Dissertation on Greek Eras and ComputationsDe Graecorum Aeris ac Computis: Dissertatio
col. 1395–1396page 1 of 33
PG 19:1395καὶ τότε λοιπόν δημοσίᾳ ἔξεστι πᾶσι, καὶ ἰδίᾳ θερίζειν,$395
Commentariis suis erudite Bonfrerius noster obser- offerretur, quando serius Pascha contingeret. Idem
vat cui idem, quod in mentem mihi venerat,
placuisse prius, maximo sum opere gavisus.
Hinc illa, quæ contra nos allata sunt, universa
solvuntur. Si per azymorum dies, inquiunt, spicæ
messis hordeaceæ adhuc virebant, triticum nondum
maturum esse potuit. Respondemus, virentes spicas hic sumi pro recentibus, non penitus viridibus,
et immaturis. Nam Hebraice est Levit. 11, 14, 1728
spica recens, tosta, et harp triticum
contusum spicæ pleræ. Ita IV Reg. iv, 42. Carmel
frumentum novum vertit interpres. Nec est absurdum, quo tempore metitur hordeum, triticeas spicas, si minus ad messem, certe ad vescendum maturas esse.
Josephus 1. III Orig., cap. X sentire videtur ex
hordeacea messe primitiarum oblatum esse manipulum. Sed nihil hoc obstat quin ex aliis frugibus
porro subjicit, ab oblato manipulo publice privatimque metere licuisse: καὶ τότε λοιπόν δημοσίᾳ
ἔξεστι πᾶσι, καὶ ἰδίᾳ θερίζειν, quasi id ante non licuerit. Sed hujus rei nullum in sacris libris exstat
interdictum. Nos autem de priscis Judæorum temporibus, non Josephi ætate loquimur. Atqui vel ex
hoc ipso ejusdem historici loco evidens est, sub
Pascha messem in Judæa peractam: quod nobis
satis est. Nam, si post delibatam oblatione manipuli segetem, métere fas fuit, ergo maturæ jam ad
messem erant segetes, etiam triticeæ, atque istæ
saltem ad esum. Unde Sabbatum deuteroproton
septimo ab oblatione manipuli die contigisse, minime ex eo fit absurdum, quod tum virentes spicas
manibus suis apostoli defricarent: quod contra
reprehensionem nuperam propositum erat ostendere.
DE GRÆCORUM ÆRIS AC COMPUTIS
DISSERTATIO.
(Dionysius Petavius, De doctrina temporum, t. III, p. 153.)
CAPUT I.
De triplici Græcorum æra, quæ ad duas redigitur.
llustratur Panodori Chronologia. Maximus,
Georgius Syncellus, Theophanes, aliique notantur.
Græcorum computos, ærasque præcipuas esse
tres, inter eruditos convenit. Nam aliam esse dicunt, quæ ab initio rerum ad Christi in uterum
Virginis adventum, aut natalem annos computat
5493, aliam, quæ annos numerat 5501, tertiam
quæ 5509 constituit. Primam Antiochenam appellant aliqui, secundam Æthiopicam, tertiam Alexandrinam. Scaliger ad Excerpta Maximi primam
nominat lunarem, mediam orientalem, postremam
paschalem quarum appellationum origines disputat initio libri V De emendatione temporum. Sed
eas a nobis confutatas habes, penitusque conviclas in nono De doctrina temporum capite V, ubi
nihil in computis istis vidisse, neque quid scriberet intellexisse hominem plenissime demonstravimus; ac multa in eam rem congessimus et ignota
vulgo et scitu dignissima; et ad id, quod modo
agitur, apprime necessaria; quæ minime hoc loco
repetenda sunt. Non pauca tamen illic omisimus
propria magis instituti hujus, et paschalis Græcorum methodi, quam ad illustrandos Maximi, Isaaci
aliorumque computos, qui in Auctarium relati sunt.
enarrandam suscepimus, cujus initium disputationis ab æra illa triplici, et communi de iis opinione doctorum, atque errore ducetur, ut ab illis
frustra doceamus tres esse distinctas hactenus,
cum sint revera tantummodo duæ.
Etenim computorum, sive twy ¿páčwv annalium
diversitas in eo ponitur, ut in unum et eumdem
annum, ceu communem terminum, dispares summæ desinant. Quod si aliis atque aliis annis iidem
inscribantur tituli, non debet propterea diversus
appellari computus; quod ad longinquiores annos
major numerus; minor autem ad propinquiores ab
eodem capite ductus extenditur. Ut enim exemplo
fiat quod dico clarius, sumatur ab orbe condito ad
annum æræ Christianæ primum certus aliquis
computus, velut ille noster annorum 3983, in eoque diversis annis eadem illigetur epocha, nimirum
Urbis conditæ quam alius in eo anno defigat, qui
est ante æram Christianam 754, alter tredecim annis postea; Pictorem, aut nescio quem alterum ex
veteribus auctorem secutus, puta in eo qui sit ante
Christum 743. Duo igitur illi in eadem að ortum
Christi summa consentientes, in annis autem diversis ejusdem epochæ dissidentes; sic ut prior ab
eodem mundi initio ad Urbem conditam numeret
annos 3230, alter, annos 3243, non utique diversos
ab Adamo computos instituere dicuntur: quod
tum demum facerent, si ad eumdem annum, qui
sit ante Christianam æram 754, periodi vero Julianæ 3960, alter ab Adamo numeraret annos 3230,
alter 3243; et quod consequens est, ille ad Christum annos 3983, iste 5996.
Sic igitur tres illos Græcorum computos, ut a se
distincti invicem diversique sint, in unum aliquem conspirare terminum oportet, ad eumque
non eodem a capite et exordio descendere. Tališ
Chapter ICaput I
col. 1397–1398page 2 of 33
PG 19:1397τὴν ἐνανθρώπησιν ένανθρωπήσεωςest autem Incarnationis annus natalisve Christi; Adamo æra perducitur, eumdem esse cum anno
ad quem singulorum summa propagatur. Hunc
eumdem tribus illis æris constitutum esse docti
illi suspicati sunt, qui eas a se mutuo separarunt.
Sed non ita se res habet. Nam ex tribus duæ sunt,
quæ diversis annis thy Evavo prav assignant,
τὴν ἐνανθρώπησιν
videlicet illa, quæ annos 5495, et quæ 5501 colligit.
Unius ergo computi summæ istæ duæ sunt, qui
cum tertio annorum 5509 natalem eumdem Christi
respicit, et ab illo propterea jure distinguitur.
primo Dionysiano. Doceo jam annis octo remo -
tum ab eo alterum esse, qui quinquies, millesimum
quingentesimum primum annum occupat æræ
Maximi, ac Theophanis, et Georgii Syncelli. Etenim, quod lib. IX (p. 5) De doctrina temporum,
animadversum est, character annorum istorum,.
quo discernuntur a nobis, indictio est, quam nabiscum illi communem obtinent, tum feria, vel lunaris ætas certis diebus attributa. Quæ si adhibere
velimus, id esse verum, quod dixi, reperiemus.
Duo sunt præ cæteris auctores, qui æra utuntur
ista, Maximus et Theophanes. Horum prior in
prima parte computi, cap. XXXII, evangelismum
beatæ Virginis, sive Incarnationem, incidisse vult
anno mundi 5501, cyclo solis xIII, lunæ x, feria 11,
Natalem autem Christi eodem anno, feria Iv. Quoniam igitur Eůzyyɛdioµds, quam Annuntiationem
Latina vocat Ecclesia, tam a Græcis quam a nostris,
Martii xxv ponitur, necesse est Dominicalem fuisse
litteram F. Addit cap. XXXIII indictionem fuisse
tunc XII, capite porro XXXIV Xpriuatioµdy Zachariæ Septembri xxvn die contigisse narrat, feria
v, cyclo solis xII, lunæ ix. Proinde littera Domini❤
calis erat G. Item natum esse Joannem Junii xxıx,
ſeria 11, nempe littera Dominicali F. Ex tot annorum characterismis efficitur, Zachariæ xpnuatiop.v.
et conceptum Joannis cadere in annum periodi
Julianæ 4721, qui est æræ commuņis octavus, quo.
littera ſuit G post Martium. Incarnationem autem
Natalemque Christi, et ante hunc Joannis, in annum 4722, æræ Christianæ nonum, qui litteram
habuit F. Sic annis octo tardior est natalis Dominicus in bac æra, quam in communi. Idipsum.
ànodeixtixws quoque colligitur ex cap. XXXIII partis primæ computi Maximi. Quippe Augusti imperii secundum annum ait esse mundi•6460, quo fuit
indict. 1, incarnatum vero esse Christum anno Au̟-
gusti xlui, indict. xµ. Ex quo consequens est anno
Julii x periodi Julianæ 4680. Augusti imperium
iniisse, et annum Julii xm, periodi Julianæ, 4681.
secundum esse monarchiæ. Intellige labentem utrobique. Etenim Augusti annos a Thoth incipit.
Proinde primus Thoth revera incidit in annum
Quod non eumdem in annum Incarnationem Domini conferant, qui ad eam numerant annos 5493,
et qui 5501; iis ex auctoribus constat, qui utriusque vel inventores, vel fautores exstiterunt.
Priorem computum Panodoro cuidam inscribit
Georgius Syncellus monacho, erudito et antiquo.
Vixit enim Arcadio imperante, et ad exactæ chronologiæ scientiam usum insuper attulit astronomicarum rerum; cujus in Georgii de illo narratione, quam sequenti capite proponemus, non
obscura sane vestigia supersunt. Atque hic annum
eum Christi ένανθρωπήσεως summæ suæ præstituit; a quo vulgaris æra nostra proficiscitur: quod
cum in lib. IX De doctrina temporum, cap. V,
observatum jam fuerit, plenius hoc loco demonstrabitur. Scribit Georgius annum mortis Alexandri Magni a quo Thoth Philippi Aridæi procedit,
in æra Panodori esse ab Adamo 5170, annum ítem
mortis Cleopatræ, sive primum Actiacum, numerari 5463; a quo deinceps ad Augusti obitum putantur anni 43: sic ut anno ejusdem æræ 5506 Augustus excesserit; cum anno 5493 Christus advenisset. Ex iis inter se comparatis ita, quod volumus
efficitur. Anno decimo quarto æræ Christianæ
mortuus est Augustus; periodi Julianæ 4727, ut in
libro De doctrina temporum XI, cap. VI, probatum
est. Ut igitur detractis annis xiv de 4727 residuus
est is, in quem vulgaris Christi natalis competit:
et sequenti 4714 primus æræ Christianæ incipit; cur
Incarnationem et Natalem computista nostrates cum
Græcis affixerunt: sic de anno Panodori 5506 detráclis xtv, exsistet annus 5493; cui thy yévvŋjaty Salvatoris Panodorus attribuit. Rursus Alexander Magnus
periit anno periodi Julianæ 4390, qui est trecentesimus vicesimus quartus ante Christianam-æram. Julii ni, periodi Julianæ 4711: at ex Maximi calQuare sicut additis 324 ad 4389, conficitur annus
natalis communis in Juliana periodo 4713, sic ad
annum 5169 additis 324, consurgit annus in æra
Panodori 5493, qui Alexandrinorum populari exor.
dio cœpit ab Augusto exeunte anni 4713, ecclesiastica vero consuetudine a vere anni 4714. Denique
primus annus Actiacus, sive mortis Cleopatræ, in
Juliana periodo est 4684, ad quem adjuncti anni 43
desinunt in annum 4727, quo Augustus fato functus
est. Eodem modo si 43 adjicias ad 5463, confiet
in Panodori computo annus 5506, quo item excessit Augustus sed exiens uterque annus habendus,
sequente 5507 et 5464. Quocirca nihil est certius
guam incarnationis annum, in quem Panodori ab
culo contigit anno Julii x1, periodi Julianæ 4679.
