶ τοῦ βίου τὴν θάλατταν, ἐν νήσοις ταῖς τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίας κηρύττοντες τοῦ βίου τὰς προσβολὰς, ὡς κύματα φερούσαις καὶ πνεύματα, περὶ ἧς φησιν ὁ Δαβίδ· • Αὕτη ἡ θάλασσα ἡ μεγάλη καὶ εὐρύχωρος, » καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα. Ἐπεὶ καὶ τοῦ βίου τὰ πράγματα τὸ ἀστάθμητον ἔχοντα, ἄνω κάτω συγχύσει κινεῖται πολλῇ, ἣν διαπλέουσιν οἱ μὴ πρὸς αὐτῆς βαπτιζό μενοι, τῶν δὲ ταύτης κυμάτων ὑπερανέχοντες, δη το το ἴσ. ἐνετρύγημεν. COMMENTARII IN ISAIAM. A dit; qui hymnum, vel canticum (ut cateri Crans- C maris tempestatem incolumes evasimus; et pro tulerunt) mortales omnes canere præcipial; cum principatus ejus, summaque in omnes potestas per orbem universum glorificetur. lis enim totus refer- tus est, qui de Christi nomine Christiani appellan - tur. Postquam autem pura rerum futurarum con- templatione animum suum saliavit propheta; ad easdem jam epulas et alios etiam invitat, secumque bonorum auctorem celebrare adhortatur. Intelli- gebant enim prophetæ quæ a se dicebantur; inde- que eos deprecari aliquando, aliquando etiam postulare, letari denique nonnunquam Dei respon- so videas : quod et nunc patitur Isaias, qui con- munis omnium Salvatoris adventum intuens, eum- dem simul, cum apparebit, non tum primum B imperium suum auspicaturum, sed, qui omnium potiatur tanquam Deus, iis etiam, qui in terra versantur, talem se prælibata sui cognitione per apostolos, qui piscatoriam vitam agentes mare fatigabant '', ostensurum docet. Decet vero rerum novitatem et hymni quoque novitas. Si quis enim in Chrisio est, creatura nova est; antiquatisque vete- ribus, nova illi omnia abierunt 7. Spirituali siqui- dem, non carnali servitute, ut Israel redempti su- mus; neque laterum confectione, sed carnis ille- cebris inquinamentisque liberati, non modo operuin exactores Ægyptiɔs, tyrannumque ipsum, sed malos damones, eorumque principem, a quibus ad sceler. rapiebamur, effugimus; vitæque istius, tanquam notus Dominus ", sic et nunc in Israele tantum et terra, Davide teste, redundant, qui ejus gloria Matth. Aν, 18. Cor. v, 17. LXXV, · manna, panem de cœlo, qui inundo vilain præbet, edimus”, Imo et laticibus, qui de petra”, id est Christo, manarunt, ad delicias usque poti, sancto- que baptismate abluti, trajecto Jordane in promis- sam terrani penetravimus, quam qui beati prædi- cantur, miles consequuntur 7. Quorum nomine, hymnum Deo ab ejus principatu, il est, ut nonnulli putant, ab ejus subditis, non in Judza, sed universa terra, cantari decuit. Non enim, ut olim in Judaa celebratur nomen ejus, sed ejusdem laude cœlum terram omnem repletam iri vaticinatus est **. D Verum, quinam sunt, qui allato novo hymno al spirituale tripudium cohortantur? Apostoli nimi - runr, qui navigandi peritia mare superarunt. Qui mare deinde nobis circumfusum oberrantes, Chri- stum quidem alias in insulis, alias etiam ultra Italiam, ultraque flispaniam promulgarunt. Νavi- garunt vero et vitæ istius pelagus, dumn Ecclesias gentium, quæ vitæ hujus insultibus, tanquam undis et ventis, quaticbantur, in insulis docuerunt: quo de et illa sunt Davidis: Hoc mare magnum et spatiosum ", cæleraque quæ sequuntur. Incerta deinde et inconstantia sunt bujus vitæ negotia, magnaque nos confusione sursum deorsum agi- tant, quibus se soli explicant, qui illis nun- 1³ Joan. vi, 31,55. *** IG³r. x, 3, 4. Matth. v, 4. Psal. VARIE LECTIONES. 2. 10 Psal. CXLVIII, 4, 7. 13 Psal. cu, 23.

λεύων πᾶσιν ἀνθρώποις ὕμνον ᾄδειν, ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς, ᾆσμα· ἐπειδὴ ἡ ἀρχὴ αὐτοῦ καὶ καθολική ἐξουσία καθ' ὅλης ἐδοξάσθη τῆς γῆς. Πεπλήρωται γὰρ τῶν ἀπὸ τῆς Χριστοῦ προσηγορίας λεγομένων Χριστιανῶν. Ἐν καθαρᾷ δὲ θεωρία τῶν μελλόντων ὁ προφήτης εστιαθεὶς τὴν ψυχήν, συνεορτάζειν αὐτῷ καὶ τοὺς ἄλλους παρακαλεῖ, τῶν ἀγαθῶν ὑμνοῦντας τὸ αἴτιον. Παρηκολούθουν γὰρ οἱ προφῆται τοῖς ἐξ ἑαυτῶν λεγομένοις, ὡς ποτὲ μὲν παραιτεῖσθαι, ποτὲ δὲ χαίρειν ἐπὶ τοῖς παρὰ Θεοῦ λεγομένοις. Ο καὶ νῦν πάσχει τοῦ Σωτῆρος τὴν παρουσίαν ὁρῶν, διδά- σκων ἅμα ὡς ὁ φανησόμενος Κύριος οὐ τότε πρῶτον ἄρξει, κρατῶν δὲ πάντων, ὡς Θεὸς, καὶ τοῖς ἐπὶ γῆς ὑπάρχων τοιοῦτος φανερωθήσεται, προκαταρ χόντων αὐτοῦ τῆς γνώσεως τῶν ἐργαζομένων ἀπο- στόλων τὴν θάλατταν, ἣν ἔπλεον ἁλιεύοντες. Καινὸς – δὲ ὕμνος τῇ τῶν πραγμάτων πρέπει καινότητι. Εἴ τις γὰρ ἐν Χριστῷ, καινὴ κτίσις, καὶ τὰ ἀρχαία παρῆλθεν· γέγονε δὲ πάντα καινά. Πνευματικῆς γὰρ δουλείας, οὐ σαρκικῆς, κατὰ τὸν Ἰσραήλ, λελυτρώ- μεθα· καὶ ἀντὶ πλινθείας, τῶν ἐκ φιλοσαρκίας ἔξω γεγόναμεν μολυσμῶν, φυγόντες οὐκ ἐργοδιωκτάς Αἰγυπτίους, οὐδὲ τύραννον ἄνθρωπον, τοὺς δὲ συν ωθοῦντας εἰς ἁμαρτίαν ἡμᾶς δαίμονας, καὶ τὸν τούτοις εφεστηκότα διάβολον, ὡς διαβῆναι τὴν ἐκ τοῦ βίου τύρβην, ὡς θάλατταν, καὶ φαγεῖν ἀντὶ μάννα, τὸν ἄρτον τὸν ἐξ οὐρανοῦ καὶ ζωὴν τῷ κόσμῳ παρέχοντα· καὶ τοῖς ἐκ Χριστοῦ τῆς πέτρας ενετρύ- φησαν ο μὲν νάμασι, τυχόντες τε τοῦ θείου βαπτί- σματος τὸν Ἰορδάνην διέβημεν, εἰς γῆν εἰσελθόντες τὴν τοῖς ἁγίοις ἐπηγγελμένην, ἣν οι μακαριζόμενοι κληρονομοῦσι πραεῖς· ἐφ᾽ οἷς ἔδει γενέσθαι τὸν ὕμνον Θεῷ παρὰ τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ, τῶν ὑπ' αὐτοῦ, καθά φασί τινες, ἀρχομένων οὐ κατὰ τὴν Ἰουδαίαν, κατὰ δὲ πᾶσαν τὴν γῆν. Οὐ γὰρ ὡς πάλαι ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ γνωστὸς ὁ Κύριος, καὶ ἐν μόνῳ τῷ Ἰσραὴλ τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Πλήρης δὲ νῦν ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ τῆς δόξης αὐτοῦ. Καὶ Δαβὶδ δέ φησι· Πληρωθήσεται τῆς δόξης αὐτοῦ πᾶσα ἡ γῆ. Τίνες δὲ οἱ τοὺς ᾄδοντας τὸν καινὸν ὕμνον ἱστάν- τες, καὶ πρὸς χορὸν συγκαλοῦντες πνευματικόν ; Οι τὴν θάλατταν πλέοντες διὰ τὴν τέχνην ἀπόστολοι. Καὶ ὅτι τὴν καθ᾿ ἡμᾶς περιπλέοντες θάλατταν, ποτέ μὲν ἐν νήσοις ἐκήρυττον, ποτὲ δὲ τῆς Ἰταλίας καὶ Ισπανίας ἐπέκεινα. Επλεον δὲ καὶ τοῦ βίου τὴν θάλατταν, ἐν νήσοις ταῖς τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίας κηρύττοντες τοῦ βίου τὰς προσβολὰς, ὡς κύματα φερούσαις καὶ πνεύματα, περὶ ἧς φησιν ὁ Δαβίδ· • Αὕτη ἡ θάλασσα ἡ μεγάλη καὶ εὐρύχωρος, » καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα. Ἐπεὶ καὶ τοῦ βίου τὰ πράγματα τὸ ἀστάθμητον ἔχοντα, ἄνω κάτω συγχύσει κινεῖται πολλῇ, ἣν διαπλέουσιν οἱ μὴ πρὸς αὐτῆς βαπτιζό μενοι, τῶν δὲ ταύτης κυμάτων ὑπερανέχοντες, δη το το ἴσ. ἐνετρύγημεν. COMMENTARII IN ISAIAM. A dit; qui hymnum, vel canticum (ut cateri Crans- C maris tempestatem incolumes evasimus; et pro tulerunt) mortales omnes canere præcipial; cum principatus ejus, summaque in omnes potestas per orbem universum glorificetur. lis enim totus refer- tus est, qui de Christi nomine Christiani appellan - tur. Postquam autem pura rerum futurarum con- templatione animum suum saliavit propheta; ad easdem jam epulas et alios etiam invitat, secumque bonorum auctorem celebrare adhortatur. Intelli- gebant enim prophetæ quæ a se dicebantur; inde- que eos deprecari aliquando, aliquando etiam postulare, letari denique nonnunquam Dei respon- so videas : quod et nunc patitur Isaias, qui con- munis omnium Salvatoris adventum intuens, eum- dem simul, cum apparebit, non tum primum B imperium suum auspicaturum, sed, qui omnium potiatur tanquam Deus, iis etiam, qui in terra versantur, talem se prælibata sui cognitione per apostolos, qui piscatoriam vitam agentes mare fatigabant '', ostensurum docet. Decet vero rerum novitatem et hymni quoque novitas. Si quis enim in Chrisio est, creatura nova est; antiquatisque vete- ribus, nova illi omnia abierunt 7. Spirituali siqui- dem, non carnali servitute, ut Israel redempti su- mus; neque laterum confectione, sed carnis ille- cebris inquinamentisque liberati, non modo operuin exactores Ægyptiɔs, tyrannumque ipsum, sed malos damones, eorumque principem, a quibus ad sceler. rapiebamur, effugimus; vitæque istius, tanquam notus Dominus ", sic et nunc in Israele tantum et terra, Davide teste, redundant, qui ejus gloria Matth. Aν, 18. Cor. v, 17. LXXV, · manna, panem de cœlo, qui inundo vilain præbet, edimus”, Imo et laticibus, qui de petra”, id est Christo, manarunt, ad delicias usque poti, sancto- que baptismate abluti, trajecto Jordane in promis- sam terrani penetravimus, quam qui beati prædi- cantur, miles consequuntur 7. Quorum nomine, hymnum Deo ab ejus principatu, il est, ut nonnulli putant, ab ejus subditis, non in Judza, sed universa terra, cantari decuit. Non enim, ut olim in Judaa celebratur nomen ejus, sed ejusdem laude cœlum terram omnem repletam iri vaticinatus est **. D Verum, quinam sunt, qui allato novo hymno al spirituale tripudium cohortantur? Apostoli nimi - runr, qui navigandi peritia mare superarunt. Qui mare deinde nobis circumfusum oberrantes, Chri- stum quidem alias in insulis, alias etiam ultra Italiam, ultraque flispaniam promulgarunt. Νavi- garunt vero et vitæ istius pelagus, dumn Ecclesias gentium, quæ vitæ hujus insultibus, tanquam undis et ventis, quaticbantur, in insulis docuerunt: quo de et illa sunt Davidis: Hoc mare magnum et spatiosum ", cæleraque quæ sequuntur. Incerta deinde et inconstantia sunt bujus vitæ negotia, magnaque nos confusione sursum deorsum agi- tant, quibus se soli explicant, qui illis nun- 1³ Joan. vi, 31,55. *** IG³r. x, 3, 4. Matth. v, 4. Psal. VARIE LECTIONES. 2. 10 Psal. CXLVIII, 4, 7. 13 Psal. cu, 23.

λαδὴ τῶν κοσμικῶν πρός γε τοῖς ἄλλοις περισπα. σμῶν. Εἶποις δ᾽ ἂν νήσους, καὶ τὰς πρὸ τῆς Χρι στοῦ παρουσίας πάθεσιν ἀλμυροῖς κατακλυζομένα ψυχάς. Εφ' οἷς φησιν· Εὐφράνθητι, ἔρημος, καὶ αὶ κῶμαι αὐτῆς. ἢ κατὰ τοὺς λοιπούς, αἱ πόλεις. Πολλαὶ γὰρ πόλεις ἐν Ἐκκλησίᾳ Θεοῦ, κατὰ τὰς διαφόρους πολιτείας, ἐπινοοῦνται. Διὸ καν τῇ τῆς Αἰγύπτου δράσει, πέντε πόλεις ἔλεγεν ἐν Αἰγύπτῳ γενήσεσθαι λαλούσας γλώττῃ τῇ Χανανίτιδι. Τινὲς δὲ πόλεις ἐρήμου φασὶ τὰς ἐπιφερομένας, τήν τε Κηδὰρ καὶ τὴν Πέτραν. "ἂν ἡ μὲν Κηδάρ Σαρακη νῶν πόλις ἐπέκεινα τῆς ᾿Αραβίας ἐπὶ τῆς ἐσχάτης ἐρήμου. Πέτρα δὲ δεισιδαιμονεστάτη πόλις τῆς Παν λαιστίνης· δι' ὧν γνωρίμων οὐσῶν Ἰουδαίοις, δηλοί καὶ εἰς τοὺς τὰ ἔσχατα κατοικοῦντας τῆς γῆς φθά- σειν τὴν εὐφροσύνην τὴν λογικὴν καὶ εἰς τοὺς ἐσχάτην εἰδωλολατρείαν νοσήσαντας. Διὰ μερικών γάρ τινων ἡ Γραφὴ καὶ τοῖς ἀκροαταῖς γνωρίμων τῆς πάσης γῆς τὴν θεογνωσίαν παρίστησιν. Εστι δὲ νῦν ἰδεῖν ὡς καὶ παρὰ τοῖς εἰρημένοις Χριστοῦ τυγχάνουσιν Ἐκκλησίαι κατὰ τὴν πρόῤῥησιν. Είποις δ' ἂν καὶ τὰς ψυχὰς τὰς ἐστερημένας πάλαι θεογνω σίας ἔρημον λέγεσθαι, ὧν τὴν ἄγνοιαν παρίστησιν ἡ Κηδὰρ σκοτασμὸς ἑρμηνευομένη. Ας ὡς φωτια σθησομένας εὐαγγελίζεται, ὁμοῦ καὶ διδάσκων, ὡς αἱ πρὸς τὴν παρουσίαν ἀπομαχόμεναι τοῦ Σωτῆρος ψυχαί, τὸ πρὸς αὐτὸν σέβας ὁμολογήσουσιν. Χωρίον γὰρ ἡ Κηδὰρ τοῦ γένους Ἡσαῦ τοῦ διατελέσαντος ἐν πολέμῳ πρὸς Ἱερουσαλήμ, καὶ τὸν νόμον τὸν ἐν αὐτῇ. Καὶ ἄλλως δὲ, οἱ κατοικοῦντες Πέτραν εὐ· φρανθήσονται. Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός. Περὶ πάντων δὲ τῶν εἰρημένων φησὶν, ὡς ἐν ὄρεσι στάντες τῶν τοῦ Θεοῦ, δηλονότι λογίων, ἐν ὕψει προσοίσουσιν ὕμνον αὐτῷ, κατὰ τόν • Επ' δρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών. » Καὶ τὰς ἀρετὰς δὲ αὐτοῦ ἐν ταῖς δεδηλωμέναις νήσοις ἀγ γελεῖν φησιν· ὅπερ ἐποίουν οἱ μαθηταὶ, ποτὲ μὲν αὐτοῦ τὴν ὑπερκόσμιον δηλοῦντες θεότητα, ποτὲ δὲ τὰς θεοσεβίας ἀγγέλλοντες. Ει γρ. κατακλυζομένας. 8. Καὶ ἐπειδὴ παρρησίᾳ πολλῇ περὶ τούτου χρωμέν νοις ἤμελλον ἐπαναστῆναι πολλοὶ, καὶ οἱ διὰ τούτων ἐνεργήσαντες δαίμονες, ὡς δὴ σαλευομένης αὐτοῖς τῆς ἀρχῆς, ἀναλώτους αὐτοὺς προαγορεύει γενή η σεσθαι, προπολεμοῦντος αὐτῶν τοῦ Θεοῦ. Ἐξελεύ σετα: δὲ, φησίν, ὡς ἐπὶ βασιλέως ἐξιόντος εἰς πό- λεμον. Επεγερεῖ δὲ ζῆλον, ἢ τὸν παρ' ἑαυτοῦ κατ' ἐχθρῶν τοιοῦτον· γὰρ παρὰ Ζαχαρίᾳ τὸ, «Ἑζή- λωκα τὴν Ἱερουσαλήμ, καὶ τὴν Σιὼν ζῆλον μέγαν, ἢ τοὺς ὑπὲρ αὐτοῦ ζηλώσοντας, ὁποῖος ἦν ὁ λέγων Απόστολος· « Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ; » Καὶ πάλιν· «Ἐμοὶ γὰρ καὶ τὸ ζῆν Χριστὸς, καὶ τὸ ἀποθανεῖν κέρδος. ο Ζηλωταὶ δὲ καὶ PROCOPII GAZEI quam demergi se patiuntur, id est, qui mundanis A C se occupationibus non involvunt. Intelligas et in- sularum nomine, eorum etiam animas, qui amaris perturbationibus ante Christi adventum inundaban- tur. Quibus subjicit : Lætare, desertum, et vici ejus ; aut secundum alios, civitates. Multas siquidem in Ecclesia Dei civitates, pro varia earum admini- strandi regendique ratione, reperias. Ideoque et in Ægypti visione, quinque civitates in Egypto, quæ lingua Chananæa uterentur, fore prædixerat. Non desunt tamen, qui deserti civitates eas esse arbi- trantur, quas suis nominibus Cedar el Petram nuncupat : quarum illa Sarracenorum, extremo supra Arabiam deserto sita est, hæc autem in Palæstina regione, impietati et superstitioni ad- dictissima. Quarum mentione, tanquam Judæis B notæ sint, ad extremos usque terræ incolas etiam idololatria maxime laborantes, manantem ex verbo lætitiam perventuram esse signifi- cat. Ex singulis enim quibusdam et auditoribus minime ignotis, ad gentes universas perventuram esse Dei cognitionem demonstrat. Deinde, et apud cos etiam, quorum meminit, Christi Ecclesias esse, sicut prædictum erat, uemo non videt. Dicas el Ecclesias, quæ Dei cognitione quondam privatae fuerant, deserti nomine, earunique ignorationem per Cedar (quo verbo tenebræ significantur) de- mostrari : quibus jam, quia illustrari debeant, annuntiat simul, et docet fore ut, appellante Sal- vatore, quæ victæ antea debellatæque fuerant ani- mæ, ejusdem cultum rursus amplectantur et præ- dicent. Fuit enim Cedar posterorum Esau sedes, qui diu adversus Jerusalem et legem hostes se præbuerunt. Alias vero lætabuntur et qui Petram ipsam incolunt; quo nomine Christus appellatur. Significat autem præmissos omnes, tanquam qui in montium Dei verticibus habitent, id est, oraculo- rum ejus altitudinem assequantur, hymnum Deo esse oblaturos; juxta illud : • In montem excel- sum ascende, qui evangelizas Sion "., Ad hoc, virtutes ejus. In prædictis insulis nuntiaturos esse dicit, qualia constat a discipulis esse factitata, dum partim quidem ipsius divinitatem mundum exsuperare, partim autem veras Dei colendi leges exsistere palam profiterentur. Deinde, quia fiducia et libertate maxima ad id utentibus non erant defuturi, a quibus oppugna- rentur; sive id sua sponte, sive dæmonum opera incitati facerent, tanquam concusso et ruente il- lorum imperio, eosdem, Deo opitulante et propu- gnante, nunquam expugnari posse prædicit. Exibit enim tanquam rex, qui egreditur ad bellum. Imo suscitabit zelum ; aut eum scilicet, qui a se est, adversus hostes : quale illud est apud Zacha- riam: Zelavi adversus Jerusalem et Sion, zelum magnum e., Aut eos profecto, qui in ipsum, amore exæstuant. Qualis erat Apostolus, qui dicit : • Quis nos separabit a dilectione Christi * ?, Isa. XI., 9. ss Zach. vii. 2. d Rom. viii, 55. Philipp. 1, 21. FARIE LECTIONES. j

λαδὴ τῶν κοσμικῶν πρός γε τοῖς ἄλλοις περισπα. σμῶν. Εἶποις δ᾽ ἂν νήσους, καὶ τὰς πρὸ τῆς Χρι στοῦ παρουσίας πάθεσιν ἀλμυροῖς κατακλυζομένα ψυχάς. Εφ' οἷς φησιν· Εὐφράνθητι, ἔρημος, καὶ αὶ κῶμαι αὐτῆς. ἢ κατὰ τοὺς λοιπούς, αἱ πόλεις. Πολλαὶ γὰρ πόλεις ἐν Ἐκκλησίᾳ Θεοῦ, κατὰ τὰς διαφόρους πολιτείας, ἐπινοοῦνται. Διὸ καν τῇ τῆς Αἰγύπτου δράσει, πέντε πόλεις ἔλεγεν ἐν Αἰγύπτῳ γενήσεσθαι λαλούσας γλώττῃ τῇ Χανανίτιδι. Τινὲς δὲ πόλεις ἐρήμου φασὶ τὰς ἐπιφερομένας, τήν τε Κηδὰρ καὶ τὴν Πέτραν. "ἂν ἡ μὲν Κηδάρ Σαρακη νῶν πόλις ἐπέκεινα τῆς ᾿Αραβίας ἐπὶ τῆς ἐσχάτης ἐρήμου. Πέτρα δὲ δεισιδαιμονεστάτη πόλις τῆς Παν λαιστίνης· δι' ὧν γνωρίμων οὐσῶν Ἰουδαίοις, δηλοί καὶ εἰς τοὺς τὰ ἔσχατα κατοικοῦντας τῆς γῆς φθά- σειν τὴν εὐφροσύνην τὴν λογικὴν καὶ εἰς τοὺς ἐσχάτην εἰδωλολατρείαν νοσήσαντας. Διὰ μερικών γάρ τινων ἡ Γραφὴ καὶ τοῖς ἀκροαταῖς γνωρίμων τῆς πάσης γῆς τὴν θεογνωσίαν παρίστησιν. Εστι δὲ νῦν ἰδεῖν ὡς καὶ παρὰ τοῖς εἰρημένοις Χριστοῦ τυγχάνουσιν Ἐκκλησίαι κατὰ τὴν πρόῤῥησιν. Είποις δ' ἂν καὶ τὰς ψυχὰς τὰς ἐστερημένας πάλαι θεογνω σίας ἔρημον λέγεσθαι, ὧν τὴν ἄγνοιαν παρίστησιν ἡ Κηδὰρ σκοτασμὸς ἑρμηνευομένη. Ας ὡς φωτια σθησομένας εὐαγγελίζεται, ὁμοῦ καὶ διδάσκων, ὡς αἱ πρὸς τὴν παρουσίαν ἀπομαχόμεναι τοῦ Σωτῆρος ψυχαί, τὸ πρὸς αὐτὸν σέβας ὁμολογήσουσιν. Χωρίον γὰρ ἡ Κηδὰρ τοῦ γένους Ἡσαῦ τοῦ διατελέσαντος ἐν πολέμῳ πρὸς Ἱερουσαλήμ, καὶ τὸν νόμον τὸν ἐν αὐτῇ. Καὶ ἄλλως δὲ, οἱ κατοικοῦντες Πέτραν εὐ· φρανθήσονται. Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός. Περὶ πάντων δὲ τῶν εἰρημένων φησὶν, ὡς ἐν ὄρεσι στάντες τῶν τοῦ Θεοῦ, δηλονότι λογίων, ἐν ὕψει προσοίσουσιν ὕμνον αὐτῷ, κατὰ τόν • Επ' δρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών. » Καὶ τὰς ἀρετὰς δὲ αὐτοῦ ἐν ταῖς δεδηλωμέναις νήσοις ἀγ γελεῖν φησιν· ὅπερ ἐποίουν οἱ μαθηταὶ, ποτὲ μὲν αὐτοῦ τὴν ὑπερκόσμιον δηλοῦντες θεότητα, ποτὲ δὲ τὰς θεοσεβίας ἀγγέλλοντες. Ει γρ. κατακλυζομένας. 8. Καὶ ἐπειδὴ παρρησίᾳ πολλῇ περὶ τούτου χρωμέν νοις ἤμελλον ἐπαναστῆναι πολλοὶ, καὶ οἱ διὰ τούτων ἐνεργήσαντες δαίμονες, ὡς δὴ σαλευομένης αὐτοῖς τῆς ἀρχῆς, ἀναλώτους αὐτοὺς προαγορεύει γενή η σεσθαι, προπολεμοῦντος αὐτῶν τοῦ Θεοῦ. Ἐξελεύ σετα: δὲ, φησίν, ὡς ἐπὶ βασιλέως ἐξιόντος εἰς πό- λεμον. Επεγερεῖ δὲ ζῆλον, ἢ τὸν παρ' ἑαυτοῦ κατ' ἐχθρῶν τοιοῦτον· γὰρ παρὰ Ζαχαρίᾳ τὸ, «Ἑζή- λωκα τὴν Ἱερουσαλήμ, καὶ τὴν Σιὼν ζῆλον μέγαν, ἢ τοὺς ὑπὲρ αὐτοῦ ζηλώσοντας, ὁποῖος ἦν ὁ λέγων Απόστολος· « Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ; » Καὶ πάλιν· «Ἐμοὶ γὰρ καὶ τὸ ζῆν Χριστὸς, καὶ τὸ ἀποθανεῖν κέρδος. ο Ζηλωταὶ δὲ καὶ PROCOPII GAZEI quam demergi se patiuntur, id est, qui mundanis A C se occupationibus non involvunt. Intelligas et in- sularum nomine, eorum etiam animas, qui amaris perturbationibus ante Christi adventum inundaban- tur. Quibus subjicit : Lætare, desertum, et vici ejus ; aut secundum alios, civitates. Multas siquidem in Ecclesia Dei civitates, pro varia earum admini- strandi regendique ratione, reperias. Ideoque et in Ægypti visione, quinque civitates in Egypto, quæ lingua Chananæa uterentur, fore prædixerat. Non desunt tamen, qui deserti civitates eas esse arbi- trantur, quas suis nominibus Cedar el Petram nuncupat : quarum illa Sarracenorum, extremo supra Arabiam deserto sita est, hæc autem in Palæstina regione, impietati et superstitioni ad- dictissima. Quarum mentione, tanquam Judæis B notæ sint, ad extremos usque terræ incolas etiam idololatria maxime laborantes, manantem ex verbo lætitiam perventuram esse signifi- cat. Ex singulis enim quibusdam et auditoribus minime ignotis, ad gentes universas perventuram esse Dei cognitionem demonstrat. Deinde, et apud cos etiam, quorum meminit, Christi Ecclesias esse, sicut prædictum erat, uemo non videt. Dicas el Ecclesias, quæ Dei cognitione quondam privatae fuerant, deserti nomine, earunique ignorationem per Cedar (quo verbo tenebræ significantur) de- mostrari : quibus jam, quia illustrari debeant, annuntiat simul, et docet fore ut, appellante Sal- vatore, quæ victæ antea debellatæque fuerant ani- mæ, ejusdem cultum rursus amplectantur et præ- dicent. Fuit enim Cedar posterorum Esau sedes, qui diu adversus Jerusalem et legem hostes se præbuerunt. Alias vero lætabuntur et qui Petram ipsam incolunt; quo nomine Christus appellatur. Significat autem præmissos omnes, tanquam qui in montium Dei verticibus habitent, id est, oraculo- rum ejus altitudinem assequantur, hymnum Deo esse oblaturos; juxta illud : • In montem excel- sum ascende, qui evangelizas Sion "., Ad hoc, virtutes ejus. In prædictis insulis nuntiaturos esse dicit, qualia constat a discipulis esse factitata, dum partim quidem ipsius divinitatem mundum exsuperare, partim autem veras Dei colendi leges exsistere palam profiterentur. Deinde, quia fiducia et libertate maxima ad id utentibus non erant defuturi, a quibus oppugna- rentur; sive id sua sponte, sive dæmonum opera incitati facerent, tanquam concusso et ruente il- lorum imperio, eosdem, Deo opitulante et propu- gnante, nunquam expugnari posse prædicit. Exibit enim tanquam rex, qui egreditur ad bellum. Imo suscitabit zelum ; aut eum scilicet, qui a se est, adversus hostes : quale illud est apud Zacha- riam: Zelavi adversus Jerusalem et Sion, zelum magnum e., Aut eos profecto, qui in ipsum, amore exæstuant. Qualis erat Apostolus, qui dicit : • Quis nos separabit a dilectione Christi * ?, Isa. XI., 9. ss Zach. vii. 2. d Rom. viii, 55. Philipp. 1, 21. FARIE LECTIONES. j

Αt οἱ θεῖοι γεγόνασι μάρτυρες. Ὁ δὲ ζῆλος οὐ πάθος Θεοῦ, ἐπὶ δὲ τοὺς ἡμαρτηκότας ἐκδίκησις. Ὡς ἐπὶ πολεμικοῦ δὲ ἀλαλαγμοῦ, καὶ τὸ βοήσεται ἐπὶ τοὺς ἐχθροὺς ἐπενήνοχεν· δ δὴ ποιοῦσιν ἢ συμβάλλοντες, ἢ κατορχούμενοι τῶν ἡττημένων. Εἶτα τὴν πολλὴν ἐπὶ τοῖς ἔθνεσιν εἰδωλολατροῦσι μακροθυμίαν δηλῶν ἐπενήνοχεν· Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι; Ήθελε μὲν γὰρ καὶ πάλαι φύσασθαι τούτους τοῦ Σατανᾶ. Τὸν δὲ προσήκοντα καιρόν περιέμενε, μέχρι διὰ Χριστοῦ τῶν ἡμᾶς νενικηκότων κατεστρατεύσατο. Τοῦτο δὲ τὸ ἐσιώπησα, καὶ ἐπὶ τοῦ λεγεῶνος ἀρμόσει τοῦ παρὰ τοὺς τάφους ἀποκτεῖναι τὸν ἄνθρωπον ἐθελήσαντος· καὶ ἐπὶ τῆς καθόλου κρίσεως, ηνίκα περ ἀποδίδωσι τὰ πρὸς ἀξίαν ἑκάστῳ. Τὴν περὶ ἡμᾶς δὲ φειδώ παρίστησι τοῦ Θεοῦ, τὸ τὴν ἡμετέραν οίος εί σωτηρίαν ὠδίνειν τὰς τῶν ὑποκειμένων οἰκειούμενον φύσεις, ὡς τὰ ἔκγονα ὠδίνουσα, και ταῦτα μηδενὸς ποιοῦντος χρηστότητα κατὰ τὸν Δα Είδ· Οὐ κατοιήσω-Ιτοίνυν δι' ἀγάπην μακροθυμῶν, ὡς ἐκείνη πάσχουσα τέκνων ελπίδι, ἠρεμεῖν μὲν παραγγέλλων τοῖς πάθεσιν, πηγαζούσας δὲ ξηραίνων τὰς ἡδονὰς, τοιαύτην αὐτοῖς προσάγων διὰ μετα νοίας ἀπὸ τῶν ἀτόπων τὴν ἔκστασιν. Πῶς γὰρ ἄν τις μετανοήσεις μή καταγνούς ἑαυτοῦ, καὶ τῶν προτέ ρων παυσάμενος, κατὰ τό· ε Οτ' ἂν ἀποστραφείς στενάξεις, τότε σωθήσῃ. » Τοῦτο δὲ πᾶσιν, ὅσον ἐφ' ἑαυτῷ, Χριστὸς ἐπιδημήσας εἰργάσατο· εἰ καὶ τυφλοί τινες, τοῦ φωτὸς παρόντος, διαμένειν ἐσπού- δασαν πρὸς τοὺς θείους ἐθελοχωρήσαντες λόγους, καὶ τοῖς εἰδώλοις ἐνέμειναν, κατὰ τό· ε Ομοιοι αυ- τοῖς γένοιντο οἱ ποιοῦντες αὐτά. » Τὸ δὲ, ἐκστήσω, τινὲς ἢ ἐπὶ τοῦ τῆς ὑπ' αὐτῶν κρατουμένης γῆς ἔξω ποιήσω, φασί, καὶ τῆς περι ωρισμένης αὐτοῖς κατὰ πάντων ἀρχῆς, κατὰ τό· «Νῦν ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου ἐκβληθήσεται ἔξω, ο ἔχουν ἐπὶ τοῦ θαυμάσαι ποιήσω τοὺς ὁρῶντας τὰ κατωρθωμένα. Εφ᾽ οἷς καὶ ᾿Αμβακούμ κατα- πληττόμενος, ἔλεγε· « Κύριε, εἰσακήκοα τὴν ἀκοήν σου, καὶ ἐφοβήθην. Κύριε, κατενόησα τὰ ἔργα σου, καὶ ἐξέστην. » Τὸ δὲ ξηρὰν σφηνίζει λέγων· θήσω γὰρ ποταμοὺς εἰς νήσους, καὶ ἔλη ξηρανῶ, οὕτω καλῶν τοὺς παρ' Έλλησι σοφούς, καὶ ὅσα δὴ περὶ η θεῶν ἀνεπλάσαντο. Δι' ὧν τοὺς πειθομένους ἐπότιζον ἀνατροπῇ θολερᾷ, κατὰ τὴν Γραφήν, οὓς καὶ ἔλη καλεῖ, τὸ εὔανθες ὁμοῦ καὶ τὸ ἄκαρπον ἔχοντας, οὓς φανεὶς ὁ Χριστὸς ὥσπερ ξηράνας, ἀπράκτους ἀπὸ έδειξεν, καθὰ καὶ Παυλός φησι· « Ποῦ σοφός; που γραμματεύς; που συζητητής τοῦ αἰῶνος τούτου; οὐχὶ ἐμώρανεν ὁ Θεὸς τὴν σοφίαν τοῦ κόσμου ; » ἐξ ὧν καὶ χρηματίζουσαι νῆσοι γεγόνασιν Εκκλησίαι τοὺς ἐν Χριστῷ ναυτιλλομένους δεχόμεναι, κατ * Πο- γρ. κατοικήσω. Ο γρ. ἐπιθαυμάσαι. COMMENTARII IN ISAIAM. B lucrum. > Zelo vero flagrarunt et beati martyres. Deinde, cum aelus Deo tribuitur, non passio aliqua, sed in eos, qui peccant, animadversio demonstra- tur. Praterea, tanquam de bellica vociferatione : Et clamabit super hostes suos, intulit ; quale aut in conflictu ipso, aut dum victis insultatur, a victori- bus effici consuevit. Deinde, ut multam in gentes, quæ idola coluerant, animi sui lenitatem ostende- ret, tacui adjecit : Num semper eliam lacebo ? Voluit enim et eosdem Satanæ dudum eripere sed eo us- que temporis opportunitatem exspectandam censuit, donec Christo duce, in eos, a quibus vincebamur, bella gereret. quod tacui dicit, etiam legioni re- cle conveniat **, qui ad sepulcra hominem exstin- guere conatus est. Conveniat etiam et universo illi judicio, quo tempore pro meritorum ratione, qua singulis est redditurus. Cæterum, vel eo nobis Deum parcere demonstrat maxime, quod ita nostræ salu- tis nomine angatur, ut subditorum assumpta per- sona veluti nostram salutem parturiat, nullo tamen, ss, doloremn Davide teste, quod rectum est faciente **, ferat. Non transferam igitur, inquit, propter dile- ctionem æquo animo perferens, doloribus- que imperans ; ut illa, quæ liberorum spe patitur : sed scaturientes exsiccabo voluptates, eam illis aver- sionem scelerum per pœnitentiam adducens. Qui possit enim resipiscere, qui nec culpam suam agno- scit ; nec vitæ prioris studia omittit ? Inde illud A rursus : « Mibi enim et vivere Christus est, et mari c est: Cur reversus ingenueris, tunc salvaberis 8, Idipsum vero omnibus, quantum in se fuit, dum in terris ageret. Christus præstitit. Etsi cæci quidam lucis hujus nou defuerint, qui sponte sua in divi · nis istis sermonibus cæcutire semper, et pro idolis suis stare maluerint, juxta illud : ‹ Similes illis facti sunt, qui fecerunt ea ª7. Luc. viii, 30. Cor. 1, 20. es Psal. XIII, 3. D Sed avertendi verbum ita usurpant nonnulli ; ut, aut dæmonas terra, quam possident non ejecturum se modo, sed præfinito in omnes imperio privatu- rum; juxta illud: Nunc princeps mundi hujus ejicietur foras :, significare putent. Aut certe, ut apud omnes, qui ejus præclare facta intuebuntur, in admirationem veniat, efecturum : quibus et Ha- bacum ipse perculsus dicebat: Domine, audivi auditionem tuam et timui, Domine,cogitavi opera tua, et obstupui 89. > Deinde, quid siccandi verbo intelligat, explicat, cum adjicit positurum se fluvios in insulas, et paludes siccaturum ; ita gentium sa- pientes nuncupans, et quæcunque de diis suis con finxerunt, unde sibi credulos turbido potu, secun- dlum Scripturam evertebant : quos et paludes, ribus quidem vestitas, sed fructu destitutas vocal; quæ appellente Christo, velut exsiccatæ et inutiles remanserunt, ut ait Paulus his verbis : . Ubi sa- piens ? ubi scriba ? ubi indagator sæculi hujus ? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi *?» Psal. cxılı, 8. Joan. ×11, 31. se flabac. 111, ** Isa. xxx, 45. VARIÆ LECTIONES. e-ί e.

Αt οἱ θεῖοι γεγόνασι μάρτυρες. Ὁ δὲ ζῆλος οὐ πάθος Θεοῦ, ἐπὶ δὲ τοὺς ἡμαρτηκότας ἐκδίκησις. Ὡς ἐπὶ πολεμικοῦ δὲ ἀλαλαγμοῦ, καὶ τὸ βοήσεται ἐπὶ τοὺς ἐχθροὺς ἐπενήνοχεν· δ δὴ ποιοῦσιν ἢ συμβάλλοντες, ἢ κατορχούμενοι τῶν ἡττημένων. Εἶτα τὴν πολλὴν ἐπὶ τοῖς ἔθνεσιν εἰδωλολατροῦσι μακροθυμίαν δηλῶν ἐπενήνοχεν· Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι; Ήθελε μὲν γὰρ καὶ πάλαι φύσασθαι τούτους τοῦ Σατανᾶ. Τὸν δὲ προσήκοντα καιρόν περιέμενε, μέχρι διὰ Χριστοῦ τῶν ἡμᾶς νενικηκότων κατεστρατεύσατο. Τοῦτο δὲ τὸ ἐσιώπησα, καὶ ἐπὶ τοῦ λεγεῶνος ἀρμόσει τοῦ παρὰ τοὺς τάφους ἀποκτεῖναι τὸν ἄνθρωπον ἐθελήσαντος· καὶ ἐπὶ τῆς καθόλου κρίσεως, ηνίκα περ ἀποδίδωσι τὰ πρὸς ἀξίαν ἑκάστῳ. Τὴν περὶ ἡμᾶς δὲ φειδώ παρίστησι τοῦ Θεοῦ, τὸ τὴν ἡμετέραν οίος εί σωτηρίαν ὠδίνειν τὰς τῶν ὑποκειμένων οἰκειούμενον φύσεις, ὡς τὰ ἔκγονα ὠδίνουσα, και ταῦτα μηδενὸς ποιοῦντος χρηστότητα κατὰ τὸν Δα Είδ· Οὐ κατοιήσω-Ιτοίνυν δι' ἀγάπην μακροθυμῶν, ὡς ἐκείνη πάσχουσα τέκνων ελπίδι, ἠρεμεῖν μὲν παραγγέλλων τοῖς πάθεσιν, πηγαζούσας δὲ ξηραίνων τὰς ἡδονὰς, τοιαύτην αὐτοῖς προσάγων διὰ μετα νοίας ἀπὸ τῶν ἀτόπων τὴν ἔκστασιν. Πῶς γὰρ ἄν τις μετανοήσεις μή καταγνούς ἑαυτοῦ, καὶ τῶν προτέ ρων παυσάμενος, κατὰ τό· ε Οτ' ἂν ἀποστραφείς στενάξεις, τότε σωθήσῃ. » Τοῦτο δὲ πᾶσιν, ὅσον ἐφ' ἑαυτῷ, Χριστὸς ἐπιδημήσας εἰργάσατο· εἰ καὶ τυφλοί τινες, τοῦ φωτὸς παρόντος, διαμένειν ἐσπού- δασαν πρὸς τοὺς θείους ἐθελοχωρήσαντες λόγους, καὶ τοῖς εἰδώλοις ἐνέμειναν, κατὰ τό· ε Ομοιοι αυ- τοῖς γένοιντο οἱ ποιοῦντες αὐτά. » Τὸ δὲ, ἐκστήσω, τινὲς ἢ ἐπὶ τοῦ τῆς ὑπ' αὐτῶν κρατουμένης γῆς ἔξω ποιήσω, φασί, καὶ τῆς περι ωρισμένης αὐτοῖς κατὰ πάντων ἀρχῆς, κατὰ τό· «Νῦν ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου ἐκβληθήσεται ἔξω, ο ἔχουν ἐπὶ τοῦ θαυμάσαι ποιήσω τοὺς ὁρῶντας τὰ κατωρθωμένα. Εφ᾽ οἷς καὶ ᾿Αμβακούμ κατα- πληττόμενος, ἔλεγε· « Κύριε, εἰσακήκοα τὴν ἀκοήν σου, καὶ ἐφοβήθην. Κύριε, κατενόησα τὰ ἔργα σου, καὶ ἐξέστην. » Τὸ δὲ ξηρὰν σφηνίζει λέγων· θήσω γὰρ ποταμοὺς εἰς νήσους, καὶ ἔλη ξηρανῶ, οὕτω καλῶν τοὺς παρ' Έλλησι σοφούς, καὶ ὅσα δὴ περὶ η θεῶν ἀνεπλάσαντο. Δι' ὧν τοὺς πειθομένους ἐπότιζον ἀνατροπῇ θολερᾷ, κατὰ τὴν Γραφήν, οὓς καὶ ἔλη καλεῖ, τὸ εὔανθες ὁμοῦ καὶ τὸ ἄκαρπον ἔχοντας, οὓς φανεὶς ὁ Χριστὸς ὥσπερ ξηράνας, ἀπράκτους ἀπὸ έδειξεν, καθὰ καὶ Παυλός φησι· « Ποῦ σοφός; που γραμματεύς; που συζητητής τοῦ αἰῶνος τούτου; οὐχὶ ἐμώρανεν ὁ Θεὸς τὴν σοφίαν τοῦ κόσμου ; » ἐξ ὧν καὶ χρηματίζουσαι νῆσοι γεγόνασιν Εκκλησίαι τοὺς ἐν Χριστῷ ναυτιλλομένους δεχόμεναι, κατ * Πο- γρ. κατοικήσω. Ο γρ. ἐπιθαυμάσαι. COMMENTARII IN ISAIAM. B lucrum. > Zelo vero flagrarunt et beati martyres. Deinde, cum aelus Deo tribuitur, non passio aliqua, sed in eos, qui peccant, animadversio demonstra- tur. Praterea, tanquam de bellica vociferatione : Et clamabit super hostes suos, intulit ; quale aut in conflictu ipso, aut dum victis insultatur, a victori- bus effici consuevit. Deinde, ut multam in gentes, quæ idola coluerant, animi sui lenitatem ostende- ret, tacui adjecit : Num semper eliam lacebo ? Voluit enim et eosdem Satanæ dudum eripere sed eo us- que temporis opportunitatem exspectandam censuit, donec Christo duce, in eos, a quibus vincebamur, bella gereret. quod tacui dicit, etiam legioni re- cle conveniat **, qui ad sepulcra hominem exstin- guere conatus est. Conveniat etiam et universo illi judicio, quo tempore pro meritorum ratione, qua singulis est redditurus. Cæterum, vel eo nobis Deum parcere demonstrat maxime, quod ita nostræ salu- tis nomine angatur, ut subditorum assumpta per- sona veluti nostram salutem parturiat, nullo tamen, ss, doloremn Davide teste, quod rectum est faciente **, ferat. Non transferam igitur, inquit, propter dile- ctionem æquo animo perferens, doloribus- que imperans ; ut illa, quæ liberorum spe patitur : sed scaturientes exsiccabo voluptates, eam illis aver- sionem scelerum per pœnitentiam adducens. Qui possit enim resipiscere, qui nec culpam suam agno- scit ; nec vitæ prioris studia omittit ? Inde illud A rursus : « Mibi enim et vivere Christus est, et mari c est: Cur reversus ingenueris, tunc salvaberis 8, Idipsum vero omnibus, quantum in se fuit, dum in terris ageret. Christus præstitit. Etsi cæci quidam lucis hujus nou defuerint, qui sponte sua in divi · nis istis sermonibus cæcutire semper, et pro idolis suis stare maluerint, juxta illud : ‹ Similes illis facti sunt, qui fecerunt ea ª7. Luc. viii, 30. Cor. 1, 20. es Psal. XIII, 3. D Sed avertendi verbum ita usurpant nonnulli ; ut, aut dæmonas terra, quam possident non ejecturum se modo, sed præfinito in omnes imperio privatu- rum; juxta illud: Nunc princeps mundi hujus ejicietur foras :, significare putent. Aut certe, ut apud omnes, qui ejus præclare facta intuebuntur, in admirationem veniat, efecturum : quibus et Ha- bacum ipse perculsus dicebat: Domine, audivi auditionem tuam et timui, Domine,cogitavi opera tua, et obstupui 89. > Deinde, quid siccandi verbo intelligat, explicat, cum adjicit positurum se fluvios in insulas, et paludes siccaturum ; ita gentium sa- pientes nuncupans, et quæcunque de diis suis con finxerunt, unde sibi credulos turbido potu, secun- dlum Scripturam evertebant : quos et paludes, ribus quidem vestitas, sed fructu destitutas vocal; quæ appellente Christo, velut exsiccatæ et inutiles remanserunt, ut ait Paulus his verbis : . Ubi sa- piens ? ubi scriba ? ubi indagator sæculi hujus ? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi *?» Psal. cxılı, 8. Joan. ×11, 31. se flabac. 111, ** Isa. xxx, 45. VARIÆ LECTIONES. e-ί e.

Αt οἱ θεῖοι γεγόνασι μάρτυρες. Ὁ δὲ ζῆλος οὐ πάθος Θεοῦ, ἐπὶ δὲ τοὺς ἡμαρτηκότας ἐκδίκησις. Ὡς ἐπὶ πολεμικοῦ δὲ ἀλαλαγμοῦ, καὶ τὸ βοήσεται ἐπὶ τοὺς ἐχθροὺς ἐπενήνοχεν· δ δὴ ποιοῦσιν ἢ συμβάλλοντες, ἢ κατορχούμενοι τῶν ἡττημένων. Εἶτα τὴν πολλὴν ἐπὶ τοῖς ἔθνεσιν εἰδωλολατροῦσι μακροθυμίαν δηλῶν ἐπενήνοχεν· Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι; Ήθελε μὲν γὰρ καὶ πάλαι φύσασθαι τούτους τοῦ Σατανᾶ. Τὸν δὲ προσήκοντα καιρόν περιέμενε, μέχρι διὰ Χριστοῦ τῶν ἡμᾶς νενικηκότων κατεστρατεύσατο. Τοῦτο δὲ τὸ ἐσιώπησα, καὶ ἐπὶ τοῦ λεγεῶνος ἀρμόσει τοῦ παρὰ τοὺς τάφους ἀποκτεῖναι τὸν ἄνθρωπον ἐθελήσαντος· καὶ ἐπὶ τῆς καθόλου κρίσεως, ηνίκα περ ἀποδίδωσι τὰ πρὸς ἀξίαν ἑκάστῳ. Τὴν περὶ ἡμᾶς δὲ φειδώ παρίστησι τοῦ Θεοῦ, τὸ τὴν ἡμετέραν οίος εί σωτηρίαν ὠδίνειν τὰς τῶν ὑποκειμένων οἰκειούμενον φύσεις, ὡς τὰ ἔκγονα ὠδίνουσα, και ταῦτα μηδενὸς ποιοῦντος χρηστότητα κατὰ τὸν Δα Είδ· Οὐ κατοιήσω-Ιτοίνυν δι' ἀγάπην μακροθυμῶν, ὡς ἐκείνη πάσχουσα τέκνων ελπίδι, ἠρεμεῖν μὲν παραγγέλλων τοῖς πάθεσιν, πηγαζούσας δὲ ξηραίνων τὰς ἡδονὰς, τοιαύτην αὐτοῖς προσάγων διὰ μετα νοίας ἀπὸ τῶν ἀτόπων τὴν ἔκστασιν. Πῶς γὰρ ἄν τις μετανοήσεις μή καταγνούς ἑαυτοῦ, καὶ τῶν προτέ ρων παυσάμενος, κατὰ τό· ε Οτ' ἂν ἀποστραφείς στενάξεις, τότε σωθήσῃ. » Τοῦτο δὲ πᾶσιν, ὅσον ἐφ' ἑαυτῷ, Χριστὸς ἐπιδημήσας εἰργάσατο· εἰ καὶ τυφλοί τινες, τοῦ φωτὸς παρόντος, διαμένειν ἐσπού- δασαν πρὸς τοὺς θείους ἐθελοχωρήσαντες λόγους, καὶ τοῖς εἰδώλοις ἐνέμειναν, κατὰ τό· ε Ομοιοι αυ- τοῖς γένοιντο οἱ ποιοῦντες αὐτά. » Τὸ δὲ, ἐκστήσω, τινὲς ἢ ἐπὶ τοῦ τῆς ὑπ' αὐτῶν κρατουμένης γῆς ἔξω ποιήσω, φασί, καὶ τῆς περι ωρισμένης αὐτοῖς κατὰ πάντων ἀρχῆς, κατὰ τό· «Νῦν ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου ἐκβληθήσεται ἔξω, ο ἔχουν ἐπὶ τοῦ θαυμάσαι ποιήσω τοὺς ὁρῶντας τὰ κατωρθωμένα. Εφ᾽ οἷς καὶ ᾿Αμβακούμ κατα- πληττόμενος, ἔλεγε· « Κύριε, εἰσακήκοα τὴν ἀκοήν σου, καὶ ἐφοβήθην. Κύριε, κατενόησα τὰ ἔργα σου, καὶ ἐξέστην. » Τὸ δὲ ξηρὰν σφηνίζει λέγων· θήσω γὰρ ποταμοὺς εἰς νήσους, καὶ ἔλη ξηρανῶ, οὕτω καλῶν τοὺς παρ' Έλλησι σοφούς, καὶ ὅσα δὴ περὶ η θεῶν ἀνεπλάσαντο. Δι' ὧν τοὺς πειθομένους ἐπότιζον ἀνατροπῇ θολερᾷ, κατὰ τὴν Γραφήν, οὓς καὶ ἔλη καλεῖ, τὸ εὔανθες ὁμοῦ καὶ τὸ ἄκαρπον ἔχοντας, οὓς φανεὶς ὁ Χριστὸς ὥσπερ ξηράνας, ἀπράκτους ἀπὸ έδειξεν, καθὰ καὶ Παυλός φησι· « Ποῦ σοφός; που γραμματεύς; που συζητητής τοῦ αἰῶνος τούτου; οὐχὶ ἐμώρανεν ὁ Θεὸς τὴν σοφίαν τοῦ κόσμου ; » ἐξ ὧν καὶ χρηματίζουσαι νῆσοι γεγόνασιν Εκκλησίαι τοὺς ἐν Χριστῷ ναυτιλλομένους δεχόμεναι, κατ * Πο- γρ. κατοικήσω. Ο γρ. ἐπιθαυμάσαι. COMMENTARII IN ISAIAM. B lucrum. > Zelo vero flagrarunt et beati martyres. Deinde, cum aelus Deo tribuitur, non passio aliqua, sed in eos, qui peccant, animadversio demonstra- tur. Praterea, tanquam de bellica vociferatione : Et clamabit super hostes suos, intulit ; quale aut in conflictu ipso, aut dum victis insultatur, a victori- bus effici consuevit. Deinde, ut multam in gentes, quæ idola coluerant, animi sui lenitatem ostende- ret, tacui adjecit : Num semper eliam lacebo ? Voluit enim et eosdem Satanæ dudum eripere sed eo us- que temporis opportunitatem exspectandam censuit, donec Christo duce, in eos, a quibus vincebamur, bella gereret. quod tacui dicit, etiam legioni re- cle conveniat **, qui ad sepulcra hominem exstin- guere conatus est. Conveniat etiam et universo illi judicio, quo tempore pro meritorum ratione, qua singulis est redditurus. Cæterum, vel eo nobis Deum parcere demonstrat maxime, quod ita nostræ salu- tis nomine angatur, ut subditorum assumpta per- sona veluti nostram salutem parturiat, nullo tamen, ss, doloremn Davide teste, quod rectum est faciente **, ferat. Non transferam igitur, inquit, propter dile- ctionem æquo animo perferens, doloribus- que imperans ; ut illa, quæ liberorum spe patitur : sed scaturientes exsiccabo voluptates, eam illis aver- sionem scelerum per pœnitentiam adducens. Qui possit enim resipiscere, qui nec culpam suam agno- scit ; nec vitæ prioris studia omittit ? Inde illud A rursus : « Mibi enim et vivere Christus est, et mari c est: Cur reversus ingenueris, tunc salvaberis 8, Idipsum vero omnibus, quantum in se fuit, dum in terris ageret. Christus præstitit. Etsi cæci quidam lucis hujus nou defuerint, qui sponte sua in divi · nis istis sermonibus cæcutire semper, et pro idolis suis stare maluerint, juxta illud : ‹ Similes illis facti sunt, qui fecerunt ea ª7. Luc. viii, 30. Cor. 1, 20. es Psal. XIII, 3. D Sed avertendi verbum ita usurpant nonnulli ; ut, aut dæmonas terra, quam possident non ejecturum se modo, sed præfinito in omnes imperio privatu- rum; juxta illud: Nunc princeps mundi hujus ejicietur foras :, significare putent. Aut certe, ut apud omnes, qui ejus præclare facta intuebuntur, in admirationem veniat, efecturum : quibus et Ha- bacum ipse perculsus dicebat: Domine, audivi auditionem tuam et timui, Domine,cogitavi opera tua, et obstupui 89. > Deinde, quid siccandi verbo intelligat, explicat, cum adjicit positurum se fluvios in insulas, et paludes siccaturum ; ita gentium sa- pientes nuncupans, et quæcunque de diis suis con finxerunt, unde sibi credulos turbido potu, secun- dlum Scripturam evertebant : quos et paludes, ribus quidem vestitas, sed fructu destitutas vocal; quæ appellente Christo, velut exsiccatæ et inutiles remanserunt, ut ait Paulus his verbis : . Ubi sa- piens ? ubi scriba ? ubi indagator sæculi hujus ? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi *?» Psal. cxılı, 8. Joan. ×11, 31. se flabac. 111, ** Isa. xxx, 45. VARIÆ LECTIONES. e-ί e.

Αt οἱ θεῖοι γεγόνασι μάρτυρες. Ὁ δὲ ζῆλος οὐ πάθος Θεοῦ, ἐπὶ δὲ τοὺς ἡμαρτηκότας ἐκδίκησις. Ὡς ἐπὶ πολεμικοῦ δὲ ἀλαλαγμοῦ, καὶ τὸ βοήσεται ἐπὶ τοὺς ἐχθροὺς ἐπενήνοχεν· δ δὴ ποιοῦσιν ἢ συμβάλλοντες, ἢ κατορχούμενοι τῶν ἡττημένων. Εἶτα τὴν πολλὴν ἐπὶ τοῖς ἔθνεσιν εἰδωλολατροῦσι μακροθυμίαν δηλῶν ἐπενήνοχεν· Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι; Ήθελε μὲν γὰρ καὶ πάλαι φύσασθαι τούτους τοῦ Σατανᾶ. Τὸν δὲ προσήκοντα καιρόν περιέμενε, μέχρι διὰ Χριστοῦ τῶν ἡμᾶς νενικηκότων κατεστρατεύσατο. Τοῦτο δὲ τὸ ἐσιώπησα, καὶ ἐπὶ τοῦ λεγεῶνος ἀρμόσει τοῦ παρὰ τοὺς τάφους ἀποκτεῖναι τὸν ἄνθρωπον ἐθελήσαντος· καὶ ἐπὶ τῆς καθόλου κρίσεως, ηνίκα περ ἀποδίδωσι τὰ πρὸς ἀξίαν ἑκάστῳ. Τὴν περὶ ἡμᾶς δὲ φειδώ παρίστησι τοῦ Θεοῦ, τὸ τὴν ἡμετέραν οίος εί σωτηρίαν ὠδίνειν τὰς τῶν ὑποκειμένων οἰκειούμενον φύσεις, ὡς τὰ ἔκγονα ὠδίνουσα, και ταῦτα μηδενὸς ποιοῦντος χρηστότητα κατὰ τὸν Δα Είδ· Οὐ κατοιήσω-Ιτοίνυν δι' ἀγάπην μακροθυμῶν, ὡς ἐκείνη πάσχουσα τέκνων ελπίδι, ἠρεμεῖν μὲν παραγγέλλων τοῖς πάθεσιν, πηγαζούσας δὲ ξηραίνων τὰς ἡδονὰς, τοιαύτην αὐτοῖς προσάγων διὰ μετα νοίας ἀπὸ τῶν ἀτόπων τὴν ἔκστασιν. Πῶς γὰρ ἄν τις μετανοήσεις μή καταγνούς ἑαυτοῦ, καὶ τῶν προτέ ρων παυσάμενος, κατὰ τό· ε Οτ' ἂν ἀποστραφείς στενάξεις, τότε σωθήσῃ. » Τοῦτο δὲ πᾶσιν, ὅσον ἐφ' ἑαυτῷ, Χριστὸς ἐπιδημήσας εἰργάσατο· εἰ καὶ τυφλοί τινες, τοῦ φωτὸς παρόντος, διαμένειν ἐσπού- δασαν πρὸς τοὺς θείους ἐθελοχωρήσαντες λόγους, καὶ τοῖς εἰδώλοις ἐνέμειναν, κατὰ τό· ε Ομοιοι αυ- τοῖς γένοιντο οἱ ποιοῦντες αὐτά. » Τὸ δὲ, ἐκστήσω, τινὲς ἢ ἐπὶ τοῦ τῆς ὑπ' αὐτῶν κρατουμένης γῆς ἔξω ποιήσω, φασί, καὶ τῆς περι ωρισμένης αὐτοῖς κατὰ πάντων ἀρχῆς, κατὰ τό· «Νῦν ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου ἐκβληθήσεται ἔξω, ο ἔχουν ἐπὶ τοῦ θαυμάσαι ποιήσω τοὺς ὁρῶντας τὰ κατωρθωμένα. Εφ᾽ οἷς καὶ ᾿Αμβακούμ κατα- πληττόμενος, ἔλεγε· « Κύριε, εἰσακήκοα τὴν ἀκοήν σου, καὶ ἐφοβήθην. Κύριε, κατενόησα τὰ ἔργα σου, καὶ ἐξέστην. » Τὸ δὲ ξηρὰν σφηνίζει λέγων· θήσω γὰρ ποταμοὺς εἰς νήσους, καὶ ἔλη ξηρανῶ, οὕτω καλῶν τοὺς παρ' Έλλησι σοφούς, καὶ ὅσα δὴ περὶ η θεῶν ἀνεπλάσαντο. Δι' ὧν τοὺς πειθομένους ἐπότιζον ἀνατροπῇ θολερᾷ, κατὰ τὴν Γραφήν, οὓς καὶ ἔλη καλεῖ, τὸ εὔανθες ὁμοῦ καὶ τὸ ἄκαρπον ἔχοντας, οὓς φανεὶς ὁ Χριστὸς ὥσπερ ξηράνας, ἀπράκτους ἀπὸ έδειξεν, καθὰ καὶ Παυλός φησι· « Ποῦ σοφός; που γραμματεύς; που συζητητής τοῦ αἰῶνος τούτου; οὐχὶ ἐμώρανεν ὁ Θεὸς τὴν σοφίαν τοῦ κόσμου ; » ἐξ ὧν καὶ χρηματίζουσαι νῆσοι γεγόνασιν Εκκλησίαι τοὺς ἐν Χριστῷ ναυτιλλομένους δεχόμεναι, κατ * Πο- γρ. κατοικήσω. Ο γρ. ἐπιθαυμάσαι. COMMENTARII IN ISAIAM. B lucrum. > Zelo vero flagrarunt et beati martyres. Deinde, cum aelus Deo tribuitur, non passio aliqua, sed in eos, qui peccant, animadversio demonstra- tur. Praterea, tanquam de bellica vociferatione : Et clamabit super hostes suos, intulit ; quale aut in conflictu ipso, aut dum victis insultatur, a victori- bus effici consuevit. Deinde, ut multam in gentes, quæ idola coluerant, animi sui lenitatem ostende- ret, tacui adjecit : Num semper eliam lacebo ? Voluit enim et eosdem Satanæ dudum eripere sed eo us- que temporis opportunitatem exspectandam censuit, donec Christo duce, in eos, a quibus vincebamur, bella gereret. quod tacui dicit, etiam legioni re- cle conveniat **, qui ad sepulcra hominem exstin- guere conatus est. Conveniat etiam et universo illi judicio, quo tempore pro meritorum ratione, qua singulis est redditurus. Cæterum, vel eo nobis Deum parcere demonstrat maxime, quod ita nostræ salu- tis nomine angatur, ut subditorum assumpta per- sona veluti nostram salutem parturiat, nullo tamen, ss, doloremn Davide teste, quod rectum est faciente **, ferat. Non transferam igitur, inquit, propter dile- ctionem æquo animo perferens, doloribus- que imperans ; ut illa, quæ liberorum spe patitur : sed scaturientes exsiccabo voluptates, eam illis aver- sionem scelerum per pœnitentiam adducens. Qui possit enim resipiscere, qui nec culpam suam agno- scit ; nec vitæ prioris studia omittit ? Inde illud A rursus : « Mibi enim et vivere Christus est, et mari c est: Cur reversus ingenueris, tunc salvaberis 8, Idipsum vero omnibus, quantum in se fuit, dum in terris ageret. Christus præstitit. Etsi cæci quidam lucis hujus nou defuerint, qui sponte sua in divi · nis istis sermonibus cæcutire semper, et pro idolis suis stare maluerint, juxta illud : ‹ Similes illis facti sunt, qui fecerunt ea ª7. Luc. viii, 30. Cor. 1, 20. es Psal. XIII, 3. D Sed avertendi verbum ita usurpant nonnulli ; ut, aut dæmonas terra, quam possident non ejecturum se modo, sed præfinito in omnes imperio privatu- rum; juxta illud: Nunc princeps mundi hujus ejicietur foras :, significare putent. Aut certe, ut apud omnes, qui ejus præclare facta intuebuntur, in admirationem veniat, efecturum : quibus et Ha- bacum ipse perculsus dicebat: Domine, audivi auditionem tuam et timui, Domine,cogitavi opera tua, et obstupui 89. > Deinde, quid siccandi verbo intelligat, explicat, cum adjicit positurum se fluvios in insulas, et paludes siccaturum ; ita gentium sa- pientes nuncupans, et quæcunque de diis suis con finxerunt, unde sibi credulos turbido potu, secun- dlum Scripturam evertebant : quos et paludes, ribus quidem vestitas, sed fructu destitutas vocal; quæ appellente Christo, velut exsiccatæ et inutiles remanserunt, ut ait Paulus his verbis : . Ubi sa- piens ? ubi scriba ? ubi indagator sæculi hujus ? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi *?» Psal. cxılı, 8. Joan. ×11, 31. se flabac. 111, ** Isa. xxx, 45. VARIÆ LECTIONES. e-ί e.

Α αιγίδα φυγόντες ' χειμέριον, ἐξ ἧς οἱ καταβαίνοντε; εἰς τὴν θάλασσαν ἐν πλοίοις χειμάζονται ταῖς τοῦ βίου περιστάσεσι τῇδε κακεῖσε φερόμενοι. Ξηραν θέντων δὲ τῶν εἰρημένων, οἱ πρὶν τυφλοὶ διεσώθη σαν, πρὸς ὁδοὺς ἀχθέντες τὰς εὐαγγελικάς, ἂς οὐκ ᾔδεσαν πρότερον· οἷς προσεφώνει καὶ Παῦλος· «Ητε γάρ ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ. » Οίς, καθὰ καὶ Ἰωάννης ὁ Βαπτιστής ἔφη, ο Εσται τὰ σχολιὰ εἰς εὐθείας, καὶ ἡ τραχεία εἰς ὁδοὺς λείας, ο Προέφη γάρ ο Ότι πᾶσα φάραγξ πληρωθήσεται, καὶ πᾶν ὅρος καὶ βουνὸς ταπεινωθήσεται. » Καὶ ἀλλα χοῦ δέ φησιν Ησαΐας· «Οδὸς εὐσεβῶν εὐθεῖα ἐγέ νετο, ο τὴν εὐαγγελικήν δηλών, λείαν τοῖς αὐτὴν πατοῦσιν ὑπάρχουσαν, συμφώνως τῷ· « Ο γὰρ ζυ- ο γός μου χρηστὸς, καὶ τὸ φορτίον μου ἐλαφρόν. » υἷς ἐπαγγέλλεται συνεῖναι διαπαντός, κατὰ τό· « Ιδού ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συν τελείας τοῦ αἰῶνος. » Εt οι Ἀπὸ δὲ τοῦ Αὐτοὶ δὲ ἀπεστράφησαν εἰς τὰ ὀπίσω, οἱ ἐξηγηταί πάντες πρὸς Ἰουδαίους εἰρῆσθαι φασι, τινῶν καὶ ἄνωθεν πρὸς αὐτοὺς εἰρῆσθαι λε- γόντων ἀπὸ τοῦ, Κύριος ὁ Θεὸς τῶν δυνάμεων ἐξελεύσεται. Οι φασιν, ὡς ταῦτα τῇ ἐρήμῳ, καὶ ταῖς νήσοις, καὶ τῇ Κηδάρ (ἅπερ ἦν ἀλλότρια τοῦ Ἰουδαίων λαοῦ τῆς προφητείας) ὁ λόγος επαγγειλά- μενος τὴν ἀποβολήν τοῦ Ἰσραήλ, διὰ τῶν ἐπαγομέν νων ἐδήλωσε λέγων· Κύριος ὁ Θεὸς τῶν δυνάμεων ἐξελεύσεται, καὶ συντρίψει πόλεμον. Κατὰ δὲ Σύμμαχον· Κύριος ὡς δυνατὸς ἐξελεύσεται ὡς ἀνὴρ πολεμιστής. Ως πρὸς ἐχθροὺς δὲ τοὺς Εβραίους υπογράφει τὸν πόλεμον, καὶ τὸν ζῆλον λέγει τὸν πρὸς αὐτοὺς, περὶ οὗ Μωσῆς ἔλεγε· Κἀγὼ παραξηλώσω αὐτοὺς ἐπ᾽ οὐκ ἔθνει. Τοῦτον ἐπεγερεῖ τὸν ζῆλον ; φησίν, οικειούμενος μὲν τὴν ἔρημον, καὶ τὴν Κήδαρ, καὶ τὰς νήσους, ἀποβάλλων δὲ τὸν Ἰουδαίων λαόν. Λογισμῷ δὲ τοῦτο πράξει, τὴν ἀνθ' ὧν ἐποίησε προσάγων ἀπολογίαν, ὁποῖόν ἐστι· Καὶ βοήσεται πρὸς τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ μετὰ Ισχύος. Τίς δὲ ἡ ἀπολογία; Ἐσιώπησα. Μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι ; Ἐμακροθύμησα γὰρ, ἱκανῶ; φέ- ρων αὐτοὺς ἁμαρτάνοντας. Καὶ κατὰ τὸν καιρὸν δὲ τοῦ πάθους, ἐσιώπησα συκοφαντούμενος, ὅτε καὶ ἐκαρτέρησα, ὡς ἡ τίκτουσα. Νυνὶ δὲ καιρὸς ἀντα αποδώσεως. Διὸ ἐκστήσω καὶ ξηρανῶ ἅμα. Κατὰ δὲ τὴν Ἑβραΐδα καὶ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς ἐπενή νοχεν· Ερημώσω ὄρη, καὶ βουνούς, καὶ πάντα τὴν χόρτον αὐτῶν ξηρανῶ. Ορη μὲν καὶ βου- τοὺς, τοῦ λαοῦ τοὺς ἄρχοντας αἰνιττόμενος, χόρεσε δὲ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν, Παύλου λέγοντος· « Εἰ δέ τις ἐποικοδομεῖ ἐπὶ τὸν θεμέλιον τοῦτον ξύλα, χόρτον, καλάμην, ἑκάστου τὸ ἔργον φανερόν γενήσεται. Καὶ ἄνω δὲ ἔλεγεν· ι Ὡς χόρτος ὁ λαὸς ἐξηράνθη" καὶ τὰς παρ' αὐτοῖς δὲ νομικές διδασκαλίας ποταμούς εἰπὼν, θήσω, φησὶν, εἰς νῆσον. Καὶ τὰ παρ' αὐτοῖς Η γρ. φυγόντας. . PROCOPII GAZÆI Ex quibus quæ insulæ dicuntnr, in Ecclesias evase- runt, a quibus in Christo navigantes excipiuntur, qui evitata tempestate, mari deinceps ascenso, vitæ fluctibus hinc inde agitantur. Sed iis, de quibus di- clum est exsiccatis, qui cæci prius fuerant in vias de- ductí evangelicas, quas ante non noverant, servati sunt ; quos et Paulus ita allocutos esse reperitur : Eratis enim aliquando tenebræ, nunc autem lux in Domrino”. Quibus etiam, sicut ait Joannes, qui Baptista cognominatur: Erunt prava in recta, et aspera in vias planas "., Præmisit enim: Onnis vallis implebitur et omnis mons et collis humiliabitur 98. Alibi rursus dum ipse in hæc verba loquitur Isaias: Via impio- rum recta facta est ", » evangelicam intelligens, quæ plana et facilis cam calcantibus evasit, juxta " illud: e Jugum meum suave est, et onus meum leve. Cum eisdem et se perpetuo versaturum pollicetur. Unde illud: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem sæculi“. Ab eo autem loco, Ipsi vero conversi sunt retror- sum, plerique omnes, qui ista explicant, ad Judæos referri arbitrantur. Quamvis etiam non desint qui a verbis Dominus Deus virtutum egredietur, auspi- cari putent; istaque velint deserto et insulis, et Cedar (quæ a prophetia, Judaici populi nomine babita aliena erant) prophetam Israeli rejectionem per ea, quæ adducuntur, denuntiare, dum ait : Dominus Deus virtutum egredietur, et conteret bellum. Secundum Symmachum autem : Dominus et potens veniet, ut vir bellator. Deinde, tanquam sibi sit cum Hebræis hostibus negotium, bellum subindical, el zeli nomine, eam intelligit æmulationem, qua se apud Mosen in non gentem eos æmulaturum Do- minus affirmavit ". Suscitabit ergo zelum, inquit ; sed deserto ipso, et Cedar, ct insulis sibi concilia- tis, Judæorum autem populo repudiato. Neque vero id temere faciet ; sed cur ita fecerit, rationem af- feret quale est quod sequitur : Et clamabit super inimicos suos cum fortitudine. Quæ autein defensio- nis ratio ? Tacui. Num et semper tacebo? Patienter egi siquidem, satis superque peccantes ferens. Ipso deinde passionis tempore, calumniis imperti- tus tacui, cumn, sicut pariens, egi palienter : at jam rependendi tempus est. Dimovebo itaque, et siccabo simul. Deinde, secundum Hebraicam veritatem, reliquosque interpretes, intulit : Vaslabo montes et colles, et omne fenum eorum arcfaciam ; ubi montium et collium nomine, populi principes, sicut per fenum, eorumdem peccata intelligit, Paulo suffragante his verbis : « Si quis ædificave- rit super fundamentum istud, ligna, fenum, cala- mum, cujusque opus apertum fel. » superius etiam ”, populum tanquam fenum exaruisse dixit. Deinde, cum fluviorum appellatione legis doctri- nam, qua utebantur, designasset, cos, inquit, p0- Ephes. v. 8. Luc. 111, 5. es ibid. Deat. xxx11, 21. ** ] Cor. 111, 12. Isa. xxxv, 8. ss Matth. x1, 30. * Matth. xxviii, 20. Isa. XL, • G D VARIA LECTIONES.

Α αιγίδα φυγόντες ' χειμέριον, ἐξ ἧς οἱ καταβαίνοντε; εἰς τὴν θάλασσαν ἐν πλοίοις χειμάζονται ταῖς τοῦ βίου περιστάσεσι τῇδε κακεῖσε φερόμενοι. Ξηραν θέντων δὲ τῶν εἰρημένων, οἱ πρὶν τυφλοὶ διεσώθη σαν, πρὸς ὁδοὺς ἀχθέντες τὰς εὐαγγελικάς, ἂς οὐκ ᾔδεσαν πρότερον· οἷς προσεφώνει καὶ Παῦλος· «Ητε γάρ ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ. » Οίς, καθὰ καὶ Ἰωάννης ὁ Βαπτιστής ἔφη, ο Εσται τὰ σχολιὰ εἰς εὐθείας, καὶ ἡ τραχεία εἰς ὁδοὺς λείας, ο Προέφη γάρ ο Ότι πᾶσα φάραγξ πληρωθήσεται, καὶ πᾶν ὅρος καὶ βουνὸς ταπεινωθήσεται. » Καὶ ἀλλα χοῦ δέ φησιν Ησαΐας· «Οδὸς εὐσεβῶν εὐθεῖα ἐγέ νετο, ο τὴν εὐαγγελικήν δηλών, λείαν τοῖς αὐτὴν πατοῦσιν ὑπάρχουσαν, συμφώνως τῷ· « Ο γὰρ ζυ- ο γός μου χρηστὸς, καὶ τὸ φορτίον μου ἐλαφρόν. » υἷς ἐπαγγέλλεται συνεῖναι διαπαντός, κατὰ τό· « Ιδού ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συν τελείας τοῦ αἰῶνος. » Εt οι Ἀπὸ δὲ τοῦ Αὐτοὶ δὲ ἀπεστράφησαν εἰς τὰ ὀπίσω, οἱ ἐξηγηταί πάντες πρὸς Ἰουδαίους εἰρῆσθαι φασι, τινῶν καὶ ἄνωθεν πρὸς αὐτοὺς εἰρῆσθαι λε- γόντων ἀπὸ τοῦ, Κύριος ὁ Θεὸς τῶν δυνάμεων ἐξελεύσεται. Οι φασιν, ὡς ταῦτα τῇ ἐρήμῳ, καὶ ταῖς νήσοις, καὶ τῇ Κηδάρ (ἅπερ ἦν ἀλλότρια τοῦ Ἰουδαίων λαοῦ τῆς προφητείας) ὁ λόγος επαγγειλά- μενος τὴν ἀποβολήν τοῦ Ἰσραήλ, διὰ τῶν ἐπαγομέν νων ἐδήλωσε λέγων· Κύριος ὁ Θεὸς τῶν δυνάμεων ἐξελεύσεται, καὶ συντρίψει πόλεμον. Κατὰ δὲ Σύμμαχον· Κύριος ὡς δυνατὸς ἐξελεύσεται ὡς ἀνὴρ πολεμιστής. Ως πρὸς ἐχθροὺς δὲ τοὺς Εβραίους υπογράφει τὸν πόλεμον, καὶ τὸν ζῆλον λέγει τὸν πρὸς αὐτοὺς, περὶ οὗ Μωσῆς ἔλεγε· Κἀγὼ παραξηλώσω αὐτοὺς ἐπ᾽ οὐκ ἔθνει. Τοῦτον ἐπεγερεῖ τὸν ζῆλον ; φησίν, οικειούμενος μὲν τὴν ἔρημον, καὶ τὴν Κήδαρ, καὶ τὰς νήσους, ἀποβάλλων δὲ τὸν Ἰουδαίων λαόν. Λογισμῷ δὲ τοῦτο πράξει, τὴν ἀνθ' ὧν ἐποίησε προσάγων ἀπολογίαν, ὁποῖόν ἐστι· Καὶ βοήσεται πρὸς τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ μετὰ Ισχύος. Τίς δὲ ἡ ἀπολογία; Ἐσιώπησα. Μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι ; Ἐμακροθύμησα γὰρ, ἱκανῶ; φέ- ρων αὐτοὺς ἁμαρτάνοντας. Καὶ κατὰ τὸν καιρὸν δὲ τοῦ πάθους, ἐσιώπησα συκοφαντούμενος, ὅτε καὶ ἐκαρτέρησα, ὡς ἡ τίκτουσα. Νυνὶ δὲ καιρὸς ἀντα αποδώσεως. Διὸ ἐκστήσω καὶ ξηρανῶ ἅμα. Κατὰ δὲ τὴν Ἑβραΐδα καὶ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς ἐπενή νοχεν· Ερημώσω ὄρη, καὶ βουνούς, καὶ πάντα τὴν χόρτον αὐτῶν ξηρανῶ. Ορη μὲν καὶ βου- τοὺς, τοῦ λαοῦ τοὺς ἄρχοντας αἰνιττόμενος, χόρεσε δὲ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν, Παύλου λέγοντος· « Εἰ δέ τις ἐποικοδομεῖ ἐπὶ τὸν θεμέλιον τοῦτον ξύλα, χόρτον, καλάμην, ἑκάστου τὸ ἔργον φανερόν γενήσεται. Καὶ ἄνω δὲ ἔλεγεν· ι Ὡς χόρτος ὁ λαὸς ἐξηράνθη" καὶ τὰς παρ' αὐτοῖς δὲ νομικές διδασκαλίας ποταμούς εἰπὼν, θήσω, φησὶν, εἰς νῆσον. Καὶ τὰ παρ' αὐτοῖς Η γρ. φυγόντας. . PROCOPII GAZÆI Ex quibus quæ insulæ dicuntnr, in Ecclesias evase- runt, a quibus in Christo navigantes excipiuntur, qui evitata tempestate, mari deinceps ascenso, vitæ fluctibus hinc inde agitantur. Sed iis, de quibus di- clum est exsiccatis, qui cæci prius fuerant in vias de- ductí evangelicas, quas ante non noverant, servati sunt ; quos et Paulus ita allocutos esse reperitur : Eratis enim aliquando tenebræ, nunc autem lux in Domrino”. Quibus etiam, sicut ait Joannes, qui Baptista cognominatur: Erunt prava in recta, et aspera in vias planas "., Præmisit enim: Onnis vallis implebitur et omnis mons et collis humiliabitur 98. Alibi rursus dum ipse in hæc verba loquitur Isaias: Via impio- rum recta facta est ", » evangelicam intelligens, quæ plana et facilis cam calcantibus evasit, juxta " illud: e Jugum meum suave est, et onus meum leve. Cum eisdem et se perpetuo versaturum pollicetur. Unde illud: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem sæculi“. Ab eo autem loco, Ipsi vero conversi sunt retror- sum, plerique omnes, qui ista explicant, ad Judæos referri arbitrantur. Quamvis etiam non desint qui a verbis Dominus Deus virtutum egredietur, auspi- cari putent; istaque velint deserto et insulis, et Cedar (quæ a prophetia, Judaici populi nomine babita aliena erant) prophetam Israeli rejectionem per ea, quæ adducuntur, denuntiare, dum ait : Dominus Deus virtutum egredietur, et conteret bellum. Secundum Symmachum autem : Dominus et potens veniet, ut vir bellator. Deinde, tanquam sibi sit cum Hebræis hostibus negotium, bellum subindical, el zeli nomine, eam intelligit æmulationem, qua se apud Mosen in non gentem eos æmulaturum Do- minus affirmavit ". Suscitabit ergo zelum, inquit ; sed deserto ipso, et Cedar, ct insulis sibi concilia- tis, Judæorum autem populo repudiato. Neque vero id temere faciet ; sed cur ita fecerit, rationem af- feret quale est quod sequitur : Et clamabit super inimicos suos cum fortitudine. Quæ autein defensio- nis ratio ? Tacui. Num et semper tacebo? Patienter egi siquidem, satis superque peccantes ferens. Ipso deinde passionis tempore, calumniis imperti- tus tacui, cumn, sicut pariens, egi palienter : at jam rependendi tempus est. Dimovebo itaque, et siccabo simul. Deinde, secundum Hebraicam veritatem, reliquosque interpretes, intulit : Vaslabo montes et colles, et omne fenum eorum arcfaciam ; ubi montium et collium nomine, populi principes, sicut per fenum, eorumdem peccata intelligit, Paulo suffragante his verbis : « Si quis ædificave- rit super fundamentum istud, ligna, fenum, cala- mum, cujusque opus apertum fel. » superius etiam ”, populum tanquam fenum exaruisse dixit. Deinde, cum fluviorum appellatione legis doctri- nam, qua utebantur, designasset, cos, inquit, p0- Ephes. v. 8. Luc. 111, 5. es ibid. Deat. xxx11, 21. ** ] Cor. 111, 12. Isa. xxxv, 8. ss Matth. x1, 30. * Matth. xxviii, 20. Isa. XL, • G D VARIA LECTIONES.

δὲ λιμνάζοντα λογικῶν ὑδάτων χωρία, ὡς ἔλεσι παραβάλλεσθαι, ξηρανώ. Απειλήσας ταῦτα, μεταβαίνει πάλιν ἐπὶ τὴν χάριν τὴν δοθεῖσαν τοῖς ἔθνεσι λέγων "Αξω τις λούς ἐν ὁδῷ. Καὶ πρόσθε γὰρ ἔφη περὶ Χριστοῦ· «Εδω κά σε εἰς διαθήκην γένους, εἰς φῶς ἐθνῶν ἀνοῖξαι ὀφθαλμοὺς τυφλῶν. » Τὸ δὲ ὁδῷ, παρὰ πᾶσιν ἐνικῶς ἐξενήνεκται, ἣν ἐδήλωσεν ὁ Σωτὴρ εἰπών· « Εγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, ο ἣν ἡγνοοῦμεν τὸ πρότερον. Καὶ τρί βους, τὰς προφητικές δηλονότι Γραφάς, καὶ τοῦ βίου τοὺς ὑπὸ τῆς θείας ὑποβαλλομένους διδασκα- λίας. Καὶ τὴν ἄγνοιαν τοῦ Θεοῦ μεταβαλεῖν ἡμῖν εἰς φῶς, καὶ τὰ πάλαι σκολιά τε καὶ ἀσαφῆ τοῦ Θεοῦ λόγια γενήσεσθαί φησιν όμαλά. Εφ' οἷς ἐπήνεγκε, Ταῦτα τὰ ῥήματα ποιήσω αὐτοῖς. Ακριβῶς δὲ εἶπεν, οὐ, λαλήσω, ἀλλὰ, ποιήσω. Πάλαι μὲν γὰρ διὰ προφητῶν ἐλελάλητο· νῦν δὲ δι' ἔργων ἐπιτελεῖν ἐπαγγέλλεται. Εντεῦθεν ἐπιστρέφει τὸν λόγον ἐπὶ τοὺς πάλαι μένοντας πλησίον Θεοῦ, ἀπο- στραφέντας δὲ εἰς τὰ ὀπίσω, τοὺς Ἰουδαίους φημί. Δείκνυσι δὲ ὥσπερ αὐτοῖς τῶν ἐθνῶν τὴν ἐπιστρο φὴν, καὶ οἷαν ἔσχον μεταβολὴν εἰ; φῶς ἐκ σκότους χωρήσαντες, ὀνειδιστικῶς πρὸς τοὺς εἰδωλολάτρας λέγων· Αἰσχύνθητε αἰσχύνην, καὶ τὰ ἑξῆς. Ὅπερ ἀκριβῶς ἑρμήνευσε Σύμμαχος εἰπών· Αἰσχυνθή σονται αἰσχύνην οἱ πεποιθύτες τοῖς γλυπτοῖς. () δὲ 'Ακύλας, αἰσχυνθήτωσαν. Ο δὲ Θεοδοτίων, καταισχυνθήτωσαν. Καὶ γὰρ ἀληθῶς τῶν πριν, εἰδωλολατρούντων ἐθνῶν μεταβάντων εἰς θεοσέβειαν, τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ᾐσχύνθη· καὶ νῦν αἰσχυνθέντες ἐπαύσαντο τοὺς πάλαι τυς λοὺς φωτισθέντας ἰδόν· τες. οι Β Εμφατικῶς δὲ λίαν ἔφη περὶ αὐτῶν· Αὐτοὶ δὲ ἀπεστράφησαν οἱ νόμῳ θείῳ παιδαγωγούμενοι, καὶ τὴν τῶν ὅλων ἐγνωκότες Θεόν· ἤκουον γάρ, ο Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριο; εἷς ἐστιν. » Και, « Οὐκ ἔσονταί σοι θεοὶ πλὴν ἐμοῦ. » Ταῦτα εἰπὼν, ὡς εἰς κωφών Στα κραυγὴν ἀφιεὶς ἐπιβοᾷ· Οἱ κωροὶ, ἀκούσατε. ὡς ἂν δὲ μὴ νομισθῇ περὶ τῶν ἐθνῶν ὁ λόγος εἰςη- σθαι (πάλαι γὰρ ἐκείνοις ταῦτα προσήν), διορίζεται, Καὶ τίς τυφλὸς ἀλλ᾽ ἢ οἱ παῖδές μου; 'Ανθ᾿ οὗ Σύμμαχός φησι· Καὶ τὶς τυφλὸς, εἰ μὴ ὁ δοῦλός μου; καὶ κωφὸς ὡς ὁ ἄγγελός μου ; τίς τυφλὸς, ὡς ὁ τέλειος; καὶ χωρὶς ὡς ὁ δοῦλός μου; Δοῦλον τὸν ἐκ περιτομῆς καλεῖ λαὸν, ἀγγελόν τε καὶ τέ- λειον κατακρίνων, ὅτι τοιούτους ὁ ὑπάρχειν ἡθού λετο. ῞Οτι δὲ ἑαυτοὺς ἐτύφλωσάν τε καὶ κωφούς ἀπειργάσαντο, παρίστησι λέγων· "Ιδετε πολλάκις καὶ οὐκ ἐφυλάξασθε. Ηνοιγμένα τὰ ὦτα, καὶ οὐκ ἠκούσατε. Προέφη δὲ καὶ τὸ, « Ακοῇ ἀκούσητε, καὶ οὐ μὴ συνῆτε, » καὶ τὰ ἑξῆς. Τὸ δὲ ῥητὸν οὕτως ἐξέδωκε Σύμμαχος· Εἶδες πολλὰ, καὶ οὐ φυλάξεις. Ανεωγμένα τὰ ὦτα αὐτοῦ, καὶ οὐ μὴ ἀκούσεις, Κύριος ἠθέλησεν ἵνα δικαιώσῃ αὐτὸν μεγαλύναι • γρ. τοιοῦτος. COMMENTARII IN ISAIAM A nam in insulam. Imo quæ loca apud illos ita ratio- nalibus aquis stagnant, ut cum paludibus conferan- Lur, eadem exsiccabo, Quæ postquam est interminatus, transit rursus ad gratiam, quæ gentibus concessa est, his verbis: Ducam cæcos in via. Dixit enim de Christo etiam superius : « Dedi te in testamentum generis, in lu- cem gentium, ut aperires oculos cæcorum' '. ▸ Ideo autem viæ nomen singulariter omnes usurpa- runt, ut eam, de qua Salvator loquitur, cum viam se esse asserit, quam antea nesciebamus, esse de- monstrarent. Semilas deinde, scripta prophetarum, in quibus beatæ vitæ ratio nobis aperitur, appellat, Deique ignorationem in lucem, et quæ quondam obliqua difficiliaque fuerant, plana et recta fore pollicetur. Unde statim hæc se eis verba facturum adjicit. Apposite autem et significanter, non di- cendi verbum, sed faciendi usurpavit, qui quæ olim per prophetas fuerat locutus, nunc reipsa se præ- stiturum polliceatur. Atque hinc est, quod ad eos, qui Deo quondam proximi, nunc retrorsum conversi sunt, id est, ad Judæos, sermonem convertit. Os- tendit autem quodammodo ipsis gentium conver- sionem, et quam mutationem passi essent, qui a tenebris in lucem prodierant, dum sic idolorum cultores exprobrantis modo aggreditur: Confundi- mini confusione, et quæ deinceps; quæ accurate ita reddidit Symmachus: Confundentur confusione qui confident in sculptilibus, Aquila autem et Theodo- tio confundantur. Revera enim cum ab idolorum cultu ad pietatem gentes transissent, Judæi confu- si sunt : sed jam desierunt confundi, qui cacos olim, nunc esse visum adeptos intueantur. Deut. vi, Isa. XLII, 6. Jean. XIV, 6. PATROL. GR. LXXXVII. 4. C Caeterum non sine magna emplaside eis con- versi sunt usurpavit; quippe qui lege divina instructi, Deum etiam universorum cognovissent. Audierant enim : « Dominus Deus tuus, Dominus unus est ., El: Nonerunt tibi dii præter me '. . Herc cum dixis - set, tanquam in surdorum aures contenta voce: Surdi audite, inclama'. Ac ne de gentibus, quibus ista olim deerant, haberi sermo videretur (lec enim illis olim conveniebant), distinxit his verbis : Fcquis cacus, nisi filii mei? pro quo Symmachus : Ecquis ca- cus, nisi servus meus ? et mulus ut nuntius meus? D quis cacus, ut perfectus ? et mulus, ut servus meus? Serrum circumcisum populum nominat, nuntium et perfectum condemnans; quoniam talis esse volebat. Seipsos vero carcos et mutos effecisse significat, cum ait : Vidistis sape, et non custo- distis. Aperia vobis aures, et non audistis. Scribi- tur enim et illud: ‹ Auditu audietis, et non intel- ligelis ", » cateraque, quæ sequuntur. Locum vero ita transtulit Symmachus : Vidisti multa, et non custodies. Aperiæ aures luæ, et non audies. Dominas voluit justificare eum ad legem magnificandam et * Exod. xx, III. • Isa. VI, 9. VARIA LECTIONES.

δὲ λιμνάζοντα λογικῶν ὑδάτων χωρία, ὡς ἔλεσι παραβάλλεσθαι, ξηρανώ. Απειλήσας ταῦτα, μεταβαίνει πάλιν ἐπὶ τὴν χάριν τὴν δοθεῖσαν τοῖς ἔθνεσι λέγων "Αξω τις λούς ἐν ὁδῷ. Καὶ πρόσθε γὰρ ἔφη περὶ Χριστοῦ· «Εδω κά σε εἰς διαθήκην γένους, εἰς φῶς ἐθνῶν ἀνοῖξαι ὀφθαλμοὺς τυφλῶν. » Τὸ δὲ ὁδῷ, παρὰ πᾶσιν ἐνικῶς ἐξενήνεκται, ἣν ἐδήλωσεν ὁ Σωτὴρ εἰπών· « Εγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, ο ἣν ἡγνοοῦμεν τὸ πρότερον. Καὶ τρί βους, τὰς προφητικές δηλονότι Γραφάς, καὶ τοῦ βίου τοὺς ὑπὸ τῆς θείας ὑποβαλλομένους διδασκα- λίας. Καὶ τὴν ἄγνοιαν τοῦ Θεοῦ μεταβαλεῖν ἡμῖν εἰς φῶς, καὶ τὰ πάλαι σκολιά τε καὶ ἀσαφῆ τοῦ Θεοῦ λόγια γενήσεσθαί φησιν όμαλά. Εφ' οἷς ἐπήνεγκε, Ταῦτα τὰ ῥήματα ποιήσω αὐτοῖς. Ακριβῶς δὲ εἶπεν, οὐ, λαλήσω, ἀλλὰ, ποιήσω. Πάλαι μὲν γὰρ διὰ προφητῶν ἐλελάλητο· νῦν δὲ δι' ἔργων ἐπιτελεῖν ἐπαγγέλλεται. Εντεῦθεν ἐπιστρέφει τὸν λόγον ἐπὶ τοὺς πάλαι μένοντας πλησίον Θεοῦ, ἀπο- στραφέντας δὲ εἰς τὰ ὀπίσω, τοὺς Ἰουδαίους φημί. Δείκνυσι δὲ ὥσπερ αὐτοῖς τῶν ἐθνῶν τὴν ἐπιστρο φὴν, καὶ οἷαν ἔσχον μεταβολὴν εἰ; φῶς ἐκ σκότους χωρήσαντες, ὀνειδιστικῶς πρὸς τοὺς εἰδωλολάτρας λέγων· Αἰσχύνθητε αἰσχύνην, καὶ τὰ ἑξῆς. Ὅπερ ἀκριβῶς ἑρμήνευσε Σύμμαχος εἰπών· Αἰσχυνθή σονται αἰσχύνην οἱ πεποιθύτες τοῖς γλυπτοῖς. () δὲ 'Ακύλας, αἰσχυνθήτωσαν. Ο δὲ Θεοδοτίων, καταισχυνθήτωσαν. Καὶ γὰρ ἀληθῶς τῶν πριν, εἰδωλολατρούντων ἐθνῶν μεταβάντων εἰς θεοσέβειαν, τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ᾐσχύνθη· καὶ νῦν αἰσχυνθέντες ἐπαύσαντο τοὺς πάλαι τυς λοὺς φωτισθέντας ἰδόν· τες. οι Β Εμφατικῶς δὲ λίαν ἔφη περὶ αὐτῶν· Αὐτοὶ δὲ ἀπεστράφησαν οἱ νόμῳ θείῳ παιδαγωγούμενοι, καὶ τὴν τῶν ὅλων ἐγνωκότες Θεόν· ἤκουον γάρ, ο Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριο; εἷς ἐστιν. » Και, « Οὐκ ἔσονταί σοι θεοὶ πλὴν ἐμοῦ. » Ταῦτα εἰπὼν, ὡς εἰς κωφών Στα κραυγὴν ἀφιεὶς ἐπιβοᾷ· Οἱ κωροὶ, ἀκούσατε. ὡς ἂν δὲ μὴ νομισθῇ περὶ τῶν ἐθνῶν ὁ λόγος εἰςη- σθαι (πάλαι γὰρ ἐκείνοις ταῦτα προσήν), διορίζεται, Καὶ τίς τυφλὸς ἀλλ᾽ ἢ οἱ παῖδές μου; 'Ανθ᾿ οὗ Σύμμαχός φησι· Καὶ τὶς τυφλὸς, εἰ μὴ ὁ δοῦλός μου; καὶ κωφὸς ὡς ὁ ἄγγελός μου ; τίς τυφλὸς, ὡς ὁ τέλειος; καὶ χωρὶς ὡς ὁ δοῦλός μου; Δοῦλον τὸν ἐκ περιτομῆς καλεῖ λαὸν, ἀγγελόν τε καὶ τέ- λειον κατακρίνων, ὅτι τοιούτους ὁ ὑπάρχειν ἡθού λετο. ῞Οτι δὲ ἑαυτοὺς ἐτύφλωσάν τε καὶ κωφούς ἀπειργάσαντο, παρίστησι λέγων· "Ιδετε πολλάκις καὶ οὐκ ἐφυλάξασθε. Ηνοιγμένα τὰ ὦτα, καὶ οὐκ ἠκούσατε. Προέφη δὲ καὶ τὸ, « Ακοῇ ἀκούσητε, καὶ οὐ μὴ συνῆτε, » καὶ τὰ ἑξῆς. Τὸ δὲ ῥητὸν οὕτως ἐξέδωκε Σύμμαχος· Εἶδες πολλὰ, καὶ οὐ φυλάξεις. Ανεωγμένα τὰ ὦτα αὐτοῦ, καὶ οὐ μὴ ἀκούσεις, Κύριος ἠθέλησεν ἵνα δικαιώσῃ αὐτὸν μεγαλύναι • γρ. τοιοῦτος. COMMENTARII IN ISAIAM A nam in insulam. Imo quæ loca apud illos ita ratio- nalibus aquis stagnant, ut cum paludibus conferan- Lur, eadem exsiccabo, Quæ postquam est interminatus, transit rursus ad gratiam, quæ gentibus concessa est, his verbis: Ducam cæcos in via. Dixit enim de Christo etiam superius : « Dedi te in testamentum generis, in lu- cem gentium, ut aperires oculos cæcorum' '. ▸ Ideo autem viæ nomen singulariter omnes usurpa- runt, ut eam, de qua Salvator loquitur, cum viam se esse asserit, quam antea nesciebamus, esse de- monstrarent. Semilas deinde, scripta prophetarum, in quibus beatæ vitæ ratio nobis aperitur, appellat, Deique ignorationem in lucem, et quæ quondam obliqua difficiliaque fuerant, plana et recta fore pollicetur. Unde statim hæc se eis verba facturum adjicit. Apposite autem et significanter, non di- cendi verbum, sed faciendi usurpavit, qui quæ olim per prophetas fuerat locutus, nunc reipsa se præ- stiturum polliceatur. Atque hinc est, quod ad eos, qui Deo quondam proximi, nunc retrorsum conversi sunt, id est, ad Judæos, sermonem convertit. Os- tendit autem quodammodo ipsis gentium conver- sionem, et quam mutationem passi essent, qui a tenebris in lucem prodierant, dum sic idolorum cultores exprobrantis modo aggreditur: Confundi- mini confusione, et quæ deinceps; quæ accurate ita reddidit Symmachus: Confundentur confusione qui confident in sculptilibus, Aquila autem et Theodo- tio confundantur. Revera enim cum ab idolorum cultu ad pietatem gentes transissent, Judæi confu- si sunt : sed jam desierunt confundi, qui cacos olim, nunc esse visum adeptos intueantur. Deut. vi, Isa. XLII, 6. Jean. XIV, 6. PATROL. GR. LXXXVII. 4. C Caeterum non sine magna emplaside eis con- versi sunt usurpavit; quippe qui lege divina instructi, Deum etiam universorum cognovissent. Audierant enim : « Dominus Deus tuus, Dominus unus est ., El: Nonerunt tibi dii præter me '. . Herc cum dixis - set, tanquam in surdorum aures contenta voce: Surdi audite, inclama'. Ac ne de gentibus, quibus ista olim deerant, haberi sermo videretur (lec enim illis olim conveniebant), distinxit his verbis : Fcquis cacus, nisi filii mei? pro quo Symmachus : Ecquis ca- cus, nisi servus meus ? et mulus ut nuntius meus? D quis cacus, ut perfectus ? et mulus, ut servus meus? Serrum circumcisum populum nominat, nuntium et perfectum condemnans; quoniam talis esse volebat. Seipsos vero carcos et mutos effecisse significat, cum ait : Vidistis sape, et non custo- distis. Aperia vobis aures, et non audistis. Scribi- tur enim et illud: ‹ Auditu audietis, et non intel- ligelis ", » cateraque, quæ sequuntur. Locum vero ita transtulit Symmachus : Vidisti multa, et non custodies. Aperiæ aures luæ, et non audies. Dominas voluit justificare eum ad legem magnificandam et * Exod. xx, III. • Isa. VI, 9. VARIA LECTIONES.

Α νόμον, καὶ θαυμάσαι· σαφῶς δηλῶν ὡς περὶ τῶν Ἰουδαίων ὁ λόγος · Αλλ' αὐτοί, φησὶν, ἔνδον ἔχουσι τὴν παγίδα ἐν τοῖς λογισμοῖς, οὓς ἔκρυπτον κατά τοῦ Χριστοῦ βουλευόμενοι. "Ηγουν οὐκ ἐλογίσαντο πῶς ἐξήγαγον αὐτοὺς ἐξ οἴκου δουλείας, καὶ νόμῳ πεπαιδαγώγηκα. Η γὰρ ἂν ἐμεγάλυνον αίνεσι, προσάγοντές μοι τὰ χαριστήρια. Νῦν δὲ πρὸς εἰδυ λολατρείαν καὶ πᾶσαν ἀδικίαν ἀπέστησαν. Διόπερ ἔλεγεν · ι Ὑπέμεινα τοῦ ποιῆσαι σταφυλὴν, ἐποίησεν δὲ ἀκάνθας. » "Οθεν αὐτοὺς εἰς ἀνάμνησιν φέρει τῶν τοῖς πατράσι συμβεβηκότων. Ἐγὼ μὲν γὰρ εἶδον τὰς ἀσεβείας αὐτῶν. Αὐτοὶ δὲ διηρπασμένοι γεγό- νασι εἰς τε προνομὴν τοῖς ἐχθροῖς. Η γὰρ πα γίς, φησίν, ἐν τοῖς ταμιείοις πανταχοῦ· καὶ ἐν οἴκοις ἅμα ἔκρυψαν αὐτοὺς, δηλονότι τους χώ νευτούς. " Οἱ γὰρ ἡγούμενοι τοῦ λαοῦ φανερῶς μὲν ζῆν κατὰ τὸν νόμον ἐπλάττοντο, ἐν νῷ δὲ τὴν ἀσέβειαν ἔγκρυ- πτον. Καὶ ἐν οἴκοις ἔχοντες ἀγάλματα λάθρα τὸ σέβας προσέφερον. Διὸ πρὸς Ἰεζεκιήλ φησιν ὁ Θεός · Υἱὲ ἀνθρώπου,δρυξον. Καὶ ὤρυξα δὴ ἐν τῷ τοίχῳ καὶ εἶδον. Καὶ ἰδοὺ πᾶσα ὁμοίωσις ἑρπετοῦ, καὶ κτήνους, καὶ πάντα τὰ εἴδωλα οίκου Ισραήλ διαγεγραμμένα ἐπ' αὐτοῦ κύκλῳ. Καὶ εἶπεν πρός με· Εώρακας, υἱὲ ἀνθρώπου. Μὴ μικρὰ τῷ οἴκῳ Ἰσραὴλ & ποιοῦσιν ἕκαστος ἐν τῷ κοιτῶνι αὐτῶν τῷ κρυπτῷ ; ν διό φησιν, Αὐτοὺς εἰς αἰχμαλωσίαν παρέδωκα. Θεοῦ δὲ προ- δόντος, τίς ἂν προέστη τὰ διηρπασμένα πραττόμε νος, μηδενὸς τοῦτο πράττειν δυναμένου τῶν νομι σθέντων θεῶν]; οἰκονομικῶς δὲ μετὰ τὴν τῶν ἐθνῶν κλῆσιν, τὴν αἰτίαν ἔφη τῆς ἀποβολῆς Ἰσραήλ, εν δηλῶν ἔλεγε Μωσῆς· « Αὐτοὶ παρεζήλωσαν με ἐπ' οὐ Θεῷ, κἀγὼ παραζηλώσω αὐτοὺς ἐπ' οὐκ ἔθνει.» Καὶ Δαβίδ δέ φησι· . Παρεπίκραναν αὐτὸν ἐν τοῖς γλυπτοῖς αὐτῶν, καὶ τὰ ἑξῆς. Διὸ φευκτέον τὰς κατὰ νοῦν παγίδας, ἵνα μὴ δαίμοσι γενώμεθα προς νομή, διὰ τῶν ἐν ἡμῖν κινουμένων παθῶν, κατὰ τό • Ἐὰν πνεῦμα ἐξουσιάζοντος ἀναβῇ ἐπὶ σὲ, τόπον σου μὴ ἀφῇς. » Εἶτα, ἐπειδήπερ ὡς κωφοῖς ἐλάλε:, ἀπορῶν ἀκροατῶν ἐν αὐτοῖς λέγει· Τίς ἐν ὑμῖν ἐνω τιεῖται ταῦτα ; Εἰ γὰρ καὶ μήπω πάρεστι τῶν πραγ μάτων ἡ ἔκβασις, ἀλλ' ἐν τοῖς ἐπιοῦσιν ἐπιτελε σθήσεται χρόνοις· τίς οὖν ζητήσει τὸ αἴτιον τῆς διαρπαγῆς τοῦ λαοῦ, ὥστε εἰπεῖν τὸ, Τίς ἔδωκεν εἰς διαρπαγὴν Ἰακώβ ; οὐδεὶς δὲ τοῦτο πέπραχεν, ἢ αὐτὸς ᾧ ἡμάρτοσαν, καὶ οὐκ ἐβούλοντο ἐν ταῖς ὁδοῖς αὐτοῦ πορεύεσθαι. Καλούμενοι γὰρ εἰς τὰς εὐαγγελικὰς ὁδοὺς, οὐχ ὑπήκουον· οὐδὲ τοῦ τῆς Καινής Διαθήκης ἀκούειν ήθελον νόμου. Διὸ κατ ίσχυσεν ἐπ' αὐτοὺς πόλεμος. Πάλαι μὲν γὰρ πρὸς καιρόν τινα πολεμούμενοι, αὖθις ἀνελάμβανον έαυ τοὺς, ὡς καὶ τὴν Ἱερουσαλήμ, καὶ τὸ ἐν αὐτῇ συνο εστάναι βασίλειον. Νῦν δὲ, ὅτε ἔξωθε 1, καὶ ὁ τῶν ψυχῶν ἐπ' αὐτοὺς κατίσχυκε πόλεμος, καὶ τῶν κακῶν τούτων οὐκ ἐλογίσαντο τὴν αἰτίαν. • ἱ ἴσ. ἐξώσθησαν. PROCOPII GAZEI extollendam : quibus aperte de Judæis sermonem esse demonstravit. Sed ipsi, inquit, intus habent laqueum latentem in animi sensibus, quos inito adversus Christum consilio occultarunt. Vel, non perpenderunt quo pacto sibi de domo servitutis ereptis, lege tanquam pædagogo, moderatus sum Alioquin euim gratiis mihi persolutis laudem ma- gnificassent, qui nunc ad idololatriam, sceleraque omnia sese converterunt. Itaque dicebat : « Exspe- clavi ut faceret uvam; fecit autem spinas '. . Hinc et ea etiam illis in memoriam revocal, quæ patri- bus suis contigerunt. Ego enim, inquit, vidi impietatem eorum. Direpti siquidem facti sunt in prædam kostibus. Laqueus enim eorum in cubili- bus ubique. Et in domibus simul absconderunt eos; deos nimirum conflatilės. B Qui enim populo præerant, palam se ex legis instituto vitam agere fingebant quidem, sed animo impietatem occultabant; inque domorum penetra- libus idola habebant, quæ colebant. Itaque sic Eze- chielem alloquitur Dominus : c Fili hominis, per fora, et perforavi parietem, et vidi. Et ecce omnis similitudo reptilis, et jumenti, et omnia idola domus Israel descripta in eo circum. Et dixit ad me : Certe vi listi, Gli hominis, an parva sunt domui Israel, quæ faciunt singuli clam in cubiculo suo '?, Inde est igi - tur, quod eos se in captivitatem tradidisse subjicit. Do autem deserente, quis est, qui tueatur, qui dire- pta repetat, cum deorum nullus, quos ipsi colunt, id præstare valeat? Prudenter autem et commode cum C post gentium vocationem Israelitas ejiciat, causam eam adducit, quam et Moses ipse demonstravit, ubi ait Ipsi ad æmulationem me provocaverunt, Banquam Deus non essem; ego autem eos provoca- bo, tanquam gens non sit . . Et David : < Exa- cerbaverunt eum in fictilibus suis º, › et quæ se- quuntur. Sunt itaque diligenter animorum vitandi laquei, ne nostris ipsi cupiditatibus capti, dæmo- riis in depastionem tradamur, juxta illud : ‹ Si spiritus dominantis in te ascendat, locum tuum ne deseras 19. . Deinde, tanquam ad surdos loque- retur, et auditoribus careret, ipsis auditoribus dicit: Quis est in vobis, qui hæc audiat? Etsi enim rerum eventus nondum secutus est, certo tamen in poste- rum ea ipsa futura sunt. Quis igitur causam dire- D ptionis populi ita quæret, ut dicat : Quis dedit in direptionem Jacob? Nondum enim id quisquam ſeeil praeter illum in quem peccaverunt, in cujusque viis ambulare noluerunt. Vocali enim ad evangelicas vias, non auscultarunt: neque recentem legem au- dire voluerunt ; unde bellum in eos prævaluit. Olim enim bello aliquo usque vexati, ita se tamen repararunt, ut et urbem, et templum etiam in- siaurata haberent : at nunc ex quo pulsi sunt, tan- tuin adversus eos animorum bellum invaluit, ut ne ad malorum quidem istorum causam advertant. Isa. ix, 4. Ezech. viii, 8-10. • Deut. xxsil, 21. • Psal. Lxxvit, 40. VARIÆ LECTIONES. Eccle. S, 4.

Α νόμον, καὶ θαυμάσαι· σαφῶς δηλῶν ὡς περὶ τῶν Ἰουδαίων ὁ λόγος · Αλλ' αὐτοί, φησὶν, ἔνδον ἔχουσι τὴν παγίδα ἐν τοῖς λογισμοῖς, οὓς ἔκρυπτον κατά τοῦ Χριστοῦ βουλευόμενοι. "Ηγουν οὐκ ἐλογίσαντο πῶς ἐξήγαγον αὐτοὺς ἐξ οἴκου δουλείας, καὶ νόμῳ πεπαιδαγώγηκα. Η γὰρ ἂν ἐμεγάλυνον αίνεσι, προσάγοντές μοι τὰ χαριστήρια. Νῦν δὲ πρὸς εἰδυ λολατρείαν καὶ πᾶσαν ἀδικίαν ἀπέστησαν. Διόπερ ἔλεγεν · ι Ὑπέμεινα τοῦ ποιῆσαι σταφυλὴν, ἐποίησεν δὲ ἀκάνθας. » "Οθεν αὐτοὺς εἰς ἀνάμνησιν φέρει τῶν τοῖς πατράσι συμβεβηκότων. Ἐγὼ μὲν γὰρ εἶδον τὰς ἀσεβείας αὐτῶν. Αὐτοὶ δὲ διηρπασμένοι γεγό- νασι εἰς τε προνομὴν τοῖς ἐχθροῖς. Η γὰρ πα γίς, φησίν, ἐν τοῖς ταμιείοις πανταχοῦ· καὶ ἐν οἴκοις ἅμα ἔκρυψαν αὐτοὺς, δηλονότι τους χώ νευτούς. " Οἱ γὰρ ἡγούμενοι τοῦ λαοῦ φανερῶς μὲν ζῆν κατὰ τὸν νόμον ἐπλάττοντο, ἐν νῷ δὲ τὴν ἀσέβειαν ἔγκρυ- πτον. Καὶ ἐν οἴκοις ἔχοντες ἀγάλματα λάθρα τὸ σέβας προσέφερον. Διὸ πρὸς Ἰεζεκιήλ φησιν ὁ Θεός · Υἱὲ ἀνθρώπου,δρυξον. Καὶ ὤρυξα δὴ ἐν τῷ τοίχῳ καὶ εἶδον. Καὶ ἰδοὺ πᾶσα ὁμοίωσις ἑρπετοῦ, καὶ κτήνους, καὶ πάντα τὰ εἴδωλα οίκου Ισραήλ διαγεγραμμένα ἐπ' αὐτοῦ κύκλῳ. Καὶ εἶπεν πρός με· Εώρακας, υἱὲ ἀνθρώπου. Μὴ μικρὰ τῷ οἴκῳ Ἰσραὴλ & ποιοῦσιν ἕκαστος ἐν τῷ κοιτῶνι αὐτῶν τῷ κρυπτῷ ; ν διό φησιν, Αὐτοὺς εἰς αἰχμαλωσίαν παρέδωκα. Θεοῦ δὲ προ- δόντος, τίς ἂν προέστη τὰ διηρπασμένα πραττόμε νος, μηδενὸς τοῦτο πράττειν δυναμένου τῶν νομι σθέντων θεῶν]; οἰκονομικῶς δὲ μετὰ τὴν τῶν ἐθνῶν κλῆσιν, τὴν αἰτίαν ἔφη τῆς ἀποβολῆς Ἰσραήλ, εν δηλῶν ἔλεγε Μωσῆς· « Αὐτοὶ παρεζήλωσαν με ἐπ' οὐ Θεῷ, κἀγὼ παραζηλώσω αὐτοὺς ἐπ' οὐκ ἔθνει.» Καὶ Δαβίδ δέ φησι· . Παρεπίκραναν αὐτὸν ἐν τοῖς γλυπτοῖς αὐτῶν, καὶ τὰ ἑξῆς. Διὸ φευκτέον τὰς κατὰ νοῦν παγίδας, ἵνα μὴ δαίμοσι γενώμεθα προς νομή, διὰ τῶν ἐν ἡμῖν κινουμένων παθῶν, κατὰ τό • Ἐὰν πνεῦμα ἐξουσιάζοντος ἀναβῇ ἐπὶ σὲ, τόπον σου μὴ ἀφῇς. » Εἶτα, ἐπειδήπερ ὡς κωφοῖς ἐλάλε:, ἀπορῶν ἀκροατῶν ἐν αὐτοῖς λέγει· Τίς ἐν ὑμῖν ἐνω τιεῖται ταῦτα ; Εἰ γὰρ καὶ μήπω πάρεστι τῶν πραγ μάτων ἡ ἔκβασις, ἀλλ' ἐν τοῖς ἐπιοῦσιν ἐπιτελε σθήσεται χρόνοις· τίς οὖν ζητήσει τὸ αἴτιον τῆς διαρπαγῆς τοῦ λαοῦ, ὥστε εἰπεῖν τὸ, Τίς ἔδωκεν εἰς διαρπαγὴν Ἰακώβ ; οὐδεὶς δὲ τοῦτο πέπραχεν, ἢ αὐτὸς ᾧ ἡμάρτοσαν, καὶ οὐκ ἐβούλοντο ἐν ταῖς ὁδοῖς αὐτοῦ πορεύεσθαι. Καλούμενοι γὰρ εἰς τὰς εὐαγγελικὰς ὁδοὺς, οὐχ ὑπήκουον· οὐδὲ τοῦ τῆς Καινής Διαθήκης ἀκούειν ήθελον νόμου. Διὸ κατ ίσχυσεν ἐπ' αὐτοὺς πόλεμος. Πάλαι μὲν γὰρ πρὸς καιρόν τινα πολεμούμενοι, αὖθις ἀνελάμβανον έαυ τοὺς, ὡς καὶ τὴν Ἱερουσαλήμ, καὶ τὸ ἐν αὐτῇ συνο εστάναι βασίλειον. Νῦν δὲ, ὅτε ἔξωθε 1, καὶ ὁ τῶν ψυχῶν ἐπ' αὐτοὺς κατίσχυκε πόλεμος, καὶ τῶν κακῶν τούτων οὐκ ἐλογίσαντο τὴν αἰτίαν. • ἱ ἴσ. ἐξώσθησαν. PROCOPII GAZEI extollendam : quibus aperte de Judæis sermonem esse demonstravit. Sed ipsi, inquit, intus habent laqueum latentem in animi sensibus, quos inito adversus Christum consilio occultarunt. Vel, non perpenderunt quo pacto sibi de domo servitutis ereptis, lege tanquam pædagogo, moderatus sum Alioquin euim gratiis mihi persolutis laudem ma- gnificassent, qui nunc ad idololatriam, sceleraque omnia sese converterunt. Itaque dicebat : « Exspe- clavi ut faceret uvam; fecit autem spinas '. . Hinc et ea etiam illis in memoriam revocal, quæ patri- bus suis contigerunt. Ego enim, inquit, vidi impietatem eorum. Direpti siquidem facti sunt in prædam kostibus. Laqueus enim eorum in cubili- bus ubique. Et in domibus simul absconderunt eos; deos nimirum conflatilės. B Qui enim populo præerant, palam se ex legis instituto vitam agere fingebant quidem, sed animo impietatem occultabant; inque domorum penetra- libus idola habebant, quæ colebant. Itaque sic Eze- chielem alloquitur Dominus : c Fili hominis, per fora, et perforavi parietem, et vidi. Et ecce omnis similitudo reptilis, et jumenti, et omnia idola domus Israel descripta in eo circum. Et dixit ad me : Certe vi listi, Gli hominis, an parva sunt domui Israel, quæ faciunt singuli clam in cubiculo suo '?, Inde est igi - tur, quod eos se in captivitatem tradidisse subjicit. Do autem deserente, quis est, qui tueatur, qui dire- pta repetat, cum deorum nullus, quos ipsi colunt, id præstare valeat? Prudenter autem et commode cum C post gentium vocationem Israelitas ejiciat, causam eam adducit, quam et Moses ipse demonstravit, ubi ait Ipsi ad æmulationem me provocaverunt, Banquam Deus non essem; ego autem eos provoca- bo, tanquam gens non sit . . Et David : < Exa- cerbaverunt eum in fictilibus suis º, › et quæ se- quuntur. Sunt itaque diligenter animorum vitandi laquei, ne nostris ipsi cupiditatibus capti, dæmo- riis in depastionem tradamur, juxta illud : ‹ Si spiritus dominantis in te ascendat, locum tuum ne deseras 19. . Deinde, tanquam ad surdos loque- retur, et auditoribus careret, ipsis auditoribus dicit: Quis est in vobis, qui hæc audiat? Etsi enim rerum eventus nondum secutus est, certo tamen in poste- rum ea ipsa futura sunt. Quis igitur causam dire- D ptionis populi ita quæret, ut dicat : Quis dedit in direptionem Jacob? Nondum enim id quisquam ſeeil praeter illum in quem peccaverunt, in cujusque viis ambulare noluerunt. Vocali enim ad evangelicas vias, non auscultarunt: neque recentem legem au- dire voluerunt ; unde bellum in eos prævaluit. Olim enim bello aliquo usque vexati, ita se tamen repararunt, ut et urbem, et templum etiam in- siaurata haberent : at nunc ex quo pulsi sunt, tan- tuin adversus eos animorum bellum invaluit, ut ne ad malorum quidem istorum causam advertant. Isa. ix, 4. Ezech. viii, 8-10. • Deut. xxsil, 21. • Psal. Lxxvit, 40. VARIÆ LECTIONES. Eccle. S, 4.

Τινὲς δὲ καὶ ταῦτα πάλιν ἐπὶ τῆς ἐπ' Ἀσσυρίων Α ἁλώσεως ἔλαβον, οἳ καὶ τὸ μὲν ἀκούειν, τὸ ψιλώς ἀκροᾶσθαί φασι. Τὸ δὲ ἐνωτίσασθαι, τὸ τῇ διανείᾳ παραπέμψασθα: λόγον ἐμφρόνως ἀκούοντας, ὁποίους νῦν ἀκροατὰς ὁ προφήτης ζητεί, κατὰ Παῦλον εἰδότας ὅτι τυπικῶς ἐκείνοις συνέβαινεν, ἐγράφη δὲ πρὸς νουθεσίαν ἡμῶν, ὅπως ἂν τὸ τοῖς ἴσοις ἁλῶναι φυ λάξωνται. Ἐν εμφάσει δέ φησιν, ὅτι παρέδωκεν Ἰακώβ, ὃν ἐξ Αἰγύπτου διέσωσεν ὑπὲρ οὗ τοσαῦτα κατ' ἐχθρῶν ἐγένετο θαύματα. Τὸν οὖν εἰωθέτα νικᾷν τίς ὑποπεσεῖν ἐποίησε τοῖς ἐχθροῖς, καὶ διὰ ποίαν αἰτίαν ; ἡ δὲ τοῦ τίς ἐρώτησις, ὁμολογίαν ἔχει σαφή, ὡς Θεὸς ὁ δράσας, ἀνθ' ὧν αὐτὸν ἐγκατέλιπον. Πλην δέον αὐτοὺς μὴ ἁμαρτεῖν, οὐδὲ παθόντες ἐνουθετή- θησαν. Δι' οὓς Ἱερεμίας φησί · « Κύριε, οἱ ὀφθαλμοί σου εἰς πίστιν. Ἐμαστίγωσας αὐτοὺς, καὶ οὐκ ἠθέ- Β λησαν δέξασθαι παιδείαν. ο Διὸ καὶ λέγοντος αὐτοῦ τοῖς ὑπολειφθεῖσιν ἐκ τῆς ἁλώσεως μὴ κατελθεῖν εἰς τὴν Αἴγυπτον, αἱ τούτων γυναῖκες ἀναισθήτως ἔχουσαι τῆς ὀργῆς, ἐβόων· Οὐκ ἀπέστειλέ σε Κύ ριος. Προσέφασκον δὲ, Ἐπειδὴ διελίπομεν θύουσαι τῇ βασιλίσσῃ τοῦ οὐρανοῦ, κατείληφεν ἡμᾶς τὰ κακά. Οὕτως ἀναισθήτως εἶχον, κατισχύσαντος αὐτῶν τοῦ πολέμου, καὶ τῶν κύκλῳ καταφλεγόντων αὐτ τούς. Ως καὶ ἀλλαχοῦ, φησιν ὁ παρών προφήτης « Αἱ πόλεις ὑμῶν πυρίκαυστοι. » "Α δή φησι νῦν αὐτοὺς πεπονθέναι, οὐκ ἀσθενήσαντος σώζειν αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ. Δηλοῖ δὲ τὰ φθάσαντα θαύματα. Αλλ' οὐδὲ κ δικαιοπραγοῦντες πεπόνθασιν, ἀλλ' ὅτι τὸν αὐτοῖς δοθέντα νόμον παρέβησαν. Ο μὴ νοοῦντες, ἐμείνα- τε, φησί, τοῖς δεινοῖς συνεχόμενοι. ΚΕΦΑΛ. ΜΓ. αιγ. Καὶ νῦν οὕτως λέγει Κύριος ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας σε, Ιακώβ, καὶ ὁ πλάσας σε, Ισραήλ. Μη φοβοῦ, ὅτι ἐλυτρωσάμην σε, ἐκάλεσά σε τὸ ὄνομά σου. Εμὸς εἶ σύ. Καὶ ἐὰν διαβαίνῃς δι' ύδατος, μετὰ σοῦ εἰμι, καὶ ποταμοὶ οὐ συγκλείσουσί σε. Καὶ ἐὰν διέλθῃς διὰ πυρὸς, οὐ μὴ κατακαυθῇς, κ. τ. λ. Ανοίκεια ταῦτα τῶν περὶ τοῦ ἐκ περιτομῆς ἀρ τίως εἰρημένων λαοῦ, οὓς ἀπεκάλει τυφλούς, καὶ κωφούς, καὶ διηρπασμένους. Οὐκοῦν νῦν ὁ λόγος περὶ τοῦ κρείττονος τάγματος τῶν ἐκ περιτομῆς πιστευ- σάντων. Εἰ γὰρ κἀκεῖνοι, φησί, τοιοῦται γεγονότες, τοιαῦτα πεπόνθασιν, ἀλλ' ὑμεῖς οἱ τὸν ἑαυτῶν ποιητὴν καὶ πλάστην ἐπιγνόντες, ἀκούσατε, ποίημά τε καὶ πλάσμα τὸ ἐν ὑμῖν τετηρηκότες ἀλώβητον, ὡς οἰκείως ἀκούειν Ἰακώβ τε καὶ Ἰσραήλ. Ἐγὼ γὰρ ὁ ποιήσας μέν σε κατὰ ψυχὴν τὴν κατ᾿ εἰκόνα πεποιημένην, πλάσας δέ σου καὶ τὸ ἐκ γῆς σῶμα ληφθέν, ὃς καὶ αἷμα παρασχών ὑπὲρ σοῦ τὸ ἐμὸν, ἐλυτρωσάμην σε κτῆμα ἴδιον ποιησάμενος. Ων ἠξιωμένος βάδιζε ἣν ἐκελεύθης ὁδὸν εὐαγγελιζόμενος. Κἂν ἀνθι στῶσι τινες, θάρρει μη δεδιώς. « Ιδού γάρ | γρ. παθήματα ἅπερ οὐδέν. 11. Nonnulli vero et hæc etiam ad eam, quam ab Assyriis passi sunt, expugnationem retulerunt ; iidem audire simpliciter pro auscultare positum arbitrantur; auribus autem percipere, pro qu andieris mente prudenter agitare quales nunc au- ditores propheta postulat, qui, juxta Paulum ", sciant omnia in figura illis contigisse scripta autem esse in admonitionem nostram, ut caveant me a similibus decipiantur. Emphatice autem Ja- cob ipsum tradidisse dixit, qui eumdem ex Ægypto ereptum servarit, ejusque nomine tot in hostes portenta ediderit. Quis eum igitur, qui erat vin- cere solitus, hostibus subjecit ; quæve hujus rei occasio? At enim satis docet interrogandi particula ista illis omnia Deo auctore ob id contigisse, quod COMMENTARII IN ISAIAM. eumdem reliquerunt. Sed eos non peccasse prius oportuit, ne peccatorum ultione ad frugem revo- cari se et corripi non dolerent; quorum nomine sic loquitur Jeremias : • Domine, oculi tui in tidem. Flagellasti eos, et noluerunt amplecti discipli- nam ss. » Alque hinc est, quod cum iis, qui, expu- gnata civitate remanserant, ne in Ægyptum des- cenderent, idem suaderet; eorumdem uxores impo- tenti furore percitæ, a Domino missum non esse inclamabant. Ideo enim se tantis calamitatibus premi, quod reginæ cœli sacrificare desiissent, clamabant. Adeo illis sensus obstupuerant, cuni prævaleret, adversus eos bellum, et qui comburehant eos in circuitu. Quod alicubi etiam noster indicat propheta, dum urbes eorum ignem populatum esse C significat; talia certe et ipsos etiam nunc passos esse dicit; licet a Deo non eripi, servarique non potuissent. Indicat autem præcedentes calamitates, quas non justitiæ operibus, sed legis traditæ violatione perpessi sunt : ad quod quia non advertists, in- quit, damnis et calamitatibus etiamnum opprimi non desivistis. - D Cor. x, * Jerem. v, 3. - CAP. XLIII. VERS. 1-13. Et nunc ita dicit Dominus, qui fecit le, Jacob, et qui formavit te, Israel : Ne timeas, quoniam redemi te, rocavi te nomine tuo. Meus es tu. Et si transieris per aquanı, tecum sum, et flumina non cooperient te. Et si transieris per ignem, non combureris, flamma non comburelle, etc. Diversa sunt hæc ab illis, quæ de circum - ciso populo nuper dicebantur, cum cæcos eos, surdos et direptos nominaret. Jam igitur sermo est de praestantiori illo circumcisorum coetu, qui fidem amplexi sunt. Si enim et illi, ait, quia tales essent, ejusmodi passi sunt, vos ipsi saltem, qui Factorem vestrum agnovistis, audite, audite, inquam, qui opus ipsum et figmentum, quod in vobis est, ita sine labe conservastis, ut peculiari nomine Jacob et Israel audiatis. Ego enim sum qui feci te, animo quidem ad meum exemplar et ad imaginem ex- presso; corpore autem de terra creato et assumpto. Ego, inquam, qui et sanguinem meum tua causa effundens, redemi te; peculiumque exsistere mibi volui. His ergo per me dignus babitus, perge quo VARIÆ LECTIONES.

Τινὲς δὲ καὶ ταῦτα πάλιν ἐπὶ τῆς ἐπ' Ἀσσυρίων Α ἁλώσεως ἔλαβον, οἳ καὶ τὸ μὲν ἀκούειν, τὸ ψιλώς ἀκροᾶσθαί φασι. Τὸ δὲ ἐνωτίσασθαι, τὸ τῇ διανείᾳ παραπέμψασθα: λόγον ἐμφρόνως ἀκούοντας, ὁποίους νῦν ἀκροατὰς ὁ προφήτης ζητεί, κατὰ Παῦλον εἰδότας ὅτι τυπικῶς ἐκείνοις συνέβαινεν, ἐγράφη δὲ πρὸς νουθεσίαν ἡμῶν, ὅπως ἂν τὸ τοῖς ἴσοις ἁλῶναι φυ λάξωνται. Ἐν εμφάσει δέ φησιν, ὅτι παρέδωκεν Ἰακώβ, ὃν ἐξ Αἰγύπτου διέσωσεν ὑπὲρ οὗ τοσαῦτα κατ' ἐχθρῶν ἐγένετο θαύματα. Τὸν οὖν εἰωθέτα νικᾷν τίς ὑποπεσεῖν ἐποίησε τοῖς ἐχθροῖς, καὶ διὰ ποίαν αἰτίαν ; ἡ δὲ τοῦ τίς ἐρώτησις, ὁμολογίαν ἔχει σαφή, ὡς Θεὸς ὁ δράσας, ἀνθ' ὧν αὐτὸν ἐγκατέλιπον. Πλην δέον αὐτοὺς μὴ ἁμαρτεῖν, οὐδὲ παθόντες ἐνουθετή- θησαν. Δι' οὓς Ἱερεμίας φησί · « Κύριε, οἱ ὀφθαλμοί σου εἰς πίστιν. Ἐμαστίγωσας αὐτοὺς, καὶ οὐκ ἠθέ- Β λησαν δέξασθαι παιδείαν. ο Διὸ καὶ λέγοντος αὐτοῦ τοῖς ὑπολειφθεῖσιν ἐκ τῆς ἁλώσεως μὴ κατελθεῖν εἰς τὴν Αἴγυπτον, αἱ τούτων γυναῖκες ἀναισθήτως ἔχουσαι τῆς ὀργῆς, ἐβόων· Οὐκ ἀπέστειλέ σε Κύ ριος. Προσέφασκον δὲ, Ἐπειδὴ διελίπομεν θύουσαι τῇ βασιλίσσῃ τοῦ οὐρανοῦ, κατείληφεν ἡμᾶς τὰ κακά. Οὕτως ἀναισθήτως εἶχον, κατισχύσαντος αὐτῶν τοῦ πολέμου, καὶ τῶν κύκλῳ καταφλεγόντων αὐτ τούς. Ως καὶ ἀλλαχοῦ, φησιν ὁ παρών προφήτης « Αἱ πόλεις ὑμῶν πυρίκαυστοι. » "Α δή φησι νῦν αὐτοὺς πεπονθέναι, οὐκ ἀσθενήσαντος σώζειν αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ. Δηλοῖ δὲ τὰ φθάσαντα θαύματα. Αλλ' οὐδὲ κ δικαιοπραγοῦντες πεπόνθασιν, ἀλλ' ὅτι τὸν αὐτοῖς δοθέντα νόμον παρέβησαν. Ο μὴ νοοῦντες, ἐμείνα- τε, φησί, τοῖς δεινοῖς συνεχόμενοι. ΚΕΦΑΛ. ΜΓ. αιγ. Καὶ νῦν οὕτως λέγει Κύριος ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας σε, Ιακώβ, καὶ ὁ πλάσας σε, Ισραήλ. Μη φοβοῦ, ὅτι ἐλυτρωσάμην σε, ἐκάλεσά σε τὸ ὄνομά σου. Εμὸς εἶ σύ. Καὶ ἐὰν διαβαίνῃς δι' ύδατος, μετὰ σοῦ εἰμι, καὶ ποταμοὶ οὐ συγκλείσουσί σε. Καὶ ἐὰν διέλθῃς διὰ πυρὸς, οὐ μὴ κατακαυθῇς, κ. τ. λ. Ανοίκεια ταῦτα τῶν περὶ τοῦ ἐκ περιτομῆς ἀρ τίως εἰρημένων λαοῦ, οὓς ἀπεκάλει τυφλούς, καὶ κωφούς, καὶ διηρπασμένους. Οὐκοῦν νῦν ὁ λόγος περὶ τοῦ κρείττονος τάγματος τῶν ἐκ περιτομῆς πιστευ- σάντων. Εἰ γὰρ κἀκεῖνοι, φησί, τοιοῦται γεγονότες, τοιαῦτα πεπόνθασιν, ἀλλ' ὑμεῖς οἱ τὸν ἑαυτῶν ποιητὴν καὶ πλάστην ἐπιγνόντες, ἀκούσατε, ποίημά τε καὶ πλάσμα τὸ ἐν ὑμῖν τετηρηκότες ἀλώβητον, ὡς οἰκείως ἀκούειν Ἰακώβ τε καὶ Ἰσραήλ. Ἐγὼ γὰρ ὁ ποιήσας μέν σε κατὰ ψυχὴν τὴν κατ᾿ εἰκόνα πεποιημένην, πλάσας δέ σου καὶ τὸ ἐκ γῆς σῶμα ληφθέν, ὃς καὶ αἷμα παρασχών ὑπὲρ σοῦ τὸ ἐμὸν, ἐλυτρωσάμην σε κτῆμα ἴδιον ποιησάμενος. Ων ἠξιωμένος βάδιζε ἣν ἐκελεύθης ὁδὸν εὐαγγελιζόμενος. Κἂν ἀνθι στῶσι τινες, θάρρει μη δεδιώς. « Ιδού γάρ | γρ. παθήματα ἅπερ οὐδέν. 11. Nonnulli vero et hæc etiam ad eam, quam ab Assyriis passi sunt, expugnationem retulerunt ; iidem audire simpliciter pro auscultare positum arbitrantur; auribus autem percipere, pro qu andieris mente prudenter agitare quales nunc au- ditores propheta postulat, qui, juxta Paulum ", sciant omnia in figura illis contigisse scripta autem esse in admonitionem nostram, ut caveant me a similibus decipiantur. Emphatice autem Ja- cob ipsum tradidisse dixit, qui eumdem ex Ægypto ereptum servarit, ejusque nomine tot in hostes portenta ediderit. Quis eum igitur, qui erat vin- cere solitus, hostibus subjecit ; quæve hujus rei occasio? At enim satis docet interrogandi particula ista illis omnia Deo auctore ob id contigisse, quod COMMENTARII IN ISAIAM. eumdem reliquerunt. Sed eos non peccasse prius oportuit, ne peccatorum ultione ad frugem revo- cari se et corripi non dolerent; quorum nomine sic loquitur Jeremias : • Domine, oculi tui in tidem. Flagellasti eos, et noluerunt amplecti discipli- nam ss. » Alque hinc est, quod cum iis, qui, expu- gnata civitate remanserant, ne in Ægyptum des- cenderent, idem suaderet; eorumdem uxores impo- tenti furore percitæ, a Domino missum non esse inclamabant. Ideo enim se tantis calamitatibus premi, quod reginæ cœli sacrificare desiissent, clamabant. Adeo illis sensus obstupuerant, cuni prævaleret, adversus eos bellum, et qui comburehant eos in circuitu. Quod alicubi etiam noster indicat propheta, dum urbes eorum ignem populatum esse C significat; talia certe et ipsos etiam nunc passos esse dicit; licet a Deo non eripi, servarique non potuissent. Indicat autem præcedentes calamitates, quas non justitiæ operibus, sed legis traditæ violatione perpessi sunt : ad quod quia non advertists, in- quit, damnis et calamitatibus etiamnum opprimi non desivistis. - D Cor. x, * Jerem. v, 3. - CAP. XLIII. VERS. 1-13. Et nunc ita dicit Dominus, qui fecit le, Jacob, et qui formavit te, Israel : Ne timeas, quoniam redemi te, rocavi te nomine tuo. Meus es tu. Et si transieris per aquanı, tecum sum, et flumina non cooperient te. Et si transieris per ignem, non combureris, flamma non comburelle, etc. Diversa sunt hæc ab illis, quæ de circum - ciso populo nuper dicebantur, cum cæcos eos, surdos et direptos nominaret. Jam igitur sermo est de praestantiori illo circumcisorum coetu, qui fidem amplexi sunt. Si enim et illi, ait, quia tales essent, ejusmodi passi sunt, vos ipsi saltem, qui Factorem vestrum agnovistis, audite, audite, inquam, qui opus ipsum et figmentum, quod in vobis est, ita sine labe conservastis, ut peculiari nomine Jacob et Israel audiatis. Ego enim sum qui feci te, animo quidem ad meum exemplar et ad imaginem ex- presso; corpore autem de terra creato et assumpto. Ego, inquam, qui et sanguinem meum tua causa effundens, redemi te; peculiumque exsistere mibi volui. His ergo per me dignus babitus, perge quo VARIÆ LECTIONES.

αλλαγμά σου τὸ αἷμα τὸ ἐμὸν ποιησάμενον, άλλαγμα γένου καὶ αὐτὸς τῶν διὰ σοῦ καλουμένων ἀσεβεστά των τε καὶ μέχρι τῶν ἐσχάτων οἰκούντων τῆς γῆς. ἂν τῶν μὲν Αἰγύπτιοι, τῶν δὲ Αἰθἰοπές τε καὶ οἱ τὴν Συήνην οἰκοῦντες παράδειγμα. Σαβὰ δὲ ἀντὶ Συήνης ἐξέδωκαν οἱ λοιποί· οὕτω γὰρ ἐδοξάσθης δι' ἀγάπην ἐμὴν ὡς διὰ σοῦ πάντας κληθῆναι. Σαβὰ δὲ ἔθνος Αἰθιόπων οὗ ἡ βασίλισσα πρὸς Σολομῶνα παρεγένετο. Α ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἶμαι πάτας τὰς ἡμέρας, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. » Μιμούμενος τοίνυν ἐμὲ, τον Β Τούτους οὖν ὑπὲρ σοῦ, ἢ ἀντὶ σοῦ, πάντας έκτησά μην. Ἀπολέσω δὲ τοὺς πολεμήσοντάς σε διὰ τὸ κήρυγμα, λαούς τε καὶ ἄρχοντας. Θάρρει τοιγαροῦν. Καὶ τὰ σὰ γὰρ τέκνα, ἃ κατὰ Θεὸν σπείρας, καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης ἐγέννησας, εἰς πόλιν μου συνάξω τὴν ἐπουράνιον, μετεώρους δι' αέρος ἀναλαβὼν, ὡς πτηνοῖς ὑποκουφιζομένους ἀνέμους, ταῖς ἀγγελικαῖς δηλονότι δυνάμεσι. Τοὺς δι᾽ ὑμῶν γὰρ τεχθέντας ἐμοὺς εἶναι παῖδας ὀρίζομαι, τῆς ἐν Ἐκκλησίᾳ τυ χόντας ἀναγεννήσεως, οἳ καὶ τῷ ἐμῷ κληθήσονται πάντες ονόματι Χριστιανοί προσαγορευόμενοι. Χρισ στὸς γὰρ ὁ ταῦτα διὰ τοῦ προφήτου θεσπίσας. Αντί δὲ τοῦ, ἐν γὰρ τῇ δόξῃ μου κατέσπευσα αὐτόν· εἰς τὴν δόξαν μου ἔκτισα αὐτὸν, ἐξέδωκαν οἱ λοι πεί. Ὡς ἂν οἱ δι' ὑμῶν κληθείς δοξάζῃ με λαός. Επλασα γὰρ αὐτὸν ἄπλαστον ὄντα τοῖς τρόποις, ἐφώτισά τε σκότῳ τῆς ἀγνοίας τυφλώττοντα. Το αῦτα δὲ τὰ ἔθνη, ἃ πρὸς τὴν ἰδίαν Ἐκκλησίαν συν ῆχθαί φησιν, ἐξ ὧν καὶ ἄρχοντες ἐπὶ τὸν λαὸν κατέστησαν τοῦ Θεοῦ. Εἶτα ὁ προφήτης θαύματος ἐφ' οἷς ἐθέσπισε πληρωθεὶς, Τίς ἄρα ἔσται, φησίν, ὁ μέλλων ποτὲ τούτων τῶν πραγμάτων ὀφθαλμοῖς τὰς ἐκβάσεις ὁρᾷν, καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων ἔπεσθα μάρτυς ; Δικαιωθήτωσαν μαρτυρήσαντες ", ἐπειδή κἀγὼ μάρτυς αὐτῶν γενήσομαι, καὶ ὁ παῖς δε ἐξελεξάμην. Περὶ οὗπερ ἔλεγεν· . Ἰδοὺ ὁ παῖς μου ὃν ᾑρέτισα. » Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησιν· Ος ἂν ὁμο λογήσειεν ἐμοὶ ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὁμολογήσει κἀγὼ ἐν αὐτῷ ἔμπροσθεν τοῦ Πατέρος μου, τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. » Πρὸς οὓς ἔφασκε πάλιν· « Ὑμεῖς δὲ ἔσεσθέ μοι μάρτυρες ἔν τε τῇ Γαλιλαίᾳ, καὶ τῇ Ἰουδαίᾳ, καὶ τῇ Ἱερουσαλήμ, καὶ ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. » Ταῦτα δὲ, φησί, ποιήσω, καὶ τοὺς μάρτυράς μου, καὶ τὸν Παῖδα μου, ὃν ἐξελεξάμην, ἀποστε λῶ πᾶσιν ἀνθρώποις, ἵνα γνῶτε, καὶ πιστεύσητε, καὶ συνῆτε, ὅτι ἐγὼ ἀναρχός τε καὶ μόνος Θεός. Καὶ Χριστὸς γὰρ, καὶ ἀπόστολοι τὴν τοῦ Θεοῦ γνώ- σιν ἐκήρυξαν, πίστιν τε καὶ τὴν περὶ αὐτοῦ σύνο εσιν. Εἰς δὲ Θεὸς ὁ Πατήρ, οὐχ ἑτέρας οὔσης αὐτοῦ τῆς ἰδίας δυνάμεως ὅς ἐστιν ὁ Υἱός. Τοιγαροῦν ὡς μάρτυς ὁ Πατὴρ καὶ θεὶς σώζων, οὕτω καὶ ὁ Παῖς, δν ἐξελέξατο. γρ. κατεσκεύασα. γρ. δ. ο Ισ. μαρτυρήσοντες. PROCOPII GAZ.EI juberis itinere proficisci Evangelium deprædicans. Quod si insurgant nonnulli, confide, nihil quid. quam veritus. ‹ Ecce enim ego vobiscum sum dies omnes ad consummationem usque sæculi. » Me igi- tar imitatus, qui sanguinem meum redemptionis tuæ propitiationem esse volui, fas et tu impiorum propitiatio, qui per te vocati, ad extremas orbis partes propagantur: quorum tibi exemplum Ægyptii ipsi Ethiopesque, et qui Syenen incolunt, vel Saba, ut cæteri transtulerunt, esse queant. Tantum enim a me, pro mea in te benevolentia glorificatus es, ut cæteros omnes per te vocari voluerim. Est ad Salomonem esse profectam legimus “. vero el Saba gens illa Æthiopia, ex qua reginam C Eos igitur omnes, præ te, vel pro te, inquit, mili assumpsi. At illos inale perdam, qui tibi, sive populi sive principes exsistan, prædicationis nomine adver- sari audebunt. Confide ergo. Nam et ipse filios tu08, quos, Deo opitulante, per orbem universum propa- gasti, in meam cœlestem civitatem sublimes per aerem angelicis virtutibus, tanquam pennis, sub- rixos congregabo. Meos enim, qui a vobis nati regenerationem in Ecclesia adepti sunt, filios esse volo; et Christianos omnes de meo nomine nuncu- pari, quia Christus ipse sum, quem vobis ista per prophetam vaticinantem auditis. At quo loco in gloriam meam præparavi eum habemus, alii in glo- riam meam creavi eum interpretantur : nimirum, ut me, qui per vos est vocatus populus glorificarel. Ipsum enim, cum moribus esset incompositis, efformavi, et cum in ignorantiæ tenebris antea versaretur, in lucem eduxi. Cujusmodi gentes ipsæ exstiterunt, quas in suam Ecclesiam coivisse dicit, ex quibus et principes in Dei populo constituti sunt. Deinde, tanquam eorum, quæ vaticinatus est, ad- miratione propheta caperetur: Quis est, inquit, qui prædictionum istarum eventus suis oculis usurpa- turus, testisque futurus sit? Justificentur qui te- stimonium laturi sunt; quoniam et ipse testis eorum futurus sum, et filius, quem elegi; de quo dicebat : • Ecce puer meus, quem elegi • Quin et Sal- vator noster ait : « Qui confessus me fuerit coram hominibus, confitebor et illum coram Patre meo, qui in cœlis est ". Ad cosdem dicebat rursus : • Vos eritis mihi testes in Galilan, et in Judea, et liierosolymis, et ad extremos orbis usque ter- minos 4. » Mac aulem, ait, faciam, testesque meos, et Puerum meu'n, quem elegi, mittam cunctis hominibus, ut sciatis, et credatis, et intelligatis quia ego sum, et principio carens, et solus Deus. Nain et Christus ipse, et apostoli scientiam de Deo, ejusdem fidem, et notitiam annuntiarunt. Est vero Deus unus, Pater ipse, nec aliam ab eo virtu- tem peculiariter obtinet qui Filius est. Ut ergo testis est ipse Pater et Deus Salvator, ita et Filius, quem clegit. l 'Reg. x, $6 D m Isa. XLII, 1. Matth. x, 32. Act. 1, 8. seqq. VARIE LECTIONES. » m

αλλαγμά σου τὸ αἷμα τὸ ἐμὸν ποιησάμενον, άλλαγμα γένου καὶ αὐτὸς τῶν διὰ σοῦ καλουμένων ἀσεβεστά των τε καὶ μέχρι τῶν ἐσχάτων οἰκούντων τῆς γῆς. ἂν τῶν μὲν Αἰγύπτιοι, τῶν δὲ Αἰθἰοπές τε καὶ οἱ τὴν Συήνην οἰκοῦντες παράδειγμα. Σαβὰ δὲ ἀντὶ Συήνης ἐξέδωκαν οἱ λοιποί· οὕτω γὰρ ἐδοξάσθης δι' ἀγάπην ἐμὴν ὡς διὰ σοῦ πάντας κληθῆναι. Σαβὰ δὲ ἔθνος Αἰθιόπων οὗ ἡ βασίλισσα πρὸς Σολομῶνα παρεγένετο. Α ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἶμαι πάτας τὰς ἡμέρας, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. » Μιμούμενος τοίνυν ἐμὲ, τον Β Τούτους οὖν ὑπὲρ σοῦ, ἢ ἀντὶ σοῦ, πάντας έκτησά μην. Ἀπολέσω δὲ τοὺς πολεμήσοντάς σε διὰ τὸ κήρυγμα, λαούς τε καὶ ἄρχοντας. Θάρρει τοιγαροῦν. Καὶ τὰ σὰ γὰρ τέκνα, ἃ κατὰ Θεὸν σπείρας, καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης ἐγέννησας, εἰς πόλιν μου συνάξω τὴν ἐπουράνιον, μετεώρους δι' αέρος ἀναλαβὼν, ὡς πτηνοῖς ὑποκουφιζομένους ἀνέμους, ταῖς ἀγγελικαῖς δηλονότι δυνάμεσι. Τοὺς δι᾽ ὑμῶν γὰρ τεχθέντας ἐμοὺς εἶναι παῖδας ὀρίζομαι, τῆς ἐν Ἐκκλησίᾳ τυ χόντας ἀναγεννήσεως, οἳ καὶ τῷ ἐμῷ κληθήσονται πάντες ονόματι Χριστιανοί προσαγορευόμενοι. Χρισ στὸς γὰρ ὁ ταῦτα διὰ τοῦ προφήτου θεσπίσας. Αντί δὲ τοῦ, ἐν γὰρ τῇ δόξῃ μου κατέσπευσα αὐτόν· εἰς τὴν δόξαν μου ἔκτισα αὐτὸν, ἐξέδωκαν οἱ λοι πεί. Ὡς ἂν οἱ δι' ὑμῶν κληθείς δοξάζῃ με λαός. Επλασα γὰρ αὐτὸν ἄπλαστον ὄντα τοῖς τρόποις, ἐφώτισά τε σκότῳ τῆς ἀγνοίας τυφλώττοντα. Το αῦτα δὲ τὰ ἔθνη, ἃ πρὸς τὴν ἰδίαν Ἐκκλησίαν συν ῆχθαί φησιν, ἐξ ὧν καὶ ἄρχοντες ἐπὶ τὸν λαὸν κατέστησαν τοῦ Θεοῦ. Εἶτα ὁ προφήτης θαύματος ἐφ' οἷς ἐθέσπισε πληρωθεὶς, Τίς ἄρα ἔσται, φησίν, ὁ μέλλων ποτὲ τούτων τῶν πραγμάτων ὀφθαλμοῖς τὰς ἐκβάσεις ὁρᾷν, καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων ἔπεσθα μάρτυς ; Δικαιωθήτωσαν μαρτυρήσαντες ", ἐπειδή κἀγὼ μάρτυς αὐτῶν γενήσομαι, καὶ ὁ παῖς δε ἐξελεξάμην. Περὶ οὗπερ ἔλεγεν· . Ἰδοὺ ὁ παῖς μου ὃν ᾑρέτισα. » Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησιν· Ος ἂν ὁμο λογήσειεν ἐμοὶ ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὁμολογήσει κἀγὼ ἐν αὐτῷ ἔμπροσθεν τοῦ Πατέρος μου, τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. » Πρὸς οὓς ἔφασκε πάλιν· « Ὑμεῖς δὲ ἔσεσθέ μοι μάρτυρες ἔν τε τῇ Γαλιλαίᾳ, καὶ τῇ Ἰουδαίᾳ, καὶ τῇ Ἱερουσαλήμ, καὶ ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. » Ταῦτα δὲ, φησί, ποιήσω, καὶ τοὺς μάρτυράς μου, καὶ τὸν Παῖδα μου, ὃν ἐξελεξάμην, ἀποστε λῶ πᾶσιν ἀνθρώποις, ἵνα γνῶτε, καὶ πιστεύσητε, καὶ συνῆτε, ὅτι ἐγὼ ἀναρχός τε καὶ μόνος Θεός. Καὶ Χριστὸς γὰρ, καὶ ἀπόστολοι τὴν τοῦ Θεοῦ γνώ- σιν ἐκήρυξαν, πίστιν τε καὶ τὴν περὶ αὐτοῦ σύνο εσιν. Εἰς δὲ Θεὸς ὁ Πατήρ, οὐχ ἑτέρας οὔσης αὐτοῦ τῆς ἰδίας δυνάμεως ὅς ἐστιν ὁ Υἱός. Τοιγαροῦν ὡς μάρτυς ὁ Πατὴρ καὶ θεὶς σώζων, οὕτω καὶ ὁ Παῖς, δν ἐξελέξατο. γρ. κατεσκεύασα. γρ. δ. ο Ισ. μαρτυρήσοντες. PROCOPII GAZ.EI juberis itinere proficisci Evangelium deprædicans. Quod si insurgant nonnulli, confide, nihil quid. quam veritus. ‹ Ecce enim ego vobiscum sum dies omnes ad consummationem usque sæculi. » Me igi- tar imitatus, qui sanguinem meum redemptionis tuæ propitiationem esse volui, fas et tu impiorum propitiatio, qui per te vocati, ad extremas orbis partes propagantur: quorum tibi exemplum Ægyptii ipsi Ethiopesque, et qui Syenen incolunt, vel Saba, ut cæteri transtulerunt, esse queant. Tantum enim a me, pro mea in te benevolentia glorificatus es, ut cæteros omnes per te vocari voluerim. Est ad Salomonem esse profectam legimus “. vero el Saba gens illa Æthiopia, ex qua reginam C Eos igitur omnes, præ te, vel pro te, inquit, mili assumpsi. At illos inale perdam, qui tibi, sive populi sive principes exsistan, prædicationis nomine adver- sari audebunt. Confide ergo. Nam et ipse filios tu08, quos, Deo opitulante, per orbem universum propa- gasti, in meam cœlestem civitatem sublimes per aerem angelicis virtutibus, tanquam pennis, sub- rixos congregabo. Meos enim, qui a vobis nati regenerationem in Ecclesia adepti sunt, filios esse volo; et Christianos omnes de meo nomine nuncu- pari, quia Christus ipse sum, quem vobis ista per prophetam vaticinantem auditis. At quo loco in gloriam meam præparavi eum habemus, alii in glo- riam meam creavi eum interpretantur : nimirum, ut me, qui per vos est vocatus populus glorificarel. Ipsum enim, cum moribus esset incompositis, efformavi, et cum in ignorantiæ tenebris antea versaretur, in lucem eduxi. Cujusmodi gentes ipsæ exstiterunt, quas in suam Ecclesiam coivisse dicit, ex quibus et principes in Dei populo constituti sunt. Deinde, tanquam eorum, quæ vaticinatus est, ad- miratione propheta caperetur: Quis est, inquit, qui prædictionum istarum eventus suis oculis usurpa- turus, testisque futurus sit? Justificentur qui te- stimonium laturi sunt; quoniam et ipse testis eorum futurus sum, et filius, quem elegi; de quo dicebat : • Ecce puer meus, quem elegi • Quin et Sal- vator noster ait : « Qui confessus me fuerit coram hominibus, confitebor et illum coram Patre meo, qui in cœlis est ". Ad cosdem dicebat rursus : • Vos eritis mihi testes in Galilan, et in Judea, et liierosolymis, et ad extremos orbis usque ter- minos 4. » Mac aulem, ait, faciam, testesque meos, et Puerum meu'n, quem elegi, mittam cunctis hominibus, ut sciatis, et credatis, et intelligatis quia ego sum, et principio carens, et solus Deus. Nain et Christus ipse, et apostoli scientiam de Deo, ejusdem fidem, et notitiam annuntiarunt. Est vero Deus unus, Pater ipse, nec aliam ab eo virtu- tem peculiariter obtinet qui Filius est. Ut ergo testis est ipse Pater et Deus Salvator, ita et Filius, quem clegit. l 'Reg. x, $6 D m Isa. XLII, 1. Matth. x, 32. Act. 1, 8. seqq. VARIE LECTIONES. » m

Διόπερ ἐν ἑτέροις ὁ παρών προφήτης φησί· « Καὶ ἡ ἀποστελεῖ Κύριος αὐτοῖς σωτῆρα, ὃς σώσει αὐτούς. Κρίνων σώσει αὐτούς. » 'Αντὶ δὲ τοῦ ὠνείδισα, ἠκούσ τισά φασιν οἱ λοιποί. Ακουστὰ γὰρ ταῦτα κατέστη σα προλαβών μόνος ὢν ἐν ὑμῖν Θεός, καὶ οὐδεὶς παρῆν μοι ξένος ταῦτα θεσπίζοντι διὰ τῶν ἐμῶν προφητῶν, ὡς ὑμεῖς αὐτοὶ γεγόνατε μάρτυρες. Μάρτυς δὲ κἀγώ, καὶ ὁ Παῖς ὁ ἐμός. Συνήν γάρ μοι θεσπίζοντι, πρὸ τῆς σαρκὸς ἔχων τὴν ὕπαρξιν. Ἀλλ᾿ ἅπερ ἐξ ἀρχῆς ὤρισα, ταῦτα δυνήσεται παρα- σαλεύειν οὐδείς. Ταῦτα λέλεκται μὲν εἰς πρόσωπον Ἰακώβ τε καὶ Ἰσραὴλ, εἰς δὲ τὸν ἀποστολικόν χου μὲν ἀναφέρεται, καὶ ἐπὶ πάντας τοὺς ἐξ Ἰουδαίων πιστοὺς τοῦ λόγου διήκοντος. Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἀγαθὸς ὢν ὁ Θεός, οὓς παιδεύων ἀπέβαλε, τούτους προσκαλεῖται δι' ἔλεον, λήθῃ παραπέμπων τὰ πρό- Β τερα, καὶ προτιθεὶς ἀρχὴν ἑτέρου καιρού, κατὰ τὸ • Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς μου ἀκούσητε, » καὶ τὰ ἐφ' ἑξῆς. Ὡς γὰρ ἐκεῖ τὸ σήμερον, οὕτως ἐνταῦθα τὸ νῦν, ἀμνηστείας ἔχον ὑπόθεσιν, καὶ πραγμάτων ἑτέρων ἀρχὴν ἐσομένων παρὰ Θεοῦ μὴ συγχωροῦντος ἄγαν ἀθυμεῖν, ὡς ἕξοντας τῶν παρόντων μεταβολὴν, ἁπάντων ἀνθρώπων δι' αἵματος λυτρουμένων Χρι στοῦ. Ηὐδόκησε γὰρ ὁ Θεὸς ἀνακεφαλαιώσασθαι τὰ πάντα ἐν αὐτῷ, κατὰ τὴν Παύλου φωνήν, δοὺς ἡμῖν καὶ τὸ καινὸν ὄνομα Χριστοῦ τὸ ἐπικληθὲν ἐφ' ἡμᾶς. Τί δὲ τοὔνομα; Εμὲς εἰ σύ. Χριστοῦ γὰρ εἶναι πάνω τες λεγόμεθα τῆς πρὶν ἔξω γεγονότες ἀλλοτριώσεως, ὴν ἔσχομεν ἁμαρτάνοντες, καίτοι κατά φύσιν ὄντες Θεοῦ. ᾿Αλλὰ πάλιν ἡμᾶς διὰ τοῦ Πνεύματος ώκειώ- σατο ποιήσας ἀναλώτους παντί πειρασμῷ. Ποταμοὶ γὰρ καὶ ὕδωρ καὶ φλόγες, τὰς πολυειδεῖς τῶν πει- ρασμῶν ἐφόδους κατασημαίνουσι. Γέγραπται γάρ • Ότι πάντες οἱ θέλοντες ζήν εὐσεβῶς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, διωχθήσονται. Ο Καὶ τοῖς πιστεύσασιν ἔφη Χριστός · ο Θλίψιν ἔχετε ἐν τῷ κόσμῳ. » Καὶ ἐν τῇ πα ραβολῇ δὲ τῆς ἐπὶ τῆς πέτρας τεθεμελιωμένης οἱ κίας· ι Καὶ κατέβη, φησίν, ἡ βροχὴ, καὶ ἦλθον οἱ ποταμοὶ, καὶ ἔπνευσαν οἱ ἄνεμοι, ο τοὺς πειρασμούς διὰ τούτων δηλῶν. Τὸ δὲ, ἐποίησά σου ἀλλαγμα Αἴγυπτον, δηλοῖ ὡς ἀντὶ τῆς ἐκβολής περιεποιησά- μην τὰ ἔθνη, ὧν πρώην ἀσεβούντων, μόνος Ἰσραήλ κλῆρος ὑπῆρχε Θεοῦ. Νῦν δὲ μετέστραπται τῶν πραγμάτων ἡ τάξις, ὅτε τὸν Λυτρωτὴν ἀπέκτειναν Ἰουδαῖοι. Δοξάσω δέ σε, φησί, μετὰ τοῦτο τιμή σας. Κληθήσεται γὰρ καὶ αὐτὸς μετὰ τὴν εἴσοδον τῶν ἐθνῶν, ἡνίκα ποιῶν ὑπὲρ σοῦ, πολλούς σοι δώσω διδασκάλους καὶ ἄρχοντας ὑπὲρ τῆς σῆς λέ- γοντας κεφαλῆς. Κεφαλὴ δὲ τῶν πιστῶν ὁ Χριστὸς, ὅπερ ὑπὲρ σοῦ, καὶ τῆς σῆς ὠφελείας γενήσεται. Τῇ δὲ τῶν Ἰουδαίων ὑπισχνείται Συναγωγή συνάξειν αὐτῆς τὰ τέκνα. Σῶσαι γὰρ τὰ ἀπολωλότα πρόβατα ἦλθεν Ισραήλ. Καὶ τὰ πανταχοῦ διεσπαρμένα λόγῳ δημιουργίας τέκνα Θεοῦ, τοὺς ἐξ ἐθνῶν δηλονότι, οὓς πλανήσας ἀπέστησε Θεοῦ διασκεδάσας ὁ Σατανᾶς. Διὸ εἰπόντος Καϊάφα, ο Συμφέρει ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, » φησὶν δεὐαγγελιστής, ὡς COMMENTARII IN ISAIAM. Itaque et aliii sic loquitur noster hic propheta : • Et mittet ipsis salvatorem, qui salvet eos; judi- cans salvabit eos ". At pro exprobravi, reliqui audire feci interpretantur. Ista enim vos ante om- nes docui, qui Deus unus in vobis sim; neque mihi adfuit alienus, cum ista per prophetas meos va- ticinarer; quemadmodum vos mihi testes estis : testis item et ego, Filiusque meus. Adfuit enim et ipse mecum, cum ista prædicerent, cum ante carnis assumptionem exsisteret. Sed quæ ab initio ita fore decrevi, mutare et imovere nemo est qui possit. Atque hæc quidem in Jacobi et Israelis gratiam dicuntur, quæ tamen ad apostolicum cho- rum, et ad eos etiam omnes, qui ex Judæis fidem amplexi sunt, extenduntur. Volunt porro nonnulli Deum ipsum, qui pro sua bonitate, quos a se ca stigatos repulit, invitare rursus, et praeteritorum oblivisci soleat, temporis etiam alterius princi- pium hic proponere: quale est illud: llodie si vocem meam audieritis ¹, › et quæ sequuntur. Ut enim ibi hodie vocabulum, sic et hic particula nunc oblivionis argumentum continet, et ostendit Deo auctore rerum fore aliarum principium, qui nos animum despondere nunquam patitur: tan- quam Christi sanguine redemptis omnibus præsen- tium rerum immineat commutatio. Placuit enim Deo, teste Paulo 19, omnia in eo instaurare, qui largitur nobis recentein etiam de Christi nomine appellationen, quod invocatum est super nos ". Quodnam igitur nomen est? Meus es tu. Christi siquidem omnnes esse dicimur, qui extra alienatio- nem simus, quam peccantes prius habebamus, quantumvis a Deo natura essemus. Sed nos rursum ipse sibi conciliavit; cum quibusvis tenta- tionibus inexpugnabiles reddidit. Flumina siquidem, et aqua, et ignes, varios tentationum insultus de- s'gnant. Scribitur enim : • Omnes qui pie volunt in Jesu Christo vivere persecutionem patientur "., Christi deinde ad ipsos, qui tidem amplexi essent, verba non desunt, quibus eus in hoc seculo ali- gendos esse monuit; in ea præterca domus para- bola, cujus jacta super petram fun:lamenta fue rant : « Et descendit, inquit, imber, et venerunt fluvii, et flaverunt venti st; quibus nihil aliud, quam tentationes significavit. At quod commuta- tionem tuam feci Ægyptum, ait, gentes se in repu- diatorum locum sibi adoptasse ostendit, quibus impie degentibus antea, solus Dei sors evaserat Israel. Nunc autem rerum est ordo imputatus, ex quo Redemptorem Judæi morti tradere ausi sunt. At glorificabo te, inquit, honore postea prosequens. Vocabitur enim et ille, postquam fuerunt gentes ingress, quando propter te excitatos multos tibi dabo doctores et principes, qui pro tuo capite verba faciant. Est vero credentium caput Christus qui pro te, id est in tuam rem tuamque utilitatein omnia facturus est. Videtur autem polliceri Ju- Jerem. 1, * II Tim. 111, 13. ss Matth. G Isa. XXXV, "Ephes. v, 25. VII, 27. D 10. 11. . 4. 18 Psal. xcv, 8. " Ephes. 1,

Διόπερ ἐν ἑτέροις ὁ παρών προφήτης φησί· « Καὶ ἡ ἀποστελεῖ Κύριος αὐτοῖς σωτῆρα, ὃς σώσει αὐτούς. Κρίνων σώσει αὐτούς. » 'Αντὶ δὲ τοῦ ὠνείδισα, ἠκούσ τισά φασιν οἱ λοιποί. Ακουστὰ γὰρ ταῦτα κατέστη σα προλαβών μόνος ὢν ἐν ὑμῖν Θεός, καὶ οὐδεὶς παρῆν μοι ξένος ταῦτα θεσπίζοντι διὰ τῶν ἐμῶν προφητῶν, ὡς ὑμεῖς αὐτοὶ γεγόνατε μάρτυρες. Μάρτυς δὲ κἀγώ, καὶ ὁ Παῖς ὁ ἐμός. Συνήν γάρ μοι θεσπίζοντι, πρὸ τῆς σαρκὸς ἔχων τὴν ὕπαρξιν. Ἀλλ᾿ ἅπερ ἐξ ἀρχῆς ὤρισα, ταῦτα δυνήσεται παρα- σαλεύειν οὐδείς. Ταῦτα λέλεκται μὲν εἰς πρόσωπον Ἰακώβ τε καὶ Ἰσραὴλ, εἰς δὲ τὸν ἀποστολικόν χου μὲν ἀναφέρεται, καὶ ἐπὶ πάντας τοὺς ἐξ Ἰουδαίων πιστοὺς τοῦ λόγου διήκοντος. Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἀγαθὸς ὢν ὁ Θεός, οὓς παιδεύων ἀπέβαλε, τούτους προσκαλεῖται δι' ἔλεον, λήθῃ παραπέμπων τὰ πρό- Β τερα, καὶ προτιθεὶς ἀρχὴν ἑτέρου καιρού, κατὰ τὸ • Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς μου ἀκούσητε, » καὶ τὰ ἐφ' ἑξῆς. Ὡς γὰρ ἐκεῖ τὸ σήμερον, οὕτως ἐνταῦθα τὸ νῦν, ἀμνηστείας ἔχον ὑπόθεσιν, καὶ πραγμάτων ἑτέρων ἀρχὴν ἐσομένων παρὰ Θεοῦ μὴ συγχωροῦντος ἄγαν ἀθυμεῖν, ὡς ἕξοντας τῶν παρόντων μεταβολὴν, ἁπάντων ἀνθρώπων δι' αἵματος λυτρουμένων Χρι στοῦ. Ηὐδόκησε γὰρ ὁ Θεὸς ἀνακεφαλαιώσασθαι τὰ πάντα ἐν αὐτῷ, κατὰ τὴν Παύλου φωνήν, δοὺς ἡμῖν καὶ τὸ καινὸν ὄνομα Χριστοῦ τὸ ἐπικληθὲν ἐφ' ἡμᾶς. Τί δὲ τοὔνομα; Εμὲς εἰ σύ. Χριστοῦ γὰρ εἶναι πάνω τες λεγόμεθα τῆς πρὶν ἔξω γεγονότες ἀλλοτριώσεως, ὴν ἔσχομεν ἁμαρτάνοντες, καίτοι κατά φύσιν ὄντες Θεοῦ. ᾿Αλλὰ πάλιν ἡμᾶς διὰ τοῦ Πνεύματος ώκειώ- σατο ποιήσας ἀναλώτους παντί πειρασμῷ. Ποταμοὶ γὰρ καὶ ὕδωρ καὶ φλόγες, τὰς πολυειδεῖς τῶν πει- ρασμῶν ἐφόδους κατασημαίνουσι. Γέγραπται γάρ • Ότι πάντες οἱ θέλοντες ζήν εὐσεβῶς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, διωχθήσονται. Ο Καὶ τοῖς πιστεύσασιν ἔφη Χριστός · ο Θλίψιν ἔχετε ἐν τῷ κόσμῳ. » Καὶ ἐν τῇ πα ραβολῇ δὲ τῆς ἐπὶ τῆς πέτρας τεθεμελιωμένης οἱ κίας· ι Καὶ κατέβη, φησίν, ἡ βροχὴ, καὶ ἦλθον οἱ ποταμοὶ, καὶ ἔπνευσαν οἱ ἄνεμοι, ο τοὺς πειρασμούς διὰ τούτων δηλῶν. Τὸ δὲ, ἐποίησά σου ἀλλαγμα Αἴγυπτον, δηλοῖ ὡς ἀντὶ τῆς ἐκβολής περιεποιησά- μην τὰ ἔθνη, ὧν πρώην ἀσεβούντων, μόνος Ἰσραήλ κλῆρος ὑπῆρχε Θεοῦ. Νῦν δὲ μετέστραπται τῶν πραγμάτων ἡ τάξις, ὅτε τὸν Λυτρωτὴν ἀπέκτειναν Ἰουδαῖοι. Δοξάσω δέ σε, φησί, μετὰ τοῦτο τιμή σας. Κληθήσεται γὰρ καὶ αὐτὸς μετὰ τὴν εἴσοδον τῶν ἐθνῶν, ἡνίκα ποιῶν ὑπὲρ σοῦ, πολλούς σοι δώσω διδασκάλους καὶ ἄρχοντας ὑπὲρ τῆς σῆς λέ- γοντας κεφαλῆς. Κεφαλὴ δὲ τῶν πιστῶν ὁ Χριστὸς, ὅπερ ὑπὲρ σοῦ, καὶ τῆς σῆς ὠφελείας γενήσεται. Τῇ δὲ τῶν Ἰουδαίων ὑπισχνείται Συναγωγή συνάξειν αὐτῆς τὰ τέκνα. Σῶσαι γὰρ τὰ ἀπολωλότα πρόβατα ἦλθεν Ισραήλ. Καὶ τὰ πανταχοῦ διεσπαρμένα λόγῳ δημιουργίας τέκνα Θεοῦ, τοὺς ἐξ ἐθνῶν δηλονότι, οὓς πλανήσας ἀπέστησε Θεοῦ διασκεδάσας ὁ Σατανᾶς. Διὸ εἰπόντος Καϊάφα, ο Συμφέρει ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, » φησὶν δεὐαγγελιστής, ὡς COMMENTARII IN ISAIAM. Itaque et aliii sic loquitur noster hic propheta : • Et mittet ipsis salvatorem, qui salvet eos; judi- cans salvabit eos ". At pro exprobravi, reliqui audire feci interpretantur. Ista enim vos ante om- nes docui, qui Deus unus in vobis sim; neque mihi adfuit alienus, cum ista per prophetas meos va- ticinarer; quemadmodum vos mihi testes estis : testis item et ego, Filiusque meus. Adfuit enim et ipse mecum, cum ista prædicerent, cum ante carnis assumptionem exsisteret. Sed quæ ab initio ita fore decrevi, mutare et imovere nemo est qui possit. Atque hæc quidem in Jacobi et Israelis gratiam dicuntur, quæ tamen ad apostolicum cho- rum, et ad eos etiam omnes, qui ex Judæis fidem amplexi sunt, extenduntur. Volunt porro nonnulli Deum ipsum, qui pro sua bonitate, quos a se ca stigatos repulit, invitare rursus, et praeteritorum oblivisci soleat, temporis etiam alterius princi- pium hic proponere: quale est illud: llodie si vocem meam audieritis ¹, › et quæ sequuntur. Ut enim ibi hodie vocabulum, sic et hic particula nunc oblivionis argumentum continet, et ostendit Deo auctore rerum fore aliarum principium, qui nos animum despondere nunquam patitur: tan- quam Christi sanguine redemptis omnibus præsen- tium rerum immineat commutatio. Placuit enim Deo, teste Paulo 19, omnia in eo instaurare, qui largitur nobis recentein etiam de Christi nomine appellationen, quod invocatum est super nos ". Quodnam igitur nomen est? Meus es tu. Christi siquidem omnnes esse dicimur, qui extra alienatio- nem simus, quam peccantes prius habebamus, quantumvis a Deo natura essemus. Sed nos rursum ipse sibi conciliavit; cum quibusvis tenta- tionibus inexpugnabiles reddidit. Flumina siquidem, et aqua, et ignes, varios tentationum insultus de- s'gnant. Scribitur enim : • Omnes qui pie volunt in Jesu Christo vivere persecutionem patientur "., Christi deinde ad ipsos, qui tidem amplexi essent, verba non desunt, quibus eus in hoc seculo ali- gendos esse monuit; in ea præterca domus para- bola, cujus jacta super petram fun:lamenta fue rant : « Et descendit, inquit, imber, et venerunt fluvii, et flaverunt venti st; quibus nihil aliud, quam tentationes significavit. At quod commuta- tionem tuam feci Ægyptum, ait, gentes se in repu- diatorum locum sibi adoptasse ostendit, quibus impie degentibus antea, solus Dei sors evaserat Israel. Nunc autem rerum est ordo imputatus, ex quo Redemptorem Judæi morti tradere ausi sunt. At glorificabo te, inquit, honore postea prosequens. Vocabitur enim et ille, postquam fuerunt gentes ingress, quando propter te excitatos multos tibi dabo doctores et principes, qui pro tuo capite verba faciant. Est vero credentium caput Christus qui pro te, id est in tuam rem tuamque utilitatein omnia facturus est. Videtur autem polliceri Ju- Jerem. 1, * II Tim. 111, 13. ss Matth. G Isa. XXXV, "Ephes. v, 25. VII, 27. D 10. 11. . 4. 18 Psal. xcv, 8. " Ephes. 1,

Διόπερ ἐν ἑτέροις ὁ παρών προφήτης φησί· « Καὶ ἡ ἀποστελεῖ Κύριος αὐτοῖς σωτῆρα, ὃς σώσει αὐτούς. Κρίνων σώσει αὐτούς. » 'Αντὶ δὲ τοῦ ὠνείδισα, ἠκούσ τισά φασιν οἱ λοιποί. Ακουστὰ γὰρ ταῦτα κατέστη σα προλαβών μόνος ὢν ἐν ὑμῖν Θεός, καὶ οὐδεὶς παρῆν μοι ξένος ταῦτα θεσπίζοντι διὰ τῶν ἐμῶν προφητῶν, ὡς ὑμεῖς αὐτοὶ γεγόνατε μάρτυρες. Μάρτυς δὲ κἀγώ, καὶ ὁ Παῖς ὁ ἐμός. Συνήν γάρ μοι θεσπίζοντι, πρὸ τῆς σαρκὸς ἔχων τὴν ὕπαρξιν. Ἀλλ᾿ ἅπερ ἐξ ἀρχῆς ὤρισα, ταῦτα δυνήσεται παρα- σαλεύειν οὐδείς. Ταῦτα λέλεκται μὲν εἰς πρόσωπον Ἰακώβ τε καὶ Ἰσραὴλ, εἰς δὲ τὸν ἀποστολικόν χου μὲν ἀναφέρεται, καὶ ἐπὶ πάντας τοὺς ἐξ Ἰουδαίων πιστοὺς τοῦ λόγου διήκοντος. Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἀγαθὸς ὢν ὁ Θεός, οὓς παιδεύων ἀπέβαλε, τούτους προσκαλεῖται δι' ἔλεον, λήθῃ παραπέμπων τὰ πρό- Β τερα, καὶ προτιθεὶς ἀρχὴν ἑτέρου καιρού, κατὰ τὸ • Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς μου ἀκούσητε, » καὶ τὰ ἐφ' ἑξῆς. Ὡς γὰρ ἐκεῖ τὸ σήμερον, οὕτως ἐνταῦθα τὸ νῦν, ἀμνηστείας ἔχον ὑπόθεσιν, καὶ πραγμάτων ἑτέρων ἀρχὴν ἐσομένων παρὰ Θεοῦ μὴ συγχωροῦντος ἄγαν ἀθυμεῖν, ὡς ἕξοντας τῶν παρόντων μεταβολὴν, ἁπάντων ἀνθρώπων δι' αἵματος λυτρουμένων Χρι στοῦ. Ηὐδόκησε γὰρ ὁ Θεὸς ἀνακεφαλαιώσασθαι τὰ πάντα ἐν αὐτῷ, κατὰ τὴν Παύλου φωνήν, δοὺς ἡμῖν καὶ τὸ καινὸν ὄνομα Χριστοῦ τὸ ἐπικληθὲν ἐφ' ἡμᾶς. Τί δὲ τοὔνομα; Εμὲς εἰ σύ. Χριστοῦ γὰρ εἶναι πάνω τες λεγόμεθα τῆς πρὶν ἔξω γεγονότες ἀλλοτριώσεως, ὴν ἔσχομεν ἁμαρτάνοντες, καίτοι κατά φύσιν ὄντες Θεοῦ. ᾿Αλλὰ πάλιν ἡμᾶς διὰ τοῦ Πνεύματος ώκειώ- σατο ποιήσας ἀναλώτους παντί πειρασμῷ. Ποταμοὶ γὰρ καὶ ὕδωρ καὶ φλόγες, τὰς πολυειδεῖς τῶν πει- ρασμῶν ἐφόδους κατασημαίνουσι. Γέγραπται γάρ • Ότι πάντες οἱ θέλοντες ζήν εὐσεβῶς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, διωχθήσονται. Ο Καὶ τοῖς πιστεύσασιν ἔφη Χριστός · ο Θλίψιν ἔχετε ἐν τῷ κόσμῳ. » Καὶ ἐν τῇ πα ραβολῇ δὲ τῆς ἐπὶ τῆς πέτρας τεθεμελιωμένης οἱ κίας· ι Καὶ κατέβη, φησίν, ἡ βροχὴ, καὶ ἦλθον οἱ ποταμοὶ, καὶ ἔπνευσαν οἱ ἄνεμοι, ο τοὺς πειρασμούς διὰ τούτων δηλῶν. Τὸ δὲ, ἐποίησά σου ἀλλαγμα Αἴγυπτον, δηλοῖ ὡς ἀντὶ τῆς ἐκβολής περιεποιησά- μην τὰ ἔθνη, ὧν πρώην ἀσεβούντων, μόνος Ἰσραήλ κλῆρος ὑπῆρχε Θεοῦ. Νῦν δὲ μετέστραπται τῶν πραγμάτων ἡ τάξις, ὅτε τὸν Λυτρωτὴν ἀπέκτειναν Ἰουδαῖοι. Δοξάσω δέ σε, φησί, μετὰ τοῦτο τιμή σας. Κληθήσεται γὰρ καὶ αὐτὸς μετὰ τὴν εἴσοδον τῶν ἐθνῶν, ἡνίκα ποιῶν ὑπὲρ σοῦ, πολλούς σοι δώσω διδασκάλους καὶ ἄρχοντας ὑπὲρ τῆς σῆς λέ- γοντας κεφαλῆς. Κεφαλὴ δὲ τῶν πιστῶν ὁ Χριστὸς, ὅπερ ὑπὲρ σοῦ, καὶ τῆς σῆς ὠφελείας γενήσεται. Τῇ δὲ τῶν Ἰουδαίων ὑπισχνείται Συναγωγή συνάξειν αὐτῆς τὰ τέκνα. Σῶσαι γὰρ τὰ ἀπολωλότα πρόβατα ἦλθεν Ισραήλ. Καὶ τὰ πανταχοῦ διεσπαρμένα λόγῳ δημιουργίας τέκνα Θεοῦ, τοὺς ἐξ ἐθνῶν δηλονότι, οὓς πλανήσας ἀπέστησε Θεοῦ διασκεδάσας ὁ Σατανᾶς. Διὸ εἰπόντος Καϊάφα, ο Συμφέρει ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, » φησὶν δεὐαγγελιστής, ὡς COMMENTARII IN ISAIAM. Itaque et aliii sic loquitur noster hic propheta : • Et mittet ipsis salvatorem, qui salvet eos; judi- cans salvabit eos ". At pro exprobravi, reliqui audire feci interpretantur. Ista enim vos ante om- nes docui, qui Deus unus in vobis sim; neque mihi adfuit alienus, cum ista per prophetas meos va- ticinarer; quemadmodum vos mihi testes estis : testis item et ego, Filiusque meus. Adfuit enim et ipse mecum, cum ista prædicerent, cum ante carnis assumptionem exsisteret. Sed quæ ab initio ita fore decrevi, mutare et imovere nemo est qui possit. Atque hæc quidem in Jacobi et Israelis gratiam dicuntur, quæ tamen ad apostolicum cho- rum, et ad eos etiam omnes, qui ex Judæis fidem amplexi sunt, extenduntur. Volunt porro nonnulli Deum ipsum, qui pro sua bonitate, quos a se ca stigatos repulit, invitare rursus, et praeteritorum oblivisci soleat, temporis etiam alterius princi- pium hic proponere: quale est illud: llodie si vocem meam audieritis ¹, › et quæ sequuntur. Ut enim ibi hodie vocabulum, sic et hic particula nunc oblivionis argumentum continet, et ostendit Deo auctore rerum fore aliarum principium, qui nos animum despondere nunquam patitur: tan- quam Christi sanguine redemptis omnibus præsen- tium rerum immineat commutatio. Placuit enim Deo, teste Paulo 19, omnia in eo instaurare, qui largitur nobis recentein etiam de Christi nomine appellationen, quod invocatum est super nos ". Quodnam igitur nomen est? Meus es tu. Christi siquidem omnnes esse dicimur, qui extra alienatio- nem simus, quam peccantes prius habebamus, quantumvis a Deo natura essemus. Sed nos rursum ipse sibi conciliavit; cum quibusvis tenta- tionibus inexpugnabiles reddidit. Flumina siquidem, et aqua, et ignes, varios tentationum insultus de- s'gnant. Scribitur enim : • Omnes qui pie volunt in Jesu Christo vivere persecutionem patientur "., Christi deinde ad ipsos, qui tidem amplexi essent, verba non desunt, quibus eus in hoc seculo ali- gendos esse monuit; in ea præterca domus para- bola, cujus jacta super petram fun:lamenta fue rant : « Et descendit, inquit, imber, et venerunt fluvii, et flaverunt venti st; quibus nihil aliud, quam tentationes significavit. At quod commuta- tionem tuam feci Ægyptum, ait, gentes se in repu- diatorum locum sibi adoptasse ostendit, quibus impie degentibus antea, solus Dei sors evaserat Israel. Nunc autem rerum est ordo imputatus, ex quo Redemptorem Judæi morti tradere ausi sunt. At glorificabo te, inquit, honore postea prosequens. Vocabitur enim et ille, postquam fuerunt gentes ingress, quando propter te excitatos multos tibi dabo doctores et principes, qui pro tuo capite verba faciant. Est vero credentium caput Christus qui pro te, id est in tuam rem tuamque utilitatein omnia facturus est. Videtur autem polliceri Ju- Jerem. 1, * II Tim. 111, 13. ss Matth. G Isa. XXXV, "Ephes. v, 25. VII, 27. D 10. 11. . 4. 18 Psal. xcv, 8. " Ephes. 1,

Διόπερ ἐν ἑτέροις ὁ παρών προφήτης φησί· « Καὶ ἡ ἀποστελεῖ Κύριος αὐτοῖς σωτῆρα, ὃς σώσει αὐτούς. Κρίνων σώσει αὐτούς. » 'Αντὶ δὲ τοῦ ὠνείδισα, ἠκούσ τισά φασιν οἱ λοιποί. Ακουστὰ γὰρ ταῦτα κατέστη σα προλαβών μόνος ὢν ἐν ὑμῖν Θεός, καὶ οὐδεὶς παρῆν μοι ξένος ταῦτα θεσπίζοντι διὰ τῶν ἐμῶν προφητῶν, ὡς ὑμεῖς αὐτοὶ γεγόνατε μάρτυρες. Μάρτυς δὲ κἀγώ, καὶ ὁ Παῖς ὁ ἐμός. Συνήν γάρ μοι θεσπίζοντι, πρὸ τῆς σαρκὸς ἔχων τὴν ὕπαρξιν. Ἀλλ᾿ ἅπερ ἐξ ἀρχῆς ὤρισα, ταῦτα δυνήσεται παρα- σαλεύειν οὐδείς. Ταῦτα λέλεκται μὲν εἰς πρόσωπον Ἰακώβ τε καὶ Ἰσραὴλ, εἰς δὲ τὸν ἀποστολικόν χου μὲν ἀναφέρεται, καὶ ἐπὶ πάντας τοὺς ἐξ Ἰουδαίων πιστοὺς τοῦ λόγου διήκοντος. Τινὲς δέ φασιν, ὡς ἀγαθὸς ὢν ὁ Θεός, οὓς παιδεύων ἀπέβαλε, τούτους προσκαλεῖται δι' ἔλεον, λήθῃ παραπέμπων τὰ πρό- Β τερα, καὶ προτιθεὶς ἀρχὴν ἑτέρου καιρού, κατὰ τὸ • Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς μου ἀκούσητε, » καὶ τὰ ἐφ' ἑξῆς. Ὡς γὰρ ἐκεῖ τὸ σήμερον, οὕτως ἐνταῦθα τὸ νῦν, ἀμνηστείας ἔχον ὑπόθεσιν, καὶ πραγμάτων ἑτέρων ἀρχὴν ἐσομένων παρὰ Θεοῦ μὴ συγχωροῦντος ἄγαν ἀθυμεῖν, ὡς ἕξοντας τῶν παρόντων μεταβολὴν, ἁπάντων ἀνθρώπων δι' αἵματος λυτρουμένων Χρι στοῦ. Ηὐδόκησε γὰρ ὁ Θεὸς ἀνακεφαλαιώσασθαι τὰ πάντα ἐν αὐτῷ, κατὰ τὴν Παύλου φωνήν, δοὺς ἡμῖν καὶ τὸ καινὸν ὄνομα Χριστοῦ τὸ ἐπικληθὲν ἐφ' ἡμᾶς. Τί δὲ τοὔνομα; Εμὲς εἰ σύ. Χριστοῦ γὰρ εἶναι πάνω τες λεγόμεθα τῆς πρὶν ἔξω γεγονότες ἀλλοτριώσεως, ὴν ἔσχομεν ἁμαρτάνοντες, καίτοι κατά φύσιν ὄντες Θεοῦ. ᾿Αλλὰ πάλιν ἡμᾶς διὰ τοῦ Πνεύματος ώκειώ- σατο ποιήσας ἀναλώτους παντί πειρασμῷ. Ποταμοὶ γὰρ καὶ ὕδωρ καὶ φλόγες, τὰς πολυειδεῖς τῶν πει- ρασμῶν ἐφόδους κατασημαίνουσι. Γέγραπται γάρ • Ότι πάντες οἱ θέλοντες ζήν εὐσεβῶς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, διωχθήσονται. Ο Καὶ τοῖς πιστεύσασιν ἔφη Χριστός · ο Θλίψιν ἔχετε ἐν τῷ κόσμῳ. » Καὶ ἐν τῇ πα ραβολῇ δὲ τῆς ἐπὶ τῆς πέτρας τεθεμελιωμένης οἱ κίας· ι Καὶ κατέβη, φησίν, ἡ βροχὴ, καὶ ἦλθον οἱ ποταμοὶ, καὶ ἔπνευσαν οἱ ἄνεμοι, ο τοὺς πειρασμούς διὰ τούτων δηλῶν. Τὸ δὲ, ἐποίησά σου ἀλλαγμα Αἴγυπτον, δηλοῖ ὡς ἀντὶ τῆς ἐκβολής περιεποιησά- μην τὰ ἔθνη, ὧν πρώην ἀσεβούντων, μόνος Ἰσραήλ κλῆρος ὑπῆρχε Θεοῦ. Νῦν δὲ μετέστραπται τῶν πραγμάτων ἡ τάξις, ὅτε τὸν Λυτρωτὴν ἀπέκτειναν Ἰουδαῖοι. Δοξάσω δέ σε, φησί, μετὰ τοῦτο τιμή σας. Κληθήσεται γὰρ καὶ αὐτὸς μετὰ τὴν εἴσοδον τῶν ἐθνῶν, ἡνίκα ποιῶν ὑπὲρ σοῦ, πολλούς σοι δώσω διδασκάλους καὶ ἄρχοντας ὑπὲρ τῆς σῆς λέ- γοντας κεφαλῆς. Κεφαλὴ δὲ τῶν πιστῶν ὁ Χριστὸς, ὅπερ ὑπὲρ σοῦ, καὶ τῆς σῆς ὠφελείας γενήσεται. Τῇ δὲ τῶν Ἰουδαίων ὑπισχνείται Συναγωγή συνάξειν αὐτῆς τὰ τέκνα. Σῶσαι γὰρ τὰ ἀπολωλότα πρόβατα ἦλθεν Ισραήλ. Καὶ τὰ πανταχοῦ διεσπαρμένα λόγῳ δημιουργίας τέκνα Θεοῦ, τοὺς ἐξ ἐθνῶν δηλονότι, οὓς πλανήσας ἀπέστησε Θεοῦ διασκεδάσας ὁ Σατανᾶς. Διὸ εἰπόντος Καϊάφα, ο Συμφέρει ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, » φησὶν δεὐαγγελιστής, ὡς COMMENTARII IN ISAIAM. Itaque et aliii sic loquitur noster hic propheta : • Et mittet ipsis salvatorem, qui salvet eos; judi- cans salvabit eos ". At pro exprobravi, reliqui audire feci interpretantur. Ista enim vos ante om- nes docui, qui Deus unus in vobis sim; neque mihi adfuit alienus, cum ista per prophetas meos va- ticinarer; quemadmodum vos mihi testes estis : testis item et ego, Filiusque meus. Adfuit enim et ipse mecum, cum ista prædicerent, cum ante carnis assumptionem exsisteret. Sed quæ ab initio ita fore decrevi, mutare et imovere nemo est qui possit. Atque hæc quidem in Jacobi et Israelis gratiam dicuntur, quæ tamen ad apostolicum cho- rum, et ad eos etiam omnes, qui ex Judæis fidem amplexi sunt, extenduntur. Volunt porro nonnulli Deum ipsum, qui pro sua bonitate, quos a se ca stigatos repulit, invitare rursus, et praeteritorum oblivisci soleat, temporis etiam alterius princi- pium hic proponere: quale est illud: llodie si vocem meam audieritis ¹, › et quæ sequuntur. Ut enim ibi hodie vocabulum, sic et hic particula nunc oblivionis argumentum continet, et ostendit Deo auctore rerum fore aliarum principium, qui nos animum despondere nunquam patitur: tan- quam Christi sanguine redemptis omnibus præsen- tium rerum immineat commutatio. Placuit enim Deo, teste Paulo 19, omnia in eo instaurare, qui largitur nobis recentein etiam de Christi nomine appellationen, quod invocatum est super nos ". Quodnam igitur nomen est? Meus es tu. Christi siquidem omnnes esse dicimur, qui extra alienatio- nem simus, quam peccantes prius habebamus, quantumvis a Deo natura essemus. Sed nos rursum ipse sibi conciliavit; cum quibusvis tenta- tionibus inexpugnabiles reddidit. Flumina siquidem, et aqua, et ignes, varios tentationum insultus de- s'gnant. Scribitur enim : • Omnes qui pie volunt in Jesu Christo vivere persecutionem patientur "., Christi deinde ad ipsos, qui tidem amplexi essent, verba non desunt, quibus eus in hoc seculo ali- gendos esse monuit; in ea præterca domus para- bola, cujus jacta super petram fun:lamenta fue rant : « Et descendit, inquit, imber, et venerunt fluvii, et flaverunt venti st; quibus nihil aliud, quam tentationes significavit. At quod commuta- tionem tuam feci Ægyptum, ait, gentes se in repu- diatorum locum sibi adoptasse ostendit, quibus impie degentibus antea, solus Dei sors evaserat Israel. Nunc autem rerum est ordo imputatus, ex quo Redemptorem Judæi morti tradere ausi sunt. At glorificabo te, inquit, honore postea prosequens. Vocabitur enim et ille, postquam fuerunt gentes ingress, quando propter te excitatos multos tibi dabo doctores et principes, qui pro tuo capite verba faciant. Est vero credentium caput Christus qui pro te, id est in tuam rem tuamque utilitatein omnia facturus est. Videtur autem polliceri Ju- Jerem. 1, * II Tim. 111, 13. ss Matth. G Isa. XXXV, "Ephes. v, 25. VII, 27. D 10. 11. . 4. 18 Psal. xcv, 8. " Ephes. 1,

ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους. Καὶ οὐχ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους μόνον, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα συναγάγῃ εἰς ἕν. Εἴποις δ᾽ ἂν καὶ τοὺς ἐξ ἐθνῶν τέκνα εἶναι τῶν ἐξ Ισραήλ, ἐξ ὧν τῆς πίστεως παρέλαβον τὰ μαθήματα, πανταχοῦ τῶν τῆς οἰκουμένης διεσπαρμένοι κλιμάτων, καὶ πρὸς μίαν Ἐκκλησίαν συναχθέντες καθολικήν, κωλύοντος Θεοῦ τὴν τῶν ἀγρίων καὶ πονηρῶν πνευμάτων ἀντίστασιν, οἱ πρὶν τυραννοῦντες ἀνανεύειν εἰς Θεὸν οὐκ ἐπέτρε πον. Υἱοὺς δὲ καὶ θυγατέρας καλῶν, τὴν διὰ Χρι- στοῦ τῶν πιστῶν υἱοθεσίαν παρίστησιν, οὗ δὴ καὶ τούνομα πάντες ἐπιγραφόμεθα. ἀρχιερεὺς ὢν προεφήτευσεν, ὅτι ἡμέλλεν Ἰησοῦς Τοῦτον δὲ τὸν λαὸν ἐκτικέναι φησί, κατὰ τὸ ἐν Ψαλμοῖς· « Καὶ λαὸς ὁ κτιζόμενος αἰνέσει τὸν Κύ ριον. » Τοῦτ' ἔστιν ἀνακτιζόμενος, καὶ πρὸς τὸ κατ' εἰκόνα πάλιν ἐπανελθών, καινὸς γεγονώς, καὶ τὸν παλαιὸν ἀπεκδυσάμενος ἄνθρωπον. Εἴτις ο γὰρ ἐν Χριστῷ καινή κτίσις, κατὰ τὸ, ο Μὴ συσχηματίζε σθε τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ μεταμορφοῦσθε τῇ ἀνακα: νώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν. » Ο δὴ νῦν πεποιηκέναι τη ἰδίᾳ δόξῃ φησί· δόξα δὲ Πατέρος ὁ Υἱὸς, δι' οὗ, καὶ ἐν ᾧ δοξάζεται λέγοντι·. Ἐγὼ ἐδόξασά σε ἐπὶ τῆς γῆς. » Δι' οὗ λαὸν τυφλὸν ἐξήγαγε πρὸς τὸ φῶς. Ήλιος γὰρ ἦν δικαιοσύνης μὴ συγχωρήσας νυκτὸς καὶ σκότους ὑπάρχειν υἱοὺς, ἡμέρας δὲ μᾶλλον, κατά τὸν θεῖον Απόστολον. Εἰπὼν δὲ συνήχθησαν, ἐπειδὴ μήπω τοῦτο γεγόνει προφητικῶς εἰρῆσθαι δήλων τὸ 9, Καὶ συναχθήσονται. Ως γεγονότα γὰρ τὰ πάντως ἐσόμενα λέγειν σύνηθες τῇ Γραφή. Οἷόν ἐστι· « Τὸν νῶτόν μου δέδωκα εἰς μάστιγας. » Καὶ τὸ, ο Διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς. » Έκ τῆς δὲ τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίας ἄρχοντας ἔσεσθαι, φησὶν ἐπ' αὐτῆς. Κατὰ γὰρ Δαβίδ· ὡς τὸ σκότος αὐτῆς, οὕτω καὶ τὸ φῶς αὐτῆς. » Γέγονε γὰρ ἡ μέ τ λαινα λελευκανθισμένη. Και, Οὗ ἐπερίσσευσεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις, ο Ταῦτα μὲν οὖν ἔφη Θεὸς ὧν προαγορεύει γινώσκων τὰ μέλλοντα. Θεοὶ δὲ ψευδεῖς ὄντες οἱ δαίμονες μάτην ὑμᾶς ὑπά των οὐδὲν αὐτοὶ προγινώσκοντες. Κατηχεῖ γὰρ διὰ τούτων τοὺς ἐθνικούς, οὓς εἰς τὸν λόγον παρήγαγε, μάρτυρας λέγων ἔχειν τοῦ προειδέναι τὰ μέλλοντα τους ιδίους προφήτας. Τοῖς δὲ δαίμοσι τις μαρτυρή σειεν, ὡς δι' αὐτοῦ : τι προειρηκόσι περὶ τῆς Χρι στοῦ παρουσίας, καὶ τῆς αὐτῶν καθαιρέσεως; Οὐδένα γὰρ, ὡς ἀληθῆ προειπόντες, ἔχουσι μάρτυρα, ὡς ἂν αὐτοῖς ἀκολουθοῖεν ἀκούοντες αὐτῶν. Τοῦτ᾽ ἔστι, συναινούντές τε καὶ πειθόμενοι, ὡς ἐγνωκόσι τὰ μέλη λοντα, καὶ τιμωμένοις δικαίως. Εt Εt Ο γρ. ἔστι τις. Γρ. γέγους. γρ. δηλοῖ τόν γρ. δι' αὐτῶν. PROCOPII GAZÆI dorum Synagogæ, ejus se flios esse collecturum. A Venit enim ut deperditas oves Israelis salvaret ”, et eas etiam, quæ ubique disperse, creationis ra- tione filii Dei dicebantur ", id est gentes, quas in errorem Satanas inducens a Deo avocarat. Atque hinc est, quod, cum dixisset Caiplas, Unum ho- minem pro populo mori conducere, statim subje- cit evangelista, eo ipso, quod summus esset pou- tifex, Jesum pro gente moriturum prophetasse. Neque solum pro gente, sed ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum. Dicas et gentes esse Israelitarum filios, a quibus fidei disciplinam acceperunt; qui ubique terrarum dispersi antea, in uran jam Ecclesiam catholicam a Deo coacti conatus repressi sunt, quorum tyrannide deinde, quod filiorum et filiarum meminit, eam, quæ per Christum est, fidelium adoptionem indi - cat, cujus nomine omnes nuncupamur. • sunt, quo etiam ferorum malorumque spirituum antea ad Deum erigi minime dabatur. Eo ipso P, C Ait autem populum se creavisse, quo modo legitur B in Psalmis : populus, qui creatur, laudabil Dominum . Quod idem plane est ac si recreari et ita ad imaginem Dei revocari dixisset, ut veteri homine deposito novus evadat. Est enim in Christo nova quadam creatio juxta illud : « Nolite confur- mari huic sæculo, sed reformamini in novitate sensus vestri ". Quod certe sua se jam gloria praestitisse significat. Est vero Patris gloria Filius, per quem nimirum, et in quo gloria afficitur, cum dixit : ‹ Ego glorificavi te in terra , Per quen populum cæcum in lucem eduxit. Est enim justitiæ Sol, neque suos patitur noctis et tenebrarum filios, sed lucis, inquit Apostolus", exsistere. Quod au- tem congregati sunt dixit quia nondum illud con- tigit, prophetico more extulit, ut congregatum iri – demonstret. De futuris enim, tanquam prateritis, usitate Scriptura loquitur; cujus generis est illud: • Dorsum meum praebui in Magella ". » illud : Partiti sunt sibi vestimenta mea". › Futuros au- tem et gentibus in Ecclesia principes innuit, juxta illud Davidis : • Sicut tenebræ ejus, ita et lumen ejus • Dealbata enim est, quae nigra fuerat. Deinde : « Ubi abundavit peccatum, ibi superabun- davit et gratia 33. Hæc igitur locutus est Deus, tanquam qui de eorum eventu, quæ prædicit, ni- hil ambigat cum dæmones futurorum prædictione, vos in fraudem inducant. His enim ethnicos erudit, dum eos in sermonem inducens futura se prænosse prophetarum suorum testimonio demonstrat. Quis autem dæmonibus testis erit, tale aliquid eos ex sese de Christi adventu, deque suo ipsorum interitu prædixisse? Nullum enim se vera prædixisse testem citare queant, ut se qui andierunt sequerentur; id est, ut laudarent, et amplecterentur, tanquam futurorum præscios, justeque in pretio et • honore habitas. 8. ss Matth. xv, p D Joan. x1, 24. s7 Romn. XII, Juan. xvii, 4. 2. Rom. v, 20. l'sal. xxxvii, 18. ** Psal. xxi, 19.. "Psal. CXXXVIII, 12. VARIAE LECTIONES. - r 52. st Psal. ci, 19. 1. Ephes. V,

ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους. Καὶ οὐχ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους μόνον, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα συναγάγῃ εἰς ἕν. Εἴποις δ᾽ ἂν καὶ τοὺς ἐξ ἐθνῶν τέκνα εἶναι τῶν ἐξ Ισραήλ, ἐξ ὧν τῆς πίστεως παρέλαβον τὰ μαθήματα, πανταχοῦ τῶν τῆς οἰκουμένης διεσπαρμένοι κλιμάτων, καὶ πρὸς μίαν Ἐκκλησίαν συναχθέντες καθολικήν, κωλύοντος Θεοῦ τὴν τῶν ἀγρίων καὶ πονηρῶν πνευμάτων ἀντίστασιν, οἱ πρὶν τυραννοῦντες ἀνανεύειν εἰς Θεὸν οὐκ ἐπέτρε πον. Υἱοὺς δὲ καὶ θυγατέρας καλῶν, τὴν διὰ Χρι- στοῦ τῶν πιστῶν υἱοθεσίαν παρίστησιν, οὗ δὴ καὶ τούνομα πάντες ἐπιγραφόμεθα. ἀρχιερεὺς ὢν προεφήτευσεν, ὅτι ἡμέλλεν Ἰησοῦς Τοῦτον δὲ τὸν λαὸν ἐκτικέναι φησί, κατὰ τὸ ἐν Ψαλμοῖς· « Καὶ λαὸς ὁ κτιζόμενος αἰνέσει τὸν Κύ ριον. » Τοῦτ' ἔστιν ἀνακτιζόμενος, καὶ πρὸς τὸ κατ' εἰκόνα πάλιν ἐπανελθών, καινὸς γεγονώς, καὶ τὸν παλαιὸν ἀπεκδυσάμενος ἄνθρωπον. Εἴτις ο γὰρ ἐν Χριστῷ καινή κτίσις, κατὰ τὸ, ο Μὴ συσχηματίζε σθε τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ μεταμορφοῦσθε τῇ ἀνακα: νώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν. » Ο δὴ νῦν πεποιηκέναι τη ἰδίᾳ δόξῃ φησί· δόξα δὲ Πατέρος ὁ Υἱὸς, δι' οὗ, καὶ ἐν ᾧ δοξάζεται λέγοντι·. Ἐγὼ ἐδόξασά σε ἐπὶ τῆς γῆς. » Δι' οὗ λαὸν τυφλὸν ἐξήγαγε πρὸς τὸ φῶς. Ήλιος γὰρ ἦν δικαιοσύνης μὴ συγχωρήσας νυκτὸς καὶ σκότους ὑπάρχειν υἱοὺς, ἡμέρας δὲ μᾶλλον, κατά τὸν θεῖον Απόστολον. Εἰπὼν δὲ συνήχθησαν, ἐπειδὴ μήπω τοῦτο γεγόνει προφητικῶς εἰρῆσθαι δήλων τὸ 9, Καὶ συναχθήσονται. Ως γεγονότα γὰρ τὰ πάντως ἐσόμενα λέγειν σύνηθες τῇ Γραφή. Οἷόν ἐστι· « Τὸν νῶτόν μου δέδωκα εἰς μάστιγας. » Καὶ τὸ, ο Διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς. » Έκ τῆς δὲ τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίας ἄρχοντας ἔσεσθαι, φησὶν ἐπ' αὐτῆς. Κατὰ γὰρ Δαβίδ· ὡς τὸ σκότος αὐτῆς, οὕτω καὶ τὸ φῶς αὐτῆς. » Γέγονε γὰρ ἡ μέ τ λαινα λελευκανθισμένη. Και, Οὗ ἐπερίσσευσεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις, ο Ταῦτα μὲν οὖν ἔφη Θεὸς ὧν προαγορεύει γινώσκων τὰ μέλλοντα. Θεοὶ δὲ ψευδεῖς ὄντες οἱ δαίμονες μάτην ὑμᾶς ὑπά των οὐδὲν αὐτοὶ προγινώσκοντες. Κατηχεῖ γὰρ διὰ τούτων τοὺς ἐθνικούς, οὓς εἰς τὸν λόγον παρήγαγε, μάρτυρας λέγων ἔχειν τοῦ προειδέναι τὰ μέλλοντα τους ιδίους προφήτας. Τοῖς δὲ δαίμοσι τις μαρτυρή σειεν, ὡς δι' αὐτοῦ : τι προειρηκόσι περὶ τῆς Χρι στοῦ παρουσίας, καὶ τῆς αὐτῶν καθαιρέσεως; Οὐδένα γὰρ, ὡς ἀληθῆ προειπόντες, ἔχουσι μάρτυρα, ὡς ἂν αὐτοῖς ἀκολουθοῖεν ἀκούοντες αὐτῶν. Τοῦτ᾽ ἔστι, συναινούντές τε καὶ πειθόμενοι, ὡς ἐγνωκόσι τὰ μέλη λοντα, καὶ τιμωμένοις δικαίως. Εt Εt Ο γρ. ἔστι τις. Γρ. γέγους. γρ. δηλοῖ τόν γρ. δι' αὐτῶν. PROCOPII GAZÆI dorum Synagogæ, ejus se flios esse collecturum. A Venit enim ut deperditas oves Israelis salvaret ”, et eas etiam, quæ ubique disperse, creationis ra- tione filii Dei dicebantur ", id est gentes, quas in errorem Satanas inducens a Deo avocarat. Atque hinc est, quod, cum dixisset Caiplas, Unum ho- minem pro populo mori conducere, statim subje- cit evangelista, eo ipso, quod summus esset pou- tifex, Jesum pro gente moriturum prophetasse. Neque solum pro gente, sed ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum. Dicas et gentes esse Israelitarum filios, a quibus fidei disciplinam acceperunt; qui ubique terrarum dispersi antea, in uran jam Ecclesiam catholicam a Deo coacti conatus repressi sunt, quorum tyrannide deinde, quod filiorum et filiarum meminit, eam, quæ per Christum est, fidelium adoptionem indi - cat, cujus nomine omnes nuncupamur. • sunt, quo etiam ferorum malorumque spirituum antea ad Deum erigi minime dabatur. Eo ipso P, C Ait autem populum se creavisse, quo modo legitur B in Psalmis : populus, qui creatur, laudabil Dominum . Quod idem plane est ac si recreari et ita ad imaginem Dei revocari dixisset, ut veteri homine deposito novus evadat. Est enim in Christo nova quadam creatio juxta illud : « Nolite confur- mari huic sæculo, sed reformamini in novitate sensus vestri ". Quod certe sua se jam gloria praestitisse significat. Est vero Patris gloria Filius, per quem nimirum, et in quo gloria afficitur, cum dixit : ‹ Ego glorificavi te in terra , Per quen populum cæcum in lucem eduxit. Est enim justitiæ Sol, neque suos patitur noctis et tenebrarum filios, sed lucis, inquit Apostolus", exsistere. Quod au- tem congregati sunt dixit quia nondum illud con- tigit, prophetico more extulit, ut congregatum iri – demonstret. De futuris enim, tanquam prateritis, usitate Scriptura loquitur; cujus generis est illud: • Dorsum meum praebui in Magella ". » illud : Partiti sunt sibi vestimenta mea". › Futuros au- tem et gentibus in Ecclesia principes innuit, juxta illud Davidis : • Sicut tenebræ ejus, ita et lumen ejus • Dealbata enim est, quae nigra fuerat. Deinde : « Ubi abundavit peccatum, ibi superabun- davit et gratia 33. Hæc igitur locutus est Deus, tanquam qui de eorum eventu, quæ prædicit, ni- hil ambigat cum dæmones futurorum prædictione, vos in fraudem inducant. His enim ethnicos erudit, dum eos in sermonem inducens futura se prænosse prophetarum suorum testimonio demonstrat. Quis autem dæmonibus testis erit, tale aliquid eos ex sese de Christi adventu, deque suo ipsorum interitu prædixisse? Nullum enim se vera prædixisse testem citare queant, ut se qui andierunt sequerentur; id est, ut laudarent, et amplecterentur, tanquam futurorum præscios, justeque in pretio et • honore habitas. 8. ss Matth. xv, p D Joan. x1, 24. s7 Romn. XII, Juan. xvii, 4. 2. Rom. v, 20. l'sal. xxxvii, 18. ** Psal. xxi, 19.. "Psal. CXXXVIII, 12. VARIAE LECTIONES. - r 52. st Psal. ci, 19. 1. Ephes. V,

᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι· ὑμεῖς δὲ, ὦ προφῆται, Α γένεσθέ μοι μάρτυρες· μαρτυρήσω δὲ σὺν γιῷ κἀγώ, φησίν, ἐμαυτῷ. Ἔλεγεν γὰρ ὁ Σωτήρ· Ἐὰν ἐγὼ μαρτυρῶ περὶ ἐμαυτοῦ, ἡ μαρτυρία μου ἀληθής ἐστιν, ὅτι οἶδα πόθεν εἰμὶ, καὶ ποῦ ὑπάγω. » Και πάλιν· . Εγώ μαρτυρῶ περὶ ἐμαυτοῦ, καὶ μαρτυ- ρεῖ περὶ ἐμοῦ ὁ πέμψας με Πατήρ. Ταυτὶ δὲ, φησί, λελάληκα ὑμῖν, ἵνα γνῶτε, καὶ πιστεύσητε, καὶ συνῆτε ὅτι ἐγώ εἰμι. » Διὰ γὰρ γνώσεως ἡ πίστις. Διὰ δὲ τῆς πίστεως, ἡ σύνεσις. • Ἐὰν γὰρ μὴ πιο στεύσητε, οὐδ᾽ οὐ μὴ συνῆτε, ο φησίν. Ἂν δὲ ἀΐδιός εἰμι καὶ Σωτήρ. Καὶ προεἶπον ὅτι σώζω, καὶ διὰ Χριστοῦ πρὸς ἔργον ἤγαγον Ωνείδισα δὲ, φησί, τοῖς ἐξ Ισραήλ, ὅτι φιλήδονοι μᾶλλον ὄντες, ἢ φιλόθεοι, τὸν ἐμὸν παρέβαινον νόμον. Ἐγὼ δὲ διὰ πολεμίων ἐφόδου τούτους ἐπαίδευον, ὅτε καὶ τὴν παρ' ἐμοῦ σωτηρίαν ἐζήτουν. Οπερ αὐτοῖς ὠνείδισα διὰ τῆς Ἱερεμίου φωνῆς λέγων· « Ἐν τῷ καιρῷ τῶν κακῶν αὐτῶν ἐροῦσιν, ᾿Ανάστα, καὶ σῶσον ἡμᾶς. » Και, • Ποῦ εἰσιν οἱ θεοί σου, οὓς ἐποίησας σεαυτῷ; εἰ ἀναστήσονται καὶ σώσουσί σε ἐν καιρῷ τῆς κακώσεώς σου ; ο Σώζω τοίνυν μόνος ἐγώ, ὡς δύνασθαι μηδένα τῶν ἐμῶν ἐξαρπάσαι χειρῶν τὸν σωζόμενον ποιήσω, καὶ τὶς ἀποστρέψει; αὐτὸς ἔδωκα γὰρ τὰ ἔθνη, καὶ τίς τοῦτο μεταβαλεῖ πρὸς τὸ μὴ οὕτως ἔχειν; διὸ περὶ τῶν ἑαυτοῦ προβάτων ἔλεγεν ὁ Σω τήρ· « Κἀγὼ δίδωμ' αὐτοῖς ζωὴν αἰώνιον, καὶ οὐ μὴ ἀπόλωνται εἰς τὸν αἰῶνα. Καὶ οὐ μὴ ἁρπάσῃ τις αὐτὰ ἐκ τῆς χειρός μου. Ο Πατήρ, δς δέδωκέ μοι, πάντων μείζων ἐστὶ, καὶ οὐδεὶς δύναται ἁρπάζειν ἐκ τῆς χειρὸς τοῦ Πατέρος μου. › Φωνὴ γὰρ αὐτὴ τῇ προκειμένῃ συνάδουσα. Τινὲς δὲ τὸ, ἐποίησα ἄλ λαγμά σου Αίγυπτον, εἰς ὑπόμνησιν εἰρῆσθαι τῆς ἐξ Αἰγύπτου φασὶν ἐλευθερίας. "Ολα γὰρ ἔθνη τιμω- ρησάμενος ὑμῶν ἀντικατηλλαξάμην. Τοιγαροῦν ἐπ- ἀγει· Αφ' οὗ ἔντιμος ἐγένου ἐνώπιον ἐμοῦ, ἐδοξά. σθης. Οὐ γὰρ οἰκείς δυνάμει τὰ ἔθνη νενίκηκας, ἐμῇ δὲ ῥώμῃ τε καὶ συμμαχίᾳ, καὶ τὰ πρὸς χρείαν ἀεὶ χο ρηγήσαντος, ὡς τὰ πέριξ ἔθνη θαυμάζειν καταπλητ τόμενα. Καὶ νῦν δὲ δράσω τὰ παραπλήσια. Κἂν γὰρ ὡς ἁλουσῶν τῶν τ' φυλῶν ὑπεκλύεσθε, χρὴ σκοπεῖν ὡς εἰ γενοίμην ὑμῖν εὐμενὴς, πανταχόθεν πάντες συνάγεσθε, καὶ τὸ τὴν ἀνάκλησιν κωλύσον οὐδέν. Καὶ τὴν ἀρχὴν γὰρ ἐμῆς ἕνεκα δόξης περιεποιησά- μὴν ὑμᾶς, καὶ τὰ πρὸς ἐμὲ τυφλώττοντας έλευθε- ρίας ἠξίωσα. Οὐ γὰρ οἴκοθεν κινηθεὶς ᾠκειώθης ἐμοί. Τί οὖν μετὰ τοσαύτην πεῖραν, ὡς μήτε ἰδόντες, μήτε μὴν ἀκηκοότες τυφλώττετε ; Ει : • Ει Υπομιμνήσκει δὲ αὐτούς, ὡς καὶ πάντα τὰ ἔθνη σὺν Ασσυρίοις επεστράτευσαν Ἱερουσαλήμ θαρ βοῦντα τοῖς ἰδίοις θεοῖς, παρ' ὧν οὐ βοήθειαν ἔσχον, οὐ τὰς μελλούσας προέγνωσαν ἑαυτοῖς συμφοράς. Ογδι ήκοντα πέντε γὰρ χιλιάδες τούτων πεπτώκασιν. • COMMENTARII IN ISAIAM. B c D missurus sim. Etsi enim Sed illi quidem ista : vos autem, o prophete, estole mihi testes. Ipse vero mihi cum Filio testis fuero. Dicebat enim Salvator : « Si ego testimonium perhibeo de ne ipso, testimonium meum verum est: quia ego novi unde sum, et quo vado ". › Et rursus Ego testimonium perhibeo de meipso, et testatur de me, qui misit me Pater ". flæc autem locutus sum vobis, ut sciatis, et credatis, el intelligatis, quia ego sum. › Fides enim cognitione, fide autem intelligentia comparatur. ‹ Nisi enim credideritis, inquit, non intelligetis > Qui autein sum æternus, sum idem et Salvator. Et qui præmisi salvare me, id etiam`per Christum reapse præstiti. Exprobravi autem, inquit, Israeli, eum ipsum vo- luptatum, quam Dei esse amantiorem ; qui legem meam prætergredi non dubitarit. Sed eosdem ego invasione hostium castigavi, cum a me salutem quærerent, sicut per Jeremiam exprobravi his ver- bis: In tempore malorum suorum dicent, Exsur- ge, et salva nos ". . Ubi sunt dii tui, quos frustra fecisti tibi ? num surgent et liberabunt le in tempore amictionis tuge 88?, Salvabo igitur ego solus; nec poterit quisquam manibus meis eruere, quem salvare statuero. faciam, et quis averlet ? Ipse salvari gentes, et quis est, qui rem ita non habere dicat; aut infectam reddat? Hine est igitur illud, quod de suis ovibus dicebat Salvator : « ego dedi eis vitam sempiternam, neque peribunt in sæculum, neque eas abripiet quisquam de manu mea. Pater, qui dedit mihi, omnium est potentissi- mus; nec potest quisquam rapere de manu Patris mei . » Consentit enim vox ista, cum iis quæ nobis a propheta proponuntur. Nonnulli autem quod feci commutationem tuam Ægyptum dixit, id- ipsum; ut se Ægyptiaca servitute liberatos esse meminerint, appositum arbitrantur; quasi sumpta de gentibus universis ultione illos in istorum locum se substituisse dicat. Itaque adjicit : Ex quo hono- rabilis factus es in conspectu meo, glorifcatus es. Neque enim tua virtute, sed meis viribus, nieo- que auxilio gentes superasti, qui nulli te rebus ege- re passus sim: unde et vicinis undique regionibus magnæ non admirationi tantum, sed terrori etiam exstitisti. Atqui illis etiamnum plane similia ad- tanquam captis tribubus decem, prope delicitis, non ignorare vos decet tamen, me, si placidus esse cœpero, omnes undique coacturum, neque revocandi institutum quidquam esse prohibiturum. Nam et vos ab initio gloriæ meæ serviens mihi acquisivi, el quantumvis in me cæcutientes etiam libertate donavi. Neque enim tuopte ingenio, tuaque tantum ductus animi pro- pensitate mihi adhæsisti. Quid igitur tanta experti, tanquam nihil audieritis, nihilque videritis, ipsi cæculitis? Joan vil, 14. ss ibid. 18. Isat. vul, 9. Neque vero eos patitur oblivisel, quemadmodum et gentes omnes, junctis cum Assyrio viribus, bel- to Jerusalem aggressi sunt, cum diis suis confide- rent; a quibus neque auxilium ullum senserunt neque sibi calamitates impendere præviderunt. Ex Jerem 1, 27. ss ibid. 28. Digitized by Joan x, 28, Google

᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι· ὑμεῖς δὲ, ὦ προφῆται, Α γένεσθέ μοι μάρτυρες· μαρτυρήσω δὲ σὺν γιῷ κἀγώ, φησίν, ἐμαυτῷ. Ἔλεγεν γὰρ ὁ Σωτήρ· Ἐὰν ἐγὼ μαρτυρῶ περὶ ἐμαυτοῦ, ἡ μαρτυρία μου ἀληθής ἐστιν, ὅτι οἶδα πόθεν εἰμὶ, καὶ ποῦ ὑπάγω. » Και πάλιν· . Εγώ μαρτυρῶ περὶ ἐμαυτοῦ, καὶ μαρτυ- ρεῖ περὶ ἐμοῦ ὁ πέμψας με Πατήρ. Ταυτὶ δὲ, φησί, λελάληκα ὑμῖν, ἵνα γνῶτε, καὶ πιστεύσητε, καὶ συνῆτε ὅτι ἐγώ εἰμι. » Διὰ γὰρ γνώσεως ἡ πίστις. Διὰ δὲ τῆς πίστεως, ἡ σύνεσις. • Ἐὰν γὰρ μὴ πιο στεύσητε, οὐδ᾽ οὐ μὴ συνῆτε, ο φησίν. Ἂν δὲ ἀΐδιός εἰμι καὶ Σωτήρ. Καὶ προεἶπον ὅτι σώζω, καὶ διὰ Χριστοῦ πρὸς ἔργον ἤγαγον Ωνείδισα δὲ, φησί, τοῖς ἐξ Ισραήλ, ὅτι φιλήδονοι μᾶλλον ὄντες, ἢ φιλόθεοι, τὸν ἐμὸν παρέβαινον νόμον. Ἐγὼ δὲ διὰ πολεμίων ἐφόδου τούτους ἐπαίδευον, ὅτε καὶ τὴν παρ' ἐμοῦ σωτηρίαν ἐζήτουν. Οπερ αὐτοῖς ὠνείδισα διὰ τῆς Ἱερεμίου φωνῆς λέγων· « Ἐν τῷ καιρῷ τῶν κακῶν αὐτῶν ἐροῦσιν, ᾿Ανάστα, καὶ σῶσον ἡμᾶς. » Και, • Ποῦ εἰσιν οἱ θεοί σου, οὓς ἐποίησας σεαυτῷ; εἰ ἀναστήσονται καὶ σώσουσί σε ἐν καιρῷ τῆς κακώσεώς σου ; ο Σώζω τοίνυν μόνος ἐγώ, ὡς δύνασθαι μηδένα τῶν ἐμῶν ἐξαρπάσαι χειρῶν τὸν σωζόμενον ποιήσω, καὶ τὶς ἀποστρέψει; αὐτὸς ἔδωκα γὰρ τὰ ἔθνη, καὶ τίς τοῦτο μεταβαλεῖ πρὸς τὸ μὴ οὕτως ἔχειν; διὸ περὶ τῶν ἑαυτοῦ προβάτων ἔλεγεν ὁ Σω τήρ· « Κἀγὼ δίδωμ' αὐτοῖς ζωὴν αἰώνιον, καὶ οὐ μὴ ἀπόλωνται εἰς τὸν αἰῶνα. Καὶ οὐ μὴ ἁρπάσῃ τις αὐτὰ ἐκ τῆς χειρός μου. Ο Πατήρ, δς δέδωκέ μοι, πάντων μείζων ἐστὶ, καὶ οὐδεὶς δύναται ἁρπάζειν ἐκ τῆς χειρὸς τοῦ Πατέρος μου. › Φωνὴ γὰρ αὐτὴ τῇ προκειμένῃ συνάδουσα. Τινὲς δὲ τὸ, ἐποίησα ἄλ λαγμά σου Αίγυπτον, εἰς ὑπόμνησιν εἰρῆσθαι τῆς ἐξ Αἰγύπτου φασὶν ἐλευθερίας. "Ολα γὰρ ἔθνη τιμω- ρησάμενος ὑμῶν ἀντικατηλλαξάμην. Τοιγαροῦν ἐπ- ἀγει· Αφ' οὗ ἔντιμος ἐγένου ἐνώπιον ἐμοῦ, ἐδοξά. σθης. Οὐ γὰρ οἰκείς δυνάμει τὰ ἔθνη νενίκηκας, ἐμῇ δὲ ῥώμῃ τε καὶ συμμαχίᾳ, καὶ τὰ πρὸς χρείαν ἀεὶ χο ρηγήσαντος, ὡς τὰ πέριξ ἔθνη θαυμάζειν καταπλητ τόμενα. Καὶ νῦν δὲ δράσω τὰ παραπλήσια. Κἂν γὰρ ὡς ἁλουσῶν τῶν τ' φυλῶν ὑπεκλύεσθε, χρὴ σκοπεῖν ὡς εἰ γενοίμην ὑμῖν εὐμενὴς, πανταχόθεν πάντες συνάγεσθε, καὶ τὸ τὴν ἀνάκλησιν κωλύσον οὐδέν. Καὶ τὴν ἀρχὴν γὰρ ἐμῆς ἕνεκα δόξης περιεποιησά- μὴν ὑμᾶς, καὶ τὰ πρὸς ἐμὲ τυφλώττοντας έλευθε- ρίας ἠξίωσα. Οὐ γὰρ οἴκοθεν κινηθεὶς ᾠκειώθης ἐμοί. Τί οὖν μετὰ τοσαύτην πεῖραν, ὡς μήτε ἰδόντες, μήτε μὴν ἀκηκοότες τυφλώττετε ; Ει : • Ει Υπομιμνήσκει δὲ αὐτούς, ὡς καὶ πάντα τὰ ἔθνη σὺν Ασσυρίοις επεστράτευσαν Ἱερουσαλήμ θαρ βοῦντα τοῖς ἰδίοις θεοῖς, παρ' ὧν οὐ βοήθειαν ἔσχον, οὐ τὰς μελλούσας προέγνωσαν ἑαυτοῖς συμφοράς. Ογδι ήκοντα πέντε γὰρ χιλιάδες τούτων πεπτώκασιν. • COMMENTARII IN ISAIAM. B c D missurus sim. Etsi enim Sed illi quidem ista : vos autem, o prophete, estole mihi testes. Ipse vero mihi cum Filio testis fuero. Dicebat enim Salvator : « Si ego testimonium perhibeo de ne ipso, testimonium meum verum est: quia ego novi unde sum, et quo vado ". › Et rursus Ego testimonium perhibeo de meipso, et testatur de me, qui misit me Pater ". flæc autem locutus sum vobis, ut sciatis, et credatis, el intelligatis, quia ego sum. › Fides enim cognitione, fide autem intelligentia comparatur. ‹ Nisi enim credideritis, inquit, non intelligetis > Qui autein sum æternus, sum idem et Salvator. Et qui præmisi salvare me, id etiam`per Christum reapse præstiti. Exprobravi autem, inquit, Israeli, eum ipsum vo- luptatum, quam Dei esse amantiorem ; qui legem meam prætergredi non dubitarit. Sed eosdem ego invasione hostium castigavi, cum a me salutem quærerent, sicut per Jeremiam exprobravi his ver- bis: In tempore malorum suorum dicent, Exsur- ge, et salva nos ". . Ubi sunt dii tui, quos frustra fecisti tibi ? num surgent et liberabunt le in tempore amictionis tuge 88?, Salvabo igitur ego solus; nec poterit quisquam manibus meis eruere, quem salvare statuero. faciam, et quis averlet ? Ipse salvari gentes, et quis est, qui rem ita non habere dicat; aut infectam reddat? Hine est igitur illud, quod de suis ovibus dicebat Salvator : « ego dedi eis vitam sempiternam, neque peribunt in sæculum, neque eas abripiet quisquam de manu mea. Pater, qui dedit mihi, omnium est potentissi- mus; nec potest quisquam rapere de manu Patris mei . » Consentit enim vox ista, cum iis quæ nobis a propheta proponuntur. Nonnulli autem quod feci commutationem tuam Ægyptum dixit, id- ipsum; ut se Ægyptiaca servitute liberatos esse meminerint, appositum arbitrantur; quasi sumpta de gentibus universis ultione illos in istorum locum se substituisse dicat. Itaque adjicit : Ex quo hono- rabilis factus es in conspectu meo, glorifcatus es. Neque enim tua virtute, sed meis viribus, nieo- que auxilio gentes superasti, qui nulli te rebus ege- re passus sim: unde et vicinis undique regionibus magnæ non admirationi tantum, sed terrori etiam exstitisti. Atqui illis etiamnum plane similia ad- tanquam captis tribubus decem, prope delicitis, non ignorare vos decet tamen, me, si placidus esse cœpero, omnes undique coacturum, neque revocandi institutum quidquam esse prohibiturum. Nam et vos ab initio gloriæ meæ serviens mihi acquisivi, el quantumvis in me cæcutientes etiam libertate donavi. Neque enim tuopte ingenio, tuaque tantum ductus animi pro- pensitate mihi adhæsisti. Quid igitur tanta experti, tanquam nihil audieritis, nihilque videritis, ipsi cæculitis? Joan vil, 14. ss ibid. 18. Isat. vul, 9. Neque vero eos patitur oblivisel, quemadmodum et gentes omnes, junctis cum Assyrio viribus, bel- to Jerusalem aggressi sunt, cum diis suis confide- rent; a quibus neque auxilium ullum senserunt neque sibi calamitates impendere præviderunt. Ex Jerem 1, 27. ss ibid. 28. Digitized by Joan x, 28, Google

θεῶν ἅπερ ἴδετε, περὶ ὧν ὑμᾶς ἐχρῆν γενέσθαι καὶ μάρτυρας ἐπιψηφιζομένου καμοῦ. Εἰ δὲ πρὸς τοῦτο, φησίν, ἀναδύεσθε, ὁ μονογενῆς μου παρέσται Υἱὸς τῶν ὑμετέρων ἐλλειμμάτων εἰς ἀναπλήρωσιν, ὁ καὶ ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου τὴν καλὴν μαρτυρήσας μαρτυ- ρίαν. Καίτοι μαρτυροῦντες ὠφελεῖσθε τὰ μέγιστο πρὸς κατανόησιν τῶν μελλόντων, καὶ θεωρίαν τῆς ἐμῆς θεότητος, όμματούμενοι ὡς καὶ σώζω θέλων, καὶ δρᾶσαι μέλλων προλέγω, τοῦτο μηδενὸς ποιοῦν- τος τῶν λεγομένων θεῶν. Τινὲς δὲ τὸ μάρτυς ἔσται ὁ παῖς μου, Χριστός φασιν ἔργῳ πληρῶν & προεῖ- πον ὑπὲρ Ισραήλ, καὶ κατὰ τῶν ἐχθρῶν. 'Ηκέτω οὖν τις ταῦτα παρ' ἐκείνων ἀκηκοὼς τῶν Β ιδ-κη'. Οὕτως λέγει Κύριος ὁ Θεὸς, ὁ λυτρού- μενος ὑμᾶς, ὁ ἅγιος τοῦ Ἰσραήλ· Ενεκεν ὑμῶν ὑποστελῶ εἰς Βαβυλῶνα, καὶ ἐπεγερῶ φεύγοντας πάντας, καὶ Χαλδαῖοι ἐν πλοίοις δεθήσονται. - Ἐγὼ Κύριος ὁ Θεός, ὁ ἅγιος ὑμῶν, ὁ καταδείξας Ισραὴλ βασιλέα ὑμῶν. Οὕτως λέγει Κύριος, ὁ διδοὺς ἐν θαλάσσῃ ὁδὸν, καὶ ἐν ὕδατι ἰσχυρῷ τρίβον, κ. τ. λ. μηκέτι λοιπὸν ἀναστῆναι, καὶ ὥς τε φλογί παρά Εὐεργετῶν ὑμᾶς, φησὶ, καὶ παιδεῦσαι βουλόμενος, Βαβυλωνίοις παρέδωκα. Εἶτα δείξας ἐλευθέρους, δίκῃ μετῆλθον τοὺς ὑμῖν ἐνυβρίσαντας, ὡς τῶν παρ' αὐτοῖς Χαλδαίων τοὺς μὲν φυγεῖν, τοὺς δὲ δεσμώ τας διὰ τῆς παρ' αὐτοῖς ἀχθῆναι θαλάττης, ἑτέρων αὐτοῖς ἰσχυροτέρων ἐπιθεμένων. Τινὲς δέ φασιν ὡς Κῦρος ὁ Βαβυλῶνα λαβὼν, δεσμώτας αὐτοὺς δια- ποντίους εἰς ὑπερορίαν ἐξέπεμψεν, ἅπερ ἔπραξε τὴν ἐμὴν ἀνθρώποις βασιλείαν ἐπιδεικνύμενος. Αντί δὲ τοῦ, ὁ καταδείξας Ισραήλ βασιλέα ὑμῶν. ὁ Σύμμαχος· Εγώ, φησί, Κύριος ὁ ἅγιος ὑμῶν, κτί- στης Ἰσραὴλ, βασιλεὺς ὑμῶν. Εἰ μὴ ἄρα τὸν Χριστὸν αἰνίττεται βασιλέα καθεστηκέναι, ὃν οἶδεν Ἰσραὴλ καὶ Ἰακὼβ καλεῖν ἡ Γραφή, ὥσπερ οὖν καὶ Δαβίδ, ὡς ἐκ τοῦ σπέρματος αὐτῶν καταγόμενον. Έπειδὴ γὰρ μερικῆς ἐμνήσθη λυτρώσεως τῆς ἐσο- μένης ἐκ Βαβυλῶνος, ἡνίκα ταύτην εἷλεν ὁ Κῦρος, πρὸς ἤν τις ἔφη προφήτης· « Καθὼς ἐποίησας, οὔτ τως ἔσται τὸ ἀνταπόδομά σου· ν ἐπὶ τὴν διὰ Χριστοῦ τὸν λόγον τελειοτάτην ἀνήγαγε λύτρωσιν, οὐκ ἔθνους ἑνὸς, καθάπερ τὸ πρότερον, καθολικὴν δὲ πᾶσι μέλ λουσαν ἔσεσθαι. Οτι δὲ πρὸς ἄμφω δυνατὸς ὁ Θεὸς, δεδήλωκε φήσας· Ἐγώ Κύριος ὁ Θεός. Καὶ τῆς ὅλης δὲ ἀρχόμενος ρήσεως ἔλεγεν, Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεὸς Ἰσραήλ. Θεὸς γὰρ ἂν φύσει, τί μὴ ποιήσει ῥᾳδίως; Ταῦτα μὲν οὖν ἔσται Βαβυλωνίοις μήπω γενόμενα, • οὐ νῦν ἀρξαμένου μου τὴν ἐμαυτοῦ δυναστείαν τήν τε περὶ ὑμᾶς ἐπιδείκνυσθαι πρόνοιαν. Καὶ πάλαι γὰρ ἐξ Αἰγύπτου διὰ θαλάττης διήγαγον τοῦ Φαραὼ ρίψας ἐν ταύτῃ τὴν δύναμιν, ὡς κοιμηθέντας ἐν βύθι ο • Ισ. και περ. PROCOPII GAZA iis cnim al octoginta quinque millia internecione A deleti sunt. Accedat igitur jam aliquis qui isthæc ab eorum diis audiverit, quæ vidistis ; quorum vos etiam me comprobante testes esse oportuit. Quod si idipsum præstare recusatis, vel ipse mihi non dee- rit Filius unigenitus, qui defectum vestrum sup- pleat, quo tempore nimirum præclarum illud ante Pontium Pilatum de me testimonium edidit. Quan- quam si mihi testes esse vultis, non parum et ipsi vobis ad futurorum cognitionem divinitatisque meæ contemplationem profuturi estis; qui servare me, cum libet, vestris ipsi oculis intuiti estis ; et pre- dicere, quando sum aliquid admissurus : quod ab eorum nemine, qui dii putantur, præstari potest. Non Christum referant; tanquam eum, quæ de Israele, et existiment. 489-499 VERS. 14-28. Sic dicit Dominus Deus, qui redemit vos, sanctus Israel: Propter vos mittam in Babylonem, et suscitabo fugientes omnes, et Chal- dæi manibus vincientur. Ege Dominus Deus, sanctus vester, qui ostendi Israel regem vesirum. Sic dicit Dominus, qui dat in mari viam, et in aqua vehemen- ti semitam, qui eduxit currus, et equum, et multitu- dinem robustam, etc. C desunt qui illud, testis erit filius meus, ad adversus hostes, Deus prædixit, impleturum Vos, inquit, cum magno vestro commodo corri- pere statuissem, Babyloniis tradidi. Postea vero cum in libertatem assererem, et eos etiam, a quibus injuriam passi eratis, ultus sum : Chalduis ipsis, qui juxta habitant, partim quidem in ſugam con- versis, partim vero vinctis, et navibus in captivi- tatem abductis, cum potentiorum impetun, susti - nere non possent. Aiunt nonnulli Cyrum illum, qui Babylonem expugnavit, vinctos in exsilium classe deportari jussisse; Deoque auctore ita factum esse ut sui ipse regni potentiam mortalibus os- tenderet. At quo loco, qui ostendi Israel regem ve- atrum habemus, ita Symmachus: Ego Dominus sanctus vester, conditor Israel, rex vester. Quanquain equidem Christum regem constitutum esse videri queat innuere, quem Israelem, et Jacobum, sicut et Davidem etiam, tanquam qui ab illorum semine prodierit, in Scriptura nominari vilemus. Quoniam enim futuræ peculiaris cujusdam Babylonis, quæ est a Cyro oppugnata, redemptionis meminit ; de qua etian prophetæ cujusdam verba ista sunt : • Quemadmodum fecisti, sic erit retributio tua "; » ad cam jam, que per Christum ipsum, non gentis unius, ut antea ; sed communis omnium perfecti; sima futura est, orationem convertit. Deum autem in utraque valere ostendit, cum Ego Dominus Deus, adjungit. Deinde tanquam integram orationem in- cipiat, dixit : Sic ait Dominus Deus Israel. Deus enim natura cum sit, quid non facile efficiat? Ilæc igitur Babylonii me auctore passuri sunt, quæ non- dum contigerunt, licet ipse non nunc primum po- D **Abd. 13. VARIE LECTIONES.

θεῶν ἅπερ ἴδετε, περὶ ὧν ὑμᾶς ἐχρῆν γενέσθαι καὶ μάρτυρας ἐπιψηφιζομένου καμοῦ. Εἰ δὲ πρὸς τοῦτο, φησίν, ἀναδύεσθε, ὁ μονογενῆς μου παρέσται Υἱὸς τῶν ὑμετέρων ἐλλειμμάτων εἰς ἀναπλήρωσιν, ὁ καὶ ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου τὴν καλὴν μαρτυρήσας μαρτυ- ρίαν. Καίτοι μαρτυροῦντες ὠφελεῖσθε τὰ μέγιστο πρὸς κατανόησιν τῶν μελλόντων, καὶ θεωρίαν τῆς ἐμῆς θεότητος, όμματούμενοι ὡς καὶ σώζω θέλων, καὶ δρᾶσαι μέλλων προλέγω, τοῦτο μηδενὸς ποιοῦν- τος τῶν λεγομένων θεῶν. Τινὲς δὲ τὸ μάρτυς ἔσται ὁ παῖς μου, Χριστός φασιν ἔργῳ πληρῶν & προεῖ- πον ὑπὲρ Ισραήλ, καὶ κατὰ τῶν ἐχθρῶν. 'Ηκέτω οὖν τις ταῦτα παρ' ἐκείνων ἀκηκοὼς τῶν Β ιδ-κη'. Οὕτως λέγει Κύριος ὁ Θεὸς, ὁ λυτρού- μενος ὑμᾶς, ὁ ἅγιος τοῦ Ἰσραήλ· Ενεκεν ὑμῶν ὑποστελῶ εἰς Βαβυλῶνα, καὶ ἐπεγερῶ φεύγοντας πάντας, καὶ Χαλδαῖοι ἐν πλοίοις δεθήσονται. - Ἐγὼ Κύριος ὁ Θεός, ὁ ἅγιος ὑμῶν, ὁ καταδείξας Ισραὴλ βασιλέα ὑμῶν. Οὕτως λέγει Κύριος, ὁ διδοὺς ἐν θαλάσσῃ ὁδὸν, καὶ ἐν ὕδατι ἰσχυρῷ τρίβον, κ. τ. λ. μηκέτι λοιπὸν ἀναστῆναι, καὶ ὥς τε φλογί παρά Εὐεργετῶν ὑμᾶς, φησὶ, καὶ παιδεῦσαι βουλόμενος, Βαβυλωνίοις παρέδωκα. Εἶτα δείξας ἐλευθέρους, δίκῃ μετῆλθον τοὺς ὑμῖν ἐνυβρίσαντας, ὡς τῶν παρ' αὐτοῖς Χαλδαίων τοὺς μὲν φυγεῖν, τοὺς δὲ δεσμώ τας διὰ τῆς παρ' αὐτοῖς ἀχθῆναι θαλάττης, ἑτέρων αὐτοῖς ἰσχυροτέρων ἐπιθεμένων. Τινὲς δέ φασιν ὡς Κῦρος ὁ Βαβυλῶνα λαβὼν, δεσμώτας αὐτοὺς δια- ποντίους εἰς ὑπερορίαν ἐξέπεμψεν, ἅπερ ἔπραξε τὴν ἐμὴν ἀνθρώποις βασιλείαν ἐπιδεικνύμενος. Αντί δὲ τοῦ, ὁ καταδείξας Ισραήλ βασιλέα ὑμῶν. ὁ Σύμμαχος· Εγώ, φησί, Κύριος ὁ ἅγιος ὑμῶν, κτί- στης Ἰσραὴλ, βασιλεὺς ὑμῶν. Εἰ μὴ ἄρα τὸν Χριστὸν αἰνίττεται βασιλέα καθεστηκέναι, ὃν οἶδεν Ἰσραὴλ καὶ Ἰακὼβ καλεῖν ἡ Γραφή, ὥσπερ οὖν καὶ Δαβίδ, ὡς ἐκ τοῦ σπέρματος αὐτῶν καταγόμενον. Έπειδὴ γὰρ μερικῆς ἐμνήσθη λυτρώσεως τῆς ἐσο- μένης ἐκ Βαβυλῶνος, ἡνίκα ταύτην εἷλεν ὁ Κῦρος, πρὸς ἤν τις ἔφη προφήτης· « Καθὼς ἐποίησας, οὔτ τως ἔσται τὸ ἀνταπόδομά σου· ν ἐπὶ τὴν διὰ Χριστοῦ τὸν λόγον τελειοτάτην ἀνήγαγε λύτρωσιν, οὐκ ἔθνους ἑνὸς, καθάπερ τὸ πρότερον, καθολικὴν δὲ πᾶσι μέλ λουσαν ἔσεσθαι. Οτι δὲ πρὸς ἄμφω δυνατὸς ὁ Θεὸς, δεδήλωκε φήσας· Ἐγώ Κύριος ὁ Θεός. Καὶ τῆς ὅλης δὲ ἀρχόμενος ρήσεως ἔλεγεν, Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεὸς Ἰσραήλ. Θεὸς γὰρ ἂν φύσει, τί μὴ ποιήσει ῥᾳδίως; Ταῦτα μὲν οὖν ἔσται Βαβυλωνίοις μήπω γενόμενα, • οὐ νῦν ἀρξαμένου μου τὴν ἐμαυτοῦ δυναστείαν τήν τε περὶ ὑμᾶς ἐπιδείκνυσθαι πρόνοιαν. Καὶ πάλαι γὰρ ἐξ Αἰγύπτου διὰ θαλάττης διήγαγον τοῦ Φαραὼ ρίψας ἐν ταύτῃ τὴν δύναμιν, ὡς κοιμηθέντας ἐν βύθι ο • Ισ. και περ. PROCOPII GAZA iis cnim al octoginta quinque millia internecione A deleti sunt. Accedat igitur jam aliquis qui isthæc ab eorum diis audiverit, quæ vidistis ; quorum vos etiam me comprobante testes esse oportuit. Quod si idipsum præstare recusatis, vel ipse mihi non dee- rit Filius unigenitus, qui defectum vestrum sup- pleat, quo tempore nimirum præclarum illud ante Pontium Pilatum de me testimonium edidit. Quan- quam si mihi testes esse vultis, non parum et ipsi vobis ad futurorum cognitionem divinitatisque meæ contemplationem profuturi estis; qui servare me, cum libet, vestris ipsi oculis intuiti estis ; et pre- dicere, quando sum aliquid admissurus : quod ab eorum nemine, qui dii putantur, præstari potest. Non Christum referant; tanquam eum, quæ de Israele, et existiment. 489-499 VERS. 14-28. Sic dicit Dominus Deus, qui redemit vos, sanctus Israel: Propter vos mittam in Babylonem, et suscitabo fugientes omnes, et Chal- dæi manibus vincientur. Ege Dominus Deus, sanctus vester, qui ostendi Israel regem vesirum. Sic dicit Dominus, qui dat in mari viam, et in aqua vehemen- ti semitam, qui eduxit currus, et equum, et multitu- dinem robustam, etc. C desunt qui illud, testis erit filius meus, ad adversus hostes, Deus prædixit, impleturum Vos, inquit, cum magno vestro commodo corri- pere statuissem, Babyloniis tradidi. Postea vero cum in libertatem assererem, et eos etiam, a quibus injuriam passi eratis, ultus sum : Chalduis ipsis, qui juxta habitant, partim quidem in ſugam con- versis, partim vero vinctis, et navibus in captivi- tatem abductis, cum potentiorum impetun, susti - nere non possent. Aiunt nonnulli Cyrum illum, qui Babylonem expugnavit, vinctos in exsilium classe deportari jussisse; Deoque auctore ita factum esse ut sui ipse regni potentiam mortalibus os- tenderet. At quo loco, qui ostendi Israel regem ve- atrum habemus, ita Symmachus: Ego Dominus sanctus vester, conditor Israel, rex vester. Quanquain equidem Christum regem constitutum esse videri queat innuere, quem Israelem, et Jacobum, sicut et Davidem etiam, tanquam qui ab illorum semine prodierit, in Scriptura nominari vilemus. Quoniam enim futuræ peculiaris cujusdam Babylonis, quæ est a Cyro oppugnata, redemptionis meminit ; de qua etian prophetæ cujusdam verba ista sunt : • Quemadmodum fecisti, sic erit retributio tua "; » ad cam jam, que per Christum ipsum, non gentis unius, ut antea ; sed communis omnium perfecti; sima futura est, orationem convertit. Deum autem in utraque valere ostendit, cum Ego Dominus Deus, adjungit. Deinde tanquam integram orationem in- cipiat, dixit : Sic ait Dominus Deus Israel. Deus enim natura cum sit, quid non facile efficiat? Ilæc igitur Babylonii me auctore passuri sunt, quæ non- dum contigerunt, licet ipse non nunc primum po- D **Abd. 13. VARIE LECTIONES.

πλησίους ἐσβεσμένῳ παραβάλλεσθαι λίνῳ τῷ ῥᾳδίως ἀναπτομένῳ καὶ σβεννυμένῳ τυχὸν ψιλῇ καὶ μόνη χειρί. Διήγαγον δὲ τρίβον αὐτοὺς ἐν ὕδατι πρὸς τῇ θαλάσσῃ καὶ τὸν ποταμὸν Ἰορδάνην. "Ο καὶ θαυμά ζων φησὶν ὁ Δαβίδ· . Τί σοί ἐστι, θάλασσα, ὅτι ἔφυγες, καὶ σὺ, Ἰορδάνη, ὅτι ἐστράφης εἰς τὰ ὀπίσω ; » Καὶ πάλιν· « Ο μεταστρέφων τὴν θάλασσαν εἰς ξηράν, ἐν ποταμῷ διελεύσονται ποδί. » Πῶς δὲ αὐτὸς ἐξ- ήγαγεν ἅρματα καὶ ἵππον ; Δῆλον γὰρ ὡς τὸν 13- ραὴλ οἰκεία προαιρέσει Φαραώ κατεδίωξεν, ἐπειδή περ εἴρηται παρὰ Θεοῦ πρὸς αὐτόν· « Εἰς τοῦτο ἐξήγειρε σε ὅπως ἐνδείξωμαι ἐν σοὶ τὴν δύναμίν μου, καὶ ὅπως διαγγελῇ τὸ ὄνομά μου ἐν πάσῃ τῇ γῇ. » Οὕτω δὲ καὶ τοὺς φεύγοντας τὴν περὶ τὰ γήινα σπουδήν, ὑπό τε τοῦ διαβόλου διωκομένους σώζει παραδόξως Θεὸς βάσιμον αὐτοῖς ἀποφαίνων τοῦ παρόντος βίου τὸν κλύδωνα, τοῖς τούτου περισπασμοῖς οὐ συγχωρῶν κατακλύζεσθαι, οἱονεὶ καταξηραίνων τοὺς ἐπιπίπτον τας πειρασμούς, ἵν᾿ ἰσχύσειαν ἐν γῇ γεγονότες ἐρήμῳ νοῦ καταστάσεις, σχολαίᾳ καὶ καθαρᾷ τὸν ἐξ οὐρανοῦ μὲν ἄρτον φαγεῖν, τὸ δὲ ἐκ πέτρας ὕδωρ πιεῖν· ὅπερ ἐστὶν ἐν μεθέξει γενέσθαι Χριστοῦ, διελθεῖν τε τὸν Ἰορδάνην καὶ γῆς τῆς ἐπηγγελμένης τυχεῖν. Ἀλλ᾿ ἐπὶ τὴν ἱστορίαν παλινδρομήσωμεν. Ταῦτα μὲν οὖν, φησί, πάλαι πεποίηκα. Νυνὶ δὲ τὰ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ Βαβυλῶνι τῇ τῶν ἐπιόντων ὑπερβολή σιγηθήσε- ται. Ἀντὶ δὲ τοῦ συλλογίζεσθε, Σύμμαχος ἐννοεῖσθε, φησί. Τίνα δὲ τὰ καινὰ, ἃ κατὰ τὸν καιρὸν τὸν ἴδιον γνώσεσθε; Εν τῇ ἐρήμῳ ποιήσω ὁδόν. Ἡ γὰρ ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησία πρότερον ἔρημος οὖσα Θεοῦ γνώ σεως (ταύτης γὰρ οἱ διδάσκαλοι, φάσκοντες εἶναι σοφοί, ἐμωράνθησαν) ἔσχεν ὁδὸν τὸν Χριστὸν εἰπόν τα· « Εγώ εἰμι ἡ ὁδός· ν ἢ καὶ τὸ κήρυγμα τὸ εὐαγ γελικὸν καὶ σωτήριον. Τὴν δὲ πρὶν αὐτῶν ἐρημίαν ἐδήλωσεν ὁ Δαβίδ λέγων· « Οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστό τητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός. Ωσπερ δὲ ἄνω ἐκ μερικῆς λυτρώσεως ἐπὶ τὴν καθόλου μετῆλθε, τὴν ἀνάδειξιν εἰπὼν τοῦ βασιλέως Χριστοῦ, οὕτω καὶ νῦν ὁδοῦ μνησθεὶς τῆς ἐν ὕδατι, ἐπὶ τὸ Χριστοῦ μυστήριον μετῆλθεν. Διὸ λήθῃ τὰ πρῶτα παραδούναι φησι τοῦ βραχυτέρου καλυπτομένου τῷ μείζονι, ὁποῖόν ἐστι καὶ τό· « Εκ μέρους γινώσκομεν. "Οτ᾽ ἂν δὲ ἔλθῃ τὸ τέλειον, τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται. » Λοιπὸν τοῖς πάλαι μεγάλοις ἀντεξετάζει τὰ πολλῷ τῶν μέσων νι- κῶντα. Ὡς γὰρ ἐποίησα,φησὶν, ἐπ᾽ Ερυθράς θαλάττης ὁδὸν, οὕτως ἐν τῇ ἐρήμῳ ποιήσαιμι, καὶ ῥεύσουσιν ἐν αὐτῇ ποταμοί, καθάπερ ἐπὶ Μωσέως, ἐν ἐκείνῃ τῇ πρότερον. Αλλ' ἐκεῖ μὲν ὑδάτων, ἐν δὲ ταύτῃ διδασκαλίας τοῦ Πνεύματος. Οἱ γὰρ ταύτην προ χέοντες εὐαγγελισταί καὶ ἀπόστολοι, ὅσοι τε κατ' Εκκλησίαν μυσταγωγοί ποταμοί χρηματίζουσι. Καὶ κατὰ τὸν Δαβὶδ εἰρηκότα, « Επῆραν οι ποταμοί φωνὰς αὐτῶν. Ἐπεὶ καθά φησιν αὐτὸς πάλιν, Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν. Αt COMMENTARII IN ISA1ΑΜ. A tentiam meam, et quam de vobis curam habeamn ostendi. Olim siquidem et ego te ex Ægypto eduxi per mare, in quod Pharaonis exercitum ita demersi, ut in profundo sepultus inde postea non surrexerit. Quo factum est, ut flammæ non absiniles exstincto lino comparentur; quod ut facile incendium conci- pit, ita nullo negotio fortasse nuda tantum solaque manu restinguitur. At eduxi, inquit, non mari solum; sed per aquæ semitam etiam, id est, per Jordanis fluvium; quod admiratus David hunc in modum cecinit : Quid est tibi, nare, quod fugisti; et tu, Jordanis, quia conversus es retrorsum 41?, El rur- sum Qui convertit mare in siccum; in fluvio pertransibunt pede *. » Quo modo autem eduxit currus, et equum? Enimvero certum est Pharaonem « B sua tantum voluntate Israelem persecutum esse, cum a Deo ipse in hunc modum audiverit : « In loc excitavi te, ut demonstrem in te poten- tiam meam; et ut annuntietur nomen meum in universa terra . . Sic vero et eos etiam, qui re- rum humanarum curas fugiunt, vel ipso insequente diabolo, admirabiliter liberabit Deus; sic item hujus vitæ iter, tanquam maris æstuosi, ne fluctibus ejus absorbeantur, desiccatis quæ occurrunt tentationibus, pervium faciet, ut in terra deserta, quieto et puro mentis statu panem de cœlo edere, aquamque de petra bibere; id est, Christi participes fieri, et Jordane trajecto promissa terra potiri valeant. C D Sed ad historiam revertamur. Hæc quidem ait, olim a me effecta sunt. Verum, si quæ in Ægypto et Babylone patravi, cum iis, quæ sequuntur con ferantur, priorum memoriam oblitterabit istorum magnitudo. quod hic colligite halvenus, consi- derate dixit Symmachus. Sed quæ nota illa sunt, quæ suo tempore cognituri estis ? In deserto viam faciam. Ipsa siquidem gentium Ecclesia Dei cogni- tione antea destituta, et deserta (hujus enim docto- res, cum se sapientes esse dicerent, stulti facti sunt “) Christum ipsum, qui se viam esse testa- tur, evangelicamque et salutarem prædicationem habuit: quorum præcedentem solitudinem explica- vit David, cum ait: c Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum ". » Cæterum non aliter quam superius a singulari redemptione, ad commu- nem et universam transiit, cum de Christi regis adventu disseruit, ita et nunc, postquam viæ, quæ in aqua est, meminisset, ad Christi mysterium orationen transtulit. Atque hinc est quod nino- ribus per majora occultatis, priora oblivioni tradita esse dixit, quale est et illud: Ex parte cogno- scimus. Cum autem venerit quod perfectum est quod ex parte est evacuabitur s. lis deinceps, quae magna quondam fuerunt, alia opponit, a qui- bus longe ipsa superantur. Ut enim mihi, ait, in mari Rubro viam aperui, sic et in deserto facturus sum, et manabunt ex ea fluvii, non aliter quam in priore illo, duce Mose, factum audistis. S. quæ ibi aquarum flumina fuerant, bic erunt doctrinæ Spiritus sancti. Sunt enim, a quibus cuna- * Psal. cx11,5. ** Psal. Lxx,6. ** Exod. 1x,16. ** Rom. 1, 22. **Joan. xiv, 6. " Psal. xiii,3. ¼ Cor. xm,9.

πλησίους ἐσβεσμένῳ παραβάλλεσθαι λίνῳ τῷ ῥᾳδίως ἀναπτομένῳ καὶ σβεννυμένῳ τυχὸν ψιλῇ καὶ μόνη χειρί. Διήγαγον δὲ τρίβον αὐτοὺς ἐν ὕδατι πρὸς τῇ θαλάσσῃ καὶ τὸν ποταμὸν Ἰορδάνην. "Ο καὶ θαυμά ζων φησὶν ὁ Δαβίδ· . Τί σοί ἐστι, θάλασσα, ὅτι ἔφυγες, καὶ σὺ, Ἰορδάνη, ὅτι ἐστράφης εἰς τὰ ὀπίσω ; » Καὶ πάλιν· « Ο μεταστρέφων τὴν θάλασσαν εἰς ξηράν, ἐν ποταμῷ διελεύσονται ποδί. » Πῶς δὲ αὐτὸς ἐξ- ήγαγεν ἅρματα καὶ ἵππον ; Δῆλον γὰρ ὡς τὸν 13- ραὴλ οἰκεία προαιρέσει Φαραώ κατεδίωξεν, ἐπειδή περ εἴρηται παρὰ Θεοῦ πρὸς αὐτόν· « Εἰς τοῦτο ἐξήγειρε σε ὅπως ἐνδείξωμαι ἐν σοὶ τὴν δύναμίν μου, καὶ ὅπως διαγγελῇ τὸ ὄνομά μου ἐν πάσῃ τῇ γῇ. » Οὕτω δὲ καὶ τοὺς φεύγοντας τὴν περὶ τὰ γήινα σπουδήν, ὑπό τε τοῦ διαβόλου διωκομένους σώζει παραδόξως Θεὸς βάσιμον αὐτοῖς ἀποφαίνων τοῦ παρόντος βίου τὸν κλύδωνα, τοῖς τούτου περισπασμοῖς οὐ συγχωρῶν κατακλύζεσθαι, οἱονεὶ καταξηραίνων τοὺς ἐπιπίπτον τας πειρασμούς, ἵν᾿ ἰσχύσειαν ἐν γῇ γεγονότες ἐρήμῳ νοῦ καταστάσεις, σχολαίᾳ καὶ καθαρᾷ τὸν ἐξ οὐρανοῦ μὲν ἄρτον φαγεῖν, τὸ δὲ ἐκ πέτρας ὕδωρ πιεῖν· ὅπερ ἐστὶν ἐν μεθέξει γενέσθαι Χριστοῦ, διελθεῖν τε τὸν Ἰορδάνην καὶ γῆς τῆς ἐπηγγελμένης τυχεῖν. Ἀλλ᾿ ἐπὶ τὴν ἱστορίαν παλινδρομήσωμεν. Ταῦτα μὲν οὖν, φησί, πάλαι πεποίηκα. Νυνὶ δὲ τὰ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ Βαβυλῶνι τῇ τῶν ἐπιόντων ὑπερβολή σιγηθήσε- ται. Ἀντὶ δὲ τοῦ συλλογίζεσθε, Σύμμαχος ἐννοεῖσθε, φησί. Τίνα δὲ τὰ καινὰ, ἃ κατὰ τὸν καιρὸν τὸν ἴδιον γνώσεσθε; Εν τῇ ἐρήμῳ ποιήσω ὁδόν. Ἡ γὰρ ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησία πρότερον ἔρημος οὖσα Θεοῦ γνώ σεως (ταύτης γὰρ οἱ διδάσκαλοι, φάσκοντες εἶναι σοφοί, ἐμωράνθησαν) ἔσχεν ὁδὸν τὸν Χριστὸν εἰπόν τα· « Εγώ εἰμι ἡ ὁδός· ν ἢ καὶ τὸ κήρυγμα τὸ εὐαγ γελικὸν καὶ σωτήριον. Τὴν δὲ πρὶν αὐτῶν ἐρημίαν ἐδήλωσεν ὁ Δαβίδ λέγων· « Οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστό τητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός. Ωσπερ δὲ ἄνω ἐκ μερικῆς λυτρώσεως ἐπὶ τὴν καθόλου μετῆλθε, τὴν ἀνάδειξιν εἰπὼν τοῦ βασιλέως Χριστοῦ, οὕτω καὶ νῦν ὁδοῦ μνησθεὶς τῆς ἐν ὕδατι, ἐπὶ τὸ Χριστοῦ μυστήριον μετῆλθεν. Διὸ λήθῃ τὰ πρῶτα παραδούναι φησι τοῦ βραχυτέρου καλυπτομένου τῷ μείζονι, ὁποῖόν ἐστι καὶ τό· « Εκ μέρους γινώσκομεν. "Οτ᾽ ἂν δὲ ἔλθῃ τὸ τέλειον, τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται. » Λοιπὸν τοῖς πάλαι μεγάλοις ἀντεξετάζει τὰ πολλῷ τῶν μέσων νι- κῶντα. Ὡς γὰρ ἐποίησα,φησὶν, ἐπ᾽ Ερυθράς θαλάττης ὁδὸν, οὕτως ἐν τῇ ἐρήμῳ ποιήσαιμι, καὶ ῥεύσουσιν ἐν αὐτῇ ποταμοί, καθάπερ ἐπὶ Μωσέως, ἐν ἐκείνῃ τῇ πρότερον. Αλλ' ἐκεῖ μὲν ὑδάτων, ἐν δὲ ταύτῃ διδασκαλίας τοῦ Πνεύματος. Οἱ γὰρ ταύτην προ χέοντες εὐαγγελισταί καὶ ἀπόστολοι, ὅσοι τε κατ' Εκκλησίαν μυσταγωγοί ποταμοί χρηματίζουσι. Καὶ κατὰ τὸν Δαβὶδ εἰρηκότα, « Επῆραν οι ποταμοί φωνὰς αὐτῶν. Ἐπεὶ καθά φησιν αὐτὸς πάλιν, Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν. Αt COMMENTARII IN ISA1ΑΜ. A tentiam meam, et quam de vobis curam habeamn ostendi. Olim siquidem et ego te ex Ægypto eduxi per mare, in quod Pharaonis exercitum ita demersi, ut in profundo sepultus inde postea non surrexerit. Quo factum est, ut flammæ non absiniles exstincto lino comparentur; quod ut facile incendium conci- pit, ita nullo negotio fortasse nuda tantum solaque manu restinguitur. At eduxi, inquit, non mari solum; sed per aquæ semitam etiam, id est, per Jordanis fluvium; quod admiratus David hunc in modum cecinit : Quid est tibi, nare, quod fugisti; et tu, Jordanis, quia conversus es retrorsum 41?, El rur- sum Qui convertit mare in siccum; in fluvio pertransibunt pede *. » Quo modo autem eduxit currus, et equum? Enimvero certum est Pharaonem « B sua tantum voluntate Israelem persecutum esse, cum a Deo ipse in hunc modum audiverit : « In loc excitavi te, ut demonstrem in te poten- tiam meam; et ut annuntietur nomen meum in universa terra . . Sic vero et eos etiam, qui re- rum humanarum curas fugiunt, vel ipso insequente diabolo, admirabiliter liberabit Deus; sic item hujus vitæ iter, tanquam maris æstuosi, ne fluctibus ejus absorbeantur, desiccatis quæ occurrunt tentationibus, pervium faciet, ut in terra deserta, quieto et puro mentis statu panem de cœlo edere, aquamque de petra bibere; id est, Christi participes fieri, et Jordane trajecto promissa terra potiri valeant. C D Sed ad historiam revertamur. Hæc quidem ait, olim a me effecta sunt. Verum, si quæ in Ægypto et Babylone patravi, cum iis, quæ sequuntur con ferantur, priorum memoriam oblitterabit istorum magnitudo. quod hic colligite halvenus, consi- derate dixit Symmachus. Sed quæ nota illa sunt, quæ suo tempore cognituri estis ? In deserto viam faciam. Ipsa siquidem gentium Ecclesia Dei cogni- tione antea destituta, et deserta (hujus enim docto- res, cum se sapientes esse dicerent, stulti facti sunt “) Christum ipsum, qui se viam esse testa- tur, evangelicamque et salutarem prædicationem habuit: quorum præcedentem solitudinem explica- vit David, cum ait: c Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum ". » Cæterum non aliter quam superius a singulari redemptione, ad commu- nem et universam transiit, cum de Christi regis adventu disseruit, ita et nunc, postquam viæ, quæ in aqua est, meminisset, ad Christi mysterium orationen transtulit. Atque hinc est quod nino- ribus per majora occultatis, priora oblivioni tradita esse dixit, quale est et illud: Ex parte cogno- scimus. Cum autem venerit quod perfectum est quod ex parte est evacuabitur s. lis deinceps, quae magna quondam fuerunt, alia opponit, a qui- bus longe ipsa superantur. Ut enim mihi, ait, in mari Rubro viam aperui, sic et in deserto facturus sum, et manabunt ex ea fluvii, non aliter quam in priore illo, duce Mose, factum audistis. S. quæ ibi aquarum flumina fuerant, bic erunt doctrinæ Spiritus sancti. Sunt enim, a quibus cuna- * Psal. cx11,5. ** Psal. Lxx,6. ** Exod. 1x,16. ** Rom. 1, 22. **Joan. xiv, 6. " Psal. xiii,3. ¼ Cor. xm,9.

Εἶτα, διά τινων ὀρνέων ἡδυφώνων, & Σειρήνας ἐκάλεσε, παρίστησι τῶν ἔξω τινὰς σοφοὺς ἐπείᾳ κεκοσμημένους πρὸς Θεὸν ἐπιστρέψοντας· διὰ δὲ στρουθῶν, ήγουν στρουθοκαμήλων κατὰ τοὺς λοιπούς, τοὺς ἐν ἐρημίαις καὶ χώραις ἀοικήτοις τὸν Θεὸν εὐλογήσοντας· οὔπερ αἴτιον τὸ τοῦ δοθέν τος ὕδατος πεπωκέναι. Δι' οὗ σὺν θηρίοις ἀγροῦ πρὸς φύσιν λογικὴν μεταβαλοῦσι καὶ ἤμερον ', καὶ τὰς ἐμὰς ἀρετὰς διηγεῖσθαι μαθήσονται, ἢ τὸν ὕμνον κατὰ τὸν Σύμμαχον, οἱ καὶ ἐκλεκτὸν ὑπάρ ξουσι γένος. Πρὸς οὓς ὁ Πέτρος φησίν· «Ὑμεῖς δὲ γένος ἐκλεκτόν, βασίλειον ιεράτευμα, ἔθνος ἅγιον,λαός εἰς περιποίησιν, ἵνα τὰς ἀρετὰς ἐξαγγείλητε τοῦ ἐκ Β σκότους ὑμᾶς καλέσαντος ἐπὶ τὸ θαυμαστὸν αὐτοῦ γρ. τὸ ἀνήμερον. φῶς, οἱ ποτὲ οὐ λαός, νῦν δὲ λαὸς ἐν Κυρίῳ. » Τού- των δὲ παραδόξως οὕτω γεγενημένων, Σύ, ὦ ᾿Ιακώβ, οὐκ ἄξιος γενήσῃ τῆς ἐμῆς κλήσεως. Η κατὰ τὴν Σύμμαχον· Οὐ δὲ ἐμὲ ἐκάλεσας, Ιακώβ. Καὶ οἱ λοιποὶ δὲ συμφώνως. Ευλογούντων γάρ με των θη ρίων καὶ σειρήνων καὶ στρουθῶν, οὐκ εὐλόγησας αὐτὸς, οὐδέ με καλεῖν ὅλως ἠξίωσας. Εκοπιάθης δι εἰς ἐμὲ κατὰ Σύμμαχον· ἢ κατὰ τοὺς ἄλλους, ὅτι ἐκοπίασας ἐν ἐμοὶ, καίτοι οὐδένα σοι προξενήσαντι κόπον. Όσα γάρ σοι παρέχειν νομίζετο κόπον, παρα ήτημαι πρότερον εἰπών· « Τί μοι πλῆθος θυσιῶν ὑμῶν, λέγει Κύριος; Πλήρης εἰμὶ, » καὶ τὰ ἐπ' αὐτ τοῖς. Κάν τῇ Καινῇ δὲ Διαθήκῃ τοιοῦτον οὐδὲν διὰ τοῦ Παιδὸς, ὃν ἐξελεξάμην, ᾔτησα παρὰ σοῦ. Ἀλλ᾽ οὔτε σύ μοι προσήνεγκας. Έτερα δὲ ἀνθ' ἑτέρων ἐποίεις. Ἐν γὰρ ταῖς σαῖς ἁμαρτίαις προέστης μου. Η κατὰ τοὺς λοιποὺς, ἐν ἁμαρτίαις σου ἐκάλεσάς με. Ορα δὲ κὰν τοῖς προκειμένοις, ὡς τῇ μὲν ἐρήμῳ καὶ τοῖς ἐν αὐτῇ θηρίοις ἀγαθῶν ἐλπίδας εὐαγγελίο ζεται, τὸν δὲ λαὸν τὴν ἐκ περιτομῆς ἐπ' ἀσεβείαις ελέγχει, ὃν καλεῖ ξηροῖς ὀνόμασιν Ἰακώβ τε καὶ Ἰσραὴλ, ούτε δοῦλον. οὔτε ἐκλεκτὸν τοῦτον εἰπων, ἅπερ ἔλεγεν ἐπὶ τοῦ κρείττονος τάγματος. Αλλ' ούτ δὲν ἧττον αὐτοὺς ἐπιστρέψαι παρακαλεί, συγχωρήσειν αὐτοῖς τὰς ἁμαρτίας επαγγελλόμενος. Τινὲς δὲ τὸ, Οὐ νῦν ἐκάλεσά σε, Ιακώβ, οὕτως ἀπέδωκαν· Τῶν ἐν Χριστῷ τωζομένων, καὶ τῆς Και νῆς Διαθήκης μνησθείς, οὓς αὐτὸν εὐλογήσειν ἔφη, θηρία καλέσας ἀγροῦ (πνευματικῆς δὲ τρόπος θυ σίας ἡ δοξολογία), νῦν πείθει τὸν Ἰσραὴλ, ὡς δὴ λελύτρωται τῆς ἐν Αἰγύπτῳ θητείας, οὐχ ἵνα τὰ δι' αἵματος αὐτῷ προσάγοιεν καὶ καπνῶν· ἀπόβλητα γὰρ ταῦτα καὶ πρὸς σκιάς παρείληπται τύπον. Διό φησιν· Οὐ νῦν, ὅτε θύεις, ἐκάλεσά σε, ήγουν οὐ προσάγοντά σε θυσίας εκάλεσα, ὡς μὴ δοκεῖν σε καθάπερ ἀντέκτισίν τινα τῆς προσαγωγῆς ἐσχηκέναι 2:95 PROCOPII GAZ.EI nant, evangelistar et apostoli, cæterique omnes in Ecclesia arcanorum interpretes, fluviorum nɔmine, quos David etiam vocem extulisse, ubi item, in omnem terram exivisse sonum eorum asserit “. Ideo aves præterea quasdam dulciloquas (Sirenus appellat), externæ doctrinæ professores sermonis facundia et lepore præditos, qui Deum ample- zuri essent, indicavit. Per struthiones autem, sive, ut alii malunt, struthocamelos, eos, qui in desertis et solitudinibus Deum laudaturi es- sent; cujus rei causa fuerit,quod datam aquam biberint : unde cum bestiis agri deposita feritate in humaniorem et rationi magis convenientem naturam transibunt; measque virtutes, sive lau des, ut Symmachus interpretatur, narrare di- scent, qui etiam genus electum futuri sunt, quos in hunc modum alloquitur Petrus : « Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes ejus an- nuntietis, qui vos e tenebris vocavit in admirabile Juinen suum: qui aliquando non populus, nunc au- tem populus in Domino ". » His igitur ita admi- rabiliter gestis, Tu, o Jacob, indignus mea vocatione fueris ; aut secundum Symmachum, Non me invo- casti, Jacob ; in quo etiam et cæteri consentiunt in- terpretes. Cumn enim mihi fere ipsa, et sirenes, et struthiones etiam benedicerent, tacuisti unus; meque omnino non esse invocandum censuisti. Sed defali- galus es erga me, inquit Symmachus: vel, ut alii, in me laborasli, qui tibi negotium tamen non exhi- bui. Tibi enim quæcunque laborem parere videban- tur, repudiavi, qui dixi antea : « Quid mihi multi- tulo sacrificiorum vestrorum, ait Dominus? plenus sum, et quæ postea. Novo deinde Testamento, nihil ejusmodi a te per Filium, quem elegi, po- stulavi. Imo ne tu mihi quidem obtulisti: sed alia aliorum loco faciebas. In peccatis enim tuis ante me stetisti; aut, secundum alios, in peccatis tuis invocasti me. Adverte autem et in superioribus, ut deserto ipsi, et feris qui in eo sunt, bonorum spem annuntiet; populum vero circumcisum pro- pter impietatem arguat, quem nuda tantum Jacobi et Israelis appellatione, non servi, aut electi, quam præstantiorum ordini attribuit, nuncupavit. Sed sua illis se peccata condonaturum denuntiet. Quidam autem illud: Non nunc vocavi te, Jacob, ita explicarunt. Postquam eorum, qui salutem in Cbristo consecuti sunt, Novique Testamenti ine- minit, quos ei benedicturos affirmavit, cum bestias agri nuncupavit (est autem spiritualis sacrificii modus ipsa laudis prædicatio), nunc se Israelem Ægyptiaca servitute, non ut sanguine et fumo litam ret (sunt enim repudiata ista, et umbræ loco habita) liberasse persuadet. Atque inde est, quod dixit: Non nunc, quaudo sacrificas, vocavi le; id est, Non le vocavi, dum sacrificia offerres, ne te * Psal. xviii, 5. "I Petr. 11, 9, 10. C nihilominus eos ad conversionem adhortatur, qui D Isa. 1, 11. VARIE LECTIONES.

Εἶτα, διά τινων ὀρνέων ἡδυφώνων, & Σειρήνας ἐκάλεσε, παρίστησι τῶν ἔξω τινὰς σοφοὺς ἐπείᾳ κεκοσμημένους πρὸς Θεὸν ἐπιστρέψοντας· διὰ δὲ στρουθῶν, ήγουν στρουθοκαμήλων κατὰ τοὺς λοιπούς, τοὺς ἐν ἐρημίαις καὶ χώραις ἀοικήτοις τὸν Θεὸν εὐλογήσοντας· οὔπερ αἴτιον τὸ τοῦ δοθέν τος ὕδατος πεπωκέναι. Δι' οὗ σὺν θηρίοις ἀγροῦ πρὸς φύσιν λογικὴν μεταβαλοῦσι καὶ ἤμερον ', καὶ τὰς ἐμὰς ἀρετὰς διηγεῖσθαι μαθήσονται, ἢ τὸν ὕμνον κατὰ τὸν Σύμμαχον, οἱ καὶ ἐκλεκτὸν ὑπάρ ξουσι γένος. Πρὸς οὓς ὁ Πέτρος φησίν· «Ὑμεῖς δὲ γένος ἐκλεκτόν, βασίλειον ιεράτευμα, ἔθνος ἅγιον,λαός εἰς περιποίησιν, ἵνα τὰς ἀρετὰς ἐξαγγείλητε τοῦ ἐκ Β σκότους ὑμᾶς καλέσαντος ἐπὶ τὸ θαυμαστὸν αὐτοῦ γρ. τὸ ἀνήμερον. φῶς, οἱ ποτὲ οὐ λαός, νῦν δὲ λαὸς ἐν Κυρίῳ. » Τού- των δὲ παραδόξως οὕτω γεγενημένων, Σύ, ὦ ᾿Ιακώβ, οὐκ ἄξιος γενήσῃ τῆς ἐμῆς κλήσεως. Η κατὰ τὴν Σύμμαχον· Οὐ δὲ ἐμὲ ἐκάλεσας, Ιακώβ. Καὶ οἱ λοιποὶ δὲ συμφώνως. Ευλογούντων γάρ με των θη ρίων καὶ σειρήνων καὶ στρουθῶν, οὐκ εὐλόγησας αὐτὸς, οὐδέ με καλεῖν ὅλως ἠξίωσας. Εκοπιάθης δι εἰς ἐμὲ κατὰ Σύμμαχον· ἢ κατὰ τοὺς ἄλλους, ὅτι ἐκοπίασας ἐν ἐμοὶ, καίτοι οὐδένα σοι προξενήσαντι κόπον. Όσα γάρ σοι παρέχειν νομίζετο κόπον, παρα ήτημαι πρότερον εἰπών· « Τί μοι πλῆθος θυσιῶν ὑμῶν, λέγει Κύριος; Πλήρης εἰμὶ, » καὶ τὰ ἐπ' αὐτ τοῖς. Κάν τῇ Καινῇ δὲ Διαθήκῃ τοιοῦτον οὐδὲν διὰ τοῦ Παιδὸς, ὃν ἐξελεξάμην, ᾔτησα παρὰ σοῦ. Ἀλλ᾽ οὔτε σύ μοι προσήνεγκας. Έτερα δὲ ἀνθ' ἑτέρων ἐποίεις. Ἐν γὰρ ταῖς σαῖς ἁμαρτίαις προέστης μου. Η κατὰ τοὺς λοιποὺς, ἐν ἁμαρτίαις σου ἐκάλεσάς με. Ορα δὲ κὰν τοῖς προκειμένοις, ὡς τῇ μὲν ἐρήμῳ καὶ τοῖς ἐν αὐτῇ θηρίοις ἀγαθῶν ἐλπίδας εὐαγγελίο ζεται, τὸν δὲ λαὸν τὴν ἐκ περιτομῆς ἐπ' ἀσεβείαις ελέγχει, ὃν καλεῖ ξηροῖς ὀνόμασιν Ἰακώβ τε καὶ Ἰσραὴλ, ούτε δοῦλον. οὔτε ἐκλεκτὸν τοῦτον εἰπων, ἅπερ ἔλεγεν ἐπὶ τοῦ κρείττονος τάγματος. Αλλ' ούτ δὲν ἧττον αὐτοὺς ἐπιστρέψαι παρακαλεί, συγχωρήσειν αὐτοῖς τὰς ἁμαρτίας επαγγελλόμενος. Τινὲς δὲ τὸ, Οὐ νῦν ἐκάλεσά σε, Ιακώβ, οὕτως ἀπέδωκαν· Τῶν ἐν Χριστῷ τωζομένων, καὶ τῆς Και νῆς Διαθήκης μνησθείς, οὓς αὐτὸν εὐλογήσειν ἔφη, θηρία καλέσας ἀγροῦ (πνευματικῆς δὲ τρόπος θυ σίας ἡ δοξολογία), νῦν πείθει τὸν Ἰσραὴλ, ὡς δὴ λελύτρωται τῆς ἐν Αἰγύπτῳ θητείας, οὐχ ἵνα τὰ δι' αἵματος αὐτῷ προσάγοιεν καὶ καπνῶν· ἀπόβλητα γὰρ ταῦτα καὶ πρὸς σκιάς παρείληπται τύπον. Διό φησιν· Οὐ νῦν, ὅτε θύεις, ἐκάλεσά σε, ήγουν οὐ προσάγοντά σε θυσίας εκάλεσα, ὡς μὴ δοκεῖν σε καθάπερ ἀντέκτισίν τινα τῆς προσαγωγῆς ἐσχηκέναι 2:95 PROCOPII GAZ.EI nant, evangelistar et apostoli, cæterique omnes in Ecclesia arcanorum interpretes, fluviorum nɔmine, quos David etiam vocem extulisse, ubi item, in omnem terram exivisse sonum eorum asserit “. Ideo aves præterea quasdam dulciloquas (Sirenus appellat), externæ doctrinæ professores sermonis facundia et lepore præditos, qui Deum ample- zuri essent, indicavit. Per struthiones autem, sive, ut alii malunt, struthocamelos, eos, qui in desertis et solitudinibus Deum laudaturi es- sent; cujus rei causa fuerit,quod datam aquam biberint : unde cum bestiis agri deposita feritate in humaniorem et rationi magis convenientem naturam transibunt; measque virtutes, sive lau des, ut Symmachus interpretatur, narrare di- scent, qui etiam genus electum futuri sunt, quos in hunc modum alloquitur Petrus : « Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes ejus an- nuntietis, qui vos e tenebris vocavit in admirabile Juinen suum: qui aliquando non populus, nunc au- tem populus in Domino ". » His igitur ita admi- rabiliter gestis, Tu, o Jacob, indignus mea vocatione fueris ; aut secundum Symmachum, Non me invo- casti, Jacob ; in quo etiam et cæteri consentiunt in- terpretes. Cumn enim mihi fere ipsa, et sirenes, et struthiones etiam benedicerent, tacuisti unus; meque omnino non esse invocandum censuisti. Sed defali- galus es erga me, inquit Symmachus: vel, ut alii, in me laborasli, qui tibi negotium tamen non exhi- bui. Tibi enim quæcunque laborem parere videban- tur, repudiavi, qui dixi antea : « Quid mihi multi- tulo sacrificiorum vestrorum, ait Dominus? plenus sum, et quæ postea. Novo deinde Testamento, nihil ejusmodi a te per Filium, quem elegi, po- stulavi. Imo ne tu mihi quidem obtulisti: sed alia aliorum loco faciebas. In peccatis enim tuis ante me stetisti; aut, secundum alios, in peccatis tuis invocasti me. Adverte autem et in superioribus, ut deserto ipsi, et feris qui in eo sunt, bonorum spem annuntiet; populum vero circumcisum pro- pter impietatem arguat, quem nuda tantum Jacobi et Israelis appellatione, non servi, aut electi, quam præstantiorum ordini attribuit, nuncupavit. Sed sua illis se peccata condonaturum denuntiet. Quidam autem illud: Non nunc vocavi te, Jacob, ita explicarunt. Postquam eorum, qui salutem in Cbristo consecuti sunt, Novique Testamenti ine- minit, quos ei benedicturos affirmavit, cum bestias agri nuncupavit (est autem spiritualis sacrificii modus ipsa laudis prædicatio), nunc se Israelem Ægyptiaca servitute, non ut sanguine et fumo litam ret (sunt enim repudiata ista, et umbræ loco habita) liberasse persuadet. Atque inde est, quod dixit: Non nunc, quaudo sacrificas, vocavi le; id est, Non le vocavi, dum sacrificia offerres, ne te * Psal. xviii, 5. "I Petr. 11, 9, 10. C nihilominus eos ad conversionem adhortatur, qui D Isa. 1, 11. VARIE LECTIONES.

Εἶτα, διά τινων ὀρνέων ἡδυφώνων, & Σειρήνας ἐκάλεσε, παρίστησι τῶν ἔξω τινὰς σοφοὺς ἐπείᾳ κεκοσμημένους πρὸς Θεὸν ἐπιστρέψοντας· διὰ δὲ στρουθῶν, ήγουν στρουθοκαμήλων κατὰ τοὺς λοιπούς, τοὺς ἐν ἐρημίαις καὶ χώραις ἀοικήτοις τὸν Θεὸν εὐλογήσοντας· οὔπερ αἴτιον τὸ τοῦ δοθέν τος ὕδατος πεπωκέναι. Δι' οὗ σὺν θηρίοις ἀγροῦ πρὸς φύσιν λογικὴν μεταβαλοῦσι καὶ ἤμερον ', καὶ τὰς ἐμὰς ἀρετὰς διηγεῖσθαι μαθήσονται, ἢ τὸν ὕμνον κατὰ τὸν Σύμμαχον, οἱ καὶ ἐκλεκτὸν ὑπάρ ξουσι γένος. Πρὸς οὓς ὁ Πέτρος φησίν· «Ὑμεῖς δὲ γένος ἐκλεκτόν, βασίλειον ιεράτευμα, ἔθνος ἅγιον,λαός εἰς περιποίησιν, ἵνα τὰς ἀρετὰς ἐξαγγείλητε τοῦ ἐκ Β σκότους ὑμᾶς καλέσαντος ἐπὶ τὸ θαυμαστὸν αὐτοῦ γρ. τὸ ἀνήμερον. φῶς, οἱ ποτὲ οὐ λαός, νῦν δὲ λαὸς ἐν Κυρίῳ. » Τού- των δὲ παραδόξως οὕτω γεγενημένων, Σύ, ὦ ᾿Ιακώβ, οὐκ ἄξιος γενήσῃ τῆς ἐμῆς κλήσεως. Η κατὰ τὴν Σύμμαχον· Οὐ δὲ ἐμὲ ἐκάλεσας, Ιακώβ. Καὶ οἱ λοιποὶ δὲ συμφώνως. Ευλογούντων γάρ με των θη ρίων καὶ σειρήνων καὶ στρουθῶν, οὐκ εὐλόγησας αὐτὸς, οὐδέ με καλεῖν ὅλως ἠξίωσας. Εκοπιάθης δι εἰς ἐμὲ κατὰ Σύμμαχον· ἢ κατὰ τοὺς ἄλλους, ὅτι ἐκοπίασας ἐν ἐμοὶ, καίτοι οὐδένα σοι προξενήσαντι κόπον. Όσα γάρ σοι παρέχειν νομίζετο κόπον, παρα ήτημαι πρότερον εἰπών· « Τί μοι πλῆθος θυσιῶν ὑμῶν, λέγει Κύριος; Πλήρης εἰμὶ, » καὶ τὰ ἐπ' αὐτ τοῖς. Κάν τῇ Καινῇ δὲ Διαθήκῃ τοιοῦτον οὐδὲν διὰ τοῦ Παιδὸς, ὃν ἐξελεξάμην, ᾔτησα παρὰ σοῦ. Ἀλλ᾽ οὔτε σύ μοι προσήνεγκας. Έτερα δὲ ἀνθ' ἑτέρων ἐποίεις. Ἐν γὰρ ταῖς σαῖς ἁμαρτίαις προέστης μου. Η κατὰ τοὺς λοιποὺς, ἐν ἁμαρτίαις σου ἐκάλεσάς με. Ορα δὲ κὰν τοῖς προκειμένοις, ὡς τῇ μὲν ἐρήμῳ καὶ τοῖς ἐν αὐτῇ θηρίοις ἀγαθῶν ἐλπίδας εὐαγγελίο ζεται, τὸν δὲ λαὸν τὴν ἐκ περιτομῆς ἐπ' ἀσεβείαις ελέγχει, ὃν καλεῖ ξηροῖς ὀνόμασιν Ἰακώβ τε καὶ Ἰσραὴλ, ούτε δοῦλον. οὔτε ἐκλεκτὸν τοῦτον εἰπων, ἅπερ ἔλεγεν ἐπὶ τοῦ κρείττονος τάγματος. Αλλ' ούτ δὲν ἧττον αὐτοὺς ἐπιστρέψαι παρακαλεί, συγχωρήσειν αὐτοῖς τὰς ἁμαρτίας επαγγελλόμενος. Τινὲς δὲ τὸ, Οὐ νῦν ἐκάλεσά σε, Ιακώβ, οὕτως ἀπέδωκαν· Τῶν ἐν Χριστῷ τωζομένων, καὶ τῆς Και νῆς Διαθήκης μνησθείς, οὓς αὐτὸν εὐλογήσειν ἔφη, θηρία καλέσας ἀγροῦ (πνευματικῆς δὲ τρόπος θυ σίας ἡ δοξολογία), νῦν πείθει τὸν Ἰσραὴλ, ὡς δὴ λελύτρωται τῆς ἐν Αἰγύπτῳ θητείας, οὐχ ἵνα τὰ δι' αἵματος αὐτῷ προσάγοιεν καὶ καπνῶν· ἀπόβλητα γὰρ ταῦτα καὶ πρὸς σκιάς παρείληπται τύπον. Διό φησιν· Οὐ νῦν, ὅτε θύεις, ἐκάλεσά σε, ήγουν οὐ προσάγοντά σε θυσίας εκάλεσα, ὡς μὴ δοκεῖν σε καθάπερ ἀντέκτισίν τινα τῆς προσαγωγῆς ἐσχηκέναι 2:95 PROCOPII GAZ.EI nant, evangelistar et apostoli, cæterique omnes in Ecclesia arcanorum interpretes, fluviorum nɔmine, quos David etiam vocem extulisse, ubi item, in omnem terram exivisse sonum eorum asserit “. Ideo aves præterea quasdam dulciloquas (Sirenus appellat), externæ doctrinæ professores sermonis facundia et lepore præditos, qui Deum ample- zuri essent, indicavit. Per struthiones autem, sive, ut alii malunt, struthocamelos, eos, qui in desertis et solitudinibus Deum laudaturi es- sent; cujus rei causa fuerit,quod datam aquam biberint : unde cum bestiis agri deposita feritate in humaniorem et rationi magis convenientem naturam transibunt; measque virtutes, sive lau des, ut Symmachus interpretatur, narrare di- scent, qui etiam genus electum futuri sunt, quos in hunc modum alloquitur Petrus : « Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes ejus an- nuntietis, qui vos e tenebris vocavit in admirabile Juinen suum: qui aliquando non populus, nunc au- tem populus in Domino ". » His igitur ita admi- rabiliter gestis, Tu, o Jacob, indignus mea vocatione fueris ; aut secundum Symmachum, Non me invo- casti, Jacob ; in quo etiam et cæteri consentiunt in- terpretes. Cumn enim mihi fere ipsa, et sirenes, et struthiones etiam benedicerent, tacuisti unus; meque omnino non esse invocandum censuisti. Sed defali- galus es erga me, inquit Symmachus: vel, ut alii, in me laborasli, qui tibi negotium tamen non exhi- bui. Tibi enim quæcunque laborem parere videban- tur, repudiavi, qui dixi antea : « Quid mihi multi- tulo sacrificiorum vestrorum, ait Dominus? plenus sum, et quæ postea. Novo deinde Testamento, nihil ejusmodi a te per Filium, quem elegi, po- stulavi. Imo ne tu mihi quidem obtulisti: sed alia aliorum loco faciebas. In peccatis enim tuis ante me stetisti; aut, secundum alios, in peccatis tuis invocasti me. Adverte autem et in superioribus, ut deserto ipsi, et feris qui in eo sunt, bonorum spem annuntiet; populum vero circumcisum pro- pter impietatem arguat, quem nuda tantum Jacobi et Israelis appellatione, non servi, aut electi, quam præstantiorum ordini attribuit, nuncupavit. Sed sua illis se peccata condonaturum denuntiet. Quidam autem illud: Non nunc vocavi te, Jacob, ita explicarunt. Postquam eorum, qui salutem in Cbristo consecuti sunt, Novique Testamenti ine- minit, quos ei benedicturos affirmavit, cum bestias agri nuncupavit (est autem spiritualis sacrificii modus ipsa laudis prædicatio), nunc se Israelem Ægyptiaca servitute, non ut sanguine et fumo litam ret (sunt enim repudiata ista, et umbræ loco habita) liberasse persuadet. Atque inde est, quod dixit: Non nunc, quaudo sacrificas, vocavi le; id est, Non le vocavi, dum sacrificia offerres, ne te * Psal. xviii, 5. "I Petr. 11, 9, 10. C nihilominus eos ad conversionem adhortatur, qui D Isa. 1, 11. VARIE LECTIONES.

Εἶτα, διά τινων ὀρνέων ἡδυφώνων, & Σειρήνας ἐκάλεσε, παρίστησι τῶν ἔξω τινὰς σοφοὺς ἐπείᾳ κεκοσμημένους πρὸς Θεὸν ἐπιστρέψοντας· διὰ δὲ στρουθῶν, ήγουν στρουθοκαμήλων κατὰ τοὺς λοιπούς, τοὺς ἐν ἐρημίαις καὶ χώραις ἀοικήτοις τὸν Θεὸν εὐλογήσοντας· οὔπερ αἴτιον τὸ τοῦ δοθέν τος ὕδατος πεπωκέναι. Δι' οὗ σὺν θηρίοις ἀγροῦ πρὸς φύσιν λογικὴν μεταβαλοῦσι καὶ ἤμερον ', καὶ τὰς ἐμὰς ἀρετὰς διηγεῖσθαι μαθήσονται, ἢ τὸν ὕμνον κατὰ τὸν Σύμμαχον, οἱ καὶ ἐκλεκτὸν ὑπάρ ξουσι γένος. Πρὸς οὓς ὁ Πέτρος φησίν· «Ὑμεῖς δὲ γένος ἐκλεκτόν, βασίλειον ιεράτευμα, ἔθνος ἅγιον,λαός εἰς περιποίησιν, ἵνα τὰς ἀρετὰς ἐξαγγείλητε τοῦ ἐκ Β σκότους ὑμᾶς καλέσαντος ἐπὶ τὸ θαυμαστὸν αὐτοῦ γρ. τὸ ἀνήμερον. φῶς, οἱ ποτὲ οὐ λαός, νῦν δὲ λαὸς ἐν Κυρίῳ. » Τού- των δὲ παραδόξως οὕτω γεγενημένων, Σύ, ὦ ᾿Ιακώβ, οὐκ ἄξιος γενήσῃ τῆς ἐμῆς κλήσεως. Η κατὰ τὴν Σύμμαχον· Οὐ δὲ ἐμὲ ἐκάλεσας, Ιακώβ. Καὶ οἱ λοιποὶ δὲ συμφώνως. Ευλογούντων γάρ με των θη ρίων καὶ σειρήνων καὶ στρουθῶν, οὐκ εὐλόγησας αὐτὸς, οὐδέ με καλεῖν ὅλως ἠξίωσας. Εκοπιάθης δι εἰς ἐμὲ κατὰ Σύμμαχον· ἢ κατὰ τοὺς ἄλλους, ὅτι ἐκοπίασας ἐν ἐμοὶ, καίτοι οὐδένα σοι προξενήσαντι κόπον. Όσα γάρ σοι παρέχειν νομίζετο κόπον, παρα ήτημαι πρότερον εἰπών· « Τί μοι πλῆθος θυσιῶν ὑμῶν, λέγει Κύριος; Πλήρης εἰμὶ, » καὶ τὰ ἐπ' αὐτ τοῖς. Κάν τῇ Καινῇ δὲ Διαθήκῃ τοιοῦτον οὐδὲν διὰ τοῦ Παιδὸς, ὃν ἐξελεξάμην, ᾔτησα παρὰ σοῦ. Ἀλλ᾽ οὔτε σύ μοι προσήνεγκας. Έτερα δὲ ἀνθ' ἑτέρων ἐποίεις. Ἐν γὰρ ταῖς σαῖς ἁμαρτίαις προέστης μου. Η κατὰ τοὺς λοιποὺς, ἐν ἁμαρτίαις σου ἐκάλεσάς με. Ορα δὲ κὰν τοῖς προκειμένοις, ὡς τῇ μὲν ἐρήμῳ καὶ τοῖς ἐν αὐτῇ θηρίοις ἀγαθῶν ἐλπίδας εὐαγγελίο ζεται, τὸν δὲ λαὸν τὴν ἐκ περιτομῆς ἐπ' ἀσεβείαις ελέγχει, ὃν καλεῖ ξηροῖς ὀνόμασιν Ἰακώβ τε καὶ Ἰσραὴλ, ούτε δοῦλον. οὔτε ἐκλεκτὸν τοῦτον εἰπων, ἅπερ ἔλεγεν ἐπὶ τοῦ κρείττονος τάγματος. Αλλ' ούτ δὲν ἧττον αὐτοὺς ἐπιστρέψαι παρακαλεί, συγχωρήσειν αὐτοῖς τὰς ἁμαρτίας επαγγελλόμενος. Τινὲς δὲ τὸ, Οὐ νῦν ἐκάλεσά σε, Ιακώβ, οὕτως ἀπέδωκαν· Τῶν ἐν Χριστῷ τωζομένων, καὶ τῆς Και νῆς Διαθήκης μνησθείς, οὓς αὐτὸν εὐλογήσειν ἔφη, θηρία καλέσας ἀγροῦ (πνευματικῆς δὲ τρόπος θυ σίας ἡ δοξολογία), νῦν πείθει τὸν Ἰσραὴλ, ὡς δὴ λελύτρωται τῆς ἐν Αἰγύπτῳ θητείας, οὐχ ἵνα τὰ δι' αἵματος αὐτῷ προσάγοιεν καὶ καπνῶν· ἀπόβλητα γὰρ ταῦτα καὶ πρὸς σκιάς παρείληπται τύπον. Διό φησιν· Οὐ νῦν, ὅτε θύεις, ἐκάλεσά σε, ήγουν οὐ προσάγοντά σε θυσίας εκάλεσα, ὡς μὴ δοκεῖν σε καθάπερ ἀντέκτισίν τινα τῆς προσαγωγῆς ἐσχηκέναι 2:95 PROCOPII GAZ.EI nant, evangelistar et apostoli, cæterique omnes in Ecclesia arcanorum interpretes, fluviorum nɔmine, quos David etiam vocem extulisse, ubi item, in omnem terram exivisse sonum eorum asserit “. Ideo aves præterea quasdam dulciloquas (Sirenus appellat), externæ doctrinæ professores sermonis facundia et lepore præditos, qui Deum ample- zuri essent, indicavit. Per struthiones autem, sive, ut alii malunt, struthocamelos, eos, qui in desertis et solitudinibus Deum laudaturi es- sent; cujus rei causa fuerit,quod datam aquam biberint : unde cum bestiis agri deposita feritate in humaniorem et rationi magis convenientem naturam transibunt; measque virtutes, sive lau des, ut Symmachus interpretatur, narrare di- scent, qui etiam genus electum futuri sunt, quos in hunc modum alloquitur Petrus : « Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes ejus an- nuntietis, qui vos e tenebris vocavit in admirabile Juinen suum: qui aliquando non populus, nunc au- tem populus in Domino ". » His igitur ita admi- rabiliter gestis, Tu, o Jacob, indignus mea vocatione fueris ; aut secundum Symmachum, Non me invo- casti, Jacob ; in quo etiam et cæteri consentiunt in- terpretes. Cumn enim mihi fere ipsa, et sirenes, et struthiones etiam benedicerent, tacuisti unus; meque omnino non esse invocandum censuisti. Sed defali- galus es erga me, inquit Symmachus: vel, ut alii, in me laborasli, qui tibi negotium tamen non exhi- bui. Tibi enim quæcunque laborem parere videban- tur, repudiavi, qui dixi antea : « Quid mihi multi- tulo sacrificiorum vestrorum, ait Dominus? plenus sum, et quæ postea. Novo deinde Testamento, nihil ejusmodi a te per Filium, quem elegi, po- stulavi. Imo ne tu mihi quidem obtulisti: sed alia aliorum loco faciebas. In peccatis enim tuis ante me stetisti; aut, secundum alios, in peccatis tuis invocasti me. Adverte autem et in superioribus, ut deserto ipsi, et feris qui in eo sunt, bonorum spem annuntiet; populum vero circumcisum pro- pter impietatem arguat, quem nuda tantum Jacobi et Israelis appellatione, non servi, aut electi, quam præstantiorum ordini attribuit, nuncupavit. Sed sua illis se peccata condonaturum denuntiet. Quidam autem illud: Non nunc vocavi te, Jacob, ita explicarunt. Postquam eorum, qui salutem in Cbristo consecuti sunt, Novique Testamenti ine- minit, quos ei benedicturos affirmavit, cum bestias agri nuncupavit (est autem spiritualis sacrificii modus ipsa laudis prædicatio), nunc se Israelem Ægyptiaca servitute, non ut sanguine et fumo litam ret (sunt enim repudiata ista, et umbræ loco habita) liberasse persuadet. Atque inde est, quod dixit: Non nunc, quaudo sacrificas, vocavi le; id est, Non le vocavi, dum sacrificia offerres, ne te * Psal. xviii, 5. "I Petr. 11, 9, 10. C nihilominus eos ad conversionem adhortatur, qui D Isa. 1, 11. VARIE LECTIONES.