Unde anno 4681 in cursu erat adhuc secundus
Augusti cum indictione 1. Adde annos xli reliquos;.
incurret annus Augusti XLII, quo incarnatus est
Christus, in annum Julianum Liv, periodi Julianæ,
4722, ita ut anno Juliano Lisi a Thoth inierit, et
Martio mense insequentis auni tenuerit, Vides. ut.
annis octo tardiores sint epochæ omnes in isto
computo. Nam Thoth Augustei imperji est annus
Julius ui, a Maximo vero fit x1. Eadem et in Nicephori Chronico perturbatio est, qui cuma anno
Adami 5501, imperii Augusti XLII, ponat Incarnationem Domini; nihilominus annum Nicænæ synodi numerat ab Incarnatione cccxvIII. et octo.
col. 1399–1400page 3 of 33
annis minus dicit. Nos in nono De doctrina tem- esse volunt 5777, Incarnationis 277; atqui ex illo
porum, cap. IV, duos illos annos xpņuatioµov. Za
chariæ et Incarnationis a Maximo conceptos
retulimus in 4710 et 4711 periodi Julianæ, qui
iisdem Dominicalibus litteris instruuntur. Sed in
dictio XII, quam natali Christi Maximus accom
modat, annum suadet 4722, quo Romana indictio
erat in cursu X a Januario, vel a Martio, Apri
live, ut putat Maximus. Sic in baptismo Christi
ac passione labes eadem computi cernitur, siqui
dem cap. XXXII baptizatum Joanne Christum
memorat anno 5530, feria 1. Ergo littera Domi
nic. D, adjectis xxx ad eum annum, quo incarna
tus est. Unde est hic annus periodi Julianæ 4752,
quo ad vernum usque mensem labebatur annus
Maximi 5530 et 5531 inde successit. Item passio
nem Christi conjicit in annum 5534, ac diem Pa
rasceves; quæ quidem Martii xxш contigit, ut ex
Georgio mox probabitur, littera Dominic. G. Ita
que annus fuit periodi Julianæ 4755. Quæ Græco
rum sententia non magis reliqua ab historia, quam
ab evangelica narratione discrepat. Nam Tiberii xv
fere baptizatus est Christus; et eodem imperante,
tertio, quartove anno postea passus: at ex Maximi
computo sequitur, Caio imperante et ejus anno se
cundo ad baptismum Joannis accessisse Dominum
et passum esse Claudii secundo: quæ sunt ab
surdissima.
Georgius Syncellus in eadem est causa cum
rum mente is esse debet æræ nostræ 285. Sic
Theophanes Constantini obitum refert in annum
mundi 5829, Incarnationis 329: quem certum est
æræ communis anno 337 incidisse. Rursus Valen
tiniani exordium confert in annum mundi 5857
exeuntem; sequente mox 5858, quoniam Februario
creatus est imperator; Christi autem computat 357
itidem exeuntem. Discrimen annorumi 7, quemad
modum et in anno concilii Chalcedonensis, quod
anno mundi 5944, indictione v celebratum docet,
anno Christi 444. Atqui anno 451 æræ nostræ est
habitum, sic uno interdum anno ab instituta chro
nologia Theophanes aberrat: ac septem annorum
tantummodo discrimen facit; cum octo esse anno
rum oporteat ex illius ratiociniis: cujus ratio ex iis,
quæ de annorum initiis in anno Juliano dicentur,
utcunque constabit.
Ex his omnibus quod initio posuimus efficitur,
trium ærarum duas Incarnationem Christi diversis
annis affingere; ac prioris, quæ 5501 putat, ulti
mum convenire Christi anno nono; alterius vero,
quæ 5493 numerat, anno primo: adeoque non duos
annales computos; sed unum et eumdem esse.
Etenim annum Christianæ vel Dionysianæ æræ
primum uterque computus 5493 numerat: nec non
annum ejusdem æræ nonum uterque recenset
5501. Quippe de anno currente mundi ad Incarna
tionis annum assequendum priores annos 5500 de
Maximo. Nam et passum esse vult Christum xIII trahunt; posteriores 5492, ex quo major hujus,
Martii, resurrexisse vero xxv, ætatis expleto
xxxIII, anno ab Adamo desinente 5533, et ineunte
5534 ex a. d. vi Kalend. April. Præterea an
num mortis Alexandri Magni numerat mundi 5170,
idque in confesso ait apud omnes esse. At Augusti
monarchiæ primum, quæ anno post mortem Julii
altero cœpit, esse 5458; ejusdem vero mortem
contigisse inter 5514 et 5515, cunt Christus prope
decimum quintum ætatis annum ageret. Interval
lum ab anno 5170 in quem Thoth Philippi con
gruit, ad 5458 monarchiæ Augusti, sunt anni 288;
quos si addideris ad annum periodi Julianæ 4590,
quo mortuus est Alexander Magnus, confiet amus
4678, qui est octavus post mortem Julii Cæsaris
quæ anno 4670 incidit
Rursus intervallum ab anno 5458 ad 5515, mor
tis Augusti, anni 57; quos si ad annum periodi
Julianæ 4678 adjicias, exsistet annus periodi Julia
ne 4735, quo excessus Augusti contigit. Atqui
convenit hunc anno periodi Julianæ 4727 obiisse.
Igitur annis octo veram epocham moratur Georgius.
Hinc illud accidit, ut in annalibus Georgii Syn
celli, et qui ejus continuavit opus, Theophanis;
nec non hujus interpretis Miscellæ, anni Christi
octo minus colligant, quam æra communis: nec
auter Maximus instituit. Hic enim Heraclii annum
xxxi cum anno Christi 635 componit in anno com
munis æræ 641, ut paulo post dicetur. Georgius
et Theophanes annum primu Diocletiani mundi
quam illius, calculus efficitur. Annus exempi
causa mundi apud Maximum 5133 detractis 5500,
erit ab Incarnatione 633. Deductis vero 5492, pu
tabitur 641, ad quem revera Maximus perpetuo
respectum habuit. Itaque in annis mundi conseu
tiunt ambo computi, in annis Jucarnationis dissen
tiunt. Non debent igitur mundi æræ vel computi,
censeri duo; sed unus duntaxat; cujus ad diversos
annos Christi Evavo pois alligatur. Quare due
tantum, quod dicebamus, præcipuæ sunt æræ Græ
corum, nempe una, cujus in annum 5493 primus
annus æræ Dionysianæ, vel communis congruit
et altera, quæ eumdem annum numerat ab orbe
condito 5509. Posteriore hac Isaacus monachus uti
tur; qui cap. III computi annum mundi 6881 nu
merat eum, qui a Septembri cœpit anni Christi
1372, quo anno Octobris xxv1, feria 111 contigit;
proinde littera fuit, ac nimirum annus Christi 1372.
Demptis 5508 de 6881, reliqui sunt 1573, quando
quidem annus Græcoruin 6881 majori sui parte
cum 1373 Christi concurrit; aut a verno mense an
ni ejusdem ex communi methodo illorum incipit,
uti mox ostendam. Præterea Gaza libro De mensibus,
cap XXI, annum Christi Romanorum calculo 1470,
ait a Græcis putari mundi 6978. Deme annos 5508
restant 1470. Quocirca cum, ut initio capitis hu
jus ostendimus, diversi illi computi censeantur,
qui ad eumdem annum æræ nostræ diversas anno
rum summas colligunt; duo sunt, non tres, illi
Chapter IICaput II
col. 1401–1402page 4 of 33
PG 19:1401κατά ᾿Αλεξανδρέας, τωνίνου, καὶ Αὐγένιου.DISSERTATIO DE GRACORUM ÆRIS.
Græcorum computi; quorum prior, et antiquissimus annum eum, qui primus est æræ nostræ, numerat ab Adamo 5493; posterior 5509, nec plures
Græcorum antiqui computistæ memorant: qui priorem vocant κατά ᾿Αλεξανδρέας, nos Alexandrinam
appellemus; posteriorem xarà 'Pwualous, nos Constantinopolitanam, a nova Roma nominemus. Ita
Theophanes non uno loco. At Scaliger novas quasdam uti rationes ærarum istarum, sic appellationes excogitavit, utrasque autem alienas, et absurdas, quas lib. IX Dedoctrina temporum, cap. V, refellimus, ac de iis paulo post iterum agemus. Erit
qui ad illas duas tertiam putet adjungendam, quæ
annum lucarnationis, et natalis computat ab Adamo
5507, quam adhibent auctores aliqui, ut Alexandrinum chronicon; uno minus Cedrenus (pag.144)
qui anno 5506 id esse factum asserit, et qui anno
5500 ortum Christi: passionem 5533 assignant,
errare contendit. Sed hanc æram ab illa, quæ eɛt
Isaaci, discrepare non arbitror, sed in eodem
computo diversum annuni Incarnationi præstituere,
puta biennio æram communem antevertere.
Etsi de amborum illorum sententia nihil certi
consequi possumus, propterea quod imperite
omnia permiscent, et eos characterismos adhibent,
qui conciliari invicem nequeunt. De Chronici
Alexandrini labe dictum est in XII De doct. temp.,
cap. IV: Cedrenus paulo magis concors est secum.
Natum asseverat Christum anno mundi 5506, Decembr. xxv, feria Iv. Fuit ergo littera F, et esse
potest annus periodi Julianæ 4711, biennio ante
communem æram. Postea baptizatum esse refert
indictione 1, anno mundi 5536, Januarii vi, feria
▼; fuit ergo littera B, et hac ratione annus periodi
Julianæ 4742; sed indictio tunc erat a Septembri
et Januario 11. Verum ut a verno mense putari incipiat, prima in usu erat Januar.'vi; sequenti
anno 5037, ait lunam decimam quartam Martii
XXVII, feria VII. Fuit ergo littera C, cyclus lunæ
x, ac proinde Julianæ periodi annus 4741, &vo) TOtapov, quod aiunt. Annum denique, quo passus
est Christus, ait esse 5539, quo Martii xxı, feria
vi fuit; et decima quarta Martii xxiv, feria vit.
Erat ergo littera 6, cyclus vero lunæ XIII: quæ
congruunt in annum periodi Julianæ 4744: quo
revera passus est ex Epiphanii et aliorum veterum opinione Christus. Quamobrem Incarnationem Domini Cedrenus triennio ante vulgarem æram
posuit; passionem autem, anuo ejusdem æræ xxxI.
Unde non est mirum, annum illum Incarnationis,
5506 ab illo puta, in æra Constantinopolitana. Si
enim tres annos adjicias, fiet annus 5509 Constantinopolitanus; Julianæ periodi 4714, qui est ipsissimus æræ communis. Non est igitur computus
alius; sed ejusdem computi annos diversos Incarnationi præfiniit. Ex his facile est odorari quæ
computorum istorum origo fuerit: quod in seq.
cap. declarabitur.
CAPUT II.
De computo annali veterum, imprimis Africani methodi vinculis soluto. Ejusdem Africani Chronicum opus illustratur. Photii obscurus locus explicatur. Cesti Africani.
Veteres in Græcia Christiani in annis ab Adamo
putandis sola, quæ in sacris libris exstant, intervalla spectabant; nec annales computos suos ulla
paschalem ad methodum oxσet, vel artificio implicatos habebant: ad quod deinceps consequentium illos temporum formavit industria. Ut igitur
quisque pluribus aut paucioribus annis spatia illa
terminabat, ita majores minoresve summas adhibebat, qua de opinionum varietate dictum est in
nono De doctrina temporum, cap. II.