τὴν λύτρωσιν. Εἰδωλολατρῶν δὲ, δι᾿ ἐμὴν ἀγάπην χάριν ἔσχες τὴν σωτηρίαν. "Α δὲ μετὰ ταῦτα προσ ἤνεγκας, οὐδὲν πρὸς ἐμέ. Μόναις γὰρ ταῖς ἐξ ἀρετῶν λογικαῖς εὐαρεστοῦμαι θυσίαις. Καὶ δι' Ἱερεμίου δὲ τοῦ προφήτου φησί · . Τὰ ὁλοκαυτώματα ὑμῶν μετὰ τῶν θυσιῶν ὑμῶν συναγάγετε, καὶ φάγετε κρέα, ὅτι οὐκ ἐλάλησα πρὸς τοὺς πατέρας ὑμῶν περὶ ὁλοκαυ- τωμάτων καὶ θυσιῶν, ἐν ἡμέρᾳ ᾗ ἀνήγαγον αὐτοὺς ἐκ γῆς Αἰγύπτου. » Καὶ ἀλλαχοῦ· «Ἵνα τί μοι λί- βανον ἐκ Σάδα φέρετε, καὶ κιννάμωμον ἐκ γῆς μα κρόθεν; Τὰ ὁλοκαυτώματα ὑμῶν οὐκ εἰσὶ δεκτά, καὶ αἱ θυσίαι ὑμῶν οὐχ ἥδυνάν μοι. » Καὶ διὰ τοῦ Ψαλ μοῦ δέ φησιν· « Οὐ δέξομαι ἐκ τοῦ οἴκου σου μό σχους, οὐδὲ ἐκ τῶν ποιμνίων σου χιμάρρους. » Δι' ὧν ἀφίστησιν αὐτοὺς τῶν τύπων εἰς τὴν πολιτείαν τὴν εὐαγγελικὴν συνωθῶν. Πνεῦμα γὰρ ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν, ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν. Ἐγὼ μὲν οὖν, φησὶν, ὡς ἀγαθὸς ἑτοί μως ἔχω σοι συγχωρεῖν. Σοἱ δὲ τὸ μεμνῆσθαι τῶν ἁμαρτιῶν ἀσφαλὲς πρὸς τὸ μὴ ταύταις ἔτι περιπε- σεῖν. Ἐξ οὗ καὶ δικαιοῦσθαι συμβαίνει. ο Δίκαιος γὰρ ἑαυτοῦ κατήγορος ἐν πρωτολογίᾳ. » Καὶ δείκνυσιν ὡς οὐκ οἶδε καθαίρειν ἡ κατὰ νόμον λατρεία. Αδύνατον γὰρ αἷμα ταύρων καὶ τράγων ἀφαιρεῖν ἁμαρτίας. Καὶ πάλιν περὶ τῶν ἐκ περιτομῆς πεπιστευκότων φησίν· « Εἰδότες δὲ ὅτι οὐ δικαιούται ἄνθρωπος ἐξ ἔργων νόμου, ἐὰν μὴ διὰ πίστεως Ἰησοῦ Χριστοῦ. καὶ ἡμεῖς εἰς Χριστὸν Ἰησοῦν ἐπιστεύσαμεν ἵνα δι καιωθῶμεν ἐν αὐτῷ. » Θυσία τοίνυν ὑμᾶς οὐ καθαί ρει, ἐγὼ δὲ μόνος ὁ ἀφεὶς ἁμαρτίας δωρεᾷ τε καὶ χάριτι. « Δεδικαιώμεθα γὰρ οὐκ ἐξ ἔργων δικαιοσύ νης ὧν ἐποιήσαμεν ἡμεῖς, ἀλλὰ κατὰ τὸ πολὺ ἔλεος αὐτοῦ. » Αὕτη γὰρ ἀσθενὴς πρὸς τὴν δι' ἔργων των τηρίαν ἡ φύσις. Επιμελῶς γὰρ ἔγκειται ἡ διάνοια τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἐκ νεότητος, καθά δηλοί καὶ Δαβὶδ λέγων· « Ἐὰν ἀνομίας παρατηρήσῃ. Κύ- ριε, Κύριε, τίς ὑποστήσεται; Ότι παρὰ σοὶ ὁ ἱλασμός ἐστιν. › Ελεῶ μὲν οὖν αὐτός. Εὖ δὲ πεπονθότας ἐθέλω μεμνῆσθαι καὶ τὸν Σωτῆρα διὰ παντὸς ἀνυμνεῖν. Ο δὴ καὶ ὁρῶσιν οἱ ἅγιοι, ὡς δηλοῖ πάλιν ὁ μέγας Δα- Ειδ, ποτὲ μὲν εἰπών· εΟτι τὴν ἀνομίαν μου ἐγὼ γινώσκω, καὶ ἡ ἁμαρτία μου ἐνώπιόν μου ἐστι δια- παντός· › ποτὲ δέ· Οτι τὴν ἀνομίαν μου ἀναγγελῶ, καὶ μεριμνήσω ὑπὲρ τῆς ἁμαρτίας μου· κατὰ τό « Μὴ αἰσχυνθῇς ὁμολογῆσαι ἐφ' ἁμαρτίαις. » "Ο δή μὴ ποιήσας μὲν ὁ Φαρισαῖος κατεκρίθη. Δράσας γε μὴν ὁ τελώνης ἀπῆλθε δικαιωθείς. Τοῦτο δεῖν εἰπὼν ὁ Θεὸς ποιῆσαι, Πλὴν ἴσθι, φησίν, ὡς ἐκ πατέρων ἔφυς ἁμαρτωλὸς, καὶ ὅσοι κατὰ καιροὺς ὑμῶν ἦρξαν, ἠνόμησαν εἰς ἐμέ. 'Αντὶ δὲ τοῦ ἄρχοντες, ἑρμηνεῖς Ακύλας ἔφη καὶ Σύμμαχος. Τρία δὲ τίθησι τάγματα· πατέρας, καὶ ἑρμηνεῖς, καὶ ἄρχοντας. ἂν οἱ μὲν ἦρο χον, οἱ δὲ τῶν Γραφῶν ἦσαν ἐξηγηταί, οἱ δὲ τῷ χρόνῳ προβεβηκότες ἐτύγχανον. Δι' οὓς ἀπολωλέναι λέγει • Γι : • COMMENTARII IN ISAIAM. A redemptionem, veluti quodam oblationis premium B consecutum esse putares. Sed cum idola coleres, mea unius in te benevolentia gratiam et salutein adeptus es. Quæ autem deinceps obtulisti, milit illa ad me, qui solis virtutum rationalibus sacrifi- ciis oblector. Quin et Jeremiæ verbis in hunc mo- dum loquitur: Holocausta vestra addite victimis vestris, et comedite carnes; quia non sum locutirs patribus vestris de holocaustis et sacrificiis, in die qua eduxi eos de Ægypto ". Et alibi: Utquid mihi thus de Saba, et cinnamomum de terra longin- qua? holocausta vestra non sunt accepta, et victi- mæ vestræ non placuerunt mihi ”, > Et in Psal- mo etiam: ‹ Non accipiam de domo tua vitulos, ne- que de gregibus tuis hircos ³;, quibus eos a figu- ris arcere, et ad evangelicain vilæ rationem com- pellere conatur : Spiritus enim Deus est, et qui eum adorant, in spiritu et veritate decet adorare. Ego igitur, inquit, pro mea bonitate, ad indulgen- dum et condonandum paratus sum. Sed tibi pecca- torum meminisse vel eo profuerit, ne in eadem rela- baris, a quibus excitari te justificarique contigit. ↑ Justus enim, ait, prior est accusator sui ”. › Cultu præterea legali neminem mundari potuisse ostendit, cum taurornm et hircorum san- guine elui peccata nequeant **. Deinde, et de his etiam, qui ex circumcisione crediderant, ait: • Scientes autem, quod non ju- stificatur homo ex operibus legis, nisi per ſidem Jesu Christi et nos in Jesum Christum credidimus, C ut justificemur in ipso ". Non vos igitur sacrifi- cium laverit, sed ego solus, qui possum gratia et liberalitate peccata remittere. ‹ Justificamur enim non ex operibus justitiæ quæ fecimus nos, sed se- cundum multam ejus misericordiam ”, F., Ipsa nam que ad salutem operibus consequendam imbecillis est et infirma natura; cum in res malas ab ineunte ætate hominis semper incumbat cogitatio "; sicut mens David, his verbis: ‹ Si iniquitates observa- veris, Domine, Domine, quis sustinebit ? Quia apud te propitiatio est "., Misereor ergo ipse quidem, in- guit; sed eos, de quibus bene meritus sum,meminisse, perpetuoque Salvatorem celebrare postulo. Atque idipsum est, quod sancti præstare non desinunt, D teste magno Davide, ubi ait :re Quonian ego iniqui- tatem meam agnosco, el peccatum meum contra me est semper 60., Quoniam iniquitatem meam annuntiabo,et meditabor in peccatis meis "; » juxta illud: « Non erubescas confiteri peccata .: Quod cum minime fecisset Pharisæus, condemna- tus est: contra autem, justificatus publicanus ". Id ergo cum præstari oportere monuisset Deus, et hu- jus, etiam inquit, memineris esse te a patribus luis peccatorem editum, eosque omnes, qui tibi singulis temporibus præfuerunt, in me semper iniquos sese præstitisse. Neque vero omittendum est, Aquilam ss flebr. X, 4. Psal. xxxvu. 19. st Jerem. vii. 21, 22. ss Jerem.vi, 20. sa Psal. stix, 9. Prov. xviii, lat. 1', 16. Tit. III, 5. Gen. xit, 21. ** Psal. cxxix, 3,4. Psal. L, • Eccli. 1, 31. * Luc. xvi, 10-14. 17. Digitized by 5. Google 3• Ga-

τὴν λύτρωσιν. Εἰδωλολατρῶν δὲ, δι᾿ ἐμὴν ἀγάπην χάριν ἔσχες τὴν σωτηρίαν. "Α δὲ μετὰ ταῦτα προσ ἤνεγκας, οὐδὲν πρὸς ἐμέ. Μόναις γὰρ ταῖς ἐξ ἀρετῶν λογικαῖς εὐαρεστοῦμαι θυσίαις. Καὶ δι' Ἱερεμίου δὲ τοῦ προφήτου φησί · . Τὰ ὁλοκαυτώματα ὑμῶν μετὰ τῶν θυσιῶν ὑμῶν συναγάγετε, καὶ φάγετε κρέα, ὅτι οὐκ ἐλάλησα πρὸς τοὺς πατέρας ὑμῶν περὶ ὁλοκαυ- τωμάτων καὶ θυσιῶν, ἐν ἡμέρᾳ ᾗ ἀνήγαγον αὐτοὺς ἐκ γῆς Αἰγύπτου. » Καὶ ἀλλαχοῦ· «Ἵνα τί μοι λί- βανον ἐκ Σάδα φέρετε, καὶ κιννάμωμον ἐκ γῆς μα κρόθεν; Τὰ ὁλοκαυτώματα ὑμῶν οὐκ εἰσὶ δεκτά, καὶ αἱ θυσίαι ὑμῶν οὐχ ἥδυνάν μοι. » Καὶ διὰ τοῦ Ψαλ μοῦ δέ φησιν· « Οὐ δέξομαι ἐκ τοῦ οἴκου σου μό σχους, οὐδὲ ἐκ τῶν ποιμνίων σου χιμάρρους. » Δι' ὧν ἀφίστησιν αὐτοὺς τῶν τύπων εἰς τὴν πολιτείαν τὴν εὐαγγελικὴν συνωθῶν. Πνεῦμα γὰρ ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν, ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν. Ἐγὼ μὲν οὖν, φησὶν, ὡς ἀγαθὸς ἑτοί μως ἔχω σοι συγχωρεῖν. Σοἱ δὲ τὸ μεμνῆσθαι τῶν ἁμαρτιῶν ἀσφαλὲς πρὸς τὸ μὴ ταύταις ἔτι περιπε- σεῖν. Ἐξ οὗ καὶ δικαιοῦσθαι συμβαίνει. ο Δίκαιος γὰρ ἑαυτοῦ κατήγορος ἐν πρωτολογίᾳ. » Καὶ δείκνυσιν ὡς οὐκ οἶδε καθαίρειν ἡ κατὰ νόμον λατρεία. Αδύνατον γὰρ αἷμα ταύρων καὶ τράγων ἀφαιρεῖν ἁμαρτίας. Καὶ πάλιν περὶ τῶν ἐκ περιτομῆς πεπιστευκότων φησίν· « Εἰδότες δὲ ὅτι οὐ δικαιούται ἄνθρωπος ἐξ ἔργων νόμου, ἐὰν μὴ διὰ πίστεως Ἰησοῦ Χριστοῦ. καὶ ἡμεῖς εἰς Χριστὸν Ἰησοῦν ἐπιστεύσαμεν ἵνα δι καιωθῶμεν ἐν αὐτῷ. » Θυσία τοίνυν ὑμᾶς οὐ καθαί ρει, ἐγὼ δὲ μόνος ὁ ἀφεὶς ἁμαρτίας δωρεᾷ τε καὶ χάριτι. « Δεδικαιώμεθα γὰρ οὐκ ἐξ ἔργων δικαιοσύ νης ὧν ἐποιήσαμεν ἡμεῖς, ἀλλὰ κατὰ τὸ πολὺ ἔλεος αὐτοῦ. » Αὕτη γὰρ ἀσθενὴς πρὸς τὴν δι' ἔργων των τηρίαν ἡ φύσις. Επιμελῶς γὰρ ἔγκειται ἡ διάνοια τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἐκ νεότητος, καθά δηλοί καὶ Δαβὶδ λέγων· « Ἐὰν ἀνομίας παρατηρήσῃ. Κύ- ριε, Κύριε, τίς ὑποστήσεται; Ότι παρὰ σοὶ ὁ ἱλασμός ἐστιν. › Ελεῶ μὲν οὖν αὐτός. Εὖ δὲ πεπονθότας ἐθέλω μεμνῆσθαι καὶ τὸν Σωτῆρα διὰ παντὸς ἀνυμνεῖν. Ο δὴ καὶ ὁρῶσιν οἱ ἅγιοι, ὡς δηλοῖ πάλιν ὁ μέγας Δα- Ειδ, ποτὲ μὲν εἰπών· εΟτι τὴν ἀνομίαν μου ἐγὼ γινώσκω, καὶ ἡ ἁμαρτία μου ἐνώπιόν μου ἐστι δια- παντός· › ποτὲ δέ· Οτι τὴν ἀνομίαν μου ἀναγγελῶ, καὶ μεριμνήσω ὑπὲρ τῆς ἁμαρτίας μου· κατὰ τό « Μὴ αἰσχυνθῇς ὁμολογῆσαι ἐφ' ἁμαρτίαις. » "Ο δή μὴ ποιήσας μὲν ὁ Φαρισαῖος κατεκρίθη. Δράσας γε μὴν ὁ τελώνης ἀπῆλθε δικαιωθείς. Τοῦτο δεῖν εἰπὼν ὁ Θεὸς ποιῆσαι, Πλὴν ἴσθι, φησίν, ὡς ἐκ πατέρων ἔφυς ἁμαρτωλὸς, καὶ ὅσοι κατὰ καιροὺς ὑμῶν ἦρξαν, ἠνόμησαν εἰς ἐμέ. 'Αντὶ δὲ τοῦ ἄρχοντες, ἑρμηνεῖς Ακύλας ἔφη καὶ Σύμμαχος. Τρία δὲ τίθησι τάγματα· πατέρας, καὶ ἑρμηνεῖς, καὶ ἄρχοντας. ἂν οἱ μὲν ἦρο χον, οἱ δὲ τῶν Γραφῶν ἦσαν ἐξηγηταί, οἱ δὲ τῷ χρόνῳ προβεβηκότες ἐτύγχανον. Δι' οὓς ἀπολωλέναι λέγει • Γι : • COMMENTARII IN ISAIAM. A redemptionem, veluti quodam oblationis premium B consecutum esse putares. Sed cum idola coleres, mea unius in te benevolentia gratiam et salutein adeptus es. Quæ autem deinceps obtulisti, milit illa ad me, qui solis virtutum rationalibus sacrifi- ciis oblector. Quin et Jeremiæ verbis in hunc mo- dum loquitur: Holocausta vestra addite victimis vestris, et comedite carnes; quia non sum locutirs patribus vestris de holocaustis et sacrificiis, in die qua eduxi eos de Ægypto ". Et alibi: Utquid mihi thus de Saba, et cinnamomum de terra longin- qua? holocausta vestra non sunt accepta, et victi- mæ vestræ non placuerunt mihi ”, > Et in Psal- mo etiam: ‹ Non accipiam de domo tua vitulos, ne- que de gregibus tuis hircos ³;, quibus eos a figu- ris arcere, et ad evangelicain vilæ rationem com- pellere conatur : Spiritus enim Deus est, et qui eum adorant, in spiritu et veritate decet adorare. Ego igitur, inquit, pro mea bonitate, ad indulgen- dum et condonandum paratus sum. Sed tibi pecca- torum meminisse vel eo profuerit, ne in eadem rela- baris, a quibus excitari te justificarique contigit. ↑ Justus enim, ait, prior est accusator sui ”. › Cultu præterea legali neminem mundari potuisse ostendit, cum taurornm et hircorum san- guine elui peccata nequeant **. Deinde, et de his etiam, qui ex circumcisione crediderant, ait: • Scientes autem, quod non ju- stificatur homo ex operibus legis, nisi per ſidem Jesu Christi et nos in Jesum Christum credidimus, C ut justificemur in ipso ". Non vos igitur sacrifi- cium laverit, sed ego solus, qui possum gratia et liberalitate peccata remittere. ‹ Justificamur enim non ex operibus justitiæ quæ fecimus nos, sed se- cundum multam ejus misericordiam ”, F., Ipsa nam que ad salutem operibus consequendam imbecillis est et infirma natura; cum in res malas ab ineunte ætate hominis semper incumbat cogitatio "; sicut mens David, his verbis: ‹ Si iniquitates observa- veris, Domine, Domine, quis sustinebit ? Quia apud te propitiatio est "., Misereor ergo ipse quidem, in- guit; sed eos, de quibus bene meritus sum,meminisse, perpetuoque Salvatorem celebrare postulo. Atque idipsum est, quod sancti præstare non desinunt, D teste magno Davide, ubi ait :re Quonian ego iniqui- tatem meam agnosco, el peccatum meum contra me est semper 60., Quoniam iniquitatem meam annuntiabo,et meditabor in peccatis meis "; » juxta illud: « Non erubescas confiteri peccata .: Quod cum minime fecisset Pharisæus, condemna- tus est: contra autem, justificatus publicanus ". Id ergo cum præstari oportere monuisset Deus, et hu- jus, etiam inquit, memineris esse te a patribus luis peccatorem editum, eosque omnes, qui tibi singulis temporibus præfuerunt, in me semper iniquos sese præstitisse. Neque vero omittendum est, Aquilam ss flebr. X, 4. Psal. xxxvu. 19. st Jerem. vii. 21, 22. ss Jerem.vi, 20. sa Psal. stix, 9. Prov. xviii, lat. 1', 16. Tit. III, 5. Gen. xit, 21. ** Psal. cxxix, 3,4. Psal. L, • Eccli. 1, 31. * Luc. xvi, 10-14. 17. Digitized by 5. Google 3• Ga-

βλασφημίαν, ὡς οἱ λοιποί. Καὶ καθ᾿ ἑνὸς δὲ λάβεις ἂν σημαινομένου τὰ τρία, τοὺς ὀφείλοντας λέγων τους ὑπὸ χεῖρα παιδαγωγείν, οἱ καὶ πλημμελοῦντες ἀσύγ γνωστοί. Α τὸν Ἰσραὴλ καὶ ἐμπεσεῖν εἰς ὀνειδισμόν, ἢ εἰς Τι- Τὸ, Εἰς ἐμὲ δὲ ἠνόμησαν, πλείστην ἔχει τὴν Εμφασιν. Οὐ γὰρ εἰς ἄνθρωπον ἢ φύσιν τινὰ γεννη- τήν. Ὁ γὰρ εἰδωλολατρῶν, τόγε ἧκον εἰς αὐτὸν, τὴν θείαν ἀπώσατο φύσιν, ἀποστερῶν τῆς προσηκούσης ὑπεροχῆς τε καὶ δόξης, ἐφ᾽ ᾧ τὸν Ἰσραὴλ αιτιώμενος ἔλεγεν· « Οἱ ἱερεῖς οὐκ εἶπαν, Ποῦ ἐστι Κύριος, καὶ οἱ ἀντεχόμενοι τοῦ νόμου οὐκ ἠπίσταντο με, καὶ οἱ προφῆται ἡσέβουν εἰς ἐμέ. » Καὶ πάλιν· « Ἵνα το λαλεῖτε πρός με ; πάντες ὑμεῖς ἡνομήσατε καὶ πάντες ὑμεῖς ἡσεβήσατε εἰς ἐμὲ, λέγει Κύριος παντοκρά τωρ. ο Διό φησιν, Εμίαναν τὰ ἅγιά μου. Οὐκ ἐν μόνῃ γὰρ Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐν αὐτῷ δὲ τῷ θείῳ νεῷ. τὰς τῶν δαιμονίων ἀνέθηκαν στήλας. Λέγει γὰρ περί τῆς Ἰουδαίων Συναγωγῆς ὁ Θεός " « Τι ἡ Αγαπης μένη ἐν τῷ οἴκῳ μου ἐποίησεν βδέλυγμα, ο τοιούτον δὲ πᾶν, δι' οὗ ἐτυποῦτο Θεός. Μιαίνεται δὲ καὶ ἄλλως τὰ ἅγια, τῶν εἰς Θεοῦ τιμὴν μὴ γιγνομένων ὡς δεῖ. ΚΕΦΑΛ. ΜΔ'. α-ε'. Νῦν δὲ ἄκουσον, Ἰακὼβ ὁ παῖς μου, καὶ Ἰσραὴλ, δν ἐξελεξάμην. Οὕτω λέγει Κύριος Θεός, ὁ κτίσας σε, καὶ ὁ πλάσας σε ἐκ κοιλίας· "Ετι βοηθήσῃ. Μὴ φοβοῦ, παῖς μου ᾿Ιακώβ, καὶ ὁ ἠγαπημένος Ἰσραὴλ, ὃν ἐξελεξάμην, κ. τ. λ. Ταῦτα πρὸς Ισραήλ εἰπὼν καὶ τὸν Ἰακὼβ τὸν διαβεβλημένον, οὐκ ἐκλεκτὸν τοῦτον, οὐ παῖδα πάλιν ἐκάλεσεν, δι᾿ ὧν πάλιν ὀνομάτων τοὺς περὶ ὧν ἐπιφέρει, καλεῖ τὸν ἐπαινετὸν τῶν ἀποστόλων ὑποσημαίνων χορόν. Διό φησι, Κύριος ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας σε. Καὶ παραθαῤῥύνας αὐτοὺς πάλιν ἐπήνεγκεν, ὅτι Ἐγὼ δώσω ὕδωρ ἐν δίψει τοῖς που ρενομένοις ἐν ἀνύδρῳ. Καὶ πῶς διεσάφησε λέγων· Επιθήσω τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τὸ σπέρμα σου, καὶ τὰς εὐλογίας μου ἐπὶ τὰ τέκνα σου, τὸ λογικόν τε καὶ γόνιμον ζωτικόν τε δηλῶν ὕδωρ, τὸ διὰ τοῦ θείου χορηγούμενον Πνεύματος. Δι' οὗ τοὺς ἀναγεν νηθέντας σπέρμα τῶν ἀποστόλων καὶ τέκνα καλεί, Παύλου λέγοντος· « Ἐν γὰρ Χριστῷ Ἰησοῦ διὰ τοῦ Εὐαγγελίου ἐγὼ ὑμᾶς ἐγέννησα. » Καὶ πάλιν Τέκνα οὓς πάλιν ὠδίνω. › Εὐλογίας δὲ καλεῖ τὸ πολυειδές τῶν τοῦ Πνεύματος δωρεῶν· ῇ μὲν γὰρ δίδοται λόγος σοφίας· ο καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ πάλιν • Εκαστος ὑμῶν ἴδιον ἔχει χάρισμα ἐκ Θεοῦ. » Τίνες δὲ αἱ εὐλογίαι, δηλοῖ, ὅτι ἀνατελοῦσιν ὡσεὶ χόρτος ἀνὰ μέσον ὕδατος, καὶ ὡς ἰτέω ἐπὶ παραῤῥέον ὕδωρ. Τὸ ζωτικὸν αὐτοῦ παριστῶν ἰτέαν εἶπεν, διὰ • σε PROCOPII GAZÆI et Symmachum, quo loco principes babemus, inter- `pretes transtulisse; esseque hic triplicem ordinis rationem,patrum, interpretum,et principum : quorum alii quidem imperandi, alii autem Scripturas inter- pretandi munere fungerentur; aliietiamætate tantum cateros anteirent; quorum scelere periisse Israel, in opprobriumque 495,vel blasphemiam, ut aliis placet, incidisse dicit. Una deinde tria hæc accipias significatione, si quos erudire subditos, et instituere dece- ret, quia ipsi deliquerunt, venia indignos existimes. At quod inique in me egerunt addit, maximam habet emphasim : quasi non in hominem, aut na- turam quamdam genitam peccasse significet. Qui enim idola colit, naturam divinam, quantum in se est, rejicit, dum eamdem privat sua sublimitate et gloria quo nomine cum Israelem accusaret di- cebat: • Sacerdotes non dixerunt, Ubi est Domi- nus? et qui legi adhærebant non me didicerunt, et proplete impie agebant in me “. Et rursus : « quid loquimini ad me? omnes vos inique, omnes item impie egistis in me, dicit Dominus omnipo- tens 65. » Atque inde est, quod sancta conlami- nasse hic adjungit. Neque enim Hierosolymis tan- tum, sed in augusto Dei templo demonibus statuas posuerunt. Dicit autem de Judæorum Synagoga Dominus: Quam dilecta in domo mea fecit abo- minationem 6. , Erat vero omne ejusmodi, quo Deus effingitur. Contaminari etiam aliter sacra di- cuntur, cum ea, in quibus Dei honos agitur, inde- center peraguntur. CAP. XLIV. VERS. 1-5. Nunc autem audi, Jacob puer meus, el Israel, quem elegi. Sic dicit Dominus Deus, qui fecit te, et formavit te de ventre : Adhuc habebis auxilium. Noli metuere, puer meus Jacob, et dilecte Israel, quem elegi, etc. B C His igitur in Israelem rejectumque Jacobum usurpatis, non hunc electum, non filium rursus ap- pellavit, quibus iterum nominibus eos, de quibus infert, id est nunquam satis laudatum apostolorum chorum, nuncupat. Atque hinc est quod ait: Do- minus Deus, qui fecitte. Deinde, ut eos ad confi- dentiam provocet, adjicit: Ego dabo aquam in sili iis qui ambulant in inaquoso. Postea qua ratione illud facturus sit addit, cum ait: Ponam spiritum meum super semen tuum et benedictiones meas super D filios tuos; ut rationalem et fecundam, vitalemque aquam eam, quæ a divino Spiritu manat iudicaret, per quam eosdem, qui regenerati sunt, semen apo- stolorum, et filios cum Paulo nominat, ubi ait : lu Christo enim per Evangelium vos ego genui ".› Itemque: Filios, quos iterum parturio 6. Vocat autem benedictiones, multiplicem Spiritus lar- gitionem et gratiam : ‹Alii enim datus est sermo sa- pientia ", » et quæ sequuntur. Itemque : c Unus- quisque vestrum proprium habet donum Deo 7. Quas porro benedictiones intelligat, os- tendit cum exorientur tanquam fenum in medio Jerem. 1, 8. SHI, 8. ibid. 29. Jerem. xt, 15. Cor. vit, 7. • Cor. 1, 15. as Galat. Is, 19. • • Cor.

βλασφημίαν, ὡς οἱ λοιποί. Καὶ καθ᾿ ἑνὸς δὲ λάβεις ἂν σημαινομένου τὰ τρία, τοὺς ὀφείλοντας λέγων τους ὑπὸ χεῖρα παιδαγωγείν, οἱ καὶ πλημμελοῦντες ἀσύγ γνωστοί. Α τὸν Ἰσραὴλ καὶ ἐμπεσεῖν εἰς ὀνειδισμόν, ἢ εἰς Τι- Τὸ, Εἰς ἐμὲ δὲ ἠνόμησαν, πλείστην ἔχει τὴν Εμφασιν. Οὐ γὰρ εἰς ἄνθρωπον ἢ φύσιν τινὰ γεννη- τήν. Ὁ γὰρ εἰδωλολατρῶν, τόγε ἧκον εἰς αὐτὸν, τὴν θείαν ἀπώσατο φύσιν, ἀποστερῶν τῆς προσηκούσης ὑπεροχῆς τε καὶ δόξης, ἐφ᾽ ᾧ τὸν Ἰσραὴλ αιτιώμενος ἔλεγεν· « Οἱ ἱερεῖς οὐκ εἶπαν, Ποῦ ἐστι Κύριος, καὶ οἱ ἀντεχόμενοι τοῦ νόμου οὐκ ἠπίσταντο με, καὶ οἱ προφῆται ἡσέβουν εἰς ἐμέ. » Καὶ πάλιν· « Ἵνα το λαλεῖτε πρός με ; πάντες ὑμεῖς ἡνομήσατε καὶ πάντες ὑμεῖς ἡσεβήσατε εἰς ἐμὲ, λέγει Κύριος παντοκρά τωρ. ο Διό φησιν, Εμίαναν τὰ ἅγιά μου. Οὐκ ἐν μόνῃ γὰρ Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐν αὐτῷ δὲ τῷ θείῳ νεῷ. τὰς τῶν δαιμονίων ἀνέθηκαν στήλας. Λέγει γὰρ περί τῆς Ἰουδαίων Συναγωγῆς ὁ Θεός " « Τι ἡ Αγαπης μένη ἐν τῷ οἴκῳ μου ἐποίησεν βδέλυγμα, ο τοιούτον δὲ πᾶν, δι' οὗ ἐτυποῦτο Θεός. Μιαίνεται δὲ καὶ ἄλλως τὰ ἅγια, τῶν εἰς Θεοῦ τιμὴν μὴ γιγνομένων ὡς δεῖ. ΚΕΦΑΛ. ΜΔ'. α-ε'. Νῦν δὲ ἄκουσον, Ἰακὼβ ὁ παῖς μου, καὶ Ἰσραὴλ, δν ἐξελεξάμην. Οὕτω λέγει Κύριος Θεός, ὁ κτίσας σε, καὶ ὁ πλάσας σε ἐκ κοιλίας· "Ετι βοηθήσῃ. Μὴ φοβοῦ, παῖς μου ᾿Ιακώβ, καὶ ὁ ἠγαπημένος Ἰσραὴλ, ὃν ἐξελεξάμην, κ. τ. λ. Ταῦτα πρὸς Ισραήλ εἰπὼν καὶ τὸν Ἰακὼβ τὸν διαβεβλημένον, οὐκ ἐκλεκτὸν τοῦτον, οὐ παῖδα πάλιν ἐκάλεσεν, δι᾿ ὧν πάλιν ὀνομάτων τοὺς περὶ ὧν ἐπιφέρει, καλεῖ τὸν ἐπαινετὸν τῶν ἀποστόλων ὑποσημαίνων χορόν. Διό φησι, Κύριος ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας σε. Καὶ παραθαῤῥύνας αὐτοὺς πάλιν ἐπήνεγκεν, ὅτι Ἐγὼ δώσω ὕδωρ ἐν δίψει τοῖς που ρενομένοις ἐν ἀνύδρῳ. Καὶ πῶς διεσάφησε λέγων· Επιθήσω τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τὸ σπέρμα σου, καὶ τὰς εὐλογίας μου ἐπὶ τὰ τέκνα σου, τὸ λογικόν τε καὶ γόνιμον ζωτικόν τε δηλῶν ὕδωρ, τὸ διὰ τοῦ θείου χορηγούμενον Πνεύματος. Δι' οὗ τοὺς ἀναγεν νηθέντας σπέρμα τῶν ἀποστόλων καὶ τέκνα καλεί, Παύλου λέγοντος· « Ἐν γὰρ Χριστῷ Ἰησοῦ διὰ τοῦ Εὐαγγελίου ἐγὼ ὑμᾶς ἐγέννησα. » Καὶ πάλιν Τέκνα οὓς πάλιν ὠδίνω. › Εὐλογίας δὲ καλεῖ τὸ πολυειδές τῶν τοῦ Πνεύματος δωρεῶν· ῇ μὲν γὰρ δίδοται λόγος σοφίας· ο καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ πάλιν • Εκαστος ὑμῶν ἴδιον ἔχει χάρισμα ἐκ Θεοῦ. » Τίνες δὲ αἱ εὐλογίαι, δηλοῖ, ὅτι ἀνατελοῦσιν ὡσεὶ χόρτος ἀνὰ μέσον ὕδατος, καὶ ὡς ἰτέω ἐπὶ παραῤῥέον ὕδωρ. Τὸ ζωτικὸν αὐτοῦ παριστῶν ἰτέαν εἶπεν, διὰ • σε PROCOPII GAZÆI et Symmachum, quo loco principes babemus, inter- `pretes transtulisse; esseque hic triplicem ordinis rationem,patrum, interpretum,et principum : quorum alii quidem imperandi, alii autem Scripturas inter- pretandi munere fungerentur; aliietiamætate tantum cateros anteirent; quorum scelere periisse Israel, in opprobriumque 495,vel blasphemiam, ut aliis placet, incidisse dicit. Una deinde tria hæc accipias significatione, si quos erudire subditos, et instituere dece- ret, quia ipsi deliquerunt, venia indignos existimes. At quod inique in me egerunt addit, maximam habet emphasim : quasi non in hominem, aut na- turam quamdam genitam peccasse significet. Qui enim idola colit, naturam divinam, quantum in se est, rejicit, dum eamdem privat sua sublimitate et gloria quo nomine cum Israelem accusaret di- cebat: • Sacerdotes non dixerunt, Ubi est Domi- nus? et qui legi adhærebant non me didicerunt, et proplete impie agebant in me “. Et rursus : « quid loquimini ad me? omnes vos inique, omnes item impie egistis in me, dicit Dominus omnipo- tens 65. » Atque inde est, quod sancta conlami- nasse hic adjungit. Neque enim Hierosolymis tan- tum, sed in augusto Dei templo demonibus statuas posuerunt. Dicit autem de Judæorum Synagoga Dominus: Quam dilecta in domo mea fecit abo- minationem 6. , Erat vero omne ejusmodi, quo Deus effingitur. Contaminari etiam aliter sacra di- cuntur, cum ea, in quibus Dei honos agitur, inde- center peraguntur. CAP. XLIV. VERS. 1-5. Nunc autem audi, Jacob puer meus, el Israel, quem elegi. Sic dicit Dominus Deus, qui fecit te, et formavit te de ventre : Adhuc habebis auxilium. Noli metuere, puer meus Jacob, et dilecte Israel, quem elegi, etc. B C His igitur in Israelem rejectumque Jacobum usurpatis, non hunc electum, non filium rursus ap- pellavit, quibus iterum nominibus eos, de quibus infert, id est nunquam satis laudatum apostolorum chorum, nuncupat. Atque hinc est quod ait: Do- minus Deus, qui fecitte. Deinde, ut eos ad confi- dentiam provocet, adjicit: Ego dabo aquam in sili iis qui ambulant in inaquoso. Postea qua ratione illud facturus sit addit, cum ait: Ponam spiritum meum super semen tuum et benedictiones meas super D filios tuos; ut rationalem et fecundam, vitalemque aquam eam, quæ a divino Spiritu manat iudicaret, per quam eosdem, qui regenerati sunt, semen apo- stolorum, et filios cum Paulo nominat, ubi ait : lu Christo enim per Evangelium vos ego genui ".› Itemque: Filios, quos iterum parturio 6. Vocat autem benedictiones, multiplicem Spiritus lar- gitionem et gratiam : ‹Alii enim datus est sermo sa- pientia ", » et quæ sequuntur. Itemque : c Unus- quisque vestrum proprium habet donum Deo 7. Quas porro benedictiones intelligat, os- tendit cum exorientur tanquam fenum in medio Jerem. 1, 8. SHI, 8. ibid. 29. Jerem. xt, 15. Cor. vit, 7. • Cor. 1, 15. as Galat. Is, 19. • • Cor.

τὸ νεαρόν τε καὶ ἀειθαλὲς τοῦ φυτοῦ. Πηγαῖς γὰρ ἀεὶ καὶ ποταμοῖς παραπέφυκεν. Τινὲς δὲ πρὸς τοὺς αὐτοὺς καὶ τὰ νῦν εἰρῆσθαί φασι. Τὴν γὰρ αἰτίαν τῆς ἀπωλείας εἰπὼν, πάλιν αὐτοῖς τὸ μνησικακεῖν ἐπαγγέλλεται. Ετερον αὐτ τοῖς ἀντὶ τοῦ προλαβόντος ὁρίζων καιρὸν τὸ νῦν λέγων, ὡς καὶ τό· . Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε. • Προτρέπει γὰρ αὐτὸν ἐπιλαθέσθαι μὲν τῶν πάλαι. Οτι δὲ αὐτοῦ παῖς ὠνομάσθη ", σκου πεῖν καὶ ὡς ἐκ πάντων ἐξείλεκται τῶν ἐθνῶν, κατὰ τό · ι "Οτε διεμέριζεν ὁ ῞Υψιστος ἔθνη, » καὶ τὰ ἐφ' ἑξῆς. Εἰ δὲ νοοῖτο περὶ τῶν ἐξ ἐθνῶν, τοσαύτη τις ἔσται τότε, φησί, προκοπὴ καὶ θεοσεβείας κατόρθωσις τῶν οἰκούντων πάλαι τὴν ἔρημόν τε καὶ ἄνυδρον, ὡς ἁμιλλάσθαι πρὸς ἀλλήλους ὡς ἐν δρόμῳ τοῦ Θεοῦ τὴν χάριν ἁρπάζειν ἐπειγομένους, καὶ τὸν μὲν τοῦ Θεοῦ, λέγειν, εἰμὶ, τὸν δὲ τοὔνομα τοῦ Ἰακὼβ ἐπιγράφεσθαι, καίτοι μὴ ὄντα ἐκ τοῦ Ἰακώβ, ἐκ δὲ τῆς ἐρήμου τῆς πρότερον. Ἀντὶ δὲ τοῦ βοήσεται, κληθήσεται Σύμμαχος ἔφησεν το τοῦτο, φασίν, ἐν τοῖς τῶν διωγμῶν καιροῖς ἐθεασά- μεθα, πολλοὺς τῶν ἐθνικῶν τὰς τῶν ἁγίων ἀνδρῶν προσηγορίας ἑαυτοῖς ὑφαρπάζοντας. Εκάλει γὰρ ἑαυτὸν ὁ μὲν Ἰακώβ, ὁ δὲ Ἰσραὴλ, ἕτεροι δὲ Ἱερεμίαν τε καὶ Ησαΐαν, καὶ Δανιήλ. Μεθ' ὧν ὀνομάτων ἐπὶ τὰ μαρτύρια προθύμως ἑαυτοὺς ἐπε εδίδοσαν. Τὸ δὲ τῇ χειρὶ, διὰ τὸ στίζειν ἴσως πολ- λοὺς ἐπὶ καρπῶν, ἡ βραχιόνων ἢ τοῦ σταυροῦ τὸ σημεῖον, ἢ τὴν Χριστοῦ προσηγορίαν. Ηγουν ἐπὶ τῷ ὀνόματι, φησὶν, ἐπειδὴ ὄνομα τοῖς ἐξ Ἰακὼν σχοίνισμα καὶ κλῆρος Θεοῦ. Οὐκ ἐᾷ δὲ, φασί, τοὺς ἀσεβήσαντας χωρεῖν εἰς ἀπόγνωσιν, ὡς μὴ δοκεῖν ἐλόῤῥιζον ἀπολεῖσθαι τὸν Ἰσραὴλ, ἀποστραφέντος εἰς ἅπαν αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ. Καταλέαν εἰ = δὲ τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσι τὴν τῆς σωτηρίας ὁδόν. Εαυτὸν δὲ λέγων Κύριον, καὶ Θεόν, ποιητήν τε καὶ πλάστην, ἐμφαίνειν ἔοικεν ὅτι καὶ πεπλάνηται, τὸ τῆς θεότητος ὄνομα Ἰσραὴλ περιθεὶς ἑτέροις τοῖς οὐκ οὖσι θεοῖς, καὶ τῆς ἐξ ἀρχῆς τοῦ ἀνθρώπου δημιουργίας ὑπέμνησεν, αχαριστίας γραφόμενος, εἰσ γονέας τιμῶν τοὺς εἰς τὴν γένεσιν ὑπουργήσαντας, αὐτὸν ἀπεστράφη τὸν ποιητὴν, ὃ καὶ δι᾿ ἑνὸς ἔφη τῶν προφητῶν· ο Υἱὸς δοξάζει πατέρα, καὶ δοῦλος τὸν κύριον αὐτοῦ. » Καί · . Εἰ Πατήρ εἰμι ἐγώ, ποῦ ἐστιν ἡ δόξα μου ; » Καί · « Εἰ Κύριός εἰμι ἐγώ, ποῦ ἐστιν ὁ φόβος μου ; λέγει Κύριος παντοκράτωρ. Κύριος μὲν γὰρ ἐστιν, ὡς ὑπὸ χεῖρα τὴν κτίσιν κρατῶν, Πατὴρ δὲ, ὡς ποιητής. Τὸ δὲ ἔτι βοηθήσῃ, παρίστησιν ὡς ἥμερος ἐγὼ καὶ πρὸς τοσοῦτον ἡμαρτηκότα. Ανωθεν δέ τινες περὶ τῆς ὅλης ῥή- σεως ἔφασαν, ὡς ἐνάγων αὐτοὺς εἰς ἔνδειξιν τῆς τι καιν, 8. ΧΧΧΙΙ, 8. ἴσ. ἔστι ἢ προσήκει ἢ τοῦτόν τι. το το γρ. ἔφη. καί. γγ. καταλεαίνει. γ γρ. ὡς ἢ ὅτι. COMMENTARII IN ISAIAM. A aquarum, et sicut saliæ juxta præterfuentes aquas intulit; ut per salicem, vitalem facultatem, qua genus hoc plantæ recreatur semper et viret, indicaret. Fontibus enim perpetuo et fluviorum ripis aJnascitur. . C c G projectionem devenire, ne velle videatur Israelem Deus aversetur: sed iis, qui in cum crediderunt, Psal. βeil. ibid. 9. • A Non desunt, qui et ista etiam ad eosdem dici existiment. Postquam enim interitus causam attu- lisset, eisdem rursus injuriarum minime se recor daturum pollicetur, et in præteriti locum, tempus aliud definit, cum nunc assumit; cujusmodi est illud : « Hodie si vocem ejus audieritis ". » Ipsumn enim, ut eorum quæ præterierunt obliviscatur, adhortatur. Est vero qualiter ejus puer nominari, ex omnibusque gentibus eligi dicatur, adverten- dum. Tale et illud est : c Quando dividebat Alis- simus gentes " › et quæ sequuntur. Quod si de gentibus intelligitur, tum magnus adeo erit, in- quit, progressus, tantusque in pietate profectus eorum, qui desertas olim et inaquosas solitudines babitabant, ut inter se, tanquam cursu, de adipi- scenda Dei gratia magna contentione decertent; et hic quidem, Dei sum, dicat: ille autem sibi Jacobi nomen ascribat, quantumvis ex Jacobo non sit, sed ex deserto ante prodierit. Verum pro clamabit, vocabitur habet Symmachus. Atque idipsum, aiunt, saviente persecutionis tempore, contigit, quo ethni- cos multos sanctorum hominum appellationes sibi arripere vidimus. Se enim Jacobum alius, alius it Israelem, alii etiam Jeremiamn, et Isaiam, et Danielen nuncupabant: quibus assumptis appel- lationibus alacri et forti animo ad martyria aece- debant. Quod autem manu dixit, ideo forsan adjecit, quod Christi nomen permulti, vel cru- cis signum in palmis, aut brachiis inuri sibi curarent. Vel certe in nomine ideo dixit, quod iis qui de Jacobo prodierunt, funiculus et hæreditas Dei nomen exstiterit ". Neque vero eos patitur, inquiunt, qui impie egerunt, ad spei usque totum stirpitus interire; tanquam eosdem plane salutis viam expeditiorem et leniorem facit. Quod autem Dominum se et Deum, factoremque, et plasmatorem nominat ; aberrasse et ipsum Israe- lem, qui Dei nomen aliis, qui dii non sunt, alti- buerit, videtur indicare, et posita ante oculos prima hujus fabricatione, ingratitudinis arguere, quod D procreationis ministros parentes colens, Fastorem ipsumn aversatus sit, quod per quemdam prople- tam in hunc modum ait : « Filius glorificat Patrem, et servus dominum suum 13° › Et: ‹ Si pater ego sum, ubi est gloria mea ? » Et : Si Dominus sum ego, ubi mihi debitus timor, ait Dominus om- nipotens" ? Dominus enim unus est; tanquam qui cuncta creata manu complectatur ; Pater autem, tanquam qui eadem fecerit. Quod vero adhuc au- xilium habiturum dixit, in eum se facilem et man- suetum, qui adeo peccavit, ostendit. Nonnulli porro 13* Malach. 1, 6. ibid. ibid. VARIE LECTIONES. * x

τὸ νεαρόν τε καὶ ἀειθαλὲς τοῦ φυτοῦ. Πηγαῖς γὰρ ἀεὶ καὶ ποταμοῖς παραπέφυκεν. Τινὲς δὲ πρὸς τοὺς αὐτοὺς καὶ τὰ νῦν εἰρῆσθαί φασι. Τὴν γὰρ αἰτίαν τῆς ἀπωλείας εἰπὼν, πάλιν αὐτοῖς τὸ μνησικακεῖν ἐπαγγέλλεται. Ετερον αὐτ τοῖς ἀντὶ τοῦ προλαβόντος ὁρίζων καιρὸν τὸ νῦν λέγων, ὡς καὶ τό· . Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε. • Προτρέπει γὰρ αὐτὸν ἐπιλαθέσθαι μὲν τῶν πάλαι. Οτι δὲ αὐτοῦ παῖς ὠνομάσθη ", σκου πεῖν καὶ ὡς ἐκ πάντων ἐξείλεκται τῶν ἐθνῶν, κατὰ τό · ι "Οτε διεμέριζεν ὁ ῞Υψιστος ἔθνη, » καὶ τὰ ἐφ' ἑξῆς. Εἰ δὲ νοοῖτο περὶ τῶν ἐξ ἐθνῶν, τοσαύτη τις ἔσται τότε, φησί, προκοπὴ καὶ θεοσεβείας κατόρθωσις τῶν οἰκούντων πάλαι τὴν ἔρημόν τε καὶ ἄνυδρον, ὡς ἁμιλλάσθαι πρὸς ἀλλήλους ὡς ἐν δρόμῳ τοῦ Θεοῦ τὴν χάριν ἁρπάζειν ἐπειγομένους, καὶ τὸν μὲν τοῦ Θεοῦ, λέγειν, εἰμὶ, τὸν δὲ τοὔνομα τοῦ Ἰακὼβ ἐπιγράφεσθαι, καίτοι μὴ ὄντα ἐκ τοῦ Ἰακώβ, ἐκ δὲ τῆς ἐρήμου τῆς πρότερον. Ἀντὶ δὲ τοῦ βοήσεται, κληθήσεται Σύμμαχος ἔφησεν το τοῦτο, φασίν, ἐν τοῖς τῶν διωγμῶν καιροῖς ἐθεασά- μεθα, πολλοὺς τῶν ἐθνικῶν τὰς τῶν ἁγίων ἀνδρῶν προσηγορίας ἑαυτοῖς ὑφαρπάζοντας. Εκάλει γὰρ ἑαυτὸν ὁ μὲν Ἰακώβ, ὁ δὲ Ἰσραὴλ, ἕτεροι δὲ Ἱερεμίαν τε καὶ Ησαΐαν, καὶ Δανιήλ. Μεθ' ὧν ὀνομάτων ἐπὶ τὰ μαρτύρια προθύμως ἑαυτοὺς ἐπε εδίδοσαν. Τὸ δὲ τῇ χειρὶ, διὰ τὸ στίζειν ἴσως πολ- λοὺς ἐπὶ καρπῶν, ἡ βραχιόνων ἢ τοῦ σταυροῦ τὸ σημεῖον, ἢ τὴν Χριστοῦ προσηγορίαν. Ηγουν ἐπὶ τῷ ὀνόματι, φησὶν, ἐπειδὴ ὄνομα τοῖς ἐξ Ἰακὼν σχοίνισμα καὶ κλῆρος Θεοῦ. Οὐκ ἐᾷ δὲ, φασί, τοὺς ἀσεβήσαντας χωρεῖν εἰς ἀπόγνωσιν, ὡς μὴ δοκεῖν ἐλόῤῥιζον ἀπολεῖσθαι τὸν Ἰσραὴλ, ἀποστραφέντος εἰς ἅπαν αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ. Καταλέαν εἰ = δὲ τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσι τὴν τῆς σωτηρίας ὁδόν. Εαυτὸν δὲ λέγων Κύριον, καὶ Θεόν, ποιητήν τε καὶ πλάστην, ἐμφαίνειν ἔοικεν ὅτι καὶ πεπλάνηται, τὸ τῆς θεότητος ὄνομα Ἰσραὴλ περιθεὶς ἑτέροις τοῖς οὐκ οὖσι θεοῖς, καὶ τῆς ἐξ ἀρχῆς τοῦ ἀνθρώπου δημιουργίας ὑπέμνησεν, αχαριστίας γραφόμενος, εἰσ γονέας τιμῶν τοὺς εἰς τὴν γένεσιν ὑπουργήσαντας, αὐτὸν ἀπεστράφη τὸν ποιητὴν, ὃ καὶ δι᾿ ἑνὸς ἔφη τῶν προφητῶν· ο Υἱὸς δοξάζει πατέρα, καὶ δοῦλος τὸν κύριον αὐτοῦ. » Καί · . Εἰ Πατήρ εἰμι ἐγώ, ποῦ ἐστιν ἡ δόξα μου ; » Καί · « Εἰ Κύριός εἰμι ἐγώ, ποῦ ἐστιν ὁ φόβος μου ; λέγει Κύριος παντοκράτωρ. Κύριος μὲν γὰρ ἐστιν, ὡς ὑπὸ χεῖρα τὴν κτίσιν κρατῶν, Πατὴρ δὲ, ὡς ποιητής. Τὸ δὲ ἔτι βοηθήσῃ, παρίστησιν ὡς ἥμερος ἐγὼ καὶ πρὸς τοσοῦτον ἡμαρτηκότα. Ανωθεν δέ τινες περὶ τῆς ὅλης ῥή- σεως ἔφασαν, ὡς ἐνάγων αὐτοὺς εἰς ἔνδειξιν τῆς τι καιν, 8. ΧΧΧΙΙ, 8. ἴσ. ἔστι ἢ προσήκει ἢ τοῦτόν τι. το το γρ. ἔφη. καί. γγ. καταλεαίνει. γ γρ. ὡς ἢ ὅτι. COMMENTARII IN ISAIAM. A aquarum, et sicut saliæ juxta præterfuentes aquas intulit; ut per salicem, vitalem facultatem, qua genus hoc plantæ recreatur semper et viret, indicaret. Fontibus enim perpetuo et fluviorum ripis aJnascitur. . C c G projectionem devenire, ne velle videatur Israelem Deus aversetur: sed iis, qui in cum crediderunt, Psal. βeil. ibid. 9. • A Non desunt, qui et ista etiam ad eosdem dici existiment. Postquam enim interitus causam attu- lisset, eisdem rursus injuriarum minime se recor daturum pollicetur, et in præteriti locum, tempus aliud definit, cum nunc assumit; cujusmodi est illud : « Hodie si vocem ejus audieritis ". » Ipsumn enim, ut eorum quæ præterierunt obliviscatur, adhortatur. Est vero qualiter ejus puer nominari, ex omnibusque gentibus eligi dicatur, adverten- dum. Tale et illud est : c Quando dividebat Alis- simus gentes " › et quæ sequuntur. Quod si de gentibus intelligitur, tum magnus adeo erit, in- quit, progressus, tantusque in pietate profectus eorum, qui desertas olim et inaquosas solitudines babitabant, ut inter se, tanquam cursu, de adipi- scenda Dei gratia magna contentione decertent; et hic quidem, Dei sum, dicat: ille autem sibi Jacobi nomen ascribat, quantumvis ex Jacobo non sit, sed ex deserto ante prodierit. Verum pro clamabit, vocabitur habet Symmachus. Atque idipsum, aiunt, saviente persecutionis tempore, contigit, quo ethni- cos multos sanctorum hominum appellationes sibi arripere vidimus. Se enim Jacobum alius, alius it Israelem, alii etiam Jeremiamn, et Isaiam, et Danielen nuncupabant: quibus assumptis appel- lationibus alacri et forti animo ad martyria aece- debant. Quod autem manu dixit, ideo forsan adjecit, quod Christi nomen permulti, vel cru- cis signum in palmis, aut brachiis inuri sibi curarent. Vel certe in nomine ideo dixit, quod iis qui de Jacobo prodierunt, funiculus et hæreditas Dei nomen exstiterit ". Neque vero eos patitur, inquiunt, qui impie egerunt, ad spei usque totum stirpitus interire; tanquam eosdem plane salutis viam expeditiorem et leniorem facit. Quod autem Dominum se et Deum, factoremque, et plasmatorem nominat ; aberrasse et ipsum Israe- lem, qui Dei nomen aliis, qui dii non sunt, alti- buerit, videtur indicare, et posita ante oculos prima hujus fabricatione, ingratitudinis arguere, quod D procreationis ministros parentes colens, Fastorem ipsumn aversatus sit, quod per quemdam prople- tam in hunc modum ait : « Filius glorificat Patrem, et servus dominum suum 13° › Et: ‹ Si pater ego sum, ubi est gloria mea ? » Et : Si Dominus sum ego, ubi mihi debitus timor, ait Dominus om- nipotens" ? Dominus enim unus est; tanquam qui cuncta creata manu complectatur ; Pater autem, tanquam qui eadem fecerit. Quod vero adhuc au- xilium habiturum dixit, in eum se facilem et man- suetum, qui adeo peccavit, ostendit. Nonnulli porro 13* Malach. 1, 6. ibid. ibid. VARIE LECTIONES. * x

δέκα φυλὰς ἐπαναγαγεῖν ἐὰν βουληθῶσι, τῶν πάλαι θαυμάτων ὑπέμνησε ν. Εἰ δὲ λέγετε· Τί δεῖ μεμνή. σθαι; πάλιν ἐκείνων ἀπιστουμένων τῷ χρόνῳ, πα- ρείσθω ταῦτα, φησί, καὶ τὰ νέα σκοπήσατε. Εἰπων δὲ τὰ περὶ τῆς Καινῆς Διαθήκης, φησίν, ὡς Οὐ νῦν ἀρχὴν τῆς περὶ σὲ κηδεμονίας πεποίημαι, ἀλλ᾽ οὐ δὲ μισθὸν λαβὼν ἐξ ἀρχῆς, τοὐναντίον δὲ καὶ ἀσει βοῦντι τῶν ἁμαρτημάτων ἄφεσιν δέδωκα, καιρὸν ὑμῖν δοὺς δικαιοσύνην ἐργάζεσθαι. Καὶ ἡ θάλασσα γὰρ, καὶ ὁ στύλος τοῦ πυρὸς, καὶ ἡ νεφέλη, βαπτί σματος χώραν ἐπεῖχεν ὑμῖν. Καὶ ὁ ᾿Απόστολος γὰρ βεβαπτίσθαι φησὶν αὐτοὺς ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ τῇ θαλάσσῃ. ῾Ο αὐτὸς δὲ καὶ νῦν εἰμι βουλομένων ὑμῶν ἀφιεὶς ἁμαρτίας, ἐὰν ἑαυτῶν κατήγοροι γέν Α ιδίας μεγαλοπρεπείας, ὡς οἷός τε ἔσται καὶ τὰς Β νησθε ἐπὶ ἀφέσει, οὐ κατακρίσει. Εἰ δὲ μή, ἐν καιρῷ τῆς κρίσεως τούτων ὑμᾶς ὑπομνήσω τους ἑαυτῶν πατέρας ταῖς ἁμαρτίαις νικήσαντας. Ησέ- βουν μὲν γὰρ κἀκεῖνοι, ἀλλ᾽ οὐκ εἴδωλον καθ' ὑμᾶς ἐπεισήνεγκαν τῷ ἡμετέρῳ ναῷ. Καὶ πάλιν ἐπιστρέφων αὐτοὺς, δυσωπητικῶς Ιακώβ καὶ Ἰσραὴλ ἐκ τῶν πατέρων καλεῖ, καὶ ποιητὴν καὶ διὰ πάντων διήκοντα δεικνὺς ἑαυτὸν, καὶ τῆς ἐν τῇ γαστρὶ μέμνηται πλάσεως. Εἶτα μισθὸν τῆς εἰς τὸν Μονογενῆ πίστεως τὸ Πνεῦμα δώσειν ἐπαγ γειλάμενος τὴν ἐξ αὐτοῦ χορηγουμένην ευλογίαν δηλοί. Ιδιον γὰρ τῶν εὐλογούντων Θεὸν, τὸ καὶ αὐτοὺς εὐλογίας πληροῦσθαι. Εἰ γὰρ ὁ τὸν ᾿Αβραὰμ εὐλογῶν εὐλογίας κληρονόμος ἔσται, πόσῳ γε τού- του τὸν Θεὸν καὶ Δεσπότην; Εν τούτοις δὲ γενήσονται τοῖς ἀγαθοῖς, ὡς τοῖς ἀειθαλέσιν εοικέναι φυτοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. /α- ς-κγ'. Οὕτως λέγει ὁ Θεός, ὁ βασιλεὺς Ἰσραὴλ, ὁ φυσάμενος αὐτὸν Θεὸς Σαβαώθ· Εγώ πρῶτος, καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα. Πλὴν ἐμοῦ οὐκ ἔστι ὁ Θεός. Τίς ὥσπερ ἐγώ; Στήτω, καὶ καλε σάτω, καὶ ἀναγγειλάτω, καὶ ἑτοιμασάτω μοι, ἀφ' οὗ ἐποίησα ἄνθρωπον εἰς τὸν αἰῶνα, κ. τ. λ. Ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς πρὸς τοὺς εἰδωλολάτρας τῶν Ἰουδαίων ὁ λόγος. Ποίου δὲ Ἰσραήλ ἐστι βασιλεύς, επήνεγκε λέγων, ὁ φυσάμενος αὐτὸν Θεὸς Σα- βαώθ. Τῶν γὰρ ῥυσθέντων ἐστὶ βασιλεὺς, οὐ τῶν κατηγορουμένων ἐπ' ἀσεβείᾳ. Οὓς δὴ καὶ πλανη θέντας ἐπιστρέφει πρὸς τὸν ἕνα Θεόν. Πρὸ οὗ καὶ μεθ᾽ ὅν οὐκ ἔστιν ἄλλον εὑρεῖν. Εἰ δὲ καὶ περὶ παν τὸς νοοῖτο τοῦ Ἰσραὴλ τὸ ὁ φυσάμενος αὐτὸν, τῆς ἐλευθερίας αὐτῶν τῆς ἐξ Αἰγύπτου μεμνή σθαι παρακαλεῖ, καὶ τῶν τοσούτων θαυμάτων, παρὰ τὸν φύσει Θεὸν ἄναρχόν τε καὶ ἀτελεύτητον ἕτερον οὐδένα δεικνύς· εἰ δὲ νομίζεις ἄλλον εἶναι, λεγέτω ποῖον ἔργον αὐτοῦ δείκνυσιν ἐν τῷ παντί. Ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ κόσμου, καὶ συμφυούς, καὶ ἑαυτῷ συνημμένου, εἷς ἂν εἴη καὶ ὁ τούτου δημιουρ 2:03 PROGOPII GAZÆI supra positam verborum seriem a principio repe- tentes, volunt eos a Deo in suæ magnificentiæ de- monstrationen induci ut renovata veterum mira- culorum memoria, posse a se decem tribus, nisi ipeæ obstiterint, in patriam reduci non dubitent. Quod si, quid meminisse opus sit, postulatis : ela- pso rursum tempori fidem detrahentibus, ista, in- quit, prætermittantur, et quæ recentia sunt, consi- derate. Deinde, ut ea, quæ ad Novum Testamentum attinent, attigit, non se nunc primum ejus curam suscepisse respondet, qui ne mercedem quidem ab initio acceperit, sed contra ut impie degenti pecca- torum veniam, prorogato ad operandam justitiam tempore, largitum esse, Mare enim, et columna ignis, et nebula, baptismatis vicem, Apostolo te- ste 7, suppleverunt, qui in nube et mari baptizatos dicat. Idem vero, ait, et nunc ipse sum, qui volen- tibus vobis peccata dimitto, si ipsi eorum accusa- tores in remissionem, non in condemnationem esse volueritis. Sin minus, ipsa ego vobis judicii tempore in memoriam revocabo, et majorum sce- lera ; eadem superare evincam. Etsi enim impieta- tis crimine et illi quoque non caruerint, idolum tamen in templum meum, quod ipsi facere ausi estis, nunquam induxerunt. Deinde, ut ad resipi- scentiam adducal, graviter eosdem perstringens, Ja- cobum et Israelen de patrum nomine appellat ; ctoremque se esse ostendit, et omnia permeare, ip- sam denique, quæ in utero absolvitur, plasmatio- nem moderari. Spiritum deinde ejus fidei, quæ in Unigenitum habetur (id est benedictionem, quæ ab eodem suppeditatur) mercedis loco daturum se de- monstrat. Est enim iis usitatum et proprium, qui Deo benedicunt, ut ipsi quoque benedictione replean- tur. Si enim qui Abrahamo benedicit, benedictionem et ipse consequitur, quanto magis qui Den, et Domino? Istis igitur bonis abundaturi sunt ; ut virentibus semper arboribus ea etiam, quæ ad illos spectant, appareant. VERS. 6-23. Sic ait Deus, rex Israel, qui liberavit ipsum, Deus exercituum : Ego primus, et ego post hæc. Præter me non est Deus. Quis sicul ego ? Stet, vocet, et annuntiet, et paret mihi, ex quo feci hominem in æternum, etc. Aliud est sermonis initium ad Judæos, qui idolorum cultum amplexi sunt. Sed cujusnam sit Israelis rex man ignorare patitur, cum qui liberavit eum Deus exercituum, adjicit. Est enim liberatorum rex non eorum qui impietatis arguuntur : quos tanien aberrantes etiam ad unum Deum reducit, quo neque prior neque posterior ullus inveniri queat. Quod si de universo etiam Israele verba ista, qui liberavit eum, intelligantur, eos, ut Ægy pliacæ servitutis meminerint, a qua erepti ` sunt, adhortatur, tantorumque miraculorum aucto- reni præter Deum, qui natura talis principio et fine caret, nullum esse alium ostendit. Verum, si alium exsistere arbitraris, dicat jam, quale suum opus in hoc universi theatro ostendere queat. Unus * Cor. 3, 2. C D

δέκα φυλὰς ἐπαναγαγεῖν ἐὰν βουληθῶσι, τῶν πάλαι θαυμάτων ὑπέμνησε ν. Εἰ δὲ λέγετε· Τί δεῖ μεμνή. σθαι; πάλιν ἐκείνων ἀπιστουμένων τῷ χρόνῳ, πα- ρείσθω ταῦτα, φησί, καὶ τὰ νέα σκοπήσατε. Εἰπων δὲ τὰ περὶ τῆς Καινῆς Διαθήκης, φησίν, ὡς Οὐ νῦν ἀρχὴν τῆς περὶ σὲ κηδεμονίας πεποίημαι, ἀλλ᾽ οὐ δὲ μισθὸν λαβὼν ἐξ ἀρχῆς, τοὐναντίον δὲ καὶ ἀσει βοῦντι τῶν ἁμαρτημάτων ἄφεσιν δέδωκα, καιρὸν ὑμῖν δοὺς δικαιοσύνην ἐργάζεσθαι. Καὶ ἡ θάλασσα γὰρ, καὶ ὁ στύλος τοῦ πυρὸς, καὶ ἡ νεφέλη, βαπτί σματος χώραν ἐπεῖχεν ὑμῖν. Καὶ ὁ ᾿Απόστολος γὰρ βεβαπτίσθαι φησὶν αὐτοὺς ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ τῇ θαλάσσῃ. ῾Ο αὐτὸς δὲ καὶ νῦν εἰμι βουλομένων ὑμῶν ἀφιεὶς ἁμαρτίας, ἐὰν ἑαυτῶν κατήγοροι γέν Α ιδίας μεγαλοπρεπείας, ὡς οἷός τε ἔσται καὶ τὰς Β νησθε ἐπὶ ἀφέσει, οὐ κατακρίσει. Εἰ δὲ μή, ἐν καιρῷ τῆς κρίσεως τούτων ὑμᾶς ὑπομνήσω τους ἑαυτῶν πατέρας ταῖς ἁμαρτίαις νικήσαντας. Ησέ- βουν μὲν γὰρ κἀκεῖνοι, ἀλλ᾽ οὐκ εἴδωλον καθ' ὑμᾶς ἐπεισήνεγκαν τῷ ἡμετέρῳ ναῷ. Καὶ πάλιν ἐπιστρέφων αὐτοὺς, δυσωπητικῶς Ιακώβ καὶ Ἰσραὴλ ἐκ τῶν πατέρων καλεῖ, καὶ ποιητὴν καὶ διὰ πάντων διήκοντα δεικνὺς ἑαυτὸν, καὶ τῆς ἐν τῇ γαστρὶ μέμνηται πλάσεως. Εἶτα μισθὸν τῆς εἰς τὸν Μονογενῆ πίστεως τὸ Πνεῦμα δώσειν ἐπαγ γειλάμενος τὴν ἐξ αὐτοῦ χορηγουμένην ευλογίαν δηλοί. Ιδιον γὰρ τῶν εὐλογούντων Θεὸν, τὸ καὶ αὐτοὺς εὐλογίας πληροῦσθαι. Εἰ γὰρ ὁ τὸν ᾿Αβραὰμ εὐλογῶν εὐλογίας κληρονόμος ἔσται, πόσῳ γε τού- του τὸν Θεὸν καὶ Δεσπότην; Εν τούτοις δὲ γενήσονται τοῖς ἀγαθοῖς, ὡς τοῖς ἀειθαλέσιν εοικέναι φυτοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. /α- ς-κγ'. Οὕτως λέγει ὁ Θεός, ὁ βασιλεὺς Ἰσραὴλ, ὁ φυσάμενος αὐτὸν Θεὸς Σαβαώθ· Εγώ πρῶτος, καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα. Πλὴν ἐμοῦ οὐκ ἔστι ὁ Θεός. Τίς ὥσπερ ἐγώ; Στήτω, καὶ καλε σάτω, καὶ ἀναγγειλάτω, καὶ ἑτοιμασάτω μοι, ἀφ' οὗ ἐποίησα ἄνθρωπον εἰς τὸν αἰῶνα, κ. τ. λ. Ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς πρὸς τοὺς εἰδωλολάτρας τῶν Ἰουδαίων ὁ λόγος. Ποίου δὲ Ἰσραήλ ἐστι βασιλεύς, επήνεγκε λέγων, ὁ φυσάμενος αὐτὸν Θεὸς Σα- βαώθ. Τῶν γὰρ ῥυσθέντων ἐστὶ βασιλεὺς, οὐ τῶν κατηγορουμένων ἐπ' ἀσεβείᾳ. Οὓς δὴ καὶ πλανη θέντας ἐπιστρέφει πρὸς τὸν ἕνα Θεόν. Πρὸ οὗ καὶ μεθ᾽ ὅν οὐκ ἔστιν ἄλλον εὑρεῖν. Εἰ δὲ καὶ περὶ παν τὸς νοοῖτο τοῦ Ἰσραὴλ τὸ ὁ φυσάμενος αὐτὸν, τῆς ἐλευθερίας αὐτῶν τῆς ἐξ Αἰγύπτου μεμνή σθαι παρακαλεῖ, καὶ τῶν τοσούτων θαυμάτων, παρὰ τὸν φύσει Θεὸν ἄναρχόν τε καὶ ἀτελεύτητον ἕτερον οὐδένα δεικνύς· εἰ δὲ νομίζεις ἄλλον εἶναι, λεγέτω ποῖον ἔργον αὐτοῦ δείκνυσιν ἐν τῷ παντί. Ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ κόσμου, καὶ συμφυούς, καὶ ἑαυτῷ συνημμένου, εἷς ἂν εἴη καὶ ὁ τούτου δημιουρ 2:03 PROGOPII GAZÆI supra positam verborum seriem a principio repe- tentes, volunt eos a Deo in suæ magnificentiæ de- monstrationen induci ut renovata veterum mira- culorum memoria, posse a se decem tribus, nisi ipeæ obstiterint, in patriam reduci non dubitent. Quod si, quid meminisse opus sit, postulatis : ela- pso rursum tempori fidem detrahentibus, ista, in- quit, prætermittantur, et quæ recentia sunt, consi- derate. Deinde, ut ea, quæ ad Novum Testamentum attinent, attigit, non se nunc primum ejus curam suscepisse respondet, qui ne mercedem quidem ab initio acceperit, sed contra ut impie degenti pecca- torum veniam, prorogato ad operandam justitiam tempore, largitum esse, Mare enim, et columna ignis, et nebula, baptismatis vicem, Apostolo te- ste 7, suppleverunt, qui in nube et mari baptizatos dicat. Idem vero, ait, et nunc ipse sum, qui volen- tibus vobis peccata dimitto, si ipsi eorum accusa- tores in remissionem, non in condemnationem esse volueritis. Sin minus, ipsa ego vobis judicii tempore in memoriam revocabo, et majorum sce- lera ; eadem superare evincam. Etsi enim impieta- tis crimine et illi quoque non caruerint, idolum tamen in templum meum, quod ipsi facere ausi estis, nunquam induxerunt. Deinde, ut ad resipi- scentiam adducal, graviter eosdem perstringens, Ja- cobum et Israelen de patrum nomine appellat ; ctoremque se esse ostendit, et omnia permeare, ip- sam denique, quæ in utero absolvitur, plasmatio- nem moderari. Spiritum deinde ejus fidei, quæ in Unigenitum habetur (id est benedictionem, quæ ab eodem suppeditatur) mercedis loco daturum se de- monstrat. Est enim iis usitatum et proprium, qui Deo benedicunt, ut ipsi quoque benedictione replean- tur. Si enim qui Abrahamo benedicit, benedictionem et ipse consequitur, quanto magis qui Den, et Domino? Istis igitur bonis abundaturi sunt ; ut virentibus semper arboribus ea etiam, quæ ad illos spectant, appareant. VERS. 6-23. Sic ait Deus, rex Israel, qui liberavit ipsum, Deus exercituum : Ego primus, et ego post hæc. Præter me non est Deus. Quis sicul ego ? Stet, vocet, et annuntiet, et paret mihi, ex quo feci hominem in æternum, etc. Aliud est sermonis initium ad Judæos, qui idolorum cultum amplexi sunt. Sed cujusnam sit Israelis rex man ignorare patitur, cum qui liberavit eum Deus exercituum, adjicit. Est enim liberatorum rex non eorum qui impietatis arguuntur : quos tanien aberrantes etiam ad unum Deum reducit, quo neque prior neque posterior ullus inveniri queat. Quod si de universo etiam Israele verba ista, qui liberavit eum, intelligantur, eos, ut Ægy pliacæ servitutis meminerint, a qua erepti ` sunt, adhortatur, tantorumque miraculorum aucto- reni præter Deum, qui natura talis principio et fine caret, nullum esse alium ostendit. Verum, si alium exsistere arbitraris, dicat jam, quale suum opus in hoc universi theatro ostendere queat. Unus * Cor. 3, 2. C D

δέκα φυλὰς ἐπαναγαγεῖν ἐὰν βουληθῶσι, τῶν πάλαι θαυμάτων ὑπέμνησε ν. Εἰ δὲ λέγετε· Τί δεῖ μεμνή. σθαι; πάλιν ἐκείνων ἀπιστουμένων τῷ χρόνῳ, πα- ρείσθω ταῦτα, φησί, καὶ τὰ νέα σκοπήσατε. Εἰπων δὲ τὰ περὶ τῆς Καινῆς Διαθήκης, φησίν, ὡς Οὐ νῦν ἀρχὴν τῆς περὶ σὲ κηδεμονίας πεποίημαι, ἀλλ᾽ οὐ δὲ μισθὸν λαβὼν ἐξ ἀρχῆς, τοὐναντίον δὲ καὶ ἀσει βοῦντι τῶν ἁμαρτημάτων ἄφεσιν δέδωκα, καιρὸν ὑμῖν δοὺς δικαιοσύνην ἐργάζεσθαι. Καὶ ἡ θάλασσα γὰρ, καὶ ὁ στύλος τοῦ πυρὸς, καὶ ἡ νεφέλη, βαπτί σματος χώραν ἐπεῖχεν ὑμῖν. Καὶ ὁ ᾿Απόστολος γὰρ βεβαπτίσθαι φησὶν αὐτοὺς ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ τῇ θαλάσσῃ. ῾Ο αὐτὸς δὲ καὶ νῦν εἰμι βουλομένων ὑμῶν ἀφιεὶς ἁμαρτίας, ἐὰν ἑαυτῶν κατήγοροι γέν Α ιδίας μεγαλοπρεπείας, ὡς οἷός τε ἔσται καὶ τὰς Β νησθε ἐπὶ ἀφέσει, οὐ κατακρίσει. Εἰ δὲ μή, ἐν καιρῷ τῆς κρίσεως τούτων ὑμᾶς ὑπομνήσω τους ἑαυτῶν πατέρας ταῖς ἁμαρτίαις νικήσαντας. Ησέ- βουν μὲν γὰρ κἀκεῖνοι, ἀλλ᾽ οὐκ εἴδωλον καθ' ὑμᾶς ἐπεισήνεγκαν τῷ ἡμετέρῳ ναῷ. Καὶ πάλιν ἐπιστρέφων αὐτοὺς, δυσωπητικῶς Ιακώβ καὶ Ἰσραὴλ ἐκ τῶν πατέρων καλεῖ, καὶ ποιητὴν καὶ διὰ πάντων διήκοντα δεικνὺς ἑαυτὸν, καὶ τῆς ἐν τῇ γαστρὶ μέμνηται πλάσεως. Εἶτα μισθὸν τῆς εἰς τὸν Μονογενῆ πίστεως τὸ Πνεῦμα δώσειν ἐπαγ γειλάμενος τὴν ἐξ αὐτοῦ χορηγουμένην ευλογίαν δηλοί. Ιδιον γὰρ τῶν εὐλογούντων Θεὸν, τὸ καὶ αὐτοὺς εὐλογίας πληροῦσθαι. Εἰ γὰρ ὁ τὸν ᾿Αβραὰμ εὐλογῶν εὐλογίας κληρονόμος ἔσται, πόσῳ γε τού- του τὸν Θεὸν καὶ Δεσπότην; Εν τούτοις δὲ γενήσονται τοῖς ἀγαθοῖς, ὡς τοῖς ἀειθαλέσιν εοικέναι φυτοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. /α- ς-κγ'. Οὕτως λέγει ὁ Θεός, ὁ βασιλεὺς Ἰσραὴλ, ὁ φυσάμενος αὐτὸν Θεὸς Σαβαώθ· Εγώ πρῶτος, καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα. Πλὴν ἐμοῦ οὐκ ἔστι ὁ Θεός. Τίς ὥσπερ ἐγώ; Στήτω, καὶ καλε σάτω, καὶ ἀναγγειλάτω, καὶ ἑτοιμασάτω μοι, ἀφ' οὗ ἐποίησα ἄνθρωπον εἰς τὸν αἰῶνα, κ. τ. λ. Ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς πρὸς τοὺς εἰδωλολάτρας τῶν Ἰουδαίων ὁ λόγος. Ποίου δὲ Ἰσραήλ ἐστι βασιλεύς, επήνεγκε λέγων, ὁ φυσάμενος αὐτὸν Θεὸς Σα- βαώθ. Τῶν γὰρ ῥυσθέντων ἐστὶ βασιλεὺς, οὐ τῶν κατηγορουμένων ἐπ' ἀσεβείᾳ. Οὓς δὴ καὶ πλανη θέντας ἐπιστρέφει πρὸς τὸν ἕνα Θεόν. Πρὸ οὗ καὶ μεθ᾽ ὅν οὐκ ἔστιν ἄλλον εὑρεῖν. Εἰ δὲ καὶ περὶ παν τὸς νοοῖτο τοῦ Ἰσραὴλ τὸ ὁ φυσάμενος αὐτὸν, τῆς ἐλευθερίας αὐτῶν τῆς ἐξ Αἰγύπτου μεμνή σθαι παρακαλεῖ, καὶ τῶν τοσούτων θαυμάτων, παρὰ τὸν φύσει Θεὸν ἄναρχόν τε καὶ ἀτελεύτητον ἕτερον οὐδένα δεικνύς· εἰ δὲ νομίζεις ἄλλον εἶναι, λεγέτω ποῖον ἔργον αὐτοῦ δείκνυσιν ἐν τῷ παντί. Ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ κόσμου, καὶ συμφυούς, καὶ ἑαυτῷ συνημμένου, εἷς ἂν εἴη καὶ ὁ τούτου δημιουρ 2:03 PROGOPII GAZÆI supra positam verborum seriem a principio repe- tentes, volunt eos a Deo in suæ magnificentiæ de- monstrationen induci ut renovata veterum mira- culorum memoria, posse a se decem tribus, nisi ipeæ obstiterint, in patriam reduci non dubitent. Quod si, quid meminisse opus sit, postulatis : ela- pso rursum tempori fidem detrahentibus, ista, in- quit, prætermittantur, et quæ recentia sunt, consi- derate. Deinde, ut ea, quæ ad Novum Testamentum attinent, attigit, non se nunc primum ejus curam suscepisse respondet, qui ne mercedem quidem ab initio acceperit, sed contra ut impie degenti pecca- torum veniam, prorogato ad operandam justitiam tempore, largitum esse, Mare enim, et columna ignis, et nebula, baptismatis vicem, Apostolo te- ste 7, suppleverunt, qui in nube et mari baptizatos dicat. Idem vero, ait, et nunc ipse sum, qui volen- tibus vobis peccata dimitto, si ipsi eorum accusa- tores in remissionem, non in condemnationem esse volueritis. Sin minus, ipsa ego vobis judicii tempore in memoriam revocabo, et majorum sce- lera ; eadem superare evincam. Etsi enim impieta- tis crimine et illi quoque non caruerint, idolum tamen in templum meum, quod ipsi facere ausi estis, nunquam induxerunt. Deinde, ut ad resipi- scentiam adducal, graviter eosdem perstringens, Ja- cobum et Israelen de patrum nomine appellat ; ctoremque se esse ostendit, et omnia permeare, ip- sam denique, quæ in utero absolvitur, plasmatio- nem moderari. Spiritum deinde ejus fidei, quæ in Unigenitum habetur (id est benedictionem, quæ ab eodem suppeditatur) mercedis loco daturum se de- monstrat. Est enim iis usitatum et proprium, qui Deo benedicunt, ut ipsi quoque benedictione replean- tur. Si enim qui Abrahamo benedicit, benedictionem et ipse consequitur, quanto magis qui Den, et Domino? Istis igitur bonis abundaturi sunt ; ut virentibus semper arboribus ea etiam, quæ ad illos spectant, appareant. VERS. 6-23. Sic ait Deus, rex Israel, qui liberavit ipsum, Deus exercituum : Ego primus, et ego post hæc. Præter me non est Deus. Quis sicul ego ? Stet, vocet, et annuntiet, et paret mihi, ex quo feci hominem in æternum, etc. Aliud est sermonis initium ad Judæos, qui idolorum cultum amplexi sunt. Sed cujusnam sit Israelis rex man ignorare patitur, cum qui liberavit eum Deus exercituum, adjicit. Est enim liberatorum rex non eorum qui impietatis arguuntur : quos tanien aberrantes etiam ad unum Deum reducit, quo neque prior neque posterior ullus inveniri queat. Quod si de universo etiam Israele verba ista, qui liberavit eum, intelligantur, eos, ut Ægy pliacæ servitutis meminerint, a qua erepti ` sunt, adhortatur, tantorumque miraculorum aucto- reni præter Deum, qui natura talis principio et fine caret, nullum esse alium ostendit. Verum, si alium exsistere arbitraris, dicat jam, quale suum opus in hoc universi theatro ostendere queat. Unus * Cor. 3, 2. C D

δέκα φυλὰς ἐπαναγαγεῖν ἐὰν βουληθῶσι, τῶν πάλαι θαυμάτων ὑπέμνησε ν. Εἰ δὲ λέγετε· Τί δεῖ μεμνή. σθαι; πάλιν ἐκείνων ἀπιστουμένων τῷ χρόνῳ, πα- ρείσθω ταῦτα, φησί, καὶ τὰ νέα σκοπήσατε. Εἰπων δὲ τὰ περὶ τῆς Καινῆς Διαθήκης, φησίν, ὡς Οὐ νῦν ἀρχὴν τῆς περὶ σὲ κηδεμονίας πεποίημαι, ἀλλ᾽ οὐ δὲ μισθὸν λαβὼν ἐξ ἀρχῆς, τοὐναντίον δὲ καὶ ἀσει βοῦντι τῶν ἁμαρτημάτων ἄφεσιν δέδωκα, καιρὸν ὑμῖν δοὺς δικαιοσύνην ἐργάζεσθαι. Καὶ ἡ θάλασσα γὰρ, καὶ ὁ στύλος τοῦ πυρὸς, καὶ ἡ νεφέλη, βαπτί σματος χώραν ἐπεῖχεν ὑμῖν. Καὶ ὁ ᾿Απόστολος γὰρ βεβαπτίσθαι φησὶν αὐτοὺς ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ τῇ θαλάσσῃ. ῾Ο αὐτὸς δὲ καὶ νῦν εἰμι βουλομένων ὑμῶν ἀφιεὶς ἁμαρτίας, ἐὰν ἑαυτῶν κατήγοροι γέν Α ιδίας μεγαλοπρεπείας, ὡς οἷός τε ἔσται καὶ τὰς Β νησθε ἐπὶ ἀφέσει, οὐ κατακρίσει. Εἰ δὲ μή, ἐν καιρῷ τῆς κρίσεως τούτων ὑμᾶς ὑπομνήσω τους ἑαυτῶν πατέρας ταῖς ἁμαρτίαις νικήσαντας. Ησέ- βουν μὲν γὰρ κἀκεῖνοι, ἀλλ᾽ οὐκ εἴδωλον καθ' ὑμᾶς ἐπεισήνεγκαν τῷ ἡμετέρῳ ναῷ. Καὶ πάλιν ἐπιστρέφων αὐτοὺς, δυσωπητικῶς Ιακώβ καὶ Ἰσραὴλ ἐκ τῶν πατέρων καλεῖ, καὶ ποιητὴν καὶ διὰ πάντων διήκοντα δεικνὺς ἑαυτὸν, καὶ τῆς ἐν τῇ γαστρὶ μέμνηται πλάσεως. Εἶτα μισθὸν τῆς εἰς τὸν Μονογενῆ πίστεως τὸ Πνεῦμα δώσειν ἐπαγ γειλάμενος τὴν ἐξ αὐτοῦ χορηγουμένην ευλογίαν δηλοί. Ιδιον γὰρ τῶν εὐλογούντων Θεὸν, τὸ καὶ αὐτοὺς εὐλογίας πληροῦσθαι. Εἰ γὰρ ὁ τὸν ᾿Αβραὰμ εὐλογῶν εὐλογίας κληρονόμος ἔσται, πόσῳ γε τού- του τὸν Θεὸν καὶ Δεσπότην; Εν τούτοις δὲ γενήσονται τοῖς ἀγαθοῖς, ὡς τοῖς ἀειθαλέσιν εοικέναι φυτοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. /α- ς-κγ'. Οὕτως λέγει ὁ Θεός, ὁ βασιλεὺς Ἰσραὴλ, ὁ φυσάμενος αὐτὸν Θεὸς Σαβαώθ· Εγώ πρῶτος, καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα. Πλὴν ἐμοῦ οὐκ ἔστι ὁ Θεός. Τίς ὥσπερ ἐγώ; Στήτω, καὶ καλε σάτω, καὶ ἀναγγειλάτω, καὶ ἑτοιμασάτω μοι, ἀφ' οὗ ἐποίησα ἄνθρωπον εἰς τὸν αἰῶνα, κ. τ. λ. Ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς πρὸς τοὺς εἰδωλολάτρας τῶν Ἰουδαίων ὁ λόγος. Ποίου δὲ Ἰσραήλ ἐστι βασιλεύς, επήνεγκε λέγων, ὁ φυσάμενος αὐτὸν Θεὸς Σα- βαώθ. Τῶν γὰρ ῥυσθέντων ἐστὶ βασιλεὺς, οὐ τῶν κατηγορουμένων ἐπ' ἀσεβείᾳ. Οὓς δὴ καὶ πλανη θέντας ἐπιστρέφει πρὸς τὸν ἕνα Θεόν. Πρὸ οὗ καὶ μεθ᾽ ὅν οὐκ ἔστιν ἄλλον εὑρεῖν. Εἰ δὲ καὶ περὶ παν τὸς νοοῖτο τοῦ Ἰσραὴλ τὸ ὁ φυσάμενος αὐτὸν, τῆς ἐλευθερίας αὐτῶν τῆς ἐξ Αἰγύπτου μεμνή σθαι παρακαλεῖ, καὶ τῶν τοσούτων θαυμάτων, παρὰ τὸν φύσει Θεὸν ἄναρχόν τε καὶ ἀτελεύτητον ἕτερον οὐδένα δεικνύς· εἰ δὲ νομίζεις ἄλλον εἶναι, λεγέτω ποῖον ἔργον αὐτοῦ δείκνυσιν ἐν τῷ παντί. Ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ κόσμου, καὶ συμφυούς, καὶ ἑαυτῷ συνημμένου, εἷς ἂν εἴη καὶ ὁ τούτου δημιουρ 2:03 PROGOPII GAZÆI supra positam verborum seriem a principio repe- tentes, volunt eos a Deo in suæ magnificentiæ de- monstrationen induci ut renovata veterum mira- culorum memoria, posse a se decem tribus, nisi ipeæ obstiterint, in patriam reduci non dubitent. Quod si, quid meminisse opus sit, postulatis : ela- pso rursum tempori fidem detrahentibus, ista, in- quit, prætermittantur, et quæ recentia sunt, consi- derate. Deinde, ut ea, quæ ad Novum Testamentum attinent, attigit, non se nunc primum ejus curam suscepisse respondet, qui ne mercedem quidem ab initio acceperit, sed contra ut impie degenti pecca- torum veniam, prorogato ad operandam justitiam tempore, largitum esse, Mare enim, et columna ignis, et nebula, baptismatis vicem, Apostolo te- ste 7, suppleverunt, qui in nube et mari baptizatos dicat. Idem vero, ait, et nunc ipse sum, qui volen- tibus vobis peccata dimitto, si ipsi eorum accusa- tores in remissionem, non in condemnationem esse volueritis. Sin minus, ipsa ego vobis judicii tempore in memoriam revocabo, et majorum sce- lera ; eadem superare evincam. Etsi enim impieta- tis crimine et illi quoque non caruerint, idolum tamen in templum meum, quod ipsi facere ausi estis, nunquam induxerunt. Deinde, ut ad resipi- scentiam adducal, graviter eosdem perstringens, Ja- cobum et Israelen de patrum nomine appellat ; ctoremque se esse ostendit, et omnia permeare, ip- sam denique, quæ in utero absolvitur, plasmatio- nem moderari. Spiritum deinde ejus fidei, quæ in Unigenitum habetur (id est benedictionem, quæ ab eodem suppeditatur) mercedis loco daturum se de- monstrat. Est enim iis usitatum et proprium, qui Deo benedicunt, ut ipsi quoque benedictione replean- tur. Si enim qui Abrahamo benedicit, benedictionem et ipse consequitur, quanto magis qui Den, et Domino? Istis igitur bonis abundaturi sunt ; ut virentibus semper arboribus ea etiam, quæ ad illos spectant, appareant. VERS. 6-23. Sic ait Deus, rex Israel, qui liberavit ipsum, Deus exercituum : Ego primus, et ego post hæc. Præter me non est Deus. Quis sicul ego ? Stet, vocet, et annuntiet, et paret mihi, ex quo feci hominem in æternum, etc. Aliud est sermonis initium ad Judæos, qui idolorum cultum amplexi sunt. Sed cujusnam sit Israelis rex man ignorare patitur, cum qui liberavit eum Deus exercituum, adjicit. Est enim liberatorum rex non eorum qui impietatis arguuntur : quos tanien aberrantes etiam ad unum Deum reducit, quo neque prior neque posterior ullus inveniri queat. Quod si de universo etiam Israele verba ista, qui liberavit eum, intelligantur, eos, ut Ægy pliacæ servitutis meminerint, a qua erepti ` sunt, adhortatur, tantorumque miraculorum aucto- reni præter Deum, qui natura talis principio et fine caret, nullum esse alium ostendit. Verum, si alium exsistere arbitraris, dicat jam, quale suum opus in hoc universi theatro ostendere queat. Unus * Cor. 3, 2. C D

γός, ἐκ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτων νοού- μενος. Θεοῦ δὲ ὄντος ἑτέρου, καὶ κόσμος ἕτερος νοηθήσεται· ὅπερ ἐκ πλειόνων ὡς ἄτοπον ἐξελήλεγ- κται. Τὸ δὲ στήτω, τοῦτ' ἔστι πρῶτον ὕπαρξιν δεικνύτω τὴν ἑαυτοῦ, καὶ ὡς ἐν οὐσίας ἐστὶν ὑπο στάσει, καὶ ὡς ἐφ' ἑαυτοῦ μένει καὶ ἕστηκεν. Εἶτα φωνὴν ἀφεὶς λογικὴν καὶ Θεῷ πρέπουσαν, ἀναγγει λάτω πρώτα καὶ ἔσχατα, ἀφ' οὗ τὸν ἄνθρωπον Έπλασα, μέχρι τοῦ παρόντος καιροῦ, ἢ καὶ ἔτι τοῦ μέλλοντος, καθάπερ ἐγὼ τὰ μὲν πρῶτα διὰ Μω- σέως, τὰ δὲ τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας, δι᾿ αὐτοῦ τι καὶ τῶν ἄλλων ἐμήνυσα προφητῶν. Θεῷ γὰρ τῷ κατὰ φύσιν πάντα πάρεστιν ἐν ἀμερίστῳ γνώσει καὶ τὰ χρόνῳ διεστηκότα. ᾿Αλλὰ γὰρ μὴ συσχηματίζεσθε έγκαλυπτόμενοι, Β ὡς εἰδότες μέν τι, μὴ βουλόμενοι δὲ λέγειν. Οὐ γὰρ ἠκούσατε, φησίν, ἀπ᾿ ἀρχῆς, οὐδὲ ἔγνωτε τοιοῦτον οὐδὲν, ὡς ἐγὼ πρόγνωσίν τε τὴν ἐμὴν καὶ θεϊκὰς ἐπ- έδειξα πράξεις. "Ων ὑμεῖς μάρτυρες, ὅσοι τὰ Μωσέως καὶ τῶν μετ' αὐτὸν ἐγνώκατε λόγια, τὰ ἐν Αἰγύπτῳ θαύματα, καὶ μετὰ ταύτην ἀγγέλλοντα, καὶ τῆς κτί- σεως αὐτῆς ὡς δὴ Δεσπότῃ συγκινηθείσης ἐμοί. Ταῦτα γὰρ ἰδίας ἐκάλεσεν ἀρετὰς, ἃς ἐνεργοῦντι τούτων ἦν οὐδεὶς σὺν ἐμοὶ, ἀλλ' οὐδὲ πρὸ τοῦ κατα- κλυσμοῦ, ὅτε μηδὲ τῶν εἰδώλων ἦσαν δημιουργοί, καθάπερ ὥστε καὶ ὑμεῖς, ὡς ἐν ἀρχῇ τοῦ θνητοῦ βίου τούτων ὑπῆρχεν οὐδέν. Οἱ δὲ μετὰ ταῦτα γενόμενοι παύσονται τῆς πλάνης εγκαλυπτόμενοι. Επιμένον τες δὲ κατὰ τὸν τῆς ἐκδικήσεως ἀπολοῦνται καιρόν. Ὑμεῖς δὲ τέως τί μὴ λογίζεσθε, τίς τῶν ἀψύχων ἀγαλμάτων ἡ φύσις ; Εἰ γὰρ εἶχόν τινα δύναμιν, ἤρχεσαν ἂν τοῖς Αἰγυπτίοις, καὶ τοῖς 'Αμορραίοις εἰς σωτηρίαν ταῖς ἐμαῖς ἐνεργείαις ἀντιταττόμενα. Νυνί δὲ σὺν αὐτοῖς ἥλω τοῖς προσκυνοῦσι καὶ πυρὶ δι' ὑμῶν παραδέδοται. Πῶς οὖν ὑμεῖς οἱ κατεγνωκότες γεγόνατε τούτων δημιουργοί, καὶ ταῦτα Μωσέως ἀκούσαντες, ὡς Θεῷ μόνῳ λατρεύσεις, καὶ οὐ ποιή- σεις σεαυτῷ εἴδωλον ; οὕτω γεγόνατε μάταιοι τὰ μὴ ὄντα ποθήσαντες ; Τὸ δὲ ἐξηράνθησαν, εἰ μὲν ἐπὶ τῶν γλυπτῶν νοοῖτο, ἀντὶ τοῦ ἀπώλοντο κείσεται. Εἰ δὲ ἐπὶ τῶν τεκταινόντων, ὡς ἐπὶ φυτῶν ἀκάρπων ῥηθείη ξηραινομένων, ὧν τὸ τέλος εἰς καῦσιν. Τὸ δὲ κωφοὶ ἀπὸ ἀνθρώπων ἀντὶ τοῦ τελοῦντες μὲν οὐ δαμῶ; εἰς ἀνθρώπους, ἀναίσθητοι δὲ, κατὰ τό • Όμοιοι αὐτοῖς γένοιντο οἱ ποιοῦντες αὐτά. Εντά φησι, συναχθήτωσαν πάντες, ὡς ἂν κοινῶς ἐντρα πείεν οἱ τῶν εἰδώλων θεραπευταὶ τῇ δυσσεβεία συνειπεῖν οὐκ ἰσχύοντες. Εἶτα μέμνηται τῶν ὀργάνων, δι' ὧν τὰ εἴδωλα κατεσκεύαζον, ἵνα τὴν περὶ ταῦτα τέχνην προσκυ ε ἰσ. ἄλλῳ γοῦν. COMMENTARII IN ISAIAM. A enim cum sit, ejusdemque natura, et sibi coh- rens mundus ; unicus quoque et ejus opifex ex magnitudine operis et pulchritudine intelligatur new cesse est ; quemadmodum et πundus alius, si Der:s alius quod multis rationibus absurdum esse con- vincitur. At quod stare imperat, postulat imprimis, ut suam ille exsistentiam demonstret, deinde, ut sit in essentiæ hypostasi, denique, ut in seipso maneat et constet. Voce præterea usus rationis par- ticipe, Deoque convenienti, quæ prima quæque ul- tima, inquit, annuntiet, ab eo tempore exorsus, quo hominem formavi ad præsens usque, et quæ ventura etiam, quemadmodum ei ipse prima qui- dem per Mosen, cætera autem de Christi adventu per eumdemn, prephetasque alios aperui. Ei siquidem, qui natura Deus sit, præsentia sunt omnia, nulloque ipsi cognitionis discrimine ea etiam, quæ tempore distinguuntur, separantur, C D . Videte igitur ne alii conformemini absconditi tanquam scientes quidem aliquid, sed efferre no- lentes. Non enim audivistis, inquit, ab initio neque cognovistis ejusmodi quidquam, atque ego, qui et futura de me præscivi, et divina opera edidi, quorum vos omnes ipse testes appello, quot- quot Mosis oracula, et quæ postea edita sunt, evolvistis, in quibus quæ in Egypto, et deinceps a me patrata sunt, cum creata omnia mihi Domino subservirent, reperialis. Hac enim proprias vir- tates appellavit : Quas cum ego operarer, in- quit, mecum nullus fuit, imo ne ante eluvionem quidem cum nondum essent idolorum opifices : sicut et vos in ipso mortalis vitæ principio nihil horum quidquam visum esse non ignoratis. Veruın qui postea nati sunt, ab errore cessabunt abscon- diti : qui vero institerint, ipso ultionis tempore deperibunt. Vos autem interim quid non consideratis, quænam sit ipsa idolorum anima ca- rentium natura ? Si quam enim potentiam haberent, Ægyptiis et Amorrhæis, qui ea viribus neis oppo- nunt, ad salutem aliquid conferre potuissent. At nunc cum suis ipsa adoratoribus capta per vos in ignem conjecta sunt. Qui vos igitur, quos latere ipsa non potuerunt, eorum opifices exstitistis, qui Mosen Deo uni serviendum, neque idola facienda docentem audivistis? At eo ipsi vecordiæ evasi- stis, ut earum rerum amore, quæ non sunt, insania- tis. Cæterum quod exaruerunt habetur, si de sculptilibus intelligatur; idem plane, quod perie- runt, significare putandum est: sin autem ad eos, qui ea fabricati sunt, referatur; tanquam de are- scentibus arboribus dicetur, quorum fiuis ipsa est. combustio. Quod autem surdos ab hominibus dixit, idem plane, ac si nullo modo inter homines numeratos, el sensu destitutos dixisset, significavit ; quale est illud ; « Similes iis fiant, qui faciunt ea Deinde congregentur omnes, adjicit, ut omnes simul idolorum cultores, cum in impietate consentire non queant, pudore confundantur. Psal. cx111, 8. Instrumentorum præterea, quibus idola flebant, meminit; ut autem eos adorare demonstret. Si VARIE LECTIONES.

γός, ἐκ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτων νοού- μενος. Θεοῦ δὲ ὄντος ἑτέρου, καὶ κόσμος ἕτερος νοηθήσεται· ὅπερ ἐκ πλειόνων ὡς ἄτοπον ἐξελήλεγ- κται. Τὸ δὲ στήτω, τοῦτ' ἔστι πρῶτον ὕπαρξιν δεικνύτω τὴν ἑαυτοῦ, καὶ ὡς ἐν οὐσίας ἐστὶν ὑπο στάσει, καὶ ὡς ἐφ' ἑαυτοῦ μένει καὶ ἕστηκεν. Εἶτα φωνὴν ἀφεὶς λογικὴν καὶ Θεῷ πρέπουσαν, ἀναγγει λάτω πρώτα καὶ ἔσχατα, ἀφ' οὗ τὸν ἄνθρωπον Έπλασα, μέχρι τοῦ παρόντος καιροῦ, ἢ καὶ ἔτι τοῦ μέλλοντος, καθάπερ ἐγὼ τὰ μὲν πρῶτα διὰ Μω- σέως, τὰ δὲ τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας, δι᾿ αὐτοῦ τι καὶ τῶν ἄλλων ἐμήνυσα προφητῶν. Θεῷ γὰρ τῷ κατὰ φύσιν πάντα πάρεστιν ἐν ἀμερίστῳ γνώσει καὶ τὰ χρόνῳ διεστηκότα. ᾿Αλλὰ γὰρ μὴ συσχηματίζεσθε έγκαλυπτόμενοι, Β ὡς εἰδότες μέν τι, μὴ βουλόμενοι δὲ λέγειν. Οὐ γὰρ ἠκούσατε, φησίν, ἀπ᾿ ἀρχῆς, οὐδὲ ἔγνωτε τοιοῦτον οὐδὲν, ὡς ἐγὼ πρόγνωσίν τε τὴν ἐμὴν καὶ θεϊκὰς ἐπ- έδειξα πράξεις. "Ων ὑμεῖς μάρτυρες, ὅσοι τὰ Μωσέως καὶ τῶν μετ' αὐτὸν ἐγνώκατε λόγια, τὰ ἐν Αἰγύπτῳ θαύματα, καὶ μετὰ ταύτην ἀγγέλλοντα, καὶ τῆς κτί- σεως αὐτῆς ὡς δὴ Δεσπότῃ συγκινηθείσης ἐμοί. Ταῦτα γὰρ ἰδίας ἐκάλεσεν ἀρετὰς, ἃς ἐνεργοῦντι τούτων ἦν οὐδεὶς σὺν ἐμοὶ, ἀλλ' οὐδὲ πρὸ τοῦ κατα- κλυσμοῦ, ὅτε μηδὲ τῶν εἰδώλων ἦσαν δημιουργοί, καθάπερ ὥστε καὶ ὑμεῖς, ὡς ἐν ἀρχῇ τοῦ θνητοῦ βίου τούτων ὑπῆρχεν οὐδέν. Οἱ δὲ μετὰ ταῦτα γενόμενοι παύσονται τῆς πλάνης εγκαλυπτόμενοι. Επιμένον τες δὲ κατὰ τὸν τῆς ἐκδικήσεως ἀπολοῦνται καιρόν. Ὑμεῖς δὲ τέως τί μὴ λογίζεσθε, τίς τῶν ἀψύχων ἀγαλμάτων ἡ φύσις ; Εἰ γὰρ εἶχόν τινα δύναμιν, ἤρχεσαν ἂν τοῖς Αἰγυπτίοις, καὶ τοῖς 'Αμορραίοις εἰς σωτηρίαν ταῖς ἐμαῖς ἐνεργείαις ἀντιταττόμενα. Νυνί δὲ σὺν αὐτοῖς ἥλω τοῖς προσκυνοῦσι καὶ πυρὶ δι' ὑμῶν παραδέδοται. Πῶς οὖν ὑμεῖς οἱ κατεγνωκότες γεγόνατε τούτων δημιουργοί, καὶ ταῦτα Μωσέως ἀκούσαντες, ὡς Θεῷ μόνῳ λατρεύσεις, καὶ οὐ ποιή- σεις σεαυτῷ εἴδωλον ; οὕτω γεγόνατε μάταιοι τὰ μὴ ὄντα ποθήσαντες ; Τὸ δὲ ἐξηράνθησαν, εἰ μὲν ἐπὶ τῶν γλυπτῶν νοοῖτο, ἀντὶ τοῦ ἀπώλοντο κείσεται. Εἰ δὲ ἐπὶ τῶν τεκταινόντων, ὡς ἐπὶ φυτῶν ἀκάρπων ῥηθείη ξηραινομένων, ὧν τὸ τέλος εἰς καῦσιν. Τὸ δὲ κωφοὶ ἀπὸ ἀνθρώπων ἀντὶ τοῦ τελοῦντες μὲν οὐ δαμῶ; εἰς ἀνθρώπους, ἀναίσθητοι δὲ, κατὰ τό • Όμοιοι αὐτοῖς γένοιντο οἱ ποιοῦντες αὐτά. Εντά φησι, συναχθήτωσαν πάντες, ὡς ἂν κοινῶς ἐντρα πείεν οἱ τῶν εἰδώλων θεραπευταὶ τῇ δυσσεβεία συνειπεῖν οὐκ ἰσχύοντες. Εἶτα μέμνηται τῶν ὀργάνων, δι' ὧν τὰ εἴδωλα κατεσκεύαζον, ἵνα τὴν περὶ ταῦτα τέχνην προσκυ ε ἰσ. ἄλλῳ γοῦν. COMMENTARII IN ISAIAM. A enim cum sit, ejusdemque natura, et sibi coh- rens mundus ; unicus quoque et ejus opifex ex magnitudine operis et pulchritudine intelligatur new cesse est ; quemadmodum et πundus alius, si Der:s alius quod multis rationibus absurdum esse con- vincitur. At quod stare imperat, postulat imprimis, ut suam ille exsistentiam demonstret, deinde, ut sit in essentiæ hypostasi, denique, ut in seipso maneat et constet. Voce præterea usus rationis par- ticipe, Deoque convenienti, quæ prima quæque ul- tima, inquit, annuntiet, ab eo tempore exorsus, quo hominem formavi ad præsens usque, et quæ ventura etiam, quemadmodum ei ipse prima qui- dem per Mosen, cætera autem de Christi adventu per eumdemn, prephetasque alios aperui. Ei siquidem, qui natura Deus sit, præsentia sunt omnia, nulloque ipsi cognitionis discrimine ea etiam, quæ tempore distinguuntur, separantur, C D . Videte igitur ne alii conformemini absconditi tanquam scientes quidem aliquid, sed efferre no- lentes. Non enim audivistis, inquit, ab initio neque cognovistis ejusmodi quidquam, atque ego, qui et futura de me præscivi, et divina opera edidi, quorum vos omnes ipse testes appello, quot- quot Mosis oracula, et quæ postea edita sunt, evolvistis, in quibus quæ in Egypto, et deinceps a me patrata sunt, cum creata omnia mihi Domino subservirent, reperialis. Hac enim proprias vir- tates appellavit : Quas cum ego operarer, in- quit, mecum nullus fuit, imo ne ante eluvionem quidem cum nondum essent idolorum opifices : sicut et vos in ipso mortalis vitæ principio nihil horum quidquam visum esse non ignoratis. Veruın qui postea nati sunt, ab errore cessabunt abscon- diti : qui vero institerint, ipso ultionis tempore deperibunt. Vos autem interim quid non consideratis, quænam sit ipsa idolorum anima ca- rentium natura ? Si quam enim potentiam haberent, Ægyptiis et Amorrhæis, qui ea viribus neis oppo- nunt, ad salutem aliquid conferre potuissent. At nunc cum suis ipsa adoratoribus capta per vos in ignem conjecta sunt. Qui vos igitur, quos latere ipsa non potuerunt, eorum opifices exstitistis, qui Mosen Deo uni serviendum, neque idola facienda docentem audivistis? At eo ipsi vecordiæ evasi- stis, ut earum rerum amore, quæ non sunt, insania- tis. Cæterum quod exaruerunt habetur, si de sculptilibus intelligatur; idem plane, quod perie- runt, significare putandum est: sin autem ad eos, qui ea fabricati sunt, referatur; tanquam de are- scentibus arboribus dicetur, quorum fiuis ipsa est. combustio. Quod autem surdos ab hominibus dixit, idem plane, ac si nullo modo inter homines numeratos, el sensu destitutos dixisset, significavit ; quale est illud ; « Similes iis fiant, qui faciunt ea Deinde congregentur omnes, adjicit, ut omnes simul idolorum cultores, cum in impietate consentire non queant, pudore confundantur. Psal. cx111, 8. Instrumentorum præterea, quibus idola flebant, meminit; ut autem eos adorare demonstret. Si VARIE LECTIONES.

Θεὸς, καὶ χωρὶς ἂν τέχνης ὑπῆρχε Θεός. Οὐκοῦν τὴν τέχνην ἐθεοποίησαν ἀσθενοῦς οὖσαν ἀνδρὸς καὶ φθαρ τοῦ. Οὐ γὰρ ἂν ἐδεῖτο τροφῆς καὶ ποτοῦ. Ἐν ἐρωτή- σει γὰρ ὑποστίζοντες τὸ, Οὐ μὴ πίῃ ὕδωρ, ἀνα- γνωσόμεθα. Πῶς οὖν ὁ φθαρτὸς ἄφθαρτα, καὶ ἀθά ενατα ποιήσειεν ὁ θνητός; τινὲς δὲ καὶ ἐπὶ τῶν εἰδώλων τὸ ὅλον ἐδέξαντο. Προσαγάγετε - γὰρ τού τοῖς θυσίας. "Αρα ᾽ οὖν μὴ θυόντων ὑμῶν, πεινάσει καὶ ἀσθενήσει ενυπάρχων Θεός ; οὐκοῦν καὶ ὕδωρ ὀφείλει πιεῖν, εἰ τούτων ἐστὶν ἐνδεὴς, ἵνα διαβάλ. - λει καθόλου τοὺς Θεῷ τι προσφέροντας ὑλικὸν, οὗ μὴ πέφυκεν ἐνδεής; οὐ δὲ γὰρ ὁ φύσει Θεός προς ηγουμένως τὰς θυσίας ἐπέταξεν. Εντρεπτικῶς δὲ νῦν ὁ προφήτης τοῖς περὶ τούτων ενέμεινε λόγοις, ὡς ἂν φρονήσαντες ἐπιστραφεῖεν πρὸς θεοσέβειαν. Τὸ δὲ ὡς μορφὴν ἀνδρὸς, παρίστησιν ὡς τὴν ἰδίαν προσκυνοῦσι μορφὴν τοσοῦτον ἀπᾴδουσαν, ὅσων ο ἀρχετύπων ἡ μίμησις. Καὶ τὴν ἑαυτῶν αἰσχύνουσε φύσιν τὴν ἐν λίθοις καὶ ξύλοις εἰκόνα τῆς ἀληθεῖς προτιμώντες μορφῆς, καὶ δόξαν ἐκείνῃ προσάγον τες. Τὸ δὲ ἵστησιν ἐν οἴκῳ, δηλοῖ ὅτι ναῷ ἐκ δρυ· μοῦ τὴν ὕλην λαβών. Οπερ εἰδὼς οὐκ ἂν ἔχοι λέγειν, κατὰ τοὺς Ελλήνων λήρους, διοπετῆ τὰ ἀγάλματα. Σποδός οὖν ἄρα ἡ καρδία αὐτῶν, καὶ οὐδεὶς ἂν ἐξέλοιτο τὰς τῶν εἰς τοῦτο πεσόντων ψυχὰς, πλὴν ὅ ἔτι ο μόνος εἴπερ ἐθέλοι Θεὸς ὁ με- τασκευάζων, ὡς βούλεται, πάντα, καὶ φωτίζων ἐσκο- τισμένα. νοῦντας αὐτοὺς ἀποφήνῃ. Εἰ γὰρ ἦν αὐτὸ τὸ ξύλον Β Ιδετε, τοῦτ᾽ ἔστι κατανοήσατε, καὶ οὐκ ἐρεῖτε ὅτι ψεῦδος ἐν τῇ δεξιᾷ μου, συνήθως οὕτω τὸν μονογενῆ καλέσας Υἱόν, ὃς εἴτε Θεός, εἴτε Κύριος, εἴτε φῶς, ἡ δύναμις, ἢ βασιλεὺς, ἢ Δημιουργός, η ζωή λέγοιτο, πάντα κυρίως ἐστὶν ἐξ ἀληθείας λεγό- μενος, τῶν εἰδώλων ἢ δαιμόνων ψευδώς ταῦτα λε γομένων. Φύσει γὰρ Θεὸς αὐτὸς ἐκ Θεοῦ. Ὡς ἐπι- λήσμονι δὲ τῷ Ἰσραὴλ τὸ μνήσθητι καλῶς ἐπενή νοχεν. Πλασθεὶς γὰρ εἰς παῖδα, οὐκ ὀφείλει τῆς ἀξίας ὑπεριδεῖν, κωφοῖς εἰδώλοις προσκείμενος. « Ο γὰρ εἰδὼς τὸ θέλημα τοῦ Κυρίου αὐτοῦ, καὶ μὴ ποιήσας, δαρήσεται πολλάς. » Λοιπόν, ὧν ἤμαρτες μέμνησο, κἂν ἐγώ σοι τούτων ἀμνηστείαν χαρίζω- μαι. Πεπλάσθαι δὲ λέγεται διὰ τοῦ νόμου πρὸς παῖδα. Ὡς γὰρ Ἀδὰμ ἐκ γῆς, καὶ πᾶν ἐν γαστρὶ πλάττεται βρέφος· οὕτως οἱ ἐν Χριστῷ διὰ μετοχῆς τοῦ ἁγίου πλάττονται Πνεύματος εἰς εἶδος τὸ πρὸς αὐτὸν, κατὰ τό· «Τεκνία, οὓς πάλιν ὠδίνω μέχρι μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν. » Καὶ πάλιν· « Μὴ συν σχηματίζεσθε τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλ' ἀναμορφοῦσθε τῇ ἀνακαινώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν, εἰς τὸ δοκιμάζειν τί τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγαθὸν, καὶ εὐάρεστον, καὶ τέλειον. » Καὶ πάλιν· « Ἡμεῖς δὲ ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφοῦσθε δ' τῇ γρ. προσήγε. ν γ. ἆρα. γρ. ὅσον. ο γρ. ἔτι. α* γρ. μεταμορφούμεθα. PROCOPII GAZEI B enim lignum ipsum Deus esset, idem et sine arte A Deus exsisteret. Artem itaque deam effecerunt, quæ est hominis infirmi et corruptioni obnoxii.Alias enim cibo et polu non indigeret. Interrogatione siquidem verba ista : Non bibet aquam, distinguenda esse arbi- tramur. Quo pacto ergo qui corrumpitur incorrupta; et qui moritur, immortalia efficiat? Nonnulli vero etiam de idolis totum id acceperunt, quibus hostias offerebant. Utrum vero minime sacrificantibus vobis et esuriet, et infirmabitur qui Deus est? Nonne et aquam bibere illi necesse fuerit, si istis egeat; ne quid omnino quod ad eorum accusationem faciat, qui corporeas Deo hostias offerunt, quibus ipse non indiget, omittat? Neque enim natura Deus sibi sacrificia fieri ex professo imperavit. Sollicite vero in istorum reprehensionem nunc immoratus est propheta, ut facti saniores ad verum Dei cul- tum reverterentur. Verum quod ad viri formam dixit, suam ipsos formam tam longe a vera discre- pantem adorare significat, quantum ab exemplari dissidet imitatio. Itaque suæ ipsos naturæ, quam in lignis et saxis expresserunt, injuriam facere, qui veræ formæ imaginem præponant, eique hono- rem deferant. Deinde cun statuisse in domo adjicit, in templo significat, in quod petita ex saltu ma- teria inducta est. Quod qui noverit, ne se quidem ethnicorum nugis tueri audeat, qui colo delapsis simulacris gloriabantur. Est ergo cinis cor eorum; neque quisquam in id animas eorum prolapsas eri- piat, præterquam Deus unus, qui omnia pro Iu. em vertere queat. Sequitur videte; id est, cogitate. Et non dicetis C ſalsum esse in dextera mea, dexteræ enim nomine unigenitum Filium usitate appellavit: qui sive Deus sive Dominus, sive lux, sive virtus, sive rer, sive mundi opifex, sive vita nominetur, vere, et proprie istis omnibus significatur, quæ dæmonibus aut idolis falso tribuuntur. Natura enim ex Deo Deus est. Op- time vero in obliviosum Israelem memento verbum usurpavit. Formatus enim in filium non debuit idola muta amplecti, ut dignitatis oblivisceretur. « Qui enim novit voluntatem Domini, nec facit eam, rapu- labit multis 78. » Eorum deinceps, quæ admiseris, quantumlibet eadem oblivioni me traditurum pol- Jicear, etiam te volo meminisse. Dicitur vero in Slium per legem formatus. Ut enim Adamus ipse d arbitrii sui ratione transmutare, tenebrasque in de terra, omnisque deinceps in utero formatus est D infans, sic et qui in Christo degunt, per Spiritus sancti participationem in ejusdem speciem efor- mantur; juxta illud : • Filioli, quos iterum par- turio, donec informetur Christus in vobis 79. Et rursum Nolite conformari sæculo huic, sed reformamini in novitate sensus vestri, ut probetis quæ sit voluntas Dei bona, et bene placens, et perfecta 8°. Itemque: Nos autem revelata facie Luc. x1, 47. Galat. IV, 19. Rom. x1, 2. FARIE LECTIONES. * d* .

Θεὸς, καὶ χωρὶς ἂν τέχνης ὑπῆρχε Θεός. Οὐκοῦν τὴν τέχνην ἐθεοποίησαν ἀσθενοῦς οὖσαν ἀνδρὸς καὶ φθαρ τοῦ. Οὐ γὰρ ἂν ἐδεῖτο τροφῆς καὶ ποτοῦ. Ἐν ἐρωτή- σει γὰρ ὑποστίζοντες τὸ, Οὐ μὴ πίῃ ὕδωρ, ἀνα- γνωσόμεθα. Πῶς οὖν ὁ φθαρτὸς ἄφθαρτα, καὶ ἀθά ενατα ποιήσειεν ὁ θνητός; τινὲς δὲ καὶ ἐπὶ τῶν εἰδώλων τὸ ὅλον ἐδέξαντο. Προσαγάγετε - γὰρ τού τοῖς θυσίας. "Αρα ᾽ οὖν μὴ θυόντων ὑμῶν, πεινάσει καὶ ἀσθενήσει ενυπάρχων Θεός ; οὐκοῦν καὶ ὕδωρ ὀφείλει πιεῖν, εἰ τούτων ἐστὶν ἐνδεὴς, ἵνα διαβάλ. - λει καθόλου τοὺς Θεῷ τι προσφέροντας ὑλικὸν, οὗ μὴ πέφυκεν ἐνδεής; οὐ δὲ γὰρ ὁ φύσει Θεός προς ηγουμένως τὰς θυσίας ἐπέταξεν. Εντρεπτικῶς δὲ νῦν ὁ προφήτης τοῖς περὶ τούτων ενέμεινε λόγοις, ὡς ἂν φρονήσαντες ἐπιστραφεῖεν πρὸς θεοσέβειαν. Τὸ δὲ ὡς μορφὴν ἀνδρὸς, παρίστησιν ὡς τὴν ἰδίαν προσκυνοῦσι μορφὴν τοσοῦτον ἀπᾴδουσαν, ὅσων ο ἀρχετύπων ἡ μίμησις. Καὶ τὴν ἑαυτῶν αἰσχύνουσε φύσιν τὴν ἐν λίθοις καὶ ξύλοις εἰκόνα τῆς ἀληθεῖς προτιμώντες μορφῆς, καὶ δόξαν ἐκείνῃ προσάγον τες. Τὸ δὲ ἵστησιν ἐν οἴκῳ, δηλοῖ ὅτι ναῷ ἐκ δρυ· μοῦ τὴν ὕλην λαβών. Οπερ εἰδὼς οὐκ ἂν ἔχοι λέγειν, κατὰ τοὺς Ελλήνων λήρους, διοπετῆ τὰ ἀγάλματα. Σποδός οὖν ἄρα ἡ καρδία αὐτῶν, καὶ οὐδεὶς ἂν ἐξέλοιτο τὰς τῶν εἰς τοῦτο πεσόντων ψυχὰς, πλὴν ὅ ἔτι ο μόνος εἴπερ ἐθέλοι Θεὸς ὁ με- τασκευάζων, ὡς βούλεται, πάντα, καὶ φωτίζων ἐσκο- τισμένα. νοῦντας αὐτοὺς ἀποφήνῃ. Εἰ γὰρ ἦν αὐτὸ τὸ ξύλον Β Ιδετε, τοῦτ᾽ ἔστι κατανοήσατε, καὶ οὐκ ἐρεῖτε ὅτι ψεῦδος ἐν τῇ δεξιᾷ μου, συνήθως οὕτω τὸν μονογενῆ καλέσας Υἱόν, ὃς εἴτε Θεός, εἴτε Κύριος, εἴτε φῶς, ἡ δύναμις, ἢ βασιλεὺς, ἢ Δημιουργός, η ζωή λέγοιτο, πάντα κυρίως ἐστὶν ἐξ ἀληθείας λεγό- μενος, τῶν εἰδώλων ἢ δαιμόνων ψευδώς ταῦτα λε γομένων. Φύσει γὰρ Θεὸς αὐτὸς ἐκ Θεοῦ. Ὡς ἐπι- λήσμονι δὲ τῷ Ἰσραὴλ τὸ μνήσθητι καλῶς ἐπενή νοχεν. Πλασθεὶς γὰρ εἰς παῖδα, οὐκ ὀφείλει τῆς ἀξίας ὑπεριδεῖν, κωφοῖς εἰδώλοις προσκείμενος. « Ο γὰρ εἰδὼς τὸ θέλημα τοῦ Κυρίου αὐτοῦ, καὶ μὴ ποιήσας, δαρήσεται πολλάς. » Λοιπόν, ὧν ἤμαρτες μέμνησο, κἂν ἐγώ σοι τούτων ἀμνηστείαν χαρίζω- μαι. Πεπλάσθαι δὲ λέγεται διὰ τοῦ νόμου πρὸς παῖδα. Ὡς γὰρ Ἀδὰμ ἐκ γῆς, καὶ πᾶν ἐν γαστρὶ πλάττεται βρέφος· οὕτως οἱ ἐν Χριστῷ διὰ μετοχῆς τοῦ ἁγίου πλάττονται Πνεύματος εἰς εἶδος τὸ πρὸς αὐτὸν, κατὰ τό· «Τεκνία, οὓς πάλιν ὠδίνω μέχρι μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν. » Καὶ πάλιν· « Μὴ συν σχηματίζεσθε τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλ' ἀναμορφοῦσθε τῇ ἀνακαινώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν, εἰς τὸ δοκιμάζειν τί τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγαθὸν, καὶ εὐάρεστον, καὶ τέλειον. » Καὶ πάλιν· « Ἡμεῖς δὲ ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφοῦσθε δ' τῇ γρ. προσήγε. ν γ. ἆρα. γρ. ὅσον. ο γρ. ἔτι. α* γρ. μεταμορφούμεθα. PROCOPII GAZEI B enim lignum ipsum Deus esset, idem et sine arte A Deus exsisteret. Artem itaque deam effecerunt, quæ est hominis infirmi et corruptioni obnoxii.Alias enim cibo et polu non indigeret. Interrogatione siquidem verba ista : Non bibet aquam, distinguenda esse arbi- tramur. Quo pacto ergo qui corrumpitur incorrupta; et qui moritur, immortalia efficiat? Nonnulli vero etiam de idolis totum id acceperunt, quibus hostias offerebant. Utrum vero minime sacrificantibus vobis et esuriet, et infirmabitur qui Deus est? Nonne et aquam bibere illi necesse fuerit, si istis egeat; ne quid omnino quod ad eorum accusationem faciat, qui corporeas Deo hostias offerunt, quibus ipse non indiget, omittat? Neque enim natura Deus sibi sacrificia fieri ex professo imperavit. Sollicite vero in istorum reprehensionem nunc immoratus est propheta, ut facti saniores ad verum Dei cul- tum reverterentur. Verum quod ad viri formam dixit, suam ipsos formam tam longe a vera discre- pantem adorare significat, quantum ab exemplari dissidet imitatio. Itaque suæ ipsos naturæ, quam in lignis et saxis expresserunt, injuriam facere, qui veræ formæ imaginem præponant, eique hono- rem deferant. Deinde cun statuisse in domo adjicit, in templo significat, in quod petita ex saltu ma- teria inducta est. Quod qui noverit, ne se quidem ethnicorum nugis tueri audeat, qui colo delapsis simulacris gloriabantur. Est ergo cinis cor eorum; neque quisquam in id animas eorum prolapsas eri- piat, præterquam Deus unus, qui omnia pro Iu. em vertere queat. Sequitur videte; id est, cogitate. Et non dicetis C ſalsum esse in dextera mea, dexteræ enim nomine unigenitum Filium usitate appellavit: qui sive Deus sive Dominus, sive lux, sive virtus, sive rer, sive mundi opifex, sive vita nominetur, vere, et proprie istis omnibus significatur, quæ dæmonibus aut idolis falso tribuuntur. Natura enim ex Deo Deus est. Op- time vero in obliviosum Israelem memento verbum usurpavit. Formatus enim in filium non debuit idola muta amplecti, ut dignitatis oblivisceretur. « Qui enim novit voluntatem Domini, nec facit eam, rapu- labit multis 78. » Eorum deinceps, quæ admiseris, quantumlibet eadem oblivioni me traditurum pol- Jicear, etiam te volo meminisse. Dicitur vero in Slium per legem formatus. Ut enim Adamus ipse d arbitrii sui ratione transmutare, tenebrasque in de terra, omnisque deinceps in utero formatus est D infans, sic et qui in Christo degunt, per Spiritus sancti participationem in ejusdem speciem efor- mantur; juxta illud : • Filioli, quos iterum par- turio, donec informetur Christus in vobis 79. Et rursum Nolite conformari sæculo huic, sed reformamini in novitate sensus vestri, ut probetis quæ sit voluntas Dei bona, et bene placens, et perfecta 8°. Itemque: Nos autem revelata facie Luc. x1, 47. Galat. IV, 19. Rom. x1, 2. FARIE LECTIONES. * d* .

ανακοινώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν, ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν, Α καθάπερ ἀπὸ Κυρίου Πνεύματος. ο 'Αλλ' ἡμεῖς μὲν οὕτω. Τοῖς ἐν νόμῳ δὲ πρέπει δουλείας πνεῦμα λα βοῦσι τὸ εἰς οἰκέτην καὶ παῖδα πεπλάσθαι. Παρα- βαίνοντας γὰρ ὁ νόμος, ὡς οἰκέτας εκόλαζεν. Ἡ ἐν Χριστῷ δὲ πλάσις υἱούς τε καὶ συμμόρφους εργά- ζεται. Τῷ δὴ οὖν Ισραήλ, Μὴ ἐπιλανθάνου μου, φησί, τρεπόμενος εἰς ἀσέβειαν. Πρὸς ἄν ἀλλαχοῦ φησιν· «Ὑμεῖς οἱ ἐπιλανθανόμενοί μου, καὶ ἑτοιμά- ζοντες τῷ δαιμονίῳ τράπεζαν, καὶ πληροῦντες τῇ τύχῃ κέρασμα. Οὕτως ἄρα λήθη Θεοῦ, τὸ ἀποφοιτῆσαι τούτου δηλοί. Προτρέπων δὲ σπεύδειν ἐπὶ μετάνοιαν, ἐπισ στρέφουσιν αὐτοῖς ἁμαρτημάτων ἄφεσιν ἐπαγγέλλε- ται, Απήλειψα, λέγων, ἀντὶ τοῦ ἀπαλείψω, καθά- περ τι νέφος διαλύσας ή γνόφον. Τὸ γὰρ μέλλον τοῦ χρόνου, τὸ λυτρώσομαι σε παρίστησιν. Πῶς γὰρ ἀπήλειψεν ὁ καλῶν εἰς ἐπιστροφὴν, ὡς ἀπεστραμ- μένον, τὸν Ισραήλ; διὰ Χριστοῦ γὰρ ἤμελλε πᾶσιν ἡ τῶν ἁμαρτημάτων ἄφεσις δίδοσθαι συναναστρα φέντος ἡμῖν τοῦ ᾿Αμνοῦ, ὅς αἴρει τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. “Ο δὴ προϊδὼν ὁ προφήτης, καὶ ὡς πολλοί τούτων πιστεύσουσιν τῷ προφητικῷ πειθόμενοι λό- γῳ, χαίρειν τοὺς οὐρανοὺς προσφωνεῖ, τὰς οὐρα νίους δηλονότι δυνάμεις, ὡς ἂν χαρᾶς ἐν οὐρανοῖς γενησομένης ἐπὶ τοῖς μετανοεῖν μέλλουσιν. "Οθεν Χριστοῦ γεννηθέντος ἀνέκραζον· « Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη. » Σαλπίζειν δὲ βούλεται, καὶ εἴ τινές εἰσι, καὶ τὴν γῆν αὐτὴν ὑποστηρίζου- σαι θείαι δυνάμεις, ήγουν ἀλαλάξαι, κατὰ τοὺς λοι- πούς, ὕμνον ἀναπεμπούσας Θεῷ. Εἰκὸς δὲ θεμέλια χρηματίζειν τοὺς θεοφιλεῖς πάντας προφήτας τε καὶ δικαίους, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον λέγοντα· ι Εποικοδο μηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προσ φητῶν. » Ἐπὶ τὴν Χριστοῦ γὰρ κλῆσιν μεγαλοφώνως πάντας ἐκάλεσαν, κατὰ τό· «Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν. » 'Απάντων μὲν γὰρ θε μέλιος ὁ Χριστὸς ἀνέχων τε καὶ διακρατῶν τὰ ἐρη- ρεισμένα. Επ' αὐτῷ γὰρ πάντες ἐποικοδομούμεθα οἶκος πνευματικός. Κατοικεῖ γὰρ ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν διὰ πίστεως. Θεμέλιοι δὲ προσεχέστεροι, καὶ ἐγγὺς μᾶλλον, ἢ καθ᾿ ἡμᾶς, οἱ αὐτόπται, καὶ ὑπὸ ηρέται τοῦ λόγου. Γίνονται γὰρ ἡμῖν διὰ τῶν παρα δόσεων εἰς ἑδραίωμα πίστεως, κατὰ τό· ι Σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. » Τὸ γὰρ τῆς αὐτοῦ πίστεως ἀσά- λευτον ὑπεδήλωσεν. Λέγει δὲ καὶ Δαβίδ· « Οἱ θεμέ λιοι αὐτοῦ ἐν τοῖς ὄρεσι τοῖς ἁγίοις, ο περὶ τῶν αὐτῶν λέγων. Ὁ μὲν οὖν Μωσῆς ἰσχνόφωνος ἦν. Ο γὰρ νόμος ἦν τοῖς ἐν Ἰουδαίᾳ μόνοις ἐξάκουστος. Σαλπισταὶ δὲ καὶ μεγαλόφωνοι κήρυκες οἱ τὸν Χριστὸν πανταχοῦ διαγγέλλοντες. γρ. ἡμῶν. COMMENTARII IN ISAIAM. in eamdem imaginem transformamur, reno- B vatione mentis nostræ, a gloria in gloriam, tanquam a Domini spiritu ". » Atque ita nos quidem. Decet vero et eos, qui in lege servitutis spiritum acce- perunt, in servum et filium formari. In transgres - sores enim lex, tanquam in servos, animadverte- bat : cum ipsa in Christo formatio filios, et couformes efficiat. Adhortatur ergo Israelem ue ad pietatem conversus sui ille obliviscatur. Cujus - modi sunt ista ad eumdem alicubi : e Vos qui obli- viscimini mei et paratis dæmonio mensam et impletis Fortunæ libamenª. › , D quam nostro sæculo, ipsi fuerunt oculati testes et Ita igitur Dei oblivisci, ab eodem recedere signí - ficat. Cum autem ad pœnitentiam festinare adhor- tatur, eisdem, si resipiscant, peccatorum veniam denuntiat; qui delevi verbum, pro delebo, non aliter quam de nebula, aut caligine aliqua locutus, usurpat. Futuri siquidem temporis significationem expressit, cum redimam te adjunxit. Qui enim de- levisse putetur, qui tanquam aversum Israelem ad conversionem provocat? Danda siquidem fuerat om- nibus delictorum remissio per Christum, qui agnus nobiscum versatus peccata mundi sustulit. Quod certe cum longe ante propheta videret, ex iisque fore non paucos, qui propheticæ orationi credituri essent, calos ipsos, id est calorum virtutes latari acclamavit, tanquam gaudium in coelis super peccatore poenitentiam acturo futurum sit ". Atque inde est, quod nato Christo : Gloria in excelsis Deo, et in terra pax ", › angeli cecinerunt. Vu!t C autem et virtutes divinas, si quæ terram ipsam fulciant, tuba canere; sive, ut alii transtulerunt, hymnis in Deum exsultare. Est etiam consenta- neum fundamentorum nomine pios omnes, prophe- tasque, et justos intelligi ; qui, docente Apostolo, apostolorum et prophetarum fundamentis super- structi sint 8. Ad Christi enim nomen contenta voce vocarunt omnes; juxta illud : « In omnem terram exivit sonus eorum 87., Omnium siquidem fundamentum Christus est; qui quæ adnota sunt, fixa firmaque sustineat et complectatur. In ipso siquidem omnes ædificamur domus spiritualis Habitat enim in cordibus nostris per fidem ". Fundamenta etiam vicina magis et propinqua, ministri verbi; qui nobis propter traditiones, in fidei stabilimentum exstiterunt, juxta illud: ‹ Tu es Petrus, et super hanc petram ædificabo Eccle- siam meam . . Indicat enim ejusdem fidei certi- tudinem et constantiam. Quin et apud Davidem legimus : ‹ Fundamenta ejus in montibus san- clis ", . cum de eisdem loquitur. Voce ergo exili et præpedita fuit Moses 's, quod legem in Judæa tan. tum exaudiri necesse esset; ipsi autem præcones Christi buccinatores, magnaque et alta voce præ- diti, ut eum ubique annuntiarent. It Cor. ut, 18. Rom. vult, 20. 11, 20. Psat. XVIII, 5; Rom. x, 18. stPsal. Lxxxv, 1. * Exod. iv, 40. · PATROL. GR. LXXXVII. - 8³ Iga. LVII, 6. * Luc. xv, 1. Luc. 11, 14. * Ephes. Petr. 11, 5. * Ephes. 11. 17. so Matth. xvi, 18. VARIE LECTIONES.

ανακοινώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν, ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν, Α καθάπερ ἀπὸ Κυρίου Πνεύματος. ο 'Αλλ' ἡμεῖς μὲν οὕτω. Τοῖς ἐν νόμῳ δὲ πρέπει δουλείας πνεῦμα λα βοῦσι τὸ εἰς οἰκέτην καὶ παῖδα πεπλάσθαι. Παρα- βαίνοντας γὰρ ὁ νόμος, ὡς οἰκέτας εκόλαζεν. Ἡ ἐν Χριστῷ δὲ πλάσις υἱούς τε καὶ συμμόρφους εργά- ζεται. Τῷ δὴ οὖν Ισραήλ, Μὴ ἐπιλανθάνου μου, φησί, τρεπόμενος εἰς ἀσέβειαν. Πρὸς ἄν ἀλλαχοῦ φησιν· «Ὑμεῖς οἱ ἐπιλανθανόμενοί μου, καὶ ἑτοιμά- ζοντες τῷ δαιμονίῳ τράπεζαν, καὶ πληροῦντες τῇ τύχῃ κέρασμα. Οὕτως ἄρα λήθη Θεοῦ, τὸ ἀποφοιτῆσαι τούτου δηλοί. Προτρέπων δὲ σπεύδειν ἐπὶ μετάνοιαν, ἐπισ στρέφουσιν αὐτοῖς ἁμαρτημάτων ἄφεσιν ἐπαγγέλλε- ται, Απήλειψα, λέγων, ἀντὶ τοῦ ἀπαλείψω, καθά- περ τι νέφος διαλύσας ή γνόφον. Τὸ γὰρ μέλλον τοῦ χρόνου, τὸ λυτρώσομαι σε παρίστησιν. Πῶς γὰρ ἀπήλειψεν ὁ καλῶν εἰς ἐπιστροφὴν, ὡς ἀπεστραμ- μένον, τὸν Ισραήλ; διὰ Χριστοῦ γὰρ ἤμελλε πᾶσιν ἡ τῶν ἁμαρτημάτων ἄφεσις δίδοσθαι συναναστρα φέντος ἡμῖν τοῦ ᾿Αμνοῦ, ὅς αἴρει τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. “Ο δὴ προϊδὼν ὁ προφήτης, καὶ ὡς πολλοί τούτων πιστεύσουσιν τῷ προφητικῷ πειθόμενοι λό- γῳ, χαίρειν τοὺς οὐρανοὺς προσφωνεῖ, τὰς οὐρα νίους δηλονότι δυνάμεις, ὡς ἂν χαρᾶς ἐν οὐρανοῖς γενησομένης ἐπὶ τοῖς μετανοεῖν μέλλουσιν. "Οθεν Χριστοῦ γεννηθέντος ἀνέκραζον· « Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη. » Σαλπίζειν δὲ βούλεται, καὶ εἴ τινές εἰσι, καὶ τὴν γῆν αὐτὴν ὑποστηρίζου- σαι θείαι δυνάμεις, ήγουν ἀλαλάξαι, κατὰ τοὺς λοι- πούς, ὕμνον ἀναπεμπούσας Θεῷ. Εἰκὸς δὲ θεμέλια χρηματίζειν τοὺς θεοφιλεῖς πάντας προφήτας τε καὶ δικαίους, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον λέγοντα· ι Εποικοδο μηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προσ φητῶν. » Ἐπὶ τὴν Χριστοῦ γὰρ κλῆσιν μεγαλοφώνως πάντας ἐκάλεσαν, κατὰ τό· «Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν. » 'Απάντων μὲν γὰρ θε μέλιος ὁ Χριστὸς ἀνέχων τε καὶ διακρατῶν τὰ ἐρη- ρεισμένα. Επ' αὐτῷ γὰρ πάντες ἐποικοδομούμεθα οἶκος πνευματικός. Κατοικεῖ γὰρ ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν διὰ πίστεως. Θεμέλιοι δὲ προσεχέστεροι, καὶ ἐγγὺς μᾶλλον, ἢ καθ᾿ ἡμᾶς, οἱ αὐτόπται, καὶ ὑπὸ ηρέται τοῦ λόγου. Γίνονται γὰρ ἡμῖν διὰ τῶν παρα δόσεων εἰς ἑδραίωμα πίστεως, κατὰ τό· ι Σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. » Τὸ γὰρ τῆς αὐτοῦ πίστεως ἀσά- λευτον ὑπεδήλωσεν. Λέγει δὲ καὶ Δαβίδ· « Οἱ θεμέ λιοι αὐτοῦ ἐν τοῖς ὄρεσι τοῖς ἁγίοις, ο περὶ τῶν αὐτῶν λέγων. Ὁ μὲν οὖν Μωσῆς ἰσχνόφωνος ἦν. Ο γὰρ νόμος ἦν τοῖς ἐν Ἰουδαίᾳ μόνοις ἐξάκουστος. Σαλπισταὶ δὲ καὶ μεγαλόφωνοι κήρυκες οἱ τὸν Χριστὸν πανταχοῦ διαγγέλλοντες. γρ. ἡμῶν. COMMENTARII IN ISAIAM. in eamdem imaginem transformamur, reno- B vatione mentis nostræ, a gloria in gloriam, tanquam a Domini spiritu ". » Atque ita nos quidem. Decet vero et eos, qui in lege servitutis spiritum acce- perunt, in servum et filium formari. In transgres - sores enim lex, tanquam in servos, animadverte- bat : cum ipsa in Christo formatio filios, et couformes efficiat. Adhortatur ergo Israelem ue ad pietatem conversus sui ille obliviscatur. Cujus - modi sunt ista ad eumdem alicubi : e Vos qui obli- viscimini mei et paratis dæmonio mensam et impletis Fortunæ libamenª. › , D quam nostro sæculo, ipsi fuerunt oculati testes et Ita igitur Dei oblivisci, ab eodem recedere signí - ficat. Cum autem ad pœnitentiam festinare adhor- tatur, eisdem, si resipiscant, peccatorum veniam denuntiat; qui delevi verbum, pro delebo, non aliter quam de nebula, aut caligine aliqua locutus, usurpat. Futuri siquidem temporis significationem expressit, cum redimam te adjunxit. Qui enim de- levisse putetur, qui tanquam aversum Israelem ad conversionem provocat? Danda siquidem fuerat om- nibus delictorum remissio per Christum, qui agnus nobiscum versatus peccata mundi sustulit. Quod certe cum longe ante propheta videret, ex iisque fore non paucos, qui propheticæ orationi credituri essent, calos ipsos, id est calorum virtutes latari acclamavit, tanquam gaudium in coelis super peccatore poenitentiam acturo futurum sit ". Atque inde est, quod nato Christo : Gloria in excelsis Deo, et in terra pax ", › angeli cecinerunt. Vu!t C autem et virtutes divinas, si quæ terram ipsam fulciant, tuba canere; sive, ut alii transtulerunt, hymnis in Deum exsultare. Est etiam consenta- neum fundamentorum nomine pios omnes, prophe- tasque, et justos intelligi ; qui, docente Apostolo, apostolorum et prophetarum fundamentis super- structi sint 8. Ad Christi enim nomen contenta voce vocarunt omnes; juxta illud : « In omnem terram exivit sonus eorum 87., Omnium siquidem fundamentum Christus est; qui quæ adnota sunt, fixa firmaque sustineat et complectatur. In ipso siquidem omnes ædificamur domus spiritualis Habitat enim in cordibus nostris per fidem ". Fundamenta etiam vicina magis et propinqua, ministri verbi; qui nobis propter traditiones, in fidei stabilimentum exstiterunt, juxta illud: ‹ Tu es Petrus, et super hanc petram ædificabo Eccle- siam meam . . Indicat enim ejusdem fidei certi- tudinem et constantiam. Quin et apud Davidem legimus : ‹ Fundamenta ejus in montibus san- clis ", . cum de eisdem loquitur. Voce ergo exili et præpedita fuit Moses 's, quod legem in Judæa tan. tum exaudiri necesse esset; ipsi autem præcones Christi buccinatores, magnaque et alta voce præ- diti, ut eum ubique annuntiarent. It Cor. ut, 18. Rom. vult, 20. 11, 20. Psat. XVIII, 5; Rom. x, 18. stPsal. Lxxxv, 1. * Exod. iv, 40. · PATROL. GR. LXXXVII. - 8³ Iga. LVII, 6. * Luc. xv, 1. Luc. 11, 14. * Ephes. Petr. 11, 5. * Ephes. 11. 17. so Matth. xvi, 18. VARIE LECTIONES.

Α δὲ θεμέλια γῆς ἔφη, δρη πάλιν ὠνόμασεν. Εργῳ γὰρ ἦταν καὶ λόγῳ διαπρεπείς, πρὸς οὓς ἔφασκεν· « Επ' ὅρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγελιζό μενος Σιών, ο Πολλὴ δὲ πάλιν τῆς χάριτος ἢ πρὸς τὸν νόμον διαφορά. Ὁ μὲν γὰρ κολάσεις ἀπειλῶν τοῖς παραβαίνουσιν ἐβόα κατήφειαν. Οἱ δὲ ταύτης κήρυκες εὐφροσύνην τῷ κόσμῳ κατήγγειλαν, ἄφ επιν βοῶντες ἁμαρτιῶν, καὶ δικαίωσιν ἐν πίστει, ἁγίου τε Πνεύματος μέθεξιν, καὶ υἱοθεσίας λαμπρό τητα, οὐρανῶν τε βασιλείαν, καὶ τῶν ὑπὲρ νοῦν ἀγαθῶν οὐ κατεψευσμένην ἐλπίδα. Βουνοὺς δ' ἂν εἴποις τοὺς καὶ αὐτοὺς ὑπερηρμένους τῆς γῆς, τῶν δὲ λεχθέντων ὁρῶν ὅμως ἐλάττονας. Ξύλα δὲ, τὰ ἐν αὐτοῖς καὶ ὑπ' αὐτῶν τεθραμμένα, οἱ δι' αὐτῶν πιο στεύσαντες, καὶ ὥσπερ ἀναβεβηκότες εἰς ἄνδρα τέ- λειον καὶ καρποῖς κομῶντες πνευματικοῖς, καὶ αὐτοὶ τῆς Ἐκκλησίας ὄντες διδάσκαλοι, καὶ ταῖς νοηταῖς εὐκαρπίαις τοὺς προσιόντας αὐτοῖς ἀνακτώμενοι. Χαίρουσι δὲ, ὅτι πρὸς τῷ λυτρωθῆναι τὸν Ἰσραὴλ καὶ δεδόξασται ὁ Θεοῦ χρηματίσας Υἱὸς, ἀδελφός τε τοῦ φύσει καὶ ἀληθῶς Υἱοῦ. Καὶ ἄλλως δὲ τὸν κόσμον, καὶ τὰ τούτου μέρη πρὸς δοξολογίαν κινεῖ, ὅτι ἐλυτρώσατο ὁ Θεὸς τὸν Ἰακώβ, καὶ Ἰσραὴλ δοξασθήσεται, ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς, καὶ ἐν τῷ Ισραήλ δοξασθήσεται. Οπερ ἐγίνετο ἡνίκα τῶν ἐκ τοῦ προτέρου λαοῦ πολλοὶ τοὺς προφητικούς λόγους ὠφελημένος πρὸς εὐσέβειαν εχώρουν κατα λιπόντες τὰ εἴδωλα. Τινὲς δὲ τὸ, Καὶ οὐκ ἦσαν πλάττοντες Θεὸν καὶ γλύφοντες ἀνωφελή, οὕτως ἐξηγήσαντο· Οὐ παρὰ τὸ μὴ εἶναι τοὺς ταῦτα έργα ζομένους, παρὰ δὲ τὸ μὴ δύνασθαι βοηθῆσαι τοῖς αὐτὰ θεραπεύουσιν, ὡς μηδὲ ὄντα ἡνίκα τὴν γῆν ἐκληροδότησεν Ισραήλ τοὺς τούτων ἀπελάσας προ κυνητάς. Πῶς οὖν οὐ μάταιος μετὰ τοσαύτην πεῖν ραν εἰδωλολατρήσας αὐτὸς, καὶ τῷ αὐτεξουσίῳ κα κῶς χρησάμενος; «Εἰ γὰρ καὶ πάντα ἔξεστιν, ἀλλ' οὐ πάντα συμφέρει. Οὐδὲ ἐξουσιασθήσομαι, φησὶν, ὑπό τινος. » Τοῦτ' ἔστιν, Αρχειν λαχών έμαυτοῦ ἐὰν ὑποταγείην τοῖς πάθεσι, καὶ τὸ ἄρχειν ἀπώλεσα, τῆς ἐλευθερίας ἀποστὰς, δι' ὧν ἐμαυτὸν ὑπέβαλον ἐξουσίᾳ. Τοῦτο δὲ κατὰ μικρὸν ὁδεῦον τῇ τῶν ἡδο ναν συνηθείᾳ πρὸς ἀσέβειαν ἔρχεται. Πονηρὰς γὰρ ὑπονοίας τίκτει κατὰ Θεοῦ, ὡς μὴ εἰδότος τὰ γινό μενα, ἢ καὶ ἀδιαφοροῦντος ἐπ᾿ αὐτοῖς. Δεῖ τοίνυν ἐφ' ἑκάστης ἁμαρτίας τά τε μέρη σκοπεῖν, καὶ τὴν ἀτοπίαν τοῦ τέλους, καὶ συναίσθησιν λαβόντας αἰσχύ νεσθαι πρό γε τῶν ἄλλων ἑαυτούς. Αὐτὸς γὰρ ἑαυτῷ τις τὰ εἰκότα διαλεγόμενος ὠφελεῖται τὰ μέγιστα. η κδ-κη'. Οὕτω λέγει Κύριος ό λυτρούμενός σε, καὶ πλάσσων σε ἐκ κοιλίας· Ἐγὼ Κύριος ὁ συν τελῶν πάντα· ἐξέτεινα τὸν οὐρανὂν μόνος, καὶ σ' γρ. τὸν Ἰακώβ, καὶ Ἰσραὴλ, δεδόξασται. cl G PROCOPII GAZEI Quos præterea terræ fundamenta dixit, montes A rursus appellavit. Opere siquidem et verbo excel- luerunt, et ad eos illa sunt : • In montem ex- celsum ascende, qui evangelizas Sion "., Et ·rursum legis et gratiæ permagnum discrimen. Illa siquidem, cum ultionem transgressoribus minita- retur, nonnisi tristitiam summam personabat; at hujus præcones orbi terrarum lætitiam denuntia- runt; cum peccatorum veniamn, cum justificatio- nem in fide, cum Spiritus sancti participationem, cum adoptionis dignitatem, cum regnum cœlorum, cum omni denique cogitatione majora bona, id est, certam et minime fallacem fidei legem, pro- mulgarunt. Colles autem et eosdem etiam appellare queas; qui a terra exaltati supradictis tamen sunt montibus inferiores ; ligna vero in ipsis, et ab ipsis B ‹enutrita, eos ipsos per quos fidem adepti, et tan- quam in viros perfectos evecti, fructibus abundant spiritualibus; qui etiam Ecclesiæ doctores evase- runt, eosque fructuum ubertate, qui ad se accedunt, reficiunt. Lætantur vero, quia, præterquam quod redemptus est Jacob, ipse etiam glorificatus est ls- rael Dei Filius effectus, ejusque frater, qui natura et vere Filius est. Alias vero et mundum etiam ipsum, ejusque partes ad gloriæ prædicationem ideo compellit: Quia redemit Deus Jacob, et ls- rael glorificabitur, sive, ut aliis placet interpreti- bus, in Israel glorificabitur. Quod tani demum effectum est, cum ex priore populo, propheticæ orationis utilitatem experti, rejectis idolis ad pie- talem se contulerunt. Nonnulli porro verba ista : Et non erant fingentes Deum, et sculpentes inutilia, explicarunt, non quod vellent non esse, qui ea confecissent, sed quod iis, a quibus colerentur, opem ferre non possent; tanquam eo tempore non essent, cum istorum fugatis adoratoribus Israeli terram largitus est. Qui igitur non vanus sit, qui tanta beneficia expertus, idola coluit, et arbitrii libertate male abusus est ? « Etsi enim omnia licent, non omnia tamen expediunt; neque ego in ullius, inquit, redigal potestatem "; » id est : Qui mihi imperandi potestatem accepi, si meis ipse cupidi- tatibus paream, jam ipsam imperandi facultatem amisi; qui eo ipso a libertate defecerim, quod aliorum potestati me ipse subjecerim. ld ipsum autem si paulatim progrediatur, voluptatum tan- dem consuetudine ad impietatem pervenit. Neſa- rias enim de Deo cogitationes parit; tanquam ea, quae fiunt, vel ignoret, vel non curet. Decet igitur D peccati cujusque partes, ipsamque finis absurditatem intueri; decet et ejus cognitionem adeptos nostri imprimis nos pudore affici. Neque enim parum javatur quisquis quæ rationi consentanea pu- tat, secum ipse agitat. VERS. 24-28. Sic dicit Dominus, qui rede- mit te, et formarit te ex utero : Ego Dominus, qui compleo omnia. Extendi cœlum solus, et firmavi " Isa. XL, 9. #1 Cor. v, 12. VARIE LECTIONES.

Α δὲ θεμέλια γῆς ἔφη, δρη πάλιν ὠνόμασεν. Εργῳ γὰρ ἦταν καὶ λόγῳ διαπρεπείς, πρὸς οὓς ἔφασκεν· « Επ' ὅρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγελιζό μενος Σιών, ο Πολλὴ δὲ πάλιν τῆς χάριτος ἢ πρὸς τὸν νόμον διαφορά. Ὁ μὲν γὰρ κολάσεις ἀπειλῶν τοῖς παραβαίνουσιν ἐβόα κατήφειαν. Οἱ δὲ ταύτης κήρυκες εὐφροσύνην τῷ κόσμῳ κατήγγειλαν, ἄφ επιν βοῶντες ἁμαρτιῶν, καὶ δικαίωσιν ἐν πίστει, ἁγίου τε Πνεύματος μέθεξιν, καὶ υἱοθεσίας λαμπρό τητα, οὐρανῶν τε βασιλείαν, καὶ τῶν ὑπὲρ νοῦν ἀγαθῶν οὐ κατεψευσμένην ἐλπίδα. Βουνοὺς δ' ἂν εἴποις τοὺς καὶ αὐτοὺς ὑπερηρμένους τῆς γῆς, τῶν δὲ λεχθέντων ὁρῶν ὅμως ἐλάττονας. Ξύλα δὲ, τὰ ἐν αὐτοῖς καὶ ὑπ' αὐτῶν τεθραμμένα, οἱ δι' αὐτῶν πιο στεύσαντες, καὶ ὥσπερ ἀναβεβηκότες εἰς ἄνδρα τέ- λειον καὶ καρποῖς κομῶντες πνευματικοῖς, καὶ αὐτοὶ τῆς Ἐκκλησίας ὄντες διδάσκαλοι, καὶ ταῖς νοηταῖς εὐκαρπίαις τοὺς προσιόντας αὐτοῖς ἀνακτώμενοι. Χαίρουσι δὲ, ὅτι πρὸς τῷ λυτρωθῆναι τὸν Ἰσραὴλ καὶ δεδόξασται ὁ Θεοῦ χρηματίσας Υἱὸς, ἀδελφός τε τοῦ φύσει καὶ ἀληθῶς Υἱοῦ. Καὶ ἄλλως δὲ τὸν κόσμον, καὶ τὰ τούτου μέρη πρὸς δοξολογίαν κινεῖ, ὅτι ἐλυτρώσατο ὁ Θεὸς τὸν Ἰακώβ, καὶ Ἰσραὴλ δοξασθήσεται, ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς, καὶ ἐν τῷ Ισραήλ δοξασθήσεται. Οπερ ἐγίνετο ἡνίκα τῶν ἐκ τοῦ προτέρου λαοῦ πολλοὶ τοὺς προφητικούς λόγους ὠφελημένος πρὸς εὐσέβειαν εχώρουν κατα λιπόντες τὰ εἴδωλα. Τινὲς δὲ τὸ, Καὶ οὐκ ἦσαν πλάττοντες Θεὸν καὶ γλύφοντες ἀνωφελή, οὕτως ἐξηγήσαντο· Οὐ παρὰ τὸ μὴ εἶναι τοὺς ταῦτα έργα ζομένους, παρὰ δὲ τὸ μὴ δύνασθαι βοηθῆσαι τοῖς αὐτὰ θεραπεύουσιν, ὡς μηδὲ ὄντα ἡνίκα τὴν γῆν ἐκληροδότησεν Ισραήλ τοὺς τούτων ἀπελάσας προ κυνητάς. Πῶς οὖν οὐ μάταιος μετὰ τοσαύτην πεῖν ραν εἰδωλολατρήσας αὐτὸς, καὶ τῷ αὐτεξουσίῳ κα κῶς χρησάμενος; «Εἰ γὰρ καὶ πάντα ἔξεστιν, ἀλλ' οὐ πάντα συμφέρει. Οὐδὲ ἐξουσιασθήσομαι, φησὶν, ὑπό τινος. » Τοῦτ' ἔστιν, Αρχειν λαχών έμαυτοῦ ἐὰν ὑποταγείην τοῖς πάθεσι, καὶ τὸ ἄρχειν ἀπώλεσα, τῆς ἐλευθερίας ἀποστὰς, δι' ὧν ἐμαυτὸν ὑπέβαλον ἐξουσίᾳ. Τοῦτο δὲ κατὰ μικρὸν ὁδεῦον τῇ τῶν ἡδο ναν συνηθείᾳ πρὸς ἀσέβειαν ἔρχεται. Πονηρὰς γὰρ ὑπονοίας τίκτει κατὰ Θεοῦ, ὡς μὴ εἰδότος τὰ γινό μενα, ἢ καὶ ἀδιαφοροῦντος ἐπ᾿ αὐτοῖς. Δεῖ τοίνυν ἐφ' ἑκάστης ἁμαρτίας τά τε μέρη σκοπεῖν, καὶ τὴν ἀτοπίαν τοῦ τέλους, καὶ συναίσθησιν λαβόντας αἰσχύ νεσθαι πρό γε τῶν ἄλλων ἑαυτούς. Αὐτὸς γὰρ ἑαυτῷ τις τὰ εἰκότα διαλεγόμενος ὠφελεῖται τὰ μέγιστα. η κδ-κη'. Οὕτω λέγει Κύριος ό λυτρούμενός σε, καὶ πλάσσων σε ἐκ κοιλίας· Ἐγὼ Κύριος ὁ συν τελῶν πάντα· ἐξέτεινα τὸν οὐρανὂν μόνος, καὶ σ' γρ. τὸν Ἰακώβ, καὶ Ἰσραὴλ, δεδόξασται. cl G PROCOPII GAZEI Quos præterea terræ fundamenta dixit, montes A rursus appellavit. Opere siquidem et verbo excel- luerunt, et ad eos illa sunt : • In montem ex- celsum ascende, qui evangelizas Sion "., Et ·rursum legis et gratiæ permagnum discrimen. Illa siquidem, cum ultionem transgressoribus minita- retur, nonnisi tristitiam summam personabat; at hujus præcones orbi terrarum lætitiam denuntia- runt; cum peccatorum veniamn, cum justificatio- nem in fide, cum Spiritus sancti participationem, cum adoptionis dignitatem, cum regnum cœlorum, cum omni denique cogitatione majora bona, id est, certam et minime fallacem fidei legem, pro- mulgarunt. Colles autem et eosdem etiam appellare queas; qui a terra exaltati supradictis tamen sunt montibus inferiores ; ligna vero in ipsis, et ab ipsis B ‹enutrita, eos ipsos per quos fidem adepti, et tan- quam in viros perfectos evecti, fructibus abundant spiritualibus; qui etiam Ecclesiæ doctores evase- runt, eosque fructuum ubertate, qui ad se accedunt, reficiunt. Lætantur vero, quia, præterquam quod redemptus est Jacob, ipse etiam glorificatus est ls- rael Dei Filius effectus, ejusque frater, qui natura et vere Filius est. Alias vero et mundum etiam ipsum, ejusque partes ad gloriæ prædicationem ideo compellit: Quia redemit Deus Jacob, et ls- rael glorificabitur, sive, ut aliis placet interpreti- bus, in Israel glorificabitur. Quod tani demum effectum est, cum ex priore populo, propheticæ orationis utilitatem experti, rejectis idolis ad pie- talem se contulerunt. Nonnulli porro verba ista : Et non erant fingentes Deum, et sculpentes inutilia, explicarunt, non quod vellent non esse, qui ea confecissent, sed quod iis, a quibus colerentur, opem ferre non possent; tanquam eo tempore non essent, cum istorum fugatis adoratoribus Israeli terram largitus est. Qui igitur non vanus sit, qui tanta beneficia expertus, idola coluit, et arbitrii libertate male abusus est ? « Etsi enim omnia licent, non omnia tamen expediunt; neque ego in ullius, inquit, redigal potestatem "; » id est : Qui mihi imperandi potestatem accepi, si meis ipse cupidi- tatibus paream, jam ipsam imperandi facultatem amisi; qui eo ipso a libertate defecerim, quod aliorum potestati me ipse subjecerim. ld ipsum autem si paulatim progrediatur, voluptatum tan- dem consuetudine ad impietatem pervenit. Neſa- rias enim de Deo cogitationes parit; tanquam ea, quae fiunt, vel ignoret, vel non curet. Decet igitur D peccati cujusque partes, ipsamque finis absurditatem intueri; decet et ejus cognitionem adeptos nostri imprimis nos pudore affici. Neque enim parum javatur quisquis quæ rationi consentanea pu- tat, secum ipse agitat. VERS. 24-28. Sic dicit Dominus, qui rede- mit te, et formarit te ex utero : Ego Dominus, qui compleo omnia. Extendi cœlum solus, et firmavi " Isa. XL, 9. #1 Cor. v, 12. VARIE LECTIONES.

ἐστερέωσα τὴν γῆν. Τις ἕτερος διασκεδάσει σημεία εγγαστριμύθων, καὶ μαντείας ἀπὸ καρ- δίας ; κ. τ. λ. Ἔλεγχον εἰδωλολατρείας προεκθέμενος ὁ λόγος, καὶ ὡς παύσονται ταύτης οἱ τὴν προφητικὴν διδα- σκαλίαν ὠφελημένοι· νῦν τὴν ἐκ Βαβυλῶνος ἀπαλ λαγὴν ἐπαγγέλλεται, εἰς ήνπερ εἰδωλολατροῦντες ἀπήχθησαν, οὗπερ εἰ παύσαιντο νῦν, ἐλευθερίαν ὑπέσχετο. Ἐπειδὴ δὲ περὶ πραγμάτων μεγίστων ἐποιεῖτο τοὺς λόγους, καὶ ἦν εἰκὸς ἀπιστεῖσθαι παρά τίνων, εἰκότως τὴν ἰδίαν ἀνεκήρυξε δύναμιν. Πάντων γὰρ ἂν ποιητὴς, καὶ παράγων ἐξ οὐκ ὄντων, πῶς οὐκ ἂν ἔχοι ῥᾳδίως ὅπερ ἂν ἐθέλοι ποιεῖν ; ὡς δὲ τοιούτων ἐσομένων, καὶ ἄνω παρεκελεύετο τῇ κτίσει δοξολογεῖν τὸν Θεὸν, οἷς ἀκολούθως φησίν· Οὕτω λέγει Κύριος ὁ λυτρωσάμενός σε καὶ πλάσσων σε ἐκ κοιλίας· [περ] Ἱερεμίας ἐδήλωσεν εἰπών. « Καὶ ἐγένετο λόγος Κυρίου πρός με λέγων· Πρὸ τοῦ με πλάσαι σε εκ κοιλίας ἐπίσταμαι σε, λόγον εἰπὼν Κυρίου τὸν τῶν κατὰ γαστρὸς κυοφορουμένων Δημιουργόν. Εἶτ' ἐπειδὴ περὶ ἐλευθερίας πρόκειται λόγος· λυτρούμενον ἑαυτὸν εἰκότως ὠνόμασεν, σωματικὴν πλάσιν ὡς δὴ σωματικοῖς λέξας. Εγώ εἰμι, φησὶν, ὁ ἐκ μικροῦ σε πλάσας υποκειμένου, καὶ ὡς ἐκ σπηλαίου τινὸς ἐξαγαγὼν σκοτεινού, μηδὲν περὶ τούτου τῶν γονέων εἰδότων, ἐμοῦ δὲ τὸ πλασθὲν ὑποστήσαντος. Εἰ δὲ σμικρόν σοι τοῦτο πρὸς θείαν φαίνεται δύναμιν, σκόπει τοῦ κόσμου τὰ μέγιστα πόθεν ἔσχε τὴν ὕπαρξιν, καθά φησι καὶ Δαβίδ· • Ὁ ἐκτείνων τὸν οὐρανὸν ὡσεὶ δέῤῥιν. » Καὶ πάλιν· Εθεμελίωσε τὴν γῆν ἐπὶ τὴν ἀσφάλειαν . αὐτῆς. » 'Αντὶ δὲ τοῦ ὁ συντελῶν, ὁ ποιήσας ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδέν. » Οτι, « Αὐτὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν. Αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν.» Ὁ δὲ τοσοῦτος τί ἐποίησεν κατὰ καιροὺς ἐπενήνοχεν, ὡς ἀπολεῖ τὰς πανταχοῦ μαντείας καὶ τὰ χρηστή - ρια δι' ὧν οἱ δαίμονες ἐφενάκιζον τοὺς πρὸ τῆς Χριστοῦ παρουσίας, εἰδέναι τὸ μέλλον πλαττόμενοι, καὶ τὰ ταῖς καρδίαις επερχόμενα λέγοντες· περὶ ὧν ἔφασκεν Ἰεζεκιήλ Ἰεζεκιήλ · . Οὐαὶ τοῖς προφητεύουσιν ἀπὸ καρδίας αὐτῶν, καὶ τὸ καθόλου μη βλέ πουσι! ο Διεσκέδασε δὲ ταῦτα καὶ τῷ παῦσαι, καὶ τῷ ποιεῖν ὅ ἐστιν ἐκείνοις ατέκμαρτα καὶ ἀπόγνωστα. ᾿Απεστράφησαν δὲ καὶ φρόνιμοι. Φρονίμους καλεῖ τοὺς παρ' Έλλησι σοφούς, ὧν ἐμώρανεν τὴν σοφίαν τῷ τῆς ἀληθείας διαμαρτεῖν, ἀχρήστου τῆς ἐν αὐ τοῖς ἀποδειχθείσης σοφίας ψυχικὴ γὰρ ἦν, καὶ ἐπίσ γειος, δαιμονιώδης, ἣν καὶ ὁ Παῦλος μεμωράνθαι φησίν· ήγουν τους μάγους. Σοφοὺς γὰρ καὶ τούτους ἐκάλουν. Ταῦτα μὲν οὖν διασκεδάσω. Τοῦ δὲ ἐμοῦ Γιοῦ καὶ Χριστοῦ, περὶ οὗ πολλὰ προείπον, καὶ τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ τῶν ἀποστόλων, στήσω τὰ ῥήματα τε καὶ τὴν βουλήν. Ρήματα δὲ Χριστοῦ τὸ σωτή • COMMENTARII IN ISAIAM. divinationes de corde ? elc. A terram. Quis alius dissipabit signa pythonum, et B ha- Exposita prius idololatria reprehensione, quam relicturi sunt, qui prophetica disciplina aucti sunt, Babylonica jam eos servitute, in qua propter idolorum cultum detinebantur, si eodem abstineant, liberatum iri, domumque reversuros pollicetur. Quoniam autem maximis de rebus sermonem 112- buerat, nec omnes credituros esse sibi putabat, suam ipse merito potentiam, suasque vires depræ- dicavit. Cum enim rerum omnium auctor sit, eas- que de nihilo produxerit, qui non possit, quod velit, efficere facile? Tanquam autem essent even- tura talia, etiam supra ad Dei laudes prædicandas creaturam adhortatus est: quibus jam bono or- dine adjicit Sic dicit Dominus, qui redemit te, et qui formavit te ex utero. Quod Jeremias indicavit, cum ait: Et factum est verbum Domini ad me dicens Antequam ego formarem te ex utero, novi te "; » verbum Domini enim appellans, qui eo- rum, qui matrum utero clauduntur adhuc condi- tor sit. Deinde, quoniam de libertale sermo est, redemptorem se merito appellavit ; deque corporis formatione locutus, quia cum corporeis agit: Ipse sum, inquit, qui te ex parvo principio formavi, et tanquam de tenebroso specu aliquo eduxi; quod penitus ignorarunt progenitores tui; cum interim quod formatum erat producerem. Quod si tibi leve c istud ad divine virtutis significationem putatur, Psal. Cili, 2. ibid. 5. ss Jerem. 1, 5. * Jac. 111, 15. • Rom. 1, 28. D maxima illa, quæ in mundo sunt, unde exsistant, intuere. Audi dicentem Davidem: Qui extendis coelum, sicut pellem ". » Item : • Qui fundavit terram super stabilitatem suam ". Quo deinde loco, qui compleo habemus, qui feci interpretantur alii. ‹ Omnia enim per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil ", » quoniam e Ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt ”. › Tantus autem quid deinceps præstiterit, intulit : cum se, quæ ubique essent, divinationes, et oracula deleturum significavit: quibus dæmones ante Christi adventum futura se, mentisque cogi- tationes intelligere Angebant. De quibus et illa sunt Ezechielis: Væ prophetantibus de corde suo, et omnino non videntibus 'I, Ista vero dissipavit : partim quia cessare fecit, partim quod ea operatus est, quæ ipsi nullis con- jecturis assequi et præscire potuerunt. Aversi sunt porro et prudentes; quo nomine Græcorum sapien- tes intelligit, quorum sapientiam eo ipso quod ve- ritate exciderunt, in stultitiam commutavit; id est, inutilem esse demonstravit (Erat enim animalis illa, terrena, et diabolica ', quam Paulus infatuatam esse significat *) : vel certe magos illos, quos item sapientes appellabant. Ista igitur, inquit, dissipabe. Filiique mei, id est Christi (de quo superius a me sunt dicta permulta) et angelorum ejus ; id est apo- es Joan. 1, " Psal. XXXII, 9. • Ezech. x, 3.

ἐστερέωσα τὴν γῆν. Τις ἕτερος διασκεδάσει σημεία εγγαστριμύθων, καὶ μαντείας ἀπὸ καρ- δίας ; κ. τ. λ. Ἔλεγχον εἰδωλολατρείας προεκθέμενος ὁ λόγος, καὶ ὡς παύσονται ταύτης οἱ τὴν προφητικὴν διδα- σκαλίαν ὠφελημένοι· νῦν τὴν ἐκ Βαβυλῶνος ἀπαλ λαγὴν ἐπαγγέλλεται, εἰς ήνπερ εἰδωλολατροῦντες ἀπήχθησαν, οὗπερ εἰ παύσαιντο νῦν, ἐλευθερίαν ὑπέσχετο. Ἐπειδὴ δὲ περὶ πραγμάτων μεγίστων ἐποιεῖτο τοὺς λόγους, καὶ ἦν εἰκὸς ἀπιστεῖσθαι παρά τίνων, εἰκότως τὴν ἰδίαν ἀνεκήρυξε δύναμιν. Πάντων γὰρ ἂν ποιητὴς, καὶ παράγων ἐξ οὐκ ὄντων, πῶς οὐκ ἂν ἔχοι ῥᾳδίως ὅπερ ἂν ἐθέλοι ποιεῖν ; ὡς δὲ τοιούτων ἐσομένων, καὶ ἄνω παρεκελεύετο τῇ κτίσει δοξολογεῖν τὸν Θεὸν, οἷς ἀκολούθως φησίν· Οὕτω λέγει Κύριος ὁ λυτρωσάμενός σε καὶ πλάσσων σε ἐκ κοιλίας· [περ] Ἱερεμίας ἐδήλωσεν εἰπών. « Καὶ ἐγένετο λόγος Κυρίου πρός με λέγων· Πρὸ τοῦ με πλάσαι σε εκ κοιλίας ἐπίσταμαι σε, λόγον εἰπὼν Κυρίου τὸν τῶν κατὰ γαστρὸς κυοφορουμένων Δημιουργόν. Εἶτ' ἐπειδὴ περὶ ἐλευθερίας πρόκειται λόγος· λυτρούμενον ἑαυτὸν εἰκότως ὠνόμασεν, σωματικὴν πλάσιν ὡς δὴ σωματικοῖς λέξας. Εγώ εἰμι, φησὶν, ὁ ἐκ μικροῦ σε πλάσας υποκειμένου, καὶ ὡς ἐκ σπηλαίου τινὸς ἐξαγαγὼν σκοτεινού, μηδὲν περὶ τούτου τῶν γονέων εἰδότων, ἐμοῦ δὲ τὸ πλασθὲν ὑποστήσαντος. Εἰ δὲ σμικρόν σοι τοῦτο πρὸς θείαν φαίνεται δύναμιν, σκόπει τοῦ κόσμου τὰ μέγιστα πόθεν ἔσχε τὴν ὕπαρξιν, καθά φησι καὶ Δαβίδ· • Ὁ ἐκτείνων τὸν οὐρανὸν ὡσεὶ δέῤῥιν. » Καὶ πάλιν· Εθεμελίωσε τὴν γῆν ἐπὶ τὴν ἀσφάλειαν . αὐτῆς. » 'Αντὶ δὲ τοῦ ὁ συντελῶν, ὁ ποιήσας ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδέν. » Οτι, « Αὐτὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν. Αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν.» Ὁ δὲ τοσοῦτος τί ἐποίησεν κατὰ καιροὺς ἐπενήνοχεν, ὡς ἀπολεῖ τὰς πανταχοῦ μαντείας καὶ τὰ χρηστή - ρια δι' ὧν οἱ δαίμονες ἐφενάκιζον τοὺς πρὸ τῆς Χριστοῦ παρουσίας, εἰδέναι τὸ μέλλον πλαττόμενοι, καὶ τὰ ταῖς καρδίαις επερχόμενα λέγοντες· περὶ ὧν ἔφασκεν Ἰεζεκιήλ Ἰεζεκιήλ · . Οὐαὶ τοῖς προφητεύουσιν ἀπὸ καρδίας αὐτῶν, καὶ τὸ καθόλου μη βλέ πουσι! ο Διεσκέδασε δὲ ταῦτα καὶ τῷ παῦσαι, καὶ τῷ ποιεῖν ὅ ἐστιν ἐκείνοις ατέκμαρτα καὶ ἀπόγνωστα. ᾿Απεστράφησαν δὲ καὶ φρόνιμοι. Φρονίμους καλεῖ τοὺς παρ' Έλλησι σοφούς, ὧν ἐμώρανεν τὴν σοφίαν τῷ τῆς ἀληθείας διαμαρτεῖν, ἀχρήστου τῆς ἐν αὐ τοῖς ἀποδειχθείσης σοφίας ψυχικὴ γὰρ ἦν, καὶ ἐπίσ γειος, δαιμονιώδης, ἣν καὶ ὁ Παῦλος μεμωράνθαι φησίν· ήγουν τους μάγους. Σοφοὺς γὰρ καὶ τούτους ἐκάλουν. Ταῦτα μὲν οὖν διασκεδάσω. Τοῦ δὲ ἐμοῦ Γιοῦ καὶ Χριστοῦ, περὶ οὗ πολλὰ προείπον, καὶ τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ τῶν ἀποστόλων, στήσω τὰ ῥήματα τε καὶ τὴν βουλήν. Ρήματα δὲ Χριστοῦ τὸ σωτή • COMMENTARII IN ISAIAM. divinationes de corde ? elc. A terram. Quis alius dissipabit signa pythonum, et B ha- Exposita prius idololatria reprehensione, quam relicturi sunt, qui prophetica disciplina aucti sunt, Babylonica jam eos servitute, in qua propter idolorum cultum detinebantur, si eodem abstineant, liberatum iri, domumque reversuros pollicetur. Quoniam autem maximis de rebus sermonem 112- buerat, nec omnes credituros esse sibi putabat, suam ipse merito potentiam, suasque vires depræ- dicavit. Cum enim rerum omnium auctor sit, eas- que de nihilo produxerit, qui non possit, quod velit, efficere facile? Tanquam autem essent even- tura talia, etiam supra ad Dei laudes prædicandas creaturam adhortatus est: quibus jam bono or- dine adjicit Sic dicit Dominus, qui redemit te, et qui formavit te ex utero. Quod Jeremias indicavit, cum ait: Et factum est verbum Domini ad me dicens Antequam ego formarem te ex utero, novi te "; » verbum Domini enim appellans, qui eo- rum, qui matrum utero clauduntur adhuc condi- tor sit. Deinde, quoniam de libertale sermo est, redemptorem se merito appellavit ; deque corporis formatione locutus, quia cum corporeis agit: Ipse sum, inquit, qui te ex parvo principio formavi, et tanquam de tenebroso specu aliquo eduxi; quod penitus ignorarunt progenitores tui; cum interim quod formatum erat producerem. Quod si tibi leve c istud ad divine virtutis significationem putatur, Psal. Cili, 2. ibid. 5. ss Jerem. 1, 5. * Jac. 111, 15. • Rom. 1, 28. D maxima illa, quæ in mundo sunt, unde exsistant, intuere. Audi dicentem Davidem: Qui extendis coelum, sicut pellem ". » Item : • Qui fundavit terram super stabilitatem suam ". Quo deinde loco, qui compleo habemus, qui feci interpretantur alii. ‹ Omnia enim per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil ", » quoniam e Ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt ”. › Tantus autem quid deinceps præstiterit, intulit : cum se, quæ ubique essent, divinationes, et oracula deleturum significavit: quibus dæmones ante Christi adventum futura se, mentisque cogi- tationes intelligere Angebant. De quibus et illa sunt Ezechielis: Væ prophetantibus de corde suo, et omnino non videntibus 'I, Ista vero dissipavit : partim quia cessare fecit, partim quod ea operatus est, quæ ipsi nullis con- jecturis assequi et præscire potuerunt. Aversi sunt porro et prudentes; quo nomine Græcorum sapien- tes intelligit, quorum sapientiam eo ipso quod ve- ritate exciderunt, in stultitiam commutavit; id est, inutilem esse demonstravit (Erat enim animalis illa, terrena, et diabolica ', quam Paulus infatuatam esse significat *) : vel certe magos illos, quos item sapientes appellabant. Ista igitur, inquit, dissipabe. Filiique mei, id est Christi (de quo superius a me sunt dicta permulta) et angelorum ejus ; id est apo- es Joan. 1, " Psal. XXXII, 9. • Ezech. x, 3.

Β Α ριον κήρυγμα. Βουλὴ δὲ τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ, τὸ παυσαμένους πάντας κακίας καὶ πλάνης προσδρα μεῖν ἀληθείᾳ καὶ ἀρετῇ. Ἐγὼ δὲ ὁ ταῦτα μέλλων ποιεῖν, ἐντεῦθεν ἤδη προλέγω καὶ ἐπαγγέλλομαι, ὡς ἀνοικοδομήσω τὴν Ἱερουσαλὴμ ἣν ὑπὸ Βαβυλω νίων καθηρημένην καὶ τὰς πόλεις τῆς Ἰουδαίας, ἧς ὡς ἐξ ἀρχῆς τὰ ἔρημα πάλιν συστήσεται. ᾿Αλλὰ καὶ τὴν πολυπληθίαν τῆς κακίας ἄβυσσον όνομα- ζομένην ἔρημον καταστήσω. Καὶ τὴν Βαβυλῶνα. τὴν πλήθεσιν οικητόρων ώς ποταμοῖς διαῤῥέουσα: ξηρανῶ, πέρας αὐτοῖς ἐπιθείς. Τινὲς δὲ ἄβυσσον μὲν τὸ πολυάνθρωπον εἰρῆσθαι τῆς Βαβυλωνίας φασί, Ποταμοὺς δὲ, τὰ εἰς αὐτὴν ἐπιῤῥέοντα τῶν ἐθνῶν, ἃ πέριξ αὐτῆς ὄντα πρὸς ἐπικουρίαν εκάλεσεν, ἔθους ὄντος Γραφικοῦ ποταμοὺς καὶ θαλάσσας καὶ ὕδατα, πολλὰ καλεῖν ἔθνη. Λέγει γὰρ καὶ Δαβίδ· ι Φωνή Κυ ρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων. Ὁ Θεὸς τῆς δόξης έβρόντησεν, οτ σωτήριον κήρυγμα διὰ τῶν ἐθνῶν κεχωρηκέναι δη λῶν ὑψηλῇ βροντῆσαν φωνῇ. Τοιοῦτον καὶ τὸ, « Ἐπι ῆραν οἱ ποταμοὶ φωνὰς αὐτῶν.» Μεγάλαι γὰρ αἱ τῶν ἀποστόλων οὖσαι φωνα! γεγόνασι γνώριμοι. Είρηται δὲ καὶ περὶ Βαβυλῶνος αὐτῆς καὶ Νηνευή, ο Ως κολυμβήθρα ὕδατος τὰ ὕδατα αὐτῆς. • Τινὲς δὲ ἄβυσσον εἰρήκασι τὴν Ἐρυθραν θάλασσαν έρημω θεῖσαν, ὅτε διέστη παριόντος αὐτὴν τοῦ λαοῦ· Ποτα- μοὺς δὲ ξηρανθέντας, τὸν Ἰορδάνην ἀναχαιτίσαντα. Δι' ὧν ὑποβάλλει νοεῖν, ὡς εἴ μοι ἑαυτοὺς ἐπιδώσητε, τοὺς λογισμοὺς ὑμῶν κοιμίσω κυμαινομένους καὶ ξηρανώ πλημμυρούσας τὰς ἡδονάς. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι. Τὰ δὲ καθ' ὑμᾶς τε καὶ Βαβυλωνίους πάντα ποιήσω, φησί, διακόνῳ χρησάμενος ἀνδρὶ, οὗ καὶ τοὔνομα προλέγω Κῦρον καλῶν, ὃν προστήσομαι τῶν ἐμῶν βουλευμάτων διάκονον, φρόνησιν αὐτῷ παρ ρασχὼν εὐσεβῆ, ὡς τὰ κατὰ Βαβυλῶνος ἐπιγνῶναι πρακτέα, τοῦ τε λαοῦ τὴν ἄνεσιν, καὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ σὺν τῷ ναῷ τὴν ἀνάκτισιν. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξέδω- κεν· Ο λέγων Κύρω, Ποιμήν μου. Καὶ πάλιν· 'Ο δὲ ναός θεμελιωθήσεται. Τελευτήσαντος γὰρ Κύρου κεκώλυται μὲν ἔκ τίνων βασκανίας ἡ τῶν ἔργων ἐπίσ δοσις παρὰ τοῦ μετ' αὐτὸν βασιλεύσαντος τοῦ ναοῦ θεμελίων ἐπὶ Κύρου προκαταβεβλημένων, ἐπληρώθη δὲ μετὰ ταῦτα βουλήσει Θεοῦ. Καὶ ταῦτα δεδήλωκεν ἡ Γραφή. Καὶ Ιώσηπος ἐν α' τῆς ᾿Αρχαιολογίας, ὡς ἐπιδειχθείσης παρὰ τῶν αἰχμαλώτων τῆς Ἡσαΐου προφητείας τῷ Κύρῳ, ταῦτά τε γνούς, καὶ ἐπ' ὀνό- ματος ἑαυτὸν κεκλημένον εὑρὼν πρὸ δέκα καὶ δια- κοσίων ἐτῶν, σὺν πολλῇ προθυμίᾳ τὰ προστεταγμένα πεποίηκεν. ΚΕΦΑΛ. ΜΕ. α'-η' . Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεὸς τῷ χριστῷ μου Κύρῳ, οὗ ἐκράτησα τῆς δεξιᾶς, ἐπακοῦσαι ἔμε PROCOPII GAZ.EI ' stolorum, verba et consilium firmabo. Ubi per verba, salutarem Christi prædicationem intellexit; per consilium autem angelorum ejus, illud ipsum, quod, scelere et errore relictis, ad veritatem et virtutem omnes accurrerunt. Ego vero, inquit, qui ista fa- cturus sum, jam inde prænuntio et polliceor Jeru- salem une a Babyloniis eversam, ipsasque Judææ civitates instauraturum, ejusque, tanquam a princi- pio, deserta restituturum : imo vitiorum multiplici- tatem, quæ abyssi nomine significatur, desolatu- rum ; Babylonemque civium alioquin copia, ta- quam aquis fluvii abundantem, penitus exsiccaturum. Nonnulli tamen per abyssum, populi frequentiain, qui Babylonia continebatur, innui putaverunt: per fluvios autem, gentes in eamdem confluentes, quas undique in auxilium accersiverat; cum in more Scriptura habeat, fluviorum, marisque, et aquarum nomine, populorum multitudinem significare. Sic enim et David: • Vox Domini super aquas '. Deus gloriæ intonuit ; ut salutare nimirum Christi præ- conium, quod alta voce intonuerat, ad gentes penetrasse doceret. Tale est et illud : « Elevave- runt lumina voces suas ". » Magn siquidem cum essent apostolorum voces, facile ipsæ exaudi- la: agnitæque sunt. Dicitur vero etiam de Babylone et Ninive : « Tanquam aquæ piscina, aquæ ejus . » Non desunt tamen qui abyssi nomine, Rubrum mare intelligunt, quod populo trajiciente divisum est : sicut per desiccatos fuvios, Jordanem, qui in ejus- dem gratiam retroactus cursum suspendit '. Quibus ~ quidem Deum, si nos ei commiserimus, fluctuantes animi cogitationes se daturum, et voluptatum un- das, quibus immergimur, exsiccaturum significari voluit. Atque ista quidem illi. Cæterum quod ad vos Babyloniosque attinet, omne ego illud, inquit, viri usus ministerio præstitero, cujus nomen longe :ute vobis esse ignotum non patior, Cyrum appel- Jans; quem consiliorum meorum ministrum præfi- ciam, sapientiaque et pietate ornabo; ut quæ adver- -sus Babylonem agi, qui populus liberari, qui deni - que Jerosolymorum civitas ipsumque templum in- slaurari debeant, intelligat. Habet vero in hunc modum Symmachi interpretatio : Qui dicit Cyro : Pastor meus. Et iterum : Templum autem fundabi- tur. Cyro enim mortuo, nonnullorum invidia, ad D sequentis regis mandatum operis interrupta cessa- vit promotio ; cum tantum Cyro superstite jacta es- sent templi fundamenta. Sed est divina tandem vo- luntate postea perfectum absolutumque. Atque hæc ipsa quidem sunt, quæ Scriptura ipsa, quæ Jose- phus etiam innuunt, cum iste Antiquitatis undecimo Cyrum ait, posteaquam istam Isaiæ prophetiam sibi a captivis demonstratam legisset, hæc ipsa agnovisse, eumque, qui suo se nomine ante ducen- tos el decem annos esse appellatum videret magna alacritate imperata præstitisse. CAP. XLV. VERS. 1-8. Sic dicit Dominus Deus christo meo Cyro, cujus apprehendi dexteram, ut subjiciam ante • Psal. xxvIII, 3. • Psal. xci, 3. • rp. Thy. rp. la'. C 8. Josue 111, seqq. • Nalim 11, VARIE LECTIONES.

Β Α ριον κήρυγμα. Βουλὴ δὲ τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ, τὸ παυσαμένους πάντας κακίας καὶ πλάνης προσδρα μεῖν ἀληθείᾳ καὶ ἀρετῇ. Ἐγὼ δὲ ὁ ταῦτα μέλλων ποιεῖν, ἐντεῦθεν ἤδη προλέγω καὶ ἐπαγγέλλομαι, ὡς ἀνοικοδομήσω τὴν Ἱερουσαλὴμ ἣν ὑπὸ Βαβυλω νίων καθηρημένην καὶ τὰς πόλεις τῆς Ἰουδαίας, ἧς ὡς ἐξ ἀρχῆς τὰ ἔρημα πάλιν συστήσεται. ᾿Αλλὰ καὶ τὴν πολυπληθίαν τῆς κακίας ἄβυσσον όνομα- ζομένην ἔρημον καταστήσω. Καὶ τὴν Βαβυλῶνα. τὴν πλήθεσιν οικητόρων ώς ποταμοῖς διαῤῥέουσα: ξηρανῶ, πέρας αὐτοῖς ἐπιθείς. Τινὲς δὲ ἄβυσσον μὲν τὸ πολυάνθρωπον εἰρῆσθαι τῆς Βαβυλωνίας φασί, Ποταμοὺς δὲ, τὰ εἰς αὐτὴν ἐπιῤῥέοντα τῶν ἐθνῶν, ἃ πέριξ αὐτῆς ὄντα πρὸς ἐπικουρίαν εκάλεσεν, ἔθους ὄντος Γραφικοῦ ποταμοὺς καὶ θαλάσσας καὶ ὕδατα, πολλὰ καλεῖν ἔθνη. Λέγει γὰρ καὶ Δαβίδ· ι Φωνή Κυ ρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων. Ὁ Θεὸς τῆς δόξης έβρόντησεν, οτ σωτήριον κήρυγμα διὰ τῶν ἐθνῶν κεχωρηκέναι δη λῶν ὑψηλῇ βροντῆσαν φωνῇ. Τοιοῦτον καὶ τὸ, « Ἐπι ῆραν οἱ ποταμοὶ φωνὰς αὐτῶν.» Μεγάλαι γὰρ αἱ τῶν ἀποστόλων οὖσαι φωνα! γεγόνασι γνώριμοι. Είρηται δὲ καὶ περὶ Βαβυλῶνος αὐτῆς καὶ Νηνευή, ο Ως κολυμβήθρα ὕδατος τὰ ὕδατα αὐτῆς. • Τινὲς δὲ ἄβυσσον εἰρήκασι τὴν Ἐρυθραν θάλασσαν έρημω θεῖσαν, ὅτε διέστη παριόντος αὐτὴν τοῦ λαοῦ· Ποτα- μοὺς δὲ ξηρανθέντας, τὸν Ἰορδάνην ἀναχαιτίσαντα. Δι' ὧν ὑποβάλλει νοεῖν, ὡς εἴ μοι ἑαυτοὺς ἐπιδώσητε, τοὺς λογισμοὺς ὑμῶν κοιμίσω κυμαινομένους καὶ ξηρανώ πλημμυρούσας τὰς ἡδονάς. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι. Τὰ δὲ καθ' ὑμᾶς τε καὶ Βαβυλωνίους πάντα ποιήσω, φησί, διακόνῳ χρησάμενος ἀνδρὶ, οὗ καὶ τοὔνομα προλέγω Κῦρον καλῶν, ὃν προστήσομαι τῶν ἐμῶν βουλευμάτων διάκονον, φρόνησιν αὐτῷ παρ ρασχὼν εὐσεβῆ, ὡς τὰ κατὰ Βαβυλῶνος ἐπιγνῶναι πρακτέα, τοῦ τε λαοῦ τὴν ἄνεσιν, καὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ σὺν τῷ ναῷ τὴν ἀνάκτισιν. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξέδω- κεν· Ο λέγων Κύρω, Ποιμήν μου. Καὶ πάλιν· 'Ο δὲ ναός θεμελιωθήσεται. Τελευτήσαντος γὰρ Κύρου κεκώλυται μὲν ἔκ τίνων βασκανίας ἡ τῶν ἔργων ἐπίσ δοσις παρὰ τοῦ μετ' αὐτὸν βασιλεύσαντος τοῦ ναοῦ θεμελίων ἐπὶ Κύρου προκαταβεβλημένων, ἐπληρώθη δὲ μετὰ ταῦτα βουλήσει Θεοῦ. Καὶ ταῦτα δεδήλωκεν ἡ Γραφή. Καὶ Ιώσηπος ἐν α' τῆς ᾿Αρχαιολογίας, ὡς ἐπιδειχθείσης παρὰ τῶν αἰχμαλώτων τῆς Ἡσαΐου προφητείας τῷ Κύρῳ, ταῦτά τε γνούς, καὶ ἐπ' ὀνό- ματος ἑαυτὸν κεκλημένον εὑρὼν πρὸ δέκα καὶ δια- κοσίων ἐτῶν, σὺν πολλῇ προθυμίᾳ τὰ προστεταγμένα πεποίηκεν. ΚΕΦΑΛ. ΜΕ. α'-η' . Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεὸς τῷ χριστῷ μου Κύρῳ, οὗ ἐκράτησα τῆς δεξιᾶς, ἐπακοῦσαι ἔμε PROCOPII GAZ.EI ' stolorum, verba et consilium firmabo. Ubi per verba, salutarem Christi prædicationem intellexit; per consilium autem angelorum ejus, illud ipsum, quod, scelere et errore relictis, ad veritatem et virtutem omnes accurrerunt. Ego vero, inquit, qui ista fa- cturus sum, jam inde prænuntio et polliceor Jeru- salem une a Babyloniis eversam, ipsasque Judææ civitates instauraturum, ejusque, tanquam a princi- pio, deserta restituturum : imo vitiorum multiplici- tatem, quæ abyssi nomine significatur, desolatu- rum ; Babylonemque civium alioquin copia, ta- quam aquis fluvii abundantem, penitus exsiccaturum. Nonnulli tamen per abyssum, populi frequentiain, qui Babylonia continebatur, innui putaverunt: per fluvios autem, gentes in eamdem confluentes, quas undique in auxilium accersiverat; cum in more Scriptura habeat, fluviorum, marisque, et aquarum nomine, populorum multitudinem significare. Sic enim et David: • Vox Domini super aquas '. Deus gloriæ intonuit ; ut salutare nimirum Christi præ- conium, quod alta voce intonuerat, ad gentes penetrasse doceret. Tale est et illud : « Elevave- runt lumina voces suas ". » Magn siquidem cum essent apostolorum voces, facile ipsæ exaudi- la: agnitæque sunt. Dicitur vero etiam de Babylone et Ninive : « Tanquam aquæ piscina, aquæ ejus . » Non desunt tamen qui abyssi nomine, Rubrum mare intelligunt, quod populo trajiciente divisum est : sicut per desiccatos fuvios, Jordanem, qui in ejus- dem gratiam retroactus cursum suspendit '. Quibus ~ quidem Deum, si nos ei commiserimus, fluctuantes animi cogitationes se daturum, et voluptatum un- das, quibus immergimur, exsiccaturum significari voluit. Atque ista quidem illi. Cæterum quod ad vos Babyloniosque attinet, omne ego illud, inquit, viri usus ministerio præstitero, cujus nomen longe :ute vobis esse ignotum non patior, Cyrum appel- Jans; quem consiliorum meorum ministrum præfi- ciam, sapientiaque et pietate ornabo; ut quæ adver- -sus Babylonem agi, qui populus liberari, qui deni - que Jerosolymorum civitas ipsumque templum in- slaurari debeant, intelligat. Habet vero in hunc modum Symmachi interpretatio : Qui dicit Cyro : Pastor meus. Et iterum : Templum autem fundabi- tur. Cyro enim mortuo, nonnullorum invidia, ad D sequentis regis mandatum operis interrupta cessa- vit promotio ; cum tantum Cyro superstite jacta es- sent templi fundamenta. Sed est divina tandem vo- luntate postea perfectum absolutumque. Atque hæc ipsa quidem sunt, quæ Scriptura ipsa, quæ Jose- phus etiam innuunt, cum iste Antiquitatis undecimo Cyrum ait, posteaquam istam Isaiæ prophetiam sibi a captivis demonstratam legisset, hæc ipsa agnovisse, eumque, qui suo se nomine ante ducen- tos el decem annos esse appellatum videret magna alacritate imperata præstitisse. CAP. XLV. VERS. 1-8. Sic dicit Dominus Deus christo meo Cyro, cujus apprehendi dexteram, ut subjiciam ante • Psal. xxvIII, 3. • Psal. xci, 3. • rp. Thy. rp. la'. C 8. Josue 111, seqq. • Nalim 11, VARIE LECTIONES.

Β Α ριον κήρυγμα. Βουλὴ δὲ τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ, τὸ παυσαμένους πάντας κακίας καὶ πλάνης προσδρα μεῖν ἀληθείᾳ καὶ ἀρετῇ. Ἐγὼ δὲ ὁ ταῦτα μέλλων ποιεῖν, ἐντεῦθεν ἤδη προλέγω καὶ ἐπαγγέλλομαι, ὡς ἀνοικοδομήσω τὴν Ἱερουσαλὴμ ἣν ὑπὸ Βαβυλω νίων καθηρημένην καὶ τὰς πόλεις τῆς Ἰουδαίας, ἧς ὡς ἐξ ἀρχῆς τὰ ἔρημα πάλιν συστήσεται. ᾿Αλλὰ καὶ τὴν πολυπληθίαν τῆς κακίας ἄβυσσον όνομα- ζομένην ἔρημον καταστήσω. Καὶ τὴν Βαβυλῶνα. τὴν πλήθεσιν οικητόρων ώς ποταμοῖς διαῤῥέουσα: ξηρανῶ, πέρας αὐτοῖς ἐπιθείς. Τινὲς δὲ ἄβυσσον μὲν τὸ πολυάνθρωπον εἰρῆσθαι τῆς Βαβυλωνίας φασί, Ποταμοὺς δὲ, τὰ εἰς αὐτὴν ἐπιῤῥέοντα τῶν ἐθνῶν, ἃ πέριξ αὐτῆς ὄντα πρὸς ἐπικουρίαν εκάλεσεν, ἔθους ὄντος Γραφικοῦ ποταμοὺς καὶ θαλάσσας καὶ ὕδατα, πολλὰ καλεῖν ἔθνη. Λέγει γὰρ καὶ Δαβίδ· ι Φωνή Κυ ρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων. Ὁ Θεὸς τῆς δόξης έβρόντησεν, οτ σωτήριον κήρυγμα διὰ τῶν ἐθνῶν κεχωρηκέναι δη λῶν ὑψηλῇ βροντῆσαν φωνῇ. Τοιοῦτον καὶ τὸ, « Ἐπι ῆραν οἱ ποταμοὶ φωνὰς αὐτῶν.» Μεγάλαι γὰρ αἱ τῶν ἀποστόλων οὖσαι φωνα! γεγόνασι γνώριμοι. Είρηται δὲ καὶ περὶ Βαβυλῶνος αὐτῆς καὶ Νηνευή, ο Ως κολυμβήθρα ὕδατος τὰ ὕδατα αὐτῆς. • Τινὲς δὲ ἄβυσσον εἰρήκασι τὴν Ἐρυθραν θάλασσαν έρημω θεῖσαν, ὅτε διέστη παριόντος αὐτὴν τοῦ λαοῦ· Ποτα- μοὺς δὲ ξηρανθέντας, τὸν Ἰορδάνην ἀναχαιτίσαντα. Δι' ὧν ὑποβάλλει νοεῖν, ὡς εἴ μοι ἑαυτοὺς ἐπιδώσητε, τοὺς λογισμοὺς ὑμῶν κοιμίσω κυμαινομένους καὶ ξηρανώ πλημμυρούσας τὰς ἡδονάς. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι. Τὰ δὲ καθ' ὑμᾶς τε καὶ Βαβυλωνίους πάντα ποιήσω, φησί, διακόνῳ χρησάμενος ἀνδρὶ, οὗ καὶ τοὔνομα προλέγω Κῦρον καλῶν, ὃν προστήσομαι τῶν ἐμῶν βουλευμάτων διάκονον, φρόνησιν αὐτῷ παρ ρασχὼν εὐσεβῆ, ὡς τὰ κατὰ Βαβυλῶνος ἐπιγνῶναι πρακτέα, τοῦ τε λαοῦ τὴν ἄνεσιν, καὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ σὺν τῷ ναῷ τὴν ἀνάκτισιν. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξέδω- κεν· Ο λέγων Κύρω, Ποιμήν μου. Καὶ πάλιν· 'Ο δὲ ναός θεμελιωθήσεται. Τελευτήσαντος γὰρ Κύρου κεκώλυται μὲν ἔκ τίνων βασκανίας ἡ τῶν ἔργων ἐπίσ δοσις παρὰ τοῦ μετ' αὐτὸν βασιλεύσαντος τοῦ ναοῦ θεμελίων ἐπὶ Κύρου προκαταβεβλημένων, ἐπληρώθη δὲ μετὰ ταῦτα βουλήσει Θεοῦ. Καὶ ταῦτα δεδήλωκεν ἡ Γραφή. Καὶ Ιώσηπος ἐν α' τῆς ᾿Αρχαιολογίας, ὡς ἐπιδειχθείσης παρὰ τῶν αἰχμαλώτων τῆς Ἡσαΐου προφητείας τῷ Κύρῳ, ταῦτά τε γνούς, καὶ ἐπ' ὀνό- ματος ἑαυτὸν κεκλημένον εὑρὼν πρὸ δέκα καὶ δια- κοσίων ἐτῶν, σὺν πολλῇ προθυμίᾳ τὰ προστεταγμένα πεποίηκεν. ΚΕΦΑΛ. ΜΕ. α'-η' . Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεὸς τῷ χριστῷ μου Κύρῳ, οὗ ἐκράτησα τῆς δεξιᾶς, ἐπακοῦσαι ἔμε PROCOPII GAZ.EI ' stolorum, verba et consilium firmabo. Ubi per verba, salutarem Christi prædicationem intellexit; per consilium autem angelorum ejus, illud ipsum, quod, scelere et errore relictis, ad veritatem et virtutem omnes accurrerunt. Ego vero, inquit, qui ista fa- cturus sum, jam inde prænuntio et polliceor Jeru- salem une a Babyloniis eversam, ipsasque Judææ civitates instauraturum, ejusque, tanquam a princi- pio, deserta restituturum : imo vitiorum multiplici- tatem, quæ abyssi nomine significatur, desolatu- rum ; Babylonemque civium alioquin copia, ta- quam aquis fluvii abundantem, penitus exsiccaturum. Nonnulli tamen per abyssum, populi frequentiain, qui Babylonia continebatur, innui putaverunt: per fluvios autem, gentes in eamdem confluentes, quas undique in auxilium accersiverat; cum in more Scriptura habeat, fluviorum, marisque, et aquarum nomine, populorum multitudinem significare. Sic enim et David: • Vox Domini super aquas '. Deus gloriæ intonuit ; ut salutare nimirum Christi præ- conium, quod alta voce intonuerat, ad gentes penetrasse doceret. Tale est et illud : « Elevave- runt lumina voces suas ". » Magn siquidem cum essent apostolorum voces, facile ipsæ exaudi- la: agnitæque sunt. Dicitur vero etiam de Babylone et Ninive : « Tanquam aquæ piscina, aquæ ejus . » Non desunt tamen qui abyssi nomine, Rubrum mare intelligunt, quod populo trajiciente divisum est : sicut per desiccatos fuvios, Jordanem, qui in ejus- dem gratiam retroactus cursum suspendit '. Quibus ~ quidem Deum, si nos ei commiserimus, fluctuantes animi cogitationes se daturum, et voluptatum un- das, quibus immergimur, exsiccaturum significari voluit. Atque ista quidem illi. Cæterum quod ad vos Babyloniosque attinet, omne ego illud, inquit, viri usus ministerio præstitero, cujus nomen longe :ute vobis esse ignotum non patior, Cyrum appel- Jans; quem consiliorum meorum ministrum præfi- ciam, sapientiaque et pietate ornabo; ut quæ adver- -sus Babylonem agi, qui populus liberari, qui deni - que Jerosolymorum civitas ipsumque templum in- slaurari debeant, intelligat. Habet vero in hunc modum Symmachi interpretatio : Qui dicit Cyro : Pastor meus. Et iterum : Templum autem fundabi- tur. Cyro enim mortuo, nonnullorum invidia, ad D sequentis regis mandatum operis interrupta cessa- vit promotio ; cum tantum Cyro superstite jacta es- sent templi fundamenta. Sed est divina tandem vo- luntate postea perfectum absolutumque. Atque hæc ipsa quidem sunt, quæ Scriptura ipsa, quæ Jose- phus etiam innuunt, cum iste Antiquitatis undecimo Cyrum ait, posteaquam istam Isaiæ prophetiam sibi a captivis demonstratam legisset, hæc ipsa agnovisse, eumque, qui suo se nomine ante ducen- tos el decem annos esse appellatum videret magna alacritate imperata præstitisse. CAP. XLV. VERS. 1-8. Sic dicit Dominus Deus christo meo Cyro, cujus apprehendi dexteram, ut subjiciam ante • Psal. xxvIII, 3. • Psal. xci, 3. • rp. Thy. rp. la'. C 8. Josue 111, seqq. • Nalim 11, VARIE LECTIONES.

Β Α ριον κήρυγμα. Βουλὴ δὲ τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ, τὸ παυσαμένους πάντας κακίας καὶ πλάνης προσδρα μεῖν ἀληθείᾳ καὶ ἀρετῇ. Ἐγὼ δὲ ὁ ταῦτα μέλλων ποιεῖν, ἐντεῦθεν ἤδη προλέγω καὶ ἐπαγγέλλομαι, ὡς ἀνοικοδομήσω τὴν Ἱερουσαλὴμ ἣν ὑπὸ Βαβυλω νίων καθηρημένην καὶ τὰς πόλεις τῆς Ἰουδαίας, ἧς ὡς ἐξ ἀρχῆς τὰ ἔρημα πάλιν συστήσεται. ᾿Αλλὰ καὶ τὴν πολυπληθίαν τῆς κακίας ἄβυσσον όνομα- ζομένην ἔρημον καταστήσω. Καὶ τὴν Βαβυλῶνα. τὴν πλήθεσιν οικητόρων ώς ποταμοῖς διαῤῥέουσα: ξηρανῶ, πέρας αὐτοῖς ἐπιθείς. Τινὲς δὲ ἄβυσσον μὲν τὸ πολυάνθρωπον εἰρῆσθαι τῆς Βαβυλωνίας φασί, Ποταμοὺς δὲ, τὰ εἰς αὐτὴν ἐπιῤῥέοντα τῶν ἐθνῶν, ἃ πέριξ αὐτῆς ὄντα πρὸς ἐπικουρίαν εκάλεσεν, ἔθους ὄντος Γραφικοῦ ποταμοὺς καὶ θαλάσσας καὶ ὕδατα, πολλὰ καλεῖν ἔθνη. Λέγει γὰρ καὶ Δαβίδ· ι Φωνή Κυ ρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων. Ὁ Θεὸς τῆς δόξης έβρόντησεν, οτ σωτήριον κήρυγμα διὰ τῶν ἐθνῶν κεχωρηκέναι δη λῶν ὑψηλῇ βροντῆσαν φωνῇ. Τοιοῦτον καὶ τὸ, « Ἐπι ῆραν οἱ ποταμοὶ φωνὰς αὐτῶν.» Μεγάλαι γὰρ αἱ τῶν ἀποστόλων οὖσαι φωνα! γεγόνασι γνώριμοι. Είρηται δὲ καὶ περὶ Βαβυλῶνος αὐτῆς καὶ Νηνευή, ο Ως κολυμβήθρα ὕδατος τὰ ὕδατα αὐτῆς. • Τινὲς δὲ ἄβυσσον εἰρήκασι τὴν Ἐρυθραν θάλασσαν έρημω θεῖσαν, ὅτε διέστη παριόντος αὐτὴν τοῦ λαοῦ· Ποτα- μοὺς δὲ ξηρανθέντας, τὸν Ἰορδάνην ἀναχαιτίσαντα. Δι' ὧν ὑποβάλλει νοεῖν, ὡς εἴ μοι ἑαυτοὺς ἐπιδώσητε, τοὺς λογισμοὺς ὑμῶν κοιμίσω κυμαινομένους καὶ ξηρανώ πλημμυρούσας τὰς ἡδονάς. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι. Τὰ δὲ καθ' ὑμᾶς τε καὶ Βαβυλωνίους πάντα ποιήσω, φησί, διακόνῳ χρησάμενος ἀνδρὶ, οὗ καὶ τοὔνομα προλέγω Κῦρον καλῶν, ὃν προστήσομαι τῶν ἐμῶν βουλευμάτων διάκονον, φρόνησιν αὐτῷ παρ ρασχὼν εὐσεβῆ, ὡς τὰ κατὰ Βαβυλῶνος ἐπιγνῶναι πρακτέα, τοῦ τε λαοῦ τὴν ἄνεσιν, καὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ σὺν τῷ ναῷ τὴν ἀνάκτισιν. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξέδω- κεν· Ο λέγων Κύρω, Ποιμήν μου. Καὶ πάλιν· 'Ο δὲ ναός θεμελιωθήσεται. Τελευτήσαντος γὰρ Κύρου κεκώλυται μὲν ἔκ τίνων βασκανίας ἡ τῶν ἔργων ἐπίσ δοσις παρὰ τοῦ μετ' αὐτὸν βασιλεύσαντος τοῦ ναοῦ θεμελίων ἐπὶ Κύρου προκαταβεβλημένων, ἐπληρώθη δὲ μετὰ ταῦτα βουλήσει Θεοῦ. Καὶ ταῦτα δεδήλωκεν ἡ Γραφή. Καὶ Ιώσηπος ἐν α' τῆς ᾿Αρχαιολογίας, ὡς ἐπιδειχθείσης παρὰ τῶν αἰχμαλώτων τῆς Ἡσαΐου προφητείας τῷ Κύρῳ, ταῦτά τε γνούς, καὶ ἐπ' ὀνό- ματος ἑαυτὸν κεκλημένον εὑρὼν πρὸ δέκα καὶ δια- κοσίων ἐτῶν, σὺν πολλῇ προθυμίᾳ τὰ προστεταγμένα πεποίηκεν. ΚΕΦΑΛ. ΜΕ. α'-η' . Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεὸς τῷ χριστῷ μου Κύρῳ, οὗ ἐκράτησα τῆς δεξιᾶς, ἐπακοῦσαι ἔμε PROCOPII GAZ.EI ' stolorum, verba et consilium firmabo. Ubi per verba, salutarem Christi prædicationem intellexit; per consilium autem angelorum ejus, illud ipsum, quod, scelere et errore relictis, ad veritatem et virtutem omnes accurrerunt. Ego vero, inquit, qui ista fa- cturus sum, jam inde prænuntio et polliceor Jeru- salem une a Babyloniis eversam, ipsasque Judææ civitates instauraturum, ejusque, tanquam a princi- pio, deserta restituturum : imo vitiorum multiplici- tatem, quæ abyssi nomine significatur, desolatu- rum ; Babylonemque civium alioquin copia, ta- quam aquis fluvii abundantem, penitus exsiccaturum. Nonnulli tamen per abyssum, populi frequentiain, qui Babylonia continebatur, innui putaverunt: per fluvios autem, gentes in eamdem confluentes, quas undique in auxilium accersiverat; cum in more Scriptura habeat, fluviorum, marisque, et aquarum nomine, populorum multitudinem significare. Sic enim et David: • Vox Domini super aquas '. Deus gloriæ intonuit ; ut salutare nimirum Christi præ- conium, quod alta voce intonuerat, ad gentes penetrasse doceret. Tale est et illud : « Elevave- runt lumina voces suas ". » Magn siquidem cum essent apostolorum voces, facile ipsæ exaudi- la: agnitæque sunt. Dicitur vero etiam de Babylone et Ninive : « Tanquam aquæ piscina, aquæ ejus . » Non desunt tamen qui abyssi nomine, Rubrum mare intelligunt, quod populo trajiciente divisum est : sicut per desiccatos fuvios, Jordanem, qui in ejus- dem gratiam retroactus cursum suspendit '. Quibus ~ quidem Deum, si nos ei commiserimus, fluctuantes animi cogitationes se daturum, et voluptatum un- das, quibus immergimur, exsiccaturum significari voluit. Atque ista quidem illi. Cæterum quod ad vos Babyloniosque attinet, omne ego illud, inquit, viri usus ministerio præstitero, cujus nomen longe :ute vobis esse ignotum non patior, Cyrum appel- Jans; quem consiliorum meorum ministrum præfi- ciam, sapientiaque et pietate ornabo; ut quæ adver- -sus Babylonem agi, qui populus liberari, qui deni - que Jerosolymorum civitas ipsumque templum in- slaurari debeant, intelligat. Habet vero in hunc modum Symmachi interpretatio : Qui dicit Cyro : Pastor meus. Et iterum : Templum autem fundabi- tur. Cyro enim mortuo, nonnullorum invidia, ad D sequentis regis mandatum operis interrupta cessa- vit promotio ; cum tantum Cyro superstite jacta es- sent templi fundamenta. Sed est divina tandem vo- luntate postea perfectum absolutumque. Atque hæc ipsa quidem sunt, quæ Scriptura ipsa, quæ Jose- phus etiam innuunt, cum iste Antiquitatis undecimo Cyrum ait, posteaquam istam Isaiæ prophetiam sibi a captivis demonstratam legisset, hæc ipsa agnovisse, eumque, qui suo se nomine ante ducen- tos el decem annos esse appellatum videret magna alacritate imperata præstitisse. CAP. XLV. VERS. 1-8. Sic dicit Dominus Deus christo meo Cyro, cujus apprehendi dexteram, ut subjiciam ante • Psal. xxvIII, 3. • Psal. xci, 3. • rp. Thy. rp. la'. C 8. Josue 111, seqq. • Nalim 11, VARIE LECTIONES.

προσθεν αὐτοῦ ἔθνη, καὶ ἰσχὺν βασιλέων διαρ- ρήξω. Ανοίξω ἔμπροσθεν αὐτοῦ θύρας, καὶ πότ Λεις οὐ συγκλεισθήσονται, κ. τ. λ. ὺν καὶ χριστὸν καλεῖ, οὕτω παρ' Εβραίοις λε- γομένων τῶν ὑπὸ Θεοῦ προχειρισθέντων εἰς βασι- λείαν. Ελαίῳ γὰρ αὐτοῖς οἱ βασιλεῖς εἰώθεσαν χρίεσθαι πρὸς τὴν ἀρχὴν καθιστάμενοι. Τροπικῶς δὲ καὶ τοὺς ἁγίους οὕτω φησὶν ἡ Γραφή. Χριστόν οὖν αὐτὸν ἐκάλεσεν, ὡς ἐκ Θεοῦ πρὸς τὴν ἀρχὴν κε- κλημένον. ὡς δὲ τοιούτου, φησὶν, ἐπαγγέλλομαι κρατ τῆσαι τῆς δεξιᾶς πρὸς τὸ μὴ παρατρέπεσθαι, μηδὲ νικηθῆναι παρά τινος κρείττονος. Αντιλήψεως γὰρ τοῦτο σημεῖον, καθά φησιν ἐν Ψαλμοῖς· Ἐκρά- τησας τῆς χειρὸς τῆς δεξιᾶς μου, καὶ ἐν τῇ βουλῇ σου ὡδήγησάς με. » Υποτάξας δὲ πλείστους αὐτῷ, πᾶσαν διαῤῥήξω τὴν ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι δυνα- στείων, οὐδὲν ἄβατον ἐάσας αὐτῷ, καθ' ὧν ἂν ἐθέλῃ χωρεῖν. ᾿Αλλὰ κἂν ᾖ τι δυνατὸν ἐμποδὼν, ὡς ὄρος γινόμενον, κἂν ἰσχυρὸν ὡς χαλκὲς ᾖ, καὶ σίδηρος, πάντα ταπεινώσω καὶ λύσω, ὡς μηδὲ θησαυρούς ἀοράτους τοῖς πρὶν βασιλεῦσι τοῦτον διαλαθεῖν. Τινὲς δὲ θησαυρούς φασι τοὺς ὅσοι καὶ μάλιστα δυνατοὶ παρὰ τὴν ἔφοδον Κύρου σπηλαίοις ἐγκατα- δύντες ἐλάνθανον. Ο δὴ μαθών, δᾷδας ἐξάπτων τους ἄνδρας ἀνεύρισκεν. Γνῶθι δὲ ἡ τούτων ἐσομένων ὅστις εἰμὶ, ὁ πρὸ τοσούτων χρόνων τὴν σὴν προσ- ηγορίαν ειπών. Εἰμὶ γὰρ Θεός Ισραήλ, ἂν μὴ ἀγνόει. Δι' αὐτὸν γάρ σοι τοσαύτην δυναστείαν δε δώρημαι. Εμὸς γάρ ἐστιν ἐκ πάντων ἐκλεγεὶς τῶν ἐθνῶν τῇ πρὸς τοὺς αὐτῶν πατέρας τιμῇ. Διό σε προσεδεξάμην, ὡς ἐμαυτοῦ οἰκεῖον, καίπερ οὐκ ἐγνωκότα με, τῇ δὲ ἐκ πατέρων εἰδωλολατρεία προσ κείμενον. Ὡς ἂν μὴ δοκῇς προλαβούσης εὐσεβείας γέρα σοι ταῦτα δεδόσθαι. Αλλ' εἰ καὶ μὴ πρότερον ἔγνως, ὅτι μόνος εἰμὶ Θεὸς, μάθε γ᾽ οὖν ἐξ ὧν δια- πράξομαι, δι' ὧν πάντες εἴσονται Θεὸν εἶναι μόνον ἐμέ, καὶ δι᾿ ἀλλοφύλων, καὶ τῆς ἐμῆς ξένων θρη- σκείας, τὰ δοκοῦντα διαπραττόμενον. Καὶ δι' ὧν τὸν ἐμὸν λαὸν, ἡνίκα μὲν παιδείας ἦν καιρός, ὥσπερ ὀργῇ καὶ σκότῳ διὰ τῆς παιδείας κατήφειαν παρ- ἔδωκα, Ηνίκα δὲ σώζειν ἔδει διορθωθέντα φῶς καὶ εἰρήνην ἐπ' αὐτὸν ἀνατεῖλαι πεποίηκα, διὰ τὴν ἐκ τῆς ἀφέσεως τῶν δεσμῶν εὐφροσύνην. Καὶ γὰρ εἰ ρήνης εἰμὶ καὶ φωτός χορηγός, σκότους τε καὶ τῶν λυπηρῶν, ἃ δὴ καλεῖν κακὰ φίλον ἐστὶ τοῖς πολ- λοῖς, ὧν ἐγὼ ποιητής πρὸς τὴν ἀξίαν αὐτὰ χορηγῶν ἐπ' ὠφελείᾳ τῶν δεχομένων. Τινὲς δὲ φῶς καὶ σκότος, ἡμέραν ειρήκασι και νύκτα. Οἳ καὶ κακὰ τὰ ἐπενεχθέντα τοῖς Βαβυλωνίοις φασί, δι᾿ ἣν ἐπεδείξαντο κατὰ τῶν ἐξ Ἰσραὴλ ἡλω κότων ὠμότητα, ὡς διὰ Ζαχαρίου τὸν Θεὸν εἰρηκέ κ.σ. λείπ. ἐκ. COMMENTARII IN ISAIAM. A faciem ejus gentes, et vires regum frangam. Aperium coram eo portas, et urbes non claudentur, etc. B At quod christum appellavit, ad Hebræcrum lo- quendi consuetudinem retulit, qui sibi designatos a Deo reges ita nuncupabant. Oleo siquidem de more eos inungebant, qui essent ad regni guberna- cula admoti. Figurate vero et sanctos sic appellat Scriptura. Christum itaque eum vocavit, tanquamı qui esset a Deo ad imperium vocatus. Cum talis autem sit, inquit, ejusdem me dexteram, ne a quoquam avertatur, aut potentiori succumbat, ap- prehendisse profiteor. Hoc enim defensionis signum est, sicut illo judicatur, quod in Psalmis legitur : ‹ Tenuisti manum dexteram meam, et in consi- fio tuo deduxisti me ., Cum autem plurimos eidem subjecero, addit, omnen deinceps reliqua. rum gentium potentiam frangam, neque ei quid- quam, quo pergere voluerit, non pervium efliciam. Imo, si quidquam potentius obstiterit, et montis instar in eum attollatur, etiamsi are aut ferro validius sit, illud dejiciam tamen et frangain, neque reconditos, prioribusque regibus ignotos thesauros eum latere patiar. Nonnulli per thesauros, eos innui arbitrantur, qui vel maxime potentes, Cyro cum exercitu adven- taute, in speluncis sese abdiderunt; in quibus et ipsi, cum regem latere non potuissent, facibus ac- censis quæsiti repertique sunt. Disce vero, inquit, ex istis rebus futuris quisnam ipse sim; qui te tam longo ante temporis intervallo tuo nomine nuncrpr- C rim. Ego enim sum Deus Israel, quem te minime ideo decet ignorare, quod propter ipsum, tantam tibi potentiam largitus sum. Est enim ille mihi cuu- ctis e gentibus patrum suorum gloria et commen- datione selectus. Inde ego te veluti familiarem miri cum mei plane ignarus esses et avitæ idololatria sectator, assumpsi; ne tuæ ista pristinæ pietati de- bita rependi putares. Verum quantumvis tu me non- dum solum esse Deum didiceris; vel ex his certe, quæ gesturus sum tibi patuerit; quibus omnes unum me esse, perque exteros, et a meo cultu alienos quæ libuit efficere, credituri sunt ; qui per eosdem etiam populum meum, quando opus fuit, tanquam iræ et tenebris, propter correptionis molestiam, tradiderim cum autem recte agentem servare decuit, in eumdem propter adeptæ libertatis læti- tiam, lucem et pacem exoriri fecerim. Sum enim pacis largitor et lucis ; tenebrarum leinde, et eo rum, quæ dolorem adferunt, quæ vulgo mala D · solent appellari; quorum ego pro meriti cujusque ratione, in eorum commodum, qui talia patiuntur, effector et auctor ipse sum. Psal. LXXII, 2.4. Non desunt tamen, qui lucis et tenebrarum nomi- ne, diem et noctem putent significari, eaque damına etiam, quæ Babylonii patiuntur, ideo inferri, quo.l in captivos Israelitas nimium se crudeliter gessc- VARIE LECTIONES.

προσθεν αὐτοῦ ἔθνη, καὶ ἰσχὺν βασιλέων διαρ- ρήξω. Ανοίξω ἔμπροσθεν αὐτοῦ θύρας, καὶ πότ Λεις οὐ συγκλεισθήσονται, κ. τ. λ. ὺν καὶ χριστὸν καλεῖ, οὕτω παρ' Εβραίοις λε- γομένων τῶν ὑπὸ Θεοῦ προχειρισθέντων εἰς βασι- λείαν. Ελαίῳ γὰρ αὐτοῖς οἱ βασιλεῖς εἰώθεσαν χρίεσθαι πρὸς τὴν ἀρχὴν καθιστάμενοι. Τροπικῶς δὲ καὶ τοὺς ἁγίους οὕτω φησὶν ἡ Γραφή. Χριστόν οὖν αὐτὸν ἐκάλεσεν, ὡς ἐκ Θεοῦ πρὸς τὴν ἀρχὴν κε- κλημένον. ὡς δὲ τοιούτου, φησὶν, ἐπαγγέλλομαι κρατ τῆσαι τῆς δεξιᾶς πρὸς τὸ μὴ παρατρέπεσθαι, μηδὲ νικηθῆναι παρά τινος κρείττονος. Αντιλήψεως γὰρ τοῦτο σημεῖον, καθά φησιν ἐν Ψαλμοῖς· Ἐκρά- τησας τῆς χειρὸς τῆς δεξιᾶς μου, καὶ ἐν τῇ βουλῇ σου ὡδήγησάς με. » Υποτάξας δὲ πλείστους αὐτῷ, πᾶσαν διαῤῥήξω τὴν ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι δυνα- στείων, οὐδὲν ἄβατον ἐάσας αὐτῷ, καθ' ὧν ἂν ἐθέλῃ χωρεῖν. ᾿Αλλὰ κἂν ᾖ τι δυνατὸν ἐμποδὼν, ὡς ὄρος γινόμενον, κἂν ἰσχυρὸν ὡς χαλκὲς ᾖ, καὶ σίδηρος, πάντα ταπεινώσω καὶ λύσω, ὡς μηδὲ θησαυρούς ἀοράτους τοῖς πρὶν βασιλεῦσι τοῦτον διαλαθεῖν. Τινὲς δὲ θησαυρούς φασι τοὺς ὅσοι καὶ μάλιστα δυνατοὶ παρὰ τὴν ἔφοδον Κύρου σπηλαίοις ἐγκατα- δύντες ἐλάνθανον. Ο δὴ μαθών, δᾷδας ἐξάπτων τους ἄνδρας ἀνεύρισκεν. Γνῶθι δὲ ἡ τούτων ἐσομένων ὅστις εἰμὶ, ὁ πρὸ τοσούτων χρόνων τὴν σὴν προσ- ηγορίαν ειπών. Εἰμὶ γὰρ Θεός Ισραήλ, ἂν μὴ ἀγνόει. Δι' αὐτὸν γάρ σοι τοσαύτην δυναστείαν δε δώρημαι. Εμὸς γάρ ἐστιν ἐκ πάντων ἐκλεγεὶς τῶν ἐθνῶν τῇ πρὸς τοὺς αὐτῶν πατέρας τιμῇ. Διό σε προσεδεξάμην, ὡς ἐμαυτοῦ οἰκεῖον, καίπερ οὐκ ἐγνωκότα με, τῇ δὲ ἐκ πατέρων εἰδωλολατρεία προσ κείμενον. Ὡς ἂν μὴ δοκῇς προλαβούσης εὐσεβείας γέρα σοι ταῦτα δεδόσθαι. Αλλ' εἰ καὶ μὴ πρότερον ἔγνως, ὅτι μόνος εἰμὶ Θεὸς, μάθε γ᾽ οὖν ἐξ ὧν δια- πράξομαι, δι' ὧν πάντες εἴσονται Θεὸν εἶναι μόνον ἐμέ, καὶ δι᾿ ἀλλοφύλων, καὶ τῆς ἐμῆς ξένων θρη- σκείας, τὰ δοκοῦντα διαπραττόμενον. Καὶ δι' ὧν τὸν ἐμὸν λαὸν, ἡνίκα μὲν παιδείας ἦν καιρός, ὥσπερ ὀργῇ καὶ σκότῳ διὰ τῆς παιδείας κατήφειαν παρ- ἔδωκα, Ηνίκα δὲ σώζειν ἔδει διορθωθέντα φῶς καὶ εἰρήνην ἐπ' αὐτὸν ἀνατεῖλαι πεποίηκα, διὰ τὴν ἐκ τῆς ἀφέσεως τῶν δεσμῶν εὐφροσύνην. Καὶ γὰρ εἰ ρήνης εἰμὶ καὶ φωτός χορηγός, σκότους τε καὶ τῶν λυπηρῶν, ἃ δὴ καλεῖν κακὰ φίλον ἐστὶ τοῖς πολ- λοῖς, ὧν ἐγὼ ποιητής πρὸς τὴν ἀξίαν αὐτὰ χορηγῶν ἐπ' ὠφελείᾳ τῶν δεχομένων. Τινὲς δὲ φῶς καὶ σκότος, ἡμέραν ειρήκασι και νύκτα. Οἳ καὶ κακὰ τὰ ἐπενεχθέντα τοῖς Βαβυλωνίοις φασί, δι᾿ ἣν ἐπεδείξαντο κατὰ τῶν ἐξ Ἰσραὴλ ἡλω κότων ὠμότητα, ὡς διὰ Ζαχαρίου τὸν Θεὸν εἰρηκέ κ.σ. λείπ. ἐκ. COMMENTARII IN ISAIAM. A faciem ejus gentes, et vires regum frangam. Aperium coram eo portas, et urbes non claudentur, etc. B At quod christum appellavit, ad Hebræcrum lo- quendi consuetudinem retulit, qui sibi designatos a Deo reges ita nuncupabant. Oleo siquidem de more eos inungebant, qui essent ad regni guberna- cula admoti. Figurate vero et sanctos sic appellat Scriptura. Christum itaque eum vocavit, tanquamı qui esset a Deo ad imperium vocatus. Cum talis autem sit, inquit, ejusdem me dexteram, ne a quoquam avertatur, aut potentiori succumbat, ap- prehendisse profiteor. Hoc enim defensionis signum est, sicut illo judicatur, quod in Psalmis legitur : ‹ Tenuisti manum dexteram meam, et in consi- fio tuo deduxisti me ., Cum autem plurimos eidem subjecero, addit, omnen deinceps reliqua. rum gentium potentiam frangam, neque ei quid- quam, quo pergere voluerit, non pervium efliciam. Imo, si quidquam potentius obstiterit, et montis instar in eum attollatur, etiamsi are aut ferro validius sit, illud dejiciam tamen et frangain, neque reconditos, prioribusque regibus ignotos thesauros eum latere patiar. Nonnulli per thesauros, eos innui arbitrantur, qui vel maxime potentes, Cyro cum exercitu adven- taute, in speluncis sese abdiderunt; in quibus et ipsi, cum regem latere non potuissent, facibus ac- censis quæsiti repertique sunt. Disce vero, inquit, ex istis rebus futuris quisnam ipse sim; qui te tam longo ante temporis intervallo tuo nomine nuncrpr- C rim. Ego enim sum Deus Israel, quem te minime ideo decet ignorare, quod propter ipsum, tantam tibi potentiam largitus sum. Est enim ille mihi cuu- ctis e gentibus patrum suorum gloria et commen- datione selectus. Inde ego te veluti familiarem miri cum mei plane ignarus esses et avitæ idololatria sectator, assumpsi; ne tuæ ista pristinæ pietati de- bita rependi putares. Verum quantumvis tu me non- dum solum esse Deum didiceris; vel ex his certe, quæ gesturus sum tibi patuerit; quibus omnes unum me esse, perque exteros, et a meo cultu alienos quæ libuit efficere, credituri sunt ; qui per eosdem etiam populum meum, quando opus fuit, tanquam iræ et tenebris, propter correptionis molestiam, tradiderim cum autem recte agentem servare decuit, in eumdem propter adeptæ libertatis læti- tiam, lucem et pacem exoriri fecerim. Sum enim pacis largitor et lucis ; tenebrarum leinde, et eo rum, quæ dolorem adferunt, quæ vulgo mala D · solent appellari; quorum ego pro meriti cujusque ratione, in eorum commodum, qui talia patiuntur, effector et auctor ipse sum. Psal. LXXII, 2.4. Non desunt tamen, qui lucis et tenebrarum nomi- ne, diem et noctem putent significari, eaque damına etiam, quæ Babylonii patiuntur, ideo inferri, quo.l in captivos Israelitas nimium se crudeliter gessc- VARIE LECTIONES.

Α ναι· δ • Εζήλωκα τὴν Ἱερουσαλὴμ καὶ τὴν Σιών ζῆλον μέγαν, καὶ θυμῷ μεγάλῳ ὀργίζομαι ἐπὶ τὰ ἔθνη τὰ συνεπιτιθέμενα, ἀνθ' ὧν ἐγὼ μὲν ὠργίσθην ὀλίγα. Αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά. » Καὶ πρὸς αὐτὴν δὲ Βαβυλῶνά φησιν· « Εγώ δέδωκα αὐτοὺς εἰς τὰς χεῖράς σου. Σὺ δὲ οὐκ ἔδωκας αὐτοῖς ἔλεος. Δι' ὅπερ ἔφη διὰ Ἱερεμίου τῷ Κύρῳ· « Ἐπίβηθι ἐπ' αὐτὴν, καὶ ἐπὶ τοὺς κατοικοῦντας ἐν αὐτῇ. Ἐκδί κησον μάχαιραν καὶ ἀφανισμόν 1, λέγει Κύριος, καὶ ποίει κατὰ πάντα ὅσα ἐντέλλομαί σοι. » Καὶ πάλιν· • Ανοιξεν Κύριος τον θησαυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἐξ. ήνεγκε τὰ σκεύη τῆς ὀργῆς αὐτοῦ, ὅτι ἔργον Κυρίῳ ἐν γῇ Χαλδαίων, ὅτι ἐληλύθασιν οἱ καιροὶ αὐτῆς. Ανοίξατε τὰς ἀποθήκας αὐτῆς, ἐρευνήσατε αὐτὴν, ὡς σπήλαιον, » καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ διὰ τοῦ παρόντος δὲ προφήτου εβρέθη· Ἐπεγερῶ ὑμῖν τοὺς Μή δους, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. Τὴν δὲ μέλλουσαν ἐπάνω οδον προθεσπίσας ὁ λόγος ὡς, ἐπ᾽ εὐαγγελίοις χαί- ρειν αὖθις ἐντέλλεται ταῖς οὐρανίαις δυνάμεσιν, καὶ ταῖς νεφέλαις ταῖς λογικαῖς, ἂς ἐνετείλατο πρότ τερον ὑετὸν εἰς τὸν ἀμπελῶνα μὴ βρέξαι, δικαιοσύ την χορηγῆσαι τοῖς οἰκοῦσι τὴν γῆν. Καὶ ἡ γῆ δὲ, φησὶ (λέγων τοὺς κατοικοῦντας τὴν γῆν), ἡ πρὶν ἔρημος, ἀνανεούσθω φέρουσα θεοσεβείας καρπούς ἔλεος καὶ δικαιοσύνην. Ταῦτα δὲ ἔσται τοῦ σοῦ κτίστου προστάξαντος. Τῷ γὰρ ἐξ οὐκ ὄντων παρ- αγαγόντι σε αγαγόντι σε δυνάμει ποιητικῇ ῥᾷστον ἀνανεῶσαι τὸ δημιούργημα. Τινὲς δέ φασιν ὡς δὴ συνήθως ή Γραφὴ ἐκ τῶν κατὰ μέρος εἰς τὸ καθόλου τὸν λόγον ἀνήγαγεν. Εἰπὼν γὰρ τὰ κατὰ Κῦρον, καὶ Βαβυ- λῶνα, καὶ τὴν ἐπάνοδον, ἐπὶ Χριστὸν μετάγει τῶν εἰρημένων τὴν ἔννοιαν, ὃς ἀπεστάλη παρὰ τοῦ Πα- τέρος κηρύξαι αἰχμαλώτοις άφεσιν, καὶ νεκροῖς ἱ ἀνάβλεψιν, καὶ τοὺς σειραῖς ἁμαρτημάτων κατ εσφιγμένους ἐξελέσθαι τῆς τοῦ Σατανᾶ τυραννίδος, παλινδρομεῖν τε παρασκευάσαι πρὸς ἑαυτὸν, ὃς τὸν ἑαυτοῦ ναὸν, τὴν Ἐκκλησίαν ἀνήγειρεν, παραστή σας ἑαυτῷ παρθένον ἁγνὴν, μὴ ἔχουσαν σπίλον ἢ ρυτίδα. Δι' ὧν οὖν ἔπραξεν Κῦρος, ὡς διά τινος εἰ- κόνος τὰ πᾶσι δεδωρημένα σημαίνεται, ἐφ' οἷς εὐ- φραίνεται καὶ τὰ οὐράνια πνεύματα, εἴ γε χαίρουσι καὶ ἐφ' ἑνὶ μόνῳ μετανοοῦντι ἁμαρτωλῷ, ἃ καὶ νεφέ λας καλεί, δι᾿ ὧν αἱ τοῦ ἁγίου Πνεύματος παρα κλήσεις ὑετοῦ καθίενται δίκην εἰς τὰς τῶν πιστευόν- των ψυχάς. "Η καὶ τοὺς μυσταγωγούς τοὺς ὄντας ἐπὶ τῆς γῆς αἱ νεφέλαι σημαίνουσιν, οἳ περιφοι- τῶντες τὴν γῆν, τὸν ἱερὸν ἅπασι κατεσκέδασαν λόγον κατάρδοντες τὰς τῶν διψώντων ψυχὰς πρὸς εὐχαρ πίαν πνευματικὴν ἀπηλλαγμένας τῶν τοῦ διαβόλου σπερμάτων, ὧν ὁ καρπὸς οὐδεὶς ἦν, ὁ ποιῶν χρησ στότητα οὐκ ἦν ἕως ἑνός. Καρποὶ δὲ τοῦ Πνεύματος ἔλεος, τοῦτ' ἔστιν ἀγάπη, πλήρωμα νόμου τυγχά- νουσα, τὴν εὐαγγελικὴν ἔχον συνεζευγμένην δικαιο- σύνην. Εἰ μήτις λέγοι δικαιοσύνην ἐκ τῆς ἀνατεί λασαν αὐτὸν εἶναι Κύριον, δι' οὗ ἡλεήθημεν τε καὶ ιν, 18, 19. γρ. μαχαίρα, καὶ ὁφάνισον. ἰσ. τυφλοίς. B PROCOPII GAZÆI rint ; sicut est a Deo per Zachariam in hunc modum significatum: ‹ Zelatus sum Jerusalem, et Sion zelo magno, et ira magna irascor in gentes, quæ eas invaserunt. Quia ego iratus sum parum; ipse autem ad mala adjecerunt . . Quin et Baby- lonem in hunc modum alloquitur: ‹ Ego dedi eos in manus tuas; tu autem eis misericordiam non dedisti ". » Inde igitur et Jeremiæ voce ita Cyrum alloquitur :‹Ascende ad ipsam, et habitantes in ea. Ulciscere gladio, et perde, dicit Dominus ; et fac secundum omnia, quæ præcipio tibi "; » et rursum Aperuit Dominus thesaurum suum, et protulit vasa iræ suæ ; quia opus est Domino in terra Chaldæorum ; quoniam venerunt tempora ejus. Aperite apothecas ejus, pervestigate cam, tanquam speluncam 13.18,, et quæ deinceps. Quin et apud hunc prophetam scribitur: Excitabo vobis Melos ", et quæ postea. Caterum, posteaquam futuram reversionem prædixit oratio, tanquam in Evangeliis, cœlestes virtutes rursus ad gaudium et lætitiam provocat, nubibusque ratione præditis (quas in vineam prius depluere vetuit) ipsis jam terra incolis justitiam suppeditare precipit. Terra autem, inquit, id est, ejusdem desertæ prius, inco- læ, misericordia et justitia, pietatis fructibus edi- tis, renovetur. Ista siquidem conditore tuo, inquit, imperante futura sunt, qui facillime quod ex ni- hilo creavit, renovare queat. Aiunt nonnulli Scri- pturam suo more a singulis ad universa sermo- nem transferre. De Cyro enim, de Babylone, de- que reditu locutus, ad Christum jam eorum, quæ dicta sunt, intellectum revocat, qui a Patre ideo missus est, ut captivis libertatem, ut cæcis lumen annuntiet 18, ut eos denique, qui peccatorum cale- nis constringuntur, diaboli tyrannide ereptos ad se revocet qui suum ipse templum, id est Ecclesiam excitavit, quam sibi virginem castam, rugaque et macula carentem, astare voluit ". Ex his ergo, quæ a Cyro gesta sunt, tanquam figura aliqua, quæ in omnes collata sunt, munera signi- fcantur : quorum nomine ipsi spiritus etiam cale- stes lætantur : qui vel uno tantum peccatore pœni- tentiam agente gaudere scribuntur : ideoque etiam nabes eosdem appellat, quod per ipsos Spi- ritus sancti consolationes, velut imber, in credene D tium animas demittantur. Queas et nubium appella- tione "Jerem. L, 21. 18.18 ibid, 25-29, Jer. Li, 11. * Isa. Lst, 1; 'sacrorum interpretes in terra degentes, significari dicere, qui terram pervagati, diffuso in omnes verbo, sitientium animas irrigarunt, et ad spiritualem fructuum ubertatem, diaboli seminibus ablatis, excitarunt, quarum antea fructus exstite- rat nullus, neque qui quod bonum esset, faceret, vel unus quidem. Exsistunt autem Spiritus fructus misericordia ipsa, id est dilectio, in qua versatur legis plenitudo, quæ evangelicam justitiam secum • Zachar. 3, 14, 15. Isa. XLVII, 6. Ephes. v, 25, 27. Luc. C Luc. xv, 7. VARIA LECTIONES.

Α ναι· δ • Εζήλωκα τὴν Ἱερουσαλὴμ καὶ τὴν Σιών ζῆλον μέγαν, καὶ θυμῷ μεγάλῳ ὀργίζομαι ἐπὶ τὰ ἔθνη τὰ συνεπιτιθέμενα, ἀνθ' ὧν ἐγὼ μὲν ὠργίσθην ὀλίγα. Αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά. » Καὶ πρὸς αὐτὴν δὲ Βαβυλῶνά φησιν· « Εγώ δέδωκα αὐτοὺς εἰς τὰς χεῖράς σου. Σὺ δὲ οὐκ ἔδωκας αὐτοῖς ἔλεος. Δι' ὅπερ ἔφη διὰ Ἱερεμίου τῷ Κύρῳ· « Ἐπίβηθι ἐπ' αὐτὴν, καὶ ἐπὶ τοὺς κατοικοῦντας ἐν αὐτῇ. Ἐκδί κησον μάχαιραν καὶ ἀφανισμόν 1, λέγει Κύριος, καὶ ποίει κατὰ πάντα ὅσα ἐντέλλομαί σοι. » Καὶ πάλιν· • Ανοιξεν Κύριος τον θησαυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἐξ. ήνεγκε τὰ σκεύη τῆς ὀργῆς αὐτοῦ, ὅτι ἔργον Κυρίῳ ἐν γῇ Χαλδαίων, ὅτι ἐληλύθασιν οἱ καιροὶ αὐτῆς. Ανοίξατε τὰς ἀποθήκας αὐτῆς, ἐρευνήσατε αὐτὴν, ὡς σπήλαιον, » καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ διὰ τοῦ παρόντος δὲ προφήτου εβρέθη· Ἐπεγερῶ ὑμῖν τοὺς Μή δους, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. Τὴν δὲ μέλλουσαν ἐπάνω οδον προθεσπίσας ὁ λόγος ὡς, ἐπ᾽ εὐαγγελίοις χαί- ρειν αὖθις ἐντέλλεται ταῖς οὐρανίαις δυνάμεσιν, καὶ ταῖς νεφέλαις ταῖς λογικαῖς, ἂς ἐνετείλατο πρότ τερον ὑετὸν εἰς τὸν ἀμπελῶνα μὴ βρέξαι, δικαιοσύ την χορηγῆσαι τοῖς οἰκοῦσι τὴν γῆν. Καὶ ἡ γῆ δὲ, φησὶ (λέγων τοὺς κατοικοῦντας τὴν γῆν), ἡ πρὶν ἔρημος, ἀνανεούσθω φέρουσα θεοσεβείας καρπούς ἔλεος καὶ δικαιοσύνην. Ταῦτα δὲ ἔσται τοῦ σοῦ κτίστου προστάξαντος. Τῷ γὰρ ἐξ οὐκ ὄντων παρ- αγαγόντι σε αγαγόντι σε δυνάμει ποιητικῇ ῥᾷστον ἀνανεῶσαι τὸ δημιούργημα. Τινὲς δέ φασιν ὡς δὴ συνήθως ή Γραφὴ ἐκ τῶν κατὰ μέρος εἰς τὸ καθόλου τὸν λόγον ἀνήγαγεν. Εἰπὼν γὰρ τὰ κατὰ Κῦρον, καὶ Βαβυ- λῶνα, καὶ τὴν ἐπάνοδον, ἐπὶ Χριστὸν μετάγει τῶν εἰρημένων τὴν ἔννοιαν, ὃς ἀπεστάλη παρὰ τοῦ Πα- τέρος κηρύξαι αἰχμαλώτοις άφεσιν, καὶ νεκροῖς ἱ ἀνάβλεψιν, καὶ τοὺς σειραῖς ἁμαρτημάτων κατ εσφιγμένους ἐξελέσθαι τῆς τοῦ Σατανᾶ τυραννίδος, παλινδρομεῖν τε παρασκευάσαι πρὸς ἑαυτὸν, ὃς τὸν ἑαυτοῦ ναὸν, τὴν Ἐκκλησίαν ἀνήγειρεν, παραστή σας ἑαυτῷ παρθένον ἁγνὴν, μὴ ἔχουσαν σπίλον ἢ ρυτίδα. Δι' ὧν οὖν ἔπραξεν Κῦρος, ὡς διά τινος εἰ- κόνος τὰ πᾶσι δεδωρημένα σημαίνεται, ἐφ' οἷς εὐ- φραίνεται καὶ τὰ οὐράνια πνεύματα, εἴ γε χαίρουσι καὶ ἐφ' ἑνὶ μόνῳ μετανοοῦντι ἁμαρτωλῷ, ἃ καὶ νεφέ λας καλεί, δι᾿ ὧν αἱ τοῦ ἁγίου Πνεύματος παρα κλήσεις ὑετοῦ καθίενται δίκην εἰς τὰς τῶν πιστευόν- των ψυχάς. "Η καὶ τοὺς μυσταγωγούς τοὺς ὄντας ἐπὶ τῆς γῆς αἱ νεφέλαι σημαίνουσιν, οἳ περιφοι- τῶντες τὴν γῆν, τὸν ἱερὸν ἅπασι κατεσκέδασαν λόγον κατάρδοντες τὰς τῶν διψώντων ψυχὰς πρὸς εὐχαρ πίαν πνευματικὴν ἀπηλλαγμένας τῶν τοῦ διαβόλου σπερμάτων, ὧν ὁ καρπὸς οὐδεὶς ἦν, ὁ ποιῶν χρησ στότητα οὐκ ἦν ἕως ἑνός. Καρποὶ δὲ τοῦ Πνεύματος ἔλεος, τοῦτ' ἔστιν ἀγάπη, πλήρωμα νόμου τυγχά- νουσα, τὴν εὐαγγελικὴν ἔχον συνεζευγμένην δικαιο- σύνην. Εἰ μήτις λέγοι δικαιοσύνην ἐκ τῆς ἀνατεί λασαν αὐτὸν εἶναι Κύριον, δι' οὗ ἡλεήθημεν τε καὶ ιν, 18, 19. γρ. μαχαίρα, καὶ ὁφάνισον. ἰσ. τυφλοίς. B PROCOPII GAZÆI rint ; sicut est a Deo per Zachariam in hunc modum significatum: ‹ Zelatus sum Jerusalem, et Sion zelo magno, et ira magna irascor in gentes, quæ eas invaserunt. Quia ego iratus sum parum; ipse autem ad mala adjecerunt . . Quin et Baby- lonem in hunc modum alloquitur: ‹ Ego dedi eos in manus tuas; tu autem eis misericordiam non dedisti ". » Inde igitur et Jeremiæ voce ita Cyrum alloquitur :‹Ascende ad ipsam, et habitantes in ea. Ulciscere gladio, et perde, dicit Dominus ; et fac secundum omnia, quæ præcipio tibi "; » et rursum Aperuit Dominus thesaurum suum, et protulit vasa iræ suæ ; quia opus est Domino in terra Chaldæorum ; quoniam venerunt tempora ejus. Aperite apothecas ejus, pervestigate cam, tanquam speluncam 13.18,, et quæ deinceps. Quin et apud hunc prophetam scribitur: Excitabo vobis Melos ", et quæ postea. Caterum, posteaquam futuram reversionem prædixit oratio, tanquam in Evangeliis, cœlestes virtutes rursus ad gaudium et lætitiam provocat, nubibusque ratione præditis (quas in vineam prius depluere vetuit) ipsis jam terra incolis justitiam suppeditare precipit. Terra autem, inquit, id est, ejusdem desertæ prius, inco- læ, misericordia et justitia, pietatis fructibus edi- tis, renovetur. Ista siquidem conditore tuo, inquit, imperante futura sunt, qui facillime quod ex ni- hilo creavit, renovare queat. Aiunt nonnulli Scri- pturam suo more a singulis ad universa sermo- nem transferre. De Cyro enim, de Babylone, de- que reditu locutus, ad Christum jam eorum, quæ dicta sunt, intellectum revocat, qui a Patre ideo missus est, ut captivis libertatem, ut cæcis lumen annuntiet 18, ut eos denique, qui peccatorum cale- nis constringuntur, diaboli tyrannide ereptos ad se revocet qui suum ipse templum, id est Ecclesiam excitavit, quam sibi virginem castam, rugaque et macula carentem, astare voluit ". Ex his ergo, quæ a Cyro gesta sunt, tanquam figura aliqua, quæ in omnes collata sunt, munera signi- fcantur : quorum nomine ipsi spiritus etiam cale- stes lætantur : qui vel uno tantum peccatore pœni- tentiam agente gaudere scribuntur : ideoque etiam nabes eosdem appellat, quod per ipsos Spi- ritus sancti consolationes, velut imber, in credene D tium animas demittantur. Queas et nubium appella- tione "Jerem. L, 21. 18.18 ibid, 25-29, Jer. Li, 11. * Isa. Lst, 1; 'sacrorum interpretes in terra degentes, significari dicere, qui terram pervagati, diffuso in omnes verbo, sitientium animas irrigarunt, et ad spiritualem fructuum ubertatem, diaboli seminibus ablatis, excitarunt, quarum antea fructus exstite- rat nullus, neque qui quod bonum esset, faceret, vel unus quidem. Exsistunt autem Spiritus fructus misericordia ipsa, id est dilectio, in qua versatur legis plenitudo, quæ evangelicam justitiam secum • Zachar. 3, 14, 15. Isa. XLVII, 6. Ephes. v, 25, 27. Luc. C Luc. xv, 7. VARIA LECTIONES.

δεδικαιώμεθα. Περὶ οὗ φησι καὶ Δαβίδ · . Εἰργάσατο δικαιοσύνην ἐν μέσῳ τῆς γῆς. Ἐκ γῆς γὰρ εἶχε τὴν σάρκα μὴ κατελθοῦσαν ἐξ οὐρανοῦ. θ' ιζ'. Ἐγώ εἰμι Κύριος ὀκτίσας σε, ποιῶν βελτίω, κατεσκεύασα ὡς πηλὸν κεραμέως. Μὴ ὁ ἀροτριῶν ἀροτριάσει τὴν γῆν ὅλην τὴν ἡμέραν; Μὴ ἐρεῖ ὁ πηλὸς τῷ κεραμεῖ, Τί ποιεῖς, ὅτι οὐκ ἐργάζῃ, οὐδὲ ἔχεις χεῖρας; Οὐαὶ ὁ λέγων τῷ πατρὶ, Τι γεννήσεις; κ. τ. λ. Επιτιμᾷν ὁ λόγος δοκεῖ τοῖς μετὰ τοσαύτην ἐπαγ γελίαν τὴν περὶ τῆς ἀνακλήσεως μὴ προστρέχουσι τῷ Θεῷ, καὶ ὡς πάντων ὄντι θεῷ κατὰ καιρὸν παι δεύοντι τὸν λαὸν, καὶ πάλιν ἀναλαμβάνοντι, βελτίω τε τὸν ναὸν καὶ τὴν πόλιν κατασκευάζοντι δίκην και ραμέως τὰ συντριβέντα πάλιν ἀνανεουμένῳ, καὶ τῶν πρώτων κρείττω δεικνύντι τὰ δεύτερα. Τὴν αὐτὴν λαβὼν Θεὸς καὶ πρὸς Ἱερεμίαν εἰκόνα προσέθηκεν • Εἰ καθὼς ὁ κεραμεύς οὗτος οὐ δυνήσομαι τοῦ ποιῆ σαι ὑμᾶς οἶκος Ἰσραήλ; » καὶ νῦν δέ φησι διὰ τοῦ παρόντος προφήτου, ὅτι βέλτιον κ κατεσκεύασα, νῦν ὡς πηλὸν κεραμέως τὸν πάλαι συντριβέντα λαόν. Ἀντὶ δὲ τοῦ ποιῶν βέλτιον κατεσκεύασα, Σύμμαχος ἔφησεν· Οὐαὶ ὁ ἀντιλέγων τῷ πλάσαντι αὐτόν. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Μὴ ὁ ἀροτριῶν ἀροτριάσει τὴν γῆν ; ὁ Θεοδοτίων, ἀροτριῶν τοὺς ἀροτριῶν. τας τὴν γῆν. Ἐγὼ γὰρ, φησὶν, ὁ τοὺς οἰκοῦντας την γῆν γεωργῶν μετέπλασα τὸν λαόν. Μὴ οὖν ἐναντιοῦ σὺε ταῖς ἐμαῖς οἰκονομίαις, ὡς οὐδὲ πηλὸς κέρα- μεῖ. Πηλοῦ γὰρ λόγον ἐκ γῆς πλασθέντες ἔχομεν ὡς πρὸς κεραμέα τὸν πάντων Δημιουργόν. Πᾶς μὲν οὖν ἐναντιούμενος ταλανίζεται, ἐξαιρέτως δὲ ὁ Πα- τέρα λαχὼν τὸν Θεὸν αὐτῷ τε λαὸς ἀνακείμενος. Οὐαὶ γὰρ δ. λέγων τῷ πατέρι αὐτοῦ, Τί γεννή. σεις ; ἢ κατὰ Σύμμαχον, Τί ἐγέννησας; Οὐ παύον ται γάρ τινες ἐγκαλοῦντες Θεῷ· Τί γὰρ ἔδει τούτου τοῦ βίου; Τίς ἡ τούτου διοίκησις ; καὶ τίς ἐκείνων ἡ χρεία ; ἐχρῆν δὲ οὕτω γεγενῆσθαι. • Εἶτά φησιν· Ερωτήσατέ με περὶ τῶν υἱῶν μου, καὶ περὶ τῶν ἔργων τῶν χειρῶν μου. Διὰ μὲν τῶν υἱῶν σημαίνων τὴν νοερὰν οὐσίαν καὶ λογικήν. Διὰ δὲ τῶν ἔργων, τὰ μέρη του κόσμου. Εἰ μὲν γὰρ Έχεις τι, φησίν, εἰπεῖν, εἰς τούτων διόρθωσιν, λέγε. Εἰ δὲ μαθεῖν τις ἐθέλει περὶ αὐτῶν, διὰ τῶν ἐμῶν ἐρωτάτω με προφητῶν, καὶ γνώσεται τίνα τρόπον πάντα διέπω κηδόμενος. Τίνα γὰρ ἔχει μέμψιν ἀν- θρώπου δημιουργία; ποῖον δὲ κάλλος ἢ μέγεθος οὐ ρανὸς οὐ παρέρχεται; τί δὲ μὴ πρὸς χρείαν ἐγένετο; Γῆ μὲν οἴκησιν ἀνθρώπῳ, καὶ φυτὰ, καὶ ζῶα πρὸς τὴν αὐτοῦ χρῆσιν, παρέχουσα. Οὐρανοῦ δὲ ἄστρα νῦν μὲν αὐτῷ δαδουχοῦντα· νῦν δὲ πάλιν ἐν ἁρμονίῳ κινήσει σημεία καὶ χρόνους ἀποτελέσαι δυνάμενα. Πρὸς δὲ τοῖς ἄλλοις καλοίς, Ηγειρα καὶ διὰ τὸν ἐμὸν γρ. βελτίω. COMMENTARII IN ISAIAM. A habet copulatam. Nisi si quis justitia de terra exc- rientis nomine, Dominum significari malit, per quem misericordiam consecuti, justique effecti - suinus: de quo et Davidis illa sunt: Operatus est salutem in medio mundi", quia carnem de terra non cælo demissam habuit. C VERS. 9-17. Ego sum Deus, qui creavi te, faciens meliorem, præparavi ut lulum figult. Num qui arat terram, arabit tota die? num dicet lutum figulo : Quid facis, quoniam non operaris, neque habes manus ? Va qui dicit patri, Quid generabis ? etc. Illis oratio succensere videtur, qui post tantas- proinissiones ad eum non festinant, qui tanquam omnium Deus, cum populum aliquandiu afflixit, adınittit rursum, temploque et urbe in melius præ- B paratis, quæ contrita fuerant, non aliter quam figulus, instaurat, et secunda prioribus meliora ef- ficit. Est vero et apud Jeremiam eadem usus ima- gine Deus, cum ait : . Nunquid, sicut Agulus iste, non potero vobis facere, donus Israel 199, Sic et hujus se jam prophetæ voce contritum veterem po- pulum, tanquam figuli lutum reparasse, me- lioremque effecisse significat. Sed notandum est, quo loco, faciens meliorem præparavi habemus, va qui contradicit fictori suo Symmachum legere',. deinde, pro nunquid arans arabit terram, Theodo tionem, qui arat arantes terram, interpretari. Ipse enin, ait, populum in formam aliam mutavi, qui terra incolas, agrorum instar, exerceo, et subigo. Videte igitur ne instituto meo meæque providentiæ adverşemini, non magis quam lutum figulo. Sumus. enim luti instar, qui de terra fingimur, si ad om nium opificem figulum respicimus. Est igitur in- felix quicunque eidem adversatur, sed ille præcipue qui Deum in patrem sortitus, eidemque populus effectus ipsi sese audet opponere. Væ enim qui dicit patri suo, Quid generabis aut, secundum Sym machum, Quid genuisti ? non desinunt enim Deo sic conviciari nonnulli: Ecquidnam vita ista opus fuit? ecquid isthæe administratio? Ecqua illorum utili- tas? At ita feri oportuit. Deinde subjicit : Interrogate me de filiis meis, et de operibus manuum mearum. Ubi filiorum nomine, intelligendi, ratiocinandique capaces naturas; per . D opera autem, mundi partes intellexit. Si quid Psal. Lxxi, 12. Jerem. XVIII, enim vales dicere, inquit, tu illud in istorum emen- dationem directionemque pro.lucito. Sin autem discere et audire de illis quisquam cupiat, per meos me prophetas interroget, ut qui omnia ipse magra cura obeam, intelligat. Quid enim est in kominis fabrica, quod quisquam reprehendat ? Quid pulchrum adeo, vel magnum, quod splendore et amplitudine cœlum nou superet? Quid non in eo dem ad utilitatem comparatum? Terra quidem ipsa in habitationem, ut plantæ, et animalia in usum, hominibus cesserunt : cœli aulem astra, partim qui- VARIE LECTIONES.

δεδικαιώμεθα. Περὶ οὗ φησι καὶ Δαβίδ · . Εἰργάσατο δικαιοσύνην ἐν μέσῳ τῆς γῆς. Ἐκ γῆς γὰρ εἶχε τὴν σάρκα μὴ κατελθοῦσαν ἐξ οὐρανοῦ. θ' ιζ'. Ἐγώ εἰμι Κύριος ὀκτίσας σε, ποιῶν βελτίω, κατεσκεύασα ὡς πηλὸν κεραμέως. Μὴ ὁ ἀροτριῶν ἀροτριάσει τὴν γῆν ὅλην τὴν ἡμέραν; Μὴ ἐρεῖ ὁ πηλὸς τῷ κεραμεῖ, Τί ποιεῖς, ὅτι οὐκ ἐργάζῃ, οὐδὲ ἔχεις χεῖρας; Οὐαὶ ὁ λέγων τῷ πατρὶ, Τι γεννήσεις; κ. τ. λ. Επιτιμᾷν ὁ λόγος δοκεῖ τοῖς μετὰ τοσαύτην ἐπαγ γελίαν τὴν περὶ τῆς ἀνακλήσεως μὴ προστρέχουσι τῷ Θεῷ, καὶ ὡς πάντων ὄντι θεῷ κατὰ καιρὸν παι δεύοντι τὸν λαὸν, καὶ πάλιν ἀναλαμβάνοντι, βελτίω τε τὸν ναὸν καὶ τὴν πόλιν κατασκευάζοντι δίκην και ραμέως τὰ συντριβέντα πάλιν ἀνανεουμένῳ, καὶ τῶν πρώτων κρείττω δεικνύντι τὰ δεύτερα. Τὴν αὐτὴν λαβὼν Θεὸς καὶ πρὸς Ἱερεμίαν εἰκόνα προσέθηκεν • Εἰ καθὼς ὁ κεραμεύς οὗτος οὐ δυνήσομαι τοῦ ποιῆ σαι ὑμᾶς οἶκος Ἰσραήλ; » καὶ νῦν δέ φησι διὰ τοῦ παρόντος προφήτου, ὅτι βέλτιον κ κατεσκεύασα, νῦν ὡς πηλὸν κεραμέως τὸν πάλαι συντριβέντα λαόν. Ἀντὶ δὲ τοῦ ποιῶν βέλτιον κατεσκεύασα, Σύμμαχος ἔφησεν· Οὐαὶ ὁ ἀντιλέγων τῷ πλάσαντι αὐτόν. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Μὴ ὁ ἀροτριῶν ἀροτριάσει τὴν γῆν ; ὁ Θεοδοτίων, ἀροτριῶν τοὺς ἀροτριῶν. τας τὴν γῆν. Ἐγὼ γὰρ, φησὶν, ὁ τοὺς οἰκοῦντας την γῆν γεωργῶν μετέπλασα τὸν λαόν. Μὴ οὖν ἐναντιοῦ σὺε ταῖς ἐμαῖς οἰκονομίαις, ὡς οὐδὲ πηλὸς κέρα- μεῖ. Πηλοῦ γὰρ λόγον ἐκ γῆς πλασθέντες ἔχομεν ὡς πρὸς κεραμέα τὸν πάντων Δημιουργόν. Πᾶς μὲν οὖν ἐναντιούμενος ταλανίζεται, ἐξαιρέτως δὲ ὁ Πα- τέρα λαχὼν τὸν Θεὸν αὐτῷ τε λαὸς ἀνακείμενος. Οὐαὶ γὰρ δ. λέγων τῷ πατέρι αὐτοῦ, Τί γεννή. σεις ; ἢ κατὰ Σύμμαχον, Τί ἐγέννησας; Οὐ παύον ται γάρ τινες ἐγκαλοῦντες Θεῷ· Τί γὰρ ἔδει τούτου τοῦ βίου; Τίς ἡ τούτου διοίκησις ; καὶ τίς ἐκείνων ἡ χρεία ; ἐχρῆν δὲ οὕτω γεγενῆσθαι. • Εἶτά φησιν· Ερωτήσατέ με περὶ τῶν υἱῶν μου, καὶ περὶ τῶν ἔργων τῶν χειρῶν μου. Διὰ μὲν τῶν υἱῶν σημαίνων τὴν νοερὰν οὐσίαν καὶ λογικήν. Διὰ δὲ τῶν ἔργων, τὰ μέρη του κόσμου. Εἰ μὲν γὰρ Έχεις τι, φησίν, εἰπεῖν, εἰς τούτων διόρθωσιν, λέγε. Εἰ δὲ μαθεῖν τις ἐθέλει περὶ αὐτῶν, διὰ τῶν ἐμῶν ἐρωτάτω με προφητῶν, καὶ γνώσεται τίνα τρόπον πάντα διέπω κηδόμενος. Τίνα γὰρ ἔχει μέμψιν ἀν- θρώπου δημιουργία; ποῖον δὲ κάλλος ἢ μέγεθος οὐ ρανὸς οὐ παρέρχεται; τί δὲ μὴ πρὸς χρείαν ἐγένετο; Γῆ μὲν οἴκησιν ἀνθρώπῳ, καὶ φυτὰ, καὶ ζῶα πρὸς τὴν αὐτοῦ χρῆσιν, παρέχουσα. Οὐρανοῦ δὲ ἄστρα νῦν μὲν αὐτῷ δαδουχοῦντα· νῦν δὲ πάλιν ἐν ἁρμονίῳ κινήσει σημεία καὶ χρόνους ἀποτελέσαι δυνάμενα. Πρὸς δὲ τοῖς ἄλλοις καλοίς, Ηγειρα καὶ διὰ τὸν ἐμὸν γρ. βελτίω. COMMENTARII IN ISAIAM. A habet copulatam. Nisi si quis justitia de terra exc- rientis nomine, Dominum significari malit, per quem misericordiam consecuti, justique effecti - suinus: de quo et Davidis illa sunt: Operatus est salutem in medio mundi", quia carnem de terra non cælo demissam habuit. C VERS. 9-17. Ego sum Deus, qui creavi te, faciens meliorem, præparavi ut lulum figult. Num qui arat terram, arabit tota die? num dicet lutum figulo : Quid facis, quoniam non operaris, neque habes manus ? Va qui dicit patri, Quid generabis ? etc. Illis oratio succensere videtur, qui post tantas- proinissiones ad eum non festinant, qui tanquam omnium Deus, cum populum aliquandiu afflixit, adınittit rursum, temploque et urbe in melius præ- B paratis, quæ contrita fuerant, non aliter quam figulus, instaurat, et secunda prioribus meliora ef- ficit. Est vero et apud Jeremiam eadem usus ima- gine Deus, cum ait : . Nunquid, sicut Agulus iste, non potero vobis facere, donus Israel 199, Sic et hujus se jam prophetæ voce contritum veterem po- pulum, tanquam figuli lutum reparasse, me- lioremque effecisse significat. Sed notandum est, quo loco, faciens meliorem præparavi habemus, va qui contradicit fictori suo Symmachum legere',. deinde, pro nunquid arans arabit terram, Theodo tionem, qui arat arantes terram, interpretari. Ipse enin, ait, populum in formam aliam mutavi, qui terra incolas, agrorum instar, exerceo, et subigo. Videte igitur ne instituto meo meæque providentiæ adverşemini, non magis quam lutum figulo. Sumus. enim luti instar, qui de terra fingimur, si ad om nium opificem figulum respicimus. Est igitur in- felix quicunque eidem adversatur, sed ille præcipue qui Deum in patrem sortitus, eidemque populus effectus ipsi sese audet opponere. Væ enim qui dicit patri suo, Quid generabis aut, secundum Sym machum, Quid genuisti ? non desinunt enim Deo sic conviciari nonnulli: Ecquidnam vita ista opus fuit? ecquid isthæe administratio? Ecqua illorum utili- tas? At ita feri oportuit. Deinde subjicit : Interrogate me de filiis meis, et de operibus manuum mearum. Ubi filiorum nomine, intelligendi, ratiocinandique capaces naturas; per . D opera autem, mundi partes intellexit. Si quid Psal. Lxxi, 12. Jerem. XVIII, enim vales dicere, inquit, tu illud in istorum emen- dationem directionemque pro.lucito. Sin autem discere et audire de illis quisquam cupiat, per meos me prophetas interroget, ut qui omnia ipse magra cura obeam, intelligat. Quid enim est in kominis fabrica, quod quisquam reprehendat ? Quid pulchrum adeo, vel magnum, quod splendore et amplitudine cœlum nou superet? Quid non in eo dem ad utilitatem comparatum? Terra quidem ipsa in habitationem, ut plantæ, et animalia in usum, hominibus cesserunt : cœli aulem astra, partim qui- VARIE LECTIONES.

εὐθεῖαι. Η κατὰ Σύμμαχον, καὶ πάσας τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ εὐθυνῶ. Καὶ οὗτος οἰκοδομήσει τὴν πόλιν μου. Δυνάμει 'γὰρ αὐτὸς αὐτὸν ᾠκοδόμησεν ἐπι τρέψας τοῖς ἐθέλουσιν ἀνιέναι, καὶ τοῦτο ποιεῖν μετὰ δώρων τούτους ἀφείς. "Η Ζοροβάβελ ἐκ Δαβιδ Ελ- κοντα τὴν γονὴν, ὃς ἡγησάμενος τῶν ἀνελθόντων ᾠκο- δόμησε τον ναόν. Περὶ οὗ φησιν· « Α' χειρες Ζορο- βάβελ ἐθεμελίωσαν τὸν οἶκον τοῦτον, καὶ αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἐπιτελέσουσιν αὐτόν. λαὸν βασιλέα, ἢ Κῦρον, λέγων, οὗ, φησίν, αἱ ὁδοι Β κρυφαῖος. Οἰκειότερον δ' ἂν ἐπὶ Χριστοῦ λαμβάνοιτο, ὃς και φησιν· « Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ' αὐτοῦ ἐπὶ Σιὼν ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ. » Οὗπερ ἀληθῶς αἱ ὁδοὶ εὐθεῖαι. Καὶ τὴν ἀληθινὴν αὐτὸς ᾠκοδόμησε πόλιν, λέγων· « Ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. » Ητις ἐκ λίθων συνέστηκε ζώντων, ἀκαθα ρετός τε, καὶ ἀπὸ ἀνατολῶν εἰς δυσμάς παρατείνουσα ἠλευθέρωσέν τε τῆς ἐκ δαιμόνων δουλείας, καὶ ταῦτα προίκα, κατὰ τὸ, ο Χάριτι ἐστε σεσωσμένοι. » Τὰ γὰρ κατὰ Κῦρον, ἢ Ζοροβάβελ ἱστορικὰ, σύμβολα τῶν ἀληθῶν ὑπῆρχεν. Ἐπὶ Χριστοῦ γὰρ μᾶλλον ἁρμόσει τὸ, Τάδε λέγει Κύριος τῷ χριστῷ μου Κύρῳ. Κατὰ γὰρ τὴν πρόχειρον λέξιν, οὔτε χριστὸς Κυρίου, Πέρσης ὢν ὑπῆρχεν ὁ Κῦρος, οὔτε τὴν πόλιν ᾠκο δόμησεν, πλὴν τῆς τῶν θεμελίων ἀρχῆς. Εἶτα δι έμεινεν ἔρημος μέχρι τῆς βασιλείας Δαρείου. Καὶ τὰ ἑξῆς δὲ μᾶλλον τῷ Χριστῷ ἤπερ Ζοροβάβελ ἁρμόσει καὶ Κύρῳ, ἐν οἷς Αίγυπτόν φησι κεκοπιακέναι, δι' αὐτῆς δηλῶν τοὺς ὅσοι πάλαι διὰ τῆς εἰδωλολατρείας ἦσαν δεδουλωμένοι τοῖς δαίμοσιν. Ἐπὶ δὲ σὲ τὸν προφητευόμενον βασιλέα καὶ πᾶν ἔθνος διαβήσεται βάρβαρον. Σαβὰ γὰρ ἔθνος Αιθιοπικόν, οπερ ἡ βασίλισσα πρὸς Σολομών παρεγένετο. Τέλος δὲ τού- τοις ἀγαθὸν τὴν Χριστοῦ προαγορεύει προσκύνησιν, ὃς καὶ Θεὸς ἦν, καὶ Θεὸν εἶχεν ἐν αὐτῷ, ὅπερ οἱ προσκυνοῦντες ἡγνόουν τὸ πρότερον. Αὐτὸς δὲ καὶ τοῦ Ἰσραὴλ ὁ Σωτήρ. Τὸ γὰρ Ἰησοῦς ὄνομα τοῦ το δηλοί. Τούτων δὲ προσκυνούντων οἱ ἀντικείμενοι καταισχύνονται ἐκ περιτομῆς τε καὶ ἐθνικοὶ κατὰ καιροὺς τὴν Ἐκκλησίαν διώξαντες. Μηδὲν γὰρ μειών σαντες ηύξησαν. Ο δὲ Θεοδοτίων ἐξέδωκεν· Πλὴν ἐν σοὶ ἰσχυρὸς, καὶ οὐκ ἔστιν ἔτι πλὴν αὐτοῦ. Καὶ ᾿Ακύλας, ἰσχυρὸς, ἔφησεν: 'Αντὶ δὲ τοῦ· οὐκ ᾔδειμεν, ὁ μὲν Θεοδοτίων καὶ Σύμμαχος, κορυ· φαῖος 1. Ο δὲ ᾿Ακύλας, ἀποκρυπτόμενος· τὸ ἀπό κρυφον τῆς τοῦ Χριστοῦ Θεολογίας ἐμφήναντες. ᾿Ακολούθως δὲ τῇ περὶ Χριστοῦ προφητείᾳ καὶ τῶν αὐτοῦ μέμνηται μαθητῶν. Αὐτοὶ γὰρ ἦσαν Ἰσραὴλ ὁ σωζόμενος, δι' ὧν τὰς νήσους ἀνεκαίνισεν Εκ- κλησίας, οἷς ἁρμόσει καὶ τὸ, Οὐκ αἰσχυνθήσονται » PROCOPII GAZÆI den ut ipsi praelucerent; partim vero, ut motu A continuo signa et tempora conficere valerent. Ad hæc, ut præclara alia taceam, excitavi et ipse in i populi mei commodum regem, vel Cyrum innuens; cujus, inquit, viæ reclæ sunt, aut secun- dum Symmachum : Et omnes vias ejus dirigam : et ipse ædificabit civitatem meam. Eam enim ipse po tentia adificavit, qui volentibus redire, et idipsum præstare, multis muneribus acceptis concessit : vel Zorobabelem de stirpe Davidis prognatum; qui cum redeuntibus præfuisset, et ipse templum instauravit. Itaque et de illo in hunc modum legimus: • Manus Zorobabel fundarunt domum istam, et manus ejusdem perficient eam s. Commodius autem de Christo intelligatur, cum de se ita loquatur: ‹ Ego constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus "; cujus sine controversia rectæ sunt viæ, quique veram civitatem exstruxit, dicens : « Super petram ædifi- cabo Ecclesiam meam, et porta inferi non præva lebunt adversus eam " ; › quæ vivis lapidibus con- stans expugnari non potest : quam item ab ortu ad occasum protensam servitute dæmonum gratis liberavit, juxta illud : e Gratia salvati estis ". Quæ enim historice de Cyro, vel Zorobabele dicun- tur, verorum sunt symbola. Ad Christum siquidem melius referatur illud: Hæc autem dicit Dominus | christo meo Cyro. Neque enim, ut praesentibus ver- bis significatur, Cyrus ipse, fuit unclue Domini, cum Persa esset: aut civitatem adifcavit; sed ejus tantum fundamenta facere coepit, quæ deserta pos- tea ad Darii usque tempora permansit. Adhac, quæ sequuntur deinceps, Christo potius, quam Zorobabeli, aut Cyro conveniant ; in quibus Ægyp- tum laborasse dicit, ut eos omnes qui propterido- lorum cultum in dæmonum potestatem venerant, innui demonstret. Ad te autem regem, addit (de quo isthæc habetur prophetia),gens omnis barbara trans- ibit.Saba enim Æthiopica gens est, cujus olim ad Salo- monem regina se contulit. Istis vero felicem rerum exitum, Christi nimirum adorationem prædicit, qui et Deus erat, et Deum in se (quod ipsi prius ignorabant adoratores) habebat. Idem vero el Israelis salvator fuit, quod Jesus nomine indicatur. Ilis porro adorantibus, qui e circumcisorum gentiumque numero Ecclesiæ adversati, eamdem persecuti sunt, cum nihil a se imminutam, sed au- etam intuebuntur, pudore suffundentur. lla autem transtulit Theodotio : Verum in te fortis : et non ess adhuc præter eum. Ubi Aquila etiam fortis vo- cabulo usus est. Deinde, pro quo nesciebamus habe- muls, latentem Theodotio et Symmachus, abscondi- tum autem Aquila reddiderunt: ut abstrusam et reconditam esse Christi divinitatem demonstrarent. Recte autem ad ea, quæ de Christo prædix't, et ejusdem discipulorum mentionem adjecit. Erant enim Israel, qui salvatur, per eosdemque, insulas Esdr. 1, seqq. x, seqq. C D {ll Reg. ss Zachar. iv, 9. 1. Psal. 1, 6. ** Matth. xvi, 18. ** Ephes. 11, 5. VARIE LECTIONES. "

εὐθεῖαι. Η κατὰ Σύμμαχον, καὶ πάσας τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ εὐθυνῶ. Καὶ οὗτος οἰκοδομήσει τὴν πόλιν μου. Δυνάμει 'γὰρ αὐτὸς αὐτὸν ᾠκοδόμησεν ἐπι τρέψας τοῖς ἐθέλουσιν ἀνιέναι, καὶ τοῦτο ποιεῖν μετὰ δώρων τούτους ἀφείς. "Η Ζοροβάβελ ἐκ Δαβιδ Ελ- κοντα τὴν γονὴν, ὃς ἡγησάμενος τῶν ἀνελθόντων ᾠκο- δόμησε τον ναόν. Περὶ οὗ φησιν· « Α' χειρες Ζορο- βάβελ ἐθεμελίωσαν τὸν οἶκον τοῦτον, καὶ αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἐπιτελέσουσιν αὐτόν. λαὸν βασιλέα, ἢ Κῦρον, λέγων, οὗ, φησίν, αἱ ὁδοι Β κρυφαῖος. Οἰκειότερον δ' ἂν ἐπὶ Χριστοῦ λαμβάνοιτο, ὃς και φησιν· « Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ' αὐτοῦ ἐπὶ Σιὼν ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ. » Οὗπερ ἀληθῶς αἱ ὁδοὶ εὐθεῖαι. Καὶ τὴν ἀληθινὴν αὐτὸς ᾠκοδόμησε πόλιν, λέγων· « Ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. » Ητις ἐκ λίθων συνέστηκε ζώντων, ἀκαθα ρετός τε, καὶ ἀπὸ ἀνατολῶν εἰς δυσμάς παρατείνουσα ἠλευθέρωσέν τε τῆς ἐκ δαιμόνων δουλείας, καὶ ταῦτα προίκα, κατὰ τὸ, ο Χάριτι ἐστε σεσωσμένοι. » Τὰ γὰρ κατὰ Κῦρον, ἢ Ζοροβάβελ ἱστορικὰ, σύμβολα τῶν ἀληθῶν ὑπῆρχεν. Ἐπὶ Χριστοῦ γὰρ μᾶλλον ἁρμόσει τὸ, Τάδε λέγει Κύριος τῷ χριστῷ μου Κύρῳ. Κατὰ γὰρ τὴν πρόχειρον λέξιν, οὔτε χριστὸς Κυρίου, Πέρσης ὢν ὑπῆρχεν ὁ Κῦρος, οὔτε τὴν πόλιν ᾠκο δόμησεν, πλὴν τῆς τῶν θεμελίων ἀρχῆς. Εἶτα δι έμεινεν ἔρημος μέχρι τῆς βασιλείας Δαρείου. Καὶ τὰ ἑξῆς δὲ μᾶλλον τῷ Χριστῷ ἤπερ Ζοροβάβελ ἁρμόσει καὶ Κύρῳ, ἐν οἷς Αίγυπτόν φησι κεκοπιακέναι, δι' αὐτῆς δηλῶν τοὺς ὅσοι πάλαι διὰ τῆς εἰδωλολατρείας ἦσαν δεδουλωμένοι τοῖς δαίμοσιν. Ἐπὶ δὲ σὲ τὸν προφητευόμενον βασιλέα καὶ πᾶν ἔθνος διαβήσεται βάρβαρον. Σαβὰ γὰρ ἔθνος Αιθιοπικόν, οπερ ἡ βασίλισσα πρὸς Σολομών παρεγένετο. Τέλος δὲ τού- τοις ἀγαθὸν τὴν Χριστοῦ προαγορεύει προσκύνησιν, ὃς καὶ Θεὸς ἦν, καὶ Θεὸν εἶχεν ἐν αὐτῷ, ὅπερ οἱ προσκυνοῦντες ἡγνόουν τὸ πρότερον. Αὐτὸς δὲ καὶ τοῦ Ἰσραὴλ ὁ Σωτήρ. Τὸ γὰρ Ἰησοῦς ὄνομα τοῦ το δηλοί. Τούτων δὲ προσκυνούντων οἱ ἀντικείμενοι καταισχύνονται ἐκ περιτομῆς τε καὶ ἐθνικοὶ κατὰ καιροὺς τὴν Ἐκκλησίαν διώξαντες. Μηδὲν γὰρ μειών σαντες ηύξησαν. Ο δὲ Θεοδοτίων ἐξέδωκεν· Πλὴν ἐν σοὶ ἰσχυρὸς, καὶ οὐκ ἔστιν ἔτι πλὴν αὐτοῦ. Καὶ ᾿Ακύλας, ἰσχυρὸς, ἔφησεν: 'Αντὶ δὲ τοῦ· οὐκ ᾔδειμεν, ὁ μὲν Θεοδοτίων καὶ Σύμμαχος, κορυ· φαῖος 1. Ο δὲ ᾿Ακύλας, ἀποκρυπτόμενος· τὸ ἀπό κρυφον τῆς τοῦ Χριστοῦ Θεολογίας ἐμφήναντες. ᾿Ακολούθως δὲ τῇ περὶ Χριστοῦ προφητείᾳ καὶ τῶν αὐτοῦ μέμνηται μαθητῶν. Αὐτοὶ γὰρ ἦσαν Ἰσραὴλ ὁ σωζόμενος, δι' ὧν τὰς νήσους ἀνεκαίνισεν Εκ- κλησίας, οἷς ἁρμόσει καὶ τὸ, Οὐκ αἰσχυνθήσονται » PROCOPII GAZÆI den ut ipsi praelucerent; partim vero, ut motu A continuo signa et tempora conficere valerent. Ad hæc, ut præclara alia taceam, excitavi et ipse in i populi mei commodum regem, vel Cyrum innuens; cujus, inquit, viæ reclæ sunt, aut secun- dum Symmachum : Et omnes vias ejus dirigam : et ipse ædificabit civitatem meam. Eam enim ipse po tentia adificavit, qui volentibus redire, et idipsum præstare, multis muneribus acceptis concessit : vel Zorobabelem de stirpe Davidis prognatum; qui cum redeuntibus præfuisset, et ipse templum instauravit. Itaque et de illo in hunc modum legimus: • Manus Zorobabel fundarunt domum istam, et manus ejusdem perficient eam s. Commodius autem de Christo intelligatur, cum de se ita loquatur: ‹ Ego constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus "; cujus sine controversia rectæ sunt viæ, quique veram civitatem exstruxit, dicens : « Super petram ædifi- cabo Ecclesiam meam, et porta inferi non præva lebunt adversus eam " ; › quæ vivis lapidibus con- stans expugnari non potest : quam item ab ortu ad occasum protensam servitute dæmonum gratis liberavit, juxta illud : e Gratia salvati estis ". Quæ enim historice de Cyro, vel Zorobabele dicun- tur, verorum sunt symbola. Ad Christum siquidem melius referatur illud: Hæc autem dicit Dominus | christo meo Cyro. Neque enim, ut praesentibus ver- bis significatur, Cyrus ipse, fuit unclue Domini, cum Persa esset: aut civitatem adifcavit; sed ejus tantum fundamenta facere coepit, quæ deserta pos- tea ad Darii usque tempora permansit. Adhac, quæ sequuntur deinceps, Christo potius, quam Zorobabeli, aut Cyro conveniant ; in quibus Ægyp- tum laborasse dicit, ut eos omnes qui propterido- lorum cultum in dæmonum potestatem venerant, innui demonstret. Ad te autem regem, addit (de quo isthæc habetur prophetia),gens omnis barbara trans- ibit.Saba enim Æthiopica gens est, cujus olim ad Salo- monem regina se contulit. Istis vero felicem rerum exitum, Christi nimirum adorationem prædicit, qui et Deus erat, et Deum in se (quod ipsi prius ignorabant adoratores) habebat. Idem vero el Israelis salvator fuit, quod Jesus nomine indicatur. Ilis porro adorantibus, qui e circumcisorum gentiumque numero Ecclesiæ adversati, eamdem persecuti sunt, cum nihil a se imminutam, sed au- etam intuebuntur, pudore suffundentur. lla autem transtulit Theodotio : Verum in te fortis : et non ess adhuc præter eum. Ubi Aquila etiam fortis vo- cabulo usus est. Deinde, pro quo nesciebamus habe- muls, latentem Theodotio et Symmachus, abscondi- tum autem Aquila reddiderunt: ut abstrusam et reconditam esse Christi divinitatem demonstrarent. Recte autem ad ea, quæ de Christo prædix't, et ejusdem discipulorum mentionem adjecit. Erant enim Israel, qui salvatur, per eosdemque, insulas Esdr. 1, seqq. x, seqq. C D {ll Reg. ss Zachar. iv, 9. 1. Psal. 1, 6. ** Matth. xvi, 18. ** Ephes. 11, 5. VARIE LECTIONES. "

εὐθεῖαι. Η κατὰ Σύμμαχον, καὶ πάσας τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ εὐθυνῶ. Καὶ οὗτος οἰκοδομήσει τὴν πόλιν μου. Δυνάμει 'γὰρ αὐτὸς αὐτὸν ᾠκοδόμησεν ἐπι τρέψας τοῖς ἐθέλουσιν ἀνιέναι, καὶ τοῦτο ποιεῖν μετὰ δώρων τούτους ἀφείς. "Η Ζοροβάβελ ἐκ Δαβιδ Ελ- κοντα τὴν γονὴν, ὃς ἡγησάμενος τῶν ἀνελθόντων ᾠκο- δόμησε τον ναόν. Περὶ οὗ φησιν· « Α' χειρες Ζορο- βάβελ ἐθεμελίωσαν τὸν οἶκον τοῦτον, καὶ αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἐπιτελέσουσιν αὐτόν. λαὸν βασιλέα, ἢ Κῦρον, λέγων, οὗ, φησίν, αἱ ὁδοι Β κρυφαῖος. Οἰκειότερον δ' ἂν ἐπὶ Χριστοῦ λαμβάνοιτο, ὃς και φησιν· « Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ' αὐτοῦ ἐπὶ Σιὼν ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ. » Οὗπερ ἀληθῶς αἱ ὁδοὶ εὐθεῖαι. Καὶ τὴν ἀληθινὴν αὐτὸς ᾠκοδόμησε πόλιν, λέγων· « Ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. » Ητις ἐκ λίθων συνέστηκε ζώντων, ἀκαθα ρετός τε, καὶ ἀπὸ ἀνατολῶν εἰς δυσμάς παρατείνουσα ἠλευθέρωσέν τε τῆς ἐκ δαιμόνων δουλείας, καὶ ταῦτα προίκα, κατὰ τὸ, ο Χάριτι ἐστε σεσωσμένοι. » Τὰ γὰρ κατὰ Κῦρον, ἢ Ζοροβάβελ ἱστορικὰ, σύμβολα τῶν ἀληθῶν ὑπῆρχεν. Ἐπὶ Χριστοῦ γὰρ μᾶλλον ἁρμόσει τὸ, Τάδε λέγει Κύριος τῷ χριστῷ μου Κύρῳ. Κατὰ γὰρ τὴν πρόχειρον λέξιν, οὔτε χριστὸς Κυρίου, Πέρσης ὢν ὑπῆρχεν ὁ Κῦρος, οὔτε τὴν πόλιν ᾠκο δόμησεν, πλὴν τῆς τῶν θεμελίων ἀρχῆς. Εἶτα δι έμεινεν ἔρημος μέχρι τῆς βασιλείας Δαρείου. Καὶ τὰ ἑξῆς δὲ μᾶλλον τῷ Χριστῷ ἤπερ Ζοροβάβελ ἁρμόσει καὶ Κύρῳ, ἐν οἷς Αίγυπτόν φησι κεκοπιακέναι, δι' αὐτῆς δηλῶν τοὺς ὅσοι πάλαι διὰ τῆς εἰδωλολατρείας ἦσαν δεδουλωμένοι τοῖς δαίμοσιν. Ἐπὶ δὲ σὲ τὸν προφητευόμενον βασιλέα καὶ πᾶν ἔθνος διαβήσεται βάρβαρον. Σαβὰ γὰρ ἔθνος Αιθιοπικόν, οπερ ἡ βασίλισσα πρὸς Σολομών παρεγένετο. Τέλος δὲ τού- τοις ἀγαθὸν τὴν Χριστοῦ προαγορεύει προσκύνησιν, ὃς καὶ Θεὸς ἦν, καὶ Θεὸν εἶχεν ἐν αὐτῷ, ὅπερ οἱ προσκυνοῦντες ἡγνόουν τὸ πρότερον. Αὐτὸς δὲ καὶ τοῦ Ἰσραὴλ ὁ Σωτήρ. Τὸ γὰρ Ἰησοῦς ὄνομα τοῦ το δηλοί. Τούτων δὲ προσκυνούντων οἱ ἀντικείμενοι καταισχύνονται ἐκ περιτομῆς τε καὶ ἐθνικοὶ κατὰ καιροὺς τὴν Ἐκκλησίαν διώξαντες. Μηδὲν γὰρ μειών σαντες ηύξησαν. Ο δὲ Θεοδοτίων ἐξέδωκεν· Πλὴν ἐν σοὶ ἰσχυρὸς, καὶ οὐκ ἔστιν ἔτι πλὴν αὐτοῦ. Καὶ ᾿Ακύλας, ἰσχυρὸς, ἔφησεν: 'Αντὶ δὲ τοῦ· οὐκ ᾔδειμεν, ὁ μὲν Θεοδοτίων καὶ Σύμμαχος, κορυ· φαῖος 1. Ο δὲ ᾿Ακύλας, ἀποκρυπτόμενος· τὸ ἀπό κρυφον τῆς τοῦ Χριστοῦ Θεολογίας ἐμφήναντες. ᾿Ακολούθως δὲ τῇ περὶ Χριστοῦ προφητείᾳ καὶ τῶν αὐτοῦ μέμνηται μαθητῶν. Αὐτοὶ γὰρ ἦσαν Ἰσραὴλ ὁ σωζόμενος, δι' ὧν τὰς νήσους ἀνεκαίνισεν Εκ- κλησίας, οἷς ἁρμόσει καὶ τὸ, Οὐκ αἰσχυνθήσονται » PROCOPII GAZÆI den ut ipsi praelucerent; partim vero, ut motu A continuo signa et tempora conficere valerent. Ad hæc, ut præclara alia taceam, excitavi et ipse in i populi mei commodum regem, vel Cyrum innuens; cujus, inquit, viæ reclæ sunt, aut secun- dum Symmachum : Et omnes vias ejus dirigam : et ipse ædificabit civitatem meam. Eam enim ipse po tentia adificavit, qui volentibus redire, et idipsum præstare, multis muneribus acceptis concessit : vel Zorobabelem de stirpe Davidis prognatum; qui cum redeuntibus præfuisset, et ipse templum instauravit. Itaque et de illo in hunc modum legimus: • Manus Zorobabel fundarunt domum istam, et manus ejusdem perficient eam s. Commodius autem de Christo intelligatur, cum de se ita loquatur: ‹ Ego constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus "; cujus sine controversia rectæ sunt viæ, quique veram civitatem exstruxit, dicens : « Super petram ædifi- cabo Ecclesiam meam, et porta inferi non præva lebunt adversus eam " ; › quæ vivis lapidibus con- stans expugnari non potest : quam item ab ortu ad occasum protensam servitute dæmonum gratis liberavit, juxta illud : e Gratia salvati estis ". Quæ enim historice de Cyro, vel Zorobabele dicun- tur, verorum sunt symbola. Ad Christum siquidem melius referatur illud: Hæc autem dicit Dominus | christo meo Cyro. Neque enim, ut praesentibus ver- bis significatur, Cyrus ipse, fuit unclue Domini, cum Persa esset: aut civitatem adifcavit; sed ejus tantum fundamenta facere coepit, quæ deserta pos- tea ad Darii usque tempora permansit. Adhac, quæ sequuntur deinceps, Christo potius, quam Zorobabeli, aut Cyro conveniant ; in quibus Ægyp- tum laborasse dicit, ut eos omnes qui propterido- lorum cultum in dæmonum potestatem venerant, innui demonstret. Ad te autem regem, addit (de quo isthæc habetur prophetia),gens omnis barbara trans- ibit.Saba enim Æthiopica gens est, cujus olim ad Salo- monem regina se contulit. Istis vero felicem rerum exitum, Christi nimirum adorationem prædicit, qui et Deus erat, et Deum in se (quod ipsi prius ignorabant adoratores) habebat. Idem vero el Israelis salvator fuit, quod Jesus nomine indicatur. Ilis porro adorantibus, qui e circumcisorum gentiumque numero Ecclesiæ adversati, eamdem persecuti sunt, cum nihil a se imminutam, sed au- etam intuebuntur, pudore suffundentur. lla autem transtulit Theodotio : Verum in te fortis : et non ess adhuc præter eum. Ubi Aquila etiam fortis vo- cabulo usus est. Deinde, pro quo nesciebamus habe- muls, latentem Theodotio et Symmachus, abscondi- tum autem Aquila reddiderunt: ut abstrusam et reconditam esse Christi divinitatem demonstrarent. Recte autem ad ea, quæ de Christo prædix't, et ejusdem discipulorum mentionem adjecit. Erant enim Israel, qui salvatur, per eosdemque, insulas Esdr. 1, seqq. x, seqq. C D {ll Reg. ss Zachar. iv, 9. 1. Psal. 1, 6. ** Matth. xvi, 18. ** Ephes. 11, 5. VARIE LECTIONES. "

εὐθεῖαι. Η κατὰ Σύμμαχον, καὶ πάσας τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ εὐθυνῶ. Καὶ οὗτος οἰκοδομήσει τὴν πόλιν μου. Δυνάμει 'γὰρ αὐτὸς αὐτὸν ᾠκοδόμησεν ἐπι τρέψας τοῖς ἐθέλουσιν ἀνιέναι, καὶ τοῦτο ποιεῖν μετὰ δώρων τούτους ἀφείς. "Η Ζοροβάβελ ἐκ Δαβιδ Ελ- κοντα τὴν γονὴν, ὃς ἡγησάμενος τῶν ἀνελθόντων ᾠκο- δόμησε τον ναόν. Περὶ οὗ φησιν· « Α' χειρες Ζορο- βάβελ ἐθεμελίωσαν τὸν οἶκον τοῦτον, καὶ αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἐπιτελέσουσιν αὐτόν. λαὸν βασιλέα, ἢ Κῦρον, λέγων, οὗ, φησίν, αἱ ὁδοι Β κρυφαῖος. Οἰκειότερον δ' ἂν ἐπὶ Χριστοῦ λαμβάνοιτο, ὃς και φησιν· « Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ' αὐτοῦ ἐπὶ Σιὼν ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ. » Οὗπερ ἀληθῶς αἱ ὁδοὶ εὐθεῖαι. Καὶ τὴν ἀληθινὴν αὐτὸς ᾠκοδόμησε πόλιν, λέγων· « Ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. » Ητις ἐκ λίθων συνέστηκε ζώντων, ἀκαθα ρετός τε, καὶ ἀπὸ ἀνατολῶν εἰς δυσμάς παρατείνουσα ἠλευθέρωσέν τε τῆς ἐκ δαιμόνων δουλείας, καὶ ταῦτα προίκα, κατὰ τὸ, ο Χάριτι ἐστε σεσωσμένοι. » Τὰ γὰρ κατὰ Κῦρον, ἢ Ζοροβάβελ ἱστορικὰ, σύμβολα τῶν ἀληθῶν ὑπῆρχεν. Ἐπὶ Χριστοῦ γὰρ μᾶλλον ἁρμόσει τὸ, Τάδε λέγει Κύριος τῷ χριστῷ μου Κύρῳ. Κατὰ γὰρ τὴν πρόχειρον λέξιν, οὔτε χριστὸς Κυρίου, Πέρσης ὢν ὑπῆρχεν ὁ Κῦρος, οὔτε τὴν πόλιν ᾠκο δόμησεν, πλὴν τῆς τῶν θεμελίων ἀρχῆς. Εἶτα δι έμεινεν ἔρημος μέχρι τῆς βασιλείας Δαρείου. Καὶ τὰ ἑξῆς δὲ μᾶλλον τῷ Χριστῷ ἤπερ Ζοροβάβελ ἁρμόσει καὶ Κύρῳ, ἐν οἷς Αίγυπτόν φησι κεκοπιακέναι, δι' αὐτῆς δηλῶν τοὺς ὅσοι πάλαι διὰ τῆς εἰδωλολατρείας ἦσαν δεδουλωμένοι τοῖς δαίμοσιν. Ἐπὶ δὲ σὲ τὸν προφητευόμενον βασιλέα καὶ πᾶν ἔθνος διαβήσεται βάρβαρον. Σαβὰ γὰρ ἔθνος Αιθιοπικόν, οπερ ἡ βασίλισσα πρὸς Σολομών παρεγένετο. Τέλος δὲ τού- τοις ἀγαθὸν τὴν Χριστοῦ προαγορεύει προσκύνησιν, ὃς καὶ Θεὸς ἦν, καὶ Θεὸν εἶχεν ἐν αὐτῷ, ὅπερ οἱ προσκυνοῦντες ἡγνόουν τὸ πρότερον. Αὐτὸς δὲ καὶ τοῦ Ἰσραὴλ ὁ Σωτήρ. Τὸ γὰρ Ἰησοῦς ὄνομα τοῦ το δηλοί. Τούτων δὲ προσκυνούντων οἱ ἀντικείμενοι καταισχύνονται ἐκ περιτομῆς τε καὶ ἐθνικοὶ κατὰ καιροὺς τὴν Ἐκκλησίαν διώξαντες. Μηδὲν γὰρ μειών σαντες ηύξησαν. Ο δὲ Θεοδοτίων ἐξέδωκεν· Πλὴν ἐν σοὶ ἰσχυρὸς, καὶ οὐκ ἔστιν ἔτι πλὴν αὐτοῦ. Καὶ ᾿Ακύλας, ἰσχυρὸς, ἔφησεν: 'Αντὶ δὲ τοῦ· οὐκ ᾔδειμεν, ὁ μὲν Θεοδοτίων καὶ Σύμμαχος, κορυ· φαῖος 1. Ο δὲ ᾿Ακύλας, ἀποκρυπτόμενος· τὸ ἀπό κρυφον τῆς τοῦ Χριστοῦ Θεολογίας ἐμφήναντες. ᾿Ακολούθως δὲ τῇ περὶ Χριστοῦ προφητείᾳ καὶ τῶν αὐτοῦ μέμνηται μαθητῶν. Αὐτοὶ γὰρ ἦσαν Ἰσραὴλ ὁ σωζόμενος, δι' ὧν τὰς νήσους ἀνεκαίνισεν Εκ- κλησίας, οἷς ἁρμόσει καὶ τὸ, Οὐκ αἰσχυνθήσονται » PROCOPII GAZÆI den ut ipsi praelucerent; partim vero, ut motu A continuo signa et tempora conficere valerent. Ad hæc, ut præclara alia taceam, excitavi et ipse in i populi mei commodum regem, vel Cyrum innuens; cujus, inquit, viæ reclæ sunt, aut secun- dum Symmachum : Et omnes vias ejus dirigam : et ipse ædificabit civitatem meam. Eam enim ipse po tentia adificavit, qui volentibus redire, et idipsum præstare, multis muneribus acceptis concessit : vel Zorobabelem de stirpe Davidis prognatum; qui cum redeuntibus præfuisset, et ipse templum instauravit. Itaque et de illo in hunc modum legimus: • Manus Zorobabel fundarunt domum istam, et manus ejusdem perficient eam s. Commodius autem de Christo intelligatur, cum de se ita loquatur: ‹ Ego constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus "; cujus sine controversia rectæ sunt viæ, quique veram civitatem exstruxit, dicens : « Super petram ædifi- cabo Ecclesiam meam, et porta inferi non præva lebunt adversus eam " ; › quæ vivis lapidibus con- stans expugnari non potest : quam item ab ortu ad occasum protensam servitute dæmonum gratis liberavit, juxta illud : e Gratia salvati estis ". Quæ enim historice de Cyro, vel Zorobabele dicun- tur, verorum sunt symbola. Ad Christum siquidem melius referatur illud: Hæc autem dicit Dominus | christo meo Cyro. Neque enim, ut praesentibus ver- bis significatur, Cyrus ipse, fuit unclue Domini, cum Persa esset: aut civitatem adifcavit; sed ejus tantum fundamenta facere coepit, quæ deserta pos- tea ad Darii usque tempora permansit. Adhac, quæ sequuntur deinceps, Christo potius, quam Zorobabeli, aut Cyro conveniant ; in quibus Ægyp- tum laborasse dicit, ut eos omnes qui propterido- lorum cultum in dæmonum potestatem venerant, innui demonstret. Ad te autem regem, addit (de quo isthæc habetur prophetia),gens omnis barbara trans- ibit.Saba enim Æthiopica gens est, cujus olim ad Salo- monem regina se contulit. Istis vero felicem rerum exitum, Christi nimirum adorationem prædicit, qui et Deus erat, et Deum in se (quod ipsi prius ignorabant adoratores) habebat. Idem vero el Israelis salvator fuit, quod Jesus nomine indicatur. Ilis porro adorantibus, qui e circumcisorum gentiumque numero Ecclesiæ adversati, eamdem persecuti sunt, cum nihil a se imminutam, sed au- etam intuebuntur, pudore suffundentur. lla autem transtulit Theodotio : Verum in te fortis : et non ess adhuc præter eum. Ubi Aquila etiam fortis vo- cabulo usus est. Deinde, pro quo nesciebamus habe- muls, latentem Theodotio et Symmachus, abscondi- tum autem Aquila reddiderunt: ut abstrusam et reconditam esse Christi divinitatem demonstrarent. Recte autem ad ea, quæ de Christo prædix't, et ejusdem discipulorum mentionem adjecit. Erant enim Israel, qui salvatur, per eosdemque, insulas Esdr. 1, seqq. x, seqq. C D {ll Reg. ss Zachar. iv, 9. 1. Psal. 1, 6. ** Matth. xvi, 18. ** Ephes. 11, 5. VARIE LECTIONES. "

τοσοῦτον ἔργον πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης ανύσασιν ; & Τινὲς δὲ οὕτως ἄνωθεν ἐξηγήσαντο · Τὴν αἰτίαν δί- δωσι δι᾿ ἣν ἐνηνθρώπισε λέγων· Ἐγώ εἰμι ὁ κτί σας σε. Τὸ δὲ εἰμὶ, τὴν ἀληθῆ παρέστησεν ὕπαρξιν, καὶ τὴν ὄντως οὖσαν ζωήν. Εκτισα δέ σε ἐπ' ἀφο Θαρσίς, θάνατον μὴ ποιήσας, οὐδέν τε ζῶον ἐπὶ γῆς ἀπέδειξα παραπλήσιον σὲ γὰρ μόνον ὡς κεραμεύς χερσὶν ἰδίαις διέπλασα τῇ ἐμῇ τιμήσας εἰκόνι πρὸς τῇ πλάσει τοῦ σώματος. Περὶ οὗ καὶ πρὸς Ἰὼβ ἔφασκεν· « Η σὺ λαβών τ ἔπλασας ζῶον, καὶ λα- λητὸν αὐτὸ ἔθου ἐπὶ τῆς γῆς ; › Καὶ Δαβὶδ δέ φησιν • • Πλάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ' ἀγγέλους. » Εἶτα τοῖς ἐξ Ἰσραὴλ ἐγκαλοῦσιν αὐτῷ τὴν ἐκ τῶν νομι κῶν τύπων ἀπαλλαγὴν πρὸς ἀληθείας μετάθεσιν, ὀνειδίζει. Ελεγον γὰρ, « Εἰ ἦν οὗτος παρὰ Θεοῦ ὁ ἄνθρωπος, οὐκ ἔλυε τὸ Σάββατον. » Αροτριᾷ γάρ τις, φησίν, οὐχ ἵνα μόνον αροτριάσῃ· ἐκ δὲ τῶν καταβαλλομένων σπερμάτων καρπούς προσδεχόμε νος. Καγώ τοίνυν ὑμᾶς, ὡς γῆν ὑλομανοῦσαν διὰ τὴν εἰδωλολατρείαν, τῷ Μωσέως ἠροτρίασα νόμῳ, τῷ ἐμῷ προευτρεπίζων Υἱῷ τὴν τῶν ἀγαθῶν σπερ μάτων καταβολήν. Τί οὖν διὰ παντὸς τὸν ἀρότην στέργετε νόμον, ὅτε καιρὸς τῆς δι᾽ ὕδατος καὶ πνεύ ματος ἀναπλάσεως; πρὸς ἣν ὑπείκοντας ὑμᾶς οὐκ ἔχω, μηδὲ τὸν πηλὸν ὁρῶντας τοῦ κεραμέως, ὡς ἐκείνου πλάττεται τε καὶ μεταπλάττεται νεύματι, μηδὲν τὴν δημιουργικήν μεμφόμενον χεῖρα, ὡς τῆς ἀναπλάσεως ἐπιστήμην οὐκ ἔχουσαν; ἀλλ' οὐδὲ ὁ τεχθήσεσθαι μέλλων πυνθάνεται τοῦ πατέρος εἰ ἄρα γεννήσει. Τί οὖν ὑμεῖς μὴ τῷ πάντων παραχωρεῖτε Δημιουργῷ τὸν τρόπον εἰδέναι τῆς ἀναπλάσεως, περὶ ἧς λέγοντος τοῦ Χριστοῦ Νικόδημος ἔλεγεν • Μὴ δύναται άνθρωπος γέρων ων εἰς τὴν κοιλίαν τῆς μητέρας αὐτοῦ δεύτερον εἰσελθεῖν καὶ γεννηθῆ- ναι ; ν Β Εἰ ἐπετίμησεν οὖν, φησὶν, ὁ πηλὸς τῷ κεραμεῖ, καὶ μήπω τις τεχθεὶς ἐπύθετο τοῦ πατέρος τι τέξεται· ἐρωτήσατε καὶ ὑμεῖς οἱ ἐσόμενοί μου κατὰ καιροὺς υἱοί τε καὶ θυγατέρες, τίνα τοῦτο γενήσεται τρόπον. Εντείλασθέ μοι καὶ περὶ τῶν ἔργων τῶν χειρῶν μου. Αντὶ τοῦ, διατάξατε πῶς ποιητέον, ὡς ἀγνοοῦντι. Σιγῇ ἄρα μετὰ Παύλου ῥητέον· ο "Π βάθος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ! » καὶ τὰ ἐφ' ἑξῆς, ἑτέρας λέγειν παραγγελλούσης Γραφῆς• Ότι πάντα δύναται, ἀδυνατεῖ δέ σοι οὐδέν. » Οἶδεν γὰρ μεταποιεῖν, καθὰ διὰ τοῦ Ἰεζεκιήλ φησιν, ὅτι ι Εκσπάσω τὴν καρδίαν αὐτῶν τὴν λιθίνην ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτῶν, καὶ δώσω αὐτοῖς καρδίαν σαρκί- νην, τοῦ εἰδέναι αὐτοὺς ἐμὲ, ὅτι ἐγὼ Κύριος. » Διδ καὶ τὴν ἰδίαν ἐπιδεικνύμενος δύναμιν, Εγὼ ἐποίησα γῆν, καὶ ἄνθρωπον ἐπ' αὐτῆς. Ὁ γὰρ κτίσας καὶ ἀνακτίσαι δυνήσεται. Χεῖρα δὲ πάλιν φησί, τὸν δι' οὗ τὰ πάντα πεποίηκεν Υἱόν. « Τῷ λόγῳ γὰρ Κυρίου χι, 19, 20. Σι, 18. * Ισ. λείπ. πηλόν. COMMENTARII IN ISAIAM. ipsas, id est Ecclesias, renovavit. Quibus conveniet et illud : Num propter eos pudore afficientur, qui tantum opus ubiquè terrarum absolverunt ? Neque vero desunt, qui sic a principio explicent, ut cau- sam, qua ductus humanitatem assumpsit, cum Ego sum, qui creari te dicit, afferri existiment. Deinde, et verbum sum adjecisse, ut veram se exsistentiam, veramque vitam esse demonstraret. Denique, for- mavi te dixisse, ut ad incorruptionem se, qui more tem non fecerit, cuique nullum in terra simile animal esse voluerit, creasse judicaret. Te siquidem unum meis ipse manibus, inquit, tanquam figulus efformavi, meaque te imagine, post effictum corpus honoris ergo donavi, ut ad Jobum dicentem repe- rias his verbis: Num tu luto accepto finxisti animal et vocale illud posuisti in terra 30?, Et apud Davi- dem : « Minuisti eum paulo minus ab angelis glo- ria *. › Israelitis deinde, qui figuras eum legales ad veritatem traducere criminarentur, exprobrat. Di- cebant enim : Si hic homo esset a Deo, Sabbatum non solveret 8. » Arat enim quis, ait, non tantum ut aret, sed ut ex mandatis humo seminibus, fru- ctus etiam percipiat. Itaque et vos ego terræ instar, inquit, propter idololatriam luxuriantis, Mosis lege subactos, Filio meo ad bona senentis excep- tionem præparavi. Quid igitur ipsi studio tanto legemn in aratorem semper retinetis ; quo tempore maxime aqua et spiritu in formam aliam mutari valetis ; quam ipsi refugitis, quos latere non potest, lutum pro figuli arbitrio aliam atque aliam figuram C pati; neque quidquam esse, quod artificis manum, tanquam fingendi scientiam non habeat, arguere audeat? At minime qui nasciturus est, a patre suo generaturusne sit, postulabit. Quid igitur omnium opifici Deo, modum illum formandi retinere non conceditis, de quo Christum alloquitur Nicodemus, dum ait: ‹ Num potest homo, cum sit senex, in ventrem matris suæ iterum intrare, et renasci " ? Si lutum ergo figulo succensuit, inquit; sique nondum in lucem editus puer a patre suo, quid ille geniturus sit, quæsivit : interrogate et ipsi, qui filii et filiæ aliquando mihi eritis, quanam istud ratione futurum sit. Mandate mihi præterea de operibus manuum mearum : id est, mili, tanquam ignaro, agendi modum statuite. Est profecto cum Paulo tacite dicendum : . O altitudo divitiarum, el sa- D pientia, et scientia Dei s! » cateraque illa, que • sequuntur. Quod et alibi Scriptura indicat, cum ait : c Omnia poles, neque quidquam est, quod ef- ficere non queas ". » Novit enim in melius connu- tare, et instaurare; sicut apud Ezechielem in bac verba legimus • Evellam cor corum lapideum de carne eorum, et dabo illis cor carneum, ut ipsi vie deant me, quia ego sum Dominus "., Itaque et suam ipse virtutem demonstrans, terram se el ko- minem in ea fecisse ait. Potest enim idem etiam * Job x, 9. Joan. 15, Rom. x1, Joan. mi, 4. » Sap. 16. Psal. viii, 6; Hebr. 11, 7. 33. Ezech. VARIE LECTIONES.