Inter has celebris illa fuit Africani antiqui, et
eruditi chronologi, qui Christum anno mundi 5501
incarnatum esse, passum vero 5531, ætatis tricesimo primo circiter asseruit: et originem dedit
æræ illi, quam Alexandrinam appellari diximus.
Quem illius computum nacti posteri, auctoris sui
chronologiam interpolarunt, ac fœdissime conturbarunt. Nam decem circiter annis ab ejus epocha,
a Dionysiana autem octo, Christi Domini Incarnationem abstraxerunt. Id qua ratione sit factum
et quæ sincera illius opinio fuerit, investigare non
erit, opinor, alienum: imo vero Græcanicas ad
æras intelligendas plurimum illius inquisitio utilitatis afferet.
Scribit Hieronymus in caput 1x Danielis, Africanum existimasse Christi Domini passionem anno
quinto decimo Tiberii Cæsaris accidisse: quem ab
orbe condito 5531 numerasse, ætatis Christi tricesimum primum circiter, Georgius Syncellus afſrmat. Photius vero num XXXIV refert Africanum
opus historicum edidisse divisum in libros quinque; quibus tempora omnia complexus est, a prima
rerum origine ad Christi napovolav, hoc est Incarnationem, nihil ut rerum necessariarum omitteret,
summatim cuncta perscribens. Inde vero ad Macrini imperium reliqua perstrinxisse, atque hoc in
opere testatum se annos ab Adamo comprehendisse 5723. Idem testatur et Georgius Syncellus in
Excerptis Scaligeri (pag. 39), ubi ex Africano refert ad olympiadem usque cct archontas ab Atheniensibus numerari 903, a Creonte, qui olympiade
XIX præfuit; postremum vero fuisse Philinum ea
quam dixi olympiade, consulibus Grato Sabiniano
et Seleuco; qui a Bruto consules fuere 725. Demum
colligi (pag. 37) annos 5723 ad tertium annum, 'Avτωνίνου, καὶ Αὐγένιου. Marcum Antoninum Alagabalum intelligit. In iisdem Scaligerianis excerptis
fragmentum Africani lcgitur de alympiadibus (pag.
317): in quo apud Athenienses in olympiadum descriptione Stadionicas ait percenseri 248, annos
989. Sed in Oμáð ávarpao etiam 249
olympiadis Stadionicam recenset Scaliger. Si de
aunis ab Adamo 5725 auferas 5500, residui erunt
223 ab Incarnatione Domini secundum Africanum
col. 1403–1404page 5 of 33
PG 19:1403Μακρίνου Μ. Αντωνίνου.unundi 5530 exeunte, quem 5531 Aprili circiter
excepit; passum denique anuo mundi desinente
5531, sequente 5532 a Paschate, vel Aprili anni
Christi communis 30, Tiberii xvi, et olympisdie
CCII anno secundo nondum ab æstivis mensibus
inchoato; sed xarà mpóànýiv a Januario, aut alio
quopiam initio popularis anni, quo usus est Afri
canus. Scimus enim olympiadas nonnunquam, et,
quod consequens est, olympiacæ tetraeteridis an
nos non ab ipso tempore agonum, sed a populari
civitatum suarum exordio a plerisque numerari:
ita ut in annorum exitus ludi ipsi concurrerent. Ita
annus mundi 5723, sive ab Incarnatione 223, erit
communis æræ 221, et Alagabali tertius.
Sed annus tertius Alagabali æræ communis est porro Geminis duobus coss. anno Tiberii xv;
221, in quem et 250 olympias incurrit. Biennio
itaque Dionysianam epocham antevertit Africanus,
et Incarnationem Domini contulit in annum periodi Julianæ 4712. Quod insuper ex anno Passionis ab eodem Africano constituto colligitur. Nam
si decimo quinto Tiberii, nempe Geminis duobus
coss. passus est (quæ fuit plurimorum veterum
sententia), et is annus mundi 5531 ab Africano numeratus est, cum Incarnationem anno 5501 tribuisset, ut auctor est Georgius Syncellus: cum in
annum æræ Christianæ 29, sive periodi Julianæ
4742 consulatus Geminorum competat; deductis
annis 30 de 4742, reliquus erit Incarnationis annus 4712 in Juliana periodo. Verum apud Eusebium De demonstr. (pag. 243) fragmentum
aliud occurrit Africani de Passione Domini, et Danielis hebdomadibus; in quo passio conjicitur in annum secundum olympiadis 202, Tiberii xvı.
B.
Hunc ipsum Africani locum pene ad verbum
exscripsit Hieronymus in Commentariis ad caput
IX Danielis, et tamen decimum quintum Tiberii
posuit; non, ut est in Græco, decimum sextum.
Quanquam nisi olympiadis annus appositus esset,
conciliare ista facile possemus, quippe annus xv
Tiberii, si ab Augusto mense putetur, quo imperare cœpit; iniit anno Christi 28, quarto labente
olympiadis 20, et ad Augustum mensem anni
Christi 29 continuatus est, quo duo Gemini consules erant. Ita xv Tiberii passus erit Christus, si
bis consulibus acciderit. Sin est, ut Christianorum
veterum, aliorumque more, annos Tiberii a Paschali mense antecedente cœperit Africanus; idem
annus xvi Tiberii censeri potuit. Sed cum olympiadis 202 annus secundus inchoatus sit anno
Christi 30, et ad æstatem usque sequentis auni
propagatus fuerit; necesse est anno æræ communis 30, vel 31 passum dici ab Africano Christum;
prout annum Tiberii xvi, aut labentem adhibuerit,
aut a Paschali mense præverterit. Si anno Dionysiano 30 Christum voluit esse passum, Incarnationem necesse est ab eodem locatam esse in anne
periodi Julianæ 4713, uno anno ante communem
æram, ut hodieque ponitur. Sin anno Christi 31
passionem assignavit, Tiberio v et Sejano coss.,
plane ut Epiphanius, aliique veteres arbitrati sunt,
Incarnatio congruet in annum primum æræ Christianæ; itidem ut Panodoro, ac Græcis Latinisque
computistis placuisse novimus. Sed hac ratione
annus mundi 5723, qui ab Incarnatione debet ex
Africani calculo esse 223, erit communis æræ 223;
quo annum imperii secundum Alexander Mammeæ
filius inchoavit: cum tamen Antonini Alagabali
tertium incidisse in annum illum mundi diserte
scripserit Africanus.
Mea, ut in ancipiti ac perplexa quæstione, conjectura est, Christum, ex Africani opinione, incarnatum esse anno periodi Julianæ 4712, biennio
ante comniunem æram; mundi 5501, baptizatum
Quocirca qui Africanum referunt passionem Domini anno Adami 5331, Incarnationis 31 attribuisse, de annis desinentibus intelligere debuerunt.
Nam baptismum ab eo collatum esse in consulatum Geminorum verisimile est; cum
ex Luca
constet anno xv Tiberii istud evenisse; aut si, ut
Epiphanius, et alii quidam, Novembri mense, non
sexto Januarii, ad baptismum venisse credidit, anno
communis æræ xxvIII; certe hinc ad passionem
solidus annus interpositus est, cum annum saltem
unum tỷj xypúčst Africanus imputaverit. Atqui, si
consulibus ipsis Geminis Martio mense passus foret, tres ab Januario, vel a Novembri quinque dontaxat menses Christi prædicatio teneret. Quod Africanum sensisse non arbitror.
Sed duo sunt in illo Africani calculo, quem ex
Photio et Georgio retulimus, animadversione
digna alterum quod Photius scribit, Africanum
ad Macrini imperium opus suum perduxisse, annorum 5723 historiam complexum; mendosum videri,
ac pro Μακρίνου legendum Μ. Αντωνίνου. Quar
quam et aliud occurrebat; Africanum Stadionicas
non ultra olympiadem 248 in archivis Atheniensium invenisse, quæ olympias ad annum Christi
217, et Macrini imperium extenditur; tamen rerum
gestarum memoriam ad annos præterea quinque
propagasse, id est ad annum Christi 221; Photium
vero eumdem historiæ terminum putasse, qui olympionicarum erat. Vide quæ XII De doctrina temporum, cap. XL diximus.
Alterum est, haud satis firmum argumentum
esse novæ chronologiæ; quæ ex illo Africani loco
concludit quinque annorum labem in Romanos
fastos et annales irrepsisse, ac totidem superfluos
în iis esse. Vis est argumentationis ejusmodi. Annus Africani 5723 est æræ Christi 221, periodi Julianæ 4934, quo consules fuere Gratus et Seleucus.
Hoc vero par consulum ait ab exactis regibus esse
septingentesimum vicesimum quintum. Additis
ergo regum annis 243 ad 725,. frunt anni 968, e
quibus deductis 221, restat annus Urbis 747: quo
Christus ex communis æræ ratiociniis ortus est;
quinquennio prius quam vulgo feratur, imo sexennio. Natus enim ponitur anno Urbis conditæ 75%.
Chapter IIICaput III
col. 1405–1406page 6 of 33
PG 19:1405Κεστούς πενταβίβλῳVerum Africanus in consulibus sive magistratibus cta. Theophilus Alexandrinus episeopus paschaannuis numerandis, eos annos exclusit, quibus
Dulli consules fuerunt: qui quidem in Fastis insigniter quinque notantur ab anno Urbis 378 ad
annum 382; quibus continuum interregnum, et ¿vapxia exstitit. Mos est autem plerisque scriptoribus
in annuorum magistratuum aut regum temporibus percensendis, eos annos omittere, quibus
nulli fuerunt: quod a quibusdam veteribus in Romanis digerendis ánnalibus observatum esse disputat Onuphrius, cum de varietate computandorum
Urbis annorum disserit.
Postremo nec illud omiserim, quod ex Photio
et Eusebio constat in Chronico, duplex ab Africano
opus elucubratum; quorum alterum historicum
fuit in quinque libros partitum, et ad annum
tertium Alagabali, mundi 5723, perductum:
de quo hactenus locuti sumus, alterum quod KɛTo inscripsit in libros XIV digestum. Eusebius
vero I Chron. novem libros numerat. Cujus operis
argumentum multiplex fuit. Nam de medicis rebus, physicis, rusticis, chymicis etiam, iis in libris
tractavit: quæ ambo ejusdem Africani sunt, ut
testatur Photius, non ut Scaligero visum est,
qui
auctores immerito distinxit. Itaque Kɛσrol nibil
ad chronologiam attinebant; contra quam nobis
exciderat lib. XII De doctrina temporum, cap.
XLII, ubi Κεστούς cum πενταβίβλῳ historia confudimus.
CAPUT III.
De Græcorum æris, quatenus methodis paschalibus, et
cyclis implicatæ sunt. Panodori computus illustratur. Ab eo propagutus est alter quem Maximus
adhibet.
Jem cyclum instituit annorum ccccxxxvII, cnjus
centum priores annos descripsit, orsus a consulatu Gratiani v et Theodosii impp., qui est
annus æræ Christianæ CCCLXXX, cyclo lunæ I. Hic
annus ex Africani calculo putabatur ab Incarnatione cccLxxxII, ab Adamo 5882 (lib. 11 De doct.
temp., cap. LXIX). Divisis 5882 per 19 relinquuntur II, atqui I residuum esse methodi paschalis intererat. Panodorus ergo decem detractis, eumdem
illum annum numeravit ab orbe condito 5872,
quibus per 19 partitis, cyclus ille lunæ primus, qui
quærebatur, exsistit. Præterea Incarnationem ac
Natalem Christi biennio subduxit ab Africani epocha; et in annum redegit, qui trecentesimus octogesimus retro putabatur ab exordio cycli Theophili.