τοσοῦτον ἔργον πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης ανύσασιν ; & Τινὲς δὲ οὕτως ἄνωθεν ἐξηγήσαντο · Τὴν αἰτίαν δί- δωσι δι᾿ ἣν ἐνηνθρώπισε λέγων· Ἐγώ εἰμι ὁ κτί σας σε. Τὸ δὲ εἰμὶ, τὴν ἀληθῆ παρέστησεν ὕπαρξιν, καὶ τὴν ὄντως οὖσαν ζωήν. Εκτισα δέ σε ἐπ' ἀφο Θαρσίς, θάνατον μὴ ποιήσας, οὐδέν τε ζῶον ἐπὶ γῆς ἀπέδειξα παραπλήσιον σὲ γὰρ μόνον ὡς κεραμεύς χερσὶν ἰδίαις διέπλασα τῇ ἐμῇ τιμήσας εἰκόνι πρὸς τῇ πλάσει τοῦ σώματος. Περὶ οὗ καὶ πρὸς Ἰὼβ ἔφασκεν· « Η σὺ λαβών τ ἔπλασας ζῶον, καὶ λα- λητὸν αὐτὸ ἔθου ἐπὶ τῆς γῆς ; › Καὶ Δαβὶδ δέ φησιν • • Πλάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ' ἀγγέλους. » Εἶτα τοῖς ἐξ Ἰσραὴλ ἐγκαλοῦσιν αὐτῷ τὴν ἐκ τῶν νομι κῶν τύπων ἀπαλλαγὴν πρὸς ἀληθείας μετάθεσιν, ὀνειδίζει. Ελεγον γὰρ, « Εἰ ἦν οὗτος παρὰ Θεοῦ ὁ ἄνθρωπος, οὐκ ἔλυε τὸ Σάββατον. » Αροτριᾷ γάρ τις, φησίν, οὐχ ἵνα μόνον αροτριάσῃ· ἐκ δὲ τῶν καταβαλλομένων σπερμάτων καρπούς προσδεχόμε νος. Καγώ τοίνυν ὑμᾶς, ὡς γῆν ὑλομανοῦσαν διὰ τὴν εἰδωλολατρείαν, τῷ Μωσέως ἠροτρίασα νόμῳ, τῷ ἐμῷ προευτρεπίζων Υἱῷ τὴν τῶν ἀγαθῶν σπερ μάτων καταβολήν. Τί οὖν διὰ παντὸς τὸν ἀρότην στέργετε νόμον, ὅτε καιρὸς τῆς δι᾽ ὕδατος καὶ πνεύ ματος ἀναπλάσεως; πρὸς ἣν ὑπείκοντας ὑμᾶς οὐκ ἔχω, μηδὲ τὸν πηλὸν ὁρῶντας τοῦ κεραμέως, ὡς ἐκείνου πλάττεται τε καὶ μεταπλάττεται νεύματι, μηδὲν τὴν δημιουργικήν μεμφόμενον χεῖρα, ὡς τῆς ἀναπλάσεως ἐπιστήμην οὐκ ἔχουσαν; ἀλλ' οὐδὲ ὁ τεχθήσεσθαι μέλλων πυνθάνεται τοῦ πατέρος εἰ ἄρα γεννήσει. Τί οὖν ὑμεῖς μὴ τῷ πάντων παραχωρεῖτε Δημιουργῷ τὸν τρόπον εἰδέναι τῆς ἀναπλάσεως, περὶ ἧς λέγοντος τοῦ Χριστοῦ Νικόδημος ἔλεγεν • Μὴ δύναται άνθρωπος γέρων ων εἰς τὴν κοιλίαν τῆς μητέρας αὐτοῦ δεύτερον εἰσελθεῖν καὶ γεννηθῆ- ναι ; ν Β Εἰ ἐπετίμησεν οὖν, φησὶν, ὁ πηλὸς τῷ κεραμεῖ, καὶ μήπω τις τεχθεὶς ἐπύθετο τοῦ πατέρος τι τέξεται· ἐρωτήσατε καὶ ὑμεῖς οἱ ἐσόμενοί μου κατὰ καιροὺς υἱοί τε καὶ θυγατέρες, τίνα τοῦτο γενήσεται τρόπον. Εντείλασθέ μοι καὶ περὶ τῶν ἔργων τῶν χειρῶν μου. Αντὶ τοῦ, διατάξατε πῶς ποιητέον, ὡς ἀγνοοῦντι. Σιγῇ ἄρα μετὰ Παύλου ῥητέον· ο "Π βάθος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ! » καὶ τὰ ἐφ' ἑξῆς, ἑτέρας λέγειν παραγγελλούσης Γραφῆς• Ότι πάντα δύναται, ἀδυνατεῖ δέ σοι οὐδέν. » Οἶδεν γὰρ μεταποιεῖν, καθὰ διὰ τοῦ Ἰεζεκιήλ φησιν, ὅτι ι Εκσπάσω τὴν καρδίαν αὐτῶν τὴν λιθίνην ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτῶν, καὶ δώσω αὐτοῖς καρδίαν σαρκί- νην, τοῦ εἰδέναι αὐτοὺς ἐμὲ, ὅτι ἐγὼ Κύριος. » Διδ καὶ τὴν ἰδίαν ἐπιδεικνύμενος δύναμιν, Εγὼ ἐποίησα γῆν, καὶ ἄνθρωπον ἐπ' αὐτῆς. Ὁ γὰρ κτίσας καὶ ἀνακτίσαι δυνήσεται. Χεῖρα δὲ πάλιν φησί, τὸν δι' οὗ τὰ πάντα πεποίηκεν Υἱόν. « Τῷ λόγῳ γὰρ Κυρίου χι, 19, 20. Σι, 18. * Ισ. λείπ. πηλόν. COMMENTARII IN ISAIAM. ipsas, id est Ecclesias, renovavit. Quibus conveniet et illud : Num propter eos pudore afficientur, qui tantum opus ubiquè terrarum absolverunt ? Neque vero desunt, qui sic a principio explicent, ut cau- sam, qua ductus humanitatem assumpsit, cum Ego sum, qui creari te dicit, afferri existiment. Deinde, et verbum sum adjecisse, ut veram se exsistentiam, veramque vitam esse demonstraret. Denique, for- mavi te dixisse, ut ad incorruptionem se, qui more tem non fecerit, cuique nullum in terra simile animal esse voluerit, creasse judicaret. Te siquidem unum meis ipse manibus, inquit, tanquam figulus efformavi, meaque te imagine, post effictum corpus honoris ergo donavi, ut ad Jobum dicentem repe- rias his verbis: Num tu luto accepto finxisti animal et vocale illud posuisti in terra 30?, Et apud Davi- dem : « Minuisti eum paulo minus ab angelis glo- ria *. › Israelitis deinde, qui figuras eum legales ad veritatem traducere criminarentur, exprobrat. Di- cebant enim : Si hic homo esset a Deo, Sabbatum non solveret 8. » Arat enim quis, ait, non tantum ut aret, sed ut ex mandatis humo seminibus, fru- ctus etiam percipiat. Itaque et vos ego terræ instar, inquit, propter idololatriam luxuriantis, Mosis lege subactos, Filio meo ad bona senentis excep- tionem præparavi. Quid igitur ipsi studio tanto legemn in aratorem semper retinetis ; quo tempore maxime aqua et spiritu in formam aliam mutari valetis ; quam ipsi refugitis, quos latere non potest, lutum pro figuli arbitrio aliam atque aliam figuram C pati; neque quidquam esse, quod artificis manum, tanquam fingendi scientiam non habeat, arguere audeat? At minime qui nasciturus est, a patre suo generaturusne sit, postulabit. Quid igitur omnium opifici Deo, modum illum formandi retinere non conceditis, de quo Christum alloquitur Nicodemus, dum ait: ‹ Num potest homo, cum sit senex, in ventrem matris suæ iterum intrare, et renasci " ? Si lutum ergo figulo succensuit, inquit; sique nondum in lucem editus puer a patre suo, quid ille geniturus sit, quæsivit : interrogate et ipsi, qui filii et filiæ aliquando mihi eritis, quanam istud ratione futurum sit. Mandate mihi præterea de operibus manuum mearum : id est, mili, tanquam ignaro, agendi modum statuite. Est profecto cum Paulo tacite dicendum : . O altitudo divitiarum, el sa- D pientia, et scientia Dei s! » cateraque illa, que • sequuntur. Quod et alibi Scriptura indicat, cum ait : c Omnia poles, neque quidquam est, quod ef- ficere non queas ". » Novit enim in melius connu- tare, et instaurare; sicut apud Ezechielem in bac verba legimus • Evellam cor corum lapideum de carne eorum, et dabo illis cor carneum, ut ipsi vie deant me, quia ego sum Dominus "., Itaque et suam ipse virtutem demonstrans, terram se el ko- minem in ea fecisse ait. Potest enim idem etiam * Job x, 9. Joan. 15, Rom. x1, Joan. mi, 4. » Sap. 16. Psal. viii, 6; Hebr. 11, 7. 33. Ezech. VARIE LECTIONES.

βτείλατο διατάξας τὸν μὲν ἥλιον εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέ ρας, νυκτὸς δὲ τὴν σελήνην. Διό φησιν ὁ ψαλμός • Ο ἥλιος ἔγνω τὴν δύσιν αὐτοῦ. » Καὶ πάλιν· « Σύ κατηρτίσω ἥλιον καὶ σελήνην. . Τὴν δὲ τῶν φθασάν των ἔννοιαν τὰ μετὰ ταῦτα δηλοί, δι' ὧν ὁ Χριστὸς Βασιλεύς δικαιοσύνης κηρύττεται ὑπάρχων αὐτό χρημα δικαιοσύνη. Καὶ ἀλλαχοῦ γάρ φησιν· κ Ἰδοὺ δὴ βασιλεὺς δικαιοσύνης βασιλεύει, καὶ ἄρχοντες μετὰ κρίσεως ἄρξουσιν. » Φύσει γὰρ ὧν σὺν τῷ Πατέρι βασιλεὺς τοὺς ἀποστάντας αὖθις ὑπέταξε σαρκωθείς, ὁδοὺς ἔχων εὐθείας τὰ τῶν Εὐαγγελίων θεσπίσματα. Σκολιὸν γὰρ οὐδὲν ἐν αὐτοῖς. Τὸ δὲ τραχὺ τῶν νομικῶν ἐκπέφευγεν ἐνταλμάτων. Τεθεμελίωκε δὲ τὴν Ἐκκλησίαν αὐτὸς ὢν θεμέλιος, Εφ᾽ ᾧ καὶ ούμενος εστερεώθησαν, ο ὃς καὶ τοῖς ἄστροις ἐγε Εt Β ἡμεῖς ἐποικοδομούμεθα ὡς λίθοι πολυτελεῖς, εἰς ναὸν ἅγιον, εἰς κατοικητήριον τοῦ Θεοῦ ἐν Πνεύματι, ὅς οὐ μετὰ δώρων τὴν ἡμετέραν αἰχμαλωσίαν ἐῤῥύσατο. « Οὐ γὰρ φθαρτοῖς, φησὶν, ἀργυρίῳ ἢ χρυσίῳ ἐλυτρώ θημεν ἐκ τῆς ματαίας ἡμῶν ἀναστροφής πατροπαρα δότου, ἀλλὰ τιμίῳ αἵματι ὡς ἀμνοῦ ἀμώμου καὶ ἀσπίλου Χριστοῦ. • Οὐκ ἐσμὲν οὖν ἑαυτῶν, ἀλλὰ τοῦ πριαμένου. Περὶ δὲ τοῦ Χριστοῦ προειπών, ὅτι ἐπιστρέψει τὸν λαὸν αὐτοῦ, εὐθέως ἐπήνεγκε τίνες οι κληθησό μενοι, δεῖγμα τῶν εἰδωλολατρῶν τοὺς ἄκρους ἐν ταύτῃ λαβὼν εἰς ἔνδειξιν τῆς τοῦ σεσωκότος δυνάμεως, Απεστάλη μὲν γὰρ πρὸς τὰ ἀπολωλότα πρόβατα οἴκου Ισραήλ. ὡς δὲ ἀπελάκτισεν ὁ ἡγαπημένος ἀποκτείνας αὐτὸν, ἐπέλαμψεν αὐτίκα τοῖς ἔθνεσιν. Αιθιόπων δέ φησιν ἐμπορίαν, τὰς Θηβαίων πόλεις, οἷς όμοροι Σαβαείμ. Εκοπίασαν δὲ πικροῖς τυράν νοις δουλεύοντες, εἰς θυσίας αἰτοῦσιν υἱοὺς αὐτῶν καὶ θυγατέρας· ἦγουν τὸ εὔτονον αὐτῶν τῆς ἀσεβείας ἐνέδωκεν, ἡττηθὲν εἰς εὐσέβειαν. Διελύθη γὰρ ὅτον εἶχον πρὸς ταύτην ἐνστατικόν. « Οὗ γὰρ ἐπερίσσευ σεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις, ο παντα· χοῦ καθιδρυμένων ἐν τούτοις ἐκκλησιῶν, τοσούτων τε παρ' αὐτοῖς ὁρωμένων μοναστῶν καὶ παρθένων πόνοις ἐναθλούντων ἀσκήσεως. Υψηλούς δέ φησιν αὐτοὺς, ὡς ἐπισήμους ἐν δυσσεβείᾳ. Χειροπέδας δὲ τὰ δεσμὰ τῆς ἀγάπης καλεῖ, καὶ τὰς τῆς φιλοθείας σειράς, ώς λέγειν· . Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγά- πης τοῦ Χριστοῦ, ν εἰς ὃν ἔρχεται πᾶν πέρας εὐχῆς; Ἐν Χριστῷ γὰρ αὐτοῦμεν παρὰ τοῦ Πατέρος τὰ αἰ- τήματα, ὃν ἔχων ἐν ἑαυτῷ, Θεὸς ὁμοίως ἐστὶν, καθά φησιν· « Ο ἑωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα. «Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν. » Τὸ δὲ, Ἐν σοὶ Θεὸς, καὶ οὐκ ἔστι Θεὸς πλὴν σου, ἰσοδυναμεί τῷ· « Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. » Μετανοούντων δὲ φωνὴ τὸ, καὶ οὐκ ᾔδειμεν. Οἱ καὶ ὁμολογοῦσιν αὐτὸν Σωτῆρα τοῦ 30. • PROCOPII GAZARI Nam præ- instaurare qui condidit. Filium deinde, per quem A of a se creata sunt omnia, ipso manus nomine intel- lexit. Verbo siquidem Domini cœli armati sunt 3:0 eoque astris mandante, in diei quidem potestatem sol; in noctis autem, luna emnicuit. Unde illud in Psalmis : e Sol cognovit occasum suum ". . iterum Tu fabricatus es solemn et lunam »,, At eorum, quæ præcesserunt, notitiam illustrant, quæ deinceps sequuntur; quibus justitiæ rex Christus predicatur, qui justitia ipsa est. Ait enim etiam alicubi : ‹ Ecce certe regnat justitiæ rex, et principes cum judicio imperabunt ". terquam quod natura cum patre rex est, eos etiam, qui defecerunt, assumpta carne iterum sibi subje- cit : Qui vias reclas, id est Evangeliorum oracula, in quibus nihil pravum, nihilque sinuosum repe. rias, edidit; qui dura legis mandala declinavit. Bene autem Ecclesiæ idem fundamenta jecit, qui fundamentum est, super quod et ipsi, tanquam la- pides pretiosi ", in habitaculum Dei in spiritu su- perstruimur : qui gratis nos servitute eripuit. Ne- que enim corruptibilibus, argento, vel auro redem- pli sumus, de vana nostra conversatione paternæ traditionis, sed pretioso sanguine quasi agni immaculati Christi et incontaminati "., Non sumus igi- tur nostri juris ; sed ejus, qui nos redenit. Cum autem Christum dixisset antea suum po- pulum esse conversurum; quinam ii essent, qui vocari deberent, confestim addidit, sumpto ab idololatriæ deditissimis exemplo, quo liberatoris virtus magis enitesceret. Ad oves enim, quæ pe- rierant de domo Israel, missus erat quidem "; sed ubi eodem trucidato recalcitravit dilectus, sta- tim gentibus illuxit. Intelligit autem per Æthiopum negotiationem, Thebanorum urbes, quibus et illi ad- jacent, qui Sḍbaim nominantur. Ideo porro labo- rasse dicit, quod acerbissimis tyrannis inservirent, a quibus eorum liberi in idolorum sacrificium exi- gebantur: vel, ut ingentem fuisse eorum supersti- tionem indicaret, quæ superata in pietatem abivit. Est enim id omne sublatum, quod isti repugnabal. Nam: Ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia **: › cum ubique apud eos constructæ ecclesiæ, tanta monachorum, tanta virginum exer- citationum laboribus incumbentium examina cer- wantur. Excelsos autem eos dicit, tanquam impie C D tate et superstitione nobiles. Deinde, manicarum nomine, dilectionis vincula, divinique amoris ca- tenas intelligit. Indeque illud est, quod scribitur: • Quis nos separabit a dilectione Christi ",, in quen omnis precatio desinit? in Christo siquidem quæ a Patre petimus, pustulamus, quem cum in se habeat, et Deus sit quoque necesse est, juxta illud: c Qui videt me, videt et Patrem 4. • Ego et Pater unum sumus 4. , Deinde, quod in te Deus, et non est Deus præter te, dixit, æquale est huic, Et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum “. Præterea penitentium vo- cem exprimunt, quæ his verbis: Et nesciebamus, ss Psal. xxxi, 6. es Psal. cut, 19. s Psal.Lxx,16. * Jerem. xxit, 5. Petr. II, 5. Petr. tt Joan. 3, Joan. 1, 3. 1. 18, 19. ss Matth. xv, 24, " Rom. v, 20. "Rom. VIII, 35. * Joan. XIV, 9.

βτείλατο διατάξας τὸν μὲν ἥλιον εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέ ρας, νυκτὸς δὲ τὴν σελήνην. Διό φησιν ὁ ψαλμός • Ο ἥλιος ἔγνω τὴν δύσιν αὐτοῦ. » Καὶ πάλιν· « Σύ κατηρτίσω ἥλιον καὶ σελήνην. . Τὴν δὲ τῶν φθασάν των ἔννοιαν τὰ μετὰ ταῦτα δηλοί, δι' ὧν ὁ Χριστὸς Βασιλεύς δικαιοσύνης κηρύττεται ὑπάρχων αὐτό χρημα δικαιοσύνη. Καὶ ἀλλαχοῦ γάρ φησιν· κ Ἰδοὺ δὴ βασιλεὺς δικαιοσύνης βασιλεύει, καὶ ἄρχοντες μετὰ κρίσεως ἄρξουσιν. » Φύσει γὰρ ὧν σὺν τῷ Πατέρι βασιλεὺς τοὺς ἀποστάντας αὖθις ὑπέταξε σαρκωθείς, ὁδοὺς ἔχων εὐθείας τὰ τῶν Εὐαγγελίων θεσπίσματα. Σκολιὸν γὰρ οὐδὲν ἐν αὐτοῖς. Τὸ δὲ τραχὺ τῶν νομικῶν ἐκπέφευγεν ἐνταλμάτων. Τεθεμελίωκε δὲ τὴν Ἐκκλησίαν αὐτὸς ὢν θεμέλιος, Εφ᾽ ᾧ καὶ ούμενος εστερεώθησαν, ο ὃς καὶ τοῖς ἄστροις ἐγε Εt Β ἡμεῖς ἐποικοδομούμεθα ὡς λίθοι πολυτελεῖς, εἰς ναὸν ἅγιον, εἰς κατοικητήριον τοῦ Θεοῦ ἐν Πνεύματι, ὅς οὐ μετὰ δώρων τὴν ἡμετέραν αἰχμαλωσίαν ἐῤῥύσατο. « Οὐ γὰρ φθαρτοῖς, φησὶν, ἀργυρίῳ ἢ χρυσίῳ ἐλυτρώ θημεν ἐκ τῆς ματαίας ἡμῶν ἀναστροφής πατροπαρα δότου, ἀλλὰ τιμίῳ αἵματι ὡς ἀμνοῦ ἀμώμου καὶ ἀσπίλου Χριστοῦ. • Οὐκ ἐσμὲν οὖν ἑαυτῶν, ἀλλὰ τοῦ πριαμένου. Περὶ δὲ τοῦ Χριστοῦ προειπών, ὅτι ἐπιστρέψει τὸν λαὸν αὐτοῦ, εὐθέως ἐπήνεγκε τίνες οι κληθησό μενοι, δεῖγμα τῶν εἰδωλολατρῶν τοὺς ἄκρους ἐν ταύτῃ λαβὼν εἰς ἔνδειξιν τῆς τοῦ σεσωκότος δυνάμεως, Απεστάλη μὲν γὰρ πρὸς τὰ ἀπολωλότα πρόβατα οἴκου Ισραήλ. ὡς δὲ ἀπελάκτισεν ὁ ἡγαπημένος ἀποκτείνας αὐτὸν, ἐπέλαμψεν αὐτίκα τοῖς ἔθνεσιν. Αιθιόπων δέ φησιν ἐμπορίαν, τὰς Θηβαίων πόλεις, οἷς όμοροι Σαβαείμ. Εκοπίασαν δὲ πικροῖς τυράν νοις δουλεύοντες, εἰς θυσίας αἰτοῦσιν υἱοὺς αὐτῶν καὶ θυγατέρας· ἦγουν τὸ εὔτονον αὐτῶν τῆς ἀσεβείας ἐνέδωκεν, ἡττηθὲν εἰς εὐσέβειαν. Διελύθη γὰρ ὅτον εἶχον πρὸς ταύτην ἐνστατικόν. « Οὗ γὰρ ἐπερίσσευ σεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις, ο παντα· χοῦ καθιδρυμένων ἐν τούτοις ἐκκλησιῶν, τοσούτων τε παρ' αὐτοῖς ὁρωμένων μοναστῶν καὶ παρθένων πόνοις ἐναθλούντων ἀσκήσεως. Υψηλούς δέ φησιν αὐτοὺς, ὡς ἐπισήμους ἐν δυσσεβείᾳ. Χειροπέδας δὲ τὰ δεσμὰ τῆς ἀγάπης καλεῖ, καὶ τὰς τῆς φιλοθείας σειράς, ώς λέγειν· . Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγά- πης τοῦ Χριστοῦ, ν εἰς ὃν ἔρχεται πᾶν πέρας εὐχῆς; Ἐν Χριστῷ γὰρ αὐτοῦμεν παρὰ τοῦ Πατέρος τὰ αἰ- τήματα, ὃν ἔχων ἐν ἑαυτῷ, Θεὸς ὁμοίως ἐστὶν, καθά φησιν· « Ο ἑωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα. «Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν. » Τὸ δὲ, Ἐν σοὶ Θεὸς, καὶ οὐκ ἔστι Θεὸς πλὴν σου, ἰσοδυναμεί τῷ· « Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. » Μετανοούντων δὲ φωνὴ τὸ, καὶ οὐκ ᾔδειμεν. Οἱ καὶ ὁμολογοῦσιν αὐτὸν Σωτῆρα τοῦ 30. • PROCOPII GAZARI Nam præ- instaurare qui condidit. Filium deinde, per quem A of a se creata sunt omnia, ipso manus nomine intel- lexit. Verbo siquidem Domini cœli armati sunt 3:0 eoque astris mandante, in diei quidem potestatem sol; in noctis autem, luna emnicuit. Unde illud in Psalmis : e Sol cognovit occasum suum ". . iterum Tu fabricatus es solemn et lunam »,, At eorum, quæ præcesserunt, notitiam illustrant, quæ deinceps sequuntur; quibus justitiæ rex Christus predicatur, qui justitia ipsa est. Ait enim etiam alicubi : ‹ Ecce certe regnat justitiæ rex, et principes cum judicio imperabunt ". terquam quod natura cum patre rex est, eos etiam, qui defecerunt, assumpta carne iterum sibi subje- cit : Qui vias reclas, id est Evangeliorum oracula, in quibus nihil pravum, nihilque sinuosum repe. rias, edidit; qui dura legis mandala declinavit. Bene autem Ecclesiæ idem fundamenta jecit, qui fundamentum est, super quod et ipsi, tanquam la- pides pretiosi ", in habitaculum Dei in spiritu su- perstruimur : qui gratis nos servitute eripuit. Ne- que enim corruptibilibus, argento, vel auro redem- pli sumus, de vana nostra conversatione paternæ traditionis, sed pretioso sanguine quasi agni immaculati Christi et incontaminati "., Non sumus igi- tur nostri juris ; sed ejus, qui nos redenit. Cum autem Christum dixisset antea suum po- pulum esse conversurum; quinam ii essent, qui vocari deberent, confestim addidit, sumpto ab idololatriæ deditissimis exemplo, quo liberatoris virtus magis enitesceret. Ad oves enim, quæ pe- rierant de domo Israel, missus erat quidem "; sed ubi eodem trucidato recalcitravit dilectus, sta- tim gentibus illuxit. Intelligit autem per Æthiopum negotiationem, Thebanorum urbes, quibus et illi ad- jacent, qui Sḍbaim nominantur. Ideo porro labo- rasse dicit, quod acerbissimis tyrannis inservirent, a quibus eorum liberi in idolorum sacrificium exi- gebantur: vel, ut ingentem fuisse eorum supersti- tionem indicaret, quæ superata in pietatem abivit. Est enim id omne sublatum, quod isti repugnabal. Nam: Ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia **: › cum ubique apud eos constructæ ecclesiæ, tanta monachorum, tanta virginum exer- citationum laboribus incumbentium examina cer- wantur. Excelsos autem eos dicit, tanquam impie C D tate et superstitione nobiles. Deinde, manicarum nomine, dilectionis vincula, divinique amoris ca- tenas intelligit. Indeque illud est, quod scribitur: • Quis nos separabit a dilectione Christi ",, in quen omnis precatio desinit? in Christo siquidem quæ a Patre petimus, pustulamus, quem cum in se habeat, et Deus sit quoque necesse est, juxta illud: c Qui videt me, videt et Patrem 4. • Ego et Pater unum sumus 4. , Deinde, quod in te Deus, et non est Deus præter te, dixit, æquale est huic, Et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum “. Præterea penitentium vo- cem exprimunt, quæ his verbis: Et nesciebamus, ss Psal. xxxi, 6. es Psal. cut, 19. s Psal.Lxx,16. * Jerem. xxit, 5. Petr. II, 5. Petr. tt Joan. 3, Joan. 1, 3. 1. 18, 19. ss Matth. xv, 24, " Rom. v, 20. "Rom. VIII, 35. * Joan. XIV, 9.

Ισραὴλ, ὡς πάλαι σεσωκότα τὸν Ἰσραήλ· ήγουν & Ἰσραὴλ ληπτέον νῦν τὸν ὁρῶντα Θεόν. «Οὐ γὰρ πάντες οἱ ἐξ Ισραὴλ, οὗτοι Ἰσραήλ. » Οἱ δὲ ἀνθεστηκότες αὐτῷ, τὴν αὐτοῦ μὴ ἀδικήσαντες δόξαν, αἰσχύνον- ται· ἔσονται γὰρ εἰς ὅρασιν πάσῃ σαρκί. ᾿Απὸ δὲ τῶν Αἰγυπτίων καὶ τῶν ὁμόρων, ἐπὶ τὸ καθόλου τῶν ἐθνῶν τὸν λόγον ἀνήγαγε, νήσους καλῶν τὰς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας τῶν ἐγκεκαινισμένων εἰς καινότητα ζωής, ἀποθεμένων τὴν παλαιότητα, Παύλου προστάττοντος· Εκδύσασθε τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον· καὶ πάλιν· Ενδύσασθε τὸν νέον τὸν ἀνακαινούμενον κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτόν. Καὶ πάλιν· Ανακαινοῦσθε τῇ ἀνακαινώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν. Ἐγκαινισμὸς οὖν τὰ καθ᾿ ἡμᾶς, « εἴ τις ἐν Χριστῷ καινή κτίσις. » Τινὲς δὲ ἀπὸ τοῦ, μὴ ὁ ἀροτριῶν, οὕτως ἐξηγήσαντο Παραβο- λικῶς προτρέπεται αὐτοὺς δικαιοσύνης φέρειν καρ- πούς. Θέλετε γάρ με, φησί, μόνον ἀροτριᾷν ὑμῶν τὰς ψυχὰς, καρπὸν μηδένα παρέχοντες. Εἶτα παιδεύει αὐτοὺς τοῖς τοῦ Θεοῦ περὶ τῶν ἐθνῶν εἴχειν βουλεύ μασι, μήτε πηλοῦ ἀνθισταμένου τῷ πλάστῃ, μήτε τέκνου πατέρα κωλύοντος ἢ μητέρα σπεύδοντας πρὸς ἄλλων υἱῶν παιδοποιίαν, μηδὲ μέμψιν ἐπὶ τούτῳ προσάγοντος. Ο ποιήσας δὲ, φησί, τὰ ἐπερχό μενα διὰ τῆς προγνώσεως, δυσωπῶν αὐτοὺς εἰς κατανόησιν τῆς ἰδίας δυνάμεως. Ἔστω γάρ, φησί, ποιοῦντι ὑμᾶς καὶ πλάττοντι οὐ παρηκολουθεῖτε τῇ γνώσει· μὴ καὶ προαγορεύοντι τὰ μέλλοντα ἀπι στήσετε ; κατὰ μέρος μὲν γὰρ γίνεται τὰ γινόμενα - ἀθρόα δὲ αὐτῷ κ' ἡ γνωσίς ἐστι παρ' ἐμοί. Πλὴν μὴ ἀπογνῶτε τὴν σωτηρίαν, ὡς ἂν με λαθεῖν ἁμαρτά- νοντες μὴ δυνάμενοι. Κρείττους δὲ γεγονότες ἐμοὶ τὰ καθ᾽ αὑτοὺς ἐπι- τρέψατε. Οὐ γὰρ δέομαι τῆς ἐξ ὑμῶν ὑπομνήσεως, ὡς ἂν ὄντας ἐμὰ ποιήματα καὶ εἰς υἱοὺς καὶ θυγα- τέριες λελογισμένους ἀξιῶσαι προνοίας. Οὐδὲ γὰρ ἐμαυτῷ τὸν οὐρανὸν ἐποίησα καὶ τὴν γῆν, εἰς δὲ χρείαν ὑμετέραν. Καὶ γινομένων ἀστέρων ἐθαύμα- τον άγγελοι. Πάντων οὖν ὑπ' ἐμοῦ κυβερνωμένων, οὐδὲ τὰ ἐπὶ γῆς τὴν ἐμὴν ἐκφεύγει διοίκησιν. Τοιγαροῦν καὶ Κῦρος ὑπ' ἐμοῦ κινηθείς, οὐκ αὐτὸς ὢν εὐσεβὴς, τὰ καθ᾽ ὑμᾶς διορθώσεται. Ἐπεὶ καὶ πρότερον ὑμᾶς ἐξ Αἰγύπτου, φησὶν, ἠλευθέρωσα, και ταῖς ἐμεῖς ἀπείρηκε μάστιξιν. Ὑμεῖς δὲ πάλιν ἁμαρτάνοντες οὐκ ἐπαύεσθε καὶ ματαιοπονούντες ἐπὶ ταῖς ἑαυτῶν ἐμπορίαις. Αλλ' ὅμως ἐμὲ η πιο στεύσαντες ἔξετε πάντας υποσπόνδους τοὺς ἐνδόξους, καὶ φρονήματος γέμοντας, καὶ ἀγάπης δεδεμένοι δεσμοῖς καταντήσουσιν εἰς Ἱερουσαλήμ, ὡς εἰς θεοσεβείας διδασκαλεῖον, καὶ μακαριοῦσιν ὑμᾶς, ὡς Θεῷ τῷ μόνῳ λατρεύοντας, ἂν ἡγνόουν αὐτοί. Ὑμῶν δὲ πρὸς μετάνοιαν ἀμελούντων, ὁ μονογε νής μου παρέσται Υἱὸς ῾Ιερουσαλήμ γενόμενος καὶ Ἰούδας, ἐν ᾧ προσεύξονται, οὗ σφραγίδι καὶ κι' γρ. αὐτῶν. = [σ. Ο ἐμοί. γρ. Ισραήλ. COMMENTARII IN ISAIAM. adjiciuntur : quibus saluatorem Israelis eum esse · B tanquam qui ipsum olim servarit, profitentur. Nisi malis nunc Israelis appellatione, eum, qui Deum videat, siguifcari putare, cum non omnes esse Israelitas, qui ex Israele sunt, scribatur “. Cæterum qui ei adversati sunt, cum ejus g'oriæ officere nequiverint, confundentur. Erunt enim in conspectum universæ carni. Orationem vero ab Ægyptiis eorumque vicinis ad generis universi na- tiones transtulit, cum insularum nomine, conflatas e geutibus Ecclesias, qui posito veteri exuvio in vitæ novitatem renovati sunt, cum Paule signifi- cavit; uti veterem hominem ponere qui novum ad Creatoris imaginem instauratum induere ", qui denique renovari renovatione mentis, imperat. Ipsi ergo sumus innovati, si qua in Christo nova creatura 48. Nonnulli a verbis istis, nonne qui arat, ita explicant, ut similitudine ad justitiæ fructus edendos adhortari velint. Vultis enim me, inquit, animas vestras arare tantum; fructus autem nullos edere. Illas rursum Dei consilio, quod de Gentibus innuit, cedere præcepit; quando neque lutum figulo repugnare soleat; neque patrem, aut matrem ad novam filiorum procreationem festi- nantes impedire, eamque rem illis vitio vertere filius. Quod autem ventura fecisse dixit, ad præ- scientiam retulit, ut pudore excitato eosdem ad suæ virtutis contemplationem provocet. Esto enim, inquit, ejus, qui vos fecit, et formavit, cognitio nem non estis assecuti, annon et ei etiam, qui futura prædicit, fidem denegabitis ? Singillatim enim omnia quæ existunt, efficiantur quidem; sed eorum confertim tota mihi in promptu est cognitio. Tantum ipsi salutis spem non abjiciatis ; qui ne peccare quiden, quod me laleat, valetis. D negotiationibus inaniter agitari non destitistis. In C Ubi autem meliores evaseritis; quæ vestra sunt mihi permittite. Non enim vestra ipse admoni- tione opus habeo ut vestrum, quos ipse feci, in fliosque et flias adoptavi, recorder, meaque pro- videntia dignos habeam; qui cœlum et stellas, an - gelos in admirationem rapientes, terramque ipsam, non in meam, sed in vestram utilitatem condidi. Quæ omnia cum ad meum unius arbitrium regantur, non possunt quæ in terra sunt, a me non admini- strari. Itaque et Cyrus ipse non ab alio, quam a me incitatus, cum verum Dei cultum non agnosceret, afflictas res vestras erecturus est, sicut et vos antea Ægypto liberavi, cun meis illa cedere verberibus coacta est: vos antem rursum peccare et vestris me tamen jam si creditis, quotquot, laude aliqua, vel prudentiæ nonine clari sunt, foderatos et - cios habituri estis, qui dilectionis vinculo obstricti, ad Jerusalem, tanquam ad pietatis scholam vobis ideo occurrent, beatosque prædicabunt, quod, Deo soli servialis, quem ipsi nesciebant, Sin autem po- nitere negligitis, mihi Filius non deerit unigenitus * Rom. 1x, 6. Coloss. 111, 9, 10. “ Ephes. 1, 23. Cor. v, 17. VARIE LECTIONES.

Ισραὴλ, ὡς πάλαι σεσωκότα τὸν Ἰσραήλ· ήγουν & Ἰσραὴλ ληπτέον νῦν τὸν ὁρῶντα Θεόν. «Οὐ γὰρ πάντες οἱ ἐξ Ισραὴλ, οὗτοι Ἰσραήλ. » Οἱ δὲ ἀνθεστηκότες αὐτῷ, τὴν αὐτοῦ μὴ ἀδικήσαντες δόξαν, αἰσχύνον- ται· ἔσονται γὰρ εἰς ὅρασιν πάσῃ σαρκί. ᾿Απὸ δὲ τῶν Αἰγυπτίων καὶ τῶν ὁμόρων, ἐπὶ τὸ καθόλου τῶν ἐθνῶν τὸν λόγον ἀνήγαγε, νήσους καλῶν τὰς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας τῶν ἐγκεκαινισμένων εἰς καινότητα ζωής, ἀποθεμένων τὴν παλαιότητα, Παύλου προστάττοντος· Εκδύσασθε τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον· καὶ πάλιν· Ενδύσασθε τὸν νέον τὸν ἀνακαινούμενον κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτόν. Καὶ πάλιν· Ανακαινοῦσθε τῇ ἀνακαινώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν. Ἐγκαινισμὸς οὖν τὰ καθ᾿ ἡμᾶς, « εἴ τις ἐν Χριστῷ καινή κτίσις. » Τινὲς δὲ ἀπὸ τοῦ, μὴ ὁ ἀροτριῶν, οὕτως ἐξηγήσαντο Παραβο- λικῶς προτρέπεται αὐτοὺς δικαιοσύνης φέρειν καρ- πούς. Θέλετε γάρ με, φησί, μόνον ἀροτριᾷν ὑμῶν τὰς ψυχὰς, καρπὸν μηδένα παρέχοντες. Εἶτα παιδεύει αὐτοὺς τοῖς τοῦ Θεοῦ περὶ τῶν ἐθνῶν εἴχειν βουλεύ μασι, μήτε πηλοῦ ἀνθισταμένου τῷ πλάστῃ, μήτε τέκνου πατέρα κωλύοντος ἢ μητέρα σπεύδοντας πρὸς ἄλλων υἱῶν παιδοποιίαν, μηδὲ μέμψιν ἐπὶ τούτῳ προσάγοντος. Ο ποιήσας δὲ, φησί, τὰ ἐπερχό μενα διὰ τῆς προγνώσεως, δυσωπῶν αὐτοὺς εἰς κατανόησιν τῆς ἰδίας δυνάμεως. Ἔστω γάρ, φησί, ποιοῦντι ὑμᾶς καὶ πλάττοντι οὐ παρηκολουθεῖτε τῇ γνώσει· μὴ καὶ προαγορεύοντι τὰ μέλλοντα ἀπι στήσετε ; κατὰ μέρος μὲν γὰρ γίνεται τὰ γινόμενα - ἀθρόα δὲ αὐτῷ κ' ἡ γνωσίς ἐστι παρ' ἐμοί. Πλὴν μὴ ἀπογνῶτε τὴν σωτηρίαν, ὡς ἂν με λαθεῖν ἁμαρτά- νοντες μὴ δυνάμενοι. Κρείττους δὲ γεγονότες ἐμοὶ τὰ καθ᾽ αὑτοὺς ἐπι- τρέψατε. Οὐ γὰρ δέομαι τῆς ἐξ ὑμῶν ὑπομνήσεως, ὡς ἂν ὄντας ἐμὰ ποιήματα καὶ εἰς υἱοὺς καὶ θυγα- τέριες λελογισμένους ἀξιῶσαι προνοίας. Οὐδὲ γὰρ ἐμαυτῷ τὸν οὐρανὸν ἐποίησα καὶ τὴν γῆν, εἰς δὲ χρείαν ὑμετέραν. Καὶ γινομένων ἀστέρων ἐθαύμα- τον άγγελοι. Πάντων οὖν ὑπ' ἐμοῦ κυβερνωμένων, οὐδὲ τὰ ἐπὶ γῆς τὴν ἐμὴν ἐκφεύγει διοίκησιν. Τοιγαροῦν καὶ Κῦρος ὑπ' ἐμοῦ κινηθείς, οὐκ αὐτὸς ὢν εὐσεβὴς, τὰ καθ᾽ ὑμᾶς διορθώσεται. Ἐπεὶ καὶ πρότερον ὑμᾶς ἐξ Αἰγύπτου, φησὶν, ἠλευθέρωσα, και ταῖς ἐμεῖς ἀπείρηκε μάστιξιν. Ὑμεῖς δὲ πάλιν ἁμαρτάνοντες οὐκ ἐπαύεσθε καὶ ματαιοπονούντες ἐπὶ ταῖς ἑαυτῶν ἐμπορίαις. Αλλ' ὅμως ἐμὲ η πιο στεύσαντες ἔξετε πάντας υποσπόνδους τοὺς ἐνδόξους, καὶ φρονήματος γέμοντας, καὶ ἀγάπης δεδεμένοι δεσμοῖς καταντήσουσιν εἰς Ἱερουσαλήμ, ὡς εἰς θεοσεβείας διδασκαλεῖον, καὶ μακαριοῦσιν ὑμᾶς, ὡς Θεῷ τῷ μόνῳ λατρεύοντας, ἂν ἡγνόουν αὐτοί. Ὑμῶν δὲ πρὸς μετάνοιαν ἀμελούντων, ὁ μονογε νής μου παρέσται Υἱὸς ῾Ιερουσαλήμ γενόμενος καὶ Ἰούδας, ἐν ᾧ προσεύξονται, οὗ σφραγίδι καὶ κι' γρ. αὐτῶν. = [σ. Ο ἐμοί. γρ. Ισραήλ. COMMENTARII IN ISAIAM. adjiciuntur : quibus saluatorem Israelis eum esse · B tanquam qui ipsum olim servarit, profitentur. Nisi malis nunc Israelis appellatione, eum, qui Deum videat, siguifcari putare, cum non omnes esse Israelitas, qui ex Israele sunt, scribatur “. Cæterum qui ei adversati sunt, cum ejus g'oriæ officere nequiverint, confundentur. Erunt enim in conspectum universæ carni. Orationem vero ab Ægyptiis eorumque vicinis ad generis universi na- tiones transtulit, cum insularum nomine, conflatas e geutibus Ecclesias, qui posito veteri exuvio in vitæ novitatem renovati sunt, cum Paule signifi- cavit; uti veterem hominem ponere qui novum ad Creatoris imaginem instauratum induere ", qui denique renovari renovatione mentis, imperat. Ipsi ergo sumus innovati, si qua in Christo nova creatura 48. Nonnulli a verbis istis, nonne qui arat, ita explicant, ut similitudine ad justitiæ fructus edendos adhortari velint. Vultis enim me, inquit, animas vestras arare tantum; fructus autem nullos edere. Illas rursum Dei consilio, quod de Gentibus innuit, cedere præcepit; quando neque lutum figulo repugnare soleat; neque patrem, aut matrem ad novam filiorum procreationem festi- nantes impedire, eamque rem illis vitio vertere filius. Quod autem ventura fecisse dixit, ad præ- scientiam retulit, ut pudore excitato eosdem ad suæ virtutis contemplationem provocet. Esto enim, inquit, ejus, qui vos fecit, et formavit, cognitio nem non estis assecuti, annon et ei etiam, qui futura prædicit, fidem denegabitis ? Singillatim enim omnia quæ existunt, efficiantur quidem; sed eorum confertim tota mihi in promptu est cognitio. Tantum ipsi salutis spem non abjiciatis ; qui ne peccare quiden, quod me laleat, valetis. D negotiationibus inaniter agitari non destitistis. In C Ubi autem meliores evaseritis; quæ vestra sunt mihi permittite. Non enim vestra ipse admoni- tione opus habeo ut vestrum, quos ipse feci, in fliosque et flias adoptavi, recorder, meaque pro- videntia dignos habeam; qui cœlum et stellas, an - gelos in admirationem rapientes, terramque ipsam, non in meam, sed in vestram utilitatem condidi. Quæ omnia cum ad meum unius arbitrium regantur, non possunt quæ in terra sunt, a me non admini- strari. Itaque et Cyrus ipse non ab alio, quam a me incitatus, cum verum Dei cultum non agnosceret, afflictas res vestras erecturus est, sicut et vos antea Ægypto liberavi, cun meis illa cedere verberibus coacta est: vos antem rursum peccare et vestris me tamen jam si creditis, quotquot, laude aliqua, vel prudentiæ nonine clari sunt, foderatos et - cios habituri estis, qui dilectionis vinculo obstricti, ad Jerusalem, tanquam ad pietatis scholam vobis ideo occurrent, beatosque prædicabunt, quod, Deo soli servialis, quem ipsi nesciebant, Sin autem po- nitere negligitis, mihi Filius non deerit unigenitus * Rom. 1x, 6. Coloss. 111, 9, 10. “ Ephes. 1, 23. Cor. v, 17. VARIE LECTIONES.

άνδρες πονηροὶ καὶ δαίμονες ἡττηθήσονται. Ἱστο ρικῶς δὲ καὶ ἐπὶ Κύρου ληπτέον, ᾧ πᾶς ἐναντιού μενος αἰσχυνθήσεται. Καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰσραὴλ, ὡς ἐπανελθόντες ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας τοὺς ἀντιστα- τοῦντας νικήσουσιν. Εἶτα νήσους εἰπὼν, δηλοῖ καὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ συνεχομένην ὑπὸ τῶν αὐτὴν περι- κυκλούντων ἐθνῶν περικλυζομένην τε, τῶν οἰκητό- ρων τοῖς ἁμαρτήμασιν ζηλούντων ἀεὶ τὴν τῶν περιοι κούντων ἀσέβειαν. Προηγουμένως οὖν αὐτὴν ἀνα- καινισθῆναι προτρέπεται. "Ηδη δὲ καὶ πάντα τόσ πον ἐθνῶν τὴν τοῦ Θεοῦ λαβόντας ἐπίγνωσιν. Εἰ γὰρ ὁ τοσούτων ἀξιωθεὶς Ἰσραὴλ καὶ χρηματίσας υἱὸς ἀποστὰς Θεοῦ, φιλανθρωπίας ἠξίωται· πόσῳ μᾶλλον ὑμεῖς οἱ τῶν θείων ἀνήκοοι νόμων; νῆσος δὲ καὶ πᾶσα ψυχή περικλυζομένη ταῖς ἡδοναῖς ἁλ- μυραῖς τε φαντασίαις τοῦ βίου. Ητις ἐπιγνοῦσα Θεὸν καὶ παυσαμένη τοῦ πλημμελεῖν, ἀνακαινι σθήσεται τὰς ἑαυτῆς ἀναλαβοῦσα δυνάμεις, καὶ παλαιὰν ζύμην ἀποθεμένη, γεγονυίά τε πάσης αἱ- σχύνης ἐκτὸς, τοῦ Χριστοῦ τὴν μόρφωσιν περιφέ ρουσα. Ο ιή-κς". Οὕτως λέγει Κύριος ὁ ποιήσας τὸν οὐρανόν. Οὗτος ὁ Θεὸς, ὁ καταδείξας τὴν γῆν, καὶ ποιήσας αὐτὴν, αὐτὸς διώρισεν αὐτήν. Οὐκ εἰς κενὸν ἐποίησεν αὐτὴν, ἀλλὰ κατοικεῖσθαι ἔπλασεν αὐτήν. Εγώ εἰμι Κύριος, καὶ οὐκ ἔστιν ἔτι. Οὐκ ἐν κρυφῇ λελάληκα, οὐδὲ ἐν τόπῳ γῆς σκοτεινῷ, κ. τ. λ. • Ακολούθως ἐπενήνεκται ταῦτα τῷ, « Εγκαινίζεσθε πρός με, νῆσοι, » καὶ τοῖς ἑξῆς. Περὶ γὰρ τῶν Ἐκκλη- σιῶν καὶ τῶν ἀποστόλων εἰπὼν, ἐποίσει τὸ, Οὐκ ἐν κρυφῇ ὑμῖν λελαλήκατε Ρ. ὡς δὲ πρὸς τὴν τοσαύτην ἐπαγγελίαν τὸ ἀξιόπιστον παρίστησι τοῦ Θεοῦ, καὶ διδάσκει πόσον αὐτῷ τετίμηται τῶν ἀν- θρώπων τὸ γένος, ὡς καὶ κλήσεως σωτηρίου τυχεῖν. Καὶ οὐχ ἁπλῶς, Κύριος, φησὶ (πλεῖστοι γὰρ λέγονται ψευδῶς ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐν γῇ), ἀλλ' ὁ δι' ὧν ἐποίη- σεν, ὅπερ ἐστὶ δηλῶν· οὐρανὸν μὲν εἰς ἀγγέλων διατριβήν γῆν δὲ τοῖς ἀνθρώποις διαίτημα. Ο περ ηδύναντο εὖ τε ζῆν, καὶ γινώσκειν Θεόν, ἅτε κατ' εἰκόνα γενόμενοι, κἀπὶ γῆς εἶναι, ὅπερ αἱ νοεμαὶ δυνάμεις ἐν οὐρανῷ. Καὶ τὴν γῆν γὰρ δι' αὐτούς φησι κατασκευάσασαν • ἔφη, ἵνα κατά τόν • Συν αχθήτω τὸ ὕδωρ εἰς συναγωγὴν μίαν, καὶ ὀφθήτω ή ξηρά· › ὡς οὖν ἐμοὶ τιμίῳ · καὶ τὸ τοῦ Εὐαγ γελίου δεδώρηται κήρυγμα, πᾶσι τοῦτο δοὺς ", ὡς πάντων Δημιουργός, οὐκ Ἰουδαίοις καὶ ν μόνοις. Διό φησιν· Ἐγώ εἰμι Κύριος, καὶ οὐκ ἔστιν ὅτι. Οὐκ ἐν κρυφῇ λελάληκα. Πᾶσι γὰρ τὸ θεῖον Εὐαγγέλιον ἤπλωσα. Διόπερ εἰς πᾶσαν γῆν ἐξῆλθε τῶν εἰρημέ- νων ἀποστόλων ὁ φθόγγος. Τὰ γὰρ Μωσέως λόγια κρυφή λελάληται, γλώττη μὲν Ἑβραῖδι καὶ χα- ρακτῆρσι τοιούτοις, ἐν ἀβάτῳ τε ἐρήμῳ καὶ ἀνύδρω. Ρ γρ. λελάληκα τέως. γρ. ὥσπερ. · ἄρ, φησὶ καὶ ἵνα, " γρ. δώσω. ν ἄφ. καί, * γρ. κατασκευασθεῖσαν, · ἴσ. φησί. PROCOPII GAZEI Israel, ipseque Judas, in quo orabunt, cujusque A signo et scelerati homines, et dæmones ipsi pros- ternentur. Historice autem etiam de Cyro isthæc (cujus adversarii omnes confundentur) et de Israele,· qui ab exsilio reversus, reluctantes omnes supe- ralurus est, queant usurpari. Rursum, quod insulas dixit, Jerusalem non longe dissitam significavit, quæ undique vicinarum gentium insultibus, tan- quam undis agitaretur, quarum impietatem amu- lari incolis proclive semper fuit. Atque hinc est, quod eam imprimis adhortatur, ut innovetur; postea vero eos etiam statim qui de gentibus ubique locorum Dei cognitionem adepti sunt. Si enim qui tantis rebus dignus habitus erat Israel, Deique vocatus filius, desertor tamen ejusdem benignita- tem expertus est, quanto magis et vos ipsi, qui de divinis legibus nihil audivistis? Insula rursus omnis etiam anima hujus vitæ voluptatibus et cu- rarum amaritudine prius inundata dicatur, quæ Deo semel agnito, peccandique relicta consuetu- dine viribus resumptis innovatur, quæque ab omni confusione semota, deposito veteri fermento, Christi forma induitur. B Vers. 18.26. Sic dicit Dominus, qui fecit calum. Iste Deus, qui ostendit terram, et fecit eam, ipse dis- tinxit eam. Non frustra fecit eam, sed ut habita- relur, plasmavit eam. Ego sum Dominus, et non est alius. Non in abscondito locutus, neque in loco tenebroso, etc. Ordine ista illis inferuntur, quibus inno- vari ad se insulas, et quæ deinceps secuta sunt, imperavit. Ubi enim de Ecclesiis, deque apostolis verba fecerit, nihil se in abscondito locutum esse subjunget. Interea vero ad tantæ promissionis persuasionem, Dei fidem et auctoritatem inter- miscet, et quo in honoris gradu mortalium genus apud eumdem sit (qui eos vocationem consequi salutarem voluerit) aperit. Neque vero Dominum simpliciter appellat, quod eo nomine multi in calo et terra nuncupentur, sed ex iis, quæ fecit, quidnam ipse sit, demonstrat : ex calis quidem, ubi degerent angeli; ex terra autem, ubi homines, qui beate et feliciter degere, Deumque ipsum, ad cujus imaginem conditi sunt, agnoscere poterant, D terramque ipsam, non aliter quam cœlum rationis et intelligentiae capaces virtutes, incolere. Terram namique etiam propter eos factam ornatamque esse testatus est, juxta illud: « Congregentur aquæ in locum unum, et appareat arida “. › Igitur mihi, inquit, caro et pretioso, data Evangelii prædica- tio sic eam ipse omnibus, tanquam communis opifex, non Judais tantum, largiar. Atque linc est, quod se Deum, neque alium præter se esse am- plius, aut in occulto quidquam locutum esse adjunxit, : Gen. 1, 9. VARIE LECTIONES.

άνδρες πονηροὶ καὶ δαίμονες ἡττηθήσονται. Ἱστο ρικῶς δὲ καὶ ἐπὶ Κύρου ληπτέον, ᾧ πᾶς ἐναντιού μενος αἰσχυνθήσεται. Καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰσραὴλ, ὡς ἐπανελθόντες ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας τοὺς ἀντιστα- τοῦντας νικήσουσιν. Εἶτα νήσους εἰπὼν, δηλοῖ καὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ συνεχομένην ὑπὸ τῶν αὐτὴν περι- κυκλούντων ἐθνῶν περικλυζομένην τε, τῶν οἰκητό- ρων τοῖς ἁμαρτήμασιν ζηλούντων ἀεὶ τὴν τῶν περιοι κούντων ἀσέβειαν. Προηγουμένως οὖν αὐτὴν ἀνα- καινισθῆναι προτρέπεται. "Ηδη δὲ καὶ πάντα τόσ πον ἐθνῶν τὴν τοῦ Θεοῦ λαβόντας ἐπίγνωσιν. Εἰ γὰρ ὁ τοσούτων ἀξιωθεὶς Ἰσραὴλ καὶ χρηματίσας υἱὸς ἀποστὰς Θεοῦ, φιλανθρωπίας ἠξίωται· πόσῳ μᾶλλον ὑμεῖς οἱ τῶν θείων ἀνήκοοι νόμων; νῆσος δὲ καὶ πᾶσα ψυχή περικλυζομένη ταῖς ἡδοναῖς ἁλ- μυραῖς τε φαντασίαις τοῦ βίου. Ητις ἐπιγνοῦσα Θεὸν καὶ παυσαμένη τοῦ πλημμελεῖν, ἀνακαινι σθήσεται τὰς ἑαυτῆς ἀναλαβοῦσα δυνάμεις, καὶ παλαιὰν ζύμην ἀποθεμένη, γεγονυίά τε πάσης αἱ- σχύνης ἐκτὸς, τοῦ Χριστοῦ τὴν μόρφωσιν περιφέ ρουσα. Ο ιή-κς". Οὕτως λέγει Κύριος ὁ ποιήσας τὸν οὐρανόν. Οὗτος ὁ Θεὸς, ὁ καταδείξας τὴν γῆν, καὶ ποιήσας αὐτὴν, αὐτὸς διώρισεν αὐτήν. Οὐκ εἰς κενὸν ἐποίησεν αὐτὴν, ἀλλὰ κατοικεῖσθαι ἔπλασεν αὐτήν. Εγώ εἰμι Κύριος, καὶ οὐκ ἔστιν ἔτι. Οὐκ ἐν κρυφῇ λελάληκα, οὐδὲ ἐν τόπῳ γῆς σκοτεινῷ, κ. τ. λ. • Ακολούθως ἐπενήνεκται ταῦτα τῷ, « Εγκαινίζεσθε πρός με, νῆσοι, » καὶ τοῖς ἑξῆς. Περὶ γὰρ τῶν Ἐκκλη- σιῶν καὶ τῶν ἀποστόλων εἰπὼν, ἐποίσει τὸ, Οὐκ ἐν κρυφῇ ὑμῖν λελαλήκατε Ρ. ὡς δὲ πρὸς τὴν τοσαύτην ἐπαγγελίαν τὸ ἀξιόπιστον παρίστησι τοῦ Θεοῦ, καὶ διδάσκει πόσον αὐτῷ τετίμηται τῶν ἀν- θρώπων τὸ γένος, ὡς καὶ κλήσεως σωτηρίου τυχεῖν. Καὶ οὐχ ἁπλῶς, Κύριος, φησὶ (πλεῖστοι γὰρ λέγονται ψευδῶς ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐν γῇ), ἀλλ' ὁ δι' ὧν ἐποίη- σεν, ὅπερ ἐστὶ δηλῶν· οὐρανὸν μὲν εἰς ἀγγέλων διατριβήν γῆν δὲ τοῖς ἀνθρώποις διαίτημα. Ο περ ηδύναντο εὖ τε ζῆν, καὶ γινώσκειν Θεόν, ἅτε κατ' εἰκόνα γενόμενοι, κἀπὶ γῆς εἶναι, ὅπερ αἱ νοεμαὶ δυνάμεις ἐν οὐρανῷ. Καὶ τὴν γῆν γὰρ δι' αὐτούς φησι κατασκευάσασαν • ἔφη, ἵνα κατά τόν • Συν αχθήτω τὸ ὕδωρ εἰς συναγωγὴν μίαν, καὶ ὀφθήτω ή ξηρά· › ὡς οὖν ἐμοὶ τιμίῳ · καὶ τὸ τοῦ Εὐαγ γελίου δεδώρηται κήρυγμα, πᾶσι τοῦτο δοὺς ", ὡς πάντων Δημιουργός, οὐκ Ἰουδαίοις καὶ ν μόνοις. Διό φησιν· Ἐγώ εἰμι Κύριος, καὶ οὐκ ἔστιν ὅτι. Οὐκ ἐν κρυφῇ λελάληκα. Πᾶσι γὰρ τὸ θεῖον Εὐαγγέλιον ἤπλωσα. Διόπερ εἰς πᾶσαν γῆν ἐξῆλθε τῶν εἰρημέ- νων ἀποστόλων ὁ φθόγγος. Τὰ γὰρ Μωσέως λόγια κρυφή λελάληται, γλώττη μὲν Ἑβραῖδι καὶ χα- ρακτῆρσι τοιούτοις, ἐν ἀβάτῳ τε ἐρήμῳ καὶ ἀνύδρω. Ρ γρ. λελάληκα τέως. γρ. ὥσπερ. · ἄρ, φησὶ καὶ ἵνα, " γρ. δώσω. ν ἄφ. καί, * γρ. κατασκευασθεῖσαν, · ἴσ. φησί. PROCOPII GAZEI Israel, ipseque Judas, in quo orabunt, cujusque A signo et scelerati homines, et dæmones ipsi pros- ternentur. Historice autem etiam de Cyro isthæc (cujus adversarii omnes confundentur) et de Israele,· qui ab exsilio reversus, reluctantes omnes supe- ralurus est, queant usurpari. Rursum, quod insulas dixit, Jerusalem non longe dissitam significavit, quæ undique vicinarum gentium insultibus, tan- quam undis agitaretur, quarum impietatem amu- lari incolis proclive semper fuit. Atque hinc est, quod eam imprimis adhortatur, ut innovetur; postea vero eos etiam statim qui de gentibus ubique locorum Dei cognitionem adepti sunt. Si enim qui tantis rebus dignus habitus erat Israel, Deique vocatus filius, desertor tamen ejusdem benignita- tem expertus est, quanto magis et vos ipsi, qui de divinis legibus nihil audivistis? Insula rursus omnis etiam anima hujus vitæ voluptatibus et cu- rarum amaritudine prius inundata dicatur, quæ Deo semel agnito, peccandique relicta consuetu- dine viribus resumptis innovatur, quæque ab omni confusione semota, deposito veteri fermento, Christi forma induitur. B Vers. 18.26. Sic dicit Dominus, qui fecit calum. Iste Deus, qui ostendit terram, et fecit eam, ipse dis- tinxit eam. Non frustra fecit eam, sed ut habita- relur, plasmavit eam. Ego sum Dominus, et non est alius. Non in abscondito locutus, neque in loco tenebroso, etc. Ordine ista illis inferuntur, quibus inno- vari ad se insulas, et quæ deinceps secuta sunt, imperavit. Ubi enim de Ecclesiis, deque apostolis verba fecerit, nihil se in abscondito locutum esse subjunget. Interea vero ad tantæ promissionis persuasionem, Dei fidem et auctoritatem inter- miscet, et quo in honoris gradu mortalium genus apud eumdem sit (qui eos vocationem consequi salutarem voluerit) aperit. Neque vero Dominum simpliciter appellat, quod eo nomine multi in calo et terra nuncupentur, sed ex iis, quæ fecit, quidnam ipse sit, demonstrat : ex calis quidem, ubi degerent angeli; ex terra autem, ubi homines, qui beate et feliciter degere, Deumque ipsum, ad cujus imaginem conditi sunt, agnoscere poterant, D terramque ipsam, non aliter quam cœlum rationis et intelligentiae capaces virtutes, incolere. Terram namique etiam propter eos factam ornatamque esse testatus est, juxta illud: « Congregentur aquæ in locum unum, et appareat arida “. › Igitur mihi, inquit, caro et pretioso, data Evangelii prædica- tio sic eam ipse omnibus, tanquam communis opifex, non Judais tantum, largiar. Atque linc est, quod se Deum, neque alium præter se esse am- plius, aut in occulto quidquam locutum esse adjunxit, : Gen. 1, 9. VARIE LECTIONES.

Τὸ δὲ κήρυγμα τὸ Χριστοῦ πάσῃ γλώττῃ λαλεῖται, καὶ πᾶσι γράμμασι γράφεται. Τὸ δὲ οὐκ ἐν κρυφῇ, τοῦτον οἱ πλείους τὸν τρόπον ἑρμήνευσαν, ὡς ἂν μήτις κ εἴποι · Θεὸς μὲν ἐστι καὶ μόνος ἀληθῶς, ἀλλ᾽ ἄδη- 2ον μὴ καὶ ἄλλους ἐθέλει καλεῖσθαι θεούς. Νόμον φησὶ περὶ τούτου διέταξα λάθρα λαλήσας μηδέν. Κατέβη γὰρ ὁ Κύριος ἐπὶ τὸ ὄρος Σινᾶ ἐν εἴδει πυρὸς, καὶ σαλπίγγων ἠχών, βρονταῖς τε καὶ ἀστρα- παῖς, καὶ ἦν ἡ οἰκουμένη πᾶσα μετέωρος, ὑμῶν τε κληθέντων καὶ τῆς Αἰγυπτίων καταδυομένης ἀρχῆς, οὐχ ἵνα ματαίοις δουλεύσητε μάταιον γὰρ τὸ εἴδωλον εἴρηκε· φανερῶς γὰρ ὑμῖν ἐκήρυξε, « Κύριον τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύω σεις, καὶ οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον. • Πολλάκις δὲ τὸ, ἐγώ εἰμι, λέλεκται προτρεπτικῶς, εἰς κατανόησιν τοῦ μόνου Θεοῦ καὶ τὰ πάλαι ποιήσαντος θαύματα. Β Λαλῶν δικαιοσύνην καὶ ἀναγγέλλων ἀλήθειαν. διέταττε μὲν γὰρ ὁ νόμος τὰ πρακτέα δικαίως· ᾐνίττετο δὲ καὶ ταῖς σκιαῖς τὴν ἀλήθειαν τὰ ἐν Χριστῷ προτυπῶν. Περὶ αὐτοῦ γὰρ ἐλάλησε Μω- σῆς. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι. Κατὰ δὲ τὴν πρώτην ἐξ- ήγησιν, Οὐκ εἶπον τῷ σπέρματι Ιακώβ, Μάταιον ζητήσατε. Κατὰ δὲ Σύμμαχον, ματαίως ζητήσατέ με. Κατὰ δὲ τοὺς ἄλλους, κενῶς ζητήσατέ με. Τὸ γὰρ Εὐαγγέλιον πρώτοις ὑμῖν ἀνεκήρυξα. Καὶ ὡς ἂν μὴ δόξητε μάτην θεοσεβεῖν, μισθὸν ὑμῖν ζωήν ἐπηγγειλάμην αἰώνιον, καὶ ἡ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἐπειδὴ δὲ Θεός εἰμι λαλῶν δικαιοσύ την καὶ ἀναγγέλλων ἀλήθειαν, κατὰ τὸν τῆς δικαιοσύνης λόγον, μετὰ τοὺς ἐκ περιτομῆς, καλῶ πάντας πρὸς ἐμαυτὸν, κήρυγμά τε ποιοῦμαι κοινόν. Συνάχθητε καὶ ἧκετε, καὶ βουλεύσασθε ἅμα οἱ σωζόμενοι τῶν ἐθνῶν. Ἀντὶ δὲ τοῦ βουλεύσασθε ἅμα, Σύμμαχος, προσεγγίσατέ μοι, φησίν, οι διαπεφευγότες τῶν ἐθνῶν. Τὸ δὲ συνάχθητε καλοῦντός ἐστιν οὓς ὁ Σατανᾶς διεσκέδασεν. Ελθὼν γὰρ ὁ Σωτὴρ θάνατον ὑπέμεινε δι' ἡμᾶς, ἵνα, κατὰ τὸν εὐαγγελιστὴν, τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπι σμένα συναγάγῃ εἰς ἓν συνδεθέντας ομοψυχίᾳ καὶ πίστει. Καὶ ὡς μακρὰν οὖσιν ἥκειν φησί. Θεοῦ γὰρ ἀφίστησι πλάνη. Διὸ καὶ Παυλός φησιν, « Οι ποτε ὄντες μακρὰν, ἐγενήθητε ἐγγύς. » Καὶ πάλιν, • Εὐηγγελίσατο εἰρήνην ὑμῖν τοῖς μακρὰν, καὶ εἰρή- νην τοῖς ἐγγύς. » Καὶ προφήτης δέ φησιν· « Εγγί- σατε τῷ Θεῷ καὶ ἐγγιεῖ ὑμῖν·, τὸ δὲ βουλεύσα- σθε ἅμα, πρὸς τὸ σὺν φρονήσει προσιέναι παρακα- λεῖ. Δεῖ γὰρ πᾶσαν πλάνην ἀρνησαμένους οὕτω προσ- ιέναι Θεῷ νοῦν εὐσεβῆ τῆς πρὶν ἀφροσύνης άλλαξα μένους. Εt οι Ελου. ΧΙΧ, σε γ. εἴ τις. γ ἴσ. ήχων. COMMENTARII IN ISAIAM. A qui divinum omnibus Evangelium explicuit. Hinc inquam, quod in omnem terram eorum qui apo- stoli dicebantur, vocis sonus erupit ". Mosis enim oracula sermone quidem et characteribus Hebrais, locis inviis et aqua destitutis, clanculum edita reperias : Christi autem Evangelium omnium gen- tium linguis et litteris celebratum. At quod non in abscondito scribitur, ita explicant nonnulli ac si dicatur, Deum quidem solum re vera esse, sed incertum, an et alios etiam deos appellare permittat. Legem, inquit, hac de re tuli, neque in abscondito quidquam locutus sum. Descendit enim in Sina montem Dominus, in speciem ignis, tubis clangentibus ", multo tonitru, multaque corusca- tione, in sublimem prorsus et excelsam terram, exstinctoque Ægyptiorum regno vocari vos et ser- vari voluit; non, ut ipsi rebus vanis, qualia sunt quæ idola nominantur, vos manciparetis. Aperte siquidem vobis, Dominum Deum adorandum esse, eique uni serviendum, neque idola fabricanda edixit. Est vero advertendum, persæpe illud : Ego sum Dominus, exhortationis modo, ad unius Dei significationem, qui prisca miracula patravit, usurpari. B C D Sequitur autem : Qui justitiam loquitur, et re- ritatem annuntiat. Imperabat enim lex quæ juste fieri liceret, umbris autem veritatem innueus, quæ in Christo erant ante depingebat, de quo Moses locutus fuerat . Atque hæc quidem illi, vertin secundum priorem explicationem : Non dixi semini Jacob, Vanum quærite ; secundum Symmachum autem et alios, Frustra quærite me. Evangelium siquidem vobis ipse ante omines promulgavi; ac ne pietatem frustra colere videremini, mercedem etiam vitam æternam, cæteraque alia, quæ nec auris audivit, nec oculus vidit, nec in cor hominis ascenderunt ", ego pollicitus sum. Sed jam quo- niam Ego sum Deus, qui justitiam loquor, et annun- tio veritatem secundum justuliæ verbum; post Ju- dæos, ad me quoslibet ego nullo discrimine acce- dere, et cominune omnibus Evangelii præconium esse jubeo. Congregamini et venite et consulite simul, qui salvamini de gentibus, ubi pro consu'ile simul, Accedite ad me qui de gentibus effugisis interpretatur Symmachus. Ideo autem congrega- mini dixit, ut cogentis ipsos et convocantis perso- nam exprimeret, qui erant a Salana disgre- gali. Cum venisset enim non sui, sed nostri causa, mortem subiit Salvator, ut secundum Evangelistæ verba *, Dei filios, qui erant dispersi, eodem animi Adeique vinculo connexos in unum congregarel. Deinde tanquam longe absint, venturum se innuit. Arcet enim et separat a Deo error ipse. Indeque est Pauli illud: Qui aliquando eratis longe, facti estis prope • El rursum : « Evangelizavil pa- cem vobis, qui longe fuistis, et pacem iis, qui prope ". » prophetæ etiam : : Appropinquate Deo, et appropinquabit vobis 7. At quod consulite simul dieit, ita caute et prudenter accedere 31, 9. Psal. xvi, 5; Rom. x, 18. sean. ** Joan. v, 46. 5³ Isa. Lxiv, 4; Cor. ibid. 17. Jac. iv, 8. ss Joan. x1, 52. Ephes. 11, 13. VARIE LECTIONES.

Τὸ δὲ κήρυγμα τὸ Χριστοῦ πάσῃ γλώττῃ λαλεῖται, καὶ πᾶσι γράμμασι γράφεται. Τὸ δὲ οὐκ ἐν κρυφῇ, τοῦτον οἱ πλείους τὸν τρόπον ἑρμήνευσαν, ὡς ἂν μήτις κ εἴποι · Θεὸς μὲν ἐστι καὶ μόνος ἀληθῶς, ἀλλ᾽ ἄδη- 2ον μὴ καὶ ἄλλους ἐθέλει καλεῖσθαι θεούς. Νόμον φησὶ περὶ τούτου διέταξα λάθρα λαλήσας μηδέν. Κατέβη γὰρ ὁ Κύριος ἐπὶ τὸ ὄρος Σινᾶ ἐν εἴδει πυρὸς, καὶ σαλπίγγων ἠχών, βρονταῖς τε καὶ ἀστρα- παῖς, καὶ ἦν ἡ οἰκουμένη πᾶσα μετέωρος, ὑμῶν τε κληθέντων καὶ τῆς Αἰγυπτίων καταδυομένης ἀρχῆς, οὐχ ἵνα ματαίοις δουλεύσητε μάταιον γὰρ τὸ εἴδωλον εἴρηκε· φανερῶς γὰρ ὑμῖν ἐκήρυξε, « Κύριον τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύω σεις, καὶ οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον. • Πολλάκις δὲ τὸ, ἐγώ εἰμι, λέλεκται προτρεπτικῶς, εἰς κατανόησιν τοῦ μόνου Θεοῦ καὶ τὰ πάλαι ποιήσαντος θαύματα. Β Λαλῶν δικαιοσύνην καὶ ἀναγγέλλων ἀλήθειαν. διέταττε μὲν γὰρ ὁ νόμος τὰ πρακτέα δικαίως· ᾐνίττετο δὲ καὶ ταῖς σκιαῖς τὴν ἀλήθειαν τὰ ἐν Χριστῷ προτυπῶν. Περὶ αὐτοῦ γὰρ ἐλάλησε Μω- σῆς. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι. Κατὰ δὲ τὴν πρώτην ἐξ- ήγησιν, Οὐκ εἶπον τῷ σπέρματι Ιακώβ, Μάταιον ζητήσατε. Κατὰ δὲ Σύμμαχον, ματαίως ζητήσατέ με. Κατὰ δὲ τοὺς ἄλλους, κενῶς ζητήσατέ με. Τὸ γὰρ Εὐαγγέλιον πρώτοις ὑμῖν ἀνεκήρυξα. Καὶ ὡς ἂν μὴ δόξητε μάτην θεοσεβεῖν, μισθὸν ὑμῖν ζωήν ἐπηγγειλάμην αἰώνιον, καὶ ἡ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἐπειδὴ δὲ Θεός εἰμι λαλῶν δικαιοσύ την καὶ ἀναγγέλλων ἀλήθειαν, κατὰ τὸν τῆς δικαιοσύνης λόγον, μετὰ τοὺς ἐκ περιτομῆς, καλῶ πάντας πρὸς ἐμαυτὸν, κήρυγμά τε ποιοῦμαι κοινόν. Συνάχθητε καὶ ἧκετε, καὶ βουλεύσασθε ἅμα οἱ σωζόμενοι τῶν ἐθνῶν. Ἀντὶ δὲ τοῦ βουλεύσασθε ἅμα, Σύμμαχος, προσεγγίσατέ μοι, φησίν, οι διαπεφευγότες τῶν ἐθνῶν. Τὸ δὲ συνάχθητε καλοῦντός ἐστιν οὓς ὁ Σατανᾶς διεσκέδασεν. Ελθὼν γὰρ ὁ Σωτὴρ θάνατον ὑπέμεινε δι' ἡμᾶς, ἵνα, κατὰ τὸν εὐαγγελιστὴν, τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπι σμένα συναγάγῃ εἰς ἓν συνδεθέντας ομοψυχίᾳ καὶ πίστει. Καὶ ὡς μακρὰν οὖσιν ἥκειν φησί. Θεοῦ γὰρ ἀφίστησι πλάνη. Διὸ καὶ Παυλός φησιν, « Οι ποτε ὄντες μακρὰν, ἐγενήθητε ἐγγύς. » Καὶ πάλιν, • Εὐηγγελίσατο εἰρήνην ὑμῖν τοῖς μακρὰν, καὶ εἰρή- νην τοῖς ἐγγύς. » Καὶ προφήτης δέ φησιν· « Εγγί- σατε τῷ Θεῷ καὶ ἐγγιεῖ ὑμῖν·, τὸ δὲ βουλεύσα- σθε ἅμα, πρὸς τὸ σὺν φρονήσει προσιέναι παρακα- λεῖ. Δεῖ γὰρ πᾶσαν πλάνην ἀρνησαμένους οὕτω προσ- ιέναι Θεῷ νοῦν εὐσεβῆ τῆς πρὶν ἀφροσύνης άλλαξα μένους. Εt οι Ελου. ΧΙΧ, σε γ. εἴ τις. γ ἴσ. ήχων. COMMENTARII IN ISAIAM. A qui divinum omnibus Evangelium explicuit. Hinc inquam, quod in omnem terram eorum qui apo- stoli dicebantur, vocis sonus erupit ". Mosis enim oracula sermone quidem et characteribus Hebrais, locis inviis et aqua destitutis, clanculum edita reperias : Christi autem Evangelium omnium gen- tium linguis et litteris celebratum. At quod non in abscondito scribitur, ita explicant nonnulli ac si dicatur, Deum quidem solum re vera esse, sed incertum, an et alios etiam deos appellare permittat. Legem, inquit, hac de re tuli, neque in abscondito quidquam locutus sum. Descendit enim in Sina montem Dominus, in speciem ignis, tubis clangentibus ", multo tonitru, multaque corusca- tione, in sublimem prorsus et excelsam terram, exstinctoque Ægyptiorum regno vocari vos et ser- vari voluit; non, ut ipsi rebus vanis, qualia sunt quæ idola nominantur, vos manciparetis. Aperte siquidem vobis, Dominum Deum adorandum esse, eique uni serviendum, neque idola fabricanda edixit. Est vero advertendum, persæpe illud : Ego sum Dominus, exhortationis modo, ad unius Dei significationem, qui prisca miracula patravit, usurpari. B C D Sequitur autem : Qui justitiam loquitur, et re- ritatem annuntiat. Imperabat enim lex quæ juste fieri liceret, umbris autem veritatem innueus, quæ in Christo erant ante depingebat, de quo Moses locutus fuerat . Atque hæc quidem illi, vertin secundum priorem explicationem : Non dixi semini Jacob, Vanum quærite ; secundum Symmachum autem et alios, Frustra quærite me. Evangelium siquidem vobis ipse ante omines promulgavi; ac ne pietatem frustra colere videremini, mercedem etiam vitam æternam, cæteraque alia, quæ nec auris audivit, nec oculus vidit, nec in cor hominis ascenderunt ", ego pollicitus sum. Sed jam quo- niam Ego sum Deus, qui justitiam loquor, et annun- tio veritatem secundum justuliæ verbum; post Ju- dæos, ad me quoslibet ego nullo discrimine acce- dere, et cominune omnibus Evangelii præconium esse jubeo. Congregamini et venite et consulite simul, qui salvamini de gentibus, ubi pro consu'ile simul, Accedite ad me qui de gentibus effugisis interpretatur Symmachus. Ideo autem congrega- mini dixit, ut cogentis ipsos et convocantis perso- nam exprimeret, qui erant a Salana disgre- gali. Cum venisset enim non sui, sed nostri causa, mortem subiit Salvator, ut secundum Evangelistæ verba *, Dei filios, qui erant dispersi, eodem animi Adeique vinculo connexos in unum congregarel. Deinde tanquam longe absint, venturum se innuit. Arcet enim et separat a Deo error ipse. Indeque est Pauli illud: Qui aliquando eratis longe, facti estis prope • El rursum : « Evangelizavil pa- cem vobis, qui longe fuistis, et pacem iis, qui prope ". » prophetæ etiam : : Appropinquate Deo, et appropinquabit vobis 7. At quod consulite simul dieit, ita caute et prudenter accedere 31, 9. Psal. xvi, 5; Rom. x, 18. sean. ** Joan. v, 46. 5³ Isa. Lxiv, 4; Cor. ibid. 17. Jac. iv, 8. ss Joan. x1, 52. Ephes. 11, 13. VARIE LECTIONES.

παντελῶς οἱ αἱροντες τὸ ξύλον γλύμμα αὐτῶν, Συστρέψαντες οὖν ἑαυτοὺς συνίδετε ὡς ἀνόητο: δ ἐστιν ὑψοῦντες ὡς δόξαν αὐτῷ προσάγειν Θεοῦ. Ηγουν οἱ τὰ ἄψυχα φέροντες, ὡς μὴ κινεῖσθαι δυ νάμενα, πῶς ὁδοιποροῦντες, ἢ πλέοντες τὴν παρά τούτων αἰτοῦνται βοήθειαν; Εἰ δὲ ἔχουσί τι περὶ τῶν ἰδίων λέγειν θεῶν, προσίτωσαν. Σύνεγγυς γὰρ γεγονότες τὸν ἀληθῆ Θεὸν ἐπιγνώσονται. Οὐ μέγα δεῖγμα τῆς θεότητος τὸ προαγγείλαι ταῦτα διὰ τῶν προφητῶν, ὅπερ οὐκ ἔχουσι ποιεῖν οἱ φενακισμῷ προς λέγειν ἐπαγγελλόμενοι δαίμονες, μήτε τὴν Χριστοῦ παρουσίαν προγνόντες, μήτε τὴν ἰδίαν κατάλυσιν; Ἐγὼ δὲ προείπον, ἐπεὶ δίκαιός εἰμι καὶ Σωτήρ. Δικαίῳ γὰρ λόγῳ πρὸς σωτηρίαν πάντα τὰ ἔθνη και λῶ. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ ἀπ' ἐσχάτου τῆς γῆς. Καὶ δίκαιον ἑαυτὸν ἄλλως καλεῖ, πρὸς ἀντιδιαστολήν, τῶν ἠδικηκότων τὴν ἡμετέραν φύσιν δαιμόνων, οι μηδὲ θυμάτων ἀνθρωπίνων ἀπέσχοντο. Καὶ πῶς οὐ δίκαιος ὁ τοῖς τοσοῦτον ἠδικημένοις ἐπικουρῶν; δς καὶ καθόλου προλέγων, ἀδιάπτωτον τηρεῖ τῶν προῤῥηθέντων τὴν ἔκβασιν ; Προειπών γὰρ Ἀβραὰμ τὴν δουλείαν τε καὶ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ γένους, καὶ μήτε ᾽Αβραὰμ ὑπομνήσαντος (τότε γὰρ οὐδὲ ἦν μήτε τῶν ἐξ αὐτοῦ δικαιοπραγούντων), πρὸς ἔργον ἐξ- ήνεγκε. Καὶ πάλιν δίκαιόν φησιν ἑαυτὸν, τοὺς ἡμαρ τηκότας φοβῶν. Δικαίου γὰρ ἡ ἀπαραίτητος κόλα- σις. Καλεῖ δὲ καὶ Σωτῆρα, ὡς ἂν αὐτὸν ἐπὶ σωτη ρίᾳ μαθόντες πάντα ποιεῖν αὐτῶν, ὁμολογοῖεν μὲν μετανοοῦντες ἣν ἐκ τῶν δικαίων ὀφείλουσι δίκην φιλανθρωπίας δὲ τυχόντες, τὴν τοῦ συγχωροῦντος χρηστότητα. « Δίκαιος γὰρ ἑαυτοῦ κατήγορος ἐν πρωτολογία. » Τὴν περὶ τῶν ἐθνῶν δὲ δικαιοσύνην μεθ᾽ ὅρκου προΐσχεται, ο Ινα διὰ δύο, φησὶν ὁ θεῖος Απόστολος, πραγμάτων ἀμεταθέτων, ἐν οἷς ἀδύνα τον ψεύσασθαι Θεὸν, ἰσχυρὰν παράκλησιν ἔχωμεν. » Καὶ οἱ λόγοι δέ μου, φησὶν οὐκ ἀποστραφή σονται. Ποῖοι δὲ λόγοι; δι' ὧν ἔλεγεν, Επι- στράφητε ἐπ' ἐμὲ, καὶ σωθήσεσθε οἱ ἀπ' ἐσχά του τῆς γῆς. Ἐπὶ τίσιν δὲ τὸν ὅρκον ἐπήγαγεν, δηλοῖ λέγων · Ὅτι ἐμοὶ κάμψει πᾶν γόνυ, οὐ τὸ Ἰουδαίων μόνον. Εἰ γὰρ Ισραήλ μετὰ τοσαύτας ἁμαρτίας, χάριτος ἐδεήθη· πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ πάν- των μέγα ἂν τὸ λεγόμενον ἐπιστεῖτο. Δι' ὅπερ ὡς ἀνθρώποις διαλεγόμενος, ὅρκον ἐπήγαγεν, ὡς προσ κυνήσουσιν αὐτῷ, καὶ αὐτὸν ὅρκον ποιήσονται, ὅπερ ἐκ μέρους πεπλήρωται κληθέντων τῶν ἐθνῶν. Πληρωθήσεται δὲ τελείως ἐν τῇ συντελείᾳ τοῦ αἰῶν νος, ὅτε πᾶν ἀνθρώπινον φάντασμα καὶ ψεῦδος κατα αργηθήσεται. Πᾶσα δὲ γλῶσσα ἐρεῖ, ὅτι δικαιο- σύνη, καὶ δόξα πρὸς αὐτὸν ἥξει. Τὸ δὲ δόξα, ἰσχὺς ὁ Σύμμαχος είρηκεν. Πᾶσαι γὰρ αἱ ἐν οὐρα PROCOPII GAZÆI adhortatur. Decet enim non nisi relicta prorsus peccandi consuetudine, vitaque in melius commu- tata, caste et pie ad Deum accedere. B Ad vos igitur reversi considerate, quam penitus A vecordes illi sint, qui lignum sculpturæ suæ elevant, id est, qui ita extollunt, ut gloriam quæ uni Deo debetur, ligno largiantur. Nimirum, quibus placet portare sensus expertia, et quæ ne moveri quidem valeant, quo pacto vel terra, vel mari iter facien- tes, ab ejusmodi auxilium postulant? Quod si quid- quam habent, quod pro diis istis dicant, accedant et ipsi. Tum demum enim verum Deum agnoscent, cum propius accesserint. Annon magnum est deitatis argumentum, quod a prophetis ista longe ante prædicta, quam facta sunt; qualia dæmones, qui futurorum notitiam sibi arrogant, ne ſucum quidem faciendo præstare queant; sed neque Christi adventum, vel interitum suum prænosse ? At ea ipse, quia justus et Salvator sum, prædixi ; qui justa oratione gentes omnes ad salutem voco. Id enim eo ipso, quod ab extremis terræ dixit, significavit. Quin et justum se alias nominat, ut dæmonum, qui in naturam nostram ita grassantur, ut ab humanis hostiis non abstineant, distinctio- nem adhibeat. Qui enim non justus dicatur, qui tam libenter injuria affectis opitulatur? qui nihil omnino futurum pronuntiat, quod certo et indu- bitato eventu non probet? Cum enim Abrahami nepotes esse servituros, tandemque libertatem consecuturos prædixisset; ipso etiam non re- cordante patriarcha (neque enim vivebat adhuc vel ejus posterorum quisquam, qui justitiæ nomine commendaretur) ad exitum res ipsa deducta est. Justum rursus et ipse se appellat, ut iis, qui pec- carunt, metum incutiat. Caret enim miseratione quæ justorum est in scelera animadversio. Vocal vero et Salvatorem, ut postquam ipsum salutis ergo moliri omnia perspexerint, eas sibi pœnas, quas perferunt, juste infligi scelerum conscientia fateantur; si quid autem humanitatis sentiant, illud ipsum diving gratia benignitatique attribuant. c Justus enim, scribitur se, prior est accusator sui. Prætexit vero non sine juramento gentium justitiam, ut per duas res, ait Apostolus ", immobi- les, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum solatium habeamus. Et sermones mei, addit, non avertentur. Quales vero sermones ? Quibus nimirum dicebat : Convers Cimini ad me, et salvi eritis ab extremo terra. Qui- bus autem de causis jusjurandum addiderit, hoc ipso indicat, quod, quia miki incurvabitur omne genu, non Judeorum tantum, adjunxit. Si enim gratia Israeli post tanta peccata opus fuit; multo magis quod dicitur, cum sit omnium longe maxi- mum, fidem non inveniat. Inde est ergo, quod tanquam cum hominibus sermo habeatur, admoto jurejurando, eos illum esse adoraturos, similique juramento usuros, confirmavit, quod ex patre jam vocatis gentibus accidisse videmus. Efficietur au- tem penitus, cum in sæculi consummatione omnis humanæ mentis cogitatio vanitasque destruetur. Omnis autem lingua dicet, quia justitia et gloria ad ** Prov. XVIII, 17. * Hebr, vi, 18. C D

παντελῶς οἱ αἱροντες τὸ ξύλον γλύμμα αὐτῶν, Συστρέψαντες οὖν ἑαυτοὺς συνίδετε ὡς ἀνόητο: δ ἐστιν ὑψοῦντες ὡς δόξαν αὐτῷ προσάγειν Θεοῦ. Ηγουν οἱ τὰ ἄψυχα φέροντες, ὡς μὴ κινεῖσθαι δυ νάμενα, πῶς ὁδοιποροῦντες, ἢ πλέοντες τὴν παρά τούτων αἰτοῦνται βοήθειαν; Εἰ δὲ ἔχουσί τι περὶ τῶν ἰδίων λέγειν θεῶν, προσίτωσαν. Σύνεγγυς γὰρ γεγονότες τὸν ἀληθῆ Θεὸν ἐπιγνώσονται. Οὐ μέγα δεῖγμα τῆς θεότητος τὸ προαγγείλαι ταῦτα διὰ τῶν προφητῶν, ὅπερ οὐκ ἔχουσι ποιεῖν οἱ φενακισμῷ προς λέγειν ἐπαγγελλόμενοι δαίμονες, μήτε τὴν Χριστοῦ παρουσίαν προγνόντες, μήτε τὴν ἰδίαν κατάλυσιν; Ἐγὼ δὲ προείπον, ἐπεὶ δίκαιός εἰμι καὶ Σωτήρ. Δικαίῳ γὰρ λόγῳ πρὸς σωτηρίαν πάντα τὰ ἔθνη και λῶ. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ ἀπ' ἐσχάτου τῆς γῆς. Καὶ δίκαιον ἑαυτὸν ἄλλως καλεῖ, πρὸς ἀντιδιαστολήν, τῶν ἠδικηκότων τὴν ἡμετέραν φύσιν δαιμόνων, οι μηδὲ θυμάτων ἀνθρωπίνων ἀπέσχοντο. Καὶ πῶς οὐ δίκαιος ὁ τοῖς τοσοῦτον ἠδικημένοις ἐπικουρῶν; δς καὶ καθόλου προλέγων, ἀδιάπτωτον τηρεῖ τῶν προῤῥηθέντων τὴν ἔκβασιν ; Προειπών γὰρ Ἀβραὰμ τὴν δουλείαν τε καὶ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ γένους, καὶ μήτε ᾽Αβραὰμ ὑπομνήσαντος (τότε γὰρ οὐδὲ ἦν μήτε τῶν ἐξ αὐτοῦ δικαιοπραγούντων), πρὸς ἔργον ἐξ- ήνεγκε. Καὶ πάλιν δίκαιόν φησιν ἑαυτὸν, τοὺς ἡμαρ τηκότας φοβῶν. Δικαίου γὰρ ἡ ἀπαραίτητος κόλα- σις. Καλεῖ δὲ καὶ Σωτῆρα, ὡς ἂν αὐτὸν ἐπὶ σωτη ρίᾳ μαθόντες πάντα ποιεῖν αὐτῶν, ὁμολογοῖεν μὲν μετανοοῦντες ἣν ἐκ τῶν δικαίων ὀφείλουσι δίκην φιλανθρωπίας δὲ τυχόντες, τὴν τοῦ συγχωροῦντος χρηστότητα. « Δίκαιος γὰρ ἑαυτοῦ κατήγορος ἐν πρωτολογία. » Τὴν περὶ τῶν ἐθνῶν δὲ δικαιοσύνην μεθ᾽ ὅρκου προΐσχεται, ο Ινα διὰ δύο, φησὶν ὁ θεῖος Απόστολος, πραγμάτων ἀμεταθέτων, ἐν οἷς ἀδύνα τον ψεύσασθαι Θεὸν, ἰσχυρὰν παράκλησιν ἔχωμεν. » Καὶ οἱ λόγοι δέ μου, φησὶν οὐκ ἀποστραφή σονται. Ποῖοι δὲ λόγοι; δι' ὧν ἔλεγεν, Επι- στράφητε ἐπ' ἐμὲ, καὶ σωθήσεσθε οἱ ἀπ' ἐσχά του τῆς γῆς. Ἐπὶ τίσιν δὲ τὸν ὅρκον ἐπήγαγεν, δηλοῖ λέγων · Ὅτι ἐμοὶ κάμψει πᾶν γόνυ, οὐ τὸ Ἰουδαίων μόνον. Εἰ γὰρ Ισραήλ μετὰ τοσαύτας ἁμαρτίας, χάριτος ἐδεήθη· πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ πάν- των μέγα ἂν τὸ λεγόμενον ἐπιστεῖτο. Δι' ὅπερ ὡς ἀνθρώποις διαλεγόμενος, ὅρκον ἐπήγαγεν, ὡς προσ κυνήσουσιν αὐτῷ, καὶ αὐτὸν ὅρκον ποιήσονται, ὅπερ ἐκ μέρους πεπλήρωται κληθέντων τῶν ἐθνῶν. Πληρωθήσεται δὲ τελείως ἐν τῇ συντελείᾳ τοῦ αἰῶν νος, ὅτε πᾶν ἀνθρώπινον φάντασμα καὶ ψεῦδος κατα αργηθήσεται. Πᾶσα δὲ γλῶσσα ἐρεῖ, ὅτι δικαιο- σύνη, καὶ δόξα πρὸς αὐτὸν ἥξει. Τὸ δὲ δόξα, ἰσχὺς ὁ Σύμμαχος είρηκεν. Πᾶσαι γὰρ αἱ ἐν οὐρα PROCOPII GAZÆI adhortatur. Decet enim non nisi relicta prorsus peccandi consuetudine, vitaque in melius commu- tata, caste et pie ad Deum accedere. B Ad vos igitur reversi considerate, quam penitus A vecordes illi sint, qui lignum sculpturæ suæ elevant, id est, qui ita extollunt, ut gloriam quæ uni Deo debetur, ligno largiantur. Nimirum, quibus placet portare sensus expertia, et quæ ne moveri quidem valeant, quo pacto vel terra, vel mari iter facien- tes, ab ejusmodi auxilium postulant? Quod si quid- quam habent, quod pro diis istis dicant, accedant et ipsi. Tum demum enim verum Deum agnoscent, cum propius accesserint. Annon magnum est deitatis argumentum, quod a prophetis ista longe ante prædicta, quam facta sunt; qualia dæmones, qui futurorum notitiam sibi arrogant, ne ſucum quidem faciendo præstare queant; sed neque Christi adventum, vel interitum suum prænosse ? At ea ipse, quia justus et Salvator sum, prædixi ; qui justa oratione gentes omnes ad salutem voco. Id enim eo ipso, quod ab extremis terræ dixit, significavit. Quin et justum se alias nominat, ut dæmonum, qui in naturam nostram ita grassantur, ut ab humanis hostiis non abstineant, distinctio- nem adhibeat. Qui enim non justus dicatur, qui tam libenter injuria affectis opitulatur? qui nihil omnino futurum pronuntiat, quod certo et indu- bitato eventu non probet? Cum enim Abrahami nepotes esse servituros, tandemque libertatem consecuturos prædixisset; ipso etiam non re- cordante patriarcha (neque enim vivebat adhuc vel ejus posterorum quisquam, qui justitiæ nomine commendaretur) ad exitum res ipsa deducta est. Justum rursus et ipse se appellat, ut iis, qui pec- carunt, metum incutiat. Caret enim miseratione quæ justorum est in scelera animadversio. Vocal vero et Salvatorem, ut postquam ipsum salutis ergo moliri omnia perspexerint, eas sibi pœnas, quas perferunt, juste infligi scelerum conscientia fateantur; si quid autem humanitatis sentiant, illud ipsum diving gratia benignitatique attribuant. c Justus enim, scribitur se, prior est accusator sui. Prætexit vero non sine juramento gentium justitiam, ut per duas res, ait Apostolus ", immobi- les, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum solatium habeamus. Et sermones mei, addit, non avertentur. Quales vero sermones ? Quibus nimirum dicebat : Convers Cimini ad me, et salvi eritis ab extremo terra. Qui- bus autem de causis jusjurandum addiderit, hoc ipso indicat, quod, quia miki incurvabitur omne genu, non Judeorum tantum, adjunxit. Si enim gratia Israeli post tanta peccata opus fuit; multo magis quod dicitur, cum sit omnium longe maxi- mum, fidem non inveniat. Inde est ergo, quod tanquam cum hominibus sermo habeatur, admoto jurejurando, eos illum esse adoraturos, similique juramento usuros, confirmavit, quod ex patre jam vocatis gentibus accidisse videmus. Efficietur au- tem penitus, cum in sæculi consummatione omnis humanæ mentis cogitatio vanitasque destruetur. Omnis autem lingua dicet, quia justitia et gloria ad ** Prov. XVIII, 17. * Hebr, vi, 18. C D

παντελῶς οἱ αἱροντες τὸ ξύλον γλύμμα αὐτῶν, Συστρέψαντες οὖν ἑαυτοὺς συνίδετε ὡς ἀνόητο: δ ἐστιν ὑψοῦντες ὡς δόξαν αὐτῷ προσάγειν Θεοῦ. Ηγουν οἱ τὰ ἄψυχα φέροντες, ὡς μὴ κινεῖσθαι δυ νάμενα, πῶς ὁδοιποροῦντες, ἢ πλέοντες τὴν παρά τούτων αἰτοῦνται βοήθειαν; Εἰ δὲ ἔχουσί τι περὶ τῶν ἰδίων λέγειν θεῶν, προσίτωσαν. Σύνεγγυς γὰρ γεγονότες τὸν ἀληθῆ Θεὸν ἐπιγνώσονται. Οὐ μέγα δεῖγμα τῆς θεότητος τὸ προαγγείλαι ταῦτα διὰ τῶν προφητῶν, ὅπερ οὐκ ἔχουσι ποιεῖν οἱ φενακισμῷ προς λέγειν ἐπαγγελλόμενοι δαίμονες, μήτε τὴν Χριστοῦ παρουσίαν προγνόντες, μήτε τὴν ἰδίαν κατάλυσιν; Ἐγὼ δὲ προείπον, ἐπεὶ δίκαιός εἰμι καὶ Σωτήρ. Δικαίῳ γὰρ λόγῳ πρὸς σωτηρίαν πάντα τὰ ἔθνη και λῶ. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ ἀπ' ἐσχάτου τῆς γῆς. Καὶ δίκαιον ἑαυτὸν ἄλλως καλεῖ, πρὸς ἀντιδιαστολήν, τῶν ἠδικηκότων τὴν ἡμετέραν φύσιν δαιμόνων, οι μηδὲ θυμάτων ἀνθρωπίνων ἀπέσχοντο. Καὶ πῶς οὐ δίκαιος ὁ τοῖς τοσοῦτον ἠδικημένοις ἐπικουρῶν; δς καὶ καθόλου προλέγων, ἀδιάπτωτον τηρεῖ τῶν προῤῥηθέντων τὴν ἔκβασιν ; Προειπών γὰρ Ἀβραὰμ τὴν δουλείαν τε καὶ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ γένους, καὶ μήτε ᾽Αβραὰμ ὑπομνήσαντος (τότε γὰρ οὐδὲ ἦν μήτε τῶν ἐξ αὐτοῦ δικαιοπραγούντων), πρὸς ἔργον ἐξ- ήνεγκε. Καὶ πάλιν δίκαιόν φησιν ἑαυτὸν, τοὺς ἡμαρ τηκότας φοβῶν. Δικαίου γὰρ ἡ ἀπαραίτητος κόλα- σις. Καλεῖ δὲ καὶ Σωτῆρα, ὡς ἂν αὐτὸν ἐπὶ σωτη ρίᾳ μαθόντες πάντα ποιεῖν αὐτῶν, ὁμολογοῖεν μὲν μετανοοῦντες ἣν ἐκ τῶν δικαίων ὀφείλουσι δίκην φιλανθρωπίας δὲ τυχόντες, τὴν τοῦ συγχωροῦντος χρηστότητα. « Δίκαιος γὰρ ἑαυτοῦ κατήγορος ἐν πρωτολογία. » Τὴν περὶ τῶν ἐθνῶν δὲ δικαιοσύνην μεθ᾽ ὅρκου προΐσχεται, ο Ινα διὰ δύο, φησὶν ὁ θεῖος Απόστολος, πραγμάτων ἀμεταθέτων, ἐν οἷς ἀδύνα τον ψεύσασθαι Θεὸν, ἰσχυρὰν παράκλησιν ἔχωμεν. » Καὶ οἱ λόγοι δέ μου, φησὶν οὐκ ἀποστραφή σονται. Ποῖοι δὲ λόγοι; δι' ὧν ἔλεγεν, Επι- στράφητε ἐπ' ἐμὲ, καὶ σωθήσεσθε οἱ ἀπ' ἐσχά του τῆς γῆς. Ἐπὶ τίσιν δὲ τὸν ὅρκον ἐπήγαγεν, δηλοῖ λέγων · Ὅτι ἐμοὶ κάμψει πᾶν γόνυ, οὐ τὸ Ἰουδαίων μόνον. Εἰ γὰρ Ισραήλ μετὰ τοσαύτας ἁμαρτίας, χάριτος ἐδεήθη· πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ πάν- των μέγα ἂν τὸ λεγόμενον ἐπιστεῖτο. Δι' ὅπερ ὡς ἀνθρώποις διαλεγόμενος, ὅρκον ἐπήγαγεν, ὡς προσ κυνήσουσιν αὐτῷ, καὶ αὐτὸν ὅρκον ποιήσονται, ὅπερ ἐκ μέρους πεπλήρωται κληθέντων τῶν ἐθνῶν. Πληρωθήσεται δὲ τελείως ἐν τῇ συντελείᾳ τοῦ αἰῶν νος, ὅτε πᾶν ἀνθρώπινον φάντασμα καὶ ψεῦδος κατα αργηθήσεται. Πᾶσα δὲ γλῶσσα ἐρεῖ, ὅτι δικαιο- σύνη, καὶ δόξα πρὸς αὐτὸν ἥξει. Τὸ δὲ δόξα, ἰσχὺς ὁ Σύμμαχος είρηκεν. Πᾶσαι γὰρ αἱ ἐν οὐρα PROCOPII GAZÆI adhortatur. Decet enim non nisi relicta prorsus peccandi consuetudine, vitaque in melius commu- tata, caste et pie ad Deum accedere. B Ad vos igitur reversi considerate, quam penitus A vecordes illi sint, qui lignum sculpturæ suæ elevant, id est, qui ita extollunt, ut gloriam quæ uni Deo debetur, ligno largiantur. Nimirum, quibus placet portare sensus expertia, et quæ ne moveri quidem valeant, quo pacto vel terra, vel mari iter facien- tes, ab ejusmodi auxilium postulant? Quod si quid- quam habent, quod pro diis istis dicant, accedant et ipsi. Tum demum enim verum Deum agnoscent, cum propius accesserint. Annon magnum est deitatis argumentum, quod a prophetis ista longe ante prædicta, quam facta sunt; qualia dæmones, qui futurorum notitiam sibi arrogant, ne ſucum quidem faciendo præstare queant; sed neque Christi adventum, vel interitum suum prænosse ? At ea ipse, quia justus et Salvator sum, prædixi ; qui justa oratione gentes omnes ad salutem voco. Id enim eo ipso, quod ab extremis terræ dixit, significavit. Quin et justum se alias nominat, ut dæmonum, qui in naturam nostram ita grassantur, ut ab humanis hostiis non abstineant, distinctio- nem adhibeat. Qui enim non justus dicatur, qui tam libenter injuria affectis opitulatur? qui nihil omnino futurum pronuntiat, quod certo et indu- bitato eventu non probet? Cum enim Abrahami nepotes esse servituros, tandemque libertatem consecuturos prædixisset; ipso etiam non re- cordante patriarcha (neque enim vivebat adhuc vel ejus posterorum quisquam, qui justitiæ nomine commendaretur) ad exitum res ipsa deducta est. Justum rursus et ipse se appellat, ut iis, qui pec- carunt, metum incutiat. Caret enim miseratione quæ justorum est in scelera animadversio. Vocal vero et Salvatorem, ut postquam ipsum salutis ergo moliri omnia perspexerint, eas sibi pœnas, quas perferunt, juste infligi scelerum conscientia fateantur; si quid autem humanitatis sentiant, illud ipsum diving gratia benignitatique attribuant. c Justus enim, scribitur se, prior est accusator sui. Prætexit vero non sine juramento gentium justitiam, ut per duas res, ait Apostolus ", immobi- les, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum solatium habeamus. Et sermones mei, addit, non avertentur. Quales vero sermones ? Quibus nimirum dicebat : Convers Cimini ad me, et salvi eritis ab extremo terra. Qui- bus autem de causis jusjurandum addiderit, hoc ipso indicat, quod, quia miki incurvabitur omne genu, non Judeorum tantum, adjunxit. Si enim gratia Israeli post tanta peccata opus fuit; multo magis quod dicitur, cum sit omnium longe maxi- mum, fidem non inveniat. Inde est ergo, quod tanquam cum hominibus sermo habeatur, admoto jurejurando, eos illum esse adoraturos, similique juramento usuros, confirmavit, quod ex patre jam vocatis gentibus accidisse videmus. Efficietur au- tem penitus, cum in sæculi consummatione omnis humanæ mentis cogitatio vanitasque destruetur. Omnis autem lingua dicet, quia justitia et gloria ad ** Prov. XVIII, 17. * Hebr, vi, 18. C D

παντελῶς οἱ αἱροντες τὸ ξύλον γλύμμα αὐτῶν, Συστρέψαντες οὖν ἑαυτοὺς συνίδετε ὡς ἀνόητο: δ ἐστιν ὑψοῦντες ὡς δόξαν αὐτῷ προσάγειν Θεοῦ. Ηγουν οἱ τὰ ἄψυχα φέροντες, ὡς μὴ κινεῖσθαι δυ νάμενα, πῶς ὁδοιποροῦντες, ἢ πλέοντες τὴν παρά τούτων αἰτοῦνται βοήθειαν; Εἰ δὲ ἔχουσί τι περὶ τῶν ἰδίων λέγειν θεῶν, προσίτωσαν. Σύνεγγυς γὰρ γεγονότες τὸν ἀληθῆ Θεὸν ἐπιγνώσονται. Οὐ μέγα δεῖγμα τῆς θεότητος τὸ προαγγείλαι ταῦτα διὰ τῶν προφητῶν, ὅπερ οὐκ ἔχουσι ποιεῖν οἱ φενακισμῷ προς λέγειν ἐπαγγελλόμενοι δαίμονες, μήτε τὴν Χριστοῦ παρουσίαν προγνόντες, μήτε τὴν ἰδίαν κατάλυσιν; Ἐγὼ δὲ προείπον, ἐπεὶ δίκαιός εἰμι καὶ Σωτήρ. Δικαίῳ γὰρ λόγῳ πρὸς σωτηρίαν πάντα τὰ ἔθνη και λῶ. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ ἀπ' ἐσχάτου τῆς γῆς. Καὶ δίκαιον ἑαυτὸν ἄλλως καλεῖ, πρὸς ἀντιδιαστολήν, τῶν ἠδικηκότων τὴν ἡμετέραν φύσιν δαιμόνων, οι μηδὲ θυμάτων ἀνθρωπίνων ἀπέσχοντο. Καὶ πῶς οὐ δίκαιος ὁ τοῖς τοσοῦτον ἠδικημένοις ἐπικουρῶν; δς καὶ καθόλου προλέγων, ἀδιάπτωτον τηρεῖ τῶν προῤῥηθέντων τὴν ἔκβασιν ; Προειπών γὰρ Ἀβραὰμ τὴν δουλείαν τε καὶ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ γένους, καὶ μήτε ᾽Αβραὰμ ὑπομνήσαντος (τότε γὰρ οὐδὲ ἦν μήτε τῶν ἐξ αὐτοῦ δικαιοπραγούντων), πρὸς ἔργον ἐξ- ήνεγκε. Καὶ πάλιν δίκαιόν φησιν ἑαυτὸν, τοὺς ἡμαρ τηκότας φοβῶν. Δικαίου γὰρ ἡ ἀπαραίτητος κόλα- σις. Καλεῖ δὲ καὶ Σωτῆρα, ὡς ἂν αὐτὸν ἐπὶ σωτη ρίᾳ μαθόντες πάντα ποιεῖν αὐτῶν, ὁμολογοῖεν μὲν μετανοοῦντες ἣν ἐκ τῶν δικαίων ὀφείλουσι δίκην φιλανθρωπίας δὲ τυχόντες, τὴν τοῦ συγχωροῦντος χρηστότητα. « Δίκαιος γὰρ ἑαυτοῦ κατήγορος ἐν πρωτολογία. » Τὴν περὶ τῶν ἐθνῶν δὲ δικαιοσύνην μεθ᾽ ὅρκου προΐσχεται, ο Ινα διὰ δύο, φησὶν ὁ θεῖος Απόστολος, πραγμάτων ἀμεταθέτων, ἐν οἷς ἀδύνα τον ψεύσασθαι Θεὸν, ἰσχυρὰν παράκλησιν ἔχωμεν. » Καὶ οἱ λόγοι δέ μου, φησὶν οὐκ ἀποστραφή σονται. Ποῖοι δὲ λόγοι; δι' ὧν ἔλεγεν, Επι- στράφητε ἐπ' ἐμὲ, καὶ σωθήσεσθε οἱ ἀπ' ἐσχά του τῆς γῆς. Ἐπὶ τίσιν δὲ τὸν ὅρκον ἐπήγαγεν, δηλοῖ λέγων · Ὅτι ἐμοὶ κάμψει πᾶν γόνυ, οὐ τὸ Ἰουδαίων μόνον. Εἰ γὰρ Ισραήλ μετὰ τοσαύτας ἁμαρτίας, χάριτος ἐδεήθη· πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ πάν- των μέγα ἂν τὸ λεγόμενον ἐπιστεῖτο. Δι' ὅπερ ὡς ἀνθρώποις διαλεγόμενος, ὅρκον ἐπήγαγεν, ὡς προσ κυνήσουσιν αὐτῷ, καὶ αὐτὸν ὅρκον ποιήσονται, ὅπερ ἐκ μέρους πεπλήρωται κληθέντων τῶν ἐθνῶν. Πληρωθήσεται δὲ τελείως ἐν τῇ συντελείᾳ τοῦ αἰῶν νος, ὅτε πᾶν ἀνθρώπινον φάντασμα καὶ ψεῦδος κατα αργηθήσεται. Πᾶσα δὲ γλῶσσα ἐρεῖ, ὅτι δικαιο- σύνη, καὶ δόξα πρὸς αὐτὸν ἥξει. Τὸ δὲ δόξα, ἰσχὺς ὁ Σύμμαχος είρηκεν. Πᾶσαι γὰρ αἱ ἐν οὐρα PROCOPII GAZÆI adhortatur. Decet enim non nisi relicta prorsus peccandi consuetudine, vitaque in melius commu- tata, caste et pie ad Deum accedere. B Ad vos igitur reversi considerate, quam penitus A vecordes illi sint, qui lignum sculpturæ suæ elevant, id est, qui ita extollunt, ut gloriam quæ uni Deo debetur, ligno largiantur. Nimirum, quibus placet portare sensus expertia, et quæ ne moveri quidem valeant, quo pacto vel terra, vel mari iter facien- tes, ab ejusmodi auxilium postulant? Quod si quid- quam habent, quod pro diis istis dicant, accedant et ipsi. Tum demum enim verum Deum agnoscent, cum propius accesserint. Annon magnum est deitatis argumentum, quod a prophetis ista longe ante prædicta, quam facta sunt; qualia dæmones, qui futurorum notitiam sibi arrogant, ne ſucum quidem faciendo præstare queant; sed neque Christi adventum, vel interitum suum prænosse ? At ea ipse, quia justus et Salvator sum, prædixi ; qui justa oratione gentes omnes ad salutem voco. Id enim eo ipso, quod ab extremis terræ dixit, significavit. Quin et justum se alias nominat, ut dæmonum, qui in naturam nostram ita grassantur, ut ab humanis hostiis non abstineant, distinctio- nem adhibeat. Qui enim non justus dicatur, qui tam libenter injuria affectis opitulatur? qui nihil omnino futurum pronuntiat, quod certo et indu- bitato eventu non probet? Cum enim Abrahami nepotes esse servituros, tandemque libertatem consecuturos prædixisset; ipso etiam non re- cordante patriarcha (neque enim vivebat adhuc vel ejus posterorum quisquam, qui justitiæ nomine commendaretur) ad exitum res ipsa deducta est. Justum rursus et ipse se appellat, ut iis, qui pec- carunt, metum incutiat. Caret enim miseratione quæ justorum est in scelera animadversio. Vocal vero et Salvatorem, ut postquam ipsum salutis ergo moliri omnia perspexerint, eas sibi pœnas, quas perferunt, juste infligi scelerum conscientia fateantur; si quid autem humanitatis sentiant, illud ipsum diving gratia benignitatique attribuant. c Justus enim, scribitur se, prior est accusator sui. Prætexit vero non sine juramento gentium justitiam, ut per duas res, ait Apostolus ", immobi- les, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum solatium habeamus. Et sermones mei, addit, non avertentur. Quales vero sermones ? Quibus nimirum dicebat : Convers Cimini ad me, et salvi eritis ab extremo terra. Qui- bus autem de causis jusjurandum addiderit, hoc ipso indicat, quod, quia miki incurvabitur omne genu, non Judeorum tantum, adjunxit. Si enim gratia Israeli post tanta peccata opus fuit; multo magis quod dicitur, cum sit omnium longe maxi- mum, fidem non inveniat. Inde est ergo, quod tanquam cum hominibus sermo habeatur, admoto jurejurando, eos illum esse adoraturos, similique juramento usuros, confirmavit, quod ex patre jam vocatis gentibus accidisse videmus. Efficietur au- tem penitus, cum in sæculi consummatione omnis humanæ mentis cogitatio vanitasque destruetur. Omnis autem lingua dicet, quia justitia et gloria ad ** Prov. XVIII, 17. * Hebr, vi, 18. C D

νοῖς ἀρεταὶ τέλος αὐτὸν ἔξουσι. Καὶ πᾶσα ἰσχὺς ἀνθρώπων τῶν ὑπὲρ θεοσεβείας ἀγωνισαμένων πρὸς αὐτὸν ἐλεύσεται, ἀρετῆς καὶ καμάτου γέρα παρέχοντα. Οἱ δὲ διορίζοντες ἑαυτοὺς, αἰσχυνθήσονται. Διδ λέλεκται· Αἰσχυνθήσονται πάντες οι προσκυνοῦντες τοῖς γλυπτοῖς. Καὶ τοῖς Ἰουδαίοις ἐλέγετο · . Ἐὰν μὴ πιστεύσητε ὅτι ἐγώ εἰμι, ἐν ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἀποθανεῖσθε. » Πότε δὲ αἰσχυνθήσονται; "Όταν πᾶν γόνυ κάμψῃ, μετὰ ταῦτα λέγεται, δικαιωθή- σονται, καὶ ἐν τῷ Θεῷ ἐνδοξασθήσονται πᾶν τὸ σπέρμα τῶν υἱῶν Ἰσραήλ. Τὸ δὲ σπέρμα τῶν υιών Ισραήλ, υἱοὶ γὰρ Ισραήλ, οι πρώτοι τῶν Εὐαγγελίων ἐτύγχανον κήρυκες, ὧν τὸ σπέρμα καὶ τὴν διαδοχὴν ἔφη δικαιωθήσεσθαι καὶ δοξασθήσε σθαι, τῆς υἱοθεσίας ἠξιωμένους, περὶ ὧν τὸ, « ΕΙ μὴ Κύριος Σαβαώθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα, προείρηται. Οτι δὲ σπέρμα τῶν διδασκάλων οἱ μαθηταί, δηλοῖ καὶ Παῦλος λέγων· «Ἐν γὰρ Χριστῷ Ἰησοῦ διὰ τοῦ Εὐαγγελίου ἐγὼ ὑμᾶς ἐγέννησα. ΚΕΦΑΛ. ΜϚ' α'ε'. Επεσε Βήλ, συνετρίβη Δαγών, ἐγένετο · τὰ γλυπτὰ αὐτῶν εἰς θηρία, καὶ τὰ κτήνη. Αἴρετε αὐτὰ καταδεδεμένα, ὡς φορτίον κοπιῶντι, καὶ ἐκλελυμένῳ, καὶ πεινώντι. Οὐκ ἰσχύοντι ἅμα, οἱ οὐ δυνήσονται σωθῆναι ἀπὸ πολέμου· αὐτοὶ δὲ αἰχμάλωτοι ήχθησαν, κ. το λο Εἰπὼν περὶ τῆς ἐπιστροφῆς τῶν ἐθνῶν, καὶ τῆς ἐκλογῆς τοῦ σπέρματος τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, πρὸς Ἰουδαίους ἀποστραφείς τήν παντελῆ σημαίνει τῆς εἰδωλολατρείας καθαίρεσιν. Βὴλ δὲ καὶ Ἕλληνες καλοῦσι τὸν Κρόνον, ᾧ δὴ προσῆγον οἱ πλεῖστοι θυ- σίαν τὰ φίλτατα. Ὁ δὲ Δαγών, ἀλλοφύλων ξόανον ἐν Ασκαλώνι καὶ Γάζῃ τιμώμενον. Τῇ δὲ λέξει τῆς Ιστορίας ὁ προφήτης ενέμεινεν. Ως γὰρ ἡ κιβωτός ἁλοῦσα πρὸς αὐτὸν εἰσενήνεκται, συνετρίβη παρα χρῆμα πεσών. Ἀπὸ δὲ τοῦ μερικοῦ πρὸς τὸ καθόλου τῆς εἰδωλολατρείας τὸν λόγον ἀναγαγών, Εγένετο γλυπτά, φησίν, αὐτῶν εἰς θηρία καὶ κτήνη. Τοιαῦτα δὲ καθ' ὅλης τῆς Αἰγύπτου τὰ εἴδωλα. Ο δὲ Σύμμαχος, Εγένετο, φησί, τὰ εἴδωλα αὐτῶν ζώοις ἔκδοτα, ὡς ἀποῤῥιφέντα δηλονότι, καὶ λίαν ερημωμένα ". Ὑπομιμνήσκει δὲ, φασί τινες, αὐτοὺς ὁ Θεός, ὡς τὰ μὲν αὐτοῦ μένει διηνεκώς τελούμενα· τὰ δὲ τῶν εἰδώλων πάντα ψευδῆ, καὶ πρὸς τὸ μηδὲν δια- πίπτοντα, Θεὸς γὰρ ὁ αὐτός ἐστι, γνώμῃ καὶ φύσει μεταβολὴν οὐ δεχόμενος. Καὶ ὁ προείπεν Αβραάμ, ἐξ- ετέλεσεν. Καὶ νῦν ἀληθῆς ὁ εἰπὼν, ὅτι Ἐμοὶ πᾶν γόνυ κάμψει, καὶ κοινὴ πᾶσι δοθήσεται δωρεά. Ἡ δὲ τῶν εἰδώλων ἀσθένεια διελέγχεται· καὶ ο παραδοθέντων ὑμῶν αἰχμαλωσίᾳ, ἐλεφάντων φορτία, καὶ τῶν ὑπο- ζυγίων ἀπαγόμενα φορτίον γενήσεται. Καὶ ἄνδρες δὲ φέροντες ἐπ' ὤμων αὐτὰ κοιωθήσονται. Τις δὲ φέρων Θεὸν ἀσθενεῖ; Οὐκ ἄρα ταῦτα θεοί. Πῶς γὰρ ** Σγρ. εἰσίν. - ἴσ. ήτιμωμένα. γρ. ἀληθεύει. ε ἴσ. ά. COMMENTARII IN ISAIAM. A cum veniet, quo loco, pro gloria, vim dixit Synmma- B C chus. Omnes enim, quæ in cœlis sunt virtutes, pro fine ipsum habituræ sunt. Omnis denique ho· minum virtus, qui pietatis nomine decertarunt, ad eum, qui laboris et honestatis præmium largitur, ventura est. Qui autem se ipsi separant, confundentur. Atque inde est, quod omnes qui sculptilia adorant, confusum iri scribitur. Hinc etian, quod Ju- dais dicebatur : • Nisi credideritis quod ego sun, in peccatis vestris moriemini “.» Quando autem confundentur? Ubi omne genu incurvaverit ; postea ait: Justificabuntur, et in Deo glorificabitur omne semen filiorum Israel. Sunt vero semen filiorum Israel, illi ipsi Israel filii, qui primi præcones Evangelii fuerunt, quoruni semen el successores justificalum, glorificatumque iri dixit, qui sunt in filios adoptati, de quibus illud antea : ‹ Nisi Dominus exercituum · reliquisset nobis semen ",, usurpatum fuit. Semen porro magistrorum etiam discipulos esse Paulo teste patuerit, qui se in Christo Jesu per Evange- lium Corinthios genuisse affirmavit. CAP. XLVI. D Psal. xcvı, 7. VERS. 1-5. Cecidit Bel, contritus est Dago. Facta sunt sculptilia eorum in bestias, et jumenta. Porta- tis ea alligata, quasi onus laboranti, et deficienti, et sitienti; nec prævalenti simul, qui non poterunt salvari in bello, ipsi autem captivi ducti sunt, etc. Postquam do gentium conversione, deque elec- tione seminis Israel disputavit, ad Judæos jam conversus, omnem prorsus idolorum cultum ever- sum iri significat. Est vero Bel etiam Græcis Saturnus nuncupatus; cui liberos suos in sacrificium permulti offerebant. Dago autem ex, ternorum populorum simulacruin, quod Ascalon et Gazæ colebatur. Alludit porro ad historiam Isaias, que capta arca, et ad idolum introduc- ta ", cecidisse ipsum, et contritum fuisse doceat. Deinde, ut a singulari, ad id quod generis est universi, susceptum de idololatria sermonem tra- ducat, Facta sunt, inquit, sculptilia eorum in bes- tias, el jumenta: qualia fuerant ipsa Ægyptiorum idola. Quo loco Symmachus, Fuerunt,inquit, eorum idola animalibus consecrata ; lanquam abjecta ni- mirum, valdeque neglecta. Placet nonnullis Deum quæ sua sunt manere semper, indicare: quæ autem idolorum, falsa omnia exsistere, et in nihi- lum abire. Est enim idem perpetuo Deus, ejusque nunquam vel sententia, vel natura immutatur, quaque fide olim quæ Abrahamo pollicitus erat, præstitit, eadem et nunc, quod omne genu ante se flexum iri, communeque omnibas datum iri munus affirmavit, effecturus est. Arguitur porro idolorum imbecillitas, quæ, cum duci vos, inquit, in exsilium, contigerit, elephantis non solum, *¹ Joan. vii, 24. « Isa. 1, 9. [ Reg. v, seqq. · VARIE LECTIONES.

νοῖς ἀρεταὶ τέλος αὐτὸν ἔξουσι. Καὶ πᾶσα ἰσχὺς ἀνθρώπων τῶν ὑπὲρ θεοσεβείας ἀγωνισαμένων πρὸς αὐτὸν ἐλεύσεται, ἀρετῆς καὶ καμάτου γέρα παρέχοντα. Οἱ δὲ διορίζοντες ἑαυτοὺς, αἰσχυνθήσονται. Διδ λέλεκται· Αἰσχυνθήσονται πάντες οι προσκυνοῦντες τοῖς γλυπτοῖς. Καὶ τοῖς Ἰουδαίοις ἐλέγετο · . Ἐὰν μὴ πιστεύσητε ὅτι ἐγώ εἰμι, ἐν ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἀποθανεῖσθε. » Πότε δὲ αἰσχυνθήσονται; "Όταν πᾶν γόνυ κάμψῃ, μετὰ ταῦτα λέγεται, δικαιωθή- σονται, καὶ ἐν τῷ Θεῷ ἐνδοξασθήσονται πᾶν τὸ σπέρμα τῶν υἱῶν Ἰσραήλ. Τὸ δὲ σπέρμα τῶν υιών Ισραήλ, υἱοὶ γὰρ Ισραήλ, οι πρώτοι τῶν Εὐαγγελίων ἐτύγχανον κήρυκες, ὧν τὸ σπέρμα καὶ τὴν διαδοχὴν ἔφη δικαιωθήσεσθαι καὶ δοξασθήσε σθαι, τῆς υἱοθεσίας ἠξιωμένους, περὶ ὧν τὸ, « ΕΙ μὴ Κύριος Σαβαώθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα, προείρηται. Οτι δὲ σπέρμα τῶν διδασκάλων οἱ μαθηταί, δηλοῖ καὶ Παῦλος λέγων· «Ἐν γὰρ Χριστῷ Ἰησοῦ διὰ τοῦ Εὐαγγελίου ἐγὼ ὑμᾶς ἐγέννησα. ΚΕΦΑΛ. ΜϚ' α'ε'. Επεσε Βήλ, συνετρίβη Δαγών, ἐγένετο · τὰ γλυπτὰ αὐτῶν εἰς θηρία, καὶ τὰ κτήνη. Αἴρετε αὐτὰ καταδεδεμένα, ὡς φορτίον κοπιῶντι, καὶ ἐκλελυμένῳ, καὶ πεινώντι. Οὐκ ἰσχύοντι ἅμα, οἱ οὐ δυνήσονται σωθῆναι ἀπὸ πολέμου· αὐτοὶ δὲ αἰχμάλωτοι ήχθησαν, κ. το λο Εἰπὼν περὶ τῆς ἐπιστροφῆς τῶν ἐθνῶν, καὶ τῆς ἐκλογῆς τοῦ σπέρματος τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, πρὸς Ἰουδαίους ἀποστραφείς τήν παντελῆ σημαίνει τῆς εἰδωλολατρείας καθαίρεσιν. Βὴλ δὲ καὶ Ἕλληνες καλοῦσι τὸν Κρόνον, ᾧ δὴ προσῆγον οἱ πλεῖστοι θυ- σίαν τὰ φίλτατα. Ὁ δὲ Δαγών, ἀλλοφύλων ξόανον ἐν Ασκαλώνι καὶ Γάζῃ τιμώμενον. Τῇ δὲ λέξει τῆς Ιστορίας ὁ προφήτης ενέμεινεν. Ως γὰρ ἡ κιβωτός ἁλοῦσα πρὸς αὐτὸν εἰσενήνεκται, συνετρίβη παρα χρῆμα πεσών. Ἀπὸ δὲ τοῦ μερικοῦ πρὸς τὸ καθόλου τῆς εἰδωλολατρείας τὸν λόγον ἀναγαγών, Εγένετο γλυπτά, φησίν, αὐτῶν εἰς θηρία καὶ κτήνη. Τοιαῦτα δὲ καθ' ὅλης τῆς Αἰγύπτου τὰ εἴδωλα. Ο δὲ Σύμμαχος, Εγένετο, φησί, τὰ εἴδωλα αὐτῶν ζώοις ἔκδοτα, ὡς ἀποῤῥιφέντα δηλονότι, καὶ λίαν ερημωμένα ". Ὑπομιμνήσκει δὲ, φασί τινες, αὐτοὺς ὁ Θεός, ὡς τὰ μὲν αὐτοῦ μένει διηνεκώς τελούμενα· τὰ δὲ τῶν εἰδώλων πάντα ψευδῆ, καὶ πρὸς τὸ μηδὲν δια- πίπτοντα, Θεὸς γὰρ ὁ αὐτός ἐστι, γνώμῃ καὶ φύσει μεταβολὴν οὐ δεχόμενος. Καὶ ὁ προείπεν Αβραάμ, ἐξ- ετέλεσεν. Καὶ νῦν ἀληθῆς ὁ εἰπὼν, ὅτι Ἐμοὶ πᾶν γόνυ κάμψει, καὶ κοινὴ πᾶσι δοθήσεται δωρεά. Ἡ δὲ τῶν εἰδώλων ἀσθένεια διελέγχεται· καὶ ο παραδοθέντων ὑμῶν αἰχμαλωσίᾳ, ἐλεφάντων φορτία, καὶ τῶν ὑπο- ζυγίων ἀπαγόμενα φορτίον γενήσεται. Καὶ ἄνδρες δὲ φέροντες ἐπ' ὤμων αὐτὰ κοιωθήσονται. Τις δὲ φέρων Θεὸν ἀσθενεῖ; Οὐκ ἄρα ταῦτα θεοί. Πῶς γὰρ ** Σγρ. εἰσίν. - ἴσ. ήτιμωμένα. γρ. ἀληθεύει. ε ἴσ. ά. COMMENTARII IN ISAIAM. A cum veniet, quo loco, pro gloria, vim dixit Synmma- B C chus. Omnes enim, quæ in cœlis sunt virtutes, pro fine ipsum habituræ sunt. Omnis denique ho· minum virtus, qui pietatis nomine decertarunt, ad eum, qui laboris et honestatis præmium largitur, ventura est. Qui autem se ipsi separant, confundentur. Atque inde est, quod omnes qui sculptilia adorant, confusum iri scribitur. Hinc etian, quod Ju- dais dicebatur : • Nisi credideritis quod ego sun, in peccatis vestris moriemini “.» Quando autem confundentur? Ubi omne genu incurvaverit ; postea ait: Justificabuntur, et in Deo glorificabitur omne semen filiorum Israel. Sunt vero semen filiorum Israel, illi ipsi Israel filii, qui primi præcones Evangelii fuerunt, quoruni semen el successores justificalum, glorificatumque iri dixit, qui sunt in filios adoptati, de quibus illud antea : ‹ Nisi Dominus exercituum · reliquisset nobis semen ",, usurpatum fuit. Semen porro magistrorum etiam discipulos esse Paulo teste patuerit, qui se in Christo Jesu per Evange- lium Corinthios genuisse affirmavit. CAP. XLVI. D Psal. xcvı, 7. VERS. 1-5. Cecidit Bel, contritus est Dago. Facta sunt sculptilia eorum in bestias, et jumenta. Porta- tis ea alligata, quasi onus laboranti, et deficienti, et sitienti; nec prævalenti simul, qui non poterunt salvari in bello, ipsi autem captivi ducti sunt, etc. Postquam do gentium conversione, deque elec- tione seminis Israel disputavit, ad Judæos jam conversus, omnem prorsus idolorum cultum ever- sum iri significat. Est vero Bel etiam Græcis Saturnus nuncupatus; cui liberos suos in sacrificium permulti offerebant. Dago autem ex, ternorum populorum simulacruin, quod Ascalon et Gazæ colebatur. Alludit porro ad historiam Isaias, que capta arca, et ad idolum introduc- ta ", cecidisse ipsum, et contritum fuisse doceat. Deinde, ut a singulari, ad id quod generis est universi, susceptum de idololatria sermonem tra- ducat, Facta sunt, inquit, sculptilia eorum in bes- tias, el jumenta: qualia fuerant ipsa Ægyptiorum idola. Quo loco Symmachus, Fuerunt,inquit, eorum idola animalibus consecrata ; lanquam abjecta ni- mirum, valdeque neglecta. Placet nonnullis Deum quæ sua sunt manere semper, indicare: quæ autem idolorum, falsa omnia exsistere, et in nihi- lum abire. Est enim idem perpetuo Deus, ejusque nunquam vel sententia, vel natura immutatur, quaque fide olim quæ Abrahamo pollicitus erat, præstitit, eadem et nunc, quod omne genu ante se flexum iri, communeque omnibas datum iri munus affirmavit, effecturus est. Arguitur porro idolorum imbecillitas, quæ, cum duci vos, inquit, in exsilium, contigerit, elephantis non solum, *¹ Joan. vii, 24. « Isa. 1, 9. [ Reg. v, seqq. · VARIE LECTIONES.

ἂν καὶ ἤγετο πρὸς τῶν πολεμίων αἰχμάλωτα; πως δ' ἂν ταῦτα παθόντας τοὺς ἰδίους παρεῖδον προσ- κυνητάς ; "Αλλοι δέ φασιν ὡς ἐν ταῖς τῶν δαιμονίων πομπαῖς ἐκκομίζοντες ἱερεῖς τὰ ἀγάλματα φέροντες ἐπ' ὤμων, τὰς πλατείας ἀχθοφοροῦντες διήρχοντο. Τὸν Ἰσραὴλ δὲ διὰ τούτων ὑπομιμνήσκει καὶ τῶν ἀπαξόντων αὐτοὺς πολεμίων, ὡς τὰ εἴδωλα προστ κυνήσαντας, καὶ κατὰ διάνοιαν αινιττόμενος, ὡς βαρύ καὶ δυσβάστακτον ψυχαῖς τὸ τῶν δαιμόνων φορτίον, ἐπειδὰν αὐτὰς ἀσεβείᾳ καταδουλώσωνται, δίκην αιχμα αλώτων σειραῖς αὐτὰς ἁμαρτημάτων δεδεμένας ἀπάγοντες, τοῦ παρ' αὐτῶν πολέμου πέρας τοῦτο ποιούμενοι. Εἶτα καλεῖ αὐτοὺς οὐκ Ἰακώβ, ἀλλ' αὐτὸ μόνον οἶκον Ιακώβ, διὰ τὴν κατὰ σάρκα συγγέ νειαν, καὶ κατάλοιπον Ἰσραήλ, ὡς τρύγα τινὰ καὶ περίττευμα Ισραήλ. Τινὲς δέ φασιν ὡς τῶν πλεί- στων εἰς αἰχμαλωσίαν ἀχθέντων, ὥσπερ οικον ἕνα καλεῖ καὶ βαρβαρικῆς ὠμότητος λείψανον. Τοῦτο γὰρ αὐτοὺς πείσεσθαι μὴ μετανοοῦντάς φησιν. "Αλλοι δέ φασιν ὡς πρὸς τὴν τῶν εἰρημένων αὐτοὺς ἄγει συν αίσθησιν. Ἰακὼ γὰρ αὐχοῦντες εἶναι γένος, τὸν ἐκείνου τρόπον ζηλοῦν εἰσιν ἄξιοι. Εἰ γὰρ καὶ λείμμα τυγχάνετε τοῦ Ἰσραὴλ δύο περιλειφθεῖσαι φυλαί (αἱ γὰρ δέκα πρὸς αἰχμαλωσίαν ἀπήχθησαν), μετα- νοοῦντας ὅμως οὐ περιόψομαι. Λοιπὸν αὐτοῖς ὡς ανόνητα μελετῶσι, τὸν νόμον ἐξ ἁπαλῶν ὀνύχων ωνείδισεν. Δεχόμενοι γὰρ περιτομὴν ὀκταήμερον, τοῖς ἄλλοις νομίμοις ἐντρέφονται, ὡς εἰρῆσθαι διὰ τοῦτο· « Καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά. » Ειδωλολα τροῦντες γάρ, προφητικῶν εἰς ἔλεγχον ἐδέοντο λό γων. Υμεῖς μὲν οὖν οἱ αὐτοὶ τὴν πλάνην· ἐγὼ δὲ ὁ αὐτὸς τὴν φιλανθρωπίαν, τὴν ὑμετέραν ἀεὶ σωτη ρίαν ζητῶν, καὶ παιδεύσας ὑμᾶς αἰχμαλωσίᾳ, πάλιν ἀνήσω δεσμοῦ. Ὡς γὰρ ἰατρὸς ἀγαθὸς νῦν μὲν ἀπειλαῖς αὐτοὺς, νῦν δὲ πάλιν ἀγαθῶν ὑποσχέσεσιν ἁρπάσαι πειρᾶται τοῦ διαβόλου χειρών. ε' ια'. Τίνι με ώμοιώσατε; ἴδετε, τεχνάσασθε, οἱ πλανώμενοι, καὶ οἱ συμβαλλόμενοι χρυσίον ἐκ μαρσιππίου, καὶ ἀργύριον ἐν ζυγῷ στήσουσιν ἐν σταθμῷ· καὶ μισθωσάμενοι χρυσίον, ἐποίησαν χειροποίητα, καὶ κύψαντες προσκυνοῦσιν αυ τοῖς. Αίρουσιν αὐτὸ ἐπὶ τοῦ ὤμου, καὶ πορεύον ται, κ. τ. λ. Ἐγὼ μὲν περὶ ὑμᾶς, φησί, τοιοῦτός εἰμι. Ὑμεῖς δὲ λογίσασθε πρὸς ὅσην ἀσεβείας ἀτοπίαν ἐκπίπτετε, τὸν ἀσώματον εἰκόσι θνητῶν ὑποβάλλοντες χρυσίον καὶ ἀργύριον συνεισφέροντες, ὕλῃ καὶ πλάσει τι μῖν τὴν θείαν φύσιν ἡγούμενοι. Πρὸς τοῦτο ποίαν ἀπολογίαν τετεχνασμένην εὑρήσετε; Τῆς οὖν ἐμῆς ποτε θεότητος πρὸς ἔννοιαν ἀνανήψατε, ὡς ἀΐδιος καὶ μόνος ἐγώ. Καὶ τούτου τεκμήριον τὸ διὰ τῶν ἐμῶν προφητῶν προαγορεύειν τὰ μέλλοντα χρόνοις ὕστε PROCOPII GAZEI jumentisque cateris, quibus avebentur, oneri futura A B sunt; sed viris etiam, quorum humeris gestabun- tur, laborem paritura. Verum quis Deum gestans infirmior •evadat? Non ergo dii illa sunt. Qui enim capta ab hostibus in exsilium traducantur? Qui damnis eorum, a quibus adorantur, non tangantur? Volunt alii sacerdotes eos, qui in dæmoniorum pompis ipsorum fercula bajulabant, dum per plateas incederent, idolorum pondus non sine labore sus- tinuisse. Istis vero admonet Israelitas etiam de hostibus, a quibus propter idolorum cultum abdu- cendi sunt; animoque relinquit cogitandum quam grave sit et intolerabile dæmoniorum onus anima- bus iis, quæ postquam se impietati manciparunt, confecto bello non aliter quam captivi scelerum calenis revinctae ducuntur. Eos deinde non Jacob, sed domum Jacob tantùm nominat, propter affi- nitatem cum carne, et reliquias Israel, tan- quam feces ejus aliquas, et excrementa. Putant nonnulli abductis in captivitatem permultis, unicam domum, tanquam immanis ei barbaræ crudelitatis reliquias appellari: quod et ipsos etiam, nisi re- sipuerint, perpessuros esse non dissimulat. Volunt alii ad eorum, quæ dicta sunt, meditationem ipsos revocari, quos Jacobi genere gloriantes par fuit ejusdem mores imitari. Etsi enim, inquit, reliquiæ sitis Israel duae tribus illæ, quæ de duodecim (de- cem enim bello captas et abductas esse constat ) adhuc manent incolumes, eos tamen, quibus resi- piscere placuerit, non sum neglecturus. Deinceps, C tanquam frustra laborent, legem eis, in qua a teneris ungulis eruditi fuerant, exprobrat. Circumcisionem euiin octavo die adepti, in aliis etiam legis prae- ceptis ita educantur, ut non immerito dicatur: Et populi meditati sunt inania "., Cum enim ad idololatriam se convertissent, prophetico ser- mone ad errorem revincendum opus habuerunt. Vos ergo, inquit, quantum ad peccandi licentiam attinet, iidem plane remansistis. Ego vero eodem semper in vos animo, eademque benevolentia ex- sistens, deque vestra semper salute sollicitus, cum vos captivitate castigavero, vinculis liberatos di- mittam. Eos enim non aliter quam peritus medicus, partim minis, partim etiam pollicitationibus de diaboli manibus eripere conatur. VERS. 5-11. Cui me assimilastis ? videle, excogitate qui erratis, et qui confertis aurum de marsupio, et argentum in statera appenditis, et con- ducilis auricem. Fecerunt manufacta, et incurvali p allorant illa. Τollunt humeris, et ambulant, etc. Talem, inquit, in vos me ipse præstiti : vos autem, in quantam impietatis absurditatem delapsi estis, considerale; qui corpore carentem morta- dium formis subdideritis: qui aurum et argentum contuleritis, qui forma materiæ inducta Deo hono- rem tribui putaveritis. Quo defensionis artificio crimen istud depuleritis? Vel tandem igitur ad meæ deitatis cogitationem resipiscite, meque sem- piternum et solum Deum esse agnoscite. Hujus vel e. Pal. 11, 1.

ἂν καὶ ἤγετο πρὸς τῶν πολεμίων αἰχμάλωτα; πως δ' ἂν ταῦτα παθόντας τοὺς ἰδίους παρεῖδον προσ- κυνητάς ; "Αλλοι δέ φασιν ὡς ἐν ταῖς τῶν δαιμονίων πομπαῖς ἐκκομίζοντες ἱερεῖς τὰ ἀγάλματα φέροντες ἐπ' ὤμων, τὰς πλατείας ἀχθοφοροῦντες διήρχοντο. Τὸν Ἰσραὴλ δὲ διὰ τούτων ὑπομιμνήσκει καὶ τῶν ἀπαξόντων αὐτοὺς πολεμίων, ὡς τὰ εἴδωλα προστ κυνήσαντας, καὶ κατὰ διάνοιαν αινιττόμενος, ὡς βαρύ καὶ δυσβάστακτον ψυχαῖς τὸ τῶν δαιμόνων φορτίον, ἐπειδὰν αὐτὰς ἀσεβείᾳ καταδουλώσωνται, δίκην αιχμα αλώτων σειραῖς αὐτὰς ἁμαρτημάτων δεδεμένας ἀπάγοντες, τοῦ παρ' αὐτῶν πολέμου πέρας τοῦτο ποιούμενοι. Εἶτα καλεῖ αὐτοὺς οὐκ Ἰακώβ, ἀλλ' αὐτὸ μόνον οἶκον Ιακώβ, διὰ τὴν κατὰ σάρκα συγγέ νειαν, καὶ κατάλοιπον Ἰσραήλ, ὡς τρύγα τινὰ καὶ περίττευμα Ισραήλ. Τινὲς δέ φασιν ὡς τῶν πλεί- στων εἰς αἰχμαλωσίαν ἀχθέντων, ὥσπερ οικον ἕνα καλεῖ καὶ βαρβαρικῆς ὠμότητος λείψανον. Τοῦτο γὰρ αὐτοὺς πείσεσθαι μὴ μετανοοῦντάς φησιν. "Αλλοι δέ φασιν ὡς πρὸς τὴν τῶν εἰρημένων αὐτοὺς ἄγει συν αίσθησιν. Ἰακὼ γὰρ αὐχοῦντες εἶναι γένος, τὸν ἐκείνου τρόπον ζηλοῦν εἰσιν ἄξιοι. Εἰ γὰρ καὶ λείμμα τυγχάνετε τοῦ Ἰσραὴλ δύο περιλειφθεῖσαι φυλαί (αἱ γὰρ δέκα πρὸς αἰχμαλωσίαν ἀπήχθησαν), μετα- νοοῦντας ὅμως οὐ περιόψομαι. Λοιπὸν αὐτοῖς ὡς ανόνητα μελετῶσι, τὸν νόμον ἐξ ἁπαλῶν ὀνύχων ωνείδισεν. Δεχόμενοι γὰρ περιτομὴν ὀκταήμερον, τοῖς ἄλλοις νομίμοις ἐντρέφονται, ὡς εἰρῆσθαι διὰ τοῦτο· « Καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά. » Ειδωλολα τροῦντες γάρ, προφητικῶν εἰς ἔλεγχον ἐδέοντο λό γων. Υμεῖς μὲν οὖν οἱ αὐτοὶ τὴν πλάνην· ἐγὼ δὲ ὁ αὐτὸς τὴν φιλανθρωπίαν, τὴν ὑμετέραν ἀεὶ σωτη ρίαν ζητῶν, καὶ παιδεύσας ὑμᾶς αἰχμαλωσίᾳ, πάλιν ἀνήσω δεσμοῦ. Ὡς γὰρ ἰατρὸς ἀγαθὸς νῦν μὲν ἀπειλαῖς αὐτοὺς, νῦν δὲ πάλιν ἀγαθῶν ὑποσχέσεσιν ἁρπάσαι πειρᾶται τοῦ διαβόλου χειρών. ε' ια'. Τίνι με ώμοιώσατε; ἴδετε, τεχνάσασθε, οἱ πλανώμενοι, καὶ οἱ συμβαλλόμενοι χρυσίον ἐκ μαρσιππίου, καὶ ἀργύριον ἐν ζυγῷ στήσουσιν ἐν σταθμῷ· καὶ μισθωσάμενοι χρυσίον, ἐποίησαν χειροποίητα, καὶ κύψαντες προσκυνοῦσιν αυ τοῖς. Αίρουσιν αὐτὸ ἐπὶ τοῦ ὤμου, καὶ πορεύον ται, κ. τ. λ. Ἐγὼ μὲν περὶ ὑμᾶς, φησί, τοιοῦτός εἰμι. Ὑμεῖς δὲ λογίσασθε πρὸς ὅσην ἀσεβείας ἀτοπίαν ἐκπίπτετε, τὸν ἀσώματον εἰκόσι θνητῶν ὑποβάλλοντες χρυσίον καὶ ἀργύριον συνεισφέροντες, ὕλῃ καὶ πλάσει τι μῖν τὴν θείαν φύσιν ἡγούμενοι. Πρὸς τοῦτο ποίαν ἀπολογίαν τετεχνασμένην εὑρήσετε; Τῆς οὖν ἐμῆς ποτε θεότητος πρὸς ἔννοιαν ἀνανήψατε, ὡς ἀΐδιος καὶ μόνος ἐγώ. Καὶ τούτου τεκμήριον τὸ διὰ τῶν ἐμῶν προφητῶν προαγορεύειν τὰ μέλλοντα χρόνοις ὕστε PROCOPII GAZEI jumentisque cateris, quibus avebentur, oneri futura A B sunt; sed viris etiam, quorum humeris gestabun- tur, laborem paritura. Verum quis Deum gestans infirmior •evadat? Non ergo dii illa sunt. Qui enim capta ab hostibus in exsilium traducantur? Qui damnis eorum, a quibus adorantur, non tangantur? Volunt alii sacerdotes eos, qui in dæmoniorum pompis ipsorum fercula bajulabant, dum per plateas incederent, idolorum pondus non sine labore sus- tinuisse. Istis vero admonet Israelitas etiam de hostibus, a quibus propter idolorum cultum abdu- cendi sunt; animoque relinquit cogitandum quam grave sit et intolerabile dæmoniorum onus anima- bus iis, quæ postquam se impietati manciparunt, confecto bello non aliter quam captivi scelerum calenis revinctae ducuntur. Eos deinde non Jacob, sed domum Jacob tantùm nominat, propter affi- nitatem cum carne, et reliquias Israel, tan- quam feces ejus aliquas, et excrementa. Putant nonnulli abductis in captivitatem permultis, unicam domum, tanquam immanis ei barbaræ crudelitatis reliquias appellari: quod et ipsos etiam, nisi re- sipuerint, perpessuros esse non dissimulat. Volunt alii ad eorum, quæ dicta sunt, meditationem ipsos revocari, quos Jacobi genere gloriantes par fuit ejusdem mores imitari. Etsi enim, inquit, reliquiæ sitis Israel duae tribus illæ, quæ de duodecim (de- cem enim bello captas et abductas esse constat ) adhuc manent incolumes, eos tamen, quibus resi- piscere placuerit, non sum neglecturus. Deinceps, C tanquam frustra laborent, legem eis, in qua a teneris ungulis eruditi fuerant, exprobrat. Circumcisionem euiin octavo die adepti, in aliis etiam legis prae- ceptis ita educantur, ut non immerito dicatur: Et populi meditati sunt inania "., Cum enim ad idololatriam se convertissent, prophetico ser- mone ad errorem revincendum opus habuerunt. Vos ergo, inquit, quantum ad peccandi licentiam attinet, iidem plane remansistis. Ego vero eodem semper in vos animo, eademque benevolentia ex- sistens, deque vestra semper salute sollicitus, cum vos captivitate castigavero, vinculis liberatos di- mittam. Eos enim non aliter quam peritus medicus, partim minis, partim etiam pollicitationibus de diaboli manibus eripere conatur. VERS. 5-11. Cui me assimilastis ? videle, excogitate qui erratis, et qui confertis aurum de marsupio, et argentum in statera appenditis, et con- ducilis auricem. Fecerunt manufacta, et incurvali p allorant illa. Τollunt humeris, et ambulant, etc. Talem, inquit, in vos me ipse præstiti : vos autem, in quantam impietatis absurditatem delapsi estis, considerale; qui corpore carentem morta- dium formis subdideritis: qui aurum et argentum contuleritis, qui forma materiæ inducta Deo hono- rem tribui putaveritis. Quo defensionis artificio crimen istud depuleritis? Vel tandem igitur ad meæ deitatis cogitationem resipiscite, meque sem- piternum et solum Deum esse agnoscite. Hujus vel e. Pal. 11, 1.

ρον ἐπιτελεῖσθαι μακροῖς, ὧν τὰ μὲν ἤδη πεποίηκα, τὰ δὲ καὶ ποιήσω, διὰ τοῦ καλεῖν πετεινῶν δίκην τοὺς ἐμοὺς ὑπηρέτας ἀγγέλους, τά τε λειτουργικά πνεύματα τὰ πρὸς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν. Οἱ δὲ λοιποὶ ἐξ- ἔδωκαν, Καλῶν ἀπὸ ἀνατολῶν ὄρνιν, ἀπὸ γῆς πόρο ρωθεν άνδρα βουλῆς μου. Δηλοῖ δὲ τὸν Χριστὸν ὄν ἀνακεκλῆσθαί φησιν ἐκ γῆς πόρρωθεν, τῶν τοῦ ᾅδου δηλονότι μυχῶν, δι' οὗ πληρώσειν τὰς ἐπαγγελίας φησίν. Αλλοι δὲ πετεινὸν ἔφασαν τὸν Βαβυλώνιον, περὶ οὗ φησιν Ἰεζεκιήλ· « Ο ἀετὸς ὁ μέγας, ὁ μεγα- λοπτέρυγος, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Απερ εξηγούμενός φη- σιν· « Οὐκ ἐπίστασθε τί ἐστι ταῦτα; ὅτ᾽ ἂν ἔλθῃ βασιλεύς Βαβυλῶνος ἐπὶ Ἱερουσαλήμ καὶ λήψεται τὸν βασιλέα αὐτῆς, καὶ τοὺς ἄρχοντας αὐτῆς, καὶ τὰ μετὰ ταῦτα· τούτους γὰρ ἐκλεκτά τῆς κέδρου προκέκληκε διὰ τῆς παραβολῆς. Ἔλεγεν δὲ βασιλέα τὸν Σεδεκίαν, ὃν αἰχμάλωτον είληφεν. "Αλλοι δὲ πετεινον εἰρῆσθαι τὸν Κῦρόν φασιν. Τὸ δὲ ἔκτισα, τοῦτ' ἔστι κατεσκεύασα, κακὰ δηλονότι κακωτικά. Εἰ δὲ καὶ μηδεὶς εὐρεθῇ τούμὸν θέλημα μετιών, τὸν Υἱὸν ἀποστελῶ τὸν ἐμὸν τὴν πατρικὴν πληροῦντα βουλήν. Β ΚΕΦΑΛ. ΜΖ'. α-ιε'. Κατάβηθι, κάθισον ἐπὶ τὴν γῆν, παρθέ τος θύγατερ Βαβυλῶνος. Εἰσελθε εἰς τὸ σκότος, ο θύγατερ Χαλδαίων, ὅτι οὐκ ἔτι προσθήσῃ κλη θῆναι ἀπαλὴ καὶ τρυφερά. Λάβε μύλον, άλεσον ἄλευρον, ἀποκάλυψαι τὸ κατάλυμμά σου, ἀνάσυρε τὰς πολιὰς, ἀποκάλυψαι τὰς κνήμας, κ. τ. λ. Καὶ ταῦτα πρὸς τοὺς ἐξ Ισραήλ, οἷς ἔλεγε, « Τίνι με ὡμοιώσατε ; ν Ἐκεῖ μὲν οὖν πλανωμένους εἶπεν αὐτοὺς, ἐνταῦθα δὲ ἀπολωλεκότας τὴν καρδίαν. Ανθ᾽ οὗ Σύμμαχος ἐξέδωκεν, οἱ σκληροκάρδιοι. Καθ' ἑκάτερον δὲ παρίσταται τὸ τῆς γνώμης ἀναί σθητον. Διὸ πρὸς εἰδωλολατρείαν ἐτράποντο. Αλλ' ὅμως ἐλεῶν αὐτοὺς ὁ Θεὸς ὑποσχέσεσι καλαῖς ἀνα- καλεῖται πρὸς σύνεσιν μακρυνθέντας δικαιοσύνης, τοῦτ᾽ ἔστι Θεοῦ. Ἀπειρήκεσαν γὰρ ταῖς ψυχαῖς ἀλούσας ὁρῶντες τὰς δέκα φυλὰς, αὐτοῖς τε τὸν Ασσύριον ὁρῶντες ἐγκείμενον, ματαίας τοῦ Θεοῦ τὰς ἐπαγγελίας ἐνόμιζον. Διὸ τὴν κατὰ Βαβυλῶνος αὐτοὺς εὐαγγελίζεται δίκην. Ἐκόλασε γὰρ τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ ὁ Θεὸς οὐ μισῶν, σωτηρίαν δὲ αὐτοῖς μνη- στευόμενος, ὡς καὶ τῶν ἰατρῶν οἱ τέμνοντές τε καὶ καίοντες· ἐπεὶ καὶ πᾶσα κόλασις πρὸς ὄνησιν ἐπι- φέρεται. Συναναπλέκει δὲ τῇ τῆς μερικῆς σωτηρίας ὑποσχέσει καὶ τῆς γενικωτάτης την δήλωσιν. Η μὲν γὰρ διὰ Κυρίου λύτρωσις, μερική, ἡ δὲ διὰ Χριστοῦ, πάντων ἀνθρώπων. Τὸ δὲ, οὐ μὴ βραδύνω, παρέοικε τῷ· « Ετι μικρὸν ὁ ἐρχόμενος ἥξει, καὶ οὐ χρονιεῖ, ο Ισ. Κύρου. COMMENTARII IN ISAIAM. A id fuerit argumentum, quod meorum prophet- rum voce quæ essent eventura longe ante prædi- xerim, quorum alia jaun per me facta sunt, alia procul dubio et ipse eliciam; qui in subsidium meum angelos, tanquam aves, spiritusque mini - stros in eorum, qui salutis hæredes futuri sunt 68. auxilium vocare possim. Alii autem transtulerunt : Vocans ab oriente avem, a terra longinqua virum voluntatis meæ. Quibus certe Christum ipsum significarunt; quem de terra longinqua, id est ab ipsis inferorum penetralibus, evocatum esse dicit, et per eumdem se promissiones impleturum. Alii porro avis nomine Babylonium significari dixerunt, de quo loquentem Ezechielem reperias, ubi ait : c Aquila magna, magnis pennis *, » catera- que, quæ sequuntur, quorum sic interpretationen adjungit : . Nescitis quid ista signifcent? Ecce veniet rex Babylonius in Jerusalem; et assumet regem ipsius, et principes ejus ",, et quæ sequun- tur. Hos enim antea cedrorum electarum ap- pellatione in parabola significaverat; Sedeciamque regem, quem captivum habuit, demonstrabat. Alii vero per avem, Cyrum designari arbitrantur. Deinde, quod creasse se adjicit, præparasse innuit; mala nimirum et calamitates, quibus afficientur. Quod si etiam nullus reperiatur, qui voluntatis meæ placita non aversetur, Filium ego meum, qui Pa- tris consilium amplexus, ejusdem mandata impleat, missurus sum. CAP. XLVII. VERS. 1-15. Descende, sede super terram, virgo filia Babylonis. Sede in terram. Ingredere in tenebras, C non est solium, filia Chaldæorum : quoniam non ultra adjicies, ut voceris mollis et tenera. Tolle mo- lam, et mole farinam; revela operimentum tuum, delege canos, denuda tibias, etc. llebr. 1, 14. ** Ezech. x, 3. ibid. 12. Et ista ad Israelitas ctiam, in quos supe- rius illud Cui me assimilastis 68, usurpatum est, referuntur. Ibi ergo eos errare, hic autem cor perdidisse, sive, ut expressit Symmachus, duro corde exsistere significat, ut utroque modo vecordes, animique sensu destitutos ad idololatriam sese contulisse demonstret. Sed eorum jam miseratio- ne commotum Deum spe bona, magnificisque pol- licitationibus, qui a justitia,id est a Deo,longe fuis- D sent, ad resipiscentiam provocare. Animos enim, qui decem tribus captas esse cernebant, abjece- rant ; et qui sibi Assyrium immifnere videbant, va- nas esse pollicitationes arbitrabantur. Atque hine est, quod eis prædicta Babylonis ultione recreari Deus voluit; qui non odio, sed salutis amore pro- vocatus ad Israelitarum pœnas accessit, non aliter quam ad amputandum, vel urendum medici : ne dicam nonnisi utilitatis gratia semper ultiones induci. Copulat autem cum particulari salutis pro- missione, et ejus etiam significationem, quæ gene ris est universi. Est enim quæ fit per Cyrum re- Isa. XLVI, 5. VARIE LECTIONES. PATROL. GR. LXXXVI.

ρον ἐπιτελεῖσθαι μακροῖς, ὧν τὰ μὲν ἤδη πεποίηκα, τὰ δὲ καὶ ποιήσω, διὰ τοῦ καλεῖν πετεινῶν δίκην τοὺς ἐμοὺς ὑπηρέτας ἀγγέλους, τά τε λειτουργικά πνεύματα τὰ πρὸς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν. Οἱ δὲ λοιποὶ ἐξ- ἔδωκαν, Καλῶν ἀπὸ ἀνατολῶν ὄρνιν, ἀπὸ γῆς πόρο ρωθεν άνδρα βουλῆς μου. Δηλοῖ δὲ τὸν Χριστὸν ὄν ἀνακεκλῆσθαί φησιν ἐκ γῆς πόρρωθεν, τῶν τοῦ ᾅδου δηλονότι μυχῶν, δι' οὗ πληρώσειν τὰς ἐπαγγελίας φησίν. Αλλοι δὲ πετεινὸν ἔφασαν τὸν Βαβυλώνιον, περὶ οὗ φησιν Ἰεζεκιήλ· « Ο ἀετὸς ὁ μέγας, ὁ μεγα- λοπτέρυγος, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Απερ εξηγούμενός φη- σιν· « Οὐκ ἐπίστασθε τί ἐστι ταῦτα; ὅτ᾽ ἂν ἔλθῃ βασιλεύς Βαβυλῶνος ἐπὶ Ἱερουσαλήμ καὶ λήψεται τὸν βασιλέα αὐτῆς, καὶ τοὺς ἄρχοντας αὐτῆς, καὶ τὰ μετὰ ταῦτα· τούτους γὰρ ἐκλεκτά τῆς κέδρου προκέκληκε διὰ τῆς παραβολῆς. Ἔλεγεν δὲ βασιλέα τὸν Σεδεκίαν, ὃν αἰχμάλωτον είληφεν. "Αλλοι δὲ πετεινον εἰρῆσθαι τὸν Κῦρόν φασιν. Τὸ δὲ ἔκτισα, τοῦτ' ἔστι κατεσκεύασα, κακὰ δηλονότι κακωτικά. Εἰ δὲ καὶ μηδεὶς εὐρεθῇ τούμὸν θέλημα μετιών, τὸν Υἱὸν ἀποστελῶ τὸν ἐμὸν τὴν πατρικὴν πληροῦντα βουλήν. Β ΚΕΦΑΛ. ΜΖ'. α-ιε'. Κατάβηθι, κάθισον ἐπὶ τὴν γῆν, παρθέ τος θύγατερ Βαβυλῶνος. Εἰσελθε εἰς τὸ σκότος, ο θύγατερ Χαλδαίων, ὅτι οὐκ ἔτι προσθήσῃ κλη θῆναι ἀπαλὴ καὶ τρυφερά. Λάβε μύλον, άλεσον ἄλευρον, ἀποκάλυψαι τὸ κατάλυμμά σου, ἀνάσυρε τὰς πολιὰς, ἀποκάλυψαι τὰς κνήμας, κ. τ. λ. Καὶ ταῦτα πρὸς τοὺς ἐξ Ισραήλ, οἷς ἔλεγε, « Τίνι με ὡμοιώσατε ; ν Ἐκεῖ μὲν οὖν πλανωμένους εἶπεν αὐτοὺς, ἐνταῦθα δὲ ἀπολωλεκότας τὴν καρδίαν. Ανθ᾽ οὗ Σύμμαχος ἐξέδωκεν, οἱ σκληροκάρδιοι. Καθ' ἑκάτερον δὲ παρίσταται τὸ τῆς γνώμης ἀναί σθητον. Διὸ πρὸς εἰδωλολατρείαν ἐτράποντο. Αλλ' ὅμως ἐλεῶν αὐτοὺς ὁ Θεὸς ὑποσχέσεσι καλαῖς ἀνα- καλεῖται πρὸς σύνεσιν μακρυνθέντας δικαιοσύνης, τοῦτ᾽ ἔστι Θεοῦ. Ἀπειρήκεσαν γὰρ ταῖς ψυχαῖς ἀλούσας ὁρῶντες τὰς δέκα φυλὰς, αὐτοῖς τε τὸν Ασσύριον ὁρῶντες ἐγκείμενον, ματαίας τοῦ Θεοῦ τὰς ἐπαγγελίας ἐνόμιζον. Διὸ τὴν κατὰ Βαβυλῶνος αὐτοὺς εὐαγγελίζεται δίκην. Ἐκόλασε γὰρ τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ ὁ Θεὸς οὐ μισῶν, σωτηρίαν δὲ αὐτοῖς μνη- στευόμενος, ὡς καὶ τῶν ἰατρῶν οἱ τέμνοντές τε καὶ καίοντες· ἐπεὶ καὶ πᾶσα κόλασις πρὸς ὄνησιν ἐπι- φέρεται. Συναναπλέκει δὲ τῇ τῆς μερικῆς σωτηρίας ὑποσχέσει καὶ τῆς γενικωτάτης την δήλωσιν. Η μὲν γὰρ διὰ Κυρίου λύτρωσις, μερική, ἡ δὲ διὰ Χριστοῦ, πάντων ἀνθρώπων. Τὸ δὲ, οὐ μὴ βραδύνω, παρέοικε τῷ· « Ετι μικρὸν ὁ ἐρχόμενος ἥξει, καὶ οὐ χρονιεῖ, ο Ισ. Κύρου. COMMENTARII IN ISAIAM. A id fuerit argumentum, quod meorum prophet- rum voce quæ essent eventura longe ante prædi- xerim, quorum alia jaun per me facta sunt, alia procul dubio et ipse eliciam; qui in subsidium meum angelos, tanquam aves, spiritusque mini - stros in eorum, qui salutis hæredes futuri sunt 68. auxilium vocare possim. Alii autem transtulerunt : Vocans ab oriente avem, a terra longinqua virum voluntatis meæ. Quibus certe Christum ipsum significarunt; quem de terra longinqua, id est ab ipsis inferorum penetralibus, evocatum esse dicit, et per eumdem se promissiones impleturum. Alii porro avis nomine Babylonium significari dixerunt, de quo loquentem Ezechielem reperias, ubi ait : c Aquila magna, magnis pennis *, » catera- que, quæ sequuntur, quorum sic interpretationen adjungit : . Nescitis quid ista signifcent? Ecce veniet rex Babylonius in Jerusalem; et assumet regem ipsius, et principes ejus ",, et quæ sequun- tur. Hos enim antea cedrorum electarum ap- pellatione in parabola significaverat; Sedeciamque regem, quem captivum habuit, demonstrabat. Alii vero per avem, Cyrum designari arbitrantur. Deinde, quod creasse se adjicit, præparasse innuit; mala nimirum et calamitates, quibus afficientur. Quod si etiam nullus reperiatur, qui voluntatis meæ placita non aversetur, Filium ego meum, qui Pa- tris consilium amplexus, ejusdem mandata impleat, missurus sum. CAP. XLVII. VERS. 1-15. Descende, sede super terram, virgo filia Babylonis. Sede in terram. Ingredere in tenebras, C non est solium, filia Chaldæorum : quoniam non ultra adjicies, ut voceris mollis et tenera. Tolle mo- lam, et mole farinam; revela operimentum tuum, delege canos, denuda tibias, etc. llebr. 1, 14. ** Ezech. x, 3. ibid. 12. Et ista ad Israelitas ctiam, in quos supe- rius illud Cui me assimilastis 68, usurpatum est, referuntur. Ibi ergo eos errare, hic autem cor perdidisse, sive, ut expressit Symmachus, duro corde exsistere significat, ut utroque modo vecordes, animique sensu destitutos ad idololatriam sese contulisse demonstret. Sed eorum jam miseratio- ne commotum Deum spe bona, magnificisque pol- licitationibus, qui a justitia,id est a Deo,longe fuis- D sent, ad resipiscentiam provocare. Animos enim, qui decem tribus captas esse cernebant, abjece- rant ; et qui sibi Assyrium immifnere videbant, va- nas esse pollicitationes arbitrabantur. Atque hine est, quod eis prædicta Babylonis ultione recreari Deus voluit; qui non odio, sed salutis amore pro- vocatus ad Israelitarum pœnas accessit, non aliter quam ad amputandum, vel urendum medici : ne dicam nonnisi utilitatis gratia semper ultiones induci. Copulat autem cum particulari salutis pro- missione, et ejus etiam significationem, quæ gene ris est universi. Est enim quæ fit per Cyrum re- Isa. XLVI, 5. VARIE LECTIONES. PATROL. GR. LXXXVI.

σωτηρίαν ἐν δόξῃ δεχόμεθα ὅσοι τελοῦμεν εἰς τὸν νοητὸν Ἰσραὴλ, εἰ Θεὸν ὁρῶντα σχήσομεν νοῦν εἰς τέκνα τελοῦντες κατ' ἐπαγγελίαν τοῦ ᾿Αβραάμ. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξέδωκε· Δώσω ἐν Σιών σωτήριον, καὶ τῷ Ἰσραὴλ δόξαν. Ταῦτα μὲν οὖν διὰ φιλανθρω πίαν δώσω, φησί, τῷ Ἰσραήλ· τὴν δὲ δικαιοσύνην ἐνδείξομαι τὴν ἐμήν, τοῖς ὑπὲρ τὸ δέον ὑμᾶς τιμω- ρησαμένοις ἐπεξιών, ὧν δὴ ταπεινώσω τῆς βασι λείας τὸ ὕψος. Ἐμεγαλαύχουν γὰρ ἐπὶ μακροῖς χρό νοις τῶν ἐθνῶν δυναστεύοντες. Τὴν δὲ βασιλείαν προσωποποιήσας,θυγατέρα Βαβυλῶνος ἐκάλεσεν, καὶ παρθένον, ὡς καλλωπιζομένην ἐν ἀκμῇ τῆς δυνάμεως, καὶ τὴν ἐξ ὕψους αὐτῇ προσέταξε κάθε οδον. καὶ Σιὼν τὴν Ἐκκλησίαν νοήσομεν, ἐν ᾗ τὴν αὐτοῦ Τινὲς δὲ τὰς θυγατέρας τῶν Βαβυλωνίων ἢ καὶ τὰς γυναῖκας οὕτως εἰρῆσθαί φασιν, ὧν τὴν ὑπὸ Μήδων διέγραψεν άλωσιν, καὶ τὴν εἰς δουλείαν ἀπὸ αγωγήν. "Ων ἡ κατάβασις δηλοῖ τὴν ἐκ δόξης καὶ τρυφῆς, ἐλευθερίας τε καὶ πλούτου πρὸς τἀναντία μεταβολήν. Τῆς οὖν παρθένου σκότος τὴν ἀνήκει στον ἐκάλεσε συμφοράν. Τὸν νοῦν γὰρ ἀεὶ λύπη καὶ φόβος σκοτοῖ. Ἀπαλὴν δὲ καὶ τρυφερὰν διά τε τὴν δίαιταν καὶ τὸν ὑπερβάλλοντα κόσμον ἢ τῆς βασι λείας, ἢ τῶν γυναίων καλεῖ. Παρ' οἷς γὰρ τὸ μάχι μον ἐκοσμεῖτο χρυσῷ, καὶ τοῖς εὐωδεστάτοις κατα εχρίετο μύροις, τί ἄν τις εἴποι τὰ γύναια ; Καὶ καθα ημένην, ὡς ἐπὶ βασιλίδος φησίν. "Απερ ἀποθεμένη, φησί, μυλωθρίδος δίκην θεραπαίνης, τοῖς ἁλοῦσε δουλεύσεις. Καὶ τὸ κατάλυμμα • δὲ τὸ ἐκ διαφόρου κόσμου περιελοῦσα τῆς κεφαλῆς ἀποτίθετο. Τὸ δὲ τῶν πολιῶν, ἡ ὡς ἐπὶ χρονίου βασιλείας εἶπεν, ἢ τὴν ὠμότητα τῶν εἰρηκότων δηλῶν, ὡς μηδὲ γυναικὸς πρεσβύτιδος φείσασθαι. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ ᾿Αποκάλυψαι τὸ κατακάλυμμά σου, Σύμμαχος, κάλυψαι τὰ ὦτα, φησίν, ἀντὶ δὲ τοῦ, Τὸ δίκαιον ἐκ σοῦ λή- ψομαι· οὐκέτι μὴ παραδῶ ἀνθρώποις, ἐξέδωκεν· Ἐκδίκησίν σου λήψομαι, καὶ οὐκ ἀντιστήσεται ἐν ἐμοὶ ἄνθρωπος. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ὁ φυσάμενός σε Κύριος Σαβαώθ· Ακύλας, ἀγχιστεύων ἡμῶν Κύ ριος. Ταῦτα κατὰ σοῦ, φησίν, ὥρισεν ὁ ἡμέτερος Κύριος λυτρούμενος ἡμᾶς, δηλονότι τὴν εἰς που λεμίους ἀπαγωγήν, καθ᾽ ἦν ἔδει διελθεῖν ἀνασυ ρομένην καὶ τοὺς ἐν μέσῳ τυγχάνοντας ποταμούς. Οτι δὲ δικαίως πέπονθε, καὶ προφήτης εδήλωσεν ἕτερος εἰπών· « Καθὼς ἐποίησεν, ποιήσω αὐτῇ καὶ πάλιν · « Καθὼς ἐποίησας, οὕτως ἔσται τὸ ἀντ- απόδομά σου. » Καὶ καθόλου δέ φησιν ή Γραφή «Οὐαὶ τῷ ἀνόμῳ. Πονηρὰ κατὰ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ συμβήσεται αὐτῷ. » Τὸ δὲ, Οὐκέτι μὴ παραδῶ σε ἀνθρώποις, κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα, δηλοῖ τὸ μηκέτι τοιούτοις ἀπανθρώποις παραδοθήσεσθαι. γρ. κάλυμμα. γρ. κάλυμμα. γρ. ἔσ, σε δεῖ. PROCOPII GAZEI demptio, particularis, quae autem per Christum A universorum hominum. Jam, quod tardare non fa- ciamadjicit, eidem plane simile est, quod scribitur: • Adhuc modicum, qui verit, veniet, et non tar- dabit “. › Sionis deinde nomine Ecclesiam intelli- gimus, in qua ejusdem salutem cum gloria percipie- mus, quotquot intelligibilis Israel, id est, Abraha- mi filii per promissionem effecti, mentem quæ Deum intueatur, habuerimus. At Symmachus : Dabo in Sion salutare, et Israel gloriam, interpretatur. Ista ergo Israeli, inquit, pro mea in eos benevo- lentia, facile concesserim: sed justitiam meam in eos, qui præter æquum in vos savierunt, dejecto regni ipsorum fastigio non possum non ostendere. Ideo enim fastn intumescunt, quod a sæculis multis imperio gentium potiuntur. Regno itaque personam tribuens filiam Babylonis et virginem, magni- tudine virium, tanquamque ipso ætatis flore, tumidam et elatam appellavit, quam e sublimi de- scendere imperat. Isa. 111, 11. Nonnulli filias Babylonis, aut etiam mulieres, ita ß volunt indicari, quas a Medis captas in servitu- tem redactum iri significat ; quorum descensu, glo- riæ et luxus, libertatisque et divitiarum in con- traria mulatio demonstratur. Vocal ergo virginis tenebras, calamitatem eam, quæ averti sarcirique non valeat. Menti siquidem perpetuo tenebras dolor et metus offundunt. Mollem deinde et teneram, propter vitæ genus, modoque carentem ornatum vel regni, vel mulierum appellavit. Apud quos enim militiæ studium professos auro ornari, sua- vissimisque liniri unguentis usitatum erat, quid non facturas mulieres putes ? Sedentem deinde, tanquam de regina sermo sit, facit ; que nos reli- ctis omnibus non aliter quam quæ molæ addicta, captivis famulatura sit. Ad haec, operimentum illud, C quo sibi varie caput adornabat, abjicere imperat : et quod de canis dixit, addidit, aut tanquam regni diuturnitatem indicaturus, aut eorum qui loquun- tur, crudelitatem ; qui ne anui quidem pepercerunt. Sed pro quo Revela operimentum habemus, Aures obducito dixit Symmachus. Ubi item, Quod justum est de le auferam. Non amplius tradam hominibus, legimus; idem quoque, Te ego ulciscar, nec resistet mihi homo, interpretatur. Ubi deinde : Qui rede- mit te Dominus exercituum, Aquilas : Propinquus. vobis Dominus. Hæc igitur adversum te, in- quit, Dominus noster, qui nos redimit, decrevit : mimirum, ut te ad hostes abduceret, ubi te exsi- stentes in medio fluvios denudatam pertransire ne- cesse est. Neque vero id injuria passum esse alius etiam in hunc modum propheta testatur, cum ait : • Sicut fecit, faciam ei v. . Et rursum : Quemad- modum fecisti, sic erit et retributio tua ". » Quin et omnino dicit Scriptura : « Væ impio ! Mala stcun- dum opera manuum ipsius contingent ei ”. › Quod autem, Non amplius tradam te hominibus, ait; si ad • Habac. 11, VARIE LECTIONES. D 3. 7 Ezech. vult, 27. 71 Jerem. L, 15, 29.

σωτηρίαν ἐν δόξῃ δεχόμεθα ὅσοι τελοῦμεν εἰς τὸν νοητὸν Ἰσραὴλ, εἰ Θεὸν ὁρῶντα σχήσομεν νοῦν εἰς τέκνα τελοῦντες κατ' ἐπαγγελίαν τοῦ ᾿Αβραάμ. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξέδωκε· Δώσω ἐν Σιών σωτήριον, καὶ τῷ Ἰσραὴλ δόξαν. Ταῦτα μὲν οὖν διὰ φιλανθρω πίαν δώσω, φησί, τῷ Ἰσραήλ· τὴν δὲ δικαιοσύνην ἐνδείξομαι τὴν ἐμήν, τοῖς ὑπὲρ τὸ δέον ὑμᾶς τιμω- ρησαμένοις ἐπεξιών, ὧν δὴ ταπεινώσω τῆς βασι λείας τὸ ὕψος. Ἐμεγαλαύχουν γὰρ ἐπὶ μακροῖς χρό νοις τῶν ἐθνῶν δυναστεύοντες. Τὴν δὲ βασιλείαν προσωποποιήσας,θυγατέρα Βαβυλῶνος ἐκάλεσεν, καὶ παρθένον, ὡς καλλωπιζομένην ἐν ἀκμῇ τῆς δυνάμεως, καὶ τὴν ἐξ ὕψους αὐτῇ προσέταξε κάθε οδον. καὶ Σιὼν τὴν Ἐκκλησίαν νοήσομεν, ἐν ᾗ τὴν αὐτοῦ Τινὲς δὲ τὰς θυγατέρας τῶν Βαβυλωνίων ἢ καὶ τὰς γυναῖκας οὕτως εἰρῆσθαί φασιν, ὧν τὴν ὑπὸ Μήδων διέγραψεν άλωσιν, καὶ τὴν εἰς δουλείαν ἀπὸ αγωγήν. "Ων ἡ κατάβασις δηλοῖ τὴν ἐκ δόξης καὶ τρυφῆς, ἐλευθερίας τε καὶ πλούτου πρὸς τἀναντία μεταβολήν. Τῆς οὖν παρθένου σκότος τὴν ἀνήκει στον ἐκάλεσε συμφοράν. Τὸν νοῦν γὰρ ἀεὶ λύπη καὶ φόβος σκοτοῖ. Ἀπαλὴν δὲ καὶ τρυφερὰν διά τε τὴν δίαιταν καὶ τὸν ὑπερβάλλοντα κόσμον ἢ τῆς βασι λείας, ἢ τῶν γυναίων καλεῖ. Παρ' οἷς γὰρ τὸ μάχι μον ἐκοσμεῖτο χρυσῷ, καὶ τοῖς εὐωδεστάτοις κατα εχρίετο μύροις, τί ἄν τις εἴποι τὰ γύναια ; Καὶ καθα ημένην, ὡς ἐπὶ βασιλίδος φησίν. "Απερ ἀποθεμένη, φησί, μυλωθρίδος δίκην θεραπαίνης, τοῖς ἁλοῦσε δουλεύσεις. Καὶ τὸ κατάλυμμα • δὲ τὸ ἐκ διαφόρου κόσμου περιελοῦσα τῆς κεφαλῆς ἀποτίθετο. Τὸ δὲ τῶν πολιῶν, ἡ ὡς ἐπὶ χρονίου βασιλείας εἶπεν, ἢ τὴν ὠμότητα τῶν εἰρηκότων δηλῶν, ὡς μηδὲ γυναικὸς πρεσβύτιδος φείσασθαι. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ ᾿Αποκάλυψαι τὸ κατακάλυμμά σου, Σύμμαχος, κάλυψαι τὰ ὦτα, φησίν, ἀντὶ δὲ τοῦ, Τὸ δίκαιον ἐκ σοῦ λή- ψομαι· οὐκέτι μὴ παραδῶ ἀνθρώποις, ἐξέδωκεν· Ἐκδίκησίν σου λήψομαι, καὶ οὐκ ἀντιστήσεται ἐν ἐμοὶ ἄνθρωπος. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ὁ φυσάμενός σε Κύριος Σαβαώθ· Ακύλας, ἀγχιστεύων ἡμῶν Κύ ριος. Ταῦτα κατὰ σοῦ, φησίν, ὥρισεν ὁ ἡμέτερος Κύριος λυτρούμενος ἡμᾶς, δηλονότι τὴν εἰς που λεμίους ἀπαγωγήν, καθ᾽ ἦν ἔδει διελθεῖν ἀνασυ ρομένην καὶ τοὺς ἐν μέσῳ τυγχάνοντας ποταμούς. Οτι δὲ δικαίως πέπονθε, καὶ προφήτης εδήλωσεν ἕτερος εἰπών· « Καθὼς ἐποίησεν, ποιήσω αὐτῇ καὶ πάλιν · « Καθὼς ἐποίησας, οὕτως ἔσται τὸ ἀντ- απόδομά σου. » Καὶ καθόλου δέ φησιν ή Γραφή «Οὐαὶ τῷ ἀνόμῳ. Πονηρὰ κατὰ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ συμβήσεται αὐτῷ. » Τὸ δὲ, Οὐκέτι μὴ παραδῶ σε ἀνθρώποις, κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα, δηλοῖ τὸ μηκέτι τοιούτοις ἀπανθρώποις παραδοθήσεσθαι. γρ. κάλυμμα. γρ. κάλυμμα. γρ. ἔσ, σε δεῖ. PROCOPII GAZEI demptio, particularis, quae autem per Christum A universorum hominum. Jam, quod tardare non fa- ciamadjicit, eidem plane simile est, quod scribitur: • Adhuc modicum, qui verit, veniet, et non tar- dabit “. › Sionis deinde nomine Ecclesiam intelli- gimus, in qua ejusdem salutem cum gloria percipie- mus, quotquot intelligibilis Israel, id est, Abraha- mi filii per promissionem effecti, mentem quæ Deum intueatur, habuerimus. At Symmachus : Dabo in Sion salutare, et Israel gloriam, interpretatur. Ista ergo Israeli, inquit, pro mea in eos benevo- lentia, facile concesserim: sed justitiam meam in eos, qui præter æquum in vos savierunt, dejecto regni ipsorum fastigio non possum non ostendere. Ideo enim fastn intumescunt, quod a sæculis multis imperio gentium potiuntur. Regno itaque personam tribuens filiam Babylonis et virginem, magni- tudine virium, tanquamque ipso ætatis flore, tumidam et elatam appellavit, quam e sublimi de- scendere imperat. Isa. 111, 11. Nonnulli filias Babylonis, aut etiam mulieres, ita ß volunt indicari, quas a Medis captas in servitu- tem redactum iri significat ; quorum descensu, glo- riæ et luxus, libertatisque et divitiarum in con- traria mulatio demonstratur. Vocal ergo virginis tenebras, calamitatem eam, quæ averti sarcirique non valeat. Menti siquidem perpetuo tenebras dolor et metus offundunt. Mollem deinde et teneram, propter vitæ genus, modoque carentem ornatum vel regni, vel mulierum appellavit. Apud quos enim militiæ studium professos auro ornari, sua- vissimisque liniri unguentis usitatum erat, quid non facturas mulieres putes ? Sedentem deinde, tanquam de regina sermo sit, facit ; que nos reli- ctis omnibus non aliter quam quæ molæ addicta, captivis famulatura sit. Ad haec, operimentum illud, C quo sibi varie caput adornabat, abjicere imperat : et quod de canis dixit, addidit, aut tanquam regni diuturnitatem indicaturus, aut eorum qui loquun- tur, crudelitatem ; qui ne anui quidem pepercerunt. Sed pro quo Revela operimentum habemus, Aures obducito dixit Symmachus. Ubi item, Quod justum est de le auferam. Non amplius tradam hominibus, legimus; idem quoque, Te ego ulciscar, nec resistet mihi homo, interpretatur. Ubi deinde : Qui rede- mit te Dominus exercituum, Aquilas : Propinquus. vobis Dominus. Hæc igitur adversum te, in- quit, Dominus noster, qui nos redimit, decrevit : mimirum, ut te ad hostes abduceret, ubi te exsi- stentes in medio fluvios denudatam pertransire ne- cesse est. Neque vero id injuria passum esse alius etiam in hunc modum propheta testatur, cum ait : • Sicut fecit, faciam ei v. . Et rursum : Quemad- modum fecisti, sic erit et retributio tua ". » Quin et omnino dicit Scriptura : « Væ impio ! Mala stcun- dum opera manuum ipsius contingent ei ”. › Quod autem, Non amplius tradam te hominibus, ait; si ad • Habac. 11, VARIE LECTIONES. D 3. 7 Ezech. vult, 27. 71 Jerem. L, 15, 29.

Ἴσως δὲ καὶ αὐτοῖς λέγει τοῖς πάλαι νικήσασι· τοῦτο δὲ πρὸς τὸν Ἰσραὴλ ῥηθὲν παρεμβέβληται. Εἶτα πάλιν πρὸς τὴν Χαλδαίαν φησί, Κάθισον κατα- νενυγμένη, ἢ κατὰ Σύμμαχον, σιωπῶσα· ἡ γὰρ οὕτω μεγάλαυχος, καὶ ὡς οἰκέταις χρωμένη τοῖς ἔθνεσιν, μετάγνωθι λοιπὸν ἐφ᾽ οἷς ἔπραξας, τοσούτῳ σκότῳ παιδείας ἐκδιδομένη. Τὸ δὲ ἰσχὺς βασιλείας, δέσποινα βασιλειῶν ἐξέδωκε Σύμμαχος, καὶ τὴν αἰτίαν ἐπήγαγεν, διδά- σκων ὡς οὐ δεῖ τοῖς ὑπὸ Θεοῦ ταπεινουμένοις ἐπεμ- βαίνειν, οὓς ἐγχωρεῖ παιδευθέντας ἐλεηθῆναι. Συν- ᾠδὴ δὲ τούτοις καὶ Ζαχαρίας φησίν· • Ἐζήλωκα τὴν Ἱερουσαλὴμ ζῆλον μέγαν, καὶ θυμῷ μεγάλῳ ὀργίζο μαι ἐγὼ ἐπὶ τὰ ἔθνη τὰ συνεπιτιθέμενα· ἀνθ' ὧν ἐγὼ μὲν ὠργίσθην ὀλίγα, αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά. » Σὺ δὲ, φησί, καὶ διηνεκώς βασιλεύειν ὑπεί- ληφας, παιδεύων ταῖς παρούσαις εὐπραγίαις μὴ πε ποιθέναι, προορᾷν δὲ τὰ ἔσχατα, καὶ τὰς ὕστερον ἐσομένας μεταβολάς. Ταῦτα δὲ τῆς ὑπερηφανίας τῶν ἐν αὐτῇ βασιλευσάντων ὑπῆρχεν. Ὑφ' ἕνα δὲ αὐτῇ καιρὸν ἀπειλεῖ ἀνδρὸς στέρησιν τοῦ καθ᾿ ἂν ἤλω βα- σιλεύοντος χρόνον, καὶ τέκνων τῶν ὑπ' αὐτῆς βασι- λευομένων, ἢ καὶ τῶν αὐτῆς οἰκητόρων ἐν τῇ μάχῃ πεσόντων. Οὐ διὰ τὰ προλεχθέντα δέ σοι ταῦτα συμ βήσεται μόνον· ἀλλ' ὅτι καὶ τὰς ἐλπίδας ἐν ἐπῳδαῖς ἔθου καὶ φαρμακείαις. Προλεγόντων γάρ σοὶ νίκην τῶν αὐτὰ μετιόντων, πρὸς ὄγκον ἀρθεῖσα φρονήμα- τος, ὁμοῦ καὶ τῇ δυνάμει θαῤῥοῦσα, καὶ τὴν ἀρχὴν οὐκ οἰομένη κρείττω φανεῖσθαι τὴν Περσικήν, ἔφα- σχες· Εγώ είμι, καὶ οὐκ ἔστιν ἑτέρα, ταῖς ἐκ δαι- μόνων μαντείαις, καὶ ταῖς ἐξ ἄστρων θαῤῥήσασα. Καὶ τὴν ἐπὶ δαίμοσιν ἐλπίδα πορνείαν καλεῖ. Ἀπο στατικὴ γάρ ἐστι Θεοῦ. Πᾶσι γὰρ ἀνθρώποις ἡ πρὸς Θεὸν οἰκείωσις κατὰ φύσιν, ἡ δὲ πρὸς δαίμονας άλ λοτρία, τὴν τούτων πρὸς ἀνθρώπους συνουσίαν διὰ · γοητείας ἐπαγομένη. Διὸ καὶ Παῦλος τῇ φαρμακεία συνάπτει τὴν εἰδωλολατρείαν λέγων· . Εἰδωλολα τρεία, φαρμακεία. Οὐ τοίνυν οὔτε Χαλδαίοις οὔθ' ἑτέροις τὸ εἰδωλο λατρεῖν συγγνωστὸν, ἀλλ᾽ ὀλέθριον, "Εσται οὖν, φησὶν, ἡ πορνεία σου εἰς αἰσχύνην, ὅτ' ἂν ἡ ἐπὶ δαίμοσιν ἐλπὶς διαπέσῃ, ὧν ἡ ἰσχὺς, ἀσθένεια, μήτε προλέγειν ἐχόντων, ὡς ἐγώ σοι ταῦτα, μήτε βοηθεῖν δυναμένων. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Γνῶθι ὅτι ἡ σύν εσις τούτων ἔσται, καὶ ἡ πορνεία σοι αἰσχύνη, Σύμμαχός φησι· Καὶ ἡ γνῶσις σου αὕτη ἐξηπά- τησέν σε. Σύνεσιν δὲ καλεῖ τὴν σοφίαν τῶν μάν τεων. Διό φησι, Καὶ οὐ μὴ γνῷς ἐκ μαντείας τὸν ἐπερχόμενον ὄλεθρον, ὃν καὶ βόθυνον καλεῖ, τὸ ἄφυκτον τῶν ἐμπεπτωκότων δηλῶν. Παρίστησι δὲ Δανιὴλ ὅπως παρὰ Χαλδαίοις διέπρεπον μάγοι τινὲς, καὶ Γαζαρηνοί, καὶ φαρμακον, καὶ οἱ τὰ τοιαῦτα σοφοί (οὕτω γὰρ αὐτοὺς ἐκάλουν), οἳ καὶ εὐδοκίμουν COMMENTARII IN ISAIAM. A mentem interpretum Septuaginta referas, de immi- tibus ejusmodi et inhumanis hominibus, fortassis et de illis etiam a quibus victi quondam fuerunt, intellexit. Sed est ad Israelem dictum istud inter- calaturn. Chaldæam deinde compellens, Sede, inquit, compuncta ; vel taceus, secundum Symmachum. Quæ enim eo superbiæ et arrogantiæ evaseras ut tanquam servis, nationibus utereris; te deinceps eorum, quæ gessisti, cum in tantis doctrinæ tene- bris versareris, pœnitere æquum est. B C Cæterum quo loco fortitudo regni habemus, do- mina regnorum vertit Symmachus; et causam ad- dit, ut doceat non iis esse, qui a Deo afliguntur, insurgendum, quorum correptione ad misericor diam potius decuit commoveri. Istis autem et illa congruunt, quæ per Zachariam in hunc modum di- cuntur: Emulatus sum Jerusalem zelo magno: et ira magna ego irascor super gentes opulentas. Quia ego iratus sum parum, ipsi addiderunt ad mala vs. At te diutius regnaturam arbitrata es, in- quit, ut præsenti rerum successui non esse conſi- dendum, sed ultima, et quæ deinceps futurae sunt, mutationes oportere prævideri demonstraret. De- monstrabant vero hæc eorum qui in ea regnarunt, arrogantiam. Ei porro uno eodemque tempore, et viri, qui dum capta est regnabat, et liberorum, aut etiam civium, qui in acie casuri essent, interitum minitatur. Neque tamen ista in te solum, inquit, propter ea, quæ ante dicta sunt, ventura sunt ; sel ideo etiam quod spes tuas in incantationibus et vc- neficiis sitas habueris. Cum enin penes Le fore victoriam prædicerent, qui ea adibant; tantum fastu et arrogantia intumuisti, ut opibus tuis freta, Persisque te fore superiorem arbitrata, esse te, et non exsistere aliam, inque vaticiniis, quæ per dæmo- nas et astra fiunt, confidere, ausa sis dicere. Spem deinde, quæ in dæmonibus collocatur, fornicationem ideo nominat, quod a Deo separet. Est enim Dei et hominum maxime secundum naturam familiaritas, aliena autem plane, quæ cum dæmonibus inita, illis cum hominibus congressum magicis artibus conciliat: indeque est quod Paulus idolorum cultum cum iis conjungit, cum idolorum servitus, ve- neficia, dicit 1. Non est igitur idola colere neque Chaldais, ne- que aliis venia dignum, sed capile. Erit ergo for- D nicatio tua, inquit, in dedecus; cum tibi, quæ est in Zachar. 1, 14,15. ” Gal. v, 20. ” Dan. 11, 2. damonibus, spes exciderit, quorum virtus ab impo- tentia non differt, qui tibi nihil quidquam vel præ- dicere, ut ego ista, vel auxiliari queunt. At pro, Scito quod prudentia horum erit, et fornicatio tua tibi de- decori, ita Symmachus : Et intelligentia tua, hae decepit te. Ubi intelligentia nomine vaticinandi ar- tein significavit. Et inde est, quod ait: Et non co- gnosces ex vaticiniis advenientem interitum; quem foveam etiam appellavit, ut eos, qui in ean cecide- rint, non esse evasuros demonstraret. Legas vero et apud Danielem magos in Chaldæa quosdam, et Gazarenos, et veneficos ft, aliosque artium ejus-

Ἴσως δὲ καὶ αὐτοῖς λέγει τοῖς πάλαι νικήσασι· τοῦτο δὲ πρὸς τὸν Ἰσραὴλ ῥηθὲν παρεμβέβληται. Εἶτα πάλιν πρὸς τὴν Χαλδαίαν φησί, Κάθισον κατα- νενυγμένη, ἢ κατὰ Σύμμαχον, σιωπῶσα· ἡ γὰρ οὕτω μεγάλαυχος, καὶ ὡς οἰκέταις χρωμένη τοῖς ἔθνεσιν, μετάγνωθι λοιπὸν ἐφ᾽ οἷς ἔπραξας, τοσούτῳ σκότῳ παιδείας ἐκδιδομένη. Τὸ δὲ ἰσχὺς βασιλείας, δέσποινα βασιλειῶν ἐξέδωκε Σύμμαχος, καὶ τὴν αἰτίαν ἐπήγαγεν, διδά- σκων ὡς οὐ δεῖ τοῖς ὑπὸ Θεοῦ ταπεινουμένοις ἐπεμ- βαίνειν, οὓς ἐγχωρεῖ παιδευθέντας ἐλεηθῆναι. Συν- ᾠδὴ δὲ τούτοις καὶ Ζαχαρίας φησίν· • Ἐζήλωκα τὴν Ἱερουσαλὴμ ζῆλον μέγαν, καὶ θυμῷ μεγάλῳ ὀργίζο μαι ἐγὼ ἐπὶ τὰ ἔθνη τὰ συνεπιτιθέμενα· ἀνθ' ὧν ἐγὼ μὲν ὠργίσθην ὀλίγα, αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά. » Σὺ δὲ, φησί, καὶ διηνεκώς βασιλεύειν ὑπεί- ληφας, παιδεύων ταῖς παρούσαις εὐπραγίαις μὴ πε ποιθέναι, προορᾷν δὲ τὰ ἔσχατα, καὶ τὰς ὕστερον ἐσομένας μεταβολάς. Ταῦτα δὲ τῆς ὑπερηφανίας τῶν ἐν αὐτῇ βασιλευσάντων ὑπῆρχεν. Ὑφ' ἕνα δὲ αὐτῇ καιρὸν ἀπειλεῖ ἀνδρὸς στέρησιν τοῦ καθ᾿ ἂν ἤλω βα- σιλεύοντος χρόνον, καὶ τέκνων τῶν ὑπ' αὐτῆς βασι- λευομένων, ἢ καὶ τῶν αὐτῆς οἰκητόρων ἐν τῇ μάχῃ πεσόντων. Οὐ διὰ τὰ προλεχθέντα δέ σοι ταῦτα συμ βήσεται μόνον· ἀλλ' ὅτι καὶ τὰς ἐλπίδας ἐν ἐπῳδαῖς ἔθου καὶ φαρμακείαις. Προλεγόντων γάρ σοὶ νίκην τῶν αὐτὰ μετιόντων, πρὸς ὄγκον ἀρθεῖσα φρονήμα- τος, ὁμοῦ καὶ τῇ δυνάμει θαῤῥοῦσα, καὶ τὴν ἀρχὴν οὐκ οἰομένη κρείττω φανεῖσθαι τὴν Περσικήν, ἔφα- σχες· Εγώ είμι, καὶ οὐκ ἔστιν ἑτέρα, ταῖς ἐκ δαι- μόνων μαντείαις, καὶ ταῖς ἐξ ἄστρων θαῤῥήσασα. Καὶ τὴν ἐπὶ δαίμοσιν ἐλπίδα πορνείαν καλεῖ. Ἀπο στατικὴ γάρ ἐστι Θεοῦ. Πᾶσι γὰρ ἀνθρώποις ἡ πρὸς Θεὸν οἰκείωσις κατὰ φύσιν, ἡ δὲ πρὸς δαίμονας άλ λοτρία, τὴν τούτων πρὸς ἀνθρώπους συνουσίαν διὰ · γοητείας ἐπαγομένη. Διὸ καὶ Παῦλος τῇ φαρμακεία συνάπτει τὴν εἰδωλολατρείαν λέγων· . Εἰδωλολα τρεία, φαρμακεία. Οὐ τοίνυν οὔτε Χαλδαίοις οὔθ' ἑτέροις τὸ εἰδωλο λατρεῖν συγγνωστὸν, ἀλλ᾽ ὀλέθριον, "Εσται οὖν, φησὶν, ἡ πορνεία σου εἰς αἰσχύνην, ὅτ' ἂν ἡ ἐπὶ δαίμοσιν ἐλπὶς διαπέσῃ, ὧν ἡ ἰσχὺς, ἀσθένεια, μήτε προλέγειν ἐχόντων, ὡς ἐγώ σοι ταῦτα, μήτε βοηθεῖν δυναμένων. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Γνῶθι ὅτι ἡ σύν εσις τούτων ἔσται, καὶ ἡ πορνεία σοι αἰσχύνη, Σύμμαχός φησι· Καὶ ἡ γνῶσις σου αὕτη ἐξηπά- τησέν σε. Σύνεσιν δὲ καλεῖ τὴν σοφίαν τῶν μάν τεων. Διό φησι, Καὶ οὐ μὴ γνῷς ἐκ μαντείας τὸν ἐπερχόμενον ὄλεθρον, ὃν καὶ βόθυνον καλεῖ, τὸ ἄφυκτον τῶν ἐμπεπτωκότων δηλῶν. Παρίστησι δὲ Δανιὴλ ὅπως παρὰ Χαλδαίοις διέπρεπον μάγοι τινὲς, καὶ Γαζαρηνοί, καὶ φαρμακον, καὶ οἱ τὰ τοιαῦτα σοφοί (οὕτω γὰρ αὐτοὺς ἐκάλουν), οἳ καὶ εὐδοκίμουν COMMENTARII IN ISAIAM. A mentem interpretum Septuaginta referas, de immi- tibus ejusmodi et inhumanis hominibus, fortassis et de illis etiam a quibus victi quondam fuerunt, intellexit. Sed est ad Israelem dictum istud inter- calaturn. Chaldæam deinde compellens, Sede, inquit, compuncta ; vel taceus, secundum Symmachum. Quæ enim eo superbiæ et arrogantiæ evaseras ut tanquam servis, nationibus utereris; te deinceps eorum, quæ gessisti, cum in tantis doctrinæ tene- bris versareris, pœnitere æquum est. B C Cæterum quo loco fortitudo regni habemus, do- mina regnorum vertit Symmachus; et causam ad- dit, ut doceat non iis esse, qui a Deo afliguntur, insurgendum, quorum correptione ad misericor diam potius decuit commoveri. Istis autem et illa congruunt, quæ per Zachariam in hunc modum di- cuntur: Emulatus sum Jerusalem zelo magno: et ira magna ego irascor super gentes opulentas. Quia ego iratus sum parum, ipsi addiderunt ad mala vs. At te diutius regnaturam arbitrata es, in- quit, ut præsenti rerum successui non esse conſi- dendum, sed ultima, et quæ deinceps futurae sunt, mutationes oportere prævideri demonstraret. De- monstrabant vero hæc eorum qui in ea regnarunt, arrogantiam. Ei porro uno eodemque tempore, et viri, qui dum capta est regnabat, et liberorum, aut etiam civium, qui in acie casuri essent, interitum minitatur. Neque tamen ista in te solum, inquit, propter ea, quæ ante dicta sunt, ventura sunt ; sel ideo etiam quod spes tuas in incantationibus et vc- neficiis sitas habueris. Cum enin penes Le fore victoriam prædicerent, qui ea adibant; tantum fastu et arrogantia intumuisti, ut opibus tuis freta, Persisque te fore superiorem arbitrata, esse te, et non exsistere aliam, inque vaticiniis, quæ per dæmo- nas et astra fiunt, confidere, ausa sis dicere. Spem deinde, quæ in dæmonibus collocatur, fornicationem ideo nominat, quod a Deo separet. Est enim Dei et hominum maxime secundum naturam familiaritas, aliena autem plane, quæ cum dæmonibus inita, illis cum hominibus congressum magicis artibus conciliat: indeque est quod Paulus idolorum cultum cum iis conjungit, cum idolorum servitus, ve- neficia, dicit 1. Non est igitur idola colere neque Chaldais, ne- que aliis venia dignum, sed capile. Erit ergo for- D nicatio tua, inquit, in dedecus; cum tibi, quæ est in Zachar. 1, 14,15. ” Gal. v, 20. ” Dan. 11, 2. damonibus, spes exciderit, quorum virtus ab impo- tentia non differt, qui tibi nihil quidquam vel præ- dicere, ut ego ista, vel auxiliari queunt. At pro, Scito quod prudentia horum erit, et fornicatio tua tibi de- decori, ita Symmachus : Et intelligentia tua, hae decepit te. Ubi intelligentia nomine vaticinandi ar- tein significavit. Et inde est, quod ait: Et non co- gnosces ex vaticiniis advenientem interitum; quem foveam etiam appellavit, ut eos, qui in ean cecide- rint, non esse evasuros demonstraret. Legas vero et apud Danielem magos in Chaldæa quosdam, et Gazarenos, et veneficos ft, aliosque artium ejus-

Α παρὰ τῷ βασιλεῖ, ὡς δι' αὐτῶν κατορθουμένης τῆς Β βασιλείας, οὕς φησι καταλήψεσθαι τὴν διὰ πυρὸς τιμωρίαν, ἡνίκα πυρίκαυστος καὶ ἡ πόλις γενήσεται, μηδὲ αὐτοῖς βοηθεῖν δυναμένους. Τινὲς δὲ κατ' εἰρω- νείαν τὸν λόγον πρὸς τὴν Χαλδαίαν ἐδέξαντο. Εχεις ἄνθρακας πυρὸς, ὅ ἐστι θερμοὺς ἄνδρας καὶ ζέον τας, τοὺς περὶ ὧν ὁ λόγος, ὅτ' ἂν ἐπ' αὐτοῖς καθίσης, ὅ ἐστιν ἐπαναπαύσῃ. Αὐτοὶ γὰρ ἔσονταί σοι βοήθεια. Ηγουν ἄνθρακας, τὰς ἐπιστρεπτικὰς καὶ ὠφελίμους τιμωρίας καλεῖ. Επιστραφείσῃ γάρ σοι, φησίν, ἔσται τὰ τῆς τιμωρίας πρὸς ἀγαθοῦ τῆς παρ' ἐμοῦ τυγχα νούσης βοηθείας, εἰ καὶ τὸν πρὸ τοῦ χρόνον εἰς μας ταιοπονίαν ἀνάλωσας. Ταῦτα δὲ φησὶν, ἔσται καὶ καθ᾽ ἕκαστον τῶν ἀνθρώπων. Δι' ἑαυτοὺς γὰρ πλα- νηθέντες έξουσι τιμωρίαν, ἣν οὐ φεύξῃ μὴ μετανοή σασα. Τὸ δὲ ἐκοπίασας, ἀντὶ τοῦ ἠσθένησας. Με ταβαλοῦσα γὰρ εἰς δαίμονας ἀπὸ Θεοῦ τὴν λατρείαν ευάλωτος γέγονας. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Εκοπίασας ἐν τῇ μεταβολῇ σου, καὶ τὰ ἑξῆς· οἱ λοιποί φασιν, Οι ἔμποροί σου ἀπὸ νεότητός σου. Εκαστος εἰς τὸ πέραν ἡ ἑαυτοῦ ἐπλανήθησαν, ἐξ ὧν οὐδεὶς εὐ ρηταί σοι σωτήρ.—Διὸ οὐκ ἔστιν ὁ σώζων σε, κατὰ Σύμμαχον. Τινὲς δὲ τὸ, Ανθρωπος καθ' ἑαυτὸν ἐπλανήθη, σοὶ δὲ οὐκ ἔσται σωτηρία, οὕτως ἐρ- μήνευσαν, ὡσεὶ ἔλεγεν· Πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἀν- θρωπίνως ἐπλανήθησαν, συμμέτρως ἀποστάντες Θεοῦ πάθεσιν ὑπενεχθέντες σαρκός· σὺ δὲ εἰς τοῦτο προ- έβης ἀνοσιότητος, ὡς μηδένα σοι σωτηρίας τόπου περιλειφθῆναι. ΚΕΦΑΛ. ΜΗ. αιά. Ακούσατε ταῦτα, οἶκος Ἰακώβ, οἱ κε- κλημένοι ἐπὶ τῷ ὀνόματι Ἰσραὴλ, καὶ ἐξ Ιούδα ἐξελθόντες. Οἱ ὀμνύοντες τῷ ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ Ἰσραήλ. Μιμνησκόμενοι οὐ μετὰ ἀληθείας, οὐδὲ μετὰ δικαιοσύνης, καὶ ἀντεχόμενοι τῷ ὀνό- ματι τῆς πόλεως τῆς ἁγίας, καὶ ἐπὶ τῷ Θεῷ Ἰσ ραὴλ ἀντιστηριζόμενοι, κ. τ. λ. Τὰ κατὰ Βαβυλωνίων εἰπὼν, ἐλεγκτικῶς πρὸς Ἰουδαίους φησὶν, ὡς Διὰ τὸ παρ' ἐμοὶ δίκαιον ἐκεί νους μετέρχομαι, οὐχ ὅτι βοηθείας ὑμεῖς ἄξιοι καθώ εστήκατε. Οἶκον γὰρ καλεῖ Ἰακώβ, ὡς καὶ τῆς τοῦ προπάτορος ἀναξίους επωνυμίας, καὶ ψιλῆς τοῦ Ιστ ραὴλ προσηγορίας μετέχοντας, καὶ σπέρματος "Ιού- Τα σωματικοῦ. Τοῦτο γὰρ τὸ ἐξ ὕδατος. Ως βασι- λικῷ δὲ γένει τὸν Ἰούδαν ἐπέγραψεν. Ὥσπερ δὲ ψευδῶς ἐλέγοντο ταῦτα τῶν ὀνομάτων ὄντες ἀνάξιοι, οὕτως ὀμνύντες καὶ μεμνημένοι τοῦ Θεοῦ Ἰσραὴλ, τοῖς χείλεσιν αὐτὸν ἐτίμων, ἀφεστηκότες αὐτοῦ τῇ καρδίᾳ, καὶ μάτην ἐδόκουν ἐπὶ Κυρίῳ στηρίζεσθαι, αντεχόμενοι πόλεως ανακειμένης αὐτῷ. Μετὰ γὰρ τὸν Ἐζεκίαν, Μανασσῆς αὐτοὺς εἰς πᾶσαν ἀσέβειαν έτρεψεν, καὶ ἐν αὐτῷ καθίδρυσεν ἄγαλμα τῷ θείῳ ναῷ. Διό φησι πρὸς αὐτούς· « Τί ἡ ἠγαπημένη ἐν Η γρ. πέρας. PROCOPII GAZÆI modi professores, quos illi sapientes vocant, cla- ruisse, tantumque regi probatos fuisse, ut non nisi eorum auspiciis regnum feliciter administrari posse crederet: quos hic per ignem passuros esse vindi- ctam monet propheta, cum et ipsam, nullis auxi- lium ferre valentibus, igne conflagrare civitatem contigerit. Sunt tamen qui sernionem ad Chaldæam ironice dirigi arbitrentur, cum habere carbones ignis, æstuantes nimirum et præfervidos homines illos dixit, de quibus intellexit, cum, si quando su- per eos sederis, id est, requieveris, adjunxit. Aderunt enim tibi in auxilium. Vel certe, carbonum nomine, utiles, et ad resipiscentiam provocantes penas significat. Tibi cuim, inquit, cum resipue- ris, ista in commodum me auxiliante cesserit ul- to, quantumvis antea in vanum laboraveris. Haec autem, inquit, etiam singulis hominibus eventura sunt. Per se enim qui errarunt, multam patientur; quam nec illa, quam non ponituerit, evitare pote- rit. Significat vero iden laborasti, ac si infrma fuisti dixisset. Perfacile enim expugnari capique poteras, quae Dei cultum cum dæmnonibus commularas. At enim, quo loco Laborasti in commutatione tua, et quæ sequuntur, legimus; ibidem cæteri: Negotiato- res tui ab adolescentia tua, unusquisque in fine suo erraverunt, ex quibus nullus inventus est tibi salva- tor, interpretantur ; Symmachus autem, Itaque non est, qui salvet te. Nonnulli porro illud: Homo in semetipso erravit, tibi autem non erit salus, ita ex - plicant, ac si permultos homines carnis affectibus abreptos, cum a Deo modice recessissent, aberrasse quidem, te autem, eo impuritatis, processisse diceret, ut nullus tibi saluti locus relinquatur amplius. CAP. XLVIII. VERS. 1-11. Audile hæc, domus Jacob,qui vo cali estis nomine Israel, et existis de aqua Juda, qui juratis nomine Domini Dei Israel, qui recordamini non cum veritate, neque cum justitia, qui adhæretis romini civitatis sanctæ, et super Deum Israel consta- kiliti estis, elc. Postquam de Babyloniis locutus est, ad Judæo- run reprehensionem accedit ; deque illis se, prop- ter justitiam suam, non quod auxilio isto digni sint, poenas sumere demonstrat. Vocat enim domum Ja- cob, tanquam avi nomine indignos; nudæque tan- tuin C D " VARIÆ LECTIONES. Israelis appellationis, corporeique Juda seminis participes. Hoc enim ex aqua di- cens significavit. Judam deinde tanquam regio generi aseripsit. Sed quemadmodum falso ita vocabantur, qui nominibus iis erant indigni: sic cum jurarent, Deique Israel recordarentur, labiis ipsum honorabant, qui corde ab eodem longe re- moti, frustraque Domino iuniti videbantur, qui civi- tati eidem consecratæ adhærebant. Sunt enim post Ezechiæ tempora, in omni impietatis et supersti- tionis genere per Manassein educati, quem in au-

Α παρὰ τῷ βασιλεῖ, ὡς δι' αὐτῶν κατορθουμένης τῆς Β βασιλείας, οὕς φησι καταλήψεσθαι τὴν διὰ πυρὸς τιμωρίαν, ἡνίκα πυρίκαυστος καὶ ἡ πόλις γενήσεται, μηδὲ αὐτοῖς βοηθεῖν δυναμένους. Τινὲς δὲ κατ' εἰρω- νείαν τὸν λόγον πρὸς τὴν Χαλδαίαν ἐδέξαντο. Εχεις ἄνθρακας πυρὸς, ὅ ἐστι θερμοὺς ἄνδρας καὶ ζέον τας, τοὺς περὶ ὧν ὁ λόγος, ὅτ' ἂν ἐπ' αὐτοῖς καθίσης, ὅ ἐστιν ἐπαναπαύσῃ. Αὐτοὶ γὰρ ἔσονταί σοι βοήθεια. Ηγουν ἄνθρακας, τὰς ἐπιστρεπτικὰς καὶ ὠφελίμους τιμωρίας καλεῖ. Επιστραφείσῃ γάρ σοι, φησίν, ἔσται τὰ τῆς τιμωρίας πρὸς ἀγαθοῦ τῆς παρ' ἐμοῦ τυγχα νούσης βοηθείας, εἰ καὶ τὸν πρὸ τοῦ χρόνον εἰς μας ταιοπονίαν ἀνάλωσας. Ταῦτα δὲ φησὶν, ἔσται καὶ καθ᾽ ἕκαστον τῶν ἀνθρώπων. Δι' ἑαυτοὺς γὰρ πλα- νηθέντες έξουσι τιμωρίαν, ἣν οὐ φεύξῃ μὴ μετανοή σασα. Τὸ δὲ ἐκοπίασας, ἀντὶ τοῦ ἠσθένησας. Με ταβαλοῦσα γὰρ εἰς δαίμονας ἀπὸ Θεοῦ τὴν λατρείαν ευάλωτος γέγονας. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Εκοπίασας ἐν τῇ μεταβολῇ σου, καὶ τὰ ἑξῆς· οἱ λοιποί φασιν, Οι ἔμποροί σου ἀπὸ νεότητός σου. Εκαστος εἰς τὸ πέραν ἡ ἑαυτοῦ ἐπλανήθησαν, ἐξ ὧν οὐδεὶς εὐ ρηταί σοι σωτήρ.—Διὸ οὐκ ἔστιν ὁ σώζων σε, κατὰ Σύμμαχον. Τινὲς δὲ τὸ, Ανθρωπος καθ' ἑαυτὸν ἐπλανήθη, σοὶ δὲ οὐκ ἔσται σωτηρία, οὕτως ἐρ- μήνευσαν, ὡσεὶ ἔλεγεν· Πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἀν- θρωπίνως ἐπλανήθησαν, συμμέτρως ἀποστάντες Θεοῦ πάθεσιν ὑπενεχθέντες σαρκός· σὺ δὲ εἰς τοῦτο προ- έβης ἀνοσιότητος, ὡς μηδένα σοι σωτηρίας τόπου περιλειφθῆναι. ΚΕΦΑΛ. ΜΗ. αιά. Ακούσατε ταῦτα, οἶκος Ἰακώβ, οἱ κε- κλημένοι ἐπὶ τῷ ὀνόματι Ἰσραὴλ, καὶ ἐξ Ιούδα ἐξελθόντες. Οἱ ὀμνύοντες τῷ ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ Ἰσραήλ. Μιμνησκόμενοι οὐ μετὰ ἀληθείας, οὐδὲ μετὰ δικαιοσύνης, καὶ ἀντεχόμενοι τῷ ὀνό- ματι τῆς πόλεως τῆς ἁγίας, καὶ ἐπὶ τῷ Θεῷ Ἰσ ραὴλ ἀντιστηριζόμενοι, κ. τ. λ. Τὰ κατὰ Βαβυλωνίων εἰπὼν, ἐλεγκτικῶς πρὸς Ἰουδαίους φησὶν, ὡς Διὰ τὸ παρ' ἐμοὶ δίκαιον ἐκεί νους μετέρχομαι, οὐχ ὅτι βοηθείας ὑμεῖς ἄξιοι καθώ εστήκατε. Οἶκον γὰρ καλεῖ Ἰακώβ, ὡς καὶ τῆς τοῦ προπάτορος ἀναξίους επωνυμίας, καὶ ψιλῆς τοῦ Ιστ ραὴλ προσηγορίας μετέχοντας, καὶ σπέρματος "Ιού- Τα σωματικοῦ. Τοῦτο γὰρ τὸ ἐξ ὕδατος. Ως βασι- λικῷ δὲ γένει τὸν Ἰούδαν ἐπέγραψεν. Ὥσπερ δὲ ψευδῶς ἐλέγοντο ταῦτα τῶν ὀνομάτων ὄντες ἀνάξιοι, οὕτως ὀμνύντες καὶ μεμνημένοι τοῦ Θεοῦ Ἰσραὴλ, τοῖς χείλεσιν αὐτὸν ἐτίμων, ἀφεστηκότες αὐτοῦ τῇ καρδίᾳ, καὶ μάτην ἐδόκουν ἐπὶ Κυρίῳ στηρίζεσθαι, αντεχόμενοι πόλεως ανακειμένης αὐτῷ. Μετὰ γὰρ τὸν Ἐζεκίαν, Μανασσῆς αὐτοὺς εἰς πᾶσαν ἀσέβειαν έτρεψεν, καὶ ἐν αὐτῷ καθίδρυσεν ἄγαλμα τῷ θείῳ ναῷ. Διό φησι πρὸς αὐτούς· « Τί ἡ ἠγαπημένη ἐν Η γρ. πέρας. PROCOPII GAZÆI modi professores, quos illi sapientes vocant, cla- ruisse, tantumque regi probatos fuisse, ut non nisi eorum auspiciis regnum feliciter administrari posse crederet: quos hic per ignem passuros esse vindi- ctam monet propheta, cum et ipsam, nullis auxi- lium ferre valentibus, igne conflagrare civitatem contigerit. Sunt tamen qui sernionem ad Chaldæam ironice dirigi arbitrentur, cum habere carbones ignis, æstuantes nimirum et præfervidos homines illos dixit, de quibus intellexit, cum, si quando su- per eos sederis, id est, requieveris, adjunxit. Aderunt enim tibi in auxilium. Vel certe, carbonum nomine, utiles, et ad resipiscentiam provocantes penas significat. Tibi cuim, inquit, cum resipue- ris, ista in commodum me auxiliante cesserit ul- to, quantumvis antea in vanum laboraveris. Haec autem, inquit, etiam singulis hominibus eventura sunt. Per se enim qui errarunt, multam patientur; quam nec illa, quam non ponituerit, evitare pote- rit. Significat vero iden laborasti, ac si infrma fuisti dixisset. Perfacile enim expugnari capique poteras, quae Dei cultum cum dæmnonibus commularas. At enim, quo loco Laborasti in commutatione tua, et quæ sequuntur, legimus; ibidem cæteri: Negotiato- res tui ab adolescentia tua, unusquisque in fine suo erraverunt, ex quibus nullus inventus est tibi salva- tor, interpretantur ; Symmachus autem, Itaque non est, qui salvet te. Nonnulli porro illud: Homo in semetipso erravit, tibi autem non erit salus, ita ex - plicant, ac si permultos homines carnis affectibus abreptos, cum a Deo modice recessissent, aberrasse quidem, te autem, eo impuritatis, processisse diceret, ut nullus tibi saluti locus relinquatur amplius. CAP. XLVIII. VERS. 1-11. Audile hæc, domus Jacob,qui vo cali estis nomine Israel, et existis de aqua Juda, qui juratis nomine Domini Dei Israel, qui recordamini non cum veritate, neque cum justitia, qui adhæretis romini civitatis sanctæ, et super Deum Israel consta- kiliti estis, elc. Postquam de Babyloniis locutus est, ad Judæo- run reprehensionem accedit ; deque illis se, prop- ter justitiam suam, non quod auxilio isto digni sint, poenas sumere demonstrat. Vocat enim domum Ja- cob, tanquam avi nomine indignos; nudæque tan- tuin C D " VARIÆ LECTIONES. Israelis appellationis, corporeique Juda seminis participes. Hoc enim ex aqua di- cens significavit. Judam deinde tanquam regio generi aseripsit. Sed quemadmodum falso ita vocabantur, qui nominibus iis erant indigni: sic cum jurarent, Deique Israel recordarentur, labiis ipsum honorabant, qui corde ab eodem longe re- moti, frustraque Domino iuniti videbantur, qui civi- tati eidem consecratæ adhærebant. Sunt enim post Ezechiæ tempora, in omni impietatis et supersti- tionis genere per Manassein educati, quem in au-

Α παρὰ τῷ βασιλεῖ, ὡς δι' αὐτῶν κατορθουμένης τῆς Β βασιλείας, οὕς φησι καταλήψεσθαι τὴν διὰ πυρὸς τιμωρίαν, ἡνίκα πυρίκαυστος καὶ ἡ πόλις γενήσεται, μηδὲ αὐτοῖς βοηθεῖν δυναμένους. Τινὲς δὲ κατ' εἰρω- νείαν τὸν λόγον πρὸς τὴν Χαλδαίαν ἐδέξαντο. Εχεις ἄνθρακας πυρὸς, ὅ ἐστι θερμοὺς ἄνδρας καὶ ζέον τας, τοὺς περὶ ὧν ὁ λόγος, ὅτ' ἂν ἐπ' αὐτοῖς καθίσης, ὅ ἐστιν ἐπαναπαύσῃ. Αὐτοὶ γὰρ ἔσονταί σοι βοήθεια. Ηγουν ἄνθρακας, τὰς ἐπιστρεπτικὰς καὶ ὠφελίμους τιμωρίας καλεῖ. Επιστραφείσῃ γάρ σοι, φησίν, ἔσται τὰ τῆς τιμωρίας πρὸς ἀγαθοῦ τῆς παρ' ἐμοῦ τυγχα νούσης βοηθείας, εἰ καὶ τὸν πρὸ τοῦ χρόνον εἰς μας ταιοπονίαν ἀνάλωσας. Ταῦτα δὲ φησὶν, ἔσται καὶ καθ᾽ ἕκαστον τῶν ἀνθρώπων. Δι' ἑαυτοὺς γὰρ πλα- νηθέντες έξουσι τιμωρίαν, ἣν οὐ φεύξῃ μὴ μετανοή σασα. Τὸ δὲ ἐκοπίασας, ἀντὶ τοῦ ἠσθένησας. Με ταβαλοῦσα γὰρ εἰς δαίμονας ἀπὸ Θεοῦ τὴν λατρείαν ευάλωτος γέγονας. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Εκοπίασας ἐν τῇ μεταβολῇ σου, καὶ τὰ ἑξῆς· οἱ λοιποί φασιν, Οι ἔμποροί σου ἀπὸ νεότητός σου. Εκαστος εἰς τὸ πέραν ἡ ἑαυτοῦ ἐπλανήθησαν, ἐξ ὧν οὐδεὶς εὐ ρηταί σοι σωτήρ.—Διὸ οὐκ ἔστιν ὁ σώζων σε, κατὰ Σύμμαχον. Τινὲς δὲ τὸ, Ανθρωπος καθ' ἑαυτὸν ἐπλανήθη, σοὶ δὲ οὐκ ἔσται σωτηρία, οὕτως ἐρ- μήνευσαν, ὡσεὶ ἔλεγεν· Πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἀν- θρωπίνως ἐπλανήθησαν, συμμέτρως ἀποστάντες Θεοῦ πάθεσιν ὑπενεχθέντες σαρκός· σὺ δὲ εἰς τοῦτο προ- έβης ἀνοσιότητος, ὡς μηδένα σοι σωτηρίας τόπου περιλειφθῆναι. ΚΕΦΑΛ. ΜΗ. αιά. Ακούσατε ταῦτα, οἶκος Ἰακώβ, οἱ κε- κλημένοι ἐπὶ τῷ ὀνόματι Ἰσραὴλ, καὶ ἐξ Ιούδα ἐξελθόντες. Οἱ ὀμνύοντες τῷ ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ Ἰσραήλ. Μιμνησκόμενοι οὐ μετὰ ἀληθείας, οὐδὲ μετὰ δικαιοσύνης, καὶ ἀντεχόμενοι τῷ ὀνό- ματι τῆς πόλεως τῆς ἁγίας, καὶ ἐπὶ τῷ Θεῷ Ἰσ ραὴλ ἀντιστηριζόμενοι, κ. τ. λ. Τὰ κατὰ Βαβυλωνίων εἰπὼν, ἐλεγκτικῶς πρὸς Ἰουδαίους φησὶν, ὡς Διὰ τὸ παρ' ἐμοὶ δίκαιον ἐκεί νους μετέρχομαι, οὐχ ὅτι βοηθείας ὑμεῖς ἄξιοι καθώ εστήκατε. Οἶκον γὰρ καλεῖ Ἰακώβ, ὡς καὶ τῆς τοῦ προπάτορος ἀναξίους επωνυμίας, καὶ ψιλῆς τοῦ Ιστ ραὴλ προσηγορίας μετέχοντας, καὶ σπέρματος "Ιού- Τα σωματικοῦ. Τοῦτο γὰρ τὸ ἐξ ὕδατος. Ως βασι- λικῷ δὲ γένει τὸν Ἰούδαν ἐπέγραψεν. Ὥσπερ δὲ ψευδῶς ἐλέγοντο ταῦτα τῶν ὀνομάτων ὄντες ἀνάξιοι, οὕτως ὀμνύντες καὶ μεμνημένοι τοῦ Θεοῦ Ἰσραὴλ, τοῖς χείλεσιν αὐτὸν ἐτίμων, ἀφεστηκότες αὐτοῦ τῇ καρδίᾳ, καὶ μάτην ἐδόκουν ἐπὶ Κυρίῳ στηρίζεσθαι, αντεχόμενοι πόλεως ανακειμένης αὐτῷ. Μετὰ γὰρ τὸν Ἐζεκίαν, Μανασσῆς αὐτοὺς εἰς πᾶσαν ἀσέβειαν έτρεψεν, καὶ ἐν αὐτῷ καθίδρυσεν ἄγαλμα τῷ θείῳ ναῷ. Διό φησι πρὸς αὐτούς· « Τί ἡ ἠγαπημένη ἐν Η γρ. πέρας. PROCOPII GAZÆI modi professores, quos illi sapientes vocant, cla- ruisse, tantumque regi probatos fuisse, ut non nisi eorum auspiciis regnum feliciter administrari posse crederet: quos hic per ignem passuros esse vindi- ctam monet propheta, cum et ipsam, nullis auxi- lium ferre valentibus, igne conflagrare civitatem contigerit. Sunt tamen qui sernionem ad Chaldæam ironice dirigi arbitrentur, cum habere carbones ignis, æstuantes nimirum et præfervidos homines illos dixit, de quibus intellexit, cum, si quando su- per eos sederis, id est, requieveris, adjunxit. Aderunt enim tibi in auxilium. Vel certe, carbonum nomine, utiles, et ad resipiscentiam provocantes penas significat. Tibi cuim, inquit, cum resipue- ris, ista in commodum me auxiliante cesserit ul- to, quantumvis antea in vanum laboraveris. Haec autem, inquit, etiam singulis hominibus eventura sunt. Per se enim qui errarunt, multam patientur; quam nec illa, quam non ponituerit, evitare pote- rit. Significat vero iden laborasti, ac si infrma fuisti dixisset. Perfacile enim expugnari capique poteras, quae Dei cultum cum dæmnonibus commularas. At enim, quo loco Laborasti in commutatione tua, et quæ sequuntur, legimus; ibidem cæteri: Negotiato- res tui ab adolescentia tua, unusquisque in fine suo erraverunt, ex quibus nullus inventus est tibi salva- tor, interpretantur ; Symmachus autem, Itaque non est, qui salvet te. Nonnulli porro illud: Homo in semetipso erravit, tibi autem non erit salus, ita ex - plicant, ac si permultos homines carnis affectibus abreptos, cum a Deo modice recessissent, aberrasse quidem, te autem, eo impuritatis, processisse diceret, ut nullus tibi saluti locus relinquatur amplius. CAP. XLVIII. VERS. 1-11. Audile hæc, domus Jacob,qui vo cali estis nomine Israel, et existis de aqua Juda, qui juratis nomine Domini Dei Israel, qui recordamini non cum veritate, neque cum justitia, qui adhæretis romini civitatis sanctæ, et super Deum Israel consta- kiliti estis, elc. Postquam de Babyloniis locutus est, ad Judæo- run reprehensionem accedit ; deque illis se, prop- ter justitiam suam, non quod auxilio isto digni sint, poenas sumere demonstrat. Vocat enim domum Ja- cob, tanquam avi nomine indignos; nudæque tan- tuin C D " VARIÆ LECTIONES. Israelis appellationis, corporeique Juda seminis participes. Hoc enim ex aqua di- cens significavit. Judam deinde tanquam regio generi aseripsit. Sed quemadmodum falso ita vocabantur, qui nominibus iis erant indigni: sic cum jurarent, Deique Israel recordarentur, labiis ipsum honorabant, qui corde ab eodem longe re- moti, frustraque Domino iuniti videbantur, qui civi- tati eidem consecratæ adhærebant. Sunt enim post Ezechiæ tempora, in omni impietatis et supersti- tionis genere per Manassein educati, quem in au-

Α παρὰ τῷ βασιλεῖ, ὡς δι' αὐτῶν κατορθουμένης τῆς Β βασιλείας, οὕς φησι καταλήψεσθαι τὴν διὰ πυρὸς τιμωρίαν, ἡνίκα πυρίκαυστος καὶ ἡ πόλις γενήσεται, μηδὲ αὐτοῖς βοηθεῖν δυναμένους. Τινὲς δὲ κατ' εἰρω- νείαν τὸν λόγον πρὸς τὴν Χαλδαίαν ἐδέξαντο. Εχεις ἄνθρακας πυρὸς, ὅ ἐστι θερμοὺς ἄνδρας καὶ ζέον τας, τοὺς περὶ ὧν ὁ λόγος, ὅτ' ἂν ἐπ' αὐτοῖς καθίσης, ὅ ἐστιν ἐπαναπαύσῃ. Αὐτοὶ γὰρ ἔσονταί σοι βοήθεια. Ηγουν ἄνθρακας, τὰς ἐπιστρεπτικὰς καὶ ὠφελίμους τιμωρίας καλεῖ. Επιστραφείσῃ γάρ σοι, φησίν, ἔσται τὰ τῆς τιμωρίας πρὸς ἀγαθοῦ τῆς παρ' ἐμοῦ τυγχα νούσης βοηθείας, εἰ καὶ τὸν πρὸ τοῦ χρόνον εἰς μας ταιοπονίαν ἀνάλωσας. Ταῦτα δὲ φησὶν, ἔσται καὶ καθ᾽ ἕκαστον τῶν ἀνθρώπων. Δι' ἑαυτοὺς γὰρ πλα- νηθέντες έξουσι τιμωρίαν, ἣν οὐ φεύξῃ μὴ μετανοή σασα. Τὸ δὲ ἐκοπίασας, ἀντὶ τοῦ ἠσθένησας. Με ταβαλοῦσα γὰρ εἰς δαίμονας ἀπὸ Θεοῦ τὴν λατρείαν ευάλωτος γέγονας. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Εκοπίασας ἐν τῇ μεταβολῇ σου, καὶ τὰ ἑξῆς· οἱ λοιποί φασιν, Οι ἔμποροί σου ἀπὸ νεότητός σου. Εκαστος εἰς τὸ πέραν ἡ ἑαυτοῦ ἐπλανήθησαν, ἐξ ὧν οὐδεὶς εὐ ρηταί σοι σωτήρ.—Διὸ οὐκ ἔστιν ὁ σώζων σε, κατὰ Σύμμαχον. Τινὲς δὲ τὸ, Ανθρωπος καθ' ἑαυτὸν ἐπλανήθη, σοὶ δὲ οὐκ ἔσται σωτηρία, οὕτως ἐρ- μήνευσαν, ὡσεὶ ἔλεγεν· Πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἀν- θρωπίνως ἐπλανήθησαν, συμμέτρως ἀποστάντες Θεοῦ πάθεσιν ὑπενεχθέντες σαρκός· σὺ δὲ εἰς τοῦτο προ- έβης ἀνοσιότητος, ὡς μηδένα σοι σωτηρίας τόπου περιλειφθῆναι. ΚΕΦΑΛ. ΜΗ. αιά. Ακούσατε ταῦτα, οἶκος Ἰακώβ, οἱ κε- κλημένοι ἐπὶ τῷ ὀνόματι Ἰσραὴλ, καὶ ἐξ Ιούδα ἐξελθόντες. Οἱ ὀμνύοντες τῷ ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ Ἰσραήλ. Μιμνησκόμενοι οὐ μετὰ ἀληθείας, οὐδὲ μετὰ δικαιοσύνης, καὶ ἀντεχόμενοι τῷ ὀνό- ματι τῆς πόλεως τῆς ἁγίας, καὶ ἐπὶ τῷ Θεῷ Ἰσ ραὴλ ἀντιστηριζόμενοι, κ. τ. λ. Τὰ κατὰ Βαβυλωνίων εἰπὼν, ἐλεγκτικῶς πρὸς Ἰουδαίους φησὶν, ὡς Διὰ τὸ παρ' ἐμοὶ δίκαιον ἐκεί νους μετέρχομαι, οὐχ ὅτι βοηθείας ὑμεῖς ἄξιοι καθώ εστήκατε. Οἶκον γὰρ καλεῖ Ἰακώβ, ὡς καὶ τῆς τοῦ προπάτορος ἀναξίους επωνυμίας, καὶ ψιλῆς τοῦ Ιστ ραὴλ προσηγορίας μετέχοντας, καὶ σπέρματος "Ιού- Τα σωματικοῦ. Τοῦτο γὰρ τὸ ἐξ ὕδατος. Ως βασι- λικῷ δὲ γένει τὸν Ἰούδαν ἐπέγραψεν. Ὥσπερ δὲ ψευδῶς ἐλέγοντο ταῦτα τῶν ὀνομάτων ὄντες ἀνάξιοι, οὕτως ὀμνύντες καὶ μεμνημένοι τοῦ Θεοῦ Ἰσραὴλ, τοῖς χείλεσιν αὐτὸν ἐτίμων, ἀφεστηκότες αὐτοῦ τῇ καρδίᾳ, καὶ μάτην ἐδόκουν ἐπὶ Κυρίῳ στηρίζεσθαι, αντεχόμενοι πόλεως ανακειμένης αὐτῷ. Μετὰ γὰρ τὸν Ἐζεκίαν, Μανασσῆς αὐτοὺς εἰς πᾶσαν ἀσέβειαν έτρεψεν, καὶ ἐν αὐτῷ καθίδρυσεν ἄγαλμα τῷ θείῳ ναῷ. Διό φησι πρὸς αὐτούς· « Τί ἡ ἠγαπημένη ἐν Η γρ. πέρας. PROCOPII GAZÆI modi professores, quos illi sapientes vocant, cla- ruisse, tantumque regi probatos fuisse, ut non nisi eorum auspiciis regnum feliciter administrari posse crederet: quos hic per ignem passuros esse vindi- ctam monet propheta, cum et ipsam, nullis auxi- lium ferre valentibus, igne conflagrare civitatem contigerit. Sunt tamen qui sernionem ad Chaldæam ironice dirigi arbitrentur, cum habere carbones ignis, æstuantes nimirum et præfervidos homines illos dixit, de quibus intellexit, cum, si quando su- per eos sederis, id est, requieveris, adjunxit. Aderunt enim tibi in auxilium. Vel certe, carbonum nomine, utiles, et ad resipiscentiam provocantes penas significat. Tibi cuim, inquit, cum resipue- ris, ista in commodum me auxiliante cesserit ul- to, quantumvis antea in vanum laboraveris. Haec autem, inquit, etiam singulis hominibus eventura sunt. Per se enim qui errarunt, multam patientur; quam nec illa, quam non ponituerit, evitare pote- rit. Significat vero iden laborasti, ac si infrma fuisti dixisset. Perfacile enim expugnari capique poteras, quae Dei cultum cum dæmnonibus commularas. At enim, quo loco Laborasti in commutatione tua, et quæ sequuntur, legimus; ibidem cæteri: Negotiato- res tui ab adolescentia tua, unusquisque in fine suo erraverunt, ex quibus nullus inventus est tibi salva- tor, interpretantur ; Symmachus autem, Itaque non est, qui salvet te. Nonnulli porro illud: Homo in semetipso erravit, tibi autem non erit salus, ita ex - plicant, ac si permultos homines carnis affectibus abreptos, cum a Deo modice recessissent, aberrasse quidem, te autem, eo impuritatis, processisse diceret, ut nullus tibi saluti locus relinquatur amplius. CAP. XLVIII. VERS. 1-11. Audile hæc, domus Jacob,qui vo cali estis nomine Israel, et existis de aqua Juda, qui juratis nomine Domini Dei Israel, qui recordamini non cum veritate, neque cum justitia, qui adhæretis romini civitatis sanctæ, et super Deum Israel consta- kiliti estis, elc. Postquam de Babyloniis locutus est, ad Judæo- run reprehensionem accedit ; deque illis se, prop- ter justitiam suam, non quod auxilio isto digni sint, poenas sumere demonstrat. Vocat enim domum Ja- cob, tanquam avi nomine indignos; nudæque tan- tuin C D " VARIÆ LECTIONES. Israelis appellationis, corporeique Juda seminis participes. Hoc enim ex aqua di- cens significavit. Judam deinde tanquam regio generi aseripsit. Sed quemadmodum falso ita vocabantur, qui nominibus iis erant indigni: sic cum jurarent, Deique Israel recordarentur, labiis ipsum honorabant, qui corde ab eodem longe re- moti, frustraque Domino iuniti videbantur, qui civi- tati eidem consecratæ adhærebant. Sunt enim post Ezechiæ tempora, in omni impietatis et supersti- tionis genere per Manassein educati, quem in au-

τῷ οἴκῳ μου ἐποίησε βδέλυγμα, ο πολλαῖς τε προ- φητείαις ὠνείδισεν αὐτοῖς τὴν ἀσέβειαν. Διὸ πλεί- σταις αὐτοὺς πρὸς εὐσέβειαν ἀνακαλεῖ παρακλήσε σιν. Καὶ ὁ Σωτὴρ δὲ αὐτοὺς ἐπὶ σωματικῇ συγγενεία φρονοῦντας ἐξήλεγχε, λέγων· « Εἰ τέκνα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐποιεῖτε ἄν. » Καὶ νῦν δὲ συνεχῶς αὐτοὺς ἐκ τῶν πατέρων καλεῖ, τῆς ἐκείνων ἄγων εὐσεβείας εἰς μνήμην, ὡς ἂν ἀπωλείας μὴ ἑαυτοῖς τε καὶ τῇ πόλει παραίτιοι γένωνται. Θεὸν δὲ δείκνυσιν αὐτὸν προθεσπίζοντα, οὐκ ἐπιδεικτικῶς, ἀλλ᾽ ὠφελῶν ', ἵνα μὴ τοῖς εἰδώλοις ἐπιγράφωσι τὰ συμβαίνοντα, καὶ ὡς ἂν προγνόντες μετανοήσωσιν· ἡδύνατο γὰρ καὶ σιωπῶν τιμωρήσασθαι Βαβυλωνίους. Καὶ τῷ Φαραὼ γὰρ προλέγων ἐπέφερεν « Ἵνα γνῷ τὸν ἐπάγοντα. » Γνῶτε οὖν, ὦ ἄπιστοι, φησὶν, ὡς ὅσα διὰ τῶν πρόσθεν ἐθέσπισα προφητῶν, ὡς εἰς ἀκοὰς πολ- λὰς τοὺς λόγους ἐλθεῖν, εἰς ἔργον ἐξέβη. Θεοῦ γὰρ μόνου τὸ προλέγειν· καὶ μάτην ὁ Μανασσῆς διὰ μαντείας εἰδέναι σπουδάζει τὰ μέλλοντα· ἃ δὲ προ- ἔφην, φησὶν, εἰ καὶ μὴ προσέδοκας, ἀλλ᾽ οὖν ἐξάπινα γέγονεν. Πρότερα δέ τινες τὴν αἰχμαλωσίαν εἰρήκασι, μεθ' ἣν ἐστι τὰ τῇ Βαβυλωνίᾳ συμβάντα δεινά. Ως ἀκαμπεῖ δὲ, φησί, καὶ ἀναισχύντῳ προείπον, καίπερ εἰδὼς, ὡς καὶ οὕτως εἰδώλοις τὴν τῶν συμβησομέ νων Βαβυλωνίοις ἐπιγράψεις αἰτίαν. Ἐπεὶ, καὶ τῆς Ιερουσαλὴμ ἁλούσης, αἱ περιλειφθεῖσαι γυναῖκες, κωλύοντος Ιερεμίου κατελθεῖν εἰς τὴν Αἴγυπτον, ἀνθυπέφερον· Ἐπειδὴ διελίπομεν θύουσαι τῇ βασι- “ λίσσῃ τοῦ οὐρανοῦ, ἐπῆλθεν ἐφ' ἡμᾶς πάντα τὰ κακὰ ταῦτα. Διὸ καὶ δυσχεραίνων Ἱερεμίας φησι· ο Κύ ριε, οἱ ὀφθαλμοί σου εἰς πίστιν. Ἐμαστίγωσας αὐ τοὺς, καὶ οὐκ ἐπόνησαν. Συνετέλεσας αὐτοὺς, καὶ οὐκ ἠθέλησαν δέξασθαι παιδείαν. ὁ Ἰδοὺ τοίνυν, καίπερ ὄντι τοιούτῳ, φιλάνθρωπος ὤν, προλέγω τὰ συμβη- σόμενα τοῖς μέλλουσί σε καταπολεμήσαι Χαλδαίοις, ὡς ἂν τότε βοηθὸν τὸν προειπόντα καλέσειας. Μὴ οὖν ἀπάτας αὐτὸν κ λέγων, ὡς καὶ πρὸ τῆς ἐμῆς προφητείας είδωλά σοι ἐνετείλατο, τοῦτ' ἔστιν ἠπεί- λησαν, ἢ προαπήγγειλαν, ὡς αὐτά σε κακώσει. Διὰ ταῦτα γὰρ πείσει κακῶς, ὅτι περ ἀποστὰς ἐμοῦ προσετέθης αὐτοῖς. Πλὴν οὐδέν σε τὸ προλέγειν ὀνή. σειεν. Οὐ γνώσῃ γὰρ, τοῦτ' ἔστιν, οὐ γενήσῃ σοφός τῇ πρὸς τὸ κρεῖττον μεταβολῇ, μὴ περιμένων τῶν σοι προαπειλουμένων τὸ τέλος. Ακουστά σοι τοι γαροῦν ἐποίησα τὰ καινά. Καινὰ γὰρ ἦν, πρὸ τοῦ γενέσθαι λεγόμενα. Πάσχων τοίνυν μὴ λέξη;, ὡς Πρὶν παθεῖν οὐκ ἀκήκοα, ήγουν, ὅτι Προέγνων μὲν, ἀλλ' ἐξ εἰδώλων μαθών. Οὐ γὰρ ἔγνως οὐδὲν πρὶν ἐμὲ λέγειν αὐτά· οὐ γὰρ πεποίηκά σοι τοῦτο παρ' ἑτέρου γνωστόν. Ἰδοὺ δέ σε καλῶ καὶ πρὶν ἀπειθῆσαι παράνομον. Δι' αὐτὸ γάρ σε καὶ φθάσει γρ. ὠφελίμως. γρ. προσεδόκας. κ γρ. ἀπάτα σαυτόν. γρ. πείσῃ. • COMMENTARII IN ISAIAM. > A gusto Dei templo simulacrum erigere non puduit. B Atque hinc est, quod eos in hunc modum per Je- remiam Dominus alloquitur: • Quam dilecta in do- mo mea fecit abominationem ?, Assidua deinde prophetarum voce impietatis accusatos crebris ad pietatem exhortationibus provocat. Imo vero et eos Salvator ipse, quouiam sanguinis affinitate superbić- bant, tum repressit, cum dixit: « Si filii Abraham essetis, opera Abrahæ faceretis ". Et nunc eos- dem sæpius de patrum nomine appellat, ut illis pietatem ipsorum in memoriam revocet, ne sibi et civitati interitus auctores esse pergant, Deum vero ostendit. de se ante, non ad ostentationem, sed au utilitatem futura prædicere: partim quidem, ut re- rum eventum idolis non ascribant; partim verð ut, de futuris edocti, resipiscant. Poterat enimn etiam tacens de Babyloniis supplicium sumere. Nam et Pharaonem, cum de futuris moneret, ut eum, qui inducit agnosceret, adjecit. Vos igitur, inquit, qui fide ceretis, me, quæcunque antea per prophetas a ne prædicta ad multorum aures per- Ea ergo quæ prædixi, inquit, quantumvis minimie venerunt, re ipsa jam præstitisse cognoscite. Est enim Dei tantum futura prædicere: quorum notionem per sortilegia adipisci frustra Manasses conatur. exspectares, repente tamen fieri contigit. C Sunt vero qui priorum nomine captivitatem in- nui velint, postquam illæ ipsæ calamitates conti- gerunt, quæ Babylonios invaseruut. Deinde, tan- quam de contumaci, prædixi verbum usurpavit; quantumvis, inquit, et eorum te causam eliam, quæ Babyloniis eventura essent, idolis ascripturain esse non ambigerem. Expugnatis ad hæc Hiero- solymis, cum superstites feminas in Ægyptum mi grare vetaret Jeremias ; illæ contra, ex quo reginæ cœli sacrificare desierant, in se mala ista omnia devenisse responderunt: unde et illa ægre ferentis prophetæ verba, quæ in hunc modum le- gimus Domine, oculi tui in fidem Flagellasti eos, neque laboraverunt. Consummasti eos, nec voluerunt admittere disciplinam 7. » Ecce igitur, quantumvis te talem præbueris, pro mea in homi- nes benevolentia, Chaldæis, qui te bello supera- turi sunt, longe ante ſutura denuntio ut eum lune, a quo ista tibi prædicta sunt, in auxilium vocare memineris. Vide itaque ne decipiaris, tibi ista prius idola, quam me mandasse ; id est vel minitata esse, D vel prædixisse, ut te vexarent, adferens. Ideo enim Jerem. x1, 15. Joan. vit, 39. i male excipieris, quod me derelicto ad ea transie- ris. Neque tamen tibi quidquam profutura est fu- turorum prædictio. Non enim cognosces; ac si di- ceret : Non sapiens fies ipsa mutatione in melius, qui tristem rerum exitum, quæ tibi prædicuntur non exspectes. Audita itaque feci tibi nova. Nova enim erant, quæ ante dicebantur, quam fierent. Cum ergo patieris, ne te prius non audivisse dixeris; vel si præscisse dicas, ab idolis didicisse. Nihil 3. Jerem. V, VARIE LECTIONES. ·

τῷ οἴκῳ μου ἐποίησε βδέλυγμα, ο πολλαῖς τε προ- φητείαις ὠνείδισεν αὐτοῖς τὴν ἀσέβειαν. Διὸ πλεί- σταις αὐτοὺς πρὸς εὐσέβειαν ἀνακαλεῖ παρακλήσε σιν. Καὶ ὁ Σωτὴρ δὲ αὐτοὺς ἐπὶ σωματικῇ συγγενεία φρονοῦντας ἐξήλεγχε, λέγων· « Εἰ τέκνα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐποιεῖτε ἄν. » Καὶ νῦν δὲ συνεχῶς αὐτοὺς ἐκ τῶν πατέρων καλεῖ, τῆς ἐκείνων ἄγων εὐσεβείας εἰς μνήμην, ὡς ἂν ἀπωλείας μὴ ἑαυτοῖς τε καὶ τῇ πόλει παραίτιοι γένωνται. Θεὸν δὲ δείκνυσιν αὐτὸν προθεσπίζοντα, οὐκ ἐπιδεικτικῶς, ἀλλ᾽ ὠφελῶν ', ἵνα μὴ τοῖς εἰδώλοις ἐπιγράφωσι τὰ συμβαίνοντα, καὶ ὡς ἂν προγνόντες μετανοήσωσιν· ἡδύνατο γὰρ καὶ σιωπῶν τιμωρήσασθαι Βαβυλωνίους. Καὶ τῷ Φαραὼ γὰρ προλέγων ἐπέφερεν « Ἵνα γνῷ τὸν ἐπάγοντα. » Γνῶτε οὖν, ὦ ἄπιστοι, φησὶν, ὡς ὅσα διὰ τῶν πρόσθεν ἐθέσπισα προφητῶν, ὡς εἰς ἀκοὰς πολ- λὰς τοὺς λόγους ἐλθεῖν, εἰς ἔργον ἐξέβη. Θεοῦ γὰρ μόνου τὸ προλέγειν· καὶ μάτην ὁ Μανασσῆς διὰ μαντείας εἰδέναι σπουδάζει τὰ μέλλοντα· ἃ δὲ προ- ἔφην, φησὶν, εἰ καὶ μὴ προσέδοκας, ἀλλ᾽ οὖν ἐξάπινα γέγονεν. Πρότερα δέ τινες τὴν αἰχμαλωσίαν εἰρήκασι, μεθ' ἣν ἐστι τὰ τῇ Βαβυλωνίᾳ συμβάντα δεινά. Ως ἀκαμπεῖ δὲ, φησί, καὶ ἀναισχύντῳ προείπον, καίπερ εἰδὼς, ὡς καὶ οὕτως εἰδώλοις τὴν τῶν συμβησομέ νων Βαβυλωνίοις ἐπιγράψεις αἰτίαν. Ἐπεὶ, καὶ τῆς Ιερουσαλὴμ ἁλούσης, αἱ περιλειφθεῖσαι γυναῖκες, κωλύοντος Ιερεμίου κατελθεῖν εἰς τὴν Αἴγυπτον, ἀνθυπέφερον· Ἐπειδὴ διελίπομεν θύουσαι τῇ βασι- “ λίσσῃ τοῦ οὐρανοῦ, ἐπῆλθεν ἐφ' ἡμᾶς πάντα τὰ κακὰ ταῦτα. Διὸ καὶ δυσχεραίνων Ἱερεμίας φησι· ο Κύ ριε, οἱ ὀφθαλμοί σου εἰς πίστιν. Ἐμαστίγωσας αὐ τοὺς, καὶ οὐκ ἐπόνησαν. Συνετέλεσας αὐτοὺς, καὶ οὐκ ἠθέλησαν δέξασθαι παιδείαν. ὁ Ἰδοὺ τοίνυν, καίπερ ὄντι τοιούτῳ, φιλάνθρωπος ὤν, προλέγω τὰ συμβη- σόμενα τοῖς μέλλουσί σε καταπολεμήσαι Χαλδαίοις, ὡς ἂν τότε βοηθὸν τὸν προειπόντα καλέσειας. Μὴ οὖν ἀπάτας αὐτὸν κ λέγων, ὡς καὶ πρὸ τῆς ἐμῆς προφητείας είδωλά σοι ἐνετείλατο, τοῦτ' ἔστιν ἠπεί- λησαν, ἢ προαπήγγειλαν, ὡς αὐτά σε κακώσει. Διὰ ταῦτα γὰρ πείσει κακῶς, ὅτι περ ἀποστὰς ἐμοῦ προσετέθης αὐτοῖς. Πλὴν οὐδέν σε τὸ προλέγειν ὀνή. σειεν. Οὐ γνώσῃ γὰρ, τοῦτ' ἔστιν, οὐ γενήσῃ σοφός τῇ πρὸς τὸ κρεῖττον μεταβολῇ, μὴ περιμένων τῶν σοι προαπειλουμένων τὸ τέλος. Ακουστά σοι τοι γαροῦν ἐποίησα τὰ καινά. Καινὰ γὰρ ἦν, πρὸ τοῦ γενέσθαι λεγόμενα. Πάσχων τοίνυν μὴ λέξη;, ὡς Πρὶν παθεῖν οὐκ ἀκήκοα, ήγουν, ὅτι Προέγνων μὲν, ἀλλ' ἐξ εἰδώλων μαθών. Οὐ γὰρ ἔγνως οὐδὲν πρὶν ἐμὲ λέγειν αὐτά· οὐ γὰρ πεποίηκά σοι τοῦτο παρ' ἑτέρου γνωστόν. Ἰδοὺ δέ σε καλῶ καὶ πρὶν ἀπειθῆσαι παράνομον. Δι' αὐτὸ γάρ σε καὶ φθάσει γρ. ὠφελίμως. γρ. προσεδόκας. κ γρ. ἀπάτα σαυτόν. γρ. πείσῃ. • COMMENTARII IN ISAIAM. > A gusto Dei templo simulacrum erigere non puduit. B Atque hinc est, quod eos in hunc modum per Je- remiam Dominus alloquitur: • Quam dilecta in do- mo mea fecit abominationem ?, Assidua deinde prophetarum voce impietatis accusatos crebris ad pietatem exhortationibus provocat. Imo vero et eos Salvator ipse, quouiam sanguinis affinitate superbić- bant, tum repressit, cum dixit: « Si filii Abraham essetis, opera Abrahæ faceretis ". Et nunc eos- dem sæpius de patrum nomine appellat, ut illis pietatem ipsorum in memoriam revocet, ne sibi et civitati interitus auctores esse pergant, Deum vero ostendit. de se ante, non ad ostentationem, sed au utilitatem futura prædicere: partim quidem, ut re- rum eventum idolis non ascribant; partim verð ut, de futuris edocti, resipiscant. Poterat enimn etiam tacens de Babyloniis supplicium sumere. Nam et Pharaonem, cum de futuris moneret, ut eum, qui inducit agnosceret, adjecit. Vos igitur, inquit, qui fide ceretis, me, quæcunque antea per prophetas a ne prædicta ad multorum aures per- Ea ergo quæ prædixi, inquit, quantumvis minimie venerunt, re ipsa jam præstitisse cognoscite. Est enim Dei tantum futura prædicere: quorum notionem per sortilegia adipisci frustra Manasses conatur. exspectares, repente tamen fieri contigit. C Sunt vero qui priorum nomine captivitatem in- nui velint, postquam illæ ipsæ calamitates conti- gerunt, quæ Babylonios invaseruut. Deinde, tan- quam de contumaci, prædixi verbum usurpavit; quantumvis, inquit, et eorum te causam eliam, quæ Babyloniis eventura essent, idolis ascripturain esse non ambigerem. Expugnatis ad hæc Hiero- solymis, cum superstites feminas in Ægyptum mi grare vetaret Jeremias ; illæ contra, ex quo reginæ cœli sacrificare desierant, in se mala ista omnia devenisse responderunt: unde et illa ægre ferentis prophetæ verba, quæ in hunc modum le- gimus Domine, oculi tui in fidem Flagellasti eos, neque laboraverunt. Consummasti eos, nec voluerunt admittere disciplinam 7. » Ecce igitur, quantumvis te talem præbueris, pro mea in homi- nes benevolentia, Chaldæis, qui te bello supera- turi sunt, longe ante ſutura denuntio ut eum lune, a quo ista tibi prædicta sunt, in auxilium vocare memineris. Vide itaque ne decipiaris, tibi ista prius idola, quam me mandasse ; id est vel minitata esse, D vel prædixisse, ut te vexarent, adferens. Ideo enim Jerem. x1, 15. Joan. vit, 39. i male excipieris, quod me derelicto ad ea transie- ris. Neque tamen tibi quidquam profutura est fu- turorum prædictio. Non enim cognosces; ac si di- ceret : Non sapiens fies ipsa mutatione in melius, qui tristem rerum exitum, quæ tibi prædicuntur non exspectes. Audita itaque feci tibi nova. Nova enim erant, quæ ante dicebantur, quam fierent. Cum ergo patieris, ne te prius non audivisse dixeris; vel si præscisse dicas, ab idolis didicisse. Nihil 3. Jerem. V, VARIE LECTIONES. ·

Α τῶν προῤῥηθέντων τὸ τέλος, ὡς ἐκ γενέσεως ἐν ἀσε βεία τραφέντα. Οὐκοῦν διὰ φιλανθρωπίαν τῶν σοὶ συμβησομένων ἡ πρόῤῥησις. Καὶ παραδιδούς σε γὰρ, ἐπ᾽ ὠφελείᾳ παρέδωκα, οὐχ ὡς ἄν τις ἀνὴρ πρὸς ἴδιον κέρδος ὁρῶν. Παιδεύει γὰρ ἔσθ' ὅτε πάθος, ὃν οὐκ ἐπαίδευσε λόγος. Δι' ὅσοι = καὶ τῶν πολεμίων τὰς συμφορὰς προηγόρευσα, πανταχόθεν ἐπιστρέφων, ἀπειλῆς ", καὶ φόβῳ, καὶ πάθους πείρᾳ, καὶ δυνάμει προαγο- ρεύσεως, τῇ περὶ σὲ φιλανθρωπία σέ τε πάλιν έλευ- θερῶν, καὶ τοὺς ἐχθροὺς τιμωρούμενος, καὶ ·, ὅτι τὴν ἐμὴν ἐβλασφήμουν θεότητα, την καθ' ὑμῶν νέο κην τοῖς ἰδίοις θεοῖς ἐπιγράφοντες, Ρ τὴν τοῦ ὄντος τοῖς οὐκ οὖσι χαριζόμενοι δόξαν. Κάμινον δὲ πτω χείας, τὸν τόπον τῆς δουλείας ἐκάλεσεν, ἐν ᾧ τοῖς δουλεύουσιν καὶ πτωχεύειν ἀνάγκη. Δι' ὧν δὲ λέγει, δείκνυσι τὸν Ἰσραὴλ ἑαυτὸν πεπρακότα, ἀντ' ἀρ γυρίου τὰς ἑαυτοῦ προέμενον ἁμαρτίας. Οὐ δι' ἐμὴν γὰρ ὑπομένεις ἀσθένειαν τοῦ τὰ ἐν Αἰγύπτῳ πρὸς τὴν σὴν ἐλευθερίαν δραματουργήσαντος. Πῶς δὲ λέγει πεποιηκέναι, καθά φασί τινες, καινὰ, τοῦ Ἐκκλη σιαστικοῦ λέγοντος, Καὶ οὐδὲν καινόν; Τὸ Χριστοῦ τοίνυν λέγει μυστήριον μείζον τῆς ὁρωμένης ὑπάρ χον κτίσεως, δ καὶ ἀποκεκρυμμένον ὁ Παῦλος καλεί. Διό φησιν, Οὔτε ἐξ ἀρχῆς ἤνοιξά σου τὰ ὦτα. Τῶν γὰρ ἀποστόλων. Χριστὸς ἤνοιξε τὰ ὦτα πρὸς τὸ συνιέναι τὰς Γραφάς. 'Ανοίγεται δὲ τὰ ὦτα, ὅτε καὶ νοῦς. Οὐ γὰρ μάτην ἀκούει. Ἔγνων γάρ, φησὶν, ὅτι ἀθετήσεις, διὸ καὶ ἔκρυψα, καὶ ἄνομος ἐκ κοιλίας κληθήσῃ δηλαδή, τῇ προγνώσει. Οὕτως ἀπηλλο τριώθησαν οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ μήτρας. Επαθες δ' ἂν καὶ πανωλεθρίαν, ἀνθ' ὧν μου τὴν δόξαν ἀνέθηκας δαίμοσιν, εἰ μὴ δι' αὐτήν μου την δόξαν φανησομέ νην ἐπὶ σωτηρία του κόσμου. Β ιβ.κβ'. "Ακουέ μου, Ιακώβ, καὶ Ἰσραὴλ, δι ἐγώ καλώ. Εγώ εἰμι πρῶτος, καὶ ἐγώ εἰμι εἰς τὸν αἰῶνα. Καὶ ἡ χείρ μου ἐθεμελίωσε γῆν, καὶ ή δεξιά μου εστερέωσε τὸν οὐρανόν. Καλέσω αὐτοὺς, καὶ στήσονται ἅμα, καὶ συναχθήσονται πάντες, καὶ ἀκούσονται, κ. τ. λ. Τὰ πρῶτα τοῖς διαβεβλημένοις εἰπὼν, ἐνταῦθα τοῖς κατορθοῦσιν ἐξ Ἰσραὴλ διαλέγεται. Διο πρόσ κειται τὸ, ὃν ἐκάλεσα. Ανθ᾽ οὗ Σύμμαχος μὲν, ο κλητός μου, Ακύλας δὲ, κλητέ μου, φασίν. Ησαν γὰρ ἐξ ἐκείνου πολλοὶ κλητοί, ὀλίγοι δὲ ἐκλεκτοί. Πλὴν οὐκ ἐκλεκτοί, πρὸς οὓς ὁ λόγος, ἀλλὰ κλητοί. Ὑπομιμνήσκει δὲ αὐτοὺς καὶ τῆς ἑαυτοῦ θεολογίας, ἄναρχον ἑαυτὸν λέγων. Τὸ γὰρ τοῦ πρώτου πρεσβύ γρ. διό σοι, φησί, η γρ. ἀπειλαῖς, ἢ ἀπειλῇ, ὁ ἀφ. καί. λείπ. Ισ. καί. PROCOPII GAZEI enim omnino priusquam renuntiarem, cognoveras ; neque tibi istud ego aliorum opera cognitum esse volui. Imo esse te etiam, priusquam a fide contingat recedere, iniquum prænuntio. Ob id enim te rerum, quæ prædictæ sunt, exitus etiam antevertet, quod a natalibus ipsis in impietate educatus sis. Est igitur ab humanitate profecta rerum, quæ tibi eventuræ sunt, prædictio. Nam et te cum in hostium potestatem tradidi, id quoque in tuam ren feci : non quo more solent, qui ad suam lan- tuni utilitatem respiciunt. Eum enim persæpe solet erudire afflictio, cui nihil ad resipiscentiam oratio profuit. Atque hinc est, ait, quod hostium tibi ca- lamitates prædixi; ut undique ad frugem te revo- carem, minilando, metumque et dolorem incu- tiendo, futura etiam prædicendo; in libertatem de- nique, qui meus est in te amor asserendo, ho- stesque ulciscendo; qui in meam divinitatem blas- phemi, quan de vobis adepti sunt victoriam diis suis ascribunt; et ejus qui est, gloriam, iis qui non sunt indulgent. Fornacem autem pauperlatis, servitutis locum appellat, in quo eos, qui ad eam adacti sunt, etiam mendicare necesse sit. His deinde verbis seipsum Israelem vendidisse dicit, qui in argenti locum sua ipse peccata concesserit. Ne- que enim, inquit, propter virium mearum imbecil- litatem preineris, qui quæ in Ægypto gesta sunt, in tuam libertatem patraverim. Sed quærunt non- nulli, qui se nova fecisse asserat, cum, docente Eco clesiaste, nihil novum sub coelo sit v. Christi igitur mysterium, longe ea, quæ cernitur, creatura ma- jus, quod a Paulo etiam absconditum nominatur 80, intellexit. Indeque verba ista, neque ab initio aures tuas aperui, adjunxit. Apostolis enim, ut Scriptu- " ras intelligerent, aures Christus aperuit: quæ tum demum nobis aperiuntur, cum et mens ipsa, ut frustra non audiant, reseratur. Deinde, novi enim, inquit, quod pravaricaberis, ideoque occultavi, et iniquus ex utero vocaberis ; prænotione nimirum. Quo modo alienati sunt, qui a vulva peccatores exsistuntª¹. Ideo autem penitus etiam interiisses, quod gloriam meam dæmonibus attribuisti, nisi et ipsa te, quæ in mundi salutem operatura est, gloria mea liberasset. VERS. 12-22. Audi me, Jacob, et Israel, quem ego voco. Ego sum primus, et ego sum in sempiter- num, et manus mea fundavil terram, et dextera mea stabilivit cœlum. Voco eos, et stabunt simul, et congregabuntur omnes, et audient, etc. C Superioribus in infames Israelitas usurpatis, hic D jam cum probis et honestis disputat: indeque est, quod quem ego vocavi addidit, pro quo vocatus meus Symmachus; Aquilas autem vocale mi, interpre- tantur. Erant enim ex eorum numero vocali qui- cem permulti, electi autem valde pauci. Sed hic de vocatis, non de electis habetur disputatio. Eos vero ad suæ etiam divinitatis meditationem invi- * Eccle. 1, 10. Coloss. 1, 26. * Psal. LVII, 4. - VARIÆ LECTIONES.

Α τῶν προῤῥηθέντων τὸ τέλος, ὡς ἐκ γενέσεως ἐν ἀσε βεία τραφέντα. Οὐκοῦν διὰ φιλανθρωπίαν τῶν σοὶ συμβησομένων ἡ πρόῤῥησις. Καὶ παραδιδούς σε γὰρ, ἐπ᾽ ὠφελείᾳ παρέδωκα, οὐχ ὡς ἄν τις ἀνὴρ πρὸς ἴδιον κέρδος ὁρῶν. Παιδεύει γὰρ ἔσθ' ὅτε πάθος, ὃν οὐκ ἐπαίδευσε λόγος. Δι' ὅσοι = καὶ τῶν πολεμίων τὰς συμφορὰς προηγόρευσα, πανταχόθεν ἐπιστρέφων, ἀπειλῆς ", καὶ φόβῳ, καὶ πάθους πείρᾳ, καὶ δυνάμει προαγο- ρεύσεως, τῇ περὶ σὲ φιλανθρωπία σέ τε πάλιν έλευ- θερῶν, καὶ τοὺς ἐχθροὺς τιμωρούμενος, καὶ ·, ὅτι τὴν ἐμὴν ἐβλασφήμουν θεότητα, την καθ' ὑμῶν νέο κην τοῖς ἰδίοις θεοῖς ἐπιγράφοντες, Ρ τὴν τοῦ ὄντος τοῖς οὐκ οὖσι χαριζόμενοι δόξαν. Κάμινον δὲ πτω χείας, τὸν τόπον τῆς δουλείας ἐκάλεσεν, ἐν ᾧ τοῖς δουλεύουσιν καὶ πτωχεύειν ἀνάγκη. Δι' ὧν δὲ λέγει, δείκνυσι τὸν Ἰσραὴλ ἑαυτὸν πεπρακότα, ἀντ' ἀρ γυρίου τὰς ἑαυτοῦ προέμενον ἁμαρτίας. Οὐ δι' ἐμὴν γὰρ ὑπομένεις ἀσθένειαν τοῦ τὰ ἐν Αἰγύπτῳ πρὸς τὴν σὴν ἐλευθερίαν δραματουργήσαντος. Πῶς δὲ λέγει πεποιηκέναι, καθά φασί τινες, καινὰ, τοῦ Ἐκκλη σιαστικοῦ λέγοντος, Καὶ οὐδὲν καινόν; Τὸ Χριστοῦ τοίνυν λέγει μυστήριον μείζον τῆς ὁρωμένης ὑπάρ χον κτίσεως, δ καὶ ἀποκεκρυμμένον ὁ Παῦλος καλεί. Διό φησιν, Οὔτε ἐξ ἀρχῆς ἤνοιξά σου τὰ ὦτα. Τῶν γὰρ ἀποστόλων. Χριστὸς ἤνοιξε τὰ ὦτα πρὸς τὸ συνιέναι τὰς Γραφάς. 'Ανοίγεται δὲ τὰ ὦτα, ὅτε καὶ νοῦς. Οὐ γὰρ μάτην ἀκούει. Ἔγνων γάρ, φησὶν, ὅτι ἀθετήσεις, διὸ καὶ ἔκρυψα, καὶ ἄνομος ἐκ κοιλίας κληθήσῃ δηλαδή, τῇ προγνώσει. Οὕτως ἀπηλλο τριώθησαν οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ μήτρας. Επαθες δ' ἂν καὶ πανωλεθρίαν, ἀνθ' ὧν μου τὴν δόξαν ἀνέθηκας δαίμοσιν, εἰ μὴ δι' αὐτήν μου την δόξαν φανησομέ νην ἐπὶ σωτηρία του κόσμου. Β ιβ.κβ'. "Ακουέ μου, Ιακώβ, καὶ Ἰσραὴλ, δι ἐγώ καλώ. Εγώ εἰμι πρῶτος, καὶ ἐγώ εἰμι εἰς τὸν αἰῶνα. Καὶ ἡ χείρ μου ἐθεμελίωσε γῆν, καὶ ή δεξιά μου εστερέωσε τὸν οὐρανόν. Καλέσω αὐτοὺς, καὶ στήσονται ἅμα, καὶ συναχθήσονται πάντες, καὶ ἀκούσονται, κ. τ. λ. Τὰ πρῶτα τοῖς διαβεβλημένοις εἰπὼν, ἐνταῦθα τοῖς κατορθοῦσιν ἐξ Ἰσραὴλ διαλέγεται. Διο πρόσ κειται τὸ, ὃν ἐκάλεσα. Ανθ᾽ οὗ Σύμμαχος μὲν, ο κλητός μου, Ακύλας δὲ, κλητέ μου, φασίν. Ησαν γὰρ ἐξ ἐκείνου πολλοὶ κλητοί, ὀλίγοι δὲ ἐκλεκτοί. Πλὴν οὐκ ἐκλεκτοί, πρὸς οὓς ὁ λόγος, ἀλλὰ κλητοί. Ὑπομιμνήσκει δὲ αὐτοὺς καὶ τῆς ἑαυτοῦ θεολογίας, ἄναρχον ἑαυτὸν λέγων. Τὸ γὰρ τοῦ πρώτου πρεσβύ γρ. διό σοι, φησί, η γρ. ἀπειλαῖς, ἢ ἀπειλῇ, ὁ ἀφ. καί. λείπ. Ισ. καί. PROCOPII GAZEI enim omnino priusquam renuntiarem, cognoveras ; neque tibi istud ego aliorum opera cognitum esse volui. Imo esse te etiam, priusquam a fide contingat recedere, iniquum prænuntio. Ob id enim te rerum, quæ prædictæ sunt, exitus etiam antevertet, quod a natalibus ipsis in impietate educatus sis. Est igitur ab humanitate profecta rerum, quæ tibi eventuræ sunt, prædictio. Nam et te cum in hostium potestatem tradidi, id quoque in tuam ren feci : non quo more solent, qui ad suam lan- tuni utilitatem respiciunt. Eum enim persæpe solet erudire afflictio, cui nihil ad resipiscentiam oratio profuit. Atque hinc est, ait, quod hostium tibi ca- lamitates prædixi; ut undique ad frugem te revo- carem, minilando, metumque et dolorem incu- tiendo, futura etiam prædicendo; in libertatem de- nique, qui meus est in te amor asserendo, ho- stesque ulciscendo; qui in meam divinitatem blas- phemi, quan de vobis adepti sunt victoriam diis suis ascribunt; et ejus qui est, gloriam, iis qui non sunt indulgent. Fornacem autem pauperlatis, servitutis locum appellat, in quo eos, qui ad eam adacti sunt, etiam mendicare necesse sit. His deinde verbis seipsum Israelem vendidisse dicit, qui in argenti locum sua ipse peccata concesserit. Ne- que enim, inquit, propter virium mearum imbecil- litatem preineris, qui quæ in Ægypto gesta sunt, in tuam libertatem patraverim. Sed quærunt non- nulli, qui se nova fecisse asserat, cum, docente Eco clesiaste, nihil novum sub coelo sit v. Christi igitur mysterium, longe ea, quæ cernitur, creatura ma- jus, quod a Paulo etiam absconditum nominatur 80, intellexit. Indeque verba ista, neque ab initio aures tuas aperui, adjunxit. Apostolis enim, ut Scriptu- " ras intelligerent, aures Christus aperuit: quæ tum demum nobis aperiuntur, cum et mens ipsa, ut frustra non audiant, reseratur. Deinde, novi enim, inquit, quod pravaricaberis, ideoque occultavi, et iniquus ex utero vocaberis ; prænotione nimirum. Quo modo alienati sunt, qui a vulva peccatores exsistuntª¹. Ideo autem penitus etiam interiisses, quod gloriam meam dæmonibus attribuisti, nisi et ipsa te, quæ in mundi salutem operatura est, gloria mea liberasset. VERS. 12-22. Audi me, Jacob, et Israel, quem ego voco. Ego sum primus, et ego sum in sempiter- num, et manus mea fundavil terram, et dextera mea stabilivit cœlum. Voco eos, et stabunt simul, et congregabuntur omnes, et audient, etc. C Superioribus in infames Israelitas usurpatis, hic D jam cum probis et honestis disputat: indeque est, quod quem ego vocavi addidit, pro quo vocatus meus Symmachus; Aquilas autem vocale mi, interpre- tantur. Erant enim ex eorum numero vocali qui- cem permulti, electi autem valde pauci. Sed hic de vocatis, non de electis habetur disputatio. Eos vero ad suæ etiam divinitatis meditationem invi- * Eccle. 1, 10. Coloss. 1, 26. * Psal. LVII, 4. - VARIÆ LECTIONES.

τερον, καὶ ἀτελεύτητον ἀκολούθως. Οὐ γὰρ οὐκ ἔστιν Α ἀρχὴ, οὐδὲ τέλος. , Οπερ οἱ λοιποὶ δηλοῦντες ἐξέδωκαν, Ἐγὼ πρῶτος, καὶ ἐγὼ ἔσχατος. Είρηται δέ που περὶ τοῦ Μονογε νοῦς, ὅτι ὁ Αὐτός ἐστιν ὁ πρῶτος καὶ ὁ ἔσχατος. » Ο διεσάφησεν εἰπὼν, Ἔξων καὶ ἐγενόμην νεκρός. Ἀρχὴ γάρ ἐστι ζωῆς ὁ αὐτὸς, καὶ ἔσχατος, ἐπεὶ εκένωσεν ἑαυτὸν μορφὴν δούλου λαβών. Αμα δὲ καὶ εἰς ἀνάμνησιν αὐτοὺς ἀναφέρει τῆς δοθείσης αυτ τοῖς τιμῆς τε καὶ δόξης. Πρὸς οἰκειότητα γὰρ τὴν αὐτοῦ κέκληκεν αὐτοὺς ἐκ πάντων τῶν ἐθνῶν, κατὰ τὸ, ο Οτε διεμέριζεν ὁ Ὕψιστος ἔθνη, καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ πάλιν· ο Καί σε ἐξελέξατο Κύριος ἐκ πάντων τῶν ἐθνῶν εἶναι αὐτοῦ λαόν. » Ἐχρῆν οὖν αὐτὸν μὴ Β ἀποστῆναι Θεοῦ καὶ προστεθῆναι δαίμοσι καὶ λα τρεύειν τῇ κτίσει παρὰ τὸν Κτίσαντα. Πλὴν καὶ οὕ τως οικτείρων αὐτοὺς καλεῖ πρὸς εὐπάθειαν τὸ, *Ακουέ μου, βοῶν· νῦν γοῦν ἀξιῶν πεισθῆναι, καὶ τῶν ἐξ αὐτοῦ βεβαίως τυχεῖν δωρεῶν. Κατὰ γὰρ τὸν Παῦλον, ὀφείλοντες εἶναι διδάσκαλοι διὰ τὸν χρό- νον, πάλιν ἐσχήκασι χρείαν τοῦ διδάσκοντος αὐτοὺς είνα τὰ στοιχεῖα τῆς ἀρχῆς τῶν λογίων τοῦ Θεοῦ. Τὸ δὲ ἀΐδιον, καὶ ὄντως ὄν, παρίστησι τὸ, Εγώ είμι, συμφώνως τῷ· «Ἐγώ εἰμι ὁ ὤν, ὡς τὴν φύσιν, οὕτω καὶ τὸ ἦθος ἀκίνητον εἶναι δηλῶν. Ὁ αὐτὸς γὰρ ῶν, ἐξ ἀγαθότητος ἔχω τὸ γνώρισμα, δι' ἣν καὶ πάντα πρὸς τὸ εἶναι παρήγαγον, ἀντιδιαστέλλων πρὸς τοὺς οὐκ ὄντας θεούς, περὶ ὧν λέγεται· « Θεού, οἱ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν οὐκ ἐποίησαν, ἀπολέ- σθωσαν. » Ἐπειδὴ δὲ ἐπάγει, "Η χείρ μου ἐθεμε λίωσε τὴν γῆν, τοῦ Πατέρας τινὲς τὸ πρόσωπον ἔφασαν, οὗ χεὶρ ὁ Μονογενὴς ἐν ταῖς Γραφαῖς ὀνομά ζεται· Μωσῆς γάρ φησιν· « Η δεξιά σου χείρ, Κύ- ριε, δεδόξασται ἐν ἰσχύϊ, » καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ ὁ Δαβίδ • Κραταιωθήτω η χείρ σου. Υψωθήτω ή δεξιά σου, οὕτω λεγόμενος ὡς πληρωτής τῶν τοῦ Πατέρος ένα νοιῶν, ὡς εἶναι κυρίως σοφίαν αὐτὸν τοῦ Θεοῦ, σαν φηνίζουσαν τὰς πατρικὰς ἐννοίας ἐν τοῖς ὑπ' αὐτ τοῦ γινομένοις ἔργοις. Διό λέγεται ἐν Παροι μίαις· Ο Θεὸς τῇ σοφίᾳ ἐθεμελίωσε τὴν γῆν. Οὐχ ὡς μέρος οὖν ἡ χεὶρ, ἀλλ' ὡς τελεία, δι' ἧς αὐτὸς ἐργάζεται, ἡ ἐξ αὐτοῦ δύναμις, ἐγγυτάτη οὖσα αὐτῷ. Πῶς οὖν, φησί, λατρεύεις τῇ κτίσει παρὰ τὸν Κτίσαντα ; Τὸ γὰρ ποιηθὲν τὴν τοῦ ποιή- σαντος ἀμέτρως ὑποκάθηται δόξαν, ὡς ἀσεβεῖν τὸν τῇ προσκυνήσει πρὸς ἴσην ἄγοντα τοῦτο τῷ πεποιη- κότι τιμήν. "Η δεξιὰ τοίνυν μου, φησὶν, τὸν οὐρα- νὸν ἐστερέωσεν, ἢ, τοὺς οὐρανοὺς, κατὰ τοὺς ἄλ λους ἑρμηνέας, δηλαδὴ τὰς οὐρανίους δυνάμεις, περί ὧν ἐπιφέρει· Καλέσω αὐτοὺς, καὶ στήσονται ἅμα. Πειθαρχοῦσι γὰρ ὡς ἂν Δεσπότῃ ἑστᾶσί τε ν, 12. Ρ γρ. ἑστᾶται τε καί, ' - COMMENTARII IN ISAIAM. lal, cum se principium non habere significat. Nam quod primo antiquius est, et illud etiam fine earere consequitur: cum quod initium non habuit, ex- tremo privari etiam necessum sit. • . Quod ut cæteri significarent, Ego primus, et ego ultimus interpretari maluerunt. Legitur vero de Unigenito alicubi : Ego sum primus et ultimus : quod non obscure significavit cum, vixisse se, et fuisse mortuum, adjecit. Est enim idem vitæ initium et finis; quia seipsum exinanivit, ut servi formam acciperet **. Simul autem et eos in con- cessi honoris et gloriæ memoriam revocat, quos in suam familiaritatem ex omni gentium numero vocavit, juxta illud : c Cum divideret Altissimus. gentes 85, illaque, quæ sequuntur. Et rursus : . Et te elegit Dominus gentibus omnibus, ut esses illi populus . Eum ergo oportuit a Deo non recedere, neque committere, ut dæmonibus ip- sique creaturæ potius quam Creatori inserviret 87. Neque tamen cessat miseratione commotus, ut animi sui propensitatem indicet, eos ipsos vocare, et, Audi me, inclamare : partim quidem sibi fidem adhiberi postulans; partim autem suis donis esse potituros confirmans. Paulo enim teste 88, cult deberent esse magistri propter tempus, præce- ptore rursus eguerunt, a quo quæ sint elementa exordii sermonum Dei, docerentur. Caterum sem- piternum se esse, et vere exsistere, eo ipso demon- strans, quod Ego sum, adjecit; quale fuit et illud, cum Ego sum, qui sum › dixit, ut suam ita naturam suosque mores immutari nunquam posse demonstraret; tanquam eumdem se esse ex ea bonitate significaret, per quam omnia esse fe- cisset, ut ab iis, quæ non erant, separaret, de quibus hunc in moduin legitur: Dii qui cœlum et terram non fecerunt, intereant ". » Deinde, quia Manus mea fundavit terram adjunxit, Patris personam indi- cari voluerunt nonnulli ; cujus manus in Scripturis Unigenitus nuncupetur. Ait enim Moses ": « Dextera manus tua, Domine, glorificata est in fortudine », quæ deinceps. Et David : « Firmetur manus tua, exal- tetur dextera tua º; › tanquam Patris cogitata perfi- ciat, unde proprie Dei sapientia illa sit, quæ paternæ mentis voluntatem in iis, quæ a se conduntur, operibus explicet; quo factum, ut in Proverbiis Deum sapientia terram fundasse legamus ". C D Apoc. I, 17. Philipp. 11, 6, 7. Deut. Erod. 111, 14. io Jerem. x, 11. et ab Non manus ergo, ut pars, sed ut perfecta, eoque derivata, et eidem maxime vicina virtus, per quam ipse operatur, significatur. Quid igitur, in- quit, creaturæ potius, quam Creatori servire sus. Lines ? Quod enim effectum est, idem ejus dignitate et gloria a quo effectum est, longe superatur; impieque facit, quisquis adoraturus eundem hono- rem creaturæ et Creatori tribuit. Dextera igitur mea, inquit, calum, vel calos, ut aliis placet in- terpretibus, id est, caelestes virtutes firmavit ; de quibus pergens : Vocabo eos, et slabunt simul, xxxII, 8. se Deut. vi, 6. Rom. 1, 25. ss Hebr. Exod. xv, 6. Psal. LXXXVI, 14. 6. Prov ult, 19. VARIE LECTIONES.

τερον, καὶ ἀτελεύτητον ἀκολούθως. Οὐ γὰρ οὐκ ἔστιν Α ἀρχὴ, οὐδὲ τέλος. , Οπερ οἱ λοιποὶ δηλοῦντες ἐξέδωκαν, Ἐγὼ πρῶτος, καὶ ἐγὼ ἔσχατος. Είρηται δέ που περὶ τοῦ Μονογε νοῦς, ὅτι ὁ Αὐτός ἐστιν ὁ πρῶτος καὶ ὁ ἔσχατος. » Ο διεσάφησεν εἰπὼν, Ἔξων καὶ ἐγενόμην νεκρός. Ἀρχὴ γάρ ἐστι ζωῆς ὁ αὐτὸς, καὶ ἔσχατος, ἐπεὶ εκένωσεν ἑαυτὸν μορφὴν δούλου λαβών. Αμα δὲ καὶ εἰς ἀνάμνησιν αὐτοὺς ἀναφέρει τῆς δοθείσης αυτ τοῖς τιμῆς τε καὶ δόξης. Πρὸς οἰκειότητα γὰρ τὴν αὐτοῦ κέκληκεν αὐτοὺς ἐκ πάντων τῶν ἐθνῶν, κατὰ τὸ, ο Οτε διεμέριζεν ὁ Ὕψιστος ἔθνη, καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ πάλιν· ο Καί σε ἐξελέξατο Κύριος ἐκ πάντων τῶν ἐθνῶν εἶναι αὐτοῦ λαόν. » Ἐχρῆν οὖν αὐτὸν μὴ Β ἀποστῆναι Θεοῦ καὶ προστεθῆναι δαίμοσι καὶ λα τρεύειν τῇ κτίσει παρὰ τὸν Κτίσαντα. Πλὴν καὶ οὕ τως οικτείρων αὐτοὺς καλεῖ πρὸς εὐπάθειαν τὸ, *Ακουέ μου, βοῶν· νῦν γοῦν ἀξιῶν πεισθῆναι, καὶ τῶν ἐξ αὐτοῦ βεβαίως τυχεῖν δωρεῶν. Κατὰ γὰρ τὸν Παῦλον, ὀφείλοντες εἶναι διδάσκαλοι διὰ τὸν χρό- νον, πάλιν ἐσχήκασι χρείαν τοῦ διδάσκοντος αὐτοὺς είνα τὰ στοιχεῖα τῆς ἀρχῆς τῶν λογίων τοῦ Θεοῦ. Τὸ δὲ ἀΐδιον, καὶ ὄντως ὄν, παρίστησι τὸ, Εγώ είμι, συμφώνως τῷ· «Ἐγώ εἰμι ὁ ὤν, ὡς τὴν φύσιν, οὕτω καὶ τὸ ἦθος ἀκίνητον εἶναι δηλῶν. Ὁ αὐτὸς γὰρ ῶν, ἐξ ἀγαθότητος ἔχω τὸ γνώρισμα, δι' ἣν καὶ πάντα πρὸς τὸ εἶναι παρήγαγον, ἀντιδιαστέλλων πρὸς τοὺς οὐκ ὄντας θεούς, περὶ ὧν λέγεται· « Θεού, οἱ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν οὐκ ἐποίησαν, ἀπολέ- σθωσαν. » Ἐπειδὴ δὲ ἐπάγει, "Η χείρ μου ἐθεμε λίωσε τὴν γῆν, τοῦ Πατέρας τινὲς τὸ πρόσωπον ἔφασαν, οὗ χεὶρ ὁ Μονογενὴς ἐν ταῖς Γραφαῖς ὀνομά ζεται· Μωσῆς γάρ φησιν· « Η δεξιά σου χείρ, Κύ- ριε, δεδόξασται ἐν ἰσχύϊ, » καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ ὁ Δαβίδ • Κραταιωθήτω η χείρ σου. Υψωθήτω ή δεξιά σου, οὕτω λεγόμενος ὡς πληρωτής τῶν τοῦ Πατέρος ένα νοιῶν, ὡς εἶναι κυρίως σοφίαν αὐτὸν τοῦ Θεοῦ, σαν φηνίζουσαν τὰς πατρικὰς ἐννοίας ἐν τοῖς ὑπ' αὐτ τοῦ γινομένοις ἔργοις. Διό λέγεται ἐν Παροι μίαις· Ο Θεὸς τῇ σοφίᾳ ἐθεμελίωσε τὴν γῆν. Οὐχ ὡς μέρος οὖν ἡ χεὶρ, ἀλλ' ὡς τελεία, δι' ἧς αὐτὸς ἐργάζεται, ἡ ἐξ αὐτοῦ δύναμις, ἐγγυτάτη οὖσα αὐτῷ. Πῶς οὖν, φησί, λατρεύεις τῇ κτίσει παρὰ τὸν Κτίσαντα ; Τὸ γὰρ ποιηθὲν τὴν τοῦ ποιή- σαντος ἀμέτρως ὑποκάθηται δόξαν, ὡς ἀσεβεῖν τὸν τῇ προσκυνήσει πρὸς ἴσην ἄγοντα τοῦτο τῷ πεποιη- κότι τιμήν. "Η δεξιὰ τοίνυν μου, φησὶν, τὸν οὐρα- νὸν ἐστερέωσεν, ἢ, τοὺς οὐρανοὺς, κατὰ τοὺς ἄλ λους ἑρμηνέας, δηλαδὴ τὰς οὐρανίους δυνάμεις, περί ὧν ἐπιφέρει· Καλέσω αὐτοὺς, καὶ στήσονται ἅμα. Πειθαρχοῦσι γὰρ ὡς ἂν Δεσπότῃ ἑστᾶσί τε ν, 12. Ρ γρ. ἑστᾶται τε καί, ' - COMMENTARII IN ISAIAM. lal, cum se principium non habere significat. Nam quod primo antiquius est, et illud etiam fine earere consequitur: cum quod initium non habuit, ex- tremo privari etiam necessum sit. • . Quod ut cæteri significarent, Ego primus, et ego ultimus interpretari maluerunt. Legitur vero de Unigenito alicubi : Ego sum primus et ultimus : quod non obscure significavit cum, vixisse se, et fuisse mortuum, adjecit. Est enim idem vitæ initium et finis; quia seipsum exinanivit, ut servi formam acciperet **. Simul autem et eos in con- cessi honoris et gloriæ memoriam revocat, quos in suam familiaritatem ex omni gentium numero vocavit, juxta illud : c Cum divideret Altissimus. gentes 85, illaque, quæ sequuntur. Et rursus : . Et te elegit Dominus gentibus omnibus, ut esses illi populus . Eum ergo oportuit a Deo non recedere, neque committere, ut dæmonibus ip- sique creaturæ potius quam Creatori inserviret 87. Neque tamen cessat miseratione commotus, ut animi sui propensitatem indicet, eos ipsos vocare, et, Audi me, inclamare : partim quidem sibi fidem adhiberi postulans; partim autem suis donis esse potituros confirmans. Paulo enim teste 88, cult deberent esse magistri propter tempus, præce- ptore rursus eguerunt, a quo quæ sint elementa exordii sermonum Dei, docerentur. Caterum sem- piternum se esse, et vere exsistere, eo ipso demon- strans, quod Ego sum, adjecit; quale fuit et illud, cum Ego sum, qui sum › dixit, ut suam ita naturam suosque mores immutari nunquam posse demonstraret; tanquam eumdem se esse ex ea bonitate significaret, per quam omnia esse fe- cisset, ut ab iis, quæ non erant, separaret, de quibus hunc in moduin legitur: Dii qui cœlum et terram non fecerunt, intereant ". » Deinde, quia Manus mea fundavit terram adjunxit, Patris personam indi- cari voluerunt nonnulli ; cujus manus in Scripturis Unigenitus nuncupetur. Ait enim Moses ": « Dextera manus tua, Domine, glorificata est in fortudine », quæ deinceps. Et David : « Firmetur manus tua, exal- tetur dextera tua º; › tanquam Patris cogitata perfi- ciat, unde proprie Dei sapientia illa sit, quæ paternæ mentis voluntatem in iis, quæ a se conduntur, operibus explicet; quo factum, ut in Proverbiis Deum sapientia terram fundasse legamus ". C D Apoc. I, 17. Philipp. 11, 6, 7. Deut. Erod. 111, 14. io Jerem. x, 11. et ab Non manus ergo, ut pars, sed ut perfecta, eoque derivata, et eidem maxime vicina virtus, per quam ipse operatur, significatur. Quid igitur, in- quit, creaturæ potius, quam Creatori servire sus. Lines ? Quod enim effectum est, idem ejus dignitate et gloria a quo effectum est, longe superatur; impieque facit, quisquis adoraturus eundem hono- rem creaturæ et Creatori tribuit. Dextera igitur mea, inquit, calum, vel calos, ut aliis placet in- terpretibus, id est, caelestes virtutes firmavit ; de quibus pergens : Vocabo eos, et slabunt simul, xxxII, 8. se Deut. vi, 6. Rom. 1, 25. ss Hebr. Exod. xv, 6. Psal. LXXXVI, 14. 6. Prov ult, 19. VARIE LECTIONES.

συνερχόμεναι τῶν λόγων αὐτοῦ πρὸς ἀκρόασιν. Σύμφωνον τῷ κατ' ἀρχάς· «Ακουε, οὐρανέ, καὶ ἐνωτίζου, γῆ, ὅτι Κύριος ελάλησεν. » Εἰ δὲ δυνάμεις αἱ κρείττους οὕτω σὺν εὐλαβείᾳ τῷ πεποιηκότι πει- θήνιοι, ἡμεῖς τ ὄντες ἄνθρωποι πῶς οὐ μᾶλλον τὸν θεῖον ἀναλήψεσθε φόβον; ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, Τίς αὐτοῖς ἀνήγγειλεν ταῦτα, ὁ Σύμμαχος ἔφησεν, Τίς αὐτοῖς απήγγειλεν ταῦτα; "Ον Κύριος ἀγαπήσει, ποιήσει τὸ θέλημα αὐτοῦ. Ὁ δὲ ᾿Ακύλας, Τίς ἐν ἀνθρώποις απήγγειλεν ταῦτα; Κύριος ἠγάπησεν αὐτόν. Οτι γάρ, φησίν, αἱ τῶν οὐρανῶν δυνάμεις καλούμε- ναι πρὸς τὴν τῶν αὐτοῦ λόγων ἀκρόασιν ὑπακούουσε παριστάμεναι, αὐτὸς ἀπήγγειλε Κύριος, καὶ διὰ τὴν ἀγάπην τὴν πρὸς σέ, φανερόν σοι πεποίηκεν. Ηγουν κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν καὶ Σύμμαχον, "Ο αγαπη τὸς τοῦ Πατέρος καὶ Μονογενής, αὐτὸς ἀπήγγειλεν ἀνθρώποις, ὃς καὶ τὸ θέλημα τοῦ Πατέρος ἐνεργή σει, τὰ προλεχθέντα κατὰ Βαβυλῶνος ἐπάξων, ὅτε καὶ τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὴν ἐπάνοδον ἐργάσεται τοῦ λαοῦ. Τινὲς δὲ τὸ, Καλέσω αὐτοὺς, καὶ στήσονται ἅμα, περὶ τῶν ἐξ Ἰσραὴλ εἰρῆσθαί φασιν. Ως ἡδέως ἂν ἐπυθόμην συνηγμένων αὐτῶν, τίς ἄλλος αὐτοῖς Θεὸς τὴν ἐκ τοῦ πολέμου προμεμήνυκε συμφοράν, ὡς ἐγὼ διὰ τῶν προφητῶν μου τὰ κατὰ μέρος ἐδή λωσα· καὶ τῶν ἐμῶν καταφρονήσαντες λόγων, τὴν τῶν κακῶν ἀνεμείνατε πεῖραν. Τίς οὖν ὑμῖν ἡ ὄνησις τῆς ἐκ δαιμόνων μαντείας οὐδὲν προεγνωκυίας τῶν ὕστερον ; Β Τινὲς δέ φασι, τοὺς μέγα φρονοῦντας τῶν ἐθνικῶν παρεῖναι προτρέπεται, καὶ πρὸς νοῦν ἐκλαβεῖν, ὡς οὐδεὶς αὐτοῖς τὰ μετὰ χρόνους ἑσόμενα προὔλεγεν. Αὐτὸς δὲ ἦν ὁ Θεὸς ὁ καὶ προλέγων τὰ δυσχερῆ, καὶ μετατιθεμένων ἀνακαλούμενος. Διὸ καὶ προΰλεγεν ἐπιστρέφων τῷ φόβῳ. Εἶτα δείκνυσιν, ὡς οὐ μνησι κακῶν αὐτοῖς, ἀγαπῶν δὲ τοὐναντίον ἅπερ ἤθελον, ἔπραξε. Τοὺς γὰρ Χαλδαίους θλίβοντάς τε καὶ ἐπι· τιθεμένους αὐτοῖς, τὸν Θεὸν ἠβούλοντο διαφθείραι, δὴ καὶ πεποίηκεν, οὐκ ἀνταποδιδοὺς ὡς δικαίοις, δι' ἀγαθότητα δὲ χαρισάμενος, καίπερ ἡμαρτηκότας ἀγαπῶν. Διὸ καὶ πρὶν παθεῖν ὑμᾶς, προείπον ἐκεί νων τὴν ἔφοδον, ἵνα μετανοήσαντες ἄπρακτον ταύτην ποιήσητε. Οὓς • μή πειθομένων, ευώδωσα καθ' ὑμῶν, παιδεύων ὑμᾶς ἀμετανόητα πλημμελήσαντας. Τινὲς δὲ τὸν Κῦρον εὐωδῶσθαι κατὰ Χαλδαίων εἰρή σ γρ. ὑμεῖς, ο γρ. ὧν. ' γρ. ἦν. κατι φειδοῖ τῶν Ἑβραίων, καθ' ὧν ἐπεδείξαντο τὴν ὠμότητα. Ταῦτα μὲν οὖν κατὰ καιρὸν ποιήσω τὸν μέλλοντα. Ὑμεῖς δὲ ταῦτα μεμαθηκότες οὐκ ἐν κρυφῇ λαλούμενα, σὺν πολλῇ δὲ τῇ παῤῥησίᾳ, ἤκετε πρός με σπεύδοντες· καὶ γὰρ ὅτε ταῦτα δ Πατὴρ ἐβουλεύετο παρ' αὐτῷ ἡμῖν '. Καὶ νῦν δὲ αὐτ τὸς ὁ Πατήρ, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς ἁγιωσύνης αὐτοῦ πρὸς κατόρθωσίν με τῶν ὑπ' αὐτοῦ διωρισμένων ἀπέστειλεν. Πῶς δὲ οὐκ ἐν κρυφῇ προαπήγγειλε, PROCOPII GAZEI subjicit. Parent enim, tanquam Domino astent; A et ad verborum ejus auscultationem colliguntur: quale fuit illud unitio : e Audi, cœlum, et ausculta, terra, quoniam Dominus locutus est ". › Quod si factori suo virtutes illæ præstantiores magna adeo observantia et religione sese præbent obtem- perantes; qui vos, qui homines estis, divinum tinorem potius non resumitis? Verum quo loco, Quis eis renuntiavit hæc ? habemus, ibi Symmachus : Quis eis annuntiavit hæc? Quem Dominus diligit, faciet voluntatem ejus, Aquilas autem : Quis inter homines hæc protulit? Dominus dilexit eum. Cœlo- rum enim virtutes, inquit, quæ vocantur, ad ver- borum ipsius auscultationem attentas et paratas esse ; idque tibi propter summum ejus in te amo- rem palam fieri voluisse idem renuntiavit Dominus. Vel, ut Aquila placet et Symmacho, Dilectus Patris et Unigenitus ipse renuntiavit hominibus, qui etiam voluntatem Patris operabitur, dum quæ prædicta sunt, in Babylonem inducet; quo nimirum tem- pore populum in libertatem assertum terræ patriæ restituturus est. Non desunt tamen qui verba ista: Vocabo eos, et slabunt simul, de Israele dici arbitrentur; tanquam se perlibenter congregatis illis auditurum demonstret. Quis Deus alius futuram belli calamitatem, atque ipse per prople- tas singula prius indicarit: cujus et ipsi monita aspernati, experiri quam vitare damna maluerint. Quidnam igitur illis ipsa dæmonum vaticinatio profuit, quæ nihil eorum, quæ postea acciderunt, prævidere potuit ? Volunt nonnulli, eos, qui de gentium numero, C magnum quid saperent, invilari ut velint adesse, in animumque inducere, nullum sibi quæ in po- sterum essent eventura, prædixisse; sed a Deo dura et aspera esse præsignificata; ut sententia mutata revocarentur: indeque fieri, quod metu ad resipiscentiam provocans, quæ ventura essent præ- dixerit. Deinde ostendit eorum se non injuriæ recordatione, sed benevolentia potius, quod ipsis libitum fuisset, perfecisse. Cum enim Chaldæos sibi perpetuis incursionibus imminentes a Deo deleri cuperent; id ipsum certe et ille præstitit, non tanquam justis gratiam relaturus, sed pro sua benignitate, suoque amore, beneficium in in- gratos etiam et peccatores collocaturus. Alque hinc est, inquit, quod priusquam vos pati contin- D geret, eorum in vos expeditionem prædixi; ut cum pœnituisset, nihil in vos illa quidquam valeret. Quæ cum impetrare non potuissem, adversum vos ideo progrediendumn censui, ut in eos animadver- terem, qui nulla peccatorum pœnitudine tanguntur. Sunt vero qui Cyrum adversus Chaldæos Hebræo- rum nomine, in quos illi sæviores exsisterent, feli- citer arma movisse arbitrentur. Ista igitur, inquit, suo tempore sum deinceps præstiturus. Vos ea **Isa 1, 2. VARIE LECTIONES.