Si annus 5872 mundi trecentesimus octogesimus
secundus haberetur ab incarnato Domino, caderet
Incarnatio in annum ab Adamo 5491. Panodorus
autem eum annum putavit 5493. Igitur primus annus cycli Theophili, æræ Incarnationis ab illo numeratus est trecentesimus octogesimus: quæ est
insignis observatio vetustatis æræ communis, quam
Dionysianam nominant, quanquain uno anno Incarnationem antevertimus, eo quod æra Christi
non Incarnationem includit ipsam; sed a Kalendis
Januariis proximis a Natali incipit. Nihilominus
luculenta est hæc notatio vulgaris æræ; quam
chronologi quidam recentiores ut minime antiquam, et a Dionysio primum Exiguo repertam impune.vexant ac ludibrio habent. Sed ejus auctorem
saltem Panodorum fuisse ex eo vincimus, quod
Georgius Syncellus Incarnationem Christi ab illo
relatam astruit in annum mundi 5493; quem ipsis-
•simum esse primum æræ communis cap. sequenti
demonstrabimus, ubi Georgii fragmentum illud exscribemus. Annos 5493 si per 19 partiare, fit lunæ
cyclus 2, qui perinde anno primo Christi nostrati
congruit. Ex hac Panodori conformatione accidit
ut computus iste recens ab orbe condito octo annis
minor esset priore illo, qui fuit Africani. Tametsi
enim decem annos de eo Panodorus abstulit, tamen
communem terminum biennio summovit. Si Incarnationis pristinum annum retinuisset ab Africano
editum, qui est periodi Julianæ 4712, biennio aute
epocham nostram; annus primus cycli Theophili,
Hactenus meras annorum summas ab orbe condito sine ulla cyclorum, uti dictum est, methodo
subducebant. Postea, cum jam usus artificii istius
fere in Ecclesia cœpisset, placuit annos mundi
sic ad eumdem aptare, ut divisa summa per cyclorum periodum, proprius anni cujusque cyclus
exsisteret. Quem in finem partim annorum aliquot
detractione vel additione, priores computos immutarunt; partim iis retentis, Incarnationem ac
Passionem Christi alios in annos, quam quibus
ascripti erant initio, relegarunt. Hoc ut paulatim
evenisse conjectura nostra fert, explicare deinceps
aggrediar.
Princeps, quantum suspicari licet, in Ægypto
Panodorus, cum animadverteret annos ab Adamo
ex Africani sententia collectos, si per 19 dividerentur, nequaquam labentem lunæ cyclum efficere,
non dubitavit captandæ opportunitatis illius gratia,
paucos annos e summa decerpere. Jam enim
Alexandrinorum lunaris cyclus percrebuerat; qui a
paschali fere mense sumens initium, idem erat ac
noster, hoc est primus unius primus itidem erat
alterius: quandoquidem paschalis omnis Romanorum methodus ab Alexandrinorum est fonte deduChristi 380, fuisset æræ Incarnationis Panodori
382; mundi 5872. Ablatis annis 382 de 5872, residui sunt 5490. Ergo annus 5491 esset Incarnationis annus. Idem primus Theophili annus ex
Africani computo erat ab Adamo 5882, a Christi
Incarnatione 382. Subductis 382 de 5882, reliqui
sunt anni 5500 proinde anno 5501 incarnatus est
Christus ex Africani ratiociniis. Discrimen computi hujus et alterius, anni 10. Verum Panodorus
biennio, ut dictum est, Incarnationem descendere
jussit ad annum 5493: unde octo annorum duntaxat inter utrumque nata differentia est. Accessi
ad eam cycli lunaris opportunitatem, et indictionis
col. 1407–1408page 7 of 33
PG 19:1407τῆς ἐνανθρωπήσεωςusus. Nam unitate addita, et summa per 15 par- quod neuter illorum instituit. Hinc apparet recte
ti*a, propria cujusque anni habetur indictio. Anni
5372 per 15 distributi relinquunt 7. Verum anno
Christi 380 indictio fuit 8: unitas ergo adjungi debet ad numerum. Quod si annum Africani 5882 per
15 divideres, indictio 2 proveniret, quæ longius
abest ab ea, quæ tum putabatur. Quamobrem non
minus indictionis, quam cycli lunaris commoditas
Panodorum impulit, ut Africani computum interpolaret. Si quidem indictionis usus per illa tempora vehementius increbrescere cœpit, ut est in lib.
XI De doctrina temporum, cap. XLI.
Atenim persuasum hoc plerisque fuit, Christum
Dominum et Martii xx111, et luna xiv vel xv, id est
plenilunio, esse passum, id est in Paschate Judaico, Martii vero xxv resurrexisse: quorum illud
feria vi, hoc autem feria 1 contigisse extra controversiam est. Quod Martii xxII passum esse Christum Græci computistæ crediderint, argumento est,
quod Maximus, Georgius, 'Chronicon Alexandrinum,
nos capite I docuisse, computum bunc annalem et
Alexandrinum, nihil a Panodori computo discrepare, si ad annos Adami vel mundi respicias. Tum
id constat; multum hunc ab æra Africani esse diversum. Quocirca quod in IX De doctrina temporum,
cap. JV diximus, ex tribus vulgatis Græcorum computis, antiquitatis palmam ei deberi, qui ad Incarnationem Christi numerat absolutos annos 5500,
late id accipiendum est; et xabólov, si annorum
tantummodo summa spectetur, cujusmodi eam
Africanus instituit. Sin eo modo consideretur, quo
ab computandi magistris accommodata postea est,
cum usus methodi paschalis implexa; eadem est
cum illa Panodori; sed ejus est tractatio conformatioque recentior.
Post hunc Panodori computum perperam, et adversus Evangeliorum fidem a Græcis ea quam exposui, ratione depravatum, alter excogitatus est;
qui hoc excluso priore, pleraque in omni Græcia
et Oriente hac ætate receptus est. Hic ad Panodori
epocham τῆς ἐνανθρωπήσεως annos addit sedecim;
ad Alexandrinam Maximi et Georgii annos addit
octo, si simplicem annorum numerum advertas.
Nam, si annus ipse spectetur, octo illis, quibus
Alexandrinum computum superare videtur, annis
eo minor est: hoc est Incarnationem Christi totidem annis anticipat; et cum epocha Panodori convenit. Anno itaque mundi 5509 Christi évavė pπstv ortumque tribuit. Cujus quidem instituendi tres
omnino causas exstitisse persuasum habeo. Prima
fuit, ut annis per 15 tributis, citra unitatis adjectionem, haberetur indictio. Divisis 5509 per 15,
relinquitur indictio IV, qualis anno primo æræ
Christianæ fuit: quem Incarnationi dicarunt. Altera
fuit cycli Judaici commoditas, quem et Victoriaus
ac Latini et Occidentales plerique secuti sunt.
Quanquam nihil præter cyclorum vel aureorum
numerorum ordinem expressisse Græcos existimo;
nec in celebrando Paschate ad eos errores adhæsisse, quos in Victorini ac Latinorum sectam præpostera Judæorum imitatio transfudit. Cyclus Judaicus ac Latinus ab Alexandrino et Romano ternario.
discrepat, ut qui primus est Romanorum, Latinorum sit xvııı; qui illorum tertius, horum sit xıx,
ut lib. VI De doctrina temporum pluribus exposuimus; præsertim capite V, ubi numeris amborum
aureis Kalendarii Romani dies utrinque stipavimus.
lbi ad Kalendas Januarias Romanus numerus ascriptus est 11, Latinorum xix. Ejusmodi cyclorum
ratio in postremo illo computo locum habet. Nam
divisis 5509 per 19, restart 18, qui Judaicus cyclus,
et Latinus erat anno Incarnationis, sive communis
æræ primo: ad quem tribus adjectis, efficitur asreus numerus Alexandrinorum 2, qui eumdem annum occupat. Sic anno Christi 1373 aureus nume
rus Alexandrinus erat vi. Hunc annum Isaacns
numerat istius æræ 6881; quo numero per 19 parCedrenus, et alii complures ita sentiunt. Quin
etiam Cæsariense concilium, quod Victore pontifice circa annum Christi CXCVII celebratum est,
hoc ipsum definiit lib. XII De doct. temp. cap., XII.
Quocirca tria bæc in eumdem concurrisse diem
Martii xxını arbitrati sunt, feriam vi, et lunam xv;
nec non legitimum ætatis modum, ut xxxin annos
circiter ætatis haberet: quoniam tricesimo anno
baptizatus est, ac tria deinde Paschata peregit.
Quibus omnibus commodior nullus annus inveniri
potuit, quam qui æræ communis est XLII, et in Panodori computo 5533 exiens, iniensque 5534, idemque
ab Incarnatione, secundum Panodorum, 42. Nam hoc
anno cyclus erat solis Romanus xxIII, littera G,
proindeque Martii feria v), et Martii xxv Dominica,
cyclus lunæ Alexandrinus, et Romanus fuit v, neomenia Nicæna Martii 1x et xxm, luna xv. Ergo non
dubitarunt illo anno passionem accidisse. Ut igitur
tricesimus hic et tertius, vel quartus ætatis esset annus patienti Christo, constituerunt anno computi Panodori 5501 incarnatum esse Christum; æræ vulgaris nono, periodi Julianæ 4722. De qua illorum opinione, et chronologia ad Fragmentum Georgii Syncelli disputabitur capite sequenti.Huic illorum castigationi suffragari præterea vetus illa traditio videbatur,
anno mundi 5501 incarnatum esse Christum, quam
Africanus auctoritate sua commendarat. Ita prorsus
admirabiliter contigit, ut ad æram pristinam spretis Panodori calculis redirent; aut, ut priorem illum computum constanter Ecclesiæ aliquæ, civitatesque retinuerint; deinceps nulla in eo mutatione
facta, epochas Incarnationis ac Passionis Christi
tantummodo sollicitarunt. Verum nec in annis
mundi cum Africano, nec in annis Christi putandis,
cum Panodoro consentiebant. Etenim annus ille
æræ Christianæ nonus ab Africano numeratus est
mundi 5511; Christi undecimus: a Panodoro vero
mundi 5501, Christi nonus. At illi mundi, ut Panodorus, 5501, Christi vero primum censebant:
Chapter IVCaput IV
col. 1409–1410page 8 of 33
PG 19:1409Ὅτι μὲν ἔφλα', οὐχὶ δὲ εφλγ' ὁ ᾿Αφρικανός λέγων, δύο σφάλλεται ἔτη, κατὰ τὴν ἀψευδή τῶν Εὐαγγελίων ὑφήγησιν· ' πρόδηλον γάρ, ὅτι τῷ λ' ἔτει ἀρχομένω που, ἡ μικρῷ πρὸς, ἢ ἔλαττον, διὰ τὸ εἰρημένον, Ἰησοῦς δὲ ἦν ὡσεὶ ἐτῶν λ', παρὰ τῷ μεγάλῳ εὐαγγελιστῇ Λουκᾷ, ἐβαπτίσθη, καὶ ἐδίδαξεν καὶ ἐθεράπευσε πᾶσαν νόσον, καὶ πᾶσαν μαλακίαν ἐπὶ τρία ἔτη· ὡς εἶναι τὸν ἀπὸ τῆς θείας συλλήψεως αὐτοῦ χρόνον ἀρξάμενον τῷ ἔφλα' 3 ἔτει τοῦ κόσμου, τῇ πρώτῃ τοῦ πρωτοκτίστου μηνός Νισάν, Μαρτίῳ κε', μέχρι τῆς ζωοποιοῦ ἀναστάσεως κατὰ τὴν αὐτὴν συμπεσοῦσαν ἡμέραν κε' Μαρτίου, ἐτῶν λγ', καὶ ἡμέρας μιᾶς τῷ εφλδ ἔτει ἀρξαμένη· ἀφ' ἧς ἐπὶ τὴν εἰς οὐρανοὺς μετὰ σώματος θεοπρεπῆ θείαν ἀνά ληψιν ἡμέραι μ'. Εἰ δέ τις ἀπιστεῖ τοῖς λεγομένοις περὶ αὐτῆς πολλαχοῦ λεγομένης, ὅτι ἐν αὐτῇ τὸν θά να τον πατήσας ὁ Κύριος ἡμῶν πρωτοκτίστῳ ἡμέρᾳ ζωὴν ἡμῖν ἐκ νεκρῶν ἐπήγασε· σκοπείτω εἰς τὴν ια' περίοδον τῶν φλβ' κυκλικῶν ἐτῶν, κατὰ τὸ σιγ' ἔτος τῆς αὐτῆς περιόδου, την τεσσαρεσκαιδεκάτην του παρ' Εβραίοις Πάσχα, καὶ εὑρήσεις κατὰ τὴν κγ' τοῦ αὐτοῦ Μαρτίου μηνός, ἐν ἡμέρα παρασκευή κατα αντῶσαν ἐπὶ τὸ σωτήριον πάθος, ὁ ὑπὲρ ἡμῶν ἑκου σίως ὑπέστη· καὶ ταφεὶς ὑπὸ Ἰωσὴφ τοῦ ἐξ ᾿Αριμα θείας, καὶ Νικοδήμου, ἀνέστη τῇ μετὰ τὴν αὐτὴν παρασκευὴν ἐπιφωσκούσῃ τρίτῃ ἡμέρᾳ, μια Σαββά των, πρώτῃ δὲ τοῦ παρ᾽ Ἑβραίοις Νισάν πρώτου μηνός· ἥτις ἀεὶ τῇ κε' τοῦ Μαρτίου μηνὸς μία καὶ ἡ αὐτή ἐστιν. Ὁ μὲν οὖν Αφρικανός, συμφώνως τῇ ἀποστολικῇ παραδόσει τῷ εφα' ἔτει τὴν θείαν χρονολογήσας σάρ κωσιν, περὶ τὸ πάθος καὶ τὴν σωτήριον ἀνάστασιν δυσὶν ἔτεσι διήμαρτε, κατὰ τὸ εφλα' ἔτος τοῦ κόσμου ταύτην συναγαγών· Εὐσέβιος δὲ ὁ Παμφίλου τὰ ἀπὸ ᾿Αδὰμ ἕως ᾿Αβραὰμ γενέσεως, ἢ κατὰ τοὺς χρόνους Νίνου καὶ Σεμιράμεως τῶν ᾿Ασσυρίων βασιλέων ώμο λόγηται, συντεμὼν ἔτη γρπα'· ἐστοιχείωσε, τῷ Ἑβραϊκῷ ἐξακολουθήσας, καὶ τὸν δεύτερον Καϊναν ἔτη ολ' ζήσαντα πρὸ τῆς τεκνώσεως μὴ στοιχειώσας οὗ ὁ θεῖος εὐαγγελιστής Λουκᾶς μέμνηται ἐν τῇ κατ' αὐτὸν γενεαλογίᾳ· ὡς καὶ ἀλλαχοῦ λέλεκται. Τὸ δὲ καθ' ἡμᾶς τοῦτο χρονογράφιον ἀπὸ ᾿Αδάμ ἕως γενέ σεως Αβραὰμ ἔτη γλβ' ο περιέχει συμφώνως τῇ θείᾳ Μωϋσέως γραφῇ καὶ ταῖς γενεαί; τοῦ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγελίου. Καὶ ἀπὸ τῆς γεννήσεως Αβραὰμ ἕως 4. ὑφήγησιν πρόδηλον. Οτι. 3 εφα. " γ. αρξαμένης. *. εὑρήσει.». γρπό. γ.tito, supersunt 3. Proinde Judaicus iste cyclus fuit
anni 1373; dupliceni ad hanc causam postrema insuper accedere potuit, ut eam labem abstergerent,
qua Panodori computum posteriores illo artifices
infecerant; et ingentem hunc anachronismum tollerent, quo baptismus et passio Christi, ultra Tiberii obitum, in Caii et Claudii tempora diffunditur.
Hæc omnia consecuti sunt additis ad Panodori summam sedecim. Annus Incarnationis a Panodoro
habitus est mundi 5493; quo per 19 tributo, residuus est cyclus lunæ x1; per 45 autem divisus relinquit 111: adjectis 16 ad 5493, summaque 5509
per ambos cyclos distracta, fit indictio iv, cum lunari cyclo xvш, quod erat propositum.
CAPUT 1V.
Fragmentum Theophanis insigne ad Græcorum computorum rationem explicandam; ad idque Notæ eodem
pertinentes.
Quod Africanus annos (ad Christi passionem)
compulans 5531, non 5533, ut sincera Evangelisrum narratio continet, duobus annis fallitur. Manifestum est enim anno Christum ætatis ineunte,
Ὅτι μὲν ἔφλα', οὐχὶ δὲ εφλγ' ὁ ᾿Αφρικανός λέγων,
δύο σφάλλεται ἔτη, κατὰ τὴν ἀψευδή τῶν Εὐαγγελίων
ὑφήγησιν· ' πρόδηλον γάρ, ὅτι τῷ λ' ἔτει ἀρχομένω
που, ἡ μικρῷ πρὸς, ἢ ἔλαττον, διὰ τὸ εἰρημένον,
Ἰησοῦς δὲ ἦν ὡσεὶ ἐτῶν λ', παρὰ τῷ μεγάλῳ εὐαγ- hoc est paulo plus minusve, tricesimo, secundum
γελιστῇ Λουκᾷ, ἐβαπτίσθη, καὶ ἐδίδαξεν καὶ ἐθεράπευσε πᾶσαν νόσον, καὶ πᾶσαν μαλακίαν ἐπὶ τρία
ἔτη· ὡς εἶναι τὸν ἀπὸ τῆς θείας συλλήψεως αὐτοῦ
χρόνον ἀρξάμενον τῷ ἔφλα' 3 ἔτει τοῦ κόσμου, τῇ
πρώτῃ τοῦ πρωτοκτίστου μηνός Νισάν, Μαρτίῳ κε',
μέχρι τῆς ζωοποιοῦ ἀναστάσεως κατὰ τὴν αὐτὴν
συμπεσοῦσαν ἡμέραν κε' Μαρτίου, ἐτῶν λγ', καὶ
ἡμέρας μιᾶς τῷ εφλδ ἔτει ἀρξαμένη· ἀφ' ἧς ἐπὶ
τὴν εἰς οὐρανοὺς μετὰ σώματος θεοπρεπῆ θείαν ἀνάληψιν ἡμέραι μ'. Εἰ δέ τις ἀπιστεῖ τοῖς λεγομένοις
περὶ αὐτῆς πολλαχοῦ λεγομένης, ὅτι ἐν αὐτῇ τὸν θάνα τον πατήσας ὁ Κύριος ἡμῶν πρωτοκτίστῳ ἡμέρᾳ
ζωὴν ἡμῖν ἐκ νεκρῶν ἐπήγασε· σκοπείτω εἰς τὴν ια'
περίοδον τῶν φλβ' κυκλικῶν ἐτῶν, κατὰ τὸ σιγ' ἔτος
τῆς αὐτῆς περιόδου, την τεσσαρεσκαιδεκάτην του
παρ' Εβραίοις Πάσχα, καὶ εὑρήσεις κατὰ τὴν κγ'
τοῦ αὐτοῦ Μαρτίου μηνός, ἐν ἡμέρα παρασκευή κατα
αντῶσαν ἐπὶ τὸ σωτήριον πάθος, ὁ ὑπὲρ ἡμῶν ἑκου
σίως ὑπέστη· καὶ ταφεὶς ὑπὸ Ἰωσὴφ τοῦ ἐξ ᾿Αριμα
θείας, καὶ Νικοδήμου, ἀνέστη τῇ μετὰ τὴν αὐτὴν
παρασκευὴν ἐπιφωσκούσῃ τρίτῃ ἡμέρᾳ, μια Σαββά
των, πρώτῃ δὲ τοῦ παρ᾽ Ἑβραίοις Νισάν πρώτου
μηνός· ἥτις ἀεὶ τῇ κε' τοῦ Μαρτίου μηνὸς μία καὶ ἡ
αὐτή ἐστιν.
Ὁ μὲν οὖν Αφρικανός, συμφώνως τῇ ἀποστολικῇ
παραδόσει τῷ εφα' ἔτει τὴν θείαν χρονολογήσας σάρ
κωσιν, περὶ τὸ πάθος καὶ τὴν σωτήριον ἀνάστασιν
δυσὶν ἔτεσι διήμαρτε, κατὰ τὸ εφλα' ἔτος τοῦ κόσμου
ταύτην συναγαγών· Εὐσέβιος δὲ ὁ Παμφίλου τὰ ἀπὸ
᾿Αδὰμ ἕως ᾿Αβραὰμ γενέσεως, ἢ κατὰ τοὺς χρόνους
Νίνου καὶ Σεμιράμεως τῶν ᾿Ασσυρίων βασιλέων ώμο
λόγηται, συντεμὼν ἔτη γρπα'· ἐστοιχείωσε, τῷ
Ἑβραϊκῷ ἐξακολουθήσας, καὶ τὸν δεύτερον Καϊναν
ἔτη ολ' ζήσαντα πρὸ τῆς τεκνώσεως μὴ στοιχειώσας·
οὗ ὁ θεῖος εὐαγγελιστής Λουκᾶς μέμνηται ἐν τῇ κατ'
αὐτὸν γενεαλογίᾳ· ὡς καὶ ἀλλαχοῦ λέλεκται. Τὸ δὲ
καθ' ἡμᾶς τοῦτο χρονογράφιον ἀπὸ ᾿Αδάμ ἕως γενέσεως Αβραὰμ ἔτη γλβ' ο περιέχει συμφώνως τῇ θείᾳ
Μωϋσέως γραφῇ καὶ ταῖς γενεαί; τοῦ κατὰ Λουκᾶν
Εὐαγγελίου. Καὶ ἀπὸ τῆς γεννήσεως Αβραὰμ ἕως
illa Luca evangelista verba cap. III, 23: Jesus 3lem erat quasi annorum triginta, baptizatum esse,
ac docuisse; et morbos omnes, languoresque curasse annis tribus; adeo ut tempus omne, quod a
divino illius conceptu, et ab anno mundi 5501, ac
Nisan principis mensium die prima, Martii xxv, ad
vivificam usque resurrectionem extenditur, quæ in
eamdem xxv Martii diem incidit; annorum sit
xxx111, et unius diei, quæ annum 5534 incepit. Unde
ad divinam cum corpore assumptionem illius in
coelum dies intercedunt XL. Si quis autem fidein
minus adhibet iis, quæ de die illa non uno loco
memorantur, nimirum Dominum nostrum primaria
in illa die, calcata morte, vitam nobis ex mortuis
eſſudisse, ad undecimam periodum cyclicorumi annorum 532, et ejus annum 213 aninium advertat,
in eoque decimain quartam Hebræi Paschatis attendat. Hanc enim inveniet die xx Martii ejusdem,
ac Parasceve, in salutiferam passionem incidisse,
quam pro nobis ille sustinuit; et sepultus a Josepho, qui ex Arimathsa erat oriundus, et Nicodemo,
tertia ab eadem Parasceve die resurrexit: una Sabbalorum, et Nisan primi apud Hebræos mensis
prina die; quæ vicesima quinta Martii una eademque semper incidit.