συνερχόμεναι τῶν λόγων αὐτοῦ πρὸς ἀκρόασιν. Σύμφωνον τῷ κατ' ἀρχάς· «Ακουε, οὐρανέ, καὶ ἐνωτίζου, γῆ, ὅτι Κύριος ελάλησεν. » Εἰ δὲ δυνάμεις αἱ κρείττους οὕτω σὺν εὐλαβείᾳ τῷ πεποιηκότι πει- θήνιοι, ἡμεῖς τ ὄντες ἄνθρωποι πῶς οὐ μᾶλλον τὸν θεῖον ἀναλήψεσθε φόβον; ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, Τίς αὐτοῖς ἀνήγγειλεν ταῦτα, ὁ Σύμμαχος ἔφησεν, Τίς αὐτοῖς απήγγειλεν ταῦτα; "Ον Κύριος ἀγαπήσει, ποιήσει τὸ θέλημα αὐτοῦ. Ὁ δὲ ᾿Ακύλας, Τίς ἐν ἀνθρώποις απήγγειλεν ταῦτα; Κύριος ἠγάπησεν αὐτόν. Οτι γάρ, φησίν, αἱ τῶν οὐρανῶν δυνάμεις καλούμε- ναι πρὸς τὴν τῶν αὐτοῦ λόγων ἀκρόασιν ὑπακούουσε παριστάμεναι, αὐτὸς ἀπήγγειλε Κύριος, καὶ διὰ τὴν ἀγάπην τὴν πρὸς σέ, φανερόν σοι πεποίηκεν. Ηγουν κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν καὶ Σύμμαχον, "Ο αγαπη τὸς τοῦ Πατέρος καὶ Μονογενής, αὐτὸς ἀπήγγειλεν ἀνθρώποις, ὃς καὶ τὸ θέλημα τοῦ Πατέρος ἐνεργή σει, τὰ προλεχθέντα κατὰ Βαβυλῶνος ἐπάξων, ὅτε καὶ τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὴν ἐπάνοδον ἐργάσεται τοῦ λαοῦ. Τινὲς δὲ τὸ, Καλέσω αὐτοὺς, καὶ στήσονται ἅμα, περὶ τῶν ἐξ Ἰσραὴλ εἰρῆσθαί φασιν. Ως ἡδέως ἂν ἐπυθόμην συνηγμένων αὐτῶν, τίς ἄλλος αὐτοῖς Θεὸς τὴν ἐκ τοῦ πολέμου προμεμήνυκε συμφοράν, ὡς ἐγὼ διὰ τῶν προφητῶν μου τὰ κατὰ μέρος ἐδή λωσα· καὶ τῶν ἐμῶν καταφρονήσαντες λόγων, τὴν τῶν κακῶν ἀνεμείνατε πεῖραν. Τίς οὖν ὑμῖν ἡ ὄνησις τῆς ἐκ δαιμόνων μαντείας οὐδὲν προεγνωκυίας τῶν ὕστερον ; Β Τινὲς δέ φασι, τοὺς μέγα φρονοῦντας τῶν ἐθνικῶν παρεῖναι προτρέπεται, καὶ πρὸς νοῦν ἐκλαβεῖν, ὡς οὐδεὶς αὐτοῖς τὰ μετὰ χρόνους ἑσόμενα προὔλεγεν. Αὐτὸς δὲ ἦν ὁ Θεὸς ὁ καὶ προλέγων τὰ δυσχερῆ, καὶ μετατιθεμένων ἀνακαλούμενος. Διὸ καὶ προΰλεγεν ἐπιστρέφων τῷ φόβῳ. Εἶτα δείκνυσιν, ὡς οὐ μνησι κακῶν αὐτοῖς, ἀγαπῶν δὲ τοὐναντίον ἅπερ ἤθελον, ἔπραξε. Τοὺς γὰρ Χαλδαίους θλίβοντάς τε καὶ ἐπι· τιθεμένους αὐτοῖς, τὸν Θεὸν ἠβούλοντο διαφθείραι, δὴ καὶ πεποίηκεν, οὐκ ἀνταποδιδοὺς ὡς δικαίοις, δι' ἀγαθότητα δὲ χαρισάμενος, καίπερ ἡμαρτηκότας ἀγαπῶν. Διὸ καὶ πρὶν παθεῖν ὑμᾶς, προείπον ἐκεί νων τὴν ἔφοδον, ἵνα μετανοήσαντες ἄπρακτον ταύτην ποιήσητε. Οὓς • μή πειθομένων, ευώδωσα καθ' ὑμῶν, παιδεύων ὑμᾶς ἀμετανόητα πλημμελήσαντας. Τινὲς δὲ τὸν Κῦρον εὐωδῶσθαι κατὰ Χαλδαίων εἰρή σ γρ. ὑμεῖς, ο γρ. ὧν. ' γρ. ἦν. κατι φειδοῖ τῶν Ἑβραίων, καθ' ὧν ἐπεδείξαντο τὴν ὠμότητα. Ταῦτα μὲν οὖν κατὰ καιρὸν ποιήσω τὸν μέλλοντα. Ὑμεῖς δὲ ταῦτα μεμαθηκότες οὐκ ἐν κρυφῇ λαλούμενα, σὺν πολλῇ δὲ τῇ παῤῥησίᾳ, ἤκετε πρός με σπεύδοντες· καὶ γὰρ ὅτε ταῦτα δ Πατὴρ ἐβουλεύετο παρ' αὐτῷ ἡμῖν '. Καὶ νῦν δὲ αὐτ τὸς ὁ Πατήρ, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς ἁγιωσύνης αὐτοῦ πρὸς κατόρθωσίν με τῶν ὑπ' αὐτοῦ διωρισμένων ἀπέστειλεν. Πῶς δὲ οὐκ ἐν κρυφῇ προαπήγγειλε, PROCOPII GAZEI subjicit. Parent enim, tanquam Domino astent; A et ad verborum ejus auscultationem colliguntur: quale fuit illud unitio : e Audi, cœlum, et ausculta, terra, quoniam Dominus locutus est ". › Quod si factori suo virtutes illæ præstantiores magna adeo observantia et religione sese præbent obtem- perantes; qui vos, qui homines estis, divinum tinorem potius non resumitis? Verum quo loco, Quis eis renuntiavit hæc ? habemus, ibi Symmachus : Quis eis annuntiavit hæc? Quem Dominus diligit, faciet voluntatem ejus, Aquilas autem : Quis inter homines hæc protulit? Dominus dilexit eum. Cœlo- rum enim virtutes, inquit, quæ vocantur, ad ver- borum ipsius auscultationem attentas et paratas esse ; idque tibi propter summum ejus in te amo- rem palam fieri voluisse idem renuntiavit Dominus. Vel, ut Aquila placet et Symmacho, Dilectus Patris et Unigenitus ipse renuntiavit hominibus, qui etiam voluntatem Patris operabitur, dum quæ prædicta sunt, in Babylonem inducet; quo nimirum tem- pore populum in libertatem assertum terræ patriæ restituturus est. Non desunt tamen qui verba ista: Vocabo eos, et slabunt simul, de Israele dici arbitrentur; tanquam se perlibenter congregatis illis auditurum demonstret. Quis Deus alius futuram belli calamitatem, atque ipse per prople- tas singula prius indicarit: cujus et ipsi monita aspernati, experiri quam vitare damna maluerint. Quidnam igitur illis ipsa dæmonum vaticinatio profuit, quæ nihil eorum, quæ postea acciderunt, prævidere potuit ? Volunt nonnulli, eos, qui de gentium numero, C magnum quid saperent, invilari ut velint adesse, in animumque inducere, nullum sibi quæ in po- sterum essent eventura, prædixisse; sed a Deo dura et aspera esse præsignificata; ut sententia mutata revocarentur: indeque fieri, quod metu ad resipiscentiam provocans, quæ ventura essent præ- dixerit. Deinde ostendit eorum se non injuriæ recordatione, sed benevolentia potius, quod ipsis libitum fuisset, perfecisse. Cum enim Chaldæos sibi perpetuis incursionibus imminentes a Deo deleri cuperent; id ipsum certe et ille præstitit, non tanquam justis gratiam relaturus, sed pro sua benignitate, suoque amore, beneficium in in- gratos etiam et peccatores collocaturus. Alque hinc est, inquit, quod priusquam vos pati contin- D geret, eorum in vos expeditionem prædixi; ut cum pœnituisset, nihil in vos illa quidquam valeret. Quæ cum impetrare non potuissem, adversum vos ideo progrediendumn censui, ut in eos animadver- terem, qui nulla peccatorum pœnitudine tanguntur. Sunt vero qui Cyrum adversus Chaldæos Hebræo- rum nomine, in quos illi sæviores exsisterent, feli- citer arma movisse arbitrentur. Ista igitur, inquit, suo tempore sum deinceps præstiturus. Vos ea **Isa 1, 2. VARIE LECTIONES.

διὰ τῶν προφητῶν εἰπὼν ἐναργῶς· . Οὕτω λέγει Κύριος τῷ Χριστῷ μου. Κύρῳ, οὗ ἐκράτησα τῆς δε ξιᾶς, » καὶ τὰ ἑξῆς· Καὶ οὐκ αὐτοῦ ἦν ἔργον τῆς Βαβυλῶνος ἡ αἵρεσις, ἀλλὰ τῆς ἐμῆς ἀντιλήψεως. Μεταξὺ δὲ, φασὶν, ἐστὶ τοῦ Κύρου φωνή, το, Κύ ριος ἀπέσταλκέ με καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Τὸ δὲ, καὶ νῦν, δηλοῖ ὡς εἰ καὶ μή τι τῶν συμβε βηκότων προαπηγγέλθη παρὰ Θεοῦ, ἀλλ᾿ ἰδοὺ νῦν καὶ Κῦρος αὐτὸς ὡμολόγηκεν ὑπὸ Θεοῦ συνηργῆσθαι τῶν ὅλων. Ταῦτα γὰρ εἰρῆσθαι περὶ αὐτοῦ παρὰ τῶν αἰχμαλώτων μαθών, ἀναγνούς τε τὴν προφη τείαν, γράμματι χρῆται βασιλικῷ ἐν "Εσδρᾳ κειμέ- Β νῳ, καὶ λέγοντι· « Τάδε λέγει ὁ βασιλεὺς Περσῶν Κῦρος· Ἐμὲ ἀνέδειξε βασιλέα τῆς οἰκουμένης ὁ Κύριος τοῦ Ἰσραὴλ ὕψιστος, » καὶ τὰ ἑξῆς. Τινὲς δὲ τὸν Κύριος ἀπέσταλκέ με, καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτ τοῦ, ἀπὸ προσώπου του προφήτου λελέχθαι φασίν, Ὅτι καὶ πρώην ὑμῖν οὐκ ἐν γωνία λελάληκα, καὶ νῦν οὐδὲν ἧττον ἐκ Θεοῦ πεμφθεὶς ἥκω πρὸς ὑμετέ- ραν ὠφέλειαν, περὶ τῶν αὐτῶν πολλάκις λαλῶν, Θεοῦ μὲν πέμποντος, ὑπηχοῦντος δὲ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου. Ακουε τοίνυν, ὦ Ἰσραὴλ, ἅ σε διδάσκει δ φυσάμενός σε Κύριος. Μέμνησο τοῦ Θεοῦ σου. Ταῦτα γάρ σοί φημι ὑπὲρ τοῦ εὑρεῖν ὁδὸν σωτη- ρίας, ὃς εἰ καὶ τὴν ἀρχὴν ἐπείσθης, ἀπείρατος ἦσθα κακῶν. Ἐπλήθυες δ᾽ ἂν ἐν εἰρήνῃ καὶ δικαιοσύνῃ τῶν ἐντεῦθεν καλῶν ποταμηδόν σοι ρεόντων καὶ ἄλλων ἐπ' ἄλλοις, ὡς κυμάτων θαλάττης. Ηγουν, ἀνανταγώνιστον εἶχες δύναμιν, ὡς ποταμοί τε καὶ θάλατται. Ην δ' ἄν σου καὶ τὸ σπέρμα, φησὶν, ἀνα- ρίθμητον, πολεμίων ἐφόδοις οὐ δαπανώμενον. Τὸ δὲ χους τῆς γῆς, κέγχροι τῆς ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Σωματικὰ δὲ λέγεται πρὸς σωματικούς. Αξίως δὲ Θεοῦ νοοῖτο σπέρμα Ισραήλ, περὶ οὗ τὸ ῥηθέν· • Εἰ μὴ Κύριος Σαβαὼθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα, ὡς Σόδομα ἂν ἐγενήθημεν, ο δηλοῦντος τοὺς ἐξ Ἰουδαίων πιστεύσαντας. Πατέρες γὰρ τῶν ἄλλων ἐγένοντο τοὺς προσιόντας ἀναγεννήσαντες, οἳ οὐκ ἐξ αἱμάτων, ἀλλ᾽ ἐκ Θεοῦ ἐγεννήθησαν. Εύλογον οὖν ἀλληγορεῖν. Σωματικῶς γὰρ Ἰουδαῖοι καὶ παραβαίνοντες τὰς ἐντολὰς ἐπληθύνθησαν, ὡς τὸ ῥητὸν μᾶλλον ἁρμόσαι τῷ νοητῷ μεθ᾽ ὑποστολῆς λέγων, εἰ τὰς ἐντολὰς ἐτήρησαν τῶνδε τυχεῖν. Οὐδὲν γὰρ μέγα τὸ σωματικῶς σκωλήκων δίκην πληθύειν. Τινὲς δὲ τὸ, Δέδειχά σοι τοῦ εὑρεῖν σε τὴν ὁδὸν, εἰρῆσθαί φασιν, ὡς τῶν ἐξ Ἰσραὴλ λεγόντων. Πως ὑπὸ σὲ τελοῦντες τοιαῦτα πεπόνθαμεν οἱ πάλαι φύ- σθέντες ἐκ Φαραὼ διὰ τῆς τῆς ἀμάχου ῥοπῆς; "Εδειξα σοι γάρ, φησὶν, ὁδὸν σωτηρίας, τὸν νόμον • Τ - COMMENTARII IN ISALAM. . A edocti, non clam, sed palam et confdenter ad me festinate. Ego enim cum Patre tunc aderam, cum de rebus istis consilium agitaret. Jam vero et me Pater ipse, et sanctilalis ejusdem Spiritus, ad ea, quæ ab ipso decreta sunt, exsequenda mittendum censuit. Qui deinde non clam longe ante prædixisse hon reperiatur, qui per prophetas ita aperte loquatur :. Sic dicit Dominus christo meo Cyro, cujus apprehendi manum dexteram * › et quæ postea? Adhæc, non ejus opera, sed meo auxilio capta expugnataque est Babylon. Deinceps autem, aiunt, Cyri vox-est ista, quæ sequitur : Do- minus misit me, et Spiritus ejus. . ' - . Deinde quod et nunc habetur, etiamsi nihil eorum, quæ acciderunt, a Deo ante prædictum esset, ecce tamen etiam muc Cyrum præpotentis Dei auxilio confecta esse profiteri testatur. Cum enim ista de se a captivis didiciscet usurpari, pro- phetiamque legisset, mandato regio, quod apud G ideoque intelligibili magis dictum illud conveniat, istis potiturum asserat. Neque enim magnum quid elici, corpore multiplicentur. Isa, xLv, 1. ” Esdr. 1, 2. Isa. 1, 9. Esdram legitur, utendum censuit, in hunc modum : Hæc dicit Persarum rex Cyrus: Me regem orbis universi renuntiavit Deus Israel excelsus",, et quæ deinceps. Nonnulli verba ista : Dominus misit me, et Spiritus ejus, in prophetæ persona dici arbitran- tur; tanquam se prius nihil illis in angulo dixisse significet : nunc auten se a Deo missum ad eorum- dem utilitatem accedere, deque iisdem persæpe Deo quidem ipso mittente, sed Spiritu sancto suc- cinente et suffragante, locutum esse. Audi ergo, inquit, Israel, quæ te ille docet Dominus, qui le liberavit. Memineris Dei tui. Hæc enim tibi de invenienda saļutis via repeto, quibus si primum paruisses, malorum expers, inque pace et justitia, bonis tibi aliis atque aliis fluviorum instar, tan- quam maris undis afluentibus, auctus et cumula- tus vixisses. id est, propugnatores eos, quibus non magis quam fluminibus, aut mari nihil queat resistere, habuisses. Fuisset vero et semen tuum innumerabile, nullis videlicet hostium incursioni- bus imminutum. At pro quo pulvis terræ habemus, milia terræ reliqui interpretantur : nimirum, ut corporalia cum crassis hominibus agens usurparet, Non immerito autem Dei semen ille intelligatur Israel, de quibus fuit et illud antea usurpatum : ⚫ Nisi nobis Dominus Sabaoth reliquisset semen, tanquam Sodoma facti fuissemus "; » ut eos, qui fidem amplexi essent indicaret. Patres enim cæte ris exstiterunt, cum eos ad se venientes iterum ge- nuerunt qui non ex sanguinibus, sed ex Deo nati sunt . Est igitur allegorice loqui consentaneum. Corporaliter eniun Judæos, etiamsi præceptis non paruerint, propagari multiplicarique contigit; quod adhibita cautione, si præcepta servaverint, consequentur, si qua ratione videmus in vermibus- D Sunt porro nonnulli, qui verba ista : Docui te; ut invenires viam, tanquam Israelitarum esse asse- rant, qui loquantur in hunc modum : Qui sub te degentes talia passi sumus, qui tuo olim inexp guabili auxilio Pharaonis manum evasimus? Joan. 1, 13.

διὰ τῶν προφητῶν εἰπὼν ἐναργῶς· . Οὕτω λέγει Κύριος τῷ Χριστῷ μου. Κύρῳ, οὗ ἐκράτησα τῆς δε ξιᾶς, » καὶ τὰ ἑξῆς· Καὶ οὐκ αὐτοῦ ἦν ἔργον τῆς Βαβυλῶνος ἡ αἵρεσις, ἀλλὰ τῆς ἐμῆς ἀντιλήψεως. Μεταξὺ δὲ, φασὶν, ἐστὶ τοῦ Κύρου φωνή, το, Κύ ριος ἀπέσταλκέ με καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Τὸ δὲ, καὶ νῦν, δηλοῖ ὡς εἰ καὶ μή τι τῶν συμβε βηκότων προαπηγγέλθη παρὰ Θεοῦ, ἀλλ᾿ ἰδοὺ νῦν καὶ Κῦρος αὐτὸς ὡμολόγηκεν ὑπὸ Θεοῦ συνηργῆσθαι τῶν ὅλων. Ταῦτα γὰρ εἰρῆσθαι περὶ αὐτοῦ παρὰ τῶν αἰχμαλώτων μαθών, ἀναγνούς τε τὴν προφη τείαν, γράμματι χρῆται βασιλικῷ ἐν "Εσδρᾳ κειμέ- Β νῳ, καὶ λέγοντι· « Τάδε λέγει ὁ βασιλεὺς Περσῶν Κῦρος· Ἐμὲ ἀνέδειξε βασιλέα τῆς οἰκουμένης ὁ Κύριος τοῦ Ἰσραὴλ ὕψιστος, » καὶ τὰ ἑξῆς. Τινὲς δὲ τὸν Κύριος ἀπέσταλκέ με, καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτ τοῦ, ἀπὸ προσώπου του προφήτου λελέχθαι φασίν, Ὅτι καὶ πρώην ὑμῖν οὐκ ἐν γωνία λελάληκα, καὶ νῦν οὐδὲν ἧττον ἐκ Θεοῦ πεμφθεὶς ἥκω πρὸς ὑμετέ- ραν ὠφέλειαν, περὶ τῶν αὐτῶν πολλάκις λαλῶν, Θεοῦ μὲν πέμποντος, ὑπηχοῦντος δὲ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου. Ακουε τοίνυν, ὦ Ἰσραὴλ, ἅ σε διδάσκει δ φυσάμενός σε Κύριος. Μέμνησο τοῦ Θεοῦ σου. Ταῦτα γάρ σοί φημι ὑπὲρ τοῦ εὑρεῖν ὁδὸν σωτη- ρίας, ὃς εἰ καὶ τὴν ἀρχὴν ἐπείσθης, ἀπείρατος ἦσθα κακῶν. Ἐπλήθυες δ᾽ ἂν ἐν εἰρήνῃ καὶ δικαιοσύνῃ τῶν ἐντεῦθεν καλῶν ποταμηδόν σοι ρεόντων καὶ ἄλλων ἐπ' ἄλλοις, ὡς κυμάτων θαλάττης. Ηγουν, ἀνανταγώνιστον εἶχες δύναμιν, ὡς ποταμοί τε καὶ θάλατται. Ην δ' ἄν σου καὶ τὸ σπέρμα, φησὶν, ἀνα- ρίθμητον, πολεμίων ἐφόδοις οὐ δαπανώμενον. Τὸ δὲ χους τῆς γῆς, κέγχροι τῆς ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Σωματικὰ δὲ λέγεται πρὸς σωματικούς. Αξίως δὲ Θεοῦ νοοῖτο σπέρμα Ισραήλ, περὶ οὗ τὸ ῥηθέν· • Εἰ μὴ Κύριος Σαβαὼθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα, ὡς Σόδομα ἂν ἐγενήθημεν, ο δηλοῦντος τοὺς ἐξ Ἰουδαίων πιστεύσαντας. Πατέρες γὰρ τῶν ἄλλων ἐγένοντο τοὺς προσιόντας ἀναγεννήσαντες, οἳ οὐκ ἐξ αἱμάτων, ἀλλ᾽ ἐκ Θεοῦ ἐγεννήθησαν. Εύλογον οὖν ἀλληγορεῖν. Σωματικῶς γὰρ Ἰουδαῖοι καὶ παραβαίνοντες τὰς ἐντολὰς ἐπληθύνθησαν, ὡς τὸ ῥητὸν μᾶλλον ἁρμόσαι τῷ νοητῷ μεθ᾽ ὑποστολῆς λέγων, εἰ τὰς ἐντολὰς ἐτήρησαν τῶνδε τυχεῖν. Οὐδὲν γὰρ μέγα τὸ σωματικῶς σκωλήκων δίκην πληθύειν. Τινὲς δὲ τὸ, Δέδειχά σοι τοῦ εὑρεῖν σε τὴν ὁδὸν, εἰρῆσθαί φασιν, ὡς τῶν ἐξ Ἰσραὴλ λεγόντων. Πως ὑπὸ σὲ τελοῦντες τοιαῦτα πεπόνθαμεν οἱ πάλαι φύ- σθέντες ἐκ Φαραὼ διὰ τῆς τῆς ἀμάχου ῥοπῆς; "Εδειξα σοι γάρ, φησὶν, ὁδὸν σωτηρίας, τὸν νόμον • Τ - COMMENTARII IN ISALAM. . A edocti, non clam, sed palam et confdenter ad me festinate. Ego enim cum Patre tunc aderam, cum de rebus istis consilium agitaret. Jam vero et me Pater ipse, et sanctilalis ejusdem Spiritus, ad ea, quæ ab ipso decreta sunt, exsequenda mittendum censuit. Qui deinde non clam longe ante prædixisse hon reperiatur, qui per prophetas ita aperte loquatur :. Sic dicit Dominus christo meo Cyro, cujus apprehendi manum dexteram * › et quæ postea? Adhæc, non ejus opera, sed meo auxilio capta expugnataque est Babylon. Deinceps autem, aiunt, Cyri vox-est ista, quæ sequitur : Do- minus misit me, et Spiritus ejus. . ' - . Deinde quod et nunc habetur, etiamsi nihil eorum, quæ acciderunt, a Deo ante prædictum esset, ecce tamen etiam muc Cyrum præpotentis Dei auxilio confecta esse profiteri testatur. Cum enim ista de se a captivis didiciscet usurpari, pro- phetiamque legisset, mandato regio, quod apud G ideoque intelligibili magis dictum illud conveniat, istis potiturum asserat. Neque enim magnum quid elici, corpore multiplicentur. Isa, xLv, 1. ” Esdr. 1, 2. Isa. 1, 9. Esdram legitur, utendum censuit, in hunc modum : Hæc dicit Persarum rex Cyrus: Me regem orbis universi renuntiavit Deus Israel excelsus",, et quæ deinceps. Nonnulli verba ista : Dominus misit me, et Spiritus ejus, in prophetæ persona dici arbitran- tur; tanquam se prius nihil illis in angulo dixisse significet : nunc auten se a Deo missum ad eorum- dem utilitatem accedere, deque iisdem persæpe Deo quidem ipso mittente, sed Spiritu sancto suc- cinente et suffragante, locutum esse. Audi ergo, inquit, Israel, quæ te ille docet Dominus, qui le liberavit. Memineris Dei tui. Hæc enim tibi de invenienda saļutis via repeto, quibus si primum paruisses, malorum expers, inque pace et justitia, bonis tibi aliis atque aliis fluviorum instar, tan- quam maris undis afluentibus, auctus et cumula- tus vixisses. id est, propugnatores eos, quibus non magis quam fluminibus, aut mari nihil queat resistere, habuisses. Fuisset vero et semen tuum innumerabile, nullis videlicet hostium incursioni- bus imminutum. At pro quo pulvis terræ habemus, milia terræ reliqui interpretantur : nimirum, ut corporalia cum crassis hominibus agens usurparet, Non immerito autem Dei semen ille intelligatur Israel, de quibus fuit et illud antea usurpatum : ⚫ Nisi nobis Dominus Sabaoth reliquisset semen, tanquam Sodoma facti fuissemus "; » ut eos, qui fidem amplexi essent indicaret. Patres enim cæte ris exstiterunt, cum eos ad se venientes iterum ge- nuerunt qui non ex sanguinibus, sed ex Deo nati sunt . Est igitur allegorice loqui consentaneum. Corporaliter eniun Judæos, etiamsi præceptis non paruerint, propagari multiplicarique contigit; quod adhibita cautione, si præcepta servaverint, consequentur, si qua ratione videmus in vermibus- D Sunt porro nonnulli, qui verba ista : Docui te; ut invenires viam, tanquam Israelitarum esse asse- rant, qui loquantur in hunc modum : Qui sub te degentes talia passi sumus, qui tuo olim inexp guabili auxilio Pharaonis manum evasimus? Joan. 1, 13.

παραβὰς, καὶ πρὸς εἰδωλολατρείαν τραπείς, παρ εδόθης ἐχθροῖς· καὶ οὐδὲ οὕτω παγγενεὶ δι' ἐμὴν φιλανθρωπίαν ἐξωλοθρεύθητε. Τετήρηται γὰρ παν ταχοῦ τὸ κατάλειμμα τῷ Ἰσραήλ. Διό σοι καὶ νῦν ἐκ Βαβυλῶνος ἐξιέναι φημί, μὴ σὺν φέσῳ καὶ ὑπτίως, σπουδῇ δὲ κεχρημένῳ πολλῇ, καὶ φωνὴν εὐφροσύνης βοώντι. ὡς γὰρ ἡ ἐξ Αἰγύπτου γέγονεν Εξοδος πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἐμφανής (Φαραὼ μὲν ἀνθε ισταμένου, πληττομένων δὲ τῶν Αἰγυπτίων, πρὸς ὄν φησιν· Εἰς τοῦτο ἐξήγειρά σε, ὅπως ἐνδείξωμαι ἐν σοὶ τὴν δύναμίν μου), οὕτως ἐχρῆν μηδὲ τὴν ἐκ Βα- βυλῶνος λύτρωσιν γενέσθαι σιγῇ, δοξολογεῖν δὲ τὸν λυτρωτήν, ο Φωνὴ γὰρ ἀγαλλιάσεως καὶ σωτηρίας ἐν σκηναῖς δικαίων. ὁ Ἐχρῆν γὰρ ἐν διηγήσεως ὃν εἴπερ ἤθελες εὖ πράττειν, ἐφύλαττες. Νῦν δὲ Β τρόπῳ δοξολογεῖν κατὰ τὸν μέγαν Δαβίδ · « Εὐδόκη σας, Κύριε, τὴν γῆν σου, ἐπέστρεψας τὴν αἰχμαλω σίαν Ἰακώβ. Αφῆκας τὰς ἀνομίας τῷ λαῷ σου, ἐκάλυψας πάσας τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν. » Εαυτὸν ἐξ δεικνὺς ἐκεῖνον ὄντα τὸν δι' ἐρήμου πάλαι διαγα γόντα τὸν Ἰσραήλ, φησίν, ὡς Εἰ πάλιν ἐδεήθης σχι ζομένης πέτρας πρὸς ὕδατος χορηγίαν, ἣν ἂν τοι καὶ τοῦτο εἰς τὴν Ἰουδαίαν βαδίζοντι. Μὴ γενόμενον δὲ καθ' ἱστορίαν, οὕτω τινὲς ἡλληγόρησαν. Τοῖς αἰχμαλωσίας ἠλευθερωμένοις τῆς νοητῆς περὶ ὧν Ελεγεν ὁ Χριστός, Εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με, κηρύξαι αἰχμαλώτοις άφεσιν, τὸ λογικὸν νάμα τῆς ἀληθινῆς ἐκδίδοται πέτρας. Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστὸς, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ὃς καὶ φησιν· ο "υς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. » Ὡς ἂν δὲ μὴ νομίσωσιν οἱ ἐν αὐτοῖς ἀσεβεῖς καὶ δι' αὐτοὺς γεγονέναι τῆς ἀρέσεως τὴν ὑπόσχεσιν, καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς εὐφροσύνην, τούτων αὐτοὺς ἀλλοτρίους ἀπὸ έφηνεν. - Τινὲς δὲ ἀσεβεῖς τοὺς Βαβυλωνίους εἰρῆσθαί φατινο οἱ παραδοθέντες κολάσει χαίρειν οὐκ εἶχον, τῶν λελυτρωμένων χαιρόντων. Τινὲς δέ φασιν, ἵνα μὴ διὰ τὴν τῶν ῥηθέντων ἡδονὴν ὑπτιάσαντες ῥαθυμήσω σιν, ὡς πάντως αὐτῶν τευξόμενοι, κἂν ἀσεβεῖς ὦσιν, ἅπαξ ειρηκότος Θεοῦ, φόβον αὐτοῖς ὑπὲρ ἀσφαλείας ἐπήρτησεν. Καὶ πῶς γὰρ ἄν τις εὐφραίνοιτο τοῦ τῆς χαρᾶς στερηθείς χορηγού; Αἱ γὰρ ἐπαγγελίαι τοῖς φυλάττουσι βέβαιοι. Τοῦ Θεοῦ γὰρ ἡ πρόγνωσις ἐξ ἀνάγκης ἀρετὴν οὐ ποιεῖ. Ἰδοὺ γὰρ προέγνω τὸν Ἰακὼς ἀγαθὸν γενησόμενον. Καὶ γέγονε δι᾿ ἑαυτὸν ἀγαθός, οὐχ ὅτι προέγνωστο. Διὸ καὶ εὐλογῆται ". Δεῖ οὖν μὴ ῥαθυμεῖν, Θεοῦ τὸ μέλλον προλέγοντος. Τὸ δὲ, Εξελθε ἐκ Βαβυλῶνος, καὶ τόπον καὶ τρόπον αμείβειν παρακελεύεται μηδὲν ἐπαγομένους ἦθος Χαλδαϊκόν, οἰωνισμοῦ τε καὶ μαντείας, καὶ πάσης εἰδώλων καθαρεύοντας πλάνης. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ πάντων ἁρμόσειε τῶν ἐθνῶν. Τινὲς δὲ τὸν Προσαγά- γρ. εὐλογεῖται, PROCOPII GAZEI enim ipse viam salutis, id est legem, docui; quam, & si fœliciter degere voluisses, observare debueras. Verum quia eam transgressus ad idolorum cultum te contulisti, in hostium-potestatem venisti. Neque tamen ita te pro mea benevolentia funditus exstir- pari exterminarique passus sum; qui ubique Israe- lis reliquias asservari voluerin. Itaque, et te jam Babylone, non metu consternatum, sed studio fidu- ciaque quam maxima lætitiæ vocem inclamantem, egredi volo. Ut enim illa gentibus omnibus (Ægyptiis et Pharaone deletis, quem se in hoc ex- ertasse, ut in eodem gloriam suam ostenderet, allirmavit Dominus ") ex Ægypto innotuit trans- migratio : sic et istam de Babylone redemptionem minime decet occultari, sed ex ea redemptoris gloriam innotescere et prædicari. Vox enim, scri- bitur exsultationis et salutis in tabernaculis justorum ¹. › Æquum enim fuerat narrationis modo laudes istas decantari, sicut a Davide factum est, ubi ait : c Suscepisti, Domine, terram tuam, con- vertisti captivitatem Jacob. Remisisti iniquitates populo tuo ; operuisti omnia peccata eorum 3. Verum ut eumdem se esse demonstret, qui olim Israelem per desertum traduxit fore pollicetur, si vel petram iterum scindere in aquarum subsidium opus sit, et istud illi etiam in Judaam profici- scenti non defuturum. Quod quia reipsa geri non contigit, ad allegoriam sic nonnulli retulerunt. lis, qui captivitate intelligibili liberali erant, de quibus Christus ipse loquebatur, cum se ut pau. peribus evangelizaret, et captivis remissionem præ- dicaret, missum esse diceret',548 rationalis aqnæ rivus de petra veritatis emanavit. Petra autem, b nquit Apostolus, erat Christus ; cujus et ista sunt: Qui biberit aquam, quam ego dabo, flu- C mina de ventre ejus fluent aquæ vivæ “. › Cæterum, ne qui inter eos versantur impii, propter se etiam veniæ promissionem fieri arbitrarentur, lætitiæ eorum expertes fore ipsos pronuntiavit. Nonnulli Babyloniorum nomine impios signifi. cari arbitrantur qui ultioni traditi, iis exsultanti- bus, qui redempti essent, gaudere non poterant. Putant alii, ne eorum, quæ dicta sunt, voluptate capti supine se et negligenter gererent; tanquam ea omnino, quantumvis impie viverent, adepturos dixisset Deus; metum ipsis pro securitate immi- nere demonstrari. Qui enin lætari quisquam va- leat, qui eo, a quo latitia suppeditatur, exciderit ? D Sunt enim iis, a quibus observantur, certæ et in- dubitate promissiones: neque Dei præcognitio virtutem cuiquam ex necessitate operatur. Ecce enim, cum Jacobum fore integrum prævidisset, talis et ipse per se, non quia prævisus esset, eva- sit, vitæque probitatem ipsa viri secula est bene- dictio. Decet igitur futura de nobis prædicente Deo nihil supine, nihil negligenter agere. Deinde, quod egredi de Babylone jubet; et locum, et mores im- " Exod. xi, XIV. · Psal. cxvit, 15. • Psal. Lxxxiv, 2, 3. Luc. iv, 18, 19. * Cor. x, 4. ** Joan. VII, 38. VARIE LECTIONES.

παραβὰς, καὶ πρὸς εἰδωλολατρείαν τραπείς, παρ εδόθης ἐχθροῖς· καὶ οὐδὲ οὕτω παγγενεὶ δι' ἐμὴν φιλανθρωπίαν ἐξωλοθρεύθητε. Τετήρηται γὰρ παν ταχοῦ τὸ κατάλειμμα τῷ Ἰσραήλ. Διό σοι καὶ νῦν ἐκ Βαβυλῶνος ἐξιέναι φημί, μὴ σὺν φέσῳ καὶ ὑπτίως, σπουδῇ δὲ κεχρημένῳ πολλῇ, καὶ φωνὴν εὐφροσύνης βοώντι. ὡς γὰρ ἡ ἐξ Αἰγύπτου γέγονεν Εξοδος πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἐμφανής (Φαραὼ μὲν ἀνθε ισταμένου, πληττομένων δὲ τῶν Αἰγυπτίων, πρὸς ὄν φησιν· Εἰς τοῦτο ἐξήγειρά σε, ὅπως ἐνδείξωμαι ἐν σοὶ τὴν δύναμίν μου), οὕτως ἐχρῆν μηδὲ τὴν ἐκ Βα- βυλῶνος λύτρωσιν γενέσθαι σιγῇ, δοξολογεῖν δὲ τὸν λυτρωτήν, ο Φωνὴ γὰρ ἀγαλλιάσεως καὶ σωτηρίας ἐν σκηναῖς δικαίων. ὁ Ἐχρῆν γὰρ ἐν διηγήσεως ὃν εἴπερ ἤθελες εὖ πράττειν, ἐφύλαττες. Νῦν δὲ Β τρόπῳ δοξολογεῖν κατὰ τὸν μέγαν Δαβίδ · « Εὐδόκη σας, Κύριε, τὴν γῆν σου, ἐπέστρεψας τὴν αἰχμαλω σίαν Ἰακώβ. Αφῆκας τὰς ἀνομίας τῷ λαῷ σου, ἐκάλυψας πάσας τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν. » Εαυτὸν ἐξ δεικνὺς ἐκεῖνον ὄντα τὸν δι' ἐρήμου πάλαι διαγα γόντα τὸν Ἰσραήλ, φησίν, ὡς Εἰ πάλιν ἐδεήθης σχι ζομένης πέτρας πρὸς ὕδατος χορηγίαν, ἣν ἂν τοι καὶ τοῦτο εἰς τὴν Ἰουδαίαν βαδίζοντι. Μὴ γενόμενον δὲ καθ' ἱστορίαν, οὕτω τινὲς ἡλληγόρησαν. Τοῖς αἰχμαλωσίας ἠλευθερωμένοις τῆς νοητῆς περὶ ὧν Ελεγεν ὁ Χριστός, Εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με, κηρύξαι αἰχμαλώτοις άφεσιν, τὸ λογικὸν νάμα τῆς ἀληθινῆς ἐκδίδοται πέτρας. Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστὸς, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ὃς καὶ φησιν· ο "υς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. » Ὡς ἂν δὲ μὴ νομίσωσιν οἱ ἐν αὐτοῖς ἀσεβεῖς καὶ δι' αὐτοὺς γεγονέναι τῆς ἀρέσεως τὴν ὑπόσχεσιν, καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς εὐφροσύνην, τούτων αὐτοὺς ἀλλοτρίους ἀπὸ έφηνεν. - Τινὲς δὲ ἀσεβεῖς τοὺς Βαβυλωνίους εἰρῆσθαί φατινο οἱ παραδοθέντες κολάσει χαίρειν οὐκ εἶχον, τῶν λελυτρωμένων χαιρόντων. Τινὲς δέ φασιν, ἵνα μὴ διὰ τὴν τῶν ῥηθέντων ἡδονὴν ὑπτιάσαντες ῥαθυμήσω σιν, ὡς πάντως αὐτῶν τευξόμενοι, κἂν ἀσεβεῖς ὦσιν, ἅπαξ ειρηκότος Θεοῦ, φόβον αὐτοῖς ὑπὲρ ἀσφαλείας ἐπήρτησεν. Καὶ πῶς γὰρ ἄν τις εὐφραίνοιτο τοῦ τῆς χαρᾶς στερηθείς χορηγού; Αἱ γὰρ ἐπαγγελίαι τοῖς φυλάττουσι βέβαιοι. Τοῦ Θεοῦ γὰρ ἡ πρόγνωσις ἐξ ἀνάγκης ἀρετὴν οὐ ποιεῖ. Ἰδοὺ γὰρ προέγνω τὸν Ἰακὼς ἀγαθὸν γενησόμενον. Καὶ γέγονε δι᾿ ἑαυτὸν ἀγαθός, οὐχ ὅτι προέγνωστο. Διὸ καὶ εὐλογῆται ". Δεῖ οὖν μὴ ῥαθυμεῖν, Θεοῦ τὸ μέλλον προλέγοντος. Τὸ δὲ, Εξελθε ἐκ Βαβυλῶνος, καὶ τόπον καὶ τρόπον αμείβειν παρακελεύεται μηδὲν ἐπαγομένους ἦθος Χαλδαϊκόν, οἰωνισμοῦ τε καὶ μαντείας, καὶ πάσης εἰδώλων καθαρεύοντας πλάνης. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ πάντων ἁρμόσειε τῶν ἐθνῶν. Τινὲς δὲ τὸν Προσαγά- γρ. εὐλογεῖται, PROCOPII GAZEI enim ipse viam salutis, id est legem, docui; quam, & si fœliciter degere voluisses, observare debueras. Verum quia eam transgressus ad idolorum cultum te contulisti, in hostium-potestatem venisti. Neque tamen ita te pro mea benevolentia funditus exstir- pari exterminarique passus sum; qui ubique Israe- lis reliquias asservari voluerin. Itaque, et te jam Babylone, non metu consternatum, sed studio fidu- ciaque quam maxima lætitiæ vocem inclamantem, egredi volo. Ut enim illa gentibus omnibus (Ægyptiis et Pharaone deletis, quem se in hoc ex- ertasse, ut in eodem gloriam suam ostenderet, allirmavit Dominus ") ex Ægypto innotuit trans- migratio : sic et istam de Babylone redemptionem minime decet occultari, sed ex ea redemptoris gloriam innotescere et prædicari. Vox enim, scri- bitur exsultationis et salutis in tabernaculis justorum ¹. › Æquum enim fuerat narrationis modo laudes istas decantari, sicut a Davide factum est, ubi ait : c Suscepisti, Domine, terram tuam, con- vertisti captivitatem Jacob. Remisisti iniquitates populo tuo ; operuisti omnia peccata eorum 3. Verum ut eumdem se esse demonstret, qui olim Israelem per desertum traduxit fore pollicetur, si vel petram iterum scindere in aquarum subsidium opus sit, et istud illi etiam in Judaam profici- scenti non defuturum. Quod quia reipsa geri non contigit, ad allegoriam sic nonnulli retulerunt. lis, qui captivitate intelligibili liberali erant, de quibus Christus ipse loquebatur, cum se ut pau. peribus evangelizaret, et captivis remissionem præ- dicaret, missum esse diceret',548 rationalis aqnæ rivus de petra veritatis emanavit. Petra autem, b nquit Apostolus, erat Christus ; cujus et ista sunt: Qui biberit aquam, quam ego dabo, flu- C mina de ventre ejus fluent aquæ vivæ “. › Cæterum, ne qui inter eos versantur impii, propter se etiam veniæ promissionem fieri arbitrarentur, lætitiæ eorum expertes fore ipsos pronuntiavit. Nonnulli Babyloniorum nomine impios signifi. cari arbitrantur qui ultioni traditi, iis exsultanti- bus, qui redempti essent, gaudere non poterant. Putant alii, ne eorum, quæ dicta sunt, voluptate capti supine se et negligenter gererent; tanquam ea omnino, quantumvis impie viverent, adepturos dixisset Deus; metum ipsis pro securitate immi- nere demonstrari. Qui enin lætari quisquam va- leat, qui eo, a quo latitia suppeditatur, exciderit ? D Sunt enim iis, a quibus observantur, certæ et in- dubitate promissiones: neque Dei præcognitio virtutem cuiquam ex necessitate operatur. Ecce enim, cum Jacobum fore integrum prævidisset, talis et ipse per se, non quia prævisus esset, eva- sit, vitæque probitatem ipsa viri secula est bene- dictio. Decet igitur futura de nobis prædicente Deo nihil supine, nihil negligenter agere. Deinde, quod egredi de Babylone jubet; et locum, et mores im- " Exod. xi, XIV. · Psal. cxvit, 15. • Psal. Lxxxiv, 2, 3. Luc. iv, 18, 19. * Cor. x, 4. ** Joan. VII, 38. VARIE LECTIONES.

παραβὰς, καὶ πρὸς εἰδωλολατρείαν τραπείς, παρ εδόθης ἐχθροῖς· καὶ οὐδὲ οὕτω παγγενεὶ δι' ἐμὴν φιλανθρωπίαν ἐξωλοθρεύθητε. Τετήρηται γὰρ παν ταχοῦ τὸ κατάλειμμα τῷ Ἰσραήλ. Διό σοι καὶ νῦν ἐκ Βαβυλῶνος ἐξιέναι φημί, μὴ σὺν φέσῳ καὶ ὑπτίως, σπουδῇ δὲ κεχρημένῳ πολλῇ, καὶ φωνὴν εὐφροσύνης βοώντι. ὡς γὰρ ἡ ἐξ Αἰγύπτου γέγονεν Εξοδος πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἐμφανής (Φαραὼ μὲν ἀνθε ισταμένου, πληττομένων δὲ τῶν Αἰγυπτίων, πρὸς ὄν φησιν· Εἰς τοῦτο ἐξήγειρά σε, ὅπως ἐνδείξωμαι ἐν σοὶ τὴν δύναμίν μου), οὕτως ἐχρῆν μηδὲ τὴν ἐκ Βα- βυλῶνος λύτρωσιν γενέσθαι σιγῇ, δοξολογεῖν δὲ τὸν λυτρωτήν, ο Φωνὴ γὰρ ἀγαλλιάσεως καὶ σωτηρίας ἐν σκηναῖς δικαίων. ὁ Ἐχρῆν γὰρ ἐν διηγήσεως ὃν εἴπερ ἤθελες εὖ πράττειν, ἐφύλαττες. Νῦν δὲ Β τρόπῳ δοξολογεῖν κατὰ τὸν μέγαν Δαβίδ · « Εὐδόκη σας, Κύριε, τὴν γῆν σου, ἐπέστρεψας τὴν αἰχμαλω σίαν Ἰακώβ. Αφῆκας τὰς ἀνομίας τῷ λαῷ σου, ἐκάλυψας πάσας τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν. » Εαυτὸν ἐξ δεικνὺς ἐκεῖνον ὄντα τὸν δι' ἐρήμου πάλαι διαγα γόντα τὸν Ἰσραήλ, φησίν, ὡς Εἰ πάλιν ἐδεήθης σχι ζομένης πέτρας πρὸς ὕδατος χορηγίαν, ἣν ἂν τοι καὶ τοῦτο εἰς τὴν Ἰουδαίαν βαδίζοντι. Μὴ γενόμενον δὲ καθ' ἱστορίαν, οὕτω τινὲς ἡλληγόρησαν. Τοῖς αἰχμαλωσίας ἠλευθερωμένοις τῆς νοητῆς περὶ ὧν Ελεγεν ὁ Χριστός, Εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με, κηρύξαι αἰχμαλώτοις άφεσιν, τὸ λογικὸν νάμα τῆς ἀληθινῆς ἐκδίδοται πέτρας. Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστὸς, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ὃς καὶ φησιν· ο "υς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. » Ὡς ἂν δὲ μὴ νομίσωσιν οἱ ἐν αὐτοῖς ἀσεβεῖς καὶ δι' αὐτοὺς γεγονέναι τῆς ἀρέσεως τὴν ὑπόσχεσιν, καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς εὐφροσύνην, τούτων αὐτοὺς ἀλλοτρίους ἀπὸ έφηνεν. - Τινὲς δὲ ἀσεβεῖς τοὺς Βαβυλωνίους εἰρῆσθαί φατινο οἱ παραδοθέντες κολάσει χαίρειν οὐκ εἶχον, τῶν λελυτρωμένων χαιρόντων. Τινὲς δέ φασιν, ἵνα μὴ διὰ τὴν τῶν ῥηθέντων ἡδονὴν ὑπτιάσαντες ῥαθυμήσω σιν, ὡς πάντως αὐτῶν τευξόμενοι, κἂν ἀσεβεῖς ὦσιν, ἅπαξ ειρηκότος Θεοῦ, φόβον αὐτοῖς ὑπὲρ ἀσφαλείας ἐπήρτησεν. Καὶ πῶς γὰρ ἄν τις εὐφραίνοιτο τοῦ τῆς χαρᾶς στερηθείς χορηγού; Αἱ γὰρ ἐπαγγελίαι τοῖς φυλάττουσι βέβαιοι. Τοῦ Θεοῦ γὰρ ἡ πρόγνωσις ἐξ ἀνάγκης ἀρετὴν οὐ ποιεῖ. Ἰδοὺ γὰρ προέγνω τὸν Ἰακὼς ἀγαθὸν γενησόμενον. Καὶ γέγονε δι᾿ ἑαυτὸν ἀγαθός, οὐχ ὅτι προέγνωστο. Διὸ καὶ εὐλογῆται ". Δεῖ οὖν μὴ ῥαθυμεῖν, Θεοῦ τὸ μέλλον προλέγοντος. Τὸ δὲ, Εξελθε ἐκ Βαβυλῶνος, καὶ τόπον καὶ τρόπον αμείβειν παρακελεύεται μηδὲν ἐπαγομένους ἦθος Χαλδαϊκόν, οἰωνισμοῦ τε καὶ μαντείας, καὶ πάσης εἰδώλων καθαρεύοντας πλάνης. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ πάντων ἁρμόσειε τῶν ἐθνῶν. Τινὲς δὲ τὸν Προσαγά- γρ. εὐλογεῖται, PROCOPII GAZEI enim ipse viam salutis, id est legem, docui; quam, & si fœliciter degere voluisses, observare debueras. Verum quia eam transgressus ad idolorum cultum te contulisti, in hostium-potestatem venisti. Neque tamen ita te pro mea benevolentia funditus exstir- pari exterminarique passus sum; qui ubique Israe- lis reliquias asservari voluerin. Itaque, et te jam Babylone, non metu consternatum, sed studio fidu- ciaque quam maxima lætitiæ vocem inclamantem, egredi volo. Ut enim illa gentibus omnibus (Ægyptiis et Pharaone deletis, quem se in hoc ex- ertasse, ut in eodem gloriam suam ostenderet, allirmavit Dominus ") ex Ægypto innotuit trans- migratio : sic et istam de Babylone redemptionem minime decet occultari, sed ex ea redemptoris gloriam innotescere et prædicari. Vox enim, scri- bitur exsultationis et salutis in tabernaculis justorum ¹. › Æquum enim fuerat narrationis modo laudes istas decantari, sicut a Davide factum est, ubi ait : c Suscepisti, Domine, terram tuam, con- vertisti captivitatem Jacob. Remisisti iniquitates populo tuo ; operuisti omnia peccata eorum 3. Verum ut eumdem se esse demonstret, qui olim Israelem per desertum traduxit fore pollicetur, si vel petram iterum scindere in aquarum subsidium opus sit, et istud illi etiam in Judaam profici- scenti non defuturum. Quod quia reipsa geri non contigit, ad allegoriam sic nonnulli retulerunt. lis, qui captivitate intelligibili liberali erant, de quibus Christus ipse loquebatur, cum se ut pau. peribus evangelizaret, et captivis remissionem præ- dicaret, missum esse diceret',548 rationalis aqnæ rivus de petra veritatis emanavit. Petra autem, b nquit Apostolus, erat Christus ; cujus et ista sunt: Qui biberit aquam, quam ego dabo, flu- C mina de ventre ejus fluent aquæ vivæ “. › Cæterum, ne qui inter eos versantur impii, propter se etiam veniæ promissionem fieri arbitrarentur, lætitiæ eorum expertes fore ipsos pronuntiavit. Nonnulli Babyloniorum nomine impios signifi. cari arbitrantur qui ultioni traditi, iis exsultanti- bus, qui redempti essent, gaudere non poterant. Putant alii, ne eorum, quæ dicta sunt, voluptate capti supine se et negligenter gererent; tanquam ea omnino, quantumvis impie viverent, adepturos dixisset Deus; metum ipsis pro securitate immi- nere demonstrari. Qui enin lætari quisquam va- leat, qui eo, a quo latitia suppeditatur, exciderit ? D Sunt enim iis, a quibus observantur, certæ et in- dubitate promissiones: neque Dei præcognitio virtutem cuiquam ex necessitate operatur. Ecce enim, cum Jacobum fore integrum prævidisset, talis et ipse per se, non quia prævisus esset, eva- sit, vitæque probitatem ipsa viri secula est bene- dictio. Decet igitur futura de nobis prædicente Deo nihil supine, nihil negligenter agere. Deinde, quod egredi de Babylone jubet; et locum, et mores im- " Exod. xi, XIV. · Psal. cxvit, 15. • Psal. Lxxxiv, 2, 3. Luc. iv, 18, 19. * Cor. x, 4. ** Joan. VII, 38. VARIE LECTIONES.

παραβὰς, καὶ πρὸς εἰδωλολατρείαν τραπείς, παρ εδόθης ἐχθροῖς· καὶ οὐδὲ οὕτω παγγενεὶ δι' ἐμὴν φιλανθρωπίαν ἐξωλοθρεύθητε. Τετήρηται γὰρ παν ταχοῦ τὸ κατάλειμμα τῷ Ἰσραήλ. Διό σοι καὶ νῦν ἐκ Βαβυλῶνος ἐξιέναι φημί, μὴ σὺν φέσῳ καὶ ὑπτίως, σπουδῇ δὲ κεχρημένῳ πολλῇ, καὶ φωνὴν εὐφροσύνης βοώντι. ὡς γὰρ ἡ ἐξ Αἰγύπτου γέγονεν Εξοδος πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἐμφανής (Φαραὼ μὲν ἀνθε ισταμένου, πληττομένων δὲ τῶν Αἰγυπτίων, πρὸς ὄν φησιν· Εἰς τοῦτο ἐξήγειρά σε, ὅπως ἐνδείξωμαι ἐν σοὶ τὴν δύναμίν μου), οὕτως ἐχρῆν μηδὲ τὴν ἐκ Βα- βυλῶνος λύτρωσιν γενέσθαι σιγῇ, δοξολογεῖν δὲ τὸν λυτρωτήν, ο Φωνὴ γὰρ ἀγαλλιάσεως καὶ σωτηρίας ἐν σκηναῖς δικαίων. ὁ Ἐχρῆν γὰρ ἐν διηγήσεως ὃν εἴπερ ἤθελες εὖ πράττειν, ἐφύλαττες. Νῦν δὲ Β τρόπῳ δοξολογεῖν κατὰ τὸν μέγαν Δαβίδ · « Εὐδόκη σας, Κύριε, τὴν γῆν σου, ἐπέστρεψας τὴν αἰχμαλω σίαν Ἰακώβ. Αφῆκας τὰς ἀνομίας τῷ λαῷ σου, ἐκάλυψας πάσας τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν. » Εαυτὸν ἐξ δεικνὺς ἐκεῖνον ὄντα τὸν δι' ἐρήμου πάλαι διαγα γόντα τὸν Ἰσραήλ, φησίν, ὡς Εἰ πάλιν ἐδεήθης σχι ζομένης πέτρας πρὸς ὕδατος χορηγίαν, ἣν ἂν τοι καὶ τοῦτο εἰς τὴν Ἰουδαίαν βαδίζοντι. Μὴ γενόμενον δὲ καθ' ἱστορίαν, οὕτω τινὲς ἡλληγόρησαν. Τοῖς αἰχμαλωσίας ἠλευθερωμένοις τῆς νοητῆς περὶ ὧν Ελεγεν ὁ Χριστός, Εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με, κηρύξαι αἰχμαλώτοις άφεσιν, τὸ λογικὸν νάμα τῆς ἀληθινῆς ἐκδίδοται πέτρας. Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστὸς, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ὃς καὶ φησιν· ο "υς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. » Ὡς ἂν δὲ μὴ νομίσωσιν οἱ ἐν αὐτοῖς ἀσεβεῖς καὶ δι' αὐτοὺς γεγονέναι τῆς ἀρέσεως τὴν ὑπόσχεσιν, καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς εὐφροσύνην, τούτων αὐτοὺς ἀλλοτρίους ἀπὸ έφηνεν. - Τινὲς δὲ ἀσεβεῖς τοὺς Βαβυλωνίους εἰρῆσθαί φατινο οἱ παραδοθέντες κολάσει χαίρειν οὐκ εἶχον, τῶν λελυτρωμένων χαιρόντων. Τινὲς δέ φασιν, ἵνα μὴ διὰ τὴν τῶν ῥηθέντων ἡδονὴν ὑπτιάσαντες ῥαθυμήσω σιν, ὡς πάντως αὐτῶν τευξόμενοι, κἂν ἀσεβεῖς ὦσιν, ἅπαξ ειρηκότος Θεοῦ, φόβον αὐτοῖς ὑπὲρ ἀσφαλείας ἐπήρτησεν. Καὶ πῶς γὰρ ἄν τις εὐφραίνοιτο τοῦ τῆς χαρᾶς στερηθείς χορηγού; Αἱ γὰρ ἐπαγγελίαι τοῖς φυλάττουσι βέβαιοι. Τοῦ Θεοῦ γὰρ ἡ πρόγνωσις ἐξ ἀνάγκης ἀρετὴν οὐ ποιεῖ. Ἰδοὺ γὰρ προέγνω τὸν Ἰακὼς ἀγαθὸν γενησόμενον. Καὶ γέγονε δι᾿ ἑαυτὸν ἀγαθός, οὐχ ὅτι προέγνωστο. Διὸ καὶ εὐλογῆται ". Δεῖ οὖν μὴ ῥαθυμεῖν, Θεοῦ τὸ μέλλον προλέγοντος. Τὸ δὲ, Εξελθε ἐκ Βαβυλῶνος, καὶ τόπον καὶ τρόπον αμείβειν παρακελεύεται μηδὲν ἐπαγομένους ἦθος Χαλδαϊκόν, οἰωνισμοῦ τε καὶ μαντείας, καὶ πάσης εἰδώλων καθαρεύοντας πλάνης. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ πάντων ἁρμόσειε τῶν ἐθνῶν. Τινὲς δὲ τὸν Προσαγά- γρ. εὐλογεῖται, PROCOPII GAZEI enim ipse viam salutis, id est legem, docui; quam, & si fœliciter degere voluisses, observare debueras. Verum quia eam transgressus ad idolorum cultum te contulisti, in hostium-potestatem venisti. Neque tamen ita te pro mea benevolentia funditus exstir- pari exterminarique passus sum; qui ubique Israe- lis reliquias asservari voluerin. Itaque, et te jam Babylone, non metu consternatum, sed studio fidu- ciaque quam maxima lætitiæ vocem inclamantem, egredi volo. Ut enim illa gentibus omnibus (Ægyptiis et Pharaone deletis, quem se in hoc ex- ertasse, ut in eodem gloriam suam ostenderet, allirmavit Dominus ") ex Ægypto innotuit trans- migratio : sic et istam de Babylone redemptionem minime decet occultari, sed ex ea redemptoris gloriam innotescere et prædicari. Vox enim, scri- bitur exsultationis et salutis in tabernaculis justorum ¹. › Æquum enim fuerat narrationis modo laudes istas decantari, sicut a Davide factum est, ubi ait : c Suscepisti, Domine, terram tuam, con- vertisti captivitatem Jacob. Remisisti iniquitates populo tuo ; operuisti omnia peccata eorum 3. Verum ut eumdem se esse demonstret, qui olim Israelem per desertum traduxit fore pollicetur, si vel petram iterum scindere in aquarum subsidium opus sit, et istud illi etiam in Judaam profici- scenti non defuturum. Quod quia reipsa geri non contigit, ad allegoriam sic nonnulli retulerunt. lis, qui captivitate intelligibili liberali erant, de quibus Christus ipse loquebatur, cum se ut pau. peribus evangelizaret, et captivis remissionem præ- dicaret, missum esse diceret',548 rationalis aqnæ rivus de petra veritatis emanavit. Petra autem, b nquit Apostolus, erat Christus ; cujus et ista sunt: Qui biberit aquam, quam ego dabo, flu- C mina de ventre ejus fluent aquæ vivæ “. › Cæterum, ne qui inter eos versantur impii, propter se etiam veniæ promissionem fieri arbitrarentur, lætitiæ eorum expertes fore ipsos pronuntiavit. Nonnulli Babyloniorum nomine impios signifi. cari arbitrantur qui ultioni traditi, iis exsultanti- bus, qui redempti essent, gaudere non poterant. Putant alii, ne eorum, quæ dicta sunt, voluptate capti supine se et negligenter gererent; tanquam ea omnino, quantumvis impie viverent, adepturos dixisset Deus; metum ipsis pro securitate immi- nere demonstrari. Qui enin lætari quisquam va- leat, qui eo, a quo latitia suppeditatur, exciderit ? D Sunt enim iis, a quibus observantur, certæ et in- dubitate promissiones: neque Dei præcognitio virtutem cuiquam ex necessitate operatur. Ecce enim, cum Jacobum fore integrum prævidisset, talis et ipse per se, non quia prævisus esset, eva- sit, vitæque probitatem ipsa viri secula est bene- dictio. Decet igitur futura de nobis prædicente Deo nihil supine, nihil negligenter agere. Deinde, quod egredi de Babylone jubet; et locum, et mores im- " Exod. xi, XIV. · Psal. cxvit, 15. • Psal. Lxxxiv, 2, 3. Luc. iv, 18, 19. * Cor. x, 4. ** Joan. VII, 38. VARIE LECTIONES.

γετε πρός με καὶ ἀκούσατε ταῦτα, Χριστοῦ πρόσ- ωπον τὸ λέγον εἶναί φασιν, ὡς ἂν αὐτοῖς τὴν δι' ἑαυ τοῦ σωτηρίαν δηλώσειεν. Καὶ τὸ, Οὐκ ἀπ' ἀρχῆς ἐν κρυφῇ λελάληκα; Μὴ οὐκ ἐκ παλαιοῦ, φησί, προείπον ἐπικεκαλυμμένως ταῦτα διὰ προφητῶν ἀπὸ ν τοῦ καιροῦ γενέσθαι ; αὐτὸ, ἐκεῖ εἰμι, πρινή γενέσθαι τὴν ἑαυτοῦ παρουσίαν ὁρατῶς, γεγονέναι λέγει ταύτην παρὰ θεῷ κατὰ τὸν προορισμὸν πρὸ καταβολῆς κόσμου. Καὶ νῦν Κύριος ἀπέσταλκέ με, καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Τὸ γὰρ ἀεὶ παρὰ Θεῷ, τοῦτο νῦν ὁρατῶς ἐν κόσμῳ γίνεται. Κατὰ δὲ τὸ ἀνθρώπινον ἡ ἀποστολή. Θεὸς γὰρ ἀεὶ πάρεστι πᾶσιν. Ἀπεστάλθαι δὲ καὶ παρὰ τοῦ Πνεύματος λέγεται, καθὸ ἐκ Πνεύματος ἁγίου γεννᾶται. Τινὲς δὲ τοῦ αὐτοῦ προσώπου φασὶ τό· Ἡ χείρ μου ἐθεμελίωσε τὴν γῆν, καὶ ἡ δεξιά μου τὸν οὐρα- Β τὸν ἐστερέωσεν. Καὶ τὸ Νῦν Κύριος ἀπέσταλκέ με καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ, ὅπερ δημιουργὸν τὸν ἐπὶ γῆς ἐλθόντα παρίστησιν. ΚΕΦΑΛ. ΜΘ. αιγ. 'Ακούσατέ μου, νῆσοι, καὶ προσέχετε, ἔθνη. Διὰ χρόνου πολλοῦ στήσεται, λέγει Κύριος. Ἐκ κοιλίας μητρός μου ἐκάλεσε τὸ ὄνομά μου, καὶ ἔθηκε τὸ στόμα μου, ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν, καὶ ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ ἔκρυψε με. Εθηκε με ὡσεὶ βέλος ἐκλεκτὸν, καὶ ἐν τῇ φαρέτρα αὐτοῦ ἔκρυψέ με, καὶ εἶπέ μοι· Δουλός μου εἶ σὺ, Ἰσραὴλ, καὶ ἐν σοὶ ἐνδοξασθήσο- μαι, κ. τ. λ. Τὰ κατάλληλα τοῖς Ἰουδαίοις εἰπὼν, ἐπὶ τὴν τῶν ἐθνῶν αὖθις μετέρχεται κλήσιν, καὶ τοῦ Σωτῆρος τὴν ἐπιφάνειαν. Διὸ τὰς Ἐκκλησίας ἀνακαλεῖται νήσους εἰπὼν, ὡς ἁλμυροῖς τοῦ βίου καὶ τῶν πει- ρασμῶν περικλυζομένας τοῖς κύμασι. Τίνων δὲ αἱ νῆσοι δηλῶν ἐπιφέρει και, Προσέχετε, ἔθνη, μήποτε νομισθῇ πρὸς Ἰουδαίους ὁ λόγος. Καὶ ὁ μέσ γας δὲ λέγει Δαβίδ · Ο Κύριος ἐβασίλευσεν, ἀγαλ- λιάσθω ἡ γῆ. Εὐφραινέσθωσαν νῆσοι πολλαί. » Τί δὲ λέγει τοῖς ἔθνεσι, μὴ κατὰ τὸν τῆς προφητείας και ρὸν τῶν πραγμάτων προσδοκῆσαι τὴν ἔκβασιν, μετὰ χρόνον δὲ πλεῖστον; Στήσεται δὲ, λέγει, ἢ τὸ ἐπαγ- γελθέν, ἢ τὸ προφητευόμενον. Τὸ δὲ διὰ χρόνου μα- κροῦ, μακρόθεν ἐξέδωκαν οἱ λοιποὶ τοῖς πρὸ αὐτῆς ἀποδόντες τὴν λέξιν. Οὕτω γ' οὖν Σύμμαχος, Καὶ ἀκροᾶσθε, ἔθνη, μακρόθεν, ερμήνευσεν. Σκόπει δὲ ὡς τὰ νῦν ὁ Κύριος λέγει, καὶ περὶ ἑτέρου Κυρίου διὰ τῶν ἑξῆς διαλέγεται, γέννησιν τε λέγων = ἑαυτοῦ, καὶ δουλείαν, καὶ τὰ τοιαῦτα λέγων. Κύριος ἐκ γα στρὸς ἐκάλεσέ με, ἐκ κοιλίας μητρός μου ἀν- έμνησε τὸ ὄνομά μου. Τὰ μὲν γὰρ πρὸ τῆς ἐνανθρω- πήσεως ὀνόματα πρόσφορα τῇ θείᾳ φύσει, Θεὸς καὶ * γρ πρός = άφ. τὸ λέγων. COMMENTARII IN ISAIAM. A mutare, nihilque, quod Chaldæorum instituta resi- piat, retinere ; omneque auguriorum et vaticinio- rum genus, omnem denique idololatriæ et erroris curam deponere adhortatur : quod potest etiam gen- tibus omnibus convenire. Nonnulli porro verba ista : Adducite ad me, et audite hæc, Christi esse arbitran- tur, tanquam se illis propter seipsum salutem lar- giri demonstret. Illa deinde : Non ab initio locutus sum? tanquam se ab antiquo ista occulte per pro- phetas priusquam fierent, prædixisse significet, Præterca, quod ibi sum habetur; antequam se videndum omnibus præberet, idipsum jam apud Deum ante mundi constitutionem præfinitum et decretum fuisse, indeque Et nunc Dominus misit me, et Spiritus ejus adjicere. Qui enim semper apud Deum remansit, idem nunc in mundo oculis subji citur. Est vero de humanitate ipsa missionis ratio accipienda. Adest enim Deus ubique omnibus; sed a Spiritu etiam missus esse dicitur, quatenus a Spiritu sancto generatur. Non desunt tamen, qui illud: Manus mea fundavit terram, et destera mea calum stabilivit, et illud etiam, Nunc Dominus misit me; itemque illud : Spiritus ejus, quo opifes ille, qui in terram venit, significatur, ejusdem esse personæ arbitrentur. C D Matth. 1, 20; Luc. 1, 35. • Psal. xcv), 1. CAP. XLIX. Vens. 1-13. Audite me, insulæ, et attendite, gentes. Post multum tempus stabit, dicit Dominus. De ven- tre matris meæ vocarit nomen meum; et posuit os meum, quasi gladium acutum, et sub protectione manus suæ abscondit me. Posuit me tanquam sagit- tam electam, et in pharetra sua abscondit me, et dirit mihi Servus meus es tu, Israel, et in te glorifi- cabor, etc. Postquam quæ Judaeis congruerent, attulit, ad gentium nunc vocationem, ipsumique Salvatoris adventum iterum se confert; ideoque Ecclesias ipsas insularum nomine significatas, tanquam sal- sis et amaris hujus vitæ, tentationumque fluctibus undique obruantur, excitare conatur. Neque vero quorum insulas intelligat, ignorare patitur, cum attendere gentes imperat; ne de Judæis sermonem esse quis arbitretur. Quin et apud magnum Davi- dem ista legimus: Dominus regnavit, exsultet terra, lætentur insulæ multæ * Quid est autem, quod gentes jubet non ipso propheta tempore re- rum eventum, sed post longum tempus exspectare ? Stabit vero, inquit: aut quod annuntiatum est, quod prophetatum. Pro quo deinde post longum tempus habemus, de longe cæteri, ut ad præceden- tia vocem referrent, reddiderunt; Symmachus au- tem, Et attendite, gentes, de longe. Intuere vero uti de praesentibus loquatur Dominus; deque alio D- mino, per ea quæ sequuntur, suam ipse nativita- tem et servitutem, cæteraque ejusmodi explicans, disputet, cum ait: Dominus de ventre vocavit me. VARIE LECTIONES. aut

γετε πρός με καὶ ἀκούσατε ταῦτα, Χριστοῦ πρόσ- ωπον τὸ λέγον εἶναί φασιν, ὡς ἂν αὐτοῖς τὴν δι' ἑαυ τοῦ σωτηρίαν δηλώσειεν. Καὶ τὸ, Οὐκ ἀπ' ἀρχῆς ἐν κρυφῇ λελάληκα; Μὴ οὐκ ἐκ παλαιοῦ, φησί, προείπον ἐπικεκαλυμμένως ταῦτα διὰ προφητῶν ἀπὸ ν τοῦ καιροῦ γενέσθαι ; αὐτὸ, ἐκεῖ εἰμι, πρινή γενέσθαι τὴν ἑαυτοῦ παρουσίαν ὁρατῶς, γεγονέναι λέγει ταύτην παρὰ θεῷ κατὰ τὸν προορισμὸν πρὸ καταβολῆς κόσμου. Καὶ νῦν Κύριος ἀπέσταλκέ με, καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Τὸ γὰρ ἀεὶ παρὰ Θεῷ, τοῦτο νῦν ὁρατῶς ἐν κόσμῳ γίνεται. Κατὰ δὲ τὸ ἀνθρώπινον ἡ ἀποστολή. Θεὸς γὰρ ἀεὶ πάρεστι πᾶσιν. Ἀπεστάλθαι δὲ καὶ παρὰ τοῦ Πνεύματος λέγεται, καθὸ ἐκ Πνεύματος ἁγίου γεννᾶται. Τινὲς δὲ τοῦ αὐτοῦ προσώπου φασὶ τό· Ἡ χείρ μου ἐθεμελίωσε τὴν γῆν, καὶ ἡ δεξιά μου τὸν οὐρα- Β τὸν ἐστερέωσεν. Καὶ τὸ Νῦν Κύριος ἀπέσταλκέ με καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ, ὅπερ δημιουργὸν τὸν ἐπὶ γῆς ἐλθόντα παρίστησιν. ΚΕΦΑΛ. ΜΘ. αιγ. 'Ακούσατέ μου, νῆσοι, καὶ προσέχετε, ἔθνη. Διὰ χρόνου πολλοῦ στήσεται, λέγει Κύριος. Ἐκ κοιλίας μητρός μου ἐκάλεσε τὸ ὄνομά μου, καὶ ἔθηκε τὸ στόμα μου, ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν, καὶ ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ ἔκρυψε με. Εθηκε με ὡσεὶ βέλος ἐκλεκτὸν, καὶ ἐν τῇ φαρέτρα αὐτοῦ ἔκρυψέ με, καὶ εἶπέ μοι· Δουλός μου εἶ σὺ, Ἰσραὴλ, καὶ ἐν σοὶ ἐνδοξασθήσο- μαι, κ. τ. λ. Τὰ κατάλληλα τοῖς Ἰουδαίοις εἰπὼν, ἐπὶ τὴν τῶν ἐθνῶν αὖθις μετέρχεται κλήσιν, καὶ τοῦ Σωτῆρος τὴν ἐπιφάνειαν. Διὸ τὰς Ἐκκλησίας ἀνακαλεῖται νήσους εἰπὼν, ὡς ἁλμυροῖς τοῦ βίου καὶ τῶν πει- ρασμῶν περικλυζομένας τοῖς κύμασι. Τίνων δὲ αἱ νῆσοι δηλῶν ἐπιφέρει και, Προσέχετε, ἔθνη, μήποτε νομισθῇ πρὸς Ἰουδαίους ὁ λόγος. Καὶ ὁ μέσ γας δὲ λέγει Δαβίδ · Ο Κύριος ἐβασίλευσεν, ἀγαλ- λιάσθω ἡ γῆ. Εὐφραινέσθωσαν νῆσοι πολλαί. » Τί δὲ λέγει τοῖς ἔθνεσι, μὴ κατὰ τὸν τῆς προφητείας και ρὸν τῶν πραγμάτων προσδοκῆσαι τὴν ἔκβασιν, μετὰ χρόνον δὲ πλεῖστον; Στήσεται δὲ, λέγει, ἢ τὸ ἐπαγ- γελθέν, ἢ τὸ προφητευόμενον. Τὸ δὲ διὰ χρόνου μα- κροῦ, μακρόθεν ἐξέδωκαν οἱ λοιποὶ τοῖς πρὸ αὐτῆς ἀποδόντες τὴν λέξιν. Οὕτω γ' οὖν Σύμμαχος, Καὶ ἀκροᾶσθε, ἔθνη, μακρόθεν, ερμήνευσεν. Σκόπει δὲ ὡς τὰ νῦν ὁ Κύριος λέγει, καὶ περὶ ἑτέρου Κυρίου διὰ τῶν ἑξῆς διαλέγεται, γέννησιν τε λέγων = ἑαυτοῦ, καὶ δουλείαν, καὶ τὰ τοιαῦτα λέγων. Κύριος ἐκ γα στρὸς ἐκάλεσέ με, ἐκ κοιλίας μητρός μου ἀν- έμνησε τὸ ὄνομά μου. Τὰ μὲν γὰρ πρὸ τῆς ἐνανθρω- πήσεως ὀνόματα πρόσφορα τῇ θείᾳ φύσει, Θεὸς καὶ * γρ πρός = άφ. τὸ λέγων. COMMENTARII IN ISAIAM. A mutare, nihilque, quod Chaldæorum instituta resi- piat, retinere ; omneque auguriorum et vaticinio- rum genus, omnem denique idololatriæ et erroris curam deponere adhortatur : quod potest etiam gen- tibus omnibus convenire. Nonnulli porro verba ista : Adducite ad me, et audite hæc, Christi esse arbitran- tur, tanquam se illis propter seipsum salutem lar- giri demonstret. Illa deinde : Non ab initio locutus sum? tanquam se ab antiquo ista occulte per pro- phetas priusquam fierent, prædixisse significet, Præterca, quod ibi sum habetur; antequam se videndum omnibus præberet, idipsum jam apud Deum ante mundi constitutionem præfinitum et decretum fuisse, indeque Et nunc Dominus misit me, et Spiritus ejus adjicere. Qui enim semper apud Deum remansit, idem nunc in mundo oculis subji citur. Est vero de humanitate ipsa missionis ratio accipienda. Adest enim Deus ubique omnibus; sed a Spiritu etiam missus esse dicitur, quatenus a Spiritu sancto generatur. Non desunt tamen, qui illud: Manus mea fundavit terram, et destera mea calum stabilivit, et illud etiam, Nunc Dominus misit me; itemque illud : Spiritus ejus, quo opifes ille, qui in terram venit, significatur, ejusdem esse personæ arbitrentur. C D Matth. 1, 20; Luc. 1, 35. • Psal. xcv), 1. CAP. XLIX. Vens. 1-13. Audite me, insulæ, et attendite, gentes. Post multum tempus stabit, dicit Dominus. De ven- tre matris meæ vocarit nomen meum; et posuit os meum, quasi gladium acutum, et sub protectione manus suæ abscondit me. Posuit me tanquam sagit- tam electam, et in pharetra sua abscondit me, et dirit mihi Servus meus es tu, Israel, et in te glorifi- cabor, etc. Postquam quæ Judaeis congruerent, attulit, ad gentium nunc vocationem, ipsumique Salvatoris adventum iterum se confert; ideoque Ecclesias ipsas insularum nomine significatas, tanquam sal- sis et amaris hujus vitæ, tentationumque fluctibus undique obruantur, excitare conatur. Neque vero quorum insulas intelligat, ignorare patitur, cum attendere gentes imperat; ne de Judæis sermonem esse quis arbitretur. Quin et apud magnum Davi- dem ista legimus: Dominus regnavit, exsultet terra, lætentur insulæ multæ * Quid est autem, quod gentes jubet non ipso propheta tempore re- rum eventum, sed post longum tempus exspectare ? Stabit vero, inquit: aut quod annuntiatum est, quod prophetatum. Pro quo deinde post longum tempus habemus, de longe cæteri, ut ad præceden- tia vocem referrent, reddiderunt; Symmachus au- tem, Et attendite, gentes, de longe. Intuere vero uti de praesentibus loquatur Dominus; deque alio D- mino, per ea quæ sequuntur, suam ipse nativita- tem et servitutem, cæteraque ejusmodi explicans, disputet, cum ait: Dominus de ventre vocavit me. VARIE LECTIONES. aut

Α ζωὴ, καὶ φῶς, σοφία, καὶ δύναμις, καὶ τὰ τοιαῦτα. Β τε καὶ ἀφορίζουσαν τοὺς ἀξίους Θεοῦ ἀπὸ τῶν μὴ Τὸ δὲ Χριστὸς, καὶ Ἰησοῦς, καὶ, Μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, μετὰ τὴν οἰκονομίαν ἁρμόδια. Ελεγεν γὰρ ὁ Γαβριὴλ τῇ Παρθένῳ, « Καὶ τέξῃ υἱὸν, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν· ο καὶ τὴν σημασίαν δηλῶν ἐπήγα. γεν, « Αὐτὸς γὰρ σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν. » Τὸ δὲ, Μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, ἀπὸ τῆς φύσεως καὶ τῆς οἰκονομίας ἐῤῥέθη, ὡς ἀπὸ τῆς ενεργείας τὸ Ἰησοῦς. Διὸ καὶ τοῖς ποιμέσιν ἐλέχθη, ὅτι Ἐτέχθη σήμερον Σωτήρ, ὅ ἐστι Χριστός Κύριος, ἐν πόλει Δαβίδ· Χριστὸς δὲ, ὡς κεχρισμένος, ὁ δή πρὸ τῆς οἰκονομίας οὐχ ἥρμοττεν. Τεθῆναι δέ φησι τὸ στόμα αὐτοῦ ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν. Καὶ ἀλλα χοῦ γάρ φησι· ι Καὶ ἐν πνεύματι διὰ χειλέων ἀνελεῖ ἀσεβή. • Ὡς μάχαιραν οὖν φησιν ἐξεῖαν τμητικήν τοιούτων. Φησὶ γὰρ ἐν Εὐαγγελίοις· « Μη νομίσητε ὅτι ἦλθον εἰρήνην βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν. Οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν, ο καὶ τὰ ἐπὶ τούς τοις. Εt Καὶ τὸ εὐαγγελικὸν δὲ κήρυγμα, μάχαιρα κατά τῆς τοῦ διαβόλου τυραννίδος ἐγένετο. Δέδωκε δὲ ἡμῖν καὶ τὴν τοῦ πνεύματος μάχαιραν, ὅ ἐστι ῥῆμα Θεοῦ, δι' οὗ τοῖς ἐπιβούλοις ἀντανιστάμεθα δαίμοσι. Καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησιν ὁ προφήτης: • Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἐπάξει ὁ Θεὸς τὴν μάχαιραν τὴν ἁγίαν, τὴν μεγάλην, ἐπὶ τὸν δράκοντα ὄφιν σκολιόν, καὶ ἀναιρεί τὸν δράκοντα. ο 'Αρμόσει δὲ καὶ τοῖς ἁγίοις ὁ λόγος. Τῷ γ' οὖν λόγῳ τοῦ στόματος αὐτοῦ Πέτρος ἀνεῖλεν ᾿Ανανίαν τε καὶ Σάπφειραν. Καὶ εὐχὴ δὲ Εζεκίου τὸν Ραψάκην ἐτρέψατο. Τυφλὸν δὲ λόγῳ καὶ Παῦλος τὸν Ἐλύμαν ἐποίησεν. Ἐπὶ τούτοις φησίν, Υπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ ἔκρυψέ με, τὴν πολλούς λανθάνουσαν τῆς ἐν σαρκὶ παρουσίας οἰκονομίαν ὑπαινιξάμενος. Τέθειται δὲ καὶ βέλος ὑπὸ τοῦ Πα- τέρος ἐκλεκτόν, ἵνα τιτρώσκῃ τοὺς ἀξίους τῶν ἑαυ τοῦ κέντρων (κατὰ τὴν λέγουσαν ψυχήν, « Τετρωμένη ἀγάπης ἐγὼ »), καὶ αὐτὸ, ὡς ἐν φαρέτρᾳ λανθάνει τῇ σαρκὶ, ἣν ἀνείληφεν, τοῖς ἀξίοις μόνοις δρώμενον. Τινὲς δὲ τὸ, Ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ ἔκρυψεν, με, δηλοῦν ἔφασαν ἀχώριστον εἶναι τοῦ Πατέρας τὸ Υἱὸν, καὶ τὸ ν γέγονεν ἄνθρωπος, ἄλη πτόν τε καὶ ἀκαταγώνιστον ἔχειν τὴν φύσιν, ὅπερ αὐτῷ καὶ κατὰ τὴν οἰκονομίαν ἐσώζετο, λέγοντος τοῦ Δαβίδ· « Οὐκ ὠφελήσει ἐχθρὸς ἐν αὐτῷ, καὶ υἱὸς ἀνομίας οὐ προσθήσει τοῦ κακῶσαι αὐτὸν, » καὶ τὰ ἐφεξῆς. Πλεῖστα δὲ τὰ τοῦ Θεοῦ κατὰ καιροὺς ἐγέν νετο βέλη. Εκλεκτὸν δὲ βέλος καὶ ὑπὲρ πάντα Χριστός, ἐν προγνώσει τοῦ Πατέρας, ὡς ἐν φαρέτρα κρυπτόμενος, ἐπὶ γῆς τὰς πονηρὰς δυνάμεις κατα τρώσας ἠφάνισεν. Εἶπεν δέ μοι, φησί, δουλός μου εἶ σὺ, Ἰσραήλ· κατὰ τὸ σῶμα, τὸ ἐκ δούλων, δοῦ λος, καὶ κατὰ τὸ γένος, τὸ ἐξ Ἰσραὴλ, Ἰσραὴλ ὁ γ γρ. τὸν Υἱὸν καὶ καθ' ὅ. PROCOPII GAZEI De utero matris meæ recordalus est nominis mei. Habuit enim ante incarnationis tempus nomina divina natura congrua, Deus, vita, lumen, sapien- tia, virtus, et similia : sed Christus, et Jesus, et Nobiscum Deus, ad ea, quæ œconomiam secuta sunt, tempora referuntur. Uude sunt et illa Ga- brielis ad Virginen : « Et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum '; , cujus ut interpretationem doceret, « Ipse enim populum suum a peccatis corum liberabit *, » adjunxit. At Nobiscum Deus, ex naturæ et œconomiæ ratione inditum est; ut Jesus a facultate et viribus. Unde et Salvatorem, id est Christum, in Davidis civitate natum esse, pastoribus nuntiatum est. Nec vero aliud Christus, quam unctum significat, quod certe ante œcono- miam convenire non potuit. Pergit autem, et oς suum tanquam gladium acutum positum esse signi- ficat. Ait enim etiam alicubi : « spiritu la- biorum interficiet impium. Ergo tanquam gladium acutum esse inquit, qui dignos, ab iis, qui tales non sunt, dividat ac separet. Ait enim in Evangeliis : • Ne putetis quod venerim ut pacem in terram mitterem. Non veni ut pacem mitterem, sed ut gladium ' ; » et quæ deinceps. Quin et ipsa Evangelii promulgatio, gladius ad- versus diaboli tyrannidem exstitit. Dedit vero no- bis et ipsum spiritus gladium, id est Dei verbum ", cujus ope dæmonum fraudes propellimus. Et ali- cubi etiam apud prophetam reperias : . In die illa inducet Deus sacrum gladium, magnum, in draco- nem sinuosum, eumque interficiet ". › Conveniet vero et sanctis ipsis oratio ; indeque est, quod spi- ritu oris sui Ananiam et Şapphiram Petrum inter- fecisse legimus '' : quod Ezechiam item Rapsacæ G exercitum precibus fudisse ' ; quod Paulum deni- que verbo oris sui Elymam obcæcasse ". Postea adjicit: Sub protectione manus suæ abscondit me, ut multis ignotam assumendæ carnis œconomiam subindicaret. Est vero a Patre etiam sagitta electa positus, ut eos feriat, qui spiculis ipsius digni sunt; quo more se dilectione percussam anima cecinit 10. Idem nimirum in carne, quam ut dignis tantum cerneretur, assumpsit, tanquam in pharetra, re- conditus. Nonnulli verbis istis, Sub protectione ma- nus suæ posuit me, Filium ipsum, etiam quatenus homo factus est, a Patre non separatum esse, na- turamque incomprehensibilem et insuperabilem habere (quod ei etiam per œconomiam, Davidis testimonio, servabantur, cum ait: • Non proficiet D inimicus in eo, et filius iniquitatis non apponet nocere ei '', cateraque quæ sequuntur), signifi- cari voluerunt. Plurimæ autem cum Dei secundum tempora sagitta fuerint, una ante omnes electa, et eximia, Christus ipse in Patris prænotione, lan- quan in pharetra reconditus, malas in terra po- testates feriens, vulnere sustulit. Et dixit mihi, adjicit, Servus meus es tu, Israel. Corpore quidem, Luc. 1, 31. * Matth. 1, 21. Isa. XI, 4. Matth. x, 34. Ephes. vi, 17. Ezech. XXIX, Act, v, seqq. Isa. XXXVI, 50-50. Act. XIII, 11. Cant. I, 5. Psal. Lxxxviii, 23. VARIÆ LECTIONES. 8.

Α ζωὴ, καὶ φῶς, σοφία, καὶ δύναμις, καὶ τὰ τοιαῦτα. Β τε καὶ ἀφορίζουσαν τοὺς ἀξίους Θεοῦ ἀπὸ τῶν μὴ Τὸ δὲ Χριστὸς, καὶ Ἰησοῦς, καὶ, Μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, μετὰ τὴν οἰκονομίαν ἁρμόδια. Ελεγεν γὰρ ὁ Γαβριὴλ τῇ Παρθένῳ, « Καὶ τέξῃ υἱὸν, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν· ο καὶ τὴν σημασίαν δηλῶν ἐπήγα. γεν, « Αὐτὸς γὰρ σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν. » Τὸ δὲ, Μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, ἀπὸ τῆς φύσεως καὶ τῆς οἰκονομίας ἐῤῥέθη, ὡς ἀπὸ τῆς ενεργείας τὸ Ἰησοῦς. Διὸ καὶ τοῖς ποιμέσιν ἐλέχθη, ὅτι Ἐτέχθη σήμερον Σωτήρ, ὅ ἐστι Χριστός Κύριος, ἐν πόλει Δαβίδ· Χριστὸς δὲ, ὡς κεχρισμένος, ὁ δή πρὸ τῆς οἰκονομίας οὐχ ἥρμοττεν. Τεθῆναι δέ φησι τὸ στόμα αὐτοῦ ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν. Καὶ ἀλλα χοῦ γάρ φησι· ι Καὶ ἐν πνεύματι διὰ χειλέων ἀνελεῖ ἀσεβή. • Ὡς μάχαιραν οὖν φησιν ἐξεῖαν τμητικήν τοιούτων. Φησὶ γὰρ ἐν Εὐαγγελίοις· « Μη νομίσητε ὅτι ἦλθον εἰρήνην βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν. Οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν, ο καὶ τὰ ἐπὶ τούς τοις. Εt Καὶ τὸ εὐαγγελικὸν δὲ κήρυγμα, μάχαιρα κατά τῆς τοῦ διαβόλου τυραννίδος ἐγένετο. Δέδωκε δὲ ἡμῖν καὶ τὴν τοῦ πνεύματος μάχαιραν, ὅ ἐστι ῥῆμα Θεοῦ, δι' οὗ τοῖς ἐπιβούλοις ἀντανιστάμεθα δαίμοσι. Καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησιν ὁ προφήτης: • Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἐπάξει ὁ Θεὸς τὴν μάχαιραν τὴν ἁγίαν, τὴν μεγάλην, ἐπὶ τὸν δράκοντα ὄφιν σκολιόν, καὶ ἀναιρεί τὸν δράκοντα. ο 'Αρμόσει δὲ καὶ τοῖς ἁγίοις ὁ λόγος. Τῷ γ' οὖν λόγῳ τοῦ στόματος αὐτοῦ Πέτρος ἀνεῖλεν ᾿Ανανίαν τε καὶ Σάπφειραν. Καὶ εὐχὴ δὲ Εζεκίου τὸν Ραψάκην ἐτρέψατο. Τυφλὸν δὲ λόγῳ καὶ Παῦλος τὸν Ἐλύμαν ἐποίησεν. Ἐπὶ τούτοις φησίν, Υπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ ἔκρυψέ με, τὴν πολλούς λανθάνουσαν τῆς ἐν σαρκὶ παρουσίας οἰκονομίαν ὑπαινιξάμενος. Τέθειται δὲ καὶ βέλος ὑπὸ τοῦ Πα- τέρος ἐκλεκτόν, ἵνα τιτρώσκῃ τοὺς ἀξίους τῶν ἑαυ τοῦ κέντρων (κατὰ τὴν λέγουσαν ψυχήν, « Τετρωμένη ἀγάπης ἐγὼ »), καὶ αὐτὸ, ὡς ἐν φαρέτρᾳ λανθάνει τῇ σαρκὶ, ἣν ἀνείληφεν, τοῖς ἀξίοις μόνοις δρώμενον. Τινὲς δὲ τὸ, Ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ ἔκρυψεν, με, δηλοῦν ἔφασαν ἀχώριστον εἶναι τοῦ Πατέρας τὸ Υἱὸν, καὶ τὸ ν γέγονεν ἄνθρωπος, ἄλη πτόν τε καὶ ἀκαταγώνιστον ἔχειν τὴν φύσιν, ὅπερ αὐτῷ καὶ κατὰ τὴν οἰκονομίαν ἐσώζετο, λέγοντος τοῦ Δαβίδ· « Οὐκ ὠφελήσει ἐχθρὸς ἐν αὐτῷ, καὶ υἱὸς ἀνομίας οὐ προσθήσει τοῦ κακῶσαι αὐτὸν, » καὶ τὰ ἐφεξῆς. Πλεῖστα δὲ τὰ τοῦ Θεοῦ κατὰ καιροὺς ἐγέν νετο βέλη. Εκλεκτὸν δὲ βέλος καὶ ὑπὲρ πάντα Χριστός, ἐν προγνώσει τοῦ Πατέρας, ὡς ἐν φαρέτρα κρυπτόμενος, ἐπὶ γῆς τὰς πονηρὰς δυνάμεις κατα τρώσας ἠφάνισεν. Εἶπεν δέ μοι, φησί, δουλός μου εἶ σὺ, Ἰσραήλ· κατὰ τὸ σῶμα, τὸ ἐκ δούλων, δοῦ λος, καὶ κατὰ τὸ γένος, τὸ ἐξ Ἰσραὴλ, Ἰσραὴλ ὁ γ γρ. τὸν Υἱὸν καὶ καθ' ὅ. PROCOPII GAZEI De utero matris meæ recordalus est nominis mei. Habuit enim ante incarnationis tempus nomina divina natura congrua, Deus, vita, lumen, sapien- tia, virtus, et similia : sed Christus, et Jesus, et Nobiscum Deus, ad ea, quæ œconomiam secuta sunt, tempora referuntur. Uude sunt et illa Ga- brielis ad Virginen : « Et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum '; , cujus ut interpretationem doceret, « Ipse enim populum suum a peccatis corum liberabit *, » adjunxit. At Nobiscum Deus, ex naturæ et œconomiæ ratione inditum est; ut Jesus a facultate et viribus. Unde et Salvatorem, id est Christum, in Davidis civitate natum esse, pastoribus nuntiatum est. Nec vero aliud Christus, quam unctum significat, quod certe ante œcono- miam convenire non potuit. Pergit autem, et oς suum tanquam gladium acutum positum esse signi- ficat. Ait enim etiam alicubi : « spiritu la- biorum interficiet impium. Ergo tanquam gladium acutum esse inquit, qui dignos, ab iis, qui tales non sunt, dividat ac separet. Ait enim in Evangeliis : • Ne putetis quod venerim ut pacem in terram mitterem. Non veni ut pacem mitterem, sed ut gladium ' ; » et quæ deinceps. Quin et ipsa Evangelii promulgatio, gladius ad- versus diaboli tyrannidem exstitit. Dedit vero no- bis et ipsum spiritus gladium, id est Dei verbum ", cujus ope dæmonum fraudes propellimus. Et ali- cubi etiam apud prophetam reperias : . In die illa inducet Deus sacrum gladium, magnum, in draco- nem sinuosum, eumque interficiet ". › Conveniet vero et sanctis ipsis oratio ; indeque est, quod spi- ritu oris sui Ananiam et Şapphiram Petrum inter- fecisse legimus '' : quod Ezechiam item Rapsacæ G exercitum precibus fudisse ' ; quod Paulum deni- que verbo oris sui Elymam obcæcasse ". Postea adjicit: Sub protectione manus suæ abscondit me, ut multis ignotam assumendæ carnis œconomiam subindicaret. Est vero a Patre etiam sagitta electa positus, ut eos feriat, qui spiculis ipsius digni sunt; quo more se dilectione percussam anima cecinit 10. Idem nimirum in carne, quam ut dignis tantum cerneretur, assumpsit, tanquam in pharetra, re- conditus. Nonnulli verbis istis, Sub protectione ma- nus suæ posuit me, Filium ipsum, etiam quatenus homo factus est, a Patre non separatum esse, na- turamque incomprehensibilem et insuperabilem habere (quod ei etiam per œconomiam, Davidis testimonio, servabantur, cum ait: • Non proficiet D inimicus in eo, et filius iniquitatis non apponet nocere ei '', cateraque quæ sequuntur), signifi- cari voluerunt. Plurimæ autem cum Dei secundum tempora sagitta fuerint, una ante omnes electa, et eximia, Christus ipse in Patris prænotione, lan- quan in pharetra reconditus, malas in terra po- testates feriens, vulnere sustulit. Et dixit mihi, adjicit, Servus meus es tu, Israel. Corpore quidem, Luc. 1, 31. * Matth. 1, 21. Isa. XI, 4. Matth. x, 34. Ephes. vi, 17. Ezech. XXIX, Act, v, seqq. Isa. XXXVI, 50-50. Act. XIII, 11. Cant. I, 5. Psal. Lxxxviii, 23. VARIÆ LECTIONES. 8.

Χριστός. ὡς δὲ Θεοῦ δύναμις δι' ὧν ἐργάζεται δο- Α ξάζει τὸν οὗ ἐστι δύναμις, ἐν μορφῇ δούλου γενό- μενος, καίτοι κατὰ φύσιν ὑπάρχων Υἱός, ᾧ κάμψει πᾶν γόνυ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσεται, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χρι- στὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατέρος. Τινὲς δὲ πρὸς τὸν λαὸν, Ἰσραὴλ εἰρῆσθαι νομί αντες φασί· Δείκνυσιν ὅτι δι' ἀγαθότητα μόνην ηύ- δόκησε Δεσπότης καλεῖσθαι τοῦ Ἰσραὴλ, καὶ ἐν αὐτῷ δοξασθῆναι, διά τε τῶν κατ' Αίγυπτον τερά των, καὶ τῶν ἐφεξῆς γεγονότων. Οἱ δὲ αὐτοὶ καὶ τὸ Κενῶς ἐκοπίασα, ἐκ τοῦ προφήτου λελέχθαι φασίν, ὡς πολλὰ μὲν ἐν τῷ κηρύττειν παθόντος, μὴ ὠφελή σαντος δὲ τῶν ἀκουσάντων μηδένα. 'Αλλ' ὁ Θεός μοι, φησί, τὴν κατ' ἀξίαν τῶν πόνων ἀποδίδωσιν ἀμοιβήν. Λέγεται δὲ τοῦτο, φασί, καὶ περὶ ἑκάστου λαμβάνον- τος αἴσθησιν, ὡς μάτην τὸν καιρὸν ἐν ταῖς τοῦ βίου φαντασίαις ἀνάλωσεν. Οἰκειότερον δ' ἂν ἐπὶ τοῦ Σω- τῆρος λαμβάνοιτο, ὃς ἀκούσας τῶν εἰρημένων ἀπ εκρίνατο. Καὶ πῶς, ὦ Πάτερ, ἐν ἐμοὶ δοξασθήσῃ, ὁ ποτὲ πολλὰ καμὼν ὑπὲρ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτη- ρίας, οὐδὲν ἤνυσα πλέον, έναπομεινάντων τῇ ἀπιστία πολλῶν τε ἄλλων, καὶ τῶν ἐκ περιτομής ; περὶ ὧν ἔλεγεν· ε Οὐκ ἀπεστάλην εἰ μὴ εἰς τὰ ἀπολωλότα πρό- βατα οίκου Ισραήλ, ο οίγε πρὸς τῷ ἀπειθεῖν, καὶ ἐσταύρωσαν, ὡς εἰρῆσθαι καὶ παρὰ τῷ Ψαλμῳδῷ · • Τίς ὠφέλεια ἐν τῷ αἷματί μου, ἐν τῷ καταβαίνειν με εἰς διαφθοράν; » Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν ταῦτα. Ἡ δὲ ς κρίσις μου παρὰ τῷ Κυρίῳ. Ἐγὼ γὰρ τὰ παρ' ἐμαυτοῦ πράξας ἐναντίον τοῦ Θεοῦ μου, τὸ πατρι- κὸν ἐτελείωσα βούλημα. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ ἡ κρίσις ξενήνεκται παρ' αὐτοῦ. Ἐξεβλήθησαν γὰρ τῆς πρὸς ι ὑτὸν οἰκειότητος. Τὰ δὲ ἔθνη γέγονε κλῆρος Θεοῦ. Τὴν κρίσιν δὲ ταύτην καὶ διὰ τῆς παραβολῆς ὁ Κύ ριος ἔδειξε, περὶ τῶν γεωργῶν λέγων τῶν τὸν κληρο νόμον ἀπεκτονότων, οὓς καὶ ἀπολέσας, ἑτέροις τὸν ἀμπελῶνα γεωργοῖς ἐξέδωκεν, οἵτινες ἀποδώσουσιν αὐτῷ τοὺς καρποὺς ἐν τοῖς καιροῖς αὐτῶν. Οὗτοι δὲ ἦσαν τῶν Εὐαγγελίων οἱ κήρυκες, ἐφ' ὧν : αἱ νεφέ λαι καθῆκαν ὑετοὺς αἱ κελευσθεῖσαι μὴ βρέχειν ἐπὶ τὸν Ἰουδαϊκὸν ἀμπελῶνα, ἐφ᾽ ὧν οὐκ ἀκάνθας, ἀλλὰ σταφυλὰς ἐτρύγησεν ὁ Χριστός, λεγόντων ἡμῶν, ὅτι Ὁ Κύριος δώσει χρηστότητα, καὶ ἡ γῆ ἡμῶν δώσει τοὺς καρποὺς αὐτῶν. Καὶ ἄλλως δὲ τὸν πόνον ὁ Παῦλος αὐτοῦ καὶ τὴν κρίσιν δηλοῖ λέγων· οὓς ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο, τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἐκένωσεν μορφὴν δούλου λαβών, ὑπήκοος γεγονώς τῷ Πατέρι, μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ. Διὸ καὶ ὑπερύψωσεν αὐτὸν, φησί, τὸ ὄνομα δοὺς τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ. » ΧΧΙΧ. 10. γρ. οὔς. COMMENTARII IN ISAIAM. quod a servis duxerat, serru dicatur Christus ; B genere autem, quod ab Israe e, Israel. Sed tanquam Dei virtus, rebus ipsis, quas operatur eum, cujus virtus est, gloria afficit, in forma servi factus, quantumlibet natura filius; cui infectetur omne genu terrestrium et infernorum; quem omnis etiam lingua Dominum Jesum Christum in gloriam Dei Patris esse confitebitur ". Nonnulli ad vocem Israel referri arbitrati, Do- nino, propter bonitatem solam, Israel appellari, et in eo, propter miracula quæ in Ægypto et dein. ceps patrata sunt, gloriari placuisse arbitrantur. Putant iidem verba ista, Frustra laboravi, ex pro- phetæ persona dici, tanquam se concionando non parum desudasse, sed nihil inde probiores evasisse auditores, conqueratur: eumque sibi ut dignam laborum mercedem reponat Dominus, postulare. Sumatur et illud, aiunt, de homine quolibet, qui se in diversis hujus vitæ voluptatum generibus - frustra tempus insumpsisse recordetur. Sed proprie magis ad Salvatorem referatur, qui auditis supe- rioribus ista reponat : Enimvero, Pater, qui tu in me glorificaberis, cum multis pro salute hominum laboribus exantlatis, nihil profecerim, multis adhuc aliis în incredulitate permanentibus, et Judæis ipsis? At de istis intelligens, se non nisi ad oves domus Israel, quæ pericrant, missum dixit '; que tamen et ipsæ præterquam quod fidem abnegarunt, eum etiam cruci affixerunt, de quo sic apud Davi- dem legimus : c Quæ utilitas in sanguine meo, quod descendo in corruptionem ?, Sed ista quidem illi. Sequitur vero, judicium meum apud Dominum. Ego enim, inquit, quæ a me ipso erant, coram Deo meo exsecutus, paternæ voluntatis finem adeptus sum: ob idque et judicium ab eo latum est. Sunt enim ab ea, quam cum Domino habebant, con- junctione divulsi; gentes autem in Dei sortem ascitæ. Judicium porro istud vel ipse in parabola Dominus de agricolis, qui hæredem interemerant, locutus indicavit, cum sublatis istis, aliis, qui sibi stato et idoneo tempore fructus redderent, vineam suam elocavit". li vero exstiterunt evangeliorum præcones ipsi, in quos nubes ille, quæ in Judaicam vitem depluere vetabantur, pluviam suam demiserunt: quo factum est, ut non spins, sel uvas Christus collegerit, sicut ipsi profitemur, cum Dominum benignitatem suam, terramque fru. ctum suum daturum esse canimus". Alias autem et Paulus ipse ejusdem laborem et judicium iudica- vit, ubi ait : • Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse sc æqualem Deo, sed seipsum exinanıvit formam servi accipiens, Patri factus obediens usque ad mortem, mortem autem D crucis. Propter quod etiam exaltavit illum, inquit, et dedit illi nomen, quod est super onane nomen, ut in nomine ipsius omne genu flectatur”. , Philipp. 11, 9, 10. Mattb. xv, 24. Psal. et Matth. xxi, seqq. ss Psal. Lxxxiv, 13. Philipp. n, 7-10. 182, 1.5,3. VARIE LECTIONES.

Χριστός. ὡς δὲ Θεοῦ δύναμις δι' ὧν ἐργάζεται δο- Α ξάζει τὸν οὗ ἐστι δύναμις, ἐν μορφῇ δούλου γενό- μενος, καίτοι κατὰ φύσιν ὑπάρχων Υἱός, ᾧ κάμψει πᾶν γόνυ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσεται, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χρι- στὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατέρος. Τινὲς δὲ πρὸς τὸν λαὸν, Ἰσραὴλ εἰρῆσθαι νομί αντες φασί· Δείκνυσιν ὅτι δι' ἀγαθότητα μόνην ηύ- δόκησε Δεσπότης καλεῖσθαι τοῦ Ἰσραὴλ, καὶ ἐν αὐτῷ δοξασθῆναι, διά τε τῶν κατ' Αίγυπτον τερά των, καὶ τῶν ἐφεξῆς γεγονότων. Οἱ δὲ αὐτοὶ καὶ τὸ Κενῶς ἐκοπίασα, ἐκ τοῦ προφήτου λελέχθαι φασίν, ὡς πολλὰ μὲν ἐν τῷ κηρύττειν παθόντος, μὴ ὠφελή σαντος δὲ τῶν ἀκουσάντων μηδένα. 'Αλλ' ὁ Θεός μοι, φησί, τὴν κατ' ἀξίαν τῶν πόνων ἀποδίδωσιν ἀμοιβήν. Λέγεται δὲ τοῦτο, φασί, καὶ περὶ ἑκάστου λαμβάνον- τος αἴσθησιν, ὡς μάτην τὸν καιρὸν ἐν ταῖς τοῦ βίου φαντασίαις ἀνάλωσεν. Οἰκειότερον δ' ἂν ἐπὶ τοῦ Σω- τῆρος λαμβάνοιτο, ὃς ἀκούσας τῶν εἰρημένων ἀπ εκρίνατο. Καὶ πῶς, ὦ Πάτερ, ἐν ἐμοὶ δοξασθήσῃ, ὁ ποτὲ πολλὰ καμὼν ὑπὲρ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτη- ρίας, οὐδὲν ἤνυσα πλέον, έναπομεινάντων τῇ ἀπιστία πολλῶν τε ἄλλων, καὶ τῶν ἐκ περιτομής ; περὶ ὧν ἔλεγεν· ε Οὐκ ἀπεστάλην εἰ μὴ εἰς τὰ ἀπολωλότα πρό- βατα οίκου Ισραήλ, ο οίγε πρὸς τῷ ἀπειθεῖν, καὶ ἐσταύρωσαν, ὡς εἰρῆσθαι καὶ παρὰ τῷ Ψαλμῳδῷ · • Τίς ὠφέλεια ἐν τῷ αἷματί μου, ἐν τῷ καταβαίνειν με εἰς διαφθοράν; » Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν ταῦτα. Ἡ δὲ ς κρίσις μου παρὰ τῷ Κυρίῳ. Ἐγὼ γὰρ τὰ παρ' ἐμαυτοῦ πράξας ἐναντίον τοῦ Θεοῦ μου, τὸ πατρι- κὸν ἐτελείωσα βούλημα. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ ἡ κρίσις ξενήνεκται παρ' αὐτοῦ. Ἐξεβλήθησαν γὰρ τῆς πρὸς ι ὑτὸν οἰκειότητος. Τὰ δὲ ἔθνη γέγονε κλῆρος Θεοῦ. Τὴν κρίσιν δὲ ταύτην καὶ διὰ τῆς παραβολῆς ὁ Κύ ριος ἔδειξε, περὶ τῶν γεωργῶν λέγων τῶν τὸν κληρο νόμον ἀπεκτονότων, οὓς καὶ ἀπολέσας, ἑτέροις τὸν ἀμπελῶνα γεωργοῖς ἐξέδωκεν, οἵτινες ἀποδώσουσιν αὐτῷ τοὺς καρποὺς ἐν τοῖς καιροῖς αὐτῶν. Οὗτοι δὲ ἦσαν τῶν Εὐαγγελίων οἱ κήρυκες, ἐφ' ὧν : αἱ νεφέ λαι καθῆκαν ὑετοὺς αἱ κελευσθεῖσαι μὴ βρέχειν ἐπὶ τὸν Ἰουδαϊκὸν ἀμπελῶνα, ἐφ᾽ ὧν οὐκ ἀκάνθας, ἀλλὰ σταφυλὰς ἐτρύγησεν ὁ Χριστός, λεγόντων ἡμῶν, ὅτι Ὁ Κύριος δώσει χρηστότητα, καὶ ἡ γῆ ἡμῶν δώσει τοὺς καρποὺς αὐτῶν. Καὶ ἄλλως δὲ τὸν πόνον ὁ Παῦλος αὐτοῦ καὶ τὴν κρίσιν δηλοῖ λέγων· οὓς ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο, τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἐκένωσεν μορφὴν δούλου λαβών, ὑπήκοος γεγονώς τῷ Πατέρι, μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ. Διὸ καὶ ὑπερύψωσεν αὐτὸν, φησί, τὸ ὄνομα δοὺς τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ. » ΧΧΙΧ. 10. γρ. οὔς. COMMENTARII IN ISAIAM. quod a servis duxerat, serru dicatur Christus ; B genere autem, quod ab Israe e, Israel. Sed tanquam Dei virtus, rebus ipsis, quas operatur eum, cujus virtus est, gloria afficit, in forma servi factus, quantumlibet natura filius; cui infectetur omne genu terrestrium et infernorum; quem omnis etiam lingua Dominum Jesum Christum in gloriam Dei Patris esse confitebitur ". Nonnulli ad vocem Israel referri arbitrati, Do- nino, propter bonitatem solam, Israel appellari, et in eo, propter miracula quæ in Ægypto et dein. ceps patrata sunt, gloriari placuisse arbitrantur. Putant iidem verba ista, Frustra laboravi, ex pro- phetæ persona dici, tanquam se concionando non parum desudasse, sed nihil inde probiores evasisse auditores, conqueratur: eumque sibi ut dignam laborum mercedem reponat Dominus, postulare. Sumatur et illud, aiunt, de homine quolibet, qui se in diversis hujus vitæ voluptatum generibus - frustra tempus insumpsisse recordetur. Sed proprie magis ad Salvatorem referatur, qui auditis supe- rioribus ista reponat : Enimvero, Pater, qui tu in me glorificaberis, cum multis pro salute hominum laboribus exantlatis, nihil profecerim, multis adhuc aliis în incredulitate permanentibus, et Judæis ipsis? At de istis intelligens, se non nisi ad oves domus Israel, quæ pericrant, missum dixit '; que tamen et ipsæ præterquam quod fidem abnegarunt, eum etiam cruci affixerunt, de quo sic apud Davi- dem legimus : c Quæ utilitas in sanguine meo, quod descendo in corruptionem ?, Sed ista quidem illi. Sequitur vero, judicium meum apud Dominum. Ego enim, inquit, quæ a me ipso erant, coram Deo meo exsecutus, paternæ voluntatis finem adeptus sum: ob idque et judicium ab eo latum est. Sunt enim ab ea, quam cum Domino habebant, con- junctione divulsi; gentes autem in Dei sortem ascitæ. Judicium porro istud vel ipse in parabola Dominus de agricolis, qui hæredem interemerant, locutus indicavit, cum sublatis istis, aliis, qui sibi stato et idoneo tempore fructus redderent, vineam suam elocavit". li vero exstiterunt evangeliorum præcones ipsi, in quos nubes ille, quæ in Judaicam vitem depluere vetabantur, pluviam suam demiserunt: quo factum est, ut non spins, sel uvas Christus collegerit, sicut ipsi profitemur, cum Dominum benignitatem suam, terramque fru. ctum suum daturum esse canimus". Alias autem et Paulus ipse ejusdem laborem et judicium iudica- vit, ubi ait : • Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse sc æqualem Deo, sed seipsum exinanıvit formam servi accipiens, Patri factus obediens usque ad mortem, mortem autem D crucis. Propter quod etiam exaltavit illum, inquit, et dedit illi nomen, quod est super onane nomen, ut in nomine ipsius omne genu flectatur”. , Philipp. 11, 9, 10. Mattb. xv, 24. Psal. et Matth. xxi, seqq. ss Psal. Lxxxiv, 13. Philipp. n, 7-10. 182, 1.5,3. VARIE LECTIONES.

Ταῦτα δὲ κατὰ σάρκα νοήσεις. Φύσει γὰρ Θεὸς ὁ Υἱός, οὐ κοπιῶν, οὐκ ἀμοιβὴν ἀντὶ κόπων δεόμενος. Εἶτα πάλιν άνθρωποπρεπεί κεχρημένος φωνῇ. δοῦ λον ἑαυτὸν ἐκ κοιλίας πεπλάσθαι φησί, καθὸ μὲν Υἱός, μὴ πλαττόμενος· καθὸ δὲ δοῦλος, τὴν δούλην σάρκα φορῶν. Πῶς γὰρ ἂν, εἰ φύσει δοῦλος ἦν ὁ Υἱός, εἰς δουλείαν ἐλέγετο πλάττεσθαι ; Δῆλον οὖν ὡς κατὰ φύσιν ὑπάρχων ἐλεύθερος. Τοῦτο γὰρ καὶ ἐν τῇ τοῦ διδράχμου συνεισφορά πρὸς τὸν Πέτρον φησίν, «Αρα, λέγων, ἐλεύθεροί εἰσιν οἱ υἱοί. » Τοιγαροῦν, τὸ ἐκ κοιλίας προσέθηκεν, ὡς ἂν δειχθῇ τῆς δουλείας δ τε χρόνος καὶ τρόπος τῇ κατὰ σάρκα γεννήσει διοριζό μενος. Καὶ τῆς δουλικῆς πλάσεως τὴν αἰτίαν δι- οριζόμενος, ἐπήγαγεν τοῦ συνάγειν τὸν Ἰακώβ. Οὐκοῦν εἰ μὴ διὰ τούτους, οὐκ ἂν ἐπλάσθη ἐν τῇ ἀπλάστῳ μένων θεότητι. Καὶ τούτους γὰρ μετὰ τῶν ἄλλων ὁ Σατανᾶς ἐκ Θεοῦ διεσκέδασεν, ἢ εἰδωλολα- τροῦντας, ἢ ἐντάλματα ἀνθρώπων διδάσκοντας. Αλλ' ἐχθροὺς ὄντας ὁ Χριστὸς διήλλαξε τῷ Πατέρι, πρὸς ὅπερ αὐτοὺς καὶ Ησαΐας ἐκάλει, Ποιήσωμεν εἰρήνην, αὐτῷ λέγων, ποιήσωμεν εἰρήνην οἱ ἐρχόμενοι. Καὶ οἱ μαθηταὶ δὲ κεκράγασιν' ι Ὑπὲρ Χριστοῦ πρεσβεύου μεν, ὡς τοῦ Θεοῦ παρακαλοῦντος δι' ἡμῶν· καὶ πάλιν, • Θεὸς γὰρ ἦν Χριστῷ κόσμον ἑαυτῷ καταλλάσσων. Νοοῖτο δ' ἂν Ισραὴλ καὶ Ἰακὼβ οὐ μόνον ἐκ περι- τομῆς, ἐφ' οὓς καὶ ἀπεστάλθαι φησὶν λέγων· . Εἰς ὁδὸν ἐθνῶν μὴ πορεύεσθε. » 'Αλλὰ καὶ πᾶς ὁ σωθεὶς διὰ πίστεως. Οὐ γὰρ ὁ ἐν τῷ φανερῷ μόνον Ἰουδαῖος, καὶ τὰ ἑξῆς. Τοιγαροῦν καὶ μεταξὺ τοῦ λόγου παρεμβέ βληται πρόσωπον τῶν διὰ πίστεως σωζομένων όμος λογούντων, ὅτι πρὸς αὐτὸν συναχθήσομαι, καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα. Δοξάσονται δὲ καὶ τὸ λαμπρόν αὔχημα τῆς υἱοθεσίας λαμβάνοντες, καὶ αὐτὸν ἰσχίν ἔχουσι πρὸς τὴν τῶν πρακτέων κατόρθωσιν. Τινὲς δὲ καὶ τὸ, συναχθήσομαι, καὶ τὰ ἐπ' αὐτῷ, περὶ Χριστοῦ λαβόντες, τὸ πῶς ἁρμόττει παρέλιπον. Αλλοι δὲ καὶ εἰς τὸν προφήτην ειρήκασι δύνασθαι νοηθῆναι, σημαῖνον ἀνάκλησιν τοῦ Ἰσραὴλ, καὶ τῶν διασπαρέντων ἐπισυναγωγή". Κατὰ ἀναγωγήν η δὲ, καὶ ἐπὶ τὸν Σωτῆρα τὴν τῶν δικαίων πηγήν, γρ. Επισυναγωγήν. ὥσπερ οὖν καὶ ὁ περὶ κακῶν λόγος εἰς τὸν ἀρχέκακον ἀναφέρεται. Πρὸς δὲ τὸν Σωτῆρά φησιν ὁ Πατήρ, Μέγα σοὶ ἐστι τοῦ κληθῆναι σε παῖδά μου, ἢ δοῦ λόν μου, κατὰ τοὺς λοιπούς. Μέγα γὰρ ἔργον ὡς ἀληθῶς, τοῦ πρὸς δουλείαν πλασθέντος Υἱοῦ, τὸ μορφὴν δούλου λαβεῖν πρὸς σωτηρίαν ἧς ἐδημιούρ- γησεν ἀνθρώπου φύσεως. Διό καὶ δοξάζεται, ὡς οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγησάμενος τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ. Καὶ ἄλλως δὲ μέγα ὡς ἀνθρώπῳ, μικρὸν δὲ ὡς Θεῷ, τοῦ στή σαι, φησὶ τὰς φυλάς Ιακώβ. Διὸ καὶ πρώτοις ἐκή- ρυττεν αὐτοῖς αἰχμαλώτοις οὖσι τὰς ψυχὰς ἄφεσιν, καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν. Ἐπειδὴ δὲ τὴν χάριν ήρνή PROCOPII GAZ.EI B Hæc autein secundum carnem intettiges. Est A cnim Filius natura Deus, nec laborans, ner inercedem laborum nomine postulans. Voce præter- eɔ usus hominibus congrua, servum se ab ipso matris utero formatum dicit : qui, quatenus Filius, non formatus tamen sit, sed qui quatenus servus carnem gerat. Qui enim, si natura servus erat Fi- lius, in servitutem formatus esse dicatur? Esse igi- tur natura liberum apparet. Istud enim vel ipsa didrachmi pensione satis indicavit, cum Petrum liberos esse filios docuit.Itaque ex utero dixit ut servitutis temporis ostenderet, ejusque, que se· cundum carnem est, nativitatis modum distingue- ret. Deinde servilis formationis causam definiens, adJacobum congregandum factam esse adjunxit ; cujus nomine tantum formationem istam subiit, cum in minime formata divinitate quiesceret. Eos enim etiam cum aliis Satanas, sive quod idola colerent, sive quod hominum mandata doce- rent, a Deo separaverat : sed bostes Dei factos Christus ipse Patri reconciliavit, quod olim ut fa- cerent, pacem cum eo ineundam esse inclamans non Isaias modo, sed ipsi etiam discipuli pro Christo legatione fungentes”, tanquam Deo per ipsos pro- vocante, nondumque sibi rursum per Christum reconciliante, monuerant. Intelligantur vero Israe- lis et Jacobi nominibus, non ii tantum, qui ex cir- cumcisione sunt, ad quos etiam missum se esse demonstrat, cum in viam gentium ambulare prohibet ", sed quilibet etiam, qui per fidem fuerit salutem consecutus. Neque enim, qui in aperto – tantum, sed qui in occulto etiam, Judæus habendus est”. Itaque et sermoni persona eorum interseri- tur, qui per fidem salvati ad eum se congregatum iri, caeteraque illa quæ sequuntur, profitentur. Glorifcantur vero et ipsi, qui praeclaram illam adoptio- nis laudem adepti sunt; quique cuidem ad res bene gerendas in fortitudinem sunt conse- cuti. . - C D Sunt porro qui congregabor verbum, et quæ ci- dem inlærent, de Christo dici putent; sed qui istud conveniat, omiserunt. Alii vero ad prophetam eliam referri posse arbitrati sunt, tanquam Israelis re- vocatio, el eorum qui dispersi erant in unum con- gregatio significetur. Verum si ad anagogem respi- cis; et ad Salvatorem ipsum, justitia fontem, non aliter quam malorum ratio ad eorum auctorem pri- mum, referri queat. Deinde ad Salvatorem inquit Pater, Magnum tibi est, ut voceris puer meus, aut secundum alios, servus meus. Magnum enim revera opus exstitit, cum ad servitutem formatus esset Fi- lius, ad humanæ naturæ salutem, quam condidit, servi formam assumere. Atque inde est, quod glo- rificatur, tanquam rapinam minime arbitratus esse se æqualem Deo ". Est vero alia ratione magna res, at homini; parva autem, ut Deo, ut suscites, inquit, tribus Jacob. Itaque et eisdem primum, * Matth. XVII, 23-26. Cor. v, 20. Matth. x, VARIE LECTIONES. 5. 28 Rom.11, 28, 29. " Philipp. 11, 6.

Ταῦτα δὲ κατὰ σάρκα νοήσεις. Φύσει γὰρ Θεὸς ὁ Υἱός, οὐ κοπιῶν, οὐκ ἀμοιβὴν ἀντὶ κόπων δεόμενος. Εἶτα πάλιν άνθρωποπρεπεί κεχρημένος φωνῇ. δοῦ λον ἑαυτὸν ἐκ κοιλίας πεπλάσθαι φησί, καθὸ μὲν Υἱός, μὴ πλαττόμενος· καθὸ δὲ δοῦλος, τὴν δούλην σάρκα φορῶν. Πῶς γὰρ ἂν, εἰ φύσει δοῦλος ἦν ὁ Υἱός, εἰς δουλείαν ἐλέγετο πλάττεσθαι ; Δῆλον οὖν ὡς κατὰ φύσιν ὑπάρχων ἐλεύθερος. Τοῦτο γὰρ καὶ ἐν τῇ τοῦ διδράχμου συνεισφορά πρὸς τὸν Πέτρον φησίν, «Αρα, λέγων, ἐλεύθεροί εἰσιν οἱ υἱοί. » Τοιγαροῦν, τὸ ἐκ κοιλίας προσέθηκεν, ὡς ἂν δειχθῇ τῆς δουλείας δ τε χρόνος καὶ τρόπος τῇ κατὰ σάρκα γεννήσει διοριζό μενος. Καὶ τῆς δουλικῆς πλάσεως τὴν αἰτίαν δι- οριζόμενος, ἐπήγαγεν τοῦ συνάγειν τὸν Ἰακώβ. Οὐκοῦν εἰ μὴ διὰ τούτους, οὐκ ἂν ἐπλάσθη ἐν τῇ ἀπλάστῳ μένων θεότητι. Καὶ τούτους γὰρ μετὰ τῶν ἄλλων ὁ Σατανᾶς ἐκ Θεοῦ διεσκέδασεν, ἢ εἰδωλολα- τροῦντας, ἢ ἐντάλματα ἀνθρώπων διδάσκοντας. Αλλ' ἐχθροὺς ὄντας ὁ Χριστὸς διήλλαξε τῷ Πατέρι, πρὸς ὅπερ αὐτοὺς καὶ Ησαΐας ἐκάλει, Ποιήσωμεν εἰρήνην, αὐτῷ λέγων, ποιήσωμεν εἰρήνην οἱ ἐρχόμενοι. Καὶ οἱ μαθηταὶ δὲ κεκράγασιν' ι Ὑπὲρ Χριστοῦ πρεσβεύου μεν, ὡς τοῦ Θεοῦ παρακαλοῦντος δι' ἡμῶν· καὶ πάλιν, • Θεὸς γὰρ ἦν Χριστῷ κόσμον ἑαυτῷ καταλλάσσων. Νοοῖτο δ' ἂν Ισραὴλ καὶ Ἰακὼβ οὐ μόνον ἐκ περι- τομῆς, ἐφ' οὓς καὶ ἀπεστάλθαι φησὶν λέγων· . Εἰς ὁδὸν ἐθνῶν μὴ πορεύεσθε. » 'Αλλὰ καὶ πᾶς ὁ σωθεὶς διὰ πίστεως. Οὐ γὰρ ὁ ἐν τῷ φανερῷ μόνον Ἰουδαῖος, καὶ τὰ ἑξῆς. Τοιγαροῦν καὶ μεταξὺ τοῦ λόγου παρεμβέ βληται πρόσωπον τῶν διὰ πίστεως σωζομένων όμος λογούντων, ὅτι πρὸς αὐτὸν συναχθήσομαι, καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα. Δοξάσονται δὲ καὶ τὸ λαμπρόν αὔχημα τῆς υἱοθεσίας λαμβάνοντες, καὶ αὐτὸν ἰσχίν ἔχουσι πρὸς τὴν τῶν πρακτέων κατόρθωσιν. Τινὲς δὲ καὶ τὸ, συναχθήσομαι, καὶ τὰ ἐπ' αὐτῷ, περὶ Χριστοῦ λαβόντες, τὸ πῶς ἁρμόττει παρέλιπον. Αλλοι δὲ καὶ εἰς τὸν προφήτην ειρήκασι δύνασθαι νοηθῆναι, σημαῖνον ἀνάκλησιν τοῦ Ἰσραὴλ, καὶ τῶν διασπαρέντων ἐπισυναγωγή". Κατὰ ἀναγωγήν η δὲ, καὶ ἐπὶ τὸν Σωτῆρα τὴν τῶν δικαίων πηγήν, γρ. Επισυναγωγήν. ὥσπερ οὖν καὶ ὁ περὶ κακῶν λόγος εἰς τὸν ἀρχέκακον ἀναφέρεται. Πρὸς δὲ τὸν Σωτῆρά φησιν ὁ Πατήρ, Μέγα σοὶ ἐστι τοῦ κληθῆναι σε παῖδά μου, ἢ δοῦ λόν μου, κατὰ τοὺς λοιπούς. Μέγα γὰρ ἔργον ὡς ἀληθῶς, τοῦ πρὸς δουλείαν πλασθέντος Υἱοῦ, τὸ μορφὴν δούλου λαβεῖν πρὸς σωτηρίαν ἧς ἐδημιούρ- γησεν ἀνθρώπου φύσεως. Διό καὶ δοξάζεται, ὡς οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγησάμενος τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ. Καὶ ἄλλως δὲ μέγα ὡς ἀνθρώπῳ, μικρὸν δὲ ὡς Θεῷ, τοῦ στή σαι, φησὶ τὰς φυλάς Ιακώβ. Διὸ καὶ πρώτοις ἐκή- ρυττεν αὐτοῖς αἰχμαλώτοις οὖσι τὰς ψυχὰς ἄφεσιν, καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν. Ἐπειδὴ δὲ τὴν χάριν ήρνή PROCOPII GAZ.EI B Hæc autein secundum carnem intettiges. Est A cnim Filius natura Deus, nec laborans, ner inercedem laborum nomine postulans. Voce præter- eɔ usus hominibus congrua, servum se ab ipso matris utero formatum dicit : qui, quatenus Filius, non formatus tamen sit, sed qui quatenus servus carnem gerat. Qui enim, si natura servus erat Fi- lius, in servitutem formatus esse dicatur? Esse igi- tur natura liberum apparet. Istud enim vel ipsa didrachmi pensione satis indicavit, cum Petrum liberos esse filios docuit.Itaque ex utero dixit ut servitutis temporis ostenderet, ejusque, que se· cundum carnem est, nativitatis modum distingue- ret. Deinde servilis formationis causam definiens, adJacobum congregandum factam esse adjunxit ; cujus nomine tantum formationem istam subiit, cum in minime formata divinitate quiesceret. Eos enim etiam cum aliis Satanas, sive quod idola colerent, sive quod hominum mandata doce- rent, a Deo separaverat : sed bostes Dei factos Christus ipse Patri reconciliavit, quod olim ut fa- cerent, pacem cum eo ineundam esse inclamans non Isaias modo, sed ipsi etiam discipuli pro Christo legatione fungentes”, tanquam Deo per ipsos pro- vocante, nondumque sibi rursum per Christum reconciliante, monuerant. Intelligantur vero Israe- lis et Jacobi nominibus, non ii tantum, qui ex cir- cumcisione sunt, ad quos etiam missum se esse demonstrat, cum in viam gentium ambulare prohibet ", sed quilibet etiam, qui per fidem fuerit salutem consecutus. Neque enim, qui in aperto – tantum, sed qui in occulto etiam, Judæus habendus est”. Itaque et sermoni persona eorum interseri- tur, qui per fidem salvati ad eum se congregatum iri, caeteraque illa quæ sequuntur, profitentur. Glorifcantur vero et ipsi, qui praeclaram illam adoptio- nis laudem adepti sunt; quique cuidem ad res bene gerendas in fortitudinem sunt conse- cuti. . - C D Sunt porro qui congregabor verbum, et quæ ci- dem inlærent, de Christo dici putent; sed qui istud conveniat, omiserunt. Alii vero ad prophetam eliam referri posse arbitrati sunt, tanquam Israelis re- vocatio, el eorum qui dispersi erant in unum con- gregatio significetur. Verum si ad anagogem respi- cis; et ad Salvatorem ipsum, justitia fontem, non aliter quam malorum ratio ad eorum auctorem pri- mum, referri queat. Deinde ad Salvatorem inquit Pater, Magnum tibi est, ut voceris puer meus, aut secundum alios, servus meus. Magnum enim revera opus exstitit, cum ad servitutem formatus esset Fi- lius, ad humanæ naturæ salutem, quam condidit, servi formam assumere. Atque inde est, quod glo- rificatur, tanquam rapinam minime arbitratus esse se æqualem Deo ". Est vero alia ratione magna res, at homini; parva autem, ut Deo, ut suscites, inquit, tribus Jacob. Itaque et eisdem primum, * Matth. XVII, 23-26. Cor. v, 20. Matth. x, VARIE LECTIONES. 5. 28 Rom.11, 28, 29. " Philipp. 11, 6.

Ταῦτα δὲ κατὰ σάρκα νοήσεις. Φύσει γὰρ Θεὸς ὁ Υἱός, οὐ κοπιῶν, οὐκ ἀμοιβὴν ἀντὶ κόπων δεόμενος. Εἶτα πάλιν άνθρωποπρεπεί κεχρημένος φωνῇ. δοῦ λον ἑαυτὸν ἐκ κοιλίας πεπλάσθαι φησί, καθὸ μὲν Υἱός, μὴ πλαττόμενος· καθὸ δὲ δοῦλος, τὴν δούλην σάρκα φορῶν. Πῶς γὰρ ἂν, εἰ φύσει δοῦλος ἦν ὁ Υἱός, εἰς δουλείαν ἐλέγετο πλάττεσθαι ; Δῆλον οὖν ὡς κατὰ φύσιν ὑπάρχων ἐλεύθερος. Τοῦτο γὰρ καὶ ἐν τῇ τοῦ διδράχμου συνεισφορά πρὸς τὸν Πέτρον φησίν, «Αρα, λέγων, ἐλεύθεροί εἰσιν οἱ υἱοί. » Τοιγαροῦν, τὸ ἐκ κοιλίας προσέθηκεν, ὡς ἂν δειχθῇ τῆς δουλείας δ τε χρόνος καὶ τρόπος τῇ κατὰ σάρκα γεννήσει διοριζό μενος. Καὶ τῆς δουλικῆς πλάσεως τὴν αἰτίαν δι- οριζόμενος, ἐπήγαγεν τοῦ συνάγειν τὸν Ἰακώβ. Οὐκοῦν εἰ μὴ διὰ τούτους, οὐκ ἂν ἐπλάσθη ἐν τῇ ἀπλάστῳ μένων θεότητι. Καὶ τούτους γὰρ μετὰ τῶν ἄλλων ὁ Σατανᾶς ἐκ Θεοῦ διεσκέδασεν, ἢ εἰδωλολα- τροῦντας, ἢ ἐντάλματα ἀνθρώπων διδάσκοντας. Αλλ' ἐχθροὺς ὄντας ὁ Χριστὸς διήλλαξε τῷ Πατέρι, πρὸς ὅπερ αὐτοὺς καὶ Ησαΐας ἐκάλει, Ποιήσωμεν εἰρήνην, αὐτῷ λέγων, ποιήσωμεν εἰρήνην οἱ ἐρχόμενοι. Καὶ οἱ μαθηταὶ δὲ κεκράγασιν' ι Ὑπὲρ Χριστοῦ πρεσβεύου μεν, ὡς τοῦ Θεοῦ παρακαλοῦντος δι' ἡμῶν· καὶ πάλιν, • Θεὸς γὰρ ἦν Χριστῷ κόσμον ἑαυτῷ καταλλάσσων. Νοοῖτο δ' ἂν Ισραὴλ καὶ Ἰακὼβ οὐ μόνον ἐκ περι- τομῆς, ἐφ' οὓς καὶ ἀπεστάλθαι φησὶν λέγων· . Εἰς ὁδὸν ἐθνῶν μὴ πορεύεσθε. » 'Αλλὰ καὶ πᾶς ὁ σωθεὶς διὰ πίστεως. Οὐ γὰρ ὁ ἐν τῷ φανερῷ μόνον Ἰουδαῖος, καὶ τὰ ἑξῆς. Τοιγαροῦν καὶ μεταξὺ τοῦ λόγου παρεμβέ βληται πρόσωπον τῶν διὰ πίστεως σωζομένων όμος λογούντων, ὅτι πρὸς αὐτὸν συναχθήσομαι, καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα. Δοξάσονται δὲ καὶ τὸ λαμπρόν αὔχημα τῆς υἱοθεσίας λαμβάνοντες, καὶ αὐτὸν ἰσχίν ἔχουσι πρὸς τὴν τῶν πρακτέων κατόρθωσιν. Τινὲς δὲ καὶ τὸ, συναχθήσομαι, καὶ τὰ ἐπ' αὐτῷ, περὶ Χριστοῦ λαβόντες, τὸ πῶς ἁρμόττει παρέλιπον. Αλλοι δὲ καὶ εἰς τὸν προφήτην ειρήκασι δύνασθαι νοηθῆναι, σημαῖνον ἀνάκλησιν τοῦ Ἰσραὴλ, καὶ τῶν διασπαρέντων ἐπισυναγωγή". Κατὰ ἀναγωγήν η δὲ, καὶ ἐπὶ τὸν Σωτῆρα τὴν τῶν δικαίων πηγήν, γρ. Επισυναγωγήν. ὥσπερ οὖν καὶ ὁ περὶ κακῶν λόγος εἰς τὸν ἀρχέκακον ἀναφέρεται. Πρὸς δὲ τὸν Σωτῆρά φησιν ὁ Πατήρ, Μέγα σοὶ ἐστι τοῦ κληθῆναι σε παῖδά μου, ἢ δοῦ λόν μου, κατὰ τοὺς λοιπούς. Μέγα γὰρ ἔργον ὡς ἀληθῶς, τοῦ πρὸς δουλείαν πλασθέντος Υἱοῦ, τὸ μορφὴν δούλου λαβεῖν πρὸς σωτηρίαν ἧς ἐδημιούρ- γησεν ἀνθρώπου φύσεως. Διό καὶ δοξάζεται, ὡς οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγησάμενος τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ. Καὶ ἄλλως δὲ μέγα ὡς ἀνθρώπῳ, μικρὸν δὲ ὡς Θεῷ, τοῦ στή σαι, φησὶ τὰς φυλάς Ιακώβ. Διὸ καὶ πρώτοις ἐκή- ρυττεν αὐτοῖς αἰχμαλώτοις οὖσι τὰς ψυχὰς ἄφεσιν, καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν. Ἐπειδὴ δὲ τὴν χάριν ήρνή PROCOPII GAZ.EI B Hæc autein secundum carnem intettiges. Est A cnim Filius natura Deus, nec laborans, ner inercedem laborum nomine postulans. Voce præter- eɔ usus hominibus congrua, servum se ab ipso matris utero formatum dicit : qui, quatenus Filius, non formatus tamen sit, sed qui quatenus servus carnem gerat. Qui enim, si natura servus erat Fi- lius, in servitutem formatus esse dicatur? Esse igi- tur natura liberum apparet. Istud enim vel ipsa didrachmi pensione satis indicavit, cum Petrum liberos esse filios docuit.Itaque ex utero dixit ut servitutis temporis ostenderet, ejusque, que se· cundum carnem est, nativitatis modum distingue- ret. Deinde servilis formationis causam definiens, adJacobum congregandum factam esse adjunxit ; cujus nomine tantum formationem istam subiit, cum in minime formata divinitate quiesceret. Eos enim etiam cum aliis Satanas, sive quod idola colerent, sive quod hominum mandata doce- rent, a Deo separaverat : sed bostes Dei factos Christus ipse Patri reconciliavit, quod olim ut fa- cerent, pacem cum eo ineundam esse inclamans non Isaias modo, sed ipsi etiam discipuli pro Christo legatione fungentes”, tanquam Deo per ipsos pro- vocante, nondumque sibi rursum per Christum reconciliante, monuerant. Intelligantur vero Israe- lis et Jacobi nominibus, non ii tantum, qui ex cir- cumcisione sunt, ad quos etiam missum se esse demonstrat, cum in viam gentium ambulare prohibet ", sed quilibet etiam, qui per fidem fuerit salutem consecutus. Neque enim, qui in aperto – tantum, sed qui in occulto etiam, Judæus habendus est”. Itaque et sermoni persona eorum interseri- tur, qui per fidem salvati ad eum se congregatum iri, caeteraque illa quæ sequuntur, profitentur. Glorifcantur vero et ipsi, qui praeclaram illam adoptio- nis laudem adepti sunt; quique cuidem ad res bene gerendas in fortitudinem sunt conse- cuti. . - C D Sunt porro qui congregabor verbum, et quæ ci- dem inlærent, de Christo dici putent; sed qui istud conveniat, omiserunt. Alii vero ad prophetam eliam referri posse arbitrati sunt, tanquam Israelis re- vocatio, el eorum qui dispersi erant in unum con- gregatio significetur. Verum si ad anagogem respi- cis; et ad Salvatorem ipsum, justitia fontem, non aliter quam malorum ratio ad eorum auctorem pri- mum, referri queat. Deinde ad Salvatorem inquit Pater, Magnum tibi est, ut voceris puer meus, aut secundum alios, servus meus. Magnum enim revera opus exstitit, cum ad servitutem formatus esset Fi- lius, ad humanæ naturæ salutem, quam condidit, servi formam assumere. Atque inde est, quod glo- rificatur, tanquam rapinam minime arbitratus esse se æqualem Deo ". Est vero alia ratione magna res, at homini; parva autem, ut Deo, ut suscites, inquit, tribus Jacob. Itaque et eisdem primum, * Matth. XVII, 23-26. Cor. v, 20. Matth. x, VARIE LECTIONES. 5. 28 Rom.11, 28, 29. " Philipp. 11, 6.

Ταῦτα δὲ κατὰ σάρκα νοήσεις. Φύσει γὰρ Θεὸς ὁ Υἱός, οὐ κοπιῶν, οὐκ ἀμοιβὴν ἀντὶ κόπων δεόμενος. Εἶτα πάλιν άνθρωποπρεπεί κεχρημένος φωνῇ. δοῦ λον ἑαυτὸν ἐκ κοιλίας πεπλάσθαι φησί, καθὸ μὲν Υἱός, μὴ πλαττόμενος· καθὸ δὲ δοῦλος, τὴν δούλην σάρκα φορῶν. Πῶς γὰρ ἂν, εἰ φύσει δοῦλος ἦν ὁ Υἱός, εἰς δουλείαν ἐλέγετο πλάττεσθαι ; Δῆλον οὖν ὡς κατὰ φύσιν ὑπάρχων ἐλεύθερος. Τοῦτο γὰρ καὶ ἐν τῇ τοῦ διδράχμου συνεισφορά πρὸς τὸν Πέτρον φησίν, «Αρα, λέγων, ἐλεύθεροί εἰσιν οἱ υἱοί. » Τοιγαροῦν, τὸ ἐκ κοιλίας προσέθηκεν, ὡς ἂν δειχθῇ τῆς δουλείας δ τε χρόνος καὶ τρόπος τῇ κατὰ σάρκα γεννήσει διοριζό μενος. Καὶ τῆς δουλικῆς πλάσεως τὴν αἰτίαν δι- οριζόμενος, ἐπήγαγεν τοῦ συνάγειν τὸν Ἰακώβ. Οὐκοῦν εἰ μὴ διὰ τούτους, οὐκ ἂν ἐπλάσθη ἐν τῇ ἀπλάστῳ μένων θεότητι. Καὶ τούτους γὰρ μετὰ τῶν ἄλλων ὁ Σατανᾶς ἐκ Θεοῦ διεσκέδασεν, ἢ εἰδωλολα- τροῦντας, ἢ ἐντάλματα ἀνθρώπων διδάσκοντας. Αλλ' ἐχθροὺς ὄντας ὁ Χριστὸς διήλλαξε τῷ Πατέρι, πρὸς ὅπερ αὐτοὺς καὶ Ησαΐας ἐκάλει, Ποιήσωμεν εἰρήνην, αὐτῷ λέγων, ποιήσωμεν εἰρήνην οἱ ἐρχόμενοι. Καὶ οἱ μαθηταὶ δὲ κεκράγασιν' ι Ὑπὲρ Χριστοῦ πρεσβεύου μεν, ὡς τοῦ Θεοῦ παρακαλοῦντος δι' ἡμῶν· καὶ πάλιν, • Θεὸς γὰρ ἦν Χριστῷ κόσμον ἑαυτῷ καταλλάσσων. Νοοῖτο δ' ἂν Ισραὴλ καὶ Ἰακὼβ οὐ μόνον ἐκ περι- τομῆς, ἐφ' οὓς καὶ ἀπεστάλθαι φησὶν λέγων· . Εἰς ὁδὸν ἐθνῶν μὴ πορεύεσθε. » 'Αλλὰ καὶ πᾶς ὁ σωθεὶς διὰ πίστεως. Οὐ γὰρ ὁ ἐν τῷ φανερῷ μόνον Ἰουδαῖος, καὶ τὰ ἑξῆς. Τοιγαροῦν καὶ μεταξὺ τοῦ λόγου παρεμβέ βληται πρόσωπον τῶν διὰ πίστεως σωζομένων όμος λογούντων, ὅτι πρὸς αὐτὸν συναχθήσομαι, καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα. Δοξάσονται δὲ καὶ τὸ λαμπρόν αὔχημα τῆς υἱοθεσίας λαμβάνοντες, καὶ αὐτὸν ἰσχίν ἔχουσι πρὸς τὴν τῶν πρακτέων κατόρθωσιν. Τινὲς δὲ καὶ τὸ, συναχθήσομαι, καὶ τὰ ἐπ' αὐτῷ, περὶ Χριστοῦ λαβόντες, τὸ πῶς ἁρμόττει παρέλιπον. Αλλοι δὲ καὶ εἰς τὸν προφήτην ειρήκασι δύνασθαι νοηθῆναι, σημαῖνον ἀνάκλησιν τοῦ Ἰσραὴλ, καὶ τῶν διασπαρέντων ἐπισυναγωγή". Κατὰ ἀναγωγήν η δὲ, καὶ ἐπὶ τὸν Σωτῆρα τὴν τῶν δικαίων πηγήν, γρ. Επισυναγωγήν. ὥσπερ οὖν καὶ ὁ περὶ κακῶν λόγος εἰς τὸν ἀρχέκακον ἀναφέρεται. Πρὸς δὲ τὸν Σωτῆρά φησιν ὁ Πατήρ, Μέγα σοὶ ἐστι τοῦ κληθῆναι σε παῖδά μου, ἢ δοῦ λόν μου, κατὰ τοὺς λοιπούς. Μέγα γὰρ ἔργον ὡς ἀληθῶς, τοῦ πρὸς δουλείαν πλασθέντος Υἱοῦ, τὸ μορφὴν δούλου λαβεῖν πρὸς σωτηρίαν ἧς ἐδημιούρ- γησεν ἀνθρώπου φύσεως. Διό καὶ δοξάζεται, ὡς οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγησάμενος τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ. Καὶ ἄλλως δὲ μέγα ὡς ἀνθρώπῳ, μικρὸν δὲ ὡς Θεῷ, τοῦ στή σαι, φησὶ τὰς φυλάς Ιακώβ. Διὸ καὶ πρώτοις ἐκή- ρυττεν αὐτοῖς αἰχμαλώτοις οὖσι τὰς ψυχὰς ἄφεσιν, καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν. Ἐπειδὴ δὲ τὴν χάριν ήρνή PROCOPII GAZ.EI B Hæc autein secundum carnem intettiges. Est A cnim Filius natura Deus, nec laborans, ner inercedem laborum nomine postulans. Voce præter- eɔ usus hominibus congrua, servum se ab ipso matris utero formatum dicit : qui, quatenus Filius, non formatus tamen sit, sed qui quatenus servus carnem gerat. Qui enim, si natura servus erat Fi- lius, in servitutem formatus esse dicatur? Esse igi- tur natura liberum apparet. Istud enim vel ipsa didrachmi pensione satis indicavit, cum Petrum liberos esse filios docuit.Itaque ex utero dixit ut servitutis temporis ostenderet, ejusque, que se· cundum carnem est, nativitatis modum distingue- ret. Deinde servilis formationis causam definiens, adJacobum congregandum factam esse adjunxit ; cujus nomine tantum formationem istam subiit, cum in minime formata divinitate quiesceret. Eos enim etiam cum aliis Satanas, sive quod idola colerent, sive quod hominum mandata doce- rent, a Deo separaverat : sed bostes Dei factos Christus ipse Patri reconciliavit, quod olim ut fa- cerent, pacem cum eo ineundam esse inclamans non Isaias modo, sed ipsi etiam discipuli pro Christo legatione fungentes”, tanquam Deo per ipsos pro- vocante, nondumque sibi rursum per Christum reconciliante, monuerant. Intelligantur vero Israe- lis et Jacobi nominibus, non ii tantum, qui ex cir- cumcisione sunt, ad quos etiam missum se esse demonstrat, cum in viam gentium ambulare prohibet ", sed quilibet etiam, qui per fidem fuerit salutem consecutus. Neque enim, qui in aperto – tantum, sed qui in occulto etiam, Judæus habendus est”. Itaque et sermoni persona eorum interseri- tur, qui per fidem salvati ad eum se congregatum iri, caeteraque illa quæ sequuntur, profitentur. Glorifcantur vero et ipsi, qui praeclaram illam adoptio- nis laudem adepti sunt; quique cuidem ad res bene gerendas in fortitudinem sunt conse- cuti. . - C D Sunt porro qui congregabor verbum, et quæ ci- dem inlærent, de Christo dici putent; sed qui istud conveniat, omiserunt. Alii vero ad prophetam eliam referri posse arbitrati sunt, tanquam Israelis re- vocatio, el eorum qui dispersi erant in unum con- gregatio significetur. Verum si ad anagogem respi- cis; et ad Salvatorem ipsum, justitia fontem, non aliter quam malorum ratio ad eorum auctorem pri- mum, referri queat. Deinde ad Salvatorem inquit Pater, Magnum tibi est, ut voceris puer meus, aut secundum alios, servus meus. Magnum enim revera opus exstitit, cum ad servitutem formatus esset Fi- lius, ad humanæ naturæ salutem, quam condidit, servi formam assumere. Atque inde est, quod glo- rificatur, tanquam rapinam minime arbitratus esse se æqualem Deo ". Est vero alia ratione magna res, at homini; parva autem, ut Deo, ut suscites, inquit, tribus Jacob. Itaque et eisdem primum, * Matth. XVII, 23-26. Cor. v, 20. Matth. x, VARIE LECTIONES. 5. 28 Rom.11, 28, 29. " Philipp. 11, 6.

σαντο, ἀκολούθως ἐπήνεγκεν· Ἰδοὺ τέθεικα σε εἰς φῶς ἐθνῶν. Καὶ οἱ λοιποὶ δὲ οὕτως ἐξέδωκαν. Διὸ τῆς παρούσης προφητείας ἀρχόμενος ἔλεγεν 'Ακού- σατέ μου, νῆσοι, καὶ προσέχετε, ἔθνη· ἔδει γὰρ ἀκοῦσαι τὰ ἔθνη τό· Ἰδοὺ τέθεικά σε εἰς φῶς ἐθνῶν. Οὐ γὰρ ἐχρῆν τὴν τοσαύτην οἰκονομίαν ἀπο τυχεῖν, ἀπειθήσαντος Ισραήλ, καὶ τὸ σκότος ἡγα- πηκότος. Καίτοι τῶν προφητῶν ὁ μέν τις ἔφασκε πρὸς αὐτούς· Φωτίζου, φωτίζου, Ἱερουσαλήμ. "Ηκει γάρ σου τὸ φῶς, ο καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ· ὁ δὲ, « ἀνατε λεῖ ὑμῖν τοῖς φοβουμένοις με ἥλιος δικαιοσύνης. Λοιπὸν τοῖς ἔθνεσι προσφωνῶν ἐπάγει, Οὕτως λέγει Κύριος. Αγνοοῦσι δὲ τίς ὁ Κύριος, φησίν· Ὁ ῥυσά- μενος τὸν Ισραήλ. Ηκούσατε γὰρ πῶς ἐξ Αἰγύπτου πάλαι τούτους διέσωσεν. Εt Αλλοι δὲ πρὸς τοὺς ἐκ περιτομῆς εἰρῆσθαι τοῦτο φα- Β σιν, ὡς ὁ πάλαι σε ῥυσάμενος ἐντέλλομαί σοι, ὡς ἂν μὴ προσκέψῃς τῷ λίθῳ τοῦ προσκόμματος. Αγιάσατε τὸν φαυλίζοντα τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. Οσῳ γὰρ έτα- πείνωσεν ἑαυτὸν μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ· τοσούτῳ δοξάσατε, καὶ ἁγιάσατε αὐτόν· εἰ δὲ πρὸς τὰ ἔθνη λέγοιτο, διαμαρτύρεται μὴ ταυτὸ τοῖς Ἰου δαίοις παθεῖν. Τὸ δὲ ἁγιάσατε, σεπτὸν καὶ ἅγιον ὑπολάβετε. Ετι γὰρ ὄντων ἡμῶν ἁμαρτωλῶν, ὑπὲρ ἀσεβῶν ἔπαθεν ὁ λέγων· Ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων. » Ομολογείσθω τοίνυν ἅγιος, δ μόνῳ πρέπει Θεῷ. Οὐσιῶδες γὰρ ἐπ' αὐτοῦ τὸ τοῖς ἄλλοις ἐπισυμβαῖνον ἐκ τῆς αὐτοῦ μετά οχῆς· ἐπεὶ καὶ φῶς ὢν λέγει· «Ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου τούτου. Καὶ λέγοντες δὲ τὸ, Αγιασθήτω τὸ ὄνομά σου, ο οὐχ ἁγιασμοῦ προσθήκην αἰτοῦμεν & αὐτῷ γενέσθαι, ἀλλ᾽ ἵνα τὸν ἀληθῶς ἅγιον πάντες ὁμολογήσαντες, ἐν μεθέξει τῆς ἁγιωσύνης αὐτοῦ γε- νησώμεθα. Προσέθηκε δὲ τὸν βδελυσσόμενον ὑπὸ τῶν ἐθνῶν, τῶν ἀπίστων δηλονότι. Βδελύττονται γὰρ, καὶ τὸν θάνατον αὐτοῦ διασύρούσι. Καὶ παρα- δοθέντα δὲ τῷ Πιλάτῳ τῶν στρατιωτῶν τινες αὐτὸν ἐβδελύττοντο καταπτύοντές τε καὶ παίοντες, ἐν διασυρμῷ τε βοῶντες· ο Χαῖρε, ὁ βασιλεὺς τῶν Ιου- δαίων. › Διὸ τῶν δούλων τῶν ἀρχόντων ἐπήγαγεν. Ἴσως δὲ καὶ τῶν κοσμοκρατόρων τοῦ σκότους φησὶν, οἷς δουλεύουσιν οἱ τὸν Χριστὸν βδελυττόμενοι. Πλὴν ἀναλάμψει, φησί, καὶ μέχρι βασιλέων αὐτῷ προσκυνήσουσιν, οἵτινες ὄψονται αὐτὸν, οὐ πάνω τως σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς, ἀλλὰ νῷ καὶ καρδίᾳ. Προσκυνήσουσι δὲ μάλιστα καὶ πάντες, ὅτ' ἂν ἔλθῃ ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατέρος αὐτοῦ μετὰ τῶν ἀγγέ λων αὐτοῦ, καὶ καθίσῃ ἐπὶ θρόνου δόξης αὐτοῦ κρ!- νων ζῶντας καὶ νεκρούς. Προσκυνήσουσι δὲ αὐτῷ ἕνεκεν τοῦ Πατέρος αὐτοῦ· δοξάζεται γὰρ ὡς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ὅτι πιστός ἐστιν ὁ ἅγιος Ἰσραὴλ ὁ ἐκλεξάμενος αὐτόν, τοῦτ᾽ ἔστιν ἀεὶ καὶ ὡσαύτως ἔχων. Πιστὸν γὰρ οὐδὲν ἐν κτίσμασι τοῖς ὑποκειμέ νοις μεταβολῇ. Ὁ δὲ Πατὴρ ἐξελέξατο τοὺς δι' Υἱοῦ την, 31. COMMENTARII IN ISAIAM. A cun captivas haberent animas, et cæcitale labora- rent, Evangelii præconium largitus est, visumque restituit. Verum quia gratiam illi abnegarunt, con- sequenter Ecce posui te in lucem gentium, intulit: quod eo modo etiam reliqui interpretantur. Et hanc inde auspicatus prophetian : Audile me, insula, et attendite, gentes, dixit; quia gentes illud, Ecce posui te in lucem gentium, audire oportebat. Neque enim Israele fidem aversante, tenebrasque am- plectente, tantam œconomiam excidere et fine suo carere decuit. vero prophetarum quemdam alium in hunc modum ad eos locutum reperias: € 11- luminare, illuminare, Jerusalem. Venit enim lumen tuum 30, › el quæ postea. Et alium etiam. «Vobis, qui timetis me, exorietur Sol justitiæ *. » Deinceps autem gentibus inclamans, Sic dicit Dominus, addidit. Sed quia non deerant, qui Dominum ignorabant, quisuam esset, cum Israelem eruisse se significavit, expressit: quasi eos qualiter Ægyptiaca servitute liberati, servatique sint, commoneret. C Alii ad Judæos dici istud arbitrantur, hoc modo, Ipse tibi, tanquam qui te quondam eruerim, ne in lapidem offensionis impingas, præcipio. Sanctif cate eum qui despexit animam suam. Quanto magis enim se ad mortem usque, eamque crucis, depres- sit, tanto vos eum gloria et honore prosequi et sanctificare fuerit æquius. Quod si ad gentes sermo est, non idem eas cum Judæis passuras esse obtestatur. Deinde quod sanctifcale dixit, idem plane, ac si venerari et sanctum ducere imperaret, intellexit. Cum enim adhuc in peccatis versaremur, pro impiis ipse passus est, qui bonum pastorem pro suis ovibus animam ponere dixerat". Sanctum ergo (quod Deum unum decet) eumdem esse con- fiteantur. Est enim in eo essentiale, quod aliis ex ejus participatione contingit; quando et lumen ipse existens, e Vos estis lux mundis, dixit. Quin et sanctificari nomen ejus petentes, non sanctitatis accessionem Geri, sed ut sanctum revera omnes confessi, ejusdem sanctimoniæ participes efficia- mur poscimus. Deinde sequitur, qui abominationi est gentibus, non credentibus scilicet. Abominantur enim, et morti ejus obtrectant. Imo cum esset Pilato traditus, non defuerunt e militibus quidam, qui ipsum abominati, sputisque et colaplis aggressi, ore maledictis et conviciis pleno in cumdem, ‹ Ave, rex Judzorun ",, inclamarent. Unde est, quod sub servis principibus adjecit, forteque mundi tenebra- rumque potestates, quibus ii serviunt, qui Christum abominantur, indicavit. Verum fulgebit tamen, eum- sed mentis et cordis oculis iniuentes. que vel reges ipsi adorabunt, non corporis omnino, IS :. L.5, 1. Malach. 1, 2. ss Joan. 5, 11. D Adorabunt vero omnes tum demum præcipue, cum venerit in Patris dextera cum angelis suis, et sederit in throno gloriæ suæ judicaus vivos et mor- tuos ss. Adorabunt item, propter Patrem ejus. Glorificatur enim, tanquam Dei Filius; quia fidelis est sanctus Israel, qui elegit eum; id est, qui semper eodem niodo se habet. Nihil eorum siqui- dem, quæ condita sunt, quia mutationi obnoxia, fidum ac certum reperias. Elegit vero eos Pater, ss Matth. v, 14. ** Matth. xxvi1, 29. 3o Matth.

σαντο, ἀκολούθως ἐπήνεγκεν· Ἰδοὺ τέθεικα σε εἰς φῶς ἐθνῶν. Καὶ οἱ λοιποὶ δὲ οὕτως ἐξέδωκαν. Διὸ τῆς παρούσης προφητείας ἀρχόμενος ἔλεγεν 'Ακού- σατέ μου, νῆσοι, καὶ προσέχετε, ἔθνη· ἔδει γὰρ ἀκοῦσαι τὰ ἔθνη τό· Ἰδοὺ τέθεικά σε εἰς φῶς ἐθνῶν. Οὐ γὰρ ἐχρῆν τὴν τοσαύτην οἰκονομίαν ἀπο τυχεῖν, ἀπειθήσαντος Ισραήλ, καὶ τὸ σκότος ἡγα- πηκότος. Καίτοι τῶν προφητῶν ὁ μέν τις ἔφασκε πρὸς αὐτούς· Φωτίζου, φωτίζου, Ἱερουσαλήμ. "Ηκει γάρ σου τὸ φῶς, ο καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ· ὁ δὲ, « ἀνατε λεῖ ὑμῖν τοῖς φοβουμένοις με ἥλιος δικαιοσύνης. Λοιπὸν τοῖς ἔθνεσι προσφωνῶν ἐπάγει, Οὕτως λέγει Κύριος. Αγνοοῦσι δὲ τίς ὁ Κύριος, φησίν· Ὁ ῥυσά- μενος τὸν Ισραήλ. Ηκούσατε γὰρ πῶς ἐξ Αἰγύπτου πάλαι τούτους διέσωσεν. Εt Αλλοι δὲ πρὸς τοὺς ἐκ περιτομῆς εἰρῆσθαι τοῦτο φα- Β σιν, ὡς ὁ πάλαι σε ῥυσάμενος ἐντέλλομαί σοι, ὡς ἂν μὴ προσκέψῃς τῷ λίθῳ τοῦ προσκόμματος. Αγιάσατε τὸν φαυλίζοντα τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. Οσῳ γὰρ έτα- πείνωσεν ἑαυτὸν μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ· τοσούτῳ δοξάσατε, καὶ ἁγιάσατε αὐτόν· εἰ δὲ πρὸς τὰ ἔθνη λέγοιτο, διαμαρτύρεται μὴ ταυτὸ τοῖς Ἰου δαίοις παθεῖν. Τὸ δὲ ἁγιάσατε, σεπτὸν καὶ ἅγιον ὑπολάβετε. Ετι γὰρ ὄντων ἡμῶν ἁμαρτωλῶν, ὑπὲρ ἀσεβῶν ἔπαθεν ὁ λέγων· Ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων. » Ομολογείσθω τοίνυν ἅγιος, δ μόνῳ πρέπει Θεῷ. Οὐσιῶδες γὰρ ἐπ' αὐτοῦ τὸ τοῖς ἄλλοις ἐπισυμβαῖνον ἐκ τῆς αὐτοῦ μετά οχῆς· ἐπεὶ καὶ φῶς ὢν λέγει· «Ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου τούτου. Καὶ λέγοντες δὲ τὸ, Αγιασθήτω τὸ ὄνομά σου, ο οὐχ ἁγιασμοῦ προσθήκην αἰτοῦμεν & αὐτῷ γενέσθαι, ἀλλ᾽ ἵνα τὸν ἀληθῶς ἅγιον πάντες ὁμολογήσαντες, ἐν μεθέξει τῆς ἁγιωσύνης αὐτοῦ γε- νησώμεθα. Προσέθηκε δὲ τὸν βδελυσσόμενον ὑπὸ τῶν ἐθνῶν, τῶν ἀπίστων δηλονότι. Βδελύττονται γὰρ, καὶ τὸν θάνατον αὐτοῦ διασύρούσι. Καὶ παρα- δοθέντα δὲ τῷ Πιλάτῳ τῶν στρατιωτῶν τινες αὐτὸν ἐβδελύττοντο καταπτύοντές τε καὶ παίοντες, ἐν διασυρμῷ τε βοῶντες· ο Χαῖρε, ὁ βασιλεὺς τῶν Ιου- δαίων. › Διὸ τῶν δούλων τῶν ἀρχόντων ἐπήγαγεν. Ἴσως δὲ καὶ τῶν κοσμοκρατόρων τοῦ σκότους φησὶν, οἷς δουλεύουσιν οἱ τὸν Χριστὸν βδελυττόμενοι. Πλὴν ἀναλάμψει, φησί, καὶ μέχρι βασιλέων αὐτῷ προσκυνήσουσιν, οἵτινες ὄψονται αὐτὸν, οὐ πάνω τως σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς, ἀλλὰ νῷ καὶ καρδίᾳ. Προσκυνήσουσι δὲ μάλιστα καὶ πάντες, ὅτ' ἂν ἔλθῃ ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατέρος αὐτοῦ μετὰ τῶν ἀγγέ λων αὐτοῦ, καὶ καθίσῃ ἐπὶ θρόνου δόξης αὐτοῦ κρ!- νων ζῶντας καὶ νεκρούς. Προσκυνήσουσι δὲ αὐτῷ ἕνεκεν τοῦ Πατέρος αὐτοῦ· δοξάζεται γὰρ ὡς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ὅτι πιστός ἐστιν ὁ ἅγιος Ἰσραὴλ ὁ ἐκλεξάμενος αὐτόν, τοῦτ᾽ ἔστιν ἀεὶ καὶ ὡσαύτως ἔχων. Πιστὸν γὰρ οὐδὲν ἐν κτίσμασι τοῖς ὑποκειμέ νοις μεταβολῇ. Ὁ δὲ Πατὴρ ἐξελέξατο τοὺς δι' Υἱοῦ την, 31. COMMENTARII IN ISAIAM. A cun captivas haberent animas, et cæcitale labora- rent, Evangelii præconium largitus est, visumque restituit. Verum quia gratiam illi abnegarunt, con- sequenter Ecce posui te in lucem gentium, intulit: quod eo modo etiam reliqui interpretantur. Et hanc inde auspicatus prophetian : Audile me, insula, et attendite, gentes, dixit; quia gentes illud, Ecce posui te in lucem gentium, audire oportebat. Neque enim Israele fidem aversante, tenebrasque am- plectente, tantam œconomiam excidere et fine suo carere decuit. vero prophetarum quemdam alium in hunc modum ad eos locutum reperias: € 11- luminare, illuminare, Jerusalem. Venit enim lumen tuum 30, › el quæ postea. Et alium etiam. «Vobis, qui timetis me, exorietur Sol justitiæ *. » Deinceps autem gentibus inclamans, Sic dicit Dominus, addidit. Sed quia non deerant, qui Dominum ignorabant, quisuam esset, cum Israelem eruisse se significavit, expressit: quasi eos qualiter Ægyptiaca servitute liberati, servatique sint, commoneret. C Alii ad Judæos dici istud arbitrantur, hoc modo, Ipse tibi, tanquam qui te quondam eruerim, ne in lapidem offensionis impingas, præcipio. Sanctif cate eum qui despexit animam suam. Quanto magis enim se ad mortem usque, eamque crucis, depres- sit, tanto vos eum gloria et honore prosequi et sanctificare fuerit æquius. Quod si ad gentes sermo est, non idem eas cum Judæis passuras esse obtestatur. Deinde quod sanctifcale dixit, idem plane, ac si venerari et sanctum ducere imperaret, intellexit. Cum enim adhuc in peccatis versaremur, pro impiis ipse passus est, qui bonum pastorem pro suis ovibus animam ponere dixerat". Sanctum ergo (quod Deum unum decet) eumdem esse con- fiteantur. Est enim in eo essentiale, quod aliis ex ejus participatione contingit; quando et lumen ipse existens, e Vos estis lux mundis, dixit. Quin et sanctificari nomen ejus petentes, non sanctitatis accessionem Geri, sed ut sanctum revera omnes confessi, ejusdem sanctimoniæ participes efficia- mur poscimus. Deinde sequitur, qui abominationi est gentibus, non credentibus scilicet. Abominantur enim, et morti ejus obtrectant. Imo cum esset Pilato traditus, non defuerunt e militibus quidam, qui ipsum abominati, sputisque et colaplis aggressi, ore maledictis et conviciis pleno in cumdem, ‹ Ave, rex Judzorun ",, inclamarent. Unde est, quod sub servis principibus adjecit, forteque mundi tenebra- rumque potestates, quibus ii serviunt, qui Christum abominantur, indicavit. Verum fulgebit tamen, eum- sed mentis et cordis oculis iniuentes. que vel reges ipsi adorabunt, non corporis omnino, IS :. L.5, 1. Malach. 1, 2. ss Joan. 5, 11. D Adorabunt vero omnes tum demum præcipue, cum venerit in Patris dextera cum angelis suis, et sederit in throno gloriæ suæ judicaus vivos et mor- tuos ss. Adorabunt item, propter Patrem ejus. Glorificatur enim, tanquam Dei Filius; quia fidelis est sanctus Israel, qui elegit eum; id est, qui semper eodem niodo se habet. Nihil eorum siqui- dem, quæ condita sunt, quia mutationi obnoxia, fidum ac certum reperias. Elegit vero eos Pater, ss Matth. v, 14. ** Matth. xxvi1, 29. 3o Matth.

συμμόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, » οἱ ἡγία σαν τὸν φαυλίζοντα τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τοῖς τῆς ἀνθρωπότητος μὴ προσκόψαντες μέτροις. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐξελεξάμην σε, ὃς ἐξελέξατό σε Σύμμαχος εξέδωκεν. Κυρίως μὲν οὖν, φασί τινες, ταῦτα εἰς τὸν Χριστὸν ἀναφέρεται. Νοσῖτο δ᾽ ἂν καὶ ἐπὶ τοῦ προ- φήτου. Εξουδένωσεν γὰρ ἑαυτὸν, ὀδυρόμενος τὰς τοῦ λαοῦ διὰ τὰ πλημμελήματα συμφοράς. Καὶ προστ αχθεὶς ἐν σάκκῳ τε καὶ γυμνός περιήρχετο, παρὰ τῶν ὁρώντων ἐξουδενούμενος, ταπεινὰ φρονῶν τε ἅμα, καὶ τῶν μελλόντων εἰκὼν αὐτοῖς παθημάτων γινόμενος. Αλλ' ὅμως καὶ οἱ τοῖς ἄρχουσιν ἐξυπη ηρετούμενοι, τοῦτον ἐχλεύαζον, Ον ἅγιον ὄντα τιμής, φησὶν, ἀξιώσατε. Παρά τισι δὲ τὸ ῥητὸν κεῖται τῷ Λ κεκλημένους. « Οὓς γὰρ ἔγνω, φησὶ, καὶ προώρισεν Β βδελυκτῷ ἔθνους, καὶ, φασί, τοῦ Ἰσραήλ· διὸ καὶ ο πρὸς τὰ ἔθνη μετέβη. Καὶ πάλιν τὸ ῥητὸν τῷ δούλῳ ἐξουσιαζόντων καί ἡ φασιν · ὑπετάγη γάρ καὶ ἐξ. ελεξάμην σε, ἔχων, φασί, τὴν ἀόρατον ὑπεροχήν κατὰ φύσιν ἐκ τῶν ὁρατῶν. Καὶ ἐξ ἀνθρώπων ἐκλε κτὸς γίνεται, δι᾿ ἣν εἶχεν ὁμοιότητα πρὸς ἡμᾶς. Εἶτα πρὸς τὸν Σωτῆρά φησιν ὁ Πατήρ, Καιρῷ δεκτῷ ἐπ ήκουσά σου. Πάσχων μὲν γὰρ ἐβόα· ι Ηλεί, Ἠλεί, δαμασαβαχθανί. » Εἶθ᾽ ὡς ἀνανεύοντα τὸν Πατέρα ἑώρα, ἐπῆγεν· ο Πάτερ, εἰ μὴ δυνατὸν παρελθεῖν αὐτὸ, γενηθήτω τὸ θέλημά σου. Ταύτην οὖν τὴν εὐ χὴν μετὰ τὸν θάνατον δεχόμενος ὁ Πατὴρ, τὸν καιρὸν δεικνὺς τῆς ἀναστάσεως φησίν· Εν καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου. Τινὲς δὲ μεμψάμενοι τὴν παροῦσαν ἐξήγησιν, ὡς ἀπίθανον, τὸν Υἱὸν ἀποτυχεῖν τῆς εὐχῆς πεπλάσθαι τὴν εὐχὴν κατ' οίκονομίαν φασὶν, ἐπεὶ καὶ πρὸ ταύ- της ᾔδει μὴ ἄλλως τὸν θάνατον καταργηθησόμενον, εἰ μὴ δι᾿ ὃν ὑπέστη σταυρόν τε καὶ θάνατον. Ἡ οὖν παραίτησις, τῆς Ἰουδαίων μιαιφονίας κατηγορεί, ἀβούλητον αὐτῷ δεικνῦσα τὸ πάθος διάτοιὰ τὸ δυσ- κλεές. ᾿Αλλὰ καὶ οὕτω γέγονε θελητὸν ἐπὶ τῷ καταρ γῆσαι τὸν θάνατον. « Καὶ τοῦτο δηλοῖ τὸ, Καταβέβηκε ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με, » καὶ τὰ ἑξῆς. Εἰς δέον οὖν τῇ μιαιφονίᾳ τῇ ἐκείνων ἐχρήσατο πρὸς σωτηρίαν τοῦ κόσμου. Καὶ τύπος δὲ, φασὶν, ἡμῖν γέ- γονεν μὴ ἀναπίπτειν ἐν πειρασμοῖς, ἀλλὰ δεῖσθαι Θεοῦ. Τοῖς οὖν προλαβοῦσι συνάπτοντες τὸ ῥητὸν, πρὸς τοὺς ἐξειλεγμένους εἰρῆσθαί φασι τό· Καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου. Προέγνωστο μὲν γὰρ πρὸ καταβολής κόσμου τὸ Χριστοῦ μυστήριον, ἐπέλαμψε δὲ καθ' οὓς ηὐδόκησε καιροὺς ὁ δυνάστης. Τὸν οὖν τῆς ἐνανθρωπήσεως καιρὸν ἡμέραν καλεῖ, καθὰ καὶ ὁ θεῖος Απόστολος· « Ἰδοὺ νῦν καιρὸς εὐπρόσδεκτος. Ἰδοὺ ἡμέρα σωτηρίας. Περὶ ἧς φησι καὶ Δαβίδ· • Αὕτη ἡ ἡμέρα, ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος. » Ἐπὶ τού τοις φησί· Καὶ ἔδωκά σε εἰς διαθήκην ἐθνῶν τοῦ καταστῆσαι τὴν γῆν, κληρονομῆσαι κληρονομίας γρ. εἶναι. ἄφ, τὴν εὐχήν, ὁ γρ. δι' αὐτοῦ. PROCOPII GAZÆI qui per Filium vocati sunt. c Quos enim prascivit, inquit, etiam prædestinavit conformes fieri ima. ginis Filii sui, qui eum sanctificarunt, qui ani- mam suam despexit, neque in humanitatis modos impegerunt. Sed pro Elegi te, Qui elegit te interpre- talur Symmachus. Proprie igitur, aiunt nonnulli, ista ad Christum referuntur: quanquam et pro- phetæ etiam valeant convenire. Seipsum enim de- pressit, dum populi calamitates luxit, in quas ille propter scelera inciderat. Jussus deinde, cum sacco, et nudus incedebat, videntibus despectus, animoque simul demissus, et earuın, quæ illis essent eventuræ, amictionum exemplum. Euni ta- men et qui principibus inserviunt, ludibrio habue- runt; quem sanctum exsistentem honore jubet alicere. Nonnulli in eos, qui inter gentes et Israe- lein abominandi sunt, sermonem haberi existi- mant; eaque ratione ad gentes transitionem fecisse. Volunt rursum et eorum verba esse, qui in servum potestatem liabeant. Subditus enim fuit. Te deinde, inquiunt, elegi, qui invisibilem excellentiam secun- dum naturam ex visibilibus habeo. Est præterea ex hominibus electus ; propter eam, quam nobis- cum similitudinem habuit. Ad Salvatorem rursum, Tempore opportuno audivi te, Patrem dixisse legi- mus. Cum enim mortem obiret, Eli, Eli, lamma sabacthani 7, } inclamabat. Præterea, ut Patrem renuere animadvertit: « Pater, si non potest trans- ire hoc, fiat voluntas tua ", » intulit. Quas preces cum post mortem admisisset Pater, ut resurrectionis pore exaudivisse significavit. Nonnulli expositionem istam, ut minime proba- C bilem reprehendentes, Filium precibus excidisse per œconomiam fingi dicere maluerunt; qui, ante- quam ipsas funderet, non alias se mortem, nisi crucem et mortem subivisset, sublaturum esse sciebat. Arguit ergo Judæorum crudelitatein et cadem deprecatio; quæ passionem, propter ejus ignominiam, non ultionem fuisse ostendit. Quan- quam nec spontanea ideo esse desinit, quippe quæ morti vires ademerit, ut eo probavit, qui se de cœlo descendisse, non ut suam ipse voluntatem faceret, sed ejus, a quo missus esset, cæteraque quæ se- -quuntur, affirmavit "..Percommode igitur, ut decuit, eorum sævitia et crudelitate ad mundi salutem usus est; suoque nobis exemplo in tentationibus non animum abjiciendum, sed precibus Deum fatigan. D dum esse docuit. Superioribus itaque locum ad- meclentes, aul eos, qui selecti sunt, ista, quæ se- quuntur, In tempore accepto exaudivi le, retulerunt. fuerat enim ante mundi constructionem præcogui- tum Christi mysterium, sed iis emicuit temporibus, quibus præpotenti placuit. Itaque incarnationis tempus diei nomine significat; ut divus Paulus: Ecce nunc tempus acceptabile: ecce dies sa- tutis . . Et David : • Hæc ipsa est dies, quam tempus indicaret, eum se opportuno tem- Rom. vult, 29. Matth. xxvii, 46. Matth. xxvi, 39. » Joan. vi, 38. 4º II Cor. vi, 2. VARIA LECTIONES. – C ·

συμμόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, » οἱ ἡγία σαν τὸν φαυλίζοντα τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τοῖς τῆς ἀνθρωπότητος μὴ προσκόψαντες μέτροις. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐξελεξάμην σε, ὃς ἐξελέξατό σε Σύμμαχος εξέδωκεν. Κυρίως μὲν οὖν, φασί τινες, ταῦτα εἰς τὸν Χριστὸν ἀναφέρεται. Νοσῖτο δ᾽ ἂν καὶ ἐπὶ τοῦ προ- φήτου. Εξουδένωσεν γὰρ ἑαυτὸν, ὀδυρόμενος τὰς τοῦ λαοῦ διὰ τὰ πλημμελήματα συμφοράς. Καὶ προστ αχθεὶς ἐν σάκκῳ τε καὶ γυμνός περιήρχετο, παρὰ τῶν ὁρώντων ἐξουδενούμενος, ταπεινὰ φρονῶν τε ἅμα, καὶ τῶν μελλόντων εἰκὼν αὐτοῖς παθημάτων γινόμενος. Αλλ' ὅμως καὶ οἱ τοῖς ἄρχουσιν ἐξυπη ηρετούμενοι, τοῦτον ἐχλεύαζον, Ον ἅγιον ὄντα τιμής, φησὶν, ἀξιώσατε. Παρά τισι δὲ τὸ ῥητὸν κεῖται τῷ Λ κεκλημένους. « Οὓς γὰρ ἔγνω, φησὶ, καὶ προώρισεν Β βδελυκτῷ ἔθνους, καὶ, φασί, τοῦ Ἰσραήλ· διὸ καὶ ο πρὸς τὰ ἔθνη μετέβη. Καὶ πάλιν τὸ ῥητὸν τῷ δούλῳ ἐξουσιαζόντων καί ἡ φασιν · ὑπετάγη γάρ καὶ ἐξ. ελεξάμην σε, ἔχων, φασί, τὴν ἀόρατον ὑπεροχήν κατὰ φύσιν ἐκ τῶν ὁρατῶν. Καὶ ἐξ ἀνθρώπων ἐκλε κτὸς γίνεται, δι᾿ ἣν εἶχεν ὁμοιότητα πρὸς ἡμᾶς. Εἶτα πρὸς τὸν Σωτῆρά φησιν ὁ Πατήρ, Καιρῷ δεκτῷ ἐπ ήκουσά σου. Πάσχων μὲν γὰρ ἐβόα· ι Ηλεί, Ἠλεί, δαμασαβαχθανί. » Εἶθ᾽ ὡς ἀνανεύοντα τὸν Πατέρα ἑώρα, ἐπῆγεν· ο Πάτερ, εἰ μὴ δυνατὸν παρελθεῖν αὐτὸ, γενηθήτω τὸ θέλημά σου. Ταύτην οὖν τὴν εὐ χὴν μετὰ τὸν θάνατον δεχόμενος ὁ Πατὴρ, τὸν καιρὸν δεικνὺς τῆς ἀναστάσεως φησίν· Εν καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου. Τινὲς δὲ μεμψάμενοι τὴν παροῦσαν ἐξήγησιν, ὡς ἀπίθανον, τὸν Υἱὸν ἀποτυχεῖν τῆς εὐχῆς πεπλάσθαι τὴν εὐχὴν κατ' οίκονομίαν φασὶν, ἐπεὶ καὶ πρὸ ταύ- της ᾔδει μὴ ἄλλως τὸν θάνατον καταργηθησόμενον, εἰ μὴ δι᾿ ὃν ὑπέστη σταυρόν τε καὶ θάνατον. Ἡ οὖν παραίτησις, τῆς Ἰουδαίων μιαιφονίας κατηγορεί, ἀβούλητον αὐτῷ δεικνῦσα τὸ πάθος διάτοιὰ τὸ δυσ- κλεές. ᾿Αλλὰ καὶ οὕτω γέγονε θελητὸν ἐπὶ τῷ καταρ γῆσαι τὸν θάνατον. « Καὶ τοῦτο δηλοῖ τὸ, Καταβέβηκε ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με, » καὶ τὰ ἑξῆς. Εἰς δέον οὖν τῇ μιαιφονίᾳ τῇ ἐκείνων ἐχρήσατο πρὸς σωτηρίαν τοῦ κόσμου. Καὶ τύπος δὲ, φασὶν, ἡμῖν γέ- γονεν μὴ ἀναπίπτειν ἐν πειρασμοῖς, ἀλλὰ δεῖσθαι Θεοῦ. Τοῖς οὖν προλαβοῦσι συνάπτοντες τὸ ῥητὸν, πρὸς τοὺς ἐξειλεγμένους εἰρῆσθαί φασι τό· Καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου. Προέγνωστο μὲν γὰρ πρὸ καταβολής κόσμου τὸ Χριστοῦ μυστήριον, ἐπέλαμψε δὲ καθ' οὓς ηὐδόκησε καιροὺς ὁ δυνάστης. Τὸν οὖν τῆς ἐνανθρωπήσεως καιρὸν ἡμέραν καλεῖ, καθὰ καὶ ὁ θεῖος Απόστολος· « Ἰδοὺ νῦν καιρὸς εὐπρόσδεκτος. Ἰδοὺ ἡμέρα σωτηρίας. Περὶ ἧς φησι καὶ Δαβίδ· • Αὕτη ἡ ἡμέρα, ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος. » Ἐπὶ τού τοις φησί· Καὶ ἔδωκά σε εἰς διαθήκην ἐθνῶν τοῦ καταστῆσαι τὴν γῆν, κληρονομῆσαι κληρονομίας γρ. εἶναι. ἄφ, τὴν εὐχήν, ὁ γρ. δι' αὐτοῦ. PROCOPII GAZÆI qui per Filium vocati sunt. c Quos enim prascivit, inquit, etiam prædestinavit conformes fieri ima. ginis Filii sui, qui eum sanctificarunt, qui ani- mam suam despexit, neque in humanitatis modos impegerunt. Sed pro Elegi te, Qui elegit te interpre- talur Symmachus. Proprie igitur, aiunt nonnulli, ista ad Christum referuntur: quanquam et pro- phetæ etiam valeant convenire. Seipsum enim de- pressit, dum populi calamitates luxit, in quas ille propter scelera inciderat. Jussus deinde, cum sacco, et nudus incedebat, videntibus despectus, animoque simul demissus, et earuın, quæ illis essent eventuræ, amictionum exemplum. Euni ta- men et qui principibus inserviunt, ludibrio habue- runt; quem sanctum exsistentem honore jubet alicere. Nonnulli in eos, qui inter gentes et Israe- lein abominandi sunt, sermonem haberi existi- mant; eaque ratione ad gentes transitionem fecisse. Volunt rursum et eorum verba esse, qui in servum potestatem liabeant. Subditus enim fuit. Te deinde, inquiunt, elegi, qui invisibilem excellentiam secun- dum naturam ex visibilibus habeo. Est præterea ex hominibus electus ; propter eam, quam nobis- cum similitudinem habuit. Ad Salvatorem rursum, Tempore opportuno audivi te, Patrem dixisse legi- mus. Cum enim mortem obiret, Eli, Eli, lamma sabacthani 7, } inclamabat. Præterea, ut Patrem renuere animadvertit: « Pater, si non potest trans- ire hoc, fiat voluntas tua ", » intulit. Quas preces cum post mortem admisisset Pater, ut resurrectionis pore exaudivisse significavit. Nonnulli expositionem istam, ut minime proba- C bilem reprehendentes, Filium precibus excidisse per œconomiam fingi dicere maluerunt; qui, ante- quam ipsas funderet, non alias se mortem, nisi crucem et mortem subivisset, sublaturum esse sciebat. Arguit ergo Judæorum crudelitatein et cadem deprecatio; quæ passionem, propter ejus ignominiam, non ultionem fuisse ostendit. Quan- quam nec spontanea ideo esse desinit, quippe quæ morti vires ademerit, ut eo probavit, qui se de cœlo descendisse, non ut suam ipse voluntatem faceret, sed ejus, a quo missus esset, cæteraque quæ se- -quuntur, affirmavit "..Percommode igitur, ut decuit, eorum sævitia et crudelitate ad mundi salutem usus est; suoque nobis exemplo in tentationibus non animum abjiciendum, sed precibus Deum fatigan. D dum esse docuit. Superioribus itaque locum ad- meclentes, aul eos, qui selecti sunt, ista, quæ se- quuntur, In tempore accepto exaudivi le, retulerunt. fuerat enim ante mundi constructionem præcogui- tum Christi mysterium, sed iis emicuit temporibus, quibus præpotenti placuit. Itaque incarnationis tempus diei nomine significat; ut divus Paulus: Ecce nunc tempus acceptabile: ecce dies sa- tutis . . Et David : • Hæc ipsa est dies, quam tempus indicaret, eum se opportuno tem- Rom. vult, 29. Matth. xxvii, 46. Matth. xxvi, 39. » Joan. vi, 38. 4º II Cor. vi, 2. VARIA LECTIONES. – C ·

ἐρήμους· ἢ κατὰ Σύμμαχον 'Ανεγείραι τὴν γῆν, καὶ κληροδοτῆσαι κληροδοσίας ἠφανισμένας. Τοιαῦται δὲ ἦσαν αἱ τῶν ἀθέων ψυχαί, ἔρημοι Θεοῦ, καὶ ἀληθῶς ἡφανισμέναι. Ησαν δὲ καὶ σειραῖς ἁμαρτημάτων δεσμώτιδες. Καί ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ. Τὴν οὖν τοιαύτην κατέστησε γῆν τεθορυβημένην κακοῖς. Ηγουν, πάντας τοὺς ἐπὶ τῆς καὶ τῆς ἐπικειμένης ἀπήλλαξε ζάλης, καὶ κλῆρον ἴδιον ἐποιήσατο, μόνον ἔχων πάλαι τὸν Ἰσραήλ. Τους δὲ δεσμῶν καὶ σκότους ἠλευθερωμένους εὐαγγελί ζεται, λέγων· Ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς βοσκηθήσον. ται. ῾Οδοὶ δὲ καὶ τρίβοι, ἃς διώδευσαν οἱ πάλαι θεο- σεβεῖς, αἱ θεῖαι Γραφαί · ήγουν, αἱ τῶν ἀρετῶν ἐπι- τηδεύσεις ἄβατοι τοῖς ἐξ ἐθνῶν ὑπάρχουσαι πρότερον, ἐν αἷς βοσκόμενοι πάντες λογικῆς τροφῆς ἀπολαύου- σιν, ἣν καὶ νεμόμενοί φασι· Κύριος ποιμαίνει με, Β καὶ οὐδέν με ὑστερήσει, καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα. Πῶς οὖν [οὐκ] ὑπομένουσιν ἔτι ψυχῆς πεῖναν, ἢ δίψαν, ἃς εἶχον πάλαι μὴ νόμῳ, μὴ προφήταις παιδ αγωγούμενοι; Μεταβαλών δέ τις κατὰ Χριστὸν, ἐν εὐτροφία γίνεται νοητῇ, λέγοντος Ἡσαΐου· « Αὐτὸς οἰκήσει ἐν ὑψηλῷ σπηλαίῳ πέτρας ἰσχυρᾶς. Αρτος αὐτῷ δοθήσεται, καὶ τὸ ὕδωρ αὐτοῦ πιστόν. » Αλλ' ού δὲ ὁ φλογμὸς τοῦ βίου πατάξει αὐτοὺς, λεγόμενος καύσων καὶ ἥλιος. Γέγονε γὰρ αὐτοῖς σκεπαστής ὁ Χριστὸς ὁ καὶ πάλαι νεφέλῃ σκεπάσας τὸν Ἰσραήλ. Σύμφωνον τούτῳ τὸ τοῦ Ἀποστόλου ρητόν· « Δυνατός δὲ ὁ Θεὸς, ὃς οὐκ ἐάσει ὑμᾶς πειρασθῆναι ὑπὲρ δ δύνασθε. » Καὶ αὕτη τοῦ ἐλεοῦντος ἡμᾶς ἡ παρά- κλησις. Καὶ διὰ πηγῶν, φησὶν, ὑδάτων ἄξει αὐτούς. Πολλαὶ δὲ πηγαὶ Ἰσραὴλ, καὶ πηγαει σωτηρίου, αἱ μὲν τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, αἱ δὲ τῆς Καινῆς. Οὐδὲν δὲ δύσβατον αὐτοῖς τὴν σωτήριον ὁδοιποροῦσιν ὁδόν. Εφη γὰρ ὁ προφήτης καὶ πρότερον· ι Καὶ πᾶσα φάραγξ πληρωθήσεται, ο καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Καὶ πάλιν, ο Οδὸς ἀσεβῶν εὐθεῖα ἐγένετο. » "Ηγουν ὁμαλίζεσθαι τὰ σκολιὰ καὶ ἀνώμαλά φησι τῶν ἠθῶν. Εἶτα τοὺς κεκλημένους πανταχόθεν ἥξειν τῆς οἰκου μένης φησί, τῶν τεσσάρων κλιμάτων μνησθείς. Τὸ γὰρ πόῤῥωθεν, τὸ νότειον δηλοῖ τῶν μεσημβρινῶν τόπων ἡμῖν ἀκατάληπτον. Ἡ δὲ θάλασσα τὴν ἑσπέ ραν δηλοί, δυτικωτέρα τῆς Ἰουδαίας υπάρχουσα. Ὥσπερ οὖν τὴν ἀνατολὴν ἡ Περσῶν παρίστησι γῆ. Δηλοῖ δὲ τάχα, φασί, τοὺς προσκυνήσαντας Μάγους αὐτῷ. Τοῦτο γὰρ δηλοῦν, καὶ τὸ, ο Δοθήσεται αὐτῷ ἐκ τοῦ χρυσίου τῆς Αραβίας. » Νῦν γὰρ Αραβίαν τὴν Περσῶν χώραν σημαίνεσθαι. Εἶτα πρὸς ἑορτὴν τὴν κτίσιν ἐπὶ τοῖς σεσωσμένοις καλεῖ· δι᾿ οὐρανοῦ μὲν, τὰς ἐκεῖ δυνάμεις, αἱ καὶ ἐφ' ἑνὶ χαίρουσιν ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι. Διὰ γῆς δὲ, τοὺς ὅσοιπερ ἐν αὐτῇ καὶ προσεδόκων, καὶ τῆς θεοφανείας ἠξίων- ται. Οὕτω καὶ Συμεὼν εὐφραινόμενος ἔλεγεν «Νῦν ' ΧΧΧΙ, 16. ] γρ. ἦν. COMMENTARII IN ISAIAM. A fecit Dominus ". » Allit postea : Et dedi te inte et Apostoli locus, ubi ait: c Potens est Deus, qui Et hæc ipsa est nostri miserescentis consolatio. • · • ' › stamentum gentium, ut constitueres terram, et possi- deres hareditates desertas ; aut secundum Symma- clum, Ut suscitares terram, et divideres hereditates vastas. Quales erant ipsæ atheorum animæ, Deo privatæ scilicet, et vastata revera. Erant et pecca- torum vinculis constrictæ. Erant rursus et tenebræ ; › nunc autem lux in Domino. Talem igitur esse ter - ram, cum malis prius agitaretur, voluit: id´est, omnes in terra degentes imminente tempestate li-, beravit, sibique ipsis in peculium, cum olim Israe- lem tantum baberet, effecit. Eis deinde, qui vinculis et tenebris liberati sunt, fausta annuntiat; cum eos in omnibus viis pasturos esse significat. Sunt autem viæ et semitæ, quas pii patres olim pertrans- ierunt, ipsa sacra Scripturæ : id est, ipsa viri- tum studia gentibus olim inaccessa,in quibus omines educati verbi cibo perfruuntur; quo qui vescuntur, a Domino se pasci, nec sibi quidquamı defuturum, cæteraque quæ sequuntur, profitentur. Qui igitur eam anime esuriem, aut sitim, adhuc non patiantur, qua ii quondam qui'se nec legi nec prophetis permise- runt,torquebantur? At quisquis ad Christum transit, multo certe, eoque intelligibili, cibo abundat, Isaia teste, cum ait: c Ipse habitabit in excelsa spe lunca præduri lapidis. Panis ipsi dabitur, et aqua ejus fidelis "., Imo ne vitæ quidem incendio, quod æstus et solis nomine significatur, percutientur; qui Christum, quo nebula etiam olim protectus est Israel, defensorem habeant. Huic autem consentit non sinet vos tentari supra id quod potestis ". C D ab Sequitur deinde et per fontes aquarum ducet eos. Sunt vero Israelis, atque adeo salutis fontes per- multi: alii quidem Veteris, alii autem Recentioris Testamenti. Sed nihil iis poterat præbere difficultatis, qui viam salutis ambulassent. Dixerat enim pro- pheta etiam antea : Et omnis vallis implebi- fur *, » aliaque quæ sequuntur. llenque : « Via impiorum recta facta est 4. Nimirum, ut qua obliqua et salebrosa fuerant in moribus, recta et plana fore significaret. Vocatos deinde omni terræ habitabilis parte, cujus plagarum quatuor meminit, venturos esse demonstrat. Quod enim de longe dixit, australes meridiei regiones nobis incognitas significavit: ut per mare occiduas; quod Judza magis ad occasum vergil: per terram autem Persarum Orientem ipsum. Forsitan etiam et Magos, aiunt, a quibus est ipse adoratus. Istul enim vel Davidis verba : • Dabitur ei de auro Arabia ",, confirmarint; cum per Arabiam hodie Persarum regionem significari velint. Creaturas rursus ad diem festum, propter salvatos invitat: Calo quidem, degentes in eo virtutes uno resipiscente peccatore lætari solitas indicans * • Psal. cxvi, 24. [sa. Cor. x, 15. * Isa. XL, 4. • Psal. Lxxi, 15. Luc. xv, 9. VARIE LECTIONES. * Isa. Σxxv, sec. LXX. · PATROL. GR. LXXXVI.

ἐρήμους· ἢ κατὰ Σύμμαχον 'Ανεγείραι τὴν γῆν, καὶ κληροδοτῆσαι κληροδοσίας ἠφανισμένας. Τοιαῦται δὲ ἦσαν αἱ τῶν ἀθέων ψυχαί, ἔρημοι Θεοῦ, καὶ ἀληθῶς ἡφανισμέναι. Ησαν δὲ καὶ σειραῖς ἁμαρτημάτων δεσμώτιδες. Καί ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ. Τὴν οὖν τοιαύτην κατέστησε γῆν τεθορυβημένην κακοῖς. Ηγουν, πάντας τοὺς ἐπὶ τῆς καὶ τῆς ἐπικειμένης ἀπήλλαξε ζάλης, καὶ κλῆρον ἴδιον ἐποιήσατο, μόνον ἔχων πάλαι τὸν Ἰσραήλ. Τους δὲ δεσμῶν καὶ σκότους ἠλευθερωμένους εὐαγγελί ζεται, λέγων· Ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς βοσκηθήσον. ται. ῾Οδοὶ δὲ καὶ τρίβοι, ἃς διώδευσαν οἱ πάλαι θεο- σεβεῖς, αἱ θεῖαι Γραφαί · ήγουν, αἱ τῶν ἀρετῶν ἐπι- τηδεύσεις ἄβατοι τοῖς ἐξ ἐθνῶν ὑπάρχουσαι πρότερον, ἐν αἷς βοσκόμενοι πάντες λογικῆς τροφῆς ἀπολαύου- σιν, ἣν καὶ νεμόμενοί φασι· Κύριος ποιμαίνει με, Β καὶ οὐδέν με ὑστερήσει, καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα. Πῶς οὖν [οὐκ] ὑπομένουσιν ἔτι ψυχῆς πεῖναν, ἢ δίψαν, ἃς εἶχον πάλαι μὴ νόμῳ, μὴ προφήταις παιδ αγωγούμενοι; Μεταβαλών δέ τις κατὰ Χριστὸν, ἐν εὐτροφία γίνεται νοητῇ, λέγοντος Ἡσαΐου· « Αὐτὸς οἰκήσει ἐν ὑψηλῷ σπηλαίῳ πέτρας ἰσχυρᾶς. Αρτος αὐτῷ δοθήσεται, καὶ τὸ ὕδωρ αὐτοῦ πιστόν. » Αλλ' ού δὲ ὁ φλογμὸς τοῦ βίου πατάξει αὐτοὺς, λεγόμενος καύσων καὶ ἥλιος. Γέγονε γὰρ αὐτοῖς σκεπαστής ὁ Χριστὸς ὁ καὶ πάλαι νεφέλῃ σκεπάσας τὸν Ἰσραήλ. Σύμφωνον τούτῳ τὸ τοῦ Ἀποστόλου ρητόν· « Δυνατός δὲ ὁ Θεὸς, ὃς οὐκ ἐάσει ὑμᾶς πειρασθῆναι ὑπὲρ δ δύνασθε. » Καὶ αὕτη τοῦ ἐλεοῦντος ἡμᾶς ἡ παρά- κλησις. Καὶ διὰ πηγῶν, φησὶν, ὑδάτων ἄξει αὐτούς. Πολλαὶ δὲ πηγαὶ Ἰσραὴλ, καὶ πηγαει σωτηρίου, αἱ μὲν τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, αἱ δὲ τῆς Καινῆς. Οὐδὲν δὲ δύσβατον αὐτοῖς τὴν σωτήριον ὁδοιποροῦσιν ὁδόν. Εφη γὰρ ὁ προφήτης καὶ πρότερον· ι Καὶ πᾶσα φάραγξ πληρωθήσεται, ο καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Καὶ πάλιν, ο Οδὸς ἀσεβῶν εὐθεῖα ἐγένετο. » "Ηγουν ὁμαλίζεσθαι τὰ σκολιὰ καὶ ἀνώμαλά φησι τῶν ἠθῶν. Εἶτα τοὺς κεκλημένους πανταχόθεν ἥξειν τῆς οἰκου μένης φησί, τῶν τεσσάρων κλιμάτων μνησθείς. Τὸ γὰρ πόῤῥωθεν, τὸ νότειον δηλοῖ τῶν μεσημβρινῶν τόπων ἡμῖν ἀκατάληπτον. Ἡ δὲ θάλασσα τὴν ἑσπέ ραν δηλοί, δυτικωτέρα τῆς Ἰουδαίας υπάρχουσα. Ὥσπερ οὖν τὴν ἀνατολὴν ἡ Περσῶν παρίστησι γῆ. Δηλοῖ δὲ τάχα, φασί, τοὺς προσκυνήσαντας Μάγους αὐτῷ. Τοῦτο γὰρ δηλοῦν, καὶ τὸ, ο Δοθήσεται αὐτῷ ἐκ τοῦ χρυσίου τῆς Αραβίας. » Νῦν γὰρ Αραβίαν τὴν Περσῶν χώραν σημαίνεσθαι. Εἶτα πρὸς ἑορτὴν τὴν κτίσιν ἐπὶ τοῖς σεσωσμένοις καλεῖ· δι᾿ οὐρανοῦ μὲν, τὰς ἐκεῖ δυνάμεις, αἱ καὶ ἐφ' ἑνὶ χαίρουσιν ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι. Διὰ γῆς δὲ, τοὺς ὅσοιπερ ἐν αὐτῇ καὶ προσεδόκων, καὶ τῆς θεοφανείας ἠξίων- ται. Οὕτω καὶ Συμεὼν εὐφραινόμενος ἔλεγεν «Νῦν ' ΧΧΧΙ, 16. ] γρ. ἦν. COMMENTARII IN ISAIAM. A fecit Dominus ". » Allit postea : Et dedi te inte et Apostoli locus, ubi ait: c Potens est Deus, qui Et hæc ipsa est nostri miserescentis consolatio. • · • ' › stamentum gentium, ut constitueres terram, et possi- deres hareditates desertas ; aut secundum Symma- clum, Ut suscitares terram, et divideres hereditates vastas. Quales erant ipsæ atheorum animæ, Deo privatæ scilicet, et vastata revera. Erant et pecca- torum vinculis constrictæ. Erant rursus et tenebræ ; › nunc autem lux in Domino. Talem igitur esse ter - ram, cum malis prius agitaretur, voluit: id´est, omnes in terra degentes imminente tempestate li-, beravit, sibique ipsis in peculium, cum olim Israe- lem tantum baberet, effecit. Eis deinde, qui vinculis et tenebris liberati sunt, fausta annuntiat; cum eos in omnibus viis pasturos esse significat. Sunt autem viæ et semitæ, quas pii patres olim pertrans- ierunt, ipsa sacra Scripturæ : id est, ipsa viri- tum studia gentibus olim inaccessa,in quibus omines educati verbi cibo perfruuntur; quo qui vescuntur, a Domino se pasci, nec sibi quidquamı defuturum, cæteraque quæ sequuntur, profitentur. Qui igitur eam anime esuriem, aut sitim, adhuc non patiantur, qua ii quondam qui'se nec legi nec prophetis permise- runt,torquebantur? At quisquis ad Christum transit, multo certe, eoque intelligibili, cibo abundat, Isaia teste, cum ait: c Ipse habitabit in excelsa spe lunca præduri lapidis. Panis ipsi dabitur, et aqua ejus fidelis "., Imo ne vitæ quidem incendio, quod æstus et solis nomine significatur, percutientur; qui Christum, quo nebula etiam olim protectus est Israel, defensorem habeant. Huic autem consentit non sinet vos tentari supra id quod potestis ". C D ab Sequitur deinde et per fontes aquarum ducet eos. Sunt vero Israelis, atque adeo salutis fontes per- multi: alii quidem Veteris, alii autem Recentioris Testamenti. Sed nihil iis poterat præbere difficultatis, qui viam salutis ambulassent. Dixerat enim pro- pheta etiam antea : Et omnis vallis implebi- fur *, » aliaque quæ sequuntur. llenque : « Via impiorum recta facta est 4. Nimirum, ut qua obliqua et salebrosa fuerant in moribus, recta et plana fore significaret. Vocatos deinde omni terræ habitabilis parte, cujus plagarum quatuor meminit, venturos esse demonstrat. Quod enim de longe dixit, australes meridiei regiones nobis incognitas significavit: ut per mare occiduas; quod Judza magis ad occasum vergil: per terram autem Persarum Orientem ipsum. Forsitan etiam et Magos, aiunt, a quibus est ipse adoratus. Istul enim vel Davidis verba : • Dabitur ei de auro Arabia ",, confirmarint; cum per Arabiam hodie Persarum regionem significari velint. Creaturas rursus ad diem festum, propter salvatos invitat: Calo quidem, degentes in eo virtutes uno resipiscente peccatore lætari solitas indicans * • Psal. cxvi, 24. [sa. Cor. x, 15. * Isa. XL, 4. • Psal. Lxxi, 15. Luc. xv, 9. VARIE LECTIONES. * Isa. Σxxv, sec. LXX. · PATROL. GR. LXXXVI.

ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Προεστιαθεὶς δὲ, φασὶν, ὁ προφήτης τῇ μελλούσῃ πάντων σωτηρία, συνευφραίνεσθαι αὐτῷ νοητὰ καὶ αἰσθητὰ πάντα προτρέπεται. Εἰ γὰρ στένειν ἡ κτίσις ἐπὶ τοῖς ἡμετέροις λέγεται κακοῖς, ἀκόλουθον ἐπὶ σωζομένοις εὐφραίνεσθαι. "Ορη δὲ λέγει λογικὰς δυνάμεις ἡρμένας ὑψοῦ, ἢ τῶν Εὐαγγελίων τους κήρυκας. Χριστὸν γὰρ ἀγγέλλοντες νοητῆς εὐφροσύ νης ἐπλήρουν τὴν γῆν. Αντὶ δὲ τοῦ ῥηξάτωσαν τὰ ἔρη εὐφροσύνην· ὁ Σύμμαχος· παρευθήσεται ὄρη ἐπὶ πᾶσιν. Ὁ δὲ 'Ακύλας· κελαδήσατε, ὄρη, αν- νεσιν ἔλεξαν. Εἴποις δ' ἂν τὰ ὄρη δηλοῦν οἰκειότερον ψυχὰς ἐπὶ γῆς μὲν ἔτι βιούσας, σφόδρα δὲ πρὸς ὕψος ἡρμένας διὰ τῆς τῶν ἀρετῶν κατορθώσεως. Ταπεί νοὺς δὲ ἠλεημένους φησὶ τοὺς προδεδηλωμένους ἐκ Β τῶν τεσσάρων κλημάτων, οὓς ἐκ τῆς διαβολικῆς ὁ Χριστὸς τυραννίδος ἐῤῥύσατο, θείου Πνεύματος μετα όχους ἀπεργασάμενος. Ταπεινοὺς δὲ, ἢ ὡς τεταπεινω- μένους ἁμαρτήμασι πρότερον, καὶ νεύσαντας εἰς γῆν τῷ φρονήματι. Η ὡς ὑποκύψαντας τῷ Χριστῷ τὸν αὐχένα, τῶν ἀνθισταμένων αὐτῷ ὑψούντων κέρας καὶ λαλούντων ἀδικίαν κατ' αὐτοῦ. εί ; ' ιδ'-κς'. Εἶπε δὲ Σιών· Εγκατέλιπέ με Κύριος, καὶ ὁ Κύριος ἀπελάθετό μου. Μὴ ἐπιλήσεται γυνή τοῦ παιδίου αὐτῆς, ἡ τοῦ μὴ ἐλεῆσαι τὰ ἔκγονα τῆς κοιλίας αὐτῆς; Εἰ δὲ καὶ ταῦτα ἐπιλάθοιτο γυνὴ, ἀλλ' ἐγὼ οὐκ ἐπιλήσομαί σου, εἶπε Κύριος. Ἰδοὺ ἐπὶ τῶν χειρῶν μου ἐζωγράφησα σου τὰ τείχη, κ. τ. λ. Ηδη προείρηται, ὡς κατὰ τρόπους τρεῖς προσήκει ναεῖν τὴν Σιὼν καὶ τὴν Ἱερουσαλήμ· ἡ αἰσθητῶς· ἢ κατὰ τὸ θεοσεβὲς τῶν ἐπὶ γῆς ὄντων πολίτευμα ἢ κατὰ τὴν ἐν οὐρανοῖς ἀγγελικήν πολιτείαν, περὶ ἧς φησὶν ὁ Παῦλος· «Ἡ δὲ ἄνω Ἱερουσαλήμ έλευ- θέρα ἐστί. Καὶ, «Οὐ γὰρ προσεληλύθατε Σιών ὄρει, καὶ τὰ ἑξῆς. Νῦν οὖν ὁ λόγος περὶ τοῦ θεοφιλούς πολιτεύματος, δ πάλαι μὲν παρ' Ἰουδαίοις συνίστατο, καθαιρεθὲν δὲ μεταβέβληται εἰς τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλη- σίαν. Περὶ νήσων γὰρ καὶ τῶν ἐθνῶν διελέγετο, οἷς ἀκολούθως, φησίν· εἰ καὶ καθῄρηται τὸ θεοσεβές παρ' Ἰουδαίοις πολίτευμα, μὴ λεγέτω, 'Εγκατέλιπε Κύριος. Καὶ τῷ τῆς μητρὸς παραδείγματι τὸ τῆς λή θης ἀδύνατον ἔδειξε. Θεοῦ γὰρ ὄντες οἷον γεννήματα, εἰ παύσαιτο τῆς περὶ ἡμῶν προνοίας, καὶ τοῦ εἶναι παυσόμεθα. Καὶ τὴν ἔννοιαν ἐπεξεργάζεται λέγων· Ἰδοὺ ἐπὶ τῶν χειρῶν μου ἐζωγράφησα σου τὰ τείχη. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἀντὶ τοῦ ἐζωγράφησα, ἐστής ριξά σε φησίν· ὁ δὲ ᾿Ακύλας· Ἰδοὺ ἐπὶ τῶν ταρ σῶν ἠκρίβωσά σε. Ὁ δὲ Θεοδοτίων· Διεχάραξά σε. Χειρες γὰρ ὡς ἀληθῶς, τοῦτ᾽ ἔστιν ἐνέργειαι Θεοῦ, τὴν τοιαύτην οἰκοδομοῦσι πόλιν, τοὺς τύπους τῆς κατὰ Θεὸν πολιτείας ἐγχαράττουσαι ταῖς τῶν ἀνθρώ πων ψυχαῖς. Ο δὴ καὶ αὐτὸς ὁ τῆς ἑαυτοῦ πόλεως οἰκοδόμο; ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος ἐδίδαξε λέγων· « Ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. ο 'Η δὲ πέ PROCOPII GAZEI Terra autem, eumdem ili exspectantes, Deique A adventu non indignos. Sic, et Simeon ille latitia gesliens : « Nunc dimittis, Domine, aiebat, servum tuum in pace 4;, et quæ deinceps. At propheta, aiunt, prægustata futuræ omnium salutis voluptate, cuncta secum, sive mente, sive sensu percipiantur, ad latitiam adhortatur. Si enim damna nostra lu- gere res creatas constat; est et salute nostra lætari consentaneum. Intelligit autem montium verbo vel evectas sursum Virtutes rationis parti- cipes; vel ipsos Evangeliorum præcones; qui cum Christum annuntiarunt, terramque spirituali lætitia conipleverunt. Quo auten, Erumpant montes lati. tiam dixit, Exhilarentur montes in omnibus Syu- machus; Aquilas autem, Resonate, montes, laudem transtulerunt. Dicas et montes peculiariter magis animas eas, quæ rerum præclare gestarum, virtu- tisque gloria, dum in terris versantur, in altum eriguntur. Humiles auten, eos ipsos, qui superius designati vel misericordiam consecuti sunt; quos de quatuor mundi cardinibus Spiritus sancti parti- cipes effectos diabolica servitute Christus liberavit; vel eos etiam, qui, peccatis depressi, terræ incubuerunt; vel eos denique, qui Christi jugum, eidem adversantibus aliis cornuque exaltantibus, et injustitiam adversus eum loquentibus, subierunt. VERS. 14-26. Dixit autem Sion: Dereli- quit me Dominus, et Dominus oblitus est mei. Nun- quid obliviscetur mulier filii sui, ut non misereatur parius uteri sui ? Sin autem et horum oblita fuerit mulier, ego tamen tui non obliviscar, dixit Dominus. Ecce super manus meas depinxi muros tuos, e:c. . UL C Supra jam dictum est, Sionem et Jerusa- lem decere nos tribus modis intelligere, vel, sensu percipiuntur; vel, ut pium eorum, qui in terra sunt, vitæ institutum significant ; vel, ut an- gelicam in coelis degendi rationem, de qua Pauli illa sunt : « Ea autem, quæ sursum est Jerusalem, libera est » Et: « Non enim accessistis ad non- tem Sion " quæ deinceps. Nunc igitur de pio illo civitatis reginine loquitur, quod quondam apud Jud:vos institutum in gentium Ecclesiam con- versum est. De insulis enim et gentibus sermo fue- rat; quibus consequenter adjicit, ne se, quantum- vis sublato pio illo apud Judæos civitatis regimine, • Domino derelinqui conquerantur, marrisque exem- D plo eorum se nunquam oblivisci posse demonstrat. Dei enim veluti germina quædam cum simus, si suam ipse a nobis providentiam revocet, et nos interire necessum est. Suam deinde mentem aper- tius exprimens : Ecce, adjicit, super manus meas depinxi muros tuos; ubi pro depinxi, firmavi Syın- machus ; Aquilas vero, te in palmis accurate de- scripsi; Theodotio denique efformavi, reddiderunt. Revera enim manuum Dei nomine, vires ejus intel- liguntur; quarum opera tanta est exstructa civitas ejusque, quæ secundum Deum est, forma morta- tium auimis impressa et insculpta. Quod certe ci- *** Galat, iv, 26. febr. xu, 18. Luc. 11, 29.

ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Προεστιαθεὶς δὲ, φασὶν, ὁ προφήτης τῇ μελλούσῃ πάντων σωτηρία, συνευφραίνεσθαι αὐτῷ νοητὰ καὶ αἰσθητὰ πάντα προτρέπεται. Εἰ γὰρ στένειν ἡ κτίσις ἐπὶ τοῖς ἡμετέροις λέγεται κακοῖς, ἀκόλουθον ἐπὶ σωζομένοις εὐφραίνεσθαι. "Ορη δὲ λέγει λογικὰς δυνάμεις ἡρμένας ὑψοῦ, ἢ τῶν Εὐαγγελίων τους κήρυκας. Χριστὸν γὰρ ἀγγέλλοντες νοητῆς εὐφροσύ νης ἐπλήρουν τὴν γῆν. Αντὶ δὲ τοῦ ῥηξάτωσαν τὰ ἔρη εὐφροσύνην· ὁ Σύμμαχος· παρευθήσεται ὄρη ἐπὶ πᾶσιν. Ὁ δὲ 'Ακύλας· κελαδήσατε, ὄρη, αν- νεσιν ἔλεξαν. Εἴποις δ' ἂν τὰ ὄρη δηλοῦν οἰκειότερον ψυχὰς ἐπὶ γῆς μὲν ἔτι βιούσας, σφόδρα δὲ πρὸς ὕψος ἡρμένας διὰ τῆς τῶν ἀρετῶν κατορθώσεως. Ταπεί νοὺς δὲ ἠλεημένους φησὶ τοὺς προδεδηλωμένους ἐκ Β τῶν τεσσάρων κλημάτων, οὓς ἐκ τῆς διαβολικῆς ὁ Χριστὸς τυραννίδος ἐῤῥύσατο, θείου Πνεύματος μετα όχους ἀπεργασάμενος. Ταπεινοὺς δὲ, ἢ ὡς τεταπεινω- μένους ἁμαρτήμασι πρότερον, καὶ νεύσαντας εἰς γῆν τῷ φρονήματι. Η ὡς ὑποκύψαντας τῷ Χριστῷ τὸν αὐχένα, τῶν ἀνθισταμένων αὐτῷ ὑψούντων κέρας καὶ λαλούντων ἀδικίαν κατ' αὐτοῦ. εί ; ' ιδ'-κς'. Εἶπε δὲ Σιών· Εγκατέλιπέ με Κύριος, καὶ ὁ Κύριος ἀπελάθετό μου. Μὴ ἐπιλήσεται γυνή τοῦ παιδίου αὐτῆς, ἡ τοῦ μὴ ἐλεῆσαι τὰ ἔκγονα τῆς κοιλίας αὐτῆς; Εἰ δὲ καὶ ταῦτα ἐπιλάθοιτο γυνὴ, ἀλλ' ἐγὼ οὐκ ἐπιλήσομαί σου, εἶπε Κύριος. Ἰδοὺ ἐπὶ τῶν χειρῶν μου ἐζωγράφησα σου τὰ τείχη, κ. τ. λ. Ηδη προείρηται, ὡς κατὰ τρόπους τρεῖς προσήκει ναεῖν τὴν Σιὼν καὶ τὴν Ἱερουσαλήμ· ἡ αἰσθητῶς· ἢ κατὰ τὸ θεοσεβὲς τῶν ἐπὶ γῆς ὄντων πολίτευμα ἢ κατὰ τὴν ἐν οὐρανοῖς ἀγγελικήν πολιτείαν, περὶ ἧς φησὶν ὁ Παῦλος· «Ἡ δὲ ἄνω Ἱερουσαλήμ έλευ- θέρα ἐστί. Καὶ, «Οὐ γὰρ προσεληλύθατε Σιών ὄρει, καὶ τὰ ἑξῆς. Νῦν οὖν ὁ λόγος περὶ τοῦ θεοφιλούς πολιτεύματος, δ πάλαι μὲν παρ' Ἰουδαίοις συνίστατο, καθαιρεθὲν δὲ μεταβέβληται εἰς τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλη- σίαν. Περὶ νήσων γὰρ καὶ τῶν ἐθνῶν διελέγετο, οἷς ἀκολούθως, φησίν· εἰ καὶ καθῄρηται τὸ θεοσεβές παρ' Ἰουδαίοις πολίτευμα, μὴ λεγέτω, 'Εγκατέλιπε Κύριος. Καὶ τῷ τῆς μητρὸς παραδείγματι τὸ τῆς λή θης ἀδύνατον ἔδειξε. Θεοῦ γὰρ ὄντες οἷον γεννήματα, εἰ παύσαιτο τῆς περὶ ἡμῶν προνοίας, καὶ τοῦ εἶναι παυσόμεθα. Καὶ τὴν ἔννοιαν ἐπεξεργάζεται λέγων· Ἰδοὺ ἐπὶ τῶν χειρῶν μου ἐζωγράφησα σου τὰ τείχη. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἀντὶ τοῦ ἐζωγράφησα, ἐστής ριξά σε φησίν· ὁ δὲ ᾿Ακύλας· Ἰδοὺ ἐπὶ τῶν ταρ σῶν ἠκρίβωσά σε. Ὁ δὲ Θεοδοτίων· Διεχάραξά σε. Χειρες γὰρ ὡς ἀληθῶς, τοῦτ᾽ ἔστιν ἐνέργειαι Θεοῦ, τὴν τοιαύτην οἰκοδομοῦσι πόλιν, τοὺς τύπους τῆς κατὰ Θεὸν πολιτείας ἐγχαράττουσαι ταῖς τῶν ἀνθρώ πων ψυχαῖς. Ο δὴ καὶ αὐτὸς ὁ τῆς ἑαυτοῦ πόλεως οἰκοδόμο; ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος ἐδίδαξε λέγων· « Ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. ο 'Η δὲ πέ PROCOPII GAZEI Terra autem, eumdem ili exspectantes, Deique A adventu non indignos. Sic, et Simeon ille latitia gesliens : « Nunc dimittis, Domine, aiebat, servum tuum in pace 4;, et quæ deinceps. At propheta, aiunt, prægustata futuræ omnium salutis voluptate, cuncta secum, sive mente, sive sensu percipiantur, ad latitiam adhortatur. Si enim damna nostra lu- gere res creatas constat; est et salute nostra lætari consentaneum. Intelligit autem montium verbo vel evectas sursum Virtutes rationis parti- cipes; vel ipsos Evangeliorum præcones; qui cum Christum annuntiarunt, terramque spirituali lætitia conipleverunt. Quo auten, Erumpant montes lati. tiam dixit, Exhilarentur montes in omnibus Syu- machus; Aquilas autem, Resonate, montes, laudem transtulerunt. Dicas et montes peculiariter magis animas eas, quæ rerum præclare gestarum, virtu- tisque gloria, dum in terris versantur, in altum eriguntur. Humiles auten, eos ipsos, qui superius designati vel misericordiam consecuti sunt; quos de quatuor mundi cardinibus Spiritus sancti parti- cipes effectos diabolica servitute Christus liberavit; vel eos etiam, qui, peccatis depressi, terræ incubuerunt; vel eos denique, qui Christi jugum, eidem adversantibus aliis cornuque exaltantibus, et injustitiam adversus eum loquentibus, subierunt. VERS. 14-26. Dixit autem Sion: Dereli- quit me Dominus, et Dominus oblitus est mei. Nun- quid obliviscetur mulier filii sui, ut non misereatur parius uteri sui ? Sin autem et horum oblita fuerit mulier, ego tamen tui non obliviscar, dixit Dominus. Ecce super manus meas depinxi muros tuos, e:c. . UL C Supra jam dictum est, Sionem et Jerusa- lem decere nos tribus modis intelligere, vel, sensu percipiuntur; vel, ut pium eorum, qui in terra sunt, vitæ institutum significant ; vel, ut an- gelicam in coelis degendi rationem, de qua Pauli illa sunt : « Ea autem, quæ sursum est Jerusalem, libera est » Et: « Non enim accessistis ad non- tem Sion " quæ deinceps. Nunc igitur de pio illo civitatis reginine loquitur, quod quondam apud Jud:vos institutum in gentium Ecclesiam con- versum est. De insulis enim et gentibus sermo fue- rat; quibus consequenter adjicit, ne se, quantum- vis sublato pio illo apud Judæos civitatis regimine, • Domino derelinqui conquerantur, marrisque exem- D plo eorum se nunquam oblivisci posse demonstrat. Dei enim veluti germina quædam cum simus, si suam ipse a nobis providentiam revocet, et nos interire necessum est. Suam deinde mentem aper- tius exprimens : Ecce, adjicit, super manus meas depinxi muros tuos; ubi pro depinxi, firmavi Syın- machus ; Aquilas vero, te in palmis accurate de- scripsi; Theodotio denique efformavi, reddiderunt. Revera enim manuum Dei nomine, vires ejus intel- liguntur; quarum opera tanta est exstructa civitas ejusque, quæ secundum Deum est, forma morta- tium auimis impressa et insculpta. Quod certe ci- *** Galat, iv, 26. febr. xu, 18. Luc. 11, 29.

τρα ἦν πάλιν αὐτός, ἐφ᾽ ἣν οἱ πρῶτοι θεμέλιοι κατ- εβλήθησαν, περὶ ὧν εἴρηται· . Ἐποικοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογωνιαίου Χριστοῦ Ἰησοῦ. Ὅτι δὲ αἱ τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαι χεῖρες εἴρηνται τῇ Γραφῇ, δηλοῖ τὸ « Α' χεῖρες σου ἐποίησάν με, καὶ ἔπλασάν με. » « ι "Ότι αὐτοῦ ἐστιν ἡ θάλασσα, καὶ τὴν ξηρὰν αἱ χεῖρες αυτ τοῦ ἔπλασαν. » Καὶ πάλιν· « Καὶ ἔργα τῶν χειρῶν πού εἰσιν οἱ οὐρανοί. » Τινὲς δὲ διὰ τὴν ἐπὶ τοῦ σταυ· ροῦ διάτρησιν τῶν χειρῶν λέγουσιν. Ὑπὲρ ἡμῶν γὰρ παθών, πῶς ἂν ἡμῶν ἐπιλάθοιτο; Τὸ γὰρ ὅλον πάθος ἐκ μέρους ἐδήλωσεν. Εἶποις δ᾽ ἂν καὶ ἄλλως. Φασὶν ὡς ἐν ταῖς τοῦ Πατέρες χερσὶν πάντες εἰσὶν οἱ πι στεύσαντες. Ελεγε γὰρ ὁ Χριστὸς περὶ τῶν ἰδίων προβάτων, ὡς « Οὐδεὶς ἁρπάσει αὐτὰ ἐκ τῶν χειρῶν τοῦ Πατέρας μου, ν τὴν ἐκεῖθεν σκέπην δηλῶν. δ'. Ει : . Τείχη δὲ τῆς Ἐκκλησίας οἱ τοῦ Χριστοῦ μαθηταὶ καὶ ἀπόστολοι, ὧν οὐ λαμβάνει λήθην. Εγέγραπτο γὰρ αὐτῶν ἐν οὐρανοῖς τὰ ὀνόματα τῇ βίβλῳ ζώντων εγκείμενα. Προηγουμένως μὲν γὰρ τῆς Ἐκκλησίας τεῖχός ἐστιν ὁ Χριστὸς, ὥσπερ καὶ φῶς· ἐν μεθέξει δὲ αὐτοῦ γεγονότες οἱ μαθηταὶ τούτων ἑκάτερον λέ- γονται. Τινὲς δὲ τὰ παρόντα νοήσαντες αἰσθητῶς, Ως παρόντα, φασί, λέγει τὰ μέλλοντα. Πάντα γὰρ αὐτῷ πάρεστι, καὶ προδιαγράφει την μέλλουσαν, μετά τὴν ἐκ Βαβυλῶνος ἅλωσιν, τῶν τειχῶν οἰκοδόμησιν, εἰς ἣν ἀπήχθης, φησί, παιδευόμενος, οὗ τῆς ἐμῆς προνοίας ἐκπεπτωκώς. Τοιγαροῦν οἱ καθελοῦντες οικοδομήσουσι, τῶν σῶν ἐξανιστάμενοι τόπων· εἰ δὲ καὶ πίστιν ἔχει;, ἄρα καὶ τοὺς εἰ; τὲ συναχθή σεσθαι μέλλοντας. Οψις γὰρ, ὡς εἰπεῖν, ἡ τῶν πι στῶν ἀκοὴ, καθὰ καὶ ἡ τῶν προφητῶν. Καὶ Μιχαίας γάρ φησιν· «Ἰδοὺ θεωρῶ τὸν λαὸν διεσκορπισμένον ἐν τοῖς ὄρεσιν, ὡς πρόβατα ποιμένα μὴ ἔχοντα. Φησὶν οὖν ὡς ἕξεις τοὺς οἰκήτορας, ὡς κόσμον τινὰ νυμφικόν. Οὐκ ἄρα, φασί, τὸ κοσμεῖσθαι νύμφας ἀπόβλητον πρὸς κίνησιν πόθου συνέχοντος τὴν τῆς συζυγίας ἑνότητα, ἣν ἀδύνατον ἀγάπης συνεστάναι χωρίς. ᾿Αλλὰ τὴν ἱστορίαν ἀφέντες, ἐπὶ τὴν πρώτην ἐξήγησ σιν ἀναδράμωμεν. Ἐπεὶ γὰρ ἐν βραχεῖ χρόνῳ ἡ ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησία συνέστη, πεπτωκότος τοῦ παρ' ῃ Ἰουδαίοις θεοσεβοῦς πολιτεύματος, ἐπάγει· Ταχύ οικοδομηθήσῃ, ὑφ' ὧν καθῄρεθης. Ως γὰρ Ιου- δαίων ἄρχοντες τῆς καθαιρέσεως αὐτῆς γεγόνασιν αἴτιοι, λέγοντες· « Ἡμεῖς οἴδαμεν ὅτι Μωσεί λελάλη κεν ὁ Θεὸς, τοῦτον δὲ οὐκ οἴδαμεν πόθεν ἐστί· . οὕτω πάλιν ἐξ αὐτῆς ἦσαν οἱ ἀπόστολοι, τῆς οἰκοδομῆς τῆς νέας ὄντες ἐργάται· αὐτοὶ δὲ οἱ τὴν Ἰουδαϊκήν Εθελοθρησκείαν καθῃςηκότες, οἷος ὁ Παῦλος λέγων· • Εἰ γὰρ ἃ κατέλυσα, ταῦτα πάλιν οἰκοδομῶ, » τὴν νέαν Σιών κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν συνεστήσαντο που Χ, *** οι Τῖσ. λ. καί. COMMENTARII IN ISAIAM. , A vialis suæ constructor Dei Filius edocuit cum sit- cavit Dicas vero et aliter. Aiunt enim eos in unius quando de suis ovibus loquens Christus, nullum eas minime carere doceret, affirmavit “. per petram suam se edificaturum Ecclesiam affir mavit so. Erat rursum et ipse petra, in quan prima illa jacta sunt fundamenta, de quibus dici- tur: Ædificati super fundamentum apostoloruin et prophetarum, ipso summo lapide angulari Jesu Christo 5º. Quod autem manuum nomine Dei virtutem significet Scriptura, vel inde constiterit, quod Manus tuæ fecerunt me et plasmaverunt me, ait Quoniam ipsius est mare, et aridam fundaverunt manus ejus ". › Rursum : ‹ Et opera manuum ejus sunt cœli¹³., Sunt vero qui isthæc ad manuum Christi perforationem, quam in cruce passus est, referri existiment. Qui enim no- stri, quorum nomine passus est, obliviscatur ? Totam siquidem passionem ab una ejusdem parte signifl- Patris manibus esse omnes qui fidem amplexi sunt: de Patris sui manibus erepturum, ut protectora Sunt porro Ecclesia: muri, discipuli et apostoli, quorum ipse, quod nomina in cœlis, in viventium libro descripta habeant ** oblivisci non potest. Præcipue autem Ecclesia murus, quemadmodum et lumen, dicitur Christus ; sed utriusque partici - patione qui ejus fuere discipuli. Nonnulli ista ad sensuum objecta referentes, futura, tanquam præ- sentia, demonstrari arbitrantur. Omnia enim Deum in promptu habere, futuramque murorum instau- rationem post Babylonicæ civitatis expugnationem, in quam, castigationis ergo, magna ejus providen- C tia deductus es, inquit, longe ante describere. A quibus itaque destructa es, inquit, ab iisdem etiam de tuis finibus egressis instauraberis. Quod si fidem habes, vide etiam illos qui ad te coituri sunt. Visio enim, ut ita dicam, ipsa est fidelium auditio sicut et prophetarum. Nam et Michæas ait : « Ecce po- pulum in montibus dissipatum video, tanquam qui pastore destituitur "., Incolas deinceps tanquam monilia sponsam, habituram significat. Non est ¡gi- tur, aiunt, sponsas ornari ad amoris illius provoca - tionem, qui conjugii unitatem conservat, quæ sine dilectione stare non potest, improbandum. Veruin, omissa historia, ad primam explicationem revertamur. Quoniam enim brevi tempore, post- quau pia Judæorum instituta observari desierunt, excitata est Ecclesia: Cito ædificaberis, a quibus destructa fueras, intulit. Ut enim ipsi Judaeorum principes, sui sibi fuere excidii auctores, qui se Deum cum Mose collocutum esse scire quidem, Christum autem unde esset ignorare dixerunt ; sic ex ipsis rursum apostoli, recentis ædificationis opifices exstiterunt. Imo et ipsi, deleta Judzorum superstitione (ut de se his verbis : ‹ Si quæ ego destiuxi, iterum ædifico *7, › etc., testatur Paulus) Sionem recentem ex Evangelii instituto, Davide te- st Joan. Matth. xvi, 18. Ephes. 11, 20. Psal. cx vil, 73. of Psal. Lxv, 6. sa Psal, cr, 26. Luc. x, 20. ** III Reg. xxn, 47; If Paral. xviii, 16. 29. VARIE LECTIONES. s7 Galat. 11, 18.

τρα ἦν πάλιν αὐτός, ἐφ᾽ ἣν οἱ πρῶτοι θεμέλιοι κατ- εβλήθησαν, περὶ ὧν εἴρηται· . Ἐποικοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογωνιαίου Χριστοῦ Ἰησοῦ. Ὅτι δὲ αἱ τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαι χεῖρες εἴρηνται τῇ Γραφῇ, δηλοῖ τὸ « Α' χεῖρες σου ἐποίησάν με, καὶ ἔπλασάν με. » « ι "Ότι αὐτοῦ ἐστιν ἡ θάλασσα, καὶ τὴν ξηρὰν αἱ χεῖρες αυτ τοῦ ἔπλασαν. » Καὶ πάλιν· « Καὶ ἔργα τῶν χειρῶν πού εἰσιν οἱ οὐρανοί. » Τινὲς δὲ διὰ τὴν ἐπὶ τοῦ σταυ· ροῦ διάτρησιν τῶν χειρῶν λέγουσιν. Ὑπὲρ ἡμῶν γὰρ παθών, πῶς ἂν ἡμῶν ἐπιλάθοιτο; Τὸ γὰρ ὅλον πάθος ἐκ μέρους ἐδήλωσεν. Εἶποις δ᾽ ἂν καὶ ἄλλως. Φασὶν ὡς ἐν ταῖς τοῦ Πατέρες χερσὶν πάντες εἰσὶν οἱ πι στεύσαντες. Ελεγε γὰρ ὁ Χριστὸς περὶ τῶν ἰδίων προβάτων, ὡς « Οὐδεὶς ἁρπάσει αὐτὰ ἐκ τῶν χειρῶν τοῦ Πατέρας μου, ν τὴν ἐκεῖθεν σκέπην δηλῶν. δ'. Ει : . Τείχη δὲ τῆς Ἐκκλησίας οἱ τοῦ Χριστοῦ μαθηταὶ καὶ ἀπόστολοι, ὧν οὐ λαμβάνει λήθην. Εγέγραπτο γὰρ αὐτῶν ἐν οὐρανοῖς τὰ ὀνόματα τῇ βίβλῳ ζώντων εγκείμενα. Προηγουμένως μὲν γὰρ τῆς Ἐκκλησίας τεῖχός ἐστιν ὁ Χριστὸς, ὥσπερ καὶ φῶς· ἐν μεθέξει δὲ αὐτοῦ γεγονότες οἱ μαθηταὶ τούτων ἑκάτερον λέ- γονται. Τινὲς δὲ τὰ παρόντα νοήσαντες αἰσθητῶς, Ως παρόντα, φασί, λέγει τὰ μέλλοντα. Πάντα γὰρ αὐτῷ πάρεστι, καὶ προδιαγράφει την μέλλουσαν, μετά τὴν ἐκ Βαβυλῶνος ἅλωσιν, τῶν τειχῶν οἰκοδόμησιν, εἰς ἣν ἀπήχθης, φησί, παιδευόμενος, οὗ τῆς ἐμῆς προνοίας ἐκπεπτωκώς. Τοιγαροῦν οἱ καθελοῦντες οικοδομήσουσι, τῶν σῶν ἐξανιστάμενοι τόπων· εἰ δὲ καὶ πίστιν ἔχει;, ἄρα καὶ τοὺς εἰ; τὲ συναχθή σεσθαι μέλλοντας. Οψις γὰρ, ὡς εἰπεῖν, ἡ τῶν πι στῶν ἀκοὴ, καθὰ καὶ ἡ τῶν προφητῶν. Καὶ Μιχαίας γάρ φησιν· «Ἰδοὺ θεωρῶ τὸν λαὸν διεσκορπισμένον ἐν τοῖς ὄρεσιν, ὡς πρόβατα ποιμένα μὴ ἔχοντα. Φησὶν οὖν ὡς ἕξεις τοὺς οἰκήτορας, ὡς κόσμον τινὰ νυμφικόν. Οὐκ ἄρα, φασί, τὸ κοσμεῖσθαι νύμφας ἀπόβλητον πρὸς κίνησιν πόθου συνέχοντος τὴν τῆς συζυγίας ἑνότητα, ἣν ἀδύνατον ἀγάπης συνεστάναι χωρίς. ᾿Αλλὰ τὴν ἱστορίαν ἀφέντες, ἐπὶ τὴν πρώτην ἐξήγησ σιν ἀναδράμωμεν. Ἐπεὶ γὰρ ἐν βραχεῖ χρόνῳ ἡ ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησία συνέστη, πεπτωκότος τοῦ παρ' ῃ Ἰουδαίοις θεοσεβοῦς πολιτεύματος, ἐπάγει· Ταχύ οικοδομηθήσῃ, ὑφ' ὧν καθῄρεθης. Ως γὰρ Ιου- δαίων ἄρχοντες τῆς καθαιρέσεως αὐτῆς γεγόνασιν αἴτιοι, λέγοντες· « Ἡμεῖς οἴδαμεν ὅτι Μωσεί λελάλη κεν ὁ Θεὸς, τοῦτον δὲ οὐκ οἴδαμεν πόθεν ἐστί· . οὕτω πάλιν ἐξ αὐτῆς ἦσαν οἱ ἀπόστολοι, τῆς οἰκοδομῆς τῆς νέας ὄντες ἐργάται· αὐτοὶ δὲ οἱ τὴν Ἰουδαϊκήν Εθελοθρησκείαν καθῃςηκότες, οἷος ὁ Παῦλος λέγων· • Εἰ γὰρ ἃ κατέλυσα, ταῦτα πάλιν οἰκοδομῶ, » τὴν νέαν Σιών κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν συνεστήσαντο που Χ, *** οι Τῖσ. λ. καί. COMMENTARII IN ISAIAM. , A vialis suæ constructor Dei Filius edocuit cum sit- cavit Dicas vero et aliter. Aiunt enim eos in unius quando de suis ovibus loquens Christus, nullum eas minime carere doceret, affirmavit “. per petram suam se edificaturum Ecclesiam affir mavit so. Erat rursum et ipse petra, in quan prima illa jacta sunt fundamenta, de quibus dici- tur: Ædificati super fundamentum apostoloruin et prophetarum, ipso summo lapide angulari Jesu Christo 5º. Quod autem manuum nomine Dei virtutem significet Scriptura, vel inde constiterit, quod Manus tuæ fecerunt me et plasmaverunt me, ait Quoniam ipsius est mare, et aridam fundaverunt manus ejus ". › Rursum : ‹ Et opera manuum ejus sunt cœli¹³., Sunt vero qui isthæc ad manuum Christi perforationem, quam in cruce passus est, referri existiment. Qui enim no- stri, quorum nomine passus est, obliviscatur ? Totam siquidem passionem ab una ejusdem parte signifl- Patris manibus esse omnes qui fidem amplexi sunt: de Patris sui manibus erepturum, ut protectora Sunt porro Ecclesia: muri, discipuli et apostoli, quorum ipse, quod nomina in cœlis, in viventium libro descripta habeant ** oblivisci non potest. Præcipue autem Ecclesia murus, quemadmodum et lumen, dicitur Christus ; sed utriusque partici - patione qui ejus fuere discipuli. Nonnulli ista ad sensuum objecta referentes, futura, tanquam præ- sentia, demonstrari arbitrantur. Omnia enim Deum in promptu habere, futuramque murorum instau- rationem post Babylonicæ civitatis expugnationem, in quam, castigationis ergo, magna ejus providen- C tia deductus es, inquit, longe ante describere. A quibus itaque destructa es, inquit, ab iisdem etiam de tuis finibus egressis instauraberis. Quod si fidem habes, vide etiam illos qui ad te coituri sunt. Visio enim, ut ita dicam, ipsa est fidelium auditio sicut et prophetarum. Nam et Michæas ait : « Ecce po- pulum in montibus dissipatum video, tanquam qui pastore destituitur "., Incolas deinceps tanquam monilia sponsam, habituram significat. Non est ¡gi- tur, aiunt, sponsas ornari ad amoris illius provoca - tionem, qui conjugii unitatem conservat, quæ sine dilectione stare non potest, improbandum. Veruin, omissa historia, ad primam explicationem revertamur. Quoniam enim brevi tempore, post- quau pia Judæorum instituta observari desierunt, excitata est Ecclesia: Cito ædificaberis, a quibus destructa fueras, intulit. Ut enim ipsi Judaeorum principes, sui sibi fuere excidii auctores, qui se Deum cum Mose collocutum esse scire quidem, Christum autem unde esset ignorare dixerunt ; sic ex ipsis rursum apostoli, recentis ædificationis opifices exstiterunt. Imo et ipsi, deleta Judzorum superstitione (ut de se his verbis : ‹ Si quæ ego destiuxi, iterum ædifico *7, › etc., testatur Paulus) Sionem recentem ex Evangelii instituto, Davide te- st Joan. Matth. xvi, 18. Ephes. 11, 20. Psal. cx vil, 73. of Psal. Lxv, 6. sa Psal, cr, 26. Luc. x, 20. ** III Reg. xxn, 47; If Paral. xviii, 16. 29. VARIE LECTIONES. s7 Galat. 11, 18.

λιτείαν. Περὶ ὧν φησι καὶ Δαβίδ· « Καταστήσεις αὐτ Β τοὺς ἄρχοντας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ετεροι δὲ παρὰ τούτους δηλοῦνται διὰ τῶν ἑξῆς, οἱ ἐρημώσαντες μὲν τὴν Σιών, οὐ μὴν καὶ οἰκοδομήσαντες. Περὶ ὧν φησι, καὶ οἱ ἐρημώσαντες ἐκ σοῦ ἐξελεύσονται· καὶ καθ᾽ ἱστορίαν εσώζετο, μετὰ τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν τοῦ τῶν Ἰουδαίων ἔθνους ἐκπεπτωκότος τῆς αἰσθητῆς Ἱερουσαλήμ, πρὸς τῷ καὶ τοῦ θεοσε βοῦς πολιτεύματος ἐκπεσεῖν. Μετὰ ταῦτα προσωπο- ποιεῖ καθάπερ τινὰ νύμφην ἐπὶ πλήθει τέκνων κομῶσαν πρὸς ἢν φησιν· 'Αρον κύκλῳ τοὺς ὀς- θαλμούς σου, καὶ ἴδε πάντας. Καὶ, "Οτι πάντας αὐτούς, ὡς κόσμον, ἐνδύσῃ. Τίνας δὲ πάντας καὶ πόθεν ἐδίδαξε προειπών· « Ιδού οὗτοι πόρρωθεν ἥξουσι περὶ τῶν τεσσάρων κλιμάτων, εἰπὼν οὓς καὶ κόσμον τῆς τοῦ Χριστοῦ νύμφης Εκκλησίας καλεῖ. Ψυχαῖς γὰρ αὐτὴ κοσμίαις σεμνύνεται, τάς αὐτῶν ἀρετὰς, καὶ τὰ πνευματικὰ τούτων χαρ ρίσματα, ἀντὶ λίθων τιμίων περικειμένη. Διόπερ αὐτὴν ἱματισμῷ περιχρύσῳ καὶ πεποικιλμένῳ κεκοσμῆσθαι φησὶν ἡ Γραφὴ ὡς ἕκαστον ἐξ αὐτῆς εὐχαριστοῦντα λέγειν · «Αγαλλιάσθω ἡ ψυχή μου ἐπὶ τῷ Κυρίῳ· ἐνέδυσε γάρ με ἱμάτιον σωτη ρίου καὶ χιτῶνα εὐφροσύνης· ὡς νυμφίῳ περι- έθηκέ μοι κόσμον, καὶ ὡς νύμφῃ περιέθηκε μοι μίτραν. » Τινὲς δὲ τὸ παρὸν ῥητὸν δηλοῦν ἔφασαν τὴν ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἐξ Ἰσραὴλ σωτηρίαν, ὅτ' ἂν τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ. Εἶτά φησι, Καὶ τὰ ἔρημά σου στενοχωρήσει. Αντὶ γὰρ τῶν ἐκ περιτομῆς, τὸ τῶν ἐθνῶν ἀντεισ· ενήνεκται πλῆθος. Ανθ' ὧν φησιν· Οἱ καταπίνον τές σε, μακρυνθήσονται· ψευδοπροφῆται δηλονότι, καὶ καθηγηταὶ τοῦ λαοῦ, περὶ ὧν ἔλεγεν· Οἱ καταπίν νοντες τὸν λαόν μου ὅλῳ τῷ στόματι. Εἶτα τοὺς υἱοὺς τῆς Ἐκκλησίας εἰσάγει τόκον αἰτοῦντας διὰ τὸ πλῆ- θος πλατύτερον, οἵτινες ἦσαν ἐν ἀπωλείᾳ τὸ πρότε ρον. Οθεν φησὶν οὓς ἀπώλεσας, ὧν τὸ πλῆθος θαυ μάζουσα, τὴν ἐκ τῶν Ἰουδαίων ἀτεκνίαν ὁμολογεῖ λέγουσα· Ἐγὼ δὲ ἄτεκνος καὶ χήρα. Εἰ δὲ περὶ τῶν ἐθνῶν νοοῖτο, δηλοῖ τὴν προτέραν αὐτῶν πρὶν κληθῆναι κατάστασιν. Σύμφωνον δὲ τῷ, ποίησόν μοι τόπον, τὸ «Πλάτυνον τὸν τόπον τῆς σκηνῆς σου. Καὶ [τὰς δέρεις] τῶν αὐλαίων σου πῆξον. Μὴ φεισῇ, ἔτι εἰς τὰ δεξιὰ, καὶ εἰς τὰ ἀριστερὰ ἐκπέτασον. » Τοῦτο δὲ καὶ τῆς παρὰ Μωσεί σκηνῆς τὰ μήκη καὶ πλάτη δηλοί. Λεγούσῃ δὲ, Τίς ἐγέννησέ μοι τούτους; λεκτέον· Ἡ πίστις ἡ ἐν Χριστῷ, αὐτός τε Θεός. "Ο; καὶ πυνθανομένῃ φησίν· Ἰδοὺ αἴρω εἰς τὰ ἔθνη Ιδού τὴν χεῖρά μου, καὶ τὰ ἑξῆς· δηλῶν πόθεν ἥξει τῶν υἱῶν αὐτῇ καὶ θυγατέρων τὸ πλῆθος, χεῖρα καλῶν τὴν ἰδίαν ἰσχύν τε καὶ δύναμιν, τὸν Χριστὸν, ὃς διὰ τῶν θαυμάτων γέγονε τοῖς ἔθνεσιν ὑψηλὸς, καὶ διὰ τῆς ἀναστάσεως. Νήσους δὲ τὰς κατὰ μέρος Ἐκε κλησίας, ἐξ ὧν ἡ μία καὶ καθολικὴ πανταχοῦ. Σύστ οι &ψ. τὸ εἰπών. PROCOPII GAZÆI sie, construxerunt, qui principes eos super omnem A terram Deum esse constituturum vaticinatus est **. Verum præter istos, et alii etiam sequentibus in- dicantur, qui Sionem quidem vastarunt, sed non instaurarunt: de quibus, et qui te desolaveruni ve- nicnt ex te, adjecit. Quod etiam secundum histo riam, post conflatam e gentibus Ecclesiam obser- vatum est; cum sensibili Jerusalem Judeis adem- pta, pia quoque urbis disciplina sublata est. Deinde tanquam sponsæ alicujus sibi liberorum multitudine placentis personam inducit, ad eamque ait : Leva in circuitu oculos tuos et vide omnes. El, quia om- nibus illis, tanquam ornamento vestieris. Quinam autem isti omnes essent, et unde, superius indica- rit; cum undique a quatuor mundi plagis de longe venturos dixit, quos per Sponsa Christi ornamen· tum significavit. Animorum enim ipsa ornamentis commendatur, eorumdem virtutibus, donisque spi- ritualibus, tanquam pretiosis lapidibus, circum- amicta. Hinc est igitur quod eam vestitu deaurato, et vario sic ormari Scriptura testatur ", ut illud ex ea quilibet gratias acturus facile usurpet: • Lætatur anima mea in Domino. Induit enim me vestimento salutis, et tunica lætitiæ. Ornatu me, Lanquam sponsum, et zona, tanquam sponsam, ciro cumdedit . Nonnulli verba ista ad salutem, quæ ulcimo tandemn Israelitas manet, cum gentium plenitudo ingressa fuerit ", referendum arbitran- tur. Deinde, Et deserta tua angustiora faciet, inquit. Est enim in circumcisorum locum ipsa gentium G intro admissa multitudo : pro quibus, qui te ab- forbebant, longe fugabuntur ; falsi nimirum prophe- tæ, el duces populi, quos pleno ore populum suum absorbere conquerebatur Dominus. Locum deinde Ecclesia ampliorem, propter frequentiam et copiam, postulantes filios, qui ante perierant, facit : indeque, quos perdidisli, adjecit, quorum rursun frequentiam demirata, Judæorum orbita- tem agnoscit, seque sine liberis, et viduam esse conftetur. Quod si de gentibus intelligitur, sta- tum, in quo essent, priusquam vocarentur, de- monstret necesse est. Est vero isti, quod bic, fac mihi locum, habemus, aliud non incongruum, ubi legitur : ‹ Dilata locum tabernaculi tui, pellesque tentoriorum tuorum fige. Ne parcas; adhuc ad dextram et lævam extende "., istud autem vel Rom. x1, 25. 6: Isa. Liv, 2. VARIA LECTIONES. ipsa Mosaici tabernaculi magnitudo amplitudoque indicarint. Verum enimvero quis sibi istos genuerit quærenti, fides in Christo, Deusque ipse respon- dendum est, qui etiam postulanti respondet: Ecce elevo super gentes manum meam, et quæ deinceps ; ita videlicet, unde ei filiorum et filiarum multitudo ventura sit, demonstrans; manusque vocabulo vir- tutem suam et potentiam, Christum nimirum, si- • Psal. xLiv, 17. ibid. 10. 133. LXI, 10. D

λιτείαν. Περὶ ὧν φησι καὶ Δαβίδ· « Καταστήσεις αὐτ Β τοὺς ἄρχοντας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ετεροι δὲ παρὰ τούτους δηλοῦνται διὰ τῶν ἑξῆς, οἱ ἐρημώσαντες μὲν τὴν Σιών, οὐ μὴν καὶ οἰκοδομήσαντες. Περὶ ὧν φησι, καὶ οἱ ἐρημώσαντες ἐκ σοῦ ἐξελεύσονται· καὶ καθ᾽ ἱστορίαν εσώζετο, μετὰ τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν τοῦ τῶν Ἰουδαίων ἔθνους ἐκπεπτωκότος τῆς αἰσθητῆς Ἱερουσαλήμ, πρὸς τῷ καὶ τοῦ θεοσε βοῦς πολιτεύματος ἐκπεσεῖν. Μετὰ ταῦτα προσωπο- ποιεῖ καθάπερ τινὰ νύμφην ἐπὶ πλήθει τέκνων κομῶσαν πρὸς ἢν φησιν· 'Αρον κύκλῳ τοὺς ὀς- θαλμούς σου, καὶ ἴδε πάντας. Καὶ, "Οτι πάντας αὐτούς, ὡς κόσμον, ἐνδύσῃ. Τίνας δὲ πάντας καὶ πόθεν ἐδίδαξε προειπών· « Ιδού οὗτοι πόρρωθεν ἥξουσι περὶ τῶν τεσσάρων κλιμάτων, εἰπὼν οὓς καὶ κόσμον τῆς τοῦ Χριστοῦ νύμφης Εκκλησίας καλεῖ. Ψυχαῖς γὰρ αὐτὴ κοσμίαις σεμνύνεται, τάς αὐτῶν ἀρετὰς, καὶ τὰ πνευματικὰ τούτων χαρ ρίσματα, ἀντὶ λίθων τιμίων περικειμένη. Διόπερ αὐτὴν ἱματισμῷ περιχρύσῳ καὶ πεποικιλμένῳ κεκοσμῆσθαι φησὶν ἡ Γραφὴ ὡς ἕκαστον ἐξ αὐτῆς εὐχαριστοῦντα λέγειν · «Αγαλλιάσθω ἡ ψυχή μου ἐπὶ τῷ Κυρίῳ· ἐνέδυσε γάρ με ἱμάτιον σωτη ρίου καὶ χιτῶνα εὐφροσύνης· ὡς νυμφίῳ περι- έθηκέ μοι κόσμον, καὶ ὡς νύμφῃ περιέθηκε μοι μίτραν. » Τινὲς δὲ τὸ παρὸν ῥητὸν δηλοῦν ἔφασαν τὴν ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἐξ Ἰσραὴλ σωτηρίαν, ὅτ' ἂν τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ. Εἶτά φησι, Καὶ τὰ ἔρημά σου στενοχωρήσει. Αντὶ γὰρ τῶν ἐκ περιτομῆς, τὸ τῶν ἐθνῶν ἀντεισ· ενήνεκται πλῆθος. Ανθ' ὧν φησιν· Οἱ καταπίνον τές σε, μακρυνθήσονται· ψευδοπροφῆται δηλονότι, καὶ καθηγηταὶ τοῦ λαοῦ, περὶ ὧν ἔλεγεν· Οἱ καταπίν νοντες τὸν λαόν μου ὅλῳ τῷ στόματι. Εἶτα τοὺς υἱοὺς τῆς Ἐκκλησίας εἰσάγει τόκον αἰτοῦντας διὰ τὸ πλῆ- θος πλατύτερον, οἵτινες ἦσαν ἐν ἀπωλείᾳ τὸ πρότε ρον. Οθεν φησὶν οὓς ἀπώλεσας, ὧν τὸ πλῆθος θαυ μάζουσα, τὴν ἐκ τῶν Ἰουδαίων ἀτεκνίαν ὁμολογεῖ λέγουσα· Ἐγὼ δὲ ἄτεκνος καὶ χήρα. Εἰ δὲ περὶ τῶν ἐθνῶν νοοῖτο, δηλοῖ τὴν προτέραν αὐτῶν πρὶν κληθῆναι κατάστασιν. Σύμφωνον δὲ τῷ, ποίησόν μοι τόπον, τὸ «Πλάτυνον τὸν τόπον τῆς σκηνῆς σου. Καὶ [τὰς δέρεις] τῶν αὐλαίων σου πῆξον. Μὴ φεισῇ, ἔτι εἰς τὰ δεξιὰ, καὶ εἰς τὰ ἀριστερὰ ἐκπέτασον. » Τοῦτο δὲ καὶ τῆς παρὰ Μωσεί σκηνῆς τὰ μήκη καὶ πλάτη δηλοί. Λεγούσῃ δὲ, Τίς ἐγέννησέ μοι τούτους; λεκτέον· Ἡ πίστις ἡ ἐν Χριστῷ, αὐτός τε Θεός. "Ο; καὶ πυνθανομένῃ φησίν· Ἰδοὺ αἴρω εἰς τὰ ἔθνη Ιδού τὴν χεῖρά μου, καὶ τὰ ἑξῆς· δηλῶν πόθεν ἥξει τῶν υἱῶν αὐτῇ καὶ θυγατέρων τὸ πλῆθος, χεῖρα καλῶν τὴν ἰδίαν ἰσχύν τε καὶ δύναμιν, τὸν Χριστὸν, ὃς διὰ τῶν θαυμάτων γέγονε τοῖς ἔθνεσιν ὑψηλὸς, καὶ διὰ τῆς ἀναστάσεως. Νήσους δὲ τὰς κατὰ μέρος Ἐκε κλησίας, ἐξ ὧν ἡ μία καὶ καθολικὴ πανταχοῦ. Σύστ οι &ψ. τὸ εἰπών. PROCOPII GAZÆI sie, construxerunt, qui principes eos super omnem A terram Deum esse constituturum vaticinatus est **. Verum præter istos, et alii etiam sequentibus in- dicantur, qui Sionem quidem vastarunt, sed non instaurarunt: de quibus, et qui te desolaveruni ve- nicnt ex te, adjecit. Quod etiam secundum histo riam, post conflatam e gentibus Ecclesiam obser- vatum est; cum sensibili Jerusalem Judeis adem- pta, pia quoque urbis disciplina sublata est. Deinde tanquam sponsæ alicujus sibi liberorum multitudine placentis personam inducit, ad eamque ait : Leva in circuitu oculos tuos et vide omnes. El, quia om- nibus illis, tanquam ornamento vestieris. Quinam autem isti omnes essent, et unde, superius indica- rit; cum undique a quatuor mundi plagis de longe venturos dixit, quos per Sponsa Christi ornamen· tum significavit. Animorum enim ipsa ornamentis commendatur, eorumdem virtutibus, donisque spi- ritualibus, tanquam pretiosis lapidibus, circum- amicta. Hinc est igitur quod eam vestitu deaurato, et vario sic ormari Scriptura testatur ", ut illud ex ea quilibet gratias acturus facile usurpet: • Lætatur anima mea in Domino. Induit enim me vestimento salutis, et tunica lætitiæ. Ornatu me, Lanquam sponsum, et zona, tanquam sponsam, ciro cumdedit . Nonnulli verba ista ad salutem, quæ ulcimo tandemn Israelitas manet, cum gentium plenitudo ingressa fuerit ", referendum arbitran- tur. Deinde, Et deserta tua angustiora faciet, inquit. Est enim in circumcisorum locum ipsa gentium G intro admissa multitudo : pro quibus, qui te ab- forbebant, longe fugabuntur ; falsi nimirum prophe- tæ, el duces populi, quos pleno ore populum suum absorbere conquerebatur Dominus. Locum deinde Ecclesia ampliorem, propter frequentiam et copiam, postulantes filios, qui ante perierant, facit : indeque, quos perdidisli, adjecit, quorum rursun frequentiam demirata, Judæorum orbita- tem agnoscit, seque sine liberis, et viduam esse conftetur. Quod si de gentibus intelligitur, sta- tum, in quo essent, priusquam vocarentur, de- monstret necesse est. Est vero isti, quod bic, fac mihi locum, habemus, aliud non incongruum, ubi legitur : ‹ Dilata locum tabernaculi tui, pellesque tentoriorum tuorum fige. Ne parcas; adhuc ad dextram et lævam extende "., istud autem vel Rom. x1, 25. 6: Isa. Liv, 2. VARIA LECTIONES. ipsa Mosaici tabernaculi magnitudo amplitudoque indicarint. Verum enimvero quis sibi istos genuerit quærenti, fides in Christo, Deusque ipse respon- dendum est, qui etiam postulanti respondet: Ecce elevo super gentes manum meam, et quæ deinceps ; ita videlicet, unde ei filiorum et filiarum multitudo ventura sit, demonstrans; manusque vocabulo vir- tutem suam et potentiam, Christum nimirum, si- • Psal. xLiv, 17. ibid. 10. 133. LXI, 10. D

λιτείαν. Περὶ ὧν φησι καὶ Δαβίδ· « Καταστήσεις αὐτ Β τοὺς ἄρχοντας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ετεροι δὲ παρὰ τούτους δηλοῦνται διὰ τῶν ἑξῆς, οἱ ἐρημώσαντες μὲν τὴν Σιών, οὐ μὴν καὶ οἰκοδομήσαντες. Περὶ ὧν φησι, καὶ οἱ ἐρημώσαντες ἐκ σοῦ ἐξελεύσονται· καὶ καθ᾽ ἱστορίαν εσώζετο, μετὰ τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν τοῦ τῶν Ἰουδαίων ἔθνους ἐκπεπτωκότος τῆς αἰσθητῆς Ἱερουσαλήμ, πρὸς τῷ καὶ τοῦ θεοσε βοῦς πολιτεύματος ἐκπεσεῖν. Μετὰ ταῦτα προσωπο- ποιεῖ καθάπερ τινὰ νύμφην ἐπὶ πλήθει τέκνων κομῶσαν πρὸς ἢν φησιν· 'Αρον κύκλῳ τοὺς ὀς- θαλμούς σου, καὶ ἴδε πάντας. Καὶ, "Οτι πάντας αὐτούς, ὡς κόσμον, ἐνδύσῃ. Τίνας δὲ πάντας καὶ πόθεν ἐδίδαξε προειπών· « Ιδού οὗτοι πόρρωθεν ἥξουσι περὶ τῶν τεσσάρων κλιμάτων, εἰπὼν οὓς καὶ κόσμον τῆς τοῦ Χριστοῦ νύμφης Εκκλησίας καλεῖ. Ψυχαῖς γὰρ αὐτὴ κοσμίαις σεμνύνεται, τάς αὐτῶν ἀρετὰς, καὶ τὰ πνευματικὰ τούτων χαρ ρίσματα, ἀντὶ λίθων τιμίων περικειμένη. Διόπερ αὐτὴν ἱματισμῷ περιχρύσῳ καὶ πεποικιλμένῳ κεκοσμῆσθαι φησὶν ἡ Γραφὴ ὡς ἕκαστον ἐξ αὐτῆς εὐχαριστοῦντα λέγειν · «Αγαλλιάσθω ἡ ψυχή μου ἐπὶ τῷ Κυρίῳ· ἐνέδυσε γάρ με ἱμάτιον σωτη ρίου καὶ χιτῶνα εὐφροσύνης· ὡς νυμφίῳ περι- έθηκέ μοι κόσμον, καὶ ὡς νύμφῃ περιέθηκε μοι μίτραν. » Τινὲς δὲ τὸ παρὸν ῥητὸν δηλοῦν ἔφασαν τὴν ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἐξ Ἰσραὴλ σωτηρίαν, ὅτ' ἂν τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ. Εἶτά φησι, Καὶ τὰ ἔρημά σου στενοχωρήσει. Αντὶ γὰρ τῶν ἐκ περιτομῆς, τὸ τῶν ἐθνῶν ἀντεισ· ενήνεκται πλῆθος. Ανθ' ὧν φησιν· Οἱ καταπίνον τές σε, μακρυνθήσονται· ψευδοπροφῆται δηλονότι, καὶ καθηγηταὶ τοῦ λαοῦ, περὶ ὧν ἔλεγεν· Οἱ καταπίν νοντες τὸν λαόν μου ὅλῳ τῷ στόματι. Εἶτα τοὺς υἱοὺς τῆς Ἐκκλησίας εἰσάγει τόκον αἰτοῦντας διὰ τὸ πλῆ- θος πλατύτερον, οἵτινες ἦσαν ἐν ἀπωλείᾳ τὸ πρότε ρον. Οθεν φησὶν οὓς ἀπώλεσας, ὧν τὸ πλῆθος θαυ μάζουσα, τὴν ἐκ τῶν Ἰουδαίων ἀτεκνίαν ὁμολογεῖ λέγουσα· Ἐγὼ δὲ ἄτεκνος καὶ χήρα. Εἰ δὲ περὶ τῶν ἐθνῶν νοοῖτο, δηλοῖ τὴν προτέραν αὐτῶν πρὶν κληθῆναι κατάστασιν. Σύμφωνον δὲ τῷ, ποίησόν μοι τόπον, τὸ «Πλάτυνον τὸν τόπον τῆς σκηνῆς σου. Καὶ [τὰς δέρεις] τῶν αὐλαίων σου πῆξον. Μὴ φεισῇ, ἔτι εἰς τὰ δεξιὰ, καὶ εἰς τὰ ἀριστερὰ ἐκπέτασον. » Τοῦτο δὲ καὶ τῆς παρὰ Μωσεί σκηνῆς τὰ μήκη καὶ πλάτη δηλοί. Λεγούσῃ δὲ, Τίς ἐγέννησέ μοι τούτους; λεκτέον· Ἡ πίστις ἡ ἐν Χριστῷ, αὐτός τε Θεός. "Ο; καὶ πυνθανομένῃ φησίν· Ἰδοὺ αἴρω εἰς τὰ ἔθνη Ιδού τὴν χεῖρά μου, καὶ τὰ ἑξῆς· δηλῶν πόθεν ἥξει τῶν υἱῶν αὐτῇ καὶ θυγατέρων τὸ πλῆθος, χεῖρα καλῶν τὴν ἰδίαν ἰσχύν τε καὶ δύναμιν, τὸν Χριστὸν, ὃς διὰ τῶν θαυμάτων γέγονε τοῖς ἔθνεσιν ὑψηλὸς, καὶ διὰ τῆς ἀναστάσεως. Νήσους δὲ τὰς κατὰ μέρος Ἐκε κλησίας, ἐξ ὧν ἡ μία καὶ καθολικὴ πανταχοῦ. Σύστ οι &ψ. τὸ εἰπών. PROCOPII GAZÆI sie, construxerunt, qui principes eos super omnem A terram Deum esse constituturum vaticinatus est **. Verum præter istos, et alii etiam sequentibus in- dicantur, qui Sionem quidem vastarunt, sed non instaurarunt: de quibus, et qui te desolaveruni ve- nicnt ex te, adjecit. Quod etiam secundum histo riam, post conflatam e gentibus Ecclesiam obser- vatum est; cum sensibili Jerusalem Judeis adem- pta, pia quoque urbis disciplina sublata est. Deinde tanquam sponsæ alicujus sibi liberorum multitudine placentis personam inducit, ad eamque ait : Leva in circuitu oculos tuos et vide omnes. El, quia om- nibus illis, tanquam ornamento vestieris. Quinam autem isti omnes essent, et unde, superius indica- rit; cum undique a quatuor mundi plagis de longe venturos dixit, quos per Sponsa Christi ornamen· tum significavit. Animorum enim ipsa ornamentis commendatur, eorumdem virtutibus, donisque spi- ritualibus, tanquam pretiosis lapidibus, circum- amicta. Hinc est igitur quod eam vestitu deaurato, et vario sic ormari Scriptura testatur ", ut illud ex ea quilibet gratias acturus facile usurpet: • Lætatur anima mea in Domino. Induit enim me vestimento salutis, et tunica lætitiæ. Ornatu me, Lanquam sponsum, et zona, tanquam sponsam, ciro cumdedit . Nonnulli verba ista ad salutem, quæ ulcimo tandemn Israelitas manet, cum gentium plenitudo ingressa fuerit ", referendum arbitran- tur. Deinde, Et deserta tua angustiora faciet, inquit. Est enim in circumcisorum locum ipsa gentium G intro admissa multitudo : pro quibus, qui te ab- forbebant, longe fugabuntur ; falsi nimirum prophe- tæ, el duces populi, quos pleno ore populum suum absorbere conquerebatur Dominus. Locum deinde Ecclesia ampliorem, propter frequentiam et copiam, postulantes filios, qui ante perierant, facit : indeque, quos perdidisli, adjecit, quorum rursun frequentiam demirata, Judæorum orbita- tem agnoscit, seque sine liberis, et viduam esse conftetur. Quod si de gentibus intelligitur, sta- tum, in quo essent, priusquam vocarentur, de- monstret necesse est. Est vero isti, quod bic, fac mihi locum, habemus, aliud non incongruum, ubi legitur : ‹ Dilata locum tabernaculi tui, pellesque tentoriorum tuorum fige. Ne parcas; adhuc ad dextram et lævam extende "., istud autem vel Rom. x1, 25. 6: Isa. Liv, 2. VARIA LECTIONES. ipsa Mosaici tabernaculi magnitudo amplitudoque indicarint. Verum enimvero quis sibi istos genuerit quærenti, fides in Christo, Deusque ipse respon- dendum est, qui etiam postulanti respondet: Ecce elevo super gentes manum meam, et quæ deinceps ; ita videlicet, unde ei filiorum et filiarum multitudo ventura sit, demonstrans; manusque vocabulo vir- tutem suam et potentiam, Christum nimirum, si- • Psal. xLiv, 17. ibid. 10. 133. LXI, 10. D

λιτείαν. Περὶ ὧν φησι καὶ Δαβίδ· « Καταστήσεις αὐτ Β τοὺς ἄρχοντας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ετεροι δὲ παρὰ τούτους δηλοῦνται διὰ τῶν ἑξῆς, οἱ ἐρημώσαντες μὲν τὴν Σιών, οὐ μὴν καὶ οἰκοδομήσαντες. Περὶ ὧν φησι, καὶ οἱ ἐρημώσαντες ἐκ σοῦ ἐξελεύσονται· καὶ καθ᾽ ἱστορίαν εσώζετο, μετὰ τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν τοῦ τῶν Ἰουδαίων ἔθνους ἐκπεπτωκότος τῆς αἰσθητῆς Ἱερουσαλήμ, πρὸς τῷ καὶ τοῦ θεοσε βοῦς πολιτεύματος ἐκπεσεῖν. Μετὰ ταῦτα προσωπο- ποιεῖ καθάπερ τινὰ νύμφην ἐπὶ πλήθει τέκνων κομῶσαν πρὸς ἢν φησιν· 'Αρον κύκλῳ τοὺς ὀς- θαλμούς σου, καὶ ἴδε πάντας. Καὶ, "Οτι πάντας αὐτούς, ὡς κόσμον, ἐνδύσῃ. Τίνας δὲ πάντας καὶ πόθεν ἐδίδαξε προειπών· « Ιδού οὗτοι πόρρωθεν ἥξουσι περὶ τῶν τεσσάρων κλιμάτων, εἰπὼν οὓς καὶ κόσμον τῆς τοῦ Χριστοῦ νύμφης Εκκλησίας καλεῖ. Ψυχαῖς γὰρ αὐτὴ κοσμίαις σεμνύνεται, τάς αὐτῶν ἀρετὰς, καὶ τὰ πνευματικὰ τούτων χαρ ρίσματα, ἀντὶ λίθων τιμίων περικειμένη. Διόπερ αὐτὴν ἱματισμῷ περιχρύσῳ καὶ πεποικιλμένῳ κεκοσμῆσθαι φησὶν ἡ Γραφὴ ὡς ἕκαστον ἐξ αὐτῆς εὐχαριστοῦντα λέγειν · «Αγαλλιάσθω ἡ ψυχή μου ἐπὶ τῷ Κυρίῳ· ἐνέδυσε γάρ με ἱμάτιον σωτη ρίου καὶ χιτῶνα εὐφροσύνης· ὡς νυμφίῳ περι- έθηκέ μοι κόσμον, καὶ ὡς νύμφῃ περιέθηκε μοι μίτραν. » Τινὲς δὲ τὸ παρὸν ῥητὸν δηλοῦν ἔφασαν τὴν ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἐξ Ἰσραὴλ σωτηρίαν, ὅτ' ἂν τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ. Εἶτά φησι, Καὶ τὰ ἔρημά σου στενοχωρήσει. Αντὶ γὰρ τῶν ἐκ περιτομῆς, τὸ τῶν ἐθνῶν ἀντεισ· ενήνεκται πλῆθος. Ανθ' ὧν φησιν· Οἱ καταπίνον τές σε, μακρυνθήσονται· ψευδοπροφῆται δηλονότι, καὶ καθηγηταὶ τοῦ λαοῦ, περὶ ὧν ἔλεγεν· Οἱ καταπίν νοντες τὸν λαόν μου ὅλῳ τῷ στόματι. Εἶτα τοὺς υἱοὺς τῆς Ἐκκλησίας εἰσάγει τόκον αἰτοῦντας διὰ τὸ πλῆ- θος πλατύτερον, οἵτινες ἦσαν ἐν ἀπωλείᾳ τὸ πρότε ρον. Οθεν φησὶν οὓς ἀπώλεσας, ὧν τὸ πλῆθος θαυ μάζουσα, τὴν ἐκ τῶν Ἰουδαίων ἀτεκνίαν ὁμολογεῖ λέγουσα· Ἐγὼ δὲ ἄτεκνος καὶ χήρα. Εἰ δὲ περὶ τῶν ἐθνῶν νοοῖτο, δηλοῖ τὴν προτέραν αὐτῶν πρὶν κληθῆναι κατάστασιν. Σύμφωνον δὲ τῷ, ποίησόν μοι τόπον, τὸ «Πλάτυνον τὸν τόπον τῆς σκηνῆς σου. Καὶ [τὰς δέρεις] τῶν αὐλαίων σου πῆξον. Μὴ φεισῇ, ἔτι εἰς τὰ δεξιὰ, καὶ εἰς τὰ ἀριστερὰ ἐκπέτασον. » Τοῦτο δὲ καὶ τῆς παρὰ Μωσεί σκηνῆς τὰ μήκη καὶ πλάτη δηλοί. Λεγούσῃ δὲ, Τίς ἐγέννησέ μοι τούτους; λεκτέον· Ἡ πίστις ἡ ἐν Χριστῷ, αὐτός τε Θεός. "Ο; καὶ πυνθανομένῃ φησίν· Ἰδοὺ αἴρω εἰς τὰ ἔθνη Ιδού τὴν χεῖρά μου, καὶ τὰ ἑξῆς· δηλῶν πόθεν ἥξει τῶν υἱῶν αὐτῇ καὶ θυγατέρων τὸ πλῆθος, χεῖρα καλῶν τὴν ἰδίαν ἰσχύν τε καὶ δύναμιν, τὸν Χριστὸν, ὃς διὰ τῶν θαυμάτων γέγονε τοῖς ἔθνεσιν ὑψηλὸς, καὶ διὰ τῆς ἀναστάσεως. Νήσους δὲ τὰς κατὰ μέρος Ἐκε κλησίας, ἐξ ὧν ἡ μία καὶ καθολικὴ πανταχοῦ. Σύστ οι &ψ. τὸ εἰπών. PROCOPII GAZÆI sie, construxerunt, qui principes eos super omnem A terram Deum esse constituturum vaticinatus est **. Verum præter istos, et alii etiam sequentibus in- dicantur, qui Sionem quidem vastarunt, sed non instaurarunt: de quibus, et qui te desolaveruni ve- nicnt ex te, adjecit. Quod etiam secundum histo riam, post conflatam e gentibus Ecclesiam obser- vatum est; cum sensibili Jerusalem Judeis adem- pta, pia quoque urbis disciplina sublata est. Deinde tanquam sponsæ alicujus sibi liberorum multitudine placentis personam inducit, ad eamque ait : Leva in circuitu oculos tuos et vide omnes. El, quia om- nibus illis, tanquam ornamento vestieris. Quinam autem isti omnes essent, et unde, superius indica- rit; cum undique a quatuor mundi plagis de longe venturos dixit, quos per Sponsa Christi ornamen· tum significavit. Animorum enim ipsa ornamentis commendatur, eorumdem virtutibus, donisque spi- ritualibus, tanquam pretiosis lapidibus, circum- amicta. Hinc est igitur quod eam vestitu deaurato, et vario sic ormari Scriptura testatur ", ut illud ex ea quilibet gratias acturus facile usurpet: • Lætatur anima mea in Domino. Induit enim me vestimento salutis, et tunica lætitiæ. Ornatu me, Lanquam sponsum, et zona, tanquam sponsam, ciro cumdedit . Nonnulli verba ista ad salutem, quæ ulcimo tandemn Israelitas manet, cum gentium plenitudo ingressa fuerit ", referendum arbitran- tur. Deinde, Et deserta tua angustiora faciet, inquit. Est enim in circumcisorum locum ipsa gentium G intro admissa multitudo : pro quibus, qui te ab- forbebant, longe fugabuntur ; falsi nimirum prophe- tæ, el duces populi, quos pleno ore populum suum absorbere conquerebatur Dominus. Locum deinde Ecclesia ampliorem, propter frequentiam et copiam, postulantes filios, qui ante perierant, facit : indeque, quos perdidisli, adjecit, quorum rursun frequentiam demirata, Judæorum orbita- tem agnoscit, seque sine liberis, et viduam esse conftetur. Quod si de gentibus intelligitur, sta- tum, in quo essent, priusquam vocarentur, de- monstret necesse est. Est vero isti, quod bic, fac mihi locum, habemus, aliud non incongruum, ubi legitur : ‹ Dilata locum tabernaculi tui, pellesque tentoriorum tuorum fige. Ne parcas; adhuc ad dextram et lævam extende "., istud autem vel Rom. x1, 25. 6: Isa. Liv, 2. VARIA LECTIONES. ipsa Mosaici tabernaculi magnitudo amplitudoque indicarint. Verum enimvero quis sibi istos genuerit quærenti, fides in Christo, Deusque ipse respon- dendum est, qui etiam postulanti respondet: Ecce elevo super gentes manum meam, et quæ deinceps ; ita videlicet, unde ei filiorum et filiarum multitudo ventura sit, demonstrans; manusque vocabulo vir- tutem suam et potentiam, Christum nimirum, si- • Psal. xLiv, 17. ibid. 10. 133. LXI, 10. D

σημον δὲ, τὸ περὶ τοῦ σταυροῦ καὶ τῆς ἀναστάσεως Α' κήρυγμα. Αντὶ δὲ τοῦ ἐν κόλπῳ, ἐν ἀγκάλαις ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Τίνες δὲ τοῦτο ποιήσουσιν; δῆ- λον ὡς ἀπόστολοί τε, καὶ οἱ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκα οι, οἷα νηπίους χειραγωγοῦντες τοὺς προσιόντας τῇ πίστει, οἷς ἔλεγε καὶ Παῦλος· « Γάλα ὑμᾶς ἐπότισα.» Καὶ πάλιν· ο Τεκνία μου, οὓς πάλιν ὠδίνω. » Καὶ πάλιν· ο ὡς ἂν τροφὸς θάλπη τὰ ἑαυτῆς τέκνα, ο οὕτως ἱμειρόμενοι ὑμῶν εὐδοκοῦμεν μεταδοῦναι ὑμῖν οὐ μόνον τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ καὶ τὰς ἑαυτῶν ψυχάς· ὅτε καὶ τῶν προσιόντων ἐβόα τὸ πλῆ θος· ὁ Δεῦτε, ἀναβῶμεν εἰς τὸ μέρος τοῦ Κυρίου, καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ, ο καὶ τὰ ἐφεξῆς. Δηλοῖ δὲ τὸν ἐν κόλποις, καὶ ἐπ' ὤμων, τὸ χωρὶς ἱδρῶτος, τοῦ Θεοῦ τὴν ὁδὸν κατευθύνοντος, κατὰ τὸ, • Οδὸς εὐσεβῶν εὐθεῖα ἐγένετο. ο Καὶ ὡς ἐκ τοῦ Βαπτιστοῦ δὲ ἐλέγετο τὸ, « Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, » καὶ τὰ ἑπόμενα. Ει Τὴν δὲ τιμὴν τῶν πιστῶν τὴν εἰς ἄκρον δηλοῖ τὸ, Τιθηνούς λέγειν βασιλεῖς, καὶ τὰς ἀρχούσας τρο φούς, τὴν ἀνωτάτω δηλοῦν 1, καὶ τὰς κατ᾽ ἔθνος. Αρχὰς τροφῶν δίκην ἐξυπηρετουμένων : τοῖς ἐν- δεέσι τῆς Ἐκκλησίας διὰ τῶν διδομένων σιτηρεσίων. Καὶ ἄλλως δὲ, ἡ πολλή κηδεμονία δόξαν τροφέων παρίστησιν, οἳ καὶ κλίνοντες ἐν Ἐκκλησίᾳ γόνυ, τῇ γῇ τὸ μέτωπον προσερείδουσι, καὶ τὸν χοῦν, ὡς εἰπεῖν, ἐκλαχεῖν ἡ διὰ πίστιν ποθοῦντες. Ταῦτα δὲ πρὸς τὴν βασίλισσαν τὴν ἐκ δεξιῶν Χριστῷ παριστα μένην ὁ τεσσαρακοστός τέταρτος λέγει ψαλμός, ἣν καὶ ἐξ ἀλλοφύλων οὖσαν δηλοῖ. Όμοια δὲ καὶ εἰς αὐτὸν τὸν βασιλέα ὁ ἑβδομηκοστός πρῶτος. Οὐκοῦν περὶ τῆς Ἐκκλησίας τῆς ἐν Χριστῷ, τὰ λεγόμενα πρὸς τὴν Ιερουσαλήμ, ἢ τὴν δόξαν ἔχει τοῦ Χριστοῦ. Τούτων δὲ, φησί, γιγνομένων, γνώσῃ ὅτι ἐγὼ Κύριος, καὶ οὐκ αἰσχυνθήσονται οἱ ὑπομένοντές με. Καλόν γὰρ μὴ ἀπογινώσκειν τὴν ἐλπίδα πρὸ τῆς τῶν ἔργων ἐκβάσεως. Εἶτα διδάσκει, τίνα τρόπον τὰ ὑπὸ χεῖρα τοῦ διαβόλου πρότερον ἔθνη ἠλευθερώθη διὰ τῆς τοῦ Σωτῆρος δυνάμεως. Ο διὰ τῆς παραβολῆς ἐδήλωσεν ὁ Χριστός· ο Πῶς, λέγων, δύναταί τις εἰσελθεῖν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ ἰσχυροῦ, καὶ τὰ σκεύη αὐτοῦ διαρπά σαι, ἐὰν μὴ πρῶτον δήσῃ τὸν ἰσχυρόν; : Καὶ νῦν δέ φησι, Μή τι τῷ τυχόντι δυνατὸν παρὰ τοῦ διαβόλου σκύλα λαβεῖν; ὃν ἐκάλεσε γίγαντα· κἂν ἐπιχειρῇ δέ τις τοῦτο δικαίως ποιῶν, ἄρα ἀθῶος γενήσεται, καὶ οὐ κρατηθεὶς κινδυνεύσει ; ἀντὶ γὰρ τοῦ ἀδίκως, τὸ Ἑβραϊκὸν δικαίως ἔχει. Δίκαιον μὲν γὰρ τοῦτο ποιεῖν. ᾿Αλλὰ τίς τοσοῦτόν ἐστι δυνατός; ἄνθρωπος μὲν οὐδείς. Οπως δὲ τὸ παρὰ ἀνθρώποις ἀδύνατον, τῷ Θεῷ δυνατὸν ἐπιφέρει. Εἰ δὲ ἀδίκως ἔχει, κατὰ τοὺς Εβδομήκοντα, τὸ ῥητὸν, περὶ τοῦ διαβόλου φησὶ, δηλῶν ὡς ἀδίκως ἐπιπηδήσας τοῖς ἠδικηκόσι σε Η άφ. τὴν ἀνωτάτω δηλοῦν. γρ. ἐξυπηρετουμένος. ἡ γρ. ἐκλείχειν. COMMENTARII IN ISAIAM gnificans, qui a gentibus ipsis, propter admirabi Dei Jacob , B lia opera, et resurrectionem, excelsus habitus est. Insularum porro nomine, Ecclesias singulares intel- ligit, ex quibus una est ubique, et catholica. Signum deinde ipsa fuerit crucis et resurrectionis promulgatio. Sed ubi in sinu, habemus, in uluis alii transtulerunt. Verum, quinam ii, qui illud præstituri sunt? Apostoli procul dubio, et Fecle- siæ magistri, qui ad fidem accedentes parvulos, tanquam manu, ductabant : quales illi exstiterunt, ad quos et Pauli illa sunt : « Lac vobis potum de- di . Et rursum : • Filii mei, quos rursum par- turio › Item : ‹ Tanquam si nutrix foveat filios suos sic affectu in vos propensi volebamus vobis tradere non solum Evangelium Christi, sed animas etiam nostras $5 '; quo tempore nimi- rum et ipsa quæ accedebat multitudo : « Venite, ascendamus ad montem Domini et ad domum • » cateraque deinceps, inclamabat. Significat vero quod in sinu et in humeris halc- tur id sine sudore, Deo viam dirigente, futurum : justa illud prophet": • Semita piorum recta fa- cla est ... Baptistae, Parate viam Domino, rectas facite semitas ejus 68, Eo ipso deinde summum fore fidelibus honorem demonstrat, quod eorum nutritios reges, et reginas nutrices fore significat. Imo et ipsa gentium impe- ' ria, demensis in pauperes, i nutritiorum more, D Cor. 11, 2. Galat. iv, 19. Thess. 11, Math. 1, 29. distributis, Ecclesiæ subservitura. Alias autem et ipsa vehemens sollicitudo, nutritiis gloriam conci- lial; qui genu dexo in Ecclesia terra frontem alli- dunt, pulverem ipsum, ut ita dicam, propter fidem delingere gestientes. Atque hæc quidem ipsa sunt, quæ reginæ Christo ad dexteram astanti psalmo C quadragesimo quarto tribuuntur, quam etiam de alienigenarum numero esse significat. Neque vero dissimilia fuerint, quæ in regem ipsum septuage - simno primo leguntur. Sunt igitur quæ de Hieroso- lymis dicuntur, de Christi Ecclesia, ejusdem glo riam habente, intelligenda. Quæ cum acciderint, inquit, intelliges, quia ego Dominus; et non con- fundentur qui exspectant me. Est enim virtutis, spem non prius abjicere, quam exitum res ipsæ sortiantur. Docet postea quemadmodum gentes, quæ sub diaboli potestate prius degebat, Salva- toris virtute in libertatem assertæ sint : quod etiam in parabola Christus ipse indicavit, cum ait : « Qui potest quis domum fortis ingredi, et supellectilem ejus diripere, nisi fortem prius in vinculis habuerit ?, Jam vero, etiamne cuilibet, ait, promptum est, diabolo, quem per gigantem significavit, spolia eripere ? Quod si quis hoc ipsum juste conetur, evadetne illæsus, neque victus in periculo versabitur? Juste enim, pro injuste, la - bet Hebraica lectio; quia justum sit id fieri. Sed quis potens adeo futurus? homo certe nullus. At, qui quod hominibus nefas, Deo ipsi promptum sit, suggerit. Sin autem, ut habent Septuaginta, [sa. 11, Matth. nr. 3. 7. VARIÆ LECTIONES. i 3. • Isa. xxvi, 7.

σημον δὲ, τὸ περὶ τοῦ σταυροῦ καὶ τῆς ἀναστάσεως Α' κήρυγμα. Αντὶ δὲ τοῦ ἐν κόλπῳ, ἐν ἀγκάλαις ἐξέδωκαν οἱ λοιποί. Τίνες δὲ τοῦτο ποιήσουσιν; δῆ- λον ὡς ἀπόστολοί τε, καὶ οἱ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκα οι, οἷα νηπίους χειραγωγοῦντες τοὺς προσιόντας τῇ πίστει, οἷς ἔλεγε καὶ Παῦλος· « Γάλα ὑμᾶς ἐπότισα.» Καὶ πάλιν· ο Τεκνία μου, οὓς πάλιν ὠδίνω. » Καὶ πάλιν· ο ὡς ἂν τροφὸς θάλπη τὰ ἑαυτῆς τέκνα, ο οὕτως ἱμειρόμενοι ὑμῶν εὐδοκοῦμεν μεταδοῦναι ὑμῖν οὐ μόνον τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ καὶ τὰς ἑαυτῶν ψυχάς· ὅτε καὶ τῶν προσιόντων ἐβόα τὸ πλῆ θος· ὁ Δεῦτε, ἀναβῶμεν εἰς τὸ μέρος τοῦ Κυρίου, καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ, ο καὶ τὰ ἐφεξῆς. Δηλοῖ δὲ τὸν ἐν κόλποις, καὶ ἐπ' ὤμων, τὸ χωρὶς ἱδρῶτος, τοῦ Θεοῦ τὴν ὁδὸν κατευθύνοντος, κατὰ τὸ, • Οδὸς εὐσεβῶν εὐθεῖα ἐγένετο. ο Καὶ ὡς ἐκ τοῦ Βαπτιστοῦ δὲ ἐλέγετο τὸ, « Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, » καὶ τὰ ἑπόμενα. Ει Τὴν δὲ τιμὴν τῶν πιστῶν τὴν εἰς ἄκρον δηλοῖ τὸ, Τιθηνούς λέγειν βασιλεῖς, καὶ τὰς ἀρχούσας τρο φούς, τὴν ἀνωτάτω δηλοῦν 1, καὶ τὰς κατ᾽ ἔθνος. Αρχὰς τροφῶν δίκην ἐξυπηρετουμένων : τοῖς ἐν- δεέσι τῆς Ἐκκλησίας διὰ τῶν διδομένων σιτηρεσίων. Καὶ ἄλλως δὲ, ἡ πολλή κηδεμονία δόξαν τροφέων παρίστησιν, οἳ καὶ κλίνοντες ἐν Ἐκκλησίᾳ γόνυ, τῇ γῇ τὸ μέτωπον προσερείδουσι, καὶ τὸν χοῦν, ὡς εἰπεῖν, ἐκλαχεῖν ἡ διὰ πίστιν ποθοῦντες. Ταῦτα δὲ πρὸς τὴν βασίλισσαν τὴν ἐκ δεξιῶν Χριστῷ παριστα μένην ὁ τεσσαρακοστός τέταρτος λέγει ψαλμός, ἣν καὶ ἐξ ἀλλοφύλων οὖσαν δηλοῖ. Όμοια δὲ καὶ εἰς αὐτὸν τὸν βασιλέα ὁ ἑβδομηκοστός πρῶτος. Οὐκοῦν περὶ τῆς Ἐκκλησίας τῆς ἐν Χριστῷ, τὰ λεγόμενα πρὸς τὴν Ιερουσαλήμ, ἢ τὴν δόξαν ἔχει τοῦ Χριστοῦ. Τούτων δὲ, φησί, γιγνομένων, γνώσῃ ὅτι ἐγὼ Κύριος, καὶ οὐκ αἰσχυνθήσονται οἱ ὑπομένοντές με. Καλόν γὰρ μὴ ἀπογινώσκειν τὴν ἐλπίδα πρὸ τῆς τῶν ἔργων ἐκβάσεως. Εἶτα διδάσκει, τίνα τρόπον τὰ ὑπὸ χεῖρα τοῦ διαβόλου πρότερον ἔθνη ἠλευθερώθη διὰ τῆς τοῦ Σωτῆρος δυνάμεως. Ο διὰ τῆς παραβολῆς ἐδήλωσεν ὁ Χριστός· ο Πῶς, λέγων, δύναταί τις εἰσελθεῖν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ ἰσχυροῦ, καὶ τὰ σκεύη αὐτοῦ διαρπά σαι, ἐὰν μὴ πρῶτον δήσῃ τὸν ἰσχυρόν; : Καὶ νῦν δέ φησι, Μή τι τῷ τυχόντι δυνατὸν παρὰ τοῦ διαβόλου σκύλα λαβεῖν; ὃν ἐκάλεσε γίγαντα· κἂν ἐπιχειρῇ δέ τις τοῦτο δικαίως ποιῶν, ἄρα ἀθῶος γενήσεται, καὶ οὐ κρατηθεὶς κινδυνεύσει ; ἀντὶ γὰρ τοῦ ἀδίκως, τὸ Ἑβραϊκὸν δικαίως ἔχει. Δίκαιον μὲν γὰρ τοῦτο ποιεῖν. ᾿Αλλὰ τίς τοσοῦτόν ἐστι δυνατός; ἄνθρωπος μὲν οὐδείς. Οπως δὲ τὸ παρὰ ἀνθρώποις ἀδύνατον, τῷ Θεῷ δυνατὸν ἐπιφέρει. Εἰ δὲ ἀδίκως ἔχει, κατὰ τοὺς Εβδομήκοντα, τὸ ῥητὸν, περὶ τοῦ διαβόλου φησὶ, δηλῶν ὡς ἀδίκως ἐπιπηδήσας τοῖς ἠδικηκόσι σε Η άφ. τὴν ἀνωτάτω δηλοῦν. γρ. ἐξυπηρετουμένος. ἡ γρ. ἐκλείχειν. COMMENTARII IN ISAIAM gnificans, qui a gentibus ipsis, propter admirabi Dei Jacob , B lia opera, et resurrectionem, excelsus habitus est. Insularum porro nomine, Ecclesias singulares intel- ligit, ex quibus una est ubique, et catholica. Signum deinde ipsa fuerit crucis et resurrectionis promulgatio. Sed ubi in sinu, habemus, in uluis alii transtulerunt. Verum, quinam ii, qui illud præstituri sunt? Apostoli procul dubio, et Fecle- siæ magistri, qui ad fidem accedentes parvulos, tanquam manu, ductabant : quales illi exstiterunt, ad quos et Pauli illa sunt : « Lac vobis potum de- di . Et rursum : • Filii mei, quos rursum par- turio › Item : ‹ Tanquam si nutrix foveat filios suos sic affectu in vos propensi volebamus vobis tradere non solum Evangelium Christi, sed animas etiam nostras $5 '; quo tempore nimi- rum et ipsa quæ accedebat multitudo : « Venite, ascendamus ad montem Domini et ad domum • » cateraque deinceps, inclamabat. Significat vero quod in sinu et in humeris halc- tur id sine sudore, Deo viam dirigente, futurum : justa illud prophet": • Semita piorum recta fa- cla est ... Baptistae, Parate viam Domino, rectas facite semitas ejus 68, Eo ipso deinde summum fore fidelibus honorem demonstrat, quod eorum nutritios reges, et reginas nutrices fore significat. Imo et ipsa gentium impe- ' ria, demensis in pauperes, i nutritiorum more, D Cor. 11, 2. Galat. iv, 19. Thess. 11, Math. 1, 29. distributis, Ecclesiæ subservitura. Alias autem et ipsa vehemens sollicitudo, nutritiis gloriam conci- lial; qui genu dexo in Ecclesia terra frontem alli- dunt, pulverem ipsum, ut ita dicam, propter fidem delingere gestientes. Atque hæc quidem ipsa sunt, quæ reginæ Christo ad dexteram astanti psalmo C quadragesimo quarto tribuuntur, quam etiam de alienigenarum numero esse significat. Neque vero dissimilia fuerint, quæ in regem ipsum septuage - simno primo leguntur. Sunt igitur quæ de Hieroso- lymis dicuntur, de Christi Ecclesia, ejusdem glo riam habente, intelligenda. Quæ cum acciderint, inquit, intelliges, quia ego Dominus; et non con- fundentur qui exspectant me. Est enim virtutis, spem non prius abjicere, quam exitum res ipsæ sortiantur. Docet postea quemadmodum gentes, quæ sub diaboli potestate prius degebat, Salva- toris virtute in libertatem assertæ sint : quod etiam in parabola Christus ipse indicavit, cum ait : « Qui potest quis domum fortis ingredi, et supellectilem ejus diripere, nisi fortem prius in vinculis habuerit ?, Jam vero, etiamne cuilibet, ait, promptum est, diabolo, quem per gigantem significavit, spolia eripere ? Quod si quis hoc ipsum juste conetur, evadetne illæsus, neque victus in periculo versabitur? Juste enim, pro injuste, la - bet Hebraica lectio; quia justum sit id fieri. Sed quis potens adeo futurus? homo certe nullus. At, qui quod hominibus nefas, Deo ipsi promptum sit, suggerit. Sin autem, ut habent Septuaginta, [sa. 11, Matth. nr. 3. 7. VARIÆ LECTIONES. i 3. • Isa. xxvi, 7.

μηδέν, καὶ λαβών αἰχμαλώτους, οὐ σωθήσεται. Τοιοῦτο δέ φησιν ἀλλαχοῦ· • "Ον τρόπον ἱμάτιον ἐν αἵματι πεφυρμένον οὐκ ἔσται καθαρὸν, οὕτως οὐδὲ σὺ ἔσῃ καθαρός. Διότι τὴν γῆν μου ἀπώλεσας, καὶ τὸν λαόν μου ἀπέκτεινας, οὐ μὴ μείνῃς εἰς τὸν αἰῶν να χρόνον. » Οἰκίαν δὲ αὐτοῦ τὸν κόσμον διὰ τῆς παρα- βολῆς ὑπηνίξατο, καὶ σκεύη τὰς ψυχὰς, ἂς ἐσκύ- λευσεν ἐξ αὐτοῦ. Ο δὴ ποιήσας, καὶ εἰς ἡμᾶς παρέπεμψε τὸ νικᾶν. Τοῦτο γὰρ καὶ Παῦλος λαβὼν ἔφασκε, ο Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χρι- στῷν Διὰ τοῦτο καὶ δαίμονας νικῶμεν, καὶ παθῶν περι- γ' έμεθα ψυχικῶν ὅπλον εὐδοκίας ἔχοντες τὸν Χρισ στὸν, καὶ σκυλεύομεν αὐτὸν, τὴν ἡμετέραν σώζον τεῖ, καὶ τῶν πλησίον ψυχάς. Διό φησιν· Ἐάν τις αιχμαλωτεύσῃ γίγαντα, λήγεται σκύλα. Λαμβά των δὲ, πα; ὰ ἰσχύοντος σωθήσεται. Διὰ Χριστοῦ γὰρ σκυλεύομεν αὐτὸν, καὶ σωζόμεθα, τοῦ εἰπόν· της Ἰδού δέδωκα ὑμῖν ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω Ο γεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Ὁ Αὐτὸς γὰρ ὁ τῶν δυνάμεων Κύριος. Ὅτι γὰρ ὁ ταῦτα πράξας ἐστὶν αὐτὸς δηλοῖ λέγων ἑξῆς· Ἐγὼ δὲ τὴν κρίσιν μου κρινῶ. Καὶ ἐγὼ τοὺς υιούς μου ρύσομαι, ἑαυτῷ μόνῳ δυνατὸν τὸ χρῆμα δεικνύς, καὶ τὰ σκύλα δηλῶν τοὺς υἱούς. Οἱ δὲ τούτους ἀφαιρεθέντες, οὐκ ἔτι τὰς ἑτέρων σάρκας ἐσθίειν δυνάμενοι, τὰς ἑαυτῶν φάγονται. Οἱ δὲ τὸ αἷμα τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν ἐκπίνειν δυνάμενο!, τὸ ἑαυτῶν αἷμα εἰς μέθην πίονται, ὅτε πάντες οἱ ἐν σαρκὶ τυγχάνοντες ἄνθρωποι γνώσονται ὅτι ἐγὼ Αύ- ριος ὁ φυσάμενός σε τὴν ἐμαυτοῦ πόλιν. Καθ' ἑτέ ραν δὲ διάνοιαν, ὡς ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς, περὶ τῶν δια ξάντων τὴν Ἐκκλησίαν ὁ λόγος, ὅτιπερ ἐσχάτας τίς σουσι δίκας, ὡς γνωσθῆναι πᾶσιν, ὅτι μὴ θνητῆς ὑπῆρχε δυνάμεως τῆς Ἐκκλησίας ἡ σκέπη, τοῦ δὲ Θεοῦ Ἰακώβ. Εἰς καιρὸν κ δὲ ῥηθεὶς Ἰακὼβ ἀναπέμπει τὴν ἕνω νοιαν ἐπὶ τὸν ἐν ἀνθρώπου σχήματι τῷ πατριάρχη φανέντα, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Δύναται δὲ καὶ πάντα δηλοῦν πτερνίζοντα τὸν διάβολον, καὶ τοὺς τῆς ἁμαρ τίας παραλύοντα βρόχους. Τὸ δέ· Ἰδοὺ αἴρω εἰς τὰ ἔθνη τὴν χεῖρά μου, καὶ τὰ ἑξῆς, ἱστορικῶς τινες πάλιν ἐξέλαβον, περὶ τῶν ἐν αἰχμαλωσία. Βου- λομένου γάρ μου συναχθήσεσθε, φησί, πανταχόθεν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν δορυφορηθησόμενοι. Τοῦτο δὲ μέχρι τῆς ἐπαγγελίας ἔστη μὴ γενόμενον ἔργῳ, οὐχ ὡς ψευ δὲς, ἀλλ' ὡς ἐκείνων διὰ τὸ ἀνάξιον μὴ δεδωκότων καιρὸν ταῖς θείαις ἐπαγγελίαις· πρὸς δὲ τὰς κακές αὐτῶν ἐννοίας μαχόμενος, δείκνυσιν ὡς οὐ διὰ τὴν αύ τοῦ γεγόνασιν ἀδυναμίαν αἰχμάλωτοι, διὰ δὲ τὰς ἑαυ τῶν ἁμαρτίας. Ὡς γὰρ οὐδεὶς τῶν παρ' ὑμῖν νομιζομέ νων γιγάντων· ὑπὸ ἀσθενεστέρου σκυλεύεται, ἄδι κ γρ. εὐκαίρως. PROCOPII GAZEI Injuste legimus, ad dial.olum sermo referetur, et A cumdem, qui nihil meritos insultaverit, et captivos habuerit, Salutem non consecuturum significabit. Quale est illud, quod alibi in hunc modum scribi- tur : « Quemadmodum quae sanguine polluita est, munda non est: sic purus et et ipse haud futurus es. Quoniam terram meam vastasi, populumque mcum interfecisti; non manels in aeternum ten- pus . . Ejus vero domum in parabola mundi nomine intelligi, et per supellectilem animas, qui- bus eum spoliavit, latenter indicavit. Quod ubi praestitit, et ad nos etiam vincenali facultatem, Paulo teste, transmisit, qui in Christo vires suip- peditante nihil non posse affirinavit 71, Atque inde est, quod demonibus ipsis, et mortis animi superiores evadimus; Christique benevolen- tia, tanquam armis muniti, fortem ipsum spoliamus , p nestrasque ipsi et vicinorum animas ab interitu vindicamus. Itaque ait: Si quis capitum duxerit gigantem, spolia accipiet, et qui acceperit, a forti sa'vabitur. Per Christum enim ipsum spoliamus, et salvamur, qui dixit : « Ecce ego do vobis potestatem conculcandi omnes serpentes el scorpiones, on- nemque potestatem inimici 72. Est enim ipse vir- tutum omnium Dominus. Neque vero ista a se feri deinceps reticuit, cum ait: Ego judicium meum judicado : et ego filios mcos cruam, tanquam id- ipsum a se uno tantum præstari posse; spoliorum- que nomine filios demonstrari significet. Qui autem cos sustulerunt, quia jam aliorum carnes edere non possunt, suas ipsi comedent. Et qui humanarum ani- marum sanguinem ebibere non possunt, suum ipsi C ad ebrietatem usque bibent; quando omnes homines, qui in carne sunt, me Dominum esse, qui te, civita- tem meam, eruerim agnituri sunt. Alio tamen sensu Lanquam sumpto aliunde principio, de iis, qui Ecclesiam vexarunt, extrema subituros esse sup- plicia indicat oratio; ut omnibus, non mortali virtute aliqua, sed a Deo Jacob, Ecclesiam defen- sam fuisse innotescat. Opportune autem Jacobi nomen ad eum, qui in forma hominis patriarchæ visus est, filium Dei sci- Jeet, animi cogitationem remittit. Pótest tamen etiam quemlibet, qui diabolum supplantarit pecca- tique laqueos solverit, significare. Quod autem di- xit : Ecce elevo super gentes manum, et quæ dein- ceps ; historice rursum de his, qui captivi erant, nonnulli acceperunt; ac si annuente se collectum iri, undique hostiumque satellitio tutos et munitos fore demonstraret. Quod ad promissionis usque tempus non ideo dilatum est, quod vanum et fallax exsisteret : sed quod ipsi factorum turpitudine divi- nis promissionibus idoneum tempus concedi non permitterent. Deinde adversus pravas eorum animi cogitationes pugnans eosdem propter privata sce- Jera, non propter virium suarum imbecillitatem Ezech. xxn, 4, 5. Ephes, IV, 7. D 19. Luc. x, VARLE LECTIONES.