Igitur Africanus, cum in anuum mundi 5501 divinam Incarnationem consentanee traditioni apostolicæ conjecisset, in passione ac salutifera resur.
rectione consignanda biennio aberravit, utramque
conferens in annum mundi 5531. At Eusebius Pamphili annos ab Adamo ad ortum Abraami, qui Nini
ac Semiramidis regum Assyriæ temporibus, communi opinione congruit, in unani summam colligens, 3181 putavit, Hebræos codices secutus: et
secundum Cainan, qui vixit annos cxxx antequam
gigneret, in serie minime collocavit: cujus quidem
Lucas evangelista meminit in genealogia sua quod
alibi jam diximus. Nostra porro chronologia ab
Adamo ad ortum Abraami annos complectitur
5312: qui numerus tam Mosis historie quam evaDgelicae genealogiæ Lucæ convenit. natali velo
f.
• 4. ὑφήγησιν πρόδηλον. Οτι. 3 cor. εφα. " γ. αρξαμένης. *. εὑρήσει.». γρπό.
γ.
cor. y...
col. 1411–1412page 9 of 33
PG 19:1411βμη ἔτη συνῆξεν· ἅτινα κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον ἔτη βσκα' ἡμῖν ἐπιλελόγισται. Ετη δὲ τὰ πάντα ἐξ ᾿Αδὰμ εφαγε κατὰ δὲ Εὐσέβιον εσλβ'· ὅπερ ἀλλότριον πάνω τη τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως· ὁ καὶ ἐκ παραλογισμοῦ τοιοῦδε πέπονθε, πρὸς τοῖς ολ' τοῦ Καϊναν ἔτεσι, κατὰ τὸν ἐν τοῖς Κριταῖς ἀλλοφύλων' ἔτη ρια παραλείψας· τά τε τῆς ἀναρχίας καὶ εἰρήνης ἔτη μ' καὶ ἔτι τοῦ Δαρείου τοῦ καὶ 'Αστυάγους ἔτη ια'. τοῦ σωτηρίου σταυροῦ καὶ τῆς ζωοποιοῦ ἀναστάσεως Ριο ΕΣ Πανόδωρος δέ τις τῶν κατ' Αίγυπτον εἷς μοναχὸς ἱστορικὸς, οὐκ ἄπειρος χρονικῆς ἀκριβείας, ἐν τοῖς χρόνοις ἀκμάσας Αρκαδίου βασιλέως καὶ Θεοφίλου Αλεξανδρείας ἀρχιεπισκόπου, ἀλήθειαν ἀσπασάμενος ἐν πολλοῖς, ζ' διήμαρτεν ἔτεσιν, ἐλθὼν εἰς τὴν σωτή ριον σάρκωσιν, τῷ ευ γ' ἔτει ταύτην συλλογισάμενος. Ἡ δὲ αἰτία τοῦ σφάλματος αὐτοῦ γέγονεν οὕτως. Ἐπὶ γὰρ τὸ α' ἔτος Φιλίππου τοῦ ᾿Αριδαίου τοῦ μετ' ᾿Αλέξανδρον τὸν Μακεδόνα βασιλεύσαντος Μακεδόνων σ', καθ᾿ ὃ ἔτος καὶ ὁ Κλαύδιος Πτολεμαῖος τὴν τῶν προχείρων κανόνων ψηφηφορίαν ἐπήξατο ἀρχὴν Αἰ γυπτιακοῦ καὶ Ἑλληνικοῦ ἔτους, κατὰ τὴν α' του Θωθ μηνὸς παρ' Αἰγυπτίοις λεγομένου, κθ' τοῦ Αὐτ γούστου μηνὸς οὖσαν ἀποκαταστατικὴν, ὁμόχρονον ὁμολογουμένως ἐστὶ τῷ ερὸ ἔτει τοῦ κόσμου. Από τοῦ αὐτοῦ δ᾽ ὁ ἔτους Φιλίππου μέχρι τῆς καθαιρέσεως Κλεοπάτρας ἔτη κατὰ τοὺς ἀστρονομικούς κανόνας ἐπισυνάγεται σιδ'. Ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ερο κοσμικού Έτους ε' 10 γίνονται ευξγ' 'Αδάμ έως καθαιρέσεως Κλεοπάτρας. Κατὰ τοῦτο οὐ συνάδει τῇ ἐκκλησιατική παραδόσει, ὡς τὸ πρὸς τὸ μγ' ἔτος Αὐγούστου Καίσαρος· ἡνίκα ὁ Κύριος ἡμῶν ἐσαρκώθη· μόνα γὰρ ἀπὸ τῆς αὐτῆς καθαιρέσεως καὶ ὑποταγῆς Αἰγύπτου με Έτη λέγεται βεβασιλευκέναι παρὰ τοῖς μαθηματικοῖς 4 Αύγουστος. Οπερ εἰ δῶμεν ἀληθεύειν, εὑρηθήσεται κατὰ τὸ εφε' ἔτος τοῦ κόσμου τελευτήσας ὁ Αὔγουστος. Τῷ δ' αὐτῷ ε' ἔσται τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡλικίας. Αλλ' ὅτι μέν ἐστι 11 πρόδηλον· ὅτι δὲ κατὰ τὸν Αύ γούστου Καίσαρος θάνατον ιε' ἐγγὺς ἦγεν ἔτος ὁ Κύ ριος, καὶ κατὰ τὸ ιε' Τιβερίου Καίσαρος ὡσεὶ ἐτῶν ἦν λ', ὡς τὰ λόγια, καὶ τοῦτο προφανές. Εσται ἄρα ὁ μὲν Αὐγούστου Καίσαρος θάνατος μεταξύ που του εφιδι κοσμικοῦ ἔτους καὶ τοῦ ἔφιε'· ἡ δὲ ἀρχὴ τῆς ὅλης βασιλείας αὐτοῦ τῷ ευνηʹ. Πανόδωρος δὲ, τῇ "Οτι μέν εφλα. μαθηματικῇ ἐξακολουθῶν ἐκδόσει, τὴν μὲν ἀρχὴν τῆς Αὐγούστου βασιλείας τῷ ευναι ἔτει τοῦ κόσμου ἐστι χείωσε, τὸ δὲ τέλος τῷ εφς', τὴν δὲ σωτήριον γέννησιν τῷ ευήγ', οὐ καλῶς διανοησάμενος. ὺς εἶναι τὸν ἀπὸ τῆς θείας. * εοτ. καὶ τῶν εἰ ἀλλοφύλων. * γ. 8 όμοχ. * 10 ἔτη.βμη ἔτη συνῆξεν· ἅτινα κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον ἔτη
βσκα' ἡμῖν ἐπιλελόγισται. Ετη δὲ τὰ πάντα ἐξ ᾿Αδὰμ
εφαγε κατὰ δὲ Εὐσέβιον εσλβ'· ὅπερ ἀλλότριον πάνω
τη τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως· ὁ καὶ ἐκ παραλο
γισμοῦ τοιοῦδε πέπονθε, πρὸς τοῖς ολ' τοῦ Καϊναν
ἔτεσι, κατὰ τὸν ἐν τοῖς Κριταῖς ἀλλοφύλων' ἔτη ρια
παραλείψας· τά τε τῆς ἀναρχίας καὶ εἰρήνης ἔτη μ'
καὶ ἔτι τοῦ Δαρείου τοῦ καὶ 'Αστυάγους ἔτη ια'.
Abraami usque ad salutiferam crucem et vivificam τοῦ σωτηρίου σταυροῦ καὶ τῆς ζωοποιοῦ ἀναστάσεως
resurrectionem, annos 2048 collegit Eusebius, cum
ex verioribus ratiociniis putentur a nobis 2221.
Fiunt in totum anni ab Adamo 5533: secundum
Eusebium vero, anni 5232, quod ab apostolica traditione penitus abhorret. Hic autem ex ejusmodi
hallucinatione illi error obrepsit, quod præter annos Caimani 130, alios insuper 111 omisit Allophylorum, qui in Judicum libro continentur:. nec non
interregni et pacis, 40; item Darii, qui et Astyages
dictus est, annos xi.
Panodorus vero unus ex Ægypti monachis, historicus, neque chronologiæ accuratioris imperitus,
qui Arcadii imperatoris, ac Theophili Alexandrini
archiepiscopi tempore floruit, cum veritatem in
plerisque tenuisset, septem aberravit annis, ubi ad
salutiferam incarnationem pervenit. Hanc enim anno mundi 5493 illigavit. Cujus ille erroris occasionem habuit ex eo, quod in anno primo Philippi
Aridæi, qui Alexandro Macedoni primus in regnumn
successit; eodem videlicet, in quo et Claudius Ριοlemæus expeditorum canonum ratiocinia defixit;
initium statuit Ægyptiaci anni, atque Græci, in
prima die Thoth, primi Ægyptiorum mensis, Augusti xxix; quod ad eamdem epocham revolvitur.
Hoc vero tempus citra controversiam anno mundi
5170 tribuitur. Porro ab anno primo Philippi, usque
ad victam Cleopatram, anni secundum canones
astronomicos numerantur 294. Fiunt ab orbe condito, et ab Adamo ad exitum Cleopatræ, anni 5463.
Verum ab ecclesiastica traditione dissentit in anno
43 Augusti Cæsaris, quo Dominus noster carnein
induit. Non enim plures quam 43 annos a victa
Cleopatra et Ægypto subacta, apud mathematicos
imperasse dicitur Augustus. Quod si concessum a
nobis fuerit, consequens erit anno mundi 5505 ΕΣ
hac vita Augustum excessisse. At idem ipse quintus erit ætatis Salvatoris annus: quod aperte falsum est. Quod autem circa obitum Cæsaris Augusti
quindecim circiter annorum Dominus esset, ac xv
Tiberii Cæsaris annorum fere xxx, ut sacra Scriplura docet, nemini dubium est. Ita contigerit Augusti Cæsaris exitus inter annum mundi 5514 et
5515; initium autem imperii totius anno 5458. PaΠανόδωρος δέ τις τῶν κατ' Αίγυπτον εἷς μοναχὸς
ἱστορικὸς, οὐκ ἄπειρος χρονικῆς ἀκριβείας, ἐν τοῖς
χρόνοις ἀκμάσας Αρκαδίου βασιλέως καὶ Θεοφίλου
Αλεξανδρείας ἀρχιεπισκόπου, ἀλήθειαν ἀσπασάμενος
ἐν πολλοῖς, ζ' διήμαρτεν ἔτεσιν, ἐλθὼν εἰς τὴν σωτή
ριον σάρκωσιν, τῷ ευ γ' ἔτει ταύτην συλλογισάμε
νος. Ἡ δὲ αἰτία τοῦ σφάλματος αὐτοῦ γέγονεν οὕτως.
Ἐπὶ γὰρ τὸ α' ἔτος Φιλίππου τοῦ ᾿Αριδαίου τοῦ μετ'
᾿Αλέξανδρον τὸν Μακεδόνα βασιλεύσαντος Μακεδόνων
σ', καθ᾿ ὃ ἔτος καὶ ὁ Κλαύδιος Πτολεμαῖος τὴν τῶν
προχείρων κανόνων ψηφηφορίαν ἐπήξατο ἀρχὴν Αἰ
γυπτιακοῦ καὶ Ἑλληνικοῦ ἔτους, κατὰ τὴν α' του
Θωθ μηνὸς παρ' Αἰγυπτίοις λεγομένου, κθ' τοῦ Αὐτ
γούστου μηνὸς οὖσαν ἀποκαταστατικὴν, ὁμόχρονον
ὁμολογουμένως ἐστὶ τῷ ερὸ ἔτει τοῦ κόσμου. Από
τοῦ αὐτοῦ δ᾽ ὁ ἔτους Φιλίππου μέχρι τῆς καθαιρέσεως
Κλεοπάτρας ἔτη κατὰ τοὺς ἀστρονομικούς κανόνας
ἐπισυνάγεται σιδ'. Ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ερο κοσμικού
Έτους ε' 10 γίνονται ευξγ' 'Αδάμ έως καθαιρέσεως
Κλεοπάτρας. Κατὰ τοῦτο οὐ συνάδει τῇ ἐκκλησιατική
παραδόσει, ὡς τὸ πρὸς τὸ μγ' ἔτος Αὐγούστου Καίσαρος· ἡνίκα ὁ Κύριος ἡμῶν ἐσαρκώθη· μόνα γὰρ ἀπὸ
τῆς αὐτῆς καθαιρέσεως καὶ ὑποταγῆς Αἰγύπτου με
Έτη λέγεται βεβασιλευκέναι παρὰ τοῖς μαθηματικοῖς 4
Αύγουστος. Οπερ εἰ δῶμεν ἀληθεύειν, εὑρηθήσεται
κατὰ τὸ εφε' ἔτος τοῦ κόσμου τελευτήσας ὁ Αύγου
στος. Τῷ δ' αὐτῷ ε' ἔσται τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡλικίας.
Αλλ' ὅτι μέν ἐστι 11 πρόδηλον· ὅτι δὲ κατὰ τὸν Αύ
γούστου Καίσαρος θάνατον ιε' ἐγγὺς ἦγεν ἔτος ὁ Κύ
ριος, καὶ κατὰ τὸ ιε' Τιβερίου Καίσαρος ὡσεὶ ἐτῶν ἦν
λ', ὡς τὰ λόγια, καὶ τοῦτο προφανές. Εσται ἄρα ὁ
μὲν Αὐγούστου Καίσαρος θάνατος μεταξύ που του
εφιδι κοσμικοῦ ἔτους καὶ τοῦ ἔφιε'· ἡ δὲ ἀρχὴ τῆς
nodorus vero mathematicum canonem secutus Au- ὅλης βασιλείας αὐτοῦ τῷ ευνηʹ. Πανόδωρος δὲ, τῇ
gusti imperii primordium contulit in annum mundi
5451, mortem vero in annum 5506, generationem
denique Christi in 5493, quod ab eo perperam constat esse factum.
Ad Georgii Syncelli
"Οτι μέν εφλα. Veterum multorum opinio fuit,
Christum uno tantum anno prædicasse, eoque passum fuisse. Ex eorum numero fuit Africanus, ut
testatur Hieronymus in IX Danielis: quem recte ex
auctoritate evangelica Georgius redarguit. Vide XII
De doctrina temporum, cap. IX.
μαθηματικῇ ἐξακολουθῶν ἐκδόσει, τὴν μὲν ἀρχὴν τῆς
Αὐγούστου βασιλείας τῷ ευναι ἔτει τοῦ κόσμου ἐστι:
χείωσε, τὸ δὲ τέλος τῷ εφς', τὴν δὲ σωτήριον γέννη
σιν τῷ ευήγ', οὐ καλῶς διανοησάμενος.
Fragmentum Notæ.
ὺς εἶναι τὸν ἀπὸ τῆς θείας. Tria hic obserratione digna. Alterum, caput anni in computo Gre
co, non repetere Georgium a civili epocha, id est
a Septembri; sed a verno tempore atque ab viii
Kalend. April. quo die conditum esse mundum putabant: alterum passum ex illorum opinione esce
* εοτ. καὶ τῶν εἰ ἀλλοφύλων. * γ. 8 όμοχ. * imo a'. 10 f. ἔτη. 11 Deest aliquid.
col. 1413–1414page 10 of 33
PG 19:1413Σκοπείτω εἰς τὴν ια'. Ο μὲν οὖν Αφρικανός. Εὐσέβιος δὲ ὁ Παμφίλου. Πανόδωρος δέ τις. εἰς τοὺς προχείρους κανόναςChristum Martii xxı, feria vi; resurrexisse vero annorum 3184; itaque legendum apud Georgium.
die xxv: quam Epiphanii quoque sententiam fuisse
constat. Vide quæ super ea partim in Animadvers.
ad hær. LI, partim in XII De doctrina temporum
exposuimus. Cum autem capite superiori demonstratum sit Maximum, quem Georgius, et cæteri,
qui Alexandrinam æram tenuerunt, secuti sunt,
Christi passionem in eum annum contulisse, qui
est æræ nostræ XLII, periodi Juliane 4755, eo
anno admirabiliter contigit, ut in diem Martii xxm
decima quarta Paschalis incideret. Novilunium
enim ex Parisinis tabulis commissum est Martii x,
feria vi, hora 10, 21' in horizonte Hierosolymitano. Quare decima quarta convenit in Martii xxIII,
feria vi; plenilunium vero medium Martii xxv
ineunte, hora videlicet 4, 55′ a media nocte. Nicæno
vero tempore neomenia cadebat in 1x Martii, cyclo v decima quarta, Martii xxn: quod ad Græcorum computistarum mentem perbelle congruebat,
qui et Martii xxIII, et feria vi, et plenilunio passum esse Christum asseverabant. Sed hæc quam
illorum rationibus consentanea videntur tam sunt
absona, et ab evangelica veritate prorsus aliena.
Sed nec Epiphanii sententiam assecuti illi sunt;
quàm nos abunde libris illis explicavimus. Terţio
denique constat ex Maximi ac Theophanis decreto,
Christum Dominum triennio, ac mensibus circiter
tribus a baptismo prædicasse, ut qui anno ætatis
ineunte xxx³, Januarii vi, baptizatus sit, mundi
5530 exeunte, ita ut 5531 proximo vere successerit:
anno periodi Julianæ 4752, passus autem sit anno
ætatis xxx absoluto, ac tribus præterea mensibus; mundi 5533 desinente, periodi Julianæ 4755.
In quo ab Epiphanii sententia desciscunt. Vide
Maximi cap. XXXII. Sciendum est porro, Græcos
ætatem Christi ab Incarnatione ipsa numerare,
non, ut ratio postulat, et nos vulgo facimus, ab eo
tempore, quo extra uterum prodiit. Quorum institutum Romani quoque computistæ complexi sunt,
Dionysius Exiguus, Beda, et inferioris ævi propemodum omnes. Hinc Georgius annos vitæ Domini
putare incipit a xxv Martii.
Σκοπείτω εἰς τὴν ια'. Divisa summa annorum
5533 per 532, fient absolute periodi x, et annus
213 undecimæ, quo revera quarta decima Christi
sæculo incidit in Martii diem xx, ut paulo ante
vidimus.
Пpwrŋ dè rov nap' 'Eбpaloɩç. Mirum illud est,
non solum neomeniam fuisse Nisan diem illum,
quem lunæ xvi vel xvII esse dicit, sed ejusmodi
semper exstitisse. Nugæ istæ sunt, nisi hoc forte
voluit, initio rerum primum mensem, sive Nisan
neomeniam habuisse xxv die Martii.
Ο μὲν οὖν Αφρικανός. Vide superiora libri hujus nostri capita.
Εὐσέβιος δὲ ὁ Παμφίλου. In chronico posteriore, interprete sancto Hieronymo, Eusebius in
Prooemio numerat ab Adamo ad diluvium annos
2242, a diluvio ad ortum Abrahami, 942. Summa
Ad hanc summam si 2215 adjeceris, quot ab
Abrahami natali ad ortum Christi interponit Eusebius, efficies annos 5199. Ac revera totidem annos
ex Eusebii calculo Latini antiquiores exprimunt:
et in Romano Martyrologio vi Kalend. Januar.
numerus ille concipitur. Vide lib. IX De doctrina
temporum, cap. II. Porro ad passionem, quæ anno
Abrahami 2047 ponitur, anni sunt a conditu rerum
5231. Quæritur Georgius ab Eusebio prætermissum
Cainan, et ejus annos cxxx: ideo minorem justo
esse summam ad ortum Abrahami; quam ipse ait
esse annorum 3312, quibus additi anni 2221, qui
ab Abrahamo ad Christi passionem interjecti sunt,
efficiunt annos 5533; cum tamen Eusebius et annos
ab Abrahamo numeret ad Christum 2048, et iis priorem ad numerum adjectis, summam inde conficiat
annorum 5232. Desunt anni 301 ad Georgii calculum quos ipse variis modis inculcare nititur. De
Cainano, et annis Judicum plenissime babes in IX
De doctrina temporum. Georgii µixpodoyía ista non
est nauci.
Πανόδωρος δέ τις. Nunc de altero computo, qui
est Panodori monachi. Is æram priorem annorum
ad Christi Evav@pwmni 5501 octo annis,
vel
decem decurtavit; cujus inventi probabilis est a
nobis supra reddita ratio: quam vero Georgius afſert, frivola est; nec jure hominem redarguit ut
mox videbitur.
'Exì rap rò a' Eroc. Quæ sequuntur insignite:
depravata sunt; neque vis argumentationis, qua
Panodorum Syncellus oppugnat, satis animadvertitur. Hujus tamen hæc summa conficitur: ideo
septem annis minus putasse Panodorum, quod cum
anno mundi 5458 Augustus imperare cœperit post
necem Julii Cæsaris, Panodorus 5451 tantummodo
posuerit, mathematicorum calculum secutus. Fuit
apud astronomos in usu canon quidam, sive laterculum regum, qui a Nabonassaro ad Antoninum usque propagatur, nimirum ad Ptolemæi tempora:
qui a Chaldæis traditum canonem Romanis imperatoribus auxisse videtur. Verum in libro □poxɛipwv
xavóvwv, qui tabulas astronomicas complectitur,
canon idem a Philippo Aridæo incipit, ut in manuscriptis codicibus apparet, qui Theonis commentarius εἰς τοὺς προχείρους κανόνας exhibent. Igitur
a morte Alexandri, et Thoth Philippi, ad mortem
Cleopatræ, anni colliguntur 294. Inde Augusti Cæsaris 43. Duplex enim initium Augusti, alterum a
morte Julii Cæsaris, alterum a nece Antonii et
Cleopatræ, quæ est epocha annorum Actiacorum.