μηδέν, καὶ λαβών αἰχμαλώτους, οὐ σωθήσεται. Τοιοῦτο δέ φησιν ἀλλαχοῦ· • "Ον τρόπον ἱμάτιον ἐν αἵματι πεφυρμένον οὐκ ἔσται καθαρὸν, οὕτως οὐδὲ σὺ ἔσῃ καθαρός. Διότι τὴν γῆν μου ἀπώλεσας, καὶ τὸν λαόν μου ἀπέκτεινας, οὐ μὴ μείνῃς εἰς τὸν αἰῶν να χρόνον. » Οἰκίαν δὲ αὐτοῦ τὸν κόσμον διὰ τῆς παρα- βολῆς ὑπηνίξατο, καὶ σκεύη τὰς ψυχὰς, ἂς ἐσκύ- λευσεν ἐξ αὐτοῦ. Ο δὴ ποιήσας, καὶ εἰς ἡμᾶς παρέπεμψε τὸ νικᾶν. Τοῦτο γὰρ καὶ Παῦλος λαβὼν ἔφασκε, ο Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χρι- στῷν Διὰ τοῦτο καὶ δαίμονας νικῶμεν, καὶ παθῶν περι- γ' έμεθα ψυχικῶν ὅπλον εὐδοκίας ἔχοντες τὸν Χρισ στὸν, καὶ σκυλεύομεν αὐτὸν, τὴν ἡμετέραν σώζον τεῖ, καὶ τῶν πλησίον ψυχάς. Διό φησιν· Ἐάν τις αιχμαλωτεύσῃ γίγαντα, λήγεται σκύλα. Λαμβά των δὲ, πα; ὰ ἰσχύοντος σωθήσεται. Διὰ Χριστοῦ γὰρ σκυλεύομεν αὐτὸν, καὶ σωζόμεθα, τοῦ εἰπόν· της Ἰδού δέδωκα ὑμῖν ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω Ο γεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Ὁ Αὐτὸς γὰρ ὁ τῶν δυνάμεων Κύριος. Ὅτι γὰρ ὁ ταῦτα πράξας ἐστὶν αὐτὸς δηλοῖ λέγων ἑξῆς· Ἐγὼ δὲ τὴν κρίσιν μου κρινῶ. Καὶ ἐγὼ τοὺς υιούς μου ρύσομαι, ἑαυτῷ μόνῳ δυνατὸν τὸ χρῆμα δεικνύς, καὶ τὰ σκύλα δηλῶν τοὺς υἱούς. Οἱ δὲ τούτους ἀφαιρεθέντες, οὐκ ἔτι τὰς ἑτέρων σάρκας ἐσθίειν δυνάμενοι, τὰς ἑαυτῶν φάγονται. Οἱ δὲ τὸ αἷμα τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν ἐκπίνειν δυνάμενο!, τὸ ἑαυτῶν αἷμα εἰς μέθην πίονται, ὅτε πάντες οἱ ἐν σαρκὶ τυγχάνοντες ἄνθρωποι γνώσονται ὅτι ἐγὼ Αύ- ριος ὁ φυσάμενός σε τὴν ἐμαυτοῦ πόλιν. Καθ' ἑτέ ραν δὲ διάνοιαν, ὡς ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς, περὶ τῶν δια ξάντων τὴν Ἐκκλησίαν ὁ λόγος, ὅτιπερ ἐσχάτας τίς σουσι δίκας, ὡς γνωσθῆναι πᾶσιν, ὅτι μὴ θνητῆς ὑπῆρχε δυνάμεως τῆς Ἐκκλησίας ἡ σκέπη, τοῦ δὲ Θεοῦ Ἰακώβ. Εἰς καιρὸν κ δὲ ῥηθεὶς Ἰακὼβ ἀναπέμπει τὴν ἕνω νοιαν ἐπὶ τὸν ἐν ἀνθρώπου σχήματι τῷ πατριάρχη φανέντα, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Δύναται δὲ καὶ πάντα δηλοῦν πτερνίζοντα τὸν διάβολον, καὶ τοὺς τῆς ἁμαρ τίας παραλύοντα βρόχους. Τὸ δέ· Ἰδοὺ αἴρω εἰς τὰ ἔθνη τὴν χεῖρά μου, καὶ τὰ ἑξῆς, ἱστορικῶς τινες πάλιν ἐξέλαβον, περὶ τῶν ἐν αἰχμαλωσία. Βου- λομένου γάρ μου συναχθήσεσθε, φησί, πανταχόθεν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν δορυφορηθησόμενοι. Τοῦτο δὲ μέχρι τῆς ἐπαγγελίας ἔστη μὴ γενόμενον ἔργῳ, οὐχ ὡς ψευ δὲς, ἀλλ' ὡς ἐκείνων διὰ τὸ ἀνάξιον μὴ δεδωκότων καιρὸν ταῖς θείαις ἐπαγγελίαις· πρὸς δὲ τὰς κακές αὐτῶν ἐννοίας μαχόμενος, δείκνυσιν ὡς οὐ διὰ τὴν αύ τοῦ γεγόνασιν ἀδυναμίαν αἰχμάλωτοι, διὰ δὲ τὰς ἑαυ τῶν ἁμαρτίας. Ὡς γὰρ οὐδεὶς τῶν παρ' ὑμῖν νομιζομέ νων γιγάντων· ὑπὸ ἀσθενεστέρου σκυλεύεται, ἄδι κ γρ. εὐκαίρως. PROCOPII GAZEI Injuste legimus, ad dial.olum sermo referetur, et A cumdem, qui nihil meritos insultaverit, et captivos habuerit, Salutem non consecuturum significabit. Quale est illud, quod alibi in hunc modum scribi- tur : « Quemadmodum quae sanguine polluita est, munda non est: sic purus et et ipse haud futurus es. Quoniam terram meam vastasi, populumque mcum interfecisti; non manels in aeternum ten- pus . . Ejus vero domum in parabola mundi nomine intelligi, et per supellectilem animas, qui- bus eum spoliavit, latenter indicavit. Quod ubi praestitit, et ad nos etiam vincenali facultatem, Paulo teste, transmisit, qui in Christo vires suip- peditante nihil non posse affirinavit 71, Atque inde est, quod demonibus ipsis, et mortis animi superiores evadimus; Christique benevolen- tia, tanquam armis muniti, fortem ipsum spoliamus , p nestrasque ipsi et vicinorum animas ab interitu vindicamus. Itaque ait: Si quis capitum duxerit gigantem, spolia accipiet, et qui acceperit, a forti sa'vabitur. Per Christum enim ipsum spoliamus, et salvamur, qui dixit : « Ecce ego do vobis potestatem conculcandi omnes serpentes el scorpiones, on- nemque potestatem inimici 72. Est enim ipse vir- tutum omnium Dominus. Neque vero ista a se feri deinceps reticuit, cum ait: Ego judicium meum judicado : et ego filios mcos cruam, tanquam id- ipsum a se uno tantum præstari posse; spoliorum- que nomine filios demonstrari significet. Qui autem cos sustulerunt, quia jam aliorum carnes edere non possunt, suas ipsi comedent. Et qui humanarum ani- marum sanguinem ebibere non possunt, suum ipsi C ad ebrietatem usque bibent; quando omnes homines, qui in carne sunt, me Dominum esse, qui te, civita- tem meam, eruerim agnituri sunt. Alio tamen sensu Lanquam sumpto aliunde principio, de iis, qui Ecclesiam vexarunt, extrema subituros esse sup- plicia indicat oratio; ut omnibus, non mortali virtute aliqua, sed a Deo Jacob, Ecclesiam defen- sam fuisse innotescat. Opportune autem Jacobi nomen ad eum, qui in forma hominis patriarchæ visus est, filium Dei sci- Jeet, animi cogitationem remittit. Pótest tamen etiam quemlibet, qui diabolum supplantarit pecca- tique laqueos solverit, significare. Quod autem di- xit : Ecce elevo super gentes manum, et quæ dein- ceps ; historice rursum de his, qui captivi erant, nonnulli acceperunt; ac si annuente se collectum iri, undique hostiumque satellitio tutos et munitos fore demonstraret. Quod ad promissionis usque tempus non ideo dilatum est, quod vanum et fallax exsisteret : sed quod ipsi factorum turpitudine divi- nis promissionibus idoneum tempus concedi non permitterent. Deinde adversus pravas eorum animi cogitationes pugnans eosdem propter privata sce- Jera, non propter virium suarum imbecillitatem Ezech. xxn, 4, 5. Ephes, IV, 7. D 19. Luc. x, VARLE LECTIONES.

κοι ὑπομένων αἰχμαλωσίαν, ἀναιρεῖ δὲ τὸν ἐγχει- Α ρήσαντα· οὕτως οὐκ ἐνῆν ἐμοῦ μὴ θελήσαντος, τοὺς λαβόντας ὑμᾶ, αἰχμαλώτους ἑλεῖν, εἰ μὴ καθ᾿ ἑαυτῶν ἡμαρτηκότες τὴν αἰτίαν παρέχετε. Πλὴν ἐλεήσας ὑμᾶς μὲν ἀνακαλέσω, ἐκείνους δὲ τιμωρήσομαι την καθ' ὑμῶν ἐπιτείναντας κόλασιν· καὶ σαρκῶν τῶν ἰδίων γευσάμενοι γνώσονται τὴν ποιήσαντα, καθὰ καὶ Ναβουχοδονόσορ διὰ σημείων παιδευθείς μέγαν ὡμολόγει τὸν Θεὸν Δανιήλ. Τινὲς δὲ τὰ περὶ τοῦ γίγαντος ἐξηγούμενοι λέγουσιν· Οὐχ ἥττηται τὸ Ευνατὸν τῆς Ἱερουσαλήμ, οὐδὲ ἡ δικαιοσύνη ἡ ἐν αὐτῇ, ἀλλὰ δι' ἁμαρτίας κεκράτητας. ΚΕΦΑΛ. Ν'. α' -ια'. Οὕτως λέγει Κύριος, ποῖον τοῦτο βιβλίον τοῦ ἀποστασίου τῆς μητρὸς ὑμῶν, ᾧ ἐξαπέστει λα αὐτήν; ἢ τίνι υποχρέω πέπρακα ὑμᾶς ;Ἰδοὺ ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἐπράθητε, καὶ ταῖς ἀνομίαις ὑμῶν ἐξαπέστειλα τὴν μητέρα ὑμῶν; Τί ὅτι ἦλθον, καὶ οὐκ ἦν ἄνθρωπος· ἐκάλεσα, καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπο ακούων; κ. τ. λ. Διελθὼν ὁ λόγος τὸ κήρυγμα τὸ εὐαγγελικόν, τὴν τε δι' αὐτοῦ τῶν ἐθνῶν κλήσιν, καὶ τὴν σύστασιν τοῦ θεοσεβοῦς πολιτεύματος, καὶ τοῦ ῥηθέντος γίγαντος τὴν καθαίρεσιν, μεταβαίνει πάλιν ἐπὶ τοὺς ἐκ περι- τομῆς, ὥσπερ ἀπολογούμενος διὰ τί τὰ ἔθνη ἐπισκο πήσας, αὐτοὺς ἐκδότους ἐποίησεν. Τούτου γὰρ αἴτιοι, φησὶν, ὑμεῖς, οὐκ ἐγώ. Οὐ γὰρ ἐγὼ τὴν μητέρα ὑμῶν ἀπεπεμψάμην Συναγωγήν, ἢ τὴν ἐπὶ γῆς ρουσαλὴμ (οὐ τοῦτο γὰρ ἡ διὰ Μωσέως νομοθεσία δηλοί), σχέσιν δὲ τὴν περὶ ὑμᾶς· ἣν ὁ Μωσῆς, ὡς Εδνα νύμφη δοῦναι βουλόμενος, καὶ φέρων ὑμῖν, μοιχεύσασαν διὰ τῆς μοσχοποιίας εὑρὼν τὴν Συν- αγωγήν διέσπασεν ἀναξίαν εὑρὼν τῶν ἐμῶν δω- ρεῶν. Παραβάλλει δὲ ἑαυτὸν ποτὲ μὲν ἀνδρὶ, ὡς πρὸς γυναῖκα, ποτὲ δὲ δεσπότῃ, ὡς πρὸς οἰκέτας. Οὐδὲ γὰρ ὡς ἄν τις δεσπότης ἐφείλων ἀπεδόμην ὑμᾶς. Αλλ' ὑμεῖς ἀπ' ἀρχῆς εἰς τέλος παρανομοῦντες ἐχε βέβλησθε, πραθέντες τοῖς ἁμαρτήμασιν, οἷς ἐδου- λώθητε, τοὐμὸν μέρος γεγονότες αὐτεξούσιοι καὶ ἐλεύθεροι. Καὶ τέλος, οὐκ ὤκνησα Θεὸς ὢν, ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς, ὑποκαταβὰς τῆς ἀξίας τῆς ἐμαυτοῦ, καὶ γενόμενος ἄνθρωπος· καὶ καλοῦντι πρὸς σωτηρίαν ὑπήκουσεν οὐδείς. Οὐκ ἦν δὲ ἄνθρωπος, φησὶν, ἐπειδὴ τὸ ἀνήκοον πλῆθος οὐδὲ εἶναι λελόγισται. Οἱ δὲ ὑπακούσαντες, ὡς πρὸς ὅλον τὸ ἔθνος ὀλίγοι, ὡς μὴ ἀριθμεῖσθαι εἰς λόγον τοῦ ἔθνους. Διὸ καὶ ὑπεξῃρήθησαν, ὡς ὁ Αὼτ ἀπὸ Σιδύμων. Οὐ γὰρ τοσούτους ἔδει παρασχεῖν τῷ Κυρίῳ τὴν ἁγίαν γῆν. Οθεν καὶ σημεῖον τῆς ἀκαρπίας αὐτῆς ἡ ξηρανθεί σα συκῆ. Τοῦτο δὲ καὶ διὰ τῆς Εὐαγγελικῆς παραβο λῆς τῶν παρητημένων τὸ δεῖπνον σημαίνεται, τῶν ἐν 11σ. πρός, κι ἀφ. τὸ εὑρών. COMMENTARII IN ISAIAM. captivos esse demonstrat. Quemadmodum enim es rum nullus, qui gigantes putantur a nobis, alterius imbecillioris esse prada queat, et injuste captivi fieri ; sed eum potius, qui id in se conetur, facile conficiat : sic et vos, me nolente, capi nunquam poteratis, nisi in vos ipsi peccatis vestris causam præbuissetis. Sed vos ego jam tamen vestri miser- Lus ipse revocare, illosque, qui pœnarum gravitatem vobis adauxerint, ulcisci statui ; tantumque eli- cere, ut suis illi carnibus pasti, factorem suum agnoscant; non aliter quam signis olim adactus Nabuchodonosor Danielis Deum magnum esse confessus est 7. Nomulli quæ de gigante dicuntur, ita explicant, ut non Hierosolymorum vires, non justitiam, qua pollebant, superari; sed propter scelera capi arbitrentur. le- Dan. 11, 47. 日 * Gen. xix, seqq. B C D CAP. L. 569-570 VERs. 1-11. Sic dicit Dominus, qua- lis hic liber repudii matris vestræ, quo dimisi eam ? . aut cui creditori et exactori meo vendidi vos ? Ecce peccatis vestris venundali estis, et in iniquitatibus vestris dimisi matrem vestram. Quid, quia veni, et non erat homo ? vocavi, et non erat qui obediret ? etc. Absoluta disputatione de Evangelii præconio deque per ipsum facta gentium vocatione; de pii item regiminis instituto, de gigantis interitu denique quem nominavit : al circumcisos deinceps, tan- quam adjecta purgatione, quol eis rejectis curam gentium subeat, se confert. Hujus enim vos in causa, inquit, fuistis, non ego ; neque ipse matrem vestram repuliavi. Synagogam silicet, aut terrenam Jerusalem (non enim il quæ per Mosem lata lex est, significat), sed consuetudinem et familiarita- tem, quæ mihi vobiscum, intercesserat : quam Moses ipse, tanquam sponsæ munera daturus vo- bisque ferens, postquam vituli confectione Synago- gam fornicatam esse sensisset, quia meis donis indignam reperisset, dissipavit. Confert autem seipsum cum viro aliquando, ut uxorem respicit aliquando etiam cun hero, ut famulos. Neque enim vos ipse, ait, tanquam herus aliquis obæratus, in solutionem tradidi: sed ipsi per vos ab initio ad finem usque semper exleges, ejecti estis peccatis vestris nimirum venundati, quibus servire maluistis; quantumvis vestri vos juris et potestatis esse voluissem. Denique, ne Deus quidem ipse exsistens, ad vos venire tamen distuli, meæque dignitatis fascibus submissis, ho. mno tieri, et ad salutem, audiente nemine, vocare. Itaque, non erat homo, adjicit; tanquam multi- tudinem, quæ non audiat, non esse existimet; qui autem audiant, si cum universa gente comparentur, tam paucos esse, ut in gentis rationem non ve- niant; ideoque, ut Lotus olim Sodomis, excimptos esse ". Non enim Domino tam multos terram sanc- tam præbere decuerat: unde et sterilitatis ejus sig- VARIE LECTIONES.

κοι ὑπομένων αἰχμαλωσίαν, ἀναιρεῖ δὲ τὸν ἐγχει- Α ρήσαντα· οὕτως οὐκ ἐνῆν ἐμοῦ μὴ θελήσαντος, τοὺς λαβόντας ὑμᾶ, αἰχμαλώτους ἑλεῖν, εἰ μὴ καθ᾿ ἑαυτῶν ἡμαρτηκότες τὴν αἰτίαν παρέχετε. Πλὴν ἐλεήσας ὑμᾶς μὲν ἀνακαλέσω, ἐκείνους δὲ τιμωρήσομαι την καθ' ὑμῶν ἐπιτείναντας κόλασιν· καὶ σαρκῶν τῶν ἰδίων γευσάμενοι γνώσονται τὴν ποιήσαντα, καθὰ καὶ Ναβουχοδονόσορ διὰ σημείων παιδευθείς μέγαν ὡμολόγει τὸν Θεὸν Δανιήλ. Τινὲς δὲ τὰ περὶ τοῦ γίγαντος ἐξηγούμενοι λέγουσιν· Οὐχ ἥττηται τὸ Ευνατὸν τῆς Ἱερουσαλήμ, οὐδὲ ἡ δικαιοσύνη ἡ ἐν αὐτῇ, ἀλλὰ δι' ἁμαρτίας κεκράτητας. ΚΕΦΑΛ. Ν'. α' -ια'. Οὕτως λέγει Κύριος, ποῖον τοῦτο βιβλίον τοῦ ἀποστασίου τῆς μητρὸς ὑμῶν, ᾧ ἐξαπέστει λα αὐτήν; ἢ τίνι υποχρέω πέπρακα ὑμᾶς ;Ἰδοὺ ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἐπράθητε, καὶ ταῖς ἀνομίαις ὑμῶν ἐξαπέστειλα τὴν μητέρα ὑμῶν; Τί ὅτι ἦλθον, καὶ οὐκ ἦν ἄνθρωπος· ἐκάλεσα, καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπο ακούων; κ. τ. λ. Διελθὼν ὁ λόγος τὸ κήρυγμα τὸ εὐαγγελικόν, τὴν τε δι' αὐτοῦ τῶν ἐθνῶν κλήσιν, καὶ τὴν σύστασιν τοῦ θεοσεβοῦς πολιτεύματος, καὶ τοῦ ῥηθέντος γίγαντος τὴν καθαίρεσιν, μεταβαίνει πάλιν ἐπὶ τοὺς ἐκ περι- τομῆς, ὥσπερ ἀπολογούμενος διὰ τί τὰ ἔθνη ἐπισκο πήσας, αὐτοὺς ἐκδότους ἐποίησεν. Τούτου γὰρ αἴτιοι, φησὶν, ὑμεῖς, οὐκ ἐγώ. Οὐ γὰρ ἐγὼ τὴν μητέρα ὑμῶν ἀπεπεμψάμην Συναγωγήν, ἢ τὴν ἐπὶ γῆς ρουσαλὴμ (οὐ τοῦτο γὰρ ἡ διὰ Μωσέως νομοθεσία δηλοί), σχέσιν δὲ τὴν περὶ ὑμᾶς· ἣν ὁ Μωσῆς, ὡς Εδνα νύμφη δοῦναι βουλόμενος, καὶ φέρων ὑμῖν, μοιχεύσασαν διὰ τῆς μοσχοποιίας εὑρὼν τὴν Συν- αγωγήν διέσπασεν ἀναξίαν εὑρὼν τῶν ἐμῶν δω- ρεῶν. Παραβάλλει δὲ ἑαυτὸν ποτὲ μὲν ἀνδρὶ, ὡς πρὸς γυναῖκα, ποτὲ δὲ δεσπότῃ, ὡς πρὸς οἰκέτας. Οὐδὲ γὰρ ὡς ἄν τις δεσπότης ἐφείλων ἀπεδόμην ὑμᾶς. Αλλ' ὑμεῖς ἀπ' ἀρχῆς εἰς τέλος παρανομοῦντες ἐχε βέβλησθε, πραθέντες τοῖς ἁμαρτήμασιν, οἷς ἐδου- λώθητε, τοὐμὸν μέρος γεγονότες αὐτεξούσιοι καὶ ἐλεύθεροι. Καὶ τέλος, οὐκ ὤκνησα Θεὸς ὢν, ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς, ὑποκαταβὰς τῆς ἀξίας τῆς ἐμαυτοῦ, καὶ γενόμενος ἄνθρωπος· καὶ καλοῦντι πρὸς σωτηρίαν ὑπήκουσεν οὐδείς. Οὐκ ἦν δὲ ἄνθρωπος, φησὶν, ἐπειδὴ τὸ ἀνήκοον πλῆθος οὐδὲ εἶναι λελόγισται. Οἱ δὲ ὑπακούσαντες, ὡς πρὸς ὅλον τὸ ἔθνος ὀλίγοι, ὡς μὴ ἀριθμεῖσθαι εἰς λόγον τοῦ ἔθνους. Διὸ καὶ ὑπεξῃρήθησαν, ὡς ὁ Αὼτ ἀπὸ Σιδύμων. Οὐ γὰρ τοσούτους ἔδει παρασχεῖν τῷ Κυρίῳ τὴν ἁγίαν γῆν. Οθεν καὶ σημεῖον τῆς ἀκαρπίας αὐτῆς ἡ ξηρανθεί σα συκῆ. Τοῦτο δὲ καὶ διὰ τῆς Εὐαγγελικῆς παραβο λῆς τῶν παρητημένων τὸ δεῖπνον σημαίνεται, τῶν ἐν 11σ. πρός, κι ἀφ. τὸ εὑρών. COMMENTARII IN ISAIAM. captivos esse demonstrat. Quemadmodum enim es rum nullus, qui gigantes putantur a nobis, alterius imbecillioris esse prada queat, et injuste captivi fieri ; sed eum potius, qui id in se conetur, facile conficiat : sic et vos, me nolente, capi nunquam poteratis, nisi in vos ipsi peccatis vestris causam præbuissetis. Sed vos ego jam tamen vestri miser- Lus ipse revocare, illosque, qui pœnarum gravitatem vobis adauxerint, ulcisci statui ; tantumque eli- cere, ut suis illi carnibus pasti, factorem suum agnoscant; non aliter quam signis olim adactus Nabuchodonosor Danielis Deum magnum esse confessus est 7. Nomulli quæ de gigante dicuntur, ita explicant, ut non Hierosolymorum vires, non justitiam, qua pollebant, superari; sed propter scelera capi arbitrentur. le- Dan. 11, 47. 日 * Gen. xix, seqq. B C D CAP. L. 569-570 VERs. 1-11. Sic dicit Dominus, qua- lis hic liber repudii matris vestræ, quo dimisi eam ? . aut cui creditori et exactori meo vendidi vos ? Ecce peccatis vestris venundali estis, et in iniquitatibus vestris dimisi matrem vestram. Quid, quia veni, et non erat homo ? vocavi, et non erat qui obediret ? etc. Absoluta disputatione de Evangelii præconio deque per ipsum facta gentium vocatione; de pii item regiminis instituto, de gigantis interitu denique quem nominavit : al circumcisos deinceps, tan- quam adjecta purgatione, quol eis rejectis curam gentium subeat, se confert. Hujus enim vos in causa, inquit, fuistis, non ego ; neque ipse matrem vestram repuliavi. Synagogam silicet, aut terrenam Jerusalem (non enim il quæ per Mosem lata lex est, significat), sed consuetudinem et familiarita- tem, quæ mihi vobiscum, intercesserat : quam Moses ipse, tanquam sponsæ munera daturus vo- bisque ferens, postquam vituli confectione Synago- gam fornicatam esse sensisset, quia meis donis indignam reperisset, dissipavit. Confert autem seipsum cum viro aliquando, ut uxorem respicit aliquando etiam cun hero, ut famulos. Neque enim vos ipse, ait, tanquam herus aliquis obæratus, in solutionem tradidi: sed ipsi per vos ab initio ad finem usque semper exleges, ejecti estis peccatis vestris nimirum venundati, quibus servire maluistis; quantumvis vestri vos juris et potestatis esse voluissem. Denique, ne Deus quidem ipse exsistens, ad vos venire tamen distuli, meæque dignitatis fascibus submissis, ho. mno tieri, et ad salutem, audiente nemine, vocare. Itaque, non erat homo, adjicit; tanquam multi- tudinem, quæ non audiat, non esse existimet; qui autem audiant, si cum universa gente comparentur, tam paucos esse, ut in gentis rationem non ve- niant; ideoque, ut Lotus olim Sodomis, excimptos esse ". Non enim Domino tam multos terram sanc- tam præbere decuerat: unde et sterilitatis ejus sig- VARIE LECTIONES.

προφήτῃ φησὶν ὁ Χριστός· « Εὑρέθην τοῖς ἐμὲ μὴ ζητοῦσιν. Εμφανὴς ἐγενόμην τοῖς ἐμὲ μὴ ἐπερωτώ σιν. Εἶπα, Ἰδού εἰμι, τῷ ἔθνει, οἳ οὐκ ἠπίσταντό με. Περὶ δὲ τῶν Ἰουδαίων ἐπάγει·ι Ολην τὴν ἡμέραν ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου πρὸς λαὸν ἀπειθοῦντα καὶ ἀντιλέγοντα. » Οὓς καὶ καλῶν ἐν Εὐαγγελίοις ἔλεγε· • Δεῦτε πρός με, οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς, » καὶ τοιαῦτα πολλάκις. Αλλ' ἄρα μὴ σῶσαί μου, φησὶν, ἀσθενοῦντος, εἰς αἰχμα λωσίαν ἀπήχθητε; καὶ οὐ δυνήσεσθε σωθῆναι τῆς ἐκείνου τυραννίδος, τοῦτο πρὸς τοὺς Θεὸν βλασφη- μοῦντας ὡς οὐ δυνηθέντα σῶσαι τὸν λαὸν, ὁποῖον καὶ ὁ Σωτὴρ πρὸς τοὺς οἰομένους αὐτὸν ἄκοντα πά- σχειν, περὶ τῆς τῶν τε η λεγεώνων φησί παραστά σεως· ήγουν, ἐπειδὴ εἶπεν μηδένα ὑπακοῦσαι και λοῦντι, δείκνυσιν ὡς πρὸς τῶν μὴ ὑπακοῦσαι, τὰ πάντων ἀθεσμότατα κατ' ἐμοῦ διεπράξασθε. Καὶ πρὸς ταῦτα δὲ, φησίν, ἀνεξικάκως ηνέχθην, δυνάμενος μη- δὲν ὅλως παθεῖν· ὡς ἐδήλωσε πρότερον Ερυθρά ξη- ρανθεῖσα πρὸς διάβασιν θάλασσα· καὶ ποταμὸς Ἱερ δάνης· καὶ σκότος τριήμερον ἐν Αἰγύπτῳ γενόμενον. Ο γὰρ Σύμμαχος ἐξέδωκεν· Ἰδοὺ ἐν τῇ ἐπιτιμήσει μου ἐξήρανα θάλασσαν, ἐποίησα ποταμούς ἔρη- μον. Κἂν ἐπὶ μέλλοντος δὲ ληφθῇ, νοητέον ὡς τοῦ Θεοῦ, εἰ βούλοιτο, δυναμένου ποιῆσαι τὰ παραπλήσια. Τὸ δὲ σκότος καὶ ποιήσαντες ἡ ἐν τῇ συντελείᾳ τῶν ὅλων, ἐν ᾗ καὶ τὸ πᾶν ἀφανισθήσεται, τῶν βίων πρὸς ἀξίαν εὐθινομένων. Καὶ ἐπὶ τῆς πρώτης δὲ παρουσίας ἀπειληθεῖσα πρὸς αὐτοῦ ἡσύχασε θά λαττα, καὶ ἀόρατοι δυνάμεις είξαν ἐπιτάγματι δια κόμεναι. "Απερ ἐχρὴν Ἰουδαίους ὁρῶντας, μὴ ἀμφι- σβητεῖν ὅτι οὐκ ἂν ἔπαθεν, εἴπερ ἠβούλετο· καὶ ὅτι σῶσαι δύναται τὴν ὑπ᾽ οὐρανὸν, εἰ καὶ γέγονεν ἄνε θρωπος· καὶ μὴ τὸ φαινόμενον ὁρῶντας λέγειν, «Περὶ καλοῦ ἔργου οὐ λιθάζομέν σε, ἀλλὰ περὶ βλασφημίας, ὅτι σὺ ἄνθρωπος ὢν, ποιεῖς σεαυτὸν Θεόν· ο δέον μπο θεῖν, ὡς αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι, ὁ τὰ πάλαι θαυματο ουργήσας, ἃ δηλοῖ καὶ Δαβὶδ λέγων· « Τί ἐστί σο, θάλασσα, ὅτι ἔφυγες; καὶ σὺ, Ἰορδάνη, ὅτι ἀνεχώ ρησας εἰς τὰ ὀπίσω; » καὶ πάλιν' « Ιδοσάν σε ύδατα, ὁ Θεὸς, « ἴδοσάν σε ὕδατα, καὶ ἐφοβήθησαν. » Καὶ περὶ τοῦ Ἰορδάνου πάλιν · . Σὺ ἐξήρανας ποταμούς Ἠθάμ, ο τοῦτ᾽ ἔστι τοὺς ἐν τῷ νότῳ. Εἰ μὴ ἄρα τις καὶ διὰ τούτων θάλασσαν μὲν ξηραινομένην, τὰ πλήθη τῶν ἀσεβῶν ἐθνῶν αἰνίττεσθαι φήσειεν, ποτα- μοὺς δὲ ἐρήμους, τοὺς πάλαι κατασύροντας εἰς εἰδι λολατρείαν λόγους· ἰχθύας δὲ τούτων ἀπολλυμένους, τὰς ἑρπούσας ἐν ταῖς τῶν ἀθέων ψυχαῖς δυνάμεις πονηρὰς, ἔνθα καὶ ὁ δράκων διατρίβειν ἐῤῥέθη, κατὰ τὸ, « Αὕτη ἡ θάλασσα ή μεγάλη και ευρύχωρος, ο καὶ τὰ μετὰ ταῦτα. ταῖς ὁδοῖς ἀντικεκλημένων, περὶ ὧν ἐν τῷ παρόντι Β πιν, οι Εἰσ. ις, ο γρ τῷ η γρ. ποιήσας αὐτό. γρ. εἰ εἰ, PROCOPII GAZI ° win siccam dcum prabuisse constat. Quod illa / eliam Evangelii parabola significatur 75, in qua 78. nonnullis ad prandium venire recusantibus, alii in corum locum de triviis accersuntur: de quibus in hunc modum apud prophetam istum reperias: cln- ventus sum ab his, qui me non quærebant: inno- tui his, qui me non interrogabant. Dixi: Ecce sum ad gentem, quæ non noverat me 76. De Ludvis autem sic addit: Tota die expandi manus meas ad populum incredulum, et repugnantem ”.» Eosdem et in Evangeliis provocat his verbis: Accedite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos 78; › ut sæpezalias similibus permultis. An igitur, inquit, quia servare vos non potui, in captivitatem estis abducti; neque hujus Ly- rannide liberari poteritis? In blasphemos igitur adversus Deum istud est, qui servare populum non posse falso arbitrantur. Quale est et illud adversus eos, qui Salvatorem non sponte mortem obivisse putarunt, de parato duodecim legionum auxilio ejus- dem responsum ". Vel certe, quia nullum vocan- tem audire dixit; præterquam quod aures sibi ob- turarunt, omnia ctiam in se præter fas admisisse indicat ; quæ tamen patienter tulit, cum a se omn- nino arcere potuisset; ut dessiccato prius in trans- itum mari Rubro ; ut Jordane fluvio ; ut trium de- nique dierum tenebris in Ægypto patuit; ita enim habet Symmachi interpretatio: Ecce increpatione mea dessiccavi mare, feci fluvios desertum. Quod si ad futura referas, Deum, si velit, efficere similia posse intelligendum est tenebras autem, et qui eas operati sunt, in ipsa rerum omnium consumma- tione dissipatum iri; quo tempore sua cuique vitæ ratio pro meritis reddenda est. Quin et primo ipsius adventu increpatum ab ipso mare quievisse, invisibilesque potestates ejus imperio paruisse no- tum est, quibus, quia Judæis spectantibus edita craut, cum si noluisset, passurum non esse; el passe, si voluisset, quamvis homo, orbem hunc in - feriorem servare, eosdem non dubitare decuit. Ne que conversis ad id tantum, quod apparet oculis, enim se, non propter egregia facta, sed propter blas- phemias lapidibus petere, qui homo exsistens, Deum se facial, respondere: sed discere eumdem plane esse, qui præsens olim ea etiam miracula patrarat, D de quibus ita apud Davidem legimus : Quid est tibi, mare, quod fugisti? Et tu, Jordanis, quia conversus es retrorsum 80?, Deinde : « Viderunt te aquæ, Viderunt te aquæ, Deus, viderunt te aquæ, et timuerunt 1. Et rursum de Jordane: Tu elevasti fluvios Ethami ”, › id est, australes. Nisi.si quis etiam per mare dcssicca- tum, impiarum gentium multitudinem dicat adum- brari; per fluvios autemi desertos, nationes eas, quibus ad idolorum cultum adducti sunt; per pisces vero pereuntes, malas potestates, quæ serpunt in animis atheorum : ubi et draco ipse degere dictus est ; juxta illud : . Hoc mare magnum et spatiosum 83,, et quae deinceps. C * Luc. seqq. Isa. Lxv. 1. ibid. 2. CXIII, 3. Matth. xi, 28. Psal. Lxxvi, 17. Psal. LXXM}, 15. ns Psal. ct, 25. VARIE LECTIONES. Matth. xxvi, 53. Psal

προφήτῃ φησὶν ὁ Χριστός· « Εὑρέθην τοῖς ἐμὲ μὴ ζητοῦσιν. Εμφανὴς ἐγενόμην τοῖς ἐμὲ μὴ ἐπερωτώ σιν. Εἶπα, Ἰδού εἰμι, τῷ ἔθνει, οἳ οὐκ ἠπίσταντό με. Περὶ δὲ τῶν Ἰουδαίων ἐπάγει·ι Ολην τὴν ἡμέραν ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου πρὸς λαὸν ἀπειθοῦντα καὶ ἀντιλέγοντα. » Οὓς καὶ καλῶν ἐν Εὐαγγελίοις ἔλεγε· • Δεῦτε πρός με, οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς, » καὶ τοιαῦτα πολλάκις. Αλλ' ἄρα μὴ σῶσαί μου, φησὶν, ἀσθενοῦντος, εἰς αἰχμα λωσίαν ἀπήχθητε; καὶ οὐ δυνήσεσθε σωθῆναι τῆς ἐκείνου τυραννίδος, τοῦτο πρὸς τοὺς Θεὸν βλασφη- μοῦντας ὡς οὐ δυνηθέντα σῶσαι τὸν λαὸν, ὁποῖον καὶ ὁ Σωτὴρ πρὸς τοὺς οἰομένους αὐτὸν ἄκοντα πά- σχειν, περὶ τῆς τῶν τε η λεγεώνων φησί παραστά σεως· ήγουν, ἐπειδὴ εἶπεν μηδένα ὑπακοῦσαι και λοῦντι, δείκνυσιν ὡς πρὸς τῶν μὴ ὑπακοῦσαι, τὰ πάντων ἀθεσμότατα κατ' ἐμοῦ διεπράξασθε. Καὶ πρὸς ταῦτα δὲ, φησίν, ἀνεξικάκως ηνέχθην, δυνάμενος μη- δὲν ὅλως παθεῖν· ὡς ἐδήλωσε πρότερον Ερυθρά ξη- ρανθεῖσα πρὸς διάβασιν θάλασσα· καὶ ποταμὸς Ἱερ δάνης· καὶ σκότος τριήμερον ἐν Αἰγύπτῳ γενόμενον. Ο γὰρ Σύμμαχος ἐξέδωκεν· Ἰδοὺ ἐν τῇ ἐπιτιμήσει μου ἐξήρανα θάλασσαν, ἐποίησα ποταμούς ἔρη- μον. Κἂν ἐπὶ μέλλοντος δὲ ληφθῇ, νοητέον ὡς τοῦ Θεοῦ, εἰ βούλοιτο, δυναμένου ποιῆσαι τὰ παραπλήσια. Τὸ δὲ σκότος καὶ ποιήσαντες ἡ ἐν τῇ συντελείᾳ τῶν ὅλων, ἐν ᾗ καὶ τὸ πᾶν ἀφανισθήσεται, τῶν βίων πρὸς ἀξίαν εὐθινομένων. Καὶ ἐπὶ τῆς πρώτης δὲ παρουσίας ἀπειληθεῖσα πρὸς αὐτοῦ ἡσύχασε θά λαττα, καὶ ἀόρατοι δυνάμεις είξαν ἐπιτάγματι δια κόμεναι. "Απερ ἐχρὴν Ἰουδαίους ὁρῶντας, μὴ ἀμφι- σβητεῖν ὅτι οὐκ ἂν ἔπαθεν, εἴπερ ἠβούλετο· καὶ ὅτι σῶσαι δύναται τὴν ὑπ᾽ οὐρανὸν, εἰ καὶ γέγονεν ἄνε θρωπος· καὶ μὴ τὸ φαινόμενον ὁρῶντας λέγειν, «Περὶ καλοῦ ἔργου οὐ λιθάζομέν σε, ἀλλὰ περὶ βλασφημίας, ὅτι σὺ ἄνθρωπος ὢν, ποιεῖς σεαυτὸν Θεόν· ο δέον μπο θεῖν, ὡς αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι, ὁ τὰ πάλαι θαυματο ουργήσας, ἃ δηλοῖ καὶ Δαβὶδ λέγων· « Τί ἐστί σο, θάλασσα, ὅτι ἔφυγες; καὶ σὺ, Ἰορδάνη, ὅτι ἀνεχώ ρησας εἰς τὰ ὀπίσω; » καὶ πάλιν' « Ιδοσάν σε ύδατα, ὁ Θεὸς, « ἴδοσάν σε ὕδατα, καὶ ἐφοβήθησαν. » Καὶ περὶ τοῦ Ἰορδάνου πάλιν · . Σὺ ἐξήρανας ποταμούς Ἠθάμ, ο τοῦτ᾽ ἔστι τοὺς ἐν τῷ νότῳ. Εἰ μὴ ἄρα τις καὶ διὰ τούτων θάλασσαν μὲν ξηραινομένην, τὰ πλήθη τῶν ἀσεβῶν ἐθνῶν αἰνίττεσθαι φήσειεν, ποτα- μοὺς δὲ ἐρήμους, τοὺς πάλαι κατασύροντας εἰς εἰδι λολατρείαν λόγους· ἰχθύας δὲ τούτων ἀπολλυμένους, τὰς ἑρπούσας ἐν ταῖς τῶν ἀθέων ψυχαῖς δυνάμεις πονηρὰς, ἔνθα καὶ ὁ δράκων διατρίβειν ἐῤῥέθη, κατὰ τὸ, « Αὕτη ἡ θάλασσα ή μεγάλη και ευρύχωρος, ο καὶ τὰ μετὰ ταῦτα. ταῖς ὁδοῖς ἀντικεκλημένων, περὶ ὧν ἐν τῷ παρόντι Β πιν, οι Εἰσ. ις, ο γρ τῷ η γρ. ποιήσας αὐτό. γρ. εἰ εἰ, PROCOPII GAZI ° win siccam dcum prabuisse constat. Quod illa / eliam Evangelii parabola significatur 75, in qua 78. nonnullis ad prandium venire recusantibus, alii in corum locum de triviis accersuntur: de quibus in hunc modum apud prophetam istum reperias: cln- ventus sum ab his, qui me non quærebant: inno- tui his, qui me non interrogabant. Dixi: Ecce sum ad gentem, quæ non noverat me 76. De Ludvis autem sic addit: Tota die expandi manus meas ad populum incredulum, et repugnantem ”.» Eosdem et in Evangeliis provocat his verbis: Accedite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos 78; › ut sæpezalias similibus permultis. An igitur, inquit, quia servare vos non potui, in captivitatem estis abducti; neque hujus Ly- rannide liberari poteritis? In blasphemos igitur adversus Deum istud est, qui servare populum non posse falso arbitrantur. Quale est et illud adversus eos, qui Salvatorem non sponte mortem obivisse putarunt, de parato duodecim legionum auxilio ejus- dem responsum ". Vel certe, quia nullum vocan- tem audire dixit; præterquam quod aures sibi ob- turarunt, omnia ctiam in se præter fas admisisse indicat ; quæ tamen patienter tulit, cum a se omn- nino arcere potuisset; ut dessiccato prius in trans- itum mari Rubro ; ut Jordane fluvio ; ut trium de- nique dierum tenebris in Ægypto patuit; ita enim habet Symmachi interpretatio: Ecce increpatione mea dessiccavi mare, feci fluvios desertum. Quod si ad futura referas, Deum, si velit, efficere similia posse intelligendum est tenebras autem, et qui eas operati sunt, in ipsa rerum omnium consumma- tione dissipatum iri; quo tempore sua cuique vitæ ratio pro meritis reddenda est. Quin et primo ipsius adventu increpatum ab ipso mare quievisse, invisibilesque potestates ejus imperio paruisse no- tum est, quibus, quia Judæis spectantibus edita craut, cum si noluisset, passurum non esse; el passe, si voluisset, quamvis homo, orbem hunc in - feriorem servare, eosdem non dubitare decuit. Ne que conversis ad id tantum, quod apparet oculis, enim se, non propter egregia facta, sed propter blas- phemias lapidibus petere, qui homo exsistens, Deum se facial, respondere: sed discere eumdem plane esse, qui præsens olim ea etiam miracula patrarat, D de quibus ita apud Davidem legimus : Quid est tibi, mare, quod fugisti? Et tu, Jordanis, quia conversus es retrorsum 80?, Deinde : « Viderunt te aquæ, Viderunt te aquæ, Deus, viderunt te aquæ, et timuerunt 1. Et rursum de Jordane: Tu elevasti fluvios Ethami ”, › id est, australes. Nisi.si quis etiam per mare dcssicca- tum, impiarum gentium multitudinem dicat adum- brari; per fluvios autemi desertos, nationes eas, quibus ad idolorum cultum adducti sunt; per pisces vero pereuntes, malas potestates, quæ serpunt in animis atheorum : ubi et draco ipse degere dictus est ; juxta illud : . Hoc mare magnum et spatiosum 83,, et quae deinceps. C * Luc. seqq. Isa. Lxv. 1. ibid. 2. CXIII, 3. Matth. xi, 28. Psal. Lxxvi, 17. Psal. LXXM}, 15. ns Psal. ct, 25. VARIE LECTIONES. Matth. xxvi, 53. Psal

Τούτοις δὲ τοῖς τῆς θαλάττης ιχθύσι καὶ ἐρπε- Α τοῖς ὁ λόγος ἀπειλεῖ σκότους, οὐ φωτός πλήρη θή σειν τὸν οὐρανόν· εἴποις δ' ἂν πάλιν θάλασσαν μὲν, τὴν τῶν Ἰουδαίων πολυπληθείαν· ποταμοὺς δὲ, τοὺς πρότερον αὐτοῖς λόγους χορηγουμένους· ἰχθύας δὲ, τοὺς μαθητευομένους ταῖς Ἰουδαῖκαῖς παραδόσεσιν · ὧν δὴ προλέγει πάντων ἀφανισμὸν, καὶ τὸ πᾶσι σκότος ἐπιπολάσαν, οὐκ οὐρανοῦ σκοτισθέντος, ἀλλ᾽ αὐτοῖς ἐκείνοις ἐπιπολάσαν · ὥσπερ σκοτώδους καλύμματος. Διὸ οὐ ποιήσειν ἔφη, ἀλλ' ἔνδυσιν τη ὑποδραμόντος δηλαδὴ τοῦ σκότους κατὰ τῶν ἀναξίων φωτός. Ὁ δὲ σάκκος, πένθους σύμβολον, διὰ τὸ καὶ τὰς οὐρανίους δυνάμεις πενθεῖν αὐτῶν τὴν ἀπώλειαν. Δυνάμενος οὖν, φησί, μή παθεῖν, τὸ σῶμά μου τῷ πάθει παρέδωκα. Τοῦτο γὰρ ἐδόκει μου τῷ Πατέρι. Διὸ καὶ κατηγορούμενος ἐσιώπων, ὑπήκοος αὐτῷ Β μέχρι θανάτου γινόμενος, εἰδὼς ὡς ἔσται μοί ποτε καιρὸς καθ᾿ ὃν οὐκ ἔτι σιγήσομαι γλῶσσαν λαβὼν παρὰ τοῦ Πατέρος ἐν καιρῷ λέγειν ἐπισταμένην· ὅτε μου πανταχοῦ τῆς Ἐκκλησίας καθιδρυμένης, διὰ τῶν ἐμῶν βοήσομαι μαθητῶν πᾶσιν ἔθνεσιν τὸν ἐμαυτοῦ γνωρίζων Πατέρα, αὐτοῦ μοι χαριζομένου καὶ ὦτα ακουστικά, τῆς ἐμῆς συνιέντα διδασκαλίας τὸν νοῦν, κατὰ τὸ, ο Καὶ ἔσονται πάντες διδακτοὶ Θεοῦ, › ἅπερ ταῖς ἑωθιναῖς ὥραις προσεδρεύοντα, παιδεύσεως τῆς ἐμῆς μεταλήψεται. Ὁ δὲ Σύμμαχος, Εθηκέ μοι πρωΐ γύρῳ φησίν '. Ὁ δὲ Ἀκύλας, Εν πρωΐ ἐξεγερεῖ μοι ὠτίον τοῦ ἀκούειν. Οὗτοι γάρ μοι ἀνθ᾽ ὑμῶν τῶν μὴ ἀκουσάντων γενήσονται, προσεδρευόντων ἀεὶ ταῖς τοῦ νόμου σκιαῖς. Ἐκεῖνοι δὲ τοὺς τύπους εἰς ἀλήθειαν πνευματικῆς θεωρίας ἐκδέξονται, ὑμῶν παρακουσάντων μου λέγοντος· • Ερευνάτε τας Γραφάς, ὅτι ἐν αὐταῖς δοκεῖτε ζωὴν αἰώνιον ἔχειν, καὶ αὐταί εἰσιν αἱ μαρτυροῦσαι περί ἐμοῦ, καὶ οὐ θέλετε ἐλθεῖν πρός με, ἵνα ζωὴν ἔχητε. Γράφει δὲ καὶ ὁ θεῖος Απόστολος, ο Ότι ἡνίκα ἀναγινώσκηται Μωσής, κάλυμμα ἐπὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν κεῖται. Τινὲς δὲ ὡς ἀπὸ τῶν μαθητῶν εἰρῆσθαι τοῦτό φασι, λαλούντων ἑκάστῳ τὰ πρόσφορα καὶ κατάλληλα οι καὶ τεθεῖσθαι, φασὶν, ἑαυτοῖς " καὶ πρωΐ, τοῦτ' ἔστιν εἰς νοῦν καὶ καρδίαν ἡμέρας διαύγασμα, καὶ νοητοῦ φωτὸς ἔλλαμψιν. Καὶ Παῦλος γὰρ εὐχαριστεῖ τῷ Θεῷ λέγων, ὅτι Εῤῥύσατο ἡμᾶς ἐκ τῆς ἐξουσίας του σκότους, καὶ μετέστησεν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Υἱοῦ τῆς ἀγάπης αὐτοῦ ἐν τῷ φωτί. » Τινὲς καὶ ὡς ἀπὸ τοῦ προφήτου δυνατὸν τὸ παρὸν ἔφασαν λελέχθαι ρητόν. Εὐαγγελισαμένου γὰρ αὐτοῦ τὴν αὐτῶν τε, καὶ τῶν ἐθνῶν σωτηρίαν, καὶ τοῦ Σωτῆρος τὴν ἄφιξιν, καὶ τοῦ κόσμου τὴν συντέλειαν, πόθεν τούτῳ ταῦτα λέ- γειν τ ηπόρουν καθ' ἑαυτούς. Ο δέ φησιν· Οὐκ ἐμὸς ὁ λόγος, ὁ χορηγῶν δὲ Χριστός, ὃς τοῖς ἑαυτοῦ δίδωσι καιρόν τε λόγου καὶ σύνεσιν πρὸς τὸ νοεῖν. Οὐκ ἀθετῶ ἀρ. τὸ ἐπιπολάσαν. $ γρ. ἐνδύσειν. ' γρ. γνῶσιν. Η ἑαυτούς. ν γρ. λέγει. COMMENTARI IN ISAIAM. • Istos porro pisces marinos et serpentes non luce, sed tenebris coelum referturos esse oratio minita- tur. Intelligas vero et maris quidem nomine, ingen- tem Judæorum multitudinem, per fluvios autem, eos ipsos, qui prius illis rationes suppeditarunt; per pisces denique, eos qui Judæorum traditiones docentibus aliis didicerunt: quos omines interituros prædicit, fureque, ut tenebra in omnes non obscu- rato quidem cælo, sed veluti tenebroso velamine aliquo objecto diffundantur. Atque inde est, quod non facturum se, sed induturum dixit, ut eos vide- licet, qui luce indigni sunt, tenebræ invadant. Est vero saccus luctus indicium et signum, ut eoruin interitum ipsas etiam cœlorum virtutes lugere si- gnificetur. Cum possem igitur non mori, inquit, corpus ipse meum norti tradidi. Ita cnim Patri meo visum est. Itaque etiam cum accusarer, lace- bam, eidem ad mortem usque morem gerens ; nec dubitans ſore mihi tempus aliquando, quo lingua a Patre accepta, quæ loquendi tempestivitatem cale- ret, mihi amplius tacendum non esset quando ni- mirum stabilita ubique Ecclesia, per meos ipse dis- cipulos gentibus omnibus Patrem meum prædicans clamabo, mihique item audire valentes aures, id est disciplinæ meæ capaces animas, juxta illud: Et erunt omnes docibiles Deo *, » largietur: quæ matu- tinis horis attente disciplinam meam assequentur. Verum quod Addidit mihi mane scientiam, habct Symmachus, Mane excitavit mihi aurem ad audien- dum, dixit Aquilas. Hi siquidem mihi in locum ve- C strum venturi sunt, qui me non audistis; sed legis umbræ semper adhæsistis. At illi figuras in spiri- tualis contemplationis veritatem excipient, aversan- tibus vobis qui me noluistis audire ita provocan- tem : ‹ Scrutamini Scripturas, quoniam in ipsis putatis vitam perpetuam habere, et ipsæ sunt, quæ testimonium perhibent de me, neque vultis venire ad me, ut vitam habcalis s. Scribit vero et beatus Paulus : « Cum legitur Moses, velamen super cor eorum positum est *. > D Paulum enim etiam Deo gratias agere legimus Non desunt autem, qui ex discipulorum persona istud accipiant; tanquam unicuique utilia et con- grua loqui se dicant; maneque se esse additos, id est, mentibus et cordibus ipsis divinum splendo- rem et lucis intelligibilis coruscationem accepisse. quod se de tenebrarum potestate creptum in re- gnum dilecti Filii sui ad lucem transtulerit. Non- nulli rursum tanquam a propheta verba ista sumi. posse dixerunt. Cum enim suam illis et gentium salutem, Salvatorisque adventum, mundi denique consummationem nuntiaret, undenam ista afferret apud se dubitabant. At ille : Non meus, inquit, sel Christi suppeditantis, sermo est, qui suis loquendi sapiendique tempus largitur. Non gratiam igitur * Isa. Liv, 13. Joan. vi, 45. et Joan. v. 39, 40.184 II Cor. tit, 15. " Colors. 1, 11, 19. * CARLA LECTIONES. '

Τούτοις δὲ τοῖς τῆς θαλάττης ιχθύσι καὶ ἐρπε- Α τοῖς ὁ λόγος ἀπειλεῖ σκότους, οὐ φωτός πλήρη θή σειν τὸν οὐρανόν· εἴποις δ' ἂν πάλιν θάλασσαν μὲν, τὴν τῶν Ἰουδαίων πολυπληθείαν· ποταμοὺς δὲ, τοὺς πρότερον αὐτοῖς λόγους χορηγουμένους· ἰχθύας δὲ, τοὺς μαθητευομένους ταῖς Ἰουδαῖκαῖς παραδόσεσιν · ὧν δὴ προλέγει πάντων ἀφανισμὸν, καὶ τὸ πᾶσι σκότος ἐπιπολάσαν, οὐκ οὐρανοῦ σκοτισθέντος, ἀλλ᾽ αὐτοῖς ἐκείνοις ἐπιπολάσαν · ὥσπερ σκοτώδους καλύμματος. Διὸ οὐ ποιήσειν ἔφη, ἀλλ' ἔνδυσιν τη ὑποδραμόντος δηλαδὴ τοῦ σκότους κατὰ τῶν ἀναξίων φωτός. Ὁ δὲ σάκκος, πένθους σύμβολον, διὰ τὸ καὶ τὰς οὐρανίους δυνάμεις πενθεῖν αὐτῶν τὴν ἀπώλειαν. Δυνάμενος οὖν, φησί, μή παθεῖν, τὸ σῶμά μου τῷ πάθει παρέδωκα. Τοῦτο γὰρ ἐδόκει μου τῷ Πατέρι. Διὸ καὶ κατηγορούμενος ἐσιώπων, ὑπήκοος αὐτῷ Β μέχρι θανάτου γινόμενος, εἰδὼς ὡς ἔσται μοί ποτε καιρὸς καθ᾿ ὃν οὐκ ἔτι σιγήσομαι γλῶσσαν λαβὼν παρὰ τοῦ Πατέρος ἐν καιρῷ λέγειν ἐπισταμένην· ὅτε μου πανταχοῦ τῆς Ἐκκλησίας καθιδρυμένης, διὰ τῶν ἐμῶν βοήσομαι μαθητῶν πᾶσιν ἔθνεσιν τὸν ἐμαυτοῦ γνωρίζων Πατέρα, αὐτοῦ μοι χαριζομένου καὶ ὦτα ακουστικά, τῆς ἐμῆς συνιέντα διδασκαλίας τὸν νοῦν, κατὰ τὸ, ο Καὶ ἔσονται πάντες διδακτοὶ Θεοῦ, › ἅπερ ταῖς ἑωθιναῖς ὥραις προσεδρεύοντα, παιδεύσεως τῆς ἐμῆς μεταλήψεται. Ὁ δὲ Σύμμαχος, Εθηκέ μοι πρωΐ γύρῳ φησίν '. Ὁ δὲ Ἀκύλας, Εν πρωΐ ἐξεγερεῖ μοι ὠτίον τοῦ ἀκούειν. Οὗτοι γάρ μοι ἀνθ᾽ ὑμῶν τῶν μὴ ἀκουσάντων γενήσονται, προσεδρευόντων ἀεὶ ταῖς τοῦ νόμου σκιαῖς. Ἐκεῖνοι δὲ τοὺς τύπους εἰς ἀλήθειαν πνευματικῆς θεωρίας ἐκδέξονται, ὑμῶν παρακουσάντων μου λέγοντος· • Ερευνάτε τας Γραφάς, ὅτι ἐν αὐταῖς δοκεῖτε ζωὴν αἰώνιον ἔχειν, καὶ αὐταί εἰσιν αἱ μαρτυροῦσαι περί ἐμοῦ, καὶ οὐ θέλετε ἐλθεῖν πρός με, ἵνα ζωὴν ἔχητε. Γράφει δὲ καὶ ὁ θεῖος Απόστολος, ο Ότι ἡνίκα ἀναγινώσκηται Μωσής, κάλυμμα ἐπὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν κεῖται. Τινὲς δὲ ὡς ἀπὸ τῶν μαθητῶν εἰρῆσθαι τοῦτό φασι, λαλούντων ἑκάστῳ τὰ πρόσφορα καὶ κατάλληλα οι καὶ τεθεῖσθαι, φασὶν, ἑαυτοῖς " καὶ πρωΐ, τοῦτ' ἔστιν εἰς νοῦν καὶ καρδίαν ἡμέρας διαύγασμα, καὶ νοητοῦ φωτὸς ἔλλαμψιν. Καὶ Παῦλος γὰρ εὐχαριστεῖ τῷ Θεῷ λέγων, ὅτι Εῤῥύσατο ἡμᾶς ἐκ τῆς ἐξουσίας του σκότους, καὶ μετέστησεν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Υἱοῦ τῆς ἀγάπης αὐτοῦ ἐν τῷ φωτί. » Τινὲς καὶ ὡς ἀπὸ τοῦ προφήτου δυνατὸν τὸ παρὸν ἔφασαν λελέχθαι ρητόν. Εὐαγγελισαμένου γὰρ αὐτοῦ τὴν αὐτῶν τε, καὶ τῶν ἐθνῶν σωτηρίαν, καὶ τοῦ Σωτῆρος τὴν ἄφιξιν, καὶ τοῦ κόσμου τὴν συντέλειαν, πόθεν τούτῳ ταῦτα λέ- γειν τ ηπόρουν καθ' ἑαυτούς. Ο δέ φησιν· Οὐκ ἐμὸς ὁ λόγος, ὁ χορηγῶν δὲ Χριστός, ὃς τοῖς ἑαυτοῦ δίδωσι καιρόν τε λόγου καὶ σύνεσιν πρὸς τὸ νοεῖν. Οὐκ ἀθετῶ ἀρ. τὸ ἐπιπολάσαν. $ γρ. ἐνδύσειν. ' γρ. γνῶσιν. Η ἑαυτούς. ν γρ. λέγει. COMMENTARI IN ISAIAM. • Istos porro pisces marinos et serpentes non luce, sed tenebris coelum referturos esse oratio minita- tur. Intelligas vero et maris quidem nomine, ingen- tem Judæorum multitudinem, per fluvios autem, eos ipsos, qui prius illis rationes suppeditarunt; per pisces denique, eos qui Judæorum traditiones docentibus aliis didicerunt: quos omines interituros prædicit, fureque, ut tenebra in omnes non obscu- rato quidem cælo, sed veluti tenebroso velamine aliquo objecto diffundantur. Atque inde est, quod non facturum se, sed induturum dixit, ut eos vide- licet, qui luce indigni sunt, tenebræ invadant. Est vero saccus luctus indicium et signum, ut eoruin interitum ipsas etiam cœlorum virtutes lugere si- gnificetur. Cum possem igitur non mori, inquit, corpus ipse meum norti tradidi. Ita cnim Patri meo visum est. Itaque etiam cum accusarer, lace- bam, eidem ad mortem usque morem gerens ; nec dubitans ſore mihi tempus aliquando, quo lingua a Patre accepta, quæ loquendi tempestivitatem cale- ret, mihi amplius tacendum non esset quando ni- mirum stabilita ubique Ecclesia, per meos ipse dis- cipulos gentibus omnibus Patrem meum prædicans clamabo, mihique item audire valentes aures, id est disciplinæ meæ capaces animas, juxta illud: Et erunt omnes docibiles Deo *, » largietur: quæ matu- tinis horis attente disciplinam meam assequentur. Verum quod Addidit mihi mane scientiam, habct Symmachus, Mane excitavit mihi aurem ad audien- dum, dixit Aquilas. Hi siquidem mihi in locum ve- C strum venturi sunt, qui me non audistis; sed legis umbræ semper adhæsistis. At illi figuras in spiri- tualis contemplationis veritatem excipient, aversan- tibus vobis qui me noluistis audire ita provocan- tem : ‹ Scrutamini Scripturas, quoniam in ipsis putatis vitam perpetuam habere, et ipsæ sunt, quæ testimonium perhibent de me, neque vultis venire ad me, ut vitam habcalis s. Scribit vero et beatus Paulus : « Cum legitur Moses, velamen super cor eorum positum est *. > D Paulum enim etiam Deo gratias agere legimus Non desunt autem, qui ex discipulorum persona istud accipiant; tanquam unicuique utilia et con- grua loqui se dicant; maneque se esse additos, id est, mentibus et cordibus ipsis divinum splendo- rem et lucis intelligibilis coruscationem accepisse. quod se de tenebrarum potestate creptum in re- gnum dilecti Filii sui ad lucem transtulerit. Non- nulli rursum tanquam a propheta verba ista sumi. posse dixerunt. Cum enim suam illis et gentium salutem, Salvatorisque adventum, mundi denique consummationem nuntiaret, undenam ista afferret apud se dubitabant. At ille : Non meus, inquit, sel Christi suppeditantis, sermo est, qui suis loquendi sapiendique tempus largitur. Non gratiam igitur * Isa. Liv, 13. Joan. vi, 45. et Joan. v. 39, 40.184 II Cor. tit, 15. " Colors. 1, 11, 19. * CARLA LECTIONES. '

Τούτοις δὲ τοῖς τῆς θαλάττης ιχθύσι καὶ ἐρπε- Α τοῖς ὁ λόγος ἀπειλεῖ σκότους, οὐ φωτός πλήρη θή σειν τὸν οὐρανόν· εἴποις δ' ἂν πάλιν θάλασσαν μὲν, τὴν τῶν Ἰουδαίων πολυπληθείαν· ποταμοὺς δὲ, τοὺς πρότερον αὐτοῖς λόγους χορηγουμένους· ἰχθύας δὲ, τοὺς μαθητευομένους ταῖς Ἰουδαῖκαῖς παραδόσεσιν · ὧν δὴ προλέγει πάντων ἀφανισμὸν, καὶ τὸ πᾶσι σκότος ἐπιπολάσαν, οὐκ οὐρανοῦ σκοτισθέντος, ἀλλ᾽ αὐτοῖς ἐκείνοις ἐπιπολάσαν · ὥσπερ σκοτώδους καλύμματος. Διὸ οὐ ποιήσειν ἔφη, ἀλλ' ἔνδυσιν τη ὑποδραμόντος δηλαδὴ τοῦ σκότους κατὰ τῶν ἀναξίων φωτός. Ὁ δὲ σάκκος, πένθους σύμβολον, διὰ τὸ καὶ τὰς οὐρανίους δυνάμεις πενθεῖν αὐτῶν τὴν ἀπώλειαν. Δυνάμενος οὖν, φησί, μή παθεῖν, τὸ σῶμά μου τῷ πάθει παρέδωκα. Τοῦτο γὰρ ἐδόκει μου τῷ Πατέρι. Διὸ καὶ κατηγορούμενος ἐσιώπων, ὑπήκοος αὐτῷ Β μέχρι θανάτου γινόμενος, εἰδὼς ὡς ἔσται μοί ποτε καιρὸς καθ᾿ ὃν οὐκ ἔτι σιγήσομαι γλῶσσαν λαβὼν παρὰ τοῦ Πατέρος ἐν καιρῷ λέγειν ἐπισταμένην· ὅτε μου πανταχοῦ τῆς Ἐκκλησίας καθιδρυμένης, διὰ τῶν ἐμῶν βοήσομαι μαθητῶν πᾶσιν ἔθνεσιν τὸν ἐμαυτοῦ γνωρίζων Πατέρα, αὐτοῦ μοι χαριζομένου καὶ ὦτα ακουστικά, τῆς ἐμῆς συνιέντα διδασκαλίας τὸν νοῦν, κατὰ τὸ, ο Καὶ ἔσονται πάντες διδακτοὶ Θεοῦ, › ἅπερ ταῖς ἑωθιναῖς ὥραις προσεδρεύοντα, παιδεύσεως τῆς ἐμῆς μεταλήψεται. Ὁ δὲ Σύμμαχος, Εθηκέ μοι πρωΐ γύρῳ φησίν '. Ὁ δὲ Ἀκύλας, Εν πρωΐ ἐξεγερεῖ μοι ὠτίον τοῦ ἀκούειν. Οὗτοι γάρ μοι ἀνθ᾽ ὑμῶν τῶν μὴ ἀκουσάντων γενήσονται, προσεδρευόντων ἀεὶ ταῖς τοῦ νόμου σκιαῖς. Ἐκεῖνοι δὲ τοὺς τύπους εἰς ἀλήθειαν πνευματικῆς θεωρίας ἐκδέξονται, ὑμῶν παρακουσάντων μου λέγοντος· • Ερευνάτε τας Γραφάς, ὅτι ἐν αὐταῖς δοκεῖτε ζωὴν αἰώνιον ἔχειν, καὶ αὐταί εἰσιν αἱ μαρτυροῦσαι περί ἐμοῦ, καὶ οὐ θέλετε ἐλθεῖν πρός με, ἵνα ζωὴν ἔχητε. Γράφει δὲ καὶ ὁ θεῖος Απόστολος, ο Ότι ἡνίκα ἀναγινώσκηται Μωσής, κάλυμμα ἐπὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν κεῖται. Τινὲς δὲ ὡς ἀπὸ τῶν μαθητῶν εἰρῆσθαι τοῦτό φασι, λαλούντων ἑκάστῳ τὰ πρόσφορα καὶ κατάλληλα οι καὶ τεθεῖσθαι, φασὶν, ἑαυτοῖς " καὶ πρωΐ, τοῦτ' ἔστιν εἰς νοῦν καὶ καρδίαν ἡμέρας διαύγασμα, καὶ νοητοῦ φωτὸς ἔλλαμψιν. Καὶ Παῦλος γὰρ εὐχαριστεῖ τῷ Θεῷ λέγων, ὅτι Εῤῥύσατο ἡμᾶς ἐκ τῆς ἐξουσίας του σκότους, καὶ μετέστησεν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Υἱοῦ τῆς ἀγάπης αὐτοῦ ἐν τῷ φωτί. » Τινὲς καὶ ὡς ἀπὸ τοῦ προφήτου δυνατὸν τὸ παρὸν ἔφασαν λελέχθαι ρητόν. Εὐαγγελισαμένου γὰρ αὐτοῦ τὴν αὐτῶν τε, καὶ τῶν ἐθνῶν σωτηρίαν, καὶ τοῦ Σωτῆρος τὴν ἄφιξιν, καὶ τοῦ κόσμου τὴν συντέλειαν, πόθεν τούτῳ ταῦτα λέ- γειν τ ηπόρουν καθ' ἑαυτούς. Ο δέ φησιν· Οὐκ ἐμὸς ὁ λόγος, ὁ χορηγῶν δὲ Χριστός, ὃς τοῖς ἑαυτοῦ δίδωσι καιρόν τε λόγου καὶ σύνεσιν πρὸς τὸ νοεῖν. Οὐκ ἀθετῶ ἀρ. τὸ ἐπιπολάσαν. $ γρ. ἐνδύσειν. ' γρ. γνῶσιν. Η ἑαυτούς. ν γρ. λέγει. COMMENTARI IN ISAIAM. • Istos porro pisces marinos et serpentes non luce, sed tenebris coelum referturos esse oratio minita- tur. Intelligas vero et maris quidem nomine, ingen- tem Judæorum multitudinem, per fluvios autem, eos ipsos, qui prius illis rationes suppeditarunt; per pisces denique, eos qui Judæorum traditiones docentibus aliis didicerunt: quos omines interituros prædicit, fureque, ut tenebra in omnes non obscu- rato quidem cælo, sed veluti tenebroso velamine aliquo objecto diffundantur. Atque inde est, quod non facturum se, sed induturum dixit, ut eos vide- licet, qui luce indigni sunt, tenebræ invadant. Est vero saccus luctus indicium et signum, ut eoruin interitum ipsas etiam cœlorum virtutes lugere si- gnificetur. Cum possem igitur non mori, inquit, corpus ipse meum norti tradidi. Ita cnim Patri meo visum est. Itaque etiam cum accusarer, lace- bam, eidem ad mortem usque morem gerens ; nec dubitans ſore mihi tempus aliquando, quo lingua a Patre accepta, quæ loquendi tempestivitatem cale- ret, mihi amplius tacendum non esset quando ni- mirum stabilita ubique Ecclesia, per meos ipse dis- cipulos gentibus omnibus Patrem meum prædicans clamabo, mihique item audire valentes aures, id est disciplinæ meæ capaces animas, juxta illud: Et erunt omnes docibiles Deo *, » largietur: quæ matu- tinis horis attente disciplinam meam assequentur. Verum quod Addidit mihi mane scientiam, habct Symmachus, Mane excitavit mihi aurem ad audien- dum, dixit Aquilas. Hi siquidem mihi in locum ve- C strum venturi sunt, qui me non audistis; sed legis umbræ semper adhæsistis. At illi figuras in spiri- tualis contemplationis veritatem excipient, aversan- tibus vobis qui me noluistis audire ita provocan- tem : ‹ Scrutamini Scripturas, quoniam in ipsis putatis vitam perpetuam habere, et ipsæ sunt, quæ testimonium perhibent de me, neque vultis venire ad me, ut vitam habcalis s. Scribit vero et beatus Paulus : « Cum legitur Moses, velamen super cor eorum positum est *. > D Paulum enim etiam Deo gratias agere legimus Non desunt autem, qui ex discipulorum persona istud accipiant; tanquam unicuique utilia et con- grua loqui se dicant; maneque se esse additos, id est, mentibus et cordibus ipsis divinum splendo- rem et lucis intelligibilis coruscationem accepisse. quod se de tenebrarum potestate creptum in re- gnum dilecti Filii sui ad lucem transtulerit. Non- nulli rursum tanquam a propheta verba ista sumi. posse dixerunt. Cum enim suam illis et gentium salutem, Salvatorisque adventum, mundi denique consummationem nuntiaret, undenam ista afferret apud se dubitabant. At ille : Non meus, inquit, sel Christi suppeditantis, sermo est, qui suis loquendi sapiendique tempus largitur. Non gratiam igitur * Isa. Liv, 13. Joan. vi, 45. et Joan. v. 39, 40.184 II Cor. tit, 15. " Colors. 1, 11, 19. * CARLA LECTIONES. '

Τούτοις δὲ τοῖς τῆς θαλάττης ιχθύσι καὶ ἐρπε- Α τοῖς ὁ λόγος ἀπειλεῖ σκότους, οὐ φωτός πλήρη θή σειν τὸν οὐρανόν· εἴποις δ' ἂν πάλιν θάλασσαν μὲν, τὴν τῶν Ἰουδαίων πολυπληθείαν· ποταμοὺς δὲ, τοὺς πρότερον αὐτοῖς λόγους χορηγουμένους· ἰχθύας δὲ, τοὺς μαθητευομένους ταῖς Ἰουδαῖκαῖς παραδόσεσιν · ὧν δὴ προλέγει πάντων ἀφανισμὸν, καὶ τὸ πᾶσι σκότος ἐπιπολάσαν, οὐκ οὐρανοῦ σκοτισθέντος, ἀλλ᾽ αὐτοῖς ἐκείνοις ἐπιπολάσαν · ὥσπερ σκοτώδους καλύμματος. Διὸ οὐ ποιήσειν ἔφη, ἀλλ' ἔνδυσιν τη ὑποδραμόντος δηλαδὴ τοῦ σκότους κατὰ τῶν ἀναξίων φωτός. Ὁ δὲ σάκκος, πένθους σύμβολον, διὰ τὸ καὶ τὰς οὐρανίους δυνάμεις πενθεῖν αὐτῶν τὴν ἀπώλειαν. Δυνάμενος οὖν, φησί, μή παθεῖν, τὸ σῶμά μου τῷ πάθει παρέδωκα. Τοῦτο γὰρ ἐδόκει μου τῷ Πατέρι. Διὸ καὶ κατηγορούμενος ἐσιώπων, ὑπήκοος αὐτῷ Β μέχρι θανάτου γινόμενος, εἰδὼς ὡς ἔσται μοί ποτε καιρὸς καθ᾿ ὃν οὐκ ἔτι σιγήσομαι γλῶσσαν λαβὼν παρὰ τοῦ Πατέρος ἐν καιρῷ λέγειν ἐπισταμένην· ὅτε μου πανταχοῦ τῆς Ἐκκλησίας καθιδρυμένης, διὰ τῶν ἐμῶν βοήσομαι μαθητῶν πᾶσιν ἔθνεσιν τὸν ἐμαυτοῦ γνωρίζων Πατέρα, αὐτοῦ μοι χαριζομένου καὶ ὦτα ακουστικά, τῆς ἐμῆς συνιέντα διδασκαλίας τὸν νοῦν, κατὰ τὸ, ο Καὶ ἔσονται πάντες διδακτοὶ Θεοῦ, › ἅπερ ταῖς ἑωθιναῖς ὥραις προσεδρεύοντα, παιδεύσεως τῆς ἐμῆς μεταλήψεται. Ὁ δὲ Σύμμαχος, Εθηκέ μοι πρωΐ γύρῳ φησίν '. Ὁ δὲ Ἀκύλας, Εν πρωΐ ἐξεγερεῖ μοι ὠτίον τοῦ ἀκούειν. Οὗτοι γάρ μοι ἀνθ᾽ ὑμῶν τῶν μὴ ἀκουσάντων γενήσονται, προσεδρευόντων ἀεὶ ταῖς τοῦ νόμου σκιαῖς. Ἐκεῖνοι δὲ τοὺς τύπους εἰς ἀλήθειαν πνευματικῆς θεωρίας ἐκδέξονται, ὑμῶν παρακουσάντων μου λέγοντος· • Ερευνάτε τας Γραφάς, ὅτι ἐν αὐταῖς δοκεῖτε ζωὴν αἰώνιον ἔχειν, καὶ αὐταί εἰσιν αἱ μαρτυροῦσαι περί ἐμοῦ, καὶ οὐ θέλετε ἐλθεῖν πρός με, ἵνα ζωὴν ἔχητε. Γράφει δὲ καὶ ὁ θεῖος Απόστολος, ο Ότι ἡνίκα ἀναγινώσκηται Μωσής, κάλυμμα ἐπὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν κεῖται. Τινὲς δὲ ὡς ἀπὸ τῶν μαθητῶν εἰρῆσθαι τοῦτό φασι, λαλούντων ἑκάστῳ τὰ πρόσφορα καὶ κατάλληλα οι καὶ τεθεῖσθαι, φασὶν, ἑαυτοῖς " καὶ πρωΐ, τοῦτ' ἔστιν εἰς νοῦν καὶ καρδίαν ἡμέρας διαύγασμα, καὶ νοητοῦ φωτὸς ἔλλαμψιν. Καὶ Παῦλος γὰρ εὐχαριστεῖ τῷ Θεῷ λέγων, ὅτι Εῤῥύσατο ἡμᾶς ἐκ τῆς ἐξουσίας του σκότους, καὶ μετέστησεν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Υἱοῦ τῆς ἀγάπης αὐτοῦ ἐν τῷ φωτί. » Τινὲς καὶ ὡς ἀπὸ τοῦ προφήτου δυνατὸν τὸ παρὸν ἔφασαν λελέχθαι ρητόν. Εὐαγγελισαμένου γὰρ αὐτοῦ τὴν αὐτῶν τε, καὶ τῶν ἐθνῶν σωτηρίαν, καὶ τοῦ Σωτῆρος τὴν ἄφιξιν, καὶ τοῦ κόσμου τὴν συντέλειαν, πόθεν τούτῳ ταῦτα λέ- γειν τ ηπόρουν καθ' ἑαυτούς. Ο δέ φησιν· Οὐκ ἐμὸς ὁ λόγος, ὁ χορηγῶν δὲ Χριστός, ὃς τοῖς ἑαυτοῦ δίδωσι καιρόν τε λόγου καὶ σύνεσιν πρὸς τὸ νοεῖν. Οὐκ ἀθετῶ ἀρ. τὸ ἐπιπολάσαν. $ γρ. ἐνδύσειν. ' γρ. γνῶσιν. Η ἑαυτούς. ν γρ. λέγει. COMMENTARI IN ISAIAM. • Istos porro pisces marinos et serpentes non luce, sed tenebris coelum referturos esse oratio minita- tur. Intelligas vero et maris quidem nomine, ingen- tem Judæorum multitudinem, per fluvios autem, eos ipsos, qui prius illis rationes suppeditarunt; per pisces denique, eos qui Judæorum traditiones docentibus aliis didicerunt: quos omines interituros prædicit, fureque, ut tenebra in omnes non obscu- rato quidem cælo, sed veluti tenebroso velamine aliquo objecto diffundantur. Atque inde est, quod non facturum se, sed induturum dixit, ut eos vide- licet, qui luce indigni sunt, tenebræ invadant. Est vero saccus luctus indicium et signum, ut eoruin interitum ipsas etiam cœlorum virtutes lugere si- gnificetur. Cum possem igitur non mori, inquit, corpus ipse meum norti tradidi. Ita cnim Patri meo visum est. Itaque etiam cum accusarer, lace- bam, eidem ad mortem usque morem gerens ; nec dubitans ſore mihi tempus aliquando, quo lingua a Patre accepta, quæ loquendi tempestivitatem cale- ret, mihi amplius tacendum non esset quando ni- mirum stabilita ubique Ecclesia, per meos ipse dis- cipulos gentibus omnibus Patrem meum prædicans clamabo, mihique item audire valentes aures, id est disciplinæ meæ capaces animas, juxta illud: Et erunt omnes docibiles Deo *, » largietur: quæ matu- tinis horis attente disciplinam meam assequentur. Verum quod Addidit mihi mane scientiam, habct Symmachus, Mane excitavit mihi aurem ad audien- dum, dixit Aquilas. Hi siquidem mihi in locum ve- C strum venturi sunt, qui me non audistis; sed legis umbræ semper adhæsistis. At illi figuras in spiri- tualis contemplationis veritatem excipient, aversan- tibus vobis qui me noluistis audire ita provocan- tem : ‹ Scrutamini Scripturas, quoniam in ipsis putatis vitam perpetuam habere, et ipsæ sunt, quæ testimonium perhibent de me, neque vultis venire ad me, ut vitam habcalis s. Scribit vero et beatus Paulus : « Cum legitur Moses, velamen super cor eorum positum est *. > D Paulum enim etiam Deo gratias agere legimus Non desunt autem, qui ex discipulorum persona istud accipiant; tanquam unicuique utilia et con- grua loqui se dicant; maneque se esse additos, id est, mentibus et cordibus ipsis divinum splendo- rem et lucis intelligibilis coruscationem accepisse. quod se de tenebrarum potestate creptum in re- gnum dilecti Filii sui ad lucem transtulerit. Non- nulli rursum tanquam a propheta verba ista sumi. posse dixerunt. Cum enim suam illis et gentium salutem, Salvatorisque adventum, mundi denique consummationem nuntiaret, undenam ista afferret apud se dubitabant. At ille : Non meus, inquit, sel Christi suppeditantis, sermo est, qui suis loquendi sapiendique tempus largitur. Non gratiam igitur * Isa. Liv, 13. Joan. vi, 45. et Joan. v. 39, 40.184 II Cor. tit, 15. " Colors. 1, 11, 19. * CARLA LECTIONES. '

Α τοίνυν τὴν χάριν ὑπηρετῶν αὐτοῦ τῷ κηρύγματι, πάντα τε παθεῖν ἑτοιμός εἰμι δι' αὐτόν. Κἂν τύπτητέ με, φησί, κἂν ἐμπτύητε, τὴν παρ' αὐτοῦ βοήθειαν ἐλπίζων *, ἣν εὑράμενος, καὶ τοῦ δικαίου τεύξασθαι προσδοκῶν, ἀντιστήσομαι ὑμῖν ἀντιλέγειν μὴ δυνα- μένοις. Αλλ' ἐπὶ τὸν Χριστὸν ἐπανέλθωμεν, ὅς φησιν Ἰου- δαίοις· ὡς ὑμεῖς μὲν καλούμενοι παρηκούσατε, ἐγὼ δὲ οὐκ ἀπειθῶ τῷ Πατέρι πάντα ἐν ἐμοὶ βουληθέντι ανακεφαλαιώσασθαι. Κενώσας δὲ ἐμαυτὸν, τὰ πάν των αίσχιστα πέπονθα, εἰδὼς μὴ φέρειν μοι αἰσχύ νην τῶν πειθαρχεῖν τῷ Πατέρι. Πιλάτου μὲν μα στιγώσαντος, τῶν δὲ ὑπηρετῶν ἑνός με ραπίσαν τος, ἄλλων δέ μου καταπτυόντων, ὡς στερεὰν πέτ τραν τὸ πρόσωπόν μου τιθείς. Δυνάμεως γὰρ ἦν ” τὸ πρᾶγμα, δι' ἣν ἐκαρτέρουν · ὅτι καταβέβηκα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὴν, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με. Αὐτὸς γάρ μου καὶ τοῖς ἀνθρωπίνοις ἐβοήθησε μέτροις. Δηλοῖ δὲ καὶ ὡς ἐπήμυνεν αὐτῷ, δίκην ἐπιθεὶς τοῖς ὑβρίσασιν, ἣν καὶ διὰ τάχος ἐγγίζειν φησί, δικαιώσαντος αὐτὸν τοῦ Πατέρος. Δίκαιον γὰρ ὄντα, καὶ καθ᾿ ἑαυτοῦ μὴ δόντα λαβὰς, ἀποκτείνειν ἐτόλμησαν. Ανθ' ὧν αὐτ τοὺς κολάσας, ἀνυπεύθυνον ὑπάρχειν ἐμὲ μεμαρτύ ρηκεν. Διό φησιν ὁ Πατήρ ι Καὶ δώσω τους πονηρούς δ ἀντὶ τῆς ταφῆς αὐτοῦ, καὶ τοὺς πλουσίους ἀντὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ. ο Φιλόπλουτοι γὰρ γεγονότες οἱ τῶν Ἰουδαίων καθηγηταί, πρὸς τὴν κατ' αὐτοῦ πονη ρίαν ἐτράποντο. Καὶ γὰρ εἰδότες αὐτὸν ἔφασκον « Οὗτός ἐστιν ὁ κληρονόμος· δεῦτε, ἀποκτείνωμεν αὐτόν. ο Εἰ δὲ νομίζει τις δικαίως με πεπονθέναι, παρέστω πρὸς ἔλεγχον. Αλλ' οὐ δυνήσεται. Καὶ ἀλλαχοῦ γὰρ ὁ προφήτης φησίν· ο "Ιδετε ὡς δίκαιος ἀπώλετο, καὶ οὐδεὶς ἐκδέχεται τῇ καρδίᾳ. » Παρ᾽ ᾧ καὶ Ἰουδαῖο φασι· ο Δήσωμεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστιν. ο Εἰκότως δίκαιον, « Οὐ γὰρ ἐποίησεν ἁμαρ τίαν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. » Τῷ δὲ, Τίς ὁ κρινόμενός μοι ; ἔοικε τὸ « Τίς ἐλέγξει με περὶ ἁμαρτίας ; » κατὰ πάντα γὰρ ἡμῖν πλὴν ἁμαρ τίας, ὁμοίωται. Διόπερ ἔλεγεν· « Έρχεται ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου, καὶ ἐν ἐμοὶ εὑρήσει οὐδέν. » Ανδρὸς δὲ τελείου χαρακτήρ, τὸ Τίς ὁ κρινόμενος μοι; ᾧ μηδὲν ἡ παρ' ἀνθρώποις κρίσις, ὡς σιγαν μὲν ὑπ' αὐτῶν καταδικαζόμενον, καλεῖν δὲ πρὸς τὴν παρὰ Θεῷ κρίσιν τοὺς ἐναντίους. Τὸ δὲ, τίς κακώσει με; ἐμφαίνει τὸν ἀρχηγὸν τῆς ζωῆς. Οὐκοῦν εἰς μάτην ἡ τούτων ἐπιβουλή, κατὰ τὸ ἐν ψαλμοῖς· Ἐβουλεύσαντο βουλήν, ἣν οὐ μὴ δύνωνται στῆσαι. Πῶς γὰρ, ὢν ζωή, θανάτῳ κατείχετο; καθ' δὲ γέγο νεν ἄνθρωπος, δοκεῖ τοῦτο δέχεσθαι παρὰ τοῦ Πατέ- ρος. Ὡς γὰρ Θεὸς, ἤγειρεν ἑαυτὸν λέγων· ο Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. » Ἐφ' οἷς φησι πρὸς αὐτούς· Ἰδοὺ πάντες ὑμεῖς οι χχι, 58. γρ. ἐλπίζω. γρ. τό. PROCOPII GAZEI everto, qui ejusdem praedicationi subservio ; qui- B que nomine ipsius omnia tolerare paratus sum. Eliam si me, inquit, ceditis ; si conspualis, ejus auxilii spem nunquam abjecero, qua potitus semel, justumque consequendi exspectatione sustentatus vobis ipse contradicere non valentibus resistam. Sed ad Christum revertamur, qui vocatos qui- dem Judæos audire noluisse ; se autem Patri cuncta in eo instaurare et recolligere statuenti non repu- gnasse testatur: qui, dum se evacuaret, turpissima quæque passus nihil in quo Patri obediret sibi quidquam dedecoris allaturum arbitratus est: Non Magellante Pilato ; non servo colaphum impingente; non in se denique conspuentibus aliis, qui faciem suam tanquam firmam petram posuerat. Ea enim id virtute gestum est, per quam patienter tulit; quoniam e cœlo descenderat, non ut suæ, sed ut ejus, a quo missus est, voluntati pareret ; qui sibi humanæque tenuitati auxiliatus est. Significat vero ei se etiam open tulisse, quia de iis, a quibus in- juriam patiebatur, pœnas sumpserit; quas propter celeritatem juxta esse, seque a Deo justificari` si- gnificat. Justum enim, et qui nullis adversum se mali causam præbuerat, interimere ausi sunt: quo- rum ego cum injuriam ulciscor, nulli me crimini, inquit, obnoxium esse testatus est. Inde- que ait Pater: ‹ Et dabo malos pro sepultura ejus : et divites pro morte ipsius 88. Divitiarum enim cupiditate inflammati Judæorum duces, suam in eum malitiam converterunt. Ipsum enim conspi- c cati, dixerunt : llic est heres, venite; interficia- mus ipsum 99., $9 Quod si sit aliquis, qui me justa passum esse arbitretur, Accedat jam, ut rationes meas improbet. Sed certe non poterit. Et alicubi enim inquit pro- pheta. Videte ut justus periit, neque id quisquam corde excipit . » Apud eundem et Judæos ita 10- quentes reperias: Ligemus justum, quia inutilis est nolis ". » Nec immerito justum appellavit, qui peccatum non admisit, et in cujus ore dolus nullus repertus est . Quod autem quis secum litigaturus sit, quærit, ei dissimile non fuerit, quo quis se de peccato esset arguiturus postulavit. In omnibus enim idem plane nobiscum fuit, si peccatum excipias. Itaque dicebat : • Venit D princeps mundi hujus, et in me non inveniet quid- quam ”³. › Est vero illud : Quis est, qui litiget me- cum? perfecti et inculpati viri signum; quem ita nihil movet, apud homines judicium, ut ab istis etiam condemnatus taceat; adversarios autem ad • illud, quod apud Deum agitur, vocet. At eo ipso, quod quis se lasurus sit, quærit, vite se esse au- ctorem demonstrat, vanasque eorum fuisse insidias, qui, ut est in Psalmis: Inierunt consilium, quod stabilire non poterunt ". » Qui enimn, vita cum Isa. LVII, 1. Sap. ", 12. Isa. Lili, 7; Petr. 11, 153. L1, 9. Matth. Joan. xiv, 50. *Psal. xx, 12. VARIE LECTIONES. x

Α τοίνυν τὴν χάριν ὑπηρετῶν αὐτοῦ τῷ κηρύγματι, πάντα τε παθεῖν ἑτοιμός εἰμι δι' αὐτόν. Κἂν τύπτητέ με, φησί, κἂν ἐμπτύητε, τὴν παρ' αὐτοῦ βοήθειαν ἐλπίζων *, ἣν εὑράμενος, καὶ τοῦ δικαίου τεύξασθαι προσδοκῶν, ἀντιστήσομαι ὑμῖν ἀντιλέγειν μὴ δυνα- μένοις. Αλλ' ἐπὶ τὸν Χριστὸν ἐπανέλθωμεν, ὅς φησιν Ἰου- δαίοις· ὡς ὑμεῖς μὲν καλούμενοι παρηκούσατε, ἐγὼ δὲ οὐκ ἀπειθῶ τῷ Πατέρι πάντα ἐν ἐμοὶ βουληθέντι ανακεφαλαιώσασθαι. Κενώσας δὲ ἐμαυτὸν, τὰ πάν των αίσχιστα πέπονθα, εἰδὼς μὴ φέρειν μοι αἰσχύ νην τῶν πειθαρχεῖν τῷ Πατέρι. Πιλάτου μὲν μα στιγώσαντος, τῶν δὲ ὑπηρετῶν ἑνός με ραπίσαν τος, ἄλλων δέ μου καταπτυόντων, ὡς στερεὰν πέτ τραν τὸ πρόσωπόν μου τιθείς. Δυνάμεως γὰρ ἦν ” τὸ πρᾶγμα, δι' ἣν ἐκαρτέρουν · ὅτι καταβέβηκα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὴν, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με. Αὐτὸς γάρ μου καὶ τοῖς ἀνθρωπίνοις ἐβοήθησε μέτροις. Δηλοῖ δὲ καὶ ὡς ἐπήμυνεν αὐτῷ, δίκην ἐπιθεὶς τοῖς ὑβρίσασιν, ἣν καὶ διὰ τάχος ἐγγίζειν φησί, δικαιώσαντος αὐτὸν τοῦ Πατέρος. Δίκαιον γὰρ ὄντα, καὶ καθ᾿ ἑαυτοῦ μὴ δόντα λαβὰς, ἀποκτείνειν ἐτόλμησαν. Ανθ' ὧν αὐτ τοὺς κολάσας, ἀνυπεύθυνον ὑπάρχειν ἐμὲ μεμαρτύ ρηκεν. Διό φησιν ὁ Πατήρ ι Καὶ δώσω τους πονηρούς δ ἀντὶ τῆς ταφῆς αὐτοῦ, καὶ τοὺς πλουσίους ἀντὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ. ο Φιλόπλουτοι γὰρ γεγονότες οἱ τῶν Ἰουδαίων καθηγηταί, πρὸς τὴν κατ' αὐτοῦ πονη ρίαν ἐτράποντο. Καὶ γὰρ εἰδότες αὐτὸν ἔφασκον « Οὗτός ἐστιν ὁ κληρονόμος· δεῦτε, ἀποκτείνωμεν αὐτόν. ο Εἰ δὲ νομίζει τις δικαίως με πεπονθέναι, παρέστω πρὸς ἔλεγχον. Αλλ' οὐ δυνήσεται. Καὶ ἀλλαχοῦ γὰρ ὁ προφήτης φησίν· ο "Ιδετε ὡς δίκαιος ἀπώλετο, καὶ οὐδεὶς ἐκδέχεται τῇ καρδίᾳ. » Παρ᾽ ᾧ καὶ Ἰουδαῖο φασι· ο Δήσωμεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστιν. ο Εἰκότως δίκαιον, « Οὐ γὰρ ἐποίησεν ἁμαρ τίαν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. » Τῷ δὲ, Τίς ὁ κρινόμενός μοι ; ἔοικε τὸ « Τίς ἐλέγξει με περὶ ἁμαρτίας ; » κατὰ πάντα γὰρ ἡμῖν πλὴν ἁμαρ τίας, ὁμοίωται. Διόπερ ἔλεγεν· « Έρχεται ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου, καὶ ἐν ἐμοὶ εὑρήσει οὐδέν. » Ανδρὸς δὲ τελείου χαρακτήρ, τὸ Τίς ὁ κρινόμενος μοι; ᾧ μηδὲν ἡ παρ' ἀνθρώποις κρίσις, ὡς σιγαν μὲν ὑπ' αὐτῶν καταδικαζόμενον, καλεῖν δὲ πρὸς τὴν παρὰ Θεῷ κρίσιν τοὺς ἐναντίους. Τὸ δὲ, τίς κακώσει με; ἐμφαίνει τὸν ἀρχηγὸν τῆς ζωῆς. Οὐκοῦν εἰς μάτην ἡ τούτων ἐπιβουλή, κατὰ τὸ ἐν ψαλμοῖς· Ἐβουλεύσαντο βουλήν, ἣν οὐ μὴ δύνωνται στῆσαι. Πῶς γὰρ, ὢν ζωή, θανάτῳ κατείχετο; καθ' δὲ γέγο νεν ἄνθρωπος, δοκεῖ τοῦτο δέχεσθαι παρὰ τοῦ Πατέ- ρος. Ὡς γὰρ Θεὸς, ἤγειρεν ἑαυτὸν λέγων· ο Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. » Ἐφ' οἷς φησι πρὸς αὐτούς· Ἰδοὺ πάντες ὑμεῖς οι χχι, 58. γρ. ἐλπίζω. γρ. τό. PROCOPII GAZEI everto, qui ejusdem praedicationi subservio ; qui- B que nomine ipsius omnia tolerare paratus sum. Eliam si me, inquit, ceditis ; si conspualis, ejus auxilii spem nunquam abjecero, qua potitus semel, justumque consequendi exspectatione sustentatus vobis ipse contradicere non valentibus resistam. Sed ad Christum revertamur, qui vocatos qui- dem Judæos audire noluisse ; se autem Patri cuncta in eo instaurare et recolligere statuenti non repu- gnasse testatur: qui, dum se evacuaret, turpissima quæque passus nihil in quo Patri obediret sibi quidquam dedecoris allaturum arbitratus est: Non Magellante Pilato ; non servo colaphum impingente; non in se denique conspuentibus aliis, qui faciem suam tanquam firmam petram posuerat. Ea enim id virtute gestum est, per quam patienter tulit; quoniam e cœlo descenderat, non ut suæ, sed ut ejus, a quo missus est, voluntati pareret ; qui sibi humanæque tenuitati auxiliatus est. Significat vero ei se etiam open tulisse, quia de iis, a quibus in- juriam patiebatur, pœnas sumpserit; quas propter celeritatem juxta esse, seque a Deo justificari` si- gnificat. Justum enim, et qui nullis adversum se mali causam præbuerat, interimere ausi sunt: quo- rum ego cum injuriam ulciscor, nulli me crimini, inquit, obnoxium esse testatus est. Inde- que ait Pater: ‹ Et dabo malos pro sepultura ejus : et divites pro morte ipsius 88. Divitiarum enim cupiditate inflammati Judæorum duces, suam in eum malitiam converterunt. Ipsum enim conspi- c cati, dixerunt : llic est heres, venite; interficia- mus ipsum 99., $9 Quod si sit aliquis, qui me justa passum esse arbitretur, Accedat jam, ut rationes meas improbet. Sed certe non poterit. Et alicubi enim inquit pro- pheta. Videte ut justus periit, neque id quisquam corde excipit . » Apud eundem et Judæos ita 10- quentes reperias: Ligemus justum, quia inutilis est nolis ". » Nec immerito justum appellavit, qui peccatum non admisit, et in cujus ore dolus nullus repertus est . Quod autem quis secum litigaturus sit, quærit, ei dissimile non fuerit, quo quis se de peccato esset arguiturus postulavit. In omnibus enim idem plane nobiscum fuit, si peccatum excipias. Itaque dicebat : • Venit D princeps mundi hujus, et in me non inveniet quid- quam ”³. › Est vero illud : Quis est, qui litiget me- cum? perfecti et inculpati viri signum; quem ita nihil movet, apud homines judicium, ut ab istis etiam condemnatus taceat; adversarios autem ad • illud, quod apud Deum agitur, vocet. At eo ipso, quod quis se lasurus sit, quærit, vite se esse au- ctorem demonstrat, vanasque eorum fuisse insidias, qui, ut est in Psalmis: Inierunt consilium, quod stabilire non poterunt ". » Qui enimn, vita cum Isa. LVII, 1. Sap. ", 12. Isa. Lili, 7; Petr. 11, 153. L1, 9. Matth. Joan. xiv, 50. *Psal. xx, 12. VARIE LECTIONES. x

ὡς ἱμάτιον, παλαιωθήσεσθε, καὶ σὺς καταφάγε- ται ὑμᾶς. Η εὑρὼς, κατὰ Σύμμαχον ἢ Ερωτὴρ, ὡς Ακύλας. Δι' ὧν σημαίνει τὴν παλαίωσιν τῆς κατ' αὐτοῦ σωματικής λατρείας. Πᾶν γὰρ τὸ παλαιού μενον καὶ γηράσκον, ἐγγὺς ἀφανισμού. Σῆτα δὲ λέγει καταβιβρώσκοντα, την συνείδησιν ὧν τετολμή- κασιν, ὁρῶντες τὴν ἑαυτῶν μὲν ἀποβολήν, τὴν ἐπισ στροφὴν δὲ τὴν ἐπὶ Θεὸν τῶν ἐθνῶν. Διὸ καὶ πρὸς τῷ τέλει τῆς βίβλου φησίν. Ὁ σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτήσει, καὶ τὸ πῦρ οὐ σβεσθήσεται, καὶ ἔσονται εἰς ὄνειδος πάσῃ τῇ γῇ. κ Λέγοι δ' ἂν σῆτα καὶ τὰς ἁμαρτίας, αὐτῶν. Ἐξ Β αὐτῶν γὰρ ἔχουσαι τὸ εἶναι, κατ' αὐτῶν τὴν βλάβην ἐργάζονται. Ἐπεὶ καὶ τὸ ἱμάτιον τροφή γίνεται περ ἐγέννησε σκώληκι. Λογισμὸς δὲ οὗτος πρὸς τὸ μὴ φοβεῖσθαι τὰ ἐξ ἀνθρώπων τῶν ἀπολλυμένων, καὶ ἔνδειξις τῆς τοῦ λέγοντος ἀφθαρσίας. Δηλοῖ δὲ καὶ τὴν κατ' αὐτῶν τιμωρίαν καὶ σητῶν αὐτοὺς δίκην ἐκδαπανώσαν ταῖς συμφοραῖς. Καὶ ἀλλαχοῦ γὰρ ὁ προφήτης φησί· . Τί ἔτι πληγήσεσθε προσο τιθέντες ἁμαρτίας; Πᾶσα κεφαλὴ εἰς πόνον, » καὶ τὰ ἐφεξῆς. Δι' ὧν αὐτῶν δηλοῖ τὴν ἀπώλειαν, καὶ χώρας ἀλλοτρίωσιν, καὶ πόλεως ἐμπρησμόν. Εἶτά φησι, Τίς ἐν ὑμῖν ὁ φοβούμενος τὸν Κύριον; τὴν ἀπορίαν τούτων δηλῶν, καὶ τὸ σπάνιον. [Τοῦτο, ἢ τοιοῦτόν τι] δὲ ζητεῖ ὁ μὴ θέλων τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὴν μετάνοιαν αὐτοῦ. Διό φησιν· Ετι καὶ νῦν ὑμᾶς ἀνακαλοῦμαι ἐν τῷ τῆς ἀγνοίας σκύτῳ τυγχάνοντας· καὶ τοῖς ἐπιεικέσι προτείνει φιλανθρωπίαν. Ἐσώθη γὰρ τὸ κατάλειμμα, οὗ καὶ ἀπαρχὴ τοῦ Σωτῆρος οι μαθηταί. Καὶ ἄνθρωπος δὲ γεγονώς, παῖς εἶναί φησι τοῦ Θεοῦ. Καὶ τὸ ἀκοῦ σαι τῆς αὐτοῦ φωνῆς, οὐ νόμου παράβασις ἦν, ἀλλὰ μᾶλλον βεβαίωσις, σκιαγραφήσαντος τὴν ἀλή θειαν, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον λέγοντα· Νόμον οὖν καταργοῦμεν διὰ τῆς πίστεως; μὴ γένοιτο. Ἀλλὰ νόμον ἱστάνομεν. Γέγραπται γὰρ ὅτι ὁ δίκαιός μου ἐκ πίστεως ζήσεται. Πέρας γὰρ νόμου καὶ προφη τῶν ὁ Χριστὸς δικαιῶν ἐν πίστει τὸν ἀσεβῆ. Τοῖς δὲ νῦν καλουμένοις ἔλεγεν ὁ Πατήρ • Οὗτός ἐστιν ὁ Υιός μου ὁ ἀγαπητός, ἀκούετε αὐτοῦ. » Τινὲς δὲ η ἄμεινόν φασιν, ὡς τὸν θεοσεβεῖν δοκοῦντα παρ' Ἰου δαίοις ἀνακαλεῖ πρὸς μετάνοιαν, καὶ ὡς μηδενὸς πειθομένου, ἐν σκότῳ φησὶν ὑπάρχειν αὐτοὺς καὶ φωτὸς ἐστερήσθαι. Τοῦτο δὲ τοῖς ἀποστόλοις ούχ ἥρμοστον, οὐδὲ τὸ πῦρ σωρεύειν καθ' ἑαυτῶν, καὶ κατισχύειν τὴν φλόγα. Επιμένοντας δέ φησιν, ὑμᾶς τῇ ἀπιστία τὸ τῆς αἰωνίου κολάσεως ἐκδέχεται πρ· οἷς παραινεῖ κ πρότερον ἐπὶ τῷ Κυρίῳ πε ποιθέναι, Θεὸν ἑαυτὸν εἶναι λέγων, καὶ ταπεινῆς ΑΥΗ, 5. • Ισ. παρήνει. COMMENTARII IN ISAIAM. 2:94 A sit, martis legil us tenentur ? Quatenus vero lion c fuit, hoc ipsum videtur a Patre accepisse. Se enim tanquam Deus ipse suscitavit, qui dixit : • Solvite templum hoc, et tribus diebus ipsum excitabo ”. › Eosúem deinceps verbis istis allo- quitur : Ecce, omnes vos, quasi vestimentum vele- rascetis, et tinea comedet vos; sive rubigo, ut inter- pretatur Symmachus, sive vermis, ut Aquilas. Quibus verbis corporalis ejus cultus antiquationem instare demonstravit. Parum enim distat ab inte- ritu quidquid senium vetustatem que patitur. Tinea Porro depascentis nomine, eorum, quæ admiserunt, conscientiam intelligit, cum ipsi se. rejici, gentes autem ad Deum converti intuebuntur. Atque hinc est quod extremio prophetæ libro scri- ‹ Vermis eorum non morietur, et ignis non exstinguetur, et crunt in probrum universæ bitur : terrae . Dicas fortasse et tineam eorum peccata eo ipso significare, quod in eosdem a quibus orta sunt, perniciem moliuntur: non aliter quam vermi ipsi, a qua editus est, in cibum vestem abire cernimus. Ad id autem et isthæc consideratio contulerit, ut hominum, qui petunt, non quam metuendos esse conatus, sed ejus, qui loquitur, incorruptionem immortalitatemque meminerimus. Ostendit vero et cos calamitatibus in ultionem, tanquam tineis ab- sumi. Nam et alicubi apud prophetam legimus : Quid adhuc percutiamini addentes peccata? Omne caput in laborem ", » et que deinceps : quibus eorum interitum, regionfisque alienationem, urbis incendium denique significavit. Deinde adjicit : Quis est in robis, qui timet Dominum? nimirum, ut C talium penuriam paucitatemque demonstret. Id au- tem ille postulat, peccatoris penitentiam, non more tem desiderat **. Itaque ait etiam, nunc vos in ignora- tionis tenebris versantes iterum atque iterum voco. Tis deinde, qui frugi sunt, et mansueti, humanita- tem protendit. Sunt enim servatæ reliquiæ, quarum primitie ipsi fuerunt Salvatoris discipuli. Deinde ut homo, puer Dei dicitur : Et quod de ejus voce audienda additur, legis est confirmatio, non trans- gressio quæ veritatem adumbrabat: juxta Apo- stolum, ubi ait: « Legem igitur destruiuus? Absit. Imo stabilimus. Scribitur enim : Justus meus ex fide vivit. Est enim Christus legis et prophetarum finis ultimus, qui impium ex fide justificat ”. Eis autem, qui nunc vocantur, sic Patrem allocu- tum esse reperias, • Hic est Filius meus dile- ctus, ipsum audite'. » Aiunt nonnulli eum potius, qui pius esse videtur apud Judæcs, ad poenitentiam provocare, nulloque persuaso in tenebris eos ver- sari, luceque destitui significare: quod discipulis nequaquam convenerit, ut neque ignem adversum se acervare, flammamque obfirmare. Quod si incre- duli, inquit, esse perrexeritis, vos sempiter- næ vindictæ ignis excipiat necesse est ; quo prius, "Joan. 11, 19. ** Işa. Lxvi, 24. Isa. 1, V. on Ezeel. xvi, 25. » Rom. x, 4. VARIE LECTIONES. * Matth. m, ;

ὡς ἱμάτιον, παλαιωθήσεσθε, καὶ σὺς καταφάγε- ται ὑμᾶς. Η εὑρὼς, κατὰ Σύμμαχον ἢ Ερωτὴρ, ὡς Ακύλας. Δι' ὧν σημαίνει τὴν παλαίωσιν τῆς κατ' αὐτοῦ σωματικής λατρείας. Πᾶν γὰρ τὸ παλαιού μενον καὶ γηράσκον, ἐγγὺς ἀφανισμού. Σῆτα δὲ λέγει καταβιβρώσκοντα, την συνείδησιν ὧν τετολμή- κασιν, ὁρῶντες τὴν ἑαυτῶν μὲν ἀποβολήν, τὴν ἐπισ στροφὴν δὲ τὴν ἐπὶ Θεὸν τῶν ἐθνῶν. Διὸ καὶ πρὸς τῷ τέλει τῆς βίβλου φησίν. Ὁ σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτήσει, καὶ τὸ πῦρ οὐ σβεσθήσεται, καὶ ἔσονται εἰς ὄνειδος πάσῃ τῇ γῇ. κ Λέγοι δ' ἂν σῆτα καὶ τὰς ἁμαρτίας, αὐτῶν. Ἐξ Β αὐτῶν γὰρ ἔχουσαι τὸ εἶναι, κατ' αὐτῶν τὴν βλάβην ἐργάζονται. Ἐπεὶ καὶ τὸ ἱμάτιον τροφή γίνεται περ ἐγέννησε σκώληκι. Λογισμὸς δὲ οὗτος πρὸς τὸ μὴ φοβεῖσθαι τὰ ἐξ ἀνθρώπων τῶν ἀπολλυμένων, καὶ ἔνδειξις τῆς τοῦ λέγοντος ἀφθαρσίας. Δηλοῖ δὲ καὶ τὴν κατ' αὐτῶν τιμωρίαν καὶ σητῶν αὐτοὺς δίκην ἐκδαπανώσαν ταῖς συμφοραῖς. Καὶ ἀλλαχοῦ γὰρ ὁ προφήτης φησί· . Τί ἔτι πληγήσεσθε προσο τιθέντες ἁμαρτίας; Πᾶσα κεφαλὴ εἰς πόνον, » καὶ τὰ ἐφεξῆς. Δι' ὧν αὐτῶν δηλοῖ τὴν ἀπώλειαν, καὶ χώρας ἀλλοτρίωσιν, καὶ πόλεως ἐμπρησμόν. Εἶτά φησι, Τίς ἐν ὑμῖν ὁ φοβούμενος τὸν Κύριον; τὴν ἀπορίαν τούτων δηλῶν, καὶ τὸ σπάνιον. [Τοῦτο, ἢ τοιοῦτόν τι] δὲ ζητεῖ ὁ μὴ θέλων τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὴν μετάνοιαν αὐτοῦ. Διό φησιν· Ετι καὶ νῦν ὑμᾶς ἀνακαλοῦμαι ἐν τῷ τῆς ἀγνοίας σκύτῳ τυγχάνοντας· καὶ τοῖς ἐπιεικέσι προτείνει φιλανθρωπίαν. Ἐσώθη γὰρ τὸ κατάλειμμα, οὗ καὶ ἀπαρχὴ τοῦ Σωτῆρος οι μαθηταί. Καὶ ἄνθρωπος δὲ γεγονώς, παῖς εἶναί φησι τοῦ Θεοῦ. Καὶ τὸ ἀκοῦ σαι τῆς αὐτοῦ φωνῆς, οὐ νόμου παράβασις ἦν, ἀλλὰ μᾶλλον βεβαίωσις, σκιαγραφήσαντος τὴν ἀλή θειαν, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον λέγοντα· Νόμον οὖν καταργοῦμεν διὰ τῆς πίστεως; μὴ γένοιτο. Ἀλλὰ νόμον ἱστάνομεν. Γέγραπται γὰρ ὅτι ὁ δίκαιός μου ἐκ πίστεως ζήσεται. Πέρας γὰρ νόμου καὶ προφη τῶν ὁ Χριστὸς δικαιῶν ἐν πίστει τὸν ἀσεβῆ. Τοῖς δὲ νῦν καλουμένοις ἔλεγεν ὁ Πατήρ • Οὗτός ἐστιν ὁ Υιός μου ὁ ἀγαπητός, ἀκούετε αὐτοῦ. » Τινὲς δὲ η ἄμεινόν φασιν, ὡς τὸν θεοσεβεῖν δοκοῦντα παρ' Ἰου δαίοις ἀνακαλεῖ πρὸς μετάνοιαν, καὶ ὡς μηδενὸς πειθομένου, ἐν σκότῳ φησὶν ὑπάρχειν αὐτοὺς καὶ φωτὸς ἐστερήσθαι. Τοῦτο δὲ τοῖς ἀποστόλοις ούχ ἥρμοστον, οὐδὲ τὸ πῦρ σωρεύειν καθ' ἑαυτῶν, καὶ κατισχύειν τὴν φλόγα. Επιμένοντας δέ φησιν, ὑμᾶς τῇ ἀπιστία τὸ τῆς αἰωνίου κολάσεως ἐκδέχεται πρ· οἷς παραινεῖ κ πρότερον ἐπὶ τῷ Κυρίῳ πε ποιθέναι, Θεὸν ἑαυτὸν εἶναι λέγων, καὶ ταπεινῆς ΑΥΗ, 5. • Ισ. παρήνει. COMMENTARII IN ISAIAM. 2:94 A sit, martis legil us tenentur ? Quatenus vero lion c fuit, hoc ipsum videtur a Patre accepisse. Se enim tanquam Deus ipse suscitavit, qui dixit : • Solvite templum hoc, et tribus diebus ipsum excitabo ”. › Eosúem deinceps verbis istis allo- quitur : Ecce, omnes vos, quasi vestimentum vele- rascetis, et tinea comedet vos; sive rubigo, ut inter- pretatur Symmachus, sive vermis, ut Aquilas. Quibus verbis corporalis ejus cultus antiquationem instare demonstravit. Parum enim distat ab inte- ritu quidquid senium vetustatem que patitur. Tinea Porro depascentis nomine, eorum, quæ admiserunt, conscientiam intelligit, cum ipsi se. rejici, gentes autem ad Deum converti intuebuntur. Atque hinc est quod extremio prophetæ libro scri- ‹ Vermis eorum non morietur, et ignis non exstinguetur, et crunt in probrum universæ bitur : terrae . Dicas fortasse et tineam eorum peccata eo ipso significare, quod in eosdem a quibus orta sunt, perniciem moliuntur: non aliter quam vermi ipsi, a qua editus est, in cibum vestem abire cernimus. Ad id autem et isthæc consideratio contulerit, ut hominum, qui petunt, non quam metuendos esse conatus, sed ejus, qui loquitur, incorruptionem immortalitatemque meminerimus. Ostendit vero et cos calamitatibus in ultionem, tanquam tineis ab- sumi. Nam et alicubi apud prophetam legimus : Quid adhuc percutiamini addentes peccata? Omne caput in laborem ", » et que deinceps : quibus eorum interitum, regionfisque alienationem, urbis incendium denique significavit. Deinde adjicit : Quis est in robis, qui timet Dominum? nimirum, ut C talium penuriam paucitatemque demonstret. Id au- tem ille postulat, peccatoris penitentiam, non more tem desiderat **. Itaque ait etiam, nunc vos in ignora- tionis tenebris versantes iterum atque iterum voco. Tis deinde, qui frugi sunt, et mansueti, humanita- tem protendit. Sunt enim servatæ reliquiæ, quarum primitie ipsi fuerunt Salvatoris discipuli. Deinde ut homo, puer Dei dicitur : Et quod de ejus voce audienda additur, legis est confirmatio, non trans- gressio quæ veritatem adumbrabat: juxta Apo- stolum, ubi ait: « Legem igitur destruiuus? Absit. Imo stabilimus. Scribitur enim : Justus meus ex fide vivit. Est enim Christus legis et prophetarum finis ultimus, qui impium ex fide justificat ”. Eis autem, qui nunc vocantur, sic Patrem allocu- tum esse reperias, • Hic est Filius meus dile- ctus, ipsum audite'. » Aiunt nonnulli eum potius, qui pius esse videtur apud Judæcs, ad poenitentiam provocare, nulloque persuaso in tenebris eos ver- sari, luceque destitui significare: quod discipulis nequaquam convenerit, ut neque ignem adversum se acervare, flammamque obfirmare. Quod si incre- duli, inquit, esse perrexeritis, vos sempiter- næ vindictæ ignis excipiat necesse est ; quo prius, "Joan. 11, 19. ** Işa. Lxvi, 24. Isa. 1, V. on Ezeel. xvi, 25. » Rom. x, 4. VARIE LECTIONES. * Matth. m, ;

Α ἐννοίας ἐκ τοῦ σάρκα φορεῖν ἑαυτὸν ἀποτρέπων αὐ τοὺς, αὐτόν τε ποιεῖσθαι ῥάβδον καὶ στήριγμα. Οὐ γὰρ ἡδύναντο πιστεύειν δόξαν παρ' ἀλλήλων λαμβάνοντες, καὶ τὴν δόξαν τὴν παρὰ τοῦ Θεοῦ οὐ ζητοῦντες, ὃς εἴρηται ῥάβδος. Ανέχει γὰρ πάντα ‹ πρὸς τὸ εἶναι καλῶς κατὰ τό· « Ἡ ῥάβδος σου καὶ ἡ βακτηρία σου, αυταί με παρεκάλεσαν. » Ολισθηρά γὰρ ἡ φύσις, καὶ δεῖται τοῦ περικρατοῦντος. Οι τυχὼν ὁ δίκαιος λέγει· « Εστησεν ἐπὶ πέτραν τους πόδας μου. » Εν σκότῳ δὲ εἶναι τοὺς Ἰουδαίους καὶ ὁ Παῦλος δηλῶν, «Ο Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου, φησίν, ἐτύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπί στων. » Καὶ Ἡσαΐας φησίν· « Υπομεινάντων αὐτῶν φῶς, ἐγένετο αὐτοῖς σκότος. » Διὸ Χριστὸς ἔλεγεν. Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς Εt τοῦ κόσμου, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ τοῦ τῆς κολάσεω; δὲ πυρὸς ἀποτρέπων αὐτοὺς ἔλεγεν· Ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱόν, οὐ κρίνεται. ὁ Ἐπίτασιν δὲ παρίστησι κρίσεως τὸν Κατισχύετε φλόγα. Ὕλης μὲν γὰρ πολ- τῆς προσαγομένης, αὔξει τὸ πῦρ ὀλίγης δὲ, ἀτονεῖ· δαπανηθείσης δὲ, σβέννυται. Ἰουδαῖοι τοίνυν τουρ καθ' ἑαυτῶν ἔκαυσαν, ἀποκτείναντες τους προφήτας, καὶ λιθοβολήσαντες τοὺς ἀπεσταλμένους. Κατίσχυ σαν δὲ τὴν ἑαυτῶν φλόγα, τὸν κληρονόμον ἀπεκτα νότες, οἱ τὴν διὰ Χριστοῦ παίδευσιν οὐκ ἐδέξαντο, ταῖς τοῦ νόμου σκιαῖς ἐπιμείναντες. Διόπερ ὡς φῶς μὲν ἔχειν οἰομένους τὸ νομικόν, οὐ μὴν ἔχοντας ἀλη θῶς, τῆς πρὸς αὐτὸν οἰκειότητος ἀποπέμπεται λέ- γων· Πορεύεσθε τῷ φωτὶ τοῦ πυρὸς ὑμῶν καὶ τῇ φλογι, ᾗ ἐξεκαύσατε. Οτι δὲ τῆς εἰς Χριστὸν παροινίας ἔτισαν δίκας, παρίστησιν ἐπάγων· Δι᾿ ἐμὲ ἐγένετο ταῦτα ὑμῖν· ἐν λύπῃ κοιμηθήσεσθε. Ταῦτα δὲ λέγει πόρθησιν χώρας, πόλεως ἅλωσιν, ἐμπρησμόν τοῦ νεῶ. Εκοιμήθησαν δὲ καὶ ἐλύπη ε, ἢ καὶ ἐν ὀδύνῃ, κατὰ Σύμμαχον· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, εἰς διαπόνησιν. Τὴν διὰ Χριστοῦ γὰρ λύτρωσιν οὖν ἀξιωθέντες λαβεῖν, οὐκ ἐν ἐλπίδι γερῶν, καὶ θυμη δίᾳ πνευματικῇ, ἀλλ' ἐν φόβῳ κολάσεων, καὶ λύπη τῇ δι' αὐτὰς ὀδυνώμενοι κοιμηθήσονται. γρ. ἐν λύπη. γρ. ἡγεῖσθε. ΚΕΦΑΛ. ΝΑ'. α'-γ'. 'Ακούσατέ μου, οἱ διώκοντες τὸ δίκαιεr, καὶ ζητοῦντες τὸν Κύριον. Εμβλέψατε εἰς τὴν στερεὰν πέτραν, ἣν ἐλατομήσατε, καὶ εἰς τὰ βόθυνον του λάκκου, δν ώρύξατε. Εμβλέψατε εἰς ᾽Αβραὰμ τὸν πατέρα ὑμῶν, καὶ εἰς Σάββατ τὴν ὠδίνουσαν ὑμᾶς, κ. τ. λ. 'Αλλ' ἵνα μὴ ταῦτα πάθητε, καὶ νῦν ἔτι παραινῶ τὴν μετάνοιαν, ὦ ἄνδρες, ὑμῖν, οἱ προσποιούμενοι μὲν τὸν Κύριον τιμήν, ἐναντία δὲ πράττοντες τῇ τοῦ Κυρίου βουλῇ, τῷ τὸ δίκαιον ἐλαύνειν, ἡγεῖσθαί τε δυσμενή τὴν ἀλήθειαν. Τινὲς δέ φασιν ὡς προσφωνεί τοῖς πιο στεύουσι καὶ ζητοῦσι Χριστὸν τὴν δικαιοσύνην, καὶ ὡς ἀλλοτρίους τῶν Ἰουδαίων τούτους καλεῖ. Πάντας * PROCOPII GAZÆI ut Domino confiderent admonebat, cum Deum se prædicans, ab humilique de se cogitatione, quia carnem gereret, avocans, virgam se et fulcimentum factum esse assereret. . B Neque enim credere valeant, qui gloriam a se mutuo, non a Deo, qui virga dictus est, quærant, omnia siquidem, ut bene sint sustinet : juxta illud : Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt. Est enim inconstans et lubrica natura, egetque potentiori ad retinendum aliquo : quo po- titus qui justus est, supra petram sibi statutos esse pedes affirmat. Cæterum versari in tenebris Judæos et Paulus ipse ostendit, cum hujus sæculi Deum mentes infidelium excæcasse dicit *. Et Iṣaias, cum lucem illis exspectantibus factas esse tenebras. Hinc et illa Christi : . Ego sum lux mundi ', , et quæ deinceps. illa etiam : « Qui credit in me non judicatur : ut eos ab ignis vin- dicta avocaret. Cæterum quod obfirmate ignem dixit; judicii acerbitatem vehementiamque de- monstravit. Multa siquidem ignis sugġesta materia adaugetur; parva autem elanguescit ; et consumpta exstinguitur. Judæi itaque prophetis, qui ad se missi essent, partim ferro, partim lapidibus inter- emptis, ignem in se accenderunt, flammamque obfir- marunt; cum sublato hærede, Christi disciplinam, legis umbris addicti, non admiserunt. Eos itaque, tanquam se legis quidem lucem habere putarent, vere tamen non haberent, a sua ipse arcet familia- ritate et consuetudine ; cum in lumine ignis proprii, C et in flamma, quam succenderunt, jubet ambulare. Neque vero illatæ ipsos in Christum injuriæ pœnas luisse ignorari patitur; cum propter se isthæc illis facta esse, et in mærore dormituros subjicit : quibus agrorum vastitatem, urbisque direptionemn, templi denique incendium demonstrat. Dormierunt vero eliam in mærore; vel, ut ait Symmachus, in do- lore; vel, ut Aquilas, in defatigationem. Neque enim qui facta per Christum redemptione indigni sunt, ipsa præmiorum spe, non spiritus oblectatione fruentur; sed pœnarum dolorisque metu dormientes cruciabuntur. CAP. LI. VERS. 1-3. Audite me, qui persequinini quod ju- stum est, et qui quæritis Dominum. Intuemini in solidam petram, quam excidistis, et in foveam lacus, quam effodistis. Intuemini in Abraham patrem ve- strum, et in Sarram, quæ peperit vos, etc. Sed ista ne vos pati contingat, etiam nunc hor- tari, et ad resipiscentiam_provocare non desino; qui, simulato quidem in Deum cultu, contraria autem ejusdem voluntati faciendo, dum quod justum est persequimini, veritatem vobis inimicam exsi- stere putatis. Placet vero nonnullis, eos, qui fidem, Christumque justitiam quærunt, prophetam allo- s Psal. xxi, 1. • Psal. xxxix, 3. b D II Cor. iv, 4. II Cor. vill, 12. • Joan. 111, 18. VARIA LECTIONES.

Α ἐννοίας ἐκ τοῦ σάρκα φορεῖν ἑαυτὸν ἀποτρέπων αὐ τοὺς, αὐτόν τε ποιεῖσθαι ῥάβδον καὶ στήριγμα. Οὐ γὰρ ἡδύναντο πιστεύειν δόξαν παρ' ἀλλήλων λαμβάνοντες, καὶ τὴν δόξαν τὴν παρὰ τοῦ Θεοῦ οὐ ζητοῦντες, ὃς εἴρηται ῥάβδος. Ανέχει γὰρ πάντα ‹ πρὸς τὸ εἶναι καλῶς κατὰ τό· « Ἡ ῥάβδος σου καὶ ἡ βακτηρία σου, αυταί με παρεκάλεσαν. » Ολισθηρά γὰρ ἡ φύσις, καὶ δεῖται τοῦ περικρατοῦντος. Οι τυχὼν ὁ δίκαιος λέγει· « Εστησεν ἐπὶ πέτραν τους πόδας μου. » Εν σκότῳ δὲ εἶναι τοὺς Ἰουδαίους καὶ ὁ Παῦλος δηλῶν, «Ο Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου, φησίν, ἐτύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπί στων. » Καὶ Ἡσαΐας φησίν· « Υπομεινάντων αὐτῶν φῶς, ἐγένετο αὐτοῖς σκότος. » Διὸ Χριστὸς ἔλεγεν. Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς Εt τοῦ κόσμου, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ τοῦ τῆς κολάσεω; δὲ πυρὸς ἀποτρέπων αὐτοὺς ἔλεγεν· Ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱόν, οὐ κρίνεται. ὁ Ἐπίτασιν δὲ παρίστησι κρίσεως τὸν Κατισχύετε φλόγα. Ὕλης μὲν γὰρ πολ- τῆς προσαγομένης, αὔξει τὸ πῦρ ὀλίγης δὲ, ἀτονεῖ· δαπανηθείσης δὲ, σβέννυται. Ἰουδαῖοι τοίνυν τουρ καθ' ἑαυτῶν ἔκαυσαν, ἀποκτείναντες τους προφήτας, καὶ λιθοβολήσαντες τοὺς ἀπεσταλμένους. Κατίσχυ σαν δὲ τὴν ἑαυτῶν φλόγα, τὸν κληρονόμον ἀπεκτα νότες, οἱ τὴν διὰ Χριστοῦ παίδευσιν οὐκ ἐδέξαντο, ταῖς τοῦ νόμου σκιαῖς ἐπιμείναντες. Διόπερ ὡς φῶς μὲν ἔχειν οἰομένους τὸ νομικόν, οὐ μὴν ἔχοντας ἀλη θῶς, τῆς πρὸς αὐτὸν οἰκειότητος ἀποπέμπεται λέ- γων· Πορεύεσθε τῷ φωτὶ τοῦ πυρὸς ὑμῶν καὶ τῇ φλογι, ᾗ ἐξεκαύσατε. Οτι δὲ τῆς εἰς Χριστὸν παροινίας ἔτισαν δίκας, παρίστησιν ἐπάγων· Δι᾿ ἐμὲ ἐγένετο ταῦτα ὑμῖν· ἐν λύπῃ κοιμηθήσεσθε. Ταῦτα δὲ λέγει πόρθησιν χώρας, πόλεως ἅλωσιν, ἐμπρησμόν τοῦ νεῶ. Εκοιμήθησαν δὲ καὶ ἐλύπη ε, ἢ καὶ ἐν ὀδύνῃ, κατὰ Σύμμαχον· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, εἰς διαπόνησιν. Τὴν διὰ Χριστοῦ γὰρ λύτρωσιν οὖν ἀξιωθέντες λαβεῖν, οὐκ ἐν ἐλπίδι γερῶν, καὶ θυμη δίᾳ πνευματικῇ, ἀλλ' ἐν φόβῳ κολάσεων, καὶ λύπη τῇ δι' αὐτὰς ὀδυνώμενοι κοιμηθήσονται. γρ. ἐν λύπη. γρ. ἡγεῖσθε. ΚΕΦΑΛ. ΝΑ'. α'-γ'. 'Ακούσατέ μου, οἱ διώκοντες τὸ δίκαιεr, καὶ ζητοῦντες τὸν Κύριον. Εμβλέψατε εἰς τὴν στερεὰν πέτραν, ἣν ἐλατομήσατε, καὶ εἰς τὰ βόθυνον του λάκκου, δν ώρύξατε. Εμβλέψατε εἰς ᾽Αβραὰμ τὸν πατέρα ὑμῶν, καὶ εἰς Σάββατ τὴν ὠδίνουσαν ὑμᾶς, κ. τ. λ. 'Αλλ' ἵνα μὴ ταῦτα πάθητε, καὶ νῦν ἔτι παραινῶ τὴν μετάνοιαν, ὦ ἄνδρες, ὑμῖν, οἱ προσποιούμενοι μὲν τὸν Κύριον τιμήν, ἐναντία δὲ πράττοντες τῇ τοῦ Κυρίου βουλῇ, τῷ τὸ δίκαιον ἐλαύνειν, ἡγεῖσθαί τε δυσμενή τὴν ἀλήθειαν. Τινὲς δέ φασιν ὡς προσφωνεί τοῖς πιο στεύουσι καὶ ζητοῦσι Χριστὸν τὴν δικαιοσύνην, καὶ ὡς ἀλλοτρίους τῶν Ἰουδαίων τούτους καλεῖ. Πάντας * PROCOPII GAZÆI ut Domino confiderent admonebat, cum Deum se prædicans, ab humilique de se cogitatione, quia carnem gereret, avocans, virgam se et fulcimentum factum esse assereret. . B Neque enim credere valeant, qui gloriam a se mutuo, non a Deo, qui virga dictus est, quærant, omnia siquidem, ut bene sint sustinet : juxta illud : Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt. Est enim inconstans et lubrica natura, egetque potentiori ad retinendum aliquo : quo po- titus qui justus est, supra petram sibi statutos esse pedes affirmat. Cæterum versari in tenebris Judæos et Paulus ipse ostendit, cum hujus sæculi Deum mentes infidelium excæcasse dicit *. Et Iṣaias, cum lucem illis exspectantibus factas esse tenebras. Hinc et illa Christi : . Ego sum lux mundi ', , et quæ deinceps. illa etiam : « Qui credit in me non judicatur : ut eos ab ignis vin- dicta avocaret. Cæterum quod obfirmate ignem dixit; judicii acerbitatem vehementiamque de- monstravit. Multa siquidem ignis sugġesta materia adaugetur; parva autem elanguescit ; et consumpta exstinguitur. Judæi itaque prophetis, qui ad se missi essent, partim ferro, partim lapidibus inter- emptis, ignem in se accenderunt, flammamque obfir- marunt; cum sublato hærede, Christi disciplinam, legis umbris addicti, non admiserunt. Eos itaque, tanquam se legis quidem lucem habere putarent, vere tamen non haberent, a sua ipse arcet familia- ritate et consuetudine ; cum in lumine ignis proprii, C et in flamma, quam succenderunt, jubet ambulare. Neque vero illatæ ipsos in Christum injuriæ pœnas luisse ignorari patitur; cum propter se isthæc illis facta esse, et in mærore dormituros subjicit : quibus agrorum vastitatem, urbisque direptionemn, templi denique incendium demonstrat. Dormierunt vero eliam in mærore; vel, ut ait Symmachus, in do- lore; vel, ut Aquilas, in defatigationem. Neque enim qui facta per Christum redemptione indigni sunt, ipsa præmiorum spe, non spiritus oblectatione fruentur; sed pœnarum dolorisque metu dormientes cruciabuntur. CAP. LI. VERS. 1-3. Audite me, qui persequinini quod ju- stum est, et qui quæritis Dominum. Intuemini in solidam petram, quam excidistis, et in foveam lacus, quam effodistis. Intuemini in Abraham patrem ve- strum, et in Sarram, quæ peperit vos, etc. Sed ista ne vos pati contingat, etiam nunc hor- tari, et ad resipiscentiam_provocare non desino; qui, simulato quidem in Deum cultu, contraria autem ejusdem voluntati faciendo, dum quod justum est persequimini, veritatem vobis inimicam exsi- stere putatis. Placet vero nonnullis, eos, qui fidem, Christumque justitiam quærunt, prophetam allo- s Psal. xxi, 1. • Psal. xxxix, 3. b D II Cor. iv, 4. II Cor. vill, 12. • Joan. 111, 18. VARIA LECTIONES.

γὰρ προεῖπε πῦρ καίειν, ἐν ᾧ καὶ κατεκαύθησαν οἳ διώκουσι τὸ δίκαιον, οὐχ ὡς ἐλαύνοντες, ἀλλ' ὡς ἐπ' αὐτὸ τρέχοντες, ἵνα καταλάβωσιν, ὡς τό· ι Ζή- τησον εἰρήνην, καὶ δίωξον αὐτήν. » Ολιγοστοι μὲν γὰρ οὗτοι· προβήσοντα: δὲ εἰς ἅμετρον πλῆθος τῶν ἐθνῶν προστιθεμένων τοῖς ἐκ περιτομῆς ἢ καὶ παρ- ίστησι παράδειγμα τὸν ᾿Αβραὰμ καὶ τὴν Σάῤῥαν ͵ Τινὲς δὲ πρὸς τοὺς ἀπίστους εἰρῆσθαι τὸν λόγον, ὡς προείπομεν, λέγοντες, φασὶν ὡς ἀντὶ τοῦ, καὶ εἰς τὸν βόθυνον, ὁ Σύμμαχος, εἰς τὴν τρυμαλιάν • ὁ δὲ ᾿Ακύλας, πρὸς ἐκκοπὴν, ἐκδεδώκασιν· αίνιτ- ταμένου τοῦ λόγου τὴν σῶμα τοῦ Κυρίου δεξαμένην πέτραν, ἣν ὄρυξεν Ἰωσήφ. Εἶτα μετέβη ἐπὶ τὸ παράδειγμα τοῦ ᾽Αβραὰμ, καὶ τῆς Σάρρας, οἱ δίκην πέτρας ἄκαρποι καὶ ἄγονοι γεγονότες, πολλῶν ἐθνῶν πατέρες ἐγένοντο διὰ πίστεως, ὡς ὁ Παῦλός φησι • Κατενόησε τὸ ἑαυτοῦ σῶμα ἤδη νενεκρωμένον, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Ἐξ ἑνὸς οὖν, τοῦ ᾽Αβραὰμ καὶ τῆς Σάββας (εἰς γὰρ ἄμφω, κατά τό· Εσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν) ὡσεὶ τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ τῷ πλήθει συνέστησαν· διό φησιν, Εἰς ἦν, καὶ ἐκάλεσα αὐτόν. Ὥσπερ οὖν ἐπὶ τοῦ ᾽Αβραὰμ οὕτω πεποίηκα· οὕτω μὴ ἀπογινώσκετε, ὡς καὶ ἀπὸ τῆς πέτρας ταύτης, ἣν ὑμεῖς ἐλατομήσατε, ἔσται τις ἐλπὶς σωτηρίας πᾶσιν ἀνθρώποις. ᾿Αλλὰ καὶ πέτρα κατὰ Παῦλον ἦν ὁ Χριστὸς, ἣν ἐν τῷ πάθει διώρυξαν, κατὰ τό· ο Ωρυ- ξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου. » Βόθυνον δὲ τὴν τρωθεῖσαν πλευρὰν ὑπαινίττεται. Διὰ γὰρ τούτων ή σωτηρία, καὶ τῆς Ἐκκλησίας συνέστη τὸ πλήρωμα, καθάπερ ἐξ Ἀβραὰμ καὶ Σάρρας τὸ πλῆθος τὸ ἄπειρον. Διὸ παρακαλεῖ τὴν Σιών, τὸ θεοσεβές πά- λινα πολίτευμα, ὅπερ εἰς ἔρημον δι' ὑμᾶς κατέστη. Πλὴν ἀλλ' ἐγὼ τὴν ἐρημίαν αὐτῆς ἀναλήψομαι παρά- κλησιν καλῶν τὴν περὶ τούτων ἐλπίδα. "Ερημον δὲ, ὡς πρὸς τὴν ἔχουσαν πάλαι τὸν ἄνδρα, τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν, καλεῖ, πρὸς ἦν ἔλεγεν ὁ προφήτης • Εὐφράνθητι, στεῖρα, ἡ οὐ τίκτουσα, καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Τίς δὲ ἡ τὸν ἄνδρα ἔχουσα, ἀλλ᾽ ἢ τὸ βιβλίου τοῦ ἀποστασίου ποιησαμένη; ἐν δὲ τῇ ἐρήμῳ παρά- δεισον ἔσεσθαι λέγει, κατὰ τὸν ἐν ἀρχῇ παρὰ Κυ ρίου.... ε-ις'. Ακούσατέ μου, ἀκούσατε, λαός μου, καὶ οἱ βασιλεῖς, πρός με ἐνωτίσασθε, ὅτι νόμος παρ' ἐμοῦ ἐξελεύσεται, καὶ ἡ κρίσις μου εἰς φῶς ἐθνῶν. Ἐγγίζει ταχὺ ἡ δικαιοσύνη μου, καὶ ἐξ- ελεύσεται, ὡς φῶς, τὸ σωτήριόν μου, καὶ εἰς τὸν βραχίονά μου ἔθνη ἐλπιοῦσιν. Ἐμὲ νῆσοι ὑπομενοῦσι, καὶ εἰς τὸν βραχίονά μου ἐλπιοῦ· σιν, κ. τ. λ. ἀνθρώπους φοβούμενος, μὴ ἀποσυνάγωγόν σε ποιήσωσιν οἱ λέγοντες· « Δαιμόνιον ἔχει καὶ μαί- νεται. Τί ἀκούετε αὐτοῦ;» Θἷς ἔλεγεν ὁ Χριστός· • Καὶ ὑμῖν τοῖς νομικοῖς οὐαὶ, ὅτι ἤρατε τὴν κλεῖδα γρ. τοῦ ᾽Αβραὰμ καὶ τῆς Σαλέας. Ο γρ. πάλαι. COMMENTARII IN ISAIAM. • A qui; et velut a Judais alienos illos appellare. Oun- nes enim antea ignem accendere dixit; in quo ipsi etiam combusti sunt, qui quod justum est, non abigendo, sed appetendo ut adipiscantur, perse- quuntur : Quale illud est : • Quare pacem et per- sequere eam 7. Sunt enim perpauci illi quidem; sed in multitudinem evadent infinitam, cum ipsi accesserint Judai, ut Abrahami Sarræque exemplo demonstratur. Nonnulli rursus adversus incredulos sermonem esse, sicuti diximus, arbitrati, pro quo, et in foveam habemus; et in foramen Syminachuin quidem, in excisionem autem Aquilam transtulisse volunt; tanquam petram illam quæ Christi corpus excepit, et a Josepho excisu excavataque est, oratio demonstret. Deinde ad Abrahami et Sarræ exem- B plum sermonem transfert, qui et ipsi saxi more, fructu liberisque carentes, multarum per fidem gentium parentes, Paulo teste, fuerunt, cum Abra- hamum jam suum corpus emortuum, et quæ dein- ceps, considerasse dixit. Ex uno igitur, Abrahamo et_Sarra (unum enim uterque, ut illo liquet, quo fore dues in carne una dicitur), tanquam cœli astra multitudine, constiterunt. Ideoque unus erat, et vocavi eum, adjecit. Quemadmodum igitur in Abra- hamo id ego præstiti : sic et ab ista petra, quam excidistis, mortalibus universis spes aliqua couse- quenda salutis futura est. Erat vero petra, docente Paulo, Christus ipse; cui mortem obeunti manus et pedes clavis esse transfossos Scriptura testatur. Significatur item per foream latus ipsum hastæ mucrone vulneratum. Per hæc enim para salus est ipsaque etiam Ecclesiæ constituta pleni- tudo; non aliter quam ex Abrahamo et Sarra infi- nita multitudo. Atque inde est quod Sionem; id est, piam olim civitatem consolatur, quæ deserta qui- dem propter vos, inquit, per me frequens iterum futura est : ubi consolandi verbo, promissionis hujus spem significavit. Eo ipso autem quod desertam vocat, Ecclesiam gentium intelligit, tanquam quæ dudum virum habeat, ad quam ita loquebatur pro- pheta : « Latare, sterilis, quæ non peperisti ',, et quae VERS. 4-16. Audile me, audite, popule mi, et reges, ud me attendite, quja lex a me egredietur, et judicium meum in lucem gentium. Appropinquat cito justitia mea, et egredietur, sicut lux, salusare meum, et in brachium meum gentes sperabunt, etc. postea. Quænam autem est, quæ virum habet, nisi quæ repudium misit? In deserto deinde futurum dicit paradisum ei non absimilem, qui initio a Domino.... D Psal. ' Psal. xxxIII, 27. * Cor. x, 4. • Isa. LIV, 1. moveant, dicentes : « Damonium habet, et fuci; quid auditis eum ? » quibus respondebat Chri- stas: Væ vobis etiam legisperitis; quia fertis Joan. x, 20. VARIE LECTIONES. • 581. . . . homines metueus ne te synagoga

γὰρ προεῖπε πῦρ καίειν, ἐν ᾧ καὶ κατεκαύθησαν οἳ διώκουσι τὸ δίκαιον, οὐχ ὡς ἐλαύνοντες, ἀλλ' ὡς ἐπ' αὐτὸ τρέχοντες, ἵνα καταλάβωσιν, ὡς τό· ι Ζή- τησον εἰρήνην, καὶ δίωξον αὐτήν. » Ολιγοστοι μὲν γὰρ οὗτοι· προβήσοντα: δὲ εἰς ἅμετρον πλῆθος τῶν ἐθνῶν προστιθεμένων τοῖς ἐκ περιτομῆς ἢ καὶ παρ- ίστησι παράδειγμα τὸν ᾿Αβραὰμ καὶ τὴν Σάῤῥαν ͵ Τινὲς δὲ πρὸς τοὺς ἀπίστους εἰρῆσθαι τὸν λόγον, ὡς προείπομεν, λέγοντες, φασὶν ὡς ἀντὶ τοῦ, καὶ εἰς τὸν βόθυνον, ὁ Σύμμαχος, εἰς τὴν τρυμαλιάν • ὁ δὲ ᾿Ακύλας, πρὸς ἐκκοπὴν, ἐκδεδώκασιν· αίνιτ- ταμένου τοῦ λόγου τὴν σῶμα τοῦ Κυρίου δεξαμένην πέτραν, ἣν ὄρυξεν Ἰωσήφ. Εἶτα μετέβη ἐπὶ τὸ παράδειγμα τοῦ ᾽Αβραὰμ, καὶ τῆς Σάρρας, οἱ δίκην πέτρας ἄκαρποι καὶ ἄγονοι γεγονότες, πολλῶν ἐθνῶν πατέρες ἐγένοντο διὰ πίστεως, ὡς ὁ Παῦλός φησι • Κατενόησε τὸ ἑαυτοῦ σῶμα ἤδη νενεκρωμένον, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Ἐξ ἑνὸς οὖν, τοῦ ᾽Αβραὰμ καὶ τῆς Σάββας (εἰς γὰρ ἄμφω, κατά τό· Εσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν) ὡσεὶ τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ τῷ πλήθει συνέστησαν· διό φησιν, Εἰς ἦν, καὶ ἐκάλεσα αὐτόν. Ὥσπερ οὖν ἐπὶ τοῦ ᾽Αβραὰμ οὕτω πεποίηκα· οὕτω μὴ ἀπογινώσκετε, ὡς καὶ ἀπὸ τῆς πέτρας ταύτης, ἣν ὑμεῖς ἐλατομήσατε, ἔσται τις ἐλπὶς σωτηρίας πᾶσιν ἀνθρώποις. ᾿Αλλὰ καὶ πέτρα κατὰ Παῦλον ἦν ὁ Χριστὸς, ἣν ἐν τῷ πάθει διώρυξαν, κατὰ τό· ο Ωρυ- ξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου. » Βόθυνον δὲ τὴν τρωθεῖσαν πλευρὰν ὑπαινίττεται. Διὰ γὰρ τούτων ή σωτηρία, καὶ τῆς Ἐκκλησίας συνέστη τὸ πλήρωμα, καθάπερ ἐξ Ἀβραὰμ καὶ Σάρρας τὸ πλῆθος τὸ ἄπειρον. Διὸ παρακαλεῖ τὴν Σιών, τὸ θεοσεβές πά- λινα πολίτευμα, ὅπερ εἰς ἔρημον δι' ὑμᾶς κατέστη. Πλὴν ἀλλ' ἐγὼ τὴν ἐρημίαν αὐτῆς ἀναλήψομαι παρά- κλησιν καλῶν τὴν περὶ τούτων ἐλπίδα. "Ερημον δὲ, ὡς πρὸς τὴν ἔχουσαν πάλαι τὸν ἄνδρα, τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν, καλεῖ, πρὸς ἦν ἔλεγεν ὁ προφήτης • Εὐφράνθητι, στεῖρα, ἡ οὐ τίκτουσα, καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Τίς δὲ ἡ τὸν ἄνδρα ἔχουσα, ἀλλ᾽ ἢ τὸ βιβλίου τοῦ ἀποστασίου ποιησαμένη; ἐν δὲ τῇ ἐρήμῳ παρά- δεισον ἔσεσθαι λέγει, κατὰ τὸν ἐν ἀρχῇ παρὰ Κυ ρίου.... ε-ις'. Ακούσατέ μου, ἀκούσατε, λαός μου, καὶ οἱ βασιλεῖς, πρός με ἐνωτίσασθε, ὅτι νόμος παρ' ἐμοῦ ἐξελεύσεται, καὶ ἡ κρίσις μου εἰς φῶς ἐθνῶν. Ἐγγίζει ταχὺ ἡ δικαιοσύνη μου, καὶ ἐξ- ελεύσεται, ὡς φῶς, τὸ σωτήριόν μου, καὶ εἰς τὸν βραχίονά μου ἔθνη ἐλπιοῦσιν. Ἐμὲ νῆσοι ὑπομενοῦσι, καὶ εἰς τὸν βραχίονά μου ἐλπιοῦ· σιν, κ. τ. λ. ἀνθρώπους φοβούμενος, μὴ ἀποσυνάγωγόν σε ποιήσωσιν οἱ λέγοντες· « Δαιμόνιον ἔχει καὶ μαί- νεται. Τί ἀκούετε αὐτοῦ;» Θἷς ἔλεγεν ὁ Χριστός· • Καὶ ὑμῖν τοῖς νομικοῖς οὐαὶ, ὅτι ἤρατε τὴν κλεῖδα γρ. τοῦ ᾽Αβραὰμ καὶ τῆς Σαλέας. Ο γρ. πάλαι. COMMENTARII IN ISAIAM. • A qui; et velut a Judais alienos illos appellare. Oun- nes enim antea ignem accendere dixit; in quo ipsi etiam combusti sunt, qui quod justum est, non abigendo, sed appetendo ut adipiscantur, perse- quuntur : Quale illud est : • Quare pacem et per- sequere eam 7. Sunt enim perpauci illi quidem; sed in multitudinem evadent infinitam, cum ipsi accesserint Judai, ut Abrahami Sarræque exemplo demonstratur. Nonnulli rursus adversus incredulos sermonem esse, sicuti diximus, arbitrati, pro quo, et in foveam habemus; et in foramen Syminachuin quidem, in excisionem autem Aquilam transtulisse volunt; tanquam petram illam quæ Christi corpus excepit, et a Josepho excisu excavataque est, oratio demonstret. Deinde ad Abrahami et Sarræ exem- B plum sermonem transfert, qui et ipsi saxi more, fructu liberisque carentes, multarum per fidem gentium parentes, Paulo teste, fuerunt, cum Abra- hamum jam suum corpus emortuum, et quæ dein- ceps, considerasse dixit. Ex uno igitur, Abrahamo et_Sarra (unum enim uterque, ut illo liquet, quo fore dues in carne una dicitur), tanquam cœli astra multitudine, constiterunt. Ideoque unus erat, et vocavi eum, adjecit. Quemadmodum igitur in Abra- hamo id ego præstiti : sic et ab ista petra, quam excidistis, mortalibus universis spes aliqua couse- quenda salutis futura est. Erat vero petra, docente Paulo, Christus ipse; cui mortem obeunti manus et pedes clavis esse transfossos Scriptura testatur. Significatur item per foream latus ipsum hastæ mucrone vulneratum. Per hæc enim para salus est ipsaque etiam Ecclesiæ constituta pleni- tudo; non aliter quam ex Abrahamo et Sarra infi- nita multitudo. Atque inde est quod Sionem; id est, piam olim civitatem consolatur, quæ deserta qui- dem propter vos, inquit, per me frequens iterum futura est : ubi consolandi verbo, promissionis hujus spem significavit. Eo ipso autem quod desertam vocat, Ecclesiam gentium intelligit, tanquam quæ dudum virum habeat, ad quam ita loquebatur pro- pheta : « Latare, sterilis, quæ non peperisti ',, et quae VERS. 4-16. Audile me, audite, popule mi, et reges, ud me attendite, quja lex a me egredietur, et judicium meum in lucem gentium. Appropinquat cito justitia mea, et egredietur, sicut lux, salusare meum, et in brachium meum gentes sperabunt, etc. postea. Quænam autem est, quæ virum habet, nisi quæ repudium misit? In deserto deinde futurum dicit paradisum ei non absimilem, qui initio a Domino.... D Psal. ' Psal. xxxIII, 27. * Cor. x, 4. • Isa. LIV, 1. moveant, dicentes : « Damonium habet, et fuci; quid auditis eum ? » quibus respondebat Chri- stas: Væ vobis etiam legisperitis; quia fertis Joan. x, 20. VARIE LECTIONES. • 581. . . . homines metueus ne te synagoga

τῆς γνώσεως, αὐτοὶ οὐκ εἰσέρχεσθε, καὶ τοὺς εἰσερ ἰσ. γάρ. 1γρ. με. χομένους ἐκωλύσατε, » οὓς ἀπολεῖσθε νῦν, φησίν, άλω σομένης τῆς πόλεως. Εἶτα περὶ τῶν πειρασμῶν τῶν εὐσεβεῖν ᾑρημένων ἐπήνεγκε, καὶ τῆς ἐκ τούτων ἀνέσεως, κατὰ τὸ ἐν ψαλμοῖς· « Ἐπέταξε τῇ καται γίδι, καὶ ἔστη εἰς αὔραν. Καὶ ἐκότατε τὰ κύματα αὐτῆς. • Δυνατός γὰρ ταῦτα ποιεῖν ἐγώ, εἶχε και Κύριος εἰμὶ τῶν δυνάμεων, ὃς καὶ τοὺς ἐμοὺς λόγους ἐμβαλῶ σου τῷ στόματι. Τῷ γὰρ ἁμαρτω λῷ ἐρῶ· «Ἵνα τί σὺ ἐκδιηγῇ τὰ δικιώματά μου;» « Οὐ γὰρ ὡραῖος αἶνος ἐν στόματι ἁμαρτωλοῦ — Εν γὰρ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας τὸ στόμα λαλεῖν Περὶ δὲ τοῦ δικαίου εἴρηται· . Ο νόμος τοῦ Θεοῦ αὐτ τοῦ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ., Ὃς καὶ Σιών γενόμενος, ἐρεῖ τῷ Κυρίῳ· Θεός μου εἶ σὺ, τὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν δεξάμενος· καὶ ἀκούσεται παρ' αὐτοῦ, λαός μου εἶ σύ. ιζ' κγ'. Εξεγείρου, ἐξεγείρου, ἀνάστηθι Ιε· ρουσαλήμ, ἡ πιοῦσα ἐκ χειρὸς Κυρίου τὸ πιτή ριον τοῦ θυμοῦ αὐτοῦ. Τὸ ποτήριον γὰρ τῆς πτώ σεως, τὸ κόνδυ τοῦ θυμοῦ ἐξέπιες, καὶ ἐξελέ νωσας· καὶ οὐκ ἦν ὁ παρακαλῶν σε ἀπὸ πάντων τῶν τέκνων σου, ὧν ἔτεκες. κ. : λ. ΚΕΦΑΛ. ΝΒ΄. α-ς. Εξεγείρου, ἐξεγείρου, Σιών. Ενδυσαι τὴν ἰσχύν σου, Σιών. Καὶ σὺ ἔνδυσαι τὴν δόξαν σου, Ιερουσαλὴμ πόλις ἡ ἁγία. Οὐκέτι προσθή σεται διελθεῖν διὰ σοῦ ἀπερίτμητος, καὶ ἀκα θαρτος, κ. τ. λ. Τὴν κλήσιν εἰπὼν τῶν ἐθνῶν (ἅπερ ἴδιον ἐκάλε λαόν, πρὸς ἃ καὶ ἔλεγεν, ὅτι Νόμος παρ' ἐμοῦ ἐξελεύ σεται, καὶ ἡ κρίσις μου εἰς φῶς ἐθνῶν), νῦν προσω νεῖ τῇ Ἱερουσαλὴμ πεσούσῃ, διαναστῆναι τοῦ ποτε ματος, ὅπερ ἔσχατον πέπονθε μετὰ τὴν εἰς Χριστὸν παροινίαν. Χρηστὸς δὲ ὁ ὢν ὁ Θεὸς, καὶ μὴν βουλή μένος τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὴν μετάνοι ἐπὶ ταύτην παρακαλεῖ χρηστὰ πειθομένοις ἐπαγγελ λόμενος· Εξεγείρου, λέγων, τὴν ἐκούσιον αὐτῆς πε σιν δηλῶν. Εἰ γὰρ ὑπ' ἄλλου κατείχετο, ἐκείν ἀλλ' οὐκ αὐτῇ περὶ τῆς ἐγέρσεως διελέγετο. Τις γεν πεσών, κἂν μέλος πηρωθῇ, οὐ σπουδήν τίθεται, πα σαν συλλέξας τὴν δύναμιν, ἀναστῆναι; Καὶ σὺ τε νυν, ὡς ἱματίου περιβαλοῦ τὴν ἰσχύν διαναστῆσα κατά διάνοιαν. Λέξει γὰρ προϊών, Ενεισαι τον ἰσχύν, Σιών. Ὥστε νῦν Ιερουσαλὴμ μήτε τὴν ἐποι· ράνιον, μήτε τὸ θεοσεβὲς εἰρῆσθαι πολίτευμα· τὴν αἰσθητὴν δὲ καὶ ὑπόχειρα Ρωμαίοις γεγενημένην. Διὸ καὶ πεπωκέναι λέγεται τὸ ποτήριον τοῦ θ μοῦ. Τῆς γὰρ ἐν οὐρανῷ οὐχ ἅπτεται θυμὸς καὶ ὀργή· Θεὸς γὰρ λέγεται βασιλεύειν αὐτῆς. Αλλ' ου τοῦ θεοσεβοῦς ἐπὶ γῆς πολιτεύματος. Ὁ δὲ Σύμμαχ ἐξέδωκε, τὸ ποτήριον τοῦ θυμοῦ αὐτοῦ, τὸν κρα τῆρα τοῦ σπαραγμοῦ καὶ ἐξεστράγγισε, καὶ εἰκ ἐστὶν ὁ παρηγορῶν αὐτήν. PROCOPII GAZEI clavein intelligentia, ipsi autem non intr.tis, seul A introeuntes etiam prohibetis"; » quos nunc expu - gnata civitate perituros esse significat. Sequitur postea de eorum, qui pietatem amplectuntur, ten- tationibus, deque liberationibus disputatio, juxta illud in Psalmis : Mandavit procellæ, et stetit in auram, silueruntque fuctus ejus 1. . Possum enim ista ego præstare : Qui virtutum sum Dominus, quique in os tuum verba mea positurus sum. Dicam enim peccatori : « Quare tu enarras justitias meas 1s?, Non enim pulchra laus est in ore pec- catoris 1. Nam e de cordis abundantia os loqui- Ligr 18. • De justo autem : Lex Dei in ore ejus › usurpatur; qui etiam Sion effectus, fidemque in Christum amplexus, dicet Domino, Deus meus es tu : a quo vicissim: Populus meus es tu, ipse audiet. ' VERS. 17-23. Excitare, excitare, exsurge, Jerusalem, quæ ebibisti de manu D-mini calicem i: @ ejus; usque ad fundum calicis soporis bibisti, et eracuasti, et non erat qui consolaretur te ex omnibus filiis tuis, quos peperisti, ete. CAP. LII. VERS. 1-6. Excitare, excitare, Sion. Induere fortitudine tua,Sion, et induere gloria tua, Jerusa lem civitas sancta. Non amplius perget transire per te incircumcisus, et immundus, elc. B Absoluta de vocatione gentium disputatione, in C qua, cum populum suum appellasset, legem a se, et judicium in lucem exoritura significavit; oratio- nem jam ad Jerusalent convertit, illamque eo lapsn, quem ultimo post illatam Christe contume- liam patiebatur, excitari postulat. Ita nimirum Deus pro sua bonitate et clementia, qui peccato- rem resipiscere, non perire desiderat, eos ad pœ- nitentiam proposita utilitate invitat ''; et quod excitari postulat, spontaneum fuisse lapsum, de- monstrat 18. Si enim ab alio impediretur, ad hunc ipse, non ad illam de exsurgendo sermonem diri- geret. Quis enim lapsus, etiam si membrum fre- gerit, non totis viribus excitari se contendat? Et tu igitur, tanquam vestimento viribus assumptis, anino excitare. Dicet enim postea : Induere forti- tudine, Sion. Unde apparet hoc loco, Jerusalem non cœléstein, non piam illam vitæ rationem, sed sensibilem Romanisque subditam civitatem signi- feari. Quæ ideo calicem furoris ejus bibisse etiam dicitur cum neque cœlestem, in qua regnare Deus dicitur; neque piam illam in terra vitæ ra- tionem furor et ira attingant. Est autem hujusmodi Symmachi interpretatio : Poculum ira ejus, calicem exulcerationis etiam exhausit, neque est qui consoletur eam. Luc. x1, 53. Psal. cri, 25. Ezech. xv, 25. XXXVI, 31. • D Psal. xLIX, 16. Eccli. xv, 9. Luc. vi, 45. VARIE LECTIONES. Psal

τῆς γνώσεως, αὐτοὶ οὐκ εἰσέρχεσθε, καὶ τοὺς εἰσερ ἰσ. γάρ. 1γρ. με. χομένους ἐκωλύσατε, » οὓς ἀπολεῖσθε νῦν, φησίν, άλω σομένης τῆς πόλεως. Εἶτα περὶ τῶν πειρασμῶν τῶν εὐσεβεῖν ᾑρημένων ἐπήνεγκε, καὶ τῆς ἐκ τούτων ἀνέσεως, κατὰ τὸ ἐν ψαλμοῖς· « Ἐπέταξε τῇ καται γίδι, καὶ ἔστη εἰς αὔραν. Καὶ ἐκότατε τὰ κύματα αὐτῆς. • Δυνατός γὰρ ταῦτα ποιεῖν ἐγώ, εἶχε και Κύριος εἰμὶ τῶν δυνάμεων, ὃς καὶ τοὺς ἐμοὺς λόγους ἐμβαλῶ σου τῷ στόματι. Τῷ γὰρ ἁμαρτω λῷ ἐρῶ· «Ἵνα τί σὺ ἐκδιηγῇ τὰ δικιώματά μου;» « Οὐ γὰρ ὡραῖος αἶνος ἐν στόματι ἁμαρτωλοῦ — Εν γὰρ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας τὸ στόμα λαλεῖν Περὶ δὲ τοῦ δικαίου εἴρηται· . Ο νόμος τοῦ Θεοῦ αὐτ τοῦ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ., Ὃς καὶ Σιών γενόμενος, ἐρεῖ τῷ Κυρίῳ· Θεός μου εἶ σὺ, τὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν δεξάμενος· καὶ ἀκούσεται παρ' αὐτοῦ, λαός μου εἶ σύ. ιζ' κγ'. Εξεγείρου, ἐξεγείρου, ἀνάστηθι Ιε· ρουσαλήμ, ἡ πιοῦσα ἐκ χειρὸς Κυρίου τὸ πιτή ριον τοῦ θυμοῦ αὐτοῦ. Τὸ ποτήριον γὰρ τῆς πτώ σεως, τὸ κόνδυ τοῦ θυμοῦ ἐξέπιες, καὶ ἐξελέ νωσας· καὶ οὐκ ἦν ὁ παρακαλῶν σε ἀπὸ πάντων τῶν τέκνων σου, ὧν ἔτεκες. κ. : λ. ΚΕΦΑΛ. ΝΒ΄. α-ς. Εξεγείρου, ἐξεγείρου, Σιών. Ενδυσαι τὴν ἰσχύν σου, Σιών. Καὶ σὺ ἔνδυσαι τὴν δόξαν σου, Ιερουσαλὴμ πόλις ἡ ἁγία. Οὐκέτι προσθή σεται διελθεῖν διὰ σοῦ ἀπερίτμητος, καὶ ἀκα θαρτος, κ. τ. λ. Τὴν κλήσιν εἰπὼν τῶν ἐθνῶν (ἅπερ ἴδιον ἐκάλε λαόν, πρὸς ἃ καὶ ἔλεγεν, ὅτι Νόμος παρ' ἐμοῦ ἐξελεύ σεται, καὶ ἡ κρίσις μου εἰς φῶς ἐθνῶν), νῦν προσω νεῖ τῇ Ἱερουσαλὴμ πεσούσῃ, διαναστῆναι τοῦ ποτε ματος, ὅπερ ἔσχατον πέπονθε μετὰ τὴν εἰς Χριστὸν παροινίαν. Χρηστὸς δὲ ὁ ὢν ὁ Θεὸς, καὶ μὴν βουλή μένος τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὴν μετάνοι ἐπὶ ταύτην παρακαλεῖ χρηστὰ πειθομένοις ἐπαγγελ λόμενος· Εξεγείρου, λέγων, τὴν ἐκούσιον αὐτῆς πε σιν δηλῶν. Εἰ γὰρ ὑπ' ἄλλου κατείχετο, ἐκείν ἀλλ' οὐκ αὐτῇ περὶ τῆς ἐγέρσεως διελέγετο. Τις γεν πεσών, κἂν μέλος πηρωθῇ, οὐ σπουδήν τίθεται, πα σαν συλλέξας τὴν δύναμιν, ἀναστῆναι; Καὶ σὺ τε νυν, ὡς ἱματίου περιβαλοῦ τὴν ἰσχύν διαναστῆσα κατά διάνοιαν. Λέξει γὰρ προϊών, Ενεισαι τον ἰσχύν, Σιών. Ὥστε νῦν Ιερουσαλὴμ μήτε τὴν ἐποι· ράνιον, μήτε τὸ θεοσεβὲς εἰρῆσθαι πολίτευμα· τὴν αἰσθητὴν δὲ καὶ ὑπόχειρα Ρωμαίοις γεγενημένην. Διὸ καὶ πεπωκέναι λέγεται τὸ ποτήριον τοῦ θ μοῦ. Τῆς γὰρ ἐν οὐρανῷ οὐχ ἅπτεται θυμὸς καὶ ὀργή· Θεὸς γὰρ λέγεται βασιλεύειν αὐτῆς. Αλλ' ου τοῦ θεοσεβοῦς ἐπὶ γῆς πολιτεύματος. Ὁ δὲ Σύμμαχ ἐξέδωκε, τὸ ποτήριον τοῦ θυμοῦ αὐτοῦ, τὸν κρα τῆρα τοῦ σπαραγμοῦ καὶ ἐξεστράγγισε, καὶ εἰκ ἐστὶν ὁ παρηγορῶν αὐτήν. PROCOPII GAZEI clavein intelligentia, ipsi autem non intr.tis, seul A introeuntes etiam prohibetis"; » quos nunc expu - gnata civitate perituros esse significat. Sequitur postea de eorum, qui pietatem amplectuntur, ten- tationibus, deque liberationibus disputatio, juxta illud in Psalmis : Mandavit procellæ, et stetit in auram, silueruntque fuctus ejus 1. . Possum enim ista ego præstare : Qui virtutum sum Dominus, quique in os tuum verba mea positurus sum. Dicam enim peccatori : « Quare tu enarras justitias meas 1s?, Non enim pulchra laus est in ore pec- catoris 1. Nam e de cordis abundantia os loqui- Ligr 18. • De justo autem : Lex Dei in ore ejus › usurpatur; qui etiam Sion effectus, fidemque in Christum amplexus, dicet Domino, Deus meus es tu : a quo vicissim: Populus meus es tu, ipse audiet. ' VERS. 17-23. Excitare, excitare, exsurge, Jerusalem, quæ ebibisti de manu D-mini calicem i: @ ejus; usque ad fundum calicis soporis bibisti, et eracuasti, et non erat qui consolaretur te ex omnibus filiis tuis, quos peperisti, ete. CAP. LII. VERS. 1-6. Excitare, excitare, Sion. Induere fortitudine tua,Sion, et induere gloria tua, Jerusa lem civitas sancta. Non amplius perget transire per te incircumcisus, et immundus, elc. B Absoluta de vocatione gentium disputatione, in C qua, cum populum suum appellasset, legem a se, et judicium in lucem exoritura significavit; oratio- nem jam ad Jerusalent convertit, illamque eo lapsn, quem ultimo post illatam Christe contume- liam patiebatur, excitari postulat. Ita nimirum Deus pro sua bonitate et clementia, qui peccato- rem resipiscere, non perire desiderat, eos ad pœ- nitentiam proposita utilitate invitat ''; et quod excitari postulat, spontaneum fuisse lapsum, de- monstrat 18. Si enim ab alio impediretur, ad hunc ipse, non ad illam de exsurgendo sermonem diri- geret. Quis enim lapsus, etiam si membrum fre- gerit, non totis viribus excitari se contendat? Et tu igitur, tanquam vestimento viribus assumptis, anino excitare. Dicet enim postea : Induere forti- tudine, Sion. Unde apparet hoc loco, Jerusalem non cœléstein, non piam illam vitæ rationem, sed sensibilem Romanisque subditam civitatem signi- feari. Quæ ideo calicem furoris ejus bibisse etiam dicitur cum neque cœlestem, in qua regnare Deus dicitur; neque piam illam in terra vitæ ra- tionem furor et ira attingant. Est autem hujusmodi Symmachi interpretatio : Poculum ira ejus, calicem exulcerationis etiam exhausit, neque est qui consoletur eam. Luc. x1, 53. Psal. cri, 25. Ezech. xv, 25. XXXVI, 31. • D Psal. xLIX, 16. Eccli. xv, 9. Luc. vi, 45. VARIE LECTIONES. Psal

Τοῦτο δ' ἂν λέγοιτο ἐπὶ τοῦ πᾶσαν τιμωρίαν ἐκτί. Α σαντος πρός κάθαρσιν ἁμαρτημάτων, ὡς ἐπὶ τῶν προσαγομένων πικρῶν ἀντιδότων εἰς κένωσιν. Λυπεί γὰρ, ὡς ἰατρὸς, ὁ Θεὸς οὐκ αὐτὸς θέλων, τοῦ δὲ πράγματος ἀναγκάζοντος· περὶ οὗ λέλεκται· « Πο- τήριον ἐν χειρὶ Κυρίου οίνου ἀκράτου πλήρες κερά- σματος. Καὶ ἔκλινεν ἐκ τούτου εἰς τοῦτο, πλὴν ὁ τρυγίας αὐτοῦ οὐκ ἐξεκενώθη. Πίονται πάντες οἱ Εt ἁμαρτωλοὶ τῆς γῆς. » Τοῦτο δέ σοι παθούσῃ, φησίν, οὐδέν σοι παρέστη τῶν τέκνων παραμυθούμενον. Οτε μὲν γὰρ εἰς Ασσυρίους ἀπήχθησαν, εἶχον δι καίους καὶ προφήτας παρακαλοῦντας· μετὰ δὲ τὸν τολμηθέντα κατὰ Χριστοῦ θάνατον, οὐδεὶς θεοφιλής εἴρηται παρ' αὐτοῖς. Ησαν γὰρ προαπελάσαντες καὶ τοῦ Σωτῆρος τοὺς μαθητάς πληγαῖς αἰκισάμενοι, τι νὰς δὲ καὶ ἀνελόντες. Δύο δὲ ταῦτα, φησὶν. ἀντl- Β κειταί σοι, καὶ πολεμεῖ, συντόμως τὰς ἐκ τοῦ πολέ μου δηλῶν συμφοράς. Ἀντὶ δὲ δύο, προβάλλεται τέτο ταρα ᾿Αλλὰ τὰς ἑπόμενα τοῖς πρώτοις ὁ προφητικός ἐν τούτοις συνάπτει λόγος. Έπεται γὰρ τῷ μὲν πίσ πτειν ἡ συντριβή. Τῷ δὲ λιμῷ, μάχαιρα, τοῦτ' ἔστι θάνατος. Δύο τοίνυν τὰ πρῶτα, πτῶμα καὶ λιμός, περὶ ὧν ὁ λόγος, φησὶν & " τίς ὁ κωλύσων, φησὶν, ἢ καὶ ψιλῶς παραμυθούμενος; ῎Αραὶ οἱ ἐν σοὶ Γραμ- ματεῖς καὶ Φαρισαῖοι; ἢ καὶ ἄλλως δυνατοί; Αλλ' ἰδοὺ καὶ περὶ ἑαυτῶν κινδυνεύουσι. Καθεύδουσι γὰρ ἐπάνω πάσης ἐξόδου. Τοῦ πολέμου γὰρ κατασκή ψαντος, τὰς τῆς χώρας εσχατιάς κατελάθοντο, ἵν' εἶεν ἕτοιμοι πρὸς φυγήν, οὐ πρὸς ἀπόκρουσιν ἐγρη γορότες κακῶν, φόβῳ δὲ παρειμένοι καθάπερ ἐκ μέθης, ὡς σεύτλιον ἡμίεφθον. Κατὰ δὲ Σύμμαχον· οἱ υἱοί σου ἐπορεύθησαν ἀγόμενοι ἐπ' ἀρχῆς πάντων ἀμφιβλήτρων ὡς ὄρυξ ἐν ἀμφιβληστρῳ. Καὶ κατὰ τοὺς λοιποὺς δὲ, ἀντὶ τοῦ, ὡς σεύτλιον ἡμί- ἔφθον, ὡς ὄρυξ ἀμφιβληστρευμένος, ἢ συνειλημ μένος, εἴρηται. Ὁ δὲ ὄρυξ ὄρντόν ἐστιν, ᾧ παραβάλο λει τοὺς υἱοὺς Ἱερουσαλήμ αμφιβλήστρῳ διαβόλου περιβληθέντας. Διὸ καὶ τῷ θυμῷ παρεδόθησαν. Αντὶ δὲ τοῦ, ὁ κρίνων τὸν λαὸν αὐτοῦ· Σύμμαχος, ὑπερμαχήσει φησί τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Τὸ δὲ εἴληφα τοῦτ' ἔστι λήψομαι. Επαγγέλλεται γὰρ ἀνήσειν τὸν θυμὸν ποιούσῃ τὰ προσταττόμενα, ἅπερ ἦν ἐξεγείρου, ἐξεγείρου. Ἐπιμένουσα γὰρ τῇ πτώσει, αἰτία ἔσται τῆς τῶν ἐπηγγελμένων κωλύσεως. Τοιοῦτον καὶ τό· Μὴ ὁ πίπτων οὐκ ἀνί- σταται; ἢ ὁ ἀποστρέφων οὐκ ἐπιστρέφει; Ἵνα τί ἀποστρέφετε ἀποστροφὴν ἀναιδῆ; λέγει Κύριος. : Μήποτε δὲ μηκέτι πιεῖσθε, φησί, διὰ τὴν ἐπ' ἐσχά- των ἐπιστροφήν. Ἔλεγε γὰρ, « Επιλήσονται τὴν θλίψιν αὐτῶν τὴν πρώτην, » καὶ τὰ ἑξῆς. Ποτήριον δὲ καλεῖν ἔθος ἔσθ' ὅτε τῇ θείᾳ Γραφῇ τὸ ἀνταποδιδόμενον ἀγα θοῖς, ἢ κακοῖς, ὡς παρὰ τῷ Δαβίδ· « Πῦρ, καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος, ἡ μερὶς τοῦ ποτηρίου απο εἰσ. γάρ. κα. φησὶν ἄ. γρ. ἆρα. COMMENTARII IN ISAIAM. 2.02 Istud vero de illo dicatur, qui að scelerum ex- piationem nihil non pœnarum exsolverit; non ali- ter quam in amaris antidotis fieri videmus, qui ad corporis evacuationem propinantur. Affert enim dolorem Dominus, tanquam medicus, non sponte, sed rei necessitate adductus : indeque illud est quod scribitur: «Calix in manu Domini vini meri plenus misto. inclinavit ex hoc in illud; verum- tamen fæx ejus non est exinanita: bibent omnes peccatores terrae 19. Istud auten cum paticba- ris, inquit, ne de filiis quidem unus, qui le consola- retur, adfuit. Cum enim in Assyriam abducti sunt, etiam tum justitia et prophetia insignibus viris, qui amictos consolationibus erigerent, non carue- runt. Sed ex quo Christi cædem perpetrarunt, ne pium quidem unum Deoque placentem secum fa- buerunt. Ipsos enim Salvatoris etiam discipulos a se imprimis abegerunt, dum plagis alios, alios eliam morte turpiter affecerunt. Sed habes, adjicit, ista duo tibi contraria, et hostilia; ita breviter, qua bella sequuntur, calamitates indicans. Verum pro duobus, quatuor propheta proponit, dum quæ priora duo consequantur, altera connectit. Ruinam siquidem ipsa consequitur coutritio, famemque gladius, quo mors innuitur. Duo igitur priora, ruinam et famem, de quibus serino est, quis, inquit, valeat arcere, vel levi etiam consolatione miti- gare? Annou qui tecum sunt Scribæ et Pharisæi, aut etiam qui alia facultate excellunt? Sed ecce, ipsi etiam in periculo versantur, qui in capitibus C viarum omnium dormiant. Bello enim ingruente in regiones extremas se receperant, ut essent ad fu- gam capessendam, non ad mala devitanda para- Liores, metu ipso, ebriorum more, tanquam beta semicocla, fracti et remissi. Habet autem in hune modum Symmachi interpretatio : Filii tui ambula- verunt ducti in principio reticulorum, tanquam oryr. Cæteri vero, pro quo tanquam beta semi- cccta habemus, tanquam oryz interitus, aut circunseptus dixerunt. Orygi autem, il est avi, Micro- solymitanos comparat, quod sint diaboli retibus implicati, et ob id furori traditi. Psal. Lxxiv, 9. Jerem. viii, 4, 5. D Cæterum ubi qui judicat populum suum legimus› pro populo suo decertabit Symmachus interpreta- tur. Præterca cum sumpsi dixit, sumpturum se significavit. Se enim de furore remissurum polli- celur, si quae verbis istis excilare, excitare impe- rata sunt, ipsa praestiterit. Alias cnim si laps? se non erexerit, denuntiatas in se plenas esse altra- cturam. Tale est et illud: Nonne qui cecidit erigitur, aut qui aberravit, in viam revertitur? Quare avertimini aversione impudenti, dicit Domi- nus 19. » Neque vero deinceps, inquit, amplius bibetis, nimirum propter eversionem extremam. Di- cebat enim : ‹ Obliviscentur primæ suæ affictionis, › el que deinceps. Est porro Scripturæ sacræ visi- tatum quod bonis aut malis rependitur, id ipsum VAPIA LECTIONES.

Τοῦτο δ' ἂν λέγοιτο ἐπὶ τοῦ πᾶσαν τιμωρίαν ἐκτί. Α σαντος πρός κάθαρσιν ἁμαρτημάτων, ὡς ἐπὶ τῶν προσαγομένων πικρῶν ἀντιδότων εἰς κένωσιν. Λυπεί γὰρ, ὡς ἰατρὸς, ὁ Θεὸς οὐκ αὐτὸς θέλων, τοῦ δὲ πράγματος ἀναγκάζοντος· περὶ οὗ λέλεκται· « Πο- τήριον ἐν χειρὶ Κυρίου οίνου ἀκράτου πλήρες κερά- σματος. Καὶ ἔκλινεν ἐκ τούτου εἰς τοῦτο, πλὴν ὁ τρυγίας αὐτοῦ οὐκ ἐξεκενώθη. Πίονται πάντες οἱ Εt ἁμαρτωλοὶ τῆς γῆς. » Τοῦτο δέ σοι παθούσῃ, φησίν, οὐδέν σοι παρέστη τῶν τέκνων παραμυθούμενον. Οτε μὲν γὰρ εἰς Ασσυρίους ἀπήχθησαν, εἶχον δι καίους καὶ προφήτας παρακαλοῦντας· μετὰ δὲ τὸν τολμηθέντα κατὰ Χριστοῦ θάνατον, οὐδεὶς θεοφιλής εἴρηται παρ' αὐτοῖς. Ησαν γὰρ προαπελάσαντες καὶ τοῦ Σωτῆρος τοὺς μαθητάς πληγαῖς αἰκισάμενοι, τι νὰς δὲ καὶ ἀνελόντες. Δύο δὲ ταῦτα, φησὶν. ἀντl- Β κειταί σοι, καὶ πολεμεῖ, συντόμως τὰς ἐκ τοῦ πολέ μου δηλῶν συμφοράς. Ἀντὶ δὲ δύο, προβάλλεται τέτο ταρα ᾿Αλλὰ τὰς ἑπόμενα τοῖς πρώτοις ὁ προφητικός ἐν τούτοις συνάπτει λόγος. Έπεται γὰρ τῷ μὲν πίσ πτειν ἡ συντριβή. Τῷ δὲ λιμῷ, μάχαιρα, τοῦτ' ἔστι θάνατος. Δύο τοίνυν τὰ πρῶτα, πτῶμα καὶ λιμός, περὶ ὧν ὁ λόγος, φησὶν & " τίς ὁ κωλύσων, φησὶν, ἢ καὶ ψιλῶς παραμυθούμενος; ῎Αραὶ οἱ ἐν σοὶ Γραμ- ματεῖς καὶ Φαρισαῖοι; ἢ καὶ ἄλλως δυνατοί; Αλλ' ἰδοὺ καὶ περὶ ἑαυτῶν κινδυνεύουσι. Καθεύδουσι γὰρ ἐπάνω πάσης ἐξόδου. Τοῦ πολέμου γὰρ κατασκή ψαντος, τὰς τῆς χώρας εσχατιάς κατελάθοντο, ἵν' εἶεν ἕτοιμοι πρὸς φυγήν, οὐ πρὸς ἀπόκρουσιν ἐγρη γορότες κακῶν, φόβῳ δὲ παρειμένοι καθάπερ ἐκ μέθης, ὡς σεύτλιον ἡμίεφθον. Κατὰ δὲ Σύμμαχον· οἱ υἱοί σου ἐπορεύθησαν ἀγόμενοι ἐπ' ἀρχῆς πάντων ἀμφιβλήτρων ὡς ὄρυξ ἐν ἀμφιβληστρῳ. Καὶ κατὰ τοὺς λοιποὺς δὲ, ἀντὶ τοῦ, ὡς σεύτλιον ἡμί- ἔφθον, ὡς ὄρυξ ἀμφιβληστρευμένος, ἢ συνειλημ μένος, εἴρηται. Ὁ δὲ ὄρυξ ὄρντόν ἐστιν, ᾧ παραβάλο λει τοὺς υἱοὺς Ἱερουσαλήμ αμφιβλήστρῳ διαβόλου περιβληθέντας. Διὸ καὶ τῷ θυμῷ παρεδόθησαν. Αντὶ δὲ τοῦ, ὁ κρίνων τὸν λαὸν αὐτοῦ· Σύμμαχος, ὑπερμαχήσει φησί τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Τὸ δὲ εἴληφα τοῦτ' ἔστι λήψομαι. Επαγγέλλεται γὰρ ἀνήσειν τὸν θυμὸν ποιούσῃ τὰ προσταττόμενα, ἅπερ ἦν ἐξεγείρου, ἐξεγείρου. Ἐπιμένουσα γὰρ τῇ πτώσει, αἰτία ἔσται τῆς τῶν ἐπηγγελμένων κωλύσεως. Τοιοῦτον καὶ τό· Μὴ ὁ πίπτων οὐκ ἀνί- σταται; ἢ ὁ ἀποστρέφων οὐκ ἐπιστρέφει; Ἵνα τί ἀποστρέφετε ἀποστροφὴν ἀναιδῆ; λέγει Κύριος. : Μήποτε δὲ μηκέτι πιεῖσθε, φησί, διὰ τὴν ἐπ' ἐσχά- των ἐπιστροφήν. Ἔλεγε γὰρ, « Επιλήσονται τὴν θλίψιν αὐτῶν τὴν πρώτην, » καὶ τὰ ἑξῆς. Ποτήριον δὲ καλεῖν ἔθος ἔσθ' ὅτε τῇ θείᾳ Γραφῇ τὸ ἀνταποδιδόμενον ἀγα θοῖς, ἢ κακοῖς, ὡς παρὰ τῷ Δαβίδ· « Πῦρ, καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος, ἡ μερὶς τοῦ ποτηρίου απο εἰσ. γάρ. κα. φησὶν ἄ. γρ. ἆρα. COMMENTARII IN ISAIAM. 2.02 Istud vero de illo dicatur, qui að scelerum ex- piationem nihil non pœnarum exsolverit; non ali- ter quam in amaris antidotis fieri videmus, qui ad corporis evacuationem propinantur. Affert enim dolorem Dominus, tanquam medicus, non sponte, sed rei necessitate adductus : indeque illud est quod scribitur: «Calix in manu Domini vini meri plenus misto. inclinavit ex hoc in illud; verum- tamen fæx ejus non est exinanita: bibent omnes peccatores terrae 19. Istud auten cum paticba- ris, inquit, ne de filiis quidem unus, qui le consola- retur, adfuit. Cum enim in Assyriam abducti sunt, etiam tum justitia et prophetia insignibus viris, qui amictos consolationibus erigerent, non carue- runt. Sed ex quo Christi cædem perpetrarunt, ne pium quidem unum Deoque placentem secum fa- buerunt. Ipsos enim Salvatoris etiam discipulos a se imprimis abegerunt, dum plagis alios, alios eliam morte turpiter affecerunt. Sed habes, adjicit, ista duo tibi contraria, et hostilia; ita breviter, qua bella sequuntur, calamitates indicans. Verum pro duobus, quatuor propheta proponit, dum quæ priora duo consequantur, altera connectit. Ruinam siquidem ipsa consequitur coutritio, famemque gladius, quo mors innuitur. Duo igitur priora, ruinam et famem, de quibus serino est, quis, inquit, valeat arcere, vel levi etiam consolatione miti- gare? Annou qui tecum sunt Scribæ et Pharisæi, aut etiam qui alia facultate excellunt? Sed ecce, ipsi etiam in periculo versantur, qui in capitibus C viarum omnium dormiant. Bello enim ingruente in regiones extremas se receperant, ut essent ad fu- gam capessendam, non ad mala devitanda para- Liores, metu ipso, ebriorum more, tanquam beta semicocla, fracti et remissi. Habet autem in hune modum Symmachi interpretatio : Filii tui ambula- verunt ducti in principio reticulorum, tanquam oryr. Cæteri vero, pro quo tanquam beta semi- cccta habemus, tanquam oryz interitus, aut circunseptus dixerunt. Orygi autem, il est avi, Micro- solymitanos comparat, quod sint diaboli retibus implicati, et ob id furori traditi. Psal. Lxxiv, 9. Jerem. viii, 4, 5. D Cæterum ubi qui judicat populum suum legimus› pro populo suo decertabit Symmachus interpreta- tur. Præterca cum sumpsi dixit, sumpturum se significavit. Se enim de furore remissurum polli- celur, si quae verbis istis excilare, excitare impe- rata sunt, ipsa praestiterit. Alias cnim si laps? se non erexerit, denuntiatas in se plenas esse altra- cturam. Tale est et illud: Nonne qui cecidit erigitur, aut qui aberravit, in viam revertitur? Quare avertimini aversione impudenti, dicit Domi- nus 19. » Neque vero deinceps, inquit, amplius bibetis, nimirum propter eversionem extremam. Di- cebat enim : ‹ Obliviscentur primæ suæ affictionis, › el que deinceps. Est porro Scripturæ sacræ visi- tatum quod bonis aut malis rependitur, id ipsum VAPIA LECTIONES.

Τοῦτο δ' ἂν λέγοιτο ἐπὶ τοῦ πᾶσαν τιμωρίαν ἐκτί. Α σαντος πρός κάθαρσιν ἁμαρτημάτων, ὡς ἐπὶ τῶν προσαγομένων πικρῶν ἀντιδότων εἰς κένωσιν. Λυπεί γὰρ, ὡς ἰατρὸς, ὁ Θεὸς οὐκ αὐτὸς θέλων, τοῦ δὲ πράγματος ἀναγκάζοντος· περὶ οὗ λέλεκται· « Πο- τήριον ἐν χειρὶ Κυρίου οίνου ἀκράτου πλήρες κερά- σματος. Καὶ ἔκλινεν ἐκ τούτου εἰς τοῦτο, πλὴν ὁ τρυγίας αὐτοῦ οὐκ ἐξεκενώθη. Πίονται πάντες οἱ Εt ἁμαρτωλοὶ τῆς γῆς. » Τοῦτο δέ σοι παθούσῃ, φησίν, οὐδέν σοι παρέστη τῶν τέκνων παραμυθούμενον. Οτε μὲν γὰρ εἰς Ασσυρίους ἀπήχθησαν, εἶχον δι καίους καὶ προφήτας παρακαλοῦντας· μετὰ δὲ τὸν τολμηθέντα κατὰ Χριστοῦ θάνατον, οὐδεὶς θεοφιλής εἴρηται παρ' αὐτοῖς. Ησαν γὰρ προαπελάσαντες καὶ τοῦ Σωτῆρος τοὺς μαθητάς πληγαῖς αἰκισάμενοι, τι νὰς δὲ καὶ ἀνελόντες. Δύο δὲ ταῦτα, φησὶν. ἀντl- Β κειταί σοι, καὶ πολεμεῖ, συντόμως τὰς ἐκ τοῦ πολέ μου δηλῶν συμφοράς. Ἀντὶ δὲ δύο, προβάλλεται τέτο ταρα ᾿Αλλὰ τὰς ἑπόμενα τοῖς πρώτοις ὁ προφητικός ἐν τούτοις συνάπτει λόγος. Έπεται γὰρ τῷ μὲν πίσ πτειν ἡ συντριβή. Τῷ δὲ λιμῷ, μάχαιρα, τοῦτ' ἔστι θάνατος. Δύο τοίνυν τὰ πρῶτα, πτῶμα καὶ λιμός, περὶ ὧν ὁ λόγος, φησὶν & " τίς ὁ κωλύσων, φησὶν, ἢ καὶ ψιλῶς παραμυθούμενος; ῎Αραὶ οἱ ἐν σοὶ Γραμ- ματεῖς καὶ Φαρισαῖοι; ἢ καὶ ἄλλως δυνατοί; Αλλ' ἰδοὺ καὶ περὶ ἑαυτῶν κινδυνεύουσι. Καθεύδουσι γὰρ ἐπάνω πάσης ἐξόδου. Τοῦ πολέμου γὰρ κατασκή ψαντος, τὰς τῆς χώρας εσχατιάς κατελάθοντο, ἵν' εἶεν ἕτοιμοι πρὸς φυγήν, οὐ πρὸς ἀπόκρουσιν ἐγρη γορότες κακῶν, φόβῳ δὲ παρειμένοι καθάπερ ἐκ μέθης, ὡς σεύτλιον ἡμίεφθον. Κατὰ δὲ Σύμμαχον· οἱ υἱοί σου ἐπορεύθησαν ἀγόμενοι ἐπ' ἀρχῆς πάντων ἀμφιβλήτρων ὡς ὄρυξ ἐν ἀμφιβληστρῳ. Καὶ κατὰ τοὺς λοιποὺς δὲ, ἀντὶ τοῦ, ὡς σεύτλιον ἡμί- ἔφθον, ὡς ὄρυξ ἀμφιβληστρευμένος, ἢ συνειλημ μένος, εἴρηται. Ὁ δὲ ὄρυξ ὄρντόν ἐστιν, ᾧ παραβάλο λει τοὺς υἱοὺς Ἱερουσαλήμ αμφιβλήστρῳ διαβόλου περιβληθέντας. Διὸ καὶ τῷ θυμῷ παρεδόθησαν. Αντὶ δὲ τοῦ, ὁ κρίνων τὸν λαὸν αὐτοῦ· Σύμμαχος, ὑπερμαχήσει φησί τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Τὸ δὲ εἴληφα τοῦτ' ἔστι λήψομαι. Επαγγέλλεται γὰρ ἀνήσειν τὸν θυμὸν ποιούσῃ τὰ προσταττόμενα, ἅπερ ἦν ἐξεγείρου, ἐξεγείρου. Ἐπιμένουσα γὰρ τῇ πτώσει, αἰτία ἔσται τῆς τῶν ἐπηγγελμένων κωλύσεως. Τοιοῦτον καὶ τό· Μὴ ὁ πίπτων οὐκ ἀνί- σταται; ἢ ὁ ἀποστρέφων οὐκ ἐπιστρέφει; Ἵνα τί ἀποστρέφετε ἀποστροφὴν ἀναιδῆ; λέγει Κύριος. : Μήποτε δὲ μηκέτι πιεῖσθε, φησί, διὰ τὴν ἐπ' ἐσχά- των ἐπιστροφήν. Ἔλεγε γὰρ, « Επιλήσονται τὴν θλίψιν αὐτῶν τὴν πρώτην, » καὶ τὰ ἑξῆς. Ποτήριον δὲ καλεῖν ἔθος ἔσθ' ὅτε τῇ θείᾳ Γραφῇ τὸ ἀνταποδιδόμενον ἀγα θοῖς, ἢ κακοῖς, ὡς παρὰ τῷ Δαβίδ· « Πῦρ, καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος, ἡ μερὶς τοῦ ποτηρίου απο εἰσ. γάρ. κα. φησὶν ἄ. γρ. ἆρα. COMMENTARII IN ISAIAM. 2.02 Istud vero de illo dicatur, qui að scelerum ex- piationem nihil non pœnarum exsolverit; non ali- ter quam in amaris antidotis fieri videmus, qui ad corporis evacuationem propinantur. Affert enim dolorem Dominus, tanquam medicus, non sponte, sed rei necessitate adductus : indeque illud est quod scribitur: «Calix in manu Domini vini meri plenus misto. inclinavit ex hoc in illud; verum- tamen fæx ejus non est exinanita: bibent omnes peccatores terrae 19. Istud auten cum paticba- ris, inquit, ne de filiis quidem unus, qui le consola- retur, adfuit. Cum enim in Assyriam abducti sunt, etiam tum justitia et prophetia insignibus viris, qui amictos consolationibus erigerent, non carue- runt. Sed ex quo Christi cædem perpetrarunt, ne pium quidem unum Deoque placentem secum fa- buerunt. Ipsos enim Salvatoris etiam discipulos a se imprimis abegerunt, dum plagis alios, alios eliam morte turpiter affecerunt. Sed habes, adjicit, ista duo tibi contraria, et hostilia; ita breviter, qua bella sequuntur, calamitates indicans. Verum pro duobus, quatuor propheta proponit, dum quæ priora duo consequantur, altera connectit. Ruinam siquidem ipsa consequitur coutritio, famemque gladius, quo mors innuitur. Duo igitur priora, ruinam et famem, de quibus serino est, quis, inquit, valeat arcere, vel levi etiam consolatione miti- gare? Annou qui tecum sunt Scribæ et Pharisæi, aut etiam qui alia facultate excellunt? Sed ecce, ipsi etiam in periculo versantur, qui in capitibus C viarum omnium dormiant. Bello enim ingruente in regiones extremas se receperant, ut essent ad fu- gam capessendam, non ad mala devitanda para- Liores, metu ipso, ebriorum more, tanquam beta semicocla, fracti et remissi. Habet autem in hune modum Symmachi interpretatio : Filii tui ambula- verunt ducti in principio reticulorum, tanquam oryr. Cæteri vero, pro quo tanquam beta semi- cccta habemus, tanquam oryz interitus, aut circunseptus dixerunt. Orygi autem, il est avi, Micro- solymitanos comparat, quod sint diaboli retibus implicati, et ob id furori traditi. Psal. Lxxiv, 9. Jerem. viii, 4, 5. D Cæterum ubi qui judicat populum suum legimus› pro populo suo decertabit Symmachus interpreta- tur. Præterca cum sumpsi dixit, sumpturum se significavit. Se enim de furore remissurum polli- celur, si quae verbis istis excilare, excitare impe- rata sunt, ipsa praestiterit. Alias cnim si laps? se non erexerit, denuntiatas in se plenas esse altra- cturam. Tale est et illud: Nonne qui cecidit erigitur, aut qui aberravit, in viam revertitur? Quare avertimini aversione impudenti, dicit Domi- nus 19. » Neque vero deinceps, inquit, amplius bibetis, nimirum propter eversionem extremam. Di- cebat enim : ‹ Obliviscentur primæ suæ affictionis, › el que deinceps. Est porro Scripturæ sacræ visi- tatum quod bonis aut malis rependitur, id ipsum VAPIA LECTIONES.

Τοῦτο δ' ἂν λέγοιτο ἐπὶ τοῦ πᾶσαν τιμωρίαν ἐκτί. Α σαντος πρός κάθαρσιν ἁμαρτημάτων, ὡς ἐπὶ τῶν προσαγομένων πικρῶν ἀντιδότων εἰς κένωσιν. Λυπεί γὰρ, ὡς ἰατρὸς, ὁ Θεὸς οὐκ αὐτὸς θέλων, τοῦ δὲ πράγματος ἀναγκάζοντος· περὶ οὗ λέλεκται· « Πο- τήριον ἐν χειρὶ Κυρίου οίνου ἀκράτου πλήρες κερά- σματος. Καὶ ἔκλινεν ἐκ τούτου εἰς τοῦτο, πλὴν ὁ τρυγίας αὐτοῦ οὐκ ἐξεκενώθη. Πίονται πάντες οἱ Εt ἁμαρτωλοὶ τῆς γῆς. » Τοῦτο δέ σοι παθούσῃ, φησίν, οὐδέν σοι παρέστη τῶν τέκνων παραμυθούμενον. Οτε μὲν γὰρ εἰς Ασσυρίους ἀπήχθησαν, εἶχον δι καίους καὶ προφήτας παρακαλοῦντας· μετὰ δὲ τὸν τολμηθέντα κατὰ Χριστοῦ θάνατον, οὐδεὶς θεοφιλής εἴρηται παρ' αὐτοῖς. Ησαν γὰρ προαπελάσαντες καὶ τοῦ Σωτῆρος τοὺς μαθητάς πληγαῖς αἰκισάμενοι, τι νὰς δὲ καὶ ἀνελόντες. Δύο δὲ ταῦτα, φησὶν. ἀντl- Β κειταί σοι, καὶ πολεμεῖ, συντόμως τὰς ἐκ τοῦ πολέ μου δηλῶν συμφοράς. Ἀντὶ δὲ δύο, προβάλλεται τέτο ταρα ᾿Αλλὰ τὰς ἑπόμενα τοῖς πρώτοις ὁ προφητικός ἐν τούτοις συνάπτει λόγος. Έπεται γὰρ τῷ μὲν πίσ πτειν ἡ συντριβή. Τῷ δὲ λιμῷ, μάχαιρα, τοῦτ' ἔστι θάνατος. Δύο τοίνυν τὰ πρῶτα, πτῶμα καὶ λιμός, περὶ ὧν ὁ λόγος, φησὶν & " τίς ὁ κωλύσων, φησὶν, ἢ καὶ ψιλῶς παραμυθούμενος; ῎Αραὶ οἱ ἐν σοὶ Γραμ- ματεῖς καὶ Φαρισαῖοι; ἢ καὶ ἄλλως δυνατοί; Αλλ' ἰδοὺ καὶ περὶ ἑαυτῶν κινδυνεύουσι. Καθεύδουσι γὰρ ἐπάνω πάσης ἐξόδου. Τοῦ πολέμου γὰρ κατασκή ψαντος, τὰς τῆς χώρας εσχατιάς κατελάθοντο, ἵν' εἶεν ἕτοιμοι πρὸς φυγήν, οὐ πρὸς ἀπόκρουσιν ἐγρη γορότες κακῶν, φόβῳ δὲ παρειμένοι καθάπερ ἐκ μέθης, ὡς σεύτλιον ἡμίεφθον. Κατὰ δὲ Σύμμαχον· οἱ υἱοί σου ἐπορεύθησαν ἀγόμενοι ἐπ' ἀρχῆς πάντων ἀμφιβλήτρων ὡς ὄρυξ ἐν ἀμφιβληστρῳ. Καὶ κατὰ τοὺς λοιποὺς δὲ, ἀντὶ τοῦ, ὡς σεύτλιον ἡμί- ἔφθον, ὡς ὄρυξ ἀμφιβληστρευμένος, ἢ συνειλημ μένος, εἴρηται. Ὁ δὲ ὄρυξ ὄρντόν ἐστιν, ᾧ παραβάλο λει τοὺς υἱοὺς Ἱερουσαλήμ αμφιβλήστρῳ διαβόλου περιβληθέντας. Διὸ καὶ τῷ θυμῷ παρεδόθησαν. Αντὶ δὲ τοῦ, ὁ κρίνων τὸν λαὸν αὐτοῦ· Σύμμαχος, ὑπερμαχήσει φησί τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Τὸ δὲ εἴληφα τοῦτ' ἔστι λήψομαι. Επαγγέλλεται γὰρ ἀνήσειν τὸν θυμὸν ποιούσῃ τὰ προσταττόμενα, ἅπερ ἦν ἐξεγείρου, ἐξεγείρου. Ἐπιμένουσα γὰρ τῇ πτώσει, αἰτία ἔσται τῆς τῶν ἐπηγγελμένων κωλύσεως. Τοιοῦτον καὶ τό· Μὴ ὁ πίπτων οὐκ ἀνί- σταται; ἢ ὁ ἀποστρέφων οὐκ ἐπιστρέφει; Ἵνα τί ἀποστρέφετε ἀποστροφὴν ἀναιδῆ; λέγει Κύριος. : Μήποτε δὲ μηκέτι πιεῖσθε, φησί, διὰ τὴν ἐπ' ἐσχά- των ἐπιστροφήν. Ἔλεγε γὰρ, « Επιλήσονται τὴν θλίψιν αὐτῶν τὴν πρώτην, » καὶ τὰ ἑξῆς. Ποτήριον δὲ καλεῖν ἔθος ἔσθ' ὅτε τῇ θείᾳ Γραφῇ τὸ ἀνταποδιδόμενον ἀγα θοῖς, ἢ κακοῖς, ὡς παρὰ τῷ Δαβίδ· « Πῦρ, καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος, ἡ μερὶς τοῦ ποτηρίου απο εἰσ. γάρ. κα. φησὶν ἄ. γρ. ἆρα. COMMENTARII IN ISAIAM. 2.02 Istud vero de illo dicatur, qui að scelerum ex- piationem nihil non pœnarum exsolverit; non ali- ter quam in amaris antidotis fieri videmus, qui ad corporis evacuationem propinantur. Affert enim dolorem Dominus, tanquam medicus, non sponte, sed rei necessitate adductus : indeque illud est quod scribitur: «Calix in manu Domini vini meri plenus misto. inclinavit ex hoc in illud; verum- tamen fæx ejus non est exinanita: bibent omnes peccatores terrae 19. Istud auten cum paticba- ris, inquit, ne de filiis quidem unus, qui le consola- retur, adfuit. Cum enim in Assyriam abducti sunt, etiam tum justitia et prophetia insignibus viris, qui amictos consolationibus erigerent, non carue- runt. Sed ex quo Christi cædem perpetrarunt, ne pium quidem unum Deoque placentem secum fa- buerunt. Ipsos enim Salvatoris etiam discipulos a se imprimis abegerunt, dum plagis alios, alios eliam morte turpiter affecerunt. Sed habes, adjicit, ista duo tibi contraria, et hostilia; ita breviter, qua bella sequuntur, calamitates indicans. Verum pro duobus, quatuor propheta proponit, dum quæ priora duo consequantur, altera connectit. Ruinam siquidem ipsa consequitur coutritio, famemque gladius, quo mors innuitur. Duo igitur priora, ruinam et famem, de quibus serino est, quis, inquit, valeat arcere, vel levi etiam consolatione miti- gare? Annou qui tecum sunt Scribæ et Pharisæi, aut etiam qui alia facultate excellunt? Sed ecce, ipsi etiam in periculo versantur, qui in capitibus C viarum omnium dormiant. Bello enim ingruente in regiones extremas se receperant, ut essent ad fu- gam capessendam, non ad mala devitanda para- Liores, metu ipso, ebriorum more, tanquam beta semicocla, fracti et remissi. Habet autem in hune modum Symmachi interpretatio : Filii tui ambula- verunt ducti in principio reticulorum, tanquam oryr. Cæteri vero, pro quo tanquam beta semi- cccta habemus, tanquam oryz interitus, aut circunseptus dixerunt. Orygi autem, il est avi, Micro- solymitanos comparat, quod sint diaboli retibus implicati, et ob id furori traditi. Psal. Lxxiv, 9. Jerem. viii, 4, 5. D Cæterum ubi qui judicat populum suum legimus› pro populo suo decertabit Symmachus interpreta- tur. Præterca cum sumpsi dixit, sumpturum se significavit. Se enim de furore remissurum polli- celur, si quae verbis istis excilare, excitare impe- rata sunt, ipsa praestiterit. Alias cnim si laps? se non erexerit, denuntiatas in se plenas esse altra- cturam. Tale est et illud: Nonne qui cecidit erigitur, aut qui aberravit, in viam revertitur? Quare avertimini aversione impudenti, dicit Domi- nus 19. » Neque vero deinceps, inquit, amplius bibetis, nimirum propter eversionem extremam. Di- cebat enim : ‹ Obliviscentur primæ suæ affictionis, › el que deinceps. Est porro Scripturæ sacræ visi- tatum quod bonis aut malis rependitur, id ipsum VAPIA LECTIONES.

Α τοῦ. » Ο δὲ δίκαιος λέγει• • Ποτήριον σωτηρίου λήσ • Β γρ. μένο ψομαι, καὶ τὸ ὄνομα Κυρίου ἐπικαλέσομαι. » Τὸ οὖν ποτήριον δοθήσεσθαι τοῖς αὐτῆς πολεμίοις, καὶ ταύ την ἠδικηκόσι φησί· διὸ κατὰ Σύμμαχον εἴρηται· Καὶ θήσω αὐτὸ εἰς χεῖρας τῶν ἀποικισάντων σε. Εἰκὸς δὲ ταῦτα καὶ περὶ ἀντικειμένων δυνάμεων λέ- γεσθαι, αἷς ἀποστᾶσα Θεοῦ ψυχὴ ἑαυτὴν ὑποτάττει, καὶ γήϊνα φρονοῦσα κύπτει πρὸς γῆν, καὶ τέλος ἀπλωθεῖσα πρὸς ἔδαφος τοῖς τῶν ἑλόντων αὐτὴν καὶ ταπατεῖται ποσίν· ἡ δὲ Θεῷ προσιοῦσα, ὄρθιος ἔστη - ´κεν ἄνω βλέπουσα, καὶ πρὸς αὐτὸν ἐπηρμένη. Τινὲς δὲ ἀδικησάντων αὐτὴν φασίν, τῶν ὀρθοποδεῖν μὴ συγχωρησάντων αὐτῇ διδασκάλων. Οσῳ γὰρ ἦσαν ἐν τρυφῇ τε καὶ δόξῃ· τοσούτῳ πικροτέρας απέλαυσαν δίκης, ὧν εἶχον εστερημένοι. Περὶ δὲ τῶν νοητῶς ἀδικησάντων καὶ Παυλός φησιν· . Εἰ δὲ καί ἐστι κεκαλυμμένον τὸ Εὐαγγέλιον ἡμῶν, ἐν τοῖς ἀπολλυ μένοις ἐστὶ κεκαλυμμένον, ἐν οἷς ὁ Θεὸς ἐτύφλωσε τοῦ αἰῶνος τούτου τα νοήματα τῶν ἀπίστων, εἰς τὸ μὴ διαυγάσαι τὸν φωτισμὸν τοῦ Εὐαγγελίου τῆς δέ- ξης τοῦ Χριστοῦ. » Τοιοῦτόν τι δηλοῖ καὶ τὸ τοῦ ἀκαθάρτου πνεύματος τοῦ μεθ᾿ ἑτέρων ἑπτὰ πονηρο τέρων ὑποστρέψαντος ὅθεν ἐξῆλθεν. Ἐπάγει γάρ • Οὕτως ἔσται τῇ πονηρᾷ γενεᾷ ταύτῃ. · Ἐν Αἰγύ πτῳ μὲν γὰρ ἀσεβήσαντες ἔνοικον ἔσχον τὸ πνεῦμα τὸ πονηρὸν, οὗπερ ἀπηλλάγησαν ἀκούσαντες· « Κύ- ριον τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λα τρεύσεις. » Εἶτα μὴ δεξαμένων διὰ πίστεως ἔνοικον τὸν Χριστὸν, τὸ ἀκάθαρτον πνεῦμα σχολάζοντα τὸν τόπον τὸν ἀρχαῖον εὑρόν, αὖθις εἰς αὐτὸν εἰσεπήδη σεν· ὅ καὶ τὸν προδότην μετὰ τὸ ψώμιον υπέδυ.Ταύ τας ὁ Σωτὴρ τὰς πονηρὰς δυνάμεις εἰς ᾅδου ταρτα- ρώσας παρέδωκεν, ἀνθ' ὧν εἰς γῆν τὰς ψυχὰς κατα βαλόντες συνέκαμψαν, ὁποία ἦν ἡ ἐν Εὐαγγελίῳ παν τελῶς ἀνανεῦσαι μὴ δυναμένη, περὶ ἧς ἐλεγεν ὁ Σωτ τήρ . Ταύτην δὲ θυγατέρα οὖσαν Ἀβραὰμ ἣν ἔδησεν ὁ Σατανᾶς δέκα καὶ ὀκτὼ ἔτη. • Καὶ πᾶσα δὲ τοιαύτη τῶν Ἰουδαίων ἦν ἡ συναγωγή· διὸ πάλιν ἐγερθῆναι ταύτῃ παρακελεύεται κατὰ τό· «Εγειρα: ὁ καθεύ- δων, καὶ ἀνάστα ἐκ τῶν νεκρῶν, καὶ ἐπιφαύσει σει ὁ Χριστός. » Καὶ κατὰ τό· « Διὸ τὰς παρειμένας χεῖρας, καὶ τὰ παρειμένα γόνατα ἀνορθώσατε, καὶ τροχίας ὀρθὰς ποιεῖτε τοῖς ποσὶν ὑμῶν. » Ενδυσαι δέ, φησί, τὴν ἰσχύν σου, ἐπειδήπερ ἔχει τινὰ μεγί- στην ἰσχὺν ἡ λογική ψυχή. Πρῶτον δὲ τὸ ἐξεγερθή και του πτώματος πυκνὰ λεγόμενον. Ενθα γὰρ τὸ πικρὸν τῆς δίκης, ἐκεῖ καὶ συνεχὴς ἡ παράκλησις. Εἶτα, τὸ τὴν ἰδίαν ἀναλαμβάνειν ἰσχύν. Ἔχει δὲ καὶ δόξαν μεγίστην κατ' εἰκόνα πεποιημένη τοῦ Κτί σαντος, καὶ αὐτὸν ἔχουσα δόξαν, ἣν ἐπαναλαβεῖν βούλεται γενομένην πόλιν ἁγίαν, ὡς μηκέτι δι' αὐτ τῆς διαβαίνειν ἀλλογενῆ, ἢ εἰδωλολάτρην. Ὅτι δὲ δόξα ὁ τῆς δόξης Κύριος, ὅς ἐστι Χριστὸς, δηλοῖ καὶ Δαβίδ· « Εξεγέρθητι, λέγων, ἡ δόξα μου. ο Καὶ περὶ PROCOPII GAZEL calicem appellare : quale est apud Davidem illud : Ignis, sulphur, et spiritus procella, pars calicis ejus s. » Justi deinde ejusmodi verba sunt : e Ca- licem salutaris accipiam, et nomen Domini invo- cabo ". » Ejus ergo hostibus, illisque ipsis, a quibus injuriam passa est, datum iri calicem signi- ficat, indeque, et ponam eum in manus eorum, qui te patria expulerunt, adjecit. Quanquam et ista etiam de adversariis potestatibus dici、queant, qui- bus se ipsa, quæ a Deo defecit, anima mancipavit, unde humilibus rebus addicta in terram nutat, ac tandem præsidio destituta, victorum pedibus con- culcatur, cum quæ Déum sequitur, erecta sursumi oculos attollat, et ad ipsum evehatur. Nonnulli per inique ipsam opprimente doctores eos intelligunt, qui eamdem recto pede ambulare non permiserunt. Quanto enim luxu et gloria amplius abundabant, tanto et ipsi pœnas acerbiores dederunt, qui iis, quae habebant, privati sint. Est vero de iis etiam, qui ratione intelligibili injuriam intulerunt, Pauli istud Quod si opertum est Evangelium nostrum, in iis, qui pereunt, opertum est, in qui- bus Deus hujus sæculi exca:cavit mentes infidelium, ut non fulgeat illuminatio Evangelii gloriæ Chri- sti ". » Tale quid significat et illud immundi spiri tus, qui cum septem aliis nequioribus, eo, unde exieral, reversus est ss. Ait enim : • Sic erit ge- nerationi huic . . Cum enim in Ægypto impie- tati se dedidissent, domi et ipsi spiritum nequam alebant, eoque tum iis liberari contigit, cum « Do- minum Deum tuum adorabis, et illi uni servies 25, audierunt. Deinde, cum Christum domi per fidem non excepissent, in eum locum quem antea spiri- tus immundus occupabat, postquam relinqui va- cuum esset intuitus, et ipse rursumn irrupit, qui eliam in proditorem post buccellam ingressus fuerat. Malas istas potestates in profundissimas inferni partes ideo demisit Salvator, quod animas in terram deprimi incurvarique fecissent, qualis illa fuit quæ penitus oculos attollere non poterat, quam in Evangelio, cum Abrahami filia esset, decem et octo annorum spatio in vinculis habuisse Satanam Salvator affirmavit ". Erat vero etiam ejusmodi tol. Judzorum Synagoga. Inde est igitur, quod eam iterum ut excitetur, adhortatur. Juxta D illud : « Excitare qui dormis, et resurge ex mor- tuis, et iliucescet tibi Christus • Et illud etiam : Itaque remissas manus et soluta genua erigite, et gressus rectos facite pedibus vestris 18. ... Ideo autem induere fortitudine tua dixit, quod maximas quasdam facultates, quæ rationis est particeps, anima habeat. Primum quidem ut se lapsu (quod sæpe dictum est) excitet. Nam ubi ipsa est pœna- rum acerbitas, ibi et frequens consolatio. Deinde, Psal. x, 7. Luc. x1, 16. Psal. cxv, 15. Ephes. ´v, 14. C st ibid. as Deut. v, "11 Cor. 1v, 5, 4. ** Matth. xu, 45. Hebr. xn, 13. VARIE LECTIONES. 13.

Α τοῦ. » Ο δὲ δίκαιος λέγει• • Ποτήριον σωτηρίου λήσ • Β γρ. μένο ψομαι, καὶ τὸ ὄνομα Κυρίου ἐπικαλέσομαι. » Τὸ οὖν ποτήριον δοθήσεσθαι τοῖς αὐτῆς πολεμίοις, καὶ ταύ την ἠδικηκόσι φησί· διὸ κατὰ Σύμμαχον εἴρηται· Καὶ θήσω αὐτὸ εἰς χεῖρας τῶν ἀποικισάντων σε. Εἰκὸς δὲ ταῦτα καὶ περὶ ἀντικειμένων δυνάμεων λέ- γεσθαι, αἷς ἀποστᾶσα Θεοῦ ψυχὴ ἑαυτὴν ὑποτάττει, καὶ γήϊνα φρονοῦσα κύπτει πρὸς γῆν, καὶ τέλος ἀπλωθεῖσα πρὸς ἔδαφος τοῖς τῶν ἑλόντων αὐτὴν καὶ ταπατεῖται ποσίν· ἡ δὲ Θεῷ προσιοῦσα, ὄρθιος ἔστη - ´κεν ἄνω βλέπουσα, καὶ πρὸς αὐτὸν ἐπηρμένη. Τινὲς δὲ ἀδικησάντων αὐτὴν φασίν, τῶν ὀρθοποδεῖν μὴ συγχωρησάντων αὐτῇ διδασκάλων. Οσῳ γὰρ ἦσαν ἐν τρυφῇ τε καὶ δόξῃ· τοσούτῳ πικροτέρας απέλαυσαν δίκης, ὧν εἶχον εστερημένοι. Περὶ δὲ τῶν νοητῶς ἀδικησάντων καὶ Παυλός φησιν· . Εἰ δὲ καί ἐστι κεκαλυμμένον τὸ Εὐαγγέλιον ἡμῶν, ἐν τοῖς ἀπολλυ μένοις ἐστὶ κεκαλυμμένον, ἐν οἷς ὁ Θεὸς ἐτύφλωσε τοῦ αἰῶνος τούτου τα νοήματα τῶν ἀπίστων, εἰς τὸ μὴ διαυγάσαι τὸν φωτισμὸν τοῦ Εὐαγγελίου τῆς δέ- ξης τοῦ Χριστοῦ. » Τοιοῦτόν τι δηλοῖ καὶ τὸ τοῦ ἀκαθάρτου πνεύματος τοῦ μεθ᾿ ἑτέρων ἑπτὰ πονηρο τέρων ὑποστρέψαντος ὅθεν ἐξῆλθεν. Ἐπάγει γάρ • Οὕτως ἔσται τῇ πονηρᾷ γενεᾷ ταύτῃ. · Ἐν Αἰγύ πτῳ μὲν γὰρ ἀσεβήσαντες ἔνοικον ἔσχον τὸ πνεῦμα τὸ πονηρὸν, οὗπερ ἀπηλλάγησαν ἀκούσαντες· « Κύ- ριον τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λα τρεύσεις. » Εἶτα μὴ δεξαμένων διὰ πίστεως ἔνοικον τὸν Χριστὸν, τὸ ἀκάθαρτον πνεῦμα σχολάζοντα τὸν τόπον τὸν ἀρχαῖον εὑρόν, αὖθις εἰς αὐτὸν εἰσεπήδη σεν· ὅ καὶ τὸν προδότην μετὰ τὸ ψώμιον υπέδυ.Ταύ τας ὁ Σωτὴρ τὰς πονηρὰς δυνάμεις εἰς ᾅδου ταρτα- ρώσας παρέδωκεν, ἀνθ' ὧν εἰς γῆν τὰς ψυχὰς κατα βαλόντες συνέκαμψαν, ὁποία ἦν ἡ ἐν Εὐαγγελίῳ παν τελῶς ἀνανεῦσαι μὴ δυναμένη, περὶ ἧς ἐλεγεν ὁ Σωτ τήρ . Ταύτην δὲ θυγατέρα οὖσαν Ἀβραὰμ ἣν ἔδησεν ὁ Σατανᾶς δέκα καὶ ὀκτὼ ἔτη. • Καὶ πᾶσα δὲ τοιαύτη τῶν Ἰουδαίων ἦν ἡ συναγωγή· διὸ πάλιν ἐγερθῆναι ταύτῃ παρακελεύεται κατὰ τό· «Εγειρα: ὁ καθεύ- δων, καὶ ἀνάστα ἐκ τῶν νεκρῶν, καὶ ἐπιφαύσει σει ὁ Χριστός. » Καὶ κατὰ τό· « Διὸ τὰς παρειμένας χεῖρας, καὶ τὰ παρειμένα γόνατα ἀνορθώσατε, καὶ τροχίας ὀρθὰς ποιεῖτε τοῖς ποσὶν ὑμῶν. » Ενδυσαι δέ, φησί, τὴν ἰσχύν σου, ἐπειδήπερ ἔχει τινὰ μεγί- στην ἰσχὺν ἡ λογική ψυχή. Πρῶτον δὲ τὸ ἐξεγερθή και του πτώματος πυκνὰ λεγόμενον. Ενθα γὰρ τὸ πικρὸν τῆς δίκης, ἐκεῖ καὶ συνεχὴς ἡ παράκλησις. Εἶτα, τὸ τὴν ἰδίαν ἀναλαμβάνειν ἰσχύν. Ἔχει δὲ καὶ δόξαν μεγίστην κατ' εἰκόνα πεποιημένη τοῦ Κτί σαντος, καὶ αὐτὸν ἔχουσα δόξαν, ἣν ἐπαναλαβεῖν βούλεται γενομένην πόλιν ἁγίαν, ὡς μηκέτι δι' αὐτ τῆς διαβαίνειν ἀλλογενῆ, ἢ εἰδωλολάτρην. Ὅτι δὲ δόξα ὁ τῆς δόξης Κύριος, ὅς ἐστι Χριστὸς, δηλοῖ καὶ Δαβίδ· « Εξεγέρθητι, λέγων, ἡ δόξα μου. ο Καὶ περὶ PROCOPII GAZEL calicem appellare : quale est apud Davidem illud : Ignis, sulphur, et spiritus procella, pars calicis ejus s. » Justi deinde ejusmodi verba sunt : e Ca- licem salutaris accipiam, et nomen Domini invo- cabo ". » Ejus ergo hostibus, illisque ipsis, a quibus injuriam passa est, datum iri calicem signi- ficat, indeque, et ponam eum in manus eorum, qui te patria expulerunt, adjecit. Quanquam et ista etiam de adversariis potestatibus dici、queant, qui- bus se ipsa, quæ a Deo defecit, anima mancipavit, unde humilibus rebus addicta in terram nutat, ac tandem præsidio destituta, victorum pedibus con- culcatur, cum quæ Déum sequitur, erecta sursumi oculos attollat, et ad ipsum evehatur. Nonnulli per inique ipsam opprimente doctores eos intelligunt, qui eamdem recto pede ambulare non permiserunt. Quanto enim luxu et gloria amplius abundabant, tanto et ipsi pœnas acerbiores dederunt, qui iis, quae habebant, privati sint. Est vero de iis etiam, qui ratione intelligibili injuriam intulerunt, Pauli istud Quod si opertum est Evangelium nostrum, in iis, qui pereunt, opertum est, in qui- bus Deus hujus sæculi exca:cavit mentes infidelium, ut non fulgeat illuminatio Evangelii gloriæ Chri- sti ". » Tale quid significat et illud immundi spiri tus, qui cum septem aliis nequioribus, eo, unde exieral, reversus est ss. Ait enim : • Sic erit ge- nerationi huic . . Cum enim in Ægypto impie- tati se dedidissent, domi et ipsi spiritum nequam alebant, eoque tum iis liberari contigit, cum « Do- minum Deum tuum adorabis, et illi uni servies 25, audierunt. Deinde, cum Christum domi per fidem non excepissent, in eum locum quem antea spiri- tus immundus occupabat, postquam relinqui va- cuum esset intuitus, et ipse rursumn irrupit, qui eliam in proditorem post buccellam ingressus fuerat. Malas istas potestates in profundissimas inferni partes ideo demisit Salvator, quod animas in terram deprimi incurvarique fecissent, qualis illa fuit quæ penitus oculos attollere non poterat, quam in Evangelio, cum Abrahami filia esset, decem et octo annorum spatio in vinculis habuisse Satanam Salvator affirmavit ". Erat vero etiam ejusmodi tol. Judzorum Synagoga. Inde est igitur, quod eam iterum ut excitetur, adhortatur. Juxta D illud : « Excitare qui dormis, et resurge ex mor- tuis, et iliucescet tibi Christus • Et illud etiam : Itaque remissas manus et soluta genua erigite, et gressus rectos facite pedibus vestris 18. ... Ideo autem induere fortitudine tua dixit, quod maximas quasdam facultates, quæ rationis est particeps, anima habeat. Primum quidem ut se lapsu (quod sæpe dictum est) excitet. Nam ubi ipsa est pœna- rum acerbitas, ibi et frequens consolatio. Deinde, Psal. x, 7. Luc. x1, 16. Psal. cxv, 15. Ephes. ´v, 14. C st ibid. as Deut. v, "11 Cor. 1v, 5, 4. ** Matth. xu, 45. Hebr. xn, 13. VARIE LECTIONES. 13.

τῶν πιστευόντων, «ὅτι τὸ καύχημα τῆς δυνάμεως Α αὐτῶν εἶ σύ. Τίνα δὲ τρόπον ἐνδυσώμεθα τὴν ἰσχὺν, καὶ τὴν δόξαν ὁ σοφὸς παρέστησε Παῦλος εἰπών· Ἐν- δύσασθε τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν Χριστόν. Καὶ πάλιν· Οσοι γὰρ Χριστὸν ἐβαπτίσασθε, Χριστὸν ἐνεδύσασθε. Τὸ δὲ πρόσωπον τῆς Ἐκκλησίας Ησαΐας εἰσάγει λέγων· ο Αγαλλιάσθω ἡ ψυχή μου ἐπὶ τῷ Κυρίῳ. Ενέδυσε γάρ με ἱμάτιον σωτηρίου, καὶ χιτῶνα εὐφροσύνης· ἦν νῦν ἁγίαν καλεῖ, ὡς σύμ- μορφον τῷ Χριστῷ, καὶ ἁγίου μετέχουσαν Πνεύμα τος, ἐν ᾧ καὶ ἐσφραγίσθημεν εἰς ἡμέραν ἀπολυτρώ- σεως πάντα ῥύπον ἀπονιψάμενοι, ὃς καὶ πᾶσαν ἔρ- οδον ἡμῶν διαβολικὴν ἀποκρούεται λέγων· Οὐκέτι προστεθήσεται διὰ σοῦ διελθεῖν ἀπερίτμητος καὶ ἀκάθαρτος. Καὶ ἱστορικῶς δὲ τὰ περίοικα ἔθνη συν- έχεις ἐφόδους ποιούμενα, μονονουχί δι' αὐτῆς χαμαὶ κειμένης διήρχοντο. Ὡς ἐκ γῆς δὲ ἀνισταμένη, καὶ τῶν γηΐνων γεμούτη τὸν χοῦν ἐκτινάξει παρα- κελεύεται, τὸ φρόνημα δηλονότι τὸ σαρκικὸν, ὃ δεῖ προαποθεμένους, οὕτω προσιέναι Χριστῷ, Παύλου λέγοντος· «Ἐκδύσασθε τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον,» καὶ τὰ ἑξῆς. Ο δὴ δράσαντες ἀνιστάμεθα ὀρθῷ καὶ βεβη- κότι τῷ λογισμῷ, καθά τις παραγγέλλει προφήτης • Στήσον σεαυτήν, Σιών. » Καὶ Δαβὶδ δέ φησιν • • Εστησεν ἐπὶ πέτρας τοὺς πόδας μου. » η παρ- έπεται καὶ τό· Εκδύσασθε τὸν δεσμὸν τοῦ τρα χήλου. Σειραῖς γὰρ τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων ἕκα στος σφίγγεται. Καὶ ὑπὸ ζυγὰ δὲ τῆς ἁμαρτίας ὑπο- βληθέντες, « Διαρρήξωμεν τους δεσμοὺς αὐτῶν, καὶ ἀπορρίψωμεν ἀφ᾽ ἡμῶν τὸν ζυγὸν αὐτῶν, ἡ τὸ ἀγα θὸν ἐλευθέρῳ κατορθοῦντες φρονήματι, ὡς παρ' ἑνὸς ἡμῖν εἰρῆσθαι κ τῶν προφητῶν· « Καὶ ἐξελεύσεσθε, καὶ σκιρτήσετε ώς μοσχάρια ἐκ δεσμῶν ἀνειμένα, ο ὡς ἁμαρτίας γὰρ καὶ διαβόλου δεσμῶτιν, καὶ δού λην αἰχμάλωτον καλεῖ τὴν Σιὼν ἐλεῶν αὐτὴν τῆς πιο κροτάτης ἁλώσεως. Ην καὶ θυγατέρα καλῶν, τὸ πῶς οὖν ἥλω, παρίστησιν· ὡς αὐτὴ δι' αὐτὴν, οὐκ ἀσθενείᾳ τοῦ σώζοντος, τῆς δὲ πατρικῆς εὐσπλαγχνίας ἀφο ηνιάσασα. "Οθεν αὐτὴν δωρεάν πεπράσθαι φησί. Καὶ ἄνω γὰρ ἔφασκεν· «Ἰδοὺ ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἐπράθητε μηδὲν ἀντικαταλλαξάμενοι τῆς ἑαυτῶν ἀπωλείας. » ῎Ακοντες γὰρ, ὡς εἰπεῖν, ἀπηγόμεθα. Διδ, καὶ ἄκοντα τὸν ἰσχυρὸν ἐσκύλευσεν ὁ Χριστός. "Α δέδρακεν ἐπιφέρων ἄνευ αργυρίου λυτρούμενος τοὺς μὴ σωματικῇ περιπεσόντας αἰχμαλωσίᾳ, ἀλλὰ ψυχικῇ, καὶ τοῦ τιμίου δεομένους αἵματος. • . Εἶτα δείκνυσιν ἑαυτὸν ἀεὶ τοῦ Ἰσραήλ γεγονότα γρ. είρηται. . COMMENTARII IN ISAIAM. ut vires suas instauret ac resumat. Habet vero permagnam etiam gloriam, quod ad Conditoris cultor. Esse autem eum ipsum gloriam, qui gloriæ • Exsurge, gloria mca, cecinit, testatur Da- gloriatio corum tu es 30, scripsit. . exemplar effecta, eo etiam, qui gloria est, potitur, quam vult resumere civitatem sanctam, ut non ipsam amplius pertranseat externus, aut idolorum Dominus est, Christum scilicet, ipse etiam, qui vid s; qui rursum de credentibus locutus : c Quia C D Quo deinde modo fortitudinem et gloriam in- duamur, sapiens expressit Paulus, cum nos Domi- num nostrum Jesum Christum induere præcipit *** 30*; cum rursus omnes in Christum baptizatos, Chri- stum ipsum induisse significavit ". Inducit vero Ecclesiæ personam in hunc modum loquentem Isaias : • Exsullet anima mea in Domino. In- duit me vestimento salutis, et tunica laetitiæ ss : quam nunc sanctam appellat tanquam Christo B conformem, Spiritusque sancti participem, in quo sordibus ablutis signati sumus in diem redemptio- nis; qui omnes etiam diabolicos insultus a nobis propulsat, his verbis : Non amplius perget transire per te incircumcisus et immundus. Nam et eain olim vicium gentes, si res gestas intueris, frequenti exercitu tanquam humi jacentem conculcantes pertransierunt. Sed jam velut erectam, rebusque terrenis oppletam, pulverem ipsum, id est carnis consilium, excutere adhortatur; quo non nisi abjecto ad Christum licet accedere, si Paulo credimus, qui veterem hominem, et quæ deinceps, exuere precipit s. Quod ubi præstiterimus, recla ipsi tum demum stabilique ratione excitabimur, sicut est a propheta quodam significatum, ubi ait : Sia- tue te ipsam, o Sion *. » Et a Davide: ‹ Statuit supra petram pedes meos". Cui convenit et illud, quod sequitur: Solve vincula colli tui. Suis enim quisque peccatis, ut catenis, constringitur. Et nos, qui scelerum jugo deprimimur, ‹ Dirum- pamus vincula eorum, jugumque ipsorum excutia- mus 3, ; libera voluntate quod justum est operati, sicut his verbis unus ait prophetarum: ‹ Et egre- diemini, et salietis, tanquam vituli vinculis rela. xali s7 • Sionem enim tanquam peccati diaboli- que laqueis constrictam et captiram alloquitur, ejusdem propter expugnationis acerbitatem mi- seratione commotus; quam etiam filiam appellan- do, num servantis imbecillitate, sed per se, que paterna benevolentiæ frenum respuerit, captam esse ostendit; unde gratis venundatam esse adjicit. Nam et superius dicebat : e Ecce peccatis vestris venundati estis, nulla pro interitu vestro facta commutatione 30. > Inviti enim, ut ita dicam, abripiebamur; ideoque repugnantem spoliasse for. tem Christus dicitur ". Quæ se fecisse ait, non eos urgento redimendo, qui non corporum, sed animorum servitute premebantur, pretiosoque san- gnine indigebant. Pergit deinde Israelis Salvatorem et redempto- Galat. 111, 27. ss Isa. LXI, as Psal. xxxix, 3. 1. Psal. 11, 3. » Malach. 1, 2. Psal. Lv, 9. Eccli, x1, 22. 20* Eplies, 1, 24, ssa. XXXVI, 22. 31, 22. VARIE LECTIONES. * Isa. LII, 3. * Luc. PATROL. GR. LXXXVII. 1. Ephes. iv, 24.

τῶν πιστευόντων, «ὅτι τὸ καύχημα τῆς δυνάμεως Α αὐτῶν εἶ σύ. Τίνα δὲ τρόπον ἐνδυσώμεθα τὴν ἰσχὺν, καὶ τὴν δόξαν ὁ σοφὸς παρέστησε Παῦλος εἰπών· Ἐν- δύσασθε τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν Χριστόν. Καὶ πάλιν· Οσοι γὰρ Χριστὸν ἐβαπτίσασθε, Χριστὸν ἐνεδύσασθε. Τὸ δὲ πρόσωπον τῆς Ἐκκλησίας Ησαΐας εἰσάγει λέγων· ο Αγαλλιάσθω ἡ ψυχή μου ἐπὶ τῷ Κυρίῳ. Ενέδυσε γάρ με ἱμάτιον σωτηρίου, καὶ χιτῶνα εὐφροσύνης· ἦν νῦν ἁγίαν καλεῖ, ὡς σύμ- μορφον τῷ Χριστῷ, καὶ ἁγίου μετέχουσαν Πνεύμα τος, ἐν ᾧ καὶ ἐσφραγίσθημεν εἰς ἡμέραν ἀπολυτρώ- σεως πάντα ῥύπον ἀπονιψάμενοι, ὃς καὶ πᾶσαν ἔρ- οδον ἡμῶν διαβολικὴν ἀποκρούεται λέγων· Οὐκέτι προστεθήσεται διὰ σοῦ διελθεῖν ἀπερίτμητος καὶ ἀκάθαρτος. Καὶ ἱστορικῶς δὲ τὰ περίοικα ἔθνη συν- έχεις ἐφόδους ποιούμενα, μονονουχί δι' αὐτῆς χαμαὶ κειμένης διήρχοντο. Ὡς ἐκ γῆς δὲ ἀνισταμένη, καὶ τῶν γηΐνων γεμούτη τὸν χοῦν ἐκτινάξει παρα- κελεύεται, τὸ φρόνημα δηλονότι τὸ σαρκικὸν, ὃ δεῖ προαποθεμένους, οὕτω προσιέναι Χριστῷ, Παύλου λέγοντος· «Ἐκδύσασθε τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον,» καὶ τὰ ἑξῆς. Ο δὴ δράσαντες ἀνιστάμεθα ὀρθῷ καὶ βεβη- κότι τῷ λογισμῷ, καθά τις παραγγέλλει προφήτης • Στήσον σεαυτήν, Σιών. » Καὶ Δαβὶδ δέ φησιν • • Εστησεν ἐπὶ πέτρας τοὺς πόδας μου. » η παρ- έπεται καὶ τό· Εκδύσασθε τὸν δεσμὸν τοῦ τρα χήλου. Σειραῖς γὰρ τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων ἕκα στος σφίγγεται. Καὶ ὑπὸ ζυγὰ δὲ τῆς ἁμαρτίας ὑπο- βληθέντες, « Διαρρήξωμεν τους δεσμοὺς αὐτῶν, καὶ ἀπορρίψωμεν ἀφ᾽ ἡμῶν τὸν ζυγὸν αὐτῶν, ἡ τὸ ἀγα θὸν ἐλευθέρῳ κατορθοῦντες φρονήματι, ὡς παρ' ἑνὸς ἡμῖν εἰρῆσθαι κ τῶν προφητῶν· « Καὶ ἐξελεύσεσθε, καὶ σκιρτήσετε ώς μοσχάρια ἐκ δεσμῶν ἀνειμένα, ο ὡς ἁμαρτίας γὰρ καὶ διαβόλου δεσμῶτιν, καὶ δού λην αἰχμάλωτον καλεῖ τὴν Σιὼν ἐλεῶν αὐτὴν τῆς πιο κροτάτης ἁλώσεως. Ην καὶ θυγατέρα καλῶν, τὸ πῶς οὖν ἥλω, παρίστησιν· ὡς αὐτὴ δι' αὐτὴν, οὐκ ἀσθενείᾳ τοῦ σώζοντος, τῆς δὲ πατρικῆς εὐσπλαγχνίας ἀφο ηνιάσασα. "Οθεν αὐτὴν δωρεάν πεπράσθαι φησί. Καὶ ἄνω γὰρ ἔφασκεν· «Ἰδοὺ ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἐπράθητε μηδὲν ἀντικαταλλαξάμενοι τῆς ἑαυτῶν ἀπωλείας. » ῎Ακοντες γὰρ, ὡς εἰπεῖν, ἀπηγόμεθα. Διδ, καὶ ἄκοντα τὸν ἰσχυρὸν ἐσκύλευσεν ὁ Χριστός. "Α δέδρακεν ἐπιφέρων ἄνευ αργυρίου λυτρούμενος τοὺς μὴ σωματικῇ περιπεσόντας αἰχμαλωσίᾳ, ἀλλὰ ψυχικῇ, καὶ τοῦ τιμίου δεομένους αἵματος. • . Εἶτα δείκνυσιν ἑαυτὸν ἀεὶ τοῦ Ἰσραήλ γεγονότα γρ. είρηται. . COMMENTARII IN ISAIAM. ut vires suas instauret ac resumat. Habet vero permagnam etiam gloriam, quod ad Conditoris cultor. Esse autem eum ipsum gloriam, qui gloriæ • Exsurge, gloria mca, cecinit, testatur Da- gloriatio corum tu es 30, scripsit. . exemplar effecta, eo etiam, qui gloria est, potitur, quam vult resumere civitatem sanctam, ut non ipsam amplius pertranseat externus, aut idolorum Dominus est, Christum scilicet, ipse etiam, qui vid s; qui rursum de credentibus locutus : c Quia C D Quo deinde modo fortitudinem et gloriam in- duamur, sapiens expressit Paulus, cum nos Domi- num nostrum Jesum Christum induere præcipit *** 30*; cum rursus omnes in Christum baptizatos, Chri- stum ipsum induisse significavit ". Inducit vero Ecclesiæ personam in hunc modum loquentem Isaias : • Exsullet anima mea in Domino. In- duit me vestimento salutis, et tunica laetitiæ ss : quam nunc sanctam appellat tanquam Christo B conformem, Spiritusque sancti participem, in quo sordibus ablutis signati sumus in diem redemptio- nis; qui omnes etiam diabolicos insultus a nobis propulsat, his verbis : Non amplius perget transire per te incircumcisus et immundus. Nam et eain olim vicium gentes, si res gestas intueris, frequenti exercitu tanquam humi jacentem conculcantes pertransierunt. Sed jam velut erectam, rebusque terrenis oppletam, pulverem ipsum, id est carnis consilium, excutere adhortatur; quo non nisi abjecto ad Christum licet accedere, si Paulo credimus, qui veterem hominem, et quæ deinceps, exuere precipit s. Quod ubi præstiterimus, recla ipsi tum demum stabilique ratione excitabimur, sicut est a propheta quodam significatum, ubi ait : Sia- tue te ipsam, o Sion *. » Et a Davide: ‹ Statuit supra petram pedes meos". Cui convenit et illud, quod sequitur: Solve vincula colli tui. Suis enim quisque peccatis, ut catenis, constringitur. Et nos, qui scelerum jugo deprimimur, ‹ Dirum- pamus vincula eorum, jugumque ipsorum excutia- mus 3, ; libera voluntate quod justum est operati, sicut his verbis unus ait prophetarum: ‹ Et egre- diemini, et salietis, tanquam vituli vinculis rela. xali s7 • Sionem enim tanquam peccati diaboli- que laqueis constrictam et captiram alloquitur, ejusdem propter expugnationis acerbitatem mi- seratione commotus; quam etiam filiam appellan- do, num servantis imbecillitate, sed per se, que paterna benevolentiæ frenum respuerit, captam esse ostendit; unde gratis venundatam esse adjicit. Nam et superius dicebat : e Ecce peccatis vestris venundati estis, nulla pro interitu vestro facta commutatione 30. > Inviti enim, ut ita dicam, abripiebamur; ideoque repugnantem spoliasse for. tem Christus dicitur ". Quæ se fecisse ait, non eos urgento redimendo, qui non corporum, sed animorum servitute premebantur, pretiosoque san- gnine indigebant. Pergit deinde Israelis Salvatorem et redempto- Galat. 111, 27. ss Isa. LXI, as Psal. xxxix, 3. 1. Psal. 11, 3. » Malach. 1, 2. Psal. Lv, 9. Eccli, x1, 22. 20* Eplies, 1, 24, ssa. XXXVI, 22. 31, 22. VARIE LECTIONES. * Isa. LII, 3. * Luc. PATROL. GR. LXXXVII. 1. Ephes. iv, 24.

Α Σωτῆρα καὶ Λυτρωτήν. Καὶ ὅτε κατῆλθεν ἑκὼν εἰς τὴν Αἴγυπτον, τοῦ Ἰακὼβ ἐκεῖ διὰ λιμὸν κατοικής σαντος· καὶ ὅτε βίᾳ διὰ τὰς ἁμαρτίας ὑπ᾽ Ασσυ ρίων ἑάλω, ἀπὸ τῆς αἰσθητῆς λυτρώσεως, τὴν ἐπὶ τῆς παρουσίας αὐτοῦ δηλῶν ἄλλῳ λόγῳ δωρεάν πε- πραγμένων. Διὸ ἐπιλέγει· Καὶ νῦν τί ὧδε ἔσται ; ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς, καὶ νῦν τί ἐστί μοι ὧδε; οὐδὲν γὰρ, φησὶν, ὧδε παρ' αὐτοῖς εὑρίσκω, κατὰ τὸ ῥηθέν Διότι ἦλθον, καὶ οὐκ ἦν ἄνθρωπος. Ἐκάλεσα, καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπακούων. » Εἰ δὲ τὴν ὑπὸ Ῥωμαίων αίχ- μαλωσίαν δηλοῖ, λέγοιτο ἂν τὸ ὧδε, ἐν ταῖς τῶν ἐθνῶν χώραις, εἰς ἃς διεσπάρησαν· ήγουν, ἐν τοιᾷδε κατα- στάσει πραγμάτων δηλονότι, ταῦτα πάσχουσι τὸν ἑαυτῶν σταυρώσαντες λυτρωτήν. Εἶτα θαυμαζόντων τῶν παρ' Ἰουδαίοις καθηγητών, πῶς ὁ Θεοῦ κλῆρος λεγόμενος καὶ ἅγιος Ἰσραὴλ ἔπραξεν οὕτως οικτρώς, καὶ ὡς πάσης αὐτοῖς ἀνῃρημένης ἐλπίδος ολολυζόν των, αὐτοὺς αἰτιᾶται τῆς τῶν ὑπηκόων ἁλώσεως. Οὐ γὰρ συνεχώρουν αὐτοῖς τῷ πρὸς αὐτοὺς ἀφιγμένουμ πιστεῦσαι Σωτῆρι. Αλλ' οἱ ἐθνικοὶ τὴν τῆς ἁλώ σεως ἀγνοοῦντες αἰτίαν, ἀσθενείας τὸν τούτων ᾐτί ῶντο Θεὸν, ὡς σῶσαι, κατὰ τὸν Ραψάκου λόγον, αύτ τοὺς οὐκ ἰσχύσαντα. Κἀκεῖνος γὰρ ὑμῖν ἐπῆλθεν, οὐ δι' ἐμὴν ἀσθένειαν. Τοιγαροῦν ἡ τούτου πέπτωκε δύναμις, ἀλλ' ὑμῶν ἡμαρτηκότων. Οτι δὲ ταῦτα τοῖς ἄρχουσι προσφωνεῖ, ἡ τῶν ἄλλων παρέστησεν ἔκδοσις. Ὁ μὲν γὰρ Σύμμαχος· Οἱ ἐξουσιάζοντες Ο αὐτοῦ, φησὶν, ολολύζουσιν. Καὶ ᾿Ακύλας, ἐξου σιάζοντες. 'Ο δὲ Θεοδοτίων ἄρχοντες. Διὸ καὶ ἄνω ἔλεγεν αὐτὸς Κύριος εἰς κρίσιν ἥξει μετὰ τῶν πρε- σβυτέρων τοῦ λαοῦ, καὶ μετὰ τῶν ἀρχόντων αὐτοῦ. Αὐτοὶ γὰρ ἀνέσεισαν τὰ πλήθη ταῖς κατὰ τοῦ Σωτ τῆρος κεχρῆσθαι φωναῖς. Διδ, κατὰ τοὺς λοιπούς, σύ πρόσκειται τῷ, τὸ ὄνομα μου βλασφημεῖται, τὸ ἐν τοῖς ἔθνεσι. Τοιγαροῦν ὁ Σύμμαχός φησι· Διὰ παρ- τὰς, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸ ὄνομά μου βλασφημεί ται. 'Αεὶ γὰρ οἱ ἄρχοντες ἐβλασφήμουν τὸν Κύ ριον, καὶ τοῖς ἄλλοις ὑπέβαλλον. Αλλ' ὑμεῖς μὲν τοιοῦτοι. Ὁ ἐξ ἐθνῶν δὲ λαός, ἀνθ᾽ ὑμῶν με δοξά σει, τοῦ ἐμοῦ ὀνόματος πειρατὴν δύναμιν ἐγνωκώς, ἣν οὐκ εἰδότες αὐτὸ βλασφημεῖτε. Καὶ ταῦτα ἔσται τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, καθ᾿ ἣν ἀνθρώποις ὁ ταῦτα διὰ τῶν προφητῶν λέγων ἐπιδημήσω. Τοῦτο καὶ Παῦλος λέγει• • Πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως πάλαι ὁ Θεὸς λαλήσας τοῖς πατράσιν ἐν προφήταις, ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ. » ζιε'. Ως ὥρα ἐπὶ τῶν ἐρέων, ὡς πόδες εὐαγ γελιζομένων ἀκοὴν εἰρήνης, ὡς εὐαγγελιζόμενος ἀγαλά. "Οτι ἀκουστὴν ποιήσει τὴν σωτηρίαν σου λέγων· Σιών, βασιλεύσει σου ὁ Θεός. Ὅτι φωνὴ τῶν φυλασσόντων σε ὑψώθη, καὶ τῇ φωνῇ PROCOPII GAZEI B rem se esse ostendere ; sive tempus illud specles, quo sponte in Ægyptum profecta Jacobi domus, ibi propter famem habitavit, sive illud etiam, quo per Assyrios est expugnata civitas, ut ab ea redem- ptione quæ sensibus patet, ad ejus, quæ adventu suo facta est, cum alia ratione gratis venundati essent, intelligentiam deducat. Atque inde est, quod, Et nunc quid erit hic? vel, ut cæteri interpre- lantur, quid erit mihi hic ? intulit. Nihil enim hic, • ait, apud eos reperio, juxta illud : • Jdeo veni, et non erat homo. Vocavi, et non erat qui audi- ret *. › Quod si ad eam, quæ sub Romanos fuit, captivitatem referas, ad gentium regiones, in quibus dispersi vagantur, loci particula referetur : nimirum, ut eos ideo in tali rerum statu versari, istaque pati indicet, quod Redemptorem suum cruci affixerint. Deinde, cum mirarentur Judæo- rum principes, quare Dei sors Israel et sanctus appellatus ita miserabiliter vexaretur, et tanquam spe prorsus adempta ulularent in eosdem expu- gnationis subditorum suorum culpam rejicit, qui Salvatoris oblati fidem amplecti ipsis non permise- runt. At gentes cum eam esse causam ignorarent, istorum Deum imbecillitatis arguebant, quem serva- re non valuisse dicebant : sicut olim Rapsaces, cum vos, inquit, non propter virium mearum tenuitatem esset adortus. Non hujus itaque, sed vestræ, qui peccastis, vires exciderunt. Ista autem ad Judæorum principes dirigi cæterorum confirmat interpretatio. Vertunt enim Symmachus et Aquilas : Dominatores c ejus ululant : ubi Theodotio principes pro domina- toribus dixit. llinc igitur et illa fuerunt, quibus antea Dominum cum populi senioribus, et cum principibus ejus, in judicium venturum esse significaret. Nam et vulgus ipsum ad rumorem sinistrum de Salvatore spargendum excitarunt. Itaque secundum alios, post verba ista: Nomen meum blasphematur, in gentibus non reperias : neque apud Symmachum, qui jugiter tota die no- men meum blasphematur, interpretatus est. Semper enim in Dominum principes non blasphemi fuerunt tantum, sed blasphemiæ causam cæteris etiam praebuerunt. Tales igitur, inquit, ipsi vos præsti- tistis. Sed me gentium populus in locum vestrum, ubi nominis mei vires, quod ipsi ignorantes blas- D phematis, reipsa didicerit, gloria amiciet. Quæ illa C tum demum die fieri continget, cum ipse, qui per prophetas ista denuntio, cum hominibus conver- sabor. Id autem et Paulus indicavit, cum Deum multifariam multisque modis olim patribus in pro- phetis, sed novisssime diebus istis in Filio locutum esse significavit “. VERS. 6-15. Sicut hora super montes, sic pedes evangelizantium auditum pacis, sic qui evangelial bona : quia auditam faciet salutem tuam, dicens : Sion, regnabit Deus tuus : quia vox custodientium te exaltata est, et voce simul lætabuntur : quia oculi se ]sa. Lxv, 12. × Hebr. 1, 4. 1.2. 00%. VARIE LECTIONES.

Α Σωτῆρα καὶ Λυτρωτήν. Καὶ ὅτε κατῆλθεν ἑκὼν εἰς τὴν Αἴγυπτον, τοῦ Ἰακὼβ ἐκεῖ διὰ λιμὸν κατοικής σαντος· καὶ ὅτε βίᾳ διὰ τὰς ἁμαρτίας ὑπ᾽ Ασσυ ρίων ἑάλω, ἀπὸ τῆς αἰσθητῆς λυτρώσεως, τὴν ἐπὶ τῆς παρουσίας αὐτοῦ δηλῶν ἄλλῳ λόγῳ δωρεάν πε- πραγμένων. Διὸ ἐπιλέγει· Καὶ νῦν τί ὧδε ἔσται ; ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς, καὶ νῦν τί ἐστί μοι ὧδε; οὐδὲν γὰρ, φησὶν, ὧδε παρ' αὐτοῖς εὑρίσκω, κατὰ τὸ ῥηθέν Διότι ἦλθον, καὶ οὐκ ἦν ἄνθρωπος. Ἐκάλεσα, καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπακούων. » Εἰ δὲ τὴν ὑπὸ Ῥωμαίων αίχ- μαλωσίαν δηλοῖ, λέγοιτο ἂν τὸ ὧδε, ἐν ταῖς τῶν ἐθνῶν χώραις, εἰς ἃς διεσπάρησαν· ήγουν, ἐν τοιᾷδε κατα- στάσει πραγμάτων δηλονότι, ταῦτα πάσχουσι τὸν ἑαυτῶν σταυρώσαντες λυτρωτήν. Εἶτα θαυμαζόντων τῶν παρ' Ἰουδαίοις καθηγητών, πῶς ὁ Θεοῦ κλῆρος λεγόμενος καὶ ἅγιος Ἰσραὴλ ἔπραξεν οὕτως οικτρώς, καὶ ὡς πάσης αὐτοῖς ἀνῃρημένης ἐλπίδος ολολυζόν των, αὐτοὺς αἰτιᾶται τῆς τῶν ὑπηκόων ἁλώσεως. Οὐ γὰρ συνεχώρουν αὐτοῖς τῷ πρὸς αὐτοὺς ἀφιγμένουμ πιστεῦσαι Σωτῆρι. Αλλ' οἱ ἐθνικοὶ τὴν τῆς ἁλώ σεως ἀγνοοῦντες αἰτίαν, ἀσθενείας τὸν τούτων ᾐτί ῶντο Θεὸν, ὡς σῶσαι, κατὰ τὸν Ραψάκου λόγον, αύτ τοὺς οὐκ ἰσχύσαντα. Κἀκεῖνος γὰρ ὑμῖν ἐπῆλθεν, οὐ δι' ἐμὴν ἀσθένειαν. Τοιγαροῦν ἡ τούτου πέπτωκε δύναμις, ἀλλ' ὑμῶν ἡμαρτηκότων. Οτι δὲ ταῦτα τοῖς ἄρχουσι προσφωνεῖ, ἡ τῶν ἄλλων παρέστησεν ἔκδοσις. Ὁ μὲν γὰρ Σύμμαχος· Οἱ ἐξουσιάζοντες Ο αὐτοῦ, φησὶν, ολολύζουσιν. Καὶ ᾿Ακύλας, ἐξου σιάζοντες. 'Ο δὲ Θεοδοτίων ἄρχοντες. Διὸ καὶ ἄνω ἔλεγεν αὐτὸς Κύριος εἰς κρίσιν ἥξει μετὰ τῶν πρε- σβυτέρων τοῦ λαοῦ, καὶ μετὰ τῶν ἀρχόντων αὐτοῦ. Αὐτοὶ γὰρ ἀνέσεισαν τὰ πλήθη ταῖς κατὰ τοῦ Σωτ τῆρος κεχρῆσθαι φωναῖς. Διδ, κατὰ τοὺς λοιπούς, σύ πρόσκειται τῷ, τὸ ὄνομα μου βλασφημεῖται, τὸ ἐν τοῖς ἔθνεσι. Τοιγαροῦν ὁ Σύμμαχός φησι· Διὰ παρ- τὰς, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸ ὄνομά μου βλασφημεί ται. 'Αεὶ γὰρ οἱ ἄρχοντες ἐβλασφήμουν τὸν Κύ ριον, καὶ τοῖς ἄλλοις ὑπέβαλλον. Αλλ' ὑμεῖς μὲν τοιοῦτοι. Ὁ ἐξ ἐθνῶν δὲ λαός, ἀνθ᾽ ὑμῶν με δοξά σει, τοῦ ἐμοῦ ὀνόματος πειρατὴν δύναμιν ἐγνωκώς, ἣν οὐκ εἰδότες αὐτὸ βλασφημεῖτε. Καὶ ταῦτα ἔσται τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, καθ᾿ ἣν ἀνθρώποις ὁ ταῦτα διὰ τῶν προφητῶν λέγων ἐπιδημήσω. Τοῦτο καὶ Παῦλος λέγει• • Πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως πάλαι ὁ Θεὸς λαλήσας τοῖς πατράσιν ἐν προφήταις, ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ. » ζιε'. Ως ὥρα ἐπὶ τῶν ἐρέων, ὡς πόδες εὐαγ γελιζομένων ἀκοὴν εἰρήνης, ὡς εὐαγγελιζόμενος ἀγαλά. "Οτι ἀκουστὴν ποιήσει τὴν σωτηρίαν σου λέγων· Σιών, βασιλεύσει σου ὁ Θεός. Ὅτι φωνὴ τῶν φυλασσόντων σε ὑψώθη, καὶ τῇ φωνῇ PROCOPII GAZEI B rem se esse ostendere ; sive tempus illud specles, quo sponte in Ægyptum profecta Jacobi domus, ibi propter famem habitavit, sive illud etiam, quo per Assyrios est expugnata civitas, ut ab ea redem- ptione quæ sensibus patet, ad ejus, quæ adventu suo facta est, cum alia ratione gratis venundati essent, intelligentiam deducat. Atque inde est, quod, Et nunc quid erit hic? vel, ut cæteri interpre- lantur, quid erit mihi hic ? intulit. Nihil enim hic, • ait, apud eos reperio, juxta illud : • Jdeo veni, et non erat homo. Vocavi, et non erat qui audi- ret *. › Quod si ad eam, quæ sub Romanos fuit, captivitatem referas, ad gentium regiones, in quibus dispersi vagantur, loci particula referetur : nimirum, ut eos ideo in tali rerum statu versari, istaque pati indicet, quod Redemptorem suum cruci affixerint. Deinde, cum mirarentur Judæo- rum principes, quare Dei sors Israel et sanctus appellatus ita miserabiliter vexaretur, et tanquam spe prorsus adempta ulularent in eosdem expu- gnationis subditorum suorum culpam rejicit, qui Salvatoris oblati fidem amplecti ipsis non permise- runt. At gentes cum eam esse causam ignorarent, istorum Deum imbecillitatis arguebant, quem serva- re non valuisse dicebant : sicut olim Rapsaces, cum vos, inquit, non propter virium mearum tenuitatem esset adortus. Non hujus itaque, sed vestræ, qui peccastis, vires exciderunt. Ista autem ad Judæorum principes dirigi cæterorum confirmat interpretatio. Vertunt enim Symmachus et Aquilas : Dominatores c ejus ululant : ubi Theodotio principes pro domina- toribus dixit. llinc igitur et illa fuerunt, quibus antea Dominum cum populi senioribus, et cum principibus ejus, in judicium venturum esse significaret. Nam et vulgus ipsum ad rumorem sinistrum de Salvatore spargendum excitarunt. Itaque secundum alios, post verba ista: Nomen meum blasphematur, in gentibus non reperias : neque apud Symmachum, qui jugiter tota die no- men meum blasphematur, interpretatus est. Semper enim in Dominum principes non blasphemi fuerunt tantum, sed blasphemiæ causam cæteris etiam praebuerunt. Tales igitur, inquit, ipsi vos præsti- tistis. Sed me gentium populus in locum vestrum, ubi nominis mei vires, quod ipsi ignorantes blas- D phematis, reipsa didicerit, gloria amiciet. Quæ illa C tum demum die fieri continget, cum ipse, qui per prophetas ista denuntio, cum hominibus conver- sabor. Id autem et Paulus indicavit, cum Deum multifariam multisque modis olim patribus in pro- phetis, sed novisssime diebus istis in Filio locutum esse significavit “. VERS. 6-15. Sicut hora super montes, sic pedes evangelizantium auditum pacis, sic qui evangelial bona : quia auditam faciet salutem tuam, dicens : Sion, regnabit Deus tuus : quia vox custodientium te exaltata est, et voce simul lætabuntur : quia oculi se ]sa. Lxv, 12. × Hebr. 1, 4. 1.2. 00%. VARIE LECTIONES.

ἅμα εὐφρανθήσονται, ὅτι ὀφθαλμοὶ πρὸς ὀφθαλ- μοὺς ὄψονται, ἡνίκα ἂν ἐλεήσῃ Κύριος τὴν Σιών, κ. τ. λ. Τοῦ Θεοῦ Λόγου τὴν εἰς ἀνθρώπους ἐπιδημίαν εἰπὼν, ἀκολούθως τὰ περὶ τοῦ εὐαγγελικοῦ συνάπτει κηρύγματος. Ὁ δὲ Σύμμαχος οὕτως ἐξέδωκε· Τί εὐ- πρεπεῖς ἐπὶ τῶν ὀρέων πόδες εὐαγγελιζομένου ἀκοὴν ποιοῦντος εἰρήνην, εὐαγγελιζομένου ἀγαθὰ ἀκουστὴν ποιοῦντος σωτηρίαν, ἃ δὴ μεταφράσεις ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους ὁ Παῦλός φησιν· . Ως ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων ἀγαθά, ευαγγελιζο- μένων εἰρήνην!, Ἀντὶ δὲ τοῦ σωτηρίαν, ή Εβραϊκή λέξις Ἰησοῦν περιέχει. Καὶ εἰ μὴ τὴν λέξιν ἑρμή- νευσαν, οὐδὲν ἂν ἐκώλυσεν αὐτους εἰπεῖν ἀκουτί- ξοντος Ἰησοῦν. Ανθ᾽ οὗ εἶπεν 'Ακύλας καὶ Θεοδο τίων ἀκουτίζοντος σωτηρίαν. Αντὶ δὲ τοῦ, ὡς ὥρα· ὁ μὲν εἶπεν, τί ὡραιώθησαν. Ὁ δὲ Θεοδοτίων, εὐπρεπεῖς. Τὸν δρόμον δὲ τὸν πανταχοῦ γῆς τῶν τοῦ Ευαγγελίου κηρύκων ὁ λόγος θαυμάζει, ὧν οἱ πόδες ὡραῖοι, διὰ τὸ καθαρὸν, ὡς ἂν τοῦ Σωτῆρος αὐτοὺς ἀνπονίψαντος Τὸ ὑψηλὸν δὲ αὐτῶν τοῦ κηρύγματος τὸ ἐπὶ τῶν ὀρέων δηλοῖ. Τὴν πρὸς Θεὸν δὲ τοῖς μα κρὰν καὶ τοῖς ἐγγὺς εἰρήνην εὐηγγελίζοντο, δη- λοῦντες τὸν Χριστὸν τὸν ποιήσαντα αμφότερα ἕν, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσαντα, τὴν ἔχθραν ἐν τῇ σαρκὶ αὐτοῦ. Διὲ ταῖς Ἐκκλησίαις ἐπιστέλλων & Παῦλος, χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη γράφει. Εὐηγγελί ζοντο δὲ καὶ τὰ ὄντως ἀγαθὰ, τοὺς μακαρισμούς καταγγέλλοντες. Ἔλεγεν δὲ τὸ κήρυγμα τῇ Σιών, δηλαδὴ τῷ θεοσεβεί πολιτεύματι, τῷ τε τῶν ἀπο- στόλων χορῷ, βασιλεύσει σου ὁ Θεός. Διὸ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν πᾶσιν ἀνθρώποις κατήγο γελλον. Β Κατὰ δὲ τὴν ἔκδοσιν τῶν Ἑβδομήκοντα, τό, ὡς ὥρα ἐπὶ τῶν ὀρέων, ἀποδοτέον τοῖς πρὸ αὐτοῦ, ἵνα ᾖ· Αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι, ὡς ὥρα ἐπὶ τῶν ὀρέων. Ὥραν δέ φησι τὸ ἔαρ, ἐν ᾧ ἄνθη τε νέα, καὶ καρ πῶν γοναί. Διὸ καὶ ὁ Νυμφίος πρὸς τὴν Νύμφην φησίν· « Ανάστα, ἐλθὲ, ἡ πλησίον μου, καλή μου περιστερά, ὅτι ἰδοὺ ὁ χειμών παρῆλθεν· ὁ ὑετὸς παρῆλθεν· ἐπορεύθη ἑαυτῷ. Τὰ ἄνθη ὤφθη ἐν τῇ γῇ, καιρὸς τῆς τομῆς ἔφθασεν. » Καὶ ἡμᾶς γὰρ ὁ δρά- κων καταχειμάσας, ἀκάρπους ἀπέφηνεν, ὡς μὴ εἶναι ποιοῦντα χρηστότητα. 'Αλλ' ἀνεβάλομεν ἐν Χριστῷ πνευματικῆς εὐκαρπίας γενόμενοι πλήρεις, ὡς καὶ δύνασθαι λέγειν· • Καταβήτω ὁ ἀδελφός μου εἰς κῆπον αὐτοῦ, καὶ φαγέτω καρπὸν ἀκροδρύων αὐτοῦ. Γέγονε δὲ καὶ ὡς πόδες εὐαγγελιζομένου ἀκοὴν εἰρήνης, κατὰ τὴν προαποδοθεῖσαν ἐξήγησιν. Τινὲς δὲ τὸ παρὸν ῥητὸν οὕτως ἐρμήνευσαν λέγοντε;, ὡς τὴν ἐπίσκεψιν τοῦ λαοῦ τὴν ἐν τοῖς μετὰ ταῦτα γε νομένην δηλοί, ἥτις καὶ παρουσία δικαίως ἂν λέ- γοιτο· οὐ τῆς οὐσίας αὐτοῦ τόπον ἐκ τόπου μετιού- Τ γρ. ἀπονί. COMMENTARII IN ISAIAM. . A ad oculos videbunt, quando misertus fuerit Dominus Sion, etc. m. C Postquam de Verbi Dei ad homines acces- su disseruit, ordine jam de Evangelii præconio ser- monem adjicit. Sic autem vertit Symmachus: Qu'd pulchri in montibus pedes ejus qui evangelizat auditum, qui facit pacem ; qui annuntiat bona ; qui auditam fa- cit salutem ? Quæ certe Epistola ad Romanos Paulus interpretatus ait : . Quam speciosi sunt pedes cvan- gelizantium bona, evangelizantium parem 4!, Sel pro vocabulo sululem, Jesum habet Hebraica lectio : neque eos quidquam, nisi vim nominis explicarent, ejus, qui Jesum audiri facit dicere prohibebat, pro quo, ejus, qui salutem audiri facit, Aquilas et Sym- machus interpretantur. Verum quo loco sicut horu habemus, ille quidem, quid pulchri facti sunt ? Theo- dotio autem venusti, reddiderunt. Miratur deinde in quascunque terras Evangelii præcones abierint, ibidem auditos esse: horumque pedes ideo pulchros appellavit, ut quos Salvator abluisset, nundos esse significaret “ : non aliter quam per montes, ipsam pradicationis sublimitatem. Pacem vero cum Den non vicinis tantum, sed remotis etiam gentibus evangelizabant, qui Christum ducebant ; a quo, ina- ceriæ interstitio, odioque ipso per carnem suam sublatis, utraque unum effecta sunt; unde Paulum ipsum, cum ad Ecclesias scribit, gratiam illis et pacem precari videmus *. Evangelizabant item bona revera, cum beatitudines denuntiabant. Erat vero eorum ad Sionem, id est ad eos, qui pinm vitæ institutum amplexi erant, et ad ipsum etiam apostolorum chorum, in hæc verba prædicatio, Regnabit Deus tuus. Unde et ipsi regnum cœlo- rum cunctis mortalibus annuntiabant. Quod si ad Septuaginta attendis, verba ista, sicut hora in montibus, ad eos, qui ipsum præcesserunt, ita referenda sunt, ut se, qui loquatur, tanquam ho- ram in montibus adesse, ipsoque horæ nomine verum tempus, a quo forum fructuumque recens in- cipit editio, demonstrare significet. Hinc illa etiam Sponsi ad Sponsam verba : « Surge, veni quæ me prope es, pulchra turtur mea, quoniam ecce hiems transiit, imber abiit et recessit sibi, flores apparue- D runt in terra ; tempus pulationis advenit 45. nos enim cum draco ipse, tanquam hiems aspera, desævisset, ita steriles effecit, ut qui bene ageret, nullus repertus sit s. Sed ita ipsi in Christo refle ruimus, ut spirituali fructuum ubertate referti, • In Descendat frater meus in hortum ejus, et comedat fructum arborum ipsius ", » dicere valeamus. Fuit vero etiam tanquam pedes evangelizantium au- ditum pacis, si quæ prius allata est, explicationem intuearis. Non desunt porro qui verba ista sic in- terpretentur, ut eam populi inspectionem, qua: "I Cor. 1, 3. Cant. 11, 10-12. Psal. sill, 3. • Cant. * Rom. x, 15. ss Joan. xii, 10. VI, 1. VARIE LECTIONES.

ἅμα εὐφρανθήσονται, ὅτι ὀφθαλμοὶ πρὸς ὀφθαλ- μοὺς ὄψονται, ἡνίκα ἂν ἐλεήσῃ Κύριος τὴν Σιών, κ. τ. λ. Τοῦ Θεοῦ Λόγου τὴν εἰς ἀνθρώπους ἐπιδημίαν εἰπὼν, ἀκολούθως τὰ περὶ τοῦ εὐαγγελικοῦ συνάπτει κηρύγματος. Ὁ δὲ Σύμμαχος οὕτως ἐξέδωκε· Τί εὐ- πρεπεῖς ἐπὶ τῶν ὀρέων πόδες εὐαγγελιζομένου ἀκοὴν ποιοῦντος εἰρήνην, εὐαγγελιζομένου ἀγαθὰ ἀκουστὴν ποιοῦντος σωτηρίαν, ἃ δὴ μεταφράσεις ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους ὁ Παῦλός φησιν· . Ως ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων ἀγαθά, ευαγγελιζο- μένων εἰρήνην!, Ἀντὶ δὲ τοῦ σωτηρίαν, ή Εβραϊκή λέξις Ἰησοῦν περιέχει. Καὶ εἰ μὴ τὴν λέξιν ἑρμή- νευσαν, οὐδὲν ἂν ἐκώλυσεν αὐτους εἰπεῖν ἀκουτί- ξοντος Ἰησοῦν. Ανθ᾽ οὗ εἶπεν 'Ακύλας καὶ Θεοδο τίων ἀκουτίζοντος σωτηρίαν. Αντὶ δὲ τοῦ, ὡς ὥρα· ὁ μὲν εἶπεν, τί ὡραιώθησαν. Ὁ δὲ Θεοδοτίων, εὐπρεπεῖς. Τὸν δρόμον δὲ τὸν πανταχοῦ γῆς τῶν τοῦ Ευαγγελίου κηρύκων ὁ λόγος θαυμάζει, ὧν οἱ πόδες ὡραῖοι, διὰ τὸ καθαρὸν, ὡς ἂν τοῦ Σωτῆρος αὐτοὺς ἀνπονίψαντος Τὸ ὑψηλὸν δὲ αὐτῶν τοῦ κηρύγματος τὸ ἐπὶ τῶν ὀρέων δηλοῖ. Τὴν πρὸς Θεὸν δὲ τοῖς μα κρὰν καὶ τοῖς ἐγγὺς εἰρήνην εὐηγγελίζοντο, δη- λοῦντες τὸν Χριστὸν τὸν ποιήσαντα αμφότερα ἕν, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσαντα, τὴν ἔχθραν ἐν τῇ σαρκὶ αὐτοῦ. Διὲ ταῖς Ἐκκλησίαις ἐπιστέλλων & Παῦλος, χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη γράφει. Εὐηγγελί ζοντο δὲ καὶ τὰ ὄντως ἀγαθὰ, τοὺς μακαρισμούς καταγγέλλοντες. Ἔλεγεν δὲ τὸ κήρυγμα τῇ Σιών, δηλαδὴ τῷ θεοσεβεί πολιτεύματι, τῷ τε τῶν ἀπο- στόλων χορῷ, βασιλεύσει σου ὁ Θεός. Διὸ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν πᾶσιν ἀνθρώποις κατήγο γελλον. Β Κατὰ δὲ τὴν ἔκδοσιν τῶν Ἑβδομήκοντα, τό, ὡς ὥρα ἐπὶ τῶν ὀρέων, ἀποδοτέον τοῖς πρὸ αὐτοῦ, ἵνα ᾖ· Αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι, ὡς ὥρα ἐπὶ τῶν ὀρέων. Ὥραν δέ φησι τὸ ἔαρ, ἐν ᾧ ἄνθη τε νέα, καὶ καρ πῶν γοναί. Διὸ καὶ ὁ Νυμφίος πρὸς τὴν Νύμφην φησίν· « Ανάστα, ἐλθὲ, ἡ πλησίον μου, καλή μου περιστερά, ὅτι ἰδοὺ ὁ χειμών παρῆλθεν· ὁ ὑετὸς παρῆλθεν· ἐπορεύθη ἑαυτῷ. Τὰ ἄνθη ὤφθη ἐν τῇ γῇ, καιρὸς τῆς τομῆς ἔφθασεν. » Καὶ ἡμᾶς γὰρ ὁ δρά- κων καταχειμάσας, ἀκάρπους ἀπέφηνεν, ὡς μὴ εἶναι ποιοῦντα χρηστότητα. 'Αλλ' ἀνεβάλομεν ἐν Χριστῷ πνευματικῆς εὐκαρπίας γενόμενοι πλήρεις, ὡς καὶ δύνασθαι λέγειν· • Καταβήτω ὁ ἀδελφός μου εἰς κῆπον αὐτοῦ, καὶ φαγέτω καρπὸν ἀκροδρύων αὐτοῦ. Γέγονε δὲ καὶ ὡς πόδες εὐαγγελιζομένου ἀκοὴν εἰρήνης, κατὰ τὴν προαποδοθεῖσαν ἐξήγησιν. Τινὲς δὲ τὸ παρὸν ῥητὸν οὕτως ἐρμήνευσαν λέγοντε;, ὡς τὴν ἐπίσκεψιν τοῦ λαοῦ τὴν ἐν τοῖς μετὰ ταῦτα γε νομένην δηλοί, ἥτις καὶ παρουσία δικαίως ἂν λέ- γοιτο· οὐ τῆς οὐσίας αὐτοῦ τόπον ἐκ τόπου μετιού- Τ γρ. ἀπονί. COMMENTARII IN ISAIAM. . A ad oculos videbunt, quando misertus fuerit Dominus Sion, etc. m. C Postquam de Verbi Dei ad homines acces- su disseruit, ordine jam de Evangelii præconio ser- monem adjicit. Sic autem vertit Symmachus: Qu'd pulchri in montibus pedes ejus qui evangelizat auditum, qui facit pacem ; qui annuntiat bona ; qui auditam fa- cit salutem ? Quæ certe Epistola ad Romanos Paulus interpretatus ait : . Quam speciosi sunt pedes cvan- gelizantium bona, evangelizantium parem 4!, Sel pro vocabulo sululem, Jesum habet Hebraica lectio : neque eos quidquam, nisi vim nominis explicarent, ejus, qui Jesum audiri facit dicere prohibebat, pro quo, ejus, qui salutem audiri facit, Aquilas et Sym- machus interpretantur. Verum quo loco sicut horu habemus, ille quidem, quid pulchri facti sunt ? Theo- dotio autem venusti, reddiderunt. Miratur deinde in quascunque terras Evangelii præcones abierint, ibidem auditos esse: horumque pedes ideo pulchros appellavit, ut quos Salvator abluisset, nundos esse significaret “ : non aliter quam per montes, ipsam pradicationis sublimitatem. Pacem vero cum Den non vicinis tantum, sed remotis etiam gentibus evangelizabant, qui Christum ducebant ; a quo, ina- ceriæ interstitio, odioque ipso per carnem suam sublatis, utraque unum effecta sunt; unde Paulum ipsum, cum ad Ecclesias scribit, gratiam illis et pacem precari videmus *. Evangelizabant item bona revera, cum beatitudines denuntiabant. Erat vero eorum ad Sionem, id est ad eos, qui pinm vitæ institutum amplexi erant, et ad ipsum etiam apostolorum chorum, in hæc verba prædicatio, Regnabit Deus tuus. Unde et ipsi regnum cœlo- rum cunctis mortalibus annuntiabant. Quod si ad Septuaginta attendis, verba ista, sicut hora in montibus, ad eos, qui ipsum præcesserunt, ita referenda sunt, ut se, qui loquatur, tanquam ho- ram in montibus adesse, ipsoque horæ nomine verum tempus, a quo forum fructuumque recens in- cipit editio, demonstrare significet. Hinc illa etiam Sponsi ad Sponsam verba : « Surge, veni quæ me prope es, pulchra turtur mea, quoniam ecce hiems transiit, imber abiit et recessit sibi, flores apparue- D runt in terra ; tempus pulationis advenit 45. nos enim cum draco ipse, tanquam hiems aspera, desævisset, ita steriles effecit, ut qui bene ageret, nullus repertus sit s. Sed ita ipsi in Christo refle ruimus, ut spirituali fructuum ubertate referti, • In Descendat frater meus in hortum ejus, et comedat fructum arborum ipsius ", » dicere valeamus. Fuit vero etiam tanquam pedes evangelizantium au- ditum pacis, si quæ prius allata est, explicationem intuearis. Non desunt porro qui verba ista sic in- terpretentur, ut eam populi inspectionem, qua: "I Cor. 1, 3. Cant. 11, 10-12. Psal. sill, 3. • Cant. * Rom. x, 15. ss Joan. xii, 10. VI, 1. VARIE LECTIONES.

καθαιρομένοις μὲν ἡμῖν παρεῖναι λέγεται, ἀπεῖναι δὲ ἁμαρτανόντων. Τὴν τοίνυν ἀντίληψιν οὕτω φανε- ρὰν ἔσεσθαί φησιν, ὡς ὑμᾶς ὁμολογῆσαι τὸν αὐτὸν εἶναι τὸν καὶ νῦν προλέγοντα καὶ αὖθις πληροῦντα. Ως γὰρ οὐκ ἔστι τὴν ὥραν τῆς ἡμέρας λαβεῖν, καθ᾿ ἣν ἐκλάμψας ὁ ἥλιος καταλάμπει τὰ ὄρη, οὕτως ἔσται φανερὰ πᾶσιν ἡ παρ' ἐμοῦ εἰς ὑμᾶς ῥοπή, χαρᾶς τε καὶ ἀγαλλιάσεως, οὕτω πληρωθήσεσθε, καθάπερ τοῖς ἀκοήν ἐστιν εἰρηνικήν τε καὶ ἡ δεῖαν δεχομένοις. Καὶ βασιλεὺς δὲ ὑμῶν διορθουμένων ἀξιώσω καλεῖσθαι. Εσται γὰρ ἡ Σιών οὕτως εὐθη- νουμένη, ὡς πάντα ἐκεῖνα πληροῦσθαι, ὅσα ἐν ταῖς ἐπιδόξοις πόλεσι καὶ εἰρηνευούσαις· φυλάκων μὲν τηρούντων τὴν πόλιν μετὰ φωνῆς, ἑαυτοὺς δὲ Η ἀσπαζομένων μετ' εὐφροσύνης, ὡς ἐπεγείρειν ἑαυ τοῖς ἐν ταῖς συντυχίαις τὴν χαρὰν, καὶ τὸν ἐπ' αὐτ τοῖς ἔλεον κηρύττειν. Α σης, ἀλλὰ τῆς ἐνεργείας καταδήλου γινομένης. Διδ Κοινωνεῖν δὲ τῆς εὐφροσύνης αὐτοῖς λέγοιτ' ἂν εἰκότως καὶ τὰ ἔρημα τῆς ῾Ιερουσαλήμ. Ως γὰρ διὰ τοῦ, « Οδοὶ Σιὼν πενθοῦσι, ο τὴν τῶν οἰκητόρων καὶ παριόντων ἐρημίαν ἐδήλου· οὕτω καὶ νῦν τὴν ἔρη μον συνεορτάσειν εἰπὼν, τὴν καταλαβοῦσαν αὐτοὺς εὐφροσύνην παρίστησιν, αἴτιον τούτων τὸν ἔλεον εἰπὼν τοῦ Θεοῦ, δι᾿ ἂν ὁ Θεὸς τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐλυτρώσατο τῷ βραχίονι, τοῦτ' ἔστι τῇ τῆς δυνά μεως ενεργεία, γινωσκόντων τῶν ἐθνῶν ὡς ἐπεσκέ ψατο την Ιερουσαλὴμ ὁ Θεός· καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι, Αντὶ δὲ τοῦ, φωνὴ τῶν φυλασσόντων σε υψώθη, ὁ Σύμμαχος, Φωνὴ τῶν σκοπῶν σου ἐπῆρες, έρμήνευσεν, καὶ ἐπήγαγεν, ἐπὶ τὸ αὐτὸ αἰνέσου σιν. Οφθαλμοφανῶς γὰρ ὄψονται ἐν τῷ ἐπι- στρέψαι Κύριον τὴν Σιών· δηλουμένου πάλιν τοῦ θεοσεβοῦς πολιτεύματος. Ἀντὶ δὲ τοῦ ὀφθαλμοφα νῶς, οἱ λοιποὶ φασὶν ὀφθαλμὸν ἐν ὀφθαλμῷ δέον- ται. Σκοποὺς δὲ νῦν τοὺς μαθητὲς τοῦ Σωτῆρος καλεῖ. Καὶ πάλαι γὰρ τοὺς προφήτας οὕτως ἑκά- λουν, καὶ νῦν τοῦ νέου λαοῦ γεγόνασι σκοποὶ καὶ φύλακες οἱ ἀπόστολοι φυλάσσοντες ἀπὸ τῶν λύκων τῷ ἀρχιποίμενι τὰ πρόβατα διὰ τῆς πρεπούσης διδασκαλίας. Καὶ ὀφθαλμοφανῶς αὐτόπται καὶ αὐτήκοος τοῦ Σωτῆρος γενόμενοι ὕψωσαν τὴν ἑαυτῶν φωνὴν, ὡς ἐξακουστίν γενέσθαι πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν καὶ πρὸς ἕνα τους δύο συναχθῆναι λαοὺς, κατὰ τὸ « Εὐφρανθήτε, ἔθνη, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. » Διὸ φησὶ καὶ Δαβίδ· « Ακούσατε ταῦτα, πάντα τὰ ἔθνη. » Καὶ ὥσπερ τὸ τῶν δαιμονίων πλῆθος ἀπώλετο μετ' ἤχους, ὡς ἀγνοῆσαι μηδένα οὕτω τὸ σωτήριον κήρυγμα πᾶσιν ἐξάκουστον γέγονε βασιλέα δεξαμένοις ἀντὶ τοῦ πάλαι τυράννου τὸν Κύριον. Ο δὴ καὶ γέγονεν ἡμῖν ἀφορμὴ πανη- γύρεως, κατὰ τό. Ο Κύριος ἐβασίλευσεν, ἀγαλλιά σθω ἡ γῆ. » Πῶς δὲ βασιλεύει δηλοῖ λέγων, φωνὴ τῶν φυ λασσόντων σε ὑψώθη. Πρὸς οὓς ἔλεγεν Ησαΐας 2. • PROCOPII GAZ.EI B ut sortis communione ad gaudium sese excitent, postea contigit, et merito etiam accessus dicatur; non quod ejus essentia a loco in locum transeat, sed quod ejusdem vires aperte demonstrentur, si- gnificari velint: itaque purgatis quidem nobis ades- se, abesse autem scelere et vitio inquinatis. Ait igitur tam apertam fore defensionem, ut vel ipsi eumdem, qui nunc futura prænuntiat, et qui postea adimpleat, esse fateamur. Ut enim non potest diei venientis hora latere, cum montes ipsi solis radiis illustrantur: sic erit omnibus conspicua mea in vos propensio; neque minore lætitia et exsultatione implebimini, quam quibus pacis dulcem nuntium aliquem audire contigit. Ipse porro, ubi vos emendari contigerit, rex vester appellari non dedignabor. Eo enim felicitatis perventura est Sion, ut in ea nihil non eorum omnium, quæ in præcia. ris et pacatis urbibus funt, adimpleri videas: dum ipsi quidem custodes urbem cum voce serva- bunt, se e deinde cum exaltatione ita salutabunt, el quain sunt consecuti misericordiam deprædicent. Esse vero hujus etiam lætitiæ participes merite Hierosolymorum solitudines dicantur. Ut enim cum Sionis vias lugere dixit **, incolarum et advenarum solitudinem significavit, sic et nunc, cum desertum festum simul acturum dixit, eam, qua aficiuntur, lætitiam demonstrat; rerum istarum causam divi- næ benignitati et misericordiæ ascribens; per quam idein Jerusalem brachio suo, id est potentia virtutis suæ liberavit; cum a Deo civitatem defendi gentes ipsa non ambigerent. Atque hæc quidem illi. C Cæterum quo loco, Vox custodientium te exaltata est, habemus, Vox speculatorum tuorum elata est interpretatur Symmachus, adjungens et in idem. laudabunt : oculate enim videbunt, quando convertel Sion Dominus; in quo rursum pia vitæ ratio innui- tur. Sed pro quo oculale dixit, oculum in oculo vi- suros esse reliqui transtulerunt. Deinde speculato- rum nomine, Salvatoris discipulos intelligit. Nam et ita prophetas antiquitus appellabant, et nunc ctiam recentis populi speculatores et custodes quidam ipsi sunt apostoli; qui bonitate doctrinæ pastori principi adversus lupos, oves custodiunt. lidem præterea, quia suis oculis Salvatorem viderunt, suisque auribus audiverunt; vocem suam eo usque exaltarunt, ut a gentibus omnibus audita sit, duoque in unum populi coierint, juxta illud : • Letamini, gentes,cum populo cjus ". » Hinc et illa Davidis, ‹ Audite hæc, omnes gentes ”. › Deinde non aliter quam ipsa dæmoniorum multitudo, non sine sonitu perit, ut a nemine ignoraretur : sic et salutis præ- conium ab omnibus, qui in veteris tyranni locum regem Dominum exceperunt, exaudiri decuit. Quod nobis certe festivitatis et lætitiæ argumentum peperit, jlista illud : c Dominus regnavit, exsul- tet terra • Quo pacto autem regnet, non obscure indicat, cum vocem custodientium exaltatam es e subjungit : D Thren. 1, 4. • Isa. Lxvi, 10. to Psal. xLvull, Psal. xcv, 11. •

καθαιρομένοις μὲν ἡμῖν παρεῖναι λέγεται, ἀπεῖναι δὲ ἁμαρτανόντων. Τὴν τοίνυν ἀντίληψιν οὕτω φανε- ρὰν ἔσεσθαί φησιν, ὡς ὑμᾶς ὁμολογῆσαι τὸν αὐτὸν εἶναι τὸν καὶ νῦν προλέγοντα καὶ αὖθις πληροῦντα. Ως γὰρ οὐκ ἔστι τὴν ὥραν τῆς ἡμέρας λαβεῖν, καθ᾿ ἣν ἐκλάμψας ὁ ἥλιος καταλάμπει τὰ ὄρη, οὕτως ἔσται φανερὰ πᾶσιν ἡ παρ' ἐμοῦ εἰς ὑμᾶς ῥοπή, χαρᾶς τε καὶ ἀγαλλιάσεως, οὕτω πληρωθήσεσθε, καθάπερ τοῖς ἀκοήν ἐστιν εἰρηνικήν τε καὶ ἡ δεῖαν δεχομένοις. Καὶ βασιλεὺς δὲ ὑμῶν διορθουμένων ἀξιώσω καλεῖσθαι. Εσται γὰρ ἡ Σιών οὕτως εὐθη- νουμένη, ὡς πάντα ἐκεῖνα πληροῦσθαι, ὅσα ἐν ταῖς ἐπιδόξοις πόλεσι καὶ εἰρηνευούσαις· φυλάκων μὲν τηρούντων τὴν πόλιν μετὰ φωνῆς, ἑαυτοὺς δὲ Η ἀσπαζομένων μετ' εὐφροσύνης, ὡς ἐπεγείρειν ἑαυ τοῖς ἐν ταῖς συντυχίαις τὴν χαρὰν, καὶ τὸν ἐπ' αὐτ τοῖς ἔλεον κηρύττειν. Α σης, ἀλλὰ τῆς ἐνεργείας καταδήλου γινομένης. Διδ Κοινωνεῖν δὲ τῆς εὐφροσύνης αὐτοῖς λέγοιτ' ἂν εἰκότως καὶ τὰ ἔρημα τῆς ῾Ιερουσαλήμ. Ως γὰρ διὰ τοῦ, « Οδοὶ Σιὼν πενθοῦσι, ο τὴν τῶν οἰκητόρων καὶ παριόντων ἐρημίαν ἐδήλου· οὕτω καὶ νῦν τὴν ἔρη μον συνεορτάσειν εἰπὼν, τὴν καταλαβοῦσαν αὐτοὺς εὐφροσύνην παρίστησιν, αἴτιον τούτων τὸν ἔλεον εἰπὼν τοῦ Θεοῦ, δι᾿ ἂν ὁ Θεὸς τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐλυτρώσατο τῷ βραχίονι, τοῦτ' ἔστι τῇ τῆς δυνά μεως ενεργεία, γινωσκόντων τῶν ἐθνῶν ὡς ἐπεσκέ ψατο την Ιερουσαλὴμ ὁ Θεός· καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι, Αντὶ δὲ τοῦ, φωνὴ τῶν φυλασσόντων σε υψώθη, ὁ Σύμμαχος, Φωνὴ τῶν σκοπῶν σου ἐπῆρες, έρμήνευσεν, καὶ ἐπήγαγεν, ἐπὶ τὸ αὐτὸ αἰνέσου σιν. Οφθαλμοφανῶς γὰρ ὄψονται ἐν τῷ ἐπι- στρέψαι Κύριον τὴν Σιών· δηλουμένου πάλιν τοῦ θεοσεβοῦς πολιτεύματος. Ἀντὶ δὲ τοῦ ὀφθαλμοφα νῶς, οἱ λοιποὶ φασὶν ὀφθαλμὸν ἐν ὀφθαλμῷ δέον- ται. Σκοποὺς δὲ νῦν τοὺς μαθητὲς τοῦ Σωτῆρος καλεῖ. Καὶ πάλαι γὰρ τοὺς προφήτας οὕτως ἑκά- λουν, καὶ νῦν τοῦ νέου λαοῦ γεγόνασι σκοποὶ καὶ φύλακες οἱ ἀπόστολοι φυλάσσοντες ἀπὸ τῶν λύκων τῷ ἀρχιποίμενι τὰ πρόβατα διὰ τῆς πρεπούσης διδασκαλίας. Καὶ ὀφθαλμοφανῶς αὐτόπται καὶ αὐτήκοος τοῦ Σωτῆρος γενόμενοι ὕψωσαν τὴν ἑαυτῶν φωνὴν, ὡς ἐξακουστίν γενέσθαι πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν καὶ πρὸς ἕνα τους δύο συναχθῆναι λαοὺς, κατὰ τὸ « Εὐφρανθήτε, ἔθνη, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. » Διὸ φησὶ καὶ Δαβίδ· « Ακούσατε ταῦτα, πάντα τὰ ἔθνη. » Καὶ ὥσπερ τὸ τῶν δαιμονίων πλῆθος ἀπώλετο μετ' ἤχους, ὡς ἀγνοῆσαι μηδένα οὕτω τὸ σωτήριον κήρυγμα πᾶσιν ἐξάκουστον γέγονε βασιλέα δεξαμένοις ἀντὶ τοῦ πάλαι τυράννου τὸν Κύριον. Ο δὴ καὶ γέγονεν ἡμῖν ἀφορμὴ πανη- γύρεως, κατὰ τό. Ο Κύριος ἐβασίλευσεν, ἀγαλλιά σθω ἡ γῆ. » Πῶς δὲ βασιλεύει δηλοῖ λέγων, φωνὴ τῶν φυ λασσόντων σε ὑψώθη. Πρὸς οὓς ἔλεγεν Ησαΐας 2. • PROCOPII GAZ.EI B ut sortis communione ad gaudium sese excitent, postea contigit, et merito etiam accessus dicatur; non quod ejus essentia a loco in locum transeat, sed quod ejusdem vires aperte demonstrentur, si- gnificari velint: itaque purgatis quidem nobis ades- se, abesse autem scelere et vitio inquinatis. Ait igitur tam apertam fore defensionem, ut vel ipsi eumdem, qui nunc futura prænuntiat, et qui postea adimpleat, esse fateamur. Ut enim non potest diei venientis hora latere, cum montes ipsi solis radiis illustrantur: sic erit omnibus conspicua mea in vos propensio; neque minore lætitia et exsultatione implebimini, quam quibus pacis dulcem nuntium aliquem audire contigit. Ipse porro, ubi vos emendari contigerit, rex vester appellari non dedignabor. Eo enim felicitatis perventura est Sion, ut in ea nihil non eorum omnium, quæ in præcia. ris et pacatis urbibus funt, adimpleri videas: dum ipsi quidem custodes urbem cum voce serva- bunt, se e deinde cum exaltatione ita salutabunt, el quain sunt consecuti misericordiam deprædicent. Esse vero hujus etiam lætitiæ participes merite Hierosolymorum solitudines dicantur. Ut enim cum Sionis vias lugere dixit **, incolarum et advenarum solitudinem significavit, sic et nunc, cum desertum festum simul acturum dixit, eam, qua aficiuntur, lætitiam demonstrat; rerum istarum causam divi- næ benignitati et misericordiæ ascribens; per quam idein Jerusalem brachio suo, id est potentia virtutis suæ liberavit; cum a Deo civitatem defendi gentes ipsa non ambigerent. Atque hæc quidem illi. C Cæterum quo loco, Vox custodientium te exaltata est, habemus, Vox speculatorum tuorum elata est interpretatur Symmachus, adjungens et in idem. laudabunt : oculate enim videbunt, quando convertel Sion Dominus; in quo rursum pia vitæ ratio innui- tur. Sed pro quo oculale dixit, oculum in oculo vi- suros esse reliqui transtulerunt. Deinde speculato- rum nomine, Salvatoris discipulos intelligit. Nam et ita prophetas antiquitus appellabant, et nunc ctiam recentis populi speculatores et custodes quidam ipsi sunt apostoli; qui bonitate doctrinæ pastori principi adversus lupos, oves custodiunt. lidem præterea, quia suis oculis Salvatorem viderunt, suisque auribus audiverunt; vocem suam eo usque exaltarunt, ut a gentibus omnibus audita sit, duoque in unum populi coierint, juxta illud : • Letamini, gentes,cum populo cjus ". » Hinc et illa Davidis, ‹ Audite hæc, omnes gentes ”. › Deinde non aliter quam ipsa dæmoniorum multitudo, non sine sonitu perit, ut a nemine ignoraretur : sic et salutis præ- conium ab omnibus, qui in veteris tyranni locum regem Dominum exceperunt, exaudiri decuit. Quod nobis certe festivitatis et lætitiæ argumentum peperit, jlista illud : c Dominus regnavit, exsul- tet terra • Quo pacto autem regnet, non obscure indicat, cum vocem custodientium exaltatam es e subjungit : D Thren. 1, 4. • Isa. Lxvi, 10. to Psal. xLvull, Psal. xcv, 11. •

Επ' όρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών. Ύψωσον τῇ ἰσχύϊ τὴν φωνήν σου. » Οι και εὐφροσύνης ἐπληροῦντο, ἐλεουμένης τῆς νέας Σιών, ὁμοῦ τῷ κηρύγματι τὸ ἔργον ὁρῶντες καὶ τῶν ἀκουόντων τὴν πίστιν. Καὶ Παῦλος δὲ γράφει τοῖς δι' αὐτοῦ πεπιστευκόσιν · ο Χαρὰ καὶ στέφανός μου. » "Οτι δὲ ἅμα τε ἐδίδασκον καὶ τοὺς πειθομένους εἶχον, δῆλον ἐξ ὧν φησιν ἐν ταῖς Πράξεσιν, ὡς προσετέθησαν ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ τρεῖς χιλιάδες ἀνδρῶν. Καὶ ὁ δεσμοφύλαξ δὲ ἀκούσας Παύ λου· • Μηδὲν πράξῃς σεαυτῷ κακόν· ἅπαντες γάρ ἐσμεν ἐνθάδε, θαυμάσας ἐβαπτίσθη σὺν παντὶ τῷ οἴκῳ. Αὐτοῦ ὀφθαλμοὶ δὲ πρὸς ὀφθαλμοὺς εἶδον, κατὰ τὸν ὁ Θεὸς ἐμφανῶς ἤξει. Ηγουν, οὐ τοῖς κ σεῖς ὀφθαλμοῖς εὐφραινομένους, ἅμα τῇ σῇ φωνῇ τοὺς ἀκούοντας. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, ρηξάτω ἅμα εὐ. Β φροσύνην τὰ ἔρημα Ιερουσαλήμ· ὁ Σύμμαχος, Ιλαρύνθητε καὶ ἀγαλλιᾶσθε ὁμοῦ τὰ ἔρημα Ιερουσαλήμ, φησί. Τὸ δὲ ῥῆξαι φωνήν, παρ (στησι τόνῳ χρῆσθαι φωνῆς χαριστηρίους ᾠδὰς ἀνα- πέμποντας, δι᾿ ὧν εὐφραίνοιτο Θεός, κατά τό «Καὶ ἡ γλῶσσά μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαινόν σου. • Ερημα δέ φησιν ἱστορικῶς μὲν, ὅτι τῶν πλείστων μετὰ τὴν κατὰ Χρι στοῦ τόλμαν δαπανηθέντων, έρημία τὰ πλεῖστα κατα εἶχε τῆς πόλεως. Πρὸς δὲ νοῦν, ὅτιπερ ἡ Ἐκκλη σία κατ᾿ ἀρχὰς ὀλιγανδροῦσα πρὸς ἄπειρον πλῆθος ἐπέδωκεν ὕστερον· πρὸς ἦν ἔλεγεν· « "Αρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἴδε συνηγμένα τὰ τέκνα σου. » Τοιοῦτον καὶ τό· ο Ότι πολλὰ τὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον ἢ τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα. » Πῶς δὲ γένοιτο τοῦτο, παρίστησι λέγων, ὅτι Αποκαλύψει Κύριος τὸν βραχίονα αὐτοῦ; τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἐπιδημίαν δηλῶν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἐπιλάμψουσαν. Οὐκοῦν ἐπειδὰν προσφωνεῖ τῇ Σιὼν καὶ τῇ Ιερουσαλήμ, τὰ λελεγμένα ἐπὶ τὴν τῶν ἐθνῶν ἀνα- φέρεται κλῆσιν. Τὸ γὰρ θεοσεβὲς πολίτευμα, ποτὲ μὲν παρ' ἐκείνοις ἦν, ποτὲ δὲ παρὰ τοῖς ἔθνεσιν, ἃ δὲ Σιὼν καὶ Ἱερουσαλὴμ ὠνόμασται. Διὰ καὶ πάντοτε ἀνθρώποις συνέστηκεν ή τοιαύτη τοῦ Θεοῦ πόλις. Ιερουσαλὴμ οὖν, ἢ Σιών καλεῖσθαι τὴν τοιαύτην ἐκλογὴν οὐδὲν διαφέρει · τοῖς δὲ ἀποστόλοις λοιπὸν ε) προφητικὸν πνεῦμα προσφωνεῖ ἀποστῆναι τοῦ ἀπίστου καὶ ἀκαθάρτου λαοῦ. Σκεύη δὲ Κυρίου τὰ ἐκλεγέντα ὑπὸ Κυρίου ἅγια σώματα αὐτῶν, ἢ τὰ τῆς Καινῆς Διαθήκης Ευαγγέλια, ἅπερ ἐπικομι ζομένους ἀπαλλάττεσθαι τῆς ἀπιστίας τοῦ Ἰου δαίων κελεύει λαοῦ, καὶ τῆς πρὸς αὐτοὺς κοινωνίας ἀπέχεσθαι. Οὐδεμία γὰρ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκό τος. 'Αλλ' οὐδὲ μερὶς πιστῷ μετὰ ἀπίστου. Τοῖς γ' οὖν Γαλάταις ἐπὶ τὴν νομικὴν πάλιν δραμοῦσι λα τρείαν ὁ Παῦλος ἐπιτιμᾷ, καὶ τέλος φησίν· « Οὕτως ἀνόητοί ἐστε έναρξάμενοι πνεύματι, νῦν σαρκὶ ἐπι· • ἴσ. γρ. τούς. COMMENTARII IN ISAIAM. • per montem excelsum ascende, qui evangelizaç Sion. Exalta fortitudine tua vocem tuam ". » La titia rursum et ipsi implebantur, qui Sionem mi- sericordiam esse consecutam ; qui prædicationis opus, qui audientium fidem intuebantur. Nam et Paulus, cum ad eos scribit, quibus credendi auctor fuit, eosdem ipse gaudium et coronam suam ap- pellat s. Eos præterea non docuisse tautumn, sed persuasisse etiam ex eo patuerit, quod in Actis uno die tria hominum millia Ecclesiæ accessisse legi- mus ; Paulum denique carceris custodi, ne in se mali quidquam patraret, quia omnes adessent, inclamasse, eamque rem admiratum illum cum tota domo baptizatum esse Viderunt autem ejus oculi ad oculos, Deum scilicet, quem manifeste ven turun Psalles affirmavit s : vel eos, qui tuis ocu- lis lætantur, quique simul vocem tuam audiunt. Ubi autem, Erumpant simul in lætitiam deserta Jerusa- lem, labemus : Exhilaremini, et exsullemini simul, deserta Jerusalem, Symmachus interpretatus est. Ipsa deinde vocis eruptio, gratiarum actiones, qui- bus Deus oblectatur, contenta voce decantasse de- monstrat, juxta illud : . Et lingua meditabitur ju- stitiam tuam, tota die laudem tuam ***., Deserta porro historice quidem ideo ait, quod urbem ipsam, multis post admissum in Christum facinus absum- ptis, plurimum occupavit solitudo. Sin autem ca ad mentem sensumque interiorein referantur ; Ecclesia significabitur, quæ virorum quidem nu- mero exigua primum, infinita autem multitudine deinceps aucta est; unde sunt hæc ad illam verba : • Eleva circum oculos tuos 87., Tale et illud: • Quoniam plures liberi desertæ, quam virum ha- cum Dominum brachium suum revelaturum ait: • A quos in hunc modum Isaias etiam alloquitur : « Su- bentis ". » Qui autem istud futurum sit, exponit, quibus verbis unigeniti Filii adventum gentibus omnibus clarum apertumque fore significavit. Isa. XI, 9. * Philipp. 18, 1. ss Act. 11, 41. XXXIV, - C D " Quando igitur Sionem et Jerusalem alloquitur, quæ dicta sunt ad gentium vocationem referuntur. Fuit enim alias quidem apud illos pium vitæ insti- tutum ; alias etiam apud gentes; quæ certe Sionis et Hierosolymorum nominibus significantur. Quo- niam itaque hominibus semper constitit ejusmodi Dei civitas ; nihil interest Jerusalemne, an Sion des lectos ejusmodi nuncupes. Deinceps apostolos ab incredulo el impuro populo recedere propheticus jubet spiritus; el Domini vasa, eorum quæ a Do- mino selecta sunt, corpora appellat; aut ipsa etiam Novi Testamenti Evangelia, quæ Judæorum relicta infidelitate, portare præcipit, et ab horum societate abstinere. Neque enim lucis et tenebrarum ulla potest esse communio, neque fideli cum infideli societas s. Hinc est igitur, quod Galatis, qui ad legis cultum rediissent, ita succenset Paulus : c Adeo- ne stulti estis, ut, cum spiritu inceperitis, nunc carne consummemini " ? » Circumcidebantur cnim, qui ss Act. xvi, seqq. Psal. XLIX, 3. * Psal. VARIE LECTIONES. 28. 's Isa. xLix, 18. ss Isa. LIV 1. 591] Cor, vi, 14, 15. ce Galat. 111, 5.

Επ' όρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών. Ύψωσον τῇ ἰσχύϊ τὴν φωνήν σου. » Οι και εὐφροσύνης ἐπληροῦντο, ἐλεουμένης τῆς νέας Σιών, ὁμοῦ τῷ κηρύγματι τὸ ἔργον ὁρῶντες καὶ τῶν ἀκουόντων τὴν πίστιν. Καὶ Παῦλος δὲ γράφει τοῖς δι' αὐτοῦ πεπιστευκόσιν · ο Χαρὰ καὶ στέφανός μου. » "Οτι δὲ ἅμα τε ἐδίδασκον καὶ τοὺς πειθομένους εἶχον, δῆλον ἐξ ὧν φησιν ἐν ταῖς Πράξεσιν, ὡς προσετέθησαν ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ τρεῖς χιλιάδες ἀνδρῶν. Καὶ ὁ δεσμοφύλαξ δὲ ἀκούσας Παύ λου· • Μηδὲν πράξῃς σεαυτῷ κακόν· ἅπαντες γάρ ἐσμεν ἐνθάδε, θαυμάσας ἐβαπτίσθη σὺν παντὶ τῷ οἴκῳ. Αὐτοῦ ὀφθαλμοὶ δὲ πρὸς ὀφθαλμοὺς εἶδον, κατὰ τὸν ὁ Θεὸς ἐμφανῶς ἤξει. Ηγουν, οὐ τοῖς κ σεῖς ὀφθαλμοῖς εὐφραινομένους, ἅμα τῇ σῇ φωνῇ τοὺς ἀκούοντας. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, ρηξάτω ἅμα εὐ. Β φροσύνην τὰ ἔρημα Ιερουσαλήμ· ὁ Σύμμαχος, Ιλαρύνθητε καὶ ἀγαλλιᾶσθε ὁμοῦ τὰ ἔρημα Ιερουσαλήμ, φησί. Τὸ δὲ ῥῆξαι φωνήν, παρ (στησι τόνῳ χρῆσθαι φωνῆς χαριστηρίους ᾠδὰς ἀνα- πέμποντας, δι᾿ ὧν εὐφραίνοιτο Θεός, κατά τό «Καὶ ἡ γλῶσσά μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαινόν σου. • Ερημα δέ φησιν ἱστορικῶς μὲν, ὅτι τῶν πλείστων μετὰ τὴν κατὰ Χρι στοῦ τόλμαν δαπανηθέντων, έρημία τὰ πλεῖστα κατα εἶχε τῆς πόλεως. Πρὸς δὲ νοῦν, ὅτιπερ ἡ Ἐκκλη σία κατ᾿ ἀρχὰς ὀλιγανδροῦσα πρὸς ἄπειρον πλῆθος ἐπέδωκεν ὕστερον· πρὸς ἦν ἔλεγεν· « "Αρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἴδε συνηγμένα τὰ τέκνα σου. » Τοιοῦτον καὶ τό· ο Ότι πολλὰ τὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον ἢ τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα. » Πῶς δὲ γένοιτο τοῦτο, παρίστησι λέγων, ὅτι Αποκαλύψει Κύριος τὸν βραχίονα αὐτοῦ; τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἐπιδημίαν δηλῶν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἐπιλάμψουσαν. Οὐκοῦν ἐπειδὰν προσφωνεῖ τῇ Σιὼν καὶ τῇ Ιερουσαλήμ, τὰ λελεγμένα ἐπὶ τὴν τῶν ἐθνῶν ἀνα- φέρεται κλῆσιν. Τὸ γὰρ θεοσεβὲς πολίτευμα, ποτὲ μὲν παρ' ἐκείνοις ἦν, ποτὲ δὲ παρὰ τοῖς ἔθνεσιν, ἃ δὲ Σιὼν καὶ Ἱερουσαλὴμ ὠνόμασται. Διὰ καὶ πάντοτε ἀνθρώποις συνέστηκεν ή τοιαύτη τοῦ Θεοῦ πόλις. Ιερουσαλὴμ οὖν, ἢ Σιών καλεῖσθαι τὴν τοιαύτην ἐκλογὴν οὐδὲν διαφέρει · τοῖς δὲ ἀποστόλοις λοιπὸν ε) προφητικὸν πνεῦμα προσφωνεῖ ἀποστῆναι τοῦ ἀπίστου καὶ ἀκαθάρτου λαοῦ. Σκεύη δὲ Κυρίου τὰ ἐκλεγέντα ὑπὸ Κυρίου ἅγια σώματα αὐτῶν, ἢ τὰ τῆς Καινῆς Διαθήκης Ευαγγέλια, ἅπερ ἐπικομι ζομένους ἀπαλλάττεσθαι τῆς ἀπιστίας τοῦ Ἰου δαίων κελεύει λαοῦ, καὶ τῆς πρὸς αὐτοὺς κοινωνίας ἀπέχεσθαι. Οὐδεμία γὰρ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκό τος. 'Αλλ' οὐδὲ μερὶς πιστῷ μετὰ ἀπίστου. Τοῖς γ' οὖν Γαλάταις ἐπὶ τὴν νομικὴν πάλιν δραμοῦσι λα τρείαν ὁ Παῦλος ἐπιτιμᾷ, καὶ τέλος φησίν· « Οὕτως ἀνόητοί ἐστε έναρξάμενοι πνεύματι, νῦν σαρκὶ ἐπι· • ἴσ. γρ. τούς. COMMENTARII IN ISAIAM. • per montem excelsum ascende, qui evangelizaç Sion. Exalta fortitudine tua vocem tuam ". » La titia rursum et ipsi implebantur, qui Sionem mi- sericordiam esse consecutam ; qui prædicationis opus, qui audientium fidem intuebantur. Nam et Paulus, cum ad eos scribit, quibus credendi auctor fuit, eosdem ipse gaudium et coronam suam ap- pellat s. Eos præterea non docuisse tautumn, sed persuasisse etiam ex eo patuerit, quod in Actis uno die tria hominum millia Ecclesiæ accessisse legi- mus ; Paulum denique carceris custodi, ne in se mali quidquam patraret, quia omnes adessent, inclamasse, eamque rem admiratum illum cum tota domo baptizatum esse Viderunt autem ejus oculi ad oculos, Deum scilicet, quem manifeste ven turun Psalles affirmavit s : vel eos, qui tuis ocu- lis lætantur, quique simul vocem tuam audiunt. Ubi autem, Erumpant simul in lætitiam deserta Jerusa- lem, labemus : Exhilaremini, et exsullemini simul, deserta Jerusalem, Symmachus interpretatus est. Ipsa deinde vocis eruptio, gratiarum actiones, qui- bus Deus oblectatur, contenta voce decantasse de- monstrat, juxta illud : . Et lingua meditabitur ju- stitiam tuam, tota die laudem tuam ***., Deserta porro historice quidem ideo ait, quod urbem ipsam, multis post admissum in Christum facinus absum- ptis, plurimum occupavit solitudo. Sin autem ca ad mentem sensumque interiorein referantur ; Ecclesia significabitur, quæ virorum quidem nu- mero exigua primum, infinita autem multitudine deinceps aucta est; unde sunt hæc ad illam verba : • Eleva circum oculos tuos 87., Tale et illud: • Quoniam plures liberi desertæ, quam virum ha- cum Dominum brachium suum revelaturum ait: • A quos in hunc modum Isaias etiam alloquitur : « Su- bentis ". » Qui autem istud futurum sit, exponit, quibus verbis unigeniti Filii adventum gentibus omnibus clarum apertumque fore significavit. Isa. XI, 9. * Philipp. 18, 1. ss Act. 11, 41. XXXIV, - C D " Quando igitur Sionem et Jerusalem alloquitur, quæ dicta sunt ad gentium vocationem referuntur. Fuit enim alias quidem apud illos pium vitæ insti- tutum ; alias etiam apud gentes; quæ certe Sionis et Hierosolymorum nominibus significantur. Quo- niam itaque hominibus semper constitit ejusmodi Dei civitas ; nihil interest Jerusalemne, an Sion des lectos ejusmodi nuncupes. Deinceps apostolos ab incredulo el impuro populo recedere propheticus jubet spiritus; el Domini vasa, eorum quæ a Do- mino selecta sunt, corpora appellat; aut ipsa etiam Novi Testamenti Evangelia, quæ Judæorum relicta infidelitate, portare præcipit, et ab horum societate abstinere. Neque enim lucis et tenebrarum ulla potest esse communio, neque fideli cum infideli societas s. Hinc est igitur, quod Galatis, qui ad legis cultum rediissent, ita succenset Paulus : c Adeo- ne stulti estis, ut, cum spiritu inceperitis, nunc carne consummemini " ? » Circumcidebantur cnim, qui ss Act. xvi, seqq. Psal. XLIX, 3. * Psal. VARIE LECTIONES. 28. 's Isa. xLix, 18. ss Isa. LIV 1. 591] Cor, vi, 14, 15. ce Galat. 111, 5.

Επ' όρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών. Ύψωσον τῇ ἰσχύϊ τὴν φωνήν σου. » Οι και εὐφροσύνης ἐπληροῦντο, ἐλεουμένης τῆς νέας Σιών, ὁμοῦ τῷ κηρύγματι τὸ ἔργον ὁρῶντες καὶ τῶν ἀκουόντων τὴν πίστιν. Καὶ Παῦλος δὲ γράφει τοῖς δι' αὐτοῦ πεπιστευκόσιν · ο Χαρὰ καὶ στέφανός μου. » "Οτι δὲ ἅμα τε ἐδίδασκον καὶ τοὺς πειθομένους εἶχον, δῆλον ἐξ ὧν φησιν ἐν ταῖς Πράξεσιν, ὡς προσετέθησαν ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ τρεῖς χιλιάδες ἀνδρῶν. Καὶ ὁ δεσμοφύλαξ δὲ ἀκούσας Παύ λου· • Μηδὲν πράξῃς σεαυτῷ κακόν· ἅπαντες γάρ ἐσμεν ἐνθάδε, θαυμάσας ἐβαπτίσθη σὺν παντὶ τῷ οἴκῳ. Αὐτοῦ ὀφθαλμοὶ δὲ πρὸς ὀφθαλμοὺς εἶδον, κατὰ τὸν ὁ Θεὸς ἐμφανῶς ἤξει. Ηγουν, οὐ τοῖς κ σεῖς ὀφθαλμοῖς εὐφραινομένους, ἅμα τῇ σῇ φωνῇ τοὺς ἀκούοντας. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, ρηξάτω ἅμα εὐ. Β φροσύνην τὰ ἔρημα Ιερουσαλήμ· ὁ Σύμμαχος, Ιλαρύνθητε καὶ ἀγαλλιᾶσθε ὁμοῦ τὰ ἔρημα Ιερουσαλήμ, φησί. Τὸ δὲ ῥῆξαι φωνήν, παρ (στησι τόνῳ χρῆσθαι φωνῆς χαριστηρίους ᾠδὰς ἀνα- πέμποντας, δι᾿ ὧν εὐφραίνοιτο Θεός, κατά τό «Καὶ ἡ γλῶσσά μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαινόν σου. • Ερημα δέ φησιν ἱστορικῶς μὲν, ὅτι τῶν πλείστων μετὰ τὴν κατὰ Χρι στοῦ τόλμαν δαπανηθέντων, έρημία τὰ πλεῖστα κατα εἶχε τῆς πόλεως. Πρὸς δὲ νοῦν, ὅτιπερ ἡ Ἐκκλη σία κατ᾿ ἀρχὰς ὀλιγανδροῦσα πρὸς ἄπειρον πλῆθος ἐπέδωκεν ὕστερον· πρὸς ἦν ἔλεγεν· « "Αρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἴδε συνηγμένα τὰ τέκνα σου. » Τοιοῦτον καὶ τό· ο Ότι πολλὰ τὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον ἢ τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα. » Πῶς δὲ γένοιτο τοῦτο, παρίστησι λέγων, ὅτι Αποκαλύψει Κύριος τὸν βραχίονα αὐτοῦ; τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἐπιδημίαν δηλῶν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἐπιλάμψουσαν. Οὐκοῦν ἐπειδὰν προσφωνεῖ τῇ Σιὼν καὶ τῇ Ιερουσαλήμ, τὰ λελεγμένα ἐπὶ τὴν τῶν ἐθνῶν ἀνα- φέρεται κλῆσιν. Τὸ γὰρ θεοσεβὲς πολίτευμα, ποτὲ μὲν παρ' ἐκείνοις ἦν, ποτὲ δὲ παρὰ τοῖς ἔθνεσιν, ἃ δὲ Σιὼν καὶ Ἱερουσαλὴμ ὠνόμασται. Διὰ καὶ πάντοτε ἀνθρώποις συνέστηκεν ή τοιαύτη τοῦ Θεοῦ πόλις. Ιερουσαλὴμ οὖν, ἢ Σιών καλεῖσθαι τὴν τοιαύτην ἐκλογὴν οὐδὲν διαφέρει · τοῖς δὲ ἀποστόλοις λοιπὸν ε) προφητικὸν πνεῦμα προσφωνεῖ ἀποστῆναι τοῦ ἀπίστου καὶ ἀκαθάρτου λαοῦ. Σκεύη δὲ Κυρίου τὰ ἐκλεγέντα ὑπὸ Κυρίου ἅγια σώματα αὐτῶν, ἢ τὰ τῆς Καινῆς Διαθήκης Ευαγγέλια, ἅπερ ἐπικομι ζομένους ἀπαλλάττεσθαι τῆς ἀπιστίας τοῦ Ἰου δαίων κελεύει λαοῦ, καὶ τῆς πρὸς αὐτοὺς κοινωνίας ἀπέχεσθαι. Οὐδεμία γὰρ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκό τος. 'Αλλ' οὐδὲ μερὶς πιστῷ μετὰ ἀπίστου. Τοῖς γ' οὖν Γαλάταις ἐπὶ τὴν νομικὴν πάλιν δραμοῦσι λα τρείαν ὁ Παῦλος ἐπιτιμᾷ, καὶ τέλος φησίν· « Οὕτως ἀνόητοί ἐστε έναρξάμενοι πνεύματι, νῦν σαρκὶ ἐπι· • ἴσ. γρ. τούς. COMMENTARII IN ISAIAM. • per montem excelsum ascende, qui evangelizaç Sion. Exalta fortitudine tua vocem tuam ". » La titia rursum et ipsi implebantur, qui Sionem mi- sericordiam esse consecutam ; qui prædicationis opus, qui audientium fidem intuebantur. Nam et Paulus, cum ad eos scribit, quibus credendi auctor fuit, eosdem ipse gaudium et coronam suam ap- pellat s. Eos præterea non docuisse tautumn, sed persuasisse etiam ex eo patuerit, quod in Actis uno die tria hominum millia Ecclesiæ accessisse legi- mus ; Paulum denique carceris custodi, ne in se mali quidquam patraret, quia omnes adessent, inclamasse, eamque rem admiratum illum cum tota domo baptizatum esse Viderunt autem ejus oculi ad oculos, Deum scilicet, quem manifeste ven turun Psalles affirmavit s : vel eos, qui tuis ocu- lis lætantur, quique simul vocem tuam audiunt. Ubi autem, Erumpant simul in lætitiam deserta Jerusa- lem, labemus : Exhilaremini, et exsullemini simul, deserta Jerusalem, Symmachus interpretatus est. Ipsa deinde vocis eruptio, gratiarum actiones, qui- bus Deus oblectatur, contenta voce decantasse de- monstrat, juxta illud : . Et lingua meditabitur ju- stitiam tuam, tota die laudem tuam ***., Deserta porro historice quidem ideo ait, quod urbem ipsam, multis post admissum in Christum facinus absum- ptis, plurimum occupavit solitudo. Sin autem ca ad mentem sensumque interiorein referantur ; Ecclesia significabitur, quæ virorum quidem nu- mero exigua primum, infinita autem multitudine deinceps aucta est; unde sunt hæc ad illam verba : • Eleva circum oculos tuos 87., Tale et illud: • Quoniam plures liberi desertæ, quam virum ha- cum Dominum brachium suum revelaturum ait: • A quos in hunc modum Isaias etiam alloquitur : « Su- bentis ". » Qui autem istud futurum sit, exponit, quibus verbis unigeniti Filii adventum gentibus omnibus clarum apertumque fore significavit. Isa. XI, 9. * Philipp. 18, 1. ss Act. 11, 41. XXXIV, - C D " Quando igitur Sionem et Jerusalem alloquitur, quæ dicta sunt ad gentium vocationem referuntur. Fuit enim alias quidem apud illos pium vitæ insti- tutum ; alias etiam apud gentes; quæ certe Sionis et Hierosolymorum nominibus significantur. Quo- niam itaque hominibus semper constitit ejusmodi Dei civitas ; nihil interest Jerusalemne, an Sion des lectos ejusmodi nuncupes. Deinceps apostolos ab incredulo el impuro populo recedere propheticus jubet spiritus; el Domini vasa, eorum quæ a Do- mino selecta sunt, corpora appellat; aut ipsa etiam Novi Testamenti Evangelia, quæ Judæorum relicta infidelitate, portare præcipit, et ab horum societate abstinere. Neque enim lucis et tenebrarum ulla potest esse communio, neque fideli cum infideli societas s. Hinc est igitur, quod Galatis, qui ad legis cultum rediissent, ita succenset Paulus : c Adeo- ne stulti estis, ut, cum spiritu inceperitis, nunc carne consummemini " ? » Circumcidebantur cnim, qui ss Act. xvi, seqq. Psal. XLIX, 3. * Psal. VARIE LECTIONES. 28. 's Isa. xLix, 18. ss Isa. LIV 1. 591] Cor, vi, 14, 15. ce Galat. 111, 5.

Επ' όρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών. Ύψωσον τῇ ἰσχύϊ τὴν φωνήν σου. » Οι και εὐφροσύνης ἐπληροῦντο, ἐλεουμένης τῆς νέας Σιών, ὁμοῦ τῷ κηρύγματι τὸ ἔργον ὁρῶντες καὶ τῶν ἀκουόντων τὴν πίστιν. Καὶ Παῦλος δὲ γράφει τοῖς δι' αὐτοῦ πεπιστευκόσιν · ο Χαρὰ καὶ στέφανός μου. » "Οτι δὲ ἅμα τε ἐδίδασκον καὶ τοὺς πειθομένους εἶχον, δῆλον ἐξ ὧν φησιν ἐν ταῖς Πράξεσιν, ὡς προσετέθησαν ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ τρεῖς χιλιάδες ἀνδρῶν. Καὶ ὁ δεσμοφύλαξ δὲ ἀκούσας Παύ λου· • Μηδὲν πράξῃς σεαυτῷ κακόν· ἅπαντες γάρ ἐσμεν ἐνθάδε, θαυμάσας ἐβαπτίσθη σὺν παντὶ τῷ οἴκῳ. Αὐτοῦ ὀφθαλμοὶ δὲ πρὸς ὀφθαλμοὺς εἶδον, κατὰ τὸν ὁ Θεὸς ἐμφανῶς ἤξει. Ηγουν, οὐ τοῖς κ σεῖς ὀφθαλμοῖς εὐφραινομένους, ἅμα τῇ σῇ φωνῇ τοὺς ἀκούοντας. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, ρηξάτω ἅμα εὐ. Β φροσύνην τὰ ἔρημα Ιερουσαλήμ· ὁ Σύμμαχος, Ιλαρύνθητε καὶ ἀγαλλιᾶσθε ὁμοῦ τὰ ἔρημα Ιερουσαλήμ, φησί. Τὸ δὲ ῥῆξαι φωνήν, παρ (στησι τόνῳ χρῆσθαι φωνῆς χαριστηρίους ᾠδὰς ἀνα- πέμποντας, δι᾿ ὧν εὐφραίνοιτο Θεός, κατά τό «Καὶ ἡ γλῶσσά μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαινόν σου. • Ερημα δέ φησιν ἱστορικῶς μὲν, ὅτι τῶν πλείστων μετὰ τὴν κατὰ Χρι στοῦ τόλμαν δαπανηθέντων, έρημία τὰ πλεῖστα κατα εἶχε τῆς πόλεως. Πρὸς δὲ νοῦν, ὅτιπερ ἡ Ἐκκλη σία κατ᾿ ἀρχὰς ὀλιγανδροῦσα πρὸς ἄπειρον πλῆθος ἐπέδωκεν ὕστερον· πρὸς ἦν ἔλεγεν· « "Αρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἴδε συνηγμένα τὰ τέκνα σου. » Τοιοῦτον καὶ τό· ο Ότι πολλὰ τὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον ἢ τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα. » Πῶς δὲ γένοιτο τοῦτο, παρίστησι λέγων, ὅτι Αποκαλύψει Κύριος τὸν βραχίονα αὐτοῦ; τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἐπιδημίαν δηλῶν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἐπιλάμψουσαν. Οὐκοῦν ἐπειδὰν προσφωνεῖ τῇ Σιὼν καὶ τῇ Ιερουσαλήμ, τὰ λελεγμένα ἐπὶ τὴν τῶν ἐθνῶν ἀνα- φέρεται κλῆσιν. Τὸ γὰρ θεοσεβὲς πολίτευμα, ποτὲ μὲν παρ' ἐκείνοις ἦν, ποτὲ δὲ παρὰ τοῖς ἔθνεσιν, ἃ δὲ Σιὼν καὶ Ἱερουσαλὴμ ὠνόμασται. Διὰ καὶ πάντοτε ἀνθρώποις συνέστηκεν ή τοιαύτη τοῦ Θεοῦ πόλις. Ιερουσαλὴμ οὖν, ἢ Σιών καλεῖσθαι τὴν τοιαύτην ἐκλογὴν οὐδὲν διαφέρει · τοῖς δὲ ἀποστόλοις λοιπὸν ε) προφητικὸν πνεῦμα προσφωνεῖ ἀποστῆναι τοῦ ἀπίστου καὶ ἀκαθάρτου λαοῦ. Σκεύη δὲ Κυρίου τὰ ἐκλεγέντα ὑπὸ Κυρίου ἅγια σώματα αὐτῶν, ἢ τὰ τῆς Καινῆς Διαθήκης Ευαγγέλια, ἅπερ ἐπικομι ζομένους ἀπαλλάττεσθαι τῆς ἀπιστίας τοῦ Ἰου δαίων κελεύει λαοῦ, καὶ τῆς πρὸς αὐτοὺς κοινωνίας ἀπέχεσθαι. Οὐδεμία γὰρ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκό τος. 'Αλλ' οὐδὲ μερὶς πιστῷ μετὰ ἀπίστου. Τοῖς γ' οὖν Γαλάταις ἐπὶ τὴν νομικὴν πάλιν δραμοῦσι λα τρείαν ὁ Παῦλος ἐπιτιμᾷ, καὶ τέλος φησίν· « Οὕτως ἀνόητοί ἐστε έναρξάμενοι πνεύματι, νῦν σαρκὶ ἐπι· • ἴσ. γρ. τούς. COMMENTARII IN ISAIAM. • per montem excelsum ascende, qui evangelizaç Sion. Exalta fortitudine tua vocem tuam ". » La titia rursum et ipsi implebantur, qui Sionem mi- sericordiam esse consecutam ; qui prædicationis opus, qui audientium fidem intuebantur. Nam et Paulus, cum ad eos scribit, quibus credendi auctor fuit, eosdem ipse gaudium et coronam suam ap- pellat s. Eos præterea non docuisse tautumn, sed persuasisse etiam ex eo patuerit, quod in Actis uno die tria hominum millia Ecclesiæ accessisse legi- mus ; Paulum denique carceris custodi, ne in se mali quidquam patraret, quia omnes adessent, inclamasse, eamque rem admiratum illum cum tota domo baptizatum esse Viderunt autem ejus oculi ad oculos, Deum scilicet, quem manifeste ven turun Psalles affirmavit s : vel eos, qui tuis ocu- lis lætantur, quique simul vocem tuam audiunt. Ubi autem, Erumpant simul in lætitiam deserta Jerusa- lem, labemus : Exhilaremini, et exsullemini simul, deserta Jerusalem, Symmachus interpretatus est. Ipsa deinde vocis eruptio, gratiarum actiones, qui- bus Deus oblectatur, contenta voce decantasse de- monstrat, juxta illud : . Et lingua meditabitur ju- stitiam tuam, tota die laudem tuam ***., Deserta porro historice quidem ideo ait, quod urbem ipsam, multis post admissum in Christum facinus absum- ptis, plurimum occupavit solitudo. Sin autem ca ad mentem sensumque interiorein referantur ; Ecclesia significabitur, quæ virorum quidem nu- mero exigua primum, infinita autem multitudine deinceps aucta est; unde sunt hæc ad illam verba : • Eleva circum oculos tuos 87., Tale et illud: • Quoniam plures liberi desertæ, quam virum ha- cum Dominum brachium suum revelaturum ait: • A quos in hunc modum Isaias etiam alloquitur : « Su- bentis ". » Qui autem istud futurum sit, exponit, quibus verbis unigeniti Filii adventum gentibus omnibus clarum apertumque fore significavit. Isa. XI, 9. * Philipp. 18, 1. ss Act. 11, 41. XXXIV, - C D " Quando igitur Sionem et Jerusalem alloquitur, quæ dicta sunt ad gentium vocationem referuntur. Fuit enim alias quidem apud illos pium vitæ insti- tutum ; alias etiam apud gentes; quæ certe Sionis et Hierosolymorum nominibus significantur. Quo- niam itaque hominibus semper constitit ejusmodi Dei civitas ; nihil interest Jerusalemne, an Sion des lectos ejusmodi nuncupes. Deinceps apostolos ab incredulo el impuro populo recedere propheticus jubet spiritus; el Domini vasa, eorum quæ a Do- mino selecta sunt, corpora appellat; aut ipsa etiam Novi Testamenti Evangelia, quæ Judæorum relicta infidelitate, portare præcipit, et ab horum societate abstinere. Neque enim lucis et tenebrarum ulla potest esse communio, neque fideli cum infideli societas s. Hinc est igitur, quod Galatis, qui ad legis cultum rediissent, ita succenset Paulus : c Adeo- ne stulti estis, ut, cum spiritu inceperitis, nunc carne consummemini " ? » Circumcidebantur cnim, qui ss Act. xvi, seqq. Psal. XLIX, 3. * Psal. VARIE LECTIONES. 28. 's Isa. xLix, 18. ss Isa. LIV 1. 591] Cor, vi, 14, 15. ce Galat. 111, 5.

Α τελεῖσθε; ο περιετέμνοντο γὰρ ἤδη πιστεύσαντες. Σκεύη δὲ ἔχουσι καθ᾿ ἕτερον τρόπον, οἵτινες τῆς θείας αὐτοῦ φύσεως κοινωνοί γεγονότες, τοῦ θείου Πνεύματος τὰ χαρίσματα σκευοφοροῦσε Χριστῷ, Παύλῳ πειθόμενοι λέγοντι · Ἐνδύσασθε τὴν παν οπλίαν τοῦ Θεοῦ. Αὕτη δέ ἐστιν ὁ θώραξ τῆς δικαιο- σύνης, ή περικεφαλαία τοῦ σωτηρίου, ὁ θυρεὸς τῆς πίστεως, ἡ μάχαιρα τοῦ Πνεύματος, ὅ ἐστι ῥῆμα Θεοῦ, δι᾿ ὧν ἑαυτῶν τε προασπίζουσι, καὶ τῶν ὑπὸ χεῖρα λαῶν. Πλὴν οὐ μετὰ ταραχῆς ἐξελεύσεσθε φησίν. Οὐ γὰρ ὡς ἐλαυνόμενοι προῆλθον εἰς τὴν περίοδον τῶν ἐθνῶν, ἢ · καὶ τοῦτο πεπόνθασι, προαιρέσει δὲ καὶ προθυμίᾳ μαθητεῦσαι πάντα και λευσθέντες τὰ ἔθνη ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ. Σὺν εἰρήνῃ δὲ τὴν πορείαν ἐποιοῦντο ἔχοντες συνόντα τὸν εἰρη κότα αὐτοῖς· « Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι πάσας τάς ἡμέρας, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος.» Ο δὴ καὶ νῦν δηλοῖ τὸν Προπορεύσεται πρὸ ὑμῶν Κύριος. Τινὲς δέ φασιν, ὡς τῆς ἰδίας ἐπιμελεῖσθαι προστάτ τει ψυχῆς, καὶ πρὸ τῶν τόπων ἀποστῆναι τῶν ἠθῶν τῶν Χαλδαϊκῶν, ὃ δὴ καὶ τοῖς Λευίταις παρεγγυάται τοῖς τὰ ἅγια μετακομίζουσι. Περὶ δὲ τῶν μελλόν των ώς ήδη γεγονότων συνήθως φησὶν ἡ Γραφή · ὡς καὶ Δαβίδ πρὶν τὴν πόλιν ἁλῶναι καὶ τὸν νεών ἔφασκεν· ι Ο Θεός, ήλθοσαν ἔθνη εἰς τὴν κληρονο μίαν σου, » καὶ τὰ ἑξῆς. Τὴν δὲ ἐπάνοδον αὐτῶν ἔσεσθαι μετ' εἰρήνης δηλοῖ, ἣν μεθ' ηρεμίας καὶ σχολῆς δορυφορούμενοι κατὰ τὸ πρόσταγμα Κύρου πεποίηνται, συμμαχοῦντος αὐτοῖς τοῦ Θεοῦ, καὶ πρὸς τὴν ἰδίαν συνάγοντος πόλιν. :γ -ιε΄. Ἰδοὺ συνήσει ὁ παῖς μου, καὶ ὑψωθήσε ται, καὶ δοξασθήσεται, σφόδρα. Ον τρόπον ἐκστήσονται ἐπὶ σὲ πολλοὶ, οὕτω αδοξήσει ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων τὸ εἶδός σου. Καὶ ἡ δόξα σου ἀπὸ υἱῶν ἀνθρώπων, κ. τ. λ. • Ἀντὶ τοῦ συνήσει ὁ παῖς μου, Ακύλας ἐξέδω κεν• Επιστημονισθήσεται δοῦλός μου. Καὶ ὁ Σύμμαχος · Δουλός μου. Περὶ τούτου δὲ τοῦ παι- δὸς ἢ δούλου καὶ πρότερον ἔλεγεν · ι Ἰδοὺ ὁ παῖς μου, ἀντιλήψομαι αὐτοῦ. » Καὶ μετ' ὀλίγα ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἔθνη ἐλπιοῦσιν. » Οἷς πάλιν ἐπιφέρει· ι Καὶ ἔδωκά σε εἰς διαθήκην γένους, εἰς φῶς ἐθνῶν. » Καὶ προϊὼν αὖθις· « Γενεσθέ μοι μάρτυρες, κἀγὼ μάρτυς, λέγει Κύριος ὁ Θεὸς, καὶ ὁ παῖς ἂν ἐξελεξάμην. . Τὰ δὲ παρόντα τοῖς πρὸ βραχέος ακόλουθα, ἐν οἷς ἔλεγεν, « Ὅτι ἐγώ εἰμι αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι, ο καὶ τὰ ἐφεξῆς. Ἐν οἷς περὶ τῆς ἐπιδημίας αὐτοῦ, καὶ τῆς τῶν εὐαγγελι στῶν αὐτοψίας εἰπὼν, νῦν ὅπως ἐν ἀνθρώποις φα νήσεται δείκνυσιν ὁ εἰπών· Αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι Τὸ ἀνθρώπινον εἴρηται δοῦλος ὁ κατὰ φύσιν υἱὸς, δοξάζεσθαι τε διὰ τῆς ἀναστάσεως, ὑψοῦσθαί τε διὰ τῆς ἀναλήψεως. Τὰ γὰρ εὐφημότερα προειπών, τὰ περὶ τοῦ πάθους αὐτοῖς ἐπενήνοχεν. Καὶ τὸ συνήσει δὲ, ἤγουν ἐπιστημονισθήσεται, τοῖς ἀν • σε σε γρ. εί. η ῖσι κατὰ δέ. PROCOPH GAZ.EI · fidem prius fuerant amplexi. Habent autem ctvasa, alio modo ii, qui divinæ naturæ participes effecti Spiritus sancti dona gestant, Paulumque audiunt armaturam Dei induere præcipientem ; ipsam nimirum justitiæ loricam, ipsam salutis galeam, ipsum fidei scutum, ipsum denique Spiritus gladium, quod est Dei verbum ; quibus nos subditosque populos prolegimus. Caeterum, Non cum tumultu, in- quit, exituri estis. Non enim tanquam fugere coacti in viam gentium abierunt * (quanquam et id passi sunt), sed spontanei et alacres ; qui gentes omnes in ejus nomine docere jussi fuerani 63. In pace autem iter faciebant, cum eum haberent comitem, qui se cum illis futurum diebus omnibus ad sæculi usque consummationem fuerat pollici- tus *, quod certe verbis istis, Præcedet vos Domi- nus, hoc loco demonstratur. Aiunt nonnulli de sua enjusque animæ salute curanda, deque Chal- dæorum moribus prius, quam de locis relinquen- dis præcipere, quod certe et Levitis ipsis, quibus sacra gestare incumbit, denuntiatur. Est vero de futuris, tanquam jam evenerint, Scriptura loqui usitatum. Sic et David ipse, priusquam civitatem et templum capi contingeret, canebat: Deus, vene- runt gentes in hæreditatem tuam ", et quæ dein- ceps. Fore autem eorum cum pace reditum signi- Acavit, quo tandem et ipsi in otio et tranquillitate, mijecto per Cyrum præsilio, Deoque ipso opitu- lante, et in propriam civitatem simul deducente, politi sunt. et VERS. 15-15. Ecce intelliget puer meus, exaltabitur, et glorificabitur valde. Sicut stupebunt super te multi, sic in gloria erit ab hominibus spe- cies tua, el gloria tua a filiis hominum, etc. B C Kal Quod hic, Intelliget puer meus, habetur, Eru- dietur servus meus, Aquilas et Symmachus interpre- tantur. De hocque, sive puerum eum, sive servum nomines, superius illud fuit, quod : ‹ Ecce puer meus, apprehendam eum *, » dictum est. Et paulo post : ‹ Et in nomine ejus gentes sperabunt 67, › Et rursum Et dedi te in testamentum generis, in lucem gentium 68. » Et postea : e Estote mihi testes, et ego testis, dicit Dominus, et puer quem elegi “. Conveniunt autem ista cumn superioribus, ubi, D P. Quia ego ipse, qui loquor adsum 70, et quæ deinceps, dicebat : in quibus, ubi de suo adventu, deque oculata evangelistarum fide disputavit ; quo pacto jam sit mortalibus appariturus, qui se, qui loquitur, adesse significavit, ostendit. Dicitur vero secundum humanitatem esse servus, natura alioquin filius, et per resurrectionem glorificari, perque as- sumptionem elevari. Qui enim ante plausibiliora dixerat, eisdent quæ sunt de morte toleranda, ad- jungit, et intelligendi, sive erudiendi verbum cum Ephes. vi, 11-16. Matth. x, 5. Matth. xxviii, 20. * ibid. Psal. LXXVIII, 4. Isa. XLII, 1. Isa. XLIX, 8. Isa. LV, 4. Isa. Lit, 6. sr ibid. 12. ° VARIE LECTIONES.

Α τελεῖσθε; ο περιετέμνοντο γὰρ ἤδη πιστεύσαντες. Σκεύη δὲ ἔχουσι καθ᾿ ἕτερον τρόπον, οἵτινες τῆς θείας αὐτοῦ φύσεως κοινωνοί γεγονότες, τοῦ θείου Πνεύματος τὰ χαρίσματα σκευοφοροῦσε Χριστῷ, Παύλῳ πειθόμενοι λέγοντι · Ἐνδύσασθε τὴν παν οπλίαν τοῦ Θεοῦ. Αὕτη δέ ἐστιν ὁ θώραξ τῆς δικαιο- σύνης, ή περικεφαλαία τοῦ σωτηρίου, ὁ θυρεὸς τῆς πίστεως, ἡ μάχαιρα τοῦ Πνεύματος, ὅ ἐστι ῥῆμα Θεοῦ, δι᾿ ὧν ἑαυτῶν τε προασπίζουσι, καὶ τῶν ὑπὸ χεῖρα λαῶν. Πλὴν οὐ μετὰ ταραχῆς ἐξελεύσεσθε φησίν. Οὐ γὰρ ὡς ἐλαυνόμενοι προῆλθον εἰς τὴν περίοδον τῶν ἐθνῶν, ἢ · καὶ τοῦτο πεπόνθασι, προαιρέσει δὲ καὶ προθυμίᾳ μαθητεῦσαι πάντα και λευσθέντες τὰ ἔθνη ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ. Σὺν εἰρήνῃ δὲ τὴν πορείαν ἐποιοῦντο ἔχοντες συνόντα τὸν εἰρη κότα αὐτοῖς· « Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι πάσας τάς ἡμέρας, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος.» Ο δὴ καὶ νῦν δηλοῖ τὸν Προπορεύσεται πρὸ ὑμῶν Κύριος. Τινὲς δέ φασιν, ὡς τῆς ἰδίας ἐπιμελεῖσθαι προστάτ τει ψυχῆς, καὶ πρὸ τῶν τόπων ἀποστῆναι τῶν ἠθῶν τῶν Χαλδαϊκῶν, ὃ δὴ καὶ τοῖς Λευίταις παρεγγυάται τοῖς τὰ ἅγια μετακομίζουσι. Περὶ δὲ τῶν μελλόν των ώς ήδη γεγονότων συνήθως φησὶν ἡ Γραφή · ὡς καὶ Δαβίδ πρὶν τὴν πόλιν ἁλῶναι καὶ τὸν νεών ἔφασκεν· ι Ο Θεός, ήλθοσαν ἔθνη εἰς τὴν κληρονο μίαν σου, » καὶ τὰ ἑξῆς. Τὴν δὲ ἐπάνοδον αὐτῶν ἔσεσθαι μετ' εἰρήνης δηλοῖ, ἣν μεθ' ηρεμίας καὶ σχολῆς δορυφορούμενοι κατὰ τὸ πρόσταγμα Κύρου πεποίηνται, συμμαχοῦντος αὐτοῖς τοῦ Θεοῦ, καὶ πρὸς τὴν ἰδίαν συνάγοντος πόλιν. :γ -ιε΄. Ἰδοὺ συνήσει ὁ παῖς μου, καὶ ὑψωθήσε ται, καὶ δοξασθήσεται, σφόδρα. Ον τρόπον ἐκστήσονται ἐπὶ σὲ πολλοὶ, οὕτω αδοξήσει ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων τὸ εἶδός σου. Καὶ ἡ δόξα σου ἀπὸ υἱῶν ἀνθρώπων, κ. τ. λ. • Ἀντὶ τοῦ συνήσει ὁ παῖς μου, Ακύλας ἐξέδω κεν• Επιστημονισθήσεται δοῦλός μου. Καὶ ὁ Σύμμαχος · Δουλός μου. Περὶ τούτου δὲ τοῦ παι- δὸς ἢ δούλου καὶ πρότερον ἔλεγεν · ι Ἰδοὺ ὁ παῖς μου, ἀντιλήψομαι αὐτοῦ. » Καὶ μετ' ὀλίγα ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἔθνη ἐλπιοῦσιν. » Οἷς πάλιν ἐπιφέρει· ι Καὶ ἔδωκά σε εἰς διαθήκην γένους, εἰς φῶς ἐθνῶν. » Καὶ προϊὼν αὖθις· « Γενεσθέ μοι μάρτυρες, κἀγὼ μάρτυς, λέγει Κύριος ὁ Θεὸς, καὶ ὁ παῖς ἂν ἐξελεξάμην. . Τὰ δὲ παρόντα τοῖς πρὸ βραχέος ακόλουθα, ἐν οἷς ἔλεγεν, « Ὅτι ἐγώ εἰμι αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι, ο καὶ τὰ ἐφεξῆς. Ἐν οἷς περὶ τῆς ἐπιδημίας αὐτοῦ, καὶ τῆς τῶν εὐαγγελι στῶν αὐτοψίας εἰπὼν, νῦν ὅπως ἐν ἀνθρώποις φα νήσεται δείκνυσιν ὁ εἰπών· Αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι Τὸ ἀνθρώπινον εἴρηται δοῦλος ὁ κατὰ φύσιν υἱὸς, δοξάζεσθαι τε διὰ τῆς ἀναστάσεως, ὑψοῦσθαί τε διὰ τῆς ἀναλήψεως. Τὰ γὰρ εὐφημότερα προειπών, τὰ περὶ τοῦ πάθους αὐτοῖς ἐπενήνοχεν. Καὶ τὸ συνήσει δὲ, ἤγουν ἐπιστημονισθήσεται, τοῖς ἀν • σε σε γρ. εί. η ῖσι κατὰ δέ. PROCOPH GAZ.EI · fidem prius fuerant amplexi. Habent autem ctvasa, alio modo ii, qui divinæ naturæ participes effecti Spiritus sancti dona gestant, Paulumque audiunt armaturam Dei induere præcipientem ; ipsam nimirum justitiæ loricam, ipsam salutis galeam, ipsum fidei scutum, ipsum denique Spiritus gladium, quod est Dei verbum ; quibus nos subditosque populos prolegimus. Caeterum, Non cum tumultu, in- quit, exituri estis. Non enim tanquam fugere coacti in viam gentium abierunt * (quanquam et id passi sunt), sed spontanei et alacres ; qui gentes omnes in ejus nomine docere jussi fuerani 63. In pace autem iter faciebant, cum eum haberent comitem, qui se cum illis futurum diebus omnibus ad sæculi usque consummationem fuerat pollici- tus *, quod certe verbis istis, Præcedet vos Domi- nus, hoc loco demonstratur. Aiunt nonnulli de sua enjusque animæ salute curanda, deque Chal- dæorum moribus prius, quam de locis relinquen- dis præcipere, quod certe et Levitis ipsis, quibus sacra gestare incumbit, denuntiatur. Est vero de futuris, tanquam jam evenerint, Scriptura loqui usitatum. Sic et David ipse, priusquam civitatem et templum capi contingeret, canebat: Deus, vene- runt gentes in hæreditatem tuam ", et quæ dein- ceps. Fore autem eorum cum pace reditum signi- Acavit, quo tandem et ipsi in otio et tranquillitate, mijecto per Cyrum præsilio, Deoque ipso opitu- lante, et in propriam civitatem simul deducente, politi sunt. et VERS. 15-15. Ecce intelliget puer meus, exaltabitur, et glorificabitur valde. Sicut stupebunt super te multi, sic in gloria erit ab hominibus spe- cies tua, el gloria tua a filiis hominum, etc. B C Kal Quod hic, Intelliget puer meus, habetur, Eru- dietur servus meus, Aquilas et Symmachus interpre- tantur. De hocque, sive puerum eum, sive servum nomines, superius illud fuit, quod : ‹ Ecce puer meus, apprehendam eum *, » dictum est. Et paulo post : ‹ Et in nomine ejus gentes sperabunt 67, › Et rursum Et dedi te in testamentum generis, in lucem gentium 68. » Et postea : e Estote mihi testes, et ego testis, dicit Dominus, et puer quem elegi “. Conveniunt autem ista cumn superioribus, ubi, D P. Quia ego ipse, qui loquor adsum 70, et quæ deinceps, dicebat : in quibus, ubi de suo adventu, deque oculata evangelistarum fide disputavit ; quo pacto jam sit mortalibus appariturus, qui se, qui loquitur, adesse significavit, ostendit. Dicitur vero secundum humanitatem esse servus, natura alioquin filius, et per resurrectionem glorificari, perque as- sumptionem elevari. Qui enim ante plausibiliora dixerat, eisdent quæ sunt de morte toleranda, ad- jungit, et intelligendi, sive erudiendi verbum cum Ephes. vi, 11-16. Matth. x, 5. Matth. xxviii, 20. * ibid. Psal. LXXVIII, 4. Isa. XLII, 1. Isa. XLIX, 8. Isa. LV, 4. Isa. Lit, 6. sr ibid. 12. ° VARIE LECTIONES.

θρωπίνοις μέτροις ἁρμόττει. Αναλαβὼν γὰρ δούλου μορφήν, δι' ήν και λέγεται δοῦλος, πάσης αὐτὴν σοφίας ἐπλήρωσεν. Πῶς γὰρ οὐκ ἔμελλεν αὐτοεπι- στήμη καὶ λόγος ὑπάρχων, καὶ ἧς ἀνείληφε σαρκός δι᾿ ἄκραν ἔνωσιν ὑπάρχων ἀχώριστος ; Οὐδὲν οὖν ἐν τοῖς ὑπὲρ ἡμῶν γεγονόσιν ἀσύνετον. Κατὰ γὰρ τὸν Δαβίδ, « Πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησεν.ο Διδ, φασί τινες, ὑψοῦται παρ' ἡμῶν ὡς Θεός, καὶ δοξάζεται. Προ στεύοντες γὰρ εἰς αὐτὸν, Σωτῆρα καλοῦμεν, καὶ Λυτρωτήν, Θεόν τε, καὶ Κύριον. Οἷς ἐπιλέγει· “Ον τρόπον ἐκστήσονται ἐπὶ σὲ πολλοί. "Η, κατά Θεοδοτίωνα, δν τρόπον ἐθαύμασαν. Μέχρι γάρ α οἱ μὴ πιστεύοντες τὸ ταπεινὸν αὐτοῦ τῆς εἰς ἀνθρώ- πους παρόδου θαυμάζουσιν, ἀμηχανοῦντες πῶς ἄν- θρωπος γεγονώς εὐτελῆς τε καὶ ἄδοξος (ἐκάλουν γὰρ αὐτὸν Σαμαρείτην, φάγον τε, καὶ μέθυσον, καὶ ἐκ Β πορνείας γεγενημένον, καὶ ἁμαρτωλόν), ἀνωτέρω τῶν πολεμεῖν αὐτὸν πειρωμένων καθίσταται. Οἱ δὲ πιστοί, καὶ τὰ ἔθνη, θαυμάζουσι προσ- κυνοῦντες αὐτοῦ τὴν θεότητα, τὴν οἰκονομίαν κατα- πληττόμενοι· ὁποῖος ἦν ᾿Αμβακούμ λέγων· « Κύριε, εἰσακήκοα τὴν ἀκοὴν σου, καὶ ἐφοβήθην. Κατενόησα τὰ ἔργα σου, καὶ ἐξέστην. » βασιλεῖς δὲ, μετὰ τὰς κατ' αὐτοῦ βλασφημίας, καὶ τὸ διώξαι τὴν Ἐκκλη- σίαν αὐτοῦ, μηδὲν ὀνήσαντες ἐσιώπησαν, τῆς αὐτοῦ διδασκαλίας ἡττώμενοι. Ἐπεὶ καὶ ἄλλοι ἄλλαις θεηλάτοις ἀντὶ τούτων ἠλαύνοντο μάστιξιν, διά σε μὲν ἐσίγων. Οἱ δὲ διατάγμασι τὰς Εκκλησίας ἀν εγείρειν ἐκέλευον, καὶ τὰ συνήθη ποιεῖν ἐν αὐταῖς · τούτους δὲ τοὺς πιστοὺς καὶ ἀπίστους ἀντιδιαιρῶν ἐπιφέρει · Οἷς οὐκ ἀνηγγέλη περὶ αὐτοῦ, ὄψον- ται τοῖς ἐκ περιτομῆς ἀντιδιαστέλλων τοὺς ἐθνι κούς. Οἱ μὲν γὰρ νόμον καὶ προφήτας εἶχον · καὶ πρώτοις ἐκήρυξεν ἐλθὼν ἐπὶ τὰ ἀπολωλότα πρόβατα Ἰσραήλ. Οἱ δὲ τούτων ἦσαν ἀνήκοοι. Καὶ ὅμως τὴν ἐξ αὐτοῦ σωτηρίαν τε έανται, τοῖς τῆς ψυχῆς ὄμο μασιν αὐτὸν θεασάμενοι, καὶ τὴν αὐτοῦ συνέντες διδασκαλίαν, ὡς ἐκείνοις ἁρμόσαι τὴν προφητείαν τήν· ο 'Ακοῇ ἀκούσετε, καὶ οὐ μὴ συνῆτε. » Καί· Βλέποντες βλέψετε, καὶ οὐ μὴ ἴδητε. Τούτοις δὲ τοῦ Σωτῆρος τὸν λόγον εἰπόντος, ο Μακάριοι οἱ μὴ ἰδόν τες καὶ πιστεύσαντες · περὶ ὧν τὸ συνῆκανε ὁ προφήτης φησίν. Ρίζα γὰρ συνέσεως ἡ πίστις· «Εάν γὰρ μὴ πιστεύσητε, φησίν, οὐδ᾽ οὐ μὴ συνῆτε. » δὴ καὶ θαῦμα τοῖς προφήταις παρείχε. ⋅ • ΚΕΦΑΛ. ΝΙ. α' ιβ'. Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν, καὶ ὁ βραχίων Κυρίου τίνι ἀπεκαλύφθη ; 'Ανηγγείλα- μεν ὡς παιδίον ἐναντίον αὐτοῦ, ὡς ῥίζα ἐν γῇ διψώσῃ· οὐκ ἔστιν εἶδος αὐτῷ, οὐδὲ δόξα. Καὶ εἴδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος, οὐδὲ κάλ λος. ᾿Αλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον, καὶ ἐκλεῖπον παρὰ πάντας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, κ. τ. λ. * Πισ. 1. νῦν. η ισ. συνήσουσιν. 2:17 COMMENTARII IN ISAIAM. A humanitatis ratione copulat. Nam cum servi per- sonam induisset ( unde et servus appellatur), omni eam sapientia complevit. Qui enim non illud emce- ret, qui sapientia ipsa, verbumque exsistit, neque ab ea carne, quam assumpsit, propter unionis ex- cellentiam, potest separari ? Fist ergo in iis qua no- stri causa præstitit, nihil prorsus ignoranter effe- ctum. Auctore enim Davide, Omnia in sapientia fecit " ; » et ob id, aiunt nonnulli, exaltatur a no- bis, tanquam Deus, et glorificatur. Qui enim in eum credimus, eumdem Salvatorem et Redempto- rem, Deumque et Dominum nuncupamus. Sequi- tur deinde, Sicut stupebunt super te multi: vel, ut Theodotio interpretatur, Sicut mirati sunt. Ad hæc enim usque tempora qui a fide alieni sunt, humi- lem hujus ad homines accessum demirantur, animi cogitatione obstupefacti, qui homo factus le- nuis et abjectus ( eumdem enim et Samaritanum, el edacem, et temulentum, et adulterio procreatum, et peccatorem vocitabant 74) illis ipsis, a quibus impugnabatur, superior evaserit. Qui autem fidem amplexi sunt, ipsæque adeo gentes, ita eum demirantur, ut ejus adorata divini- tate ad œconomiæ meditationem percellantur. Talis fuit Habacum, cujus ista sunt : Domine, audivi au- ditum tuum et timui. Cogitavi opera lua, et ob- stupui ". » Reges porro, post editas in eum bia- sphemias, post ejusdem impugnatam Ecclesiam, cum nihil proficerent, ipsius doctrina superati ta- cuerunt: cum plagis quidem aliis alii divinitus istorum nomine impetiti, propter te tacuerunt: alii › C autem edictis Ecclesias excitari, et in ers usitata "O D Psal. culi, 24. 73. Joan, vm, ; Matth. xr, 19. 24. fieri curaverint. Sed fideles istos ab infidelibus se- parans, addit : Quibus non est annuntiatum de eo, videbunt; ut circumcisos a gentibus distingueret. Habuerunt enim illi leg m et prophetas " ; illisque primum, qui venerat, in ovium Israelis gratiam, quæ perierant, annuntiavit : cum nullo isti lo- rum audito, salutem tamen ab eo pendere animad- verterint, animique oculis ipsum intuiti, ejus lem doctrinam ita intellexerunt, ut bene illis conveniat propheticum istud: c Auditu audietis, et non intel- ligetis ”.› Et : « Videntes aspicietis, et non videbi- tis 7.› Istis autem alia Salvatoris vox dicentis: Beati , De quibus qui non viderunt et crediderunt 78. verbum intellexerunt,quod a propheta additur, intelli- gendum est. Est enim fides intelligentiæ radix ; quia, • Nisi credideritis, inquit, non intelligelis '., Quod certe etiam prophetis causam admirationis attulit. CAP. LIII. VERS.1-12.Domine, quis credidit auditui nostro ? et brachium Domini, cui patefactum est ? Annuntia- mus quasi parvulum in conspectu ejus, sicut radix in terra sitiente. Non est species ei, neque gloria, et vidimus eum et non habebat speciem, neque decorem, sed species ejus inhonorata, et deficiens præ filiis hominum, etc. Habac. 111, 16. Isa. VI, 9. ibid. Joan. xx, 29. Isa. vii, 9. VARIE LECTIONES. 7* Luc. xvi, 29. Matth. XV,

θρωπίνοις μέτροις ἁρμόττει. Αναλαβὼν γὰρ δούλου μορφήν, δι' ήν και λέγεται δοῦλος, πάσης αὐτὴν σοφίας ἐπλήρωσεν. Πῶς γὰρ οὐκ ἔμελλεν αὐτοεπι- στήμη καὶ λόγος ὑπάρχων, καὶ ἧς ἀνείληφε σαρκός δι᾿ ἄκραν ἔνωσιν ὑπάρχων ἀχώριστος ; Οὐδὲν οὖν ἐν τοῖς ὑπὲρ ἡμῶν γεγονόσιν ἀσύνετον. Κατὰ γὰρ τὸν Δαβίδ, « Πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησεν.ο Διδ, φασί τινες, ὑψοῦται παρ' ἡμῶν ὡς Θεός, καὶ δοξάζεται. Προ στεύοντες γὰρ εἰς αὐτὸν, Σωτῆρα καλοῦμεν, καὶ Λυτρωτήν, Θεόν τε, καὶ Κύριον. Οἷς ἐπιλέγει· “Ον τρόπον ἐκστήσονται ἐπὶ σὲ πολλοί. "Η, κατά Θεοδοτίωνα, δν τρόπον ἐθαύμασαν. Μέχρι γάρ α οἱ μὴ πιστεύοντες τὸ ταπεινὸν αὐτοῦ τῆς εἰς ἀνθρώ- πους παρόδου θαυμάζουσιν, ἀμηχανοῦντες πῶς ἄν- θρωπος γεγονώς εὐτελῆς τε καὶ ἄδοξος (ἐκάλουν γὰρ αὐτὸν Σαμαρείτην, φάγον τε, καὶ μέθυσον, καὶ ἐκ Β πορνείας γεγενημένον, καὶ ἁμαρτωλόν), ἀνωτέρω τῶν πολεμεῖν αὐτὸν πειρωμένων καθίσταται. Οἱ δὲ πιστοί, καὶ τὰ ἔθνη, θαυμάζουσι προσ- κυνοῦντες αὐτοῦ τὴν θεότητα, τὴν οἰκονομίαν κατα- πληττόμενοι· ὁποῖος ἦν ᾿Αμβακούμ λέγων· « Κύριε, εἰσακήκοα τὴν ἀκοὴν σου, καὶ ἐφοβήθην. Κατενόησα τὰ ἔργα σου, καὶ ἐξέστην. » βασιλεῖς δὲ, μετὰ τὰς κατ' αὐτοῦ βλασφημίας, καὶ τὸ διώξαι τὴν Ἐκκλη- σίαν αὐτοῦ, μηδὲν ὀνήσαντες ἐσιώπησαν, τῆς αὐτοῦ διδασκαλίας ἡττώμενοι. Ἐπεὶ καὶ ἄλλοι ἄλλαις θεηλάτοις ἀντὶ τούτων ἠλαύνοντο μάστιξιν, διά σε μὲν ἐσίγων. Οἱ δὲ διατάγμασι τὰς Εκκλησίας ἀν εγείρειν ἐκέλευον, καὶ τὰ συνήθη ποιεῖν ἐν αὐταῖς · τούτους δὲ τοὺς πιστοὺς καὶ ἀπίστους ἀντιδιαιρῶν ἐπιφέρει · Οἷς οὐκ ἀνηγγέλη περὶ αὐτοῦ, ὄψον- ται τοῖς ἐκ περιτομῆς ἀντιδιαστέλλων τοὺς ἐθνι κούς. Οἱ μὲν γὰρ νόμον καὶ προφήτας εἶχον · καὶ πρώτοις ἐκήρυξεν ἐλθὼν ἐπὶ τὰ ἀπολωλότα πρόβατα Ἰσραήλ. Οἱ δὲ τούτων ἦσαν ἀνήκοοι. Καὶ ὅμως τὴν ἐξ αὐτοῦ σωτηρίαν τε έανται, τοῖς τῆς ψυχῆς ὄμο μασιν αὐτὸν θεασάμενοι, καὶ τὴν αὐτοῦ συνέντες διδασκαλίαν, ὡς ἐκείνοις ἁρμόσαι τὴν προφητείαν τήν· ο 'Ακοῇ ἀκούσετε, καὶ οὐ μὴ συνῆτε. » Καί· Βλέποντες βλέψετε, καὶ οὐ μὴ ἴδητε. Τούτοις δὲ τοῦ Σωτῆρος τὸν λόγον εἰπόντος, ο Μακάριοι οἱ μὴ ἰδόν τες καὶ πιστεύσαντες · περὶ ὧν τὸ συνῆκανε ὁ προφήτης φησίν. Ρίζα γὰρ συνέσεως ἡ πίστις· «Εάν γὰρ μὴ πιστεύσητε, φησίν, οὐδ᾽ οὐ μὴ συνῆτε. » δὴ καὶ θαῦμα τοῖς προφήταις παρείχε. ⋅ • ΚΕΦΑΛ. ΝΙ. α' ιβ'. Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν, καὶ ὁ βραχίων Κυρίου τίνι ἀπεκαλύφθη ; 'Ανηγγείλα- μεν ὡς παιδίον ἐναντίον αὐτοῦ, ὡς ῥίζα ἐν γῇ διψώσῃ· οὐκ ἔστιν εἶδος αὐτῷ, οὐδὲ δόξα. Καὶ εἴδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος, οὐδὲ κάλ λος. ᾿Αλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον, καὶ ἐκλεῖπον παρὰ πάντας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, κ. τ. λ. * Πισ. 1. νῦν. η ισ. συνήσουσιν. 2:17 COMMENTARII IN ISAIAM. A humanitatis ratione copulat. Nam cum servi per- sonam induisset ( unde et servus appellatur), omni eam sapientia complevit. Qui enim non illud emce- ret, qui sapientia ipsa, verbumque exsistit, neque ab ea carne, quam assumpsit, propter unionis ex- cellentiam, potest separari ? Fist ergo in iis qua no- stri causa præstitit, nihil prorsus ignoranter effe- ctum. Auctore enim Davide, Omnia in sapientia fecit " ; » et ob id, aiunt nonnulli, exaltatur a no- bis, tanquam Deus, et glorificatur. Qui enim in eum credimus, eumdem Salvatorem et Redempto- rem, Deumque et Dominum nuncupamus. Sequi- tur deinde, Sicut stupebunt super te multi: vel, ut Theodotio interpretatur, Sicut mirati sunt. Ad hæc enim usque tempora qui a fide alieni sunt, humi- lem hujus ad homines accessum demirantur, animi cogitatione obstupefacti, qui homo factus le- nuis et abjectus ( eumdem enim et Samaritanum, el edacem, et temulentum, et adulterio procreatum, et peccatorem vocitabant 74) illis ipsis, a quibus impugnabatur, superior evaserit. Qui autem fidem amplexi sunt, ipsæque adeo gentes, ita eum demirantur, ut ejus adorata divini- tate ad œconomiæ meditationem percellantur. Talis fuit Habacum, cujus ista sunt : Domine, audivi au- ditum tuum et timui. Cogitavi opera lua, et ob- stupui ". » Reges porro, post editas in eum bia- sphemias, post ejusdem impugnatam Ecclesiam, cum nihil proficerent, ipsius doctrina superati ta- cuerunt: cum plagis quidem aliis alii divinitus istorum nomine impetiti, propter te tacuerunt: alii › C autem edictis Ecclesias excitari, et in ers usitata "O D Psal. culi, 24. 73. Joan, vm, ; Matth. xr, 19. 24. fieri curaverint. Sed fideles istos ab infidelibus se- parans, addit : Quibus non est annuntiatum de eo, videbunt; ut circumcisos a gentibus distingueret. Habuerunt enim illi leg m et prophetas " ; illisque primum, qui venerat, in ovium Israelis gratiam, quæ perierant, annuntiavit : cum nullo isti lo- rum audito, salutem tamen ab eo pendere animad- verterint, animique oculis ipsum intuiti, ejus lem doctrinam ita intellexerunt, ut bene illis conveniat propheticum istud: c Auditu audietis, et non intel- ligetis ”.› Et : « Videntes aspicietis, et non videbi- tis 7.› Istis autem alia Salvatoris vox dicentis: Beati , De quibus qui non viderunt et crediderunt 78. verbum intellexerunt,quod a propheta additur, intelli- gendum est. Est enim fides intelligentiæ radix ; quia, • Nisi credideritis, inquit, non intelligelis '., Quod certe etiam prophetis causam admirationis attulit. CAP. LIII. VERS.1-12.Domine, quis credidit auditui nostro ? et brachium Domini, cui patefactum est ? Annuntia- mus quasi parvulum in conspectu ejus, sicut radix in terra sitiente. Non est species ei, neque gloria, et vidimus eum et non habebat speciem, neque decorem, sed species ejus inhonorata, et deficiens præ filiis hominum, etc. Habac. 111, 16. Isa. VI, 9. ibid. Joan. xx, 29. Isa. vii, 9. VARIE LECTIONES. 7* Luc. xvi, 29. Matth. XV,

Διόπερ ἐπάγει · Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκο ἡμῶν ; ἄμφω γὰρ ἐθαύμαζον, καὶ τῶν Ἰουδαίων τὴν ἀπιστίαν, καὶ τῶν ἐθνῶν τὴν ἐπιστροφήν. Καὶ τίνι ὁ βραχίων ἀπεκαλύφθη Κυρίου ; τίνι δὲ, διὰ τῶν προλαβόντων ἐδήλωσε, λέγων· καὶ ἀποκαλύψει Κύριος ὁ Θεὸς τὸν βραχίονα τὸν ἅγιον αὐτοῦ ἐνα ώπιον πάντων τῶν ἐθνῶν, δηλαδὴ τὸν Μονογενῆ. Ἐκεῖνοι γὰρ, ὡς τῷ Χριστῷ, οὕτω καὶ πάλαι τοῖς προφήταις αὐτὸν προκηρύττουσιν ἔλεγον· ᾿Αλλὰ ἡμῖν λαλεῖτε καὶ ἀναγγέλλετε ἡμῖν ἑτέραν πλάνησιν. Ὡς καὶ τὸν Ἱερεμίαν λέγειν· Οὔτε ὠφέλησα, οὔτε ὠφέ λησέ με οὐδείς. Καὶ τὸν προφητικὸν δὲ χορόν, εα- τρεύσαμεν, λέγειν, τὴν Βαβυλῶνα, καὶ οὐκ ἰάθη· ἐγὼ καταλίπωμεν αὐτήν. » Τὴν Ἱερουσαλὴμ καλέσαντα Βαβυλῶνα, ὡς τῆς ἐθνῶν ἀσεβείας μηδὲν διαφέρουσαν, μηδὲ τοῦ νόμου ποιουμένην φροντίδα. Ταῦτα τοίνυν ὁ προφήτης ἀποθαυμάσας, διηγηματικῶς λοιπὸν τοῦ προλεχθέντος παιδίου τὴν εἰς· ἀνθρώπους παρίστησι πάροδον λέγων· Ανηγγείλαμεν ὡς παιδίον έναν τίον αὐτοῦ, ὡς ῥίζα ἐν γῇ διψώσῃ. Κατὰ δὲ τὸν Ακύλαν· Καὶ ἀναβήσεται ὡς τιθηνιζόμενον εἰς πρόσωπον αὐτοῦ, καὶ ὡς ῥίζα ἀπὸ γῆς ἀβάτου. Εἰς πρόσωπον γὰρ αὐτοῦ (λέγω δὲ τοῦ προλεχθέν τος βραχίονος) ἀναβήσεται ὡς τιθηνιζόμενον, ὅπερ ἦν τὸ ἐκ τῆς Παρθένου γεγεννημένον, περὶ οὗ ἔλεγεν· « Ιδού ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται, » ἦν καὶ ἄβατον γῆν, ὡς παρθένον καλεῖ. 'Ρίζαν δέ φησιν ἐκείνην, περὶ ἧς ἔλεγεν ο Εξελεύσεται ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης αναβήσε ο ται. Κἀκεῖ δὲ τὸ ἀναβήσεται, ἀλλ' ἐκ ρίζης, ὡς ἐνταῦθα, ἐκ τῆς ἀβάτου. Ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἀνέβη ὡς κλάδος ἐνώπιον αὐτοῦ, καὶ ὡς ῥίζα ἀπὸ γῆς διψώ σης, φησί, διψώσαν τὴν ἄβατον γῆν εἰρηκώς· ὁ δὲ Θεοδοτίων, ἀναβήσεται ὡς θηλάζον, ἐξέδωκε. Τοῦτο γὰρ ἦν περὶ οὗ καὶ πρόσθεν ἐλέγετο· «Πρὶν ἢ γνώναι τὸ παιδίον ἀγαθὸν, ἢ κακὸν, ἀπειθεῖ πονη ρίᾳ. » Καὶ πάλιν· « Πρὶν ἢ γνῶναι τὸ παιδίον ἀγαθὸν, ἢ κακὸν λήψεται δύναμιν Δαμασκοῦ. » Καὶ πάλιν «Ότι παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν καὶ ἐδόθη. » Τὴν δὲ γένεσιν τοῦ Σωτῆρος εἰπὼν, τὴν ἐπὶ γῆς αὐτοῦ δε ηγεῖται διατριβήν. Οὐ γὰρ ἦν αὐτῷ, φησὶν, ἔνδοξον είδος. γρ. ἀξίωμα. Διδ Σύμμαχός φησιν· Οὐκ εἶδος αὐτῷ, οὐδὲ ἀξιῶν ', ἵνα εἴδωμεν αὐτό. Οὐδὲ θεωρία, ἵνα ἐπι· θυμήσωμεν αὐτόν. Εξουδενωμένος, καὶ ἐλάχιστος ἀνδρῶν. 'Ανὴρ ἐπίπονος, καὶ γνωστὸς νόσῳ, καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν, οὐ μὴν μεμαλακισμένος. Ταῦτα δὲ ὑπέμεινεν ἀποκρύψας τὸ τῆς θεότητος αὐτ τοῦ πρόσωπον. Τοῦτο γὰρ τὸν ἀπέστρεψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. Κατὰ γὰρ τὸν ᾿Ακύλαν, ὡς ἀπο- κεκρυμμένον πρόσωπον αὐτοῦ. Κατὰ δὲ Θεοδο τίωνα, τὸ οὐκ ἐλογίσθη. Οὐκ ἐλογισάμεθα αὐτόν. Κατὰ δὲ τοὺς λοιπούς, Εξουδενωμένος. Διὸ οὐκ ἐλογισάμεθα αὐτόν. Διὰ φιλανθρωπίαν δὲ καὶ τὸ PROCOPII GAZÆI Itaque ait : Domine, quis credidit auditui nostro ? A utrumque enim mirabantur ; et Judæorum infideli- tatem, et gentium conversionem. Et brachium Domi- ni cui revelatum est ? cui autem, per ea, quæ præ- cesserunt, indicavit ; cum brachium suum sanctum, id est, Unigenitum suum in conspectu gen- tium omnium revelaturum Dominum aflirmavit. Illi enim, ut Christo, sic et prophetis olim ipsum promulgantibus alium sibi errorem docere et re- nurtiare opponebant. Hinc illa Jeremiæ: Neque profui, neque mihi profuit quisquam. Hinc rursus et prophetici chori alia: Curavimus Babylonem, neque sanata est. Ipsamn deseramus ®. . Ubi Baby- lonis nomine, Hierosolymorum civitas, quæ a gen- tium moribus nihil distet, neque ullam legis curam habeat, innuitur. Ista igitur postquam demiratus B est propheta, narrationis modo, pueri deinceps ad homines accessum exhibet, his verbis: Annuntia- vimus quasi puerulum in conspectu ejus; sicut ra- dix in terra sitienti. Secundum Aquilam autem : Et ascendet sicut qui nutricatur in faciem ejus, et sicut radix a terra inaccessa. In faciem enim ejus (brachii nimirum de quo superius) ascendet qui nutricatur ; ille idem videlicet, qui de Virgine prognatus est; juxta illud: • Ecce virgo concipiet in utero "; » quam etiam terram inaccessam, quia virgo sit, nun- cupavit. Radicem deinde illam esse significat, de qua illud: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet "., Illic enim etiam ascensurus, sed de radice ; ut hic de terra inaccessa, significatur.Symmachus autem descendit sicutramus coram eo,et sicut radir de terra sitiente, inquit, inac- cessam terram sitientem nominans. At Theodotio, ascendet tanquam qui lactat. Ille siquidem ipse erat,de quo etiam ante in hunc modum dictum fuit: :Prius- quam cognoscat puer bonum vel malum, non pare- bit nequitiæ • Et rursum : e Antequam intelli- gat puer bonum vel malum, capiet virtutem Da- masci *.› Itemque: ‹ Quia puer natus est nobis, et filius datus est nobis ns. » Caeterum postquam de Salvatoris nativitate disseruit, ejus jam in terra conversationem explicat. Non enim erat ei, inquit, decora species. ° Ideoque in hunc modum Symmachus: Non ei forma, non dignitas, ut videremus eum, neque a- D spectus, ut cuperemus eun. Abjectus et virorum mi- nimus. Vir laboriosus, et morbo notus, et sciens ferre mollitiem, non tamen mollis. Quæ omnia cum suæ deitatis faciem occultaret, perpessus est. Id enim profecto significat, quod faciem ejus aversam esse dixit. Nam et Aquilas, tanquam absconditam faciem interpretatur : Theodotio vero, non reputa- bamus ipsum, ubi non reputata est, legimus: reli- qui autem abjectus, ideoque non reputavimus eum. Intermiscet porro humanitate incitatus etiam Jerem. LI, 9. Isa. vi, 14. ◉ per- ss Isa. XI, 1. Isa. vil, 16. et Isa. Vill, 4. Isa. 15, 6. VARIÆ LECTIONES.

Διόπερ ἐπάγει · Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκο ἡμῶν ; ἄμφω γὰρ ἐθαύμαζον, καὶ τῶν Ἰουδαίων τὴν ἀπιστίαν, καὶ τῶν ἐθνῶν τὴν ἐπιστροφήν. Καὶ τίνι ὁ βραχίων ἀπεκαλύφθη Κυρίου ; τίνι δὲ, διὰ τῶν προλαβόντων ἐδήλωσε, λέγων· καὶ ἀποκαλύψει Κύριος ὁ Θεὸς τὸν βραχίονα τὸν ἅγιον αὐτοῦ ἐνα ώπιον πάντων τῶν ἐθνῶν, δηλαδὴ τὸν Μονογενῆ. Ἐκεῖνοι γὰρ, ὡς τῷ Χριστῷ, οὕτω καὶ πάλαι τοῖς προφήταις αὐτὸν προκηρύττουσιν ἔλεγον· ᾿Αλλὰ ἡμῖν λαλεῖτε καὶ ἀναγγέλλετε ἡμῖν ἑτέραν πλάνησιν. Ὡς καὶ τὸν Ἱερεμίαν λέγειν· Οὔτε ὠφέλησα, οὔτε ὠφέ λησέ με οὐδείς. Καὶ τὸν προφητικὸν δὲ χορόν, εα- τρεύσαμεν, λέγειν, τὴν Βαβυλῶνα, καὶ οὐκ ἰάθη· ἐγὼ καταλίπωμεν αὐτήν. » Τὴν Ἱερουσαλὴμ καλέσαντα Βαβυλῶνα, ὡς τῆς ἐθνῶν ἀσεβείας μηδὲν διαφέρουσαν, μηδὲ τοῦ νόμου ποιουμένην φροντίδα. Ταῦτα τοίνυν ὁ προφήτης ἀποθαυμάσας, διηγηματικῶς λοιπὸν τοῦ προλεχθέντος παιδίου τὴν εἰς· ἀνθρώπους παρίστησι πάροδον λέγων· Ανηγγείλαμεν ὡς παιδίον έναν τίον αὐτοῦ, ὡς ῥίζα ἐν γῇ διψώσῃ. Κατὰ δὲ τὸν Ακύλαν· Καὶ ἀναβήσεται ὡς τιθηνιζόμενον εἰς πρόσωπον αὐτοῦ, καὶ ὡς ῥίζα ἀπὸ γῆς ἀβάτου. Εἰς πρόσωπον γὰρ αὐτοῦ (λέγω δὲ τοῦ προλεχθέν τος βραχίονος) ἀναβήσεται ὡς τιθηνιζόμενον, ὅπερ ἦν τὸ ἐκ τῆς Παρθένου γεγεννημένον, περὶ οὗ ἔλεγεν· « Ιδού ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται, » ἦν καὶ ἄβατον γῆν, ὡς παρθένον καλεῖ. 'Ρίζαν δέ φησιν ἐκείνην, περὶ ἧς ἔλεγεν ο Εξελεύσεται ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης αναβήσε ο ται. Κἀκεῖ δὲ τὸ ἀναβήσεται, ἀλλ' ἐκ ρίζης, ὡς ἐνταῦθα, ἐκ τῆς ἀβάτου. Ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἀνέβη ὡς κλάδος ἐνώπιον αὐτοῦ, καὶ ὡς ῥίζα ἀπὸ γῆς διψώ σης, φησί, διψώσαν τὴν ἄβατον γῆν εἰρηκώς· ὁ δὲ Θεοδοτίων, ἀναβήσεται ὡς θηλάζον, ἐξέδωκε. Τοῦτο γὰρ ἦν περὶ οὗ καὶ πρόσθεν ἐλέγετο· «Πρὶν ἢ γνώναι τὸ παιδίον ἀγαθὸν, ἢ κακὸν, ἀπειθεῖ πονη ρίᾳ. » Καὶ πάλιν· « Πρὶν ἢ γνῶναι τὸ παιδίον ἀγαθὸν, ἢ κακὸν λήψεται δύναμιν Δαμασκοῦ. » Καὶ πάλιν «Ότι παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν καὶ ἐδόθη. » Τὴν δὲ γένεσιν τοῦ Σωτῆρος εἰπὼν, τὴν ἐπὶ γῆς αὐτοῦ δε ηγεῖται διατριβήν. Οὐ γὰρ ἦν αὐτῷ, φησὶν, ἔνδοξον είδος. γρ. ἀξίωμα. Διδ Σύμμαχός φησιν· Οὐκ εἶδος αὐτῷ, οὐδὲ ἀξιῶν ', ἵνα εἴδωμεν αὐτό. Οὐδὲ θεωρία, ἵνα ἐπι· θυμήσωμεν αὐτόν. Εξουδενωμένος, καὶ ἐλάχιστος ἀνδρῶν. 'Ανὴρ ἐπίπονος, καὶ γνωστὸς νόσῳ, καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν, οὐ μὴν μεμαλακισμένος. Ταῦτα δὲ ὑπέμεινεν ἀποκρύψας τὸ τῆς θεότητος αὐτ τοῦ πρόσωπον. Τοῦτο γὰρ τὸν ἀπέστρεψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. Κατὰ γὰρ τὸν ᾿Ακύλαν, ὡς ἀπο- κεκρυμμένον πρόσωπον αὐτοῦ. Κατὰ δὲ Θεοδο τίωνα, τὸ οὐκ ἐλογίσθη. Οὐκ ἐλογισάμεθα αὐτόν. Κατὰ δὲ τοὺς λοιπούς, Εξουδενωμένος. Διὸ οὐκ ἐλογισάμεθα αὐτόν. Διὰ φιλανθρωπίαν δὲ καὶ τὸ PROCOPII GAZÆI Itaque ait : Domine, quis credidit auditui nostro ? A utrumque enim mirabantur ; et Judæorum infideli- tatem, et gentium conversionem. Et brachium Domi- ni cui revelatum est ? cui autem, per ea, quæ præ- cesserunt, indicavit ; cum brachium suum sanctum, id est, Unigenitum suum in conspectu gen- tium omnium revelaturum Dominum aflirmavit. Illi enim, ut Christo, sic et prophetis olim ipsum promulgantibus alium sibi errorem docere et re- nurtiare opponebant. Hinc illa Jeremiæ: Neque profui, neque mihi profuit quisquam. Hinc rursus et prophetici chori alia: Curavimus Babylonem, neque sanata est. Ipsamn deseramus ®. . Ubi Baby- lonis nomine, Hierosolymorum civitas, quæ a gen- tium moribus nihil distet, neque ullam legis curam habeat, innuitur. Ista igitur postquam demiratus B est propheta, narrationis modo, pueri deinceps ad homines accessum exhibet, his verbis: Annuntia- vimus quasi puerulum in conspectu ejus; sicut ra- dix in terra sitienti. Secundum Aquilam autem : Et ascendet sicut qui nutricatur in faciem ejus, et sicut radix a terra inaccessa. In faciem enim ejus (brachii nimirum de quo superius) ascendet qui nutricatur ; ille idem videlicet, qui de Virgine prognatus est; juxta illud: • Ecce virgo concipiet in utero "; » quam etiam terram inaccessam, quia virgo sit, nun- cupavit. Radicem deinde illam esse significat, de qua illud: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet "., Illic enim etiam ascensurus, sed de radice ; ut hic de terra inaccessa, significatur.Symmachus autem descendit sicutramus coram eo,et sicut radir de terra sitiente, inquit, inac- cessam terram sitientem nominans. At Theodotio, ascendet tanquam qui lactat. Ille siquidem ipse erat,de quo etiam ante in hunc modum dictum fuit: :Prius- quam cognoscat puer bonum vel malum, non pare- bit nequitiæ • Et rursum : e Antequam intelli- gat puer bonum vel malum, capiet virtutem Da- masci *.› Itemque: ‹ Quia puer natus est nobis, et filius datus est nobis ns. » Caeterum postquam de Salvatoris nativitate disseruit, ejus jam in terra conversationem explicat. Non enim erat ei, inquit, decora species. ° Ideoque in hunc modum Symmachus: Non ei forma, non dignitas, ut videremus eum, neque a- D spectus, ut cuperemus eun. Abjectus et virorum mi- nimus. Vir laboriosus, et morbo notus, et sciens ferre mollitiem, non tamen mollis. Quæ omnia cum suæ deitatis faciem occultaret, perpessus est. Id enim profecto significat, quod faciem ejus aversam esse dixit. Nam et Aquilas, tanquam absconditam faciem interpretatur : Theodotio vero, non reputa- bamus ipsum, ubi non reputata est, legimus: reli- qui autem abjectus, ideoque non reputavimus eum. Intermiscet porro humanitate incitatus etiam Jerem. LI, 9. Isa. vi, 14. ◉ per- ss Isa. XI, 1. Isa. vil, 16. et Isa. Vill, 4. Isa. 15, 6. VARIÆ LECTIONES.

ἴδιον ὁ προφήτης ὑπέβαλλε πρόσωπον τοῖς τὸν Χρι- Α στὸν ἀθετήσασιν. Ἐχρῆν δὲ σκοπεῖν ἡμᾶς, φησίν, ὡς οὗτος ἦν ἄρα τῶν ἡμετέρων ψυχῶν ὁ Σωτὴρ, τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρων, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνώμε νος. Σύμμαχος δέ φησιν· Ὄντως τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν αὐτὸς ἀνέλαβε, καὶ τοὺς πόνους ὑπέμει γεν. 'Ημεῖς δὲ ἐλογισάμεθα αὐτὸν ἐν ἀφῇ ὄντα, πεπληγότα ὑπὸ Θεοῦ, καὶ τεταπεινωμένον. 'Α συμφώνως εξέδωκαν οἱ λοιποί. Ἡμεῖς μὲν οὖν, οἷα νήπιοι, ταῦτα περὶ αὐτοῦ πεφρονήκαμεν. Επασχε δὲ δι' ἡμᾶς, ἀπαλλάττων τιμωρίας τῆς ἐκ τῶν ἀμαρ- τημάτων ὀφειλομένης τὴν ἀνθρωπότητα. Ὁ δὲ ᾿Ακύ λας· Αὐτός, φησί, βεβηλωμένος ἐπὶ ἀθεσιῶν ἡμῶν. *Ην γὰρ ἀληθῶς βεβηλωμένος, ὅτι γέγονεν ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ὅτι γέγραπται· Ἐπικατάρατος πᾶς ὁ κρεμάμενος ἐπὶ ξύλου. Οὐκ β ἄρα κάλλος εἶχε τὸ θεοπρεπές, ἀλλ᾽ ἄτιμον. Πρὸς γὰρ τὴν θείαν λαμπρότητα πᾶν ἀνθρώπινον ἄτιμον. Εἴρηται γοῦν αι Ωραίος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Καὶ ἄλλως δὲ γεγονὼς ἐκ πτωχῆς μητρός, διὰ πάντων ὧδευσε τῶν ταπεινῶν, ἵν᾿ ὑψώσῃ τὸ ταπεινὸν, καὶ Κύριος δὲ καὶ βασιλεὺς ὑπάρχων τῶν ὅλων, ποίας ἂν ἐδεήθη τῆς ἐν ἀνθρώποις λαμπρό τητος ; κατηφὲς δὲ ἴσως τὸ τοῦ Σωτῆρος τεθέανται πρόσωπον καὶ τεταραγμένον πρὸ τοῦ σταυροῦ, ὡς λέγειν· « Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται καὶ περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου ἕως θανάτου. Απαθής γὰρ ἂν, ὡς Θεὸς, τῇ καθ' ἡμᾶς ἐνέδωκε φύσει μὴ ἀναλγήτως ἔχειν ἐμβάλλοντος πειρασμοῦ, τῆς φαντασίας ἀναι ρῶν τὴν ὑπόνοιαν. Απέστρεπται δὲ, φασί, τὸ πρόσωπον, ἀντὶ τοῦ Ο κατησχύνθη. Ητιμάσθη δὲ, καὶ οὐκ ἐλογίσθη· ὅτε πέμψαντος Πιλάτου πρὸς τὸν Ἡρώδην, αὐτὸν ν ἐξουδε νῶν ὡς αὐτὸν ἀπέπεμψε. Πάλιν καὶ ὅτε τὰ ὑβριστι- κώτατα κρινόμενος ἔπασχε· καὶ παρ' αὐτὸν τὸν σταυρόν. Διὸ κάν τοῖς προλεχθεῖσιν ἔφασκε· «Τὸν νωτόν μου δέδωκα εἰς μάστιγας, » καὶ τὰ ἑξῆς. Πέπον θεν οὖν οὐκ εἰς ἴδιον χρέος (ἁμαρτίαν γὰρ οὐκ ἐποίη- σεν), ἀλλ' εἰς ἡμέτερον, εἷς ὁ πάντων ἀνταξιώτερος, Παύλου λέγοντος· Εἰς ὑπὲρ πάντων ἀπέθανεν, ἵνα οἱ ζῶντες μηκέτι ἑαυτοῖς ζῶσιν, ἀλλὰ τῷ ὑπὲρ αὐτ τῶν ἀποθανόντι καὶ ἐγερθέντι. » Ιστέον δὲ ὡς τινὲς τὸ, ᾿Ανηγγείλαμεν ὡς παιδίον, διὰ τοῦ γράψαντες οὕτω φασίν· ἀντέπεσε γὰρ ὡς εἰκὸς *, τῷ προφήτη, ὅτι σὺ ἐκ τοῦ Πνεύματος ἐδιδάχθης τὴν αὐτοῦ παρ ουσίαν, ἐχρῆν δὲ καὶ τοὺς ἄλλους διδάσκειν. Ο δέ φησιν, ὡς οὐκ ἐπαυσάμεθα πάντες οἱ προφῆται ὑμῖν ἀναγγέλλοντες ὡς πεδίον, τοῦτ᾽ ἔστιν ὡς ἀγρὸς εὐανθὴς καὶ καρποφόρος, ἢ καὶ ὡς ῥίζα ἐν γῇ δι ψώσῃ, ἀρδεύοντος ἡμᾶς τοῦ Μονογενοῦς, « Ἐν ᾧ πάντες εἰσὶν οἱ θησαυροί τῆς σοφίας καὶ γνώσεως ἀπόκρυφοι, ο πάλαι μετὰ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ξηρὰν καὶ ἄκαρπον ὑπάρχοντας γῆν. Αλλ' ἀνεβάλομεν διὰ τηγ. ἀλφη, ο ἴσ. γάρ. ν γρ. αυτός. 6ο Ισ. λ. τις εἰπών. COMMENTARII IN ISAIAM. t sonam suam propheta cum iis, qui Christum asper nabantur. Decuit vero nos, inquit, advertere, hunc esse animarum nostrarum Salvatorem, qui peccata nostra lueret, quique nostri causa dolores pateretur. Sed habet in hunc modum Symmachi interpretatio: Revera peccata nostra ipse assumpsit, laboresque, nostros sustinuit. Nos autem putavimus eum lepro- sum esse, percussum a Deo, et humiliatum : cui et reliqui etiam consentiunt. Nos igitur, tanquam parum prudentes, de eo talia sentiebamus; cum propter nos pateretur tamen, ut ea mortales, quæ peccatis eorum debetur, vindicta liberaret. Sic au- tem Aquilas: Ipse, inquit, offensionibus nostris pro- fanatus est. Erat enim revera profanaius, qui secundum Apostolum, Pro nobis abominatio factus est "; » cum maledictum esse omnem, qui pendet in ligno scribatur er. Non ergo speciem Deo dignam, sed inhonoratam habuit: quando miliil in humanitatis ratione reperias, quod obscurum et inhonoratum non sit, si cum divino splendore compares. Dicitur enim • speciosus forma præ filiis hominum 89. › Alias vero etiam paupercula matre editus per humilia omnia ambulavit, ut quod esset ejusmodi extolleret. Quali rursum illi inter homines versanti splendore opus fuit, qui univer- sorum Dominus et rex exsistit? Atqui demissum forsan, et perturbatum ante crucem Salvatoris vul- tum tuum demum sunt intuiti, cumvanimam suam conturbari et dolere usque ad mortem diceret ". Cum enim ipse, tanquam Deus, passioni non esset assumpsit, cum tentationes impetum facerent, do- - obnoxius, naturam tamen, quam nostræ similem lore vacare noluit, spectrum esse putari ne se permitteret. II Cor. v, 21. Deul. III, 25; Galat. ut, 13. L, 6. » II Cor. v, 14. Est autem ejus aversa facies, aiunt; id est, com- fusa. Est et despectus, nec reputatus : quando ni- mirum per Pilatum missus ad Herodem, ab isto- que contemptus ad eumdem remissus est; quando rursum contumeliosissime damnatus; quando de- nique crucis mortem perpessus : unde et illa ex- sistunt, quibus se dorsum suum verberibus præ- buisse ", et quæ deinceps, superius dicebat. Passus est ergo non in sui (qui peccatum non ad- misit), sed in nostri debiti persolutionem ; unus omnium longe praestantissimus, Paulo teste, ubi ait : • Unus pro omnibus mortuus est, ut qui vivunt, sibi amplius non vivant, sed ipsi, qui pro eis mor- tuus est et resurrexit ". › Est autem animadver- tendum, quo loco annuntiavimus tanquam parvulum habetur, campum nonnullos legere. Esse enim consentaneum prophetæ quemdam occurrere, et dicere; quoniam Spiritu sancto docente ejus ad- ventum didicerit, decere et alios ipsum docere, sed respondere, prophetas omnes campi instar, id est agri floridi et frugiferi, illis nunquain noir an- nuntiasse vel etiam tanquam radicem in terra sitienti, cum eos irrigaret Unigenitus: ‹ In quo Psal. XLIV, 3. Matth. xxνι, 38. ** Isa. VARIE LECTIONES. * D •

ἴδιον ὁ προφήτης ὑπέβαλλε πρόσωπον τοῖς τὸν Χρι- Α στὸν ἀθετήσασιν. Ἐχρῆν δὲ σκοπεῖν ἡμᾶς, φησίν, ὡς οὗτος ἦν ἄρα τῶν ἡμετέρων ψυχῶν ὁ Σωτὴρ, τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρων, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνώμε νος. Σύμμαχος δέ φησιν· Ὄντως τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν αὐτὸς ἀνέλαβε, καὶ τοὺς πόνους ὑπέμει γεν. 'Ημεῖς δὲ ἐλογισάμεθα αὐτὸν ἐν ἀφῇ ὄντα, πεπληγότα ὑπὸ Θεοῦ, καὶ τεταπεινωμένον. 'Α συμφώνως εξέδωκαν οἱ λοιποί. Ἡμεῖς μὲν οὖν, οἷα νήπιοι, ταῦτα περὶ αὐτοῦ πεφρονήκαμεν. Επασχε δὲ δι' ἡμᾶς, ἀπαλλάττων τιμωρίας τῆς ἐκ τῶν ἀμαρ- τημάτων ὀφειλομένης τὴν ἀνθρωπότητα. Ὁ δὲ ᾿Ακύ λας· Αὐτός, φησί, βεβηλωμένος ἐπὶ ἀθεσιῶν ἡμῶν. *Ην γὰρ ἀληθῶς βεβηλωμένος, ὅτι γέγονεν ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ὅτι γέγραπται· Ἐπικατάρατος πᾶς ὁ κρεμάμενος ἐπὶ ξύλου. Οὐκ β ἄρα κάλλος εἶχε τὸ θεοπρεπές, ἀλλ᾽ ἄτιμον. Πρὸς γὰρ τὴν θείαν λαμπρότητα πᾶν ἀνθρώπινον ἄτιμον. Εἴρηται γοῦν αι Ωραίος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Καὶ ἄλλως δὲ γεγονὼς ἐκ πτωχῆς μητρός, διὰ πάντων ὧδευσε τῶν ταπεινῶν, ἵν᾿ ὑψώσῃ τὸ ταπεινὸν, καὶ Κύριος δὲ καὶ βασιλεὺς ὑπάρχων τῶν ὅλων, ποίας ἂν ἐδεήθη τῆς ἐν ἀνθρώποις λαμπρό τητος ; κατηφὲς δὲ ἴσως τὸ τοῦ Σωτῆρος τεθέανται πρόσωπον καὶ τεταραγμένον πρὸ τοῦ σταυροῦ, ὡς λέγειν· « Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται καὶ περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου ἕως θανάτου. Απαθής γὰρ ἂν, ὡς Θεὸς, τῇ καθ' ἡμᾶς ἐνέδωκε φύσει μὴ ἀναλγήτως ἔχειν ἐμβάλλοντος πειρασμοῦ, τῆς φαντασίας ἀναι ρῶν τὴν ὑπόνοιαν. Απέστρεπται δὲ, φασί, τὸ πρόσωπον, ἀντὶ τοῦ Ο κατησχύνθη. Ητιμάσθη δὲ, καὶ οὐκ ἐλογίσθη· ὅτε πέμψαντος Πιλάτου πρὸς τὸν Ἡρώδην, αὐτὸν ν ἐξουδε νῶν ὡς αὐτὸν ἀπέπεμψε. Πάλιν καὶ ὅτε τὰ ὑβριστι- κώτατα κρινόμενος ἔπασχε· καὶ παρ' αὐτὸν τὸν σταυρόν. Διὸ κάν τοῖς προλεχθεῖσιν ἔφασκε· «Τὸν νωτόν μου δέδωκα εἰς μάστιγας, » καὶ τὰ ἑξῆς. Πέπον θεν οὖν οὐκ εἰς ἴδιον χρέος (ἁμαρτίαν γὰρ οὐκ ἐποίη- σεν), ἀλλ' εἰς ἡμέτερον, εἷς ὁ πάντων ἀνταξιώτερος, Παύλου λέγοντος· Εἰς ὑπὲρ πάντων ἀπέθανεν, ἵνα οἱ ζῶντες μηκέτι ἑαυτοῖς ζῶσιν, ἀλλὰ τῷ ὑπὲρ αὐτ τῶν ἀποθανόντι καὶ ἐγερθέντι. » Ιστέον δὲ ὡς τινὲς τὸ, ᾿Ανηγγείλαμεν ὡς παιδίον, διὰ τοῦ γράψαντες οὕτω φασίν· ἀντέπεσε γὰρ ὡς εἰκὸς *, τῷ προφήτη, ὅτι σὺ ἐκ τοῦ Πνεύματος ἐδιδάχθης τὴν αὐτοῦ παρ ουσίαν, ἐχρῆν δὲ καὶ τοὺς ἄλλους διδάσκειν. Ο δέ φησιν, ὡς οὐκ ἐπαυσάμεθα πάντες οἱ προφῆται ὑμῖν ἀναγγέλλοντες ὡς πεδίον, τοῦτ᾽ ἔστιν ὡς ἀγρὸς εὐανθὴς καὶ καρποφόρος, ἢ καὶ ὡς ῥίζα ἐν γῇ δι ψώσῃ, ἀρδεύοντος ἡμᾶς τοῦ Μονογενοῦς, « Ἐν ᾧ πάντες εἰσὶν οἱ θησαυροί τῆς σοφίας καὶ γνώσεως ἀπόκρυφοι, ο πάλαι μετὰ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ξηρὰν καὶ ἄκαρπον ὑπάρχοντας γῆν. Αλλ' ἀνεβάλομεν διὰ τηγ. ἀλφη, ο ἴσ. γάρ. ν γρ. αυτός. 6ο Ισ. λ. τις εἰπών. COMMENTARII IN ISAIAM. t sonam suam propheta cum iis, qui Christum asper nabantur. Decuit vero nos, inquit, advertere, hunc esse animarum nostrarum Salvatorem, qui peccata nostra lueret, quique nostri causa dolores pateretur. Sed habet in hunc modum Symmachi interpretatio: Revera peccata nostra ipse assumpsit, laboresque, nostros sustinuit. Nos autem putavimus eum lepro- sum esse, percussum a Deo, et humiliatum : cui et reliqui etiam consentiunt. Nos igitur, tanquam parum prudentes, de eo talia sentiebamus; cum propter nos pateretur tamen, ut ea mortales, quæ peccatis eorum debetur, vindicta liberaret. Sic au- tem Aquilas: Ipse, inquit, offensionibus nostris pro- fanatus est. Erat enim revera profanaius, qui secundum Apostolum, Pro nobis abominatio factus est "; » cum maledictum esse omnem, qui pendet in ligno scribatur er. Non ergo speciem Deo dignam, sed inhonoratam habuit: quando miliil in humanitatis ratione reperias, quod obscurum et inhonoratum non sit, si cum divino splendore compares. Dicitur enim • speciosus forma præ filiis hominum 89. › Alias vero etiam paupercula matre editus per humilia omnia ambulavit, ut quod esset ejusmodi extolleret. Quali rursum illi inter homines versanti splendore opus fuit, qui univer- sorum Dominus et rex exsistit? Atqui demissum forsan, et perturbatum ante crucem Salvatoris vul- tum tuum demum sunt intuiti, cumvanimam suam conturbari et dolere usque ad mortem diceret ". Cum enim ipse, tanquam Deus, passioni non esset assumpsit, cum tentationes impetum facerent, do- - obnoxius, naturam tamen, quam nostræ similem lore vacare noluit, spectrum esse putari ne se permitteret. II Cor. v, 21. Deul. III, 25; Galat. ut, 13. L, 6. » II Cor. v, 14. Est autem ejus aversa facies, aiunt; id est, com- fusa. Est et despectus, nec reputatus : quando ni- mirum per Pilatum missus ad Herodem, ab isto- que contemptus ad eumdem remissus est; quando rursum contumeliosissime damnatus; quando de- nique crucis mortem perpessus : unde et illa ex- sistunt, quibus se dorsum suum verberibus præ- buisse ", et quæ deinceps, superius dicebat. Passus est ergo non in sui (qui peccatum non ad- misit), sed in nostri debiti persolutionem ; unus omnium longe praestantissimus, Paulo teste, ubi ait : • Unus pro omnibus mortuus est, ut qui vivunt, sibi amplius non vivant, sed ipsi, qui pro eis mor- tuus est et resurrexit ". › Est autem animadver- tendum, quo loco annuntiavimus tanquam parvulum habetur, campum nonnullos legere. Esse enim consentaneum prophetæ quemdam occurrere, et dicere; quoniam Spiritu sancto docente ejus ad- ventum didicerit, decere et alios ipsum docere, sed respondere, prophetas omnes campi instar, id est agri floridi et frugiferi, illis nunquain noir an- nuntiasse vel etiam tanquam radicem in terra sitienti, cum eos irrigaret Unigenitus: ‹ In quo Psal. XLIV, 3. Matth. xxνι, 38. ** Isa. VARIE LECTIONES. * D •

Α τῆς χορηγίας τοῦ Πνεύματος ὡς ῥίζα, τοῦτ' ἔστιν ὡς βοτάνη καλή τε καὶ εὐανθής· πρὸς οὓς ἐλέγετο καὶ παρ' ἑνὸς τῶν προφητῶν· «Καὶ μακαριοῦσιν ὑμᾶς πάντα τὰ ἔθνη, δι᾿ ὅτι ἔσεσθε ὑμεῖς γῆ θελητή, λέ- γει Κύριος, ὡς μηκέτι φέρειν ἀκάνθας. » Προείρηται Μάρ' « Ως ἀντὶ στοίβης ἀναβήσεται κυπάρισσος. Αντὶ δὲ κονύζης αναβήσεται μυρσίνη. » Καὶ πάλιν • Ποιήσω τὴν ἔρημον εἰς ἕλη, » καὶ τὰ ἑξῆς. Προεί- πομεν οὖν, ὅτι πιστεύσαντες εἰς αὐτὸν, ἐσόμεθα ἐν. αντίον αὐτοῦ, τοῦτ' ἔστιν ἐφορώμενοι παρ' αὐτοῦ ώ; βοτάνη ἐν τῇ γῇ διψώσῃ ποτέ. ; » Τί οὖν, φασιν, ὅτι ἀνηγγείλαμεν τὴν παρουσίαν αὐτοῦ; ἀλλὰ θεοπρεπῶς ὀφθεῖσα προσίτος ημελλε γίνεσθαι, ὡς ἐπὶ τοῦ Σινᾶ τυχὸν εἰπόντων ἡμῶν Μωσεί· ο Λάλει σὺ πρὸς ἡμᾶς, καὶ μὴ ὁ Θεὸς, ἵνα μὴ ἀποθάνωμεν.» Πρὸς οὓς ἀποκρίνεται. Ὡς ἄτιμον ἔχων εἶδος ὀρθήσεται. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι τὸν τρόπον τοῦτον ἑρμήνευσαν. Τοῖς δὲ προῤῥηθεῖσιν ἐπάγετα:, παιδεία εἰρήνης ἡμῶν ἐπ' αὐτόν. "Α γὰρ, ἡμᾶς ἔδει παιδευομένους παθεῖν, ταῦτα ἐπ' αὐτὸν ἦλθεν ὑπὲρ τῆς πρὸς τὸν Θεὸν εἰρήνης, Παύλου λέγοντος • Εἰρηνοποιήσας διὰ τοῦ αἵματος τοῦ σταυροῦ αὐτοῦ, εἴτε τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, εἴτε τὰ ἐν οὐρανοῖς. Καὶ πάλιν· • Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, ὁ ποιήσας τὰ ἀμφό τερα ἕν. Υπέρ γὰρ ἡμῶν τὸ πάθος, αὐτοῦ μὲν τῇ πείρῃ ὑπελθόντος τὰς ὕβρεις, πίστει δὲ ἡμῶν οἰκειου μένων τὰ πάθη, συμπασχόντων τε καὶ συναποθνη σκόντων, χάριτι δὲ σωζομένων. Τὰς γὰρ ἡμῖν ὀφει λομένας ἐξέτισε μάστιγας, ἀφ᾽ ὧν ἔσχε τοὺς μώλω πας, δι' ὧν ἰαθημέν τινες οἱ πάλαι πλανηθέντες ὡς πρόβατα, ἄλλου πρὸς ἄλλο εἶδος ἁμαρτίας τραπέντος, καὶ πρὸς διάφορον δόξαν περὶ αὐτοῦ. Ἀλλ' ὁ Πατὴρ αὐτὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀντίψυχον ὥσπερ παρέδωκεν. Ούτω γὰρ καὶ ἄμνος τοῦ Θεοῦ γέγονεν αἴρων τὴν ἁμερο τίαν τοῦ κόσμου. Διό Σύμμαχός φησι· Κύριος δὲ καταντῆσαι ἐποίησεν εἰς αὐτὸν τὴν ἀνομίαν πάν των ἡμῶν. Καὶ τοῦτο εἰδὼς ὁ Χριστὸς αὐτὸς ἔφη· • Οὕτω γὰρ ἠγάπησεν ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ἔδωκεν, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων μὴ ἀπόληται, ἀλλ' ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον. Παραδεδέσθαι δὲ αὐτὸν ἀκούων, μὴ ἀνάγκην ὑπόπτευε, τὸ δὲ ἐκού. στον νόει. Καὶ γὰρ ὁ ᾿Απόστολος τῷ ὀνόματι αὐτῷ κέχρηται, αὐθεντίαν καὶ βούλησιν Πατέρος μηνύων. Εκὼν δὲ τὸ πάθος ὑπομείνας, σιωπῇ φέρει νόμον ἡμῖν ὑπομονῆς ἑαυτὸν παρεχόμενος. Οι δυσανασχε τῶν γάρ, ἀλλὰ χαίρων ἐντολὴν ἐπλήρου τὴν πατρ κήν. γρ. ἀπρόσιτος. γρ. ὧν. . Καὶ ἄλλως, Οὐκ ἀνοίγει τὸ στόμα ὡς ἐν καιρό κακώσεως· ο [κατὰ τὸ] Ὁ συνιὼν ἐν τῷ καιρῷ ἐκε:- νῳ σιωπήσεται, ὅτι ὁ καιρὸς πονηρός ἐστιν. » Κα χιν, 23. PROCOPII GAZ.EI sunt omnes thesauri scientiæ et cognitionis recon- dili se » qui olim cum cæteris hominibus terra essent sicca et sterilis; sed refloruisse se humo- rem Spiritu suggerente, tanquam radicem, id est tanquam herbam pulchram et floridam. Ad hos nimirum sunt et iştà prophetæ cujusdam : ‹ Et vos dicent beatos gentes omnes, quia vos eritis terra spontanea, dicit Dominus, ut spinas amplius non edatis s. Prædictum enim est : Pro streba, ascendet cupressus; pro conyza, ascendel myrtus › Et rursum : • Faciam desertum in paludes st • et quæ deinceps. Prædiximus ergo nos, ait, si in eum credamus, in ejus conspectu futuros : id est, ejus intuitu fruituros, tanquam herbam quæ in terra sitienti quondam fuerat. C Quid igitur, aiunt, quod ipsius adventum an nuntiavimus? Nonne si congrua Deo ratione visus esset, inaccessus erat futurus : ut olim in Sina B fortasse, cum Mosen secum, non Deum, ne more- rentur, loqui postularunt ? Sed iis respondet, tanquam qui speciem indecoram habeat, visum iri. Atque hæc quidem isti in hunc modum explicarunt. Adl ea autem, quæ prædicta sunt, disciplina pacis vcstræ super eum, adjicit. Quæ enim castigatos nos pali decuit ; ea in illum, pro pace cum Deo facien- da, Paulo teste 97, translata sunt ; cum ipsum per crucis suæ sanguinem iis, quæ in cœlis, quæque in terris essent, pacem peperisse asserit. Et alibi, cum pacem nostram, qui utraque unum fecerit, esse affirmat 98. Est ab eo siquidem pro nobis mors ipsa tolerata, illo quidem injurias reipsa subeunte, nobis autem per fidem passiones accom- modantibus, compatientibusque, et commorienti- " bus, per gratiam autem salutem consecutis. Ver- bera enim, qua nobis debebantur, pertulit, inde- que vibices habuit, quibus ipsi sanati sumus, qui olim tanquam oves errabamus : aliis peccati genus aliud, aliamque atque aliam de eo opinionem am- plectentibus. Sed eum Pater ipse, tanquam pro anima nostra devotum, tradidit. Sic enim etiam agnus ille Dei fuit, qui tollit peccata mundi ªº Ideoque ait Symmachus, Dominus autem fecit, ut in eum nostra omnium iniquitas descenderet. Quod cum ipse etiam non ignoraret Christus: sic Deum m.undum dilexisse ait, ut Filium suum daret, ut omnis, qui credit, non pereat, sed habeat vitam æternam . Verum cum traditum esse audis, noli necessitate impulsum suspicari; sed sponte et libere id fecisse cogita. Nam et Paulus ipse ea- dem voce usus est, ut Patris auctoritatem et consilium significaret. Deinde, quod sponte mor- tam subiit, legem se nobis ferre patientiæ tacitus indicavit ; qui Patris mandatum non iniquo, sed alacri animo adimplevit *. D Alias etiam non aperiebat os suum, cum esset in afflictione; juxta illud : ‹ Prudens in tempore illo lacebit, quia tempus malum est '. . Et : . Oppre- Coloss. 11, 3. Ephes. 11. 14. • Amos v, 15. Isa. LV, 12. Joan. 1, 29. * Coloss. 1, 3. •s ibid. 13. Exod. xx, 19. Isa. or Ephes. v, Joan. 111, 16. * II Cor. v, 21. * Galat. 1, 16. VARIÆ LECTIONES.

Α τῆς χορηγίας τοῦ Πνεύματος ὡς ῥίζα, τοῦτ' ἔστιν ὡς βοτάνη καλή τε καὶ εὐανθής· πρὸς οὓς ἐλέγετο καὶ παρ' ἑνὸς τῶν προφητῶν· «Καὶ μακαριοῦσιν ὑμᾶς πάντα τὰ ἔθνη, δι᾿ ὅτι ἔσεσθε ὑμεῖς γῆ θελητή, λέ- γει Κύριος, ὡς μηκέτι φέρειν ἀκάνθας. » Προείρηται Μάρ' « Ως ἀντὶ στοίβης ἀναβήσεται κυπάρισσος. Αντὶ δὲ κονύζης αναβήσεται μυρσίνη. » Καὶ πάλιν • Ποιήσω τὴν ἔρημον εἰς ἕλη, » καὶ τὰ ἑξῆς. Προεί- πομεν οὖν, ὅτι πιστεύσαντες εἰς αὐτὸν, ἐσόμεθα ἐν. αντίον αὐτοῦ, τοῦτ' ἔστιν ἐφορώμενοι παρ' αὐτοῦ ώ; βοτάνη ἐν τῇ γῇ διψώσῃ ποτέ. ; » Τί οὖν, φασιν, ὅτι ἀνηγγείλαμεν τὴν παρουσίαν αὐτοῦ; ἀλλὰ θεοπρεπῶς ὀφθεῖσα προσίτος ημελλε γίνεσθαι, ὡς ἐπὶ τοῦ Σινᾶ τυχὸν εἰπόντων ἡμῶν Μωσεί· ο Λάλει σὺ πρὸς ἡμᾶς, καὶ μὴ ὁ Θεὸς, ἵνα μὴ ἀποθάνωμεν.» Πρὸς οὓς ἀποκρίνεται. Ὡς ἄτιμον ἔχων εἶδος ὀρθήσεται. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι τὸν τρόπον τοῦτον ἑρμήνευσαν. Τοῖς δὲ προῤῥηθεῖσιν ἐπάγετα:, παιδεία εἰρήνης ἡμῶν ἐπ' αὐτόν. "Α γὰρ, ἡμᾶς ἔδει παιδευομένους παθεῖν, ταῦτα ἐπ' αὐτὸν ἦλθεν ὑπὲρ τῆς πρὸς τὸν Θεὸν εἰρήνης, Παύλου λέγοντος • Εἰρηνοποιήσας διὰ τοῦ αἵματος τοῦ σταυροῦ αὐτοῦ, εἴτε τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, εἴτε τὰ ἐν οὐρανοῖς. Καὶ πάλιν· • Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, ὁ ποιήσας τὰ ἀμφό τερα ἕν. Υπέρ γὰρ ἡμῶν τὸ πάθος, αὐτοῦ μὲν τῇ πείρῃ ὑπελθόντος τὰς ὕβρεις, πίστει δὲ ἡμῶν οἰκειου μένων τὰ πάθη, συμπασχόντων τε καὶ συναποθνη σκόντων, χάριτι δὲ σωζομένων. Τὰς γὰρ ἡμῖν ὀφει λομένας ἐξέτισε μάστιγας, ἀφ᾽ ὧν ἔσχε τοὺς μώλω πας, δι' ὧν ἰαθημέν τινες οἱ πάλαι πλανηθέντες ὡς πρόβατα, ἄλλου πρὸς ἄλλο εἶδος ἁμαρτίας τραπέντος, καὶ πρὸς διάφορον δόξαν περὶ αὐτοῦ. Ἀλλ' ὁ Πατὴρ αὐτὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀντίψυχον ὥσπερ παρέδωκεν. Ούτω γὰρ καὶ ἄμνος τοῦ Θεοῦ γέγονεν αἴρων τὴν ἁμερο τίαν τοῦ κόσμου. Διό Σύμμαχός φησι· Κύριος δὲ καταντῆσαι ἐποίησεν εἰς αὐτὸν τὴν ἀνομίαν πάν των ἡμῶν. Καὶ τοῦτο εἰδὼς ὁ Χριστὸς αὐτὸς ἔφη· • Οὕτω γὰρ ἠγάπησεν ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ἔδωκεν, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων μὴ ἀπόληται, ἀλλ' ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον. Παραδεδέσθαι δὲ αὐτὸν ἀκούων, μὴ ἀνάγκην ὑπόπτευε, τὸ δὲ ἐκού. στον νόει. Καὶ γὰρ ὁ ᾿Απόστολος τῷ ὀνόματι αὐτῷ κέχρηται, αὐθεντίαν καὶ βούλησιν Πατέρος μηνύων. Εκὼν δὲ τὸ πάθος ὑπομείνας, σιωπῇ φέρει νόμον ἡμῖν ὑπομονῆς ἑαυτὸν παρεχόμενος. Οι δυσανασχε τῶν γάρ, ἀλλὰ χαίρων ἐντολὴν ἐπλήρου τὴν πατρ κήν. γρ. ἀπρόσιτος. γρ. ὧν. . Καὶ ἄλλως, Οὐκ ἀνοίγει τὸ στόμα ὡς ἐν καιρό κακώσεως· ο [κατὰ τὸ] Ὁ συνιὼν ἐν τῷ καιρῷ ἐκε:- νῳ σιωπήσεται, ὅτι ὁ καιρὸς πονηρός ἐστιν. » Κα χιν, 23. PROCOPII GAZ.EI sunt omnes thesauri scientiæ et cognitionis recon- dili se » qui olim cum cæteris hominibus terra essent sicca et sterilis; sed refloruisse se humo- rem Spiritu suggerente, tanquam radicem, id est tanquam herbam pulchram et floridam. Ad hos nimirum sunt et iştà prophetæ cujusdam : ‹ Et vos dicent beatos gentes omnes, quia vos eritis terra spontanea, dicit Dominus, ut spinas amplius non edatis s. Prædictum enim est : Pro streba, ascendet cupressus; pro conyza, ascendel myrtus › Et rursum : • Faciam desertum in paludes st • et quæ deinceps. Prædiximus ergo nos, ait, si in eum credamus, in ejus conspectu futuros : id est, ejus intuitu fruituros, tanquam herbam quæ in terra sitienti quondam fuerat. C Quid igitur, aiunt, quod ipsius adventum an nuntiavimus? Nonne si congrua Deo ratione visus esset, inaccessus erat futurus : ut olim in Sina B fortasse, cum Mosen secum, non Deum, ne more- rentur, loqui postularunt ? Sed iis respondet, tanquam qui speciem indecoram habeat, visum iri. Atque hæc quidem isti in hunc modum explicarunt. Adl ea autem, quæ prædicta sunt, disciplina pacis vcstræ super eum, adjicit. Quæ enim castigatos nos pali decuit ; ea in illum, pro pace cum Deo facien- da, Paulo teste 97, translata sunt ; cum ipsum per crucis suæ sanguinem iis, quæ in cœlis, quæque in terris essent, pacem peperisse asserit. Et alibi, cum pacem nostram, qui utraque unum fecerit, esse affirmat 98. Est ab eo siquidem pro nobis mors ipsa tolerata, illo quidem injurias reipsa subeunte, nobis autem per fidem passiones accom- modantibus, compatientibusque, et commorienti- " bus, per gratiam autem salutem consecutis. Ver- bera enim, qua nobis debebantur, pertulit, inde- que vibices habuit, quibus ipsi sanati sumus, qui olim tanquam oves errabamus : aliis peccati genus aliud, aliamque atque aliam de eo opinionem am- plectentibus. Sed eum Pater ipse, tanquam pro anima nostra devotum, tradidit. Sic enim etiam agnus ille Dei fuit, qui tollit peccata mundi ªº Ideoque ait Symmachus, Dominus autem fecit, ut in eum nostra omnium iniquitas descenderet. Quod cum ipse etiam non ignoraret Christus: sic Deum m.undum dilexisse ait, ut Filium suum daret, ut omnis, qui credit, non pereat, sed habeat vitam æternam . Verum cum traditum esse audis, noli necessitate impulsum suspicari; sed sponte et libere id fecisse cogita. Nam et Paulus ipse ea- dem voce usus est, ut Patris auctoritatem et consilium significaret. Deinde, quod sponte mor- tam subiit, legem se nobis ferre patientiæ tacitus indicavit ; qui Patris mandatum non iniquo, sed alacri animo adimplevit *. D Alias etiam non aperiebat os suum, cum esset in afflictione; juxta illud : ‹ Prudens in tempore illo lacebit, quia tempus malum est '. . Et : . Oppre- Coloss. 11, 3. Ephes. 11. 14. • Amos v, 15. Isa. LV, 12. Joan. 1, 29. * Coloss. 1, 3. •s ibid. 13. Exod. xx, 19. Isa. or Ephes. v, Joan. 111, 16. * II Cor. v, 21. * Galat. 1, 16. VARIÆ LECTIONES.

«Ονειδος ἄφρονι ἔδωκάς με. Εκωφώθην, καὶ οὐκ Άνοιξα τὸ στόμα μου. » 'Αληθοῦς πάθους • ἄρα ἦν ἐν Χριστῷ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, καὶ αὐ τὸς διὰ τὸ κεκακῶσθαι οὐκ ἀνοίγει τὸ στόμα, ὁ Σύμμαχός φησι· Προσηνέχθη, καὶ αὐτὸς ὑπήκουσε. Τίνι δὲ προσηνέχθη, ἀλλ' ἢ τῷ Πιλάτῳ; ἐσίγα δὲ ψευδομαρτυρούμενος. Επίστατο γὰρ ἀνήσουσαν μὲν οὐδὲν τὴν ἀπολογίαν (παρ' ἐχθροῖς γὰρ ἐκρίνετο) πρὸς θυμὸν δὲ αὐτοὺς ὑφάπτουσαν ἀγριώτερον, Υἱὸν ἑαυτὸν εἶναι λέγοντος τοῦ Θεοῦ, Σωτῆρά τε πάντων καὶ λυτρωτήν. Πλὴν οὐκ ἀπροφάσιστον αύ τοῖς τὴν ἁμαρτίαν ἐποίησεν, ὁρκίζοντι μὲν εἰπὼν τῷ Καϊάφα τόν «᾿Απάρτι ὄψεσθε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως· καὶ τό· « Σὺ εἶ πας, ο εἰπὼν Πιλάτῳ πυνθανομένῳ εἰ βασιλεύς ἐστι τοῦ Ἰσραήλ. Διὸ συμμανεὶς αὐτοῖς μαστιγώσαι παρ- Β ἔδωκεν. "Οθεν ἐπήνεγκεν, Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφα γὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείροντος αὐτὸν ἄφωνος. Σιγῇ γὰρ, κάν, ὡς εἰκὸς, λύπη πα ραψαύουσα τῶν δερμάτων ή μάχαιρα. Οὕτω καὶ Χριστός λοιδορούμενος οὐκ ἀντελοιδόρει. Πάσχων οὐκ ἠπείλει· παρεδίδου δὲ τῷ κρίνοντι δικαίως. ᾿Αληθές οὖν ἄρα τό· Ἐν τῇ ταπεινώσει ἡ κρίσις αὐτοῦ ἦρ- ται. Ως κατ' εὐτελούς γὰρ προχείρως τὴν ψῆφον ἐξήνεγκαν. Τὴν οὖν παράνομον καὶ ἄδικον κρίσιν ἐπ' αὐτοῦ γενομένην δηλοῖ. Εἰ δὲ καὶ ταπεινῶς, φη- σιν, ἐκρίνετο, Θεὸς κατὰ φύσιν ἐτύγχανεν. "Οθεν ἐπάγει· Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τις διηγήσεται; Εφ' ἑκατέρας δὲ γεννήσεως τὸ ἄπορον ὁμοίως ἀκολουθεῖ. Πῶς μὲν Θεὸς, πῶς δὲ Παρθένος γεννᾷ. Τοσοῦτον γὰρ μόνον ἐγνώκαμεν. Πὴ μὲν, ὅτι Θεὸς ἐκ Θεοῦ, φῶς ἐκ φωτός· πὴ δὲ, ὅτι ο Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι. Εφ' ἑκατέρου δὲ τὸ, ἡ γέννησις ; διήγητον· ὅτι αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ. Τοῦτ' ἔστιν ὑψηλότερα τῶν ἐπὶ γῆς ἡ πολιτεία, καὶ ὁ κατὰ σάρ- και βίος αὐτοῦ. Μόνος γὰρ ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν. Καὶ ἄλλως δὲ, ὑπὲρ πᾶν γενητὸν ἡ ὑπαρξις ἐστι τοῦ Μονογενοῦς. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξέδωκεν· ἀπετμήθη γὰρ ἐκ γῆς ζώντων, καὶ διὰ τὴν ἀδικίαν τοῦ λαοῦ μου πληγὴ αὐτοῖς. Ὁ δὲ Θεοδοτίων· "Οτι ἀπετμή θη ἀπὸ γῆς ζώντων, ἀπὸ ἀθεσίας τοῦ λαοῦ μου ἥψατο αὐτῶν. Μᾶλλον γὰρ αὐτῶν καθήψατο, καὶ πληγὴ αὐτοῖς μεγίστη γέγονεν ὁ αὐτοῦ θάνατος. Τι νὲς δὲ τὸ αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς, φασὶ τὴν μετὰ τὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ δόξαν δηλοῦν· θεϊκὴν γὰρ ἀξίαν ἡ τῶν οἰκονομηθέντων ὑπέδειξε πεῖρα, αὐτοῦ μὲν θανάτου ὑποβαλλομένου, πάντων δὲ εἰς ἀφ- θαρσίαν αὐτοῦ χάριτι ζωοποιουμένων, καὶ πίστει λυτρουμένων. ᾿Αλλὰ πῶς ὁ μὴ εἰδὼς ἁμαρτίαν ὑπὸ ψήφῳ κατέστη θανατικῇ; φησὶν ὁ Πατήρ· Ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ μου ἤχθη εἰς θάνατον, ἢ ὅτι ὑπὲρ τῶν ἀνομιῶν αὐτοῦ, ἢ ὅτι παρα- γρ. ἀληθὲς πάθος. Αt γάρ Η 2:25 - Obmutui, et non aperui os meum 7., Vera igitur in Christo, secon- dum humanitatis rationem, passio exstitit. Verum quo loco, Et ipse propter afflictionem non aperuit os suum, legimus, ita Symmachus : Admolus est, et ipse paruit. Sed cui admolus, nisi Pilato? Tacuit deinde, cum falsa in eum testimonia produceren- tur. Sciebat enim, cum apud hostes ageretur, ni- hit esse profuturam defensionem ; sed iis ferocio- res animos effecturam, cum se Dei Filium, Salva- toremque omnium et redemptorem esse diceret. Neque tamen culpa et reprehensione carere suum ipsis peccatum voluit, cum adjuranti Caiplæ, Fi- lium hominis deinceps ad dexteram virtuti assiden- tem esse intuituros * ; cum poscenti Pilato, si rex COMMENTARII IN ISAIAM. A brium insipienti dedisti me esset Israelis, eum dixisse respondit : unde est ab illo furente cum cæteris in verbera traditus. Hinc igitur illa sunt, quibus, sicut ovem ad mactationem, ductum esse, el sicut agnum coram tondente obmu- tuisse, adjunxit. Ut enim ille, cum cutem gladius non sine dolore attingit, tacere consuevit; sic et Christus ipse, cum probris afficeretur, nulla contra reponebat; nihil, cum pateretur minabatur, sed juste judicari se permittebat 1. Est ergo, quod se- quitur, in humilitate ejus sublatum esse judicium, verissimum. Temere siquidem in eum, tanquam in abjectæ conditionis aliquem, lata est sententia: unde præter jus et æquum factum esse judicium significat. Quantumvis autem humiliter, inquit, ju- dicaretur, Deus tamen esse natura non desinebat. Unde deinceps quis ejus generationem essel enarra- turus postulavit. Convenit vero ex æquo utri- que generationi dubitatio. Generat enim quodam pacto Deus ipse generat et virgo. Hoc enim tantum novimus: partim quidem Deum de Deo, lumen- que de lumine exsistere; partim autem Spiritum sanctum in virginem sese demisisse, eamque Altis- simi virtutem obumbrasse ". C D Divinam enim ipsius gloriam *Amos In utroque autem si generationis modus quæratur, ideo enarrari non possit, quod tollitur a terra vita ejus; id est, quod eorum, qui in terra degunt, ipsa ejus sit in carne vita longe excelsior, qui solus peccatum non ¡admisit. Quanquam et alias supra omne quod natum est ipsa Unigeniti sit essentia. At ita interpretatus est Symmachus: Abscissua est enim de terra viventium; et propter iniquitatem populi mei plaga eis. Theodotio autem : Quoniam abscissus est de terra vivorum, ab inconstantia popu- li mei tetigit eos. Ipsos enim potissimum attigit, et in plagam eis maximam mors ejus abiit. Volunt nonnulli verbis istis, tollitur a terra, ejus, quæ post resurrectionein futura est, gloriam significari. satis eorum, v, quæ »b eo gesta sunt, experientia patuisse, cum ipse quidem mortem subierit; nos autem omnes ipsius benignitate, immortali vite restituti fideque redempti sumus. enim qui factum est, ut qui peccatum non admiserat, mortis ipse calculo sub b 1. VARIE LECTIONES. Luc. 1. 35. 20. Psal. xxxviii, 10. * Matth. xxv1, 63, 64. Luc. xxiv, 3. 1º I Petr. 11, 23.

«Ονειδος ἄφρονι ἔδωκάς με. Εκωφώθην, καὶ οὐκ Άνοιξα τὸ στόμα μου. » 'Αληθοῦς πάθους • ἄρα ἦν ἐν Χριστῷ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, καὶ αὐ τὸς διὰ τὸ κεκακῶσθαι οὐκ ἀνοίγει τὸ στόμα, ὁ Σύμμαχός φησι· Προσηνέχθη, καὶ αὐτὸς ὑπήκουσε. Τίνι δὲ προσηνέχθη, ἀλλ' ἢ τῷ Πιλάτῳ; ἐσίγα δὲ ψευδομαρτυρούμενος. Επίστατο γὰρ ἀνήσουσαν μὲν οὐδὲν τὴν ἀπολογίαν (παρ' ἐχθροῖς γὰρ ἐκρίνετο) πρὸς θυμὸν δὲ αὐτοὺς ὑφάπτουσαν ἀγριώτερον, Υἱὸν ἑαυτὸν εἶναι λέγοντος τοῦ Θεοῦ, Σωτῆρά τε πάντων καὶ λυτρωτήν. Πλὴν οὐκ ἀπροφάσιστον αύ τοῖς τὴν ἁμαρτίαν ἐποίησεν, ὁρκίζοντι μὲν εἰπὼν τῷ Καϊάφα τόν «᾿Απάρτι ὄψεσθε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως· καὶ τό· « Σὺ εἶ πας, ο εἰπὼν Πιλάτῳ πυνθανομένῳ εἰ βασιλεύς ἐστι τοῦ Ἰσραήλ. Διὸ συμμανεὶς αὐτοῖς μαστιγώσαι παρ- Β ἔδωκεν. "Οθεν ἐπήνεγκεν, Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφα γὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείροντος αὐτὸν ἄφωνος. Σιγῇ γὰρ, κάν, ὡς εἰκὸς, λύπη πα ραψαύουσα τῶν δερμάτων ή μάχαιρα. Οὕτω καὶ Χριστός λοιδορούμενος οὐκ ἀντελοιδόρει. Πάσχων οὐκ ἠπείλει· παρεδίδου δὲ τῷ κρίνοντι δικαίως. ᾿Αληθές οὖν ἄρα τό· Ἐν τῇ ταπεινώσει ἡ κρίσις αὐτοῦ ἦρ- ται. Ως κατ' εὐτελούς γὰρ προχείρως τὴν ψῆφον ἐξήνεγκαν. Τὴν οὖν παράνομον καὶ ἄδικον κρίσιν ἐπ' αὐτοῦ γενομένην δηλοῖ. Εἰ δὲ καὶ ταπεινῶς, φη- σιν, ἐκρίνετο, Θεὸς κατὰ φύσιν ἐτύγχανεν. "Οθεν ἐπάγει· Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τις διηγήσεται; Εφ' ἑκατέρας δὲ γεννήσεως τὸ ἄπορον ὁμοίως ἀκολουθεῖ. Πῶς μὲν Θεὸς, πῶς δὲ Παρθένος γεννᾷ. Τοσοῦτον γὰρ μόνον ἐγνώκαμεν. Πὴ μὲν, ὅτι Θεὸς ἐκ Θεοῦ, φῶς ἐκ φωτός· πὴ δὲ, ὅτι ο Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι. Εφ' ἑκατέρου δὲ τὸ, ἡ γέννησις ; διήγητον· ὅτι αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ. Τοῦτ' ἔστιν ὑψηλότερα τῶν ἐπὶ γῆς ἡ πολιτεία, καὶ ὁ κατὰ σάρ- και βίος αὐτοῦ. Μόνος γὰρ ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν. Καὶ ἄλλως δὲ, ὑπὲρ πᾶν γενητὸν ἡ ὑπαρξις ἐστι τοῦ Μονογενοῦς. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξέδωκεν· ἀπετμήθη γὰρ ἐκ γῆς ζώντων, καὶ διὰ τὴν ἀδικίαν τοῦ λαοῦ μου πληγὴ αὐτοῖς. Ὁ δὲ Θεοδοτίων· "Οτι ἀπετμή θη ἀπὸ γῆς ζώντων, ἀπὸ ἀθεσίας τοῦ λαοῦ μου ἥψατο αὐτῶν. Μᾶλλον γὰρ αὐτῶν καθήψατο, καὶ πληγὴ αὐτοῖς μεγίστη γέγονεν ὁ αὐτοῦ θάνατος. Τι νὲς δὲ τὸ αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς, φασὶ τὴν μετὰ τὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ δόξαν δηλοῦν· θεϊκὴν γὰρ ἀξίαν ἡ τῶν οἰκονομηθέντων ὑπέδειξε πεῖρα, αὐτοῦ μὲν θανάτου ὑποβαλλομένου, πάντων δὲ εἰς ἀφ- θαρσίαν αὐτοῦ χάριτι ζωοποιουμένων, καὶ πίστει λυτρουμένων. ᾿Αλλὰ πῶς ὁ μὴ εἰδὼς ἁμαρτίαν ὑπὸ ψήφῳ κατέστη θανατικῇ; φησὶν ὁ Πατήρ· Ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ μου ἤχθη εἰς θάνατον, ἢ ὅτι ὑπὲρ τῶν ἀνομιῶν αὐτοῦ, ἢ ὅτι παρα- γρ. ἀληθὲς πάθος. Αt γάρ Η 2:25 - Obmutui, et non aperui os meum 7., Vera igitur in Christo, secon- dum humanitatis rationem, passio exstitit. Verum quo loco, Et ipse propter afflictionem non aperuit os suum, legimus, ita Symmachus : Admolus est, et ipse paruit. Sed cui admolus, nisi Pilato? Tacuit deinde, cum falsa in eum testimonia produceren- tur. Sciebat enim, cum apud hostes ageretur, ni- hit esse profuturam defensionem ; sed iis ferocio- res animos effecturam, cum se Dei Filium, Salva- toremque omnium et redemptorem esse diceret. Neque tamen culpa et reprehensione carere suum ipsis peccatum voluit, cum adjuranti Caiplæ, Fi- lium hominis deinceps ad dexteram virtuti assiden- tem esse intuituros * ; cum poscenti Pilato, si rex COMMENTARII IN ISAIAM. A brium insipienti dedisti me esset Israelis, eum dixisse respondit : unde est ab illo furente cum cæteris in verbera traditus. Hinc igitur illa sunt, quibus, sicut ovem ad mactationem, ductum esse, el sicut agnum coram tondente obmu- tuisse, adjunxit. Ut enim ille, cum cutem gladius non sine dolore attingit, tacere consuevit; sic et Christus ipse, cum probris afficeretur, nulla contra reponebat; nihil, cum pateretur minabatur, sed juste judicari se permittebat 1. Est ergo, quod se- quitur, in humilitate ejus sublatum esse judicium, verissimum. Temere siquidem in eum, tanquam in abjectæ conditionis aliquem, lata est sententia: unde præter jus et æquum factum esse judicium significat. Quantumvis autem humiliter, inquit, ju- dicaretur, Deus tamen esse natura non desinebat. Unde deinceps quis ejus generationem essel enarra- turus postulavit. Convenit vero ex æquo utri- que generationi dubitatio. Generat enim quodam pacto Deus ipse generat et virgo. Hoc enim tantum novimus: partim quidem Deum de Deo, lumen- que de lumine exsistere; partim autem Spiritum sanctum in virginem sese demisisse, eamque Altis- simi virtutem obumbrasse ". C D Divinam enim ipsius gloriam *Amos In utroque autem si generationis modus quæratur, ideo enarrari non possit, quod tollitur a terra vita ejus; id est, quod eorum, qui in terra degunt, ipsa ejus sit in carne vita longe excelsior, qui solus peccatum non ¡admisit. Quanquam et alias supra omne quod natum est ipsa Unigeniti sit essentia. At ita interpretatus est Symmachus: Abscissua est enim de terra viventium; et propter iniquitatem populi mei plaga eis. Theodotio autem : Quoniam abscissus est de terra vivorum, ab inconstantia popu- li mei tetigit eos. Ipsos enim potissimum attigit, et in plagam eis maximam mors ejus abiit. Volunt nonnulli verbis istis, tollitur a terra, ejus, quæ post resurrectionein futura est, gloriam significari. satis eorum, v, quæ »b eo gesta sunt, experientia patuisse, cum ipse quidem mortem subierit; nos autem omnes ipsius benignitate, immortali vite restituti fideque redempti sumus. enim qui factum est, ut qui peccatum non admiserat, mortis ipse calculo sub b 1. VARIE LECTIONES. Luc. 1. 35. 20. Psal. xxxviii, 10. * Matth. xxv1, 63, 64. Luc. xxiv, 3. 1º I Petr. 11, 23.

«Ονειδος ἄφρονι ἔδωκάς με. Εκωφώθην, καὶ οὐκ Άνοιξα τὸ στόμα μου. » 'Αληθοῦς πάθους • ἄρα ἦν ἐν Χριστῷ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, καὶ αὐ τὸς διὰ τὸ κεκακῶσθαι οὐκ ἀνοίγει τὸ στόμα, ὁ Σύμμαχός φησι· Προσηνέχθη, καὶ αὐτὸς ὑπήκουσε. Τίνι δὲ προσηνέχθη, ἀλλ' ἢ τῷ Πιλάτῳ; ἐσίγα δὲ ψευδομαρτυρούμενος. Επίστατο γὰρ ἀνήσουσαν μὲν οὐδὲν τὴν ἀπολογίαν (παρ' ἐχθροῖς γὰρ ἐκρίνετο) πρὸς θυμὸν δὲ αὐτοὺς ὑφάπτουσαν ἀγριώτερον, Υἱὸν ἑαυτὸν εἶναι λέγοντος τοῦ Θεοῦ, Σωτῆρά τε πάντων καὶ λυτρωτήν. Πλὴν οὐκ ἀπροφάσιστον αύ τοῖς τὴν ἁμαρτίαν ἐποίησεν, ὁρκίζοντι μὲν εἰπὼν τῷ Καϊάφα τόν «᾿Απάρτι ὄψεσθε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως· καὶ τό· « Σὺ εἶ πας, ο εἰπὼν Πιλάτῳ πυνθανομένῳ εἰ βασιλεύς ἐστι τοῦ Ἰσραήλ. Διὸ συμμανεὶς αὐτοῖς μαστιγώσαι παρ- Β ἔδωκεν. "Οθεν ἐπήνεγκεν, Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφα γὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείροντος αὐτὸν ἄφωνος. Σιγῇ γὰρ, κάν, ὡς εἰκὸς, λύπη πα ραψαύουσα τῶν δερμάτων ή μάχαιρα. Οὕτω καὶ Χριστός λοιδορούμενος οὐκ ἀντελοιδόρει. Πάσχων οὐκ ἠπείλει· παρεδίδου δὲ τῷ κρίνοντι δικαίως. ᾿Αληθές οὖν ἄρα τό· Ἐν τῇ ταπεινώσει ἡ κρίσις αὐτοῦ ἦρ- ται. Ως κατ' εὐτελούς γὰρ προχείρως τὴν ψῆφον ἐξήνεγκαν. Τὴν οὖν παράνομον καὶ ἄδικον κρίσιν ἐπ' αὐτοῦ γενομένην δηλοῖ. Εἰ δὲ καὶ ταπεινῶς, φη- σιν, ἐκρίνετο, Θεὸς κατὰ φύσιν ἐτύγχανεν. "Οθεν ἐπάγει· Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τις διηγήσεται; Εφ' ἑκατέρας δὲ γεννήσεως τὸ ἄπορον ὁμοίως ἀκολουθεῖ. Πῶς μὲν Θεὸς, πῶς δὲ Παρθένος γεννᾷ. Τοσοῦτον γὰρ μόνον ἐγνώκαμεν. Πὴ μὲν, ὅτι Θεὸς ἐκ Θεοῦ, φῶς ἐκ φωτός· πὴ δὲ, ὅτι ο Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι. Εφ' ἑκατέρου δὲ τὸ, ἡ γέννησις ; διήγητον· ὅτι αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ. Τοῦτ' ἔστιν ὑψηλότερα τῶν ἐπὶ γῆς ἡ πολιτεία, καὶ ὁ κατὰ σάρ- και βίος αὐτοῦ. Μόνος γὰρ ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν. Καὶ ἄλλως δὲ, ὑπὲρ πᾶν γενητὸν ἡ ὑπαρξις ἐστι τοῦ Μονογενοῦς. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξέδωκεν· ἀπετμήθη γὰρ ἐκ γῆς ζώντων, καὶ διὰ τὴν ἀδικίαν τοῦ λαοῦ μου πληγὴ αὐτοῖς. Ὁ δὲ Θεοδοτίων· "Οτι ἀπετμή θη ἀπὸ γῆς ζώντων, ἀπὸ ἀθεσίας τοῦ λαοῦ μου ἥψατο αὐτῶν. Μᾶλλον γὰρ αὐτῶν καθήψατο, καὶ πληγὴ αὐτοῖς μεγίστη γέγονεν ὁ αὐτοῦ θάνατος. Τι νὲς δὲ τὸ αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς, φασὶ τὴν μετὰ τὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ δόξαν δηλοῦν· θεϊκὴν γὰρ ἀξίαν ἡ τῶν οἰκονομηθέντων ὑπέδειξε πεῖρα, αὐτοῦ μὲν θανάτου ὑποβαλλομένου, πάντων δὲ εἰς ἀφ- θαρσίαν αὐτοῦ χάριτι ζωοποιουμένων, καὶ πίστει λυτρουμένων. ᾿Αλλὰ πῶς ὁ μὴ εἰδὼς ἁμαρτίαν ὑπὸ ψήφῳ κατέστη θανατικῇ; φησὶν ὁ Πατήρ· Ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ μου ἤχθη εἰς θάνατον, ἢ ὅτι ὑπὲρ τῶν ἀνομιῶν αὐτοῦ, ἢ ὅτι παρα- γρ. ἀληθὲς πάθος. Αt γάρ Η 2:25 - Obmutui, et non aperui os meum 7., Vera igitur in Christo, secon- dum humanitatis rationem, passio exstitit. Verum quo loco, Et ipse propter afflictionem non aperuit os suum, legimus, ita Symmachus : Admolus est, et ipse paruit. Sed cui admolus, nisi Pilato? Tacuit deinde, cum falsa in eum testimonia produceren- tur. Sciebat enim, cum apud hostes ageretur, ni- hit esse profuturam defensionem ; sed iis ferocio- res animos effecturam, cum se Dei Filium, Salva- toremque omnium et redemptorem esse diceret. Neque tamen culpa et reprehensione carere suum ipsis peccatum voluit, cum adjuranti Caiplæ, Fi- lium hominis deinceps ad dexteram virtuti assiden- tem esse intuituros * ; cum poscenti Pilato, si rex COMMENTARII IN ISAIAM. A brium insipienti dedisti me esset Israelis, eum dixisse respondit : unde est ab illo furente cum cæteris in verbera traditus. Hinc igitur illa sunt, quibus, sicut ovem ad mactationem, ductum esse, el sicut agnum coram tondente obmu- tuisse, adjunxit. Ut enim ille, cum cutem gladius non sine dolore attingit, tacere consuevit; sic et Christus ipse, cum probris afficeretur, nulla contra reponebat; nihil, cum pateretur minabatur, sed juste judicari se permittebat 1. Est ergo, quod se- quitur, in humilitate ejus sublatum esse judicium, verissimum. Temere siquidem in eum, tanquam in abjectæ conditionis aliquem, lata est sententia: unde præter jus et æquum factum esse judicium significat. Quantumvis autem humiliter, inquit, ju- dicaretur, Deus tamen esse natura non desinebat. Unde deinceps quis ejus generationem essel enarra- turus postulavit. Convenit vero ex æquo utri- que generationi dubitatio. Generat enim quodam pacto Deus ipse generat et virgo. Hoc enim tantum novimus: partim quidem Deum de Deo, lumen- que de lumine exsistere; partim autem Spiritum sanctum in virginem sese demisisse, eamque Altis- simi virtutem obumbrasse ". C D Divinam enim ipsius gloriam *Amos In utroque autem si generationis modus quæratur, ideo enarrari non possit, quod tollitur a terra vita ejus; id est, quod eorum, qui in terra degunt, ipsa ejus sit in carne vita longe excelsior, qui solus peccatum non ¡admisit. Quanquam et alias supra omne quod natum est ipsa Unigeniti sit essentia. At ita interpretatus est Symmachus: Abscissua est enim de terra viventium; et propter iniquitatem populi mei plaga eis. Theodotio autem : Quoniam abscissus est de terra vivorum, ab inconstantia popu- li mei tetigit eos. Ipsos enim potissimum attigit, et in plagam eis maximam mors ejus abiit. Volunt nonnulli verbis istis, tollitur a terra, ejus, quæ post resurrectionein futura est, gloriam significari. satis eorum, v, quæ »b eo gesta sunt, experientia patuisse, cum ipse quidem mortem subierit; nos autem omnes ipsius benignitate, immortali vite restituti fideque redempti sumus. enim qui factum est, ut qui peccatum non admiserat, mortis ipse calculo sub b 1. VARIE LECTIONES. Luc. 1. 35. 20. Psal. xxxviii, 10. * Matth. xxv1, 63, 64. Luc. xxiv, 3. 1º I Petr. 11, 23.

«Ονειδος ἄφρονι ἔδωκάς με. Εκωφώθην, καὶ οὐκ Άνοιξα τὸ στόμα μου. » 'Αληθοῦς πάθους • ἄρα ἦν ἐν Χριστῷ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, καὶ αὐ τὸς διὰ τὸ κεκακῶσθαι οὐκ ἀνοίγει τὸ στόμα, ὁ Σύμμαχός φησι· Προσηνέχθη, καὶ αὐτὸς ὑπήκουσε. Τίνι δὲ προσηνέχθη, ἀλλ' ἢ τῷ Πιλάτῳ; ἐσίγα δὲ ψευδομαρτυρούμενος. Επίστατο γὰρ ἀνήσουσαν μὲν οὐδὲν τὴν ἀπολογίαν (παρ' ἐχθροῖς γὰρ ἐκρίνετο) πρὸς θυμὸν δὲ αὐτοὺς ὑφάπτουσαν ἀγριώτερον, Υἱὸν ἑαυτὸν εἶναι λέγοντος τοῦ Θεοῦ, Σωτῆρά τε πάντων καὶ λυτρωτήν. Πλὴν οὐκ ἀπροφάσιστον αύ τοῖς τὴν ἁμαρτίαν ἐποίησεν, ὁρκίζοντι μὲν εἰπὼν τῷ Καϊάφα τόν «᾿Απάρτι ὄψεσθε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως· καὶ τό· « Σὺ εἶ πας, ο εἰπὼν Πιλάτῳ πυνθανομένῳ εἰ βασιλεύς ἐστι τοῦ Ἰσραήλ. Διὸ συμμανεὶς αὐτοῖς μαστιγώσαι παρ- Β ἔδωκεν. "Οθεν ἐπήνεγκεν, Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφα γὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείροντος αὐτὸν ἄφωνος. Σιγῇ γὰρ, κάν, ὡς εἰκὸς, λύπη πα ραψαύουσα τῶν δερμάτων ή μάχαιρα. Οὕτω καὶ Χριστός λοιδορούμενος οὐκ ἀντελοιδόρει. Πάσχων οὐκ ἠπείλει· παρεδίδου δὲ τῷ κρίνοντι δικαίως. ᾿Αληθές οὖν ἄρα τό· Ἐν τῇ ταπεινώσει ἡ κρίσις αὐτοῦ ἦρ- ται. Ως κατ' εὐτελούς γὰρ προχείρως τὴν ψῆφον ἐξήνεγκαν. Τὴν οὖν παράνομον καὶ ἄδικον κρίσιν ἐπ' αὐτοῦ γενομένην δηλοῖ. Εἰ δὲ καὶ ταπεινῶς, φη- σιν, ἐκρίνετο, Θεὸς κατὰ φύσιν ἐτύγχανεν. "Οθεν ἐπάγει· Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τις διηγήσεται; Εφ' ἑκατέρας δὲ γεννήσεως τὸ ἄπορον ὁμοίως ἀκολουθεῖ. Πῶς μὲν Θεὸς, πῶς δὲ Παρθένος γεννᾷ. Τοσοῦτον γὰρ μόνον ἐγνώκαμεν. Πὴ μὲν, ὅτι Θεὸς ἐκ Θεοῦ, φῶς ἐκ φωτός· πὴ δὲ, ὅτι ο Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι. Εφ' ἑκατέρου δὲ τὸ, ἡ γέννησις ; διήγητον· ὅτι αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ. Τοῦτ' ἔστιν ὑψηλότερα τῶν ἐπὶ γῆς ἡ πολιτεία, καὶ ὁ κατὰ σάρ- και βίος αὐτοῦ. Μόνος γὰρ ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν. Καὶ ἄλλως δὲ, ὑπὲρ πᾶν γενητὸν ἡ ὑπαρξις ἐστι τοῦ Μονογενοῦς. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἐξέδωκεν· ἀπετμήθη γὰρ ἐκ γῆς ζώντων, καὶ διὰ τὴν ἀδικίαν τοῦ λαοῦ μου πληγὴ αὐτοῖς. Ὁ δὲ Θεοδοτίων· "Οτι ἀπετμή θη ἀπὸ γῆς ζώντων, ἀπὸ ἀθεσίας τοῦ λαοῦ μου ἥψατο αὐτῶν. Μᾶλλον γὰρ αὐτῶν καθήψατο, καὶ πληγὴ αὐτοῖς μεγίστη γέγονεν ὁ αὐτοῦ θάνατος. Τι νὲς δὲ τὸ αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς, φασὶ τὴν μετὰ τὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ δόξαν δηλοῦν· θεϊκὴν γὰρ ἀξίαν ἡ τῶν οἰκονομηθέντων ὑπέδειξε πεῖρα, αὐτοῦ μὲν θανάτου ὑποβαλλομένου, πάντων δὲ εἰς ἀφ- θαρσίαν αὐτοῦ χάριτι ζωοποιουμένων, καὶ πίστει λυτρουμένων. ᾿Αλλὰ πῶς ὁ μὴ εἰδὼς ἁμαρτίαν ὑπὸ ψήφῳ κατέστη θανατικῇ; φησὶν ὁ Πατήρ· Ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ μου ἤχθη εἰς θάνατον, ἢ ὅτι ὑπὲρ τῶν ἀνομιῶν αὐτοῦ, ἢ ὅτι παρα- γρ. ἀληθὲς πάθος. Αt γάρ Η 2:25 - Obmutui, et non aperui os meum 7., Vera igitur in Christo, secon- dum humanitatis rationem, passio exstitit. Verum quo loco, Et ipse propter afflictionem non aperuit os suum, legimus, ita Symmachus : Admolus est, et ipse paruit. Sed cui admolus, nisi Pilato? Tacuit deinde, cum falsa in eum testimonia produceren- tur. Sciebat enim, cum apud hostes ageretur, ni- hit esse profuturam defensionem ; sed iis ferocio- res animos effecturam, cum se Dei Filium, Salva- toremque omnium et redemptorem esse diceret. Neque tamen culpa et reprehensione carere suum ipsis peccatum voluit, cum adjuranti Caiplæ, Fi- lium hominis deinceps ad dexteram virtuti assiden- tem esse intuituros * ; cum poscenti Pilato, si rex COMMENTARII IN ISAIAM. A brium insipienti dedisti me esset Israelis, eum dixisse respondit : unde est ab illo furente cum cæteris in verbera traditus. Hinc igitur illa sunt, quibus, sicut ovem ad mactationem, ductum esse, el sicut agnum coram tondente obmu- tuisse, adjunxit. Ut enim ille, cum cutem gladius non sine dolore attingit, tacere consuevit; sic et Christus ipse, cum probris afficeretur, nulla contra reponebat; nihil, cum pateretur minabatur, sed juste judicari se permittebat 1. Est ergo, quod se- quitur, in humilitate ejus sublatum esse judicium, verissimum. Temere siquidem in eum, tanquam in abjectæ conditionis aliquem, lata est sententia: unde præter jus et æquum factum esse judicium significat. Quantumvis autem humiliter, inquit, ju- dicaretur, Deus tamen esse natura non desinebat. Unde deinceps quis ejus generationem essel enarra- turus postulavit. Convenit vero ex æquo utri- que generationi dubitatio. Generat enim quodam pacto Deus ipse generat et virgo. Hoc enim tantum novimus: partim quidem Deum de Deo, lumen- que de lumine exsistere; partim autem Spiritum sanctum in virginem sese demisisse, eamque Altis- simi virtutem obumbrasse ". C D Divinam enim ipsius gloriam *Amos In utroque autem si generationis modus quæratur, ideo enarrari non possit, quod tollitur a terra vita ejus; id est, quod eorum, qui in terra degunt, ipsa ejus sit in carne vita longe excelsior, qui solus peccatum non ¡admisit. Quanquam et alias supra omne quod natum est ipsa Unigeniti sit essentia. At ita interpretatus est Symmachus: Abscissua est enim de terra viventium; et propter iniquitatem populi mei plaga eis. Theodotio autem : Quoniam abscissus est de terra vivorum, ab inconstantia popu- li mei tetigit eos. Ipsos enim potissimum attigit, et in plagam eis maximam mors ejus abiit. Volunt nonnulli verbis istis, tollitur a terra, ejus, quæ post resurrectionein futura est, gloriam significari. satis eorum, v, quæ »b eo gesta sunt, experientia patuisse, cum ipse quidem mortem subierit; nos autem omnes ipsius benignitate, immortali vite restituti fideque redempti sumus. enim qui factum est, ut qui peccatum non admiserat, mortis ipse calculo sub b 1. VARIE LECTIONES. Luc. 1. 35. 20. Psal. xxxviii, 10. * Matth. xxv1, 63, 64. Luc. xxiv, 3. 1º I Petr. 11, 23.

Α νομοῦντες αὐτὸν ἀπέκτειναν. Αντὶ δὲ τοῦ, δώσω τους πονηροὺς, ὁ Σύμμαχος, καὶ δώσει τοὺς ἀσεβεῖς, φησί. Τίς δὲ δώσει, ἢ ὁ τῶν ὅλων κριτής; λέγει δὲ τοὺς τὰ εἰρημένα ποιήσαντας. Ῥωμαίοις γὰρ παρ εδόθησαν. Καὶ τοὺς πάλαι δὲ πλουσίους, ἐν οἷς ἐπλεονέκτουν προτερήμασι, παραδώσειν φησὶν ἀντὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ. Λέγει δὲ τοὺς ἐν γνώσει νομι κῇ, καὶ ἱερατικῇ, καὶ βασιλικῇ τετιμημένους ἀξία· οὗτος γὰρ πρὸς τῷ ἀποκτεῖναι, καὶ ἀργύρια δεδώ- κασιν ἱκανὰ, κρύψαι βουλόμενοι τὴν ἀνάστασιν. Καὶ κατὰ τοῦτο οὖν πλουσίους αὐτοὺς καλεῖ· ἡ καὶ ὡς φιλαργύρους. Απέκτειναν γὰρ Ἰησοῦν, ἵν᾿ ἔχοιεν πλουτεῖν ἐκ τοῦ μὴ κρίνειν ὀρθῶς. Περὶ ὧν ἔλεγεν ὁ προφήτης ο Κοινωνοί κλεπτῶν, ἀγαπῶντες δώρα, διώκοντες ἀνταπόδομα. Ενενόουν δὲ καὶ ὅτι παυσαμένης τῆς ἐν νόμῳ λατρείας, οὐχ ἕξουσι τὰς κατὰ νόμον προσαγομένας αὐτοῖς ἀπαρχὰς, οὓς καὶ ἐταλάνιζεν λέγων, ὅτι « Απο- δεκατοῦτε τὸ ἡδύοσμον καὶ τὸ ἄνηθον, καὶ τὸ κύμι νον, καὶ ἀφήκατε τὰ βαρύτερα τοῦ νόμου, τὴν κρίσ σιν, καὶ τὸ ἔλεος, καὶ τὴν πίστιν. Τὸ δὲ δίκαιον τῆς αὐτῶν δηλοῖ κατακρίσεως τὸ, ὅτι ἀνομίαν οὐκ ἐποίησεν, επαγόμενον. 'Αδίκως γὰρ ἀποκτείναντες, δικαίως αὐτοὶ κατακέκριται. Αξιόπιστος δὲ μάρ τυς ὁ Πατὴρ, ἀναμάρτητον εἰπὼν τὸν Υἱόν. Κατεψεύ σαντο ἄρα ποτὲ μὲν λέγοντες, ὅτι • Οὗτος ἀνασείει τὸν λαὸν, καὶ κωλύει Καίσαρι διδόναι φόρους, » ποτέ δέ· Εἰμὴ ἦν οὗτος κακοποιών, οὐκ ἄν σοι παρεδώκα μεν αὐτόν. ο Ο γὰρ Πατήρ οὕτω τὸ ἀναμάρτητον ἔργῳ τε, καὶ λόγῳ μεμαρτύρηκεν. Τοῦτο δὲ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. Ἡ γὰρ θεία φύσις ἐστὶν ἀναλλοίωτος. Ανθρώπων δὲ οὐδεὶς πλὴν αὐτοῦ καθαρὸς ἀπὸ ῥύπου. Οὐκοῦν ὑπὲρ ἁπάντων αὐτὸς ἀπέθανεν, ἵνα περιέλῃ τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. Διὸ καὶ ἔκρινεν ὁ Πατὴρ αὐτοῦ καθαρίσαι αὐτὸν τῆς πληγής τοῦτ' ἔστι τοῦ ἐπενεχθέντος αὐτῷ πάθους. Ανέστη γὰρ πατήσας τὸν θάνατον. Τινὲς δέ φασιν, ὅτι δι' ὧν ὁ Πατὴρ ἀπῄτησε δίκας ὑπὲρ αὐτοῦ, τὸ μὴ δικαίως αὐτὸν πεπονθέναι παρέστησεν, καὶ καθαρὸν αὐτὸν τῆς ἐπὶ δικαίᾳ κατακρίσει πεποίηκεν ὑποψίας. Τινές δὲ οὕτως εἰρήκασιν · Ωσπερ τὰ ἡμῖν χρεωστούμενα πάθη αὐτὸς ἀναδεξάμενος οἰκειώσατο· οὕτω καὶ τὴν ἐκ πίστεως γενομένην ἡμῖν κάθαρσιν αὐτὸν δεν δέχθαι φησίν. Ἐὰν δῶτε περὶ ἁμαρτίας, ἡ ψυχὴ ὑμῶν ὄψεται σπέρμα μακρόβιον. Καίπερ δὲ του αῦτα πλημμελησάντων ὑμῶν, ἐάν τις ἐθελήσῃ θυ σίαν ἀνενεγκεῖν ὑπὲρ τῆς αὐτοῦ ἁμαρτίας, τοῦτ' ἔστι μετανοεῖν ἀφ᾽ οἷς ἐπλημμέλησεν, ἐκφεύξεται τὸ, Δώσω τοὺς πονηροὺς ἀντὶ τῆς ταφῆς αὐτοῦ, καὶ τοὺς πλουσίους ἀντὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ. Καὶ ὄψεται τὸ μακρόβιον σπέρμα, περὶ οὗ Ελεγεν ἐν παραβολαῖς· « Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπείραι.. Καὶ πάλιν· « Ομοία ἐστὶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ σπείροντι καλόν σπέρμα ἐν τῷ ἰδί ἀγρῷ. » Ηγουν τὴν αἰώνιον ζωήν οὕτως ἐχε λεσε. PROCOPII GAZ.EI jaceret ? Respondet Pater, ab iniquitatibus populi sui ductum esse ad mortem; nempe, vel quod ejus iniquitates expiavit; vel quod est ab ipso scelerate interemptus. Sed quo loco dabo malos habemus, dabit impios interpretatus est Symmachus. Quis porro daturus, nisi qui universorum judex est ? Eos deinde intelligit, qui, quæ dicta sunt, admise- runt. Nam et Romanis ipsi traditi sunt. Præterea divites olim; id est, prærogativis superiores cæte- ris, se pro morte ejus traditurum significat; horum nomine cos intelligens, qui legali, et sacerdotali, regiaque etiam dignitate illustres habeban- tur. Isti siquidem preter admissam crdem, pecu- niis etiam non pepercerunt ut ejus resurrectionem occultarent, unde et diviles eos appellavit : vel etiam, ut pecun:is inhiare demonstraret. Jesum enim interemerunt, ut prave judicando ditescerent : in eosque illa sunt, quibus esse furum socios, donaque diligere, et mercedem sectari propheta ipsis exprobravit 12. Cogitabant præterea, si cessaret in lege cultus, iis B esse sibi carendum primitiis, quibus fruebantur. Indeque eos conviciis insectatus est Christus, quod mentham, et anethum, et cuminum decimarent, quæ autem essent in lege graviora, judicium, mise- ricordiam, fidem omitterent ". Eo autem condemna- tionis eorum æquitatem præcipue significat, quod iniquitatem eum non fecisse adjungit. Juste enim ĉondemnantur quijustum injuste necaro ausi sunt. Est vero testis fide dignus Pater ipse, qui Filium peccato carere asseruit ". Unde improbe mentitos esse apparet, qui eum populum concitare, Casa- rique vetare tributum persolvere, qui se denique, nisi malefactor esset, Pilato non fuisse tradituros dicebant 18. Ita enim re et verbo culpa vacasse le- stificatus est Paler : quod est ad humanitatis ratio- C nem referendum, cum mutationem Dei natura non paliatur, neque hominum quisquam, eo uno exce- pto, sordibus carcat. Mortem igitur ipse pro nobis subivit, ut mundum peccatis eximeret. Unde el eum a plaga, id est ab illata morte, mundare decre- vit Pater : quod, eadem per ipsius resurrectionem conculcata, factum est. Volunt autem nonnulli, eo ipso, quod ejus nomine pœnas ab illis repoposcit Pater, injuste passum esse, et æquæ damnationis eum suspicione carere significari. Putant etiam alii, non aliter quam, dum quæ nobis debebantur,· tormenta perpessus est, ea ad se attraxit, sic et cam, quae nobis per fidem accessit, purgationem ipsum accepisse. Sequitur deinde : Si delis pru pec- cato, anima vestra videbit semen longævum. Cujus fuerit hic sensus: Quantumvis ipsi talia admiseritis, si quis tamen pro suo peccato hostiam offerre volue- rit, id est, eorum, quæ peccavit, poenitentiam agere ; illud effugiet, quod me sceleratos pro sepul- tura et diviles pro morte ipsius daturum intermina- tus sum ; semenque illud longævum intuebitur, de quo in parabolis sermo est, cum ait : c Exivit se- minans ut seminaret 13*. » Et iterum : ‹ Simile est regnum cœlorum homini seminanti semen bonum in agro suo 1***. › Nimirum ita locutus est, ut vitam æternam significaret. D Isa. 1, 23, Matth. xxi, 25. “Joan. XVII, 46. Joan. xvii, 50, 1x Matthi, xn, 5. 10** ibid.24.

Α νομοῦντες αὐτὸν ἀπέκτειναν. Αντὶ δὲ τοῦ, δώσω τους πονηροὺς, ὁ Σύμμαχος, καὶ δώσει τοὺς ἀσεβεῖς, φησί. Τίς δὲ δώσει, ἢ ὁ τῶν ὅλων κριτής; λέγει δὲ τοὺς τὰ εἰρημένα ποιήσαντας. Ῥωμαίοις γὰρ παρ εδόθησαν. Καὶ τοὺς πάλαι δὲ πλουσίους, ἐν οἷς ἐπλεονέκτουν προτερήμασι, παραδώσειν φησὶν ἀντὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ. Λέγει δὲ τοὺς ἐν γνώσει νομι κῇ, καὶ ἱερατικῇ, καὶ βασιλικῇ τετιμημένους ἀξία· οὗτος γὰρ πρὸς τῷ ἀποκτεῖναι, καὶ ἀργύρια δεδώ- κασιν ἱκανὰ, κρύψαι βουλόμενοι τὴν ἀνάστασιν. Καὶ κατὰ τοῦτο οὖν πλουσίους αὐτοὺς καλεῖ· ἡ καὶ ὡς φιλαργύρους. Απέκτειναν γὰρ Ἰησοῦν, ἵν᾿ ἔχοιεν πλουτεῖν ἐκ τοῦ μὴ κρίνειν ὀρθῶς. Περὶ ὧν ἔλεγεν ὁ προφήτης ο Κοινωνοί κλεπτῶν, ἀγαπῶντες δώρα, διώκοντες ἀνταπόδομα. Ενενόουν δὲ καὶ ὅτι παυσαμένης τῆς ἐν νόμῳ λατρείας, οὐχ ἕξουσι τὰς κατὰ νόμον προσαγομένας αὐτοῖς ἀπαρχὰς, οὓς καὶ ἐταλάνιζεν λέγων, ὅτι « Απο- δεκατοῦτε τὸ ἡδύοσμον καὶ τὸ ἄνηθον, καὶ τὸ κύμι νον, καὶ ἀφήκατε τὰ βαρύτερα τοῦ νόμου, τὴν κρίσ σιν, καὶ τὸ ἔλεος, καὶ τὴν πίστιν. Τὸ δὲ δίκαιον τῆς αὐτῶν δηλοῖ κατακρίσεως τὸ, ὅτι ἀνομίαν οὐκ ἐποίησεν, επαγόμενον. 'Αδίκως γὰρ ἀποκτείναντες, δικαίως αὐτοὶ κατακέκριται. Αξιόπιστος δὲ μάρ τυς ὁ Πατὴρ, ἀναμάρτητον εἰπὼν τὸν Υἱόν. Κατεψεύ σαντο ἄρα ποτὲ μὲν λέγοντες, ὅτι • Οὗτος ἀνασείει τὸν λαὸν, καὶ κωλύει Καίσαρι διδόναι φόρους, » ποτέ δέ· Εἰμὴ ἦν οὗτος κακοποιών, οὐκ ἄν σοι παρεδώκα μεν αὐτόν. ο Ο γὰρ Πατήρ οὕτω τὸ ἀναμάρτητον ἔργῳ τε, καὶ λόγῳ μεμαρτύρηκεν. Τοῦτο δὲ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. Ἡ γὰρ θεία φύσις ἐστὶν ἀναλλοίωτος. Ανθρώπων δὲ οὐδεὶς πλὴν αὐτοῦ καθαρὸς ἀπὸ ῥύπου. Οὐκοῦν ὑπὲρ ἁπάντων αὐτὸς ἀπέθανεν, ἵνα περιέλῃ τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. Διὸ καὶ ἔκρινεν ὁ Πατὴρ αὐτοῦ καθαρίσαι αὐτὸν τῆς πληγής τοῦτ' ἔστι τοῦ ἐπενεχθέντος αὐτῷ πάθους. Ανέστη γὰρ πατήσας τὸν θάνατον. Τινὲς δέ φασιν, ὅτι δι' ὧν ὁ Πατὴρ ἀπῄτησε δίκας ὑπὲρ αὐτοῦ, τὸ μὴ δικαίως αὐτὸν πεπονθέναι παρέστησεν, καὶ καθαρὸν αὐτὸν τῆς ἐπὶ δικαίᾳ κατακρίσει πεποίηκεν ὑποψίας. Τινές δὲ οὕτως εἰρήκασιν · Ωσπερ τὰ ἡμῖν χρεωστούμενα πάθη αὐτὸς ἀναδεξάμενος οἰκειώσατο· οὕτω καὶ τὴν ἐκ πίστεως γενομένην ἡμῖν κάθαρσιν αὐτὸν δεν δέχθαι φησίν. Ἐὰν δῶτε περὶ ἁμαρτίας, ἡ ψυχὴ ὑμῶν ὄψεται σπέρμα μακρόβιον. Καίπερ δὲ του αῦτα πλημμελησάντων ὑμῶν, ἐάν τις ἐθελήσῃ θυ σίαν ἀνενεγκεῖν ὑπὲρ τῆς αὐτοῦ ἁμαρτίας, τοῦτ' ἔστι μετανοεῖν ἀφ᾽ οἷς ἐπλημμέλησεν, ἐκφεύξεται τὸ, Δώσω τοὺς πονηροὺς ἀντὶ τῆς ταφῆς αὐτοῦ, καὶ τοὺς πλουσίους ἀντὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ. Καὶ ὄψεται τὸ μακρόβιον σπέρμα, περὶ οὗ Ελεγεν ἐν παραβολαῖς· « Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπείραι.. Καὶ πάλιν· « Ομοία ἐστὶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ σπείροντι καλόν σπέρμα ἐν τῷ ἰδί ἀγρῷ. » Ηγουν τὴν αἰώνιον ζωήν οὕτως ἐχε λεσε. PROCOPII GAZ.EI jaceret ? Respondet Pater, ab iniquitatibus populi sui ductum esse ad mortem; nempe, vel quod ejus iniquitates expiavit; vel quod est ab ipso scelerate interemptus. Sed quo loco dabo malos habemus, dabit impios interpretatus est Symmachus. Quis porro daturus, nisi qui universorum judex est ? Eos deinde intelligit, qui, quæ dicta sunt, admise- runt. Nam et Romanis ipsi traditi sunt. Præterea divites olim; id est, prærogativis superiores cæte- ris, se pro morte ejus traditurum significat; horum nomine cos intelligens, qui legali, et sacerdotali, regiaque etiam dignitate illustres habeban- tur. Isti siquidem preter admissam crdem, pecu- niis etiam non pepercerunt ut ejus resurrectionem occultarent, unde et diviles eos appellavit : vel etiam, ut pecun:is inhiare demonstraret. Jesum enim interemerunt, ut prave judicando ditescerent : in eosque illa sunt, quibus esse furum socios, donaque diligere, et mercedem sectari propheta ipsis exprobravit 12. Cogitabant præterea, si cessaret in lege cultus, iis B esse sibi carendum primitiis, quibus fruebantur. Indeque eos conviciis insectatus est Christus, quod mentham, et anethum, et cuminum decimarent, quæ autem essent in lege graviora, judicium, mise- ricordiam, fidem omitterent ". Eo autem condemna- tionis eorum æquitatem præcipue significat, quod iniquitatem eum non fecisse adjungit. Juste enim ĉondemnantur quijustum injuste necaro ausi sunt. Est vero testis fide dignus Pater ipse, qui Filium peccato carere asseruit ". Unde improbe mentitos esse apparet, qui eum populum concitare, Casa- rique vetare tributum persolvere, qui se denique, nisi malefactor esset, Pilato non fuisse tradituros dicebant 18. Ita enim re et verbo culpa vacasse le- stificatus est Paler : quod est ad humanitatis ratio- C nem referendum, cum mutationem Dei natura non paliatur, neque hominum quisquam, eo uno exce- pto, sordibus carcat. Mortem igitur ipse pro nobis subivit, ut mundum peccatis eximeret. Unde el eum a plaga, id est ab illata morte, mundare decre- vit Pater : quod, eadem per ipsius resurrectionem conculcata, factum est. Volunt autem nonnulli, eo ipso, quod ejus nomine pœnas ab illis repoposcit Pater, injuste passum esse, et æquæ damnationis eum suspicione carere significari. Putant etiam alii, non aliter quam, dum quæ nobis debebantur,· tormenta perpessus est, ea ad se attraxit, sic et cam, quae nobis per fidem accessit, purgationem ipsum accepisse. Sequitur deinde : Si delis pru pec- cato, anima vestra videbit semen longævum. Cujus fuerit hic sensus: Quantumvis ipsi talia admiseritis, si quis tamen pro suo peccato hostiam offerre volue- rit, id est, eorum, quæ peccavit, poenitentiam agere ; illud effugiet, quod me sceleratos pro sepul- tura et diviles pro morte ipsius daturum intermina- tus sum ; semenque illud longævum intuebitur, de quo in parabolis sermo est, cum ait : c Exivit se- minans ut seminaret 13*. » Et iterum : ‹ Simile est regnum cœlorum homini seminanti semen bonum in agro suo 1***. › Nimirum ita locutus est, ut vitam æternam significaret. D Isa. 1, 23, Matth. xxi, 25. “Joan. XVII, 46. Joan. xvii, 50, 1x Matthi, xn, 5. 10** ibid.24.

Β Πρὸς δὲ τὰ ἔθνη τινὲς εἰρῆσθαι τοῦτό φασιν, ὡς Α Τοσαῦτα παθόντος ὑπὲρ ὑμῶν, ἐὰν καὶ ὑμεῖς πιστεύο σητε, τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν ἐξομολογούμενοι, κοινωνοί τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν καταστήσεσθε. Δίδωσι δὲ περὶ ἁμαρτίας πᾶς, περὶ οὗ φησιν · « Εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀρνησάσθω ἑαυτὸν, καὶ ἀράτω τὸν σταυ ρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθείτω μοι· ν ποῖον ἦν ὁ λέ- γων, ο Χριστῷ συνεσταύρωμαι, ζῶ δὲ οὐκέτι ἐγώ. Ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός; Οὐ τοιοῦτος δὲ ὁ ἀγαπῶν πατέρα ἡ μητέρα ὑπὲρ αὐτόν. Φησὶ γὰρ, ὡς « Οὐκ ἔστιν μου ἄξιος. » Τὸ οὖν ἀγαπῆσαι Χριστὸν ἐξ ὅλης καρδίας καὶ ψυχῆς, τὸ δοῦναι ἐστι περὶ ἁμαρτίας. Τινὲς δὲ τὸ ῥητὸν οὕτως ἐκθέμενοι· ᾿Εὰν θῇ περὶ πλημ μελείας, ψυχὴ αὐτοῦ ὄψεται σπέρμα μηκύνον, Ἡμέρα, επήνεγκαν, ἡ μετὰ τὸ πάθος, παιδοποιία πνευματικὴ τῆς εἰς αἰῶνα ἐνούσης • ἀδιηγήτου γε- νεας, κατ' ἐπαγγελίαν τὴν πρὸς Ἀβραὰμ θεϊκῇ δυσ νάμει πληρουμένην μετὰ τὴν λύσιν τῆς φθοροποιοῦ ἁμαρτίας, καὶ τὴν ἄνοδον τοῦ λυτρωτοῦ. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Καὶ βούλεται Κύριος ἀφελεῖν ἀπὸ τοῦ πόνου τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, ὁ Σύμμαχος· Καὶ θέλημα Κυ- ρίου, φησίν, ἐν χειρὶ αὐτοῦ εὐοδωθήσεται· ὅπερ ἐπὶ μόνου τοῦ Σωτῆρος ἁρμόττει. Διαπαντός γὰρ τὸ θέλημα τοῦ Πατέρος ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ κατ ενοδοῦτο. Εδωκε δὲ αὐτῷ καὶ φῶς εἰς τὸ φωτί ζεσθαι τοὺς δι' αὐτοῦ δικαιουμένους, καὶ σύνεσιν. Επανεπαύσατο γὰρ ἐπ' αὐτὸν πνεῦμα σοφίας καὶ συνέσεως εἰς τὸ συνετοὺς ἀπεργάζεσθαι, καὶ δι- καιοῦν τοὺς ἀξίους τοῦ δικαιοῦσθαι. Τινὲς δὲ οὕτω φασί · Βούλεται Κύριος τὴν ἐπὶ τῷ σταυρῷ λύ πην μεταστῆσαι εἰς χαράν, διὰ τοῦ δεῖξαι αὐτῷ μεταποιηθέντας εἰς φῶς τους ποτε σκότος καὶ περ πλανημένους, περὶ ὧν ὁ Παῦλός φησιν · . Οἱ ποτέ σκότος, νυνὶ δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ. » Καὶ πλαττομένους τῇ συνέσει· τοῦτ' ἔστι μεταμορφουμένους ἀπὸ δό- ξης εἰς δόξαν. Πρὸς δὲ τὸν μὴ τοιοῦτον Ἱερεμίας φησίν· ὁ Ἰδοὺ οὐκ εἰσὶν οἱ ὀφθαλμοί σου, οὐδὲ ἡ καρδία σου και λή. • Ο δὲ ἐπιστεύων εἰς τὸν Χριστὸν, εἰς τὸ θεῖον αὐτοῦ μεταπλάττεται κάλλος, ὁποῖόν ἐστι τό· • Τεκνία, οὓς πάλιν ὠδίνω, μέχρι μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν. Οὓς γὰρ ἔγνω, φησί, καὶ προώρισεν συμ- μόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, τούτους καὶ ἐκάλεσεν. » Κτίσαι δὲ λέγεται Θεὸς καὶ τοὺς δύο λαοὺς εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον, δηλαδή μεταπλά σας αὐτούς. Ἐπειδὴ γὰρ κέρδος ἴδιον ὁ Μονογενής τὴν ἡμετέραν τίθεται σωτηρίαν, ὑπὲρ ὧν ἔπαθε σώμα λαβών, ἀναγκαίως ὁ Πατήρ τὴν ἡμετέραν ἴασιν, ἀφαίρεσιν πόνου φησὶ τοῦ Χριστοῦ, καὶ φῶς αὐτοῦ τὸν ἡμέτερον φωτισμόν, αμειβομένων ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἡμῶν καὶ μεταπλαττομένων τῇ τοῦ Θεοῦ συνέσει. Τούτοι; ἐπάγει · Δικαιῶσαι δίκαιον εὖ δουλεύοντα πολλοῖς. Οὐ γὰρ ἦλθε Χριστὸς δια- κονηθῆναι, καθά φησιν αὐτὸς, διακογῆσα: δὲ μᾶλλον τὴν τῆς ἐνανθρωπήσεως οἰκονομίαν. Πάντα δὲ πράτ- γρ. ὁποῖος, ὁ ἴσ. λείπ ἐστί. · γρ. αιώνας ούσης. . γρ. πιστεύων. COMMENTARII IN ISAIAM. C c C se Matth. v, 24. sex Galat. n. 20. Matth. x, IV, D Ad gentes autem et ista dirigi quidam. arbitran- tur ; ut eos etiam, quorum nomine tam multa pas- sus sit, si crediderint, suaque peccata confessi ſuerint, perennium bonorum fore participes asso- rat. Dat vero pro peccato quisquis id præstat, quod dicit : « Si quis vuit venire post me, aimegel se- metipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me”. › Cujusmodi ille fuit, qui se cum Christo cru- cifixum non vivere amplius, sed Christum in se- ipso pronuntiavit ***. At erat hinc longe dissimilis, qui patrem, aut matrem amplius, quam eum ad- amnabat; quem se ideo non dignum esse pronun- tiavit ". Est igitur dare pro peccato Christum ipsum toto corde, toloque animo diligere. Exsistunt etiam nonnulli, qui locum ita exponentes: Si obtulerit pro peccato, anima ejus videbit semen amplificans, adjiciunt; diem illum, qui passionem secutus est, filiorum procreationem esse spiritualem generatio- nis perpetuæ et ineffabilis secundum factam Abra- hamo promissionem ; quæ divina virtute, post exi- tialis peccati remissionem, postque Redemptoris ascensum adimpleatur. Gæterum pro : Et vult Domi- nus auferre de labore animam ejus, ita habet Sym- machus, Et voluntas Domini in manu ejus prospe- rabitur ; quod uni tantumn Salvatori congruit. Per- petuo enim Patris voluntas in manu ejus prospere successit. Dedit vero et lucem ipsi, ut eos, qui per ipsum justificati sunt, illustraret. Dedit et intelli- gentiam, quia requievit super eum spiritus sapientiæ et intellectus, ut sapientes efficeret, et justos qui justifcatione digni sunt. Putant alii velle Do- minum perceptum e cruce dolorem propterea in gaudium convertere, quod ei commutatos in lucem ostenderit, et intelligentia formalos, id est, a gloria in gloriam transformatos qui tenebræ olim, nunc au- tem lux in Domino, uti Paulus ait evaserunt. Sunt vero ad eum, qui talis non est, isla Jere- miæ verba : ‹ Ecce non sunt oculi tui, nec cor tuum pulchrum ". › Qui autem in Christum cre- dit, in divinam ejus transformatur pulchritudi- nem : cujusmodi est illud : • Filioli, quos rursum parturio, donec formetur in vobis Christus , --- • Quos enim cognovit, inquit, et præscivit confor- mes fore imagini Filii sui, hos et vocavit 3. Creasse vero duos in recentem unum hominem " populos, id est transformasse dicitur Deus. Quo- niam enim sibi in lucro salutem nostram Unige- nitus deputat, dum corpus eorum assuinit, quo- rum nomine passus est, necessario Pater ipse sanationem nostram laboris Christi ablationem nu- minat, et lucem ejus, illustrationem nostram, cum nos in melius transimus, ipsaque Dei intelligentia transformamur. Sequitur deinde: Justificare justum bene servientem multis. Neque enim venit Christus, ut ei ministraretur, sicut ipse dicit ", sed potius, 37. ¹º Ephes. v, Jerem. xxii, 17. 8. ** Galat. VARIÆ LECTIONES. « 19. 21 Rom. viii, 29. ss Math. ax, 28.

Β Πρὸς δὲ τὰ ἔθνη τινὲς εἰρῆσθαι τοῦτό φασιν, ὡς Α Τοσαῦτα παθόντος ὑπὲρ ὑμῶν, ἐὰν καὶ ὑμεῖς πιστεύο σητε, τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν ἐξομολογούμενοι, κοινωνοί τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν καταστήσεσθε. Δίδωσι δὲ περὶ ἁμαρτίας πᾶς, περὶ οὗ φησιν · « Εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀρνησάσθω ἑαυτὸν, καὶ ἀράτω τὸν σταυ ρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθείτω μοι· ν ποῖον ἦν ὁ λέ- γων, ο Χριστῷ συνεσταύρωμαι, ζῶ δὲ οὐκέτι ἐγώ. Ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός; Οὐ τοιοῦτος δὲ ὁ ἀγαπῶν πατέρα ἡ μητέρα ὑπὲρ αὐτόν. Φησὶ γὰρ, ὡς « Οὐκ ἔστιν μου ἄξιος. » Τὸ οὖν ἀγαπῆσαι Χριστὸν ἐξ ὅλης καρδίας καὶ ψυχῆς, τὸ δοῦναι ἐστι περὶ ἁμαρτίας. Τινὲς δὲ τὸ ῥητὸν οὕτως ἐκθέμενοι· ᾿Εὰν θῇ περὶ πλημ μελείας, ψυχὴ αὐτοῦ ὄψεται σπέρμα μηκύνον, Ἡμέρα, επήνεγκαν, ἡ μετὰ τὸ πάθος, παιδοποιία πνευματικὴ τῆς εἰς αἰῶνα ἐνούσης • ἀδιηγήτου γε- νεας, κατ' ἐπαγγελίαν τὴν πρὸς Ἀβραὰμ θεϊκῇ δυσ νάμει πληρουμένην μετὰ τὴν λύσιν τῆς φθοροποιοῦ ἁμαρτίας, καὶ τὴν ἄνοδον τοῦ λυτρωτοῦ. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Καὶ βούλεται Κύριος ἀφελεῖν ἀπὸ τοῦ πόνου τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, ὁ Σύμμαχος· Καὶ θέλημα Κυ- ρίου, φησίν, ἐν χειρὶ αὐτοῦ εὐοδωθήσεται· ὅπερ ἐπὶ μόνου τοῦ Σωτῆρος ἁρμόττει. Διαπαντός γὰρ τὸ θέλημα τοῦ Πατέρος ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ κατ ενοδοῦτο. Εδωκε δὲ αὐτῷ καὶ φῶς εἰς τὸ φωτί ζεσθαι τοὺς δι' αὐτοῦ δικαιουμένους, καὶ σύνεσιν. Επανεπαύσατο γὰρ ἐπ' αὐτὸν πνεῦμα σοφίας καὶ συνέσεως εἰς τὸ συνετοὺς ἀπεργάζεσθαι, καὶ δι- καιοῦν τοὺς ἀξίους τοῦ δικαιοῦσθαι. Τινὲς δὲ οὕτω φασί · Βούλεται Κύριος τὴν ἐπὶ τῷ σταυρῷ λύ πην μεταστῆσαι εἰς χαράν, διὰ τοῦ δεῖξαι αὐτῷ μεταποιηθέντας εἰς φῶς τους ποτε σκότος καὶ περ πλανημένους, περὶ ὧν ὁ Παῦλός φησιν · . Οἱ ποτέ σκότος, νυνὶ δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ. » Καὶ πλαττομένους τῇ συνέσει· τοῦτ' ἔστι μεταμορφουμένους ἀπὸ δό- ξης εἰς δόξαν. Πρὸς δὲ τὸν μὴ τοιοῦτον Ἱερεμίας φησίν· ὁ Ἰδοὺ οὐκ εἰσὶν οἱ ὀφθαλμοί σου, οὐδὲ ἡ καρδία σου και λή. • Ο δὲ ἐπιστεύων εἰς τὸν Χριστὸν, εἰς τὸ θεῖον αὐτοῦ μεταπλάττεται κάλλος, ὁποῖόν ἐστι τό· • Τεκνία, οὓς πάλιν ὠδίνω, μέχρι μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν. Οὓς γὰρ ἔγνω, φησί, καὶ προώρισεν συμ- μόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, τούτους καὶ ἐκάλεσεν. » Κτίσαι δὲ λέγεται Θεὸς καὶ τοὺς δύο λαοὺς εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον, δηλαδή μεταπλά σας αὐτούς. Ἐπειδὴ γὰρ κέρδος ἴδιον ὁ Μονογενής τὴν ἡμετέραν τίθεται σωτηρίαν, ὑπὲρ ὧν ἔπαθε σώμα λαβών, ἀναγκαίως ὁ Πατήρ τὴν ἡμετέραν ἴασιν, ἀφαίρεσιν πόνου φησὶ τοῦ Χριστοῦ, καὶ φῶς αὐτοῦ τὸν ἡμέτερον φωτισμόν, αμειβομένων ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἡμῶν καὶ μεταπλαττομένων τῇ τοῦ Θεοῦ συνέσει. Τούτοι; ἐπάγει · Δικαιῶσαι δίκαιον εὖ δουλεύοντα πολλοῖς. Οὐ γὰρ ἦλθε Χριστὸς δια- κονηθῆναι, καθά φησιν αὐτὸς, διακογῆσα: δὲ μᾶλλον τὴν τῆς ἐνανθρωπήσεως οἰκονομίαν. Πάντα δὲ πράτ- γρ. ὁποῖος, ὁ ἴσ. λείπ ἐστί. · γρ. αιώνας ούσης. . γρ. πιστεύων. COMMENTARII IN ISAIAM. C c C se Matth. v, 24. sex Galat. n. 20. Matth. x, IV, D Ad gentes autem et ista dirigi quidam. arbitran- tur ; ut eos etiam, quorum nomine tam multa pas- sus sit, si crediderint, suaque peccata confessi ſuerint, perennium bonorum fore participes asso- rat. Dat vero pro peccato quisquis id præstat, quod dicit : « Si quis vuit venire post me, aimegel se- metipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me”. › Cujusmodi ille fuit, qui se cum Christo cru- cifixum non vivere amplius, sed Christum in se- ipso pronuntiavit ***. At erat hinc longe dissimilis, qui patrem, aut matrem amplius, quam eum ad- amnabat; quem se ideo non dignum esse pronun- tiavit ". Est igitur dare pro peccato Christum ipsum toto corde, toloque animo diligere. Exsistunt etiam nonnulli, qui locum ita exponentes: Si obtulerit pro peccato, anima ejus videbit semen amplificans, adjiciunt; diem illum, qui passionem secutus est, filiorum procreationem esse spiritualem generatio- nis perpetuæ et ineffabilis secundum factam Abra- hamo promissionem ; quæ divina virtute, post exi- tialis peccati remissionem, postque Redemptoris ascensum adimpleatur. Gæterum pro : Et vult Domi- nus auferre de labore animam ejus, ita habet Sym- machus, Et voluntas Domini in manu ejus prospe- rabitur ; quod uni tantumn Salvatori congruit. Per- petuo enim Patris voluntas in manu ejus prospere successit. Dedit vero et lucem ipsi, ut eos, qui per ipsum justificati sunt, illustraret. Dedit et intelli- gentiam, quia requievit super eum spiritus sapientiæ et intellectus, ut sapientes efficeret, et justos qui justifcatione digni sunt. Putant alii velle Do- minum perceptum e cruce dolorem propterea in gaudium convertere, quod ei commutatos in lucem ostenderit, et intelligentia formalos, id est, a gloria in gloriam transformatos qui tenebræ olim, nunc au- tem lux in Domino, uti Paulus ait evaserunt. Sunt vero ad eum, qui talis non est, isla Jere- miæ verba : ‹ Ecce non sunt oculi tui, nec cor tuum pulchrum ". › Qui autem in Christum cre- dit, in divinam ejus transformatur pulchritudi- nem : cujusmodi est illud : • Filioli, quos rursum parturio, donec formetur in vobis Christus , --- • Quos enim cognovit, inquit, et præscivit confor- mes fore imagini Filii sui, hos et vocavit 3. Creasse vero duos in recentem unum hominem " populos, id est transformasse dicitur Deus. Quo- niam enim sibi in lucro salutem nostram Unige- nitus deputat, dum corpus eorum assuinit, quo- rum nomine passus est, necessario Pater ipse sanationem nostram laboris Christi ablationem nu- minat, et lucem ejus, illustrationem nostram, cum nos in melius transimus, ipsaque Dei intelligentia transformamur. Sequitur deinde: Justificare justum bene servientem multis. Neque enim venit Christus, ut ei ministraretur, sicut ipse dicit ", sed potius, 37. ¹º Ephes. v, Jerem. xxii, 17. 8. ** Galat. VARIÆ LECTIONES. « 19. 21 Rom. viii, 29. ss Math. ax, 28.

καὶ τὸ λεντίῳ ζωσάμενον, ὕδωρ εἰς τὸν νιπτήρα βα λεῖν, καὶ τὴν πρὸς ἅπαντας δουλείαν ἀναδέξασθαι. Τοιγαροῦν καὶ Παῦλος διάκονον τὴν οἰκονομίαν και λεῖ λέγων· « Εἰ γὰρ τῇ διακονία τῆς κατακρί σεως, δόξα, πολλῷ μᾶλλον διαφέρει ἡ διακονία της δικαιοσύνης ἐν δόξῃ. » Δικαιοῦται δὲ πάλιν, ἡμῶν ἡ δικαιουμένων, ἢ τῶν ἀνελόντων αὐτὸν ἡνδραπο σμένων εἰς ἔνδειξιν τῆς ἀδίκου κατ' αὐτοῦ κατακρί σεως. Τίνες δὲ οἱ δικαιούμενοι δι' αὐτοῦ ἐπενήνο: λέγων· Καὶ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν αὐτὲς ἀνοίσει· ἢ κατὰ Σύμμαχον, Καὶ τὰς ἀσεβείας αὐτῶν αὐτὸς ὑπενέγκει. Εἰς ἑαυτὸν γὰρ ἀναλαβὼν ἀπέδυσεν ἡμᾶς τὸν τῆς ἁμαρτίας χιτῶνα· διὸ καὶ, Δεδού λευκε πολλοῖς, τοῦτ᾽ ἔστι τοῖς ἔθνεσιν. Εν γάρ ἦν ἔθνος Ἰσραήλ· οἱ δὲ ἐξ ἐθνῶν μυροπλάσιο οὺς καὶ κληρονομεί κλῆρον ποιησάμενος ἴδιον, καὶ λέγων· ο Κύριος εἶπεν πρός με· Υιός μου εἰ σύ Ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε. Αἴτησαι παρ' ἐμοῦ καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατ σχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. » Α τοντος αὐτοῦ καθ' ὑπακοὴν πατρικὴν, ἀκόλουθον ἐν Τῶν δὲ ἰσχυρῶν ἐμέρισε σκύλα δηλαδή των ἀντικειμένων δυνάμεων ἐξαρπάσας, καὶ ἴδια σελί τοὺς ὑπ' ἐκείνων ηνδραποδισμένους πεποιηκώς ἅπερ σκύλα τοῖς ἑαυτοῦ διένειμε μαθηταῖς, διατ ρους ἐξ αὐτῶν συστησάμενος Ἐκκλησίας. Διὸ προ λεγεν· « Εὐφρανθήσεται ἐνώπιόν σου, ὡς οἱ εὐφρα νόμενοι ἐν ἀμητῷ, καὶ ἐν τρόπον οι διαιρούμεν σκύλα. ο Δυνατός δὲ ταῦτα ποιεῖν, ἀνθ' ὧν πα· εδόθη εἰς θάνατον, μισθὸν ὥσπερ λαβὼν παράτ Πατέρας, τὸ σώζειν καὶ κληρονομεῖν τοὺς ἀπολέ μένους. Διὰ γὰρ τὸ παθεῖν, ἀνίστησι μὲν σὺν ἑαυτῷ τοὺς οἰκείους, κατακρατεῖ δὲ τῶν ἀλλοτρίων, τ μὲν συμπάσχοντας συνανιστάς, τοὺς δὲ ἐπαναπα τας ταπεινῶν. Τινὲς δὲ ἰσχυρούς τοὺς ἀποστολή εἰρήκασι, καὶ τοὺς καθάπαξ ἐν Χριστῷ δυνατή οἷς ἅτε νενικηκόσι τὸν Σατανᾶν διαδίδωσι σκύλ τῶν πνευματικῶν χαρισμάτων τὰς χορηγίας. Ο μεν γὰρ δίδοται [διὰ] τοῦ Πνεύματος λόγος σοφίας, ενα λόγος γνώσεως, καὶ τὰ τούτοις ἀδελφά. Πῶς μετὰ ἀνόμων ελογίσθη, ἀλλ' ἡ συσταυρού. νων αὐτῷ τῶν λῃστῶν, ὃ δὴ καὶ Μάρκος ἐπισημα γρ. + διακονία. 8. νεται ; ΚΕΦΑΛ. ΝΔ'. α'-ις. Εὐφράνθητι, στεῖρα ἡ οὐ τίκτουσα. Τε ξον καὶ βόησον, ἡ οὐκ ὠδίνουσα, ὅτι πολλὰ τὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον, ἢ τῆς ἐχούσης τη άνδρα. Εἶπε γὰρ Κύριος· Πλάτυνον τὴν τίσσ τῆς σκηνῆς σου, καὶ τὰς δέρεις τῶν αὐλαιώνα πήξεν, μή φείσῃ· μάκρυνον τὰ σχοινίσματα PROCOPII GAZÆI ut incarnationis cconomiæ subserviret. Cum au- tem omnia ex Patris mandato faceret, congruum erat et ipsum linteo succinctum aquam in poltu- brum fundere, omniumque se famulum profteri. Inde et Paulus ministram vocat œconomiam, cum ait : « Si exim ministerium condemnationis in gloria est, nulto magis excellit ministerium justi- tiæ in gloria "³. » Justificatur rursun, vel cum nos justi efficimur, vel cum a quibus est interem- plus, iisdem in injustæ ejus condemnationis de- monstrationem servituti mancipantur. Quinam au- fem. ii sint, qui per ipsum justificati sunt, extulit, cum ait : Et peccata eorum ipse portabit : aut se - cundum Symmachi interpretationem, Et impietales eorum ipse suffert. Eas enim in se cum assumpsit, peccati nos tunica exuit. Unde etiam multis, id est, gentibus ipsis servivisse dicitur. Una siquidem gens erat, Israelitica scilicet: reli- quæ multiplices et infinitæ, quas ipse in bæredi- tatem propriam sortitus ait : « Dixit Dominus ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te; postula a me, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ “. › B C Dicitur vero spolia fortium, id est, quæ ab ad- versariis potestatibus eripuit, divisisse, sibique proprios, qui fuerant ab illis tanquain mancipia usurpati, vindicasse : quæ quidem spolia suis ipse divisit discipulis; dum varias ex ipsis Ecclesias constituit. llinc igitur illa fuere superius : « Exsul- tabit in conspectu tuo, tanquam qui lætantur in messe, et tanquam qui dividunt spolia "., Potest vero hæc ipsa præstare, pro eo quod in mortem tradi- tus est: cuin eam veluti a Patre mercedem perce- perit, ut eos qui perierant servaret, haredesque faceret. Eo enim ipso quod passus est, secum suos erexit, et alienos aflixit : dum eos, qui simul passi sunt, idem secum excitavit, qui autem in eum in- surrexerunt, depressit. Nec vero desunt, qui for- tium nomine, apostolos, et ut semel dicam, omnes eos, qui in Christo possunt aliquid, intelligi velint, quibus jam, tanquam Satanam devicerint, spolia, id est spiritualium gratiarum dona, dividit. Alii enim per Spiritum sermo sapientiæ, alii cognitionis, cateraque istis similia, data sunt ". Qui fuit au- D tem cum iniquis reputatus, nisi quod crucis socius etiam latrones, ut Marcus indicavit 27, habuit ? CAP. LIV. 609-610 VER2. 1-17. Laiare, sterilis, qua non paris. Erumpe et clama, qua non parturis, quia piu- res filii desertæ, quam ejus quæ habet virum. Dixil enim Dominus : Dilata locum tabernaculi tui, et pel- les aul@orum tuorum fige, ne parcas : protende funiculos tuos, et clavos tuos consolida adhuc adex- s» }l Cor. 111, ]sa. 18, 3. Marc. xv, 27. Cor. XII, VARIÆ LECTIONES. 8. 9. ** Psal. 11, 7,

καὶ τὸ λεντίῳ ζωσάμενον, ὕδωρ εἰς τὸν νιπτήρα βα λεῖν, καὶ τὴν πρὸς ἅπαντας δουλείαν ἀναδέξασθαι. Τοιγαροῦν καὶ Παῦλος διάκονον τὴν οἰκονομίαν και λεῖ λέγων· « Εἰ γὰρ τῇ διακονία τῆς κατακρί σεως, δόξα, πολλῷ μᾶλλον διαφέρει ἡ διακονία της δικαιοσύνης ἐν δόξῃ. » Δικαιοῦται δὲ πάλιν, ἡμῶν ἡ δικαιουμένων, ἢ τῶν ἀνελόντων αὐτὸν ἡνδραπο σμένων εἰς ἔνδειξιν τῆς ἀδίκου κατ' αὐτοῦ κατακρί σεως. Τίνες δὲ οἱ δικαιούμενοι δι' αὐτοῦ ἐπενήνο: λέγων· Καὶ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν αὐτὲς ἀνοίσει· ἢ κατὰ Σύμμαχον, Καὶ τὰς ἀσεβείας αὐτῶν αὐτὸς ὑπενέγκει. Εἰς ἑαυτὸν γὰρ ἀναλαβὼν ἀπέδυσεν ἡμᾶς τὸν τῆς ἁμαρτίας χιτῶνα· διὸ καὶ, Δεδού λευκε πολλοῖς, τοῦτ᾽ ἔστι τοῖς ἔθνεσιν. Εν γάρ ἦν ἔθνος Ἰσραήλ· οἱ δὲ ἐξ ἐθνῶν μυροπλάσιο οὺς καὶ κληρονομεί κλῆρον ποιησάμενος ἴδιον, καὶ λέγων· ο Κύριος εἶπεν πρός με· Υιός μου εἰ σύ Ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε. Αἴτησαι παρ' ἐμοῦ καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατ σχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. » Α τοντος αὐτοῦ καθ' ὑπακοὴν πατρικὴν, ἀκόλουθον ἐν Τῶν δὲ ἰσχυρῶν ἐμέρισε σκύλα δηλαδή των ἀντικειμένων δυνάμεων ἐξαρπάσας, καὶ ἴδια σελί τοὺς ὑπ' ἐκείνων ηνδραποδισμένους πεποιηκώς ἅπερ σκύλα τοῖς ἑαυτοῦ διένειμε μαθηταῖς, διατ ρους ἐξ αὐτῶν συστησάμενος Ἐκκλησίας. Διὸ προ λεγεν· « Εὐφρανθήσεται ἐνώπιόν σου, ὡς οἱ εὐφρα νόμενοι ἐν ἀμητῷ, καὶ ἐν τρόπον οι διαιρούμεν σκύλα. ο Δυνατός δὲ ταῦτα ποιεῖν, ἀνθ' ὧν πα· εδόθη εἰς θάνατον, μισθὸν ὥσπερ λαβὼν παράτ Πατέρας, τὸ σώζειν καὶ κληρονομεῖν τοὺς ἀπολέ μένους. Διὰ γὰρ τὸ παθεῖν, ἀνίστησι μὲν σὺν ἑαυτῷ τοὺς οἰκείους, κατακρατεῖ δὲ τῶν ἀλλοτρίων, τ μὲν συμπάσχοντας συνανιστάς, τοὺς δὲ ἐπαναπα τας ταπεινῶν. Τινὲς δὲ ἰσχυρούς τοὺς ἀποστολή εἰρήκασι, καὶ τοὺς καθάπαξ ἐν Χριστῷ δυνατή οἷς ἅτε νενικηκόσι τὸν Σατανᾶν διαδίδωσι σκύλ τῶν πνευματικῶν χαρισμάτων τὰς χορηγίας. Ο μεν γὰρ δίδοται [διὰ] τοῦ Πνεύματος λόγος σοφίας, ενα λόγος γνώσεως, καὶ τὰ τούτοις ἀδελφά. Πῶς μετὰ ἀνόμων ελογίσθη, ἀλλ' ἡ συσταυρού. νων αὐτῷ τῶν λῃστῶν, ὃ δὴ καὶ Μάρκος ἐπισημα γρ. + διακονία. 8. νεται ; ΚΕΦΑΛ. ΝΔ'. α'-ις. Εὐφράνθητι, στεῖρα ἡ οὐ τίκτουσα. Τε ξον καὶ βόησον, ἡ οὐκ ὠδίνουσα, ὅτι πολλὰ τὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον, ἢ τῆς ἐχούσης τη άνδρα. Εἶπε γὰρ Κύριος· Πλάτυνον τὴν τίσσ τῆς σκηνῆς σου, καὶ τὰς δέρεις τῶν αὐλαιώνα πήξεν, μή φείσῃ· μάκρυνον τὰ σχοινίσματα PROCOPII GAZÆI ut incarnationis cconomiæ subserviret. Cum au- tem omnia ex Patris mandato faceret, congruum erat et ipsum linteo succinctum aquam in poltu- brum fundere, omniumque se famulum profteri. Inde et Paulus ministram vocat œconomiam, cum ait : « Si exim ministerium condemnationis in gloria est, nulto magis excellit ministerium justi- tiæ in gloria "³. » Justificatur rursun, vel cum nos justi efficimur, vel cum a quibus est interem- plus, iisdem in injustæ ejus condemnationis de- monstrationem servituti mancipantur. Quinam au- fem. ii sint, qui per ipsum justificati sunt, extulit, cum ait : Et peccata eorum ipse portabit : aut se - cundum Symmachi interpretationem, Et impietales eorum ipse suffert. Eas enim in se cum assumpsit, peccati nos tunica exuit. Unde etiam multis, id est, gentibus ipsis servivisse dicitur. Una siquidem gens erat, Israelitica scilicet: reli- quæ multiplices et infinitæ, quas ipse in bæredi- tatem propriam sortitus ait : « Dixit Dominus ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te; postula a me, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ “. › B C Dicitur vero spolia fortium, id est, quæ ab ad- versariis potestatibus eripuit, divisisse, sibique proprios, qui fuerant ab illis tanquain mancipia usurpati, vindicasse : quæ quidem spolia suis ipse divisit discipulis; dum varias ex ipsis Ecclesias constituit. llinc igitur illa fuere superius : « Exsul- tabit in conspectu tuo, tanquam qui lætantur in messe, et tanquam qui dividunt spolia "., Potest vero hæc ipsa præstare, pro eo quod in mortem tradi- tus est: cuin eam veluti a Patre mercedem perce- perit, ut eos qui perierant servaret, haredesque faceret. Eo enim ipso quod passus est, secum suos erexit, et alienos aflixit : dum eos, qui simul passi sunt, idem secum excitavit, qui autem in eum in- surrexerunt, depressit. Nec vero desunt, qui for- tium nomine, apostolos, et ut semel dicam, omnes eos, qui in Christo possunt aliquid, intelligi velint, quibus jam, tanquam Satanam devicerint, spolia, id est spiritualium gratiarum dona, dividit. Alii enim per Spiritum sermo sapientiæ, alii cognitionis, cateraque istis similia, data sunt ". Qui fuit au- D tem cum iniquis reputatus, nisi quod crucis socius etiam latrones, ut Marcus indicavit 27, habuit ? CAP. LIV. 609-610 VER2. 1-17. Laiare, sterilis, qua non paris. Erumpe et clama, qua non parturis, quia piu- res filii desertæ, quam ejus quæ habet virum. Dixil enim Dominus : Dilata locum tabernaculi tui, et pel- les aul@orum tuorum fige, ne parcas : protende funiculos tuos, et clavos tuos consolida adhuc adex- s» }l Cor. 111, ]sa. 18, 3. Marc. xv, 27. Cor. XII, VARIÆ LECTIONES. 8. 9. ** Psal. 11, 7,

σου, καὶ τοὺς πασσάλους σου κατίσχυσον ἔτι εἰς τὰ δεξιὰ, καὶ τὰ ἀριστερὰ ἐκπέτασον, καὶ τὸ σπέρμα σου έθνη κληρονομήσει, καὶ πόλεις ἠρη· μωμένας κατοικιεῖς, κ. τ. λ. Εἰπὼν τοῦ Σωτῆρος την γένεσιν, καὶ τὸν βίον, καὶ τοῦ θανάτου τὴν αἰτίαν, ὅτι τε κληρονομήσει πολλούς, πρὸς αὐτοὺς τούτους ἀκολούθως τὸν λόγον μετήνεγκε, καὶ τὴν ἐξ αὐτῶν Ἐκκλησίαν πάλαι ού σαν άγονόν τε καὶ ἔρημον, ὁποῖαι ἦσαν τῶν ἐθνι κῶν αἱ ψυχαί. Οὐ γὰρ εἶχεν αὐτῶν τινα δι' ἀρετῆς καὶ θεοσεβείας καταταττόμενον εἰς τέκνα Θεοῦ. Ησαν γὰρ ἄθεοι, καὶ ἐλπίδα μὴ ἔχοντες, κατὰ τὴν Παύλου φωνήν. Νῦν δὲ ὡς δεξαμένῃ σπόρον, καὶ μελλούσῃ τεκεῖν, βοᾷν ἐγκελεύεται, καθὰ ταῖς κυούσαις αἱ μαῖαι πρὸς τὸ ῥᾳδίως τεκεῖν εὐρυνομέ- νων τῶν πόρων. Αντὶ δὲ τοῦ ῥῆξον καὶ βόησον, Σύμμαχος μὲν κελάδει αἴνεσιν εἴρηκεν. Ο δὲ Ακύλας, Ιλάρυνον ἐν ἀγαλλιάσει καὶ χρεμέτι σον. 'Ο δὲ Θεοδοτίων, 'Ρῆξον εὐφροσύνην καὶ τέρπου. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ ἐρήμου ηφανισμένης ἔφησε Σύμμαχος· "Ην γὰρ ἡφανισμένη καὶ ἔρημος, μήπω τὸν ἐπουράνιον κεκτημένη Νυμφίον. Τὴν δὲ τῆς εὐφροσύνης αἰτίαν, τὴν πολυγονίαν λέγει τὴν μέλλουσαν, δι' ἧς ἤμελλε νικᾷν τὴν Ἰους δαίων Συναγωγήν, ἐκ πάντων οὖσα τῶν ἐθνῶν, τὴν ἐξ ἑνὸς ἔθνους συνισταμένην. "Ην διὰ Μωσέως πρὸς οἰκειότητα πνευματικὴν ὁ Θεὸς προσηγάγετο, καὶ πολλῶν ἀπέφηνε τέκνων μητέρα. Αλλ' ήτεκνώθη διὰ Χριστόν, καίτοι,κατὰ τὸν Ἱερεμίαν, ἐν τέκνοις οὖσα πολλή. Καὶ βιβλίον ἀποστασίου δέδωκε τῷ Θεῷ θαυ μάζοντι· « Πῶς ἐγένετο πόρνη πόλις πιστὴ Σιών ; » Αὐτὸς γὰρ οὐ δέδωκεν εἰπών· « Ποῖον τοῦτο βιβλίον ἀποστασίου τῆς μητέρος ὑμῶν; 'ῇ ἐξαπέστειλα αὐτ τήν; 'Αλλ' ἑαυτῇ, φησί, γέγονεν αἰτία· Διότι ἦλθον, καὶ οὐκ ἦν ἄνθρωπος· ἐκάλεσα καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπὸ ακούων. » Καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησιν· · Οὐχ ὡς οἰκεῖόν με ἐκάλεσας, οὐδ᾽ ὡς πατέρα καὶ ἀρχηγὸν τῆς παρ θενίας σου. » Καὶ πάλιν· ο Θυγάτηρ τῆς μητέρας σου εἶ συγκαταλιποῦσα τὸν ἄνδρα αὐτῆς. » "Ερημον δὲ τὴν χήραν κατ᾽ ἔθος καλεῖ Γραφικών. Τὸν γὰρ τῶν ἀγαθῶν σπορέα Λόγον οὐκ εἶχεν· ἐν δεξαμένη Νυμφίον τὴν ἑτέραν τῷ τίκτειν παρέδραμεν, ώς πλεί- στου δεῖσθαι πλάτους πρὸς τὴν τῶν τέκνων ὑποδοχὴν, εἰς εἰκόνα τούτου παρειλημμένης τῆς παρὰ Μωσεί σκηνῆς. Ταῖς γὰρ αὐταῖς ἐχρήσατο λέξεσιν, ὁμοῦ καὶ τὸ τῆς Ἐκκλησίας ἀσάλευτον διὰ τῶν πασσάλων δηλῶν. Τύπον γὰρ ταύτης ἐκείνη κατέγραφεν, εἰ καὶ μέτροις ἄγαν ἐλάττοσι. Διὸ καὶ καθ᾽ ἕκαστον κλίμα περικειμένας εἶχεν αὐλὰς μακρὰς ὁμοῦ καὶ πλα- τείας. ᾿Αλλὰ τί ταῦτα, καὶ τοῦ νεὼ τὰ μέτρα πρὸς τὰ πλήθη καὶ μεγέθη, καὶ κάλλη τῶν πανταχοῦ καθ ιδρυμένων Ἐκκλησιῶν μιᾶς τῆς ἐκ πασῶν ὑπαρχού- σης καθολικῆς ; Πρὸς ἦν ἐπιφέρει, Καὶ τὸ σπέρμα σου κληρονομήσει ἔθνη. Τοῦτο δὲ τὸν εὐαγγελικὸν λόγον δηλοί, περὶ οὗ φησιν· . Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων του σπεῖραι. » Καὶ οὐχὶ καλὸν σπέρμα ἔσπειρας ἐν τῷ σῷ ἀγρῷ, ἐξ οὗ πλείστων ἁγίων γέγονε μήτηρ; Ἐξ ὧν Εt COMMENTARII IN ISAIAM A tris, et a sinistris dilata, et semen tuum posstabil gentes, et civilates desertas habitare facies, etc. B D Ephes. 11, 12. Jerem. 113, 6. Isa. L, 1, 2. - Postquam de Salvatoris ortu, de vita, de mortis causa, deque eo, quod multos esfet possessurus, disputavit; ad eosdem deinceps sermonem conver- tit, et ad conflatam ex illis Ecclesiam, quae sterilis olim et deserta (quales ipsæ fuerant gentiumn ani- mæ nullum virtute et pietate in filiorum Dei rume- rum referri dignum habebat. Erant enim sine Deo, et spe carentes, ut cum Paulo loquar 18. Huic igitur jam, tanquam semine excepto paritura sit, clamare præcipit; quod solent parturientibus ob- stetrices, ut partus ipse, dilatatis meatibus, faci- lius erumpat. Sed pro quo, Erumpe et clama, habe- mus, Resona laudem, dixit Symmachus; Aquilas autem, Hilare exsultato, et hinni; Theodotio vero : Erumpe in lætitiam, et oblectare. Pro deserta denique, delelam Symmachus. Erat enim deleta el deserta; quæ cœlestein Sponsum nondum possideret. › Si- Lætitiæ causam deinde in futura fecunditate col- local, per quam Judzorum Synagogam superatura est : cum illa quidem de gentibus omnibus, hæc autem ab una tantum colligatur; quam per Mosem in spirituale consortium compulerat Dominus, filiorumque multorum parentem effecerat; sed orba liberis per Christum effecta est, quantumvis au- ctore Jeremia liberorum multitudine abundaret. Imo Deo ipsi etiam libellum repudii dedit, ut idem miratur his verbis: Quomodo adultera facta est urbs fidelis Sion 29?, Neque enim ipse dedisse putandus, qui ait: Qualis iste repudii liber na- tris vestra? Cui dimisi cam ? imo sibi illa, inquit, causa fuit ut venirem, et non erat homo, vocavi, et non erat qui audiret 30. » Et alibi hoc modo : • Non me ut amicum vocasti, neque ut patrem, et ducem virginitatis tua ". . rursum : • Filia matris tuæ es, quæ virum ejus deseruisti ”. gnificatur autem deserta nomine cadem plane, que et vidua dicitur, usitata Scripturæ scilicet loquendi consuetudine. Caruit enim bonorum omnium semi- natore verbo : quod quæ in Sponsum accepit, alte- ram ita fecunditate prolisque numero superat, ut ampliori ad liberorum acceptationem spatio, pro- lata in id e Mosis tabernaculo similitudine, opas habeat. lisdem siquidem, quibus ille, verbis et lic utitur, pariterque inconcussam Ecclesiæ firmita- tem clarorum nomine significat. Hujus enim figu- rain, mensura tamen longe breviori, illud expres- sit, indeque ad singulas plagas atria longa simul et lata habuisse reperias. Verum quid ista, teni- plique etiam futura est magnitudo, si cun eccle- siarum amplitudine et vastitate, si cum pulchritu- dine denique conferantur, quæ ubique exstructa, illam unam ex omnibus efficiunt, quæ catholica Jerem. 111, 4: Ezech. XVI, 45.

σου, καὶ τοὺς πασσάλους σου κατίσχυσον ἔτι εἰς τὰ δεξιὰ, καὶ τὰ ἀριστερὰ ἐκπέτασον, καὶ τὸ σπέρμα σου έθνη κληρονομήσει, καὶ πόλεις ἠρη· μωμένας κατοικιεῖς, κ. τ. λ. Εἰπὼν τοῦ Σωτῆρος την γένεσιν, καὶ τὸν βίον, καὶ τοῦ θανάτου τὴν αἰτίαν, ὅτι τε κληρονομήσει πολλούς, πρὸς αὐτοὺς τούτους ἀκολούθως τὸν λόγον μετήνεγκε, καὶ τὴν ἐξ αὐτῶν Ἐκκλησίαν πάλαι ού σαν άγονόν τε καὶ ἔρημον, ὁποῖαι ἦσαν τῶν ἐθνι κῶν αἱ ψυχαί. Οὐ γὰρ εἶχεν αὐτῶν τινα δι' ἀρετῆς καὶ θεοσεβείας καταταττόμενον εἰς τέκνα Θεοῦ. Ησαν γὰρ ἄθεοι, καὶ ἐλπίδα μὴ ἔχοντες, κατὰ τὴν Παύλου φωνήν. Νῦν δὲ ὡς δεξαμένῃ σπόρον, καὶ μελλούσῃ τεκεῖν, βοᾷν ἐγκελεύεται, καθὰ ταῖς κυούσαις αἱ μαῖαι πρὸς τὸ ῥᾳδίως τεκεῖν εὐρυνομέ- νων τῶν πόρων. Αντὶ δὲ τοῦ ῥῆξον καὶ βόησον, Σύμμαχος μὲν κελάδει αἴνεσιν εἴρηκεν. Ο δὲ Ακύλας, Ιλάρυνον ἐν ἀγαλλιάσει καὶ χρεμέτι σον. 'Ο δὲ Θεοδοτίων, 'Ρῆξον εὐφροσύνην καὶ τέρπου. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ ἐρήμου ηφανισμένης ἔφησε Σύμμαχος· "Ην γὰρ ἡφανισμένη καὶ ἔρημος, μήπω τὸν ἐπουράνιον κεκτημένη Νυμφίον. Τὴν δὲ τῆς εὐφροσύνης αἰτίαν, τὴν πολυγονίαν λέγει τὴν μέλλουσαν, δι' ἧς ἤμελλε νικᾷν τὴν Ἰους δαίων Συναγωγήν, ἐκ πάντων οὖσα τῶν ἐθνῶν, τὴν ἐξ ἑνὸς ἔθνους συνισταμένην. "Ην διὰ Μωσέως πρὸς οἰκειότητα πνευματικὴν ὁ Θεὸς προσηγάγετο, καὶ πολλῶν ἀπέφηνε τέκνων μητέρα. Αλλ' ήτεκνώθη διὰ Χριστόν, καίτοι,κατὰ τὸν Ἱερεμίαν, ἐν τέκνοις οὖσα πολλή. Καὶ βιβλίον ἀποστασίου δέδωκε τῷ Θεῷ θαυ μάζοντι· « Πῶς ἐγένετο πόρνη πόλις πιστὴ Σιών ; » Αὐτὸς γὰρ οὐ δέδωκεν εἰπών· « Ποῖον τοῦτο βιβλίον ἀποστασίου τῆς μητέρος ὑμῶν; 'ῇ ἐξαπέστειλα αὐτ τήν; 'Αλλ' ἑαυτῇ, φησί, γέγονεν αἰτία· Διότι ἦλθον, καὶ οὐκ ἦν ἄνθρωπος· ἐκάλεσα καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπὸ ακούων. » Καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησιν· · Οὐχ ὡς οἰκεῖόν με ἐκάλεσας, οὐδ᾽ ὡς πατέρα καὶ ἀρχηγὸν τῆς παρ θενίας σου. » Καὶ πάλιν· ο Θυγάτηρ τῆς μητέρας σου εἶ συγκαταλιποῦσα τὸν ἄνδρα αὐτῆς. » "Ερημον δὲ τὴν χήραν κατ᾽ ἔθος καλεῖ Γραφικών. Τὸν γὰρ τῶν ἀγαθῶν σπορέα Λόγον οὐκ εἶχεν· ἐν δεξαμένη Νυμφίον τὴν ἑτέραν τῷ τίκτειν παρέδραμεν, ώς πλεί- στου δεῖσθαι πλάτους πρὸς τὴν τῶν τέκνων ὑποδοχὴν, εἰς εἰκόνα τούτου παρειλημμένης τῆς παρὰ Μωσεί σκηνῆς. Ταῖς γὰρ αὐταῖς ἐχρήσατο λέξεσιν, ὁμοῦ καὶ τὸ τῆς Ἐκκλησίας ἀσάλευτον διὰ τῶν πασσάλων δηλῶν. Τύπον γὰρ ταύτης ἐκείνη κατέγραφεν, εἰ καὶ μέτροις ἄγαν ἐλάττοσι. Διὸ καὶ καθ᾽ ἕκαστον κλίμα περικειμένας εἶχεν αὐλὰς μακρὰς ὁμοῦ καὶ πλα- τείας. ᾿Αλλὰ τί ταῦτα, καὶ τοῦ νεὼ τὰ μέτρα πρὸς τὰ πλήθη καὶ μεγέθη, καὶ κάλλη τῶν πανταχοῦ καθ ιδρυμένων Ἐκκλησιῶν μιᾶς τῆς ἐκ πασῶν ὑπαρχού- σης καθολικῆς ; Πρὸς ἦν ἐπιφέρει, Καὶ τὸ σπέρμα σου κληρονομήσει ἔθνη. Τοῦτο δὲ τὸν εὐαγγελικὸν λόγον δηλοί, περὶ οὗ φησιν· . Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων του σπεῖραι. » Καὶ οὐχὶ καλὸν σπέρμα ἔσπειρας ἐν τῷ σῷ ἀγρῷ, ἐξ οὗ πλείστων ἁγίων γέγονε μήτηρ; Ἐξ ὧν Εt COMMENTARII IN ISAIAM A tris, et a sinistris dilata, et semen tuum posstabil gentes, et civilates desertas habitare facies, etc. B D Ephes. 11, 12. Jerem. 113, 6. Isa. L, 1, 2. - Postquam de Salvatoris ortu, de vita, de mortis causa, deque eo, quod multos esfet possessurus, disputavit; ad eosdem deinceps sermonem conver- tit, et ad conflatam ex illis Ecclesiam, quae sterilis olim et deserta (quales ipsæ fuerant gentiumn ani- mæ nullum virtute et pietate in filiorum Dei rume- rum referri dignum habebat. Erant enim sine Deo, et spe carentes, ut cum Paulo loquar 18. Huic igitur jam, tanquam semine excepto paritura sit, clamare præcipit; quod solent parturientibus ob- stetrices, ut partus ipse, dilatatis meatibus, faci- lius erumpat. Sed pro quo, Erumpe et clama, habe- mus, Resona laudem, dixit Symmachus; Aquilas autem, Hilare exsultato, et hinni; Theodotio vero : Erumpe in lætitiam, et oblectare. Pro deserta denique, delelam Symmachus. Erat enim deleta el deserta; quæ cœlestein Sponsum nondum possideret. › Si- Lætitiæ causam deinde in futura fecunditate col- local, per quam Judzorum Synagogam superatura est : cum illa quidem de gentibus omnibus, hæc autem ab una tantum colligatur; quam per Mosem in spirituale consortium compulerat Dominus, filiorumque multorum parentem effecerat; sed orba liberis per Christum effecta est, quantumvis au- ctore Jeremia liberorum multitudine abundaret. Imo Deo ipsi etiam libellum repudii dedit, ut idem miratur his verbis: Quomodo adultera facta est urbs fidelis Sion 29?, Neque enim ipse dedisse putandus, qui ait: Qualis iste repudii liber na- tris vestra? Cui dimisi cam ? imo sibi illa, inquit, causa fuit ut venirem, et non erat homo, vocavi, et non erat qui audiret 30. » Et alibi hoc modo : • Non me ut amicum vocasti, neque ut patrem, et ducem virginitatis tua ". . rursum : • Filia matris tuæ es, quæ virum ejus deseruisti ”. gnificatur autem deserta nomine cadem plane, que et vidua dicitur, usitata Scripturæ scilicet loquendi consuetudine. Caruit enim bonorum omnium semi- natore verbo : quod quæ in Sponsum accepit, alte- ram ita fecunditate prolisque numero superat, ut ampliori ad liberorum acceptationem spatio, pro- lata in id e Mosis tabernaculo similitudine, opas habeat. lisdem siquidem, quibus ille, verbis et lic utitur, pariterque inconcussam Ecclesiæ firmita- tem clarorum nomine significat. Hujus enim figu- rain, mensura tamen longe breviori, illud expres- sit, indeque ad singulas plagas atria longa simul et lata habuisse reperias. Verum quid ista, teni- plique etiam futura est magnitudo, si cun eccle- siarum amplitudine et vastitate, si cum pulchritu- dine denique conferantur, quæ ubique exstructa, illam unam ex omnibus efficiunt, quæ catholica Jerem. 111, 4: Ezech. XVI, 45.

προσιόντων μυσταγωγοῦντας λαόν, οἷς καὶ εἰς αἰῶνα τὸν μέλλοντα καθηγεῖσθαι Χριστὸς ἐπηγγέλλετο, τῷ μὲν πέντε, τῷ δὲ δέκα πόλεων πρὸς τὴν τῶν ταλάν των διανομήν. Οἱ καί φασιν εὐφραινόμενοι· « Υπέ ταξε λαοὺς ἡμῖν, καὶ ἔθνη ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν. Ἐξ- ελέξατο ἡμῖν τὴν κληρονομίαν ἑαυτοῦ. ο Εt ἐθνῶν ἄρχοντας καθηγεῖσθαι συνέβαινεν τὸν τῶν Β Χριστοῦ μὲν γὰρ μόνον κλῆρος τὸ καθηγεῖσθαι λαῶν. Διὸ κελεύει μηδενὶ λέγειν Ραββί. « Εις γάρ ἐστι, φησὶν, ὑμῶν καθηγητής ὁ Χριστός.» Μετέδωκε δὲ τῆς ἀξίας τοῖς μαθηταῖς. Καὶ φῶς γὰρ ὑπάρχων ἀληθινὸν, φῶς καλεῖ τοὺς ἑαυτοῦ μαθητάς. Καὶ Υἱὸς ὢν κατά φύσιν, δέδωκεν ἐξουσίαν τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν Πατέρα καλεῖν τὸν Θεὸν τὸ τῆς υἱότητος αὐλοῦσιν ἀξίωμα, οἳ καὶ πόλεις ἠρημωμένας, ήγουν ήφανι σμένας, κατά Σύμμαχον, κατοικιοῦσιν. Λέγει δ τὰς ἐρήμους πάλαι Θεοῦ Ἐκκλησίας· ήγουν φησίν, ὅτι Τοσοῦτον ἔσται σου τὸ σπέρμα, ὡς μηδαμῶς αὐτ τοῖς τὰς πολυανθρώπους πόλεις ἀρχεῖν, δύνασθαι δὲ καὶ τὰς ἐρήμους πληροῦν· ἐφ᾽ οἷς ὑπερορᾶν αὐτῇ τῆς παλαιᾶς αἰσχύνης παρακελεύεται, ὅτε ἄγονος ἦν καὶ χήρα τοῦ Λόγου Νυμφίου λέγων, ὅτι Κύριος τῶν δυνάμεών ἐστιν ὁ ποιῶν σε. Οὐ γὰρ ἐξ ἀνθρώ πων, οὐδὲ δι' ἀνθρώπου συνέστη· δι᾿ αὐτοῦ δὲ Κυ ρίου, ὃς καί φησιν· ἡ Ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. » Θεοῦ τοίνυν ὁ λόγος, τὸ ἀμνη. σίκακον δωρουμένου ἐπὶ τῇ πολυθέῳ καὶ ὀνείδους ἀξίᾳ πλάνῃ. Καθώς γὰρ οίκτείρει πατὴρ υἱούς, οι- κτείρησεν Κύριος τους φοβουμένους αὐτόν. Καὶ καθ' ὅσον ἀπέχουσιν ἀνατολαὶ ἀπὸ δυσμῶν, ἐμάκρυνεν ἀπ' ἡμῶν τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν. Τὸν οὖν φόβον περιαιρεί τὸν ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασιν. Ηλθε γὰρ οὐ κρίνων, ἀλλὰ σώζων. «Οὐ γὰρ ἀπέστειλε, φησὶν, ὁ Θεὸς τὴν Υἱὸν αὐτοῦ εἰς τὸν κόσμον, ἵνα κρίνῃ τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα σωθῇ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ. » Νικῇ τοίνυν ή χάρις ἡ δικαιοῦσα τὸν ἀσεβῆ. ὁ Θεὸς γὰρ, φησὶ Παν- λος, ὁ δικαιῶν, τίς ὁ κατακρίνων; • Πῶς δὲ ποιεῖ αὐτὴν, ἀλλ᾽ ἢ κτίζων εἰς συμμορφίαν αὐτοῦ διὰ τοῦ Πνεύματος; φησὶ γὰρ ἐν Ἰεζεκιήλ· « Εκσπάσω την καρδίαν αὐτῶν τὴν λιθίνην ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτῶν, καὶ δώσω αὐτοῖς καρδίαν σαρκίνην τοῦ εἰδέναι αὐτοῦ; ἐμὲ, ὅτι ἐγώ εἰμι Κύριος. » Εκτισε τοίνυν ὁ Χριστός τοὺς δύο λαοὺς εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον ἀνακαινού μενον κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτόν. ὡς ἂν δὲ μὴ ἀπιστηθῇ μετατυγχάνον τὸ πρᾶγμα, Κύριον ἑαυτὸν ἐκάλεσε δυνάμεων. Τίς δὲ ὁ τοῦ ἀνα- κτίζεσθαι καιρός, διεσάφησεν εἰπὼν, ὅτι ῾Ο φυσάμεν νός σε αὐτὸς Θεὸς Ισραὴλ πάσῃ τῇ γῇ κληθή. σεται· τοῦτ' ἔστιν, ὅτε Χριστὸς ἐβασίλευσεν ἐπὶ δ. Χνι, 18. Η. PROCOPII GAZ.EI dicitur? Ad hanc illa referuntur, quibus, semen & tuum possidebit gentes, adjicitur. Evangelicus vero istis sermo significatur, de quo, exisse qui semi- nat, ut seminaret, legimus ". Annon deinde semen bonum in Dei agro seminatum est, cum inde pluri- morum sanctorum mater evaserit; a quibus ipsos etiam gentium rectores, ut accedentem popu- lum sacris imbuerent, erudiri contigit, quos ei in futurum etiam sæculum præfuturos, alii quidem urbibus quinque, alii autem decem, pro talentorum distributione concessis, Christus indicavit ”? qui dénique lætitia affecti, populos sibi, et gentes pedibus suis esse subjectos, et se in hæreditatem ele- elos profiterentur? Est enim Christi sors unius, populis præesse et moderari indeque Rabbi quemquam vocari ve- tuit, se unum Judæorum magistrum esse asse- rens, qui discipulos tamen dignitatis suæ parti- cipes fecit s. Licet enim vera lux ", naturaque Dei Filius ipse sit: lucis tamen appellatione disci- pulos nuncupavit et dedit iis potestatem filios Dei vocari ", qui in Palrem credentes ea dignitate gloriarentur, qui desertas etiam, sive delelas, ut Symmacho placet, civitates habitare facerent: quo nomine ecclesias ipsas, quæ Deo quondam vacuæ fuerant, intellexit: aut certe tantum fore semen Ecclesiæ indicavit, ut non modo populosis urbibus capi non queat, sed possit desertas etiam et vacuas complere. Unde pudorem veterem ex eo collectum quod sterilis et vidua esset, eidem contemnere præ- cipit, se virtutum Dominum, qui eam fecerit, esse aflirmans. Neque enim ab hominibus, aut per ho- minem ", sed per Dominum ipsum constitutam esse, qui super petram Ecclesiam suam dificaturum C se dixit 4. Est igitur ista Dei oratio, qui probrosum nobis in deoruin colenda multitudine errorem con- donet. Sicut enim pater miseretur filiorum, sic et timentium se misertus est Dominus“. Et quan- tum distat ortus ab occasu, tantum a nobis peccata nostra removit. Metum ergo, qui in peccatis est, ipse adimit, qui non venit, ut judicet, sed ut sal- vel *. Non enim misit Deus Filium suum in mun- dum, ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum. Itaque vincit illa, quæ justifical impium, gratia. Deus enim est, ait Paulus, qui justificat; quis est, qui condemnet *?, Quomodo autem eam facit, nisi cum eam in formæ similitudinem per Spiritum creat? Ait enim apud Ezechielem : • Avellam cor eorum lapideum de carne eorum; et dabo eis cor carneum, ut ipsi me cognoscant; quia ego sum Dominus ". Condidit ergo Christus geminos populos in recentem unum hominem, ad ejus exemplar, a quo effectus est, instauratum. Atque ut rei fidem faceret qui postea secutus est eventus, Dominum virtutum se esse affirmavit. Ne- que vero instaurationis tempus reticuit, cum ad- jernt: Qui eruit te, Deus Israel, tota terra vocabi- ter; id est, cum Christum in gentes oinnes regnare D Matth. xxi, seq. Matth. st Psal. cn, 13. ns Matth. x1, 3. ** Matth. xxv, Joan. 1, 42. Galat. 1, 12. * Fzech. 11, 19. so Joan. ix, 5. s Joan. 11, 17. sy Matth. v, is Rom. viii,

προσιόντων μυσταγωγοῦντας λαόν, οἷς καὶ εἰς αἰῶνα τὸν μέλλοντα καθηγεῖσθαι Χριστὸς ἐπηγγέλλετο, τῷ μὲν πέντε, τῷ δὲ δέκα πόλεων πρὸς τὴν τῶν ταλάν των διανομήν. Οἱ καί φασιν εὐφραινόμενοι· « Υπέ ταξε λαοὺς ἡμῖν, καὶ ἔθνη ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν. Ἐξ- ελέξατο ἡμῖν τὴν κληρονομίαν ἑαυτοῦ. ο Εt ἐθνῶν ἄρχοντας καθηγεῖσθαι συνέβαινεν τὸν τῶν Β Χριστοῦ μὲν γὰρ μόνον κλῆρος τὸ καθηγεῖσθαι λαῶν. Διὸ κελεύει μηδενὶ λέγειν Ραββί. « Εις γάρ ἐστι, φησὶν, ὑμῶν καθηγητής ὁ Χριστός.» Μετέδωκε δὲ τῆς ἀξίας τοῖς μαθηταῖς. Καὶ φῶς γὰρ ὑπάρχων ἀληθινὸν, φῶς καλεῖ τοὺς ἑαυτοῦ μαθητάς. Καὶ Υἱὸς ὢν κατά φύσιν, δέδωκεν ἐξουσίαν τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν Πατέρα καλεῖν τὸν Θεὸν τὸ τῆς υἱότητος αὐλοῦσιν ἀξίωμα, οἳ καὶ πόλεις ἠρημωμένας, ήγουν ήφανι σμένας, κατά Σύμμαχον, κατοικιοῦσιν. Λέγει δ τὰς ἐρήμους πάλαι Θεοῦ Ἐκκλησίας· ήγουν φησίν, ὅτι Τοσοῦτον ἔσται σου τὸ σπέρμα, ὡς μηδαμῶς αὐτ τοῖς τὰς πολυανθρώπους πόλεις ἀρχεῖν, δύνασθαι δὲ καὶ τὰς ἐρήμους πληροῦν· ἐφ᾽ οἷς ὑπερορᾶν αὐτῇ τῆς παλαιᾶς αἰσχύνης παρακελεύεται, ὅτε ἄγονος ἦν καὶ χήρα τοῦ Λόγου Νυμφίου λέγων, ὅτι Κύριος τῶν δυνάμεών ἐστιν ὁ ποιῶν σε. Οὐ γὰρ ἐξ ἀνθρώ πων, οὐδὲ δι' ἀνθρώπου συνέστη· δι᾿ αὐτοῦ δὲ Κυ ρίου, ὃς καί φησιν· ἡ Ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. » Θεοῦ τοίνυν ὁ λόγος, τὸ ἀμνη. σίκακον δωρουμένου ἐπὶ τῇ πολυθέῳ καὶ ὀνείδους ἀξίᾳ πλάνῃ. Καθώς γὰρ οίκτείρει πατὴρ υἱούς, οι- κτείρησεν Κύριος τους φοβουμένους αὐτόν. Καὶ καθ' ὅσον ἀπέχουσιν ἀνατολαὶ ἀπὸ δυσμῶν, ἐμάκρυνεν ἀπ' ἡμῶν τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν. Τὸν οὖν φόβον περιαιρεί τὸν ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασιν. Ηλθε γὰρ οὐ κρίνων, ἀλλὰ σώζων. «Οὐ γὰρ ἀπέστειλε, φησὶν, ὁ Θεὸς τὴν Υἱὸν αὐτοῦ εἰς τὸν κόσμον, ἵνα κρίνῃ τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα σωθῇ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ. » Νικῇ τοίνυν ή χάρις ἡ δικαιοῦσα τὸν ἀσεβῆ. ὁ Θεὸς γὰρ, φησὶ Παν- λος, ὁ δικαιῶν, τίς ὁ κατακρίνων; • Πῶς δὲ ποιεῖ αὐτὴν, ἀλλ᾽ ἢ κτίζων εἰς συμμορφίαν αὐτοῦ διὰ τοῦ Πνεύματος; φησὶ γὰρ ἐν Ἰεζεκιήλ· « Εκσπάσω την καρδίαν αὐτῶν τὴν λιθίνην ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτῶν, καὶ δώσω αὐτοῖς καρδίαν σαρκίνην τοῦ εἰδέναι αὐτοῦ; ἐμὲ, ὅτι ἐγώ εἰμι Κύριος. » Εκτισε τοίνυν ὁ Χριστός τοὺς δύο λαοὺς εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον ἀνακαινού μενον κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτόν. ὡς ἂν δὲ μὴ ἀπιστηθῇ μετατυγχάνον τὸ πρᾶγμα, Κύριον ἑαυτὸν ἐκάλεσε δυνάμεων. Τίς δὲ ὁ τοῦ ἀνα- κτίζεσθαι καιρός, διεσάφησεν εἰπὼν, ὅτι ῾Ο φυσάμεν νός σε αὐτὸς Θεὸς Ισραὴλ πάσῃ τῇ γῇ κληθή. σεται· τοῦτ' ἔστιν, ὅτε Χριστὸς ἐβασίλευσεν ἐπὶ δ. Χνι, 18. Η. PROCOPII GAZ.EI dicitur? Ad hanc illa referuntur, quibus, semen & tuum possidebit gentes, adjicitur. Evangelicus vero istis sermo significatur, de quo, exisse qui semi- nat, ut seminaret, legimus ". Annon deinde semen bonum in Dei agro seminatum est, cum inde pluri- morum sanctorum mater evaserit; a quibus ipsos etiam gentium rectores, ut accedentem popu- lum sacris imbuerent, erudiri contigit, quos ei in futurum etiam sæculum præfuturos, alii quidem urbibus quinque, alii autem decem, pro talentorum distributione concessis, Christus indicavit ”? qui dénique lætitia affecti, populos sibi, et gentes pedibus suis esse subjectos, et se in hæreditatem ele- elos profiterentur? Est enim Christi sors unius, populis præesse et moderari indeque Rabbi quemquam vocari ve- tuit, se unum Judæorum magistrum esse asse- rens, qui discipulos tamen dignitatis suæ parti- cipes fecit s. Licet enim vera lux ", naturaque Dei Filius ipse sit: lucis tamen appellatione disci- pulos nuncupavit et dedit iis potestatem filios Dei vocari ", qui in Palrem credentes ea dignitate gloriarentur, qui desertas etiam, sive delelas, ut Symmacho placet, civitates habitare facerent: quo nomine ecclesias ipsas, quæ Deo quondam vacuæ fuerant, intellexit: aut certe tantum fore semen Ecclesiæ indicavit, ut non modo populosis urbibus capi non queat, sed possit desertas etiam et vacuas complere. Unde pudorem veterem ex eo collectum quod sterilis et vidua esset, eidem contemnere præ- cipit, se virtutum Dominum, qui eam fecerit, esse aflirmans. Neque enim ab hominibus, aut per ho- minem ", sed per Dominum ipsum constitutam esse, qui super petram Ecclesiam suam dificaturum C se dixit 4. Est igitur ista Dei oratio, qui probrosum nobis in deoruin colenda multitudine errorem con- donet. Sicut enim pater miseretur filiorum, sic et timentium se misertus est Dominus“. Et quan- tum distat ortus ab occasu, tantum a nobis peccata nostra removit. Metum ergo, qui in peccatis est, ipse adimit, qui non venit, ut judicet, sed ut sal- vel *. Non enim misit Deus Filium suum in mun- dum, ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum. Itaque vincit illa, quæ justifical impium, gratia. Deus enim est, ait Paulus, qui justificat; quis est, qui condemnet *?, Quomodo autem eam facit, nisi cum eam in formæ similitudinem per Spiritum creat? Ait enim apud Ezechielem : • Avellam cor eorum lapideum de carne eorum; et dabo eis cor carneum, ut ipsi me cognoscant; quia ego sum Dominus ". Condidit ergo Christus geminos populos in recentem unum hominem, ad ejus exemplar, a quo effectus est, instauratum. Atque ut rei fidem faceret qui postea secutus est eventus, Dominum virtutum se esse affirmavit. Ne- que vero instaurationis tempus reticuit, cum ad- jernt: Qui eruit te, Deus Israel, tota terra vocabi- ter; id est, cum Christum in gentes oinnes regnare D Matth. xxi, seq. Matth. st Psal. cn, 13. ns Matth. x1, 3. ** Matth. xxv, Joan. 1, 42. Galat. 1, 12. * Fzech. 11, 19. so Joan. ix, 5. s Joan. 11, 17. sy Matth. v, is Rom. viii,

προσιόντων μυσταγωγοῦντας λαόν, οἷς καὶ εἰς αἰῶνα τὸν μέλλοντα καθηγεῖσθαι Χριστὸς ἐπηγγέλλετο, τῷ μὲν πέντε, τῷ δὲ δέκα πόλεων πρὸς τὴν τῶν ταλάν των διανομήν. Οἱ καί φασιν εὐφραινόμενοι· « Υπέ ταξε λαοὺς ἡμῖν, καὶ ἔθνη ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν. Ἐξ- ελέξατο ἡμῖν τὴν κληρονομίαν ἑαυτοῦ. ο Εt ἐθνῶν ἄρχοντας καθηγεῖσθαι συνέβαινεν τὸν τῶν Β Χριστοῦ μὲν γὰρ μόνον κλῆρος τὸ καθηγεῖσθαι λαῶν. Διὸ κελεύει μηδενὶ λέγειν Ραββί. « Εις γάρ ἐστι, φησὶν, ὑμῶν καθηγητής ὁ Χριστός.» Μετέδωκε δὲ τῆς ἀξίας τοῖς μαθηταῖς. Καὶ φῶς γὰρ ὑπάρχων ἀληθινὸν, φῶς καλεῖ τοὺς ἑαυτοῦ μαθητάς. Καὶ Υἱὸς ὢν κατά φύσιν, δέδωκεν ἐξουσίαν τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν Πατέρα καλεῖν τὸν Θεὸν τὸ τῆς υἱότητος αὐλοῦσιν ἀξίωμα, οἳ καὶ πόλεις ἠρημωμένας, ήγουν ήφανι σμένας, κατά Σύμμαχον, κατοικιοῦσιν. Λέγει δ τὰς ἐρήμους πάλαι Θεοῦ Ἐκκλησίας· ήγουν φησίν, ὅτι Τοσοῦτον ἔσται σου τὸ σπέρμα, ὡς μηδαμῶς αὐτ τοῖς τὰς πολυανθρώπους πόλεις ἀρχεῖν, δύνασθαι δὲ καὶ τὰς ἐρήμους πληροῦν· ἐφ᾽ οἷς ὑπερορᾶν αὐτῇ τῆς παλαιᾶς αἰσχύνης παρακελεύεται, ὅτε ἄγονος ἦν καὶ χήρα τοῦ Λόγου Νυμφίου λέγων, ὅτι Κύριος τῶν δυνάμεών ἐστιν ὁ ποιῶν σε. Οὐ γὰρ ἐξ ἀνθρώ πων, οὐδὲ δι' ἀνθρώπου συνέστη· δι᾿ αὐτοῦ δὲ Κυ ρίου, ὃς καί φησιν· ἡ Ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. » Θεοῦ τοίνυν ὁ λόγος, τὸ ἀμνη. σίκακον δωρουμένου ἐπὶ τῇ πολυθέῳ καὶ ὀνείδους ἀξίᾳ πλάνῃ. Καθώς γὰρ οίκτείρει πατὴρ υἱούς, οι- κτείρησεν Κύριος τους φοβουμένους αὐτόν. Καὶ καθ' ὅσον ἀπέχουσιν ἀνατολαὶ ἀπὸ δυσμῶν, ἐμάκρυνεν ἀπ' ἡμῶν τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν. Τὸν οὖν φόβον περιαιρεί τὸν ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασιν. Ηλθε γὰρ οὐ κρίνων, ἀλλὰ σώζων. «Οὐ γὰρ ἀπέστειλε, φησὶν, ὁ Θεὸς τὴν Υἱὸν αὐτοῦ εἰς τὸν κόσμον, ἵνα κρίνῃ τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα σωθῇ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ. » Νικῇ τοίνυν ή χάρις ἡ δικαιοῦσα τὸν ἀσεβῆ. ὁ Θεὸς γὰρ, φησὶ Παν- λος, ὁ δικαιῶν, τίς ὁ κατακρίνων; • Πῶς δὲ ποιεῖ αὐτὴν, ἀλλ᾽ ἢ κτίζων εἰς συμμορφίαν αὐτοῦ διὰ τοῦ Πνεύματος; φησὶ γὰρ ἐν Ἰεζεκιήλ· « Εκσπάσω την καρδίαν αὐτῶν τὴν λιθίνην ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτῶν, καὶ δώσω αὐτοῖς καρδίαν σαρκίνην τοῦ εἰδέναι αὐτοῦ; ἐμὲ, ὅτι ἐγώ εἰμι Κύριος. » Εκτισε τοίνυν ὁ Χριστός τοὺς δύο λαοὺς εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον ἀνακαινού μενον κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτόν. ὡς ἂν δὲ μὴ ἀπιστηθῇ μετατυγχάνον τὸ πρᾶγμα, Κύριον ἑαυτὸν ἐκάλεσε δυνάμεων. Τίς δὲ ὁ τοῦ ἀνα- κτίζεσθαι καιρός, διεσάφησεν εἰπὼν, ὅτι ῾Ο φυσάμεν νός σε αὐτὸς Θεὸς Ισραὴλ πάσῃ τῇ γῇ κληθή. σεται· τοῦτ' ἔστιν, ὅτε Χριστὸς ἐβασίλευσεν ἐπὶ δ. Χνι, 18. Η. PROCOPII GAZ.EI dicitur? Ad hanc illa referuntur, quibus, semen & tuum possidebit gentes, adjicitur. Evangelicus vero istis sermo significatur, de quo, exisse qui semi- nat, ut seminaret, legimus ". Annon deinde semen bonum in Dei agro seminatum est, cum inde pluri- morum sanctorum mater evaserit; a quibus ipsos etiam gentium rectores, ut accedentem popu- lum sacris imbuerent, erudiri contigit, quos ei in futurum etiam sæculum præfuturos, alii quidem urbibus quinque, alii autem decem, pro talentorum distributione concessis, Christus indicavit ”? qui dénique lætitia affecti, populos sibi, et gentes pedibus suis esse subjectos, et se in hæreditatem ele- elos profiterentur? Est enim Christi sors unius, populis præesse et moderari indeque Rabbi quemquam vocari ve- tuit, se unum Judæorum magistrum esse asse- rens, qui discipulos tamen dignitatis suæ parti- cipes fecit s. Licet enim vera lux ", naturaque Dei Filius ipse sit: lucis tamen appellatione disci- pulos nuncupavit et dedit iis potestatem filios Dei vocari ", qui in Palrem credentes ea dignitate gloriarentur, qui desertas etiam, sive delelas, ut Symmacho placet, civitates habitare facerent: quo nomine ecclesias ipsas, quæ Deo quondam vacuæ fuerant, intellexit: aut certe tantum fore semen Ecclesiæ indicavit, ut non modo populosis urbibus capi non queat, sed possit desertas etiam et vacuas complere. Unde pudorem veterem ex eo collectum quod sterilis et vidua esset, eidem contemnere præ- cipit, se virtutum Dominum, qui eam fecerit, esse aflirmans. Neque enim ab hominibus, aut per ho- minem ", sed per Dominum ipsum constitutam esse, qui super petram Ecclesiam suam dificaturum C se dixit 4. Est igitur ista Dei oratio, qui probrosum nobis in deoruin colenda multitudine errorem con- donet. Sicut enim pater miseretur filiorum, sic et timentium se misertus est Dominus“. Et quan- tum distat ortus ab occasu, tantum a nobis peccata nostra removit. Metum ergo, qui in peccatis est, ipse adimit, qui non venit, ut judicet, sed ut sal- vel *. Non enim misit Deus Filium suum in mun- dum, ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum. Itaque vincit illa, quæ justifical impium, gratia. Deus enim est, ait Paulus, qui justificat; quis est, qui condemnet *?, Quomodo autem eam facit, nisi cum eam in formæ similitudinem per Spiritum creat? Ait enim apud Ezechielem : • Avellam cor eorum lapideum de carne eorum; et dabo eis cor carneum, ut ipsi me cognoscant; quia ego sum Dominus ". Condidit ergo Christus geminos populos in recentem unum hominem, ad ejus exemplar, a quo effectus est, instauratum. Atque ut rei fidem faceret qui postea secutus est eventus, Dominum virtutum se esse affirmavit. Ne- que vero instaurationis tempus reticuit, cum ad- jernt: Qui eruit te, Deus Israel, tota terra vocabi- ter; id est, cum Christum in gentes oinnes regnare D Matth. xxi, seq. Matth. st Psal. cn, 13. ns Matth. x1, 3. ** Matth. xxv, Joan. 1, 42. Galat. 1, 12. * Fzech. 11, 19. so Joan. ix, 5. s Joan. 11, 17. sy Matth. v, is Rom. viii,

προσιόντων μυσταγωγοῦντας λαόν, οἷς καὶ εἰς αἰῶνα τὸν μέλλοντα καθηγεῖσθαι Χριστὸς ἐπηγγέλλετο, τῷ μὲν πέντε, τῷ δὲ δέκα πόλεων πρὸς τὴν τῶν ταλάν των διανομήν. Οἱ καί φασιν εὐφραινόμενοι· « Υπέ ταξε λαοὺς ἡμῖν, καὶ ἔθνη ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν. Ἐξ- ελέξατο ἡμῖν τὴν κληρονομίαν ἑαυτοῦ. ο Εt ἐθνῶν ἄρχοντας καθηγεῖσθαι συνέβαινεν τὸν τῶν Β Χριστοῦ μὲν γὰρ μόνον κλῆρος τὸ καθηγεῖσθαι λαῶν. Διὸ κελεύει μηδενὶ λέγειν Ραββί. « Εις γάρ ἐστι, φησὶν, ὑμῶν καθηγητής ὁ Χριστός.» Μετέδωκε δὲ τῆς ἀξίας τοῖς μαθηταῖς. Καὶ φῶς γὰρ ὑπάρχων ἀληθινὸν, φῶς καλεῖ τοὺς ἑαυτοῦ μαθητάς. Καὶ Υἱὸς ὢν κατά φύσιν, δέδωκεν ἐξουσίαν τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν Πατέρα καλεῖν τὸν Θεὸν τὸ τῆς υἱότητος αὐλοῦσιν ἀξίωμα, οἳ καὶ πόλεις ἠρημωμένας, ήγουν ήφανι σμένας, κατά Σύμμαχον, κατοικιοῦσιν. Λέγει δ τὰς ἐρήμους πάλαι Θεοῦ Ἐκκλησίας· ήγουν φησίν, ὅτι Τοσοῦτον ἔσται σου τὸ σπέρμα, ὡς μηδαμῶς αὐτ τοῖς τὰς πολυανθρώπους πόλεις ἀρχεῖν, δύνασθαι δὲ καὶ τὰς ἐρήμους πληροῦν· ἐφ᾽ οἷς ὑπερορᾶν αὐτῇ τῆς παλαιᾶς αἰσχύνης παρακελεύεται, ὅτε ἄγονος ἦν καὶ χήρα τοῦ Λόγου Νυμφίου λέγων, ὅτι Κύριος τῶν δυνάμεών ἐστιν ὁ ποιῶν σε. Οὐ γὰρ ἐξ ἀνθρώ πων, οὐδὲ δι' ἀνθρώπου συνέστη· δι᾿ αὐτοῦ δὲ Κυ ρίου, ὃς καί φησιν· ἡ Ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. » Θεοῦ τοίνυν ὁ λόγος, τὸ ἀμνη. σίκακον δωρουμένου ἐπὶ τῇ πολυθέῳ καὶ ὀνείδους ἀξίᾳ πλάνῃ. Καθώς γὰρ οίκτείρει πατὴρ υἱούς, οι- κτείρησεν Κύριος τους φοβουμένους αὐτόν. Καὶ καθ' ὅσον ἀπέχουσιν ἀνατολαὶ ἀπὸ δυσμῶν, ἐμάκρυνεν ἀπ' ἡμῶν τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν. Τὸν οὖν φόβον περιαιρεί τὸν ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασιν. Ηλθε γὰρ οὐ κρίνων, ἀλλὰ σώζων. «Οὐ γὰρ ἀπέστειλε, φησὶν, ὁ Θεὸς τὴν Υἱὸν αὐτοῦ εἰς τὸν κόσμον, ἵνα κρίνῃ τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα σωθῇ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ. » Νικῇ τοίνυν ή χάρις ἡ δικαιοῦσα τὸν ἀσεβῆ. ὁ Θεὸς γὰρ, φησὶ Παν- λος, ὁ δικαιῶν, τίς ὁ κατακρίνων; • Πῶς δὲ ποιεῖ αὐτὴν, ἀλλ᾽ ἢ κτίζων εἰς συμμορφίαν αὐτοῦ διὰ τοῦ Πνεύματος; φησὶ γὰρ ἐν Ἰεζεκιήλ· « Εκσπάσω την καρδίαν αὐτῶν τὴν λιθίνην ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτῶν, καὶ δώσω αὐτοῖς καρδίαν σαρκίνην τοῦ εἰδέναι αὐτοῦ; ἐμὲ, ὅτι ἐγώ εἰμι Κύριος. » Εκτισε τοίνυν ὁ Χριστός τοὺς δύο λαοὺς εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον ἀνακαινού μενον κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτόν. ὡς ἂν δὲ μὴ ἀπιστηθῇ μετατυγχάνον τὸ πρᾶγμα, Κύριον ἑαυτὸν ἐκάλεσε δυνάμεων. Τίς δὲ ὁ τοῦ ἀνα- κτίζεσθαι καιρός, διεσάφησεν εἰπὼν, ὅτι ῾Ο φυσάμεν νός σε αὐτὸς Θεὸς Ισραὴλ πάσῃ τῇ γῇ κληθή. σεται· τοῦτ' ἔστιν, ὅτε Χριστὸς ἐβασίλευσεν ἐπὶ δ. Χνι, 18. Η. PROCOPII GAZ.EI dicitur? Ad hanc illa referuntur, quibus, semen & tuum possidebit gentes, adjicitur. Evangelicus vero istis sermo significatur, de quo, exisse qui semi- nat, ut seminaret, legimus ". Annon deinde semen bonum in Dei agro seminatum est, cum inde pluri- morum sanctorum mater evaserit; a quibus ipsos etiam gentium rectores, ut accedentem popu- lum sacris imbuerent, erudiri contigit, quos ei in futurum etiam sæculum præfuturos, alii quidem urbibus quinque, alii autem decem, pro talentorum distributione concessis, Christus indicavit ”? qui dénique lætitia affecti, populos sibi, et gentes pedibus suis esse subjectos, et se in hæreditatem ele- elos profiterentur? Est enim Christi sors unius, populis præesse et moderari indeque Rabbi quemquam vocari ve- tuit, se unum Judæorum magistrum esse asse- rens, qui discipulos tamen dignitatis suæ parti- cipes fecit s. Licet enim vera lux ", naturaque Dei Filius ipse sit: lucis tamen appellatione disci- pulos nuncupavit et dedit iis potestatem filios Dei vocari ", qui in Palrem credentes ea dignitate gloriarentur, qui desertas etiam, sive delelas, ut Symmacho placet, civitates habitare facerent: quo nomine ecclesias ipsas, quæ Deo quondam vacuæ fuerant, intellexit: aut certe tantum fore semen Ecclesiæ indicavit, ut non modo populosis urbibus capi non queat, sed possit desertas etiam et vacuas complere. Unde pudorem veterem ex eo collectum quod sterilis et vidua esset, eidem contemnere præ- cipit, se virtutum Dominum, qui eam fecerit, esse aflirmans. Neque enim ab hominibus, aut per ho- minem ", sed per Dominum ipsum constitutam esse, qui super petram Ecclesiam suam dificaturum C se dixit 4. Est igitur ista Dei oratio, qui probrosum nobis in deoruin colenda multitudine errorem con- donet. Sicut enim pater miseretur filiorum, sic et timentium se misertus est Dominus“. Et quan- tum distat ortus ab occasu, tantum a nobis peccata nostra removit. Metum ergo, qui in peccatis est, ipse adimit, qui non venit, ut judicet, sed ut sal- vel *. Non enim misit Deus Filium suum in mun- dum, ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum. Itaque vincit illa, quæ justifical impium, gratia. Deus enim est, ait Paulus, qui justificat; quis est, qui condemnet *?, Quomodo autem eam facit, nisi cum eam in formæ similitudinem per Spiritum creat? Ait enim apud Ezechielem : • Avellam cor eorum lapideum de carne eorum; et dabo eis cor carneum, ut ipsi me cognoscant; quia ego sum Dominus ". Condidit ergo Christus geminos populos in recentem unum hominem, ad ejus exemplar, a quo effectus est, instauratum. Atque ut rei fidem faceret qui postea secutus est eventus, Dominum virtutum se esse affirmavit. Ne- que vero instaurationis tempus reticuit, cum ad- jernt: Qui eruit te, Deus Israel, tota terra vocabi- ter; id est, cum Christum in gentes oinnes regnare D Matth. xxi, seq. Matth. st Psal. cn, 13. ns Matth. x1, 3. ** Matth. xxv, Joan. 1, 42. Galat. 1, 12. * Fzech. 11, 19. so Joan. ix, 5. s Joan. 11, 17. sy Matth. v, is Rom. viii,

πάντα τὰ ἔθνη, κατὰ τό· « Καὶ ἔσται Κύριος εἷς, καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐν, κυκλοῦν πᾶσαν τὴν γῆν. » Πάλαι γὰρ ἦν κατὰ μόνην τὴν Ἰουδαίαν γνωστὸς ὁ Θεός· νῦν δὲ αὐτῷ κάμπτει πᾶν γόνυ, καὶ πᾶσα γλώσσα ἐξομολογεῖται, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατέρος. Διὸ καὶ Δαβὶδ ἔφη· « Πάντα τὰ ἔθνη, κροτήσατε χεῖρας, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ πάλιν· « Ο Κύριος ἐβασίλευσεν, ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ. • Επιμένων δὲ ὁ λόγος ταῖς πρὸς τὴν ἔρημον ἐπαγγελίαις, φησίν· Οὐχ ὡς γυναῖκα καταλελειμμένην καὶ ὀλιγόψυ χον κέκληκέν σε Κύριος. Καταλελειμμένην ἡ Γραφὴ γυναῖκα καλεῖ τὴν ἐπί τισιν αἰτίαις βιβλίον δεξαμένην ἀποστασίου κατὰ τὸν νόμον, μεμισημένην δὲ, τὴν ἐπ' ἀσελγεία διαβληθεῖσαν, ᾗπερ ἂν πρέποι καὶ τὸ τῆς ὀλιγοψυχίας αἰτίαμα, ὡς οὐ δυναμένῃ καρτερεῖν, καὶ ζυγῶν ἀνέχεσθαι γαμικῶν· οἷα πρὸς Θεὸν γέγονεν ἡ τῶν Ἰουδαίων Συναγωγὴ μετὰ νόμον, δι' οὗ συνήφθη Θεῷ ἐπὶ τὰ ἐν Αἰγύπτῳ παλινδρομή σασα. Διόπερ αὐτὴν ἀπωσάμενος δι' ἑνὸς ἔλεγε τῶν προφητῶν· • Κρίθητε πρὸς τὴν μητέρα ὑμῶν, ὅτι αὕτη οὐ γυνή μου, κἀγὼ οὐκ ἀνὴρ αὐτῆς. Καὶ λοι- πὸν περὶ τῆς πορνείας αὐτῆς διαλέγεται. Τίς δὲ τῆς πορνείας ὁ τρόπος, ἐν Ἰεζεκιήλ διηγεῖται, δύο γυναῖκας οἱονεὶ λαβὼν, &ς καλεῖ θολάν καὶ Ὀλί- σαν, δηλῶν τὴν Ἱερουσαλὴμ καὶ τὴν Σαμάρειαν, καὶ τὰς ἀσεβείας αὐτῶν διηγούμενος, ὡς ἔσφαξαν τοῖς εἰδώλοις τὰ τέκνα, καὶ διήγον αὐτὰ δι᾿ ἐμπύρων, καὶ ταῦτα μοιχείαν καλῶν. Οθεν αὐτῇ καὶ δι᾿ Ἱερε μίου φησίν ο "Οψις πόρνης εγένετό σοι· ἀπηναισχύν τησας πρὸς πάντας. ο 'Αλλ' ὑμεῖς, φησὶν, οἱ ἐξ ἐθνῶν οὐ κατὰ τούτους ἐκλήθητε. Τοῖς μὲν γὰρ πώρωσις ἀπὸ μέρους γέγονεν, καθὰ τῷ Παύλῳ δοκεῖ. Εσκο- τίσθησαν δὲ καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν τοῦ μὴ βλέπειν. Συνεκάμφθη δὲ καὶ τὰ νῶτα κεχηνότων ἀεὶ πρὸς τὰ γήϊνα. Τὸ φωτισθῆναι δὲ τοῖς ἔθνεσι γέγονεν. Καὶ πάντες, ἀλλ' οὐ κατάλειμμα σέσωσται. Αλλ' εἰς χρόνον μικρόν, φησί, κατέλιπόν σε. • Ἐν ταῖς γὰρ προλαβούσαις γενεαῖς, ὡς ὁ Πέτρος φησί, συνεχώ- ρησεν ὁ Θεὸς τὰ ἔθνη πορεύεσθαι ταῖς ὁδοῖς αὐτῶν. ο Βραχὺς δὲ ὁ καιρὸς πρὸς τὸν τοῦ ἑλέους κρινό μενος εἰς ἀπείρους αἰῶνας διατρέχοντα.Ελεος δὲ μέγα, τὸ διὰ Χριστοῦ ῥύπου παντὸς ἐλευθεροῦν καὶ κολάσεως, καὶ παρέχον υἱοθεσίας ἀξίωμα, καὶ βασι λείας οὐρανῶν κληρονόμους ποιοῦν. Εἶτά φησιν· Ἀπὸ τοῦ ὕδατος τοῦ ἐπὶ Νῶς τοῦτό μοι ἐστιν. Ο δὲ Σύμμαχος ὅλον οὕτως ἐξέδωκεν· ὡς αἱ ἡμέραι Νῶς τοῦτό μοι. Ως ὤμοσα μὴ ἐπελθεῖν ὕδωρ Νῶς ἔτι ἐπὶ τὴν γῆν, οὕτως ὠμοσάμην μὴ ὀργισθῆναι σοι, μηδὲ ἐπιτιμῆσαί σοι. Τὰ γὰρ ὄρη σαλευθή σονται, καὶ οἱ βουνοὶ ταραχθήσονται· τὸ δὲ ἔλεός μου ἀπὸ σοῦ οὐκ ἀποστραφήσεται, οὐδὲ ἡ δια θήκη τῆς εἰρήνης μου ανακληθήσεται, εἶπεν ὁ οικτείρων σε Κύριος. Θάττον γάρ, φησί, τὰ ὄρη μετ ταστήσονται τῶν οἰκείων τόπων, καὶ οἱ βουνο " * κ κι, 25. COMMENTARII IN ISAIAM. A contigerit; juxta illud : . Et erit Dominus unus, B et nomen ejus unum circumdans universam ter- rani 45. » Olim siquidem in Judea tantum noluis crat Dominus : cum ei jam omne genu flectatur omnisque lingua Dominum Jesum Christum in gloriam Dei Patris profiteatur, fine et illa Davi- dis : ‹Oames gentes, plaudite manibus *8, » cæte- raque deinceps. Et illa : • Dominus regnavit, exsultet terra. › Immoratur autem in iis, quæ deserta fiunt, promissionibus, et addit : Non ut mulierem derelictam et pusillanimem vocavit te Dominus. Derelictam nimirum Scriptura vocat mu- lierem, quæ,certis de causis, libellum repudii ex legis praescriplo acceperit. Odiosam autem, lasciviæ et intemperantiæ accusatam ; cui nec male pusilla- nimitatis crimen conveniat, quippe quæ forti esse animo, matrimoniique jugum ferre non valeat; qualem se in Deum ipsa Judaeorum Synagoga post legem, per quam Deo conjuncta fuerat, præbuit, cum ad Egyptia se rursum contulisset. Hinc est igitur, quod ea expulsa, per prophetam quendam in hunc modum ait : « In judicio cum matre vestra contendite; quoniam ipsa uxor mea non est, neque ego vir ejus 50. Cæterum, de adulte- rio ejus disserit. Neque vero quod esset adul- terii genus reticuit Ezechiel, cum duas veluti uxores assumens, Oolam et Olibam, quibus Jeru- salein et-Samaria significantur, earumdem impieta- tes, quæ suos ipsæ liberos idolis mactarent, per ignemque trajicerent (quod adulterium nominat) explicat ". Eam itaque in hæc verba per Jeremiam alloquitur : c Aspectus meretricis tibi fuit ; nullorumque te puduit ". » At vos, inquit, qui de gentibus estis, non istorum more vocati estis. lis enim ipsis cacitas, Paulo teste, ex parte contigit 55. Sunt rursus et ipsorum oculi, ne videant, obe;e- cati. Sunt et eisdem terga eo ipso, quod terrenis semper inhiant, incurvata: cum gentes illustrari, splendescere, omnesque adeo, non ipsarum modo reliquias servari contigerit. Verumenimvero tempore modico reliqui te, adjicit. ‹ Superioribus enim ætatibus, ait Petrus, gentes permisit Deus in viis suis ambulare ". Zachar. xiv, 9. Psal. Lxxν, 2. so see 11, 2. " Ezech. xxi, seqq. PATROL, GR. LXXXVII. C D > Est magna porro temporis brevitas, si cum mise- ricordia conferatur, quæ in infinita usque sæcula percurrit. Est vero et magna misericordia, quæ nos omni immunditia et ultione per Christum li- berat; quæ adoptionis dignitaten largitur; qu regui coelestis heredes facit. Sequitur deinde : Ab aqua, quæ fuit sub Noe, hoc mihi est, pro quilus totum hoc ita reddidit Symmachus : Sicut dies Noe istud mili est. Sicut juravi non venturam aquam Noe amplius in terram, sic juravi quod non irascar, neque succensebo tibi. Montes enim commovebuntur, et colles conturbabuntur : misericordia cutem mea non reccdet a te. Neque testamentum pacis meæ re- vocabitur; dixit qui tibi miseretur Dominus. Ci- tius enim, inquit, montes ipsi suis locis move- *7 Philipp. 11, 10, 11. Psal. XLI, 2. * Psal. xcvi, 1. Jerem. 111, 3. Rory. Petr. 1, 3.

πάντα τὰ ἔθνη, κατὰ τό· « Καὶ ἔσται Κύριος εἷς, καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐν, κυκλοῦν πᾶσαν τὴν γῆν. » Πάλαι γὰρ ἦν κατὰ μόνην τὴν Ἰουδαίαν γνωστὸς ὁ Θεός· νῦν δὲ αὐτῷ κάμπτει πᾶν γόνυ, καὶ πᾶσα γλώσσα ἐξομολογεῖται, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατέρος. Διὸ καὶ Δαβὶδ ἔφη· « Πάντα τὰ ἔθνη, κροτήσατε χεῖρας, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ πάλιν· « Ο Κύριος ἐβασίλευσεν, ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ. • Επιμένων δὲ ὁ λόγος ταῖς πρὸς τὴν ἔρημον ἐπαγγελίαις, φησίν· Οὐχ ὡς γυναῖκα καταλελειμμένην καὶ ὀλιγόψυ χον κέκληκέν σε Κύριος. Καταλελειμμένην ἡ Γραφὴ γυναῖκα καλεῖ τὴν ἐπί τισιν αἰτίαις βιβλίον δεξαμένην ἀποστασίου κατὰ τὸν νόμον, μεμισημένην δὲ, τὴν ἐπ' ἀσελγεία διαβληθεῖσαν, ᾗπερ ἂν πρέποι καὶ τὸ τῆς ὀλιγοψυχίας αἰτίαμα, ὡς οὐ δυναμένῃ καρτερεῖν, καὶ ζυγῶν ἀνέχεσθαι γαμικῶν· οἷα πρὸς Θεὸν γέγονεν ἡ τῶν Ἰουδαίων Συναγωγὴ μετὰ νόμον, δι' οὗ συνήφθη Θεῷ ἐπὶ τὰ ἐν Αἰγύπτῳ παλινδρομή σασα. Διόπερ αὐτὴν ἀπωσάμενος δι' ἑνὸς ἔλεγε τῶν προφητῶν· • Κρίθητε πρὸς τὴν μητέρα ὑμῶν, ὅτι αὕτη οὐ γυνή μου, κἀγὼ οὐκ ἀνὴρ αὐτῆς. Καὶ λοι- πὸν περὶ τῆς πορνείας αὐτῆς διαλέγεται. Τίς δὲ τῆς πορνείας ὁ τρόπος, ἐν Ἰεζεκιήλ διηγεῖται, δύο γυναῖκας οἱονεὶ λαβὼν, &ς καλεῖ θολάν καὶ Ὀλί- σαν, δηλῶν τὴν Ἱερουσαλὴμ καὶ τὴν Σαμάρειαν, καὶ τὰς ἀσεβείας αὐτῶν διηγούμενος, ὡς ἔσφαξαν τοῖς εἰδώλοις τὰ τέκνα, καὶ διήγον αὐτὰ δι᾿ ἐμπύρων, καὶ ταῦτα μοιχείαν καλῶν. Οθεν αὐτῇ καὶ δι᾿ Ἱερε μίου φησίν ο "Οψις πόρνης εγένετό σοι· ἀπηναισχύν τησας πρὸς πάντας. ο 'Αλλ' ὑμεῖς, φησὶν, οἱ ἐξ ἐθνῶν οὐ κατὰ τούτους ἐκλήθητε. Τοῖς μὲν γὰρ πώρωσις ἀπὸ μέρους γέγονεν, καθὰ τῷ Παύλῳ δοκεῖ. Εσκο- τίσθησαν δὲ καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν τοῦ μὴ βλέπειν. Συνεκάμφθη δὲ καὶ τὰ νῶτα κεχηνότων ἀεὶ πρὸς τὰ γήϊνα. Τὸ φωτισθῆναι δὲ τοῖς ἔθνεσι γέγονεν. Καὶ πάντες, ἀλλ' οὐ κατάλειμμα σέσωσται. Αλλ' εἰς χρόνον μικρόν, φησί, κατέλιπόν σε. • Ἐν ταῖς γὰρ προλαβούσαις γενεαῖς, ὡς ὁ Πέτρος φησί, συνεχώ- ρησεν ὁ Θεὸς τὰ ἔθνη πορεύεσθαι ταῖς ὁδοῖς αὐτῶν. ο Βραχὺς δὲ ὁ καιρὸς πρὸς τὸν τοῦ ἑλέους κρινό μενος εἰς ἀπείρους αἰῶνας διατρέχοντα.Ελεος δὲ μέγα, τὸ διὰ Χριστοῦ ῥύπου παντὸς ἐλευθεροῦν καὶ κολάσεως, καὶ παρέχον υἱοθεσίας ἀξίωμα, καὶ βασι λείας οὐρανῶν κληρονόμους ποιοῦν. Εἶτά φησιν· Ἀπὸ τοῦ ὕδατος τοῦ ἐπὶ Νῶς τοῦτό μοι ἐστιν. Ο δὲ Σύμμαχος ὅλον οὕτως ἐξέδωκεν· ὡς αἱ ἡμέραι Νῶς τοῦτό μοι. Ως ὤμοσα μὴ ἐπελθεῖν ὕδωρ Νῶς ἔτι ἐπὶ τὴν γῆν, οὕτως ὠμοσάμην μὴ ὀργισθῆναι σοι, μηδὲ ἐπιτιμῆσαί σοι. Τὰ γὰρ ὄρη σαλευθή σονται, καὶ οἱ βουνοὶ ταραχθήσονται· τὸ δὲ ἔλεός μου ἀπὸ σοῦ οὐκ ἀποστραφήσεται, οὐδὲ ἡ δια θήκη τῆς εἰρήνης μου ανακληθήσεται, εἶπεν ὁ οικτείρων σε Κύριος. Θάττον γάρ, φησί, τὰ ὄρη μετ ταστήσονται τῶν οἰκείων τόπων, καὶ οἱ βουνο " * κ κι, 25. COMMENTARII IN ISAIAM. A contigerit; juxta illud : . Et erit Dominus unus, B et nomen ejus unum circumdans universam ter- rani 45. » Olim siquidem in Judea tantum noluis crat Dominus : cum ei jam omne genu flectatur omnisque lingua Dominum Jesum Christum in gloriam Dei Patris profiteatur, fine et illa Davi- dis : ‹Oames gentes, plaudite manibus *8, » cæte- raque deinceps. Et illa : • Dominus regnavit, exsultet terra. › Immoratur autem in iis, quæ deserta fiunt, promissionibus, et addit : Non ut mulierem derelictam et pusillanimem vocavit te Dominus. Derelictam nimirum Scriptura vocat mu- lierem, quæ,certis de causis, libellum repudii ex legis praescriplo acceperit. Odiosam autem, lasciviæ et intemperantiæ accusatam ; cui nec male pusilla- nimitatis crimen conveniat, quippe quæ forti esse animo, matrimoniique jugum ferre non valeat; qualem se in Deum ipsa Judaeorum Synagoga post legem, per quam Deo conjuncta fuerat, præbuit, cum ad Egyptia se rursum contulisset. Hinc est igitur, quod ea expulsa, per prophetam quendam in hunc modum ait : « In judicio cum matre vestra contendite; quoniam ipsa uxor mea non est, neque ego vir ejus 50. Cæterum, de adulte- rio ejus disserit. Neque vero quod esset adul- terii genus reticuit Ezechiel, cum duas veluti uxores assumens, Oolam et Olibam, quibus Jeru- salein et-Samaria significantur, earumdem impieta- tes, quæ suos ipsæ liberos idolis mactarent, per ignemque trajicerent (quod adulterium nominat) explicat ". Eam itaque in hæc verba per Jeremiam alloquitur : c Aspectus meretricis tibi fuit ; nullorumque te puduit ". » At vos, inquit, qui de gentibus estis, non istorum more vocati estis. lis enim ipsis cacitas, Paulo teste, ex parte contigit 55. Sunt rursus et ipsorum oculi, ne videant, obe;e- cati. Sunt et eisdem terga eo ipso, quod terrenis semper inhiant, incurvata: cum gentes illustrari, splendescere, omnesque adeo, non ipsarum modo reliquias servari contigerit. Verumenimvero tempore modico reliqui te, adjicit. ‹ Superioribus enim ætatibus, ait Petrus, gentes permisit Deus in viis suis ambulare ". Zachar. xiv, 9. Psal. Lxxν, 2. so see 11, 2. " Ezech. xxi, seqq. PATROL, GR. LXXXVII. C D > Est magna porro temporis brevitas, si cum mise- ricordia conferatur, quæ in infinita usque sæcula percurrit. Est vero et magna misericordia, quæ nos omni immunditia et ultione per Christum li- berat; quæ adoptionis dignitaten largitur; qu regui coelestis heredes facit. Sequitur deinde : Ab aqua, quæ fuit sub Noe, hoc mihi est, pro quilus totum hoc ita reddidit Symmachus : Sicut dies Noe istud mili est. Sicut juravi non venturam aquam Noe amplius in terram, sic juravi quod non irascar, neque succensebo tibi. Montes enim commovebuntur, et colles conturbabuntur : misericordia cutem mea non reccdet a te. Neque testamentum pacis meæ re- vocabitur; dixit qui tibi miseretur Dominus. Ci- tius enim, inquit, montes ipsi suis locis move- *7 Philipp. 11, 10, 11. Psal. XLI, 2. * Psal. xcvi, 1. Jerem. 111, 3. Rory. Petr. 1, 3.

Α ταραχθήσονται, ἢ τὸ ἐμὸν ἔλεος ἀπὸ σοῦ κινηθής. σεται. Κατὰ δὲ τοὺς Ο', οὐκ ἔστι παραδειγματικόν, δηλοῖ δὲ μᾶλλον, ὡς ἀπὸ τοῦ κατακλυσμοῦ κέκριταί μοι μὴ τοῖς ἀνθρωπίνοις φιλονεικῆσαι πταίσμασι, καὶ μίαν κατὰ πάντων ὁρίσαι δίκην, δηλῶν ὡς καὶ καθ' ὂνὰ ἐπεδήμησε χρόνον, θείας ψήφῳ πάντας ἔδει τὴν ἀρχαίαν ἐκείνην προστῆναι δίκην. Καὶ γὰρ ἦσαν ὁμοίως ὑπεύθυνοι · ἀλλὰ τὴν ὀργὴν μεταφέρω πρὸς ἔλεον, τὸν ὅρον φυλάττων τὸν ἐμαυτοῦ. Ἡ δὲ τῆς εἰρήνης διαθήκη, διὰ Χριστοῦ. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, ἔνπερ Ησαΐας αἰτῶν ἔφη· « Κύριε, ὁ Θεὸς ἡμῶν, εἰρήνην δὸς ἡμῖν· πάντα γὰρ ἀπέδωκας ἡμῖν. » Διὰ Χριστοῦ γὰρ συνήφθη μὲν τῷ Θεῷ καὶ Πατέρι. Ταῦτα Θεὸς ἐπαγγέλλεται τῷ θεοσεβεῖ πο λιτεύματι, ο μετέστη πρὸς τὰ ἔθνη, τῶν Ἰουδαίων Β μεταπεσόν. Οἷα δὲ παρ᾽ Ἰουδαίοις ἦν ἡ θεοσεβής πολιτεία, παρίστησι, ταπεινὴν καὶ ἀκατάστατον ταύτην είν πών· σωματικὴ γὰρ ἦν περιτομὴ, καὶ θυσίαι. Οἱ ἐξ ἐθνῶν δὲ καὶ ταῖς τῶν δαιμονίων ἐφόδοις εὐεπίβατος γεγονότες ὑπέκειντο ταπεινῶς. Τῶν δὲ πλανωμένων ἀκατάστατος ἡ καρδία, μεθύοντος δίκην σειομένη τοῖς πάθεσι. Παντὶ γὰρ πνεύματι περιφέρονται, καὶ κατὰ τὴν παροιμίαν, ρεμβασμὸν ἐπιθυμιῶν ὑπομέν νουσιν, ὁ δὴ παθοῦσαν τὴν Ἱερουσαλήμ αἰτιᾶται Θεὸς λέγων· Ἐν ἐπιθυμίαις ψυχῆς αὐτῆς ἐπνευματο φορεῖτο. Πνευματοφορουμένη δὲ ψυχή, πάντως καὶ ἀκατάστατος. Διὰ τί δὲ ἱλεώς σοι; Πρῶτον μὲν, ὅτι οἰκτίρμων ἐγώ. Επειτα δὲ, ὅτι μὴ παρεκλίθης. Καὶ εἰ μὲν περὶ τοῦ παρ᾽ Ἰουδαίοις θεοσεβούς που λιτεύματος λέγει, ἐπειδὴ μηδεὶς προφήτης, η θεοσε βῆς τοσοῦτος, ὡς ἀναλαβεῖν αὐτὴν καὶ ἀνακτήσασθαι. Εἰ δὲ περὶ τῶν ἐθνῶν, ὅτι μὴ καθάπερ Ἰσραὴλ να μον, ἢ προφήτας ἐδέξαντο, πρὸς εὐρωστίαν αὐτοὺς παρακαλοῦντας πνευματικήν. Όπερ διὰ τῶν ἐν τῇ παραβολῇ τελευταίων μισθωθέντων σημαίνεται, οἷς ἔφη· Τί ὧδε ἑστήκατε ὅλην τὴν ἡμέραν ἀργοί; Οἱ δὲ πρὸς αὐτόν· Οτι μηδεὶς ἡμᾶς ἐμισθώσατο. Μόνος γὰρ αὐτοὺς ἐπ' ἐσχάτων ἐκάλεσεν ὁ τοῦ ἀμπελῶνος Δεσπότης. Εϊτά φησιν· Ἰδοὺ ἐγὼ ἑτοιμάζω σοι ἄνε θρακα τοὺς λίθους σου. 'Ανθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχος· Ιδού ἐγὼ συντίθημι στίμει τους λίθους σου. Ο δὲ ᾿Ακύλας· Ἰδοὺ κατακλίνω ἐν στίμει τοὺς Δίο θους σου. Θεοδοτίων δέ· Εμβάλλω ἐν στίψει. Ας γὰρ ἂν γυνὴ καλλωπιζομένη στιμίζοιτο· οὕτως εύ πρεπῶς τῆς σῆς οἰκοδομίας διαθήσω τους λίθους. Μήποτε δὲ ὁ παρ' αὐτοῖς Εβδομήκοντα ἄνθραξ, τὸ καθάρσιον αἰνίττεται τῆς ψυχῆς. Δι' ἄνθρακος γὰρ καὶ Ἡσαΐου τὰ χείλη κεκάθαρτο. Δηλοῖ οὖν μηδένι τῆς οἰκοδομίας λίθον ὑπάρξειν ἀκάθαρτον, κατὰ τό • Λίθοι ἅγιοι κυλίονται ἐπὶ τῆς γῆς, ο περὶ τῶν ἁγίων λεγόμενον, ἐξ ὧν ἡ τοῦ Θεοῦ συνίσταται πότ λις. ** κ [σ. λείπ. Χριστός. PROCOPII GAZEI buntur, et colles conturbabuntur, quam misericor. dia mea a te dimoveatur. Quod si ad interpretes Se- Muaginta respicis,non exemplum adhibere,sed docere potius eos reperias, Deum jam inde a diluvio cum hominum peccatis non amplius decertare statuisse, unamque adversus omnes multæ rationem decre- visse quo deinde tempore cum hominibus versa- tus est Christus, omnes justo Dei calculo veterem illam pœnam, cui pariter erant obnoxii, subire de- buisse, sed iram se in misericordiam com- mutare, et quæ a se definita decretaque sunt, ob- servare et retinere. Est vero pacis testamentum per Christum. Est enim ipse pax nostra : quam postulat Isaias his verbis: Domine Deus noster, pacem da nobis, quia omnia tradidisti nobis *. Per Christum exim Deo et Patri copulati sumus. Atque hæc quidem illis, qui ad pietatis institutum degunt, quod a Judæis neglectum ad gentes transivit, Deus ipse pollicetur. C Qualis autem esset apud Judæos divini cultus ra- tio aperte indicat, cum humilem et instabilem eam appellat, tanquam quæ in corporea circumcisione et victimis versaretur. Erant vero et gentes ipsæ humiles, quæ dæmonum incursionibus nullo propu… grante palebant. Est et errantium cor instabile, vbriorumque more, cupiditatibus agitatur, et va- villat. Quolibet enim spiritu circumaguntur; et, quod est in Proverbio ", rapiuntur cupiditatum turbine: qualia pati Jerusalem non sine crimine si- gnificavit Dominus, cum eam animæ suæ cupidita- tibus, tanquam vento, agitari questus est. Est vero quæ spiritu rapi se patitur anima, etiamı om- nino instabilis. Cur autem et misericordem så føre addit? Primum quidem, quia misericors ipse sit. Meinde vero quia consolatione ipsa caruit. Deinde etiam, quia (si de pio apud Judæos vitæ insti- tuto sermo sit) propheta nullus, aut pius, tantus est, ut illud revocare et instaurare queat. Quia denique (si de gentibus agalur) legem ipsi aut prophetas, qui eos ad spirituale robur invitarunt, sicut Israelitæ, non amplexi sunt: quod per eos, qui ultimi in parabola mercede conducti sunt, in- dicatur, cum quærenti, quid illic totumn diem sta- rent otiosi, quia a nemine conducerentur, iidem responderunt. Unus enim ipsos ab ultimis terra D finibus vocavit vineæ Dominus. Deinde ait : Ecce ego præparabc tibi carbunculum, lapides tuos; pro quo Symmachus : Ecce ego compono stibio lapides (uos; Aquilas autem, Ecce inclino in stibio lapides tuos ; Theodotio vero, immitto in stibio, dixerunt. Ut enim quæ comitur mulier, stibio ad formæ con- ciliationem utitur, sic et ipse ædificii tui lapides eleganter disponam. Fortasse vero qui a Septua- gin:a interpretibus carbunculus dicitur, anima piaculum lustrationeinque significat. Sunt enim ipsa etiam Isaiæ labra carbone expiata *. Nullum Ephes. 11, 14. ** Isa. xxvı, 12. Sap. iv, 12, ce fsa. vi, 7. VARA LECTIONES.

Α ταραχθήσονται, ἢ τὸ ἐμὸν ἔλεος ἀπὸ σοῦ κινηθής. σεται. Κατὰ δὲ τοὺς Ο', οὐκ ἔστι παραδειγματικόν, δηλοῖ δὲ μᾶλλον, ὡς ἀπὸ τοῦ κατακλυσμοῦ κέκριταί μοι μὴ τοῖς ἀνθρωπίνοις φιλονεικῆσαι πταίσμασι, καὶ μίαν κατὰ πάντων ὁρίσαι δίκην, δηλῶν ὡς καὶ καθ' ὂνὰ ἐπεδήμησε χρόνον, θείας ψήφῳ πάντας ἔδει τὴν ἀρχαίαν ἐκείνην προστῆναι δίκην. Καὶ γὰρ ἦσαν ὁμοίως ὑπεύθυνοι · ἀλλὰ τὴν ὀργὴν μεταφέρω πρὸς ἔλεον, τὸν ὅρον φυλάττων τὸν ἐμαυτοῦ. Ἡ δὲ τῆς εἰρήνης διαθήκη, διὰ Χριστοῦ. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, ἔνπερ Ησαΐας αἰτῶν ἔφη· « Κύριε, ὁ Θεὸς ἡμῶν, εἰρήνην δὸς ἡμῖν· πάντα γὰρ ἀπέδωκας ἡμῖν. » Διὰ Χριστοῦ γὰρ συνήφθη μὲν τῷ Θεῷ καὶ Πατέρι. Ταῦτα Θεὸς ἐπαγγέλλεται τῷ θεοσεβεῖ πο λιτεύματι, ο μετέστη πρὸς τὰ ἔθνη, τῶν Ἰουδαίων Β μεταπεσόν. Οἷα δὲ παρ᾽ Ἰουδαίοις ἦν ἡ θεοσεβής πολιτεία, παρίστησι, ταπεινὴν καὶ ἀκατάστατον ταύτην είν πών· σωματικὴ γὰρ ἦν περιτομὴ, καὶ θυσίαι. Οἱ ἐξ ἐθνῶν δὲ καὶ ταῖς τῶν δαιμονίων ἐφόδοις εὐεπίβατος γεγονότες ὑπέκειντο ταπεινῶς. Τῶν δὲ πλανωμένων ἀκατάστατος ἡ καρδία, μεθύοντος δίκην σειομένη τοῖς πάθεσι. Παντὶ γὰρ πνεύματι περιφέρονται, καὶ κατὰ τὴν παροιμίαν, ρεμβασμὸν ἐπιθυμιῶν ὑπομέν νουσιν, ὁ δὴ παθοῦσαν τὴν Ἱερουσαλήμ αἰτιᾶται Θεὸς λέγων· Ἐν ἐπιθυμίαις ψυχῆς αὐτῆς ἐπνευματο φορεῖτο. Πνευματοφορουμένη δὲ ψυχή, πάντως καὶ ἀκατάστατος. Διὰ τί δὲ ἱλεώς σοι; Πρῶτον μὲν, ὅτι οἰκτίρμων ἐγώ. Επειτα δὲ, ὅτι μὴ παρεκλίθης. Καὶ εἰ μὲν περὶ τοῦ παρ᾽ Ἰουδαίοις θεοσεβούς που λιτεύματος λέγει, ἐπειδὴ μηδεὶς προφήτης, η θεοσε βῆς τοσοῦτος, ὡς ἀναλαβεῖν αὐτὴν καὶ ἀνακτήσασθαι. Εἰ δὲ περὶ τῶν ἐθνῶν, ὅτι μὴ καθάπερ Ἰσραὴλ να μον, ἢ προφήτας ἐδέξαντο, πρὸς εὐρωστίαν αὐτοὺς παρακαλοῦντας πνευματικήν. Όπερ διὰ τῶν ἐν τῇ παραβολῇ τελευταίων μισθωθέντων σημαίνεται, οἷς ἔφη· Τί ὧδε ἑστήκατε ὅλην τὴν ἡμέραν ἀργοί; Οἱ δὲ πρὸς αὐτόν· Οτι μηδεὶς ἡμᾶς ἐμισθώσατο. Μόνος γὰρ αὐτοὺς ἐπ' ἐσχάτων ἐκάλεσεν ὁ τοῦ ἀμπελῶνος Δεσπότης. Εϊτά φησιν· Ἰδοὺ ἐγὼ ἑτοιμάζω σοι ἄνε θρακα τοὺς λίθους σου. 'Ανθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχος· Ιδού ἐγὼ συντίθημι στίμει τους λίθους σου. Ο δὲ ᾿Ακύλας· Ἰδοὺ κατακλίνω ἐν στίμει τοὺς Δίο θους σου. Θεοδοτίων δέ· Εμβάλλω ἐν στίψει. Ας γὰρ ἂν γυνὴ καλλωπιζομένη στιμίζοιτο· οὕτως εύ πρεπῶς τῆς σῆς οἰκοδομίας διαθήσω τους λίθους. Μήποτε δὲ ὁ παρ' αὐτοῖς Εβδομήκοντα ἄνθραξ, τὸ καθάρσιον αἰνίττεται τῆς ψυχῆς. Δι' ἄνθρακος γὰρ καὶ Ἡσαΐου τὰ χείλη κεκάθαρτο. Δηλοῖ οὖν μηδένι τῆς οἰκοδομίας λίθον ὑπάρξειν ἀκάθαρτον, κατὰ τό • Λίθοι ἅγιοι κυλίονται ἐπὶ τῆς γῆς, ο περὶ τῶν ἁγίων λεγόμενον, ἐξ ὧν ἡ τοῦ Θεοῦ συνίσταται πότ λις. ** κ [σ. λείπ. Χριστός. PROCOPII GAZEI buntur, et colles conturbabuntur, quam misericor. dia mea a te dimoveatur. Quod si ad interpretes Se- Muaginta respicis,non exemplum adhibere,sed docere potius eos reperias, Deum jam inde a diluvio cum hominum peccatis non amplius decertare statuisse, unamque adversus omnes multæ rationem decre- visse quo deinde tempore cum hominibus versa- tus est Christus, omnes justo Dei calculo veterem illam pœnam, cui pariter erant obnoxii, subire de- buisse, sed iram se in misericordiam com- mutare, et quæ a se definita decretaque sunt, ob- servare et retinere. Est vero pacis testamentum per Christum. Est enim ipse pax nostra : quam postulat Isaias his verbis: Domine Deus noster, pacem da nobis, quia omnia tradidisti nobis *. Per Christum exim Deo et Patri copulati sumus. Atque hæc quidem illis, qui ad pietatis institutum degunt, quod a Judæis neglectum ad gentes transivit, Deus ipse pollicetur. C Qualis autem esset apud Judæos divini cultus ra- tio aperte indicat, cum humilem et instabilem eam appellat, tanquam quæ in corporea circumcisione et victimis versaretur. Erant vero et gentes ipsæ humiles, quæ dæmonum incursionibus nullo propu… grante palebant. Est et errantium cor instabile, vbriorumque more, cupiditatibus agitatur, et va- villat. Quolibet enim spiritu circumaguntur; et, quod est in Proverbio ", rapiuntur cupiditatum turbine: qualia pati Jerusalem non sine crimine si- gnificavit Dominus, cum eam animæ suæ cupidita- tibus, tanquam vento, agitari questus est. Est vero quæ spiritu rapi se patitur anima, etiamı om- nino instabilis. Cur autem et misericordem så føre addit? Primum quidem, quia misericors ipse sit. Meinde vero quia consolatione ipsa caruit. Deinde etiam, quia (si de pio apud Judæos vitæ insti- tuto sermo sit) propheta nullus, aut pius, tantus est, ut illud revocare et instaurare queat. Quia denique (si de gentibus agalur) legem ipsi aut prophetas, qui eos ad spirituale robur invitarunt, sicut Israelitæ, non amplexi sunt: quod per eos, qui ultimi in parabola mercede conducti sunt, in- dicatur, cum quærenti, quid illic totumn diem sta- rent otiosi, quia a nemine conducerentur, iidem responderunt. Unus enim ipsos ab ultimis terra D finibus vocavit vineæ Dominus. Deinde ait : Ecce ego præparabc tibi carbunculum, lapides tuos; pro quo Symmachus : Ecce ego compono stibio lapides (uos; Aquilas autem, Ecce inclino in stibio lapides tuos ; Theodotio vero, immitto in stibio, dixerunt. Ut enim quæ comitur mulier, stibio ad formæ con- ciliationem utitur, sic et ipse ædificii tui lapides eleganter disponam. Fortasse vero qui a Septua- gin:a interpretibus carbunculus dicitur, anima piaculum lustrationeinque significat. Sunt enim ipsa etiam Isaiæ labra carbone expiata *. Nullum Ephes. 11, 14. ** Isa. xxvı, 12. Sap. iv, 12, ce fsa. vi, 7. VARA LECTIONES.

Τινὲς δὲ τὸν Ἰησοῦν ἄνθρακα εἰρῆσθαί φασιν, ὃν Α ἔφησεν εἰς τὰ θεμέλια τεθεῖσθαι Σιὼν, εἰς ὃν εἴ τις πιστεύσειεν, οὐ μὴ καταισχυνθῇ. Ὁ δὲ ᾿Αμὼς ἀδά- μαντα τοῦτον καλεῖ λέγων· «Εντάσσω ἀδάμαντα ἐν μέσῳ λαοῦ μου Ισραήλ. ο Ζαχαρίας δέ φησιν· «Ἰδοὺ ἐγὼ ἐπάγω ἐπὶ τὸν δοῦλόν μου ἀνατολήν. Δι' ὅτι ὁ λίθος ὃν ἔδωκα πρὸ προσώπου Ἰησοῦ, ἐπὶ τὸν λίθον τὸν ἕνα ἑπτὰ ὀφθαλμοί εἰσιν. » Παντεπόπτης γὰρ ὁ Χριστός. Ο τοίνυν ἄνθραξ, φασίν, οὗτος ὑποβάθρα τῆς πόλεως καὶ θεμέλιος, ᾧ ἐγγίζοντες οἱ ἀπόστολοι καὶ αὐτοὶ θεμέλιοι ὄντες, ἐῤῥέθησαν σάπφειροι δη λούμενοι καὶ διὰ τοῦ ἑπτακαιδεκάτου ψαλμοῦ λέγον- της, ὅτι ο Ὤφθησαν αἱ πηγαὶ τῶν ὑδάτων, καὶ ἀν εκαλύφθη τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἀπὸ ἐπιτιμή- σεώς σου, Κύριε, ἀπὸ ἐμπνεύσεως πνεύματος ὀργῆς σου. › Επιτιμηθέντων γὰρ τῶν ἐξ Ἰσραὴλ διὰ τὰ τολμηθέντα κατὰ Χριστοῦ, ὤφθη μὲν ἡ δι᾽ ὕδατος κάθαρσις· ἀνεδείχθησαν δὲ καὶ τοῦ Σωτῆρος οἱ μα θηταί. Καὶ οἱ προφῆται δὲ θεμέλιος λέγονται, Παύλου λέγοντος· « Εποικοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν. » 'Η δὲ σάπφειρος οὐράνιον ἔχει τὸ χρῶμα. Καὶ τούτων δὲ τὸ πολίτευμα, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει. Κατὰ δὲ τὸν Ἰεζεκιήλ, καὶ ὁ τόπος ὁ ὑποκάτω τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ ὡς σάπφειρος. Οὕτω τοίνυν εἴρηται διὰ τὸ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου φορεῖν. "Ανθρακες δὲ καθ᾿ ἑτέραν φασὶν ἐκδοχὴν οἱ κοσμοῦντες λίθοι ὥσπερ ἐν στίμει τοὺς τῆς Νύμφης τοῦ Χριστοῦ ὀφθαλμοὺς οἱ ἅγιοι μάρτυρες διὰ πυρὸς δεδοκιμασμένοι. Αἱ δὲ τῆς νέας Ἱερουσαλὴμ ἐπάλξεις ίασπις, ἡ καρχηδόνιος κατὰ Σύμμαχον ἐξαίρετος καὶ δια- φανής. Δι' ὧν οἱ ἐν τῇ Ἐκκλησία σημαίνονται λο γική παρασκευῇ τὴν πίστιν ὠχυρωμένοι, ὥσπερ προ- μαχώνες ὄντες καὶ δυνάμενοι πᾶν ὕψωμα καθαιρεῖν ἐπαιρόμενον κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ. Τὰς δὲ πύλας λίθους κρυστάλλου φησί, τὸ διαυγὲς καὶ καθαρὸν τῆς ὑγιοῦς πίστεως παριστῶν τῶν πεπι- στευμένων τὴν διδασκαλίαν τὴν πρώτην καὶ εἰσ- αγωγικήν. Ο δὲ Σύμμαχος, τὰς πύλας σου, φησί, Λίθους γλυφῆς. Ὁ δὲ 'Ακύλας, Λίθους τρυπανι σμοῦ τὸ ποικίλον τῆς στοιχειώδους διδασκαλίας ὧδέ πως αινιττόμενος. Εκλεκτοὶ δὲ λίθοι, φησὶν, ὁ πε- ρίβολος σημαίνων τοὺς ταῖς εὐχαῖς περιφράττοντας τὰ μεγάλα καὶ λαμπρὰ τῆς πόλεως οἰκοδομήματα, τὰ πλήθη τῶν λοιπῶν οἰκητόρων σημαίνοντα. Ταῦτα δὲ πάντα νοήσωμεν ἐξ ἑρμηνείας ἀποστολικῆς λεγού- σης • Θεοῦ οἰκοδομή έστε. Ως σοφὸς ἀρχιτέκτων θεμέλιον ἔθηκα. . Καὶ πάλιν· ο Θεμέλιον γὰρ ἄλο λον οὐδεὶς δύναται θεἶναι παρὰ τὸν κείμενον, ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χριστός. Εἰ δέ τις ἐποικοδομεῖ ἐπὶ τὸν θεμέ- λιον τοῦτον, χρυσίον, ἀργύριον, λίθους τιμίους, ξύλα, χόρτον, καλάμην, ἑκάστου τὸ ἔργον φανερόν γενήσε- COMMENTARII IN ISAIAM. igitur ædificii lapidem impurum fore significat, juxta illud: Lapides sancti volvuntur super ter- ratu ; › quod est in sanctos, ex quibus ipsa Dei civitas constat, usurpatum. B Non desunt tamen, qui carbunculi nomine Jesum significari existiment; quem in Sionis fundamenta positum esse dixit; in quem si quis credat, non confundatur. Hunc autem et Amos adamantem ap- pellat his verbis : «Disponam adamantem in medio populi mei Israel "., Sunt et ejusmodi Zachariæ verba: Ecce ego adduco super servum meum orientem. Quia ecce lapis, quem dedi ante faciem Jesu,super lapidem unum septem oculi sunt “. Est enim omnium inspector et arbiter Christus. Est igitur, aiunt, carbunculus hic, tanquam urbis fulcrum et fundamentum ; sunt et huic vicini apo- stoli fundamenta altera sapphirorum nomine signifi- cati; ipso etiam suffragante psalmo decimo septi mo his verbis: Apparuerunt fontes aquarum, et revelata sunt fundamenta orbis terrarum, ab in- crepatione tua, Domine, ab inspiratione spiritus ire tuæ . » Increpatis enim Judais ob ea, quae in Christum ausi sunt, ipsa certe, quæ per aquam est, lustratio apparuit. Apparuerunt et ipsi quoque Sal- vatoris apostoli. Dicuntur vero et fundamenta propheta, Paulo teste, qui Ephesios super apo- stolorum et prophetarum fundamentum superstru- ctos esse scribit 63. Est rursus et cœlestis coloris sapphirus ; quo istorum conversatio, eodem auctore, in cœlis esse significatur ". Est denique et apud Ezechielem, sub throno Dei, locus tanquam sap- phirus . Sic igitur, quod cœlestis imaginem por- tel, appellatur. Carbunculi vero alia etiam accep- tione dicuntur adhibiti ad formæ conciliationem, lapides Christi Sponsæ oculos tanquam stibio deco- rantes, sancti ipsi per ignem probati martyres. C D ss Zachar. Is, 16. ** Philipp. 111, 20. Sunt porro recentis Jerusalem propugnacula, jaspis; aut carchedonius eximius et perspicuus, ut Symmachus interpretatur: quibus ii significantur, qui fidem in Ecclesia sermonis apparatu tutati sunt, cum essent veluti propugnacula, possentque omne quod sese contra Dei agnitionem attollebat, dejicere. Quod deinde portas cristalli lapides ad- jicit, rectæ fidei lucem et puritatem indicat, ita primam eorum, qui crediderunt, disciplinam, pri mumque institutionis aditum significans. At Sym- machus portas tuas, lapides sculpturæ dicit ; Aqui- las autem, terebrationis ; ut ita elementaris doctri- næ varietas quodammodo adumbretur. Sunt vero murus lapides electi, inquit; ii ipsi nimirum, qui precibus magna et præclara urbis ædilcia, id est reliquorum civium multitudinem obtegunt : quæ omnia vel docente Apostolo licet intelligere, cum ait : • Dei ædifcatio estis, ut sapiens architectus fnndamentum posui *. » Et rursum : ‹ Fundamen- tum enim aliud nemo potest ponere, præter id quod positum est, qnod est Jesus Christus. Si quis autem superædificat super fundanıentum hoc, au- rum, lapides pretiosos, ligna, fenum, stipulam, • Amos vii, 8. e Zachar. 111. 8, 9. “ Psal. xvn, 16, 17. "Ephes. 11, 20. ** Ezech. 1, 26. * I Cor. 1, 10.

Τινὲς δὲ τὸν Ἰησοῦν ἄνθρακα εἰρῆσθαί φασιν, ὃν Α ἔφησεν εἰς τὰ θεμέλια τεθεῖσθαι Σιὼν, εἰς ὃν εἴ τις πιστεύσειεν, οὐ μὴ καταισχυνθῇ. Ὁ δὲ ᾿Αμὼς ἀδά- μαντα τοῦτον καλεῖ λέγων· «Εντάσσω ἀδάμαντα ἐν μέσῳ λαοῦ μου Ισραήλ. ο Ζαχαρίας δέ φησιν· «Ἰδοὺ ἐγὼ ἐπάγω ἐπὶ τὸν δοῦλόν μου ἀνατολήν. Δι' ὅτι ὁ λίθος ὃν ἔδωκα πρὸ προσώπου Ἰησοῦ, ἐπὶ τὸν λίθον τὸν ἕνα ἑπτὰ ὀφθαλμοί εἰσιν. » Παντεπόπτης γὰρ ὁ Χριστός. Ο τοίνυν ἄνθραξ, φασίν, οὗτος ὑποβάθρα τῆς πόλεως καὶ θεμέλιος, ᾧ ἐγγίζοντες οἱ ἀπόστολοι καὶ αὐτοὶ θεμέλιοι ὄντες, ἐῤῥέθησαν σάπφειροι δη λούμενοι καὶ διὰ τοῦ ἑπτακαιδεκάτου ψαλμοῦ λέγον- της, ὅτι ο Ὤφθησαν αἱ πηγαὶ τῶν ὑδάτων, καὶ ἀν εκαλύφθη τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἀπὸ ἐπιτιμή- σεώς σου, Κύριε, ἀπὸ ἐμπνεύσεως πνεύματος ὀργῆς σου. › Επιτιμηθέντων γὰρ τῶν ἐξ Ἰσραὴλ διὰ τὰ τολμηθέντα κατὰ Χριστοῦ, ὤφθη μὲν ἡ δι᾽ ὕδατος κάθαρσις· ἀνεδείχθησαν δὲ καὶ τοῦ Σωτῆρος οἱ μα θηταί. Καὶ οἱ προφῆται δὲ θεμέλιος λέγονται, Παύλου λέγοντος· « Εποικοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν. » 'Η δὲ σάπφειρος οὐράνιον ἔχει τὸ χρῶμα. Καὶ τούτων δὲ τὸ πολίτευμα, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει. Κατὰ δὲ τὸν Ἰεζεκιήλ, καὶ ὁ τόπος ὁ ὑποκάτω τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ ὡς σάπφειρος. Οὕτω τοίνυν εἴρηται διὰ τὸ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου φορεῖν. "Ανθρακες δὲ καθ᾿ ἑτέραν φασὶν ἐκδοχὴν οἱ κοσμοῦντες λίθοι ὥσπερ ἐν στίμει τοὺς τῆς Νύμφης τοῦ Χριστοῦ ὀφθαλμοὺς οἱ ἅγιοι μάρτυρες διὰ πυρὸς δεδοκιμασμένοι. Αἱ δὲ τῆς νέας Ἱερουσαλὴμ ἐπάλξεις ίασπις, ἡ καρχηδόνιος κατὰ Σύμμαχον ἐξαίρετος καὶ δια- φανής. Δι' ὧν οἱ ἐν τῇ Ἐκκλησία σημαίνονται λο γική παρασκευῇ τὴν πίστιν ὠχυρωμένοι, ὥσπερ προ- μαχώνες ὄντες καὶ δυνάμενοι πᾶν ὕψωμα καθαιρεῖν ἐπαιρόμενον κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ. Τὰς δὲ πύλας λίθους κρυστάλλου φησί, τὸ διαυγὲς καὶ καθαρὸν τῆς ὑγιοῦς πίστεως παριστῶν τῶν πεπι- στευμένων τὴν διδασκαλίαν τὴν πρώτην καὶ εἰσ- αγωγικήν. Ο δὲ Σύμμαχος, τὰς πύλας σου, φησί, Λίθους γλυφῆς. Ὁ δὲ 'Ακύλας, Λίθους τρυπανι σμοῦ τὸ ποικίλον τῆς στοιχειώδους διδασκαλίας ὧδέ πως αινιττόμενος. Εκλεκτοὶ δὲ λίθοι, φησὶν, ὁ πε- ρίβολος σημαίνων τοὺς ταῖς εὐχαῖς περιφράττοντας τὰ μεγάλα καὶ λαμπρὰ τῆς πόλεως οἰκοδομήματα, τὰ πλήθη τῶν λοιπῶν οἰκητόρων σημαίνοντα. Ταῦτα δὲ πάντα νοήσωμεν ἐξ ἑρμηνείας ἀποστολικῆς λεγού- σης • Θεοῦ οἰκοδομή έστε. Ως σοφὸς ἀρχιτέκτων θεμέλιον ἔθηκα. . Καὶ πάλιν· ο Θεμέλιον γὰρ ἄλο λον οὐδεὶς δύναται θεἶναι παρὰ τὸν κείμενον, ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χριστός. Εἰ δέ τις ἐποικοδομεῖ ἐπὶ τὸν θεμέ- λιον τοῦτον, χρυσίον, ἀργύριον, λίθους τιμίους, ξύλα, χόρτον, καλάμην, ἑκάστου τὸ ἔργον φανερόν γενήσε- COMMENTARII IN ISAIAM. igitur ædificii lapidem impurum fore significat, juxta illud: Lapides sancti volvuntur super ter- ratu ; › quod est in sanctos, ex quibus ipsa Dei civitas constat, usurpatum. B Non desunt tamen, qui carbunculi nomine Jesum significari existiment; quem in Sionis fundamenta positum esse dixit; in quem si quis credat, non confundatur. Hunc autem et Amos adamantem ap- pellat his verbis : «Disponam adamantem in medio populi mei Israel "., Sunt et ejusmodi Zachariæ verba: Ecce ego adduco super servum meum orientem. Quia ecce lapis, quem dedi ante faciem Jesu,super lapidem unum septem oculi sunt “. Est enim omnium inspector et arbiter Christus. Est igitur, aiunt, carbunculus hic, tanquam urbis fulcrum et fundamentum ; sunt et huic vicini apo- stoli fundamenta altera sapphirorum nomine signifi- cati; ipso etiam suffragante psalmo decimo septi mo his verbis: Apparuerunt fontes aquarum, et revelata sunt fundamenta orbis terrarum, ab in- crepatione tua, Domine, ab inspiratione spiritus ire tuæ . » Increpatis enim Judais ob ea, quae in Christum ausi sunt, ipsa certe, quæ per aquam est, lustratio apparuit. Apparuerunt et ipsi quoque Sal- vatoris apostoli. Dicuntur vero et fundamenta propheta, Paulo teste, qui Ephesios super apo- stolorum et prophetarum fundamentum superstru- ctos esse scribit 63. Est rursus et cœlestis coloris sapphirus ; quo istorum conversatio, eodem auctore, in cœlis esse significatur ". Est denique et apud Ezechielem, sub throno Dei, locus tanquam sap- phirus . Sic igitur, quod cœlestis imaginem por- tel, appellatur. Carbunculi vero alia etiam accep- tione dicuntur adhibiti ad formæ conciliationem, lapides Christi Sponsæ oculos tanquam stibio deco- rantes, sancti ipsi per ignem probati martyres. C D ss Zachar. Is, 16. ** Philipp. 111, 20. Sunt porro recentis Jerusalem propugnacula, jaspis; aut carchedonius eximius et perspicuus, ut Symmachus interpretatur: quibus ii significantur, qui fidem in Ecclesia sermonis apparatu tutati sunt, cum essent veluti propugnacula, possentque omne quod sese contra Dei agnitionem attollebat, dejicere. Quod deinde portas cristalli lapides ad- jicit, rectæ fidei lucem et puritatem indicat, ita primam eorum, qui crediderunt, disciplinam, pri mumque institutionis aditum significans. At Sym- machus portas tuas, lapides sculpturæ dicit ; Aqui- las autem, terebrationis ; ut ita elementaris doctri- næ varietas quodammodo adumbretur. Sunt vero murus lapides electi, inquit; ii ipsi nimirum, qui precibus magna et præclara urbis ædilcia, id est reliquorum civium multitudinem obtegunt : quæ omnia vel docente Apostolo licet intelligere, cum ait : • Dei ædifcatio estis, ut sapiens architectus fnndamentum posui *. » Et rursum : ‹ Fundamen- tum enim aliud nemo potest ponere, præter id quod positum est, qnod est Jesus Christus. Si quis autem superædificat super fundanıentum hoc, au- rum, lapides pretiosos, ligna, fenum, stipulam, • Amos vii, 8. e Zachar. 111. 8, 9. “ Psal. xvn, 16, 17. "Ephes. 11, 20. ** Ezech. 1, 26. * I Cor. 1, 10.

Α ται. » Καὶ πάλιν· Εποικοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμε • λίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογω νιαίου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ. . Καὶ πάλιν· • Ἐν οἷς πάντες οἰκοδομεῖσθε λίθοι ζῶντες. » Οὓς δὴ νῦν πάν τας ὁ προφήτης φησὶν ἔσεσθαὶ διδακτοὺς Θεοῦ τοῦ εἰπόντος · Μὴ καλέσητε διδάσκαλον ἐπὶ τῆς γῆς. Εἰς γάρ ἐστιν ὑμῶν διδάσκαλος ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ἐξ οὗ καὶ οἱ μαθηταὶ λαβόντες, διδάσκαλοι τῶν ἐθνῶν γε- γόνασιν· οἱ καὶ εἴρηνται λίθοι ἅγιοι κυλιόμενοι ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τὸ κήρυγμα πανταχοῦ περιφέροντες. Περὶ ὧν ὁ Θεὸς διὰ Ἡσαΐου φησὶν προειπών· « Απολῶ ὕβριν ἀνόμων, καὶ ὕβριν ὑπερηφάνων ταπεινώσω. Καὶ ἔσονται οἱ καταλελειμμένοι ἔντιμοι μᾶλλον, ἢ τὸ χρυσίον τὸ ἄπυρον. Καὶ ὁ ἄνθρωπος ἔντιμος μᾶλο λον ἢ ὁ λίθος ὁ ἐκ σουφείρ. » Πάντες οὖν οἱ τῆς πόλ λεως υἱοὶ διδακτοὶ Θεοῦ, καὶ μάρτυς ὁ Παῦλος λέ- γων « Πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως πάλαι ὁ Θεὸς λα λήσας τοῖς πατράσιν ἐν τοῖς προφήταις, ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ.» Οὐδεὶς γὰρ ἡμῖν, ὡς τοῖς παλαιοῖς, ἐμεσίτευσεν. Αὐτὸς δὲ σαρκωθεὶς ὁ Λόγος ἐφθέγγετο. Επαγγέλλεται δὲ καὶ εἰρήνην αὐτοῖς ὁ εἰπών· ο Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίσ δωμι ὑμῖν. » Οἷς ἐπιλέγει· Καὶ ἐν δικαιοσύνῃ οικοδομηθήση. Κατὰ γὰρ τὸ δικαιότατον, αὐτὸς ὁ τῶν ὅλων οἰκοδό μος, ἡ σοφία τοῦ Θεοῦ, τοὺς ζῶντας καὶ εὐπαγείς λίθους προσάπτων τῇ οἰκοδομῇ, τοὺς μὲν ἐπάι- ξεις ἐποίει, τοὺς δὲ θεμελίους κατεβάλλετο, τοὺς δὲ ἐν τοῖς περιβόλοις κατέταττε. Καὶ τοὺς μὲν ἀφώρι- ζεν εἰς τὸν νεὼν τῆς πόλεως, τοὺς δὲ εἰς τὰ ἐνδο- τάτω τοῦ ναοῦ. Τοῖς δὲ τὴν λοιπὴν πόλιν ἐκόσμει, μὴ διακρίνων τὰς κατ᾽ ἄνθρωπον ἀξίας, οὐδὲ εἰς πρόσο ωπον ἀφορῶν, ἐκ τοῦ δικαίου δὲ πάντας προσέμενος 1, ελευθέρους καὶ δούλους, πένητας καὶ πλουσίους, τους τε κατὰ τὸν βίον ἀσήμους τε καὶ περιφανεῖς. Ταῦτα τῇ Ἐκκλησίᾳ ἐπηγγελμένος ἑξῆς αὐτῇ διαστέλλεται· Απέχου ἀπὸ ἀδίκου, καὶ τρόμος οὐκ ἐγγιεῖ σοι. Μυσταγωγεῖ γὰρ αὐτοὺς ἔργῳ δεικνὺς τὸ, ἔσονται διδακτοὶ Θεοῦ. Περὶ οὗ καὶ ἡ Νύμφη λέγει· ο Φιλη- σάτω με ἀπὸ φιλημάτων στόματος αὐτοῦ. » Πάλα: μὲν γὰρ αὐτὴν κατησπάζετο διὰ προφητῶν, πρός συν- άφειαν τὴν ἑαυτοῦ καλῶν δι' ἁγιασμοῦ καὶ δικαιοσύν νης. Ἐν σαρκὶ δὲ φανέντος, ἀπὸ φιλημάτων στόμα τος αὐτοῦ πεφιλήμεθα στόμα πρὸς στόμα λελαληκό- τος ἡμῖν. Φησὶν οὖν, ὡς Οὐδεὶς ἐχθρός σου περιγενή- σεται τιμώσῃς τὸ δίκαιον. Καὶ ἰδοὺ προσήλυτοι προσελεύσονται, φησί, δι' ἐμοῦ, τοὺς ἐν ἑκάστῳ καιρῷ προσιόντας τῇ πίστει δηλῶν ἐξ ἐθνῶν, ἢ καὶ ἐξ αὐτῶν Ἰουδαίων. Κατόπιν γὰρ τέθεινται τῶν ἐθνῶν, καίτοι πρώτην ἔχοντες τάξιν, καὶ γεγόνασι προσήλυτοι τοῖς ἐξ ἐθνῶν, οἱ πάλαι τούτους προσο ηλύτους δεχόμενοι. Πλὴν καὶ τοῦτο δι' ἐμοῦ, φησί. Διὰ γὰρ Χριστοῦ ἡ πάντων ἐπιστροφὴ, καὶ πρὸς τὸν Πατέρα καὶ Θεὸν ὁδός. « Οὐδεὶς γὰρ ἔρχεται, φησί, | γρ. προσιέμενος. PROCOPII GAZÆI uniuscujusque opus manifestum erit "., Et item : Superadicali super fundamentumn apostolorum et prophetarum, ipso summio angulari lapide Jesu Christo *. » Et : ‹ In quibus omnes ædificamini la- pides viventes 9. Istos igitur hoc loco propheta omnes fore Dei discipulos significat; qui nullum in terris magistrum appellari, cum unus tantum sit in cœlis, edixerit ". A quo et discipuli etiam qui desumpserunt, gentium magistri, et lapides sancti, qui super terram volvuntur ", ipsamque prædica- tionem ubique circumferunt, appellati sunt. De his et Deus antea per Isaiam in hac verba locutus ait: ● Perdam injuriam iniquorum, et superbiam arro- gantium humiliabo. Et erunt qui derelicti sunt, auro obrizo pretiosiores, et vir lapide ex saphir pretiosior 's Sunt ergo omnes civitatis filii, Dei B discipuli, Paulo etiam suffragante, ubi Deum multifariam multisque modis patres olim per pro- phetas, nos autem ultimis hisce diebus per Filiu:n esse allocutum ait 7. Neque enim quemquam, ut quando cum veteribus agebat, interposuit; sed assumpta carne verbum effectus, nobiscum ipse locutus est. Pollicetur vero et eis pacem, qui dixit: • Pacem meam do vobis 74., C Deinde adjicit Et in justitia ædificaberis. Summa enim æquitate quæ rerum omnium architectrix est Dei sapientia, cum vivos et bene compactos lapi- des ædificio suo adjungeret, alios quidem in pro- pugnacula, alios vero in fundamenta, alios denique in muros posuit. Alios rursum civitatis templo qui- dem addixit, alios vero ipsius etiam penetralibus. Cæteris autem reliquam civitatem exornavit, nullo more hominum pro singulorum dignitate facto dis- crimine, neque habito cujusquam respectu; sed ex æquo omnes admittens, liberos et servos, pau- peres et divites, eosque etiam, qui vitæ genere ob- scuri celebresque fuerant. Atque hæc quidem post- quam Ecclesiæ pollicitus est, eamdem deinceps a quibus cavendum sit, monet; dum ab iniquo rece- dere, ne tremor eidem appropinquet, jubet. Eos enim mysteria edocet, reipsa præstans, quod fore Dei discipulos dixit : de quo et illa Sponsæ verba sunt, cum sibi osculum oris ejus dari postulat 78. Ipsam enim prophetarum verbis peramanter olim salutarat quidem, cum ad sanctificationis et justi- D tiæ complexum invitaret: sed ex quo in carne ap- paruit, ore ad os nobiscum congressus, suis ipse nos oris osculis suaviatus est. Ait ergo nullum tibi hostem superfuturum, si justitiam colas. Sequitur deinde : Et ecce proselyti accedent ad te per me; ut eos, qui uno quoque tempore de gentium nume- ro, aut etiam Judaeorum, ad ipsos accesserunt, in- dicet. Gentes enim ipsas a tergo sequuntur, quan- tumlibet antea priores incederent : jamque prose- lyti gentibus fiunt, qui easdem olim in proselytos Cor. 11, 11-15. Ephes. 11, 20. [ Petr. 1, 5. 7* Matth. xx111,8,9. " Zachar. ix, 16. XIII, 11,12. Hebr. 1,1, 2. " Joan. xiv, 27, es Cant. 1, 1. VARIE LECTIONES. 152. i

Α ται. » Καὶ πάλιν· Εποικοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμε • λίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογω νιαίου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ. . Καὶ πάλιν· • Ἐν οἷς πάντες οἰκοδομεῖσθε λίθοι ζῶντες. » Οὓς δὴ νῦν πάν τας ὁ προφήτης φησὶν ἔσεσθαὶ διδακτοὺς Θεοῦ τοῦ εἰπόντος · Μὴ καλέσητε διδάσκαλον ἐπὶ τῆς γῆς. Εἰς γάρ ἐστιν ὑμῶν διδάσκαλος ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ἐξ οὗ καὶ οἱ μαθηταὶ λαβόντες, διδάσκαλοι τῶν ἐθνῶν γε- γόνασιν· οἱ καὶ εἴρηνται λίθοι ἅγιοι κυλιόμενοι ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τὸ κήρυγμα πανταχοῦ περιφέροντες. Περὶ ὧν ὁ Θεὸς διὰ Ἡσαΐου φησὶν προειπών· « Απολῶ ὕβριν ἀνόμων, καὶ ὕβριν ὑπερηφάνων ταπεινώσω. Καὶ ἔσονται οἱ καταλελειμμένοι ἔντιμοι μᾶλλον, ἢ τὸ χρυσίον τὸ ἄπυρον. Καὶ ὁ ἄνθρωπος ἔντιμος μᾶλο λον ἢ ὁ λίθος ὁ ἐκ σουφείρ. » Πάντες οὖν οἱ τῆς πόλ λεως υἱοὶ διδακτοὶ Θεοῦ, καὶ μάρτυς ὁ Παῦλος λέ- γων « Πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως πάλαι ὁ Θεὸς λα λήσας τοῖς πατράσιν ἐν τοῖς προφήταις, ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ.» Οὐδεὶς γὰρ ἡμῖν, ὡς τοῖς παλαιοῖς, ἐμεσίτευσεν. Αὐτὸς δὲ σαρκωθεὶς ὁ Λόγος ἐφθέγγετο. Επαγγέλλεται δὲ καὶ εἰρήνην αὐτοῖς ὁ εἰπών· ο Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίσ δωμι ὑμῖν. » Οἷς ἐπιλέγει· Καὶ ἐν δικαιοσύνῃ οικοδομηθήση. Κατὰ γὰρ τὸ δικαιότατον, αὐτὸς ὁ τῶν ὅλων οἰκοδό μος, ἡ σοφία τοῦ Θεοῦ, τοὺς ζῶντας καὶ εὐπαγείς λίθους προσάπτων τῇ οἰκοδομῇ, τοὺς μὲν ἐπάι- ξεις ἐποίει, τοὺς δὲ θεμελίους κατεβάλλετο, τοὺς δὲ ἐν τοῖς περιβόλοις κατέταττε. Καὶ τοὺς μὲν ἀφώρι- ζεν εἰς τὸν νεὼν τῆς πόλεως, τοὺς δὲ εἰς τὰ ἐνδο- τάτω τοῦ ναοῦ. Τοῖς δὲ τὴν λοιπὴν πόλιν ἐκόσμει, μὴ διακρίνων τὰς κατ᾽ ἄνθρωπον ἀξίας, οὐδὲ εἰς πρόσο ωπον ἀφορῶν, ἐκ τοῦ δικαίου δὲ πάντας προσέμενος 1, ελευθέρους καὶ δούλους, πένητας καὶ πλουσίους, τους τε κατὰ τὸν βίον ἀσήμους τε καὶ περιφανεῖς. Ταῦτα τῇ Ἐκκλησίᾳ ἐπηγγελμένος ἑξῆς αὐτῇ διαστέλλεται· Απέχου ἀπὸ ἀδίκου, καὶ τρόμος οὐκ ἐγγιεῖ σοι. Μυσταγωγεῖ γὰρ αὐτοὺς ἔργῳ δεικνὺς τὸ, ἔσονται διδακτοὶ Θεοῦ. Περὶ οὗ καὶ ἡ Νύμφη λέγει· ο Φιλη- σάτω με ἀπὸ φιλημάτων στόματος αὐτοῦ. » Πάλα: μὲν γὰρ αὐτὴν κατησπάζετο διὰ προφητῶν, πρός συν- άφειαν τὴν ἑαυτοῦ καλῶν δι' ἁγιασμοῦ καὶ δικαιοσύν νης. Ἐν σαρκὶ δὲ φανέντος, ἀπὸ φιλημάτων στόμα τος αὐτοῦ πεφιλήμεθα στόμα πρὸς στόμα λελαληκό- τος ἡμῖν. Φησὶν οὖν, ὡς Οὐδεὶς ἐχθρός σου περιγενή- σεται τιμώσῃς τὸ δίκαιον. Καὶ ἰδοὺ προσήλυτοι προσελεύσονται, φησί, δι' ἐμοῦ, τοὺς ἐν ἑκάστῳ καιρῷ προσιόντας τῇ πίστει δηλῶν ἐξ ἐθνῶν, ἢ καὶ ἐξ αὐτῶν Ἰουδαίων. Κατόπιν γὰρ τέθεινται τῶν ἐθνῶν, καίτοι πρώτην ἔχοντες τάξιν, καὶ γεγόνασι προσήλυτοι τοῖς ἐξ ἐθνῶν, οἱ πάλαι τούτους προσο ηλύτους δεχόμενοι. Πλὴν καὶ τοῦτο δι' ἐμοῦ, φησί. Διὰ γὰρ Χριστοῦ ἡ πάντων ἐπιστροφὴ, καὶ πρὸς τὸν Πατέρα καὶ Θεὸν ὁδός. « Οὐδεὶς γὰρ ἔρχεται, φησί, | γρ. προσιέμενος. PROCOPII GAZÆI uniuscujusque opus manifestum erit "., Et item : Superadicali super fundamentumn apostolorum et prophetarum, ipso summio angulari lapide Jesu Christo *. » Et : ‹ In quibus omnes ædificamini la- pides viventes 9. Istos igitur hoc loco propheta omnes fore Dei discipulos significat; qui nullum in terris magistrum appellari, cum unus tantum sit in cœlis, edixerit ". A quo et discipuli etiam qui desumpserunt, gentium magistri, et lapides sancti, qui super terram volvuntur ", ipsamque prædica- tionem ubique circumferunt, appellati sunt. De his et Deus antea per Isaiam in hac verba locutus ait: ● Perdam injuriam iniquorum, et superbiam arro- gantium humiliabo. Et erunt qui derelicti sunt, auro obrizo pretiosiores, et vir lapide ex saphir pretiosior 's Sunt ergo omnes civitatis filii, Dei B discipuli, Paulo etiam suffragante, ubi Deum multifariam multisque modis patres olim per pro- phetas, nos autem ultimis hisce diebus per Filiu:n esse allocutum ait 7. Neque enim quemquam, ut quando cum veteribus agebat, interposuit; sed assumpta carne verbum effectus, nobiscum ipse locutus est. Pollicetur vero et eis pacem, qui dixit: • Pacem meam do vobis 74., C Deinde adjicit Et in justitia ædificaberis. Summa enim æquitate quæ rerum omnium architectrix est Dei sapientia, cum vivos et bene compactos lapi- des ædificio suo adjungeret, alios quidem in pro- pugnacula, alios vero in fundamenta, alios denique in muros posuit. Alios rursum civitatis templo qui- dem addixit, alios vero ipsius etiam penetralibus. Cæteris autem reliquam civitatem exornavit, nullo more hominum pro singulorum dignitate facto dis- crimine, neque habito cujusquam respectu; sed ex æquo omnes admittens, liberos et servos, pau- peres et divites, eosque etiam, qui vitæ genere ob- scuri celebresque fuerant. Atque hæc quidem post- quam Ecclesiæ pollicitus est, eamdem deinceps a quibus cavendum sit, monet; dum ab iniquo rece- dere, ne tremor eidem appropinquet, jubet. Eos enim mysteria edocet, reipsa præstans, quod fore Dei discipulos dixit : de quo et illa Sponsæ verba sunt, cum sibi osculum oris ejus dari postulat 78. Ipsam enim prophetarum verbis peramanter olim salutarat quidem, cum ad sanctificationis et justi- D tiæ complexum invitaret: sed ex quo in carne ap- paruit, ore ad os nobiscum congressus, suis ipse nos oris osculis suaviatus est. Ait ergo nullum tibi hostem superfuturum, si justitiam colas. Sequitur deinde : Et ecce proselyti accedent ad te per me; ut eos, qui uno quoque tempore de gentium nume- ro, aut etiam Judaeorum, ad ipsos accesserunt, in- dicet. Gentes enim ipsas a tergo sequuntur, quan- tumlibet antea priores incederent : jamque prose- lyti gentibus fiunt, qui easdem olim in proselytos Cor. 11, 11-15. Ephes. 11, 20. [ Petr. 1, 5. 7* Matth. xx111,8,9. " Zachar. ix, 16. XIII, 11,12. Hebr. 1,1, 2. " Joan. xiv, 27, es Cant. 1, 1. VARIE LECTIONES. 152. i

πρὸς τὸν Πατέρα, εἰ μὴ δι' ἐμοῦ. » Καὶ πάλιν Α Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός. » Και, « Εγώ εἰμι ἡ θύρα. Τινὲς δὲ προσηλύτους εἰρήκασι τοὺς οὐ γνησίως οὐδὲ καθαρῶς προσιόντας, ἀλλὰ προστασίας ή τινος χάριν ὠφελείας. Οὖς καὶ παροικήσειν, ἀλλ' οὐ κατα οικήσειν φησίν. Ὡς ἐν παρόδῳ γὰρ οἱ τοιοῦτοι ποι· οῦνται τὴν εἴσοδον, οἱονεὶ αὐτῇ προσφεύγοντες. Εφ' οἷς φησιν· Ἰδοὺ ἐγὼ κτίζω σε, οὐχ ὡς χαλκεύς φυσῶν ἄνθρακας. Εγώ σοι ταῦτα ποιῶ λέγων, ἐπειδὴ καὶ ἐγώ σου κτίστης. Μωσῆς μὲν γὰρ, και Σολομῶν, καὶ Ζοροβάβελ, σωματικὰ καὶ ὀλιγοχρόνια ἐποίουν· ὁ μὲν σκηνὴν, "οἱ δὲ νεώς. Νῦν δὲ αὐτὸς ἐγὼ ὁ τῶν ὅλων Κύριος, δι' ἐμαυτοῦ σε ἔκτισα· ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσας μου τὴν Ἐκκλησίαν. Εκ- τισα δέ σε οὐ τέχνῃ τινὶ ἀνθρωπίνῃ, θεϊκῇ δὲ καὶ ἀρξήτῳ χάριτι. Οὐ γὰρ ὡς χαλκεύς δι' ὀργάνου καὶ τυρός. Τοιαῦται γὰρ τῶν ἀνθρώπων αἱ τέχναι. Διὸ Β καὶ εἰς φθορὰν χωρεῖ τὰ γινόμενα. Το μὲν δὲ ἀδιά - φθορον ἔργον. Τινὲς δὲ τὸ ἔκτισα, ἐπὶ τοῦ ἀνέκτισα, παρειλήφασιν. Δηλοῖ δὲ τὸν δι' ἁγίου Πνεύματος ἀνα- καινισμόν, ὥσπερ οὖν καὶ τοὺς δύο λαοὺς εἰς ἕνα κτίσαι λέγεται καινὸν ἄνθρωπον, κατὰ τὸ, «Αλλά μεταμορφοῦσθε τῇ ἀνακοινώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν.» Τοῖς δὲ τοιούτοις ὅτι περ ἀκολουθεῖ ἀνδρεία, σύνεσίς τε πνευματικὴ δηλοί, λέγων· Πᾶν σκεῦος φθαρτὶν ἐπὶ σὲ οὐκ εὐοδώσω, καὶ πᾶσα φωνὴ, καὶ τὰ ἑξῆς· σκεύη λέγων φθαρτά, τῆς τοῦ διαβόλου δυστροπίας τοὺς ὑπουργούς, οἳ καὶ φθορᾶς καὶ ἀπωλείας εἰσὶ τέκνα, [καὶ] τοῖς ἁγίοις ἔσθ' ὅτε διωγμοὺς καὶ θλί- ψεις ἐπάγουσιν. Αλλ' οὐ τεύξονται θήρας· καὶ πᾶσα δὲ θεομάχος γλῶττα, φησὶν, ὑπὸ σοῦ νικηθήσεται. Κατὰ γὰρ τὸν Δαβίδ· Ἐν τῷ Θεῷ ποιήσωμεν δύο ναμιν, καὶ αὐτὸς ἐξουδενώσει τοὺς θλίβοντας ἡμᾶς. » Ἐχρὴν δὲ ὑπομνήσαι μετὰ πάντα καὶ τῆς ἀποκει- μένης ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι κληρονομίας, ἥτις ἐστίν· • Α ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσεν, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν. » Διό φησιν· "Εστι κλη- ρονομία τοῖς θεραπεύουσι Κύριον. ᾿Αγαπῶσι δὲ αὐτὸν οἱ θεραπεύοντες αὐτὸν, διὰ τοῦ πάσῃ εὐλα- σείς δουλεύειν αὐτῷ. Παρανόμοις ἡ δὲ κεῖται τοῖς Εβδομήκοντα, οἱ δὲ ἔνοχοί σου ἔσονται ἐν αὐτῇ. Δηλοῖ δὲ ὅτι μετὰ τὸν διὰ πνεύματος ἀνακαινισμόν, εἴτινες εὑρεθεῖεν ἁμαρτίαις ἔνοχοι, ἔσονται ἐν αὐτ τῇ, τῇ φθορᾷ δηλονότι· διὸ ἐπήνεγκεν εὐθὺς τὸ, Εστι κληρονομία τοῖς θεραπεύουσι Κύριον. Τὴν δὲ πα σαν φησίν τινες καὶ ἐπὶ τῆς αἰσθητῆς Ἱερουσαλήμ νοεῖν ἔφασαν, δύνασθαι εὐφροσύνην λέγοντας γίνε σθαι, ὅτ' ἂν ἀθρόα γένηται πρὸς τὸ κρεῖττον μετα- γρ. παρά μόνοις. COMMENTARII IN ISAIAM. . admittebant : quod per se tamen etiam factum • esse asserit. Est namque omnium per Chri- stum conversio, et per eumdem ad Patrem, et Deuin via. . Nemo enim, inquit, venit ad Patrem nisi per me 7. » Et rursus: Ego sum via ". » Et : ‹ Ego sum janua 78, › Aiunt nonnulli proselytorum nomine eos signifi- cari, qui non vere et sincere, sed imperii et di- gnitatis, aut utilitatis etiam alicujus gratia acce- dunt : quos item advenas, non incolas fore signifi- cat. Eam ipsam enim, qui sunt ejusmodi, tanquam in transitu ad eam diversentur ingrediuntur. Postea adjicit : Ecce ego creo te, non ut ærarins suftans in igne prunas. Ego a me tibi, inquit, ista præstari, a quo creatus es, ignorari nolo. Moses enim et Solomon, et Zorobabel, corporea olim, et quæ non longo postea temporé interitura erant, fecerunt; tabernaculum ille quidem ; templu: autem isti. Sed jam idem ego, qui universorum Dominus olim propter me ipsum le creavi, Eccle siam meam super petram adifico ". Neque vero tu humana arte aliqua, sed divina et ineffabili gratia, per une creatus es. Non instrumenta, non ignem adhibui, ut ærarius, ceterique mortaliom artifices, quorum cito corrumpuntur opera, cum mea nunquam intereant. Non desunt tamen, qui creari, pro recreavi positum arbitrentur ; et ita re- novationem per Spiritum sanctum démonstrari : non aliter quam populum utrumque in recentem unum hominem creasse dicitur : ut cum transfor- mari in renovatione mentis suæ Romanos postula- vit Apostolus 8. Eos autem, qui tales sunt, forti- tudinem prudentiamque spiritualem comites habere demonstrat, cum ait : Omne vas corruptibile contra te non prosperabo, et omnis vox; cæteraque dein- ceps, ubi vasorum corruptibilium appellatione, eos intelligit, qui diabolicæ nequitiæ ministri, cor- ruptionis et interitus filii evaserunt, sanctisque sæpe persecutiones et afictiones inducunt. Sed non illi quod venantur, assequentur. Imo per te lingua omnis, quæ bellum Deo indixit, vincetur ac superabitur. Ut enim apud Davidem legimus : « In Deo faciemus virtutem; et ipse in nihilum reducet eos qui affligunt nos 81. C D Oportebat vero post omnia, de recondita etian in futurum sæculum hæreditate, quænam promit - teret, admonere : ea nimirum : c Quæ oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis as- cendit, quæ præparavit Deus iis qui diligunt il- lum ”. › Inde est igitur quod ait : Est hæreditas servientibus Domino. Diligunt autem ipsum servi ejus, si eidem summa religione et reverentia fa- mulantur. Verum non est ignorandum, apud solos Septuaginta interpretes verba ista, et obnoxii tui erunt in ea, inveniri; et cos qui post factam per Spiritum renovationem, peccatis obnoxii reperien - tur, in ea, corruptione scilicet, futuros esse signi- ficare idcoque, est hæreditas servientibus Domino, statim adjecisse. At sunt qui locum integrum de Jerusalemn, que sub sensum cadit, intelligi velint, * Joan. xiv, 6. ibid. Joan. x, 9. Matth. XVI, 18. 8º Rom, xu, 2. "Psal. Lix, 14. Lxiv, ; Cor. 11, 9. eª Isa. VARIA LECTIONES.

πρὸς τὸν Πατέρα, εἰ μὴ δι' ἐμοῦ. » Καὶ πάλιν Α Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός. » Και, « Εγώ εἰμι ἡ θύρα. Τινὲς δὲ προσηλύτους εἰρήκασι τοὺς οὐ γνησίως οὐδὲ καθαρῶς προσιόντας, ἀλλὰ προστασίας ή τινος χάριν ὠφελείας. Οὖς καὶ παροικήσειν, ἀλλ' οὐ κατα οικήσειν φησίν. Ὡς ἐν παρόδῳ γὰρ οἱ τοιοῦτοι ποι· οῦνται τὴν εἴσοδον, οἱονεὶ αὐτῇ προσφεύγοντες. Εφ' οἷς φησιν· Ἰδοὺ ἐγὼ κτίζω σε, οὐχ ὡς χαλκεύς φυσῶν ἄνθρακας. Εγώ σοι ταῦτα ποιῶ λέγων, ἐπειδὴ καὶ ἐγώ σου κτίστης. Μωσῆς μὲν γὰρ, και Σολομῶν, καὶ Ζοροβάβελ, σωματικὰ καὶ ὀλιγοχρόνια ἐποίουν· ὁ μὲν σκηνὴν, "οἱ δὲ νεώς. Νῦν δὲ αὐτὸς ἐγὼ ὁ τῶν ὅλων Κύριος, δι' ἐμαυτοῦ σε ἔκτισα· ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσας μου τὴν Ἐκκλησίαν. Εκ- τισα δέ σε οὐ τέχνῃ τινὶ ἀνθρωπίνῃ, θεϊκῇ δὲ καὶ ἀρξήτῳ χάριτι. Οὐ γὰρ ὡς χαλκεύς δι' ὀργάνου καὶ τυρός. Τοιαῦται γὰρ τῶν ἀνθρώπων αἱ τέχναι. Διὸ Β καὶ εἰς φθορὰν χωρεῖ τὰ γινόμενα. Το μὲν δὲ ἀδιά - φθορον ἔργον. Τινὲς δὲ τὸ ἔκτισα, ἐπὶ τοῦ ἀνέκτισα, παρειλήφασιν. Δηλοῖ δὲ τὸν δι' ἁγίου Πνεύματος ἀνα- καινισμόν, ὥσπερ οὖν καὶ τοὺς δύο λαοὺς εἰς ἕνα κτίσαι λέγεται καινὸν ἄνθρωπον, κατὰ τὸ, «Αλλά μεταμορφοῦσθε τῇ ἀνακοινώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν.» Τοῖς δὲ τοιούτοις ὅτι περ ἀκολουθεῖ ἀνδρεία, σύνεσίς τε πνευματικὴ δηλοί, λέγων· Πᾶν σκεῦος φθαρτὶν ἐπὶ σὲ οὐκ εὐοδώσω, καὶ πᾶσα φωνὴ, καὶ τὰ ἑξῆς· σκεύη λέγων φθαρτά, τῆς τοῦ διαβόλου δυστροπίας τοὺς ὑπουργούς, οἳ καὶ φθορᾶς καὶ ἀπωλείας εἰσὶ τέκνα, [καὶ] τοῖς ἁγίοις ἔσθ' ὅτε διωγμοὺς καὶ θλί- ψεις ἐπάγουσιν. Αλλ' οὐ τεύξονται θήρας· καὶ πᾶσα δὲ θεομάχος γλῶττα, φησὶν, ὑπὸ σοῦ νικηθήσεται. Κατὰ γὰρ τὸν Δαβίδ· Ἐν τῷ Θεῷ ποιήσωμεν δύο ναμιν, καὶ αὐτὸς ἐξουδενώσει τοὺς θλίβοντας ἡμᾶς. » Ἐχρὴν δὲ ὑπομνήσαι μετὰ πάντα καὶ τῆς ἀποκει- μένης ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι κληρονομίας, ἥτις ἐστίν· • Α ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσεν, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν. » Διό φησιν· "Εστι κλη- ρονομία τοῖς θεραπεύουσι Κύριον. ᾿Αγαπῶσι δὲ αὐτὸν οἱ θεραπεύοντες αὐτὸν, διὰ τοῦ πάσῃ εὐλα- σείς δουλεύειν αὐτῷ. Παρανόμοις ἡ δὲ κεῖται τοῖς Εβδομήκοντα, οἱ δὲ ἔνοχοί σου ἔσονται ἐν αὐτῇ. Δηλοῖ δὲ ὅτι μετὰ τὸν διὰ πνεύματος ἀνακαινισμόν, εἴτινες εὑρεθεῖεν ἁμαρτίαις ἔνοχοι, ἔσονται ἐν αὐτ τῇ, τῇ φθορᾷ δηλονότι· διὸ ἐπήνεγκεν εὐθὺς τὸ, Εστι κληρονομία τοῖς θεραπεύουσι Κύριον. Τὴν δὲ πα σαν φησίν τινες καὶ ἐπὶ τῆς αἰσθητῆς Ἱερουσαλήμ νοεῖν ἔφασαν, δύνασθαι εὐφροσύνην λέγοντας γίνε σθαι, ὅτ' ἂν ἀθρόα γένηται πρὸς τὸ κρεῖττον μετα- γρ. παρά μόνοις. COMMENTARII IN ISAIAM. . admittebant : quod per se tamen etiam factum • esse asserit. Est namque omnium per Chri- stum conversio, et per eumdem ad Patrem, et Deuin via. . Nemo enim, inquit, venit ad Patrem nisi per me 7. » Et rursus: Ego sum via ". » Et : ‹ Ego sum janua 78, › Aiunt nonnulli proselytorum nomine eos signifi- cari, qui non vere et sincere, sed imperii et di- gnitatis, aut utilitatis etiam alicujus gratia acce- dunt : quos item advenas, non incolas fore signifi- cat. Eam ipsam enim, qui sunt ejusmodi, tanquam in transitu ad eam diversentur ingrediuntur. Postea adjicit : Ecce ego creo te, non ut ærarins suftans in igne prunas. Ego a me tibi, inquit, ista præstari, a quo creatus es, ignorari nolo. Moses enim et Solomon, et Zorobabel, corporea olim, et quæ non longo postea temporé interitura erant, fecerunt; tabernaculum ille quidem ; templu: autem isti. Sed jam idem ego, qui universorum Dominus olim propter me ipsum le creavi, Eccle siam meam super petram adifico ". Neque vero tu humana arte aliqua, sed divina et ineffabili gratia, per une creatus es. Non instrumenta, non ignem adhibui, ut ærarius, ceterique mortaliom artifices, quorum cito corrumpuntur opera, cum mea nunquam intereant. Non desunt tamen, qui creari, pro recreavi positum arbitrentur ; et ita re- novationem per Spiritum sanctum démonstrari : non aliter quam populum utrumque in recentem unum hominem creasse dicitur : ut cum transfor- mari in renovatione mentis suæ Romanos postula- vit Apostolus 8. Eos autem, qui tales sunt, forti- tudinem prudentiamque spiritualem comites habere demonstrat, cum ait : Omne vas corruptibile contra te non prosperabo, et omnis vox; cæteraque dein- ceps, ubi vasorum corruptibilium appellatione, eos intelligit, qui diabolicæ nequitiæ ministri, cor- ruptionis et interitus filii evaserunt, sanctisque sæpe persecutiones et afictiones inducunt. Sed non illi quod venantur, assequentur. Imo per te lingua omnis, quæ bellum Deo indixit, vincetur ac superabitur. Ut enim apud Davidem legimus : « In Deo faciemus virtutem; et ipse in nihilum reducet eos qui affligunt nos 81. C D Oportebat vero post omnia, de recondita etian in futurum sæculum hæreditate, quænam promit - teret, admonere : ea nimirum : c Quæ oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis as- cendit, quæ præparavit Deus iis qui diligunt il- lum ”. › Inde est igitur quod ait : Est hæreditas servientibus Domino. Diligunt autem ipsum servi ejus, si eidem summa religione et reverentia fa- mulantur. Verum non est ignorandum, apud solos Septuaginta interpretes verba ista, et obnoxii tui erunt in ea, inveniri; et cos qui post factam per Spiritum renovationem, peccatis obnoxii reperien - tur, in ea, corruptione scilicet, futuros esse signi- ficare idcoque, est hæreditas servientibus Domino, statim adjecisse. At sunt qui locum integrum de Jerusalemn, que sub sensum cadit, intelligi velint, * Joan. xiv, 6. ibid. Joan. x, 9. Matth. XVI, 18. 8º Rom, xu, 2. "Psal. Lix, 14. Lxiv, ; Cor. 11, 9. eª Isa. VARIA LECTIONES.

ρουσαλήμ φηγοῦσαν τῆς ἁμαρτίας τὰ δεσμὰ, οἷς ἑαυτὴν ἐγκατέδησεν στειρωθεῖσα καλῶν καὶ ἀπο στᾶσα Θεοῦ. Οὕτω γὰρ πλείους ἕξεις, φησί, τοὺς οικήτορας, λαχοῦσα προστάτην ἐμὲ δίκην ἀνδρὸς ἀντιλαμβανόμενον, καὶ μείζονα δέ σε μετὰ τὴν αἰχμα αλωσίαν ποιήσω. Εθνη δὲ κληρονομήσει τὸ σπέρμα σου τὰ συνελθόντα πρὸς τὸ κωλῦσαι τὸν ταύ- της ανοικισμόν. Οὕτω γὰρ ἡττήθησαν, ὡς καὶ τὰ ὅπλα αὐτῶν ἐπὶ ἑπτὰ ἔτη ἀρκέσαι πρὸς καῦσιν. Καὶ τὰς πόλεις φησὶ τὰς ἡρημωμένας ὑπὸ τοῦ Ἰσραήλ κατοικισθήσεσθαι. Μὴ οὖν λογίζου, φησὶν, ὡς οὐ μὴ πρὸς τὴν ἀρχαίαν δόξαν κατασταθήσῃ. Αποτρέψη γὰρ ὄνειδος τὸ ἀρχαῖον. Τοιούτοις ἐχρῆτο λόγοις Ιώδ • Κἂν γὰρ ἀπολούσωμαι χιόνι, καὶ καθάρωμαι χερσί καθαραῖς, ἱκανῶς με ἐν ῥύπη έβαψας. » Ἐβδελύξατο δὲ ἡ στολή μου. Πρὸς πίστιν δὲ τῆς ἐπαγγελίας τό, Κύριος ὁ ποιῶν σε, ὁ καὶ ἐκ τοῦ μὴ εἶναι πρὸς τὸ εἶναι σε κτίσας. Οὐκ ἔσομαι δὲ μόνου σοῦ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων. Οὐ γὰρ μνησικακήσω σοι, οὐδὲ ὀνειδίσω, ὅπερ ποιοῦσιν οἱ γυναῖκας ἁμαρτα νούσας πρὸς ὀλίγον ἀποῤῥίψαντες. Κἂν γὰρ καταλ λαγῶσιν, τὰ πρόσθεν ὀνειδίζειν ειώθασιν. Α βολή. Πρὸς ἦν εὐφροσύνην προτρέπεται καὶ τὴν Ιο Β ἴσ. ήμελλες. 11σ. δηλονότι εἰ. Ἐγὼ δὲ Θεὸς ἀμνησίκακος εἰμι. Καὶ πρὸς ὀλίγον σε θεραπείας χάριν παρέδωκα, ὡς ἂν μετανοήσασαν ἐλέους ἐμπλήσω. Αξιοῖ δὲ καὶ ἀπὸ χρόνων τῶν πρό σθεν ἐξ ἀγαθότητος γνωρίζεσθαι. Καὶ πρὶν γάρ σε γενέσθαι σὺν τῷ Νώε, φησίν, ηλέησα διασώσας σε κατά πρόγνωσιν. Ἐξ αὐτοῦ γὰρ σωθέντος ήμελλε γίνεσθαι. Ἐξ ἀγαθότητος δὲ καὶ τοῖς ἐκ νεότητος ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἐγκειμένοις ἀνθρώποις μηκέτι κατακλυ σμὸν ἐποίσειν ἐπηγγειλάμην, μηδὲ βουνούς τε καὶ ὄρη μεταστήσειν. Οὔτε τοίνυν τὰ τότε ἐψευσάμην. οὔτε τὴν νῦν περὶ τοῦ σε ἐλεήσειν ὑπόσχεσιν, καὶ πάσης ἀπολαύσειν εἰρή ης. Ταῦτα δέ φησιν, οὐχ ὡς ἔχων ἀνάγκην ἃ προλέγει ποιεῖν. Ταῦτα γὰρ ἐν τῇ τῶν ἀκουόντων ἴστησι γνώμῃ. Καὶ ἐπὶ Σοδόμων γὰρ μία πόλις ἐσώθη, τοῦ εὐαφόρμου Δεσπότου πρόφασιν λαβόντος παρὰ τοῦ Λὼτ ὑπεξελεῖν αὐτὴν τῆς ὀργῇ;. Καὶ τῷ ᾿Αβραὰμ αὔξησιν ἐπηγγείλατο γένους, και διάβασιν εἰς αὐτοὺς τῶν εὐλογιῶν, δῆλον ὡσεὶ φ λάττοιεν οἱ ἐξ αὐτοῦ τὰς πατρικὰς ἐντολὰς, ὡς καὶ αὐτός φησιν ἔγνων γὰρ ὅτι συντάξει Αβραὰμ τους υἱοὺς αὐτοῦ φοβεῖσθαι τὸν Θεόν. » Εἶτα κατηγορεί τῆς τῶν Χαλδαίων. ὠμότητος λέγων· Οὐ παρεκλήθης. Τοῦ γὰρ πρεσβυτέρου τὸν ζυγὸν ἐβάρυναν, καὶ παι- δία οὐκ ἠλέησαν. . Ἐγὼ γὰρ ὠργίσθην ὀλίγα, αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά. » Αλλ᾽ ἐγώ σε παρακαλέσω, ἀνοικισμόν σοι δωρούμενος κρείττονα. Θέλοντος γὰρ μόνον ὕλη πᾶσα τιμία παρίσταται, μόνον εἰ μετα- νοοῦντες ἄξιοι γένοισθε. Τούτου δὲ μὴ γενομένου καὶ τὰ τῆς ἐπαγγελίας ἀργεῖ. Τοῖς γὰρ κατὰ νόμον βιοῦ σιν αἱ ἐπαγγελίαι, οὓς Θεοῦ καλεῖ διδακτούς. Είνα GAZÁRI PROCOPII GAZÆI la::!amque fore tum demum, cum repentinam in mclius fieri mutationem contigerit; ad quam Seru- salem etiam invitat, quæ ea peccatorum vincula fregerit, quibus seipsam bonis privatam et sterilem, a Deoque separatam obstrinxerat. Ita enim et plu- res incolas, inquit, habueris, si me tibi viri in mo- rem praesse volueris, et te majorem, post capti- vitatem edecero. Gentes deinde ipsas possidebit semen tuum, quæ ut ejus instaurationem prohibe- rent, coierant. Ita enim sunt superatæ, ut ad se- plennem nstionem earum arma suffecerint. Signifi- cat rursum urbes ipsas, quæ desertæ fuerant, ab Israelitis esse reparandlas et habitandas. Noli igitur amplius, inquit, veteri te gloriæ restitutum iri du- bitare. Elues enim veteris opprobrii maculam. Talis erat et Jobi oratio, dicentis : . Etiam si nive pro- huar, et puris manibus purger, abunde me sordi- bus infecisti. Abominatus est une amictus meus 61. Confert vero ad fidem, promissionibus quod, Do- minus qui facit te, adjicit; ut eum se, a quo de nihilo in lucem productus sit, esse demonstret ; neque sibi uni Deum, sed gentibus cunctis etiam futurum. Non enim inquit, injurie tuæ recorda- bor, aut eorun more exprobrabo, qui suas uxores, cum ab illis injuriam passi sunt, ad mo dicum tempus a șe removent. Quantumvis enim in gratiam redeant, præterita tamen exprobrare non desinunt. > Ego contra, injuriæ oblivione delector : et te ad modici temporis spatium sanationis ergo a me de- puli, ut cum te poenituisset, misericordia cumula. rem. Postulat vero a sua etiam superiorum tempo- rum benignitate innotescere. Priusquam enim esse ccepisses, inquit, ego tui cum Noe misertus sum, teque per prænotionem servavi; quem ex eodem servato nasciturum esse videbam. Pro mea etiam C bonitate hominibus ab infantia sceleratis et fagi- tiosis eluvionem me non amplius esse missurum, neque montes collesque transmutaturum pollicitus sum. Ut igitur nihil tum promisi, quod non reapse præstiterim; sic et nunc me tul miserturum, sum- maque te pace fruiturum per me confidito. Neque vero ista dicit, tanquam quæ prænuntiat, exsequi necessitate cogatur. Hæc enim audientium voluntati arbitrioque relinquit. Nam et in Sodomis urbs una servata est, cum facilis ad veniam Dominus, Loti causa, eam ab ira sua eximendi occasionem ample- sus est. Abrahamo deinde generis propagationem, D et benedictionum in idem transitum pollicitus est : ea nimirum lege et conditione, ut patris illi viis insisterent, ejusque mandata custodirent: cum, ut idem sibi testis est, Abrahamum filiis suis de timendo Deo præcepta daturum non ignoraret. Postea, ut Chaldaeorum crudelitatem accusaret con- solatione caruisse adjecit. Seniores enim gravi juge opp:esserant, neque parvulorum miserti fuerant. ● Ego siquidem, ait, parumper iratus fui; at illi addiderunt ad mala"., Sed te, meliori longe Job 1x, 30, > Gen. xix, 21. * es Zachar. 1, 15. VARIE LECTIONES.

ρουσαλήμ φηγοῦσαν τῆς ἁμαρτίας τὰ δεσμὰ, οἷς ἑαυτὴν ἐγκατέδησεν στειρωθεῖσα καλῶν καὶ ἀπο στᾶσα Θεοῦ. Οὕτω γὰρ πλείους ἕξεις, φησί, τοὺς οικήτορας, λαχοῦσα προστάτην ἐμὲ δίκην ἀνδρὸς ἀντιλαμβανόμενον, καὶ μείζονα δέ σε μετὰ τὴν αἰχμα αλωσίαν ποιήσω. Εθνη δὲ κληρονομήσει τὸ σπέρμα σου τὰ συνελθόντα πρὸς τὸ κωλῦσαι τὸν ταύ- της ανοικισμόν. Οὕτω γὰρ ἡττήθησαν, ὡς καὶ τὰ ὅπλα αὐτῶν ἐπὶ ἑπτὰ ἔτη ἀρκέσαι πρὸς καῦσιν. Καὶ τὰς πόλεις φησὶ τὰς ἡρημωμένας ὑπὸ τοῦ Ἰσραήλ κατοικισθήσεσθαι. Μὴ οὖν λογίζου, φησὶν, ὡς οὐ μὴ πρὸς τὴν ἀρχαίαν δόξαν κατασταθήσῃ. Αποτρέψη γὰρ ὄνειδος τὸ ἀρχαῖον. Τοιούτοις ἐχρῆτο λόγοις Ιώδ • Κἂν γὰρ ἀπολούσωμαι χιόνι, καὶ καθάρωμαι χερσί καθαραῖς, ἱκανῶς με ἐν ῥύπη έβαψας. » Ἐβδελύξατο δὲ ἡ στολή μου. Πρὸς πίστιν δὲ τῆς ἐπαγγελίας τό, Κύριος ὁ ποιῶν σε, ὁ καὶ ἐκ τοῦ μὴ εἶναι πρὸς τὸ εἶναι σε κτίσας. Οὐκ ἔσομαι δὲ μόνου σοῦ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων. Οὐ γὰρ μνησικακήσω σοι, οὐδὲ ὀνειδίσω, ὅπερ ποιοῦσιν οἱ γυναῖκας ἁμαρτα νούσας πρὸς ὀλίγον ἀποῤῥίψαντες. Κἂν γὰρ καταλ λαγῶσιν, τὰ πρόσθεν ὀνειδίζειν ειώθασιν. Α βολή. Πρὸς ἦν εὐφροσύνην προτρέπεται καὶ τὴν Ιο Β ἴσ. ήμελλες. 11σ. δηλονότι εἰ. Ἐγὼ δὲ Θεὸς ἀμνησίκακος εἰμι. Καὶ πρὸς ὀλίγον σε θεραπείας χάριν παρέδωκα, ὡς ἂν μετανοήσασαν ἐλέους ἐμπλήσω. Αξιοῖ δὲ καὶ ἀπὸ χρόνων τῶν πρό σθεν ἐξ ἀγαθότητος γνωρίζεσθαι. Καὶ πρὶν γάρ σε γενέσθαι σὺν τῷ Νώε, φησίν, ηλέησα διασώσας σε κατά πρόγνωσιν. Ἐξ αὐτοῦ γὰρ σωθέντος ήμελλε γίνεσθαι. Ἐξ ἀγαθότητος δὲ καὶ τοῖς ἐκ νεότητος ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἐγκειμένοις ἀνθρώποις μηκέτι κατακλυ σμὸν ἐποίσειν ἐπηγγειλάμην, μηδὲ βουνούς τε καὶ ὄρη μεταστήσειν. Οὔτε τοίνυν τὰ τότε ἐψευσάμην. οὔτε τὴν νῦν περὶ τοῦ σε ἐλεήσειν ὑπόσχεσιν, καὶ πάσης ἀπολαύσειν εἰρή ης. Ταῦτα δέ φησιν, οὐχ ὡς ἔχων ἀνάγκην ἃ προλέγει ποιεῖν. Ταῦτα γὰρ ἐν τῇ τῶν ἀκουόντων ἴστησι γνώμῃ. Καὶ ἐπὶ Σοδόμων γὰρ μία πόλις ἐσώθη, τοῦ εὐαφόρμου Δεσπότου πρόφασιν λαβόντος παρὰ τοῦ Λὼτ ὑπεξελεῖν αὐτὴν τῆς ὀργῇ;. Καὶ τῷ ᾿Αβραὰμ αὔξησιν ἐπηγγείλατο γένους, και διάβασιν εἰς αὐτοὺς τῶν εὐλογιῶν, δῆλον ὡσεὶ φ λάττοιεν οἱ ἐξ αὐτοῦ τὰς πατρικὰς ἐντολὰς, ὡς καὶ αὐτός φησιν ἔγνων γὰρ ὅτι συντάξει Αβραὰμ τους υἱοὺς αὐτοῦ φοβεῖσθαι τὸν Θεόν. » Εἶτα κατηγορεί τῆς τῶν Χαλδαίων. ὠμότητος λέγων· Οὐ παρεκλήθης. Τοῦ γὰρ πρεσβυτέρου τὸν ζυγὸν ἐβάρυναν, καὶ παι- δία οὐκ ἠλέησαν. . Ἐγὼ γὰρ ὠργίσθην ὀλίγα, αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά. » Αλλ᾽ ἐγώ σε παρακαλέσω, ἀνοικισμόν σοι δωρούμενος κρείττονα. Θέλοντος γὰρ μόνον ὕλη πᾶσα τιμία παρίσταται, μόνον εἰ μετα- νοοῦντες ἄξιοι γένοισθε. Τούτου δὲ μὴ γενομένου καὶ τὰ τῆς ἐπαγγελίας ἀργεῖ. Τοῖς γὰρ κατὰ νόμον βιοῦ σιν αἱ ἐπαγγελίαι, οὓς Θεοῦ καλεῖ διδακτούς. Είνα GAZÁRI PROCOPII GAZÆI la::!amque fore tum demum, cum repentinam in mclius fieri mutationem contigerit; ad quam Seru- salem etiam invitat, quæ ea peccatorum vincula fregerit, quibus seipsam bonis privatam et sterilem, a Deoque separatam obstrinxerat. Ita enim et plu- res incolas, inquit, habueris, si me tibi viri in mo- rem praesse volueris, et te majorem, post capti- vitatem edecero. Gentes deinde ipsas possidebit semen tuum, quæ ut ejus instaurationem prohibe- rent, coierant. Ita enim sunt superatæ, ut ad se- plennem nstionem earum arma suffecerint. Signifi- cat rursum urbes ipsas, quæ desertæ fuerant, ab Israelitis esse reparandlas et habitandas. Noli igitur amplius, inquit, veteri te gloriæ restitutum iri du- bitare. Elues enim veteris opprobrii maculam. Talis erat et Jobi oratio, dicentis : . Etiam si nive pro- huar, et puris manibus purger, abunde me sordi- bus infecisti. Abominatus est une amictus meus 61. Confert vero ad fidem, promissionibus quod, Do- minus qui facit te, adjicit; ut eum se, a quo de nihilo in lucem productus sit, esse demonstret ; neque sibi uni Deum, sed gentibus cunctis etiam futurum. Non enim inquit, injurie tuæ recorda- bor, aut eorun more exprobrabo, qui suas uxores, cum ab illis injuriam passi sunt, ad mo dicum tempus a șe removent. Quantumvis enim in gratiam redeant, præterita tamen exprobrare non desinunt. > Ego contra, injuriæ oblivione delector : et te ad modici temporis spatium sanationis ergo a me de- puli, ut cum te poenituisset, misericordia cumula. rem. Postulat vero a sua etiam superiorum tempo- rum benignitate innotescere. Priusquam enim esse ccepisses, inquit, ego tui cum Noe misertus sum, teque per prænotionem servavi; quem ex eodem servato nasciturum esse videbam. Pro mea etiam C bonitate hominibus ab infantia sceleratis et fagi- tiosis eluvionem me non amplius esse missurum, neque montes collesque transmutaturum pollicitus sum. Ut igitur nihil tum promisi, quod non reapse præstiterim; sic et nunc me tul miserturum, sum- maque te pace fruiturum per me confidito. Neque vero ista dicit, tanquam quæ prænuntiat, exsequi necessitate cogatur. Hæc enim audientium voluntati arbitrioque relinquit. Nam et in Sodomis urbs una servata est, cum facilis ad veniam Dominus, Loti causa, eam ab ira sua eximendi occasionem ample- sus est. Abrahamo deinde generis propagationem, D et benedictionum in idem transitum pollicitus est : ea nimirum lege et conditione, ut patris illi viis insisterent, ejusque mandata custodirent: cum, ut idem sibi testis est, Abrahamum filiis suis de timendo Deo præcepta daturum non ignoraret. Postea, ut Chaldaeorum crudelitatem accusaret con- solatione caruisse adjecit. Seniores enim gravi juge opp:esserant, neque parvulorum miserti fuerant. ● Ego siquidem, ait, parumper iratus fui; at illi addiderunt ad mala"., Sed te, meliori longe Job 1x, 30, > Gen. xix, 21. * es Zachar. 1, 15. VARIE LECTIONES.

ρουσαλήμ φηγοῦσαν τῆς ἁμαρτίας τὰ δεσμὰ, οἷς ἑαυτὴν ἐγκατέδησεν στειρωθεῖσα καλῶν καὶ ἀπο στᾶσα Θεοῦ. Οὕτω γὰρ πλείους ἕξεις, φησί, τοὺς οικήτορας, λαχοῦσα προστάτην ἐμὲ δίκην ἀνδρὸς ἀντιλαμβανόμενον, καὶ μείζονα δέ σε μετὰ τὴν αἰχμα αλωσίαν ποιήσω. Εθνη δὲ κληρονομήσει τὸ σπέρμα σου τὰ συνελθόντα πρὸς τὸ κωλῦσαι τὸν ταύ- της ανοικισμόν. Οὕτω γὰρ ἡττήθησαν, ὡς καὶ τὰ ὅπλα αὐτῶν ἐπὶ ἑπτὰ ἔτη ἀρκέσαι πρὸς καῦσιν. Καὶ τὰς πόλεις φησὶ τὰς ἡρημωμένας ὑπὸ τοῦ Ἰσραήλ κατοικισθήσεσθαι. Μὴ οὖν λογίζου, φησὶν, ὡς οὐ μὴ πρὸς τὴν ἀρχαίαν δόξαν κατασταθήσῃ. Αποτρέψη γὰρ ὄνειδος τὸ ἀρχαῖον. Τοιούτοις ἐχρῆτο λόγοις Ιώδ • Κἂν γὰρ ἀπολούσωμαι χιόνι, καὶ καθάρωμαι χερσί καθαραῖς, ἱκανῶς με ἐν ῥύπη έβαψας. » Ἐβδελύξατο δὲ ἡ στολή μου. Πρὸς πίστιν δὲ τῆς ἐπαγγελίας τό, Κύριος ὁ ποιῶν σε, ὁ καὶ ἐκ τοῦ μὴ εἶναι πρὸς τὸ εἶναι σε κτίσας. Οὐκ ἔσομαι δὲ μόνου σοῦ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων. Οὐ γὰρ μνησικακήσω σοι, οὐδὲ ὀνειδίσω, ὅπερ ποιοῦσιν οἱ γυναῖκας ἁμαρτα νούσας πρὸς ὀλίγον ἀποῤῥίψαντες. Κἂν γὰρ καταλ λαγῶσιν, τὰ πρόσθεν ὀνειδίζειν ειώθασιν. Α βολή. Πρὸς ἦν εὐφροσύνην προτρέπεται καὶ τὴν Ιο Β ἴσ. ήμελλες. 11σ. δηλονότι εἰ. Ἐγὼ δὲ Θεὸς ἀμνησίκακος εἰμι. Καὶ πρὸς ὀλίγον σε θεραπείας χάριν παρέδωκα, ὡς ἂν μετανοήσασαν ἐλέους ἐμπλήσω. Αξιοῖ δὲ καὶ ἀπὸ χρόνων τῶν πρό σθεν ἐξ ἀγαθότητος γνωρίζεσθαι. Καὶ πρὶν γάρ σε γενέσθαι σὺν τῷ Νώε, φησίν, ηλέησα διασώσας σε κατά πρόγνωσιν. Ἐξ αὐτοῦ γὰρ σωθέντος ήμελλε γίνεσθαι. Ἐξ ἀγαθότητος δὲ καὶ τοῖς ἐκ νεότητος ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἐγκειμένοις ἀνθρώποις μηκέτι κατακλυ σμὸν ἐποίσειν ἐπηγγειλάμην, μηδὲ βουνούς τε καὶ ὄρη μεταστήσειν. Οὔτε τοίνυν τὰ τότε ἐψευσάμην. οὔτε τὴν νῦν περὶ τοῦ σε ἐλεήσειν ὑπόσχεσιν, καὶ πάσης ἀπολαύσειν εἰρή ης. Ταῦτα δέ φησιν, οὐχ ὡς ἔχων ἀνάγκην ἃ προλέγει ποιεῖν. Ταῦτα γὰρ ἐν τῇ τῶν ἀκουόντων ἴστησι γνώμῃ. Καὶ ἐπὶ Σοδόμων γὰρ μία πόλις ἐσώθη, τοῦ εὐαφόρμου Δεσπότου πρόφασιν λαβόντος παρὰ τοῦ Λὼτ ὑπεξελεῖν αὐτὴν τῆς ὀργῇ;. Καὶ τῷ ᾿Αβραὰμ αὔξησιν ἐπηγγείλατο γένους, και διάβασιν εἰς αὐτοὺς τῶν εὐλογιῶν, δῆλον ὡσεὶ φ λάττοιεν οἱ ἐξ αὐτοῦ τὰς πατρικὰς ἐντολὰς, ὡς καὶ αὐτός φησιν ἔγνων γὰρ ὅτι συντάξει Αβραὰμ τους υἱοὺς αὐτοῦ φοβεῖσθαι τὸν Θεόν. » Εἶτα κατηγορεί τῆς τῶν Χαλδαίων. ὠμότητος λέγων· Οὐ παρεκλήθης. Τοῦ γὰρ πρεσβυτέρου τὸν ζυγὸν ἐβάρυναν, καὶ παι- δία οὐκ ἠλέησαν. . Ἐγὼ γὰρ ὠργίσθην ὀλίγα, αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά. » Αλλ᾽ ἐγώ σε παρακαλέσω, ἀνοικισμόν σοι δωρούμενος κρείττονα. Θέλοντος γὰρ μόνον ὕλη πᾶσα τιμία παρίσταται, μόνον εἰ μετα- νοοῦντες ἄξιοι γένοισθε. Τούτου δὲ μὴ γενομένου καὶ τὰ τῆς ἐπαγγελίας ἀργεῖ. Τοῖς γὰρ κατὰ νόμον βιοῦ σιν αἱ ἐπαγγελίαι, οὓς Θεοῦ καλεῖ διδακτούς. Είνα GAZÁRI PROCOPII GAZÆI la::!amque fore tum demum, cum repentinam in mclius fieri mutationem contigerit; ad quam Seru- salem etiam invitat, quæ ea peccatorum vincula fregerit, quibus seipsam bonis privatam et sterilem, a Deoque separatam obstrinxerat. Ita enim et plu- res incolas, inquit, habueris, si me tibi viri in mo- rem praesse volueris, et te majorem, post capti- vitatem edecero. Gentes deinde ipsas possidebit semen tuum, quæ ut ejus instaurationem prohibe- rent, coierant. Ita enim sunt superatæ, ut ad se- plennem nstionem earum arma suffecerint. Signifi- cat rursum urbes ipsas, quæ desertæ fuerant, ab Israelitis esse reparandlas et habitandas. Noli igitur amplius, inquit, veteri te gloriæ restitutum iri du- bitare. Elues enim veteris opprobrii maculam. Talis erat et Jobi oratio, dicentis : . Etiam si nive pro- huar, et puris manibus purger, abunde me sordi- bus infecisti. Abominatus est une amictus meus 61. Confert vero ad fidem, promissionibus quod, Do- minus qui facit te, adjicit; ut eum se, a quo de nihilo in lucem productus sit, esse demonstret ; neque sibi uni Deum, sed gentibus cunctis etiam futurum. Non enim inquit, injurie tuæ recorda- bor, aut eorun more exprobrabo, qui suas uxores, cum ab illis injuriam passi sunt, ad mo dicum tempus a șe removent. Quantumvis enim in gratiam redeant, præterita tamen exprobrare non desinunt. > Ego contra, injuriæ oblivione delector : et te ad modici temporis spatium sanationis ergo a me de- puli, ut cum te poenituisset, misericordia cumula. rem. Postulat vero a sua etiam superiorum tempo- rum benignitate innotescere. Priusquam enim esse ccepisses, inquit, ego tui cum Noe misertus sum, teque per prænotionem servavi; quem ex eodem servato nasciturum esse videbam. Pro mea etiam C bonitate hominibus ab infantia sceleratis et fagi- tiosis eluvionem me non amplius esse missurum, neque montes collesque transmutaturum pollicitus sum. Ut igitur nihil tum promisi, quod non reapse præstiterim; sic et nunc me tul miserturum, sum- maque te pace fruiturum per me confidito. Neque vero ista dicit, tanquam quæ prænuntiat, exsequi necessitate cogatur. Hæc enim audientium voluntati arbitrioque relinquit. Nam et in Sodomis urbs una servata est, cum facilis ad veniam Dominus, Loti causa, eam ab ira sua eximendi occasionem ample- sus est. Abrahamo deinde generis propagationem, D et benedictionum in idem transitum pollicitus est : ea nimirum lege et conditione, ut patris illi viis insisterent, ejusque mandata custodirent: cum, ut idem sibi testis est, Abrahamum filiis suis de timendo Deo præcepta daturum non ignoraret. Postea, ut Chaldaeorum crudelitatem accusaret con- solatione caruisse adjecit. Seniores enim gravi juge opp:esserant, neque parvulorum miserti fuerant. ● Ego siquidem, ait, parumper iratus fui; at illi addiderunt ad mala"., Sed te, meliori longe Job 1x, 30, > Gen. xix, 21. * es Zachar. 1, 15. VARIE LECTIONES.

ρουσαλήμ φηγοῦσαν τῆς ἁμαρτίας τὰ δεσμὰ, οἷς ἑαυτὴν ἐγκατέδησεν στειρωθεῖσα καλῶν καὶ ἀπο στᾶσα Θεοῦ. Οὕτω γὰρ πλείους ἕξεις, φησί, τοὺς οικήτορας, λαχοῦσα προστάτην ἐμὲ δίκην ἀνδρὸς ἀντιλαμβανόμενον, καὶ μείζονα δέ σε μετὰ τὴν αἰχμα αλωσίαν ποιήσω. Εθνη δὲ κληρονομήσει τὸ σπέρμα σου τὰ συνελθόντα πρὸς τὸ κωλῦσαι τὸν ταύ- της ανοικισμόν. Οὕτω γὰρ ἡττήθησαν, ὡς καὶ τὰ ὅπλα αὐτῶν ἐπὶ ἑπτὰ ἔτη ἀρκέσαι πρὸς καῦσιν. Καὶ τὰς πόλεις φησὶ τὰς ἡρημωμένας ὑπὸ τοῦ Ἰσραήλ κατοικισθήσεσθαι. Μὴ οὖν λογίζου, φησὶν, ὡς οὐ μὴ πρὸς τὴν ἀρχαίαν δόξαν κατασταθήσῃ. Αποτρέψη γὰρ ὄνειδος τὸ ἀρχαῖον. Τοιούτοις ἐχρῆτο λόγοις Ιώδ • Κἂν γὰρ ἀπολούσωμαι χιόνι, καὶ καθάρωμαι χερσί καθαραῖς, ἱκανῶς με ἐν ῥύπη έβαψας. » Ἐβδελύξατο δὲ ἡ στολή μου. Πρὸς πίστιν δὲ τῆς ἐπαγγελίας τό, Κύριος ὁ ποιῶν σε, ὁ καὶ ἐκ τοῦ μὴ εἶναι πρὸς τὸ εἶναι σε κτίσας. Οὐκ ἔσομαι δὲ μόνου σοῦ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων. Οὐ γὰρ μνησικακήσω σοι, οὐδὲ ὀνειδίσω, ὅπερ ποιοῦσιν οἱ γυναῖκας ἁμαρτα νούσας πρὸς ὀλίγον ἀποῤῥίψαντες. Κἂν γὰρ καταλ λαγῶσιν, τὰ πρόσθεν ὀνειδίζειν ειώθασιν. Α βολή. Πρὸς ἦν εὐφροσύνην προτρέπεται καὶ τὴν Ιο Β ἴσ. ήμελλες. 11σ. δηλονότι εἰ. Ἐγὼ δὲ Θεὸς ἀμνησίκακος εἰμι. Καὶ πρὸς ὀλίγον σε θεραπείας χάριν παρέδωκα, ὡς ἂν μετανοήσασαν ἐλέους ἐμπλήσω. Αξιοῖ δὲ καὶ ἀπὸ χρόνων τῶν πρό σθεν ἐξ ἀγαθότητος γνωρίζεσθαι. Καὶ πρὶν γάρ σε γενέσθαι σὺν τῷ Νώε, φησίν, ηλέησα διασώσας σε κατά πρόγνωσιν. Ἐξ αὐτοῦ γὰρ σωθέντος ήμελλε γίνεσθαι. Ἐξ ἀγαθότητος δὲ καὶ τοῖς ἐκ νεότητος ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἐγκειμένοις ἀνθρώποις μηκέτι κατακλυ σμὸν ἐποίσειν ἐπηγγειλάμην, μηδὲ βουνούς τε καὶ ὄρη μεταστήσειν. Οὔτε τοίνυν τὰ τότε ἐψευσάμην. οὔτε τὴν νῦν περὶ τοῦ σε ἐλεήσειν ὑπόσχεσιν, καὶ πάσης ἀπολαύσειν εἰρή ης. Ταῦτα δέ φησιν, οὐχ ὡς ἔχων ἀνάγκην ἃ προλέγει ποιεῖν. Ταῦτα γὰρ ἐν τῇ τῶν ἀκουόντων ἴστησι γνώμῃ. Καὶ ἐπὶ Σοδόμων γὰρ μία πόλις ἐσώθη, τοῦ εὐαφόρμου Δεσπότου πρόφασιν λαβόντος παρὰ τοῦ Λὼτ ὑπεξελεῖν αὐτὴν τῆς ὀργῇ;. Καὶ τῷ ᾿Αβραὰμ αὔξησιν ἐπηγγείλατο γένους, και διάβασιν εἰς αὐτοὺς τῶν εὐλογιῶν, δῆλον ὡσεὶ φ λάττοιεν οἱ ἐξ αὐτοῦ τὰς πατρικὰς ἐντολὰς, ὡς καὶ αὐτός φησιν ἔγνων γὰρ ὅτι συντάξει Αβραὰμ τους υἱοὺς αὐτοῦ φοβεῖσθαι τὸν Θεόν. » Εἶτα κατηγορεί τῆς τῶν Χαλδαίων. ὠμότητος λέγων· Οὐ παρεκλήθης. Τοῦ γὰρ πρεσβυτέρου τὸν ζυγὸν ἐβάρυναν, καὶ παι- δία οὐκ ἠλέησαν. . Ἐγὼ γὰρ ὠργίσθην ὀλίγα, αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά. » Αλλ᾽ ἐγώ σε παρακαλέσω, ἀνοικισμόν σοι δωρούμενος κρείττονα. Θέλοντος γὰρ μόνον ὕλη πᾶσα τιμία παρίσταται, μόνον εἰ μετα- νοοῦντες ἄξιοι γένοισθε. Τούτου δὲ μὴ γενομένου καὶ τὰ τῆς ἐπαγγελίας ἀργεῖ. Τοῖς γὰρ κατὰ νόμον βιοῦ σιν αἱ ἐπαγγελίαι, οὓς Θεοῦ καλεῖ διδακτούς. Είνα GAZÁRI PROCOPII GAZÆI la::!amque fore tum demum, cum repentinam in mclius fieri mutationem contigerit; ad quam Seru- salem etiam invitat, quæ ea peccatorum vincula fregerit, quibus seipsam bonis privatam et sterilem, a Deoque separatam obstrinxerat. Ita enim et plu- res incolas, inquit, habueris, si me tibi viri in mo- rem praesse volueris, et te majorem, post capti- vitatem edecero. Gentes deinde ipsas possidebit semen tuum, quæ ut ejus instaurationem prohibe- rent, coierant. Ita enim sunt superatæ, ut ad se- plennem nstionem earum arma suffecerint. Signifi- cat rursum urbes ipsas, quæ desertæ fuerant, ab Israelitis esse reparandlas et habitandas. Noli igitur amplius, inquit, veteri te gloriæ restitutum iri du- bitare. Elues enim veteris opprobrii maculam. Talis erat et Jobi oratio, dicentis : . Etiam si nive pro- huar, et puris manibus purger, abunde me sordi- bus infecisti. Abominatus est une amictus meus 61. Confert vero ad fidem, promissionibus quod, Do- minus qui facit te, adjicit; ut eum se, a quo de nihilo in lucem productus sit, esse demonstret ; neque sibi uni Deum, sed gentibus cunctis etiam futurum. Non enim inquit, injurie tuæ recorda- bor, aut eorun more exprobrabo, qui suas uxores, cum ab illis injuriam passi sunt, ad mo dicum tempus a șe removent. Quantumvis enim in gratiam redeant, præterita tamen exprobrare non desinunt. > Ego contra, injuriæ oblivione delector : et te ad modici temporis spatium sanationis ergo a me de- puli, ut cum te poenituisset, misericordia cumula. rem. Postulat vero a sua etiam superiorum tempo- rum benignitate innotescere. Priusquam enim esse ccepisses, inquit, ego tui cum Noe misertus sum, teque per prænotionem servavi; quem ex eodem servato nasciturum esse videbam. Pro mea etiam C bonitate hominibus ab infantia sceleratis et fagi- tiosis eluvionem me non amplius esse missurum, neque montes collesque transmutaturum pollicitus sum. Ut igitur nihil tum promisi, quod non reapse præstiterim; sic et nunc me tul miserturum, sum- maque te pace fruiturum per me confidito. Neque vero ista dicit, tanquam quæ prænuntiat, exsequi necessitate cogatur. Hæc enim audientium voluntati arbitrioque relinquit. Nam et in Sodomis urbs una servata est, cum facilis ad veniam Dominus, Loti causa, eam ab ira sua eximendi occasionem ample- sus est. Abrahamo deinde generis propagationem, D et benedictionum in idem transitum pollicitus est : ea nimirum lege et conditione, ut patris illi viis insisterent, ejusque mandata custodirent: cum, ut idem sibi testis est, Abrahamum filiis suis de timendo Deo præcepta daturum non ignoraret. Postea, ut Chaldaeorum crudelitatem accusaret con- solatione caruisse adjecit. Seniores enim gravi juge opp:esserant, neque parvulorum miserti fuerant. ● Ego siquidem, ait, parumper iratus fui; at illi addiderunt ad mala"., Sed te, meliori longe Job 1x, 30, > Gen. xix, 21. * es Zachar. 1, 15. VARIE LECTIONES.

παιδεύει μὴ τείχεσιν ἁπλῶς καὶ τοῖς φυλάττειν δο- & κοῦσι πόλιν θαῤῥεῖν, = δικαιοσύνῃ. Τοῦτο γὰρ τὸν ἐν δικαιοσύνῃ οἰκοδομηθήσῃ. Ταύτην γὰρ ἀσκούντων καὶ τὰ ὑψηλὰ τῆς Ιεριχούς ἀκονιτὶ καθῄρητο τείχη. Ταύτην οὖν ἀσκῶν οὐ μὴ φοβηθήσῃ· μᾶλλον δὲ ἀκαταγώνιστος ἔσῃ, ὡς καὶ τὰ κύκλῳ πολεμοῦντά σε γένη παροικήσειν ὑμῖν, καὶ ὑφ᾽ ὑμῶν βοηθεῖσθαι, τῆς ἐμῆς ῥοπῆς παρούσης ὑμῖν. Τὸ ἀκάματον δὲ τῆς ἑαυτοῦ φύσεως, καὶ τὸ ἀπ' ἐξουσίας ἅπερ ἂν ἐθέλο: ποιεῖν ἐξ ἀναιρέσεως τῶν χαλκευτικών παρίστησι μόχθων. Κτίζω δε, φη- σὶν, οὐ σκοπῶν ἀπολέσαι τὸ παραχθέν. Οὐ γὰρ ἵνα σχοίην οὓς τιμωρήσομαι, τοὺς ἀνθρώπους ἐποίησα, ἐξ ἀγαθότητος δὲ κτίζων, μετ' αὐτῆς καὶ διοικώ. Εχθρῶν δέ σοι, φησὶν, ἐπιόντων πᾶν σκεῦος ἀργή σει πολεμικόν· ὡς γὰρ Ἰουδαῖοι πάντα δίκαιον ἐμί- σουν, δύσχρηστον καλοῦντες αὐτόν· οὕτως οἱ κύκλῳ τῆς Ἰουδαίας θεοσεβοῦντα τὸν λαὸν ἀπεστρέφοντο, δυσχεραίνοντες ἐφ᾽ οἷς Θεοῦ ῥοπὴν ἑώρων παροῦσαν αὐτοῖς. Λοιπὸν δείκνυσιν ὁ προφήτης ὡς οὐκ ἄψυχον σκεῦος διακονεῖ τῷ Θεῷ, ἀλλ' ὡς καὶ αὐτὸς παρ- ακολούθησιν ἔχων τῶν πραττομένων, ἢ ἐπιτιμῇ ἁμαρ- τάνουσι λέγων· «Οὐαὶ ἔθνος ἁμαρτωλόν, ἢ ἀμελοῦντας διανίστησιν, ὥσπερ καὶ νῦν, Οὐκ ἔσται σοι, φησὶν, ἀνόνητον τὸ πιστεύειν Θεῷ, ἀλλ᾽ ἕξεις ἐλπίδας κλη ρονόμος γενέσθαι Θεοῦ. Ὃς καὶ αὐτεξούσιον δει- κνὺς τὴν ἀρετὴν, φησίν· "Εσεσθέ μοι δίκαιοι. ΚΕΦΑΛ. ΝΕ. α' ιγ'. Οι διψώντες, πορεύεσθε ἐν ὕδωρ, καὶ ὅσοι μὴ ἔχετε ἀργύριον, βαδίσαντες ἀγοράσατε, καὶ πίετε ἄνευ αργυρίου καὶ τιμῆς, οἶνον καὶ στέαρ. Ἵνα τί τιμᾶσθε ἀργυρίου καὶ τὸν μόχθον ὑμῶν οὐκ εἰς πλησμονήν ; Ακούσατέ μου, καὶ φάγεσθε ἀγαθὰ, καὶ ἐντρυφήσει ἐν ἀγαθοῖς ἡ ψυχὴ ὑμῶν, κ. τ. λ. Ὁ Χριστὸς πᾶσιν ἐκήρυττεν· . Εἴ τις διψᾷ, ἐρω γέσθω πρός με, ποταμοὺς ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύ- σειν εἰπών, δι' ὧν ἐδήλου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ πρὸς τὴν Σαμαρείτιν δέφησιν· « Ος δ' ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. » Περὶ αὐ- τοῦ δὲ τοῦ Χριστοῦ Δαβίδ ἔλεγε· . Καὶ τὸν χειμάρ βουν τῆς τρυφῆς σου ποτιεῖς αὐτοὺς, ὅτι παρὰ σοὶ πηγή ζωής. » Καὶ πάλιν· ο Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμή- ματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. Αὐτὸς δὲ ἔλεγεν ἐν προφήταις Χριστός· « Ἰδοὺ ἐγὼ ἐκκλίνω ἐπ' αὐτοὺς ὡς ποταμό; εἰρήνης· ο φησὶ δὲ καὶ Ζα- χαρίας », ότι « Πηγὴ ἐκ τοῦ οἴκου Κυρίου ἐξελεύ σεται, καὶ ποτιεῖ τὸν χειμάρρουν τῶν σχοινίων. » ἴσ. ἀλλὰ καὶ τῇ. " γρ. Ιώηλ. COMMENTARII IN ISAIAM. concessa instauratione, consolabor. Me enim vo lente solum, quævis in promptu est pretiosa mate- ria, si per pœnitentiam digni Gatis. Quod si istud desit, otiosam et vanam esse promissionem certum est. Ad eos enim, qui degunt ex legis præscripto, spectant promissiones; quo Dei discipulos hoc loco nominat. Docet præterera non mmnibus tantum et custodibus, sed justitia etiam llam esse civitatem. B c Josue vi, seqq. • Joel ti, 18. LXVI, 12. Hoc enim innuit, cum in justitia adificaberis, adjecit. Hanc enim qui colunt ; vel alta Jerichontis moenia nullo negotio dejecerint *. Itaque non est quod timeas, si eam amplecteris. Iuno vero ita invicta futura es, ut qui te undique adoriebantur populi, tua jam vicinia, tuoque auxilio, cum neus tibi favor accesserit, sibi felices videantur. Eo autem indefessas naturæ suæ vires et potestatemi significat, quod se nullo labore, quæcunque volue- rit, contra crariorum morem, effecturum dicit. Adjungit etiam non co se fine, ut perdat quod edi- dit, creure. Neque enim se, ut haberet quos ulcisce- retur, homines fecisse; sed qua bonitate creavit, cadem et illos gubernare. Hostibus porro ingruen- tibus, ait, omne vas hostile cessabit. Ut enim ju- stum quemlibet oderant Judæi, inutilemque vocita-· bant, sic et vicini undique pium Judzorum pop- lum ideo aversabantur, quod eidem Deum adesse videbant. Deinceps se propheta, non tanquam vus aliquod inanime, Deo subservire, sed eorum eliam, quæ geruntur notitiam habere indicat; dum, aut peccatoribus succenset: cum genti peccatrici im- precatur aut supinos et negligentes excitat; ut hoc loco, cum ei, si Deo credat, non futurum in- utile, sed spem divinæ hæreditatis adeundæ habitu- rum asserit: cum denique libera: potestatis esse virtutemu demonstrans, justos sibi fore affirmat. - CAP. LV. VERS. 1-13. Qui sititis, ite ad aquam, et quotquot non habetis argentum, euntes emite, et bi- bite absque argento et pretio vinum et adipem. Quare expenditis argentum non in panibus, et laborem ve- strum non in saturitate? Audite me et comedite bona, el deliciabitur in bonis anima testra, etc. Omnes invitabat Christus, cum diceret : ‹ Si quis sitit, veniat ad me; flumina de ventro ejus fluent ; › quibus verbis Spiritum sanctum D significavit. Est deinde et Samaritidem allocutus bis vei bis : : Qui biberit aquam, quam ego dabo, flumina de ventre ejus fluent aquæ viventis 88. ) De Christo autem ipso in hæc verba locutus est David : ‹ Et torrente deliciarum tuarum potabis eus, quoniam apud te fons est vile . . Itemque : Fluminis impetus lætificant civitatem Dei ". Et de se in prophetis Christus: ‹ Ecce ego inclino in eos, tanquam fluvius pacis ". » Et Joel etiam : Fons de domo Domini egredietur, et potabit tor- rentew juncorum ".› Ad hæc igitur et hoc loco st Joan. vg, 33. ** Joan. iv, 13, 14. " Psal. xxxv, 9, 10. ” Psal. xLv, 5. • VARIE LECTIONES. 152.

παιδεύει μὴ τείχεσιν ἁπλῶς καὶ τοῖς φυλάττειν δο- & κοῦσι πόλιν θαῤῥεῖν, = δικαιοσύνῃ. Τοῦτο γὰρ τὸν ἐν δικαιοσύνῃ οἰκοδομηθήσῃ. Ταύτην γὰρ ἀσκούντων καὶ τὰ ὑψηλὰ τῆς Ιεριχούς ἀκονιτὶ καθῄρητο τείχη. Ταύτην οὖν ἀσκῶν οὐ μὴ φοβηθήσῃ· μᾶλλον δὲ ἀκαταγώνιστος ἔσῃ, ὡς καὶ τὰ κύκλῳ πολεμοῦντά σε γένη παροικήσειν ὑμῖν, καὶ ὑφ᾽ ὑμῶν βοηθεῖσθαι, τῆς ἐμῆς ῥοπῆς παρούσης ὑμῖν. Τὸ ἀκάματον δὲ τῆς ἑαυτοῦ φύσεως, καὶ τὸ ἀπ' ἐξουσίας ἅπερ ἂν ἐθέλο: ποιεῖν ἐξ ἀναιρέσεως τῶν χαλκευτικών παρίστησι μόχθων. Κτίζω δε, φη- σὶν, οὐ σκοπῶν ἀπολέσαι τὸ παραχθέν. Οὐ γὰρ ἵνα σχοίην οὓς τιμωρήσομαι, τοὺς ἀνθρώπους ἐποίησα, ἐξ ἀγαθότητος δὲ κτίζων, μετ' αὐτῆς καὶ διοικώ. Εχθρῶν δέ σοι, φησὶν, ἐπιόντων πᾶν σκεῦος ἀργή σει πολεμικόν· ὡς γὰρ Ἰουδαῖοι πάντα δίκαιον ἐμί- σουν, δύσχρηστον καλοῦντες αὐτόν· οὕτως οἱ κύκλῳ τῆς Ἰουδαίας θεοσεβοῦντα τὸν λαὸν ἀπεστρέφοντο, δυσχεραίνοντες ἐφ᾽ οἷς Θεοῦ ῥοπὴν ἑώρων παροῦσαν αὐτοῖς. Λοιπὸν δείκνυσιν ὁ προφήτης ὡς οὐκ ἄψυχον σκεῦος διακονεῖ τῷ Θεῷ, ἀλλ' ὡς καὶ αὐτὸς παρ- ακολούθησιν ἔχων τῶν πραττομένων, ἢ ἐπιτιμῇ ἁμαρ- τάνουσι λέγων· «Οὐαὶ ἔθνος ἁμαρτωλόν, ἢ ἀμελοῦντας διανίστησιν, ὥσπερ καὶ νῦν, Οὐκ ἔσται σοι, φησὶν, ἀνόνητον τὸ πιστεύειν Θεῷ, ἀλλ᾽ ἕξεις ἐλπίδας κλη ρονόμος γενέσθαι Θεοῦ. Ὃς καὶ αὐτεξούσιον δει- κνὺς τὴν ἀρετὴν, φησίν· "Εσεσθέ μοι δίκαιοι. ΚΕΦΑΛ. ΝΕ. α' ιγ'. Οι διψώντες, πορεύεσθε ἐν ὕδωρ, καὶ ὅσοι μὴ ἔχετε ἀργύριον, βαδίσαντες ἀγοράσατε, καὶ πίετε ἄνευ αργυρίου καὶ τιμῆς, οἶνον καὶ στέαρ. Ἵνα τί τιμᾶσθε ἀργυρίου καὶ τὸν μόχθον ὑμῶν οὐκ εἰς πλησμονήν ; Ακούσατέ μου, καὶ φάγεσθε ἀγαθὰ, καὶ ἐντρυφήσει ἐν ἀγαθοῖς ἡ ψυχὴ ὑμῶν, κ. τ. λ. Ὁ Χριστὸς πᾶσιν ἐκήρυττεν· . Εἴ τις διψᾷ, ἐρω γέσθω πρός με, ποταμοὺς ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύ- σειν εἰπών, δι' ὧν ἐδήλου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ πρὸς τὴν Σαμαρείτιν δέφησιν· « Ος δ' ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. » Περὶ αὐ- τοῦ δὲ τοῦ Χριστοῦ Δαβίδ ἔλεγε· . Καὶ τὸν χειμάρ βουν τῆς τρυφῆς σου ποτιεῖς αὐτοὺς, ὅτι παρὰ σοὶ πηγή ζωής. » Καὶ πάλιν· ο Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμή- ματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. Αὐτὸς δὲ ἔλεγεν ἐν προφήταις Χριστός· « Ἰδοὺ ἐγὼ ἐκκλίνω ἐπ' αὐτοὺς ὡς ποταμό; εἰρήνης· ο φησὶ δὲ καὶ Ζα- χαρίας », ότι « Πηγὴ ἐκ τοῦ οἴκου Κυρίου ἐξελεύ σεται, καὶ ποτιεῖ τὸν χειμάρρουν τῶν σχοινίων. » ἴσ. ἀλλὰ καὶ τῇ. " γρ. Ιώηλ. COMMENTARII IN ISAIAM. concessa instauratione, consolabor. Me enim vo lente solum, quævis in promptu est pretiosa mate- ria, si per pœnitentiam digni Gatis. Quod si istud desit, otiosam et vanam esse promissionem certum est. Ad eos enim, qui degunt ex legis præscripto, spectant promissiones; quo Dei discipulos hoc loco nominat. Docet præterera non mmnibus tantum et custodibus, sed justitia etiam llam esse civitatem. B c Josue vi, seqq. • Joel ti, 18. LXVI, 12. Hoc enim innuit, cum in justitia adificaberis, adjecit. Hanc enim qui colunt ; vel alta Jerichontis moenia nullo negotio dejecerint *. Itaque non est quod timeas, si eam amplecteris. Iuno vero ita invicta futura es, ut qui te undique adoriebantur populi, tua jam vicinia, tuoque auxilio, cum neus tibi favor accesserit, sibi felices videantur. Eo autem indefessas naturæ suæ vires et potestatemi significat, quod se nullo labore, quæcunque volue- rit, contra crariorum morem, effecturum dicit. Adjungit etiam non co se fine, ut perdat quod edi- dit, creure. Neque enim se, ut haberet quos ulcisce- retur, homines fecisse; sed qua bonitate creavit, cadem et illos gubernare. Hostibus porro ingruen- tibus, ait, omne vas hostile cessabit. Ut enim ju- stum quemlibet oderant Judæi, inutilemque vocita-· bant, sic et vicini undique pium Judzorum pop- lum ideo aversabantur, quod eidem Deum adesse videbant. Deinceps se propheta, non tanquam vus aliquod inanime, Deo subservire, sed eorum eliam, quæ geruntur notitiam habere indicat; dum, aut peccatoribus succenset: cum genti peccatrici im- precatur aut supinos et negligentes excitat; ut hoc loco, cum ei, si Deo credat, non futurum in- utile, sed spem divinæ hæreditatis adeundæ habitu- rum asserit: cum denique libera: potestatis esse virtutemu demonstrans, justos sibi fore affirmat. - CAP. LV. VERS. 1-13. Qui sititis, ite ad aquam, et quotquot non habetis argentum, euntes emite, et bi- bite absque argento et pretio vinum et adipem. Quare expenditis argentum non in panibus, et laborem ve- strum non in saturitate? Audite me et comedite bona, el deliciabitur in bonis anima testra, etc. Omnes invitabat Christus, cum diceret : ‹ Si quis sitit, veniat ad me; flumina de ventro ejus fluent ; › quibus verbis Spiritum sanctum D significavit. Est deinde et Samaritidem allocutus bis vei bis : : Qui biberit aquam, quam ego dabo, flumina de ventre ejus fluent aquæ viventis 88. ) De Christo autem ipso in hæc verba locutus est David : ‹ Et torrente deliciarum tuarum potabis eus, quoniam apud te fons est vile . . Itemque : Fluminis impetus lætificant civitatem Dei ". Et de se in prophetis Christus: ‹ Ecce ego inclino in eos, tanquam fluvius pacis ". » Et Joel etiam : Fons de domo Domini egredietur, et potabit tor- rentew juncorum ".› Ad hæc igitur et hoc loco st Joan. vg, 33. ** Joan. iv, 13, 14. " Psal. xxxv, 9, 10. ” Psal. xLv, 5. • VARIE LECTIONES. 152.

Α Πρὸς ἃ νῦν καὶ ὁ προφήτης παρακαλεί, προίκα πάτε Β λέγων προκεῖσθαι τὴν δωρεάν. Ακύλας δὲ καὶ Σύμ μαχος, "Ανευ ἀλλάγματος οἶνον καὶ γάλα, φασίν, ὡς εἶναι ταῦτα πρὸς τῷ ὕδατι. Ἀντὶ γὰρ τοῦ στέαρ, γάλα φασί. Δηλοῖ δὲ τὸ μὲν ὕδωρ, τὸ εὐαγγελικτική- ρυγμα. Οἶνος δὲ καὶ γάλα τὰ μυστικὰ τῆς ἀναγεν νήσεως σύμβολα. Οἱ γὰρ ἐξ ὕδατος καὶ πνεύματος ἀναγεννώμενοι, ὡς ἀρτιγέννητα βρέφη τῷ λογικῷ τρέφονται γάλακτι, οἶνόν τε πίνουσι, περὶ οὗ φησι· • Τοῦτό μου ἐστι τὸ αἷμα τὸ ὑπὲρ ὑμῶν ἐκχυνόμε νῦν. » Καὶ πάλαι δὲ τοῖς φωτιζομένοις γάλα μετά τοῦ σώματος προσεφέρετο καὶ τοῦ αἵματος. Καὶ ἐν τισι δέ φασιν Ἐκκλησίαις τὸ ἔθος ἔτι φυλάττεσθαι. Τοῦτο καὶ Μωσῆς ἠνίττετο λέγων Χαροποι οἱ ὀφθαλ μοὶ αὐτοῦ ἀπὸ οἴνου. Καὶ λευκοὶ οἱ ὁδόντες αὐτοῦ εἰ ο γάλα. » Τὸ δὲ στέαρ, τὸ λιπαρὸν καὶ τρόφιμον τῆς ἐν Χριστῷ τροφῆς αἰνίττεται, τὸ σῶμα δηλοῦν τοῦ Χριστοῦ, σάρκα μὲν λεγόμενον ἐν Εὐαγγελίοις, ἐνταῦθα δὲ στέαρ· ὥσπερ ἐκεῖ μὲν αἷμα, νῦν δὲ οἶνος. Τὸ μὲν γὰρ στέαρ καὶ ἡ σὰρξ τὴν ἔνσαρκον οἰκονομίαν δηλοί. Οἶνος δὲ καὶ αἷμα, τὸ τοῦ πάθους μυστήριον, ἃ τοῖς διψῶσι σωτηρίας δώσειν ἀμισθε ἐπαγγέλλεται καὶ τοῖς μαθηταῖς εἰπών· « Δωρεάν ἐλά βετε, δωρεὰν δέτε. Πῶς δὲ λέγει, Αγοράσατε, καὶ πάλιν, "Ανευ τιμῆς; ἐπειδὴ πίστεως, οὐκ ἀργυρίου πιπράσκεται. Οθεν είρη ται· Ινατί τιμᾶσθε ἀργυρίου; Διὰ τί δὲ μὴ περὶ τρο φίμους λόγους τὸν χρόνον καταναλίσκετε, μάτην μου χθοῦντες περὶ τὰ ἔξω μαθήματα, Ροὐκ ἀργυρίου ταῦτα ὠνούμενοι, ἅπερ ἐν κάλλει λέξεως, ἀληθείας κενὰ καὶ νοητῆς ἐστι τροφῆς ; Διὸ Σύμμαχος ἔφησε· Διίστατε ἀργύριον, οὐχ ὑπὲρ αὐτῶν 4, καὶ τοὺς κόπους ὑμῶν, οὐχ ὑπὲρ πλησμονῆς. ᾿Αρμόσει δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ὠνουμένων τὴν τῶν Ἰουδαϊκῶν ἀναγνωσμάτων παράδοσιν. Ψιλὴν γὰρ τὴν λέξιν ἐμάνθανον. Παρὰ δὲ τοῖς ἔξω σοφοῖς, καθάπερ ἐν χρυσῷ σκεύει, τὸ ψεῦ δος, βορβόρου δίκην, ἐκρύπτετο. Ἡμεῖς γὰρ ἐν ὀστρα- κίνοις σκεύεσι τὸν Χριστοῦ κεκτήμεθα θησαυρόν. Διὸ καὶ Παυλός φησι· . Που σοφός; που γραμματεύς; που συζητητὴς τοῦ αἰῶνος τούτου ; οὐχὶ ἐμώρανεν ὁ Θεὸς τὴν σοφίαν τοῦ κόσμου τούτου; • Καὶ πάλιν· • Ἐπειδὴ γὰρ ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔγνω ὁ κόσμος διὰ τῆς σοφίας τὸν Θεὸν, ηὐδόκησεν ὁ Θεὸς διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματος σῶσαι τοὺς πιστεύον- ἁγίας Γραφῆς. Ταῦτα τοίνυν ἀφέντες φάγετε τὰ τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος ἀγαθὰ, καὶ τρυφήσετε, φησίν, ἀληθείᾳ τρεφόμενοι, γινώσκοντές τε Θεὸν, καὶ βιοῦντες κατ' ἀρετὴν, μισθὸν εὐπειθείας ταῦτα λα βόντες καὶ συνετῆς ἀκροάσεως. Ὅθεν ἐξέδωκαν οι λοιποί· 'Ακούσατε ἀκούοντες. Ὡς μὴ σωματικῶν δὲ ὄντων τῶν ἀγαθῶν, τὸ ε ταῖς ψυχαῖς, ὑμῶν εἰκό τως προσέθηκε. τας, μωρίαν εἰπὼν, τὸ τῆς λέξεως εὐτελὲς τῆς χρ. 4. Ρ γρ. καί. 4γρ. ἄρτων. " γρ. ἡ ψυχή. PROCOPII GAZÆI ' adhortatur propheta, donum gratis omnibus pro- poni asserens. Verum sine commutatione vinum et lac reddiderunt Aquilas et Symmachus, ut ad aquam ista responderent. Pro adipe enim lac dixerunt. Significatur porro aqua nomine Evangelii promul. gatio : ut vini et lactis, mystica regeneratio. Qui enim aqua et Spiritu sancto regenerantur, verbi rationali lacte, tanquam recenter nati infantes nu- triuntur "s, vinumque illud bibunt, de quo dicitur : ‹llic est sanguis meus qui pro vobis effunditur ”. Et vero quibus olim dabatur baptismus, iisdem lac etiam cum corpore et sanguine tribuebatur; quod de more in Ecclesiis quibusdam adhuc observatur. Idipsum et Moses adumbravit, cum gratiosos ejus a vino oculos, cum dentes lacte albiores esse dixit". Significat autem per adipem, pinguem illam et almam in Christo cibi facultatem; id est Christi corpus, quod in Evangeliis caro ; hic autem adeps nuncupatur, ut et ibi quidem corpus, hic autem vinum. Adeps enim et caro incarnationis œcono- miam significant : vinum autem et sanguis, passio. nis mysterium ; quæ se illis, qui salutem sitiunt, gratis prabiturum pollicetur : sicut et discipulis, quod gratis accepissent gratis dare imperavit **. Qui autem emere cum jussisset, etiam sine pretio mox adjicit? Quia fide, non argento venditur, idcoque quare pecunia emerent quæsivit. Quamob- rem vero, ait, non in ea studia tempus impen- ditis, quibus est nutriendi facultas, sed in externis disciplinis frustra laborantes, ea vobis argento emitis, quæ sub ipsa dictionis venustate nibil quod verum sit, et menlem uutriat, complectuntur? Hinc igitur illa Symmachi, quæ sequitur, interpre- tatio : Impenditis pecuniam vestram, non in panes ; et labores vestros, non in saturitatem. Conveniet vero et iis etiam, qui Judaicarum scholarum tra- ditiones emebant. Nudas enim voces tantum edi- scebant. Apud externæ deinde sapientiæ magistros, mendacium ipsum luti instar, aureo tanquam in vase reconditur; cum nos Christi thesaurum in vasis fictilibus habeamus "; ideoque et Paulus ait: • Ubi sapiens ? ubi scriba ? ubi inquisitor hujus sarculi ? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi *8?, Et rursum : « Quoniam in sapientia : C Dei non agnovit mundus per sapientiam Deum, D placuit Deo per stultitiam prædicationis salvos facere credentes "; » ubi stultitiae nomine, dictio- nis in Scriptura sacra humilitatem significavit. Ist's igitur omissis, evangelice promulgationis bona comedite, ut deliciemini, inquit, veritate enu- triti, Deumque agnoscentes, et secundum virtutem degentes talibus incredulitatis prudentisque auscul- tationis mercedem acceptis. Quo fit ut auditè au- dientes, cæteros interpretari videamus. Deinde ne corporis bona esse putaremus, anima vestra ad- didit. ] Petr. 11, 2. * Matth. xxvΙ, 28. or ibid. 21. "Gen. xlix, 12. ss Matth. x, 8. II Cor. iv, 7. Cor. 1, 20. n VARIE LECTIONES.

Α Πρὸς ἃ νῦν καὶ ὁ προφήτης παρακαλεί, προίκα πάτε Β λέγων προκεῖσθαι τὴν δωρεάν. Ακύλας δὲ καὶ Σύμ μαχος, "Ανευ ἀλλάγματος οἶνον καὶ γάλα, φασίν, ὡς εἶναι ταῦτα πρὸς τῷ ὕδατι. Ἀντὶ γὰρ τοῦ στέαρ, γάλα φασί. Δηλοῖ δὲ τὸ μὲν ὕδωρ, τὸ εὐαγγελικτική- ρυγμα. Οἶνος δὲ καὶ γάλα τὰ μυστικὰ τῆς ἀναγεν νήσεως σύμβολα. Οἱ γὰρ ἐξ ὕδατος καὶ πνεύματος ἀναγεννώμενοι, ὡς ἀρτιγέννητα βρέφη τῷ λογικῷ τρέφονται γάλακτι, οἶνόν τε πίνουσι, περὶ οὗ φησι· • Τοῦτό μου ἐστι τὸ αἷμα τὸ ὑπὲρ ὑμῶν ἐκχυνόμε νῦν. » Καὶ πάλαι δὲ τοῖς φωτιζομένοις γάλα μετά τοῦ σώματος προσεφέρετο καὶ τοῦ αἵματος. Καὶ ἐν τισι δέ φασιν Ἐκκλησίαις τὸ ἔθος ἔτι φυλάττεσθαι. Τοῦτο καὶ Μωσῆς ἠνίττετο λέγων Χαροποι οἱ ὀφθαλ μοὶ αὐτοῦ ἀπὸ οἴνου. Καὶ λευκοὶ οἱ ὁδόντες αὐτοῦ εἰ ο γάλα. » Τὸ δὲ στέαρ, τὸ λιπαρὸν καὶ τρόφιμον τῆς ἐν Χριστῷ τροφῆς αἰνίττεται, τὸ σῶμα δηλοῦν τοῦ Χριστοῦ, σάρκα μὲν λεγόμενον ἐν Εὐαγγελίοις, ἐνταῦθα δὲ στέαρ· ὥσπερ ἐκεῖ μὲν αἷμα, νῦν δὲ οἶνος. Τὸ μὲν γὰρ στέαρ καὶ ἡ σὰρξ τὴν ἔνσαρκον οἰκονομίαν δηλοί. Οἶνος δὲ καὶ αἷμα, τὸ τοῦ πάθους μυστήριον, ἃ τοῖς διψῶσι σωτηρίας δώσειν ἀμισθε ἐπαγγέλλεται καὶ τοῖς μαθηταῖς εἰπών· « Δωρεάν ἐλά βετε, δωρεὰν δέτε. Πῶς δὲ λέγει, Αγοράσατε, καὶ πάλιν, "Ανευ τιμῆς; ἐπειδὴ πίστεως, οὐκ ἀργυρίου πιπράσκεται. Οθεν είρη ται· Ινατί τιμᾶσθε ἀργυρίου; Διὰ τί δὲ μὴ περὶ τρο φίμους λόγους τὸν χρόνον καταναλίσκετε, μάτην μου χθοῦντες περὶ τὰ ἔξω μαθήματα, Ροὐκ ἀργυρίου ταῦτα ὠνούμενοι, ἅπερ ἐν κάλλει λέξεως, ἀληθείας κενὰ καὶ νοητῆς ἐστι τροφῆς ; Διὸ Σύμμαχος ἔφησε· Διίστατε ἀργύριον, οὐχ ὑπὲρ αὐτῶν 4, καὶ τοὺς κόπους ὑμῶν, οὐχ ὑπὲρ πλησμονῆς. ᾿Αρμόσει δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ὠνουμένων τὴν τῶν Ἰουδαϊκῶν ἀναγνωσμάτων παράδοσιν. Ψιλὴν γὰρ τὴν λέξιν ἐμάνθανον. Παρὰ δὲ τοῖς ἔξω σοφοῖς, καθάπερ ἐν χρυσῷ σκεύει, τὸ ψεῦ δος, βορβόρου δίκην, ἐκρύπτετο. Ἡμεῖς γὰρ ἐν ὀστρα- κίνοις σκεύεσι τὸν Χριστοῦ κεκτήμεθα θησαυρόν. Διὸ καὶ Παυλός φησι· . Που σοφός; που γραμματεύς; που συζητητὴς τοῦ αἰῶνος τούτου ; οὐχὶ ἐμώρανεν ὁ Θεὸς τὴν σοφίαν τοῦ κόσμου τούτου; • Καὶ πάλιν· • Ἐπειδὴ γὰρ ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔγνω ὁ κόσμος διὰ τῆς σοφίας τὸν Θεὸν, ηὐδόκησεν ὁ Θεὸς διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματος σῶσαι τοὺς πιστεύον- ἁγίας Γραφῆς. Ταῦτα τοίνυν ἀφέντες φάγετε τὰ τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος ἀγαθὰ, καὶ τρυφήσετε, φησίν, ἀληθείᾳ τρεφόμενοι, γινώσκοντές τε Θεὸν, καὶ βιοῦντες κατ' ἀρετὴν, μισθὸν εὐπειθείας ταῦτα λα βόντες καὶ συνετῆς ἀκροάσεως. Ὅθεν ἐξέδωκαν οι λοιποί· 'Ακούσατε ἀκούοντες. Ὡς μὴ σωματικῶν δὲ ὄντων τῶν ἀγαθῶν, τὸ ε ταῖς ψυχαῖς, ὑμῶν εἰκό τως προσέθηκε. τας, μωρίαν εἰπὼν, τὸ τῆς λέξεως εὐτελὲς τῆς χρ. 4. Ρ γρ. καί. 4γρ. ἄρτων. " γρ. ἡ ψυχή. PROCOPII GAZÆI ' adhortatur propheta, donum gratis omnibus pro- poni asserens. Verum sine commutatione vinum et lac reddiderunt Aquilas et Symmachus, ut ad aquam ista responderent. Pro adipe enim lac dixerunt. Significatur porro aqua nomine Evangelii promul. gatio : ut vini et lactis, mystica regeneratio. Qui enim aqua et Spiritu sancto regenerantur, verbi rationali lacte, tanquam recenter nati infantes nu- triuntur "s, vinumque illud bibunt, de quo dicitur : ‹llic est sanguis meus qui pro vobis effunditur ”. Et vero quibus olim dabatur baptismus, iisdem lac etiam cum corpore et sanguine tribuebatur; quod de more in Ecclesiis quibusdam adhuc observatur. Idipsum et Moses adumbravit, cum gratiosos ejus a vino oculos, cum dentes lacte albiores esse dixit". Significat autem per adipem, pinguem illam et almam in Christo cibi facultatem; id est Christi corpus, quod in Evangeliis caro ; hic autem adeps nuncupatur, ut et ibi quidem corpus, hic autem vinum. Adeps enim et caro incarnationis œcono- miam significant : vinum autem et sanguis, passio. nis mysterium ; quæ se illis, qui salutem sitiunt, gratis prabiturum pollicetur : sicut et discipulis, quod gratis accepissent gratis dare imperavit **. Qui autem emere cum jussisset, etiam sine pretio mox adjicit? Quia fide, non argento venditur, idcoque quare pecunia emerent quæsivit. Quamob- rem vero, ait, non in ea studia tempus impen- ditis, quibus est nutriendi facultas, sed in externis disciplinis frustra laborantes, ea vobis argento emitis, quæ sub ipsa dictionis venustate nibil quod verum sit, et menlem uutriat, complectuntur? Hinc igitur illa Symmachi, quæ sequitur, interpre- tatio : Impenditis pecuniam vestram, non in panes ; et labores vestros, non in saturitatem. Conveniet vero et iis etiam, qui Judaicarum scholarum tra- ditiones emebant. Nudas enim voces tantum edi- scebant. Apud externæ deinde sapientiæ magistros, mendacium ipsum luti instar, aureo tanquam in vase reconditur; cum nos Christi thesaurum in vasis fictilibus habeamus "; ideoque et Paulus ait: • Ubi sapiens ? ubi scriba ? ubi inquisitor hujus sarculi ? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi *8?, Et rursum : « Quoniam in sapientia : C Dei non agnovit mundus per sapientiam Deum, D placuit Deo per stultitiam prædicationis salvos facere credentes "; » ubi stultitiae nomine, dictio- nis in Scriptura sacra humilitatem significavit. Ist's igitur omissis, evangelice promulgationis bona comedite, ut deliciemini, inquit, veritate enu- triti, Deumque agnoscentes, et secundum virtutem degentes talibus incredulitatis prudentisque auscul- tationis mercedem acceptis. Quo fit ut auditè au- dientes, cæteros interpretari videamus. Deinde ne corporis bona esse putaremus, anima vestra ad- didit. ] Petr. 11, 2. * Matth. xxvΙ, 28. or ibid. 21. "Gen. xlix, 12. ss Matth. x, 8. II Cor. iv, 7. Cor. 1, 20. n VARIE LECTIONES.

Ει Λέγει δὲ, Καὶ ἐπακολουθήσατε ταῖς ὁδοῖς μου. Κατὰ τὸ, : Εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνη- σάσθω ἑαυτὸν, καὶ ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθείτω μοι. » Ψυχικὴν δὲ ζωὴν τὴν ἀποκει μένην τοῖς ἁγίοις δηλοῖ, & ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Διεγείρας οὕτω πρὸς συντονίαν τὴν ἀκοὴν, διδασκαλίας ἄρχεται φάσκων· Διαθήσομαι ὑμῖν διαθήκην αἰώνιον, τὰ ὅσια Δαβὶδ τὰ πιστά. Η γὰρ παλαιά διαθήκη, πρὸς καιρὸν δοθεῖσα, παρῆλ- θεν· ἦν δὲ πεποίημαι πρὸς Δαβίδ, ἐξ αὐτοῦ τὸν Χριστὸν ἀναδείξειν ἐπαγγειλάμενος, πιστὴν ποιήσω πρὸς ἔργον ἐκφέρων. Τὰ δὲ ὅσια, Σύμμαχος ἐλέη φησί, περὶ ὧν ἐλέγετο· . Τὰ ἐλέη τοῦ Κυρίου εἰς τὸν αἰῶνα ἄτομαι. » Καὶ μετ' ὀλίγα· « "Απαξ ώμοσα ἐν τῷ ἁγίῳ μου, εἰ τῷ Δαβίδ ψεύσομαι, τὸ σπέρμα αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα μένει. Καὶ ὁ θρόνος αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος ἐναντίον μου. » Ταῦτα τοίνυν ὑμῖν δωρήσομαι τοῖς ἐμοῖς λόγοις προσέχουσι. Ταῦτα γὰρ ἔλεγεν ἀγαθὰ ψυχῆς καὶ τρυφὴν, ἃ νῦν αἰώνια φησιν. Ο γὰρ νόμος ἔκειτο κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, μέχρι καιρού διορθώσεως. Διόπερ ἐν προφήταις φησί· ο Διαθήσο- μαι διαθήκην καινήν, οὐ κατὰ τὴν διαθήκην ἢν διεθέ μην τοῖς Πατράσιν ὑμῶν, » καὶ τὰ ἑπόμενα τούτοις. Ἡ μὲν γὰρ ἦν σκιώδης. Η δὲ ἀληθής. Διὸ καὶ Ἰωάννης φησίν «"Οτι ὁ νόμος διὰ Μωσέως ἐδόθη, ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Εἶποις δ' ἂν ὅσια καὶ τὰ ἱερὰ θεσπίσματα τοῦ Χριστοῦ, ὡς ὁσίους ἀποτελοῦντα, ὡς καὶ τὸν φόβον Κυρίου ἁγνόν φησιν ὁ Δαβίδ, οἷον ἀγνοποιόν. Ελεγε δὲ καὶ ὁ Σωτήρ· Τὰ ῥήματα & ἐγὼ ἐλάλησα ὑμῖν, πνεῦμά ἐστι καὶ ζωή· ἀντὶ τοῦ, πνευμα- τικὰ καὶ ζωοποιά· καὶ πιστὰ πάλιν τὰ πιστοποιά. Δύο ναμις γὰρ αὕτη τῶν διὰ Χριστοῦ θεσπισμάτων. Δαβὶδ οὖν καλέσας τὸν ἐκ σπέρματος τοῦ Δαβίδ, ἐπιφέρει περὶ αὐτοῦ· Ἰδοὺ μαρτύριον ἔθνεσι δέδωκα αυτ τόν. Διὰ καὶ πρόσθε τὴν στείραν εὐηγγελίζετο. Καὶ ἄλλως δὲ προειδὼς ὅτι τὰς φωνὰς ἔξουσι ταύτας Ἰουδαῖοι, μηδὲν ἐξ αὐτῶν ὠφελούμενοι, πρὸς τὰ ἔθνη μεταφέρει τὸν λόγον, σύμφωνα λέγων τοῖς πρόσθε, ὅτι οἷς οὐκ ἀνηγγέλη, περὶ αὐτοῦ ὄψονται· καὶ οἱ οὐκ ἀκηκόασι, συνήσουσι. Μαρτύριον δέ φησιν, ὡς μαρτυροῦντα περὶ ἀληθείας, καὶ ὑπὸ τῶν ἐθνῶν ἀκουόμενον ἀπειθήσαντα ο Ισραήλ. Διεμαρτύρετο δὲ καὶ τὰ ἔθνη ὡς δεκτά λοιπόν εἰσι τῷ Θεῷ, καὶ ὁ τῆς θεογνωσίας ἀπείργων οὐδείς. Μας τύριον οὖν φασι τὸ κήρυγμα τὸ περὶ αὐτοῦ, ὡς αὐτὸς ἐδίδαξε λέγων· Δεν κηρυχθῆναι τὸ Εὐαγγέ. λιον τοῦτο ἐν ὅλῃ τῇ οἰκουμένῃ εἰς μαρτύριον πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν. Καὶ παρὰ τῷ Δαβὶδ δὲ πάντα τὰ ἔθνη καλέσας ἔλεγε· Τὸ στόμα μου λαλήσει σοφίαν, καὶ ἡ μελέτη τῆς καρδίας μου σύνεσιν. ο Εδει γὰρ σοφίας, γη, ἀπειθήσαντος. COMMENTARII IN ISALAM. B Sequitur deinde : sequen.ini vias ma Justa illud :Siquis vult venire post me, abneget si metipsum: et tollat crucem suam, et sequatur me', Anima vero vitam,quæ sanctis reconditur, ea signif- cant, quæ oculus nonvidit ³, et quæ deinceps. Ubi vero animos ad audiendum præparavit, ita docere aggredi- tur: Constituam robis testamentum æternum; sancla David fidelia. Transiit enim, quod ad tempus conces- sum fuerat, vetus testamentum : sed quod ego fœdus cum Davide pepigi ³, quando Christum ab eo pro- diturum esse ipsi sum pollicitus, reipsa præstabo. At quo loco sancta legimus, misericordias interpre- tatus est Symmachus: de quibus et ista sunt Da- vidis : Misericordias tuas, Domine, in æternun cantabo . . Et paulo post : Semel juravi in sancto meo, si David mentiar, semen tuum in sæ- culum manet; et thronus ejus sicut sol in eon- spectu meo, › Hæc igitur vobis, qui verbis meis attenditis, ipse sum largiturus. Ea enim ipsa deli- cias et animæ bona vocabat; quæ nunc sempiterna appellat. Nam et lex ipsa, auctore Apostolo, ad tempus usque emendationis data erat . Itaque ait in prophetis : Feriam fredus novum, non secun- dum pactum, quod pepigi cum patribus vestris 7; > et quæ deinceps. Umbram enim hoc habuit ; illud autem veritatem. Hinc et Joannes legem per Mosen, gratiam autem et veritatem per Christum datam esse affirmavit *. Intelligas vero et sanctorum nomine, sacra Christi oracula, tanquam quæ san- clos efficiant; non aliter quam timorem Domini mundum, quia munditiem præstet, David appellat ". Quin et Salvator ipse, cum verba, quæ loquebatur spiritum et vitam esse, dicebat '', ea ipsa ellicere significabat, cum fida deinde, fidei faciendæ pote- statem habere. Hæc enim virtus est oraculorum, quæ per Christum eduntur. Postquam igitur Davi- dem eum vocavit, qui de semine Davidis esset, de eodem quæ sequuntur: Ecce testimonium in genti- bus dedi eum, addidit. Itaque et superius ei, quæ sterilis erat, Evangelium annuntiabat. Alias etiam cum verba ista penes se habituros esse Ju- dæos prævideret, neque ex eis tamen esse utilitatis aliquid percepturos, translata ad gentes oratione superioribus non incongrua adjungit; eos nempe, A quibus minime annuntiatus fuit, illum esse intuituros, et agnituros qui non audiverunt. Testimo- nium deinde dixit, quia de veritat e testatus est, et a gentibus, repugnante Israele, auditus. Est vero et gentes contestatus Deo in posterum fore acceptas, neque cas quemquam a Dei agnitione esse prohi- biturum. C D Volunt igitur testimonii nomine, factam de eo praedicationem demonstrari, ut idem docuit, cum Evangelium suum per orbem universum gentibus in testimonium promulgari oportere dixit. Et apud Davidem, cum os suum sapientiam et meditatio- nem cordis sui intelligentiam locuturum esse ' Luc. iv, 23. ' Isa. lxiv. 4; Cor, 1, * Psal. cxxxı, 11. *Psal. Lxxxviii, 2. ' ibid. 36-38. • Galat. 111, 19. * Jerein. xxxi, 31, 52. • Joan, 1, 17. º Psa'. xviii, 10. Joan. vi, 64. VARLE LECTIONES. *

Ει Λέγει δὲ, Καὶ ἐπακολουθήσατε ταῖς ὁδοῖς μου. Κατὰ τὸ, : Εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνη- σάσθω ἑαυτὸν, καὶ ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθείτω μοι. » Ψυχικὴν δὲ ζωὴν τὴν ἀποκει μένην τοῖς ἁγίοις δηλοῖ, & ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Διεγείρας οὕτω πρὸς συντονίαν τὴν ἀκοὴν, διδασκαλίας ἄρχεται φάσκων· Διαθήσομαι ὑμῖν διαθήκην αἰώνιον, τὰ ὅσια Δαβὶδ τὰ πιστά. Η γὰρ παλαιά διαθήκη, πρὸς καιρὸν δοθεῖσα, παρῆλ- θεν· ἦν δὲ πεποίημαι πρὸς Δαβίδ, ἐξ αὐτοῦ τὸν Χριστὸν ἀναδείξειν ἐπαγγειλάμενος, πιστὴν ποιήσω πρὸς ἔργον ἐκφέρων. Τὰ δὲ ὅσια, Σύμμαχος ἐλέη φησί, περὶ ὧν ἐλέγετο· . Τὰ ἐλέη τοῦ Κυρίου εἰς τὸν αἰῶνα ἄτομαι. » Καὶ μετ' ὀλίγα· « "Απαξ ώμοσα ἐν τῷ ἁγίῳ μου, εἰ τῷ Δαβίδ ψεύσομαι, τὸ σπέρμα αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα μένει. Καὶ ὁ θρόνος αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος ἐναντίον μου. » Ταῦτα τοίνυν ὑμῖν δωρήσομαι τοῖς ἐμοῖς λόγοις προσέχουσι. Ταῦτα γὰρ ἔλεγεν ἀγαθὰ ψυχῆς καὶ τρυφὴν, ἃ νῦν αἰώνια φησιν. Ο γὰρ νόμος ἔκειτο κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, μέχρι καιρού διορθώσεως. Διόπερ ἐν προφήταις φησί· ο Διαθήσο- μαι διαθήκην καινήν, οὐ κατὰ τὴν διαθήκην ἢν διεθέ μην τοῖς Πατράσιν ὑμῶν, » καὶ τὰ ἑπόμενα τούτοις. Ἡ μὲν γὰρ ἦν σκιώδης. Η δὲ ἀληθής. Διὸ καὶ Ἰωάννης φησίν «"Οτι ὁ νόμος διὰ Μωσέως ἐδόθη, ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Εἶποις δ' ἂν ὅσια καὶ τὰ ἱερὰ θεσπίσματα τοῦ Χριστοῦ, ὡς ὁσίους ἀποτελοῦντα, ὡς καὶ τὸν φόβον Κυρίου ἁγνόν φησιν ὁ Δαβίδ, οἷον ἀγνοποιόν. Ελεγε δὲ καὶ ὁ Σωτήρ· Τὰ ῥήματα & ἐγὼ ἐλάλησα ὑμῖν, πνεῦμά ἐστι καὶ ζωή· ἀντὶ τοῦ, πνευμα- τικὰ καὶ ζωοποιά· καὶ πιστὰ πάλιν τὰ πιστοποιά. Δύο ναμις γὰρ αὕτη τῶν διὰ Χριστοῦ θεσπισμάτων. Δαβὶδ οὖν καλέσας τὸν ἐκ σπέρματος τοῦ Δαβίδ, ἐπιφέρει περὶ αὐτοῦ· Ἰδοὺ μαρτύριον ἔθνεσι δέδωκα αυτ τόν. Διὰ καὶ πρόσθε τὴν στείραν εὐηγγελίζετο. Καὶ ἄλλως δὲ προειδὼς ὅτι τὰς φωνὰς ἔξουσι ταύτας Ἰουδαῖοι, μηδὲν ἐξ αὐτῶν ὠφελούμενοι, πρὸς τὰ ἔθνη μεταφέρει τὸν λόγον, σύμφωνα λέγων τοῖς πρόσθε, ὅτι οἷς οὐκ ἀνηγγέλη, περὶ αὐτοῦ ὄψονται· καὶ οἱ οὐκ ἀκηκόασι, συνήσουσι. Μαρτύριον δέ φησιν, ὡς μαρτυροῦντα περὶ ἀληθείας, καὶ ὑπὸ τῶν ἐθνῶν ἀκουόμενον ἀπειθήσαντα ο Ισραήλ. Διεμαρτύρετο δὲ καὶ τὰ ἔθνη ὡς δεκτά λοιπόν εἰσι τῷ Θεῷ, καὶ ὁ τῆς θεογνωσίας ἀπείργων οὐδείς. Μας τύριον οὖν φασι τὸ κήρυγμα τὸ περὶ αὐτοῦ, ὡς αὐτὸς ἐδίδαξε λέγων· Δεν κηρυχθῆναι τὸ Εὐαγγέ. λιον τοῦτο ἐν ὅλῃ τῇ οἰκουμένῃ εἰς μαρτύριον πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν. Καὶ παρὰ τῷ Δαβὶδ δὲ πάντα τὰ ἔθνη καλέσας ἔλεγε· Τὸ στόμα μου λαλήσει σοφίαν, καὶ ἡ μελέτη τῆς καρδίας μου σύνεσιν. ο Εδει γὰρ σοφίας, γη, ἀπειθήσαντος. COMMENTARII IN ISALAM. B Sequitur deinde : sequen.ini vias ma Justa illud :Siquis vult venire post me, abneget si metipsum: et tollat crucem suam, et sequatur me', Anima vero vitam,quæ sanctis reconditur, ea signif- cant, quæ oculus nonvidit ³, et quæ deinceps. Ubi vero animos ad audiendum præparavit, ita docere aggredi- tur: Constituam robis testamentum æternum; sancla David fidelia. Transiit enim, quod ad tempus conces- sum fuerat, vetus testamentum : sed quod ego fœdus cum Davide pepigi ³, quando Christum ab eo pro- diturum esse ipsi sum pollicitus, reipsa præstabo. At quo loco sancta legimus, misericordias interpre- tatus est Symmachus: de quibus et ista sunt Da- vidis : Misericordias tuas, Domine, in æternun cantabo . . Et paulo post : Semel juravi in sancto meo, si David mentiar, semen tuum in sæ- culum manet; et thronus ejus sicut sol in eon- spectu meo, › Hæc igitur vobis, qui verbis meis attenditis, ipse sum largiturus. Ea enim ipsa deli- cias et animæ bona vocabat; quæ nunc sempiterna appellat. Nam et lex ipsa, auctore Apostolo, ad tempus usque emendationis data erat . Itaque ait in prophetis : Feriam fredus novum, non secun- dum pactum, quod pepigi cum patribus vestris 7; > et quæ deinceps. Umbram enim hoc habuit ; illud autem veritatem. Hinc et Joannes legem per Mosen, gratiam autem et veritatem per Christum datam esse affirmavit *. Intelligas vero et sanctorum nomine, sacra Christi oracula, tanquam quæ san- clos efficiant; non aliter quam timorem Domini mundum, quia munditiem præstet, David appellat ". Quin et Salvator ipse, cum verba, quæ loquebatur spiritum et vitam esse, dicebat '', ea ipsa ellicere significabat, cum fida deinde, fidei faciendæ pote- statem habere. Hæc enim virtus est oraculorum, quæ per Christum eduntur. Postquam igitur Davi- dem eum vocavit, qui de semine Davidis esset, de eodem quæ sequuntur: Ecce testimonium in genti- bus dedi eum, addidit. Itaque et superius ei, quæ sterilis erat, Evangelium annuntiabat. Alias etiam cum verba ista penes se habituros esse Ju- dæos prævideret, neque ex eis tamen esse utilitatis aliquid percepturos, translata ad gentes oratione superioribus non incongrua adjungit; eos nempe, A quibus minime annuntiatus fuit, illum esse intuituros, et agnituros qui non audiverunt. Testimo- nium deinde dixit, quia de veritat e testatus est, et a gentibus, repugnante Israele, auditus. Est vero et gentes contestatus Deo in posterum fore acceptas, neque cas quemquam a Dei agnitione esse prohi- biturum. C D Volunt igitur testimonii nomine, factam de eo praedicationem demonstrari, ut idem docuit, cum Evangelium suum per orbem universum gentibus in testimonium promulgari oportere dixit. Et apud Davidem, cum os suum sapientiam et meditatio- nem cordis sui intelligentiam locuturum esse ' Luc. iv, 23. ' Isa. lxiv. 4; Cor, 1, * Psal. cxxxı, 11. *Psal. Lxxxviii, 2. ' ibid. 36-38. • Galat. 111, 19. * Jerein. xxxi, 31, 52. • Joan, 1, 17. º Psa'. xviii, 10. Joan. vi, 64. VARLE LECTIONES. *

Α τοῖς δι᾿ ἀβελτηρίαν εἰδώλοις λατρεύσασι, καὶ τῇ κτίσ σει παρὰ τὸν Κτίσαντα. Ἀλλ᾽ εἰ μὲν εἶπε μόνον μαρτύριον, ἐδόκει καθ' ἕνα δεικνύναι τῶν προφη τῶν αὐτόν. Νῦν δὲ τὴν θεϊκὴν αὐτοῦ παρέστησεν ἐξουσίαν, προσθεὶς ἄρχοντα καὶ προστάσσοντα, κατὰ τὸν Καὶ ὁ ἀνιστάμενος ἄρχειν ἐθνῶν. Μωσής γάρ, καὶ οἱ προφῆται, ἐν οἰκέταις τεταγμένοι, ι Τάδε λέγει Κύριος, ο ἔλεγον. Ο δὲ Χριστὸς ὡς νομοθέτης ἀντιθεσπίζει Μωσεί, Ἐγὼ δὲ λέγω, φάσκων, μετατι θεὶς τὸ γράμμα πρὸς τὴν ἀλήθειαν. "Οθεν ἐθαύμαζον Ἰουδαῖοι ὅτι ἐδίδασκεν αὐτοὺς ὡς ἐξουσίαν ἔχων, καὶ οὐχ ὡς οἱ γραμματεῖς αὐτῶν. Δοξάζει δὲ αὐτὸν ὁ Πατήρ. Ο γὰρ δοξάζων τὸν Πατέρα δοξάζει καὶ τὸν Υἱόν· ὥσπερ οὖν καὶ ἀνάπαλιν. Καὶ κατὰ σάρκα δὲ δοξάζεται, ὡς μορφὴν δούλου λαθών. Διό φησι· ι Καὶ Β ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσεν, καὶ ἐχαρίσατο αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἔχει δὲ τὴν ἀναφο ρὰν τὸ ἐδόξασε, πρὸς τὸ « Είδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος, οὐδὲ κάλλος. » Καὶ τὸ περὶ ἡμῶν ὀδυνά- ται. Καὶ τὸ Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη. » Διά τοῦτο γὰρ καί φησι· « Πάτερ, δόξασόν με τῇ δόξῃ, Η εἶχον πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι παρὰ σοί. » Καί, ἐπειδὴ δ' ὰ τὰς ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ μου ταῦτα συνέβη παθεῖν, εἰκότως μαρτύριον αὐτὸν οὐκ Ιου- δαίοις, ἀλλὰ πᾶσι τοῖς ἔθνεσι δέδωκα, τὸ τούτων μὲν εὐπειθὲς, ἐκείνων δὲ ἀνήκοον προειδώς. Αντὶ δὲ τοῦ ἐδόξασέν σε, Σύμμαχος, ὅτι ἐποίησέν σε καύ- χημα, φησίν· ὥστε λέγειν τοὺς αὐτοῦ μαθητάς, «Ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο καυχάσθαι, εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἐξῆς παρακελεύεται ζητεῖν τὸν Κύριον· ὡς γὰρ αὐτὸς ἔφη πρὸς Ιου- δαίους, « Οὐδεὶς δύναται ἐλθεῖν πρός με, ἐὰν μὴ ὁ Πατὴρ ὁ πέμψας με ἑλκύσῃ αὐτόν. » Καὶ ὁ Πατὴρ δέ φησι· • Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. » Εχθρούς γὰρ ὄντας τοὺς πεπλανημένους ὑπέθηκεν ὁ Πατήρ τῷ Υἱῷ, οὐχ ὡς ἀσθενοῦντι, διὰ δὲ τὴν οἰκονομίαν. Λέγει τοίνυν ὁ Πατήρ τοῖς ἔθνεσιν, οἷς ἔδωκε μαρ τύριον τὸν Υἱόν· Ζητήσατε τὸν Θεὸν, Θεολόγων τὸν δοθέντα μαρτύριον. Ἡ δὲ ζήτησις οὐ τοπική (ἀσώματον γὰρ τὸ θεῖον, καὶ πάντα πληροί), ἀλλ᾽ ἐν ψυχῆς οἰκειότητι· καὶ ἐν τῷ εὑρίσκειν ἐπικαλέ σασθε, τουτέστιν αἰνεῖτε, καὶ καλέσατε ως φησι] Σύμμαχος, κατὰ τὸ, « Αἰνῶν ἐπικαλέσομαι τὸν Κύ ριον, καὶ ἐκ τῶν ἐχθρῶν μου σωθήσομαι. » Τοῦτο δὲ [ἔσται] ἐπειδ᾽ ἂν εὔρητε αὐτὸν πλησίον ὑμῶν ὄντα, καὶ οὐ μακρὰν ἀπικισμένον. Θεὸς γὰρ ἐγγίζων ἐστίν. Ὡς ἑστῶτες οὖν ἐνώπιον αὐτοῦ τὴν παλαιὰν ἀπόθεσθε πλάνην. Μέχρι γὰρ ἡλίου, σκότος. Καὶ μέχρι τῆς Χριστοῦ παρουσίας, ἀσέβεια. Οὐ γὰρ βούλεται τὸν το γρ. Θεοῦ λόγον. PROCOPII GAZÆI significavit ". Sapientia enim iis opus fuit, qui prop- ter vesaniam, idolis et creaturæ potius quam Creatori serviebant 19. Quod si testimonii tantum meminisset, ipsum tanquam prophetarum esse aliquem videri queat demonstrare. Sed nunc divinam ipsius potesta· tem exhibuit, cum principem et pra'cipientem, adjun- xit ; sicut et alibi, cum, ut gentibus imperaret, exci- tari dictus est. Moses enim et prophetæ servorum in numero habiti, hæc dicere Dominum, aiebant. Sed sua Christus Mosi plane contraria ratione edit oracula, dum se qui dicit, quique litteram in veritatem commutat, esse ait ''. Unde fiebat, ut mirarentur Judæi, cum se ab eo, tanquam qui po- testatem haberet, non qua ratione Scribæ con- sueverant, doceri viderent ". Glorificat vero ipsum Pater. Qui enim Patrem glorificat, et Filium etiam ; quemadmodum certe et contra. Præterea secundum carnem etiam glorificatur, qui servi formam as- sumpsit; unde a Deo esse superexaltatum, no- menque, quod est super omne nomen it, aliaque, quae sequuntur, esse adeptum legimus. Habet vero glorifcandi verbum ad illud : c Vidimus eum, et non habebat speciem, neque pulchritudinem ',, superius usurpatum, relationem aliquam; sicut et adista eliam, quibus nostri causa parturire, et ad mactationem, tanquam oven, agi dictum est 17. Ob id enim ea etiam a Patre gloria, qua apud eumdem fuerat affectus, antequam exsisteret hic mundus, glorificari se postulavit 18. Deinde, quia isthæc eum, propter populi sui sce- lera, pati contigit, merito et ipsum non Judzis, sed gentibus cunctis, tanquam istos fidem libenter esse amplexuros, illos autem aversaturos prænos- set, in testimștium datum esse significavit. Cæte- rum, quo loco glorificavit te habemus, Quoniam fecit te gloriationem, vertit Symmachus: ut sibi nonnisi in cruce Domini nostri Jesu Christi glo- riandum esse dicerent Apostoli. Deinceps Do- minum quarere adhortatur. Neque enim quis- quam, ut Judæis ait, ad me venire potest, nisi Pater, qui misit me, eumdem attraxerit ”. › Et Pa- ter ipse etiam ait : «Sede a dextris meis; donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum 2,, Qui enim erant inimici, id est, qui in errore versa- bantur, iidem Filio, non tanquam virium imbecil- litate laboranti, sed propter ceconomniam, a Patre subjecti sunt. Gentes igitur, quibus Filium suum largitus est Pater, Deum ipsum, Dei Verbum sci- licet, quod testimonium datum est, quarere præci- pit: quod non ad locorum investigationem referri voluit, cum corpore carens Deus omnia repleat; sed ut animæ necessitudinem requiri, et postquam inventus fuerit, invocari, id est, ut Symmachus ait, laudari et appellari debere demonstret. Juxta illud: • Laudans invocabo Dominum, et ab inimicis meis salvus ero "., Quod fiet tum demum, cum cumdem vobis propinquum et non longe remotum C D Matth. vi, 29. " Philipp 11, 8. Psal. cis, 1. Psal. XLVIII, 4. Rom. 1, 25. Matth. v, seqq. Joan. xv, 5. Join. vi, 44. ** Isa. Liii, 2. * ibid. 7. VARIE LECTIONES. Psal. xv. 4.

Α τοῖς δι᾿ ἀβελτηρίαν εἰδώλοις λατρεύσασι, καὶ τῇ κτίσ σει παρὰ τὸν Κτίσαντα. Ἀλλ᾽ εἰ μὲν εἶπε μόνον μαρτύριον, ἐδόκει καθ' ἕνα δεικνύναι τῶν προφη τῶν αὐτόν. Νῦν δὲ τὴν θεϊκὴν αὐτοῦ παρέστησεν ἐξουσίαν, προσθεὶς ἄρχοντα καὶ προστάσσοντα, κατὰ τὸν Καὶ ὁ ἀνιστάμενος ἄρχειν ἐθνῶν. Μωσής γάρ, καὶ οἱ προφῆται, ἐν οἰκέταις τεταγμένοι, ι Τάδε λέγει Κύριος, ο ἔλεγον. Ο δὲ Χριστὸς ὡς νομοθέτης ἀντιθεσπίζει Μωσεί, Ἐγὼ δὲ λέγω, φάσκων, μετατι θεὶς τὸ γράμμα πρὸς τὴν ἀλήθειαν. "Οθεν ἐθαύμαζον Ἰουδαῖοι ὅτι ἐδίδασκεν αὐτοὺς ὡς ἐξουσίαν ἔχων, καὶ οὐχ ὡς οἱ γραμματεῖς αὐτῶν. Δοξάζει δὲ αὐτὸν ὁ Πατήρ. Ο γὰρ δοξάζων τὸν Πατέρα δοξάζει καὶ τὸν Υἱόν· ὥσπερ οὖν καὶ ἀνάπαλιν. Καὶ κατὰ σάρκα δὲ δοξάζεται, ὡς μορφὴν δούλου λαθών. Διό φησι· ι Καὶ Β ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσεν, καὶ ἐχαρίσατο αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἔχει δὲ τὴν ἀναφο ρὰν τὸ ἐδόξασε, πρὸς τὸ « Είδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος, οὐδὲ κάλλος. » Καὶ τὸ περὶ ἡμῶν ὀδυνά- ται. Καὶ τὸ Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη. » Διά τοῦτο γὰρ καί φησι· « Πάτερ, δόξασόν με τῇ δόξῃ, Η εἶχον πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι παρὰ σοί. » Καί, ἐπειδὴ δ' ὰ τὰς ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ μου ταῦτα συνέβη παθεῖν, εἰκότως μαρτύριον αὐτὸν οὐκ Ιου- δαίοις, ἀλλὰ πᾶσι τοῖς ἔθνεσι δέδωκα, τὸ τούτων μὲν εὐπειθὲς, ἐκείνων δὲ ἀνήκοον προειδώς. Αντὶ δὲ τοῦ ἐδόξασέν σε, Σύμμαχος, ὅτι ἐποίησέν σε καύ- χημα, φησίν· ὥστε λέγειν τοὺς αὐτοῦ μαθητάς, «Ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο καυχάσθαι, εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἐξῆς παρακελεύεται ζητεῖν τὸν Κύριον· ὡς γὰρ αὐτὸς ἔφη πρὸς Ιου- δαίους, « Οὐδεὶς δύναται ἐλθεῖν πρός με, ἐὰν μὴ ὁ Πατὴρ ὁ πέμψας με ἑλκύσῃ αὐτόν. » Καὶ ὁ Πατὴρ δέ φησι· • Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. » Εχθρούς γὰρ ὄντας τοὺς πεπλανημένους ὑπέθηκεν ὁ Πατήρ τῷ Υἱῷ, οὐχ ὡς ἀσθενοῦντι, διὰ δὲ τὴν οἰκονομίαν. Λέγει τοίνυν ὁ Πατήρ τοῖς ἔθνεσιν, οἷς ἔδωκε μαρ τύριον τὸν Υἱόν· Ζητήσατε τὸν Θεὸν, Θεολόγων τὸν δοθέντα μαρτύριον. Ἡ δὲ ζήτησις οὐ τοπική (ἀσώματον γὰρ τὸ θεῖον, καὶ πάντα πληροί), ἀλλ᾽ ἐν ψυχῆς οἰκειότητι· καὶ ἐν τῷ εὑρίσκειν ἐπικαλέ σασθε, τουτέστιν αἰνεῖτε, καὶ καλέσατε ως φησι] Σύμμαχος, κατὰ τὸ, « Αἰνῶν ἐπικαλέσομαι τὸν Κύ ριον, καὶ ἐκ τῶν ἐχθρῶν μου σωθήσομαι. » Τοῦτο δὲ [ἔσται] ἐπειδ᾽ ἂν εὔρητε αὐτὸν πλησίον ὑμῶν ὄντα, καὶ οὐ μακρὰν ἀπικισμένον. Θεὸς γὰρ ἐγγίζων ἐστίν. Ὡς ἑστῶτες οὖν ἐνώπιον αὐτοῦ τὴν παλαιὰν ἀπόθεσθε πλάνην. Μέχρι γὰρ ἡλίου, σκότος. Καὶ μέχρι τῆς Χριστοῦ παρουσίας, ἀσέβεια. Οὐ γὰρ βούλεται τὸν το γρ. Θεοῦ λόγον. PROCOPII GAZÆI significavit ". Sapientia enim iis opus fuit, qui prop- ter vesaniam, idolis et creaturæ potius quam Creatori serviebant 19. Quod si testimonii tantum meminisset, ipsum tanquam prophetarum esse aliquem videri queat demonstrare. Sed nunc divinam ipsius potesta· tem exhibuit, cum principem et pra'cipientem, adjun- xit ; sicut et alibi, cum, ut gentibus imperaret, exci- tari dictus est. Moses enim et prophetæ servorum in numero habiti, hæc dicere Dominum, aiebant. Sed sua Christus Mosi plane contraria ratione edit oracula, dum se qui dicit, quique litteram in veritatem commutat, esse ait ''. Unde fiebat, ut mirarentur Judæi, cum se ab eo, tanquam qui po- testatem haberet, non qua ratione Scribæ con- sueverant, doceri viderent ". Glorificat vero ipsum Pater. Qui enim Patrem glorificat, et Filium etiam ; quemadmodum certe et contra. Præterea secundum carnem etiam glorificatur, qui servi formam as- sumpsit; unde a Deo esse superexaltatum, no- menque, quod est super omne nomen it, aliaque, quae sequuntur, esse adeptum legimus. Habet vero glorifcandi verbum ad illud : c Vidimus eum, et non habebat speciem, neque pulchritudinem ',, superius usurpatum, relationem aliquam; sicut et adista eliam, quibus nostri causa parturire, et ad mactationem, tanquam oven, agi dictum est 17. Ob id enim ea etiam a Patre gloria, qua apud eumdem fuerat affectus, antequam exsisteret hic mundus, glorificari se postulavit 18. Deinde, quia isthæc eum, propter populi sui sce- lera, pati contigit, merito et ipsum non Judzis, sed gentibus cunctis, tanquam istos fidem libenter esse amplexuros, illos autem aversaturos prænos- set, in testimștium datum esse significavit. Cæte- rum, quo loco glorificavit te habemus, Quoniam fecit te gloriationem, vertit Symmachus: ut sibi nonnisi in cruce Domini nostri Jesu Christi glo- riandum esse dicerent Apostoli. Deinceps Do- minum quarere adhortatur. Neque enim quis- quam, ut Judæis ait, ad me venire potest, nisi Pater, qui misit me, eumdem attraxerit ”. › Et Pa- ter ipse etiam ait : «Sede a dextris meis; donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum 2,, Qui enim erant inimici, id est, qui in errore versa- bantur, iidem Filio, non tanquam virium imbecil- litate laboranti, sed propter ceconomniam, a Patre subjecti sunt. Gentes igitur, quibus Filium suum largitus est Pater, Deum ipsum, Dei Verbum sci- licet, quod testimonium datum est, quarere præci- pit: quod non ad locorum investigationem referri voluit, cum corpore carens Deus omnia repleat; sed ut animæ necessitudinem requiri, et postquam inventus fuerit, invocari, id est, ut Symmachus ait, laudari et appellari debere demonstret. Juxta illud: • Laudans invocabo Dominum, et ab inimicis meis salvus ero "., Quod fiet tum demum, cum cumdem vobis propinquum et non longe remotum C D Matth. vi, 29. " Philipp 11, 8. Psal. cis, 1. Psal. XLVIII, 4. Rom. 1, 25. Matth. v, seqq. Joan. xv, 5. Join. vi, 44. ** Isa. Liii, 2. * ibid. 7. VARIE LECTIONES. Psal. xv. 4.

θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὴν μετάνοιαν. Αφήσει γὰρ ἐπὶ πολὺ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, ἀντὶ τοῦ, παντε λῶς, καὶ εἰς ἅπαν. « Οὗ γὰρ ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις. » Γέγραπται γὰρ περὶ Χριστοῦ, « Οτι ἰδοὺ αὐτὸς εἰσπορεύεται ὡς πρ χωνευτηρίου, καὶ ὡς πόα πλυνόντων, » καὶ τὰ ἑξῆς. Βαπτίζει γὰρ ἡμᾶς Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. Πυρ δὲ ἡ σμηκτική τοῦ Πνεύματος δύναμις πάντα βύπον ἐκτήκουσα. Εἰ γὰρ ἀθεράπευτα νομίζετε τὰ καθ᾿ ἑαυτοὺς ὡς παρ' ἀνθρώποις ἀπεγνωσμένα, ἀλλ᾽ οὐ παρ' ἐμοὶ ἀνίστα ταῦτα. Πολὺ δὲ Θεοῦ καὶ ἀνθρώ των τὸ μέσον. Ὡς οὖν Θεὸς ἀνεξίκακος εἰς μετάνοιαν προκαλοῦμαι σωτηρίαν ἐπαγγελλόμενος, εἰ τὸν Σω τῆρα τὸν παρ' ἐμοῦ πεμφθέντα προσδέχοισθε. Θ γὰρ κατὰ τοὺς ἀνθρώπους μνησικακῶ, καὶ μετανοῶ πάλιν ἐπαγγειλάμενος. Οὐ δεῖ τοίνυν θεοῦ καλοῦν τος, διὰ πλῆθος ἁμαρτιῶν ἀποκνεῖν τὴν μετάνοιαν, δ πεπόνθασιν Ἰουδαῖοι λέγοντες • Δἱ πλάναι ἡμῶν καὶ αἱ ἀνομίας ἡμῶν ἐν ἡμῖν εἰσιν, καὶ ἐν αὐτ ταῖς ἡμεῖς τηκόμεθα, καὶ πῶς ζησόμεθα; Πρὸς οὓς ὁ Θεός φησιν· . Επιστροφὴν ἐπιστρέψατε ἀπὸ τῆς ὁδοῦ ὑμῶν, οἶκος Ισραήλ, καὶ οὐκ ἔσονται ὑμῖν εἰς κόλασιν ἀδικίας. » Πρὸς δὲ πίστωσιν τῆς ἐπαγγελίας ἧς " πεποίηται πρὸς τὸν ἀσεβῆ τὸν ἐξ ἐθνῶν ἐπιστρέφοντα, χρῆται τῇ τοῦ ὑετοῦ καὶ τῆς χιόνος παραβολή, δεικνὺς τὸν ἐν ἀρχῇ Θεὸν λόγον ἄνωθεν ἐκ τοῦ Πατέρας κατιόντα δίκην ὑετοῦ καὶ χιόνος, ἐφ᾽ ᾧ τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἀρδεῦσαι, καὶ καρ- ποφόρους ἐργάσασθαι, καὶ μὴ πρότερον ἀναδρα μεῖσθαι πρὸς τὸν Πατέρα, πρὶν ταῦτα ποιεῖν. Θεοπρεπῶς δὲ νοητέον τοῦ Πατέρας καὶ τὸ στόμα, καὶ τὸν λόγον. Οὔτε γὰρ ἐκεῖνο σωματικόν. Ούτε ο τος ἀνυπόστατος. Ἐπεὶ πῶς ἂν κατορθώσας ἐπ- αναστρέφει πρὸς τὸν Πατέρα μὴ διαχυθείς, ὡς τῶν ἀνθρώπων, ὁ λόγος μόνον ὑπάρχων σημαντικός; Τινές δὲ τὸν ὑετὸν δῆλον τ ἔφασαν τὴν τῶν εὐαγγελικῶν κηρυγμάτων χορηγίαν, δι' ἧς εύκαρπος ἡ πᾶσα γέ- γονεν, ἐπιψάλλοντος τοῦ Δαβίδ· · Ἐπεσκέψω την γῆν, καὶ ἐμέθυσας αὐτήν· ἐπλήθυνας τοῦ πλουτίσαι αὐτήν. Τοὺς αύλακας αὐτῆς μέθυσον. Πλήθυναν τα γεννήματα αὐτῆς. Ἐν ταῖς σταγόσιν αὐτῆς εὐφραν θήσεται ἀνατέλλουσα. » Καὶ διὰ Μωσέως φησί • Καταβήσεται ὡς ὑετὸς τὸ ἀπόφθεγμά μου. » Και Παῦλος δέ φησιν· . Ὁ δὲ θεὸς τῆς εἰρήνης αὐξήσει τὸν σπόρον ὑμῶν καὶ πληθύναι τὰ γεννήματα τῆς δικαιοσύνης ὑμῶν. » Καὶ πῶς γὰρ οὐ δράσει ταῦτα τὰ θεῖα Λόγια; κατὰ γὰρ τὸν παρόντα προφήτην • Α ὁ Θεὸς ὁ ἅγιος βεβούλευται, τίς διασκεδάσει; καὶ τὴν χεῖρα τὴν ὑψηλὴν τίς ἀποστρέψει ; » Ἐξ οὗ τὴν εὐκαρπίαν ἐσχηκαμεν την πνευματ γρ. ήν. ν γρ. δηλοῦν. 10. COMMENTARII IN ISAIAM. A (Est enim appropinquans Deus) inveneritis. Tanquam - igitur in ejus conspectu stetis, veterem errorem de- ponite. Ut enim eo usque sunt tenebræ, donec sol accesserit, sic et ad Christi usque adventum vi- guit impietas. Non enim ita mortem peccatoris, ut ipsius resipiscentiam exposcit, qui peccata nostra multum, id est prorsus, omninoque dimissurus est. • Ubi enim abundavit peccatum, ibi superabundavit et gratia ". » De Christo siquidem in læc verba legimus: • Ecce ipse egredietur, tanquam ignis conflatorii, et sicut herba fullonum ", cæte- raque deinceps. Tingit enim nos Spiritu sancto et igne *. D locupletare eam. Rivos ejus inebria, multiplica • $5 Significatur vero ignis appellatione, vis illa Spi- ritus abstergendi qua sordes omnes adimuntur. Etsi enim sanari non posse putatis, quæ apud voe, tanquam mortales, deplorata sunt, non tamen a me illa persanari non valent. Neque vero parum inter homines et Deum interest. Indeque vos ipsi, B qui Deus sum mitis et clemens ad resipiscentiam voco, salutemque polliceor, si missum a me Salva- torena admittatis. Non enim more hominum inju- riarum recordor, neque me rursum, posteaquam sum pollicitus, pœnitet. Non decet igitur vocante Deo, propter scelerum multitudinem, a poeniten- tia revocari; quod secus a Judæis factum est, enm his verbis usi sunt : • Errores nostri, et iniqui- tates nostræ in nobis sunt, in eisque ipsi tabesci- mus, et quomodo vivemus ? » Quilus ipse ait Deus : ● Conversione convertimini a via vestra, domus Israel, et non erunt vobis in ultionem inju- riæ *. » Ad ejus deinde confirmationem, quod ei, qui de gentibus resipisceret, pollicitus erat, pluria niris - que similitudine utitur; unde quod erat in principio Verbum cœlis ” pluviæ et nivis instar a Patre descen- disse significat, ut irrigatas eorum animas fructus edere cogeret; neque prius ad Patrem, quam ista præstitisset, esse reversurum, Est vero idonea Deo- que convenient, ratione intelligendum quod as Patri, verbumque attribuit. Neque enim corporeum illud est, neque hoc non subsistens. Qui deinde rebus bene gestis ad Patrem revertatur, si non effusun est, ad humani verbi similitudinem, quod tantum signilicandi habet potestatem? Sed enim putant nonnulli plavice nomine, evangelica promulgatio- nis munus, per quam fertilis evasit universa terra, significari, accinente in hunc modum Davide : • Visitasti terram et inebriasti eam, multiplicasti C nostro huic prophetæ credimus : Quæ Deus sanetus consulat, quis dissipabit? et quis avertet * ? } germina ejus, in stillicidiis ejus lætabitur germi- nans s. » Et Mose, bis verbis : . Descendel, ut pluvia, eloquium meum ". › Et Paulo ipsó ubi ait : Deus autem pacis augebit semen vestrum,. et multiplicabit semina justitiae vestre " » Quid non autem divina oracula ista efficiant? Si enim manum excelsam Hinc illa nobis fructuum spiritualium ubertas, Rom. v, 20. Malach. 18, 2. ss Matth. t. 11. Ezech. xxxm,10. se ilid. 11. Juan. 1, 1. ss Psal. LXIV, 10, 11. s9 Deut. xxxi, - Cor. 15, 10. 2. VARIE LECTIONES. Isa. ΧLI, 13.

θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὴν μετάνοιαν. Αφήσει γὰρ ἐπὶ πολὺ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, ἀντὶ τοῦ, παντε λῶς, καὶ εἰς ἅπαν. « Οὗ γὰρ ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις. » Γέγραπται γὰρ περὶ Χριστοῦ, « Οτι ἰδοὺ αὐτὸς εἰσπορεύεται ὡς πρ χωνευτηρίου, καὶ ὡς πόα πλυνόντων, » καὶ τὰ ἑξῆς. Βαπτίζει γὰρ ἡμᾶς Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. Πυρ δὲ ἡ σμηκτική τοῦ Πνεύματος δύναμις πάντα βύπον ἐκτήκουσα. Εἰ γὰρ ἀθεράπευτα νομίζετε τὰ καθ᾿ ἑαυτοὺς ὡς παρ' ἀνθρώποις ἀπεγνωσμένα, ἀλλ᾽ οὐ παρ' ἐμοὶ ἀνίστα ταῦτα. Πολὺ δὲ Θεοῦ καὶ ἀνθρώ των τὸ μέσον. Ὡς οὖν Θεὸς ἀνεξίκακος εἰς μετάνοιαν προκαλοῦμαι σωτηρίαν ἐπαγγελλόμενος, εἰ τὸν Σω τῆρα τὸν παρ' ἐμοῦ πεμφθέντα προσδέχοισθε. Θ γὰρ κατὰ τοὺς ἀνθρώπους μνησικακῶ, καὶ μετανοῶ πάλιν ἐπαγγειλάμενος. Οὐ δεῖ τοίνυν θεοῦ καλοῦν τος, διὰ πλῆθος ἁμαρτιῶν ἀποκνεῖν τὴν μετάνοιαν, δ πεπόνθασιν Ἰουδαῖοι λέγοντες • Δἱ πλάναι ἡμῶν καὶ αἱ ἀνομίας ἡμῶν ἐν ἡμῖν εἰσιν, καὶ ἐν αὐτ ταῖς ἡμεῖς τηκόμεθα, καὶ πῶς ζησόμεθα; Πρὸς οὓς ὁ Θεός φησιν· . Επιστροφὴν ἐπιστρέψατε ἀπὸ τῆς ὁδοῦ ὑμῶν, οἶκος Ισραήλ, καὶ οὐκ ἔσονται ὑμῖν εἰς κόλασιν ἀδικίας. » Πρὸς δὲ πίστωσιν τῆς ἐπαγγελίας ἧς " πεποίηται πρὸς τὸν ἀσεβῆ τὸν ἐξ ἐθνῶν ἐπιστρέφοντα, χρῆται τῇ τοῦ ὑετοῦ καὶ τῆς χιόνος παραβολή, δεικνὺς τὸν ἐν ἀρχῇ Θεὸν λόγον ἄνωθεν ἐκ τοῦ Πατέρας κατιόντα δίκην ὑετοῦ καὶ χιόνος, ἐφ᾽ ᾧ τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἀρδεῦσαι, καὶ καρ- ποφόρους ἐργάσασθαι, καὶ μὴ πρότερον ἀναδρα μεῖσθαι πρὸς τὸν Πατέρα, πρὶν ταῦτα ποιεῖν. Θεοπρεπῶς δὲ νοητέον τοῦ Πατέρας καὶ τὸ στόμα, καὶ τὸν λόγον. Οὔτε γὰρ ἐκεῖνο σωματικόν. Ούτε ο τος ἀνυπόστατος. Ἐπεὶ πῶς ἂν κατορθώσας ἐπ- αναστρέφει πρὸς τὸν Πατέρα μὴ διαχυθείς, ὡς τῶν ἀνθρώπων, ὁ λόγος μόνον ὑπάρχων σημαντικός; Τινές δὲ τὸν ὑετὸν δῆλον τ ἔφασαν τὴν τῶν εὐαγγελικῶν κηρυγμάτων χορηγίαν, δι' ἧς εύκαρπος ἡ πᾶσα γέ- γονεν, ἐπιψάλλοντος τοῦ Δαβίδ· · Ἐπεσκέψω την γῆν, καὶ ἐμέθυσας αὐτήν· ἐπλήθυνας τοῦ πλουτίσαι αὐτήν. Τοὺς αύλακας αὐτῆς μέθυσον. Πλήθυναν τα γεννήματα αὐτῆς. Ἐν ταῖς σταγόσιν αὐτῆς εὐφραν θήσεται ἀνατέλλουσα. » Καὶ διὰ Μωσέως φησί • Καταβήσεται ὡς ὑετὸς τὸ ἀπόφθεγμά μου. » Και Παῦλος δέ φησιν· . Ὁ δὲ θεὸς τῆς εἰρήνης αὐξήσει τὸν σπόρον ὑμῶν καὶ πληθύναι τὰ γεννήματα τῆς δικαιοσύνης ὑμῶν. » Καὶ πῶς γὰρ οὐ δράσει ταῦτα τὰ θεῖα Λόγια; κατὰ γὰρ τὸν παρόντα προφήτην • Α ὁ Θεὸς ὁ ἅγιος βεβούλευται, τίς διασκεδάσει; καὶ τὴν χεῖρα τὴν ὑψηλὴν τίς ἀποστρέψει ; » Ἐξ οὗ τὴν εὐκαρπίαν ἐσχηκαμεν την πνευματ γρ. ήν. ν γρ. δηλοῦν. 10. COMMENTARII IN ISAIAM. A (Est enim appropinquans Deus) inveneritis. Tanquam - igitur in ejus conspectu stetis, veterem errorem de- ponite. Ut enim eo usque sunt tenebræ, donec sol accesserit, sic et ad Christi usque adventum vi- guit impietas. Non enim ita mortem peccatoris, ut ipsius resipiscentiam exposcit, qui peccata nostra multum, id est prorsus, omninoque dimissurus est. • Ubi enim abundavit peccatum, ibi superabundavit et gratia ". » De Christo siquidem in læc verba legimus: • Ecce ipse egredietur, tanquam ignis conflatorii, et sicut herba fullonum ", cæte- raque deinceps. Tingit enim nos Spiritu sancto et igne *. D locupletare eam. Rivos ejus inebria, multiplica • $5 Significatur vero ignis appellatione, vis illa Spi- ritus abstergendi qua sordes omnes adimuntur. Etsi enim sanari non posse putatis, quæ apud voe, tanquam mortales, deplorata sunt, non tamen a me illa persanari non valent. Neque vero parum inter homines et Deum interest. Indeque vos ipsi, B qui Deus sum mitis et clemens ad resipiscentiam voco, salutemque polliceor, si missum a me Salva- torena admittatis. Non enim more hominum inju- riarum recordor, neque me rursum, posteaquam sum pollicitus, pœnitet. Non decet igitur vocante Deo, propter scelerum multitudinem, a poeniten- tia revocari; quod secus a Judæis factum est, enm his verbis usi sunt : • Errores nostri, et iniqui- tates nostræ in nobis sunt, in eisque ipsi tabesci- mus, et quomodo vivemus ? » Quilus ipse ait Deus : ● Conversione convertimini a via vestra, domus Israel, et non erunt vobis in ultionem inju- riæ *. » Ad ejus deinde confirmationem, quod ei, qui de gentibus resipisceret, pollicitus erat, pluria niris - que similitudine utitur; unde quod erat in principio Verbum cœlis ” pluviæ et nivis instar a Patre descen- disse significat, ut irrigatas eorum animas fructus edere cogeret; neque prius ad Patrem, quam ista præstitisset, esse reversurum, Est vero idonea Deo- que convenient, ratione intelligendum quod as Patri, verbumque attribuit. Neque enim corporeum illud est, neque hoc non subsistens. Qui deinde rebus bene gestis ad Patrem revertatur, si non effusun est, ad humani verbi similitudinem, quod tantum signilicandi habet potestatem? Sed enim putant nonnulli plavice nomine, evangelica promulgatio- nis munus, per quam fertilis evasit universa terra, significari, accinente in hunc modum Davide : • Visitasti terram et inebriasti eam, multiplicasti C nostro huic prophetæ credimus : Quæ Deus sanetus consulat, quis dissipabit? et quis avertet * ? } germina ejus, in stillicidiis ejus lætabitur germi- nans s. » Et Mose, bis verbis : . Descendel, ut pluvia, eloquium meum ". › Et Paulo ipsó ubi ait : Deus autem pacis augebit semen vestrum,. et multiplicabit semina justitiae vestre " » Quid non autem divina oracula ista efficiant? Si enim manum excelsam Hinc illa nobis fructuum spiritualium ubertas, Rom. v, 20. Malach. 18, 2. ss Matth. t. 11. Ezech. xxxm,10. se ilid. 11. Juan. 1, 1. ss Psal. LXIV, 10, 11. s9 Deut. xxxi, - Cor. 15, 10. 2. VARIE LECTIONES. Isa. ΧLI, 13.

Β τὸν ἄρτον ἔχειν τὸν ζωοποιόν, ἀλλὰ καὶ σπέρμα τῷ σπείροντι. Οἱ γὰρ μυσταγωγούντες λαούς, σπεί- ρουσιν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, ἐν ἑαυτοῖς ἐθησαύ ρισαν σπόρον. Κατὰ γὰρ τὸν Παῦλον, Θεοῦ γεώρ γιόν ἐσμεν, Θεοῦ συνεργοὶ τοῦ λέγοντος περὶ ἑαυτοῦ· Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον αὐτοῦ. Πρὸς δὲ τοὺς ἐξ ἐθνῶν τῷ σωτηρίῳ προσιόντας λόγῳ φησίν Εν γὰρ εὐφροσύνῃ ἐξελεύσεσθε, δηλαδὴ τῆς πατροπαραδότου πλάνης, κατὰ τὸν Εξελθε ἐκ τῆς γῆς σου. Καὶ ἐν χαρᾷ διδαχθήσε σθε * τὸ σωτήριον Εὐαγγέλιον. Διὸ προέφη· Εὐοδώ σω τὰς ὁδούς σου, καὶ τὰ ἐντάλματά μου. Αυτ χερὶς γὰρ ἀποφοιτᾷν ἡδονῶν σαρκικῶν, καὶ πλάνης προειλημμένης. Καὶ δεῖ Θεοῦ πρὸς τὴν ἄνω πορείαν ὁδηγοῦντος ἡμᾶς καὶ κούφους εργαζομένου. • "Ορη γάρ, φησί, τὰ ὑψηλὰ ταῖς ἐλάφοις. » Καὶ ἀλλαχοῦ δὲ φησιν· • Οδὸς εὐσεβῶν εὐθεῖα ἐγένετο, καὶ παρ εσκευασμένη ή ὁδὸς τῶν εὐσεβῶν. Καὶ ἄλλος δὲ προφήτης φησίν· ο Εὐθεῖαι αἱ ὁδοὶ Κυρίου, καὶ δίκαιοι πορεύσονται ἐν αὐταῖς · ὅπερ ἐστὶν θεό τον· οὐ ν τἀναντία φησὶ περὶ τῆς τῶν Ἰουδαίων Συναγωγής. « Διὰ τοῦτο ἰδοὺ ἐγὼ φράσσω τὰς ὁδοὺς αὐτῆς, καὶ οὐ μὴ εὕρῃ. ο 'Ακολουθεῖ δὲ τὸ χαίρειν τοῖς εὐοδουμένοις ἐν ἀρεταῖς καὶ γνώσει Θεοῦ. « Ὡς γλυκέα γάρ, φησί, τῷ λάρυγγί μου τὰ λόγια σου, Ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον τῷ στόματί μου. » Ἐφ' οἷς αἱ θεῖαι δυνάμεις εὐφραίνονται δηλούμεναι δι᾿ ὁρῶν καὶ βουνῶν. Καὶ ὁ Σωτὴρ γάρ φησι, χαρὰν ἔσε- σθαι ἐν οὐρανοῖς ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοούντι. Πνεύματα γάρ εἰσι λειτουργικὰ πρὸς διακονίαν σω τηρίας πεμπόμενα. Ἡ δὲ τούτων διαφορὰ κατὰ τὸ ὑψηλότερόν τε καὶ ἔλαττον. Α τικήν, ώς μὴ μόνον τὴν ἱερὰν συλλέξαι τροφὴν, καὶ Ξύλα δὲ ἀγροῦ ἐπικροτοῦντα κλάδοις, εἶεν ἂν αἱ καρποφόροι ψυχαὶ ἐπὶ τῇ ἐπιστροφῇ τῶν ἀνόμων ἡδόμεναι. Τινὲς δὲ ὄρη μὲν τοὺς διδασκάλους τῆς Ἐκκλησία; τοὺς οὐδὲν χαμαίζηλον ἔχοντας· βουνούς δὲ, τοὺς μετ' αὐτούς. Χαρὰ γὰρ τούτων ἡ σωτηρία τῶν προσιόντων, ὡς καὶ Παῦλον λέγειν · « Χαρά καὶ στέφανός μου. » Ξύλα δὲ ἀγροῦ τοὺς ὑπὸ χεῖρα λαούς. Ευανθής γὰρ τοῦ Σωτῆρος ὁ κῆπος. Διὸ καὶ ἡ Νύμφη φησί · . Καταβήτω ὁ ἀδελφιδά; μου εἰς κῆπον αὐτοῦ, καὶ φαγέτω καρπὸν ἀκροδρύων αὐτοῦ. » Χαίρουσι δὲ καὶ οὗτοι τοσαύτην ἐν ἑαυτοῖ; ὁρῶντες μεταβολήν. Πάλαι μὲν γὰρ γόνιμον, ἢ τρό φιμον εἶχον οὐδέν· ὡς ἐν ἐρήμῳ δὲ καὶ χέρσῳ στοίβην ὕλης ἀχρήστου καὶ κόνυζαν την δυσωδε στάτην ἔφερον. Νῦν δὲ ὅτε τῆς θείας μετέσχον χάρι της, μυρσίνην εὐωδεστάτην καὶ τὴν ὑψηλοτάτην, καὶ πάλιν εὐώδη κυπάρισσον έκαρποφόρουν. Ο δὲ Σύμμαχός φησιν, ἀντὶ στοίβης ἀναβήσεται βράδυ. ᾿Αντὶ δὲ κνιδὸς ἀναβήσεται μυρσίνη, ὡς εἰ Ελε πιν, κ ἴσ. διαχυθήσεσθε. ν γρ. ο. PROCOPII GAZEI ande non solum ad sacram nutritionem colligere, panemque vivificum habere conceditur, sed et semen etiam seminanti. Qui enim mysteria populos docent ipsi in cordibus eorum quod sibi semen recondide- runt, seminant. Nos enim, auctore Apostolo, Dei agricolatio sumus s, et cooperarii ; qui de se intel- ligens, exisse qui seminat, at seminaret semen suum pronuntiat ". Addit autem eos, qui de gentibus ad salutare verbum accedunt, in latitia egressuros, id est paternum errorem esse relicturos, quomodo Abrahamum Dei jussu terra patria egres. sum esse legimus. Addit præterea eos in gaudio do - ctum iri, quod est ad salutis Evangelium referendum et ad istud respexit, quod vias ejus et mandata pro- speraturum se prius affirmavit. Est enim perdiffi- cile a corporis voluptatibus, ab eoque errore, quem dudum secutus sis, recedere. Deo itaque maxime, qui via ad cœlestia præmunita alacres et expeditos efficiat, opus est. • Montes enim, inquit, excelsi cervis ". › Et alibi etiam : ‹ Semita justi recta est, et præparata via piorum “。 › Et alius etiam in hunc modum propheta : « Rectæ viæ Donini, et justi ambulant in eis ";, quod quidem absque Dei munere fieri non potest: eique sunt plane contraria, quæ de Judæorum Synagoga in hæc verba loquitur : c fdeo ecce obturabo vias ejus, et non in- veniet. Consequitur vero eos gaudiam, qui prospe- rum iter in virtutibus Deique cognitione habuerint. • Quam dulcia enim, inquit, faucibus neis eloquia tual super mel et ceram ori meo "., Imo vero et inde virtutes ipsæ divinæ, qui montium collium- que nomninibus judicantur, lætantur. Nam et Salva- for ipse fore in cœlis gaudium super peccatore uno pœnitentiam agente testatur ". Sunt enim ministri spiritus, qui ad ministerium salutis mittuntur : sed est eorum pro celsitudinis humilitatisque ratione quærenda differentia. Dicantur fortasse et agri ligna, quæ ramis ap- plaudunt, ipsæ fructibus onuste animæ, qui scele- ratorum resipiscentia delectantur. Sunt etiam qui montium appellatione doctores Ecclesiæ, nihil humile habentes, putent intelligi : per colles au- tem, alios, qui eos proxime sequuntur. Est enim illorum gaudium, salus accedentium, si Paulo cre- dimus, qui tales gaudium et coronam suam appel at w. Aiunt deinde agri liguis populos eos, qui subjecti sunt, significari. Abundat enim floribus ipse Salvatoris hortus indeque sunt illa Spon æ verba, quibus nepotem in hortum suum deseen. dere, fructumque ponorum suorum comedere pos- tulat “. Lætantur vero et isti, tantam in se muta- C • ་ tionem fieri inuiti: qui nihil olim quod al fe D cunditatem nutritionemve faceret, habentes; sed tanquam in solitudine, terraque inculta, stœbam inutilem, et conizam telerrimi odoris, produceutes, ex quo divinæ gratiæ participes effecti sunt, myr- Osc Cor. 111, 9. ss Matth. sul, 5. at Psal. cut, 18. Isa. xxvi, 7. Hebr. 1, 14. so Philipp. 18, 1. 103. Luc. XV, 7. Cant. v, 1. VARIE LECTIONES. 10. » Psal. Covilh

Β τὸν ἄρτον ἔχειν τὸν ζωοποιόν, ἀλλὰ καὶ σπέρμα τῷ σπείροντι. Οἱ γὰρ μυσταγωγούντες λαούς, σπεί- ρουσιν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, ἐν ἑαυτοῖς ἐθησαύ ρισαν σπόρον. Κατὰ γὰρ τὸν Παῦλον, Θεοῦ γεώρ γιόν ἐσμεν, Θεοῦ συνεργοὶ τοῦ λέγοντος περὶ ἑαυτοῦ· Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον αὐτοῦ. Πρὸς δὲ τοὺς ἐξ ἐθνῶν τῷ σωτηρίῳ προσιόντας λόγῳ φησίν Εν γὰρ εὐφροσύνῃ ἐξελεύσεσθε, δηλαδὴ τῆς πατροπαραδότου πλάνης, κατὰ τὸν Εξελθε ἐκ τῆς γῆς σου. Καὶ ἐν χαρᾷ διδαχθήσε σθε * τὸ σωτήριον Εὐαγγέλιον. Διὸ προέφη· Εὐοδώ σω τὰς ὁδούς σου, καὶ τὰ ἐντάλματά μου. Αυτ χερὶς γὰρ ἀποφοιτᾷν ἡδονῶν σαρκικῶν, καὶ πλάνης προειλημμένης. Καὶ δεῖ Θεοῦ πρὸς τὴν ἄνω πορείαν ὁδηγοῦντος ἡμᾶς καὶ κούφους εργαζομένου. • "Ορη γάρ, φησί, τὰ ὑψηλὰ ταῖς ἐλάφοις. » Καὶ ἀλλαχοῦ δὲ φησιν· • Οδὸς εὐσεβῶν εὐθεῖα ἐγένετο, καὶ παρ εσκευασμένη ή ὁδὸς τῶν εὐσεβῶν. Καὶ ἄλλος δὲ προφήτης φησίν· ο Εὐθεῖαι αἱ ὁδοὶ Κυρίου, καὶ δίκαιοι πορεύσονται ἐν αὐταῖς · ὅπερ ἐστὶν θεό τον· οὐ ν τἀναντία φησὶ περὶ τῆς τῶν Ἰουδαίων Συναγωγής. « Διὰ τοῦτο ἰδοὺ ἐγὼ φράσσω τὰς ὁδοὺς αὐτῆς, καὶ οὐ μὴ εὕρῃ. ο 'Ακολουθεῖ δὲ τὸ χαίρειν τοῖς εὐοδουμένοις ἐν ἀρεταῖς καὶ γνώσει Θεοῦ. « Ὡς γλυκέα γάρ, φησί, τῷ λάρυγγί μου τὰ λόγια σου, Ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον τῷ στόματί μου. » Ἐφ' οἷς αἱ θεῖαι δυνάμεις εὐφραίνονται δηλούμεναι δι᾿ ὁρῶν καὶ βουνῶν. Καὶ ὁ Σωτὴρ γάρ φησι, χαρὰν ἔσε- σθαι ἐν οὐρανοῖς ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοούντι. Πνεύματα γάρ εἰσι λειτουργικὰ πρὸς διακονίαν σω τηρίας πεμπόμενα. Ἡ δὲ τούτων διαφορὰ κατὰ τὸ ὑψηλότερόν τε καὶ ἔλαττον. Α τικήν, ώς μὴ μόνον τὴν ἱερὰν συλλέξαι τροφὴν, καὶ Ξύλα δὲ ἀγροῦ ἐπικροτοῦντα κλάδοις, εἶεν ἂν αἱ καρποφόροι ψυχαὶ ἐπὶ τῇ ἐπιστροφῇ τῶν ἀνόμων ἡδόμεναι. Τινὲς δὲ ὄρη μὲν τοὺς διδασκάλους τῆς Ἐκκλησία; τοὺς οὐδὲν χαμαίζηλον ἔχοντας· βουνούς δὲ, τοὺς μετ' αὐτούς. Χαρὰ γὰρ τούτων ἡ σωτηρία τῶν προσιόντων, ὡς καὶ Παῦλον λέγειν · « Χαρά καὶ στέφανός μου. » Ξύλα δὲ ἀγροῦ τοὺς ὑπὸ χεῖρα λαούς. Ευανθής γὰρ τοῦ Σωτῆρος ὁ κῆπος. Διὸ καὶ ἡ Νύμφη φησί · . Καταβήτω ὁ ἀδελφιδά; μου εἰς κῆπον αὐτοῦ, καὶ φαγέτω καρπὸν ἀκροδρύων αὐτοῦ. » Χαίρουσι δὲ καὶ οὗτοι τοσαύτην ἐν ἑαυτοῖ; ὁρῶντες μεταβολήν. Πάλαι μὲν γὰρ γόνιμον, ἢ τρό φιμον εἶχον οὐδέν· ὡς ἐν ἐρήμῳ δὲ καὶ χέρσῳ στοίβην ὕλης ἀχρήστου καὶ κόνυζαν την δυσωδε στάτην ἔφερον. Νῦν δὲ ὅτε τῆς θείας μετέσχον χάρι της, μυρσίνην εὐωδεστάτην καὶ τὴν ὑψηλοτάτην, καὶ πάλιν εὐώδη κυπάρισσον έκαρποφόρουν. Ο δὲ Σύμμαχός φησιν, ἀντὶ στοίβης ἀναβήσεται βράδυ. ᾿Αντὶ δὲ κνιδὸς ἀναβήσεται μυρσίνη, ὡς εἰ Ελε πιν, κ ἴσ. διαχυθήσεσθε. ν γρ. ο. PROCOPII GAZEI ande non solum ad sacram nutritionem colligere, panemque vivificum habere conceditur, sed et semen etiam seminanti. Qui enim mysteria populos docent ipsi in cordibus eorum quod sibi semen recondide- runt, seminant. Nos enim, auctore Apostolo, Dei agricolatio sumus s, et cooperarii ; qui de se intel- ligens, exisse qui seminat, at seminaret semen suum pronuntiat ". Addit autem eos, qui de gentibus ad salutare verbum accedunt, in latitia egressuros, id est paternum errorem esse relicturos, quomodo Abrahamum Dei jussu terra patria egres. sum esse legimus. Addit præterea eos in gaudio do - ctum iri, quod est ad salutis Evangelium referendum et ad istud respexit, quod vias ejus et mandata pro- speraturum se prius affirmavit. Est enim perdiffi- cile a corporis voluptatibus, ab eoque errore, quem dudum secutus sis, recedere. Deo itaque maxime, qui via ad cœlestia præmunita alacres et expeditos efficiat, opus est. • Montes enim, inquit, excelsi cervis ". › Et alibi etiam : ‹ Semita justi recta est, et præparata via piorum “。 › Et alius etiam in hunc modum propheta : « Rectæ viæ Donini, et justi ambulant in eis ";, quod quidem absque Dei munere fieri non potest: eique sunt plane contraria, quæ de Judæorum Synagoga in hæc verba loquitur : c fdeo ecce obturabo vias ejus, et non in- veniet. Consequitur vero eos gaudiam, qui prospe- rum iter in virtutibus Deique cognitione habuerint. • Quam dulcia enim, inquit, faucibus neis eloquia tual super mel et ceram ori meo "., Imo vero et inde virtutes ipsæ divinæ, qui montium collium- que nomninibus judicantur, lætantur. Nam et Salva- for ipse fore in cœlis gaudium super peccatore uno pœnitentiam agente testatur ". Sunt enim ministri spiritus, qui ad ministerium salutis mittuntur : sed est eorum pro celsitudinis humilitatisque ratione quærenda differentia. Dicantur fortasse et agri ligna, quæ ramis ap- plaudunt, ipsæ fructibus onuste animæ, qui scele- ratorum resipiscentia delectantur. Sunt etiam qui montium appellatione doctores Ecclesiæ, nihil humile habentes, putent intelligi : per colles au- tem, alios, qui eos proxime sequuntur. Est enim illorum gaudium, salus accedentium, si Paulo cre- dimus, qui tales gaudium et coronam suam appel at w. Aiunt deinde agri liguis populos eos, qui subjecti sunt, significari. Abundat enim floribus ipse Salvatoris hortus indeque sunt illa Spon æ verba, quibus nepotem in hortum suum deseen. dere, fructumque ponorum suorum comedere pos- tulat “. Lætantur vero et isti, tantam in se muta- C • ་ tionem fieri inuiti: qui nihil olim quod al fe D cunditatem nutritionemve faceret, habentes; sed tanquam in solitudine, terraque inculta, stœbam inutilem, et conizam telerrimi odoris, produceutes, ex quo divinæ gratiæ participes effecti sunt, myr- Osc Cor. 111, 9. ss Matth. sul, 5. at Psal. cut, 18. Isa. xxvi, 7. Hebr. 1, 14. so Philipp. 18, 1. 103. Luc. XV, 7. Cant. v, 1. VARIE LECTIONES. 10. » Psal. Covilh

Β τὸν ἄρτον ἔχειν τὸν ζωοποιόν, ἀλλὰ καὶ σπέρμα τῷ σπείροντι. Οἱ γὰρ μυσταγωγούντες λαούς, σπεί- ρουσιν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, ἐν ἑαυτοῖς ἐθησαύ ρισαν σπόρον. Κατὰ γὰρ τὸν Παῦλον, Θεοῦ γεώρ γιόν ἐσμεν, Θεοῦ συνεργοὶ τοῦ λέγοντος περὶ ἑαυτοῦ· Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον αὐτοῦ. Πρὸς δὲ τοὺς ἐξ ἐθνῶν τῷ σωτηρίῳ προσιόντας λόγῳ φησίν Εν γὰρ εὐφροσύνῃ ἐξελεύσεσθε, δηλαδὴ τῆς πατροπαραδότου πλάνης, κατὰ τὸν Εξελθε ἐκ τῆς γῆς σου. Καὶ ἐν χαρᾷ διδαχθήσε σθε * τὸ σωτήριον Εὐαγγέλιον. Διὸ προέφη· Εὐοδώ σω τὰς ὁδούς σου, καὶ τὰ ἐντάλματά μου. Αυτ χερὶς γὰρ ἀποφοιτᾷν ἡδονῶν σαρκικῶν, καὶ πλάνης προειλημμένης. Καὶ δεῖ Θεοῦ πρὸς τὴν ἄνω πορείαν ὁδηγοῦντος ἡμᾶς καὶ κούφους εργαζομένου. • "Ορη γάρ, φησί, τὰ ὑψηλὰ ταῖς ἐλάφοις. » Καὶ ἀλλαχοῦ δὲ φησιν· • Οδὸς εὐσεβῶν εὐθεῖα ἐγένετο, καὶ παρ εσκευασμένη ή ὁδὸς τῶν εὐσεβῶν. Καὶ ἄλλος δὲ προφήτης φησίν· ο Εὐθεῖαι αἱ ὁδοὶ Κυρίου, καὶ δίκαιοι πορεύσονται ἐν αὐταῖς · ὅπερ ἐστὶν θεό τον· οὐ ν τἀναντία φησὶ περὶ τῆς τῶν Ἰουδαίων Συναγωγής. « Διὰ τοῦτο ἰδοὺ ἐγὼ φράσσω τὰς ὁδοὺς αὐτῆς, καὶ οὐ μὴ εὕρῃ. ο 'Ακολουθεῖ δὲ τὸ χαίρειν τοῖς εὐοδουμένοις ἐν ἀρεταῖς καὶ γνώσει Θεοῦ. « Ὡς γλυκέα γάρ, φησί, τῷ λάρυγγί μου τὰ λόγια σου, Ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον τῷ στόματί μου. » Ἐφ' οἷς αἱ θεῖαι δυνάμεις εὐφραίνονται δηλούμεναι δι᾿ ὁρῶν καὶ βουνῶν. Καὶ ὁ Σωτὴρ γάρ φησι, χαρὰν ἔσε- σθαι ἐν οὐρανοῖς ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοούντι. Πνεύματα γάρ εἰσι λειτουργικὰ πρὸς διακονίαν σω τηρίας πεμπόμενα. Ἡ δὲ τούτων διαφορὰ κατὰ τὸ ὑψηλότερόν τε καὶ ἔλαττον. Α τικήν, ώς μὴ μόνον τὴν ἱερὰν συλλέξαι τροφὴν, καὶ Ξύλα δὲ ἀγροῦ ἐπικροτοῦντα κλάδοις, εἶεν ἂν αἱ καρποφόροι ψυχαὶ ἐπὶ τῇ ἐπιστροφῇ τῶν ἀνόμων ἡδόμεναι. Τινὲς δὲ ὄρη μὲν τοὺς διδασκάλους τῆς Ἐκκλησία; τοὺς οὐδὲν χαμαίζηλον ἔχοντας· βουνούς δὲ, τοὺς μετ' αὐτούς. Χαρὰ γὰρ τούτων ἡ σωτηρία τῶν προσιόντων, ὡς καὶ Παῦλον λέγειν · « Χαρά καὶ στέφανός μου. » Ξύλα δὲ ἀγροῦ τοὺς ὑπὸ χεῖρα λαούς. Ευανθής γὰρ τοῦ Σωτῆρος ὁ κῆπος. Διὸ καὶ ἡ Νύμφη φησί · . Καταβήτω ὁ ἀδελφιδά; μου εἰς κῆπον αὐτοῦ, καὶ φαγέτω καρπὸν ἀκροδρύων αὐτοῦ. » Χαίρουσι δὲ καὶ οὗτοι τοσαύτην ἐν ἑαυτοῖ; ὁρῶντες μεταβολήν. Πάλαι μὲν γὰρ γόνιμον, ἢ τρό φιμον εἶχον οὐδέν· ὡς ἐν ἐρήμῳ δὲ καὶ χέρσῳ στοίβην ὕλης ἀχρήστου καὶ κόνυζαν την δυσωδε στάτην ἔφερον. Νῦν δὲ ὅτε τῆς θείας μετέσχον χάρι της, μυρσίνην εὐωδεστάτην καὶ τὴν ὑψηλοτάτην, καὶ πάλιν εὐώδη κυπάρισσον έκαρποφόρουν. Ο δὲ Σύμμαχός φησιν, ἀντὶ στοίβης ἀναβήσεται βράδυ. ᾿Αντὶ δὲ κνιδὸς ἀναβήσεται μυρσίνη, ὡς εἰ Ελε πιν, κ ἴσ. διαχυθήσεσθε. ν γρ. ο. PROCOPII GAZEI ande non solum ad sacram nutritionem colligere, panemque vivificum habere conceditur, sed et semen etiam seminanti. Qui enim mysteria populos docent ipsi in cordibus eorum quod sibi semen recondide- runt, seminant. Nos enim, auctore Apostolo, Dei agricolatio sumus s, et cooperarii ; qui de se intel- ligens, exisse qui seminat, at seminaret semen suum pronuntiat ". Addit autem eos, qui de gentibus ad salutare verbum accedunt, in latitia egressuros, id est paternum errorem esse relicturos, quomodo Abrahamum Dei jussu terra patria egres. sum esse legimus. Addit præterea eos in gaudio do - ctum iri, quod est ad salutis Evangelium referendum et ad istud respexit, quod vias ejus et mandata pro- speraturum se prius affirmavit. Est enim perdiffi- cile a corporis voluptatibus, ab eoque errore, quem dudum secutus sis, recedere. Deo itaque maxime, qui via ad cœlestia præmunita alacres et expeditos efficiat, opus est. • Montes enim, inquit, excelsi cervis ". › Et alibi etiam : ‹ Semita justi recta est, et præparata via piorum “。 › Et alius etiam in hunc modum propheta : « Rectæ viæ Donini, et justi ambulant in eis ";, quod quidem absque Dei munere fieri non potest: eique sunt plane contraria, quæ de Judæorum Synagoga in hæc verba loquitur : c fdeo ecce obturabo vias ejus, et non in- veniet. Consequitur vero eos gaudiam, qui prospe- rum iter in virtutibus Deique cognitione habuerint. • Quam dulcia enim, inquit, faucibus neis eloquia tual super mel et ceram ori meo "., Imo vero et inde virtutes ipsæ divinæ, qui montium collium- que nomninibus judicantur, lætantur. Nam et Salva- for ipse fore in cœlis gaudium super peccatore uno pœnitentiam agente testatur ". Sunt enim ministri spiritus, qui ad ministerium salutis mittuntur : sed est eorum pro celsitudinis humilitatisque ratione quærenda differentia. Dicantur fortasse et agri ligna, quæ ramis ap- plaudunt, ipsæ fructibus onuste animæ, qui scele- ratorum resipiscentia delectantur. Sunt etiam qui montium appellatione doctores Ecclesiæ, nihil humile habentes, putent intelligi : per colles au- tem, alios, qui eos proxime sequuntur. Est enim illorum gaudium, salus accedentium, si Paulo cre- dimus, qui tales gaudium et coronam suam appel at w. Aiunt deinde agri liguis populos eos, qui subjecti sunt, significari. Abundat enim floribus ipse Salvatoris hortus indeque sunt illa Spon æ verba, quibus nepotem in hortum suum deseen. dere, fructumque ponorum suorum comedere pos- tulat “. Lætantur vero et isti, tantam in se muta- C • ་ tionem fieri inuiti: qui nihil olim quod al fe D cunditatem nutritionemve faceret, habentes; sed tanquam in solitudine, terraque inculta, stœbam inutilem, et conizam telerrimi odoris, produceutes, ex quo divinæ gratiæ participes effecti sunt, myr- Osc Cor. 111, 9. ss Matth. sul, 5. at Psal. cut, 18. Isa. xxvi, 7. Hebr. 1, 14. so Philipp. 18, 1. 103. Luc. XV, 7. Cant. v, 1. VARIE LECTIONES. 10. » Psal. Covilh

Β τὸν ἄρτον ἔχειν τὸν ζωοποιόν, ἀλλὰ καὶ σπέρμα τῷ σπείροντι. Οἱ γὰρ μυσταγωγούντες λαούς, σπεί- ρουσιν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, ἐν ἑαυτοῖς ἐθησαύ ρισαν σπόρον. Κατὰ γὰρ τὸν Παῦλον, Θεοῦ γεώρ γιόν ἐσμεν, Θεοῦ συνεργοὶ τοῦ λέγοντος περὶ ἑαυτοῦ· Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον αὐτοῦ. Πρὸς δὲ τοὺς ἐξ ἐθνῶν τῷ σωτηρίῳ προσιόντας λόγῳ φησίν Εν γὰρ εὐφροσύνῃ ἐξελεύσεσθε, δηλαδὴ τῆς πατροπαραδότου πλάνης, κατὰ τὸν Εξελθε ἐκ τῆς γῆς σου. Καὶ ἐν χαρᾷ διδαχθήσε σθε * τὸ σωτήριον Εὐαγγέλιον. Διὸ προέφη· Εὐοδώ σω τὰς ὁδούς σου, καὶ τὰ ἐντάλματά μου. Αυτ χερὶς γὰρ ἀποφοιτᾷν ἡδονῶν σαρκικῶν, καὶ πλάνης προειλημμένης. Καὶ δεῖ Θεοῦ πρὸς τὴν ἄνω πορείαν ὁδηγοῦντος ἡμᾶς καὶ κούφους εργαζομένου. • "Ορη γάρ, φησί, τὰ ὑψηλὰ ταῖς ἐλάφοις. » Καὶ ἀλλαχοῦ δὲ φησιν· • Οδὸς εὐσεβῶν εὐθεῖα ἐγένετο, καὶ παρ εσκευασμένη ή ὁδὸς τῶν εὐσεβῶν. Καὶ ἄλλος δὲ προφήτης φησίν· ο Εὐθεῖαι αἱ ὁδοὶ Κυρίου, καὶ δίκαιοι πορεύσονται ἐν αὐταῖς · ὅπερ ἐστὶν θεό τον· οὐ ν τἀναντία φησὶ περὶ τῆς τῶν Ἰουδαίων Συναγωγής. « Διὰ τοῦτο ἰδοὺ ἐγὼ φράσσω τὰς ὁδοὺς αὐτῆς, καὶ οὐ μὴ εὕρῃ. ο 'Ακολουθεῖ δὲ τὸ χαίρειν τοῖς εὐοδουμένοις ἐν ἀρεταῖς καὶ γνώσει Θεοῦ. « Ὡς γλυκέα γάρ, φησί, τῷ λάρυγγί μου τὰ λόγια σου, Ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον τῷ στόματί μου. » Ἐφ' οἷς αἱ θεῖαι δυνάμεις εὐφραίνονται δηλούμεναι δι᾿ ὁρῶν καὶ βουνῶν. Καὶ ὁ Σωτὴρ γάρ φησι, χαρὰν ἔσε- σθαι ἐν οὐρανοῖς ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοούντι. Πνεύματα γάρ εἰσι λειτουργικὰ πρὸς διακονίαν σω τηρίας πεμπόμενα. Ἡ δὲ τούτων διαφορὰ κατὰ τὸ ὑψηλότερόν τε καὶ ἔλαττον. Α τικήν, ώς μὴ μόνον τὴν ἱερὰν συλλέξαι τροφὴν, καὶ Ξύλα δὲ ἀγροῦ ἐπικροτοῦντα κλάδοις, εἶεν ἂν αἱ καρποφόροι ψυχαὶ ἐπὶ τῇ ἐπιστροφῇ τῶν ἀνόμων ἡδόμεναι. Τινὲς δὲ ὄρη μὲν τοὺς διδασκάλους τῆς Ἐκκλησία; τοὺς οὐδὲν χαμαίζηλον ἔχοντας· βουνούς δὲ, τοὺς μετ' αὐτούς. Χαρὰ γὰρ τούτων ἡ σωτηρία τῶν προσιόντων, ὡς καὶ Παῦλον λέγειν · « Χαρά καὶ στέφανός μου. » Ξύλα δὲ ἀγροῦ τοὺς ὑπὸ χεῖρα λαούς. Ευανθής γὰρ τοῦ Σωτῆρος ὁ κῆπος. Διὸ καὶ ἡ Νύμφη φησί · . Καταβήτω ὁ ἀδελφιδά; μου εἰς κῆπον αὐτοῦ, καὶ φαγέτω καρπὸν ἀκροδρύων αὐτοῦ. » Χαίρουσι δὲ καὶ οὗτοι τοσαύτην ἐν ἑαυτοῖ; ὁρῶντες μεταβολήν. Πάλαι μὲν γὰρ γόνιμον, ἢ τρό φιμον εἶχον οὐδέν· ὡς ἐν ἐρήμῳ δὲ καὶ χέρσῳ στοίβην ὕλης ἀχρήστου καὶ κόνυζαν την δυσωδε στάτην ἔφερον. Νῦν δὲ ὅτε τῆς θείας μετέσχον χάρι της, μυρσίνην εὐωδεστάτην καὶ τὴν ὑψηλοτάτην, καὶ πάλιν εὐώδη κυπάρισσον έκαρποφόρουν. Ο δὲ Σύμμαχός φησιν, ἀντὶ στοίβης ἀναβήσεται βράδυ. ᾿Αντὶ δὲ κνιδὸς ἀναβήσεται μυρσίνη, ὡς εἰ Ελε πιν, κ ἴσ. διαχυθήσεσθε. ν γρ. ο. PROCOPII GAZEI ande non solum ad sacram nutritionem colligere, panemque vivificum habere conceditur, sed et semen etiam seminanti. Qui enim mysteria populos docent ipsi in cordibus eorum quod sibi semen recondide- runt, seminant. Nos enim, auctore Apostolo, Dei agricolatio sumus s, et cooperarii ; qui de se intel- ligens, exisse qui seminat, at seminaret semen suum pronuntiat ". Addit autem eos, qui de gentibus ad salutare verbum accedunt, in latitia egressuros, id est paternum errorem esse relicturos, quomodo Abrahamum Dei jussu terra patria egres. sum esse legimus. Addit præterea eos in gaudio do - ctum iri, quod est ad salutis Evangelium referendum et ad istud respexit, quod vias ejus et mandata pro- speraturum se prius affirmavit. Est enim perdiffi- cile a corporis voluptatibus, ab eoque errore, quem dudum secutus sis, recedere. Deo itaque maxime, qui via ad cœlestia præmunita alacres et expeditos efficiat, opus est. • Montes enim, inquit, excelsi cervis ". › Et alibi etiam : ‹ Semita justi recta est, et præparata via piorum “。 › Et alius etiam in hunc modum propheta : « Rectæ viæ Donini, et justi ambulant in eis ";, quod quidem absque Dei munere fieri non potest: eique sunt plane contraria, quæ de Judæorum Synagoga in hæc verba loquitur : c fdeo ecce obturabo vias ejus, et non in- veniet. Consequitur vero eos gaudiam, qui prospe- rum iter in virtutibus Deique cognitione habuerint. • Quam dulcia enim, inquit, faucibus neis eloquia tual super mel et ceram ori meo "., Imo vero et inde virtutes ipsæ divinæ, qui montium collium- que nomninibus judicantur, lætantur. Nam et Salva- for ipse fore in cœlis gaudium super peccatore uno pœnitentiam agente testatur ". Sunt enim ministri spiritus, qui ad ministerium salutis mittuntur : sed est eorum pro celsitudinis humilitatisque ratione quærenda differentia. Dicantur fortasse et agri ligna, quæ ramis ap- plaudunt, ipsæ fructibus onuste animæ, qui scele- ratorum resipiscentia delectantur. Sunt etiam qui montium appellatione doctores Ecclesiæ, nihil humile habentes, putent intelligi : per colles au- tem, alios, qui eos proxime sequuntur. Est enim illorum gaudium, salus accedentium, si Paulo cre- dimus, qui tales gaudium et coronam suam appel at w. Aiunt deinde agri liguis populos eos, qui subjecti sunt, significari. Abundat enim floribus ipse Salvatoris hortus indeque sunt illa Spon æ verba, quibus nepotem in hortum suum deseen. dere, fructumque ponorum suorum comedere pos- tulat “. Lætantur vero et isti, tantam in se muta- C • ་ tionem fieri inuiti: qui nihil olim quod al fe D cunditatem nutritionemve faceret, habentes; sed tanquam in solitudine, terraque inculta, stœbam inutilem, et conizam telerrimi odoris, produceutes, ex quo divinæ gratiæ participes effecti sunt, myr- Osc Cor. 111, 9. ss Matth. sul, 5. at Psal. cut, 18. Isa. xxvi, 7. Hebr. 1, 14. so Philipp. 18, 1. 103. Luc. XV, 7. Cant. v, 1. VARIE LECTIONES. 10. » Psal. Covilh

γεν· Ἀντὶ κακίας δικαιοσύνην, σωφροσύνην ἀντ' Α ἀσελγείας, καὶ ἀντὶ θράσους ἀνδρείαν, φρόνησίν τε ἀντ᾽ ἀφροσύνης. Εὕροις δ᾽ ἂν τοῦτο καὶ ἐν τοῖς ἐξ αἵματος Ισραήλ. Στοίβη γὰρ ὄντες καὶ κόνυζά ποτε Ματθαῖος καὶ Παῦλος, ὁ μὲν τελώνης, ὁ δὲ διώκτης, Χριστὸν εὐωδιάζουσιν ἐν παντὶ τόπῳ, ἐν τε τοῖς σωζομένοις καὶ τοῖς ἀπολλυμένοις. Καὶ ἄλλο δέ τι θαυμάσιον ἐπαγγέλλεται τοῖς ἐπὶ τὸν Κύριον ἐπιστρέψασιν ἔθνεσιν. "Εσται γάρ, φησί, Κύριος αὐτοῖς εἰς ὄνομα καὶ εἰς σημεῖον αιώνιον. Παν- ταχοῦ γὰρ ἔστιν ἰδεῖν ἀπὸ Χριστοῦ καλουμένους Χριστιανούς. Καὶ σημεῖον σωτηρίας ἐπιγράφονται τοὔνομα, ὅπερ οὐκ ἐκλείψει ποτέ. Αμεταμέλητα γὰρ τὰ χαρίσματα τοῦ Θεοῦ. Τινὲς δὲ σημεῖον, τὸν δι' οὗ σεσώσμεθα σταυρὸν εἰρήκασι· τὴν δὲ πᾶσαν ῥῆσιν οὕτως ἑρμήνευσαν ἕτεροι· Θεοῦ σώσειν αὐτοὺς ἐπαγγειλαμένου μετανοοῦντας, καὶ τοὺς ἐχθροὺς ὑπο- τάξειν αὐτοῖς, καὶ τοῦ προφήτου πρὸς πίστιν αὐτ τοὺς διεγείραντος (κληρονομήσειν γὰρ αὐτοὺς σωτη- μίαν) τῶν ἀκουόντων κινηθέντων πρὸς πόθον, ἐθέλειν τε σωθῆναι λεγόντων, πρὸς τὰς ἐννοίας αὐτῶν ὁ προ- φήτης ὡς διψώντας προτρέπεται. Β Τινὲς δὲ, φασίν, διὰ τοῦτο εἰς ἔνδειαν ἤχθησαν τῶν ἀγαθῶν, ἵνα πόθῳ πρὸς αὐτά ποτε σπεύσωσι. Ὡς οὖν οἱ διψώντες προσίασι ταῖς πηγαῖς, οὗ τω καὶ ὑμεῖς τῷ Θεῷ, ἀντὶ παντὸς ἀργυρίου συν αίσθησιν τῶν ἡμαρτημένων λαβόντες. Οὐκ ὠνητά γὰρ τὰ παρὰ Θεοῦ, οὐδὲ χρεία πρὸς μὲν σπονδὴν & οἴνου, πρὸς δὲ = θυσίαν στέατος, ἅπερ ὠνούμενοι οὐδὲν ἀποφέρεσθε πλέον εἰς ὄνησιν, ἢ κόπον καὶ μόχθον, μὴ ὄντων ἱκανῶν δυσωπημάτων. ᾿Αργὰ γὰρ ταῦτα πρὸς ἁμαρτίας ἐξάλειψιν, ἣν μετάνοια ποιεῖ καὶ πίστις ἡ εἰς Θεόν. Πρὸς ἀγαθῶν δὲ δωρεάν, ἀκροατὴν οὐκ εὐγνώμονα μόνον ζητεῖ, ἀλλὰ καὶ συνιέντα, καὶ τῷ καλοῦντι προστρέχοντα. Προσέχετε δέ, φησί, τοῖς ὡσίν· καὶ εἰ μὲν σωματικὸν ἀκατάλληλον. Οφθαλ- μῶν γὰρ τὸ προσέχειν. Εἰ δὲ κατὰ ψυχὴν, ἀκό λουθον. 'Απλή γὰρ οὖσα καὶ μονοειδής, ἐν μιᾷ δυνά- μει τὰς ἔνδον αἰσθήσεις εκτήσατο. Τοιγαροῦν ὀφθαλ μοῖς ἀκούει ὁ γράμμασιν ἐντυγχάνων, καὶ δακτύ λοις διαλέγεται ὁ τούτοις γράφων. Είτα μέμνηται τοῦ Δαβίδ, καὶ τῆς πρὸς ἐκεῖνον σχέσεως, δι᾿ ἣν αὐτῷ πᾶσαν παρείχε ῥοπὴν, ἧς τεύξεσθαι καὶ τού τους φησίν, εἴπερ ἀκούειν ἐθέλοιεν. Οὕτω γὰρ ζή- σονται, οὐ τὴν παροῦσαν μόνον ζωὴν, ἀλλὰ καὶ τὴν μένουσαν α· οὐ μόνον δὲ ὑμεῖς ζηλοῦντες τὸν αὐτοῦ τρόπον καὶ τὴν μετάνοιαν, τῶν αὐτῶν τεύξεσθε, ἀλλὰ καὶ ἐν παντὶ ἔθνει δεκτὸς ὁ ζῶν ὁμοίως αὐτῷ. Οικειοῖ γὰρ οὐ γένος, ἀλλὰ καρδία καὶ βίος. προσέχειν) γρ. οὐδὲ πρός. ο ἴσ. μέλλουσαν. COMMENTARII IN ISAIAM. /um jam fragrantissimam, et procerissimam, cupres - sum præterea odoris optimi, ediderunt. Sic autem interpretatur Symmachus : Pro staba ascendet sa- bina, pro urtica autem ascendet myrtus. Ac si fore dixisset pro malitia, justitiam ; pro lascivia, tei- perantiam; pro audacia, fortitudinem; pro stultitia, prudentiam. Invenias vero et istud in iis, qui sunt ex Israelitarum stirpe. Stæba enim quondam et conyza cuin essent Matthæus et Paulus, ille quidem publicanus, hic autem persecutor ; Chris- tum tamen ubique, apud eos sive qui salvantur, sive apud eos qui pereunt, bene olere curarunt. Mirabile vero quiddamn et aliud iis pollicetur, qui de gentibus ad Dominum sese contulerunt, cum eis in nomen et signum sempiternum fore Dominum adjun- git. Ubique enim Christianos a Christo nuncupatos videas, et signum salutis hoc inscribere nomine, quod non est unquam defecturum; cum nullum beneficium, nullamque gratiam Deus conferre so- leat, cujus eum postea poeniteat. Non desunt tamen, qui signi appellatione, crucem eam, per quam sa- lutem sumus adepti, putent significari. Alii vero hoc totum eo referunt, ut velint, Deum ipsum ubi eos, qui resipuissent, servaturum se, et ipsis ini- micos subjecturum denuntiasset, quos ad fidem propheta excitavit (salutem enim possessuros dixit), anditoribus rei desiderio accensis, et salvari se cupere profitentibus, ad ea jam animo cogitanda meditandaque, veluti sitientes, ipsos adhortari. D facultate seusus interiores sortitus est. Itaque et inquit, qui mores illius et pœnitentiam æmulamini, ille milli gratus et acceptus, qui vitam ejus imitabitur. Conciliat enim amicitiam non genus ipsum, sed animus et vila. Sunt vero aliqui, aiunt, in bonorum penuriam ideo adducti, ut ea posthac vehementiori studio requirerent. Quo modo igitur qui siliunt, ad fontes accedunt, sic et vos ad Deum decet properare, eorum quæ peccastis recordatione, pro quovis C argento, munitos. Non enim sunt venalia, quæ Dei sunt : neque vino ad libationem opus est, aut ad sacrificium adipe: ex quorum emptione plus labo- ris et molestiæ, quam utilitatis percipitis, cum ad płacationem non sufficiant. Sunt enim ista ad eluendas peccatorum sordes inepta; quod pœni- tentia et fide in Deum efficitur. Postulat vero ad bonorum largitionem, auditorem non benevolum tantum, sed intelligentem etiam, vocantique accur- rentem. Quod deinde attendere auribus jussit si ad corpus referas, apte minus usurpatum videtur. Est enim attendere (Greece oculorum. Sin autem ad animum, convenienter et commode. Hic enim, cum simplex sit, et generis unius, in unica oculis audit, qui scripta legit, et loquitur digitis qui illis ipsis scribit. Adjicit præterea de Davide mentionem, quam erga illum bene animatus fuerit, unde a se nihil non auxilii senserit; qualia et istis etiam, si audire voluerint, non defutura significat. Ita enim vita non præsenti sulum, sed futura etiam esse potituros. Neque vero ea ipsa vos tantum, habituri estis: sed in gente qualibet etiam fuerit , VARIÆ LECTIONES.

γεν· Ἀντὶ κακίας δικαιοσύνην, σωφροσύνην ἀντ' Α ἀσελγείας, καὶ ἀντὶ θράσους ἀνδρείαν, φρόνησίν τε ἀντ᾽ ἀφροσύνης. Εὕροις δ᾽ ἂν τοῦτο καὶ ἐν τοῖς ἐξ αἵματος Ισραήλ. Στοίβη γὰρ ὄντες καὶ κόνυζά ποτε Ματθαῖος καὶ Παῦλος, ὁ μὲν τελώνης, ὁ δὲ διώκτης, Χριστὸν εὐωδιάζουσιν ἐν παντὶ τόπῳ, ἐν τε τοῖς σωζομένοις καὶ τοῖς ἀπολλυμένοις. Καὶ ἄλλο δέ τι θαυμάσιον ἐπαγγέλλεται τοῖς ἐπὶ τὸν Κύριον ἐπιστρέψασιν ἔθνεσιν. "Εσται γάρ, φησί, Κύριος αὐτοῖς εἰς ὄνομα καὶ εἰς σημεῖον αιώνιον. Παν- ταχοῦ γὰρ ἔστιν ἰδεῖν ἀπὸ Χριστοῦ καλουμένους Χριστιανούς. Καὶ σημεῖον σωτηρίας ἐπιγράφονται τοὔνομα, ὅπερ οὐκ ἐκλείψει ποτέ. Αμεταμέλητα γὰρ τὰ χαρίσματα τοῦ Θεοῦ. Τινὲς δὲ σημεῖον, τὸν δι' οὗ σεσώσμεθα σταυρὸν εἰρήκασι· τὴν δὲ πᾶσαν ῥῆσιν οὕτως ἑρμήνευσαν ἕτεροι· Θεοῦ σώσειν αὐτοὺς ἐπαγγειλαμένου μετανοοῦντας, καὶ τοὺς ἐχθροὺς ὑπο- τάξειν αὐτοῖς, καὶ τοῦ προφήτου πρὸς πίστιν αὐτ τοὺς διεγείραντος (κληρονομήσειν γὰρ αὐτοὺς σωτη- μίαν) τῶν ἀκουόντων κινηθέντων πρὸς πόθον, ἐθέλειν τε σωθῆναι λεγόντων, πρὸς τὰς ἐννοίας αὐτῶν ὁ προ- φήτης ὡς διψώντας προτρέπεται. Β Τινὲς δὲ, φασίν, διὰ τοῦτο εἰς ἔνδειαν ἤχθησαν τῶν ἀγαθῶν, ἵνα πόθῳ πρὸς αὐτά ποτε σπεύσωσι. Ὡς οὖν οἱ διψώντες προσίασι ταῖς πηγαῖς, οὗ τω καὶ ὑμεῖς τῷ Θεῷ, ἀντὶ παντὸς ἀργυρίου συν αίσθησιν τῶν ἡμαρτημένων λαβόντες. Οὐκ ὠνητά γὰρ τὰ παρὰ Θεοῦ, οὐδὲ χρεία πρὸς μὲν σπονδὴν & οἴνου, πρὸς δὲ = θυσίαν στέατος, ἅπερ ὠνούμενοι οὐδὲν ἀποφέρεσθε πλέον εἰς ὄνησιν, ἢ κόπον καὶ μόχθον, μὴ ὄντων ἱκανῶν δυσωπημάτων. ᾿Αργὰ γὰρ ταῦτα πρὸς ἁμαρτίας ἐξάλειψιν, ἣν μετάνοια ποιεῖ καὶ πίστις ἡ εἰς Θεόν. Πρὸς ἀγαθῶν δὲ δωρεάν, ἀκροατὴν οὐκ εὐγνώμονα μόνον ζητεῖ, ἀλλὰ καὶ συνιέντα, καὶ τῷ καλοῦντι προστρέχοντα. Προσέχετε δέ, φησί, τοῖς ὡσίν· καὶ εἰ μὲν σωματικὸν ἀκατάλληλον. Οφθαλ- μῶν γὰρ τὸ προσέχειν. Εἰ δὲ κατὰ ψυχὴν, ἀκό λουθον. 'Απλή γὰρ οὖσα καὶ μονοειδής, ἐν μιᾷ δυνά- μει τὰς ἔνδον αἰσθήσεις εκτήσατο. Τοιγαροῦν ὀφθαλ μοῖς ἀκούει ὁ γράμμασιν ἐντυγχάνων, καὶ δακτύ λοις διαλέγεται ὁ τούτοις γράφων. Είτα μέμνηται τοῦ Δαβίδ, καὶ τῆς πρὸς ἐκεῖνον σχέσεως, δι᾿ ἣν αὐτῷ πᾶσαν παρείχε ῥοπὴν, ἧς τεύξεσθαι καὶ τού τους φησίν, εἴπερ ἀκούειν ἐθέλοιεν. Οὕτω γὰρ ζή- σονται, οὐ τὴν παροῦσαν μόνον ζωὴν, ἀλλὰ καὶ τὴν μένουσαν α· οὐ μόνον δὲ ὑμεῖς ζηλοῦντες τὸν αὐτοῦ τρόπον καὶ τὴν μετάνοιαν, τῶν αὐτῶν τεύξεσθε, ἀλλὰ καὶ ἐν παντὶ ἔθνει δεκτὸς ὁ ζῶν ὁμοίως αὐτῷ. Οικειοῖ γὰρ οὐ γένος, ἀλλὰ καρδία καὶ βίος. προσέχειν) γρ. οὐδὲ πρός. ο ἴσ. μέλλουσαν. COMMENTARII IN ISAIAM. /um jam fragrantissimam, et procerissimam, cupres - sum præterea odoris optimi, ediderunt. Sic autem interpretatur Symmachus : Pro staba ascendet sa- bina, pro urtica autem ascendet myrtus. Ac si fore dixisset pro malitia, justitiam ; pro lascivia, tei- perantiam; pro audacia, fortitudinem; pro stultitia, prudentiam. Invenias vero et istud in iis, qui sunt ex Israelitarum stirpe. Stæba enim quondam et conyza cuin essent Matthæus et Paulus, ille quidem publicanus, hic autem persecutor ; Chris- tum tamen ubique, apud eos sive qui salvantur, sive apud eos qui pereunt, bene olere curarunt. Mirabile vero quiddamn et aliud iis pollicetur, qui de gentibus ad Dominum sese contulerunt, cum eis in nomen et signum sempiternum fore Dominum adjun- git. Ubique enim Christianos a Christo nuncupatos videas, et signum salutis hoc inscribere nomine, quod non est unquam defecturum; cum nullum beneficium, nullamque gratiam Deus conferre so- leat, cujus eum postea poeniteat. Non desunt tamen, qui signi appellatione, crucem eam, per quam sa- lutem sumus adepti, putent significari. Alii vero hoc totum eo referunt, ut velint, Deum ipsum ubi eos, qui resipuissent, servaturum se, et ipsis ini- micos subjecturum denuntiasset, quos ad fidem propheta excitavit (salutem enim possessuros dixit), anditoribus rei desiderio accensis, et salvari se cupere profitentibus, ad ea jam animo cogitanda meditandaque, veluti sitientes, ipsos adhortari. D facultate seusus interiores sortitus est. Itaque et inquit, qui mores illius et pœnitentiam æmulamini, ille milli gratus et acceptus, qui vitam ejus imitabitur. Conciliat enim amicitiam non genus ipsum, sed animus et vila. Sunt vero aliqui, aiunt, in bonorum penuriam ideo adducti, ut ea posthac vehementiori studio requirerent. Quo modo igitur qui siliunt, ad fontes accedunt, sic et vos ad Deum decet properare, eorum quæ peccastis recordatione, pro quovis C argento, munitos. Non enim sunt venalia, quæ Dei sunt : neque vino ad libationem opus est, aut ad sacrificium adipe: ex quorum emptione plus labo- ris et molestiæ, quam utilitatis percipitis, cum ad płacationem non sufficiant. Sunt enim ista ad eluendas peccatorum sordes inepta; quod pœni- tentia et fide in Deum efficitur. Postulat vero ad bonorum largitionem, auditorem non benevolum tantum, sed intelligentem etiam, vocantique accur- rentem. Quod deinde attendere auribus jussit si ad corpus referas, apte minus usurpatum videtur. Est enim attendere (Greece oculorum. Sin autem ad animum, convenienter et commode. Hic enim, cum simplex sit, et generis unius, in unica oculis audit, qui scripta legit, et loquitur digitis qui illis ipsis scribit. Adjicit præterea de Davide mentionem, quam erga illum bene animatus fuerit, unde a se nihil non auxilii senserit; qualia et istis etiam, si audire voluerint, non defutura significat. Ita enim vita non præsenti sulum, sed futura etiam esse potituros. Neque vero ea ipsa vos tantum, habituri estis: sed in gente qualibet etiam fuerit , VARIÆ LECTIONES.

Οὕτως οὖν καὶ ὑμεῖς πανταχοῦ δοξασθήσεσθε, ὡ πάντας πανταχόθεν εἰ; θεογνωσίαν ἐξ ὑμῶν φι τιζομένους συῤῥεῖν πρὸς ὑμᾶς, οἰκειότητα ποθοῦντας τὴν πρὸς ἐμὲ, ὡς ἐπὶ τῆς βασιλίδος Σίβα, καὶ τοῦ Αιθίοπος εὐνούχου γεγένηται, τῆς τοῦ ἔθνους εὐσε βείας καὶ πρὸς αὐτοὺς δραμούσης τῇ φήμη. Ταῦτα μὲν αὐτοῖς Θεὸς ἐπηγγέλλετο. Πρὸς δὲ τοῦτο βαθυ- μούντων αὐτῶν, ὁ μονογενής παρελθὼν εἰς ἀνθρώ πους πάντων ἐθνῶν ἐποιήσατο κλῆσιν. Αδύνατον δέ φησι τῶν προεπηγγελμένων τυχεῖν ἄνευ θεοῦ. Οθεν αὐτὸν ζητητέον, καὶ κλητέον, μὴ λογικο- μένους πλῆθος ἁμαρτημάτων, καὶ τὸ εἰς αὐτὸν ἠσεβηκέναι. Πολυέλεος γάρ ἐστιν. Ποίον γὰρ πλή θος ἁμαρτιῶν τὴν αὐτοῦ φιλανθρωπίαν νικά; καὶ ἀπωθούμενος δὲ ἐπ' ἀγαθῷ τέλει τοῦτο ποιῶ, καὶ ἀπεγνωκόσιν ἤδη τοῦτο ἀποδώσω. Πολὺς δὲ ὧν ἐν οἰκτιρμοῖς, πολλὴν ὑμῖν δώσει τὴν ἄφεσιν. Ο γὰρ ὑφίσταται τι πάθος ἀνθρώπινον. Ανθρωπο; γὰρ κἂν ἀφιέναι θέλῃ, διὰ θυμὸν ἔσθ' ὅτε κωλύεται τὴν τῆς λύπης δεχόμενος μνήμην. Κἂν τέχνῳ τι χαρίσασθαι θέλῃ, τοῦ διδομένου πολλάκις ἡ στέρησις ἀνακρούεται. Ἐμοὶ δὲ βουλομένῳ ἀφεῖναι καὶ τοῦ ναι οὐ μνήμη παλαιῶν ἁμαρτημάτων, οὐ στέρησις ἐνοχλεῖ. Καὶ ὑμεῖς μὲν βουλευόμενοι τι, μεταβού λεύεσθε. Ἐγὼ δὲ ἀμεταμέλητος. Απείρῳ γὰρ ὑμῖν διαφορᾷ διενήνοχα. Δηλοῖ δὲ ὁ παρ' ἐμοῦ χορηγού μενος ὑμῖν ὑετὸς, ἐν διδοὺς εἰς εὐκαρπίαν τῇ γίν οὐκ ἀνεκαλεσάμην ποτέ. Ἐξ οὗ μάθετε ὡς οὐδεὶς λόγος παρ' ἐμοῦ ῥηθεὶς ἔσται κενὸς, ἐὰν ἐπιστρα φέντες αιτήσητε τῶν ἡμαρτημένων τὴν ἄφεσιν. Καὶ πρὸς τὰς ἐντολὰς δὲ τοῦ νόμου, φησίν, ὑμᾶς εὐοδώσω, διδοὺς ἰσχὺν πρὸς τὸ φυλάττειν αὐτὸν, καὶ τὴν ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας ἐπάνοδον ἔνδοξον, καὶ ὑπὸ Κύρου καὶ τῶν ἐχθρῶν δορυφορουμένην ποιήσω. Ὡς γὰρ ἐξ Αἰγύπτου, φασί, χωρούντων ὑπεχώρει τούτοις ἡ θάλαττα, διαβατὸς δὲ καὶ Ἰορδάνης ἐγέ νετο· οὕτως ἱστορεῖται μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν ὁ Τίγρις ποδὶ γενέσθαι διαβατός. Καὶ ὡς ἐν ἀγαλλιά σει κινηθῆναι τὰ ὄρη, καὶ τοσαύτην σχεῖν μεταβο λὴν ἀντὶ τῆς καταλαβούσης ἐκ τῶν πολεμίων έρη μίας, ὡς καὶ ξένων δένδρων, παρὰ τὰ ὄντα, βλάστην ἐκδοῦναι, τῆς τοῦ Θεοῦ δεικνυμένης ἐξ αὐτῶν εξο μενείας. Ἐκ δὲ τῶν εἰρημένων ἐπίστηθι ὡς ἀμετά- θετος ἡ βουλὴ τοῦ Θεοῦ δι' αἰῶνος, κἂν μὴ ἐπὶ μιᾶς ἢ πλειόνων γενεῶν πληρωθῇ. ΚΕΦΑΛ. ΝΕ. α' ια'. Τάδε λέγει Κύριος. Φυλάσσεσθε κρίσιν, καὶ ποιήσατε δικαιοσύνην. Ηγγικε γὰρ τὸ σε τήριόν μου παραγίνεσθαι, καὶ τὸ ἔλεός μου ἀπ καλυφθῆναι. Μακάριος ἀνὴρ ὁ ποιῶν ταῦτα, καὶ ἄνθρωπος ὁ ἀντεχόμενος αὐτῶν, καὶ φυλάσσων τὰ Σάββατα μὴ βεβηλοῦν· καὶ διατηρῶν τὰς χεῖρας αὐτοῦ, μὴ ποιεῖν ἄδικα, κ. τ. λ. Περιγράψας ὁ λόγος τὴν περὶ τῶν ἐθνῶν προφη B PROCOPII GAZ.EI Sic igitur et vos ubique glorificabimini, ut omnes A undique exemplo vestro, qui illuminati estis, co- gnoscendi Dei studio ad vos confluant, meamque familiaritatem et amicitiam ambiant : ut olim de re- gina Saba, deque Æthiope eunucho "audistis, cum gentis vestræ pietas ad eos etiam fama penetrassel. Atque hæc quidem illis Deus pollicebatur : ad quæ cum segnius adverterent, ad homines accedens Unigenitus gentium omnium vocationem operatus est. Neque vero fieri potest, inquit, ut quæ prædi- cta sunt absque Deo quisquam consequatur. Est igitur ipse, nulla peccatorum multitudinis habita ra- tione, quarendus et invocandus, qui eo usque mise- ricordia abundat, ut nulla eorum immensitate su- peretur. Inio vero, cum repellit, nonnisi bono fine facit: et quod plane desperatum erat continuo re- stituit. Qui multus est ergo in miserationibus, in ignoscendo vobis parcus esse non potest : cum sit humanis perturbationibus nequaquam obnoxius. Homines enim quantumvis injuriam studeant con- donare : ira tamen aliquando prohibentur, quoties doloris subit recordatio. Imo, si vel filiis donare aliquid statuant, eosdem persæpe futura rei ipsius privatio, que danda fuerat, retro solet agere, et a dando revocare. At n'ibi, qui remittere et condo- nare decrevi, nulla peccatorum veterum memoria, nullaque privatio impedimentum afferre valeat. Vos deinde, si quod consilium iniveritis, postea mutatis : cim me mei nunquam pœnitent. Disto enim a bis immensis rationibus et intervallis. Cujus rei c fidem ipsa vobis pluvia fecerit, quam terræ semel ad fructuum ubertatem largiens, revocavi nun- quam : unde satis apparet nullum a me prolatum verbum vanum esse futurum; vosque, si conversi peccatorum veniam postulaveritis, eam esse conse- culuros. Ad legis præcepta deinde conversus, vobis, inquit, veniam facilem efficiam; viribus nimirum ad corum observationem, additis, vestrumque e capti- vitale reditum, Cyro ipso, vestrisque hosti- bus, in præsidiuni vestrum datis, gloriosum effecero. Ut enim solventibus Ægypto cessit mare ", utque postea ab eisdem trajectus est Jordanis ": sic et Tigrim illis post captivitatem pedibus esse trans- missum narrant historiæ; indeque lætitia montes excitatos tantam mutationem pro superiore ab ho- D stibus inducta vastitate sensisse, ut præter usitatas arbores; novarum etiam feturam (ita Deo benevo Jentiam suam testante) ediderint. Discas vero ex iis quæ dicta sunt, Dei immotum esse et perpetuum consilium ; quantumvis uno, pluribusve sæculis non impleatur. CAP. LVI. 635-636 VERS. 1-11. Hæc dicit Dominus : Custodite judicium, et facite justitiam. Instat enim solus mea, ut veniat, et misericordia men, ut revele- tur. Beatus vir qui facit hæc, et homo qui retinet ea, el custodit Sabbata, ut non profanet ea, et servat manus suas, ne faciat iniqua, elc. Post explicatam de gentibus prophetiam, *Josue 1, 17. ** III Reg. x, seqq.; Act. 8, 27. Exod. 14, 22.

Οὕτως οὖν καὶ ὑμεῖς πανταχοῦ δοξασθήσεσθε, ὡ πάντας πανταχόθεν εἰ; θεογνωσίαν ἐξ ὑμῶν φι τιζομένους συῤῥεῖν πρὸς ὑμᾶς, οἰκειότητα ποθοῦντας τὴν πρὸς ἐμὲ, ὡς ἐπὶ τῆς βασιλίδος Σίβα, καὶ τοῦ Αιθίοπος εὐνούχου γεγένηται, τῆς τοῦ ἔθνους εὐσε βείας καὶ πρὸς αὐτοὺς δραμούσης τῇ φήμη. Ταῦτα μὲν αὐτοῖς Θεὸς ἐπηγγέλλετο. Πρὸς δὲ τοῦτο βαθυ- μούντων αὐτῶν, ὁ μονογενής παρελθὼν εἰς ἀνθρώ πους πάντων ἐθνῶν ἐποιήσατο κλῆσιν. Αδύνατον δέ φησι τῶν προεπηγγελμένων τυχεῖν ἄνευ θεοῦ. Οθεν αὐτὸν ζητητέον, καὶ κλητέον, μὴ λογικο- μένους πλῆθος ἁμαρτημάτων, καὶ τὸ εἰς αὐτὸν ἠσεβηκέναι. Πολυέλεος γάρ ἐστιν. Ποίον γὰρ πλή θος ἁμαρτιῶν τὴν αὐτοῦ φιλανθρωπίαν νικά; καὶ ἀπωθούμενος δὲ ἐπ' ἀγαθῷ τέλει τοῦτο ποιῶ, καὶ ἀπεγνωκόσιν ἤδη τοῦτο ἀποδώσω. Πολὺς δὲ ὧν ἐν οἰκτιρμοῖς, πολλὴν ὑμῖν δώσει τὴν ἄφεσιν. Ο γὰρ ὑφίσταται τι πάθος ἀνθρώπινον. Ανθρωπο; γὰρ κἂν ἀφιέναι θέλῃ, διὰ θυμὸν ἔσθ' ὅτε κωλύεται τὴν τῆς λύπης δεχόμενος μνήμην. Κἂν τέχνῳ τι χαρίσασθαι θέλῃ, τοῦ διδομένου πολλάκις ἡ στέρησις ἀνακρούεται. Ἐμοὶ δὲ βουλομένῳ ἀφεῖναι καὶ τοῦ ναι οὐ μνήμη παλαιῶν ἁμαρτημάτων, οὐ στέρησις ἐνοχλεῖ. Καὶ ὑμεῖς μὲν βουλευόμενοι τι, μεταβού λεύεσθε. Ἐγὼ δὲ ἀμεταμέλητος. Απείρῳ γὰρ ὑμῖν διαφορᾷ διενήνοχα. Δηλοῖ δὲ ὁ παρ' ἐμοῦ χορηγού μενος ὑμῖν ὑετὸς, ἐν διδοὺς εἰς εὐκαρπίαν τῇ γίν οὐκ ἀνεκαλεσάμην ποτέ. Ἐξ οὗ μάθετε ὡς οὐδεὶς λόγος παρ' ἐμοῦ ῥηθεὶς ἔσται κενὸς, ἐὰν ἐπιστρα φέντες αιτήσητε τῶν ἡμαρτημένων τὴν ἄφεσιν. Καὶ πρὸς τὰς ἐντολὰς δὲ τοῦ νόμου, φησίν, ὑμᾶς εὐοδώσω, διδοὺς ἰσχὺν πρὸς τὸ φυλάττειν αὐτὸν, καὶ τὴν ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας ἐπάνοδον ἔνδοξον, καὶ ὑπὸ Κύρου καὶ τῶν ἐχθρῶν δορυφορουμένην ποιήσω. Ὡς γὰρ ἐξ Αἰγύπτου, φασί, χωρούντων ὑπεχώρει τούτοις ἡ θάλαττα, διαβατὸς δὲ καὶ Ἰορδάνης ἐγέ νετο· οὕτως ἱστορεῖται μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν ὁ Τίγρις ποδὶ γενέσθαι διαβατός. Καὶ ὡς ἐν ἀγαλλιά σει κινηθῆναι τὰ ὄρη, καὶ τοσαύτην σχεῖν μεταβο λὴν ἀντὶ τῆς καταλαβούσης ἐκ τῶν πολεμίων έρη μίας, ὡς καὶ ξένων δένδρων, παρὰ τὰ ὄντα, βλάστην ἐκδοῦναι, τῆς τοῦ Θεοῦ δεικνυμένης ἐξ αὐτῶν εξο μενείας. Ἐκ δὲ τῶν εἰρημένων ἐπίστηθι ὡς ἀμετά- θετος ἡ βουλὴ τοῦ Θεοῦ δι' αἰῶνος, κἂν μὴ ἐπὶ μιᾶς ἢ πλειόνων γενεῶν πληρωθῇ. ΚΕΦΑΛ. ΝΕ. α' ια'. Τάδε λέγει Κύριος. Φυλάσσεσθε κρίσιν, καὶ ποιήσατε δικαιοσύνην. Ηγγικε γὰρ τὸ σε τήριόν μου παραγίνεσθαι, καὶ τὸ ἔλεός μου ἀπ καλυφθῆναι. Μακάριος ἀνὴρ ὁ ποιῶν ταῦτα, καὶ ἄνθρωπος ὁ ἀντεχόμενος αὐτῶν, καὶ φυλάσσων τὰ Σάββατα μὴ βεβηλοῦν· καὶ διατηρῶν τὰς χεῖρας αὐτοῦ, μὴ ποιεῖν ἄδικα, κ. τ. λ. Περιγράψας ὁ λόγος τὴν περὶ τῶν ἐθνῶν προφη B PROCOPII GAZ.EI Sic igitur et vos ubique glorificabimini, ut omnes A undique exemplo vestro, qui illuminati estis, co- gnoscendi Dei studio ad vos confluant, meamque familiaritatem et amicitiam ambiant : ut olim de re- gina Saba, deque Æthiope eunucho "audistis, cum gentis vestræ pietas ad eos etiam fama penetrassel. Atque hæc quidem illis Deus pollicebatur : ad quæ cum segnius adverterent, ad homines accedens Unigenitus gentium omnium vocationem operatus est. Neque vero fieri potest, inquit, ut quæ prædi- cta sunt absque Deo quisquam consequatur. Est igitur ipse, nulla peccatorum multitudinis habita ra- tione, quarendus et invocandus, qui eo usque mise- ricordia abundat, ut nulla eorum immensitate su- peretur. Inio vero, cum repellit, nonnisi bono fine facit: et quod plane desperatum erat continuo re- stituit. Qui multus est ergo in miserationibus, in ignoscendo vobis parcus esse non potest : cum sit humanis perturbationibus nequaquam obnoxius. Homines enim quantumvis injuriam studeant con- donare : ira tamen aliquando prohibentur, quoties doloris subit recordatio. Imo, si vel filiis donare aliquid statuant, eosdem persæpe futura rei ipsius privatio, que danda fuerat, retro solet agere, et a dando revocare. At n'ibi, qui remittere et condo- nare decrevi, nulla peccatorum veterum memoria, nullaque privatio impedimentum afferre valeat. Vos deinde, si quod consilium iniveritis, postea mutatis : cim me mei nunquam pœnitent. Disto enim a bis immensis rationibus et intervallis. Cujus rei c fidem ipsa vobis pluvia fecerit, quam terræ semel ad fructuum ubertatem largiens, revocavi nun- quam : unde satis apparet nullum a me prolatum verbum vanum esse futurum; vosque, si conversi peccatorum veniam postulaveritis, eam esse conse- culuros. Ad legis præcepta deinde conversus, vobis, inquit, veniam facilem efficiam; viribus nimirum ad corum observationem, additis, vestrumque e capti- vitale reditum, Cyro ipso, vestrisque hosti- bus, in præsidiuni vestrum datis, gloriosum effecero. Ut enim solventibus Ægypto cessit mare ", utque postea ab eisdem trajectus est Jordanis ": sic et Tigrim illis post captivitatem pedibus esse trans- missum narrant historiæ; indeque lætitia montes excitatos tantam mutationem pro superiore ab ho- D stibus inducta vastitate sensisse, ut præter usitatas arbores; novarum etiam feturam (ita Deo benevo Jentiam suam testante) ediderint. Discas vero ex iis quæ dicta sunt, Dei immotum esse et perpetuum consilium ; quantumvis uno, pluribusve sæculis non impleatur. CAP. LVI. 635-636 VERS. 1-11. Hæc dicit Dominus : Custodite judicium, et facite justitiam. Instat enim solus mea, ut veniat, et misericordia men, ut revele- tur. Beatus vir qui facit hæc, et homo qui retinet ea, el custodit Sabbata, ut non profanet ea, et servat manus suas, ne faciat iniqua, elc. Post explicatam de gentibus prophetiam, *Josue 1, 17. ** III Reg. x, seqq.; Act. 8, 27. Exod. 14, 22.

τείαν, ἐπὶ τὸ τῶν Ἰουδαίων τάγμα μετέβη τῶν τότε Α τῷ προφήτῃ συνόντων, οἵτινες ἐφρόνουν ἐπ᾿ εὐγε- νείᾳ, καὶ τῷ φυλάττειν τὰ Σάββατα, καὶ τὸ πολύγονον εὐσεβείας ἐνόμιζον γέρας, ὡς ἀναπίπτειν ἐντεῦθεν τοὺς προσηλύτους καὶ τοὺς εὐνούχους· τοὺς μὲν ὡς εὐγενείας, τοὺς δὲ ὡς παίδων ἐστερημένους. Διδ δείκνυσι Θεὸς ἐν τρόποις εἶναι καὶ ταῖς ἀρεταῖς τὸ μακάριον. Ο γὰρ ἐστερημένος δικαιοσύνης καὶ κρίσεως, κἄν τι τῶν εἰρημένων ἔχῃ, λίαν ἐστὶν ἀνό- νητος. "Οθεν φησί · Πάσης ἀκρίτου παύσασθε γνώ- μης, κεκριμένῳ λογισμῷ μετιόντες τὸ δίκαιον ἤγουν, Τὰ ὀρθὰ φυλάττετε κρίματα, ἢ τὰ θεῖα κρί- ματα, δηλονότι τὰς ἐντολάς. Δεῖ δὲ καὶ λογισμῷ φυλάττειν, καὶ ἔργῳ ποιεῖν. Διό φησι· καὶ ποιεῖτε δικαιοσύνην, μισθὸν ἐπαγγειλάμενος τὸ σωτήριον καὶ τὸ ἔλεος, ἢ, κατὰ τοὺς λοιποὺς, τὴν δικαιο- Β σύνην. Τινὲς δέ φασιν· Ἵνα μὴ νομίσωσιν ἐπὶ τὴν τοῦ νόμου τήρησιν τὴν ἐν σκιαῖς καὶ τύποις παρα- καλεῖσθαι, ἐγγὺς εἶναι, φησί, τὸ σωτήριον, καὶ τὸ ἔλεος, τοῦτ' ἔστι Χριστόν. Ἐλεήσας γὰρ ἡμᾶς, διὰ τῆς ἀφέσεως ἔσωσεν. Οὕτω καὶ Ἀμβακούμ · Ετι μικρὸν, καὶ ὁ ἐρχόμενος ἥξει, καὶ οὐ χρονιεῖ. » Απο καλυφθῆναι δέ φησιν, ἐπειδὴ προλεγον μὲν οἱ προφῆται περὶ αὐτοῦ, ἐν ἰδίοις δὲ καιροῖς ἐφανε ρώθη. Τοῦτο καὶ Δαβὶδ ἔλεγεν · « Εγνώρισε Κύριος τὸ σωτήριον αὐτοῦ ἐναντίον τῶν ἐθνῶν. Ἀπεκάλυψε τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ. Ἐπὶ τοιαύταις οὖν ἐλπίσιν ἐπιλέγει, Μακάριος ἀνὴρ ὁ ποιῶν ταῦτα. Την κρί σιν λέγει καὶ τὴν δικαιοσύνην, ἀλλ' οὐχ ὁ προτε ρήμασι κομπάζων σωματικοί, εὐγενείᾳ τε καὶ πολυ- παιδίᾳ. Συνῳδὲ τούτοις ἔλεγεν Ἰωάννης ὁ Βαπτι στῆς· ι Ποιήσατε οὖν καρποὺς ἀξίους τῆς μετα νοίας, καὶ μὴ δόξητε λέγειν, Πατέρα ἔχομεν τὸν ᾿Αβραάμ. » Ομοίως καὶ ὁ Σωτήρ· « Εἰ τέκνα τοῦ 'Αβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα τοῦ ᾿Αβραὰμ ἐποιεῖτε ἄν, κ • Δεῖ δὲ πρὸς τῷ φυλάττειν [Σάββατα], καὶ ἀντ έχεσθαι τῆς δικαιοσύνης, καὶ κρίσεως, καὶ μὴ παρέργως ἐπ' αὐτὰ χωρεῖν. Μετὰ τούτων γὰρ καὶ ἡ φυλακὴ τῶν Σαββάτων ἐπαινετή, ἥτις ἐστὶν οὐχ ἁπλῶς ἐν ἀργίᾳ, ἀλλ' ἐν τῷ τὰς χεῖρας, τοῦτ' ἔστι τὰς πράξεις καθαρὰς ἀτόπων ἔργων τηρεῖν. Οὕτω γὰρ δεῖ Σαββατίζοντας θυσίας προσάγειν πνευμα τικάς. Εἶτα παραμυθεῖται τοὺς προσηλύτους καὶ τοὺς εὐνούχους, ὡς οὐδενὸς τῶν μεγάλων στερη- μένους σωματικῆς εὐγενείας καὶ παίδων γονῆς. Οὐ γὰρ ἐμποδίσει ταῦτα τῶν θείων τυχεῖν ἀγαθῶν, εἰ ζῷεν θεοσεβῶς, τῷ δικαιοπραγεῖν ὡς δεῖ Σαββατί- ζοντες. Οὐ γὰρ ψιλὰ θέλει τὰ Σάββατα ὁ κατ' ἀρχὰς εἰπὼν τοῦ βιβλίου· . Τὰς νουμηνίας ὑμῶν, καὶ τὰ Σάββατα, καὶ ἡμέραν μεγάλην οὐκ ἀνέχομαι· ἀλλ᾽ εἰ καὶ ἔδει τότε σωματικῶς τηρεῖσθαι, διὰ τὴν παρ- αγγελίαν τοῦ νόμου τὸ Σάββατον, μετὰ κρίσεως καὶ δικαιοσύνης ἦν τηρητέον. Οὐκ ἄρα παραβλάψει τὸν ἀλλογενῆ τὸ νόθον τοῦ γένους. Αρέσκων γὰρ Κυρίῳ εἰς ἔθνος ἅγιον καὶ ἐν τέκνοις τελέσει τοῦ COMMENTARII IN ISAIAM. 2:66 ad Judzos jam transit oratio; qui propheta twn - C D *Habac. 11, 3; Hebr. x, 37. ** Isa. 1, 12. Psal. xcvti, 2. poribus viventes, generis nobilitate superbiebant, prolisque fecunditatem pietatis esse præmium exi- stimabant: unde qui alienigenæ eunuchique erant, animis concidebant : hi quidem, tanquam ignobi- les ; illi auten, ut infecundi, liberisque carentes. Quo fit ut in moribus ipsis, et virtutibus, esse beatitatem demonstret Deus. Neque enim quidquam profecerit, qui prædicta habeat, si justitia et ju- dicio careat. Omnes vos igitur, inquit, abjecta mentis inconstantia, certo judicio, quod justum est quærite. Nimirum, recta judicia : aut etiam divina; id est, Dei præcepta custodite. Decet vero illa et animo custodire, et reapse præstare : quo fit ut justitiam facere jubens, salutem et misericordiam, aut secundum reliquos, justitiam, in premium polliceatur. Putant nonnulli, ne videatur ad legis umbram, typorumque observationem adhortari, salutem et misericordiam, id est Christum, prope esse significare; cujus miseratione per remissio - nem servati sumus. Quod confirmat et Habacum his verbis : « Adhuc modicum, et qui venit, ade- rit, neque tardabit ". » Ideo autem revelatum esse dixit, quod quæ de eo prophetæ prædixerant, suis temporibus in lucem prodierint, juxta illud Davi- dis Notum fecit Dominus salutare suum. In conspectu gentium revelavit justitiam ejus ". Ea spe igitur concludit Beatum esse virum qui ista fa- ciat, judicium nimirum et justitiam : non qui cor- poris prærogativis, nobilitate scilicet, et prole su- perbiat. Quibus et illa consentiunt, quæ a Joanne Baptista in hunc modum usurpata legimus : • Facite ergo fructus dignos pœnitentiæ, neque videamini dicere: Patrem habemus Abraham “. › Et illa etiam, quæ a Salvatore : « Si filii Abraham esselis, opera Abrahæ faceretis **., • Opus est vero ad Sabbatorum observationem, justitiam tueri et judicium ; non frigide, non osci- tanter ad eorum observationem accedere. Est enim cum istis laudanda Sabbatorum observatio; non illa iners plane ; sed quæ manus, id est actiones, ab impuritate alienas conservet. Ita enim eos, qui Sabbata observant, spirituales hostias decet offerre. Alienigenas deinde et eunuchos consolatur, tanquam levis jactura sit, si sanguinis nobilitate, prolisgue fecunditate destituantur : cum divinorum honoruta perceptionem talia non impediant ; qua tantum po- tientur, qui justitiam colunt et pietatem ; in quo vera Sabbatorum posita sit observatio. Non enim nuda exposcit Sabbata, qui se libri hujus initio “, eo- rum Kalendas, et Sabbata, diemque magnum ferre non posse professus est. luio vero, etiam 'si tum corporaliter observari Sabbatum ex legis præcepto oporteret, cum judicio tamen et justitia etiam fuerat custodiendum. Non igitur alienigenam ipsa generis offendet varietas. Quin potius inter Abrahæ * Matth. 11, 8; Luc. 111, 8; Juan. vill, 59.

τείαν, ἐπὶ τὸ τῶν Ἰουδαίων τάγμα μετέβη τῶν τότε Α τῷ προφήτῃ συνόντων, οἵτινες ἐφρόνουν ἐπ᾿ εὐγε- νείᾳ, καὶ τῷ φυλάττειν τὰ Σάββατα, καὶ τὸ πολύγονον εὐσεβείας ἐνόμιζον γέρας, ὡς ἀναπίπτειν ἐντεῦθεν τοὺς προσηλύτους καὶ τοὺς εὐνούχους· τοὺς μὲν ὡς εὐγενείας, τοὺς δὲ ὡς παίδων ἐστερημένους. Διδ δείκνυσι Θεὸς ἐν τρόποις εἶναι καὶ ταῖς ἀρεταῖς τὸ μακάριον. Ο γὰρ ἐστερημένος δικαιοσύνης καὶ κρίσεως, κἄν τι τῶν εἰρημένων ἔχῃ, λίαν ἐστὶν ἀνό- νητος. "Οθεν φησί · Πάσης ἀκρίτου παύσασθε γνώ- μης, κεκριμένῳ λογισμῷ μετιόντες τὸ δίκαιον ἤγουν, Τὰ ὀρθὰ φυλάττετε κρίματα, ἢ τὰ θεῖα κρί- ματα, δηλονότι τὰς ἐντολάς. Δεῖ δὲ καὶ λογισμῷ φυλάττειν, καὶ ἔργῳ ποιεῖν. Διό φησι· καὶ ποιεῖτε δικαιοσύνην, μισθὸν ἐπαγγειλάμενος τὸ σωτήριον καὶ τὸ ἔλεος, ἢ, κατὰ τοὺς λοιποὺς, τὴν δικαιο- Β σύνην. Τινὲς δέ φασιν· Ἵνα μὴ νομίσωσιν ἐπὶ τὴν τοῦ νόμου τήρησιν τὴν ἐν σκιαῖς καὶ τύποις παρα- καλεῖσθαι, ἐγγὺς εἶναι, φησί, τὸ σωτήριον, καὶ τὸ ἔλεος, τοῦτ' ἔστι Χριστόν. Ἐλεήσας γὰρ ἡμᾶς, διὰ τῆς ἀφέσεως ἔσωσεν. Οὕτω καὶ Ἀμβακούμ · Ετι μικρὸν, καὶ ὁ ἐρχόμενος ἥξει, καὶ οὐ χρονιεῖ. » Απο καλυφθῆναι δέ φησιν, ἐπειδὴ προλεγον μὲν οἱ προφῆται περὶ αὐτοῦ, ἐν ἰδίοις δὲ καιροῖς ἐφανε ρώθη. Τοῦτο καὶ Δαβὶδ ἔλεγεν · « Εγνώρισε Κύριος τὸ σωτήριον αὐτοῦ ἐναντίον τῶν ἐθνῶν. Ἀπεκάλυψε τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ. Ἐπὶ τοιαύταις οὖν ἐλπίσιν ἐπιλέγει, Μακάριος ἀνὴρ ὁ ποιῶν ταῦτα. Την κρί σιν λέγει καὶ τὴν δικαιοσύνην, ἀλλ' οὐχ ὁ προτε ρήμασι κομπάζων σωματικοί, εὐγενείᾳ τε καὶ πολυ- παιδίᾳ. Συνῳδὲ τούτοις ἔλεγεν Ἰωάννης ὁ Βαπτι στῆς· ι Ποιήσατε οὖν καρποὺς ἀξίους τῆς μετα νοίας, καὶ μὴ δόξητε λέγειν, Πατέρα ἔχομεν τὸν ᾿Αβραάμ. » Ομοίως καὶ ὁ Σωτήρ· « Εἰ τέκνα τοῦ 'Αβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα τοῦ ᾿Αβραὰμ ἐποιεῖτε ἄν, κ • Δεῖ δὲ πρὸς τῷ φυλάττειν [Σάββατα], καὶ ἀντ έχεσθαι τῆς δικαιοσύνης, καὶ κρίσεως, καὶ μὴ παρέργως ἐπ' αὐτὰ χωρεῖν. Μετὰ τούτων γὰρ καὶ ἡ φυλακὴ τῶν Σαββάτων ἐπαινετή, ἥτις ἐστὶν οὐχ ἁπλῶς ἐν ἀργίᾳ, ἀλλ' ἐν τῷ τὰς χεῖρας, τοῦτ' ἔστι τὰς πράξεις καθαρὰς ἀτόπων ἔργων τηρεῖν. Οὕτω γὰρ δεῖ Σαββατίζοντας θυσίας προσάγειν πνευμα τικάς. Εἶτα παραμυθεῖται τοὺς προσηλύτους καὶ τοὺς εὐνούχους, ὡς οὐδενὸς τῶν μεγάλων στερη- μένους σωματικῆς εὐγενείας καὶ παίδων γονῆς. Οὐ γὰρ ἐμποδίσει ταῦτα τῶν θείων τυχεῖν ἀγαθῶν, εἰ ζῷεν θεοσεβῶς, τῷ δικαιοπραγεῖν ὡς δεῖ Σαββατί- ζοντες. Οὐ γὰρ ψιλὰ θέλει τὰ Σάββατα ὁ κατ' ἀρχὰς εἰπὼν τοῦ βιβλίου· . Τὰς νουμηνίας ὑμῶν, καὶ τὰ Σάββατα, καὶ ἡμέραν μεγάλην οὐκ ἀνέχομαι· ἀλλ᾽ εἰ καὶ ἔδει τότε σωματικῶς τηρεῖσθαι, διὰ τὴν παρ- αγγελίαν τοῦ νόμου τὸ Σάββατον, μετὰ κρίσεως καὶ δικαιοσύνης ἦν τηρητέον. Οὐκ ἄρα παραβλάψει τὸν ἀλλογενῆ τὸ νόθον τοῦ γένους. Αρέσκων γὰρ Κυρίῳ εἰς ἔθνος ἅγιον καὶ ἐν τέκνοις τελέσει τοῦ COMMENTARII IN ISAIAM. 2:66 ad Judzos jam transit oratio; qui propheta twn - C D *Habac. 11, 3; Hebr. x, 37. ** Isa. 1, 12. Psal. xcvti, 2. poribus viventes, generis nobilitate superbiebant, prolisque fecunditatem pietatis esse præmium exi- stimabant: unde qui alienigenæ eunuchique erant, animis concidebant : hi quidem, tanquam ignobi- les ; illi auten, ut infecundi, liberisque carentes. Quo fit ut in moribus ipsis, et virtutibus, esse beatitatem demonstret Deus. Neque enim quidquam profecerit, qui prædicta habeat, si justitia et ju- dicio careat. Omnes vos igitur, inquit, abjecta mentis inconstantia, certo judicio, quod justum est quærite. Nimirum, recta judicia : aut etiam divina; id est, Dei præcepta custodite. Decet vero illa et animo custodire, et reapse præstare : quo fit ut justitiam facere jubens, salutem et misericordiam, aut secundum reliquos, justitiam, in premium polliceatur. Putant nonnulli, ne videatur ad legis umbram, typorumque observationem adhortari, salutem et misericordiam, id est Christum, prope esse significare; cujus miseratione per remissio - nem servati sumus. Quod confirmat et Habacum his verbis : « Adhuc modicum, et qui venit, ade- rit, neque tardabit ". » Ideo autem revelatum esse dixit, quod quæ de eo prophetæ prædixerant, suis temporibus in lucem prodierint, juxta illud Davi- dis Notum fecit Dominus salutare suum. In conspectu gentium revelavit justitiam ejus ". Ea spe igitur concludit Beatum esse virum qui ista fa- ciat, judicium nimirum et justitiam : non qui cor- poris prærogativis, nobilitate scilicet, et prole su- perbiat. Quibus et illa consentiunt, quæ a Joanne Baptista in hunc modum usurpata legimus : • Facite ergo fructus dignos pœnitentiæ, neque videamini dicere: Patrem habemus Abraham “. › Et illa etiam, quæ a Salvatore : « Si filii Abraham esselis, opera Abrahæ faceretis **., • Opus est vero ad Sabbatorum observationem, justitiam tueri et judicium ; non frigide, non osci- tanter ad eorum observationem accedere. Est enim cum istis laudanda Sabbatorum observatio; non illa iners plane ; sed quæ manus, id est actiones, ab impuritate alienas conservet. Ita enim eos, qui Sabbata observant, spirituales hostias decet offerre. Alienigenas deinde et eunuchos consolatur, tanquam levis jactura sit, si sanguinis nobilitate, prolisgue fecunditate destituantur : cum divinorum honoruta perceptionem talia non impediant ; qua tantum po- tientur, qui justitiam colunt et pietatem ; in quo vera Sabbatorum posita sit observatio. Non enim nuda exposcit Sabbata, qui se libri hujus initio “, eo- rum Kalendas, et Sabbata, diemque magnum ferre non posse professus est. luio vero, etiam 'si tum corporaliter observari Sabbatum ex legis præcepto oporteret, cum judicio tamen et justitia etiam fuerat custodiendum. Non igitur alienigenam ipsa generis offendet varietas. Quin potius inter Abrahæ * Matth. 11, 8; Luc. 111, 8; Juan. vill, 59.

Α 'Αβραάμ. ο οὐ γὰρ πάντες οἱ ἐξ Ισραήλ, οὗτοι Β Ἰσραὴλ,, ὡς ὁ Παυλός φησιν. Οὐδ᾽ ὅτι εἰ εἶ σπέρμα Αύραάμ, πάντως καὶ τέκνα. ο ᾿Αλλὰ τὰ τέκνα της Επαγγελίας λογίζεται εἰς σπέρμα, καὶ ἡ ἐπαγγελία δὲ τῷ ᾽Αβραὰμ οὐκ ἐπὶ μένοις δέδοται τοῖς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῖς διὰ πίστεως. · Ἐδικαιώθη γάρ οὕτως 'Αβραάμ. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τὸν εὐνοῦχον θεοσε βοῦντα παραβλάψει τὸ ἄγονον, εἰ καὶ ἡ πολυπαιδία καιροῦ καλοῦντος ἐν εὐλογίας δέδοται τάξει. Αντί τῆς οὖν πολυτεκνίας δώσειν αὐτοῖς ἐπαγγέλλεται ἐν τῷ οἴκῳ, καὶ ἐν τῷ τείχει αὐτοῦ, τόπον όνομα- στόν· ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτάς· Χείρα καὶ ὄνομα βέλτιον υἱῶν καὶ θυγατέρων. Καὶ ὄνομα δε, φησίν, αἰώνιον δώσω αὐτοῖς ὃ οὐκ ἐξαρθήσεται, ὁποῖον ἦν τὸ δο ἐν Ἰακὼς, καὶ ποιῆσαν αὐτὸν Ισραήλ, ἄνθρωπον θεωρὸν Θεοῦ. Τοῦτο γὰρ σημαί νει τὸ ὄνομα, ὃ καὶ γέγονεν ἔργον. δὲ ἐκ παραδείγματος τῆς κατὰ νόμον λατρείας, Εἰ δὲ καὶ κατὰ τὸν λόγον τοῦ Σωτῆρος, ευνούχισαν ἑαυτοὺς διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἐπειδὴ πολ λαὶ μοναὶ παρὰ τῷ Πατέρι, καὶ ἔστι πόλις Θεοῦ Ἱερουσαλὴμ ἐπουράνιος · ἀκόλουθον ἐκεῖ δίδοσθαι τόπον αὐτοῖς ἐν τῷ τείχει ταύτης τῆς πόλεως ἤγουν καὶ τῆς ἐπὶ γῆς Ἐκκλησίας, ἐν ᾗ διαπρέ πουσιν ἄνδρες ἁγνείς καὶ σεμνότητι σύντροφοι, καὶ πολυπαιδίας κρείττω τὴν ἐπὶ τούτοις ἐν Κυρίῳ δόξαν ἡγούμενοι καὶ φυλάττοντες τὰ Σάββατα αὐτοῦ, δι- λονότι Χριστοῦ, ἀληθῆ καὶ οὐ σκιώδη τυγχάνοντα. Τὰ αὐτὰ δὲ πράττοντας καὶ τοὺς ἀλλογενεῖς εἰσ- άξειν εἰς ὄρος ἅγιον αὐτοῦ ἐπαγγέλλεται, δέ- ξεσθαί τε παρ' αὐτῶν θυσίας, δηλαδὴ τὰς δι' εὐχῶν καὶ αἰνέσεως, ἢ καὶ τὰς σωματικὰς, εἰ περὶ τῶν πρὸ τῆς παρουσίας ὁ λόγος. Τὸν γὰρ οἶκον αὐτοῦ πά σιν ἀνεῴχθαι τοῖς ἔνεσιν, τῶν ἐξ Ισραὴλ διελέγχων τὸν τύφον, οι κατεφύοντο τῶν ἀλλογενῶν, μερίδα καὶ κλῆρον Θεοῦ, καὶ λαὸν ἅγιον ἑαυτοὺς ὄνομά ζοντες, καὶ λέγοντες· « Μακάριοι ἐσμὲν Ἰσραὴλ, ὅτι τὰ ἀρεστὰ Κυρίῳ γνωστὰ ἡμῖν ἐστιν. Καὶ ἄρα πως · παρῆλθε τὰ ἀρχαῖα, καὶ γέγονε πάντα καινά. Ο μὲν γὰρ νόμος φησίν· Οὐκ εἰσελεύσεται ᾿Αμμανίτης καὶ Μωαβίτης εἰς Ἐκκλησίαν Κυρίου. Ὁ δὲ Χριστός πάντας εισάξειν εἰς τὴν ἁγίαν Ἐκκλησίαν ἐπαγ- γέλλεται. Αὐτὴ γὰρ ὄρος τὸ ἅγιον. Εἰς ἦν εἰτελο θόντες τοῖς ἐξ αὐτοῦ χαρίσμασιν ἐνευφραίνονται. Ως γρ. εἰσί. δεκτὸς αὐτῶν ἔφη γίνεσθαι τὰς θυσίας. ᾿Αναλόγως γάρ, τῶν μὲν ὁλοκαυτουμένων, ὅσοι δι᾿ ὅλων ἑπν τῶν καθιέρωνται τῷ Θεῷ· τῶν δὲ ἐκ μέρους, ὁποία τῶν ἐν Κυρίῳ γεγαμηκότων ή ζωή, μεμερισμένη Θεῷ τε καὶ κόσμῳ. Πλὴν οὐ μόνοις ἡμερος τοῖς ἐξ ἐθνῶν ὁ Σωτήρο Συνάξει γάρ, φησὶ, καὶ τοὺς διεσπαρμένους Ισραήλ. PROCOPII GAZÆI filios et in gentem sanctam, si Deo placuerit, ipse censebitur. ‹ Neque enim omnes qui de Israele sunt, ii sunt Israelita, ait Paulus ; neque quia sunt senen Abraha, prorsus et filii : sed qui sunt filii promissionis, in semen reputantur 30. Non est deinde Abrahamo facta promissio in eorum gra- tiam tantum, qui suum essent ab eo genus ori- ginemque deducturi; sed eorum causa etiam, qui fidem amplecterentur; quia est et ipse ratione ju- stus electus. Imo ne eunucho quidem, modo piας exsistat, ipsa nocuerit sterilitas, quamtumvis nu- merosǝ proles, postulante tempore benedictionis loco habita sit. Pollicetur ergo se illis pro libero- rum multitudine, in sua domo suisque mœnibus lo- cum celebrem esse daturum; aut secundum alios interpretes, manum et nomen filiis et fliabus præstantius. Dabo vero etiam nomen ipsis, ait, per- petuum quod non eripietur: cujusmodi illud fuit, divinitatis contemplatorem revera præstitit. quod Jacobo inditum, eumdem Israelem, id est Quod si etiam sunt aliqui, qui se, ut Salvator loquitur ss, propter regnum coelorum castraverint ; quia multæ sunt apud Patrem mansiones "³, est. que urbs Dei cœlestis illa Jerusalem; et locum etiam eis inibi, intra urbis hujus muros concedi consentaneum est : vel in ipsa eliam, quae in ter- ris est, Ecclesia; in qua excellunt puritate et ho - nestate viri illi percelebres, qui gloriam istam in Domino numerosa prole meliorem putant; ejusque, id est Christi, Sabbuta vera, non umbrosa illa cu- stodiunt. Atque hac quidem qui fecerint, vel alie- nigenas exsistentes in montem sanctum suum indu. G clurum se denuntiat. Victimqsque ab eis, precum videlicet et laudis; aut etiam corporeas, si de his sermo sit, quæ ante adventum offerebantur, acce- plurum. Putere enim domum suam gentibus omni- bus : ut Israelitarum fastum reprimat, qui gentibus insultantes, partem se et sortem Dei, populumque sanctum appellare non verebantur ; imo et beatos ideo prædicare, quod sibi quæ Deo placerent, co- gnita essent. Sed vide jam, qui prioribus antiqualis, recentia omnia evaserint. Cavet enim lex Ammo- nitas et Moabitas Ecclesiam Domini ingredi ; cums‹ Christus omnes in sanctam Ecclesiam *, quæ san- cli montis nomine significatur, inducturum se polli- ceatur in quain qui admittentur, ejusdem donis ollectabuntur. Deinde, tanquam a legis cultu facta D demonstratione, acceptas eorum fore victimas dicit. Percommode id quidem, cum siut veluti quædamn holocausta, quotquot se totos Deo consecrarunt: cæteri autem quædam, quæ ex parte tantum cre- mantur, victimæ ; quales ii sunt, qui matri- monium amplexi, vitam Deo simul et mundo tri- buunt. At vero nou gentibus solum mansuetus futurus est Salvator. Congregabit enim, inquit, etiam disper- Rom. 18, 6, **Deut. xx, 3. ** Matth, xix, 12. "Joan. xiv, 2. VARIÆ LECTIONES. 7. * Gen. Σταν, 10.

Α 'Αβραάμ. ο οὐ γὰρ πάντες οἱ ἐξ Ισραήλ, οὗτοι Β Ἰσραὴλ,, ὡς ὁ Παυλός φησιν. Οὐδ᾽ ὅτι εἰ εἶ σπέρμα Αύραάμ, πάντως καὶ τέκνα. ο ᾿Αλλὰ τὰ τέκνα της Επαγγελίας λογίζεται εἰς σπέρμα, καὶ ἡ ἐπαγγελία δὲ τῷ ᾽Αβραὰμ οὐκ ἐπὶ μένοις δέδοται τοῖς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῖς διὰ πίστεως. · Ἐδικαιώθη γάρ οὕτως 'Αβραάμ. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τὸν εὐνοῦχον θεοσε βοῦντα παραβλάψει τὸ ἄγονον, εἰ καὶ ἡ πολυπαιδία καιροῦ καλοῦντος ἐν εὐλογίας δέδοται τάξει. Αντί τῆς οὖν πολυτεκνίας δώσειν αὐτοῖς ἐπαγγέλλεται ἐν τῷ οἴκῳ, καὶ ἐν τῷ τείχει αὐτοῦ, τόπον όνομα- στόν· ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτάς· Χείρα καὶ ὄνομα βέλτιον υἱῶν καὶ θυγατέρων. Καὶ ὄνομα δε, φησίν, αἰώνιον δώσω αὐτοῖς ὃ οὐκ ἐξαρθήσεται, ὁποῖον ἦν τὸ δο ἐν Ἰακὼς, καὶ ποιῆσαν αὐτὸν Ισραήλ, ἄνθρωπον θεωρὸν Θεοῦ. Τοῦτο γὰρ σημαί νει τὸ ὄνομα, ὃ καὶ γέγονεν ἔργον. δὲ ἐκ παραδείγματος τῆς κατὰ νόμον λατρείας, Εἰ δὲ καὶ κατὰ τὸν λόγον τοῦ Σωτῆρος, ευνούχισαν ἑαυτοὺς διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἐπειδὴ πολ λαὶ μοναὶ παρὰ τῷ Πατέρι, καὶ ἔστι πόλις Θεοῦ Ἱερουσαλὴμ ἐπουράνιος · ἀκόλουθον ἐκεῖ δίδοσθαι τόπον αὐτοῖς ἐν τῷ τείχει ταύτης τῆς πόλεως ἤγουν καὶ τῆς ἐπὶ γῆς Ἐκκλησίας, ἐν ᾗ διαπρέ πουσιν ἄνδρες ἁγνείς καὶ σεμνότητι σύντροφοι, καὶ πολυπαιδίας κρείττω τὴν ἐπὶ τούτοις ἐν Κυρίῳ δόξαν ἡγούμενοι καὶ φυλάττοντες τὰ Σάββατα αὐτοῦ, δι- λονότι Χριστοῦ, ἀληθῆ καὶ οὐ σκιώδη τυγχάνοντα. Τὰ αὐτὰ δὲ πράττοντας καὶ τοὺς ἀλλογενεῖς εἰσ- άξειν εἰς ὄρος ἅγιον αὐτοῦ ἐπαγγέλλεται, δέ- ξεσθαί τε παρ' αὐτῶν θυσίας, δηλαδὴ τὰς δι' εὐχῶν καὶ αἰνέσεως, ἢ καὶ τὰς σωματικὰς, εἰ περὶ τῶν πρὸ τῆς παρουσίας ὁ λόγος. Τὸν γὰρ οἶκον αὐτοῦ πά σιν ἀνεῴχθαι τοῖς ἔνεσιν, τῶν ἐξ Ισραὴλ διελέγχων τὸν τύφον, οι κατεφύοντο τῶν ἀλλογενῶν, μερίδα καὶ κλῆρον Θεοῦ, καὶ λαὸν ἅγιον ἑαυτοὺς ὄνομά ζοντες, καὶ λέγοντες· « Μακάριοι ἐσμὲν Ἰσραὴλ, ὅτι τὰ ἀρεστὰ Κυρίῳ γνωστὰ ἡμῖν ἐστιν. Καὶ ἄρα πως · παρῆλθε τὰ ἀρχαῖα, καὶ γέγονε πάντα καινά. Ο μὲν γὰρ νόμος φησίν· Οὐκ εἰσελεύσεται ᾿Αμμανίτης καὶ Μωαβίτης εἰς Ἐκκλησίαν Κυρίου. Ὁ δὲ Χριστός πάντας εισάξειν εἰς τὴν ἁγίαν Ἐκκλησίαν ἐπαγ- γέλλεται. Αὐτὴ γὰρ ὄρος τὸ ἅγιον. Εἰς ἦν εἰτελο θόντες τοῖς ἐξ αὐτοῦ χαρίσμασιν ἐνευφραίνονται. Ως γρ. εἰσί. δεκτὸς αὐτῶν ἔφη γίνεσθαι τὰς θυσίας. ᾿Αναλόγως γάρ, τῶν μὲν ὁλοκαυτουμένων, ὅσοι δι᾿ ὅλων ἑπν τῶν καθιέρωνται τῷ Θεῷ· τῶν δὲ ἐκ μέρους, ὁποία τῶν ἐν Κυρίῳ γεγαμηκότων ή ζωή, μεμερισμένη Θεῷ τε καὶ κόσμῳ. Πλὴν οὐ μόνοις ἡμερος τοῖς ἐξ ἐθνῶν ὁ Σωτήρο Συνάξει γάρ, φησὶ, καὶ τοὺς διεσπαρμένους Ισραήλ. PROCOPII GAZÆI filios et in gentem sanctam, si Deo placuerit, ipse censebitur. ‹ Neque enim omnes qui de Israele sunt, ii sunt Israelita, ait Paulus ; neque quia sunt senen Abraha, prorsus et filii : sed qui sunt filii promissionis, in semen reputantur 30. Non est deinde Abrahamo facta promissio in eorum gra- tiam tantum, qui suum essent ab eo genus ori- ginemque deducturi; sed eorum causa etiam, qui fidem amplecterentur; quia est et ipse ratione ju- stus electus. Imo ne eunucho quidem, modo piας exsistat, ipsa nocuerit sterilitas, quamtumvis nu- merosǝ proles, postulante tempore benedictionis loco habita sit. Pollicetur ergo se illis pro libero- rum multitudine, in sua domo suisque mœnibus lo- cum celebrem esse daturum; aut secundum alios interpretes, manum et nomen filiis et fliabus præstantius. Dabo vero etiam nomen ipsis, ait, per- petuum quod non eripietur: cujusmodi illud fuit, divinitatis contemplatorem revera præstitit. quod Jacobo inditum, eumdem Israelem, id est Quod si etiam sunt aliqui, qui se, ut Salvator loquitur ss, propter regnum coelorum castraverint ; quia multæ sunt apud Patrem mansiones "³, est. que urbs Dei cœlestis illa Jerusalem; et locum etiam eis inibi, intra urbis hujus muros concedi consentaneum est : vel in ipsa eliam, quae in ter- ris est, Ecclesia; in qua excellunt puritate et ho - nestate viri illi percelebres, qui gloriam istam in Domino numerosa prole meliorem putant; ejusque, id est Christi, Sabbuta vera, non umbrosa illa cu- stodiunt. Atque hac quidem qui fecerint, vel alie- nigenas exsistentes in montem sanctum suum indu. G clurum se denuntiat. Victimqsque ab eis, precum videlicet et laudis; aut etiam corporeas, si de his sermo sit, quæ ante adventum offerebantur, acce- plurum. Putere enim domum suam gentibus omni- bus : ut Israelitarum fastum reprimat, qui gentibus insultantes, partem se et sortem Dei, populumque sanctum appellare non verebantur ; imo et beatos ideo prædicare, quod sibi quæ Deo placerent, co- gnita essent. Sed vide jam, qui prioribus antiqualis, recentia omnia evaserint. Cavet enim lex Ammo- nitas et Moabitas Ecclesiam Domini ingredi ; cums‹ Christus omnes in sanctam Ecclesiam *, quæ san- cli montis nomine significatur, inducturum se polli- ceatur in quain qui admittentur, ejusdem donis ollectabuntur. Deinde, tanquam a legis cultu facta D demonstratione, acceptas eorum fore victimas dicit. Percommode id quidem, cum siut veluti quædamn holocausta, quotquot se totos Deo consecrarunt: cæteri autem quædam, quæ ex parte tantum cre- mantur, victimæ ; quales ii sunt, qui matri- monium amplexi, vitam Deo simul et mundo tri- buunt. At vero nou gentibus solum mansuetus futurus est Salvator. Congregabit enim, inquit, etiam disper- Rom. 18, 6, **Deut. xx, 3. ** Matth, xix, 12. "Joan. xiv, 2. VARIÆ LECTIONES. 7. * Gen. Σταν, 10.

Β Απέστησαν γὰρ τῆς ἐν νόμῳ πολιτείας μᾶλλον, ἢ τῆς Ἰουδαίας έξω γεγόνασιν, εἰδωλολατροῦντές τε καὶ διδάσκοντες διδασκαλίας ἐντάλματα ἀνθρώπων. Ἐξ ὧν ὁ ἐπισυναχθεὶς ἐκ τῆς διασποράς Ισραήλ, οἴτε πάλαι θεοσεβεῖς, καὶ τοῦ Σωτῆρος οἱ μαθηταί. Τὰ θηρία δὲ τοῦ δρυμοῦ τὰ μετὰ τοῦ Ἰσραὴλ συν αγόμενα σημαίνει τοὺς ἐθνικούς. Δρυμὸν γὰρ συν- ήθως καλεῖ τὸ πλῆθος τῶν ἀλλοφύλων ἐθνῶν, ἅπερ εἰς ἑστίασιν ἀνακαλεῖται πνευματικήν. Διὸ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν ἀντὶ τοῦ, πάντα τὰ θηρία, πᾶν ζῶον αὐτ τοῦ εἴρηται. Καὶ πάλιν πάντα τὰ ζῶα αὐτοῦ. Τίνος δὲ αὐτοῦ, ἡ τοῦ Θεοῦ; οὐχ ἁπλῶς δὲ τὰ θηρία καλεῖ, ἀλλὰ τὰ αὐτοῦ. Ἐθηριώθησαν γὰρ ὑπὸ τυράννω τε- θραμμένοι τῷ διαβόλῳ, καὶ ζῶντες οὐκ ἀνθρωπίνως. ᾿Αλλὰ νῦν αὐτοὺς ἐπὶ τράπεζαν καλεῖ τὴν νοητήν, τὸν ἄρτον φαγεῖν τῆς ζωῆς, ὥς τε χαίροντας λέγειν • Πτοίμασεν ἐνώπιόν μου τράπεζαν. » Καὶ δι' ἑτέ ρου δὲ προφήτου φησί· ἱ Φάγετε καὶ πίστε καὶ με θύσθητε οι πλησίον. » Μακρὰν γὰρ ὄντες Θεοῦ, διὰ πίστεως ἤγγισαν, καὶ μετέχουσιν ἄρτου του στηρί ζοντος καρδίαν ἀνθρώπου. Κατὰ δὲ τὴν ἱστορίαν διχῶς νοήσεις. Η ε γὰρ διὰ τὴν ἀπὸ Βαβυλῶνος ἐπιστροφὴν τοῦ λαοῦ τὴν ἐπὶ Κύρου καὶ Δαρείου καὶ 'Αρταξέρξου γενομένην λέγων συνάξειν τὸν Ἰσραὴλ, μετ᾿ αὐτῶν καὶ τὰ θηρία συνάξειν φη- σίν. Τότε γὰρ εἰκὸς ἦν καὶ πλῆθος αὐτοῖς ἀλλοφύ λων ἐθνῶν προσηλυτεῦσαι, οὓς διὰ τὸ ἀλλογενὲς καὶ ἄγριον θηρία καλεῖ. Η θηρία συνήθως φησι τοὺς καταδηώσαντας τὸν Ἰσραὴλ, καὶ ὅλῳ στόματι φαγόντας αὐτὸν, διὰ τὴν εἰς Χριστὸν ἀσέβειαν. Διδ καὶ ὡς θηρία πρὸς βρῶσιν αὐτοὺς τοῦ ἔθνους καλεῖ, καὶ τὸ εὔλογον τῆς κολάσεως ἐπιδείκνυται λέγων· ἴδετε ὅτι πάντες ἐκτετύφλωνται. Τινὲς δέ φασιν ὡς προγνούς ὅτι τὰ μὲν θηρία πεισθήσεται τῷ κηρύγματι, ἐν ἀπιστία δὲ τὸ Ἰου δαίων πλῆθος μενεῖ, τυφλοὺς εἰκότως αὐτοὺς ἀπεκάλεσεν, οἱ μηδὲ τοῖς θηρίοις γεγόνασιν ἴσοι. Αντὶ δὲ τοῦ, ἴδετε ὅτι ἐκτετύφλωνται, Σύμμαχος καὶ Θεοδοτίων, οἱ σκοποὶ αὐτοῦ, φασί, τυφλοί. ᾿Ακύλας δὲ σκοπευταί. 'Αντὶ δὲ τοῦ ἐνεοί, Σύμμα- χος άλαλοι. Ακύλας δὲ μογιλάλοι. Νοήσεις δὲ τοὺς ἐνταῦθα σκοποὺς τυφλοὺς ἐξ ἑτέρων διορατικῶν σκοπῶν, περὶ ὧν ἐλέγετο. Φωνὴ τῶν φυλασσόντων σε υψώθη. Ανθ᾽ οὗ οἱ λοιποί φωνὴ τῶν σκοπῶν σου ἐπῆρε φωνήν. "Ην δὲ περὶ τῶν ἀποστόλων ὁ λόγος τῶν διορατικῶν τῆς Ἐκκλησίας σκοπῶν. Καὶ πρὸς Ιεζεκιήλ δέ φησιν· Υἱὲ ἀνθρώπου, σκοπὸν δέ- δωκά σε τῷ οἴκῳ Ἰσραήλ. Ἐνταῦθα δὲ οἱ τοῦ Ἰου- δαίων ἔθνους ἄρχοντες τυφλοὶ σκοποὶ λέγονται, καὶ κύνες ἐνεοὶ οὐ δυνάμενοι ὑλακτεῖν, οὐδὲ τῆς τοῦ Θεοῦ ποίμνης ἀπελαύνειν τοὺς λύκους. Καὶ πῶς ὁ οἱ πρώτους ἑαυτοὺς ἐκτυφλώσαντες, καὶ τὸ φῶς τὸ Η ισ. είαί. COMMENTARII ÎN ISAIAM. terra patria, recesserunt; dum se idolorum cul- tui manciparent, hominumque doctrinas et man- data docerent : quorum de numero tamen ille ipse fuit Israel, qui de dispersione collectus est, veteresque pii, et ipsi etiam Salvatoris discipuli. Si- gnificantur vero ferarum saltus nomine, gentes ipsæ, quæ sunt post Israelem congregatæ. Saltum enim usitate alienigenarum gentium multitudinem ap- pellat, quas ad spirituales epulas invitat. Indeque est quod in Aquilæ interpretatione, pro quo omnes bestiæ habemus, omne animal ejus scribatur. Et rursum : Omnes fera ejus. Cujusnam autem ejus, nisi Dei ipsius ? Neque vero feras appellavit simpli- citer, sed ejus provocabulum addidit. In ferarun enim naturam transierunt, qui sub diaboli tyran- nide vitam vixerunt ab omni humanitate alienam : quos tamen ad intelligibilem mensam nunc invi- tat "; panis vitae scilicet comestionem ; ut lati illud : Parasti in conspectu meo mensam 5, o usur- pare queant. Est vero apud prophetam alium et istud : « Comedite et bibite, et inebriemini, qui prope estis.”. › Cum enim a Deo longe abessent, per fi- dem ad eum accesserunt, panisque illius, qui cor hominis confirmat ", participes effecti sunt. Quod si ad historiam referas, hoc modo sensus duplex esse potest. Aut enim propter populi reversiouem a Babylone, quæ sub Cyro, sub Dario, atque Arta- xerxe contigit, Israelem se congregaturum dicens, et feras etiam eis coacturum se significat. Est enim consentaneum alieniyenarum quoque gentium nu- merum aliquem sese illis adjunxisse ; quos pro- pler generis diversitatem, morumque duritiem ſe · A sos Israel : qui a legis instituto longius, quam ras appelfat. Aut etiam congrue et Tamiliariter eos ita indicavit, qui Israelem dirupuerunt, totoque ore, magna in Christum impietate comederent. Itaque et eos, qui sunt de gentibus, tanquam ferus ad comestionem invitat, justamqué vindictæ rationem ostendit, dum cacos omnes factos jubet intueri. Aiunt vero nonnulli quia feras prædicationi cre- dituras prævidisset, in infidelitate autem permane suram esse Judæorum multitudinem, excæcatus illes ideo merito nuncupasse, quod feras immani · Late superarent. Caterum pro quo : Videle quo- niam caci facti sunt, habemus. Custodes ejus caci dixerunt Symnachus et Theodotio ; Aquilas autem speculatores. Item, muti ; sermonis experles Syinna- cbus; Aquilas aulem, lingua inpediti. Intelligas D vero quiam hoc loco caci custodis dicantur, si cum oculatis et perspicacibus aliis conferas, de quibus est illud, quod sequitur: Vox custodien - tium te elevata est. Quod ita cæteri interpretantur : Vox custodam tuorum vocem extulit. Est autem de apostolis sermo, qui perspicaces et aunti fuerunt Ecclesiae oculi. Sunt ad Ezechielem ista : « Fili bominis, custodem dedi te domui Israel “ ▸ Di- cuntur vero hoc loco Judaicæ gentis principes cn'ei custodes, et canes muli non valentes latrare, neque ss Psal. Citi, " C Isa. xxix, ; Matth. xv, 8. * Joan. v, seqq. * Psal. sxi1, 5. * Jerem. ITF, 27. • VARIE LECTIONES. PATROL. GR. LXXXVIL 15. 60 Εzech. 111, 17. 18. 7.

Β Απέστησαν γὰρ τῆς ἐν νόμῳ πολιτείας μᾶλλον, ἢ τῆς Ἰουδαίας έξω γεγόνασιν, εἰδωλολατροῦντές τε καὶ διδάσκοντες διδασκαλίας ἐντάλματα ἀνθρώπων. Ἐξ ὧν ὁ ἐπισυναχθεὶς ἐκ τῆς διασποράς Ισραήλ, οἴτε πάλαι θεοσεβεῖς, καὶ τοῦ Σωτῆρος οἱ μαθηταί. Τὰ θηρία δὲ τοῦ δρυμοῦ τὰ μετὰ τοῦ Ἰσραὴλ συν αγόμενα σημαίνει τοὺς ἐθνικούς. Δρυμὸν γὰρ συν- ήθως καλεῖ τὸ πλῆθος τῶν ἀλλοφύλων ἐθνῶν, ἅπερ εἰς ἑστίασιν ἀνακαλεῖται πνευματικήν. Διὸ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν ἀντὶ τοῦ, πάντα τὰ θηρία, πᾶν ζῶον αὐτ τοῦ εἴρηται. Καὶ πάλιν πάντα τὰ ζῶα αὐτοῦ. Τίνος δὲ αὐτοῦ, ἡ τοῦ Θεοῦ; οὐχ ἁπλῶς δὲ τὰ θηρία καλεῖ, ἀλλὰ τὰ αὐτοῦ. Ἐθηριώθησαν γὰρ ὑπὸ τυράννω τε- θραμμένοι τῷ διαβόλῳ, καὶ ζῶντες οὐκ ἀνθρωπίνως. ᾿Αλλὰ νῦν αὐτοὺς ἐπὶ τράπεζαν καλεῖ τὴν νοητήν, τὸν ἄρτον φαγεῖν τῆς ζωῆς, ὥς τε χαίροντας λέγειν • Πτοίμασεν ἐνώπιόν μου τράπεζαν. » Καὶ δι' ἑτέ ρου δὲ προφήτου φησί· ἱ Φάγετε καὶ πίστε καὶ με θύσθητε οι πλησίον. » Μακρὰν γὰρ ὄντες Θεοῦ, διὰ πίστεως ἤγγισαν, καὶ μετέχουσιν ἄρτου του στηρί ζοντος καρδίαν ἀνθρώπου. Κατὰ δὲ τὴν ἱστορίαν διχῶς νοήσεις. Η ε γὰρ διὰ τὴν ἀπὸ Βαβυλῶνος ἐπιστροφὴν τοῦ λαοῦ τὴν ἐπὶ Κύρου καὶ Δαρείου καὶ 'Αρταξέρξου γενομένην λέγων συνάξειν τὸν Ἰσραὴλ, μετ᾿ αὐτῶν καὶ τὰ θηρία συνάξειν φη- σίν. Τότε γὰρ εἰκὸς ἦν καὶ πλῆθος αὐτοῖς ἀλλοφύ λων ἐθνῶν προσηλυτεῦσαι, οὓς διὰ τὸ ἀλλογενὲς καὶ ἄγριον θηρία καλεῖ. Η θηρία συνήθως φησι τοὺς καταδηώσαντας τὸν Ἰσραὴλ, καὶ ὅλῳ στόματι φαγόντας αὐτὸν, διὰ τὴν εἰς Χριστὸν ἀσέβειαν. Διδ καὶ ὡς θηρία πρὸς βρῶσιν αὐτοὺς τοῦ ἔθνους καλεῖ, καὶ τὸ εὔλογον τῆς κολάσεως ἐπιδείκνυται λέγων· ἴδετε ὅτι πάντες ἐκτετύφλωνται. Τινὲς δέ φασιν ὡς προγνούς ὅτι τὰ μὲν θηρία πεισθήσεται τῷ κηρύγματι, ἐν ἀπιστία δὲ τὸ Ἰου δαίων πλῆθος μενεῖ, τυφλοὺς εἰκότως αὐτοὺς ἀπεκάλεσεν, οἱ μηδὲ τοῖς θηρίοις γεγόνασιν ἴσοι. Αντὶ δὲ τοῦ, ἴδετε ὅτι ἐκτετύφλωνται, Σύμμαχος καὶ Θεοδοτίων, οἱ σκοποὶ αὐτοῦ, φασί, τυφλοί. ᾿Ακύλας δὲ σκοπευταί. 'Αντὶ δὲ τοῦ ἐνεοί, Σύμμα- χος άλαλοι. Ακύλας δὲ μογιλάλοι. Νοήσεις δὲ τοὺς ἐνταῦθα σκοποὺς τυφλοὺς ἐξ ἑτέρων διορατικῶν σκοπῶν, περὶ ὧν ἐλέγετο. Φωνὴ τῶν φυλασσόντων σε υψώθη. Ανθ᾽ οὗ οἱ λοιποί φωνὴ τῶν σκοπῶν σου ἐπῆρε φωνήν. "Ην δὲ περὶ τῶν ἀποστόλων ὁ λόγος τῶν διορατικῶν τῆς Ἐκκλησίας σκοπῶν. Καὶ πρὸς Ιεζεκιήλ δέ φησιν· Υἱὲ ἀνθρώπου, σκοπὸν δέ- δωκά σε τῷ οἴκῳ Ἰσραήλ. Ἐνταῦθα δὲ οἱ τοῦ Ἰου- δαίων ἔθνους ἄρχοντες τυφλοὶ σκοποὶ λέγονται, καὶ κύνες ἐνεοὶ οὐ δυνάμενοι ὑλακτεῖν, οὐδὲ τῆς τοῦ Θεοῦ ποίμνης ἀπελαύνειν τοὺς λύκους. Καὶ πῶς ὁ οἱ πρώτους ἑαυτοὺς ἐκτυφλώσαντες, καὶ τὸ φῶς τὸ Η ισ. είαί. COMMENTARII ÎN ISAIAM. terra patria, recesserunt; dum se idolorum cul- tui manciparent, hominumque doctrinas et man- data docerent : quorum de numero tamen ille ipse fuit Israel, qui de dispersione collectus est, veteresque pii, et ipsi etiam Salvatoris discipuli. Si- gnificantur vero ferarum saltus nomine, gentes ipsæ, quæ sunt post Israelem congregatæ. Saltum enim usitate alienigenarum gentium multitudinem ap- pellat, quas ad spirituales epulas invitat. Indeque est quod in Aquilæ interpretatione, pro quo omnes bestiæ habemus, omne animal ejus scribatur. Et rursum : Omnes fera ejus. Cujusnam autem ejus, nisi Dei ipsius ? Neque vero feras appellavit simpli- citer, sed ejus provocabulum addidit. In ferarun enim naturam transierunt, qui sub diaboli tyran- nide vitam vixerunt ab omni humanitate alienam : quos tamen ad intelligibilem mensam nunc invi- tat "; panis vitae scilicet comestionem ; ut lati illud : Parasti in conspectu meo mensam 5, o usur- pare queant. Est vero apud prophetam alium et istud : « Comedite et bibite, et inebriemini, qui prope estis.”. › Cum enim a Deo longe abessent, per fi- dem ad eum accesserunt, panisque illius, qui cor hominis confirmat ", participes effecti sunt. Quod si ad historiam referas, hoc modo sensus duplex esse potest. Aut enim propter populi reversiouem a Babylone, quæ sub Cyro, sub Dario, atque Arta- xerxe contigit, Israelem se congregaturum dicens, et feras etiam eis coacturum se significat. Est enim consentaneum alieniyenarum quoque gentium nu- merum aliquem sese illis adjunxisse ; quos pro- pler generis diversitatem, morumque duritiem ſe · A sos Israel : qui a legis instituto longius, quam ras appelfat. Aut etiam congrue et Tamiliariter eos ita indicavit, qui Israelem dirupuerunt, totoque ore, magna in Christum impietate comederent. Itaque et eos, qui sunt de gentibus, tanquam ferus ad comestionem invitat, justamqué vindictæ rationem ostendit, dum cacos omnes factos jubet intueri. Aiunt vero nonnulli quia feras prædicationi cre- dituras prævidisset, in infidelitate autem permane suram esse Judæorum multitudinem, excæcatus illes ideo merito nuncupasse, quod feras immani · Late superarent. Caterum pro quo : Videle quo- niam caci facti sunt, habemus. Custodes ejus caci dixerunt Symnachus et Theodotio ; Aquilas autem speculatores. Item, muti ; sermonis experles Syinna- cbus; Aquilas aulem, lingua inpediti. Intelligas D vero quiam hoc loco caci custodis dicantur, si cum oculatis et perspicacibus aliis conferas, de quibus est illud, quod sequitur: Vox custodien - tium te elevata est. Quod ita cæteri interpretantur : Vox custodam tuorum vocem extulit. Est autem de apostolis sermo, qui perspicaces et aunti fuerunt Ecclesiae oculi. Sunt ad Ezechielem ista : « Fili bominis, custodem dedi te domui Israel “ ▸ Di- cuntur vero hoc loco Judaicæ gentis principes cn'ei custodes, et canes muli non valentes latrare, neque ss Psal. Citi, " C Isa. xxix, ; Matth. xv, 8. * Joan. v, seqq. * Psal. sxi1, 5. * Jerem. ITF, 27. • VARIE LECTIONES. PATROL. GR. LXXXVIL 15. 60 Εzech. 111, 17. 18. 7.

Β Απέστησαν γὰρ τῆς ἐν νόμῳ πολιτείας μᾶλλον, ἢ τῆς Ἰουδαίας έξω γεγόνασιν, εἰδωλολατροῦντές τε καὶ διδάσκοντες διδασκαλίας ἐντάλματα ἀνθρώπων. Ἐξ ὧν ὁ ἐπισυναχθεὶς ἐκ τῆς διασποράς Ισραήλ, οἴτε πάλαι θεοσεβεῖς, καὶ τοῦ Σωτῆρος οἱ μαθηταί. Τὰ θηρία δὲ τοῦ δρυμοῦ τὰ μετὰ τοῦ Ἰσραὴλ συν αγόμενα σημαίνει τοὺς ἐθνικούς. Δρυμὸν γὰρ συν- ήθως καλεῖ τὸ πλῆθος τῶν ἀλλοφύλων ἐθνῶν, ἅπερ εἰς ἑστίασιν ἀνακαλεῖται πνευματικήν. Διὸ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν ἀντὶ τοῦ, πάντα τὰ θηρία, πᾶν ζῶον αὐτ τοῦ εἴρηται. Καὶ πάλιν πάντα τὰ ζῶα αὐτοῦ. Τίνος δὲ αὐτοῦ, ἡ τοῦ Θεοῦ; οὐχ ἁπλῶς δὲ τὰ θηρία καλεῖ, ἀλλὰ τὰ αὐτοῦ. Ἐθηριώθησαν γὰρ ὑπὸ τυράννω τε- θραμμένοι τῷ διαβόλῳ, καὶ ζῶντες οὐκ ἀνθρωπίνως. ᾿Αλλὰ νῦν αὐτοὺς ἐπὶ τράπεζαν καλεῖ τὴν νοητήν, τὸν ἄρτον φαγεῖν τῆς ζωῆς, ὥς τε χαίροντας λέγειν • Πτοίμασεν ἐνώπιόν μου τράπεζαν. » Καὶ δι' ἑτέ ρου δὲ προφήτου φησί· ἱ Φάγετε καὶ πίστε καὶ με θύσθητε οι πλησίον. » Μακρὰν γὰρ ὄντες Θεοῦ, διὰ πίστεως ἤγγισαν, καὶ μετέχουσιν ἄρτου του στηρί ζοντος καρδίαν ἀνθρώπου. Κατὰ δὲ τὴν ἱστορίαν διχῶς νοήσεις. Η ε γὰρ διὰ τὴν ἀπὸ Βαβυλῶνος ἐπιστροφὴν τοῦ λαοῦ τὴν ἐπὶ Κύρου καὶ Δαρείου καὶ 'Αρταξέρξου γενομένην λέγων συνάξειν τὸν Ἰσραὴλ, μετ᾿ αὐτῶν καὶ τὰ θηρία συνάξειν φη- σίν. Τότε γὰρ εἰκὸς ἦν καὶ πλῆθος αὐτοῖς ἀλλοφύ λων ἐθνῶν προσηλυτεῦσαι, οὓς διὰ τὸ ἀλλογενὲς καὶ ἄγριον θηρία καλεῖ. Η θηρία συνήθως φησι τοὺς καταδηώσαντας τὸν Ἰσραὴλ, καὶ ὅλῳ στόματι φαγόντας αὐτὸν, διὰ τὴν εἰς Χριστὸν ἀσέβειαν. Διδ καὶ ὡς θηρία πρὸς βρῶσιν αὐτοὺς τοῦ ἔθνους καλεῖ, καὶ τὸ εὔλογον τῆς κολάσεως ἐπιδείκνυται λέγων· ἴδετε ὅτι πάντες ἐκτετύφλωνται. Τινὲς δέ φασιν ὡς προγνούς ὅτι τὰ μὲν θηρία πεισθήσεται τῷ κηρύγματι, ἐν ἀπιστία δὲ τὸ Ἰου δαίων πλῆθος μενεῖ, τυφλοὺς εἰκότως αὐτοὺς ἀπεκάλεσεν, οἱ μηδὲ τοῖς θηρίοις γεγόνασιν ἴσοι. Αντὶ δὲ τοῦ, ἴδετε ὅτι ἐκτετύφλωνται, Σύμμαχος καὶ Θεοδοτίων, οἱ σκοποὶ αὐτοῦ, φασί, τυφλοί. ᾿Ακύλας δὲ σκοπευταί. 'Αντὶ δὲ τοῦ ἐνεοί, Σύμμα- χος άλαλοι. Ακύλας δὲ μογιλάλοι. Νοήσεις δὲ τοὺς ἐνταῦθα σκοποὺς τυφλοὺς ἐξ ἑτέρων διορατικῶν σκοπῶν, περὶ ὧν ἐλέγετο. Φωνὴ τῶν φυλασσόντων σε υψώθη. Ανθ᾽ οὗ οἱ λοιποί φωνὴ τῶν σκοπῶν σου ἐπῆρε φωνήν. "Ην δὲ περὶ τῶν ἀποστόλων ὁ λόγος τῶν διορατικῶν τῆς Ἐκκλησίας σκοπῶν. Καὶ πρὸς Ιεζεκιήλ δέ φησιν· Υἱὲ ἀνθρώπου, σκοπὸν δέ- δωκά σε τῷ οἴκῳ Ἰσραήλ. Ἐνταῦθα δὲ οἱ τοῦ Ἰου- δαίων ἔθνους ἄρχοντες τυφλοὶ σκοποὶ λέγονται, καὶ κύνες ἐνεοὶ οὐ δυνάμενοι ὑλακτεῖν, οὐδὲ τῆς τοῦ Θεοῦ ποίμνης ἀπελαύνειν τοὺς λύκους. Καὶ πῶς ὁ οἱ πρώτους ἑαυτοὺς ἐκτυφλώσαντες, καὶ τὸ φῶς τὸ Η ισ. είαί. COMMENTARII ÎN ISAIAM. terra patria, recesserunt; dum se idolorum cul- tui manciparent, hominumque doctrinas et man- data docerent : quorum de numero tamen ille ipse fuit Israel, qui de dispersione collectus est, veteresque pii, et ipsi etiam Salvatoris discipuli. Si- gnificantur vero ferarum saltus nomine, gentes ipsæ, quæ sunt post Israelem congregatæ. Saltum enim usitate alienigenarum gentium multitudinem ap- pellat, quas ad spirituales epulas invitat. Indeque est quod in Aquilæ interpretatione, pro quo omnes bestiæ habemus, omne animal ejus scribatur. Et rursum : Omnes fera ejus. Cujusnam autem ejus, nisi Dei ipsius ? Neque vero feras appellavit simpli- citer, sed ejus provocabulum addidit. In ferarun enim naturam transierunt, qui sub diaboli tyran- nide vitam vixerunt ab omni humanitate alienam : quos tamen ad intelligibilem mensam nunc invi- tat "; panis vitae scilicet comestionem ; ut lati illud : Parasti in conspectu meo mensam 5, o usur- pare queant. Est vero apud prophetam alium et istud : « Comedite et bibite, et inebriemini, qui prope estis.”. › Cum enim a Deo longe abessent, per fi- dem ad eum accesserunt, panisque illius, qui cor hominis confirmat ", participes effecti sunt. Quod si ad historiam referas, hoc modo sensus duplex esse potest. Aut enim propter populi reversiouem a Babylone, quæ sub Cyro, sub Dario, atque Arta- xerxe contigit, Israelem se congregaturum dicens, et feras etiam eis coacturum se significat. Est enim consentaneum alieniyenarum quoque gentium nu- merum aliquem sese illis adjunxisse ; quos pro- pler generis diversitatem, morumque duritiem ſe · A sos Israel : qui a legis instituto longius, quam ras appelfat. Aut etiam congrue et Tamiliariter eos ita indicavit, qui Israelem dirupuerunt, totoque ore, magna in Christum impietate comederent. Itaque et eos, qui sunt de gentibus, tanquam ferus ad comestionem invitat, justamqué vindictæ rationem ostendit, dum cacos omnes factos jubet intueri. Aiunt vero nonnulli quia feras prædicationi cre- dituras prævidisset, in infidelitate autem permane suram esse Judæorum multitudinem, excæcatus illes ideo merito nuncupasse, quod feras immani · Late superarent. Caterum pro quo : Videle quo- niam caci facti sunt, habemus. Custodes ejus caci dixerunt Symnachus et Theodotio ; Aquilas autem speculatores. Item, muti ; sermonis experles Syinna- cbus; Aquilas aulem, lingua inpediti. Intelligas D vero quiam hoc loco caci custodis dicantur, si cum oculatis et perspicacibus aliis conferas, de quibus est illud, quod sequitur: Vox custodien - tium te elevata est. Quod ita cæteri interpretantur : Vox custodam tuorum vocem extulit. Est autem de apostolis sermo, qui perspicaces et aunti fuerunt Ecclesiae oculi. Sunt ad Ezechielem ista : « Fili bominis, custodem dedi te domui Israel “ ▸ Di- cuntur vero hoc loco Judaicæ gentis principes cn'ei custodes, et canes muli non valentes latrare, neque ss Psal. Citi, " C Isa. xxix, ; Matth. xv, 8. * Joan. v, seqq. * Psal. sxi1, 5. * Jerem. ITF, 27. • VARIE LECTIONES. PATROL. GR. LXXXVIL 15. 60 Εzech. 111, 17. 18. 7.

Β Απέστησαν γὰρ τῆς ἐν νόμῳ πολιτείας μᾶλλον, ἢ τῆς Ἰουδαίας έξω γεγόνασιν, εἰδωλολατροῦντές τε καὶ διδάσκοντες διδασκαλίας ἐντάλματα ἀνθρώπων. Ἐξ ὧν ὁ ἐπισυναχθεὶς ἐκ τῆς διασποράς Ισραήλ, οἴτε πάλαι θεοσεβεῖς, καὶ τοῦ Σωτῆρος οἱ μαθηταί. Τὰ θηρία δὲ τοῦ δρυμοῦ τὰ μετὰ τοῦ Ἰσραὴλ συν αγόμενα σημαίνει τοὺς ἐθνικούς. Δρυμὸν γὰρ συν- ήθως καλεῖ τὸ πλῆθος τῶν ἀλλοφύλων ἐθνῶν, ἅπερ εἰς ἑστίασιν ἀνακαλεῖται πνευματικήν. Διὸ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν ἀντὶ τοῦ, πάντα τὰ θηρία, πᾶν ζῶον αὐτ τοῦ εἴρηται. Καὶ πάλιν πάντα τὰ ζῶα αὐτοῦ. Τίνος δὲ αὐτοῦ, ἡ τοῦ Θεοῦ; οὐχ ἁπλῶς δὲ τὰ θηρία καλεῖ, ἀλλὰ τὰ αὐτοῦ. Ἐθηριώθησαν γὰρ ὑπὸ τυράννω τε- θραμμένοι τῷ διαβόλῳ, καὶ ζῶντες οὐκ ἀνθρωπίνως. ᾿Αλλὰ νῦν αὐτοὺς ἐπὶ τράπεζαν καλεῖ τὴν νοητήν, τὸν ἄρτον φαγεῖν τῆς ζωῆς, ὥς τε χαίροντας λέγειν • Πτοίμασεν ἐνώπιόν μου τράπεζαν. » Καὶ δι' ἑτέ ρου δὲ προφήτου φησί· ἱ Φάγετε καὶ πίστε καὶ με θύσθητε οι πλησίον. » Μακρὰν γὰρ ὄντες Θεοῦ, διὰ πίστεως ἤγγισαν, καὶ μετέχουσιν ἄρτου του στηρί ζοντος καρδίαν ἀνθρώπου. Κατὰ δὲ τὴν ἱστορίαν διχῶς νοήσεις. Η ε γὰρ διὰ τὴν ἀπὸ Βαβυλῶνος ἐπιστροφὴν τοῦ λαοῦ τὴν ἐπὶ Κύρου καὶ Δαρείου καὶ 'Αρταξέρξου γενομένην λέγων συνάξειν τὸν Ἰσραὴλ, μετ᾿ αὐτῶν καὶ τὰ θηρία συνάξειν φη- σίν. Τότε γὰρ εἰκὸς ἦν καὶ πλῆθος αὐτοῖς ἀλλοφύ λων ἐθνῶν προσηλυτεῦσαι, οὓς διὰ τὸ ἀλλογενὲς καὶ ἄγριον θηρία καλεῖ. Η θηρία συνήθως φησι τοὺς καταδηώσαντας τὸν Ἰσραὴλ, καὶ ὅλῳ στόματι φαγόντας αὐτὸν, διὰ τὴν εἰς Χριστὸν ἀσέβειαν. Διδ καὶ ὡς θηρία πρὸς βρῶσιν αὐτοὺς τοῦ ἔθνους καλεῖ, καὶ τὸ εὔλογον τῆς κολάσεως ἐπιδείκνυται λέγων· ἴδετε ὅτι πάντες ἐκτετύφλωνται. Τινὲς δέ φασιν ὡς προγνούς ὅτι τὰ μὲν θηρία πεισθήσεται τῷ κηρύγματι, ἐν ἀπιστία δὲ τὸ Ἰου δαίων πλῆθος μενεῖ, τυφλοὺς εἰκότως αὐτοὺς ἀπεκάλεσεν, οἱ μηδὲ τοῖς θηρίοις γεγόνασιν ἴσοι. Αντὶ δὲ τοῦ, ἴδετε ὅτι ἐκτετύφλωνται, Σύμμαχος καὶ Θεοδοτίων, οἱ σκοποὶ αὐτοῦ, φασί, τυφλοί. ᾿Ακύλας δὲ σκοπευταί. 'Αντὶ δὲ τοῦ ἐνεοί, Σύμμα- χος άλαλοι. Ακύλας δὲ μογιλάλοι. Νοήσεις δὲ τοὺς ἐνταῦθα σκοποὺς τυφλοὺς ἐξ ἑτέρων διορατικῶν σκοπῶν, περὶ ὧν ἐλέγετο. Φωνὴ τῶν φυλασσόντων σε υψώθη. Ανθ᾽ οὗ οἱ λοιποί φωνὴ τῶν σκοπῶν σου ἐπῆρε φωνήν. "Ην δὲ περὶ τῶν ἀποστόλων ὁ λόγος τῶν διορατικῶν τῆς Ἐκκλησίας σκοπῶν. Καὶ πρὸς Ιεζεκιήλ δέ φησιν· Υἱὲ ἀνθρώπου, σκοπὸν δέ- δωκά σε τῷ οἴκῳ Ἰσραήλ. Ἐνταῦθα δὲ οἱ τοῦ Ἰου- δαίων ἔθνους ἄρχοντες τυφλοὶ σκοποὶ λέγονται, καὶ κύνες ἐνεοὶ οὐ δυνάμενοι ὑλακτεῖν, οὐδὲ τῆς τοῦ Θεοῦ ποίμνης ἀπελαύνειν τοὺς λύκους. Καὶ πῶς ὁ οἱ πρώτους ἑαυτοὺς ἐκτυφλώσαντες, καὶ τὸ φῶς τὸ Η ισ. είαί. COMMENTARII ÎN ISAIAM. terra patria, recesserunt; dum se idolorum cul- tui manciparent, hominumque doctrinas et man- data docerent : quorum de numero tamen ille ipse fuit Israel, qui de dispersione collectus est, veteresque pii, et ipsi etiam Salvatoris discipuli. Si- gnificantur vero ferarum saltus nomine, gentes ipsæ, quæ sunt post Israelem congregatæ. Saltum enim usitate alienigenarum gentium multitudinem ap- pellat, quas ad spirituales epulas invitat. Indeque est quod in Aquilæ interpretatione, pro quo omnes bestiæ habemus, omne animal ejus scribatur. Et rursum : Omnes fera ejus. Cujusnam autem ejus, nisi Dei ipsius ? Neque vero feras appellavit simpli- citer, sed ejus provocabulum addidit. In ferarun enim naturam transierunt, qui sub diaboli tyran- nide vitam vixerunt ab omni humanitate alienam : quos tamen ad intelligibilem mensam nunc invi- tat "; panis vitae scilicet comestionem ; ut lati illud : Parasti in conspectu meo mensam 5, o usur- pare queant. Est vero apud prophetam alium et istud : « Comedite et bibite, et inebriemini, qui prope estis.”. › Cum enim a Deo longe abessent, per fi- dem ad eum accesserunt, panisque illius, qui cor hominis confirmat ", participes effecti sunt. Quod si ad historiam referas, hoc modo sensus duplex esse potest. Aut enim propter populi reversiouem a Babylone, quæ sub Cyro, sub Dario, atque Arta- xerxe contigit, Israelem se congregaturum dicens, et feras etiam eis coacturum se significat. Est enim consentaneum alieniyenarum quoque gentium nu- merum aliquem sese illis adjunxisse ; quos pro- pler generis diversitatem, morumque duritiem ſe · A sos Israel : qui a legis instituto longius, quam ras appelfat. Aut etiam congrue et Tamiliariter eos ita indicavit, qui Israelem dirupuerunt, totoque ore, magna in Christum impietate comederent. Itaque et eos, qui sunt de gentibus, tanquam ferus ad comestionem invitat, justamqué vindictæ rationem ostendit, dum cacos omnes factos jubet intueri. Aiunt vero nonnulli quia feras prædicationi cre- dituras prævidisset, in infidelitate autem permane suram esse Judæorum multitudinem, excæcatus illes ideo merito nuncupasse, quod feras immani · Late superarent. Caterum pro quo : Videle quo- niam caci facti sunt, habemus. Custodes ejus caci dixerunt Symnachus et Theodotio ; Aquilas autem speculatores. Item, muti ; sermonis experles Syinna- cbus; Aquilas aulem, lingua inpediti. Intelligas D vero quiam hoc loco caci custodis dicantur, si cum oculatis et perspicacibus aliis conferas, de quibus est illud, quod sequitur: Vox custodien - tium te elevata est. Quod ita cæteri interpretantur : Vox custodam tuorum vocem extulit. Est autem de apostolis sermo, qui perspicaces et aunti fuerunt Ecclesiae oculi. Sunt ad Ezechielem ista : « Fili bominis, custodem dedi te domui Israel “ ▸ Di- cuntur vero hoc loco Judaicæ gentis principes cn'ei custodes, et canes muli non valentes latrare, neque ss Psal. Citi, " C Isa. xxix, ; Matth. xv, 8. * Joan. v, seqq. * Psal. sxi1, 5. * Jerem. ITF, 27. • VARIE LECTIONES. PATROL. GR. LXXXVIL 15. 60 Εzech. 111, 17. 18. 7.

ΣΠΙ ἀληθινὸν μὴ δεξάμενοι ; καίτοι σαφῶς ἐβόα· « Εγώ Β εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου. » Καὶ πάλιν· ο Ο ἀκολου θῶν ἐμοὶ οὐ μὴ περιπατήσῃ ἐν τῇ σκοτίᾳ, ἀλλ᾽ ἕξει τὸ φῶς τῆς ζωῆς· · περὶ ὧν ὁ προφήτης φησίν· «Ὑπομεινάντων αὐτῶν φῶς, ἐγένετο αὐτοῖς σκότος· μεινάντων αὐγὴν, ἐν ἀωρίᾳ περιεπάτησαν. » Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησι· « Τυφλοί εἰσι τυφλῶν ὁδηγοί, δηλον ότι την διάνοιαν. » Οθεν ἐπήγαγε νῦν ὁ προφήτης, καὶ οὐκ ἔγνωσαν φρονήσαι. Δι' ὅπερ αὐτοῖς παρ εκελεύετο καὶ Δαβίδ· ο Δράξασθε παιδείας, μή ποτε ὀργισθῇ Κύριος, καὶ ἀπολεῖσθε ἐξ ὁδοῦ δικαίος. ο Ὡς μὴ πεισθέντες ἐκ τῆς ὁδοῦ τῆς εὐαγγελικῆς ἀπο λώλασι σὺν αὐτοῖς, οἷς ἐποίμαινον, πρὸς τῷ μὴ φυ- λάττειν ὡς κύνες, τὰ τῶν λύκων ποιήσαντες, ὡς λέ γεσθαι περὶ αὐτῶν· «Οἱ ἱερεῖς οὐκ εἶπον, Ποῦ ἐστι Κύριος; καὶ οἱ ἀντεχόμενοι τοῦ νόμου, οὐκ ἠπίσ σταντό με. » Καὶ οἱ ποιμένες ήσέβουν εἰς ἐμέ. Οἱ οὐδὲ μέχρι τοῦ ὑλακτεῖν ἐχώρουν, ἀλλὰ καὶ οὐδὲν καθ ευδόντων διαφέροντες φαντασίαις προσεῖχον μόνεις ὥσπερ ἐνυπνιαζόμενοι. Διο Σύμμαχος μέν φησιν· ὁραματιστεί κοιμώμενοι, ἀγαπῶντες νυστάζειν. Ο δὲ ᾿Ακύλας· φανταζόμενοι κοιμώμενοι, ἀγαπῶντες νυστάξαι. Ει Καὶ τοιοῦτοι μὲν ἦταν πρὸς τοὺς ἐκτός, καθ᾽ ὧν Έδει διεγρηγορέναι καὶ νήφειν. Πρὸς δὲ τοὺς οἰκείους ἀναιδεῖς, κατεσθίοντες τὰ ὑποκείμενα θρέμματα, καὶ τοῦτο λίαν ἀπλήστως. Παρεδίκαζον γὰρ διά δώρα, καθάπερ ἔφη πολαβὼν προφήτης· κοινωνί κλέπτων, ἀγαπῶντες δῶρα. Καὶ ᾿Αμβακούμ δὲ πρὸς τὸν Θεὸν ἀγανακτητικὰς εἰπὼν φωνὰς ἐπιφέρει • Εξ εναντίας μου γέγονε κρίσις, καὶ ὁ κριτὴς λαμ- βάνει. Διὰ τοῦτο διεσκέδασται νόμος, καὶ οὐκ ἐξάγεται εἰς τέλος κρίμα, ὅτι ὁ ἀπεβὴς καταδυναστεύει τὸν δίκαιον. » Καὶ τοῦ δὲ καρποῦσθαι τὰς δεκάτας μόνο, ἐγίνοντο ἀποδεκατοῦντες τὸ ἀνηθον καὶ τὸ ἠδύοσμον καὶ τὸ κύμινον, καὶ παρορῶντες τὴν κρίσιν, καὶ τὸ ἔλεος καὶ τὴν πίστιν, καθά φησιν ὁ Σωτήρ. Ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας πάντες φησὶ ταῖς ὁδοῖς αὐτῶν Ακολούθησαν, οὗ ταῖς ὁδοῖς τοῦ Θεοῦ. Καὶ οὐ καθ᾿ ένα μόνον ἦσαν τοιοῦτοι, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ συνέδ για ποιούμενοι πονηρά, οἷα τὰ κατὰ Χριστοῦ, καὶ τῶν ἀποστόλων. Ταῖς γὰρ ὁδοῖς αὐτῶν ἀκολουθο οῦντες φιλήδονοι μᾶλλον ἦσαν, ἢ φιλόθεοι. ΚΕΦΑΛ. ΝΖ'. α-ιδ'. ίδετε ὡς ὁ δίκαιος ἀπώλετο, καὶ οὐδεὶς ἀνὴρ ἐκδέχεται τῇ καρδίᾳ. Καὶ ἄνδρες δίκαιοι αίρονται, καὶ οὐδεὶς κατανοεῖ. Ἀπὸ γὰρ προσο ώπου ἀδικίας ήρται ὁ δίκαιος. "Εσται ἐν εἰρήνῃ ἡ ταφὴ αὐτοῦ. ρται ἐκ τοῦ μέσου. Ὑμεῖς δὲ προσαγάγετε ὧδε υἱοὶ ἄνομοι, σπέρμα μοιχών καὶ πόρνης, κ. τ. λ. Δι' ὅπερ εὐθὺς αὐτῶν τὰ κατὰ Χριστοῦ καὶ τῶν ΧΧΙΙ, ** σό , . PROCOPII GAZ.EI , Der pecore lupos arcere. Sed qui se primi excæ- A carunt, veramque lucem non admiserunt, cum aperte clamantem, ‹ Ego sum lux mundi “¸ , au- dierint? Et rursum : ‹ Qui sequitur me non am- bulabit in tenebris, sed habebit lumen vitæ “. De his nimirum illa sunt, quæ apud prophetam reperias : ‹ Cum lucem exspectarent, factæ sunt ilis tenebra. Cum splendorem, in caligine amlu- laverunt". Et ista etiam Salvatoris: ‹ Cæri sunt Gecorum duces "; » quod est ad mentem referen- dumn. Atque hinc est quod eos hoc loco propheta sapere non novisse adjecit, ad quod his verbis ad- hortatur et David : ‹ Apprehendite disciplinam, ne- quando irascatur Dominus, et pereals de via ju- sta “, › Sicut infidelibus contigit, qui a via evan- gelica aberrantes ob id cum grege perierunt, quod non solumn, ut canes, eum non custodirent ; sed luporum more in eumdem smrirent on ; qualia de ipsis hunc in modumn legimus : • S- cerdotes tui non dixerunt: Ubi est Dominus ? et qui legem tenent we ignorarunt . . Et pastores impie in me egerunt, qui ne ad latratum qui- dem usque progressi sunt: sed nihil omnino a dormientibus differentes, vanis tantum imaginationibus, veluti qui somniant, attenderunt; quo fa- autem fingere Theodotio; uterque simul quietem B clum est, ut visis delectari Symmachus, somnia et dormitationem amare dixerint. C Tales igitur in extraneos contra quos vigilantes rt sobrius esse oportuit, ipsi se praestiterint, in domesticos antem impudentes, qui commissa sibi pecora, magna et inexplebili cupiditate depasce- rent. Jura enim corrupti donis evertebant, sicut est a propheta prius exprobratum, ubi eos furtını socios esse donaque diligere conquestus est. Quin et cam Deo Habacum expostulans in hæc verba eliam crumpit : c Ex adverso mei facium est juli- cmm; et judex accipit, cam ob rem dissipata est lex, neque in finem educitur judicium; quia im- pius prævalet adversus justum 68. › Eo ipso deinde quod decimas tantum de fructibus percipere de- bebant, anethum, et mentham, cuminumque ip- sum decimabant : justitiam vero, misericordiam et lidem, teste Salvatore ", negligebant. Quo fa- etum est, ut omnes vias suas, non Dei secutos essé dixerit. Neque vero tales se tantum sigillatim præ- stiterunt, sed unam omnes opinionem secuti mala concilia inierunt : cujus generis illa fuerunt quae in Christum et apostolos habuerunt. Cum enim quam Dei amantiores præbuerunt. CAP. LVII. VERS. 1-14. Videle quomodo mustus periil, et nullus vir suscipit curde. viri justi tolluntur, neque quisquam est, qui consideret. A facie siqui- dem iniquitatis sublatus est justus. Erit in pace se- pultura ejus, sublata est de medio. Vos autem accedite huc, filii iniqui, semen adulterorum, el I meretricis, etc. haque nefaria corum in Christum et justos con. es Juan. vni, 12. sophien. 111, 4. D suas illi vias sequerentur, voluptatum se suarum, es ibid. Isa. LIX, 9. es Matth. xv, • Ezech. Habac. 1, 3, §. Matth. xx!!!, 23. 27. 14. 68 Psal. 11, 12.

ΣΠΙ ἀληθινὸν μὴ δεξάμενοι ; καίτοι σαφῶς ἐβόα· « Εγώ Β εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου. » Καὶ πάλιν· ο Ο ἀκολου θῶν ἐμοὶ οὐ μὴ περιπατήσῃ ἐν τῇ σκοτίᾳ, ἀλλ᾽ ἕξει τὸ φῶς τῆς ζωῆς· · περὶ ὧν ὁ προφήτης φησίν· «Ὑπομεινάντων αὐτῶν φῶς, ἐγένετο αὐτοῖς σκότος· μεινάντων αὐγὴν, ἐν ἀωρίᾳ περιεπάτησαν. » Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησι· « Τυφλοί εἰσι τυφλῶν ὁδηγοί, δηλον ότι την διάνοιαν. » Οθεν ἐπήγαγε νῦν ὁ προφήτης, καὶ οὐκ ἔγνωσαν φρονήσαι. Δι' ὅπερ αὐτοῖς παρ εκελεύετο καὶ Δαβίδ· ο Δράξασθε παιδείας, μή ποτε ὀργισθῇ Κύριος, καὶ ἀπολεῖσθε ἐξ ὁδοῦ δικαίος. ο Ὡς μὴ πεισθέντες ἐκ τῆς ὁδοῦ τῆς εὐαγγελικῆς ἀπο λώλασι σὺν αὐτοῖς, οἷς ἐποίμαινον, πρὸς τῷ μὴ φυ- λάττειν ὡς κύνες, τὰ τῶν λύκων ποιήσαντες, ὡς λέ γεσθαι περὶ αὐτῶν· «Οἱ ἱερεῖς οὐκ εἶπον, Ποῦ ἐστι Κύριος; καὶ οἱ ἀντεχόμενοι τοῦ νόμου, οὐκ ἠπίσ σταντό με. » Καὶ οἱ ποιμένες ήσέβουν εἰς ἐμέ. Οἱ οὐδὲ μέχρι τοῦ ὑλακτεῖν ἐχώρουν, ἀλλὰ καὶ οὐδὲν καθ ευδόντων διαφέροντες φαντασίαις προσεῖχον μόνεις ὥσπερ ἐνυπνιαζόμενοι. Διο Σύμμαχος μέν φησιν· ὁραματιστεί κοιμώμενοι, ἀγαπῶντες νυστάζειν. Ο δὲ ᾿Ακύλας· φανταζόμενοι κοιμώμενοι, ἀγαπῶντες νυστάξαι. Ει Καὶ τοιοῦτοι μὲν ἦταν πρὸς τοὺς ἐκτός, καθ᾽ ὧν Έδει διεγρηγορέναι καὶ νήφειν. Πρὸς δὲ τοὺς οἰκείους ἀναιδεῖς, κατεσθίοντες τὰ ὑποκείμενα θρέμματα, καὶ τοῦτο λίαν ἀπλήστως. Παρεδίκαζον γὰρ διά δώρα, καθάπερ ἔφη πολαβὼν προφήτης· κοινωνί κλέπτων, ἀγαπῶντες δῶρα. Καὶ ᾿Αμβακούμ δὲ πρὸς τὸν Θεὸν ἀγανακτητικὰς εἰπὼν φωνὰς ἐπιφέρει • Εξ εναντίας μου γέγονε κρίσις, καὶ ὁ κριτὴς λαμ- βάνει. Διὰ τοῦτο διεσκέδασται νόμος, καὶ οὐκ ἐξάγεται εἰς τέλος κρίμα, ὅτι ὁ ἀπεβὴς καταδυναστεύει τὸν δίκαιον. » Καὶ τοῦ δὲ καρποῦσθαι τὰς δεκάτας μόνο, ἐγίνοντο ἀποδεκατοῦντες τὸ ἀνηθον καὶ τὸ ἠδύοσμον καὶ τὸ κύμινον, καὶ παρορῶντες τὴν κρίσιν, καὶ τὸ ἔλεος καὶ τὴν πίστιν, καθά φησιν ὁ Σωτήρ. Ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας πάντες φησὶ ταῖς ὁδοῖς αὐτῶν Ακολούθησαν, οὗ ταῖς ὁδοῖς τοῦ Θεοῦ. Καὶ οὐ καθ᾿ ένα μόνον ἦσαν τοιοῦτοι, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ συνέδ για ποιούμενοι πονηρά, οἷα τὰ κατὰ Χριστοῦ, καὶ τῶν ἀποστόλων. Ταῖς γὰρ ὁδοῖς αὐτῶν ἀκολουθο οῦντες φιλήδονοι μᾶλλον ἦσαν, ἢ φιλόθεοι. ΚΕΦΑΛ. ΝΖ'. α-ιδ'. ίδετε ὡς ὁ δίκαιος ἀπώλετο, καὶ οὐδεὶς ἀνὴρ ἐκδέχεται τῇ καρδίᾳ. Καὶ ἄνδρες δίκαιοι αίρονται, καὶ οὐδεὶς κατανοεῖ. Ἀπὸ γὰρ προσο ώπου ἀδικίας ήρται ὁ δίκαιος. "Εσται ἐν εἰρήνῃ ἡ ταφὴ αὐτοῦ. ρται ἐκ τοῦ μέσου. Ὑμεῖς δὲ προσαγάγετε ὧδε υἱοὶ ἄνομοι, σπέρμα μοιχών καὶ πόρνης, κ. τ. λ. Δι' ὅπερ εὐθὺς αὐτῶν τὰ κατὰ Χριστοῦ καὶ τῶν ΧΧΙΙ, ** σό , . PROCOPII GAZ.EI , Der pecore lupos arcere. Sed qui se primi excæ- A carunt, veramque lucem non admiserunt, cum aperte clamantem, ‹ Ego sum lux mundi “¸ , au- dierint? Et rursum : ‹ Qui sequitur me non am- bulabit in tenebris, sed habebit lumen vitæ “. De his nimirum illa sunt, quæ apud prophetam reperias : ‹ Cum lucem exspectarent, factæ sunt ilis tenebra. Cum splendorem, in caligine amlu- laverunt". Et ista etiam Salvatoris: ‹ Cæri sunt Gecorum duces "; » quod est ad mentem referen- dumn. Atque hinc est quod eos hoc loco propheta sapere non novisse adjecit, ad quod his verbis ad- hortatur et David : ‹ Apprehendite disciplinam, ne- quando irascatur Dominus, et pereals de via ju- sta “, › Sicut infidelibus contigit, qui a via evan- gelica aberrantes ob id cum grege perierunt, quod non solumn, ut canes, eum non custodirent ; sed luporum more in eumdem smrirent on ; qualia de ipsis hunc in modumn legimus : • S- cerdotes tui non dixerunt: Ubi est Dominus ? et qui legem tenent we ignorarunt . . Et pastores impie in me egerunt, qui ne ad latratum qui- dem usque progressi sunt: sed nihil omnino a dormientibus differentes, vanis tantum imaginationibus, veluti qui somniant, attenderunt; quo fa- autem fingere Theodotio; uterque simul quietem B clum est, ut visis delectari Symmachus, somnia et dormitationem amare dixerint. C Tales igitur in extraneos contra quos vigilantes rt sobrius esse oportuit, ipsi se praestiterint, in domesticos antem impudentes, qui commissa sibi pecora, magna et inexplebili cupiditate depasce- rent. Jura enim corrupti donis evertebant, sicut est a propheta prius exprobratum, ubi eos furtını socios esse donaque diligere conquestus est. Quin et cam Deo Habacum expostulans in hæc verba eliam crumpit : c Ex adverso mei facium est juli- cmm; et judex accipit, cam ob rem dissipata est lex, neque in finem educitur judicium; quia im- pius prævalet adversus justum 68. › Eo ipso deinde quod decimas tantum de fructibus percipere de- bebant, anethum, et mentham, cuminumque ip- sum decimabant : justitiam vero, misericordiam et lidem, teste Salvatore ", negligebant. Quo fa- etum est, ut omnes vias suas, non Dei secutos essé dixerit. Neque vero tales se tantum sigillatim præ- stiterunt, sed unam omnes opinionem secuti mala concilia inierunt : cujus generis illa fuerunt quae in Christum et apostolos habuerunt. Cum enim quam Dei amantiores præbuerunt. CAP. LVII. VERS. 1-14. Videle quomodo mustus periil, et nullus vir suscipit curde. viri justi tolluntur, neque quisquam est, qui consideret. A facie siqui- dem iniquitatis sublatus est justus. Erit in pace se- pultura ejus, sublata est de medio. Vos autem accedite huc, filii iniqui, semen adulterorum, el I meretricis, etc. haque nefaria corum in Christum et justos con. es Juan. vni, 12. sophien. 111, 4. D suas illi vias sequerentur, voluptatum se suarum, es ibid. Isa. LIX, 9. es Matth. xv, • Ezech. Habac. 1, 3, §. Matth. xx!!!, 23. 27. 14. 68 Psal. 11, 12.

δικαίων επιφέρει τολμήματα λέγων· ἴδετε ὡς ὁ δίκαιος αίρεται, καὶ οὐδεὶς ἐκδέχεται τῇ καρδίᾳ Καὶ πῶς γὰρ ἤμελλον ἰδεῖν οἱ τυφλοί; ἡ γὰρ ἂν ἑώρων αὐτὸν, τὴν κατ' αὐτῶν οἰκονομίαν νοήσαντες, καὶ οὐκ ἂν ἐκ τῶν ἐναντίων ἔλεγον· ο Δήσωμεν τὸν δίκαιον ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστιν; » Δίκαιος δὲ ἦν, ὡς οὐκ εἰδὼς ἁμαρτίαν· οὐ ο μετέχοντες καὶ οἱ μαθηταὶ χρηματίζουσι δίκαιοι, ου; καὶ αὐτοὺς ἀπὸ ἐκτειναν τὸν εὐαγγελικὸν αὐτοῖς πρεσβεύοντας λόγον. Απέκτειναν γοῦν Ἰάκωβον τὸν ἀδελφὸν τοῦ Κυρίου, καὶ Στέφανον, τὸ τῆς ἀσεβείας οὐκ ἐννοούμενοι μέγεθος· ὅπερ ἐστὶ τὸ μὴ ἐκδέχεσθαι τῇ καρ δία. Ήρται δὲ καὶ ἐκ προσώπου ἀδικίας ὁ δίκαιος τοῦτ' ἔστιν, οἱ ἄδικοι κατηγωνίσαντο τους δικαίους. Ομοῦ δὲ καὶ τὸν θάνατον, καὶ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Κυρίου δεδήλωκε. Διὰ μὲν τῆς ταφῆς, τὸν θάνατον διὰ δὲ τοῦ ἦρθαι ταύτην ἐκ μέσου, τὴν ἀνάστασιν. Αφανὴς γὰρ γέγονε μὴ μείναντος ἐν αὐτῇ τοῦ τα- φέντος, ὡς καὶ τὸν ἄγγελον λέγειν· Δεῦτε, ἴδετε τὸν τόπον ὅπου ἔκειτο. Πῶς δὲ γέγονεν ἡ ταφὴ αὐτοῦ ἐν εἰρήνῃ, ἢ ὅτι πιωπῶν, καὶ μηδὲν ἀντιλέγων ἀν- ῄρηται; ἢ ὅτι οὐκ ἐπεδικάσατο αὐτοῦ ὁ ἄρχων του κόσμου τούτου, μηδὲν εὑρὼν ἐν αὐτῷ; ἢ ὡς φασιν, ἐπειδὴ πάντες οἱ καθηγηταὶ τῶν Ἰουδαίων, μετὰ τῶν ὑπηκόων, ἀπέκτειναν αὐτὸν ὁμονοία χρησάμε- ναι, μηδενὸς ἀντιλέγοντος. Ἐκ πολλῆς δὲ φιλοθεΐας λοιπὸν ὁ προφήτης αὐτοῖς ἐπιφέρεται, οἷς οὐκ ἤρκε σε τῶν προφητῶν τὸ αἷμα, πρὸς αὐτὸ δὲ τῆς μιαι- φονίας ἀνέδραμον τὸ κεφάλαιον. Δεινὸν μὲν γὰρ ὅτι καὶ πάλαι τοὺς προφήτας ἐσυκοφάντουν. Πλὴν ἀλλ᾽ ἦσαν ἄνθρωποι τάξιν οἰκετικήν περιφέροντες. Τί δ' ἂν εἴποις, φησίν, ὅτι κατ' αὐτοῦ τοῦ πάντων Δεσπότου τὰς γλώσσας ἐκίνησαν; Σαμαρείτην γὰρ ἔλεγον, καὶ οινοπότην, καὶ ἐκ πορνείας γεγεννημέ νον, καὶ δαιμονᾷν. Καὶ τέλος Πιλάτῳ προσαγαγόντες ἔφασκον· « Οὗτος ἀνασείει τοὺς ὄχλους, καὶ κωλύει φόρους διδόναι Καίσαρι.» Τοιγαροῦν δι' Ησαίου φη- σὶν ὁ Σωτήρ· «Οὐαὶ αὐτοῖς, ὅτι ἀπεπήδησαν ἀπ' ἐμοῦ. Δείλαιοι εἰσιν, ὅτι ἠσέβησαν εἰς ἐμέ. Ἐγὼ δὲ ἐλυτρωσάμην αὐτούς. Αὐτοὶ δὲ κατελάλησαν κατ' ἐμοῦ ψευδή. » Καίτοι γὰρ εἰδότες ὅτι αὐτὸς ὁ κληρο νόμος ἐστὶν, ἔλεγον· « Δεῦτε, ἀποκτείνωμεν αὐτόν. ο Καὶ διὰ τοῦ ψαλμοῦ δέ φησιν· ε Αντὶ τοῦ ἀγαπᾷν με, ἐνδιέβαλλόν με. » Τέκνα δὲ καλεῖ ἀπωλείας, ὡς μὴ δεξαμένους τὸν σώζοντα· καὶ σπέρμα ἄνο- μον· « Περὶ ἐμοῦ γάρ φησι γέγραφε Μωσης, ὥστε καὶ τὸν νόμον παρέβησαν. Φησὶ δὲ αὐτοὺς καὶ σπέρμα μοιχῶν καὶ πόρνης μοιχούς φησι, καλῶν ἐν τούτοις τοὺς τῶν Ἰουδαίων καθηγητάς. Οἱονεὶ γὰρ ἐμοιχῶντο την Συναγωγήν, 7ο και, 38. το γρ. οὗ. COMMENTARII IN ISAIAM. TO A cilia statim addidit, cur dixit : Videte quomodo B C D justus tollitur, et nemo suscipit curde. Sed enim, qui videre poterant, qui cæci erant? Annon enim, si ipsum essent intuiti, converso ad economiam, quæ contra se est, animo, non ex adverso dixis- sent: ‹ Ligemus justum, quoniam inutilis est no- bis ? » Erat vero is justus, qui pecca:m nesciebat : cujus et qui etiam participes effecti sunt, discipuli, justi quoque nuncupantur; quos isti, cum evangelicum sermonem promulgarent, interemerunt. Interfecerunt igitur Jacobum fra - trem Domini, et Stephannw, cum ad sceleris impietatisque magnitudinem non adverterent; quod ipsum est nequaquam corde suscipere. Est vero etiam a facie iniquitatis sublatus justus; quod idem plane est, ac si ab injustis superatos esse justos diceret. Simul autem et mortem et resurrectionem Domini significavit. Per sepultura.n quidem, mortem ipsam, resurrectionen antem co ipso, quod eam de medio sublatam esse dixit. Obscura enim fuit, cum in ea, qui sepultus fuerat, non remansisset, ipso testante angelo, cum acce- dere, locumque ubi jacuisset inspicere hortare- tur ft. Qui autem in pace ejus fuisse sepultura dica- tur : nisi vel quia taceus, nihilque contra afferens, interemptus est; vel quia jure in eum non decerta- νit hujus mundi princeps, qui nihil in eo culpe reperit, vel etiam, aiunt, quia ab omnibus Judo- rum ducibus, populo ipso consentiente, nulloque repugnante, trucidatus est? Multo deinceps in Deum amore propheta incensus in eos invehitur, qui nondum prophetarum sanguine saliati, adl summum crudelitatis apicem ascenderunt. Grave enim erat olim prophetas ab eis falso accusari : qui tamen et ii mortales erant, servorumque in numero habiti. Sed quid ad illud respondens, in- quit, quod suum adversus illi, omniumque Doni- num linguam acuerunt? Samaritanum ra enim, vinosum, nothum et insanum esse 73, ad Pilatum deinde pertrahentes turbas eum excitare, Cæsari denique ne vectigalia solverentur, prohibere ", ausi sunt affirmare. Hinc illa igitur, quæ apud Isaiam dicit in hunc modum Salvator : . V.e ipsis. quoniam recesserunt a me: miseri sunt, quoniam in me lupic egerunt. Ego redemi eos, ipsi vero locuti sunt in me falsa 78., Etsi hæredem esse nou ignorarent: Venite, occidamus eum ”, dixerunt tamen. Sunt et in Pɛalmis istà ejusdem : ‹ Pro eo ut diligerent me, detrahebant mihi ”. Vocat autem filios perditionis et sen en iniquum, tanquam qui salutis auctorem non admi- serint, de quo Moses sibi non tacendum putavit: unde et legem eos violare constiterit. Adjicit vero et semen adulterorum esse, mere- tricisque adulteros, ut eorum etiam de numero Judæorum duces esse significet. Cum Synagoga Sap. ", 12. * Matth. xxvi, G. * Joan. viu, 48. * Matth. xι, 19. * Luc. xxi, 2. Osee vii, 13. Matth, Pyal. cvit, 4. Lino, d VARIA LECTIONES.

δικαίων επιφέρει τολμήματα λέγων· ἴδετε ὡς ὁ δίκαιος αίρεται, καὶ οὐδεὶς ἐκδέχεται τῇ καρδίᾳ Καὶ πῶς γὰρ ἤμελλον ἰδεῖν οἱ τυφλοί; ἡ γὰρ ἂν ἑώρων αὐτὸν, τὴν κατ' αὐτῶν οἰκονομίαν νοήσαντες, καὶ οὐκ ἂν ἐκ τῶν ἐναντίων ἔλεγον· ο Δήσωμεν τὸν δίκαιον ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστιν; » Δίκαιος δὲ ἦν, ὡς οὐκ εἰδὼς ἁμαρτίαν· οὐ ο μετέχοντες καὶ οἱ μαθηταὶ χρηματίζουσι δίκαιοι, ου; καὶ αὐτοὺς ἀπὸ ἐκτειναν τὸν εὐαγγελικὸν αὐτοῖς πρεσβεύοντας λόγον. Απέκτειναν γοῦν Ἰάκωβον τὸν ἀδελφὸν τοῦ Κυρίου, καὶ Στέφανον, τὸ τῆς ἀσεβείας οὐκ ἐννοούμενοι μέγεθος· ὅπερ ἐστὶ τὸ μὴ ἐκδέχεσθαι τῇ καρ δία. Ήρται δὲ καὶ ἐκ προσώπου ἀδικίας ὁ δίκαιος τοῦτ' ἔστιν, οἱ ἄδικοι κατηγωνίσαντο τους δικαίους. Ομοῦ δὲ καὶ τὸν θάνατον, καὶ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Κυρίου δεδήλωκε. Διὰ μὲν τῆς ταφῆς, τὸν θάνατον διὰ δὲ τοῦ ἦρθαι ταύτην ἐκ μέσου, τὴν ἀνάστασιν. Αφανὴς γὰρ γέγονε μὴ μείναντος ἐν αὐτῇ τοῦ τα- φέντος, ὡς καὶ τὸν ἄγγελον λέγειν· Δεῦτε, ἴδετε τὸν τόπον ὅπου ἔκειτο. Πῶς δὲ γέγονεν ἡ ταφὴ αὐτοῦ ἐν εἰρήνῃ, ἢ ὅτι πιωπῶν, καὶ μηδὲν ἀντιλέγων ἀν- ῄρηται; ἢ ὅτι οὐκ ἐπεδικάσατο αὐτοῦ ὁ ἄρχων του κόσμου τούτου, μηδὲν εὑρὼν ἐν αὐτῷ; ἢ ὡς φασιν, ἐπειδὴ πάντες οἱ καθηγηταὶ τῶν Ἰουδαίων, μετὰ τῶν ὑπηκόων, ἀπέκτειναν αὐτὸν ὁμονοία χρησάμε- ναι, μηδενὸς ἀντιλέγοντος. Ἐκ πολλῆς δὲ φιλοθεΐας λοιπὸν ὁ προφήτης αὐτοῖς ἐπιφέρεται, οἷς οὐκ ἤρκε σε τῶν προφητῶν τὸ αἷμα, πρὸς αὐτὸ δὲ τῆς μιαι- φονίας ἀνέδραμον τὸ κεφάλαιον. Δεινὸν μὲν γὰρ ὅτι καὶ πάλαι τοὺς προφήτας ἐσυκοφάντουν. Πλὴν ἀλλ᾽ ἦσαν ἄνθρωποι τάξιν οἰκετικήν περιφέροντες. Τί δ' ἂν εἴποις, φησίν, ὅτι κατ' αὐτοῦ τοῦ πάντων Δεσπότου τὰς γλώσσας ἐκίνησαν; Σαμαρείτην γὰρ ἔλεγον, καὶ οινοπότην, καὶ ἐκ πορνείας γεγεννημέ νον, καὶ δαιμονᾷν. Καὶ τέλος Πιλάτῳ προσαγαγόντες ἔφασκον· « Οὗτος ἀνασείει τοὺς ὄχλους, καὶ κωλύει φόρους διδόναι Καίσαρι.» Τοιγαροῦν δι' Ησαίου φη- σὶν ὁ Σωτήρ· «Οὐαὶ αὐτοῖς, ὅτι ἀπεπήδησαν ἀπ' ἐμοῦ. Δείλαιοι εἰσιν, ὅτι ἠσέβησαν εἰς ἐμέ. Ἐγὼ δὲ ἐλυτρωσάμην αὐτούς. Αὐτοὶ δὲ κατελάλησαν κατ' ἐμοῦ ψευδή. » Καίτοι γὰρ εἰδότες ὅτι αὐτὸς ὁ κληρο νόμος ἐστὶν, ἔλεγον· « Δεῦτε, ἀποκτείνωμεν αὐτόν. ο Καὶ διὰ τοῦ ψαλμοῦ δέ φησιν· ε Αντὶ τοῦ ἀγαπᾷν με, ἐνδιέβαλλόν με. » Τέκνα δὲ καλεῖ ἀπωλείας, ὡς μὴ δεξαμένους τὸν σώζοντα· καὶ σπέρμα ἄνο- μον· « Περὶ ἐμοῦ γάρ φησι γέγραφε Μωσης, ὥστε καὶ τὸν νόμον παρέβησαν. Φησὶ δὲ αὐτοὺς καὶ σπέρμα μοιχῶν καὶ πόρνης μοιχούς φησι, καλῶν ἐν τούτοις τοὺς τῶν Ἰουδαίων καθηγητάς. Οἱονεὶ γὰρ ἐμοιχῶντο την Συναγωγήν, 7ο και, 38. το γρ. οὗ. COMMENTARII IN ISAIAM. TO A cilia statim addidit, cur dixit : Videte quomodo B C D justus tollitur, et nemo suscipit curde. Sed enim, qui videre poterant, qui cæci erant? Annon enim, si ipsum essent intuiti, converso ad economiam, quæ contra se est, animo, non ex adverso dixis- sent: ‹ Ligemus justum, quoniam inutilis est no- bis ? » Erat vero is justus, qui pecca:m nesciebat : cujus et qui etiam participes effecti sunt, discipuli, justi quoque nuncupantur; quos isti, cum evangelicum sermonem promulgarent, interemerunt. Interfecerunt igitur Jacobum fra - trem Domini, et Stephannw, cum ad sceleris impietatisque magnitudinem non adverterent; quod ipsum est nequaquam corde suscipere. Est vero etiam a facie iniquitatis sublatus justus; quod idem plane est, ac si ab injustis superatos esse justos diceret. Simul autem et mortem et resurrectionem Domini significavit. Per sepultura.n quidem, mortem ipsam, resurrectionen antem co ipso, quod eam de medio sublatam esse dixit. Obscura enim fuit, cum in ea, qui sepultus fuerat, non remansisset, ipso testante angelo, cum acce- dere, locumque ubi jacuisset inspicere hortare- tur ft. Qui autem in pace ejus fuisse sepultura dica- tur : nisi vel quia taceus, nihilque contra afferens, interemptus est; vel quia jure in eum non decerta- νit hujus mundi princeps, qui nihil in eo culpe reperit, vel etiam, aiunt, quia ab omnibus Judo- rum ducibus, populo ipso consentiente, nulloque repugnante, trucidatus est? Multo deinceps in Deum amore propheta incensus in eos invehitur, qui nondum prophetarum sanguine saliati, adl summum crudelitatis apicem ascenderunt. Grave enim erat olim prophetas ab eis falso accusari : qui tamen et ii mortales erant, servorumque in numero habiti. Sed quid ad illud respondens, in- quit, quod suum adversus illi, omniumque Doni- num linguam acuerunt? Samaritanum ra enim, vinosum, nothum et insanum esse 73, ad Pilatum deinde pertrahentes turbas eum excitare, Cæsari denique ne vectigalia solverentur, prohibere ", ausi sunt affirmare. Hinc illa igitur, quæ apud Isaiam dicit in hunc modum Salvator : . V.e ipsis. quoniam recesserunt a me: miseri sunt, quoniam in me lupic egerunt. Ego redemi eos, ipsi vero locuti sunt in me falsa 78., Etsi hæredem esse nou ignorarent: Venite, occidamus eum ”, dixerunt tamen. Sunt et in Pɛalmis istà ejusdem : ‹ Pro eo ut diligerent me, detrahebant mihi ”. Vocat autem filios perditionis et sen en iniquum, tanquam qui salutis auctorem non admi- serint, de quo Moses sibi non tacendum putavit: unde et legem eos violare constiterit. Adjicit vero et semen adulterorum esse, mere- tricisque adulteros, ut eorum etiam de numero Judæorum duces esse significet. Cum Synagoga Sap. ", 12. * Matth. xxvi, G. * Joan. viu, 48. * Matth. xι, 19. * Luc. xxi, 2. Osee vii, 13. Matth, Pyal. cvit, 4. Lino, d VARIA LECTIONES.

έντάλματα ἴδια, οὐ τὰ ἐκ νόμου διδάσκοντες. ἂν ἡ Συναγωγή δεχομένη τὰ σπέρματα, δικαίως έχρη- μάτισε πόρνη. Κυριοκτόνους δὲ αὐτοὺς ἀποφήνας. δείκνυσιν ἐκ παλαιοῦ νοσούντας αὐτοὺς τὸ μισόθεον. Ὑμεῖς γὰρ οἱ καὶ πάλαι παρακαλοῦντες ἐπὶ τὰ εἴδωλα, καὶ ταῦτα του νόμου διδάξαντος· ο Κύριο τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύ σεις. » Καὶ οὐκ ἤρχει μόνοις ἀσεβεῖν, ἀλλὰ καὶ τοὺ; ἄλλους ἐδίδασκον. Εσῃ τοίνυν μερὶς ἀλωπέκων, δη λονότι δαιμόνων οἷς περ ελάτρευσας, οἷς τὸ σκέτο; ἡτοίμαστα: τὸ ἐξώτερον· · ἡ ἄρα τὴν σφαγὴν τῶν τέκνων φησὶν εἰς αὐτοὺς περι[ελεύσ]εσθαι, πολε- μίων αὐτὴν ἐπαγόντων. Φησὶ δὲ, ὅτι καὶ ὀπίσω τῶν σταθμῶν τῆς θύρας ἔθηκας μνημόσυνά σου, τὰ ἀντὶ φυλακτηρίου λέγων ἀγάλματα, μνημόσυνα τῆς Β εἰδωλολατρείας ὑπάρχοντα, πρὸς τὸ μεμνῆσθαι τού των διὰ παντὸς παρεστηκότων ἢ ταῖς θύραις ἐγγε γλυμμένων. Που γὰρ ἐμοῦ ταῦτα τυγχάνειν ύφε- λιμώτερα. Πῶς γὰρ ἂν καὶ γένοιτο τὸ κακὸν αἱρετὸν μὴ φαινομένῳ χρωσθὲν ἀγαθῷ; Τὸ δὲ, ἐπ' ἄρος ὑψηλὸν ἐκεῖ σου ἡ κοίτη, ἐπειδὴ τοῖς εἰδώλοις ἐνυπνίων ἕνεκα παρεκάθευδον. Ταῦτα μὲν ὡς πρὸς τοὺς εἰρημένους σκοπούς τυφλούς καὶ τοὺς κύνας τοὺς ἐνεούς. Τὰ δὲ ἑξῆς ὡς πρὸς αὐτὴν Ἱερουσα- λήμ, καὶ τὴν τῶν Ἰουδαίων ἐπιφέρει συναγωγήν, Ηγάπησας λέγων τους κοιμωμένους μετὰ σοῦ. Κατὰ δὲ τοὺς λοιπούς, ἠγάπησας τὴν κοίτην αὐτ τῶν, τῶν σκοπῶν δηλονότι τῶν εἰρημένων, μεθ' ὧν πάσης πορνείας ἐπλήρους ὁδὸν, εἰδωλολατρείας, νεκυομαντείας, οἰωνισμῶν, καὶ τῶν ὅσα τοιαῦτα, ὧν γινομένων, πολλοὺς ἐποίησας ἀπὸ σοῦ· φεύγοντες γὰρ οἱ προφῆται καὶ οἱ θεοσεβεῖς τὴν Ἱερουσαλήμ ἔλεγον· « Πατρεύσαμεν τὴν Βαβυλῶνα, καὶ οὐκ ἐάθη. Ἐγκαταλίπωμεν αὐτὴν, καὶ ἀπέλθωμεν ἕκαστος εἰς τήν γῆν αὐτοῦ, ὡς δεισιδαίμονα τὴν Ἱερουσαλὴμ Βαβυλῶνα καλέσαντες. Ήγουν φησίν, ἐπλήθυνε παρ' ἑαυτῇ θεοὺς τοὺς μακρὰν ἀπ' αὐτῆς, περιερ γαζομένη τὰ τῶν ὁμόρων σεβάσματα. Ο δηλοῖ καὶ τὸ, ἀπέστελλες πρέσβεις ὑπὲρ τὰ ὄριά σου. Ο δὲ Σύμμαχος οὕτως ἐξέδωκε· Καὶ ἐπλήθυνες τὰ γυρέψιά σου. Απέστειλας ἔμηρά σου ἕως μα- κράν. Ως πρὸς ἑταίραν δὲ καλλωπιζομένην ὁ λόγος ἐφ' ἡδονῇ τῶν αὐτῇ προσιόντων. Ὅθεν φησὶν ἐταπει- νώθης ἕως ᾅδου. Ταῖς πολυοδίαις του σκοπία- σας. Μὴ μείνασα γὰρ ὑψηλὴ παρὰ Θεῷ, τεταπείνω- ται. Διό περ ἔλεγεν· εἱοὺς ἐγέννησα καὶ ὕψωσα. αὐτοὶ δέ με ἠθέτησαν. » Τίς δὲ τῆς ταπεινότητος ὁ τρόπος; ἡ πολυοδία. Οὐ γὰρ μίαν ώδευες τὴν βα- σιλικὴν ὁδὸν, ἀλλὰ πολλὰς καὶ πεπλανημένας, ἀπ' ἄλλων εἰς ἄλλους ἀεὶ θεοὺς μεταβαίνουσα. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἐκτόπων οἶδεν ἀκολουθεῖν ἡδονῶν, πλού του, καὶ ἀσελγείας, καὶ κενής δόξης παρενοχλούντων. Διό φησιν Ἱερεμίας· «Ἐν ἐπιθυμίᾳ ψυχῆς αὐτοῦ ἐπνευματοφορεῖτο, ο Οπερ παθοῦσα ψυχή δυσανάκλη οι ἐπειδή, Γῖσ. καὶ. PROCOPII GAZEI . 20-6 enim veluti fornicabantur, qui mandala sua, non A legem docerent: quo factum est, ut non abs re meretrix ea nominata sit, quæ horum semina ex- ceperit. Cum deinde Dominum trucidasse dixisset, jamdudum odio in Deum laborare eos ostendit, qui ad idola olim contra legem (quæ Deum ado- rare, eique uni servire jubet *) solerent adhortari; cæterosque etiam, ne solis impios esse sibi sufli- ceret, eadem docere. Eris igitur, ait, pars vulpium, id est dæmonum, quibus ipsa servivisti ; quos ideo etiam tenebræ manent exteriores, quod ad te quo- que filiorum immolatio, hostibus ipsam inducen- tibus, perventura est. Sequitur vero : Et retro posles hostii posuisti memoriale tuum; simulacra nimirum pro phylacteria in pignus idololatriae usurpatis, que ut in memoriam semper redirent, vel foribus ipsis insculpta erant. Patabas namque ista esse meipso tibi utiliora. Qui enim quod malum est app latnr, nisi saltem colore tenus ipsa bonitatis species appareat? Deinde, quod super montem ex- celsum ibi cubile tuam sit, juxta idola propter insomnia dormivisse significat: Atque hæc quidem : In custodes cacos, mutosque canes; quæ autem deinceps sequuntur, tanquain adversus Jerusalem ipsam, Judzorumque synagogam dicuntur : quam dormientes secum, vel (ut interpretantur alii) cubile eorum, custoḍum nimirum, de quibus sermo est, dilexisse significat, omnique cum eis viam suam fornicatione, id est, idololatria, necyomantia, au- guriis, caterisque ejusmodi refersisse; et ita mul- Los a se removisse. Cum enim llierosolymis pro-C phetæ ipsi piique viri discederent, voces istas in cam jactabant : • Curarimus Babylonem, et non est sanata. Relinquamus eam, et abeamus quisque in terram suam "; » ita Jerusalem Baby- lonis nomine nuncupantes. Vel certe curiosa vi- cini cultus æmulatione, ingentem deorum multi- tudinem a se longe renotam amplesam esse eo ipso significat, quod legatos ultra terminos suos eadem miserit. Habet autem in hunc modum Symmachi interpretatio : Multiplicasti pigmenta tua Misisli rades tuos usque longe. Est vero tanquam ad meretricem ^, que se al corum, qui illam adeunt, voluptatem exornet, oratio; unde et ad inferos usque humiliatam esse, multisque itineribus suis laborasse dixit. Cum enim in celsitudinis gradu apud Deum non perstitisset, humiliata est. Itaque dicebat : « Fi ios“ genui el exaltavi; ipsi aulem me asperati sunt ". » Qui- nam autem est humilitatis modus? Itinerum varic- tas. Non enim viam unam, et regiam, sed nullas, et aberrantes secuta es; que ab aliis semper, að alios deos transire consucveris. Quale solet in im- mensis etiam voluptatibus contingere, cum divitiæ, cum petulantia, cum vana gloria obturbant. Hinc * Deut. vi, D ibid. 2. VARIE LECTIONES. • 13. 19 Jerem. LI, 9. 80 Isa. 1, 21.

έντάλματα ἴδια, οὐ τὰ ἐκ νόμου διδάσκοντες. ἂν ἡ Συναγωγή δεχομένη τὰ σπέρματα, δικαίως έχρη- μάτισε πόρνη. Κυριοκτόνους δὲ αὐτοὺς ἀποφήνας. δείκνυσιν ἐκ παλαιοῦ νοσούντας αὐτοὺς τὸ μισόθεον. Ὑμεῖς γὰρ οἱ καὶ πάλαι παρακαλοῦντες ἐπὶ τὰ εἴδωλα, καὶ ταῦτα του νόμου διδάξαντος· ο Κύριο τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύ σεις. » Καὶ οὐκ ἤρχει μόνοις ἀσεβεῖν, ἀλλὰ καὶ τοὺ; ἄλλους ἐδίδασκον. Εσῃ τοίνυν μερὶς ἀλωπέκων, δη λονότι δαιμόνων οἷς περ ελάτρευσας, οἷς τὸ σκέτο; ἡτοίμαστα: τὸ ἐξώτερον· · ἡ ἄρα τὴν σφαγὴν τῶν τέκνων φησὶν εἰς αὐτοὺς περι[ελεύσ]εσθαι, πολε- μίων αὐτὴν ἐπαγόντων. Φησὶ δὲ, ὅτι καὶ ὀπίσω τῶν σταθμῶν τῆς θύρας ἔθηκας μνημόσυνά σου, τὰ ἀντὶ φυλακτηρίου λέγων ἀγάλματα, μνημόσυνα τῆς Β εἰδωλολατρείας ὑπάρχοντα, πρὸς τὸ μεμνῆσθαι τού των διὰ παντὸς παρεστηκότων ἢ ταῖς θύραις ἐγγε γλυμμένων. Που γὰρ ἐμοῦ ταῦτα τυγχάνειν ύφε- λιμώτερα. Πῶς γὰρ ἂν καὶ γένοιτο τὸ κακὸν αἱρετὸν μὴ φαινομένῳ χρωσθὲν ἀγαθῷ; Τὸ δὲ, ἐπ' ἄρος ὑψηλὸν ἐκεῖ σου ἡ κοίτη, ἐπειδὴ τοῖς εἰδώλοις ἐνυπνίων ἕνεκα παρεκάθευδον. Ταῦτα μὲν ὡς πρὸς τοὺς εἰρημένους σκοπούς τυφλούς καὶ τοὺς κύνας τοὺς ἐνεούς. Τὰ δὲ ἑξῆς ὡς πρὸς αὐτὴν Ἱερουσα- λήμ, καὶ τὴν τῶν Ἰουδαίων ἐπιφέρει συναγωγήν, Ηγάπησας λέγων τους κοιμωμένους μετὰ σοῦ. Κατὰ δὲ τοὺς λοιπούς, ἠγάπησας τὴν κοίτην αὐτ τῶν, τῶν σκοπῶν δηλονότι τῶν εἰρημένων, μεθ' ὧν πάσης πορνείας ἐπλήρους ὁδὸν, εἰδωλολατρείας, νεκυομαντείας, οἰωνισμῶν, καὶ τῶν ὅσα τοιαῦτα, ὧν γινομένων, πολλοὺς ἐποίησας ἀπὸ σοῦ· φεύγοντες γὰρ οἱ προφῆται καὶ οἱ θεοσεβεῖς τὴν Ἱερουσαλήμ ἔλεγον· « Πατρεύσαμεν τὴν Βαβυλῶνα, καὶ οὐκ ἐάθη. Ἐγκαταλίπωμεν αὐτὴν, καὶ ἀπέλθωμεν ἕκαστος εἰς τήν γῆν αὐτοῦ, ὡς δεισιδαίμονα τὴν Ἱερουσαλὴμ Βαβυλῶνα καλέσαντες. Ήγουν φησίν, ἐπλήθυνε παρ' ἑαυτῇ θεοὺς τοὺς μακρὰν ἀπ' αὐτῆς, περιερ γαζομένη τὰ τῶν ὁμόρων σεβάσματα. Ο δηλοῖ καὶ τὸ, ἀπέστελλες πρέσβεις ὑπὲρ τὰ ὄριά σου. Ο δὲ Σύμμαχος οὕτως ἐξέδωκε· Καὶ ἐπλήθυνες τὰ γυρέψιά σου. Απέστειλας ἔμηρά σου ἕως μα- κράν. Ως πρὸς ἑταίραν δὲ καλλωπιζομένην ὁ λόγος ἐφ' ἡδονῇ τῶν αὐτῇ προσιόντων. Ὅθεν φησὶν ἐταπει- νώθης ἕως ᾅδου. Ταῖς πολυοδίαις του σκοπία- σας. Μὴ μείνασα γὰρ ὑψηλὴ παρὰ Θεῷ, τεταπείνω- ται. Διό περ ἔλεγεν· εἱοὺς ἐγέννησα καὶ ὕψωσα. αὐτοὶ δέ με ἠθέτησαν. » Τίς δὲ τῆς ταπεινότητος ὁ τρόπος; ἡ πολυοδία. Οὐ γὰρ μίαν ώδευες τὴν βα- σιλικὴν ὁδὸν, ἀλλὰ πολλὰς καὶ πεπλανημένας, ἀπ' ἄλλων εἰς ἄλλους ἀεὶ θεοὺς μεταβαίνουσα. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἐκτόπων οἶδεν ἀκολουθεῖν ἡδονῶν, πλού του, καὶ ἀσελγείας, καὶ κενής δόξης παρενοχλούντων. Διό φησιν Ἱερεμίας· «Ἐν ἐπιθυμίᾳ ψυχῆς αὐτοῦ ἐπνευματοφορεῖτο, ο Οπερ παθοῦσα ψυχή δυσανάκλη οι ἐπειδή, Γῖσ. καὶ. PROCOPII GAZEI . 20-6 enim veluti fornicabantur, qui mandala sua, non A legem docerent: quo factum est, ut non abs re meretrix ea nominata sit, quæ horum semina ex- ceperit. Cum deinde Dominum trucidasse dixisset, jamdudum odio in Deum laborare eos ostendit, qui ad idola olim contra legem (quæ Deum ado- rare, eique uni servire jubet *) solerent adhortari; cæterosque etiam, ne solis impios esse sibi sufli- ceret, eadem docere. Eris igitur, ait, pars vulpium, id est dæmonum, quibus ipsa servivisti ; quos ideo etiam tenebræ manent exteriores, quod ad te quo- que filiorum immolatio, hostibus ipsam inducen- tibus, perventura est. Sequitur vero : Et retro posles hostii posuisti memoriale tuum; simulacra nimirum pro phylacteria in pignus idololatriae usurpatis, que ut in memoriam semper redirent, vel foribus ipsis insculpta erant. Patabas namque ista esse meipso tibi utiliora. Qui enim quod malum est app latnr, nisi saltem colore tenus ipsa bonitatis species appareat? Deinde, quod super montem ex- celsum ibi cubile tuam sit, juxta idola propter insomnia dormivisse significat: Atque hæc quidem : In custodes cacos, mutosque canes; quæ autem deinceps sequuntur, tanquain adversus Jerusalem ipsam, Judzorumque synagogam dicuntur : quam dormientes secum, vel (ut interpretantur alii) cubile eorum, custoḍum nimirum, de quibus sermo est, dilexisse significat, omnique cum eis viam suam fornicatione, id est, idololatria, necyomantia, au- guriis, caterisque ejusmodi refersisse; et ita mul- Los a se removisse. Cum enim llierosolymis pro-C phetæ ipsi piique viri discederent, voces istas in cam jactabant : • Curarimus Babylonem, et non est sanata. Relinquamus eam, et abeamus quisque in terram suam "; » ita Jerusalem Baby- lonis nomine nuncupantes. Vel certe curiosa vi- cini cultus æmulatione, ingentem deorum multi- tudinem a se longe renotam amplesam esse eo ipso significat, quod legatos ultra terminos suos eadem miserit. Habet autem in hunc modum Symmachi interpretatio : Multiplicasti pigmenta tua Misisli rades tuos usque longe. Est vero tanquam ad meretricem ^, que se al corum, qui illam adeunt, voluptatem exornet, oratio; unde et ad inferos usque humiliatam esse, multisque itineribus suis laborasse dixit. Cum enim in celsitudinis gradu apud Deum non perstitisset, humiliata est. Itaque dicebat : « Fi ios“ genui el exaltavi; ipsi aulem me asperati sunt ". » Qui- nam autem est humilitatis modus? Itinerum varic- tas. Non enim viam unam, et regiam, sed nullas, et aberrantes secuta es; que ab aliis semper, að alios deos transire consucveris. Quale solet in im- mensis etiam voluptatibus contingere, cum divitiæ, cum petulantia, cum vana gloria obturbant. Hinc * Deut. vi, D ibid. 2. VARIE LECTIONES. • 13. 19 Jerem. LI, 9. 80 Isa. 1, 21.

τος. Οθεν ἐπάγει· «Παρεδόθη, τίς ἀποστρέψει αύ- Α τήν ; » Καὶ Ἱερουσαλὴμ δὲ φησὶν, ἐντόνως ἐπικειμένη τοῖς κακοῖς οὐκ ἐπαύετο. Πρὸς ἦν λέγει· Οὐ κατ εδεήθης μου. "Η κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, οὐκ ἐλιτάνευ σας, ὥς τε τυχεῖν ἀνέσεως. Τὸ μὲν γὰρ ἐξ ἀρχῆς μὴ παθεῖν σωφρονούσης. Τὸ δὲ καὶ ἐπιμεῖναι λίαν ἀπεγνωσμένης. Πρὸς λέλεκται· «Μὴ ὁ πίπτων οὐκ ἀνίσταται; ἢ ὁ ἀποστρέφων οὐκ ἐπιστρέφει; ν μετανοοῦντας γὰρ ἕτοιμος δέχεσθαι δι᾿ ἑνὸς εἰπὼν τῶν προφητῶν· « Επιστράφητε υἱοὶ ἐπιστρέφοντες, καὶ ἰάσομαι τὰ συντρίμματα ὑμῶν. » Οἱ δὲ ὡς ἀδυνατοῦντος σῶσαι Θεοῦ, προσδοκωμένων Βαθυ- λωνίων, τὴν εἰδωλολατρείαν ἐπέτειναν. Αι Διό φησι· Τίνα φοβηθεῖσα ἐψεύσω με ; τί γὰρ Β πρὸς θείαν δύναμιν ἄνθρωπος ὢν ὁ Βαβυλώνιος ἴσχυεν ; γέγραπται γὰρ περὶ Θεοῦ· « Ὁ κατέχων τὸν γύρον τῆς γῆς, καὶ οἱ ἐνοικοῦντες ἐν αὐτῇ, ὡς ἀκρί- δες. » Καὶ Ἡσαΐας δέ φησιν· « Οὐχὶ πάντα τὰ ἔθνη ὡς σταγὼν ἀπὸ κάδου, καὶ ὡς σίαλος λογισθήσονται, καὶ ὡς ροπὴ ζυγοῦ ἐλογίσθησαν ; τίνι ὡμοιώσατε Κύριον; » ὁ δὲ ᾿Ακύλας ἀντὶ τοῦ τίνα φοβηθεῖσα ἐψεύσω με, Διέμεινες δέ φησιν, ἐξ αἰῶνος ἄφοδος καὶ ἄνευ λαβῆς· δεικνὺς ὡς, εἰ καί ποτε θεοσεβεῖν ἔδοξας ἐπαγγέλλεσθαι, καὶ τότε τὴν ἐπαγγελίαν ἐψεύσω. Οὐδὲ γὰρ πρὸ τούτους βλαβές με πρὸς μνήμην, καὶ ὁ δὲ νῦν τοιαύτη παρέμεινας. Διὰ τοῦ το καταλείψω σε ἔρημον, καὶ λοιπὸν ἔκδικος ὀργή σε καταλήψεται, τὰ σὰ κακὰ· διελέγχουσα. Καὶ τίς σε τότε τῶν σῶν ἐξελεῖται θεῶν; καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησιν· «Καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῶν κακῶν ἐροῦσι, φησίν, ᾿Ανάστα, σῶσον ἡμᾶς. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐξελέσθωσαν σε ἐν τῇ θλίψει σου· Σύμμαχος ἐξελέσθωσαν σε, φησίν, αἱ συναγωγαί σου· σαφῶς διδάσκων αγω ωφελεῖς εἶναι τὰς αὐτῶν συναγωγάς· εἰ μὴ ἄρα τῶν συνηγμένων αὐτοῖς εἰδώλων οὕτω τὸ πλῆθος ἐκάλεσ σεν. Τούτους δὲ, φησὶν, ἄνεμος λήψεται, ἢ τοὺς θεοὺς, ἢ τοὺς κατηγορηθέντας λέγων. Καὶ δι᾽ Ἰεζε κιήλ γάρ φησι πρὸς τὴν τούτων Συναγωγήν· «Κα θὼς ἐποίησας, οὕτως ἔσται σοι. » Καὶ Ησαΐας δέ φησιν· « Οὐαὶ τῷ ἀνόμῳ· κατὰ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ συμβήσεται αὐτῷ. » Καὶ νῦν δέ φησιν ὡς παριδουσά με παροραθήσῃ, ἀντὶ τῶν σῶν κακῶν παθοῦσα δικαίως. Καὶ ταῦτα μὲν τούτοις. Οἱ δὲ τὴν καλὴν ἐπιλεξάμενοι μερίδα, τὸν Θεὸν, τὴν πρέπου- σαν ἕξουσιν ἀμοιβήν. Κτήσονται γὰρ τὴν ἐπηγ- γελμένην τοῖς πραέσι γῆν, καὶ ὄρος ἅγιον, τὴν ἐπε ουράνιον πόλιν· οἳ καὶ ἑτέρων φανοῦνται διδάσκαλοι, παραινοῦντες αὐτοῖ; ἐξομαλίζειν τὰς ὁδοὺς τοῦ λαοῦ, καθαρὰς ποιουμένους ἢ καὶ λείας διδασκαλίας σκολιὸν ἐχούσας μηδέν. Οὐ φροντίζει γὰρ μόνης τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας ὁ κατορθώσας παρὰ Θεῷ, προσ- τάττει δὲ καὶ τὴν τῆς θεοσεβείας ἐξομαλίζειν ὁδέν, καὶ τὰ δοκοῦντα προσκόμματα τῶν θείων ἀνα- Β τούτου. Η οὐδέ. Η γγ. ποιούμενοι, COMMENTARII IN ISAIAM. ilia Jeremiæ vox : c in cupiditate animæ suæ fere- batur quod quæ patitur anima non facile potest revocari *. › Ideoque idem, quis cam esset aver- surus, postulavit. Neque vero Jerusalem, inquit, enixe malis incumbere desinebat; quam his verbis alloquitur : Non me rogasti; aut secundum Aqui- lam: Nou, precata es, ut veniam consequereris. Fuerat enim initio nihil peccare quidem, tempe- rantis Immorari autem valde, et perseverare, de- speralæ. Cujusmodi est et illud : Nonne qui cadit, non resurgit? Aut qui avertit, non revertitur Est enim ad eorum, qui resipiscunt, admissionem facilis et promptus, qui per prophetam quendam bune in modum loquitur : ‹ Convertimini, filii revertentes, et sanabo contritiones vestras • i.li. tanquam servare Deus non posset, cum Babylonii ingruerent, idololatriam adduxerunt. G Jamemn. 11, Jerem. VII, 4. Jerem. 111, 22. 15.1. 111, 11. p • Hinc est quod ait : Quem timens mentita es mihi? Quid enim virium mortalis habet Babylonius, si cum Deo conferatur ? Scribitur enim de Deo apud prophetam in haec verba : «Qui contines orbem terre, ot habitantes in ea, tanquam locustæ ".Et apud eum- dem : «Nonne gentes omnes, tanquam gutta de cado, et tanquam saliva, et quasi momentum stateræ repu- tantur? Cui Dominum con parastis **?» At Aquilas, pro quo, Quem timens perterrita es, legimus : Mansisti inquit, a sæculo sine métu, et sine pietate; quasi dicat : Quantumvis ipsa olim piam te fore polliceri visa sis, non præstitisti tamen ; sed mentita es, quæ mei antea nou sis recordata : imo ne nunc quidem tafis permansisti. Eam ob rem relinquam te deser- Lam, teque deinceps justa ira mea apprehendet, quæ mala tua revineat. Et quis te tum deorum eruet? Dicit vero in bunc modum etiam alicubi : ‹ Et in malorum tempore dicent: Surge, serva nos › Cæterum quo loco: Eruant te in tribula- tione tua,- habemus: Eruant te synagogæ tuæ,inter- pretatur Syminachus, inutiles illis esse synagogas aperte demonstrans : nisi malis potius ita congre- gatorum idolorum multitudinem vocari existimare. Istas autem, ait, tollet ventus; aut deos nempe, ant accusatos. Nam et apud Ezechielem istorum syna- dum fecisti, sic erit tibi "., Et apud Isaiam : gogam alloquitur in hunc modum : ‹ Quemadmo- qnando ab ea despectus ipse sit, justangne malo- get ei ". » Hoc vero loco eliam despectam fore, rum suorum ultionem esse, significat. Atque hæc quidem istis. Cælerum qui hanam partem, id est Denu, elegerunt, justam et illi mercedem quoque sunt habituri. Terram enim, quæ uitibus promit- Litur, montemque sanctum, coclestem nimirum ci- vitatem, possidebunt, aliorumque eo ipso magistri videbuntur, quod eos ad vias populi purgandas. puris et rectis, nullaque obliquitate depravati præceptionibus adhortabuntur. Neque enim de sua tantum salute est sollicitus, qui recto ad Isa. xt, 22. we Isa. xl., ; ALVI, 5. Jerem. II, VARIA LECTIONES. 27. * Ezech xxxv, 11. 1. Væ impio ! secundum opera manuum ejus contin-

τος. Οθεν ἐπάγει· «Παρεδόθη, τίς ἀποστρέψει αύ- Α τήν ; » Καὶ Ἱερουσαλὴμ δὲ φησὶν, ἐντόνως ἐπικειμένη τοῖς κακοῖς οὐκ ἐπαύετο. Πρὸς ἦν λέγει· Οὐ κατ εδεήθης μου. "Η κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, οὐκ ἐλιτάνευ σας, ὥς τε τυχεῖν ἀνέσεως. Τὸ μὲν γὰρ ἐξ ἀρχῆς μὴ παθεῖν σωφρονούσης. Τὸ δὲ καὶ ἐπιμεῖναι λίαν ἀπεγνωσμένης. Πρὸς λέλεκται· «Μὴ ὁ πίπτων οὐκ ἀνίσταται; ἢ ὁ ἀποστρέφων οὐκ ἐπιστρέφει; ν μετανοοῦντας γὰρ ἕτοιμος δέχεσθαι δι᾿ ἑνὸς εἰπὼν τῶν προφητῶν· « Επιστράφητε υἱοὶ ἐπιστρέφοντες, καὶ ἰάσομαι τὰ συντρίμματα ὑμῶν. » Οἱ δὲ ὡς ἀδυνατοῦντος σῶσαι Θεοῦ, προσδοκωμένων Βαθυ- λωνίων, τὴν εἰδωλολατρείαν ἐπέτειναν. Αι Διό φησι· Τίνα φοβηθεῖσα ἐψεύσω με ; τί γὰρ Β πρὸς θείαν δύναμιν ἄνθρωπος ὢν ὁ Βαβυλώνιος ἴσχυεν ; γέγραπται γὰρ περὶ Θεοῦ· « Ὁ κατέχων τὸν γύρον τῆς γῆς, καὶ οἱ ἐνοικοῦντες ἐν αὐτῇ, ὡς ἀκρί- δες. » Καὶ Ἡσαΐας δέ φησιν· « Οὐχὶ πάντα τὰ ἔθνη ὡς σταγὼν ἀπὸ κάδου, καὶ ὡς σίαλος λογισθήσονται, καὶ ὡς ροπὴ ζυγοῦ ἐλογίσθησαν ; τίνι ὡμοιώσατε Κύριον; » ὁ δὲ ᾿Ακύλας ἀντὶ τοῦ τίνα φοβηθεῖσα ἐψεύσω με, Διέμεινες δέ φησιν, ἐξ αἰῶνος ἄφοδος καὶ ἄνευ λαβῆς· δεικνὺς ὡς, εἰ καί ποτε θεοσεβεῖν ἔδοξας ἐπαγγέλλεσθαι, καὶ τότε τὴν ἐπαγγελίαν ἐψεύσω. Οὐδὲ γὰρ πρὸ τούτους βλαβές με πρὸς μνήμην, καὶ ὁ δὲ νῦν τοιαύτη παρέμεινας. Διὰ τοῦ το καταλείψω σε ἔρημον, καὶ λοιπὸν ἔκδικος ὀργή σε καταλήψεται, τὰ σὰ κακὰ· διελέγχουσα. Καὶ τίς σε τότε τῶν σῶν ἐξελεῖται θεῶν; καὶ ἀλλαχοῦ δέ φησιν· «Καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῶν κακῶν ἐροῦσι, φησίν, ᾿Ανάστα, σῶσον ἡμᾶς. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐξελέσθωσαν σε ἐν τῇ θλίψει σου· Σύμμαχος ἐξελέσθωσαν σε, φησίν, αἱ συναγωγαί σου· σαφῶς διδάσκων αγω ωφελεῖς εἶναι τὰς αὐτῶν συναγωγάς· εἰ μὴ ἄρα τῶν συνηγμένων αὐτοῖς εἰδώλων οὕτω τὸ πλῆθος ἐκάλεσ σεν. Τούτους δὲ, φησὶν, ἄνεμος λήψεται, ἢ τοὺς θεοὺς, ἢ τοὺς κατηγορηθέντας λέγων. Καὶ δι᾽ Ἰεζε κιήλ γάρ φησι πρὸς τὴν τούτων Συναγωγήν· «Κα θὼς ἐποίησας, οὕτως ἔσται σοι. » Καὶ Ησαΐας δέ φησιν· « Οὐαὶ τῷ ἀνόμῳ· κατὰ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ συμβήσεται αὐτῷ. » Καὶ νῦν δέ φησιν ὡς παριδουσά με παροραθήσῃ, ἀντὶ τῶν σῶν κακῶν παθοῦσα δικαίως. Καὶ ταῦτα μὲν τούτοις. Οἱ δὲ τὴν καλὴν ἐπιλεξάμενοι μερίδα, τὸν Θεὸν, τὴν πρέπου- σαν ἕξουσιν ἀμοιβήν. Κτήσονται γὰρ τὴν ἐπηγ- γελμένην τοῖς πραέσι γῆν, καὶ ὄρος ἅγιον, τὴν ἐπε ουράνιον πόλιν· οἳ καὶ ἑτέρων φανοῦνται διδάσκαλοι, παραινοῦντες αὐτοῖ; ἐξομαλίζειν τὰς ὁδοὺς τοῦ λαοῦ, καθαρὰς ποιουμένους ἢ καὶ λείας διδασκαλίας σκολιὸν ἐχούσας μηδέν. Οὐ φροντίζει γὰρ μόνης τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας ὁ κατορθώσας παρὰ Θεῷ, προσ- τάττει δὲ καὶ τὴν τῆς θεοσεβείας ἐξομαλίζειν ὁδέν, καὶ τὰ δοκοῦντα προσκόμματα τῶν θείων ἀνα- Β τούτου. Η οὐδέ. Η γγ. ποιούμενοι, COMMENTARII IN ISAIAM. ilia Jeremiæ vox : c in cupiditate animæ suæ fere- batur quod quæ patitur anima non facile potest revocari *. › Ideoque idem, quis cam esset aver- surus, postulavit. Neque vero Jerusalem, inquit, enixe malis incumbere desinebat; quam his verbis alloquitur : Non me rogasti; aut secundum Aqui- lam: Nou, precata es, ut veniam consequereris. Fuerat enim initio nihil peccare quidem, tempe- rantis Immorari autem valde, et perseverare, de- speralæ. Cujusmodi est et illud : Nonne qui cadit, non resurgit? Aut qui avertit, non revertitur Est enim ad eorum, qui resipiscunt, admissionem facilis et promptus, qui per prophetam quendam bune in modum loquitur : ‹ Convertimini, filii revertentes, et sanabo contritiones vestras • i.li. tanquam servare Deus non posset, cum Babylonii ingruerent, idololatriam adduxerunt. G Jamemn. 11, Jerem. VII, 4. Jerem. 111, 22. 15.1. 111, 11. p • Hinc est quod ait : Quem timens mentita es mihi? Quid enim virium mortalis habet Babylonius, si cum Deo conferatur ? Scribitur enim de Deo apud prophetam in haec verba : «Qui contines orbem terre, ot habitantes in ea, tanquam locustæ ".Et apud eum- dem : «Nonne gentes omnes, tanquam gutta de cado, et tanquam saliva, et quasi momentum stateræ repu- tantur? Cui Dominum con parastis **?» At Aquilas, pro quo, Quem timens perterrita es, legimus : Mansisti inquit, a sæculo sine métu, et sine pietate; quasi dicat : Quantumvis ipsa olim piam te fore polliceri visa sis, non præstitisti tamen ; sed mentita es, quæ mei antea nou sis recordata : imo ne nunc quidem tafis permansisti. Eam ob rem relinquam te deser- Lam, teque deinceps justa ira mea apprehendet, quæ mala tua revineat. Et quis te tum deorum eruet? Dicit vero in bunc modum etiam alicubi : ‹ Et in malorum tempore dicent: Surge, serva nos › Cæterum quo loco: Eruant te in tribula- tione tua,- habemus: Eruant te synagogæ tuæ,inter- pretatur Syminachus, inutiles illis esse synagogas aperte demonstrans : nisi malis potius ita congre- gatorum idolorum multitudinem vocari existimare. Istas autem, ait, tollet ventus; aut deos nempe, ant accusatos. Nam et apud Ezechielem istorum syna- dum fecisti, sic erit tibi "., Et apud Isaiam : gogam alloquitur in hunc modum : ‹ Quemadmo- qnando ab ea despectus ipse sit, justangne malo- get ei ". » Hoc vero loco eliam despectam fore, rum suorum ultionem esse, significat. Atque hæc quidem istis. Cælerum qui hanam partem, id est Denu, elegerunt, justam et illi mercedem quoque sunt habituri. Terram enim, quæ uitibus promit- Litur, montemque sanctum, coclestem nimirum ci- vitatem, possidebunt, aliorumque eo ipso magistri videbuntur, quod eos ad vias populi purgandas. puris et rectis, nullaque obliquitate depravati præceptionibus adhortabuntur. Neque enim de sua tantum salute est sollicitus, qui recto ad Isa. xt, 22. we Isa. xl., ; ALVI, 5. Jerem. II, VARIA LECTIONES. 27. * Ezech xxxv, 11. 1. Væ impio ! secundum opera manuum ejus contin-

Α γνωσμάτων περιαιρεῖν διὰ τῆς ἐπὶ τὸ σαφέστερον αὐτῶν ἑρμηνείας. Πρέποι δ' ἂν εἰρῆσθαι ταῦτα περὶ τοῦ τῶν ἀπο στόλων χορού, οἱ τὸ ἅγιον ἐκληρονόμησαν ὄρος. Περὶ οὗ φησι καὶ Δαβίδ· «Τίς αναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου ; ε καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Οἱ τῆς εἰς Χριστὸν ἀγάπης σφοδρῶς ἀντεχόμενοι ἔλεγον, «Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ;» οἷς ῥηθήσεται, φησίν, τό, ι Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Τίνα δὲ τρό πον "Αρατε σκώλα, φησίν ; τοῦτ' ἔστι τὴν λείαν ὀδύν, τὴν διὰ πίστεως υποδείξατε αιρομένων ἐκ μέσου τῶν νομικῶν ἐνταλμάτων, ἅπερ ἦν δυσκατόρθωτα. Τοιοῦ Β τόν ἐστι καὶ τὸ, «Πορεύεσθε διὰ τῶν πυλῶν μου, καὶ τοὺς λίθους διὰ τῆς ὁδοῦ ρίψατε. » Τοῦτ' ἔστι δυσ χερείας ἀπαλλάξατε τὴν ἐδόν. Αλλοι δὲ τὴν πᾶσαν οὕτως ἐξηγήσαντο δῆσιν· Μετὰ τὴν τῶν προλεχθέν τῶν ἐπαγγελίαν, ὑποδείκνυσι πῶς βιοῦντες αὐτῶν ἐπιτεύξονται. Μεθ' ά παραμυθείται τοὺς προσηλεία τους· εἶτα τοὺς εὐνούχους κατάραν οἰομένους το μή σπέρμα ἐν τῷ εὐλογημένῳ γένει κεκτήσθαι, μηδὲ κληρονομίαν δύνασθαι λαβεῖν ἐν τῇ γῇ τῆς ἐπαγγελίας. ᾿Αναγκαίως δὲ ταῦτα συνεβούλευε τοῖ; μέλλουσιν ὑπὸ τὴν ἀπόφασιν κεῖσθαι τὴν ῥηθεί σαν πρὸς Εζεκίαν, ὡς ἐκ τοῦ γένους αὐτοῦ ποιή- σουτι σπάδοντας· Υπερ ὑποπεσὼν Δανιήλ, καὶ οἱ τρεῖς παῖδες, παραμυθίας διὰ τούτων ἐτύγχανον, ὡς μὴ ἀνονήτως τοῦ Θεοῦ μετιόντες τὰς ἐντολάς. Τοὺς οὖν τοιούτους μετὰ τῶν εὐσεβούντων αλλογενῶν ἐπι συνάξειν φησί. Τοῖς δὲ ἄλλοις ἀπειθοῦσι προλέγει τὰ συμβησόμενα παρὰ Χαλδαίων δίκην θηρίων ἐμ- πηδώντων αὐτοῖς. Τὸ δὲ αἴτιον, ὅτι ἐκόντες ἐμως ράνθησαν, τοὺς κύνας τοὺς λυττῶντας μιμησάμε νοι, τοὺς μὴ δεσπότας γνωρίζοντας, μή τε τοὺς τρέχον τας, μήθ' υλακτεῖν δυναμένους· δ δὴ πεπόνθασιν. Ακούοντες γὰρ, ὡς ἐν ὕπνῳ, καὶ κοίταις, τὰ παρὰ τῶν δαιμόνων λεγόμενα, προσεποιούντο νυστ ταγμὸν, ἀφέντες τὰ παρὰ τοῦ Θεοῦ μετ' ἀποδείξεως τῶν ἐν ποσὶ προλεγόμενα, τοῦ μὲν ἡλίου ἀναποδί- σαντος, τῶν δὲ ἑκατὸν ὀγδοήκοντα πέντε χιλιάδων ανῃρημένων. Πρὸς ἃ τυφλώττοντες, τῶν κακῶν οὐκ ἐλάμβανον κόρον· ἀλλὰ καὶ τὰς περιστάσεις ὁρῶν τες, α! τοῖς δικαίοις συμβαίνουσι, καὶ τοὺς ἐπαγο μένους βία θανάτους, διεβέβληντο πρὸς τὴν ἀρετὴν ὡς μηδὲν ὠφελοῦσαν. "Οθεν τὰ παρ' αὐτῶν προτά ξας τῶν λεγόντων ἀπολωλέναι τὸν δίκαιον, ἐπάγει μεμφόμενος ὅτι τὰς μὲν σωματικὰς αὐτῶν ἀπωλείας ὁρῶσι, τὸ δὲ πρὸς ὄνησιν αὐτοῖς εἶναι τὸ συσταλήνα: τὸν χρόνον, καὶ πόνων αὐτοὺς ἐπ' ἐλπίσιν ἀγαθοῖς ἀπαλλάττεσθαι σκοπεῖν οὐκ ἐθέλουσιν ἁπλῶς τοῦ δικαίου κατατρέχοντες βίου. Εἶτα διελέγχει τις 3; PROCOPI GAZÆI Deum itinere contendit : sed jubet etiam pietatis viam consterni cæteris, et quæ videntur in divinis Scripturarum lectionibus esse offendicula, ea ipsa planiori interpretatione tollere. Conveniat vero et ista de apostolorum choro dici existimare: Qui sancti montis hæreditatem adierunt, de qum sic et apud Davidem quori legi mus : « Quis ascendet in montem Domini ”?, el quæ deinceps. li nimirum, qui vehementissimo in Deum amore æstuantes, quis se a Christi dilectione separaturus esset, postulabant ; quibus et illud, ait, respondebitur : Parate viam Domini, rectas facite sem:itas ejus ”. › Quomodo autem tolli offen- dicula præcipit? Vja nimirum fidei expedita, le- gisque mandatis, quæ vix adimpleri poterant, sublatis et abjectis. Cujus generis est et illunt : pro- quibus pascuntur, agnoverunt; imo ne latrare contigit. C • Ambulate per portas meas, et lapides de via jicite. . Quod idem est ac si molestia viam libe- rare præciperet, At sunt, qui totam istam orationis seriem hunc in modum explicent. Post factam corum, quæ superius dicta sunt, promissionem; qua jam vitæ ratione illis potiantur, demonstrat ; advenasque deinceps, et eunuchos consolatur, qui semine in benedicto genere privari exsecrationis loco habebant, neque se ideo promissam in terra hæreditatem adire posse putabant. Necessario all- tem ista eis consulit, qui responso illi, quod ad Ezechiam perlatum est, futuri erant obnoxii; cum de genere ipsius spadones esse effecturos audi- vit ”. Quo cum devenissent Daniel, ipsique tres pueri, consolationem ex his verbis hauserunt, Linguam qui frustra Dei mandatis non paruissent ". Qui tales igitur futuri sunt, eos se cum alienigenis pietatem colentibus collecturum significat: cæteris autem fide carentibus a Chaldæis ipsis, qui in eas ferarum more irruent, ingentia mala ideo esse ex- spectanda, quod insani sponțe effecti, rabiososque canes imitati, ne dominos quidem suos, vel eos, a quidem valuerunt : quod certe et eos pati Cum enim, tanquam in somno et lectis, ad ea, quis a demonibus dicebantur, adverterent, dormi- ture se fingebant; eaque rejiciebant quæ sibi a Deo ex nata et perspicua rerum fide (qualis est de solis gressu retracto, deque centum et octo- ginta quinque millibus interemptis historia "), D) eventura esse pradicebantur : ad que cum illi cæ- cutirent, nulla malorum satietate capiebantur. Imo vero cum calamitates intuerentur, quæ probis et justis accidunt; cum ad mortem etiam vi pertrahi viderent, virtuti etiam ipsi, tanquam nihil habeat utilitatis, detrahebant. Atque inde est, quod cum de iis esset anțea locutus, qui justum perüsse di- cerent, reprehensionem adjecit; videre nempe ipsos corporalem quidem eorum interitum; sed eis utilem esse temporum contractionem bonaque so Psalm. xxii. 3. * Rom. vulg, 55. IV Reg. SIS, 32. } cl III, 1.13. Isa. ML, Matth. !!!, 3. * V Reg. xx, 17, VARIE LECTIONES. 2o Dail

Α γνωσμάτων περιαιρεῖν διὰ τῆς ἐπὶ τὸ σαφέστερον αὐτῶν ἑρμηνείας. Πρέποι δ' ἂν εἰρῆσθαι ταῦτα περὶ τοῦ τῶν ἀπο στόλων χορού, οἱ τὸ ἅγιον ἐκληρονόμησαν ὄρος. Περὶ οὗ φησι καὶ Δαβίδ· «Τίς αναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου ; ε καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Οἱ τῆς εἰς Χριστὸν ἀγάπης σφοδρῶς ἀντεχόμενοι ἔλεγον, «Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ;» οἷς ῥηθήσεται, φησίν, τό, ι Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Τίνα δὲ τρό πον "Αρατε σκώλα, φησίν ; τοῦτ' ἔστι τὴν λείαν ὀδύν, τὴν διὰ πίστεως υποδείξατε αιρομένων ἐκ μέσου τῶν νομικῶν ἐνταλμάτων, ἅπερ ἦν δυσκατόρθωτα. Τοιοῦ Β τόν ἐστι καὶ τὸ, «Πορεύεσθε διὰ τῶν πυλῶν μου, καὶ τοὺς λίθους διὰ τῆς ὁδοῦ ρίψατε. » Τοῦτ' ἔστι δυσ χερείας ἀπαλλάξατε τὴν ἐδόν. Αλλοι δὲ τὴν πᾶσαν οὕτως ἐξηγήσαντο δῆσιν· Μετὰ τὴν τῶν προλεχθέν τῶν ἐπαγγελίαν, ὑποδείκνυσι πῶς βιοῦντες αὐτῶν ἐπιτεύξονται. Μεθ' ά παραμυθείται τοὺς προσηλεία τους· εἶτα τοὺς εὐνούχους κατάραν οἰομένους το μή σπέρμα ἐν τῷ εὐλογημένῳ γένει κεκτήσθαι, μηδὲ κληρονομίαν δύνασθαι λαβεῖν ἐν τῇ γῇ τῆς ἐπαγγελίας. ᾿Αναγκαίως δὲ ταῦτα συνεβούλευε τοῖ; μέλλουσιν ὑπὸ τὴν ἀπόφασιν κεῖσθαι τὴν ῥηθεί σαν πρὸς Εζεκίαν, ὡς ἐκ τοῦ γένους αὐτοῦ ποιή- σουτι σπάδοντας· Υπερ ὑποπεσὼν Δανιήλ, καὶ οἱ τρεῖς παῖδες, παραμυθίας διὰ τούτων ἐτύγχανον, ὡς μὴ ἀνονήτως τοῦ Θεοῦ μετιόντες τὰς ἐντολάς. Τοὺς οὖν τοιούτους μετὰ τῶν εὐσεβούντων αλλογενῶν ἐπι συνάξειν φησί. Τοῖς δὲ ἄλλοις ἀπειθοῦσι προλέγει τὰ συμβησόμενα παρὰ Χαλδαίων δίκην θηρίων ἐμ- πηδώντων αὐτοῖς. Τὸ δὲ αἴτιον, ὅτι ἐκόντες ἐμως ράνθησαν, τοὺς κύνας τοὺς λυττῶντας μιμησάμε νοι, τοὺς μὴ δεσπότας γνωρίζοντας, μή τε τοὺς τρέχον τας, μήθ' υλακτεῖν δυναμένους· δ δὴ πεπόνθασιν. Ακούοντες γὰρ, ὡς ἐν ὕπνῳ, καὶ κοίταις, τὰ παρὰ τῶν δαιμόνων λεγόμενα, προσεποιούντο νυστ ταγμὸν, ἀφέντες τὰ παρὰ τοῦ Θεοῦ μετ' ἀποδείξεως τῶν ἐν ποσὶ προλεγόμενα, τοῦ μὲν ἡλίου ἀναποδί- σαντος, τῶν δὲ ἑκατὸν ὀγδοήκοντα πέντε χιλιάδων ανῃρημένων. Πρὸς ἃ τυφλώττοντες, τῶν κακῶν οὐκ ἐλάμβανον κόρον· ἀλλὰ καὶ τὰς περιστάσεις ὁρῶν τες, α! τοῖς δικαίοις συμβαίνουσι, καὶ τοὺς ἐπαγο μένους βία θανάτους, διεβέβληντο πρὸς τὴν ἀρετὴν ὡς μηδὲν ὠφελοῦσαν. "Οθεν τὰ παρ' αὐτῶν προτά ξας τῶν λεγόντων ἀπολωλέναι τὸν δίκαιον, ἐπάγει μεμφόμενος ὅτι τὰς μὲν σωματικὰς αὐτῶν ἀπωλείας ὁρῶσι, τὸ δὲ πρὸς ὄνησιν αὐτοῖς εἶναι τὸ συσταλήνα: τὸν χρόνον, καὶ πόνων αὐτοὺς ἐπ' ἐλπίσιν ἀγαθοῖς ἀπαλλάττεσθαι σκοπεῖν οὐκ ἐθέλουσιν ἁπλῶς τοῦ δικαίου κατατρέχοντες βίου. Εἶτα διελέγχει τις 3; PROCOPI GAZÆI Deum itinere contendit : sed jubet etiam pietatis viam consterni cæteris, et quæ videntur in divinis Scripturarum lectionibus esse offendicula, ea ipsa planiori interpretatione tollere. Conveniat vero et ista de apostolorum choro dici existimare: Qui sancti montis hæreditatem adierunt, de qum sic et apud Davidem quori legi mus : « Quis ascendet in montem Domini ”?, el quæ deinceps. li nimirum, qui vehementissimo in Deum amore æstuantes, quis se a Christi dilectione separaturus esset, postulabant ; quibus et illud, ait, respondebitur : Parate viam Domini, rectas facite sem:itas ejus ”. › Quomodo autem tolli offen- dicula præcipit? Vja nimirum fidei expedita, le- gisque mandatis, quæ vix adimpleri poterant, sublatis et abjectis. Cujus generis est et illunt : pro- quibus pascuntur, agnoverunt; imo ne latrare contigit. C • Ambulate per portas meas, et lapides de via jicite. . Quod idem est ac si molestia viam libe- rare præciperet, At sunt, qui totam istam orationis seriem hunc in modum explicent. Post factam corum, quæ superius dicta sunt, promissionem; qua jam vitæ ratione illis potiantur, demonstrat ; advenasque deinceps, et eunuchos consolatur, qui semine in benedicto genere privari exsecrationis loco habebant, neque se ideo promissam in terra hæreditatem adire posse putabant. Necessario all- tem ista eis consulit, qui responso illi, quod ad Ezechiam perlatum est, futuri erant obnoxii; cum de genere ipsius spadones esse effecturos audi- vit ”. Quo cum devenissent Daniel, ipsique tres pueri, consolationem ex his verbis hauserunt, Linguam qui frustra Dei mandatis non paruissent ". Qui tales igitur futuri sunt, eos se cum alienigenis pietatem colentibus collecturum significat: cæteris autem fide carentibus a Chaldæis ipsis, qui in eas ferarum more irruent, ingentia mala ideo esse ex- spectanda, quod insani sponțe effecti, rabiososque canes imitati, ne dominos quidem suos, vel eos, a quidem valuerunt : quod certe et eos pati Cum enim, tanquam in somno et lectis, ad ea, quis a demonibus dicebantur, adverterent, dormi- ture se fingebant; eaque rejiciebant quæ sibi a Deo ex nata et perspicua rerum fide (qualis est de solis gressu retracto, deque centum et octo- ginta quinque millibus interemptis historia "), D) eventura esse pradicebantur : ad que cum illi cæ- cutirent, nulla malorum satietate capiebantur. Imo vero cum calamitates intuerentur, quæ probis et justis accidunt; cum ad mortem etiam vi pertrahi viderent, virtuti etiam ipsi, tanquam nihil habeat utilitatis, detrahebant. Atque inde est, quod cum de iis esset anțea locutus, qui justum perüsse di- cerent, reprehensionem adjecit; videre nempe ipsos corporalem quidem eorum interitum; sed eis utilem esse temporum contractionem bonaque so Psalm. xxii. 3. * Rom. vulg, 55. IV Reg. SIS, 32. } cl III, 1.13. Isa. ML, Matth. !!!, 3. * V Reg. xx, 17, VARIE LECTIONES. 2o Dail

Α γνωσμάτων περιαιρεῖν διὰ τῆς ἐπὶ τὸ σαφέστερον αὐτῶν ἑρμηνείας. Πρέποι δ' ἂν εἰρῆσθαι ταῦτα περὶ τοῦ τῶν ἀπο στόλων χορού, οἱ τὸ ἅγιον ἐκληρονόμησαν ὄρος. Περὶ οὗ φησι καὶ Δαβίδ· «Τίς αναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου ; ε καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Οἱ τῆς εἰς Χριστὸν ἀγάπης σφοδρῶς ἀντεχόμενοι ἔλεγον, «Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ;» οἷς ῥηθήσεται, φησίν, τό, ι Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Τίνα δὲ τρό πον "Αρατε σκώλα, φησίν ; τοῦτ' ἔστι τὴν λείαν ὀδύν, τὴν διὰ πίστεως υποδείξατε αιρομένων ἐκ μέσου τῶν νομικῶν ἐνταλμάτων, ἅπερ ἦν δυσκατόρθωτα. Τοιοῦ Β τόν ἐστι καὶ τὸ, «Πορεύεσθε διὰ τῶν πυλῶν μου, καὶ τοὺς λίθους διὰ τῆς ὁδοῦ ρίψατε. » Τοῦτ' ἔστι δυσ χερείας ἀπαλλάξατε τὴν ἐδόν. Αλλοι δὲ τὴν πᾶσαν οὕτως ἐξηγήσαντο δῆσιν· Μετὰ τὴν τῶν προλεχθέν τῶν ἐπαγγελίαν, ὑποδείκνυσι πῶς βιοῦντες αὐτῶν ἐπιτεύξονται. Μεθ' ά παραμυθείται τοὺς προσηλεία τους· εἶτα τοὺς εὐνούχους κατάραν οἰομένους το μή σπέρμα ἐν τῷ εὐλογημένῳ γένει κεκτήσθαι, μηδὲ κληρονομίαν δύνασθαι λαβεῖν ἐν τῇ γῇ τῆς ἐπαγγελίας. ᾿Αναγκαίως δὲ ταῦτα συνεβούλευε τοῖ; μέλλουσιν ὑπὸ τὴν ἀπόφασιν κεῖσθαι τὴν ῥηθεί σαν πρὸς Εζεκίαν, ὡς ἐκ τοῦ γένους αὐτοῦ ποιή- σουτι σπάδοντας· Υπερ ὑποπεσὼν Δανιήλ, καὶ οἱ τρεῖς παῖδες, παραμυθίας διὰ τούτων ἐτύγχανον, ὡς μὴ ἀνονήτως τοῦ Θεοῦ μετιόντες τὰς ἐντολάς. Τοὺς οὖν τοιούτους μετὰ τῶν εὐσεβούντων αλλογενῶν ἐπι συνάξειν φησί. Τοῖς δὲ ἄλλοις ἀπειθοῦσι προλέγει τὰ συμβησόμενα παρὰ Χαλδαίων δίκην θηρίων ἐμ- πηδώντων αὐτοῖς. Τὸ δὲ αἴτιον, ὅτι ἐκόντες ἐμως ράνθησαν, τοὺς κύνας τοὺς λυττῶντας μιμησάμε νοι, τοὺς μὴ δεσπότας γνωρίζοντας, μή τε τοὺς τρέχον τας, μήθ' υλακτεῖν δυναμένους· δ δὴ πεπόνθασιν. Ακούοντες γὰρ, ὡς ἐν ὕπνῳ, καὶ κοίταις, τὰ παρὰ τῶν δαιμόνων λεγόμενα, προσεποιούντο νυστ ταγμὸν, ἀφέντες τὰ παρὰ τοῦ Θεοῦ μετ' ἀποδείξεως τῶν ἐν ποσὶ προλεγόμενα, τοῦ μὲν ἡλίου ἀναποδί- σαντος, τῶν δὲ ἑκατὸν ὀγδοήκοντα πέντε χιλιάδων ανῃρημένων. Πρὸς ἃ τυφλώττοντες, τῶν κακῶν οὐκ ἐλάμβανον κόρον· ἀλλὰ καὶ τὰς περιστάσεις ὁρῶν τες, α! τοῖς δικαίοις συμβαίνουσι, καὶ τοὺς ἐπαγο μένους βία θανάτους, διεβέβληντο πρὸς τὴν ἀρετὴν ὡς μηδὲν ὠφελοῦσαν. "Οθεν τὰ παρ' αὐτῶν προτά ξας τῶν λεγόντων ἀπολωλέναι τὸν δίκαιον, ἐπάγει μεμφόμενος ὅτι τὰς μὲν σωματικὰς αὐτῶν ἀπωλείας ὁρῶσι, τὸ δὲ πρὸς ὄνησιν αὐτοῖς εἶναι τὸ συσταλήνα: τὸν χρόνον, καὶ πόνων αὐτοὺς ἐπ' ἐλπίσιν ἀγαθοῖς ἀπαλλάττεσθαι σκοπεῖν οὐκ ἐθέλουσιν ἁπλῶς τοῦ δικαίου κατατρέχοντες βίου. Εἶτα διελέγχει τις 3; PROCOPI GAZÆI Deum itinere contendit : sed jubet etiam pietatis viam consterni cæteris, et quæ videntur in divinis Scripturarum lectionibus esse offendicula, ea ipsa planiori interpretatione tollere. Conveniat vero et ista de apostolorum choro dici existimare: Qui sancti montis hæreditatem adierunt, de qum sic et apud Davidem quori legi mus : « Quis ascendet in montem Domini ”?, el quæ deinceps. li nimirum, qui vehementissimo in Deum amore æstuantes, quis se a Christi dilectione separaturus esset, postulabant ; quibus et illud, ait, respondebitur : Parate viam Domini, rectas facite sem:itas ejus ”. › Quomodo autem tolli offen- dicula præcipit? Vja nimirum fidei expedita, le- gisque mandatis, quæ vix adimpleri poterant, sublatis et abjectis. Cujus generis est et illunt : pro- quibus pascuntur, agnoverunt; imo ne latrare contigit. C • Ambulate per portas meas, et lapides de via jicite. . Quod idem est ac si molestia viam libe- rare præciperet, At sunt, qui totam istam orationis seriem hunc in modum explicent. Post factam corum, quæ superius dicta sunt, promissionem; qua jam vitæ ratione illis potiantur, demonstrat ; advenasque deinceps, et eunuchos consolatur, qui semine in benedicto genere privari exsecrationis loco habebant, neque se ideo promissam in terra hæreditatem adire posse putabant. Necessario all- tem ista eis consulit, qui responso illi, quod ad Ezechiam perlatum est, futuri erant obnoxii; cum de genere ipsius spadones esse effecturos audi- vit ”. Quo cum devenissent Daniel, ipsique tres pueri, consolationem ex his verbis hauserunt, Linguam qui frustra Dei mandatis non paruissent ". Qui tales igitur futuri sunt, eos se cum alienigenis pietatem colentibus collecturum significat: cæteris autem fide carentibus a Chaldæis ipsis, qui in eas ferarum more irruent, ingentia mala ideo esse ex- spectanda, quod insani sponțe effecti, rabiososque canes imitati, ne dominos quidem suos, vel eos, a quidem valuerunt : quod certe et eos pati Cum enim, tanquam in somno et lectis, ad ea, quis a demonibus dicebantur, adverterent, dormi- ture se fingebant; eaque rejiciebant quæ sibi a Deo ex nata et perspicua rerum fide (qualis est de solis gressu retracto, deque centum et octo- ginta quinque millibus interemptis historia "), D) eventura esse pradicebantur : ad que cum illi cæ- cutirent, nulla malorum satietate capiebantur. Imo vero cum calamitates intuerentur, quæ probis et justis accidunt; cum ad mortem etiam vi pertrahi viderent, virtuti etiam ipsi, tanquam nihil habeat utilitatis, detrahebant. Atque inde est, quod cum de iis esset anțea locutus, qui justum perüsse di- cerent, reprehensionem adjecit; videre nempe ipsos corporalem quidem eorum interitum; sed eis utilem esse temporum contractionem bonaque so Psalm. xxii. 3. * Rom. vulg, 55. IV Reg. SIS, 32. } cl III, 1.13. Isa. ML, Matth. !!!, 3. * V Reg. xx, 17, VARIE LECTIONES. 2o Dail

Α γνωσμάτων περιαιρεῖν διὰ τῆς ἐπὶ τὸ σαφέστερον αὐτῶν ἑρμηνείας. Πρέποι δ' ἂν εἰρῆσθαι ταῦτα περὶ τοῦ τῶν ἀπο στόλων χορού, οἱ τὸ ἅγιον ἐκληρονόμησαν ὄρος. Περὶ οὗ φησι καὶ Δαβίδ· «Τίς αναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου ; ε καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Οἱ τῆς εἰς Χριστὸν ἀγάπης σφοδρῶς ἀντεχόμενοι ἔλεγον, «Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ;» οἷς ῥηθήσεται, φησίν, τό, ι Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Τίνα δὲ τρό πον "Αρατε σκώλα, φησίν ; τοῦτ' ἔστι τὴν λείαν ὀδύν, τὴν διὰ πίστεως υποδείξατε αιρομένων ἐκ μέσου τῶν νομικῶν ἐνταλμάτων, ἅπερ ἦν δυσκατόρθωτα. Τοιοῦ Β τόν ἐστι καὶ τὸ, «Πορεύεσθε διὰ τῶν πυλῶν μου, καὶ τοὺς λίθους διὰ τῆς ὁδοῦ ρίψατε. » Τοῦτ' ἔστι δυσ χερείας ἀπαλλάξατε τὴν ἐδόν. Αλλοι δὲ τὴν πᾶσαν οὕτως ἐξηγήσαντο δῆσιν· Μετὰ τὴν τῶν προλεχθέν τῶν ἐπαγγελίαν, ὑποδείκνυσι πῶς βιοῦντες αὐτῶν ἐπιτεύξονται. Μεθ' ά παραμυθείται τοὺς προσηλεία τους· εἶτα τοὺς εὐνούχους κατάραν οἰομένους το μή σπέρμα ἐν τῷ εὐλογημένῳ γένει κεκτήσθαι, μηδὲ κληρονομίαν δύνασθαι λαβεῖν ἐν τῇ γῇ τῆς ἐπαγγελίας. ᾿Αναγκαίως δὲ ταῦτα συνεβούλευε τοῖ; μέλλουσιν ὑπὸ τὴν ἀπόφασιν κεῖσθαι τὴν ῥηθεί σαν πρὸς Εζεκίαν, ὡς ἐκ τοῦ γένους αὐτοῦ ποιή- σουτι σπάδοντας· Υπερ ὑποπεσὼν Δανιήλ, καὶ οἱ τρεῖς παῖδες, παραμυθίας διὰ τούτων ἐτύγχανον, ὡς μὴ ἀνονήτως τοῦ Θεοῦ μετιόντες τὰς ἐντολάς. Τοὺς οὖν τοιούτους μετὰ τῶν εὐσεβούντων αλλογενῶν ἐπι συνάξειν φησί. Τοῖς δὲ ἄλλοις ἀπειθοῦσι προλέγει τὰ συμβησόμενα παρὰ Χαλδαίων δίκην θηρίων ἐμ- πηδώντων αὐτοῖς. Τὸ δὲ αἴτιον, ὅτι ἐκόντες ἐμως ράνθησαν, τοὺς κύνας τοὺς λυττῶντας μιμησάμε νοι, τοὺς μὴ δεσπότας γνωρίζοντας, μή τε τοὺς τρέχον τας, μήθ' υλακτεῖν δυναμένους· δ δὴ πεπόνθασιν. Ακούοντες γὰρ, ὡς ἐν ὕπνῳ, καὶ κοίταις, τὰ παρὰ τῶν δαιμόνων λεγόμενα, προσεποιούντο νυστ ταγμὸν, ἀφέντες τὰ παρὰ τοῦ Θεοῦ μετ' ἀποδείξεως τῶν ἐν ποσὶ προλεγόμενα, τοῦ μὲν ἡλίου ἀναποδί- σαντος, τῶν δὲ ἑκατὸν ὀγδοήκοντα πέντε χιλιάδων ανῃρημένων. Πρὸς ἃ τυφλώττοντες, τῶν κακῶν οὐκ ἐλάμβανον κόρον· ἀλλὰ καὶ τὰς περιστάσεις ὁρῶν τες, α! τοῖς δικαίοις συμβαίνουσι, καὶ τοὺς ἐπαγο μένους βία θανάτους, διεβέβληντο πρὸς τὴν ἀρετὴν ὡς μηδὲν ὠφελοῦσαν. "Οθεν τὰ παρ' αὐτῶν προτά ξας τῶν λεγόντων ἀπολωλέναι τὸν δίκαιον, ἐπάγει μεμφόμενος ὅτι τὰς μὲν σωματικὰς αὐτῶν ἀπωλείας ὁρῶσι, τὸ δὲ πρὸς ὄνησιν αὐτοῖς εἶναι τὸ συσταλήνα: τὸν χρόνον, καὶ πόνων αὐτοὺς ἐπ' ἐλπίσιν ἀγαθοῖς ἀπαλλάττεσθαι σκοπεῖν οὐκ ἐθέλουσιν ἁπλῶς τοῦ δικαίου κατατρέχοντες βίου. Εἶτα διελέγχει τις 3; PROCOPI GAZÆI Deum itinere contendit : sed jubet etiam pietatis viam consterni cæteris, et quæ videntur in divinis Scripturarum lectionibus esse offendicula, ea ipsa planiori interpretatione tollere. Conveniat vero et ista de apostolorum choro dici existimare: Qui sancti montis hæreditatem adierunt, de qum sic et apud Davidem quori legi mus : « Quis ascendet in montem Domini ”?, el quæ deinceps. li nimirum, qui vehementissimo in Deum amore æstuantes, quis se a Christi dilectione separaturus esset, postulabant ; quibus et illud, ait, respondebitur : Parate viam Domini, rectas facite sem:itas ejus ”. › Quomodo autem tolli offen- dicula præcipit? Vja nimirum fidei expedita, le- gisque mandatis, quæ vix adimpleri poterant, sublatis et abjectis. Cujus generis est et illunt : pro- quibus pascuntur, agnoverunt; imo ne latrare contigit. C • Ambulate per portas meas, et lapides de via jicite. . Quod idem est ac si molestia viam libe- rare præciperet, At sunt, qui totam istam orationis seriem hunc in modum explicent. Post factam corum, quæ superius dicta sunt, promissionem; qua jam vitæ ratione illis potiantur, demonstrat ; advenasque deinceps, et eunuchos consolatur, qui semine in benedicto genere privari exsecrationis loco habebant, neque se ideo promissam in terra hæreditatem adire posse putabant. Necessario all- tem ista eis consulit, qui responso illi, quod ad Ezechiam perlatum est, futuri erant obnoxii; cum de genere ipsius spadones esse effecturos audi- vit ”. Quo cum devenissent Daniel, ipsique tres pueri, consolationem ex his verbis hauserunt, Linguam qui frustra Dei mandatis non paruissent ". Qui tales igitur futuri sunt, eos se cum alienigenis pietatem colentibus collecturum significat: cæteris autem fide carentibus a Chaldæis ipsis, qui in eas ferarum more irruent, ingentia mala ideo esse ex- spectanda, quod insani sponțe effecti, rabiososque canes imitati, ne dominos quidem suos, vel eos, a quidem valuerunt : quod certe et eos pati Cum enim, tanquam in somno et lectis, ad ea, quis a demonibus dicebantur, adverterent, dormi- ture se fingebant; eaque rejiciebant quæ sibi a Deo ex nata et perspicua rerum fide (qualis est de solis gressu retracto, deque centum et octo- ginta quinque millibus interemptis historia "), D) eventura esse pradicebantur : ad que cum illi cæ- cutirent, nulla malorum satietate capiebantur. Imo vero cum calamitates intuerentur, quæ probis et justis accidunt; cum ad mortem etiam vi pertrahi viderent, virtuti etiam ipsi, tanquam nihil habeat utilitatis, detrahebant. Atque inde est, quod cum de iis esset anțea locutus, qui justum perüsse di- cerent, reprehensionem adjecit; videre nempe ipsos corporalem quidem eorum interitum; sed eis utilem esse temporum contractionem bonaque so Psalm. xxii. 3. * Rom. vulg, 55. IV Reg. SIS, 32. } cl III, 1.13. Isa. ML, Matth. !!!, 3. * V Reg. xx, 17, VARIE LECTIONES. 2o Dail

ἀπεδείας αὐτῶν, τὰς ἐν ὄρεσι, καὶ κατ' οίκον ἐπὶ Α τῶν ἰδίων σταθμών βωμοὺς ἐγερόντων, καὶ σύμβολα κρεμαννύντων οἰωνισμών. Διόπερ εἰς αἰχμαλωσίαν παραδοθήσονται. Ἐν γὰρ αὐτοῖς τοῖς δεινοῖς κ πάν τα μᾶλλον ἢ πρὸς ἐμὲ κατεφεύγετε, πρεσβείας περί συμμαχίας εἰς Αἴγυπτον ἀποστέλλοντες, καὶ πρὸς τὰ πόρρωθεν ἔθνη. Καὶ ἀντιλεγόντων ἐφ' ἑτέρους ἐτρέχετε. Καὶ κόπων καὶ ταλαιπωρίας κόρος οὐκ ἦν. Εἶτα τὰς συμφορὰς αὐτοῖς ἀπειλήσας, ἀνέσεως τυ χεῖν τοὺς αὐτῷ προσκειμένους ἐπαγγέλλεται. Καὶ καταλαβόντες, φησί, τὸ ἅγιόν μου δρος συμβουλεύ- σουσι πᾶν εἴδωλον ἀρθῆναι. Καὶ πᾶν σκώλον και θαρισθῆναι ἀπὸ τῶν ὁδῶν τοῦ Θεοῦ, πρὸς τὸ ἀνεμποδίστως ἐν ταῖς ὁδοῖς μου πορεύεσθαι. ιε και. Τάδε λέγει Κύριος ὁ ὕψιστος ἐν ὑψη- Β τοῖς κατοικῶν τὸν αἰῶνα, ἅγιος ἐν ἁγίοις όνομα αὐτῷ Κύριος ὕψιστος, ἐν ἁγίοις ἀναπαυόμενος, καὶ ὀλιγοψύχοις διδοὺς μακροθυμίαν, καὶ δι δοὺς ζωὴν τοῖς συντετριμμένοις τὴν καὶ δίαν, Χ. Τ. 2. Πρὸς τοὺς ἄρχοντας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους, οὓς κύ νας ἑνεοὺς καὶ τυφλούς, καὶ τὰ τοιαῦτα ἐκάλει, και πρὸς τοὺς ὑπ' αὐτοὺς λαοὺς τὰ πρὸ τούτων εἰπὼν, νῦν πρὸς τοὺς ἐν αὐτοῖς εὐλαβεῖς, καὶ μετανοούντας ἐφ' οἷς ἥμαρτον ποιεῖται τὸν λόγον, οὓς καὶ συντε- τριμμένους τὴν καρδίαν καλεῖ· ἦσαν γὰρ εἰ καὶ βρα- χεῖς ἐν αὐτοῖς ἀνακείμενοι τῷ θεῷ προφῆται τε, καὶ τούτων μαθηταί, ἑαυτούς τε καὶ τὸν λαὸν ἀποκλαίον- τες, ὑστερούμενοι, θλιβόμενοι, καὶ τὰ ἐφεξῆς. Ὁ γὰρ Θεὸς, εἰ καὶ πάντων ἐστὶν ἐπέκεινα, οὐχ ὑπερορᾷ τους ταπεινούς, ἀλλὰ καὶ δίδωσι χάριν αὐτοῖς, εἰς ὕψος ἐγείρων, δ τοῖς ὑπερηφάνοις ἀντιτασσόμενος, κατὰ τό· ι Ο ταπεινῶν ἑαυτὸν, ὑψωθήσεται, » καὶ ὑψωθεὶς ἐνοικοῦντα λαμβάνει Θεόν. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ νῦν αὐτοῖς διαλέγεται, ὡς ἂν ὑψώσῃ, καὶ ἐν ἁγίοις γεγονόσιν ἐπαναπαύηται. Οὐ τοπικὸν οὖν ἐπὶ Θεοῦ, σχετικὸν δὲ τὸ ὕψος, δι' ἧς ' τοῖς ἀξίοις καὶ αὐτῷ να πάρεστιν. Ὁποῖος καὶ ὁ ταπεινόφρων ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις. Εἰ δὲ καὶ ἄνθρωποι όντες θλίβονται δι' εὐσέβειαν, καρτερικοὺς αὐτοὺς ἀπεργάζεται (μακρόθυμος γὰρ ὤν, μακροθύμους ποιεῖ)· ἀλλὰ καὶ ζωῆς ὑπάρχων πηγή, ζωὴν αἰώνιον δίδωσιν, ὁ καρδίαν συντετριμ μένην καὶ τεταπεινωμένην οὐκ ἐξουδενῶν. "Ος και φησι πρὸς αὐτούς, ὡς Οὐ πάντων τῶν ὡς ἀνθρώποις ἡμαρτημένων λήψομαι δίκην βραχέα δὲ παιδεύσας, καὶ συγκακουχεῖσθαι ταῖς ἁμαρτίαις παριδών τοῦ λαοῦ, τοὺς μὲν, ὡς ἀληθῶς ἀσεβεῖς, μὴ μετανοήσαν τας αἰωνία παραδώσω κολάσει· ὑμῖν δὲ τὴν ὀργὴν ὑπεκλύσω. Μέλει γὰρ ὡς Δημιουργῷ τοῦ δοθέντος . 152. κ .ι. πρός. ' γ. δι' ού. γρ. αὐτός. COMMENTARI IN ISAIAM. spe liberari difficultatibus : quod nolunt ii conside- rare, qui justi vitæ penitus adversantur. Deinceps, quæ impietatis scelera eo ipso admiserint, quod in montibus propriisque domibus aras sibi excita… rint, quod divinationis et augurii symbola appen. derint, unde et ipsi in captivitatem tradendi sunt, demonstrat. Cum enim vos, inquit, rerun urgeret necessitas, ad quemlibet alium potius quam ad mis confugistis, legatosque in Ægyptum et ad gentes remotissimas de auxilio misistis, a quibus cum repulsam passi essetis, aut alios rursum propera- tes, nullus vos itinerum labor, nulla miseriarum magnitudo retardavit. Deinde, postquam calamita- tes minitatus est, remissionem illos, qui Deo ad- hæreant, consecuturos esse promittit. Cum meum denique, inquit, ipsi montem sanctum fuerint con- secuti, omne prorsus auferri idolum, omnique offendiculo vas Domini purgari, quo facilis fiat in eis ambulatio, consulent atque curabunt. VERS. 15-21. Hac dicit Dominus aliissi- mus, qui in excelsis habitat in æternum, sanclus in sanctis nomen ei. Dominus altissimus, qui in sanctis requiescit, et pusillanimis dat patientiam, et vita.n his qui corde contriti sunt, etc. : Postquam Judaicæ gentis principes (quos canes mutos et caecos, cæteraque ejusmodi, nuncupavit ) postquam etiam subjectam ipsis populum allocu tus est ad eos jam, qui inter ipsos pietate scele- rumque suo:um poenitudine amiciuntur (quos appellat contritos corde) sermonem convertit. Erant enim etiam inter ipsos, licet pauci, Deo ad- dicti prophetae, prophetarumque discipuli, suam ipsorum populique calamitatem lugentes, egentes, C augustiatis, et quæ deinceps. Deus enim, quan- tumvis omnium supremus, non humiles !amen de- spicit ; sed gratia cumulatos in altum evehit, su - perbisque resistit s; juxta illud : c Qui se lumi- liat, exaltabitur ", » et qui exaltatus est, inhabitan- tem Deum accipit. Ideo enim et nunc cum ipsis colloquitur, ut eos ipse exaltel ; et in eis, qui sancti sunt, requiescat. Non est igitur loco, sed habitu censenda in Deo altitudo, per quam eis ipse, qui digni sunt, adesse consuevit : cujus- modi illi etiam fuerint, qui de se in iis quæ per. carunt, humiliter sentiant. LV1, 10. Hebr. x1, 37. - Sin autein ut homines, propter pietatem etiam alligantur, eosdem fortes et tolerantes facit. Εni- cit enim patientes, qui patiens est : et vitam largi- tur perpetuam, qui vitæ fons est, quique cor con- tritum non despicit. Eos itaque hunc in modum alloquitur : Non sum de peccatis omnibus, qu ut homines adınisistis, pœnas sumpturus, sed ubi vos leviter castigaro, populi peccatis condolere respuens, hos quidem, tanquam revera impios, qui non resipuerint, ultioni tradam sempiterns : vobis autem iram ipse remittam. Est enim mihi, | Petr. v, VARIE LECTIONES, m 5. * Luc. xiv, II.

ἀπεδείας αὐτῶν, τὰς ἐν ὄρεσι, καὶ κατ' οίκον ἐπὶ Α τῶν ἰδίων σταθμών βωμοὺς ἐγερόντων, καὶ σύμβολα κρεμαννύντων οἰωνισμών. Διόπερ εἰς αἰχμαλωσίαν παραδοθήσονται. Ἐν γὰρ αὐτοῖς τοῖς δεινοῖς κ πάν τα μᾶλλον ἢ πρὸς ἐμὲ κατεφεύγετε, πρεσβείας περί συμμαχίας εἰς Αἴγυπτον ἀποστέλλοντες, καὶ πρὸς τὰ πόρρωθεν ἔθνη. Καὶ ἀντιλεγόντων ἐφ' ἑτέρους ἐτρέχετε. Καὶ κόπων καὶ ταλαιπωρίας κόρος οὐκ ἦν. Εἶτα τὰς συμφορὰς αὐτοῖς ἀπειλήσας, ἀνέσεως τυ χεῖν τοὺς αὐτῷ προσκειμένους ἐπαγγέλλεται. Καὶ καταλαβόντες, φησί, τὸ ἅγιόν μου δρος συμβουλεύ- σουσι πᾶν εἴδωλον ἀρθῆναι. Καὶ πᾶν σκώλον και θαρισθῆναι ἀπὸ τῶν ὁδῶν τοῦ Θεοῦ, πρὸς τὸ ἀνεμποδίστως ἐν ταῖς ὁδοῖς μου πορεύεσθαι. ιε και. Τάδε λέγει Κύριος ὁ ὕψιστος ἐν ὑψη- Β τοῖς κατοικῶν τὸν αἰῶνα, ἅγιος ἐν ἁγίοις όνομα αὐτῷ Κύριος ὕψιστος, ἐν ἁγίοις ἀναπαυόμενος, καὶ ὀλιγοψύχοις διδοὺς μακροθυμίαν, καὶ δι δοὺς ζωὴν τοῖς συντετριμμένοις τὴν καὶ δίαν, Χ. Τ. 2. Πρὸς τοὺς ἄρχοντας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους, οὓς κύ νας ἑνεοὺς καὶ τυφλούς, καὶ τὰ τοιαῦτα ἐκάλει, και πρὸς τοὺς ὑπ' αὐτοὺς λαοὺς τὰ πρὸ τούτων εἰπὼν, νῦν πρὸς τοὺς ἐν αὐτοῖς εὐλαβεῖς, καὶ μετανοούντας ἐφ' οἷς ἥμαρτον ποιεῖται τὸν λόγον, οὓς καὶ συντε- τριμμένους τὴν καρδίαν καλεῖ· ἦσαν γὰρ εἰ καὶ βρα- χεῖς ἐν αὐτοῖς ἀνακείμενοι τῷ θεῷ προφῆται τε, καὶ τούτων μαθηταί, ἑαυτούς τε καὶ τὸν λαὸν ἀποκλαίον- τες, ὑστερούμενοι, θλιβόμενοι, καὶ τὰ ἐφεξῆς. Ὁ γὰρ Θεὸς, εἰ καὶ πάντων ἐστὶν ἐπέκεινα, οὐχ ὑπερορᾷ τους ταπεινούς, ἀλλὰ καὶ δίδωσι χάριν αὐτοῖς, εἰς ὕψος ἐγείρων, δ τοῖς ὑπερηφάνοις ἀντιτασσόμενος, κατὰ τό· ι Ο ταπεινῶν ἑαυτὸν, ὑψωθήσεται, » καὶ ὑψωθεὶς ἐνοικοῦντα λαμβάνει Θεόν. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ νῦν αὐτοῖς διαλέγεται, ὡς ἂν ὑψώσῃ, καὶ ἐν ἁγίοις γεγονόσιν ἐπαναπαύηται. Οὐ τοπικὸν οὖν ἐπὶ Θεοῦ, σχετικὸν δὲ τὸ ὕψος, δι' ἧς ' τοῖς ἀξίοις καὶ αὐτῷ να πάρεστιν. Ὁποῖος καὶ ὁ ταπεινόφρων ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις. Εἰ δὲ καὶ ἄνθρωποι όντες θλίβονται δι' εὐσέβειαν, καρτερικοὺς αὐτοὺς ἀπεργάζεται (μακρόθυμος γὰρ ὤν, μακροθύμους ποιεῖ)· ἀλλὰ καὶ ζωῆς ὑπάρχων πηγή, ζωὴν αἰώνιον δίδωσιν, ὁ καρδίαν συντετριμ μένην καὶ τεταπεινωμένην οὐκ ἐξουδενῶν. "Ος και φησι πρὸς αὐτούς, ὡς Οὐ πάντων τῶν ὡς ἀνθρώποις ἡμαρτημένων λήψομαι δίκην βραχέα δὲ παιδεύσας, καὶ συγκακουχεῖσθαι ταῖς ἁμαρτίαις παριδών τοῦ λαοῦ, τοὺς μὲν, ὡς ἀληθῶς ἀσεβεῖς, μὴ μετανοήσαν τας αἰωνία παραδώσω κολάσει· ὑμῖν δὲ τὴν ὀργὴν ὑπεκλύσω. Μέλει γὰρ ὡς Δημιουργῷ τοῦ δοθέντος . 152. κ .ι. πρός. ' γ. δι' ού. γρ. αὐτός. COMMENTARI IN ISAIAM. spe liberari difficultatibus : quod nolunt ii conside- rare, qui justi vitæ penitus adversantur. Deinceps, quæ impietatis scelera eo ipso admiserint, quod in montibus propriisque domibus aras sibi excita… rint, quod divinationis et augurii symbola appen. derint, unde et ipsi in captivitatem tradendi sunt, demonstrat. Cum enim vos, inquit, rerun urgeret necessitas, ad quemlibet alium potius quam ad mis confugistis, legatosque in Ægyptum et ad gentes remotissimas de auxilio misistis, a quibus cum repulsam passi essetis, aut alios rursum propera- tes, nullus vos itinerum labor, nulla miseriarum magnitudo retardavit. Deinde, postquam calamita- tes minitatus est, remissionem illos, qui Deo ad- hæreant, consecuturos esse promittit. Cum meum denique, inquit, ipsi montem sanctum fuerint con- secuti, omne prorsus auferri idolum, omnique offendiculo vas Domini purgari, quo facilis fiat in eis ambulatio, consulent atque curabunt. VERS. 15-21. Hac dicit Dominus aliissi- mus, qui in excelsis habitat in æternum, sanclus in sanctis nomen ei. Dominus altissimus, qui in sanctis requiescit, et pusillanimis dat patientiam, et vita.n his qui corde contriti sunt, etc. : Postquam Judaicæ gentis principes (quos canes mutos et caecos, cæteraque ejusmodi, nuncupavit ) postquam etiam subjectam ipsis populum allocu tus est ad eos jam, qui inter ipsos pietate scele- rumque suo:um poenitudine amiciuntur (quos appellat contritos corde) sermonem convertit. Erant enim etiam inter ipsos, licet pauci, Deo ad- dicti prophetae, prophetarumque discipuli, suam ipsorum populique calamitatem lugentes, egentes, C augustiatis, et quæ deinceps. Deus enim, quan- tumvis omnium supremus, non humiles !amen de- spicit ; sed gratia cumulatos in altum evehit, su - perbisque resistit s; juxta illud : c Qui se lumi- liat, exaltabitur ", » et qui exaltatus est, inhabitan- tem Deum accipit. Ideo enim et nunc cum ipsis colloquitur, ut eos ipse exaltel ; et in eis, qui sancti sunt, requiescat. Non est igitur loco, sed habitu censenda in Deo altitudo, per quam eis ipse, qui digni sunt, adesse consuevit : cujus- modi illi etiam fuerint, qui de se in iis quæ per. carunt, humiliter sentiant. LV1, 10. Hebr. x1, 37. - Sin autein ut homines, propter pietatem etiam alligantur, eosdem fortes et tolerantes facit. Εni- cit enim patientes, qui patiens est : et vitam largi- tur perpetuam, qui vitæ fons est, quique cor con- tritum non despicit. Eos itaque hunc in modum alloquitur : Non sum de peccatis omnibus, qu ut homines adınisistis, pœnas sumpturus, sed ubi vos leviter castigaro, populi peccatis condolere respuens, hos quidem, tanquam revera impios, qui non resipuerint, ultioni tradam sempiterns : vobis autem iram ipse remittam. Est enim mihi, | Petr. v, VARIE LECTIONES, m 5. * Luc. xiv, II.

Β εἰς ψυχὴν ἐνεφύσησα ζῶσαν, περὶ ἧς καὶ εἴρηται· • Πᾶσα πνοή αἰνεσάτω τὸν Κύριον. » Καὶ Ἰὼβ δὲ φησι· ο Πνεῦμα Κυρίου τὸ περιόν μοι ἐν βισί, πνοή δὲ παντοκράτορός ἐστιν ἡ διδάσκουσά με. » Ούκουν καὶ παιδεύων ὑμᾶς, ὡς Πατήρ, τοῦτο ποιῶ· τι γὰρ ἀγαπᾷ Κύριος, παιδεύει. » Τοῦτο δὲ παθόντες, ευαισθήτως ἄγαν τὴν κατὰ Θεὸν λύπην ἐλυπήθητε ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις στυγνάσαντες. Καὶ τὸν ἐκ τῆς μετανοίας βίον ἰδὼν, εἰκότως Ιασάμην ὑμᾶς ἀληθῶς παρακαλέσας. (ἀληθῆ γὰρ τὰ παρ' ἐμοῦ καὶ δοὺς εἰρήνην, οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ' ὡς καὶ ἀπὸ τῶν ἐγγὺς ἔχειν αὐτὴν, καὶ τῶν πόρρω λίαν ἀπῳαι σμένων. Καὶ τοῦτο πέρας τοῖς ἐκ τῆς ἐμῆς παιδείας ὠφελημένοις. Οἱ δὲ δὴ = τοιοῦται, κλυδωνισθήσον- ται. Πῶς γὰρ ἔχει φύσινο, ἀναπαύεσθαι καὶ χαίρειν τοὺς ἀλλοτριωθέντας Θεοῦ ; κατὰ δὲ Σύμμα χον· Οἱ δὲ ἀσεβεῖς ὡς θάλασσα ἐκβρασσομένη. Ἡσυχάσαι γὰρ οὐ δυνήσονται, καὶ ἐκβρασθής σονται παρὰ τὰ ὕδατα αὐτῆς, καὶ καταπάτημα, καὶ πηλός. Ὁ δὲ ᾿Ακύλας· Καὶ ἐκβράσσει ὕδατα αὐτῆς καταπάτημα καὶ πηλόν.Ὥστε εἰ λέγοι τ ποτε, ὡς περὶ θαλάσσης Αἰγύπτου, ἢ περὶ ὑδάτων τινῶν, τὸ πλῆθος τῶν ἀσεβῶν ἐκδεξόμεθα. Α ὑμῖν Πνεύματος παρ' ἐμοῦ, δ καὶ κτίζων ἄνθρωπον, Αt ομία- η γρ. μή Τινὲς δὲ τὴν προκειμένην ῥῆσιν περὶ παντὸς 13- ραὴλ εἰρῆσθαί φασιν, οὗ τὸ κατάλειμμα σώσειν κατ επαγγέλλεται διὰ πίστεως τῆς ἐν Χριστῷ. Τὸ δὲ, ὁ κατοικῶν ἐν ὑψηλοῖς, τὸ τῆς κατὰ φύσιν ὑπερ οχῆς ἀμείωτον δείκνυσιν (ὑπὲρ πάντα γὰρ ἡ θεία φύσις), ὅπερ ἐστὶ διαμένουσα, εἰ καὶ Ἰσραὴλ αὐτὴν εταπείνωσε, παραβαλών τοῖς εἰδώλοις αὐτήν. Ωσπερ οὖν ἐμόλυνε ταῖς ἀκαθάρτοις ἐννοίαις τὸν ἅγιον, καὶ τοῖς διὰ πίστεως καθαρθεῖσιν ἀναπαυόμενον· ε; ἂν ἴδῃ μικροψυχοῦντας, φησίν· 'Ανδρίζεσθε, καὶ κραταιούσθω ἡ καρδία ὑμῶν, ζωήν τε δίδωσιν ἀληθῆ τοῖς πτωχοῖς τῷ πνεύματι, καὶ πειθαρχοῦσι τῷ λέ γῳ. Ο γὰρ λοιπός. Ἰσραὴλ κατεπήρετο τοῦ Χρι στοῦ. Πλὴν καὶ τούτου Ρ εὐέλπιδας ἀπεργάζεται διά τὸ κατάλειμμα, καὶ τὴν ἐπ' ἐσχάτων αὐτῶν σωτή ρίαν. Οὐκ εἰς τέλος γὰρ παρατενῶ τὴν ὀργὴν, διά τὴν πρὸς τοὺς Πατέρας επαγγελίαν, καὶ ὅτι πάντες ἐμὰ τυγχάνετε κτίσματα. Εξέλευσιν γὰρ πνεύμα τος οὐ τοῦ παναγίου φησίν. Πῶς γὰρ ἂν ποίησιν παρείληφεν ἐπ' αὐτοῦ; καταχρηστικῇ δὲ λέξει τὸ δημιουργηθὲν ἐν ἡμῖν ὑπαινίττεται. Τινὲς δὲ ἀντὶ τοῦ ἐξελεύσεται, ἐνειληθήσεται τὸ ῥητὸν παραθέ μενοι, τὴν πνοὴν δηλοῦν φασι τὴν συμπλεκομένην τῷ σώματι, εἰ καὶ μὴ ὁμοούσιος αὐτῷ, πεμπομένη δὲ ἄνωθεν, καθά φησι Μωσής. Μικρὰν δὲ τὴν τιμών ρίαν πρὸς τὰς αὐτῶν ἁμαρτίας καλεῖ, καὶ ἦν κατά Χριστοῦ παροινίαν εἰργάσαντο, δι᾽ ἦν αὐτοὺς ἀπὸ εστράφη προειπών· «Ὅταν τὰς χεῖρας ὑμῶν ἐκτείνητε πρός με, ἀποστρέψω τὸ πρόσωπόν μου ἀφ᾽ ὑμῶν. γρ. φησίν. ἡ ἰσ. τούτῳ. PROCOPII GAZ.EI › dicatur. ut opificem decet, spiriius ille cure, quem vobis ipse largitus sum, quemque, cum hominem crea- rem, in animam viventem inspiravi, de qua etiam dictum est : e Omnis spiritus laudet Dominum 9. Et apud Jobum: Spiritus Domini, qui superest in naribus meis. Spiritus autem omnipotentis est, quί docet me'. Itaque et vos cum ipse castigo, tan- qilam Pater id facio. c Quem enim diligit Deus, castigat . . Quod quando passi estis, aperte valde mærore co, qui secundum Deum est, vos affici præ vobis tulistis, cum ob peccata tristes essetis. Itaque qui vite resipiscentiam viderem, jure vos ipse sa- mari, veraque adjecta consolatione (neque enim vana sunt, quæ a me prodeunt), pacem largitus sum, non vulgarem illam; sed quæ cum vicinis, longeque remotis populis haberetur. Atque hic qui- dem finis coram fuerit, qui mea castigatione ju- vantur. Qui autem tales non fuerint, flactuabunt. Quo:nodo enim, inquit, quiescere, et gaudere va- leant, qui a Deo separati sunt ? Sed habet in lunc modum Symmachi interpretatio: Impii autem, tanquam mare ſuerint, quod ebullit. Quiescere enim non poterunt, et ejicientur ad aquas ipsius, erunt- que conculcatio, et lutum. Aquila autem : Et etal- - Lent aqua ejus conculcationem et lutum; tanquam aliquando quod habetur de mari Ægyptio, vel de quibusdam aquis impiorum multitudinem excepturis Nonnulli vero propositam verborum seriem de toto Israele dici affirmant, cujus ɛe reliquias per fidem in Christo servaturum polliceatur '. quod in excelsis habitare dixit, naturalis ejus excellentiæ (cum sit Dei naturə nihil sublimius) nullam fieri diminutionem demonstravit: sed eamdem semper manere, quantumvis illam Israel, eo ipso, quod eum cum idolis contulit, imminuere conatus sit. Impuris ergo eum cogitationibus veluti profanarunt qui sanctus est, quique in purificatis per fidem re- quiescit quos si pusillanimitate viderit laborantes, al virium collectionem, cordisque robur excitan- dum cohortatur; eisque vitam veram, qui spiritu egentes sunt, verboque obtemperant, elargitur. In Christum enim sese extulerunt qui de Israele re- manserunt. Quanquam tamen et eos bono esse ani- mo, propter reliquias, et salutem, quam ultimo tandem consecuturi sunt, jubet. Non enim, inquit, in finem usque iram extendam; propter ea quæ majoribus vestris ipse sum pollicitus; et ob id etiam, quod estis a me omnes procreati. Neque enim quod spiritus egressione additur, de sacrosan- eto ille, qui factus nunquam dici queat, intelligitur; sed eum dictionis abusione, qui in nobis ab ce Deo factus est, significari voluit. Nonnulli etiam dum pro egredietur, involvetur dicunt, flatum illum putant intelligi, qui corpori commiscetur, licet eamdem cum eo substantiam non habeat; sed, uti Muses ait, superne demittatur. Levem deinde vocat o Pual. Cl., C p Job xxvi, 5. • Hebr. xu, G. Rom. xi, 5. VARIE LECTIONES.

Β εἰς ψυχὴν ἐνεφύσησα ζῶσαν, περὶ ἧς καὶ εἴρηται· • Πᾶσα πνοή αἰνεσάτω τὸν Κύριον. » Καὶ Ἰὼβ δὲ φησι· ο Πνεῦμα Κυρίου τὸ περιόν μοι ἐν βισί, πνοή δὲ παντοκράτορός ἐστιν ἡ διδάσκουσά με. » Ούκουν καὶ παιδεύων ὑμᾶς, ὡς Πατήρ, τοῦτο ποιῶ· τι γὰρ ἀγαπᾷ Κύριος, παιδεύει. » Τοῦτο δὲ παθόντες, ευαισθήτως ἄγαν τὴν κατὰ Θεὸν λύπην ἐλυπήθητε ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις στυγνάσαντες. Καὶ τὸν ἐκ τῆς μετανοίας βίον ἰδὼν, εἰκότως Ιασάμην ὑμᾶς ἀληθῶς παρακαλέσας. (ἀληθῆ γὰρ τὰ παρ' ἐμοῦ καὶ δοὺς εἰρήνην, οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ' ὡς καὶ ἀπὸ τῶν ἐγγὺς ἔχειν αὐτὴν, καὶ τῶν πόρρω λίαν ἀπῳαι σμένων. Καὶ τοῦτο πέρας τοῖς ἐκ τῆς ἐμῆς παιδείας ὠφελημένοις. Οἱ δὲ δὴ = τοιοῦται, κλυδωνισθήσον- ται. Πῶς γὰρ ἔχει φύσινο, ἀναπαύεσθαι καὶ χαίρειν τοὺς ἀλλοτριωθέντας Θεοῦ ; κατὰ δὲ Σύμμα χον· Οἱ δὲ ἀσεβεῖς ὡς θάλασσα ἐκβρασσομένη. Ἡσυχάσαι γὰρ οὐ δυνήσονται, καὶ ἐκβρασθής σονται παρὰ τὰ ὕδατα αὐτῆς, καὶ καταπάτημα, καὶ πηλός. Ὁ δὲ ᾿Ακύλας· Καὶ ἐκβράσσει ὕδατα αὐτῆς καταπάτημα καὶ πηλόν.Ὥστε εἰ λέγοι τ ποτε, ὡς περὶ θαλάσσης Αἰγύπτου, ἢ περὶ ὑδάτων τινῶν, τὸ πλῆθος τῶν ἀσεβῶν ἐκδεξόμεθα. Α ὑμῖν Πνεύματος παρ' ἐμοῦ, δ καὶ κτίζων ἄνθρωπον, Αt ομία- η γρ. μή Τινὲς δὲ τὴν προκειμένην ῥῆσιν περὶ παντὸς 13- ραὴλ εἰρῆσθαί φασιν, οὗ τὸ κατάλειμμα σώσειν κατ επαγγέλλεται διὰ πίστεως τῆς ἐν Χριστῷ. Τὸ δὲ, ὁ κατοικῶν ἐν ὑψηλοῖς, τὸ τῆς κατὰ φύσιν ὑπερ οχῆς ἀμείωτον δείκνυσιν (ὑπὲρ πάντα γὰρ ἡ θεία φύσις), ὅπερ ἐστὶ διαμένουσα, εἰ καὶ Ἰσραὴλ αὐτὴν εταπείνωσε, παραβαλών τοῖς εἰδώλοις αὐτήν. Ωσπερ οὖν ἐμόλυνε ταῖς ἀκαθάρτοις ἐννοίαις τὸν ἅγιον, καὶ τοῖς διὰ πίστεως καθαρθεῖσιν ἀναπαυόμενον· ε; ἂν ἴδῃ μικροψυχοῦντας, φησίν· 'Ανδρίζεσθε, καὶ κραταιούσθω ἡ καρδία ὑμῶν, ζωήν τε δίδωσιν ἀληθῆ τοῖς πτωχοῖς τῷ πνεύματι, καὶ πειθαρχοῦσι τῷ λέ γῳ. Ο γὰρ λοιπός. Ἰσραὴλ κατεπήρετο τοῦ Χρι στοῦ. Πλὴν καὶ τούτου Ρ εὐέλπιδας ἀπεργάζεται διά τὸ κατάλειμμα, καὶ τὴν ἐπ' ἐσχάτων αὐτῶν σωτή ρίαν. Οὐκ εἰς τέλος γὰρ παρατενῶ τὴν ὀργὴν, διά τὴν πρὸς τοὺς Πατέρας επαγγελίαν, καὶ ὅτι πάντες ἐμὰ τυγχάνετε κτίσματα. Εξέλευσιν γὰρ πνεύμα τος οὐ τοῦ παναγίου φησίν. Πῶς γὰρ ἂν ποίησιν παρείληφεν ἐπ' αὐτοῦ; καταχρηστικῇ δὲ λέξει τὸ δημιουργηθὲν ἐν ἡμῖν ὑπαινίττεται. Τινὲς δὲ ἀντὶ τοῦ ἐξελεύσεται, ἐνειληθήσεται τὸ ῥητὸν παραθέ μενοι, τὴν πνοὴν δηλοῦν φασι τὴν συμπλεκομένην τῷ σώματι, εἰ καὶ μὴ ὁμοούσιος αὐτῷ, πεμπομένη δὲ ἄνωθεν, καθά φησι Μωσής. Μικρὰν δὲ τὴν τιμών ρίαν πρὸς τὰς αὐτῶν ἁμαρτίας καλεῖ, καὶ ἦν κατά Χριστοῦ παροινίαν εἰργάσαντο, δι᾽ ἦν αὐτοὺς ἀπὸ εστράφη προειπών· «Ὅταν τὰς χεῖρας ὑμῶν ἐκτείνητε πρός με, ἀποστρέψω τὸ πρόσωπόν μου ἀφ᾽ ὑμῶν. γρ. φησίν. ἡ ἰσ. τούτῳ. PROCOPII GAZ.EI › dicatur. ut opificem decet, spiriius ille cure, quem vobis ipse largitus sum, quemque, cum hominem crea- rem, in animam viventem inspiravi, de qua etiam dictum est : e Omnis spiritus laudet Dominum 9. Et apud Jobum: Spiritus Domini, qui superest in naribus meis. Spiritus autem omnipotentis est, quί docet me'. Itaque et vos cum ipse castigo, tan- qilam Pater id facio. c Quem enim diligit Deus, castigat . . Quod quando passi estis, aperte valde mærore co, qui secundum Deum est, vos affici præ vobis tulistis, cum ob peccata tristes essetis. Itaque qui vite resipiscentiam viderem, jure vos ipse sa- mari, veraque adjecta consolatione (neque enim vana sunt, quæ a me prodeunt), pacem largitus sum, non vulgarem illam; sed quæ cum vicinis, longeque remotis populis haberetur. Atque hic qui- dem finis coram fuerit, qui mea castigatione ju- vantur. Qui autem tales non fuerint, flactuabunt. Quo:nodo enim, inquit, quiescere, et gaudere va- leant, qui a Deo separati sunt ? Sed habet in lunc modum Symmachi interpretatio: Impii autem, tanquam mare ſuerint, quod ebullit. Quiescere enim non poterunt, et ejicientur ad aquas ipsius, erunt- que conculcatio, et lutum. Aquila autem : Et etal- - Lent aqua ejus conculcationem et lutum; tanquam aliquando quod habetur de mari Ægyptio, vel de quibusdam aquis impiorum multitudinem excepturis Nonnulli vero propositam verborum seriem de toto Israele dici affirmant, cujus ɛe reliquias per fidem in Christo servaturum polliceatur '. quod in excelsis habitare dixit, naturalis ejus excellentiæ (cum sit Dei naturə nihil sublimius) nullam fieri diminutionem demonstravit: sed eamdem semper manere, quantumvis illam Israel, eo ipso, quod eum cum idolis contulit, imminuere conatus sit. Impuris ergo eum cogitationibus veluti profanarunt qui sanctus est, quique in purificatis per fidem re- quiescit quos si pusillanimitate viderit laborantes, al virium collectionem, cordisque robur excitan- dum cohortatur; eisque vitam veram, qui spiritu egentes sunt, verboque obtemperant, elargitur. In Christum enim sese extulerunt qui de Israele re- manserunt. Quanquam tamen et eos bono esse ani- mo, propter reliquias, et salutem, quam ultimo tandem consecuturi sunt, jubet. Non enim, inquit, in finem usque iram extendam; propter ea quæ majoribus vestris ipse sum pollicitus; et ob id etiam, quod estis a me omnes procreati. Neque enim quod spiritus egressione additur, de sacrosan- eto ille, qui factus nunquam dici queat, intelligitur; sed eum dictionis abusione, qui in nobis ab ce Deo factus est, significari voluit. Nonnulli etiam dum pro egredietur, involvetur dicunt, flatum illum putant intelligi, qui corpori commiscetur, licet eamdem cum eo substantiam non habeat; sed, uti Muses ait, superne demittatur. Levem deinde vocat o Pual. Cl., C p Job xxvi, 5. • Hebr. xu, G. Rom. xi, 5. VARIE LECTIONES.

Καὶ ἐὰν πληθύνητε τὴν δέησιν, οὐκ εἰσακούσομαι ὑμῶν. Αἱ γὰρ χεῖρες ὑμῶν αἵματος πλήρεις. » Παύσω δὲ τὴν ἀποστροφὴν, ὅταν μετανοήσας πορεύση στυγνός. ἐγγὺς Ἰσραήλ • τὸν νο. • Τεύξῃ γὰρ ἀληθινῆς παρακλήσεως, τῆς διὰ Χρι στοῦ χάριτος δικαιούσης ἐν πίστει, καὶ πληρούσης ἁγιασμοῦ. Υιοθεσίας τε γὰρ καὶ τῶν μελλόντων ἀγα - θῶν μεταδίδωσι, καὶ εἰρήνης ἐπ' εἰρήνῃ. Τοῦτ᾽ ἔστιν. εκουσην δώσει. ἦσαν γὰρ ἐγνωκότες. μῳ καὶ προφήταις ᾠδή. . . . . καὶ τοῖς μακρὰν ἐθνικοῖς, ὅτι γε τούτων ἑπέρηνται. Τούτοις γὰρ καὶ Παῦλος φησι· ι Νυνὶ δὲ οἱ ποτὲ ὄντες μακράν, ἐγενήθητε Β ἐγγὺς ἐν τῷ αἵματι τοῦ Χριστοῦ. Πλὴν ὁ Χριστὸς ἀμφότερα ἐποίησεν ἕν, τοὺς δύο κτίσας λαοὺς εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμού λύσας εἰρηνεύσατο τῷ Πατέρι, » πρὸς ὅν ἔλεγε· • Θέλω ἵνα ὥσπερ ἐγὼ καὶ σὺ ἔν ἐσμεν, οὕτω καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἐν ὦσιν. » Καὶ τὸ κεφάλαιον ὁ προφή- της ἐπήνεγκεν εἰπών· Ἰάσομαι αὐτούς. Οἱ δ' ἐκ τούτων ἀπειθοῦντες κλυδωνισθήσονται· κὰν τῷ καιρῷ γὰρ τῆς κλήσεως τινὲς αὐτῶν ἀπειθήσουσι, περὶ ὧν ὁ Παῦλός φησιν· «Ανθ' ὧν τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας οὐκ ἐδέξαντο, διὰ τοῦτο πέμψει αὐτοῖς ὁ Θεὸς ἐνέργειαν πλάνης, ο Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησιν · • Ἐγὼ ἐλήλυθα ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατέρας μου, καὶ οὐ λαμβάνετε με. Ἐὰν ἄλλος ἔλθῃ ἐν τῷ ὀνόματι τῷ ἰδίῳ, ἐκεῖνον λήψεσθε, δηλαδὴ τὸν τῆς ἀνομίας υἱόν· οἵτινες ψυχικὸν ὑπομένουσι κλύδωνα δίκην θαλάσσης ὑφ' ἑαυτῶν τιμωρούμενοι, τῆς ἐγειρούσης μὲν κύματα συνεχή, καὶ παραπεμπούσης αἰγιαλοῖς, τὴν δὲ τούτων ἀνάκλασιν πάλιν εἰς ἑαυτὴν δεχομέ νης, ὥσπερ οὗτοι τοῖς ἀπὸ καρδίας κυμαίνοντες λογισμοῖς ἀναπαύλης τυχεῖν οὐ δυνήσονται. Διὸ καὶ χαίρειν οὐ δύνανται τῆς ὄντως χαρᾶς ἐστερημέ νοι Χριστοῦ. Κἂν γὰρ χαίρωσιν ἐφ' ἡδοναίς σαρχι- καῖς, ἀσεβεῖς, ἀλλ᾽ εἰς ἀπώλειαν καταστρέφουσιν. Η γὰρ ἐκ θλίψεων ζωήν αἰώνιον πραγματευομένη μόνη χαρά. Ιστέον δὲ, ὡς τὴν εἰρημένην Ιασίν τε εἰρή νην, καὶ παύλαν ὀργῆς, περὶ τῆς ἐξ ᾿Ασσυρίων ἀνακλήσεώς τινες ἐξειλήφασιν, οἳ καὶ τὸ, τοῖς ματ κράν, καὶ τοῖς ἐγγὺς, οὕτως ἐνόησαν, ὡς ἀγαθὸς ὢν με ὁ Θεὸς οὐ μόνοις τοῖς μετανοοῦσι δίδωσιν ἄνεσιν· ἀλλὰ γὰρ δι' αὐτοὺς καὶ τοῖς ἐν αἰχμαλωσίᾳ τυγχά νουσιν, ἐνὶ πάντας συναγαγών συνθήματα, κἂν οἱ μὲν διὰ μετανοίας ἐγγίζοιεν, οἱ δὲ τοῖς κακοῖς ἐπι- μένοντες μακρύνοιντο τοῦ Θεοῦ, οἷς ἀρκεῖ πρός τιμω ρίαν τὸ συνειδὸς διὰ παντὸς ταραττόμενον. Ꭰ η γρ. Μεταδώσει, καὶ εἰρήνης, ἐπ' εἰρήνῃ τουτέστιν ἀεὶ μένουσαν δώσει εἰρήνην τῷ ἐγγὺς Ἰσραήλ. Ήταν γὰρ ἐγνωκότες τὰ ἐν νόμῳ καὶ προφήταις, ο δὴ ἠγνόηται καὶ τοῖς. COMMENTARII IN ISAIAM. 25:86 A ultionem, si cum peccatis eorum, cumque ea, quam Christo intulerunt, contumelia conferatur: ob quam et eos se antea aversari hunc in modum testatus est : • Cum extenderitis manus vestras að me avertain vultum meum a vobis. Et si multiplicaveritis preces, non exaudiam VOS. Manus enim VC- stra sanguius pleum sunt *, » Cessabe tamen et ipse te aversari, cum poenitere tristemque ambulare contigerit. • • . Vera enim consolatione potieris, quæ per Christi gratiam justifcat in fde, et sanctificatione replet. Nam et adoptionis in alios, et futurorun bonorun participes faciet, et pacis super pacem, id est, pa- cem perpetuo manentem Israeli, qui prope est, lar- gietur. Erant enim eorum illi callentes, quæ in lege et prophetis. habebantur. Quæ certe ethnicis procul remotis ideo ignota fuerant, quod illis carerent. Istos enim in haec etiam verba Paulus alloquitur : ‹ Nunc autem, qui aliquando eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi. Sed Christus utraque unum fecit, duos creans populos in novum unuin hominem; et medium parietem maceriæ solvens Patri reconciliavit *: ad quem et ista ejusdem legimus : e Volo, Pater, ut, quemadmodum ego et Lu unum sumits, sic et ipsi in nobis unum sint . Atqui, quod summum est, et præcipuum, adjecit propheta, cum aos se sanaturum: qui autem ex eis infideles fuerint, fluctuaturos dixit. Sunt enim eo- rum uonnulli ipso etiam tempore, quo fiet vocatio, pertinaces ſuturi, in quos sunt et ista etiam Apos- toli Quandoquidem veritatis agnitionem nor receperunt, ideo mittet illis Deus operationem er- roris '. . Et Salvatoris : e Ego veni in nomine Pa tris mei, neque me accipitis. Si venerit alius in nomine proprio, istum accipietis"; »filium iniqui talis scilicet. Atque illi quidem ipsi sunt, qui anim mæ fluctuationem patiuntur, maris instar seipsos ulciscentes : quod quos fluctus ad litora trudit, assidue parit quidem; sed corumdem in se reflexio- nem rursum pati cogitur; non aliter quam isti, qui cordis semper fluctuantes cogitationibus, quies- cere nunquam poterunt, neque gaudere: quia ni- virum vero gaudio, il est Christo, destituuntur. Quantumvis enim gaudeant, qui corporis volupta- tibus indulgent; extrema tamen occupabit interi - tus. Est enim unam illud et solidum gaudium, quod C vitae perennitatem allictionibus molitur. Neque vero prætereundum est, quod superius de sanatio- ne, de pace, deque iræ remissione dictum est, ad reditum ex Assyria nonnullos retulisse; Deum- que per remolos el propinquos, non pœnitentibus modo, sed captivis etiam omnibus uno fœdere con- gregatis veniam largiri significasse; quantumvis Deo propter poenitentiam sin quidam viciniores, quidam autem propter vitæ turpitudinem remotio- res ; quibus ad ultionem conscientia sufficit perpetuo conturbata. • Isa. I, 15. Ephes. 11, 13-15. • Joan. xvm, 21. II Thess. 11, 10. R Joan. v, 43. VARIE LECTIONES.

Καὶ ἐὰν πληθύνητε τὴν δέησιν, οὐκ εἰσακούσομαι ὑμῶν. Αἱ γὰρ χεῖρες ὑμῶν αἵματος πλήρεις. » Παύσω δὲ τὴν ἀποστροφὴν, ὅταν μετανοήσας πορεύση στυγνός. ἐγγὺς Ἰσραήλ • τὸν νο. • Τεύξῃ γὰρ ἀληθινῆς παρακλήσεως, τῆς διὰ Χρι στοῦ χάριτος δικαιούσης ἐν πίστει, καὶ πληρούσης ἁγιασμοῦ. Υιοθεσίας τε γὰρ καὶ τῶν μελλόντων ἀγα - θῶν μεταδίδωσι, καὶ εἰρήνης ἐπ' εἰρήνῃ. Τοῦτ᾽ ἔστιν. εκουσην δώσει. ἦσαν γὰρ ἐγνωκότες. μῳ καὶ προφήταις ᾠδή. . . . . καὶ τοῖς μακρὰν ἐθνικοῖς, ὅτι γε τούτων ἑπέρηνται. Τούτοις γὰρ καὶ Παῦλος φησι· ι Νυνὶ δὲ οἱ ποτὲ ὄντες μακράν, ἐγενήθητε Β ἐγγὺς ἐν τῷ αἵματι τοῦ Χριστοῦ. Πλὴν ὁ Χριστὸς ἀμφότερα ἐποίησεν ἕν, τοὺς δύο κτίσας λαοὺς εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμού λύσας εἰρηνεύσατο τῷ Πατέρι, » πρὸς ὅν ἔλεγε· • Θέλω ἵνα ὥσπερ ἐγὼ καὶ σὺ ἔν ἐσμεν, οὕτω καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἐν ὦσιν. » Καὶ τὸ κεφάλαιον ὁ προφή- της ἐπήνεγκεν εἰπών· Ἰάσομαι αὐτούς. Οἱ δ' ἐκ τούτων ἀπειθοῦντες κλυδωνισθήσονται· κὰν τῷ καιρῷ γὰρ τῆς κλήσεως τινὲς αὐτῶν ἀπειθήσουσι, περὶ ὧν ὁ Παῦλός φησιν· «Ανθ' ὧν τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας οὐκ ἐδέξαντο, διὰ τοῦτο πέμψει αὐτοῖς ὁ Θεὸς ἐνέργειαν πλάνης, ο Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησιν · • Ἐγὼ ἐλήλυθα ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατέρας μου, καὶ οὐ λαμβάνετε με. Ἐὰν ἄλλος ἔλθῃ ἐν τῷ ὀνόματι τῷ ἰδίῳ, ἐκεῖνον λήψεσθε, δηλαδὴ τὸν τῆς ἀνομίας υἱόν· οἵτινες ψυχικὸν ὑπομένουσι κλύδωνα δίκην θαλάσσης ὑφ' ἑαυτῶν τιμωρούμενοι, τῆς ἐγειρούσης μὲν κύματα συνεχή, καὶ παραπεμπούσης αἰγιαλοῖς, τὴν δὲ τούτων ἀνάκλασιν πάλιν εἰς ἑαυτὴν δεχομέ νης, ὥσπερ οὗτοι τοῖς ἀπὸ καρδίας κυμαίνοντες λογισμοῖς ἀναπαύλης τυχεῖν οὐ δυνήσονται. Διὸ καὶ χαίρειν οὐ δύνανται τῆς ὄντως χαρᾶς ἐστερημέ νοι Χριστοῦ. Κἂν γὰρ χαίρωσιν ἐφ' ἡδοναίς σαρχι- καῖς, ἀσεβεῖς, ἀλλ᾽ εἰς ἀπώλειαν καταστρέφουσιν. Η γὰρ ἐκ θλίψεων ζωήν αἰώνιον πραγματευομένη μόνη χαρά. Ιστέον δὲ, ὡς τὴν εἰρημένην Ιασίν τε εἰρή νην, καὶ παύλαν ὀργῆς, περὶ τῆς ἐξ ᾿Ασσυρίων ἀνακλήσεώς τινες ἐξειλήφασιν, οἳ καὶ τὸ, τοῖς ματ κράν, καὶ τοῖς ἐγγὺς, οὕτως ἐνόησαν, ὡς ἀγαθὸς ὢν με ὁ Θεὸς οὐ μόνοις τοῖς μετανοοῦσι δίδωσιν ἄνεσιν· ἀλλὰ γὰρ δι' αὐτοὺς καὶ τοῖς ἐν αἰχμαλωσίᾳ τυγχά νουσιν, ἐνὶ πάντας συναγαγών συνθήματα, κἂν οἱ μὲν διὰ μετανοίας ἐγγίζοιεν, οἱ δὲ τοῖς κακοῖς ἐπι- μένοντες μακρύνοιντο τοῦ Θεοῦ, οἷς ἀρκεῖ πρός τιμω ρίαν τὸ συνειδὸς διὰ παντὸς ταραττόμενον. Ꭰ η γρ. Μεταδώσει, καὶ εἰρήνης, ἐπ' εἰρήνῃ τουτέστιν ἀεὶ μένουσαν δώσει εἰρήνην τῷ ἐγγὺς Ἰσραήλ. Ήταν γὰρ ἐγνωκότες τὰ ἐν νόμῳ καὶ προφήταις, ο δὴ ἠγνόηται καὶ τοῖς. COMMENTARII IN ISAIAM. 25:86 A ultionem, si cum peccatis eorum, cumque ea, quam Christo intulerunt, contumelia conferatur: ob quam et eos se antea aversari hunc in modum testatus est : • Cum extenderitis manus vestras að me avertain vultum meum a vobis. Et si multiplicaveritis preces, non exaudiam VOS. Manus enim VC- stra sanguius pleum sunt *, » Cessabe tamen et ipse te aversari, cum poenitere tristemque ambulare contigerit. • • . Vera enim consolatione potieris, quæ per Christi gratiam justifcat in fde, et sanctificatione replet. Nam et adoptionis in alios, et futurorun bonorun participes faciet, et pacis super pacem, id est, pa- cem perpetuo manentem Israeli, qui prope est, lar- gietur. Erant enim eorum illi callentes, quæ in lege et prophetis. habebantur. Quæ certe ethnicis procul remotis ideo ignota fuerant, quod illis carerent. Istos enim in haec etiam verba Paulus alloquitur : ‹ Nunc autem, qui aliquando eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi. Sed Christus utraque unum fecit, duos creans populos in novum unuin hominem; et medium parietem maceriæ solvens Patri reconciliavit *: ad quem et ista ejusdem legimus : e Volo, Pater, ut, quemadmodum ego et Lu unum sumits, sic et ipsi in nobis unum sint . Atqui, quod summum est, et præcipuum, adjecit propheta, cum aos se sanaturum: qui autem ex eis infideles fuerint, fluctuaturos dixit. Sunt enim eo- rum uonnulli ipso etiam tempore, quo fiet vocatio, pertinaces ſuturi, in quos sunt et ista etiam Apos- toli Quandoquidem veritatis agnitionem nor receperunt, ideo mittet illis Deus operationem er- roris '. . Et Salvatoris : e Ego veni in nomine Pa tris mei, neque me accipitis. Si venerit alius in nomine proprio, istum accipietis"; »filium iniqui talis scilicet. Atque illi quidem ipsi sunt, qui anim mæ fluctuationem patiuntur, maris instar seipsos ulciscentes : quod quos fluctus ad litora trudit, assidue parit quidem; sed corumdem in se reflexio- nem rursum pati cogitur; non aliter quam isti, qui cordis semper fluctuantes cogitationibus, quies- cere nunquam poterunt, neque gaudere: quia ni- virum vero gaudio, il est Christo, destituuntur. Quantumvis enim gaudeant, qui corporis volupta- tibus indulgent; extrema tamen occupabit interi - tus. Est enim unam illud et solidum gaudium, quod C vitae perennitatem allictionibus molitur. Neque vero prætereundum est, quod superius de sanatio- ne, de pace, deque iræ remissione dictum est, ad reditum ex Assyria nonnullos retulisse; Deum- que per remolos el propinquos, non pœnitentibus modo, sed captivis etiam omnibus uno fœdere con- gregatis veniam largiri significasse; quantumvis Deo propter poenitentiam sin quidam viciniores, quidam autem propter vitæ turpitudinem remotio- res ; quibus ad ultionem conscientia sufficit perpetuo conturbata. • Isa. I, 15. Ephes. 11, 13-15. • Joan. xvm, 21. II Thess. 11, 10. R Joan. v, 43. VARIE LECTIONES.

ΚΕΦΑΛ. ΝΗ. α-κα. 'Αναβόησον ἐν ἰσχύν, καὶ μὴ φείσῃ· ὡς σάλπιγγα ὕψωσον τήν φωνήν σου, καὶ ἀνάγ γειλον τῷ λαῷ μου τὰ ἁμαρτήματα αὐτῶν, καὶ τῷ οἴκῳ Ἰακὼβ τὰς ἀνομίας αὐτῶν. Ἐμὲ ἡμέραν ἐξ ἡμέρας ζητοῦσι, καὶ γνῶναί μου τὰς ὁδοὺς ἐπιθυμοῦσιν, ὡς λαὸς δικαιοσύνην πεποιηκώς, καὶ κρίσιν Θεοῦ αὐτοῦ μὴ ἐγκαταλελοιπώς, κ. τ. λ. Α Θεραπεύσας ὁ λόγος τους· ἐν τῷ πλήθει τοῦ λαοῦ ταπεινοὺς καὶ συντετριμμένους τῇ καρδίᾳ, μεταβαί- νει λοιπὸν ἐπὶ τὸ τάγμα τῶν ἐν αὐτοῖς ἀσεβῶν, περὶ ὧν ἔλεγεν, Οὐκ ἔστι χαίρειν τοῖς ἀσεβέσι, διδάσκων τίνες τε οὗτοι, καὶ ἀνθ᾽ ὅτου κατ' αὐτῶν ἀπεφήνατο. Αφόβως οὖν, καὶ σὺν παῤῥησίᾳ ταῦτα βοᾷν τῷ προφήτη παρακελεύεται. Τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ὑψῶσαι τὴν φωνὴν, ὡς ἀπὸ σάλπιγγος τοὺς ἐλέγχους προ- φέροντα. Κατά καιρὸν δὲ ὡς ἐπὶ Θεοῦ πολεμίων ἡ σάλπιγξ παρείληπται. Τοῖς μὲν οὖν εὐαγγελισταῖς διὰ τῶν πρόσθεν ἐλέγετο· « Επ' ὅρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών, » καὶ τὰ ἑπόμενα. Ενταῦθα δὲ οὐκ ἐπ' ὅρος ἀναβαίνειν ὁ προφήτης κελεύεται (οὐ γὰρ τοῖς οὖσιν ἐν ὕψει λέγειν ἤμελλεν), ἄγαν δὲ μόν νον βοᾷν, ὡς εἰς ὦτα χωρῶν, οὓς καὶ, Λαόν μου, φησίν, εἰς κατάκρισιν αὐτῶν. Ἐγὼ μὲν γὰρ αὐτοῦ; περιεποιησάμην· οἱ δὲ ἀπέφυγον. Αἱ γὰρ ἁμαρτίαι ὑμῶν, φησί, διιστῶσιν ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ ὑμῶν, καὶ πλέον ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἐπειράθητε· ὁ δὲ ἔλεγχος, ὅτι δοκοῦσίν με καθ' ἡμέραν ἐπιζητεῖν ἐπὶ τὰς παρ' αὐτοῖς ἀπαντῶντες Συναγωγάς. Καὶ τὰς Γραφάς προσποιοῦνται ζητεῖν, τὰς ὁδούς μου μανθάνειν πειρώμενοι, ὡς δὴ τὰ λοιπὰ κατορθώσαντες. Καὶ ταῦτα δὴ τῷ δοκεῖν ἐποίουν, διὰ τὸν ἐπικείμενον πό- λεμον ἐθέλοντες γνῶναι τὰς ἐφ᾽ ἑκάστῳ πράγματι διοικήσεις, καὶ τί τοῦ πολέμου τὸ πέρας. Καὶ οὕτω γὰρ τὰς ὁδοὺς νοητέον, ὅπερ ἦν ἀνδρῶν ἐννόμως πολιτευσαμένων. Οὐδεὶς γὰρ ὁδοὺς Θεοῦ γνώσεται μὴ δίκαιος ὤν. Ἐξ αὐτῶν δὲ τῶν πράξεων ἐλέγχονται τὴν τοῦ Θεοῦ καταλείψαντες κρίσιν ἐν ἀσεβείᾳ καὶ πλημμε- λήμασιν καὶ ὅμως ἐξ ἀναισθησίας ἐπιδικάζονται τῶν ἐμῶν ἀγαθῶν, ὥσπερ ἀμοιβὴν ἀρετῆς πολέμου νίκην αἰτούμενοι· καὶ ἀδικίας με γράφονται, ὡς εὐσεβοῦν- τας αὐτοὺς ἀπωθούμενον. Ενηστεύσαμεν γάρ, φησί καὶ οὐκ εἶδες. Τῶν γὰρ πολεμίων ἐπικειμένων διὰ σωματικῆς φοντο νηστείας εξευμενίζεσθαι τὸν Θεόν, βρωμάτων, οὐ κακίας ψυχικῆς ἀπεχόμενοι. Καὶ τὴν τοιαύτην νηστείαν ψυχῆς καλοῦντες ταπείνωσιν. Τούτο τοίνυν, ὦ προφῆτα, φησὶν ἔλεγχον, δ καὶ προ- βάλλονται, ἐξ ἑνὸς τούτου τὸν λοιπὸν αὐτῶν ἀποδείξας τρίπον. Τὸ δὲ, οὐκ εἶδες, οὐκ ἄγνοιαν Θεοῦ, ἀλλ' ἀπότευξιν αὐτομάτων δηλοί. Μέγα δ' ἂν ἔπραττον, εἰ ἀληθῶς ταῦτα μετήρχοντο. Καὶ Δαβὶδ γάρ φησιν Εταπείνουν ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχήν μου, καὶ ἡ προσ- γγ. φασί PROCOPI GAZ.EI B C r, D CAP. LVIII. VERS. 1. Clama polenter, neque parens. Quasi tuba aitolle vocem tuam, et annuntia popαίο meo peccata sua, et domui Jacob iniquitates suas, Me de die in diem quærunt, et nosse vias meas cr- piunt, tanquam gens quæ justitiam fecerit et judi- eium Dei sui non reliquerit, etc. Postquam iis, qui iur populo cordis humi. litate et contritione faborabant, medicatus est, ad alios deinceps, qui inter eosdem impietatem pro- fessi gaudere nequeunt, sermonem convertit; qui- que ipsi sint, et cur in illos ista pronuntiet, de- monstrat. Prophetam igitur, ut ista sine metu, et confidenter inclamet, `admonet. Idipsum enim signi- ficat, cum vocem attollere præcipit; tanquam tuba personante, eorum scelera palam argui postulet : ideoque tubæ nomen, quod adversus Dei hostes negotium sit, usurpat. Qui ergo evangelistas supe- rioribus ita est allocutus: ‹ Super montem exce¦- sum ascende qui evangelizas Sion', › et quæ dein- ceps hoc loco non idipsum jam eos facere, qui in alto sint collocati, sed tanquam populi sui aures obsurduerint, in eorum condemnationem vehemen- tius jubet inclamare ; quos enim ipse sibi vindicas- set, a se tamen constaret recedere. Peccata siqui- dem vestra, inquit, longe Vos a me separant inter- vallo, et amplius estis illis tentati, idque eo ipso evieero, quod me in dies quarere videri vultis, dum in vestris Synagogis coeuntes, Scripturas vos vias- que` meas scrutari et 'discere simulatis, tanquam reliqua præstiteritis; cum famam sectemini tantum, et qua quæque ratione ingruentis belli negotia geri conveniat, quemque finem habiturum bellum sit nosse studeatis. Nam et hoc pacto viarum in- vestigatio intelligenda est: quæ virorum fuit ex legis instituto degentium. Nemo enim, nisi qui justus sit, Dei vias nosse poterit. Suis igitur ipsi rebus gestis, Dei judicium vitæ impiæ et scelerata posthabuisse convincuntur: nec dubitant tamen omni sensu destituti de meis bonis judicio contendere, meque iniquitatis etiam accusare, tanquam qui pie degentes ens rejecerim, Jejunavimus euim, aiunt, et non vidisti; cum enim hostes ingruerent, Deum jejunio demereri se pu- tabant, si a cibis, non a vitiis abstinerent; idque anima humiliationem nuncupabant. Hoc igitur vel ad convincendum quod ipsi opponunt, facere pro- pheta respondet ; ab unoque isto, de caeteris esse judicandum. At quod non vidisti addit, non Dei ignorationem, sed infelicem eorum, quæ sponte admiserunt, exitum demonstrat. Quanquam tamen et illi rem sane haud parvam præstitissent, si vere • ista sectati fuissent. Nam et apud Davidem legi- • Isa. XL, 9. VARI.E LECTIONES.

ΚΕΦΑΛ. ΝΗ. α-κα. 'Αναβόησον ἐν ἰσχύν, καὶ μὴ φείσῃ· ὡς σάλπιγγα ὕψωσον τήν φωνήν σου, καὶ ἀνάγ γειλον τῷ λαῷ μου τὰ ἁμαρτήματα αὐτῶν, καὶ τῷ οἴκῳ Ἰακὼβ τὰς ἀνομίας αὐτῶν. Ἐμὲ ἡμέραν ἐξ ἡμέρας ζητοῦσι, καὶ γνῶναί μου τὰς ὁδοὺς ἐπιθυμοῦσιν, ὡς λαὸς δικαιοσύνην πεποιηκώς, καὶ κρίσιν Θεοῦ αὐτοῦ μὴ ἐγκαταλελοιπώς, κ. τ. λ. Α Θεραπεύσας ὁ λόγος τους· ἐν τῷ πλήθει τοῦ λαοῦ ταπεινοὺς καὶ συντετριμμένους τῇ καρδίᾳ, μεταβαί- νει λοιπὸν ἐπὶ τὸ τάγμα τῶν ἐν αὐτοῖς ἀσεβῶν, περὶ ὧν ἔλεγεν, Οὐκ ἔστι χαίρειν τοῖς ἀσεβέσι, διδάσκων τίνες τε οὗτοι, καὶ ἀνθ᾽ ὅτου κατ' αὐτῶν ἀπεφήνατο. Αφόβως οὖν, καὶ σὺν παῤῥησίᾳ ταῦτα βοᾷν τῷ προφήτη παρακελεύεται. Τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ὑψῶσαι τὴν φωνὴν, ὡς ἀπὸ σάλπιγγος τοὺς ἐλέγχους προ- φέροντα. Κατά καιρὸν δὲ ὡς ἐπὶ Θεοῦ πολεμίων ἡ σάλπιγξ παρείληπται. Τοῖς μὲν οὖν εὐαγγελισταῖς διὰ τῶν πρόσθεν ἐλέγετο· « Επ' ὅρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών, » καὶ τὰ ἑπόμενα. Ενταῦθα δὲ οὐκ ἐπ' ὅρος ἀναβαίνειν ὁ προφήτης κελεύεται (οὐ γὰρ τοῖς οὖσιν ἐν ὕψει λέγειν ἤμελλεν), ἄγαν δὲ μόν νον βοᾷν, ὡς εἰς ὦτα χωρῶν, οὓς καὶ, Λαόν μου, φησίν, εἰς κατάκρισιν αὐτῶν. Ἐγὼ μὲν γὰρ αὐτοῦ; περιεποιησάμην· οἱ δὲ ἀπέφυγον. Αἱ γὰρ ἁμαρτίαι ὑμῶν, φησί, διιστῶσιν ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ ὑμῶν, καὶ πλέον ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἐπειράθητε· ὁ δὲ ἔλεγχος, ὅτι δοκοῦσίν με καθ' ἡμέραν ἐπιζητεῖν ἐπὶ τὰς παρ' αὐτοῖς ἀπαντῶντες Συναγωγάς. Καὶ τὰς Γραφάς προσποιοῦνται ζητεῖν, τὰς ὁδούς μου μανθάνειν πειρώμενοι, ὡς δὴ τὰ λοιπὰ κατορθώσαντες. Καὶ ταῦτα δὴ τῷ δοκεῖν ἐποίουν, διὰ τὸν ἐπικείμενον πό- λεμον ἐθέλοντες γνῶναι τὰς ἐφ᾽ ἑκάστῳ πράγματι διοικήσεις, καὶ τί τοῦ πολέμου τὸ πέρας. Καὶ οὕτω γὰρ τὰς ὁδοὺς νοητέον, ὅπερ ἦν ἀνδρῶν ἐννόμως πολιτευσαμένων. Οὐδεὶς γὰρ ὁδοὺς Θεοῦ γνώσεται μὴ δίκαιος ὤν. Ἐξ αὐτῶν δὲ τῶν πράξεων ἐλέγχονται τὴν τοῦ Θεοῦ καταλείψαντες κρίσιν ἐν ἀσεβείᾳ καὶ πλημμε- λήμασιν καὶ ὅμως ἐξ ἀναισθησίας ἐπιδικάζονται τῶν ἐμῶν ἀγαθῶν, ὥσπερ ἀμοιβὴν ἀρετῆς πολέμου νίκην αἰτούμενοι· καὶ ἀδικίας με γράφονται, ὡς εὐσεβοῦν- τας αὐτοὺς ἀπωθούμενον. Ενηστεύσαμεν γάρ, φησί καὶ οὐκ εἶδες. Τῶν γὰρ πολεμίων ἐπικειμένων διὰ σωματικῆς φοντο νηστείας εξευμενίζεσθαι τὸν Θεόν, βρωμάτων, οὐ κακίας ψυχικῆς ἀπεχόμενοι. Καὶ τὴν τοιαύτην νηστείαν ψυχῆς καλοῦντες ταπείνωσιν. Τούτο τοίνυν, ὦ προφῆτα, φησὶν ἔλεγχον, δ καὶ προ- βάλλονται, ἐξ ἑνὸς τούτου τὸν λοιπὸν αὐτῶν ἀποδείξας τρίπον. Τὸ δὲ, οὐκ εἶδες, οὐκ ἄγνοιαν Θεοῦ, ἀλλ' ἀπότευξιν αὐτομάτων δηλοί. Μέγα δ' ἂν ἔπραττον, εἰ ἀληθῶς ταῦτα μετήρχοντο. Καὶ Δαβὶδ γάρ φησιν Εταπείνουν ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχήν μου, καὶ ἡ προσ- γγ. φασί PROCOPI GAZ.EI B C r, D CAP. LVIII. VERS. 1. Clama polenter, neque parens. Quasi tuba aitolle vocem tuam, et annuntia popαίο meo peccata sua, et domui Jacob iniquitates suas, Me de die in diem quærunt, et nosse vias meas cr- piunt, tanquam gens quæ justitiam fecerit et judi- eium Dei sui non reliquerit, etc. Postquam iis, qui iur populo cordis humi. litate et contritione faborabant, medicatus est, ad alios deinceps, qui inter eosdem impietatem pro- fessi gaudere nequeunt, sermonem convertit; qui- que ipsi sint, et cur in illos ista pronuntiet, de- monstrat. Prophetam igitur, ut ista sine metu, et confidenter inclamet, `admonet. Idipsum enim signi- ficat, cum vocem attollere præcipit; tanquam tuba personante, eorum scelera palam argui postulet : ideoque tubæ nomen, quod adversus Dei hostes negotium sit, usurpat. Qui ergo evangelistas supe- rioribus ita est allocutus: ‹ Super montem exce¦- sum ascende qui evangelizas Sion', › et quæ dein- ceps hoc loco non idipsum jam eos facere, qui in alto sint collocati, sed tanquam populi sui aures obsurduerint, in eorum condemnationem vehemen- tius jubet inclamare ; quos enim ipse sibi vindicas- set, a se tamen constaret recedere. Peccata siqui- dem vestra, inquit, longe Vos a me separant inter- vallo, et amplius estis illis tentati, idque eo ipso evieero, quod me in dies quarere videri vultis, dum in vestris Synagogis coeuntes, Scripturas vos vias- que` meas scrutari et 'discere simulatis, tanquam reliqua præstiteritis; cum famam sectemini tantum, et qua quæque ratione ingruentis belli negotia geri conveniat, quemque finem habiturum bellum sit nosse studeatis. Nam et hoc pacto viarum in- vestigatio intelligenda est: quæ virorum fuit ex legis instituto degentium. Nemo enim, nisi qui justus sit, Dei vias nosse poterit. Suis igitur ipsi rebus gestis, Dei judicium vitæ impiæ et scelerata posthabuisse convincuntur: nec dubitant tamen omni sensu destituti de meis bonis judicio contendere, meque iniquitatis etiam accusare, tanquam qui pie degentes ens rejecerim, Jejunavimus euim, aiunt, et non vidisti; cum enim hostes ingruerent, Deum jejunio demereri se pu- tabant, si a cibis, non a vitiis abstinerent; idque anima humiliationem nuncupabant. Hoc igitur vel ad convincendum quod ipsi opponunt, facere pro- pheta respondet ; ab unoque isto, de caeteris esse judicandum. At quod non vidisti addit, non Dei ignorationem, sed infelicem eorum, quæ sponte admiserunt, exitum demonstrat. Quanquam tamen et illi rem sane haud parvam præstitissent, si vere • ista sectati fuissent. Nam et apud Davidem legi- • Isa. XL, 9. VARI.E LECTIONES.

ευχή μου εἰς κόλπον μου, ἐπιστραφήσεται. . Καὶ πάλιν· . Τὰ γόνατά μου ἠσθένησαν ἀπὸ νηστείας. » Φησὶ δὲ καὶ Θεός· « Επιστράφητε προς με έν νηστείᾳ, καὶ ἐν κλαυθμῷ, καὶ κοπετῷ. » Οπερ ἐστὶν, ἐν ἀποχῇ καὶ μετανοίᾳ τῶν ἡμαρτημένων· ὁ μὴ ὁρῶντες οὗτοι, βρωμάτων δὲ ἀπεχόμενοι, τὸ πᾶν ἔχειν ἐνόμιζον, ὡς Θεῷ χαρούμενοι, εἰ μὴ πλείονος αὐτῶν τροφῆς ποιοῖτος φροντίδα. Οὐ μόνον γὰρ κακῶν οὐκ ἀπείχοντο νηστεύοντες, ἀλλὰ τότε καὶ τὰ μέγιστα διεπράττοντο, τύπτοντες τοὺς ὑποχειρίους ούτε που πάντως χερσὶν, ἀλλ᾽ ὕβρεσι, καὶ πλεονεξίαις, ἀντιλογίαις πρὸς ἀλλήλους κατατριβόμενοι, ὡς φωνάς ἀφιέναι κλαυθμοῦ καὶ κραυγὰς ἀπρεπεῖς τοὺς ὑπ' αὐτῶν τυπτομένους. Διὸ καὶ κατ' ἀρχὰς ἔλεγεν· «Τὴν νηστείαν καὶ ἀργίαν, καὶ τὰς νουμηνίας ὑμῶν μισεί ἡ ψυχή μου. » Καὶ νῦν δέ φησιν· Οὐχὶ ταύτην τὴν Β νηστείαν ἐξελεξάμην, οὐδὲ τοιαύτην ταπεινών σεως ἡμέραν. Καὶ τὴν μὲν πορευθέντα στυγμὸν ἐν ταῖς ὁδοῖς αὐτοῦ, καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος συντριβήν ἐν τῷ βίῳ καὶ ταῖς πράξεσιν ἔχοντα εἶπεν ιάσεσθαι· τὸν δὲ τὴν ἐφήμερον ἐν νηστεία ταπείνωσιν σχη- ματιζόμενον οὐ προσίεται. Αt Τινὲ; δέ φασιν ὡς ποιοῦντες " αὐτῶν τὰ θελήματα ὑπένυττον καὶ τοὺς ὑποχειρίους αὐτῶν εἰς κρίσεις καὶ μάχας, δέον βραβεύειν ειρήνην. Τὸ δὲ, ὡς σή- μερον ἀκουσθῆναι ἐν κραυγῇ τὴν φωνὴν ὑμῶν, ὡς τῆς ἀληθοῦς νηστείας κραυγὴν ἐχούσης παρὰ Θεῷ· ἔχειν γάρ τινα λέγεται φωνὴν πρὸς Θεὸν τὰ δρώμενα παρ' ἡμῶν. Κατὰ τή· « Φωνή αἵματος τοῦ ἀδελφοῦ σου βοᾷ πρός με. › Εἰ μὴ ἄρα κραυγὴν τὴν μετὰ τῆς ἀνωφελούς νηστείας καλεῖ προσευχήν. Καν πάντα δὲ πόνον ὑπομείνης σωματικὸν ἄνευ τῆς κατὰ . γνώμην μεταβολῆς, οὐδ᾽ οὕτω τἀληθῆ λέγειν ἐθέλων, νηστείαν ταῦτα καλέσεις δεκτήν. Η γὰρ ἀληθής νηστεία τὸν μὲν σωματικὸν πόνον ἐν κρυπτῷ ποιεῖ, κατὰ δὲ τὸ φανερὸν φαιδρὸν ποιοῦσα τὸ πρόσωπον, καὶ τὴν κεφαλὴν ὑπαλείφοντα, κατὰ τὴν τοῦ Σωτῆς ρος φωνήν. Καρποὺς δὲ εὐλαβείας ὁρᾷν τοῖς πᾶσι παρέχεται, διὰ τοῦ λύειν πάντα σύνδεσμον ἀδι- κίας. Ως ἀγνοοῦντας γὰρ καὶ τὸν τρόπον τῆς ἁλη- θοῦς νηστείας εδίδαξε. Κατὰ τό· ι Οδήγησόν με, Κύριε, ἐν τῇ ὁδῷ σου, καὶ πορεύσομαι, ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου. » Συνδέσμου δὲ ἀδικίας λύσις πλεονεξίας ἀπαλλαγῇ, καὶ τὸ μὴ τοὺς ἀσθενεστέρους πλοκαῖς αἰτιαμάτων καταδεσμεῖν. Καὶ τὰ ἐξ ἀδικίας δὲ συν στάντα διάλυε συναλλάγματα διεστραμμένῃ γνώμῃ γενόμενα, ἄφεσιν διδοὺς τοῖς ἐκ τούτων ἢ τοῦ συν- δέσμου τῆς ἀδικίας συντετριμμένοις, οὓς καὶ τε θραυσμένους καλεῖ. Καὶ γραμματεῖα δὲ διάρρηξαν μὴ δικαίως γενόμενα. Δεῖ δὲ πρῶτον ἀποστῆναι καὶ κῶν, καὶ τότε μετιέναι τὴν ἀρετήν. Εἰπὼν οὖν τὸ πρῶτον, ἐπιφέρει τὸ δεύτερον τὸ δέ, θρύψον πεινῶντι τὴν ἄρτον σου, καὶ τὰ μετὰ τοῦτο, δηλῶν ὡς ὃν ἂν ἴσ. αὐτοὶ τροφῆς ποιοῖντο. γγ. στυγνόν. " γρ. ποιοῦντας. COMMENTARII IN ISAIAM. A mus : ‹ Humiliavi in jejunio anımain meant, oratio mea in sinum meum convertetur "., Et rursum :‹ Genua mea incurvata sunt a jejunio“. Ait porro et Deus ipse : ‹ Convertimini ad me in jejunio, in fetu et planctu "; » id est abstinentia, peccatorumque penitudine. Quod cum isti non fa- cerent, sed a cibis tantum abstinerent, omnia se consequi tamen arbitrabantur : tanquam Deo rem gratum se facere putarent, si de eduliis non ma- gnopere laborarent. Non solum enim, cum jejuna- bant, a malis non abstinebant, sed tum longe gra - viora etiam patrabant, qui subditos percutiebant, non manu quidem omnino, sed contumeliis, et rapinis, mutuisque controversiis eo usque alic reudo, ut oppressos ad luctus indecoros, clamoris- que voces adligerent. Quo factum est, ut eorum se jejunia, feriasque ipsas, et Kalendas ex animo odisse initio dixerit : nunc autem non tale jeju- nium, talemque humiliationis diem eligere. Adjicit vero et ei se, qui in viis suis moestus ambularit, quique spiritus contritionem in vita et actionibus habuerit, sanitatem esse allaturuin : sed ad eum, qui diurnam jejunando humiliationem simula- rit, nequaquam accessurum. Volunt istos nonnulli, cum voluntatibus suis indul- ge: ent, subditos etiam fori disceptationibus et pugnis aflixisse ; ad quorum pacem spectare, eosque co- ciliare debuerant. quod ut hodie audiatur in cla- more vox vestra sequitur; tanquam de vero jejunio, cujus clamor ad Deum usque penetret, intelligen - dum est. Vocem euim apud Deum aliquam quae nobis geruntur, habere dicuntur, quomodo sɔn- guinem Abelis ad ipsum clamasse legimus. Nisi si clamoris nomine, eam potius, quæ inani et fruge carenti jejunio adhibetur, orationem signifi- care dicas. Sed quantumvis laborem corpore su8- tineas, nisi et ipsa voluntatis mutatio accesserit; ne sic quidem ista, cum vere dicere volueris, acce- plabile jejunium vocaberis. Quod enim verum est jejunium, corporis quidem labores in occulto subit ; vultus autem hilaritatem in apertum depromit ; capulque, siculi jubet ipse Salvator, ungit 1. Præbę etiam pietatis fructus nulli non conspicuos, cum omne vinculum iniquitatis solvit. Eos enim ita docendos esse censuit, qui veri jejunii rationem penitus ignorarent ; juxta illud : • Dedue me Do- mine, in viam tuam, et anibulabo in veritate tua 16. Erit vero id demum iniquitatis vinculum solvere; si divitiarum cupiditatibus te liberes ; si, qui sunt in- firmiores, accusationem involucris non implices. Dissolve ergo quas inique pravoque animo confe- clas habes cautiones, illis remissionem indulge, qui per eas, aut per iniquitatis colligationem conterun- tur; quos etiam fractos appellat. Dilacera libellos qui injusta nomina complectuntur. Sed decet prius C D ** Psal. xxxiv, 13. Psal. cvin, 21. Joel 11, 12. Isa. 1, 15. 1. Gen. 1, ss Matth. vi, 17. Psal. Lxxxv, 11. VARGE LECTIONES. • u

ευχή μου εἰς κόλπον μου, ἐπιστραφήσεται. . Καὶ πάλιν· . Τὰ γόνατά μου ἠσθένησαν ἀπὸ νηστείας. » Φησὶ δὲ καὶ Θεός· « Επιστράφητε προς με έν νηστείᾳ, καὶ ἐν κλαυθμῷ, καὶ κοπετῷ. » Οπερ ἐστὶν, ἐν ἀποχῇ καὶ μετανοίᾳ τῶν ἡμαρτημένων· ὁ μὴ ὁρῶντες οὗτοι, βρωμάτων δὲ ἀπεχόμενοι, τὸ πᾶν ἔχειν ἐνόμιζον, ὡς Θεῷ χαρούμενοι, εἰ μὴ πλείονος αὐτῶν τροφῆς ποιοῖτος φροντίδα. Οὐ μόνον γὰρ κακῶν οὐκ ἀπείχοντο νηστεύοντες, ἀλλὰ τότε καὶ τὰ μέγιστα διεπράττοντο, τύπτοντες τοὺς ὑποχειρίους ούτε που πάντως χερσὶν, ἀλλ᾽ ὕβρεσι, καὶ πλεονεξίαις, ἀντιλογίαις πρὸς ἀλλήλους κατατριβόμενοι, ὡς φωνάς ἀφιέναι κλαυθμοῦ καὶ κραυγὰς ἀπρεπεῖς τοὺς ὑπ' αὐτῶν τυπτομένους. Διὸ καὶ κατ' ἀρχὰς ἔλεγεν· «Τὴν νηστείαν καὶ ἀργίαν, καὶ τὰς νουμηνίας ὑμῶν μισεί ἡ ψυχή μου. » Καὶ νῦν δέ φησιν· Οὐχὶ ταύτην τὴν Β νηστείαν ἐξελεξάμην, οὐδὲ τοιαύτην ταπεινών σεως ἡμέραν. Καὶ τὴν μὲν πορευθέντα στυγμὸν ἐν ταῖς ὁδοῖς αὐτοῦ, καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος συντριβήν ἐν τῷ βίῳ καὶ ταῖς πράξεσιν ἔχοντα εἶπεν ιάσεσθαι· τὸν δὲ τὴν ἐφήμερον ἐν νηστεία ταπείνωσιν σχη- ματιζόμενον οὐ προσίεται. Αt Τινὲ; δέ φασιν ὡς ποιοῦντες " αὐτῶν τὰ θελήματα ὑπένυττον καὶ τοὺς ὑποχειρίους αὐτῶν εἰς κρίσεις καὶ μάχας, δέον βραβεύειν ειρήνην. Τὸ δὲ, ὡς σή- μερον ἀκουσθῆναι ἐν κραυγῇ τὴν φωνὴν ὑμῶν, ὡς τῆς ἀληθοῦς νηστείας κραυγὴν ἐχούσης παρὰ Θεῷ· ἔχειν γάρ τινα λέγεται φωνὴν πρὸς Θεὸν τὰ δρώμενα παρ' ἡμῶν. Κατὰ τή· « Φωνή αἵματος τοῦ ἀδελφοῦ σου βοᾷ πρός με. › Εἰ μὴ ἄρα κραυγὴν τὴν μετὰ τῆς ἀνωφελούς νηστείας καλεῖ προσευχήν. Καν πάντα δὲ πόνον ὑπομείνης σωματικὸν ἄνευ τῆς κατὰ . γνώμην μεταβολῆς, οὐδ᾽ οὕτω τἀληθῆ λέγειν ἐθέλων, νηστείαν ταῦτα καλέσεις δεκτήν. Η γὰρ ἀληθής νηστεία τὸν μὲν σωματικὸν πόνον ἐν κρυπτῷ ποιεῖ, κατὰ δὲ τὸ φανερὸν φαιδρὸν ποιοῦσα τὸ πρόσωπον, καὶ τὴν κεφαλὴν ὑπαλείφοντα, κατὰ τὴν τοῦ Σωτῆς ρος φωνήν. Καρποὺς δὲ εὐλαβείας ὁρᾷν τοῖς πᾶσι παρέχεται, διὰ τοῦ λύειν πάντα σύνδεσμον ἀδι- κίας. Ως ἀγνοοῦντας γὰρ καὶ τὸν τρόπον τῆς ἁλη- θοῦς νηστείας εδίδαξε. Κατὰ τό· ι Οδήγησόν με, Κύριε, ἐν τῇ ὁδῷ σου, καὶ πορεύσομαι, ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου. » Συνδέσμου δὲ ἀδικίας λύσις πλεονεξίας ἀπαλλαγῇ, καὶ τὸ μὴ τοὺς ἀσθενεστέρους πλοκαῖς αἰτιαμάτων καταδεσμεῖν. Καὶ τὰ ἐξ ἀδικίας δὲ συν στάντα διάλυε συναλλάγματα διεστραμμένῃ γνώμῃ γενόμενα, ἄφεσιν διδοὺς τοῖς ἐκ τούτων ἢ τοῦ συν- δέσμου τῆς ἀδικίας συντετριμμένοις, οὓς καὶ τε θραυσμένους καλεῖ. Καὶ γραμματεῖα δὲ διάρρηξαν μὴ δικαίως γενόμενα. Δεῖ δὲ πρῶτον ἀποστῆναι καὶ κῶν, καὶ τότε μετιέναι τὴν ἀρετήν. Εἰπὼν οὖν τὸ πρῶτον, ἐπιφέρει τὸ δεύτερον τὸ δέ, θρύψον πεινῶντι τὴν ἄρτον σου, καὶ τὰ μετὰ τοῦτο, δηλῶν ὡς ὃν ἂν ἴσ. αὐτοὶ τροφῆς ποιοῖντο. γγ. στυγνόν. " γρ. ποιοῦντας. COMMENTARII IN ISAIAM. A mus : ‹ Humiliavi in jejunio anımain meant, oratio mea in sinum meum convertetur "., Et rursum :‹ Genua mea incurvata sunt a jejunio“. Ait porro et Deus ipse : ‹ Convertimini ad me in jejunio, in fetu et planctu "; » id est abstinentia, peccatorumque penitudine. Quod cum isti non fa- cerent, sed a cibis tantum abstinerent, omnia se consequi tamen arbitrabantur : tanquam Deo rem gratum se facere putarent, si de eduliis non ma- gnopere laborarent. Non solum enim, cum jejuna- bant, a malis non abstinebant, sed tum longe gra - viora etiam patrabant, qui subditos percutiebant, non manu quidem omnino, sed contumeliis, et rapinis, mutuisque controversiis eo usque alic reudo, ut oppressos ad luctus indecoros, clamoris- que voces adligerent. Quo factum est, ut eorum se jejunia, feriasque ipsas, et Kalendas ex animo odisse initio dixerit : nunc autem non tale jeju- nium, talemque humiliationis diem eligere. Adjicit vero et ei se, qui in viis suis moestus ambularit, quique spiritus contritionem in vita et actionibus habuerit, sanitatem esse allaturuin : sed ad eum, qui diurnam jejunando humiliationem simula- rit, nequaquam accessurum. Volunt istos nonnulli, cum voluntatibus suis indul- ge: ent, subditos etiam fori disceptationibus et pugnis aflixisse ; ad quorum pacem spectare, eosque co- ciliare debuerant. quod ut hodie audiatur in cla- more vox vestra sequitur; tanquam de vero jejunio, cujus clamor ad Deum usque penetret, intelligen - dum est. Vocem euim apud Deum aliquam quae nobis geruntur, habere dicuntur, quomodo sɔn- guinem Abelis ad ipsum clamasse legimus. Nisi si clamoris nomine, eam potius, quæ inani et fruge carenti jejunio adhibetur, orationem signifi- care dicas. Sed quantumvis laborem corpore su8- tineas, nisi et ipsa voluntatis mutatio accesserit; ne sic quidem ista, cum vere dicere volueris, acce- plabile jejunium vocaberis. Quod enim verum est jejunium, corporis quidem labores in occulto subit ; vultus autem hilaritatem in apertum depromit ; capulque, siculi jubet ipse Salvator, ungit 1. Præbę etiam pietatis fructus nulli non conspicuos, cum omne vinculum iniquitatis solvit. Eos enim ita docendos esse censuit, qui veri jejunii rationem penitus ignorarent ; juxta illud : • Dedue me Do- mine, in viam tuam, et anibulabo in veritate tua 16. Erit vero id demum iniquitatis vinculum solvere; si divitiarum cupiditatibus te liberes ; si, qui sunt in- firmiores, accusationem involucris non implices. Dissolve ergo quas inique pravoque animo confe- clas habes cautiones, illis remissionem indulge, qui per eas, aut per iniquitatis colligationem conterun- tur; quos etiam fractos appellat. Dilacera libellos qui injusta nomina complectuntur. Sed decet prius C D ** Psal. xxxiv, 13. Psal. cvin, 21. Joel 11, 12. Isa. 1, 15. 1. Gen. 1, ss Matth. vi, 17. Psal. Lxxxv, 11. VARGE LECTIONES. • u

λομεν. Οὐ γὰρ δεί πρόφασιν αἰσχροκερδείας τὴν ἀσι- τίαν ποιήσασθαι. Τὴν δὲ ψυχὴν ἑτέρῳ τραφησόμεθα τρόπῳ τὸν ἐνδεά τροφῆς ἀνακτώμενοι. Καὶ εἰς τὴν οἶκον δὲ χρὴ μὴ πλουσίους καλεῖν διὰ τῶν ὁμοίων ἀποδιδόντας τὴν ἀμοιβήν· ἀλλ᾽ ἄνδρας μηδὲ στέγης ἐσχηκότας ὑποδρομήν. Μηδὲ γυμνὸν δὲ παραδρά μῃς. Ὁ τῶν ὅλων γὰρ Θεὸς τοὺς μὲν ἐνδεεῖς, τοὺς δὲ πλουσίους ἐποίησεν, εἰς δοκιμὴν ἑκατέρων. Ιν' οἱ μὲν ἔχοιεν καρπὸν χορηγοῦντες, οἱ δὲ τὴν πενίαν γυμνάσιον. Α ἐφάγομεν μὴ νηστεύσαντες ἄρτον, διανέμειν ὀφεῖ- η ˙ Οἰκείους δὲ σπέρματος Ἰουδαϊκῶς μὲν τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ καλεῖ, Χριστιανικῶς δὲ τοὺς εἰκείους τῆς πίστεως. Τοῦτο γὰρ καὶ Παῦλος παρακελεύεται. Ταῦτα δεῖ μάλιστα τῷ καιρῷ τῆς νηστείας ποιοῦντα τότε προσιέναι, καὶ δεῖσθαι Θεοῦ, συμφώνως τῷ· • Ἐὰν προσφέρῃς τὸ δῶρον σου, κακεί μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελφὸς ἔχει τι κατὰ σοῦ, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Ταῦτα δὲ φυλάξαντι, καθάπερ ἐκ νυκτὸς ἀθρόον ἡμέρας ἐπι- λάμψει σοι φῶς ἀγαθά σοι φέρον οὐράνια, καὶ φῶς γνώσεως ὑπάρχον ἀστραπῆς δίκην σὺν ὁρμῇ καὶ δρό μῳ σοι καθιέμενον, δι' οὗ δείκνυται τοῦ χορηγοῦντος ἡ προθυμία. Διὸ καὶ πρώιμον εἶπεν, ὡσανεὶ τοῦ Θεοῦ διὰ φιλανθρωπίαν καὶ τὸν καιρὸν προλαμβάνοντος, καὶ τῶν ἐν ψυχῇ νοσημάτων ἀπηλλαγμένων, ἀνα- τελεῖ τὰ χρηστότερα. Ο δηλοῖ τὸ Προπορεύσεται Εμπροσθέν σου ἡ δικαιοσύνη σου. Τοῦτ' ἔστι, Με ταλαβὼν τοῦ θείου φωτός, γενήσῃ φῶς ἑτέροις· φανείται γὰρ ἡ δι᾽ ἔργων ἀρετή σου τοῖς ἄλλοις ἐκλάμπουσα, κατὰ τό· . Λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Καὶ στεφανωθήσῃ δόξῃ Θεοῦ ἐνώπιον αὐτοῦ καὶ ἀν- θρώπων, πρὸς τοῖς τῶν ἔργων καρποῖς ἐκ περιουσίας τοῦτο λαβών. Εξεις πρὸς τούτῳ καὶ τὸ θεῖον οὖς εὐπειθές. Ἔτι του γὰρ λαλοῦντος ἐρεῖ· Ἰδοὺ πάρο ειμι. Καὶ τοῦ μὲν ἀδίκου καὶ ἀνηλεούς ματαίον εἶπε τὴν ἐν νηστεία κραυγήν· τοῦ δὲ δικαίου τὴν βοήν ἀκουσθήσεσθαι, τὴν ἐκτενῆ δηλῶν ἔντευξιν, κατά τό, ο Οφθαλμοί Κυρίου ἐπὶ δικαίους, καὶ ὦτα αὐτοῦ εἰς δέησιν αὐτῶν, ἧς βοῆς ἐνεργὸς καὶ ἡ νη στεία. Προσηύχοντο γὰρ μετὰ νηστείας οἱ ἅγιοι. Οὕτω Δανιήλ, οὕτως οἱ ἀπόστολοι. Τὸ δὲ, Ἰδοὺ πάρ- ειμι, καὶ τῷ Δανιὴλ ἐδηλώθη μετὰ τὰς τρεῖς ἑβδο- μάδας τῷ νηστείαν μαθόντι *, ὡς ἐξ ἀρχῆς ἠκούσθη σαν οἱ λόγοι αὐτοῦ. Ταῦτα δέ τοι ἔσται σύνδεσμον ἁμαρτιῶν, ὥσπερ κλοιόν, ἀπορρίψαντι. Κατὰ γὰρ τὸν Απόστολον εἰπόντα, τὰ αὐτὰ λέγειν ἐμοὶ μὲν οὐκ ὀκνηρόν, ὑμῖν δὲ τὸ ἀσφαλές· καὶ ὁ προφήτης του τολογεῖ. . γρ. ἔστι δὲ τῆς. παθόντι. γ ἄφ. το. PROCOPII GAZEI a malis abscedere, quam ad virtutem accerias. Ita- que cum de priori dixisset, alterum tum intulit, cum frange esurienti panem tuum, cæteraque deinceps adjunxit, ut quem non jejunaw¹es essemus comesturi, a nobis erogari debere significaret. Non decet enim a jejunio turpis lucri et sordium excu- sationem quærere. Animam præterea alia ratione nutriemus, si cum esurientem cibo recreemus. De- cet etiam et ad ædes non divites ipsos, qui paria · rependant, vocare, sed eos, qui ne tecii quilen habeant suffugium. Decet item nudum minime præ- terire ; cum pauperes atque divites idem universorum Deus, ad utrorumque probationem fecerit : wt istis quidem fructus, quos aliis suppeditarent, non deessent; illis autem ad exercitationem prod- essel inopia. . C Quod deinde domesticos seminis ait, ita Judaice B quidem Israelitas significat ; Christiane autem fidei domesticos; ad idque et Paulus ipse hortatur 17, Eum igitur, qui'ista (jejunii maxime tempore) præ- stiterit, decet accedere, Deumque precari ? eaque plane ratione dictum est et illud: Si obtuleris munus tuum ad altare, ibique recordatus fueris fratrem tuum aliquid habere contra le 18;> et quæ deinceps. Quod si ista observaris, tanquam de no- ete repentinum tibi lumen illucescet, bonaque cœ- lestia afferet: et, quia cognitionis lumen est, ful getri more magno in te impetu delabetur ; in quo propensum suppeditantis animum significari voluit: ideoque matutinum appellavit, tanquam Deo pro sua benevolentia tempus ipsum antevertente, ani- maque morbis liberata, oritura sint ineliora. Id au- tem vel eo patuerit, quod in ejus conspectu justitiam ejus præituram adjunxit: eodem plane sensu, ac si, ex quo Dei lumen participarit, cæteris etiam lu- men futurum diceret. Testabuntur enim, inquit, opera ipsa virtutem tuam cateris illucere; juxta illud : • Luccat lux vestra coran lionrnibus 1, et quæ deinceps. Et gloria Dei circumdaberis in ipsius et hominum conspectu, cum ad bonorum operum fructus et istud etiam tanquam ex abun- danti tibi accesserit. Habebis, præter id, et Dei all- rem tibi facilemn et attentam. Te siquidem adhuc Lequente dicet, Ecce adsum. luiqui deindle et inuise- ricordis vanum in jejunio clamorem, futurum; justi autem auditum iri dixit, ut colloquii prolixi- D tatem et copiam demonstraret: juxta illud: «Oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eo- rum ”, › Addit vero et clamori efficacitatem, jeju- n'um. Precibus enim etiam. jejunium adjungebant saucti. Sic Daniel, sic apostoli ". At quod ait : Ecce adsum, etiamm Danieli s, postquam trium hebdoma darum jejunium. tolerasset, eo ipso clarum fuit, quod ab initio exauditos esse sermones suos exper- tus est. Neque vero ista tibi, inquit, defutura sunt, si nexum peccatorum, tanquam calenam, abjeceris. tititur enim hoc loco repetitione propheta, qua ratione et Apostolus, ubi Philippensibus eadem re- potere sibi non molestum, illis autem percommodum et tutum esse scribit ”. Galat. vi, Matth. v, 23.23. Matth. V 16. ** Psal. xxx, 16. Act. XII, 3. » Ban. x, seqq. Philipp. 11, 1. ' VARIA LECTIONES.

λομεν. Οὐ γὰρ δεί πρόφασιν αἰσχροκερδείας τὴν ἀσι- τίαν ποιήσασθαι. Τὴν δὲ ψυχὴν ἑτέρῳ τραφησόμεθα τρόπῳ τὸν ἐνδεά τροφῆς ἀνακτώμενοι. Καὶ εἰς τὴν οἶκον δὲ χρὴ μὴ πλουσίους καλεῖν διὰ τῶν ὁμοίων ἀποδιδόντας τὴν ἀμοιβήν· ἀλλ᾽ ἄνδρας μηδὲ στέγης ἐσχηκότας ὑποδρομήν. Μηδὲ γυμνὸν δὲ παραδρά μῃς. Ὁ τῶν ὅλων γὰρ Θεὸς τοὺς μὲν ἐνδεεῖς, τοὺς δὲ πλουσίους ἐποίησεν, εἰς δοκιμὴν ἑκατέρων. Ιν' οἱ μὲν ἔχοιεν καρπὸν χορηγοῦντες, οἱ δὲ τὴν πενίαν γυμνάσιον. Α ἐφάγομεν μὴ νηστεύσαντες ἄρτον, διανέμειν ὀφεῖ- η ˙ Οἰκείους δὲ σπέρματος Ἰουδαϊκῶς μὲν τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ καλεῖ, Χριστιανικῶς δὲ τοὺς εἰκείους τῆς πίστεως. Τοῦτο γὰρ καὶ Παῦλος παρακελεύεται. Ταῦτα δεῖ μάλιστα τῷ καιρῷ τῆς νηστείας ποιοῦντα τότε προσιέναι, καὶ δεῖσθαι Θεοῦ, συμφώνως τῷ· • Ἐὰν προσφέρῃς τὸ δῶρον σου, κακεί μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελφὸς ἔχει τι κατὰ σοῦ, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Ταῦτα δὲ φυλάξαντι, καθάπερ ἐκ νυκτὸς ἀθρόον ἡμέρας ἐπι- λάμψει σοι φῶς ἀγαθά σοι φέρον οὐράνια, καὶ φῶς γνώσεως ὑπάρχον ἀστραπῆς δίκην σὺν ὁρμῇ καὶ δρό μῳ σοι καθιέμενον, δι' οὗ δείκνυται τοῦ χορηγοῦντος ἡ προθυμία. Διὸ καὶ πρώιμον εἶπεν, ὡσανεὶ τοῦ Θεοῦ διὰ φιλανθρωπίαν καὶ τὸν καιρὸν προλαμβάνοντος, καὶ τῶν ἐν ψυχῇ νοσημάτων ἀπηλλαγμένων, ἀνα- τελεῖ τὰ χρηστότερα. Ο δηλοῖ τὸ Προπορεύσεται Εμπροσθέν σου ἡ δικαιοσύνη σου. Τοῦτ' ἔστι, Με ταλαβὼν τοῦ θείου φωτός, γενήσῃ φῶς ἑτέροις· φανείται γὰρ ἡ δι᾽ ἔργων ἀρετή σου τοῖς ἄλλοις ἐκλάμπουσα, κατὰ τό· . Λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Καὶ στεφανωθήσῃ δόξῃ Θεοῦ ἐνώπιον αὐτοῦ καὶ ἀν- θρώπων, πρὸς τοῖς τῶν ἔργων καρποῖς ἐκ περιουσίας τοῦτο λαβών. Εξεις πρὸς τούτῳ καὶ τὸ θεῖον οὖς εὐπειθές. Ἔτι του γὰρ λαλοῦντος ἐρεῖ· Ἰδοὺ πάρο ειμι. Καὶ τοῦ μὲν ἀδίκου καὶ ἀνηλεούς ματαίον εἶπε τὴν ἐν νηστεία κραυγήν· τοῦ δὲ δικαίου τὴν βοήν ἀκουσθήσεσθαι, τὴν ἐκτενῆ δηλῶν ἔντευξιν, κατά τό, ο Οφθαλμοί Κυρίου ἐπὶ δικαίους, καὶ ὦτα αὐτοῦ εἰς δέησιν αὐτῶν, ἧς βοῆς ἐνεργὸς καὶ ἡ νη στεία. Προσηύχοντο γὰρ μετὰ νηστείας οἱ ἅγιοι. Οὕτω Δανιήλ, οὕτως οἱ ἀπόστολοι. Τὸ δὲ, Ἰδοὺ πάρ- ειμι, καὶ τῷ Δανιὴλ ἐδηλώθη μετὰ τὰς τρεῖς ἑβδο- μάδας τῷ νηστείαν μαθόντι *, ὡς ἐξ ἀρχῆς ἠκούσθη σαν οἱ λόγοι αὐτοῦ. Ταῦτα δέ τοι ἔσται σύνδεσμον ἁμαρτιῶν, ὥσπερ κλοιόν, ἀπορρίψαντι. Κατὰ γὰρ τὸν Απόστολον εἰπόντα, τὰ αὐτὰ λέγειν ἐμοὶ μὲν οὐκ ὀκνηρόν, ὑμῖν δὲ τὸ ἀσφαλές· καὶ ὁ προφήτης του τολογεῖ. . γρ. ἔστι δὲ τῆς. παθόντι. γ ἄφ. το. PROCOPII GAZEI a malis abscedere, quam ad virtutem accerias. Ita- que cum de priori dixisset, alterum tum intulit, cum frange esurienti panem tuum, cæteraque deinceps adjunxit, ut quem non jejunaw¹es essemus comesturi, a nobis erogari debere significaret. Non decet enim a jejunio turpis lucri et sordium excu- sationem quærere. Animam præterea alia ratione nutriemus, si cum esurientem cibo recreemus. De- cet etiam et ad ædes non divites ipsos, qui paria · rependant, vocare, sed eos, qui ne tecii quilen habeant suffugium. Decet item nudum minime præ- terire ; cum pauperes atque divites idem universorum Deus, ad utrorumque probationem fecerit : wt istis quidem fructus, quos aliis suppeditarent, non deessent; illis autem ad exercitationem prod- essel inopia. . C Quod deinde domesticos seminis ait, ita Judaice B quidem Israelitas significat ; Christiane autem fidei domesticos; ad idque et Paulus ipse hortatur 17, Eum igitur, qui'ista (jejunii maxime tempore) præ- stiterit, decet accedere, Deumque precari ? eaque plane ratione dictum est et illud: Si obtuleris munus tuum ad altare, ibique recordatus fueris fratrem tuum aliquid habere contra le 18;> et quæ deinceps. Quod si ista observaris, tanquam de no- ete repentinum tibi lumen illucescet, bonaque cœ- lestia afferet: et, quia cognitionis lumen est, ful getri more magno in te impetu delabetur ; in quo propensum suppeditantis animum significari voluit: ideoque matutinum appellavit, tanquam Deo pro sua benevolentia tempus ipsum antevertente, ani- maque morbis liberata, oritura sint ineliora. Id au- tem vel eo patuerit, quod in ejus conspectu justitiam ejus præituram adjunxit: eodem plane sensu, ac si, ex quo Dei lumen participarit, cæteris etiam lu- men futurum diceret. Testabuntur enim, inquit, opera ipsa virtutem tuam cateris illucere; juxta illud : • Luccat lux vestra coran lionrnibus 1, et quæ deinceps. Et gloria Dei circumdaberis in ipsius et hominum conspectu, cum ad bonorum operum fructus et istud etiam tanquam ex abun- danti tibi accesserit. Habebis, præter id, et Dei all- rem tibi facilemn et attentam. Te siquidem adhuc Lequente dicet, Ecce adsum. luiqui deindle et inuise- ricordis vanum in jejunio clamorem, futurum; justi autem auditum iri dixit, ut colloquii prolixi- D tatem et copiam demonstraret: juxta illud: «Oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eo- rum ”, › Addit vero et clamori efficacitatem, jeju- n'um. Precibus enim etiam. jejunium adjungebant saucti. Sic Daniel, sic apostoli ". At quod ait : Ecce adsum, etiamm Danieli s, postquam trium hebdoma darum jejunium. tolerasset, eo ipso clarum fuit, quod ab initio exauditos esse sermones suos exper- tus est. Neque vero ista tibi, inquit, defutura sunt, si nexum peccatorum, tanquam calenam, abjeceris. tititur enim hoc loco repetitione propheta, qua ratione et Apostolus, ubi Philippensibus eadem re- potere sibi non molestum, illis autem percommodum et tutum esse scribit ”. Galat. vi, Matth. v, 23.23. Matth. V 16. ** Psal. xxx, 16. Act. XII, 3. » Ban. x, seqq. Philipp. 11, 1. ' VARIA LECTIONES.

λομεν. Οὐ γὰρ δεί πρόφασιν αἰσχροκερδείας τὴν ἀσι- τίαν ποιήσασθαι. Τὴν δὲ ψυχὴν ἑτέρῳ τραφησόμεθα τρόπῳ τὸν ἐνδεά τροφῆς ἀνακτώμενοι. Καὶ εἰς τὴν οἶκον δὲ χρὴ μὴ πλουσίους καλεῖν διὰ τῶν ὁμοίων ἀποδιδόντας τὴν ἀμοιβήν· ἀλλ᾽ ἄνδρας μηδὲ στέγης ἐσχηκότας ὑποδρομήν. Μηδὲ γυμνὸν δὲ παραδρά μῃς. Ὁ τῶν ὅλων γὰρ Θεὸς τοὺς μὲν ἐνδεεῖς, τοὺς δὲ πλουσίους ἐποίησεν, εἰς δοκιμὴν ἑκατέρων. Ιν' οἱ μὲν ἔχοιεν καρπὸν χορηγοῦντες, οἱ δὲ τὴν πενίαν γυμνάσιον. Α ἐφάγομεν μὴ νηστεύσαντες ἄρτον, διανέμειν ὀφεῖ- η ˙ Οἰκείους δὲ σπέρματος Ἰουδαϊκῶς μὲν τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ καλεῖ, Χριστιανικῶς δὲ τοὺς εἰκείους τῆς πίστεως. Τοῦτο γὰρ καὶ Παῦλος παρακελεύεται. Ταῦτα δεῖ μάλιστα τῷ καιρῷ τῆς νηστείας ποιοῦντα τότε προσιέναι, καὶ δεῖσθαι Θεοῦ, συμφώνως τῷ· • Ἐὰν προσφέρῃς τὸ δῶρον σου, κακεί μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελφὸς ἔχει τι κατὰ σοῦ, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Ταῦτα δὲ φυλάξαντι, καθάπερ ἐκ νυκτὸς ἀθρόον ἡμέρας ἐπι- λάμψει σοι φῶς ἀγαθά σοι φέρον οὐράνια, καὶ φῶς γνώσεως ὑπάρχον ἀστραπῆς δίκην σὺν ὁρμῇ καὶ δρό μῳ σοι καθιέμενον, δι' οὗ δείκνυται τοῦ χορηγοῦντος ἡ προθυμία. Διὸ καὶ πρώιμον εἶπεν, ὡσανεὶ τοῦ Θεοῦ διὰ φιλανθρωπίαν καὶ τὸν καιρὸν προλαμβάνοντος, καὶ τῶν ἐν ψυχῇ νοσημάτων ἀπηλλαγμένων, ἀνα- τελεῖ τὰ χρηστότερα. Ο δηλοῖ τὸ Προπορεύσεται Εμπροσθέν σου ἡ δικαιοσύνη σου. Τοῦτ' ἔστι, Με ταλαβὼν τοῦ θείου φωτός, γενήσῃ φῶς ἑτέροις· φανείται γὰρ ἡ δι᾽ ἔργων ἀρετή σου τοῖς ἄλλοις ἐκλάμπουσα, κατὰ τό· . Λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Καὶ στεφανωθήσῃ δόξῃ Θεοῦ ἐνώπιον αὐτοῦ καὶ ἀν- θρώπων, πρὸς τοῖς τῶν ἔργων καρποῖς ἐκ περιουσίας τοῦτο λαβών. Εξεις πρὸς τούτῳ καὶ τὸ θεῖον οὖς εὐπειθές. Ἔτι του γὰρ λαλοῦντος ἐρεῖ· Ἰδοὺ πάρο ειμι. Καὶ τοῦ μὲν ἀδίκου καὶ ἀνηλεούς ματαίον εἶπε τὴν ἐν νηστεία κραυγήν· τοῦ δὲ δικαίου τὴν βοήν ἀκουσθήσεσθαι, τὴν ἐκτενῆ δηλῶν ἔντευξιν, κατά τό, ο Οφθαλμοί Κυρίου ἐπὶ δικαίους, καὶ ὦτα αὐτοῦ εἰς δέησιν αὐτῶν, ἧς βοῆς ἐνεργὸς καὶ ἡ νη στεία. Προσηύχοντο γὰρ μετὰ νηστείας οἱ ἅγιοι. Οὕτω Δανιήλ, οὕτως οἱ ἀπόστολοι. Τὸ δὲ, Ἰδοὺ πάρ- ειμι, καὶ τῷ Δανιὴλ ἐδηλώθη μετὰ τὰς τρεῖς ἑβδο- μάδας τῷ νηστείαν μαθόντι *, ὡς ἐξ ἀρχῆς ἠκούσθη σαν οἱ λόγοι αὐτοῦ. Ταῦτα δέ τοι ἔσται σύνδεσμον ἁμαρτιῶν, ὥσπερ κλοιόν, ἀπορρίψαντι. Κατὰ γὰρ τὸν Απόστολον εἰπόντα, τὰ αὐτὰ λέγειν ἐμοὶ μὲν οὐκ ὀκνηρόν, ὑμῖν δὲ τὸ ἀσφαλές· καὶ ὁ προφήτης του τολογεῖ. . γρ. ἔστι δὲ τῆς. παθόντι. γ ἄφ. το. PROCOPII GAZEI a malis abscedere, quam ad virtutem accerias. Ita- que cum de priori dixisset, alterum tum intulit, cum frange esurienti panem tuum, cæteraque deinceps adjunxit, ut quem non jejunaw¹es essemus comesturi, a nobis erogari debere significaret. Non decet enim a jejunio turpis lucri et sordium excu- sationem quærere. Animam præterea alia ratione nutriemus, si cum esurientem cibo recreemus. De- cet etiam et ad ædes non divites ipsos, qui paria · rependant, vocare, sed eos, qui ne tecii quilen habeant suffugium. Decet item nudum minime præ- terire ; cum pauperes atque divites idem universorum Deus, ad utrorumque probationem fecerit : wt istis quidem fructus, quos aliis suppeditarent, non deessent; illis autem ad exercitationem prod- essel inopia. . C Quod deinde domesticos seminis ait, ita Judaice B quidem Israelitas significat ; Christiane autem fidei domesticos; ad idque et Paulus ipse hortatur 17, Eum igitur, qui'ista (jejunii maxime tempore) præ- stiterit, decet accedere, Deumque precari ? eaque plane ratione dictum est et illud: Si obtuleris munus tuum ad altare, ibique recordatus fueris fratrem tuum aliquid habere contra le 18;> et quæ deinceps. Quod si ista observaris, tanquam de no- ete repentinum tibi lumen illucescet, bonaque cœ- lestia afferet: et, quia cognitionis lumen est, ful getri more magno in te impetu delabetur ; in quo propensum suppeditantis animum significari voluit: ideoque matutinum appellavit, tanquam Deo pro sua benevolentia tempus ipsum antevertente, ani- maque morbis liberata, oritura sint ineliora. Id au- tem vel eo patuerit, quod in ejus conspectu justitiam ejus præituram adjunxit: eodem plane sensu, ac si, ex quo Dei lumen participarit, cæteris etiam lu- men futurum diceret. Testabuntur enim, inquit, opera ipsa virtutem tuam cateris illucere; juxta illud : • Luccat lux vestra coran lionrnibus 1, et quæ deinceps. Et gloria Dei circumdaberis in ipsius et hominum conspectu, cum ad bonorum operum fructus et istud etiam tanquam ex abun- danti tibi accesserit. Habebis, præter id, et Dei all- rem tibi facilemn et attentam. Te siquidem adhuc Lequente dicet, Ecce adsum. luiqui deindle et inuise- ricordis vanum in jejunio clamorem, futurum; justi autem auditum iri dixit, ut colloquii prolixi- D tatem et copiam demonstraret: juxta illud: «Oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eo- rum ”, › Addit vero et clamori efficacitatem, jeju- n'um. Precibus enim etiam. jejunium adjungebant saucti. Sic Daniel, sic apostoli ". At quod ait : Ecce adsum, etiamm Danieli s, postquam trium hebdoma darum jejunium. tolerasset, eo ipso clarum fuit, quod ab initio exauditos esse sermones suos exper- tus est. Neque vero ista tibi, inquit, defutura sunt, si nexum peccatorum, tanquam calenam, abjeceris. tititur enim hoc loco repetitione propheta, qua ratione et Apostolus, ubi Philippensibus eadem re- potere sibi non molestum, illis autem percommodum et tutum esse scribit ”. Galat. vi, Matth. v, 23.23. Matth. V 16. ** Psal. xxx, 16. Act. XII, 3. » Ban. x, seqq. Philipp. 11, 1. ' VARIA LECTIONES.

λομεν. Οὐ γὰρ δεί πρόφασιν αἰσχροκερδείας τὴν ἀσι- τίαν ποιήσασθαι. Τὴν δὲ ψυχὴν ἑτέρῳ τραφησόμεθα τρόπῳ τὸν ἐνδεά τροφῆς ἀνακτώμενοι. Καὶ εἰς τὴν οἶκον δὲ χρὴ μὴ πλουσίους καλεῖν διὰ τῶν ὁμοίων ἀποδιδόντας τὴν ἀμοιβήν· ἀλλ᾽ ἄνδρας μηδὲ στέγης ἐσχηκότας ὑποδρομήν. Μηδὲ γυμνὸν δὲ παραδρά μῃς. Ὁ τῶν ὅλων γὰρ Θεὸς τοὺς μὲν ἐνδεεῖς, τοὺς δὲ πλουσίους ἐποίησεν, εἰς δοκιμὴν ἑκατέρων. Ιν' οἱ μὲν ἔχοιεν καρπὸν χορηγοῦντες, οἱ δὲ τὴν πενίαν γυμνάσιον. Α ἐφάγομεν μὴ νηστεύσαντες ἄρτον, διανέμειν ὀφεῖ- η ˙ Οἰκείους δὲ σπέρματος Ἰουδαϊκῶς μὲν τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ καλεῖ, Χριστιανικῶς δὲ τοὺς εἰκείους τῆς πίστεως. Τοῦτο γὰρ καὶ Παῦλος παρακελεύεται. Ταῦτα δεῖ μάλιστα τῷ καιρῷ τῆς νηστείας ποιοῦντα τότε προσιέναι, καὶ δεῖσθαι Θεοῦ, συμφώνως τῷ· • Ἐὰν προσφέρῃς τὸ δῶρον σου, κακεί μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελφὸς ἔχει τι κατὰ σοῦ, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Ταῦτα δὲ φυλάξαντι, καθάπερ ἐκ νυκτὸς ἀθρόον ἡμέρας ἐπι- λάμψει σοι φῶς ἀγαθά σοι φέρον οὐράνια, καὶ φῶς γνώσεως ὑπάρχον ἀστραπῆς δίκην σὺν ὁρμῇ καὶ δρό μῳ σοι καθιέμενον, δι' οὗ δείκνυται τοῦ χορηγοῦντος ἡ προθυμία. Διὸ καὶ πρώιμον εἶπεν, ὡσανεὶ τοῦ Θεοῦ διὰ φιλανθρωπίαν καὶ τὸν καιρὸν προλαμβάνοντος, καὶ τῶν ἐν ψυχῇ νοσημάτων ἀπηλλαγμένων, ἀνα- τελεῖ τὰ χρηστότερα. Ο δηλοῖ τὸ Προπορεύσεται Εμπροσθέν σου ἡ δικαιοσύνη σου. Τοῦτ' ἔστι, Με ταλαβὼν τοῦ θείου φωτός, γενήσῃ φῶς ἑτέροις· φανείται γὰρ ἡ δι᾽ ἔργων ἀρετή σου τοῖς ἄλλοις ἐκλάμπουσα, κατὰ τό· . Λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Καὶ στεφανωθήσῃ δόξῃ Θεοῦ ἐνώπιον αὐτοῦ καὶ ἀν- θρώπων, πρὸς τοῖς τῶν ἔργων καρποῖς ἐκ περιουσίας τοῦτο λαβών. Εξεις πρὸς τούτῳ καὶ τὸ θεῖον οὖς εὐπειθές. Ἔτι του γὰρ λαλοῦντος ἐρεῖ· Ἰδοὺ πάρο ειμι. Καὶ τοῦ μὲν ἀδίκου καὶ ἀνηλεούς ματαίον εἶπε τὴν ἐν νηστεία κραυγήν· τοῦ δὲ δικαίου τὴν βοήν ἀκουσθήσεσθαι, τὴν ἐκτενῆ δηλῶν ἔντευξιν, κατά τό, ο Οφθαλμοί Κυρίου ἐπὶ δικαίους, καὶ ὦτα αὐτοῦ εἰς δέησιν αὐτῶν, ἧς βοῆς ἐνεργὸς καὶ ἡ νη στεία. Προσηύχοντο γὰρ μετὰ νηστείας οἱ ἅγιοι. Οὕτω Δανιήλ, οὕτως οἱ ἀπόστολοι. Τὸ δὲ, Ἰδοὺ πάρ- ειμι, καὶ τῷ Δανιὴλ ἐδηλώθη μετὰ τὰς τρεῖς ἑβδο- μάδας τῷ νηστείαν μαθόντι *, ὡς ἐξ ἀρχῆς ἠκούσθη σαν οἱ λόγοι αὐτοῦ. Ταῦτα δέ τοι ἔσται σύνδεσμον ἁμαρτιῶν, ὥσπερ κλοιόν, ἀπορρίψαντι. Κατὰ γὰρ τὸν Απόστολον εἰπόντα, τὰ αὐτὰ λέγειν ἐμοὶ μὲν οὐκ ὀκνηρόν, ὑμῖν δὲ τὸ ἀσφαλές· καὶ ὁ προφήτης του τολογεῖ. . γρ. ἔστι δὲ τῆς. παθόντι. γ ἄφ. το. PROCOPII GAZEI a malis abscedere, quam ad virtutem accerias. Ita- que cum de priori dixisset, alterum tum intulit, cum frange esurienti panem tuum, cæteraque deinceps adjunxit, ut quem non jejunaw¹es essemus comesturi, a nobis erogari debere significaret. Non decet enim a jejunio turpis lucri et sordium excu- sationem quærere. Animam præterea alia ratione nutriemus, si cum esurientem cibo recreemus. De- cet etiam et ad ædes non divites ipsos, qui paria · rependant, vocare, sed eos, qui ne tecii quilen habeant suffugium. Decet item nudum minime præ- terire ; cum pauperes atque divites idem universorum Deus, ad utrorumque probationem fecerit : wt istis quidem fructus, quos aliis suppeditarent, non deessent; illis autem ad exercitationem prod- essel inopia. . C Quod deinde domesticos seminis ait, ita Judaice B quidem Israelitas significat ; Christiane autem fidei domesticos; ad idque et Paulus ipse hortatur 17, Eum igitur, qui'ista (jejunii maxime tempore) præ- stiterit, decet accedere, Deumque precari ? eaque plane ratione dictum est et illud: Si obtuleris munus tuum ad altare, ibique recordatus fueris fratrem tuum aliquid habere contra le 18;> et quæ deinceps. Quod si ista observaris, tanquam de no- ete repentinum tibi lumen illucescet, bonaque cœ- lestia afferet: et, quia cognitionis lumen est, ful getri more magno in te impetu delabetur ; in quo propensum suppeditantis animum significari voluit: ideoque matutinum appellavit, tanquam Deo pro sua benevolentia tempus ipsum antevertente, ani- maque morbis liberata, oritura sint ineliora. Id au- tem vel eo patuerit, quod in ejus conspectu justitiam ejus præituram adjunxit: eodem plane sensu, ac si, ex quo Dei lumen participarit, cæteris etiam lu- men futurum diceret. Testabuntur enim, inquit, opera ipsa virtutem tuam cateris illucere; juxta illud : • Luccat lux vestra coran lionrnibus 1, et quæ deinceps. Et gloria Dei circumdaberis in ipsius et hominum conspectu, cum ad bonorum operum fructus et istud etiam tanquam ex abun- danti tibi accesserit. Habebis, præter id, et Dei all- rem tibi facilemn et attentam. Te siquidem adhuc Lequente dicet, Ecce adsum. luiqui deindle et inuise- ricordis vanum in jejunio clamorem, futurum; justi autem auditum iri dixit, ut colloquii prolixi- D tatem et copiam demonstraret: juxta illud: «Oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eo- rum ”, › Addit vero et clamori efficacitatem, jeju- n'um. Precibus enim etiam. jejunium adjungebant saucti. Sic Daniel, sic apostoli ". At quod ait : Ecce adsum, etiamm Danieli s, postquam trium hebdoma darum jejunium. tolerasset, eo ipso clarum fuit, quod ab initio exauditos esse sermones suos exper- tus est. Neque vero ista tibi, inquit, defutura sunt, si nexum peccatorum, tanquam calenam, abjeceris. tititur enim hoc loco repetitione propheta, qua ratione et Apostolus, ubi Philippensibus eadem re- potere sibi non molestum, illis autem percommodum et tutum esse scribit ”. Galat. vi, Matth. v, 23.23. Matth. V 16. ** Psal. xxx, 16. Act. XII, 3. » Ban. x, seqq. Philipp. 11, 1. ' VARIA LECTIONES.

Αφέλης δέ, φησί, καὶ τὰς ἀδίκους χειροτονίας Α καὶ προβολάς· ἦγουν τὸ τείνειν τὴν χεῖρα πρὸς ἄδικα λήμματα· ήγουν τὸ ἀνταποδιδόναι κακὸν ἀντὶ κακοῦ. Κατὰ τὸ ἐν Ψαλμοῖς· • Ἐξέτεινε τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐν τῷ ἀποδιδόναι· ὅπερ πραότητός ἐστιν ἀλλότριον. Τινὲς δὲ οὕτως· Ὁ βουλόμενος τὴν ἀγαθὴν μετιέναι νηστείαν, δίκαιος ἔστω· καὶ ὥσπερ τινά, χειροτο- νίαν, ἢ λειτουργίαν ἀγαθὴν ἐκτελῶν ἀγογγύστως ταύτην διανυέτω, ὡς μὴ λειπόμενος τῶν ἀναγκαίων, ἡνίκα χορηγῇ τῷ πλησίον· ἤγουν ἡδονῶν ἐπιθυμία, μὴ τῆς ἐπιπόνου κατὰ Θεὸν πολιτείας καταβοών, ὥσπερ ἐγόγγυζεν ὁ Ἰσραὴλ ἐν τῇ ἐρήμῳ κατὰ Θεοῦ, καὶ δίκην ἔτισαν ὑπ᾽ ὄφεων ἀπολλύμενοι. Διὸ καὶ Παῦλος· « Μηδέ γογγύζετε, φησί, καθώς τινες αὐτῶν ἐγόγγυσαν, καὶ ὑπὸ τῶν ὄφεων ἀπώλοντο. • Τὸ δὲ ὑπερβάλλον φῶς τῷ φεύγοντι ταῦτα, καὶ τἀναντία ποιοῦντι δηλῶν, μεσημβρίᾳ τοῦτο παρείκασεν. Και τὸ μέγιστον, καὶ χορηγὸν παντὸς ἀγαθοῦ, τὸ Θεὸν εἶναι διὰ παντὸς μετ' αὐτοῦ. ο Τινὲς δὲ τὸ τῆς χειροτονίας ῥητὸν οὕτως ἐκθέ μενοι· Ἐὰν ἀφέλῃς ἀπὸ σοῦ σύνδεσμον ἐκτεί- νοντα δάκτυλον, καὶ λαλοῦντα ἀνωφελές, ἐπ- ἡγαγον λαῷ γὰρ σωτήριον ἡ τῶν πονηρῶν ἀνθρώπων ἀφαίρεσις. Σύνδεσμός εἰσιν οὐκ ἐῶντες εὐοδεῖν τὸ κοινόν. Εἶτα ψυχῆς τροφὴν ἐπαγγέλλεται μέχρι λιπασμοῦ τῶν ταύτης ἐστῶν, οὕτω τῶν ψυχικῶν λεγομένων δυνάμεων. Αὗται γὰρ ὑπὸ τῶν πνευματι- κῶν χαρισμάτων πιαίνονται. • Οὐ γὰρ ἐπ' ἄρτῳ μόνω ζήσεται ἄνθρωπος, ἀλλ' ἐν παντὶ ῥήματι ἐκπο- ρευομένῳ διὰ στόματος Θεοῦ, οὗ τύπος τὸ μάννα. Καθ' ἑαυτὸ γὰρ πῶς ἂν ἄρτος ἀγγέλων, ἢ καὶ ἄρτος οὐρανοῦ νοηθήσεται; "Ης δὴ τροφῆς ἐκπεσόντος Ἰσραήλ, τὰ ἔθνη μετέλαβε διὰ πίστεως. Διό φησιν· • Οἱ δουλεύοντές μοι φάγονται, ὑμεῖς δὲ πεινάσετε. Ἰδοὺ οἱ δουλεύοντές μοι πίονται· ὑμεῖς δὲ διψήσετε.» Ἐσχημάτισται δὲ ὁ περὶ τῶν ὀστῶν λόγος ἀπὸ τῶν τρυφᾷν ειωθότων σωματικός. Εσται δέ σοι, φησὶ, καὶ πηγὴ ὕδατος ζῶντος, καὶ κῆπος ἀειθαλὴς ταῖς ἐξ ἁγίου Πνεύματος φυ- τείαις καρποφορῶν. Καὶ ἡ Ἐκκλησία δὲ κῆπος γέν γονε Χριστοῦ λέγουσα· «Καταβήτω ἀδελφιδός μου εἰς κῆπον αὐτοῦ, καὶ φαγέτω καρπὸν ἀκροδρύων αὐτοῦ. *Ην δὲ καὶ πηγὴ, ἦν μὴ ἐξέλιπεν ὕδωρ. Ὡς γὰρ ἀπὸ πηγῆς ἀενάου τὰς διδασκαλίας προφέρουσιν οἱ θεῖοι μυσταγωγοί. 4. Τοῦ γὰρ πιστεύοντος, φησί, ποταμοί ἐκ τῆς κοιλίας ῥεύσουσιν ὕδατος ζωής. » Καὶ πρὸς τὴν Σαμαρείτιν τὰ ὅμοια. Καὶ τὰ ὀστᾶ δέ σου, φη- σὶν, ὡς βοτάνη, ἀνατελεῖ, καὶ πιανθήσονται, καὶ κληρονομήσουσι γενεάς γενεῶν. Δι' ὧν ἔοικε δη λοῦν τὴν ἀνάστασιν τῶν σωμάτων, ἀνισταμένων οἷά τις πόα, νεκρὰ μὲν ἐν χειμώνι, ἀναθήλασα δὲ πάλιν ἐν ἔαρι. Πῶς δὲ ἀνίσταται; τῇ ζωοποιό, δηλονότι γ, Ει ΧΧV, COMMENTARII IN ISAJAM. Bet Paulus : • Ne murmuretis, ait, sicut eorum Auferas vero, inquit, et iniquas manuum exten- siones, et porrectiones: vel quia ad injusta doua manus porrigerent, vel quia malum pro malo re- ponerent. Qualę illud in Psalmis : Extendit ma- Dum suam, ut retribueret"; quod est a man- suetudine alienum. Aliis vero in hunc modum vi- sum est explicare; justus dicatur, qui bonum aggredi jeiusium medlitetur : tanquam deinde manu porrigat aliquid, vel ministerium bonum operetur ; illud sine murmuratione perficiat, ac si nulla ei ne- cessariorum fiat imminutio, cum proximo suppeditat: vel etjam, ne voluptatum captus illecebris, laborio- sam in Deo vitam verbis insectetur, ut qui olim adversus Deum in solitudine murmurarunt Israe- litæ, unde a serpentibus icti perierunt”. Itaque quidam murmurarunt, et a serpentibus perierunt. Ut autem ejus, qui ista fugiat, et contraria secte- tur, luminis excellentiam demonstraret, idipsum meridiano fore simile dixit ; et, quæ res est omnium longe maxima, universique boni effectrix, Deum semper secum babiturum. C D Nonnulli antem, ubi manus porrectionem in hæc verba exposuerunt : Si auferas a te vinculum quod digitum extendit, et inutile loquitur; scele- ratorum etiam hominum interitum pepulo saluta- rem esse adjecerunt, qui reipublicæ felicitatem, tanquam vinculo constrictam, remorantur. Deinceps anima: nutritionem pollicetur, ad hujus uisque sa- ginationem ossium ; quorum nomine virtutes ejus ideo significantur, quod ca spiritualibus donis im- pinguentur. . Neque enim solo pane vivet hono sed omni verbo, quod egreditur ex ore Dei 16, cujus formam manna nobis representavit. Qui nam- que per se aut panis angelorum, aut cœli etiam intelligatur ? Hunc igitur cibum, quo exciderant Israelitæ, sibi per fidem gentes assumpserunt: ideo- que ait : c Qui serviunt mili, comedent ; vos all- tem esurietis. Ecce qui serviunt mihi, bibent; vos antem sitielis ", Est vero de ossibus ab iis mutuata loquendi ratio, qui molliter corpus solent enutrire. ; Deinde erit tibi, inquit, et fons aquæ viventis, et hortus divina Spiritus sancti consitione floribus semper et fructibus abundans. Dicitur vero et hor- tus ipsa Christi Ecclesia, cujus hæc verba sunt : Descendat nepos meus in hortum suum, et co- medal fructum pomorum suorum 28. » Dicitur et fons, quem nulla unquam aqua defecit. Tanquan cuis a fonte perenni ea hauriunt, quæ docent divini rerum arcanarum interpretes et magistri. « Nom cẹ ventre ejus qui credit, inquit, aquæ vitæ flumina profluent ",» similiaque illa de quibus cum Sa- maritide locutus est 3. ossa tua, addit,sicut her- ba vrientur et pinguescent, et hæreditabunt genes a- tiones generationum, ubi corporum resurrectionemu significare videtur, quæ herbae in morem hieme qu- 3: Psal. Liv, 21. Num. sen't. **1 Cor. x, 10. *** Matth. iv, 3. * Isa. Lxv, 13. an Cable 1. 19 Joan. vit, 38. 30 Juan. Iv, 1.

Αφέλης δέ, φησί, καὶ τὰς ἀδίκους χειροτονίας Α καὶ προβολάς· ἦγουν τὸ τείνειν τὴν χεῖρα πρὸς ἄδικα λήμματα· ήγουν τὸ ἀνταποδιδόναι κακὸν ἀντὶ κακοῦ. Κατὰ τὸ ἐν Ψαλμοῖς· • Ἐξέτεινε τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐν τῷ ἀποδιδόναι· ὅπερ πραότητός ἐστιν ἀλλότριον. Τινὲς δὲ οὕτως· Ὁ βουλόμενος τὴν ἀγαθὴν μετιέναι νηστείαν, δίκαιος ἔστω· καὶ ὥσπερ τινά, χειροτο- νίαν, ἢ λειτουργίαν ἀγαθὴν ἐκτελῶν ἀγογγύστως ταύτην διανυέτω, ὡς μὴ λειπόμενος τῶν ἀναγκαίων, ἡνίκα χορηγῇ τῷ πλησίον· ἤγουν ἡδονῶν ἐπιθυμία, μὴ τῆς ἐπιπόνου κατὰ Θεὸν πολιτείας καταβοών, ὥσπερ ἐγόγγυζεν ὁ Ἰσραὴλ ἐν τῇ ἐρήμῳ κατὰ Θεοῦ, καὶ δίκην ἔτισαν ὑπ᾽ ὄφεων ἀπολλύμενοι. Διὸ καὶ Παῦλος· « Μηδέ γογγύζετε, φησί, καθώς τινες αὐτῶν ἐγόγγυσαν, καὶ ὑπὸ τῶν ὄφεων ἀπώλοντο. • Τὸ δὲ ὑπερβάλλον φῶς τῷ φεύγοντι ταῦτα, καὶ τἀναντία ποιοῦντι δηλῶν, μεσημβρίᾳ τοῦτο παρείκασεν. Και τὸ μέγιστον, καὶ χορηγὸν παντὸς ἀγαθοῦ, τὸ Θεὸν εἶναι διὰ παντὸς μετ' αὐτοῦ. ο Τινὲς δὲ τὸ τῆς χειροτονίας ῥητὸν οὕτως ἐκθέ μενοι· Ἐὰν ἀφέλῃς ἀπὸ σοῦ σύνδεσμον ἐκτεί- νοντα δάκτυλον, καὶ λαλοῦντα ἀνωφελές, ἐπ- ἡγαγον λαῷ γὰρ σωτήριον ἡ τῶν πονηρῶν ἀνθρώπων ἀφαίρεσις. Σύνδεσμός εἰσιν οὐκ ἐῶντες εὐοδεῖν τὸ κοινόν. Εἶτα ψυχῆς τροφὴν ἐπαγγέλλεται μέχρι λιπασμοῦ τῶν ταύτης ἐστῶν, οὕτω τῶν ψυχικῶν λεγομένων δυνάμεων. Αὗται γὰρ ὑπὸ τῶν πνευματι- κῶν χαρισμάτων πιαίνονται. • Οὐ γὰρ ἐπ' ἄρτῳ μόνω ζήσεται ἄνθρωπος, ἀλλ' ἐν παντὶ ῥήματι ἐκπο- ρευομένῳ διὰ στόματος Θεοῦ, οὗ τύπος τὸ μάννα. Καθ' ἑαυτὸ γὰρ πῶς ἂν ἄρτος ἀγγέλων, ἢ καὶ ἄρτος οὐρανοῦ νοηθήσεται; "Ης δὴ τροφῆς ἐκπεσόντος Ἰσραήλ, τὰ ἔθνη μετέλαβε διὰ πίστεως. Διό φησιν· • Οἱ δουλεύοντές μοι φάγονται, ὑμεῖς δὲ πεινάσετε. Ἰδοὺ οἱ δουλεύοντές μοι πίονται· ὑμεῖς δὲ διψήσετε.» Ἐσχημάτισται δὲ ὁ περὶ τῶν ὀστῶν λόγος ἀπὸ τῶν τρυφᾷν ειωθότων σωματικός. Εσται δέ σοι, φησὶ, καὶ πηγὴ ὕδατος ζῶντος, καὶ κῆπος ἀειθαλὴς ταῖς ἐξ ἁγίου Πνεύματος φυ- τείαις καρποφορῶν. Καὶ ἡ Ἐκκλησία δὲ κῆπος γέν γονε Χριστοῦ λέγουσα· «Καταβήτω ἀδελφιδός μου εἰς κῆπον αὐτοῦ, καὶ φαγέτω καρπὸν ἀκροδρύων αὐτοῦ. *Ην δὲ καὶ πηγὴ, ἦν μὴ ἐξέλιπεν ὕδωρ. Ὡς γὰρ ἀπὸ πηγῆς ἀενάου τὰς διδασκαλίας προφέρουσιν οἱ θεῖοι μυσταγωγοί. 4. Τοῦ γὰρ πιστεύοντος, φησί, ποταμοί ἐκ τῆς κοιλίας ῥεύσουσιν ὕδατος ζωής. » Καὶ πρὸς τὴν Σαμαρείτιν τὰ ὅμοια. Καὶ τὰ ὀστᾶ δέ σου, φη- σὶν, ὡς βοτάνη, ἀνατελεῖ, καὶ πιανθήσονται, καὶ κληρονομήσουσι γενεάς γενεῶν. Δι' ὧν ἔοικε δη λοῦν τὴν ἀνάστασιν τῶν σωμάτων, ἀνισταμένων οἷά τις πόα, νεκρὰ μὲν ἐν χειμώνι, ἀναθήλασα δὲ πάλιν ἐν ἔαρι. Πῶς δὲ ἀνίσταται; τῇ ζωοποιό, δηλονότι γ, Ει ΧΧV, COMMENTARII IN ISAJAM. Bet Paulus : • Ne murmuretis, ait, sicut eorum Auferas vero, inquit, et iniquas manuum exten- siones, et porrectiones: vel quia ad injusta doua manus porrigerent, vel quia malum pro malo re- ponerent. Qualę illud in Psalmis : Extendit ma- Dum suam, ut retribueret"; quod est a man- suetudine alienum. Aliis vero in hunc modum vi- sum est explicare; justus dicatur, qui bonum aggredi jeiusium medlitetur : tanquam deinde manu porrigat aliquid, vel ministerium bonum operetur ; illud sine murmuratione perficiat, ac si nulla ei ne- cessariorum fiat imminutio, cum proximo suppeditat: vel etjam, ne voluptatum captus illecebris, laborio- sam in Deo vitam verbis insectetur, ut qui olim adversus Deum in solitudine murmurarunt Israe- litæ, unde a serpentibus icti perierunt”. Itaque quidam murmurarunt, et a serpentibus perierunt. Ut autem ejus, qui ista fugiat, et contraria secte- tur, luminis excellentiam demonstraret, idipsum meridiano fore simile dixit ; et, quæ res est omnium longe maxima, universique boni effectrix, Deum semper secum babiturum. C D Nonnulli antem, ubi manus porrectionem in hæc verba exposuerunt : Si auferas a te vinculum quod digitum extendit, et inutile loquitur; scele- ratorum etiam hominum interitum pepulo saluta- rem esse adjecerunt, qui reipublicæ felicitatem, tanquam vinculo constrictam, remorantur. Deinceps anima: nutritionem pollicetur, ad hujus uisque sa- ginationem ossium ; quorum nomine virtutes ejus ideo significantur, quod ca spiritualibus donis im- pinguentur. . Neque enim solo pane vivet hono sed omni verbo, quod egreditur ex ore Dei 16, cujus formam manna nobis representavit. Qui nam- que per se aut panis angelorum, aut cœli etiam intelligatur ? Hunc igitur cibum, quo exciderant Israelitæ, sibi per fidem gentes assumpserunt: ideo- que ait : c Qui serviunt mili, comedent ; vos all- tem esurietis. Ecce qui serviunt mihi, bibent; vos antem sitielis ", Est vero de ossibus ab iis mutuata loquendi ratio, qui molliter corpus solent enutrire. ; Deinde erit tibi, inquit, et fons aquæ viventis, et hortus divina Spiritus sancti consitione floribus semper et fructibus abundans. Dicitur vero et hor- tus ipsa Christi Ecclesia, cujus hæc verba sunt : Descendat nepos meus in hortum suum, et co- medal fructum pomorum suorum 28. » Dicitur et fons, quem nulla unquam aqua defecit. Tanquan cuis a fonte perenni ea hauriunt, quæ docent divini rerum arcanarum interpretes et magistri. « Nom cẹ ventre ejus qui credit, inquit, aquæ vitæ flumina profluent ",» similiaque illa de quibus cum Sa- maritide locutus est 3. ossa tua, addit,sicut her- ba vrientur et pinguescent, et hæreditabunt genes a- tiones generationum, ubi corporum resurrectionemu significare videtur, quæ herbae in morem hieme qu- 3: Psal. Liv, 21. Num. sen't. **1 Cor. x, 10. *** Matth. iv, 3. * Isa. Lxv, 13. an Cable 1. 19 Joan. vit, 38. 30 Juan. Iv, 1.

Β • Εξ. Α χάριτι πιαινόμενα. Ως γὰρ Δαβίδ φησιν· αποστελεῖς τὸ Πνεῦμά σου καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνα- καινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, τοῦτ' ἔστιν τῶν ἐπὶ γῆς, ὅτε καὶ γενεάς γενεῶν ἐν ἀπεράντῳ κλη ρονομούμεν· ζωής θανάτου πάντη καὶ φθορᾶς ἀνηρτ μένων. Είρηνται δὲ καὶ ὀστᾶ αἱ ψυχικαί δυνάμεις, ὡς τό· Θεὸς διεσκόρπισεν ὀστᾶ ἀνθρωπαρέσκων. » Οὐ γὰρ τὰ τοῦ σώματος ὀστᾶ, τὰς δὲ τῆς ψυχῆς δυνά- μεις συνθραύει, πρὸς τὸ μηδὲν εἰς ἀρετὴν κατορθοῦν. • Στεφανοῦται γὰρ οὐδεὶς, ἐὰν μὴ νομίμως ἀθλήσῃ. Οἱ δὲ, πρὸς ἀνθρώπων ἐπαίνους κεχήνασιν, οὐ δόξαν Θεοῦ. Τοιοῦτον καὶ τήν « Ὅτι ἐσίγησα ἐπαλαιώθη τὰ ὀστᾶ μου ἀπὸ τοῦ κράζειν με ὅλην τὴν ἡμέραν. Σιγήσαντος γάρ μου ἀπὸ τοῦ δόξαν ἄγειν καὶ προσ- εύχεσθαι, καὶ πεσόντος εἰς ἀνθρωπίνην μικροψυ χίαν, ἐπαλαιώθη τὰ ὀστᾶ μου. Τοῦτ' ἔστιν ἐσαθρώ θησαν αἱ δυνάμεις αι ψυχικαί. Αὗται τσίνυν ἐκ βαθυμίας ἐσθ' ὅτε παραλυθείσαι βραχύ, πάλιν ὡς βοτάνη ἀνατελοῦσι παρακλήσει πνευματικῇ, καὶ κληρονόμοι τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν γενησόμεθα. Καὶ τὰ πάλαι δὲ τῆς ψυχῆς ἔρημα κοδομηθήσεται ἐν σοί, διὰ μαθημάτων καὶ λέγων θείων ἀναπληρούμενα. Σαυτὸν γὰρ οἰκοδομήσεις διδασκαλίαις ἐνθέοις ἐπὶ τὸ δέον ἀεί τον συναρμότα των τοὺς λογισμούς. Περιφράξεις δέ σου καὶ τὴν ψυχήν, ἀπὸ τῶν ἔξωθεν ὀχληρών Χριστῷ καθάπες τείχει περιφρουρούμενος. Ὡς ἐπὶ πόλεως γὰρ ἐρή μου καὶ ἀτειχίστου ποιεῖται τὸν λόγον. Αρμόττε δὲ καὶ πρὸς τὴν ἑκάστου ψυχὴν καὶ πρὸς τὸν ὑπὸ πάντα, ἱστῶν νοουμένων τῶν ἐν αὐτῷ δυνατῶν, καὶ τὸ σῶμα πᾶν ἀνεχόντων, ἐφ' οὗ λέγοιντο ἔρημοι αιώ νιοι, τὰ ἐκ μακρού χρόνου δι᾿ ἁμαρτίαν ἔρημα για γονότα. Θεμέλια δὲ αὐτοῦ κατὰ τὴν ἀποστολικήν και σεις γραφὴν λέγουσαν, « Εποικοδομηθέντες ἐπὶ τὰ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν. Κληθήση δὲ καὶ οἰκοδόμος φραγμών. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμα χον, κληθήσῃ τειχίζων διακοπήν. Καὶ ταῦτα δ Παῦλος ὁ θεῖος διασαφεί λέγων· . Ὡς σοφῶς ἀρχι τέκτων θεμέλιον ἔθηκα. ο Φραγμοὺς δὲ οἰκοδομεί ὁ τὰ ἐκκλησιαστικά δόγματα περιτειχίζων διαμε κτικαῖς ἀποδείξεσιν, ἵνα μὴ κ. θάπερ ἔρημον κήπο οἱ θέλοντες διοδεύοιεν. Τοῦτο γὰρ καὶ ῥαθυμούσ πάσχει ψυχὴ παντὸς ἐναντίον διοδεύοντος αὐτὴν ἐσω γισμοῦ τε καὶ δαίμονος, ἕως ἑαυτὴν τῷ φόβῳ του Θεοῦ περιφράξειεν. Ὁ δὲ τὰ δοκοῦντα προσκόμματα ἐκ τῶν θείων ἀναγνωσμάτων περιαιρῶν διὰ σας νείας, οὗτος ὁ τοὺς ἀνὰ μέσον τῶν τρίβων λίθους περιαιρῶν. Βούλεται δὲ μετὰ τῶν εἰρημένων φυλάττεσθαι καὶ τὰ Σάββατα, ὡς μὴ μέθαις καὶ κρεπάλαις σχολέ * γρ. καί. $1 PROCOPII GAZEI B dem morientis, vere autem revirescentis, in vitam excitabuntur. Sed qui resurgent ? Si gratia vimi- rum, quæ vitam largitur, saginentur. Ut et apud Davidem legimus : ‹ Emitte spiritum tuum, et crea- buntur, et renovabis faciem terræ ; s id est, eo- rum qui in terra versantur cum generationes gene- rationum in vita illa perpetua, morte prorsus et corruptione sublatis, hæreditabunt: Dicuntur et ossa anima virtutes. Ut hoc loco : • Dissipavit Deus ossa eorum, qui hominibus placebant ". . Non enim corporis ossa, sed animæ vires atterit, ne quid ipsi cum virtute et laude valeant efficere. ‹ Nemo si- quidem coronabitur, nisi qui legitime certave- rit s. » At isti hominum laudibus tantum inhiant, de Dei gloria nihil solliciti. Quale est et illud : • Quoniam tacui, inveteraverunt ossa mea, dum cla- marem tota die . . Cum enim ait, cessando ab ejus promotione gloriæ, fundendisque precibus, in id est, emarcuerunt, et labefactatæ sunt animæ meæ Illæ ipsæ igitur, licet ignavia ad breve tempus aliquod fractæ et debilitatæ jaceant, spirituali ta- men iterum consolatione, non aliter quam herbα, resurgunt et instaurantur, ipsique alernorumque bonorum fimus hæredes. Quæ deinde in anima tua deseria et vasta fuerant, ædifcabuntur, id est di- sciplinis sermonibusque divinis replebuntur. Teip- sum enim adifcabis, celestibus semper præceptio- nibus ad id, quod decet, cogitationes tuas comppa- nens et applicans. Obsepies vero et animam tuam, Christo, tanquam muro, adversus externas mole- stias lectus. Habetur enim tanquam de deseria murisque destituta civitate sermo. Conveniat vero et animæ cuilibet, et populo, si illos per ossa in- C telligas, qui sunt in eo potentiores quique corpas universum sustentant : in quo deserta perpetua possis appellare, quæ longo jam tempore per peccatum vasta el solitaria evaserunt. Intelligas porro funda- menta secundum Pauli mentem, ubi superædificati super fundamentum apostolorum et prophetaruin scribit . Vocaberis vero etiam ædificator maceria- rum: secundum autem Symmachum, vocaberis muro cingens direptionem: quæ a divo Paulo ibi aperte explicata sunt, ubi se sicut prudentem ar- chitectum, fundamentum posuisse scribit 16. Mace- riam rursus ædificare dicitur, qui Ecclesiæ dogmata dialecticis demonstrationibus tanquam excitato maro obsepit, ne eadem, veluti hortum de- sertum, quicunque voluerint, pervagentur. Nam et istud ipsum quæ perpetuo desus est anima, pali- tur, cum eadem hosti cuilibet, sive demonem, sive animæ cupiditatem appelles, tandiu pervia est, donec metu Dei, 2utem quæ videntur offendicula explicando et declarando, de sacris lectionibus aufert, ille ipse est, qui lapides de semitis tollit. animi angustias incidissem, inveteraverunt ossa mes vires. D ck- tanquam valle, muniatur. Qui Vnlt vero cum iis, quæ dicta sunt, etiam Sabbata observari : non ut ebrietati et crapular indulgeatur; Psal, cult, 30, Pal. L11, 6. [i Timoth. 1, 5. * Psal. xxxΙ, 3. “ Ephes. 11, 20. * Cor. m, 10. VARIÆ LECTIONES.

Β • Εξ. Α χάριτι πιαινόμενα. Ως γὰρ Δαβίδ φησιν· αποστελεῖς τὸ Πνεῦμά σου καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνα- καινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, τοῦτ' ἔστιν τῶν ἐπὶ γῆς, ὅτε καὶ γενεάς γενεῶν ἐν ἀπεράντῳ κλη ρονομούμεν· ζωής θανάτου πάντη καὶ φθορᾶς ἀνηρτ μένων. Είρηνται δὲ καὶ ὀστᾶ αἱ ψυχικαί δυνάμεις, ὡς τό· Θεὸς διεσκόρπισεν ὀστᾶ ἀνθρωπαρέσκων. » Οὐ γὰρ τὰ τοῦ σώματος ὀστᾶ, τὰς δὲ τῆς ψυχῆς δυνά- μεις συνθραύει, πρὸς τὸ μηδὲν εἰς ἀρετὴν κατορθοῦν. • Στεφανοῦται γὰρ οὐδεὶς, ἐὰν μὴ νομίμως ἀθλήσῃ. Οἱ δὲ, πρὸς ἀνθρώπων ἐπαίνους κεχήνασιν, οὐ δόξαν Θεοῦ. Τοιοῦτον καὶ τήν « Ὅτι ἐσίγησα ἐπαλαιώθη τὰ ὀστᾶ μου ἀπὸ τοῦ κράζειν με ὅλην τὴν ἡμέραν. Σιγήσαντος γάρ μου ἀπὸ τοῦ δόξαν ἄγειν καὶ προσ- εύχεσθαι, καὶ πεσόντος εἰς ἀνθρωπίνην μικροψυ χίαν, ἐπαλαιώθη τὰ ὀστᾶ μου. Τοῦτ' ἔστιν ἐσαθρώ θησαν αἱ δυνάμεις αι ψυχικαί. Αὗται τσίνυν ἐκ βαθυμίας ἐσθ' ὅτε παραλυθείσαι βραχύ, πάλιν ὡς βοτάνη ἀνατελοῦσι παρακλήσει πνευματικῇ, καὶ κληρονόμοι τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν γενησόμεθα. Καὶ τὰ πάλαι δὲ τῆς ψυχῆς ἔρημα κοδομηθήσεται ἐν σοί, διὰ μαθημάτων καὶ λέγων θείων ἀναπληρούμενα. Σαυτὸν γὰρ οἰκοδομήσεις διδασκαλίαις ἐνθέοις ἐπὶ τὸ δέον ἀεί τον συναρμότα των τοὺς λογισμούς. Περιφράξεις δέ σου καὶ τὴν ψυχήν, ἀπὸ τῶν ἔξωθεν ὀχληρών Χριστῷ καθάπες τείχει περιφρουρούμενος. Ὡς ἐπὶ πόλεως γὰρ ἐρή μου καὶ ἀτειχίστου ποιεῖται τὸν λόγον. Αρμόττε δὲ καὶ πρὸς τὴν ἑκάστου ψυχὴν καὶ πρὸς τὸν ὑπὸ πάντα, ἱστῶν νοουμένων τῶν ἐν αὐτῷ δυνατῶν, καὶ τὸ σῶμα πᾶν ἀνεχόντων, ἐφ' οὗ λέγοιντο ἔρημοι αιώ νιοι, τὰ ἐκ μακρού χρόνου δι᾿ ἁμαρτίαν ἔρημα για γονότα. Θεμέλια δὲ αὐτοῦ κατὰ τὴν ἀποστολικήν και σεις γραφὴν λέγουσαν, « Εποικοδομηθέντες ἐπὶ τὰ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν. Κληθήση δὲ καὶ οἰκοδόμος φραγμών. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμα χον, κληθήσῃ τειχίζων διακοπήν. Καὶ ταῦτα δ Παῦλος ὁ θεῖος διασαφεί λέγων· . Ὡς σοφῶς ἀρχι τέκτων θεμέλιον ἔθηκα. ο Φραγμοὺς δὲ οἰκοδομεί ὁ τὰ ἐκκλησιαστικά δόγματα περιτειχίζων διαμε κτικαῖς ἀποδείξεσιν, ἵνα μὴ κ. θάπερ ἔρημον κήπο οἱ θέλοντες διοδεύοιεν. Τοῦτο γὰρ καὶ ῥαθυμούσ πάσχει ψυχὴ παντὸς ἐναντίον διοδεύοντος αὐτὴν ἐσω γισμοῦ τε καὶ δαίμονος, ἕως ἑαυτὴν τῷ φόβῳ του Θεοῦ περιφράξειεν. Ὁ δὲ τὰ δοκοῦντα προσκόμματα ἐκ τῶν θείων ἀναγνωσμάτων περιαιρῶν διὰ σας νείας, οὗτος ὁ τοὺς ἀνὰ μέσον τῶν τρίβων λίθους περιαιρῶν. Βούλεται δὲ μετὰ τῶν εἰρημένων φυλάττεσθαι καὶ τὰ Σάββατα, ὡς μὴ μέθαις καὶ κρεπάλαις σχολέ * γρ. καί. $1 PROCOPII GAZEI B dem morientis, vere autem revirescentis, in vitam excitabuntur. Sed qui resurgent ? Si gratia vimi- rum, quæ vitam largitur, saginentur. Ut et apud Davidem legimus : ‹ Emitte spiritum tuum, et crea- buntur, et renovabis faciem terræ ; s id est, eo- rum qui in terra versantur cum generationes gene- rationum in vita illa perpetua, morte prorsus et corruptione sublatis, hæreditabunt: Dicuntur et ossa anima virtutes. Ut hoc loco : • Dissipavit Deus ossa eorum, qui hominibus placebant ". . Non enim corporis ossa, sed animæ vires atterit, ne quid ipsi cum virtute et laude valeant efficere. ‹ Nemo si- quidem coronabitur, nisi qui legitime certave- rit s. » At isti hominum laudibus tantum inhiant, de Dei gloria nihil solliciti. Quale est et illud : • Quoniam tacui, inveteraverunt ossa mea, dum cla- marem tota die . . Cum enim ait, cessando ab ejus promotione gloriæ, fundendisque precibus, in id est, emarcuerunt, et labefactatæ sunt animæ meæ Illæ ipsæ igitur, licet ignavia ad breve tempus aliquod fractæ et debilitatæ jaceant, spirituali ta- men iterum consolatione, non aliter quam herbα, resurgunt et instaurantur, ipsique alernorumque bonorum fimus hæredes. Quæ deinde in anima tua deseria et vasta fuerant, ædifcabuntur, id est di- sciplinis sermonibusque divinis replebuntur. Teip- sum enim adifcabis, celestibus semper præceptio- nibus ad id, quod decet, cogitationes tuas comppa- nens et applicans. Obsepies vero et animam tuam, Christo, tanquam muro, adversus externas mole- stias lectus. Habetur enim tanquam de deseria murisque destituta civitate sermo. Conveniat vero et animæ cuilibet, et populo, si illos per ossa in- C telligas, qui sunt in eo potentiores quique corpas universum sustentant : in quo deserta perpetua possis appellare, quæ longo jam tempore per peccatum vasta el solitaria evaserunt. Intelligas porro funda- menta secundum Pauli mentem, ubi superædificati super fundamentum apostolorum et prophetaruin scribit . Vocaberis vero etiam ædificator maceria- rum: secundum autem Symmachum, vocaberis muro cingens direptionem: quæ a divo Paulo ibi aperte explicata sunt, ubi se sicut prudentem ar- chitectum, fundamentum posuisse scribit 16. Mace- riam rursus ædificare dicitur, qui Ecclesiæ dogmata dialecticis demonstrationibus tanquam excitato maro obsepit, ne eadem, veluti hortum de- sertum, quicunque voluerint, pervagentur. Nam et istud ipsum quæ perpetuo desus est anima, pali- tur, cum eadem hosti cuilibet, sive demonem, sive animæ cupiditatem appelles, tandiu pervia est, donec metu Dei, 2utem quæ videntur offendicula explicando et declarando, de sacris lectionibus aufert, ille ipse est, qui lapides de semitis tollit. animi angustias incidissem, inveteraverunt ossa mes vires. D ck- tanquam valle, muniatur. Qui Vnlt vero cum iis, quæ dicta sunt, etiam Sabbata observari : non ut ebrietati et crapular indulgeatur; Psal, cult, 30, Pal. L11, 6. [i Timoth. 1, 5. * Psal. xxxΙ, 3. “ Ephes. 11, 20. * Cor. m, 10. VARIÆ LECTIONES.

ζιεν, όγ ασμῷ δὲ καὶ καθαρότητι, καὶ διὰ τούτων ἁγιάζεσθαι τὴν ἡμέραν διὰ τῆς κατὰ Θεὸν σχολῆς τρυφεράν γινομένην καὶ ἄλυπον. Καὶ δεῖ μὴ μέχρι τοῦ κινῆσαι πόδα, ἢ μολύναι τὰ χείλη, πρὸς ἑτέροις γίνεσθαι πράγμασι τῇ θείᾳ Γραφῇ προσανέχοντας. Ὁ δὲ θεῖος Απόστολος τοῦ νόμου τὴν σκιάν παρ- ωθούμενος, περιτομήν πνευματικὴν καὶ Σαββατισμὸν ὑποτίθεται λέγων • Αλλά περιτομή καρδίας οὐ γράμματι, ἀλλὰ πνεύματι. » Καὶ πάλιν· ο Αρα ἀπολείπεται Σαββατισμὸς τῷ λαῷ τοῦ Κυρίου. » Ο γὰρ εἰσελθὼν εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς κατέπαυσεν ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ, ὥσπερ ἀπὸ τῶν ἰδίων ὁ Θεός, Σαββατισμός ἄρα κατὰ Θεὸν τὸ παύ- σασθαι τῶν ἰδίων ἔργων καὶ θελημάτων. "Ο καὶ ἡ παροῦσα προφητεία φησί. Λέγει δὲ καὶ Παῦλος· • Βλέπω δὲ ἕτερον νόμον ἀντιστρατευόμενον τῷ νόμῳ τοῦ νοός μου. » Κατὰ τοῦτον οὖν ἐστι τὰ θελήματα, πρὸς ἃ ἐπιῤῥεπῶς ἔχοντες, περικόπτειν ὀφείλομεν. Οὕτω γὰρ ἐπιτελέσομεν Σάββατα τρυφερά μηδὲν ἔχοντα τῶν ἀπὸ γνώμης σκληρᾶς καὶ ἀντιτεινούσης Θεῷ, κατὰ τὸ, «Καὶ ἐσκληρύνθη ἡ καρδία Φαραώ.» Οὕτως ἔλεγε τῷ Ἰσραὴλ ὁ Θεός· « Γινώσκω ὅτι σκλη- ρὸς εἶ, καὶ νεῦρον σιδηροῦν ὁ τράχηλός σου, καὶ τὸ μέτω ωπόν σου χαλκοῦν. » Βούλεται δὲ νῦν ἡμᾶς γλώττης καὶ θυμοῦ περιγίνεσθαι· . Εἴτις γὰρ ἐν λόγῳ οὐ πταίει, οὗτος τέλειος ἀνὴρ, δυνατὸς χαλιναγωγήσαι καὶ ὅλον τὸ σῶμα, ο Καὶ πάλιν ο Ανήρ θυμώδης οὐκ εὐσχήμων. ο Και, ο Οργὴ γὰρ ἀνδρὸς δικαιοσύ νὴν Θεοῦ οὐκ ἐργάζεται. » Τοιούτους εἶναι τοὺς σαβ- σατίζοντας βούλεται, καὶ τοὺς νηστείαν καλοῦντας δεκτήν. Οὕτω γὰρ ἔσῃ, φησί, πεποιθὼς, οὐκ ἐπὶ σαθρῷ τινι καὶ προσκαίρῳ πράγματι, ἀλλ' ἐπὶ τῷ πάντων Θεῷ παῤῥῶν ^ εἰς τὸν ἐπίλοιπον βίον, ὡ; ἔχων ἀψευδεῖς αὐτοῦ τὰς ἐπαγγελίας, ἐν αἷς ἐστὶ καὶ τὸ ἐπί τινα γῆν ἀπὸ τῆς ἐνταῦθα διατριβῆς ἀναβι- βασθῆναι τευξόμενον ἐκείνων "Α ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οὖς οὐκ ἤκουσεν, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ο καὶ ἀπολαύσοντα τῆς ἐπηγγελμένης, τοῖς πατράσι τροφῆς πνευματικῆς ἐν τῇ ἄνω κειμένης πόλει, περὶ ἧς ὁ Παῦλός φησιν· « Οἱ γὰρ τοιαῦτα λέγοντες, ἐμφανίζουσιν ὅτι πατρίδα ζητοῦσιν. » Καὶ εἰ μὲν ἐκείνην ἐζήτουν ἀφ' ἧς ἐξῆλθον, εἶχον ἂν και μὲν ἀνακάμψαι. Νῦν δὲ κρείττονος ὀρέγονται, τοῦτ' ἔστιν ἐπουρανίου: "Οτι δὲ πάντως ἔσται ταῦτα, Θεός, φησίν, ἐστὶν ὁ φθεγξάμενος. ᾿Αλλὰ πῶς ὡς μήπω τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας λαχόντων, εἰς ἦν αὐτοὺς εἰσήγαγεν Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυή, νῦν δίδωσιν ἐπαγ- γελίαν εἰσάξειν αὐτούς; Δῆλον οὖν ὡς περὶ τῆς τῶν πραέων φησίν. Τινὲς δὲ τὴν ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας ἄνοδόν φασιν αὐτοῖς ἐπαγγέλλεσθαι. Οἱ καὶ τὰ ἀνω- τέρω σωματικῶς ἐξηγήσαντο περὶ τοῦ πιανθῆναι τὰ ὀστᾶ, καὶ παραβάλλεσθαι κήτῳ πολυύδρῳ, καὶ πηγῇ μὴ ὑστερουμένῃ ὕδατος. Καὶ ὅτι τὰ ἔρημα τῆς πόλεως ἀνοικοδομηθήσεται, καὶ ἐπιπολὺ ταῦτα Εt Ει : ο Εt γρ. θαῤῥῶν. • COMMENTARII IN ISAIAM. A sel ut sanctificationi purificationique acetur: per D a • Rom.", 29. se Hebr. 1V, 9. as Rom. vil, es juid. " 25. C hæcque dies sanctus et festum, eo, quod secundum Deum est, otio, delicate, nullaque molestia inter- ruptum celebretur. Decet etiam eos ne ad pedis φuidem usque promotionem, aut labiorum conta- minationem in cæteris negotiis occupari, qui sacræ Scripturæ incumbunt. At beatus Apostolus, legis unibra rejecta, circumcisionem spiritualem et Sabbatismum ponit his verbis : : Verum circumn- cisio cordis, non littera, sed spiritu ". » rur- sum: Itaque relinquitur sabbatismus populo Domini. Qui enim ingressus est in requiem cjus, et ipse requievit ab operibus suis : sicut et a suis Dens. Est igitur Sabbatum secundum Deum celebrare, a propriis operibus voluntatibusque abs tinere : quod ipsa innuit, quæ nobis est in mani- bus prophetia. Dicit vero etiam bunc in modum Apostolus : e Video autem aliam legem repugnan. tem legi mentis meæ "., Sunt itaque ex bujus sententia, voluntates, quas circumcidere et ampn- tare, cum ad eas procliviores sunus, debemus. Ita enim Sabbata delicata, quæ molesti, Deoque relu- ctantis animi nibil habeant, ut olim induratum esse cur Pharaonis leginius 4, peracturi sumus. Sic et Israelem Deus alloquitur : . Cognosco quo- niam durus es, et nervus ferreus collum tuum, cervix tua ærea ". Vult autem hoc loco linguam nos et iracundiam cohibere. Si quis enim in sermone non labitur, hic perfectus est vir, potens freno totum corpus circumducere rursum : « Vir iracundus, minime pulcher ". » Ora enim viri justitiam Del non operatur Tales cos esse, qui Sabbatum observant, quique jejunium acceptum vocant, ipse exoptat. Ita enim, inquit, eris confidens, non in rem aliquam imbecil- lem el momentancam; sed in omnium Dominum et Denm. Ita, inquam, eris de reliqua deinceps vita securus; tanquam qui certas ejus promissiones habeas: in quibus et ista est; quod ab isthac conversatione in terram aliquam elevandus es, ubi bonis illis potiaris : « Quæ nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt “; imo, ubi et illo etiam, quod Patribus promissum est, spirítali alimento fruiturus sis; quod in illa superiore civitate reconditur, Paulo teste bis ver- bis : ‹ Qui enim hæc dicunt, significant se patriam inquirere ". » siquidem illam quærerent, de qua exierunt, habebant tempus revertendi. Nunc autem meliorem appetunt, id est, caelestem. Ne quis vero omnino ista futura esse dubitaret; Deus est, inquit, qui ea locutus est. Qui autem, tanquam nondum eam promissionis terram adepti sint, in quam sunt per desun Nave deducti, in ea se nunc illos inducturum pollicetur? Et igitur eum de mi- ** Exod. iv, 21. * Isa. xLv!!, 4. *** Jac. m, 2. * Jac. 1, 20. ** Isa. Lxiv, 4; Cor. 11, 9. "Hebr. xi, 14. › Et · VARLE LECTIONES.

ζιεν, όγ ασμῷ δὲ καὶ καθαρότητι, καὶ διὰ τούτων ἁγιάζεσθαι τὴν ἡμέραν διὰ τῆς κατὰ Θεὸν σχολῆς τρυφεράν γινομένην καὶ ἄλυπον. Καὶ δεῖ μὴ μέχρι τοῦ κινῆσαι πόδα, ἢ μολύναι τὰ χείλη, πρὸς ἑτέροις γίνεσθαι πράγμασι τῇ θείᾳ Γραφῇ προσανέχοντας. Ὁ δὲ θεῖος Απόστολος τοῦ νόμου τὴν σκιάν παρ- ωθούμενος, περιτομήν πνευματικὴν καὶ Σαββατισμὸν ὑποτίθεται λέγων • Αλλά περιτομή καρδίας οὐ γράμματι, ἀλλὰ πνεύματι. » Καὶ πάλιν· ο Αρα ἀπολείπεται Σαββατισμὸς τῷ λαῷ τοῦ Κυρίου. » Ο γὰρ εἰσελθὼν εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς κατέπαυσεν ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ, ὥσπερ ἀπὸ τῶν ἰδίων ὁ Θεός, Σαββατισμός ἄρα κατὰ Θεὸν τὸ παύ- σασθαι τῶν ἰδίων ἔργων καὶ θελημάτων. "Ο καὶ ἡ παροῦσα προφητεία φησί. Λέγει δὲ καὶ Παῦλος· • Βλέπω δὲ ἕτερον νόμον ἀντιστρατευόμενον τῷ νόμῳ τοῦ νοός μου. » Κατὰ τοῦτον οὖν ἐστι τὰ θελήματα, πρὸς ἃ ἐπιῤῥεπῶς ἔχοντες, περικόπτειν ὀφείλομεν. Οὕτω γὰρ ἐπιτελέσομεν Σάββατα τρυφερά μηδὲν ἔχοντα τῶν ἀπὸ γνώμης σκληρᾶς καὶ ἀντιτεινούσης Θεῷ, κατὰ τὸ, «Καὶ ἐσκληρύνθη ἡ καρδία Φαραώ.» Οὕτως ἔλεγε τῷ Ἰσραὴλ ὁ Θεός· « Γινώσκω ὅτι σκλη- ρὸς εἶ, καὶ νεῦρον σιδηροῦν ὁ τράχηλός σου, καὶ τὸ μέτω ωπόν σου χαλκοῦν. » Βούλεται δὲ νῦν ἡμᾶς γλώττης καὶ θυμοῦ περιγίνεσθαι· . Εἴτις γὰρ ἐν λόγῳ οὐ πταίει, οὗτος τέλειος ἀνὴρ, δυνατὸς χαλιναγωγήσαι καὶ ὅλον τὸ σῶμα, ο Καὶ πάλιν ο Ανήρ θυμώδης οὐκ εὐσχήμων. ο Και, ο Οργὴ γὰρ ἀνδρὸς δικαιοσύ νὴν Θεοῦ οὐκ ἐργάζεται. » Τοιούτους εἶναι τοὺς σαβ- σατίζοντας βούλεται, καὶ τοὺς νηστείαν καλοῦντας δεκτήν. Οὕτω γὰρ ἔσῃ, φησί, πεποιθὼς, οὐκ ἐπὶ σαθρῷ τινι καὶ προσκαίρῳ πράγματι, ἀλλ' ἐπὶ τῷ πάντων Θεῷ παῤῥῶν ^ εἰς τὸν ἐπίλοιπον βίον, ὡ; ἔχων ἀψευδεῖς αὐτοῦ τὰς ἐπαγγελίας, ἐν αἷς ἐστὶ καὶ τὸ ἐπί τινα γῆν ἀπὸ τῆς ἐνταῦθα διατριβῆς ἀναβι- βασθῆναι τευξόμενον ἐκείνων "Α ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οὖς οὐκ ἤκουσεν, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ο καὶ ἀπολαύσοντα τῆς ἐπηγγελμένης, τοῖς πατράσι τροφῆς πνευματικῆς ἐν τῇ ἄνω κειμένης πόλει, περὶ ἧς ὁ Παῦλός φησιν· « Οἱ γὰρ τοιαῦτα λέγοντες, ἐμφανίζουσιν ὅτι πατρίδα ζητοῦσιν. » Καὶ εἰ μὲν ἐκείνην ἐζήτουν ἀφ' ἧς ἐξῆλθον, εἶχον ἂν και μὲν ἀνακάμψαι. Νῦν δὲ κρείττονος ὀρέγονται, τοῦτ' ἔστιν ἐπουρανίου: "Οτι δὲ πάντως ἔσται ταῦτα, Θεός, φησίν, ἐστὶν ὁ φθεγξάμενος. ᾿Αλλὰ πῶς ὡς μήπω τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας λαχόντων, εἰς ἦν αὐτοὺς εἰσήγαγεν Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυή, νῦν δίδωσιν ἐπαγ- γελίαν εἰσάξειν αὐτούς; Δῆλον οὖν ὡς περὶ τῆς τῶν πραέων φησίν. Τινὲς δὲ τὴν ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας ἄνοδόν φασιν αὐτοῖς ἐπαγγέλλεσθαι. Οἱ καὶ τὰ ἀνω- τέρω σωματικῶς ἐξηγήσαντο περὶ τοῦ πιανθῆναι τὰ ὀστᾶ, καὶ παραβάλλεσθαι κήτῳ πολυύδρῳ, καὶ πηγῇ μὴ ὑστερουμένῃ ὕδατος. Καὶ ὅτι τὰ ἔρημα τῆς πόλεως ἀνοικοδομηθήσεται, καὶ ἐπιπολὺ ταῦτα Εt Ει : ο Εt γρ. θαῤῥῶν. • COMMENTARII IN ISAIAM. A sel ut sanctificationi purificationique acetur: per D a • Rom.", 29. se Hebr. 1V, 9. as Rom. vil, es juid. " 25. C hæcque dies sanctus et festum, eo, quod secundum Deum est, otio, delicate, nullaque molestia inter- ruptum celebretur. Decet etiam eos ne ad pedis φuidem usque promotionem, aut labiorum conta- minationem in cæteris negotiis occupari, qui sacræ Scripturæ incumbunt. At beatus Apostolus, legis unibra rejecta, circumcisionem spiritualem et Sabbatismum ponit his verbis : : Verum circumn- cisio cordis, non littera, sed spiritu ". » rur- sum: Itaque relinquitur sabbatismus populo Domini. Qui enim ingressus est in requiem cjus, et ipse requievit ab operibus suis : sicut et a suis Dens. Est igitur Sabbatum secundum Deum celebrare, a propriis operibus voluntatibusque abs tinere : quod ipsa innuit, quæ nobis est in mani- bus prophetia. Dicit vero etiam bunc in modum Apostolus : e Video autem aliam legem repugnan. tem legi mentis meæ "., Sunt itaque ex bujus sententia, voluntates, quas circumcidere et ampn- tare, cum ad eas procliviores sunus, debemus. Ita enim Sabbata delicata, quæ molesti, Deoque relu- ctantis animi nibil habeant, ut olim induratum esse cur Pharaonis leginius 4, peracturi sumus. Sic et Israelem Deus alloquitur : . Cognosco quo- niam durus es, et nervus ferreus collum tuum, cervix tua ærea ". Vult autem hoc loco linguam nos et iracundiam cohibere. Si quis enim in sermone non labitur, hic perfectus est vir, potens freno totum corpus circumducere rursum : « Vir iracundus, minime pulcher ". » Ora enim viri justitiam Del non operatur Tales cos esse, qui Sabbatum observant, quique jejunium acceptum vocant, ipse exoptat. Ita enim, inquit, eris confidens, non in rem aliquam imbecil- lem el momentancam; sed in omnium Dominum et Denm. Ita, inquam, eris de reliqua deinceps vita securus; tanquam qui certas ejus promissiones habeas: in quibus et ista est; quod ab isthac conversatione in terram aliquam elevandus es, ubi bonis illis potiaris : « Quæ nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt “; imo, ubi et illo etiam, quod Patribus promissum est, spirítali alimento fruiturus sis; quod in illa superiore civitate reconditur, Paulo teste bis ver- bis : ‹ Qui enim hæc dicunt, significant se patriam inquirere ". » siquidem illam quærerent, de qua exierunt, habebant tempus revertendi. Nunc autem meliorem appetunt, id est, caelestem. Ne quis vero omnino ista futura esse dubitaret; Deus est, inquit, qui ea locutus est. Qui autem, tanquam nondum eam promissionis terram adepti sint, in quam sunt per desun Nave deducti, in ea se nunc illos inducturum pollicetur? Et igitur eum de mi- ** Exod. iv, 21. * Isa. xLv!!, 4. *** Jac. m, 2. * Jac. 1, 20. ** Isa. Lxiv, 4; Cor. 11, 9. "Hebr. xi, 14. › Et · VARLE LECTIONES.

στήσεται. Μένει δὲ καὶ ἀπόρθητος μηκέτι δίνδος επο μένη τῶν ἀλλοφύλων. Φρευρηθήσεται γὰρ ὑπὸ Θεοῦ, μεταβαλόντων ὑμῶν πρὸς ἀρετήν. Εκάστου γὰρ ἀνδρὸς φρουρά, τὸ ἐντυποῦσθαι παρὰ θεῷ, καὶ φυ- λάττειν τὰ νόμιμα, καὶ τὰ Σάββατα, & πλημμελού σιν οἱ μὴ φυλάττοντες. Οὗτοι γὰρ ἐξιόντες τῆς πόλεως, ὡς ἄδειαν λαβόντες τοῦ ἁμαρτάνειν, παρα- βαίνουσι· δέον τοὺς σαββατίζοντας πανταχοῦ τοῦτο ποιεῖν, καὶ τὰ ἑξῆς. ΚΕΦΑΛ. ΝΘ'. α'-ιη'. Μὴ οὐκ ίσχύει ἡ χεὶρ Κυρίου τοῦ σῶσαι; ἢ ἐβάρυνε τὸ οὖς αὐτοῦ τοῦ μὴ εἰσακοῦσαι; ἀλλὰ τὰ ἁμαρτήματα ὑμῶν διιστῶσιν ἀνὰ μέσον ὑμῶν, καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ Θεοῦ. Καὶ διὰ τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν ἀπέστρεψε τὸ πρόσωπον ἀφ' ὑμῶν, τοῦ μὴ ἐλεῆσαι. Αἱ γὰρ χεῖρες ὑμῶν μεμολυσμέναι αἷμα τι, καὶ οἱ δάκτυλοι ὑμῶν ἐν ἁμαρτίαις, κ. τ. λ. Διελάμενος τὰ πρακτέα, καὶ τοῖς κατορθούσιν ἐπαγγειλάμενος ἀγαθὰ, τοῖς δὲ μὴ πειθομένοις, διο μωρίας · νῦν, ὡς ἀπειθήσασι καὶ περιπεπτωκότι διὰ τοῦτο κακοῖς, προσάγει τὸν ἔλεγχον. Καὶ ἐπειδὴ πολέμου περιστάντος ἔλεγον, Ενήστεύσαμεν, καὶ οὐκ εἶδες, ὁ προφήτης ἐκ πολλῆς αὐτοὺς διελέγχει φιλο θείας, δυνατὸν εἰς σωτηρίαν δεικνὺς τὸν Θεὸν, κε- κωλύσθαι δὲ μέσοις παρεμπεπτωκότι τοῖς αὐτῶν πλημμελήμασιν, ὡς μή συγχωρεῖν τὴν εἰς αὐτοὺς επικουρίαν διέρχεσθαι. Ούτε γὰρ ἀσθενῆς ἐστιν, οὔθ' ὥσπερ ἐκ γήρους, δυσήκοος. Κακοὺς δὲ σώζειν οὔτε δίκαιον, οὔτε τοῖς σωζομένοις λυσιτελές. Διὰ δὲ τὸ τειχίζειν εἰρῆσθαι τὰς ἁμαρτίας, ὁ Σωτὴρ δὲ τῆς ἀφέσεως τούτων τὸ μεσότοιχον, τοῦ φραγμού λύσαι λέγεται. Αποστρέψει δὲ τὸ πρόσωπον ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν, δυσειδεῖς ὥσπερ καὶ δυσώδεις οὐ φέρων ἰδεῖν. Εντεῦθεν δὲ δῆλον, ὅτι οὖς τὸ δίκαιον ἀκούον, ἄδικον δὲ μή, δικαιοσύνη Θεοῦ ἐστιν, οὐ σωματικὸν οὖς, αιτιασάμενος δὲ καθόλου τὰς ἁμαρ τίας, κατ' εἶδος αὐτὰς ἐπεξέρχεται, καὶ μιαιφονίαν αἰτιᾶται, καὶ καταλαλιάν, οὐδαμοῦ δὲ νῦν εἰδω λολατρείαν. Απέκτειναν γὰρ τους προφήτας, καὶ τοὺς δικαίους ἐσυκοφάντησαν. Εφη γ᾽ οὖν Ἱερε μίας· ι Η ισχύς μου ἐξέλιπεν ἐκ τῶν καταρωμένων με. » Καὶ ὁ παρὼν δὲ προφήτης ἔφασκε · ι Ιδετε ὡς ὁ δίκαιος αἴρεται, ν καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Αφ᾽ ὧν, ὡς ἐξ ἐλάττονος κακῶν μελέτης ἐπὶ τὸν φόνον τοῦ Σωτῆρος ἀνέδραμον, ὃν ἔοικε μάλιστα διὰ τῶν παρόν των ὁ προφήτης δηλοῦν. Εἰ γὰρ καὶ μὴν τὸ χεῖρες τοῦ Σωτῆρος, γεγόνασιν ἀλλ᾽ οὖν αἴτιοι, καὶ τὸ δ αἷμα αὐτοῦ ἐπ' αὐτοὺς ἐδόων, καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα αὐτ τῶν. Καὶ κακῶς δὲ λέγοντες οὐκ ἐπαύοντο ἀνασε ίειν τὰ πλήθη, καὶ δαιμονᾷν, καὶ Σαμαρείτην ἐκ πορνείας οι τό ' σ. εἰ γὰρ καὶ μὴ μελάθοντο χεῖρες αὐτῶν αἵματι τοῦ Σωτῆρος, γεγόνασιν ἀλλ᾽ οἷς αίτετι, PROCOPII GAZEL tium terra intelligere perspicuum ', Arbitrantur & tauen nonnulli reversionen Babylonic: captivitatis eum polliceri qui illa etiam superiora de ossium saginatione, de horto irriguo, deque fonte illo, cujus aqua nunquam deficiat, corporaliter explicant. Ut illa etiam, cum deserta civitatis instauratum iri, cum diutius esse permansura; cum nec fore am- plius expugnationi obnoxiam, nec alienigenis per- viam; sed a Deo, si virtutem ipsi amplectentur, munitam ac defensam significavit. Est enim in hoc optime collocatum cujusque præsidium, si a Deo informetur; sique quæ justa sunt, cum Sabbatis observet ; in quæ agunt improbe, qui ea non custo- diunt. Isti namque civitate egressi, velut adepta peccandi licentia, vitia sectantur; cum COS deceret, qui Sabbatum colunt, illud ubique, et quæ deinceps, observare. CAP. LIX. VERS. 1-18. Nunquid non polest manus Do- •nini salvos facere? aut aggravata est auris ejus, ut non exaudiat ? imo peccata vestra dissidium ſa- ciunt inter vos et Deum, et propter iniquitates vestras avertit faciem a vobis, ut non misereatur. Manus enim vestra pollula sunt sanguine, et digili vestri peccatis, etc. B Absoluta de rebus agendis disputatione, de- que agentium vel non agentium præmiis et pœnis : nunc, tanquam contumaces et lapsos, ideoque im- probos, convincit et arguit. Deinde, quia bello ur- gente jejunasse se, neque Deum tamen ad id ad- vertisse, dicebant, eos ipse vehementi in Deum amore compulsus propheta reprehendit; servari- que ab ipso quidem potuisse demimstrat : sed pec- C calis eorum, quominus opem ferat, prohiberi. Ne- que enim Deum ulla unquam virium imbecillitate, audiendique dilicuitate, sicut senes, laborare, seul malos servare neque justum esse, neque iis qui servantur, conducere. Quia autem murum excitare peccata dixit, per eorum remissionem interjectum maceriæ parietem solvere et disturbare Salvatorem significat. Avertit deinde faciem a peccatis; tanquam eorum turpitudinem et fætorem non queat tolerare, unde patet aurem,quæ justos audiat, injustos autem minime, Dei justitiam scilicet non corporis aurem sig- nificare. Ubi autem peccata in universum accusavit, eadem et ipse sigillatim receuset ; homicidia el obtrectationes nominatim, non jam idolorum cul- tum insectans. Prophetas enim interemerunt, ju- stosque calumniati sunt. Ait igitur hunc in modum Jeremias: ‹ Virtus mea defecit me, ab iis qui ma- ledicebant mihi “. » Et noster hic propheta: ‹ Vide ut justus tollitur ** › et quæ deinceps. A quibus, tanquam a parvis scelerum initiis, ad Christi Sal- vatoris ca:dem progressi sunt, quam maxime hoc loco nobis innui fuerit consentaneum, Etsi enim Salvatoris sanguine manus labent impolluias, culpa tamen haud vacant; qui sanguinis cjus in se, suos- que filios, ultionem extendi postularunt : qui Isa. Lv.1, 1. ** Matth. xxvit, 25. so Matth. v, 4. Thren. 1, 14. D VARIE LECTIONES.

στήσεται. Μένει δὲ καὶ ἀπόρθητος μηκέτι δίνδος επο μένη τῶν ἀλλοφύλων. Φρευρηθήσεται γὰρ ὑπὸ Θεοῦ, μεταβαλόντων ὑμῶν πρὸς ἀρετήν. Εκάστου γὰρ ἀνδρὸς φρουρά, τὸ ἐντυποῦσθαι παρὰ θεῷ, καὶ φυ- λάττειν τὰ νόμιμα, καὶ τὰ Σάββατα, & πλημμελού σιν οἱ μὴ φυλάττοντες. Οὗτοι γὰρ ἐξιόντες τῆς πόλεως, ὡς ἄδειαν λαβόντες τοῦ ἁμαρτάνειν, παρα- βαίνουσι· δέον τοὺς σαββατίζοντας πανταχοῦ τοῦτο ποιεῖν, καὶ τὰ ἑξῆς. ΚΕΦΑΛ. ΝΘ'. α'-ιη'. Μὴ οὐκ ίσχύει ἡ χεὶρ Κυρίου τοῦ σῶσαι; ἢ ἐβάρυνε τὸ οὖς αὐτοῦ τοῦ μὴ εἰσακοῦσαι; ἀλλὰ τὰ ἁμαρτήματα ὑμῶν διιστῶσιν ἀνὰ μέσον ὑμῶν, καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ Θεοῦ. Καὶ διὰ τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν ἀπέστρεψε τὸ πρόσωπον ἀφ' ὑμῶν, τοῦ μὴ ἐλεῆσαι. Αἱ γὰρ χεῖρες ὑμῶν μεμολυσμέναι αἷμα τι, καὶ οἱ δάκτυλοι ὑμῶν ἐν ἁμαρτίαις, κ. τ. λ. Διελάμενος τὰ πρακτέα, καὶ τοῖς κατορθούσιν ἐπαγγειλάμενος ἀγαθὰ, τοῖς δὲ μὴ πειθομένοις, διο μωρίας · νῦν, ὡς ἀπειθήσασι καὶ περιπεπτωκότι διὰ τοῦτο κακοῖς, προσάγει τὸν ἔλεγχον. Καὶ ἐπειδὴ πολέμου περιστάντος ἔλεγον, Ενήστεύσαμεν, καὶ οὐκ εἶδες, ὁ προφήτης ἐκ πολλῆς αὐτοὺς διελέγχει φιλο θείας, δυνατὸν εἰς σωτηρίαν δεικνὺς τὸν Θεὸν, κε- κωλύσθαι δὲ μέσοις παρεμπεπτωκότι τοῖς αὐτῶν πλημμελήμασιν, ὡς μή συγχωρεῖν τὴν εἰς αὐτοὺς επικουρίαν διέρχεσθαι. Ούτε γὰρ ἀσθενῆς ἐστιν, οὔθ' ὥσπερ ἐκ γήρους, δυσήκοος. Κακοὺς δὲ σώζειν οὔτε δίκαιον, οὔτε τοῖς σωζομένοις λυσιτελές. Διὰ δὲ τὸ τειχίζειν εἰρῆσθαι τὰς ἁμαρτίας, ὁ Σωτὴρ δὲ τῆς ἀφέσεως τούτων τὸ μεσότοιχον, τοῦ φραγμού λύσαι λέγεται. Αποστρέψει δὲ τὸ πρόσωπον ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν, δυσειδεῖς ὥσπερ καὶ δυσώδεις οὐ φέρων ἰδεῖν. Εντεῦθεν δὲ δῆλον, ὅτι οὖς τὸ δίκαιον ἀκούον, ἄδικον δὲ μή, δικαιοσύνη Θεοῦ ἐστιν, οὐ σωματικὸν οὖς, αιτιασάμενος δὲ καθόλου τὰς ἁμαρ τίας, κατ' εἶδος αὐτὰς ἐπεξέρχεται, καὶ μιαιφονίαν αἰτιᾶται, καὶ καταλαλιάν, οὐδαμοῦ δὲ νῦν εἰδω λολατρείαν. Απέκτειναν γὰρ τους προφήτας, καὶ τοὺς δικαίους ἐσυκοφάντησαν. Εφη γ᾽ οὖν Ἱερε μίας· ι Η ισχύς μου ἐξέλιπεν ἐκ τῶν καταρωμένων με. » Καὶ ὁ παρὼν δὲ προφήτης ἔφασκε · ι Ιδετε ὡς ὁ δίκαιος αἴρεται, ν καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Αφ᾽ ὧν, ὡς ἐξ ἐλάττονος κακῶν μελέτης ἐπὶ τὸν φόνον τοῦ Σωτῆρος ἀνέδραμον, ὃν ἔοικε μάλιστα διὰ τῶν παρόν των ὁ προφήτης δηλοῦν. Εἰ γὰρ καὶ μὴν τὸ χεῖρες τοῦ Σωτῆρος, γεγόνασιν ἀλλ᾽ οὖν αἴτιοι, καὶ τὸ δ αἷμα αὐτοῦ ἐπ' αὐτοὺς ἐδόων, καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα αὐτ τῶν. Καὶ κακῶς δὲ λέγοντες οὐκ ἐπαύοντο ἀνασε ίειν τὰ πλήθη, καὶ δαιμονᾷν, καὶ Σαμαρείτην ἐκ πορνείας οι τό ' σ. εἰ γὰρ καὶ μὴ μελάθοντο χεῖρες αὐτῶν αἵματι τοῦ Σωτῆρος, γεγόνασιν ἀλλ᾽ οἷς αίτετι, PROCOPII GAZEL tium terra intelligere perspicuum ', Arbitrantur & tauen nonnulli reversionen Babylonic: captivitatis eum polliceri qui illa etiam superiora de ossium saginatione, de horto irriguo, deque fonte illo, cujus aqua nunquam deficiat, corporaliter explicant. Ut illa etiam, cum deserta civitatis instauratum iri, cum diutius esse permansura; cum nec fore am- plius expugnationi obnoxiam, nec alienigenis per- viam; sed a Deo, si virtutem ipsi amplectentur, munitam ac defensam significavit. Est enim in hoc optime collocatum cujusque præsidium, si a Deo informetur; sique quæ justa sunt, cum Sabbatis observet ; in quæ agunt improbe, qui ea non custo- diunt. Isti namque civitate egressi, velut adepta peccandi licentia, vitia sectantur; cum COS deceret, qui Sabbatum colunt, illud ubique, et quæ deinceps, observare. CAP. LIX. VERS. 1-18. Nunquid non polest manus Do- •nini salvos facere? aut aggravata est auris ejus, ut non exaudiat ? imo peccata vestra dissidium ſa- ciunt inter vos et Deum, et propter iniquitates vestras avertit faciem a vobis, ut non misereatur. Manus enim vestra pollula sunt sanguine, et digili vestri peccatis, etc. B Absoluta de rebus agendis disputatione, de- que agentium vel non agentium præmiis et pœnis : nunc, tanquam contumaces et lapsos, ideoque im- probos, convincit et arguit. Deinde, quia bello ur- gente jejunasse se, neque Deum tamen ad id ad- vertisse, dicebant, eos ipse vehementi in Deum amore compulsus propheta reprehendit; servari- que ab ipso quidem potuisse demimstrat : sed pec- C calis eorum, quominus opem ferat, prohiberi. Ne- que enim Deum ulla unquam virium imbecillitate, audiendique dilicuitate, sicut senes, laborare, seul malos servare neque justum esse, neque iis qui servantur, conducere. Quia autem murum excitare peccata dixit, per eorum remissionem interjectum maceriæ parietem solvere et disturbare Salvatorem significat. Avertit deinde faciem a peccatis; tanquam eorum turpitudinem et fætorem non queat tolerare, unde patet aurem,quæ justos audiat, injustos autem minime, Dei justitiam scilicet non corporis aurem sig- nificare. Ubi autem peccata in universum accusavit, eadem et ipse sigillatim receuset ; homicidia el obtrectationes nominatim, non jam idolorum cul- tum insectans. Prophetas enim interemerunt, ju- stosque calumniati sunt. Ait igitur hunc in modum Jeremias: ‹ Virtus mea defecit me, ab iis qui ma- ledicebant mihi “. » Et noster hic propheta: ‹ Vide ut justus tollitur ** › et quæ deinceps. A quibus, tanquam a parvis scelerum initiis, ad Christi Sal- vatoris ca:dem progressi sunt, quam maxime hoc loco nobis innui fuerit consentaneum, Etsi enim Salvatoris sanguine manus labent impolluias, culpa tamen haud vacant; qui sanguinis cjus in se, suos- que filios, ultionem extendi postularunt : qui Isa. Lv.1, 1. ** Matth. xxvit, 25. so Matth. v, 4. Thren. 1, 14. D VARIE LECTIONES.