Intervalla porro annorum a neomenia Thoth, quæ
principum mortem proxime consecuta est, in illo
canone procedunt. Mortuus est Alexander Magnus
anno primo ineunte olympiadis cXIV, periodi Julianæ
4390, anno Nabonassari 424, qui cœpit Novembris
XII. Quare Thoth Philippi Aridæi, sive mortis Alexandri, convenit in Novembris xıt anni ejusdem pr‑
riodi Julianæ 4390, et initium dedit anno Nabonas-
Chapter VCaput V
col. 1415–1416page 11 of 33
PG 19:1415Ὡς τὸ πρὸς τὸ μην ἔτος. ενανθρώπησις.rat annos vertentes 337, ita ut 338 ab Augusti morte
coeperit. Jani si annos 338 adjicias ad 424 Nabonassari, conflabitur annus Nabonassari 762, qui est
Thoth mortis Augusti. Adde eosdem 338 ad annum
Panodori 5169, exsistet annus mundi 5507. Rectissime itaque Panodorus non solum Thoth Philippi
cum anno computi sui 5170 copulavit, sed etiam
primum annum Augustei imperii cum 5451; si quidem incarnationem Christi contulit in annum 5495,
ac lunæ cyclum 2 a populari Alexandrinorum epocha procedentem, id est Augusti xxıx, a quo annum
ordiebantur; vel a verno tempore, ut computistæ
solent. Quin ex iis vestigiis chronologiæ Panodori
conjectura fieri potest accuratum iis in rebus ac
diligentem hominem fuisse; atque haud paulo intelligentiorem ejus reprehensore Georgio, cujus in
hoc genere infinita peccata sunt; sed nullum majus,
quam quod ea vellicare instituit, quæ neque capiebat ipse, et ab illo ipso, quem accusabat, fuerant
scripta constanter.
sari 425. Hæc est epocha wy лpoxεlpwv xavóvwv ticus ab exordio Philippi ad Augusti ultimum nuinePtolemæi. qua anni sunt Ægyptiaci 294 absoluti
ad Thoth Actiacum, sive neomeniam Thoth, quæ
anno illo, quo mortua est Cleopatra, incurrit in
xxxi diem Augusti; et exordium attulit anno Nabonassari 719, anno periodi Julianæ 4684, Urbis secundum Varronem 724. Intervallum a morte Alexandri ad Thoth Actiacum, anni solidi 294. Rursus
Augusti mors contigit anno Urbis 767, mensis cognominis xix, epagomenon v, anni Nabonassarei
762; cujus Thoth iniit Augusti xx, periodi Julianæ
4727, decimo quarto communis æræ. Sed tum annus fixus, et Actiacus erat in cursu; cujus Thoth
perpetuo ab Augusti xxix die auspicabantur. Itaque a Thoth Actiaco, ad Thoth mortis Augusti, anni
absoluti sunt 43. Hæc sunt indubitata, et a nobis
demonstrantur in tomo posteriore operis De doctrina temporum. Ex quibus intervallum aliud computari potest, quod inter Augusti primum exordium
ac necem Cleopatræ numeratur, annorum 13. Nam
Augusti imperium cœpit anno Urbis 711: cujus
Thoth convenit in Septembris III, Nabon. 706,
periodi Julianæ 4671. Inde ad Thoth Actiacum anni
Urbis 724, anni confecti sunt 43. Quare a Thoth
imperii Augusti, ad Thoth mortis ejusdem, anni
sunt Ægyptiaci vertentes 56. Panodorus incarnationem Christi conferebat in eum annum, qui cyclum lunarem habuit 2 a Thoth Alexandrino, si
civile initium cogites, uti lib. IX De doctrina temporum, capite IV docuimus. Erat ergo periodi Julianæ 4713, in quem vulgaris quoque natalis competit, vel 4714, si populari epocha usus est; anno
Nabonassari 748. Proinde a Thoth anni Actiaci
primi, sive Nabonassari 719, ad Thoth anni 748,
putantur anni solidi 29, ita ut tricesimo Actiaco
ineunte incarnatus sit Dominus. Igitur ab anno
Nabonassari ineunte 425, sive a Thoth Philippi, ad
annum ineuntem 748 Nabonassari, quo Christus
incarnatus est, anni interjecti sunt absoluti 323;
ita ut anno 324 ab initio Philippi Christi Evavo pwлŋoɩç inciderit. Detractis ergo annis 324 de 5493,
reliqui sunt 5169; adeoque anno 5170 ab autumno
inchoato Thoth Philippi accidit, ut scribit Georgius: qui et frustra Panodorum redarguit, quod
primum initium Augusti Cæsaris illigavit anno
mundi 5451. Id enim consentanee fecit constitutæ a
se chronologiæ. Etenim primum Augusti imperatoris exordium ab anno deduxit periodi Julianæ 4671,
Urbis conditæ 711, a quo plerique imperium illius
auspicati sunt, ut paulo ante diximus. Jam vero a
Thoth Philippi, sive ab anno Nabor:assari 425
ineunte, ad ineuntem annum Nabon. 706, anni
sunt vertentes, et integri 281: qui additi ad annum mundi 5170, cui Thoth Philippi congruit, conAciunt annum mundi 5451, primum monarchiæ
Augusti. Exinde annis adjectis 56 imperii ejusdem,
exsistit annus mundi 5507, quo Augustus excessit,
quanquam nondum inchoato £507, sed adhuc labente 5506 periit. Quin etiam canon ille mathemaὩς τὸ πρὸς τὸ μην ἔτος. Hæc sunt mendosa. Nam
dicere videtur Christum in mundum venisse anno
Augusti XLIII; et idem tamen tres illos et quadraginta annos a morte Cleopatræ ad Augusti obitum
extendit. Utrumque veruin est; et a primo initio
Cæsaris Augusti ad lucarnationis annum, quem
Panodorus constituit, annos esse XLIII; et a nece
Cleopatra totidem ad excessum Augusti. Etenim
anno tertio Juliano, periodi Julianæ 4671, imperare
coepit Augustus, ex opinione Panodori. Christus
incarnatus est anno Juliano xlvi. Demptis duobus,
reliquus est annus šliv ab initio Augusti: qui a
Thoth anni Juliani xLvi, periodi Julianæ 4714 inchoatur. Labente itaque XLIII Cæsaris Augusti,
mense Martio contigit ενανθρώπησις. Rursus obiit
Augustus anno Juliano Lix, Augusti mensis xix, periodi Julianæ 4727. Intervallum ab anno Juliano
XVI, quo primus Actiacus cœpit, ad LIX, sunt anni
xlui. Obiit igitur Augustus exeunte anno xliiI ÅTD
the xabaɩpέoɛws Cleopatræ, hoc est Thoth mortis
Augusti fuit quadragesimus quartus a Thoth Actiaco.
Hæc vera sunt. Sed Georgius perplexe et obscure
loquitur.
CAPUT V.
De Græcorum computorum epocha in anno Juliano, '
deque cyclorum in iis methodo. Maximus illastratur.
Civilis Constantinopolitanorum annus a Kalendis
Septembris incipiebat una cum indictione. Inde
igitur solis ac lunæ cyclos par erat incipere, quemadmodum Alexandrini, qui triduo ante popularis
anni principium habebant, indidem et cyclos ordiebantur. Sed cum Romani anui descriptione Romanisque mensibus uterentur, illius etiam initium
Græci nonnunquam adhibuerunt. Tum quod Paschatis causa cycli a Christianis assumpti sunt: quol
festum verno tempore celebratur; hinc plerique
non modo cyclorum, sed et anni ipsius exordium
col. 1417–1418page 12 of 33
PG 19:1417ἐνανθρώπησιν, γέννησινDISSERTATIO DE GRÆCORUM ARIS.
in verno meuse statuerunt; Aprili videlicet aut scitur: ubi tam lunarem annum, ac cyclum, quam
Martio.
Quæ tot initiorum varietas prius scriptores ipsos, quam eorum lectores, admirabili perturbatione
confudit. Nam duo plerumque diversa annorum, et
cyclorum principia miscent invicem: nec ad id
quod semel amplexi sunt, constanter adhærescunt.
Annum ecce alii ab Septembri vel Octobri incipiunt; cyclos autem solis ac lunæ ab Martio vel
Aprili. Quidam cyclum solis ab Octobri; lunæ vero
ab verno mense cœperunt. Plures annum civilem
a Septembri; ecclesiasticum ab Aprili proficisci jubent; hunc etiam aliqui Martio ab mense, et ejus
certa die repetunt.
Ea methodi obscuritas et confusio luce ut aliqua
nostræ disputationis illustretur, de singulis Græcorum computis ordine dicendum erit, et qui uniuscujusque tradendi principes fuerunt, eorum pervestiganda sententia est, ut, quemadmodum ab illis
constituti cycli fuerint; et quo pacto cum Romanis consentiant; ac quod anni denique primordium
ceperint, certa ratione declaretur. Maximo igitur
incipiendum erit, qui et antiquior est, et autiquioris observator æræ, cujus de anno primum, et
anni epocha statuemus.
Alexandrinum computum in Paschali sua methodo tenere se Maximus ostendit capite XXXII,
cum annum Incarnationis ac natalis Christi ait
fuisse mundi 5501, scripsisse vero se anno 6133,
Heraclii xxxı cap. XVII significat; cujus anni passim exemplo utitur. Annus primus Heraclii cœpit
Octobri mense anni æræ Christiana: 15cx, tricesimus vero primus anno 1ɔcxl, indictione Constantinopolitana xiv post Septembrem, cyclo lunæ XIV,
solis v, littera Domin. BA. Hanc porro methodum
anni sui tradit capite XVII, ut divisa summa per
xxvi, si quid residuum sit, pro solari cyclo capiatur aut si nihil restet, integer ipse cyclus.
Idem et iu lunari, atque indictione præcipit. Hoc
modo divisis annis 6133, cyclus relinquetur solis
1, lunæ xv, indictionis x. Restat illud inquirendum; ecquid annus ille 6133 a Septembri anni
Christi cxL, an a Paschali mense anni 15cx1.1 incipiat.
u
Quod igitur nequaquam a Septembri annos suos
sit exorsus, ex XXXII capite concludi potest. Ibi
enim in eumdein annum mundi Martium ac Decembrem conjicit, nempe 5501, quo et feriam ait
fuisse Martii xxv, et quartam Decembris xxv.
Certe Georgius Syncellus, qui eamdem æram exprimit, annos suos a xxv Martii incipit; nec non
Alexandrinum Chronicon; etsi interdum aliter usurpat, de quo vide cap. III, lib. 1X De doctrina temporum, cyclos autein solis ac lunæ perspicue ab
eodem Martio, non a Septembri inchoare se declarat, cap. VI, ubi laterculum enarrans, quod edituin est pag. 315, Januarium et Februarium anni
antecedentis esse dicit; Pascha vero, et ejus xiv, anni
sequentis. Præterea id ex capitibus X ac XIII cognoPATROL. GR. XIX.
solarem a verno mense incipit; illum quidem ab iis
diebus, quibus aflixi sunt aurei numeri; solarem
autem ab æquinoctiali mense. Item capite XXIII,
cyclum solis xxvii, et lunæ xiv, Aprili ac Paschati
anni ejus imputat, qui Pascha anni 6133 antecessit;
cujus cyclus erat solaris 1, lunaris xv; quo etiam
capite cyclum solis xxviu a Kalendis Aprilis orsus
est. Unde epactas solis feriam illain esse definit,
quæ est Martii xxx1, sicut epactas lunares, ætatem
lunæ in eodem die. Ex quo sequitur anni primordium in Kalendas Aprilis, ab illo constitui. Dupliciter itaque annum suum auspicatur Maximus, nempe
a Kalendis Aprilis, et a neomenia Paschali: cu -
jusmodi in nostris quoque, id est Latinis, computi
scriptoribus inconstantiam animadvertimus libro V1
De doctrina temporum quæ, quia perlevis, facile dissimulatur; dum illud constet, verno mense, non
autumnali annorum suorum epochas fixisse Maximum.
Cum hæc exploratissima sint, tamen ex eodem
Maximi computo difficilis nodus occurrit. Quippe
annum 6133, et indictionem XIV componit cum
anno xxxi Heraclii, adeoque cum cyclo solis 1, lunæ xv. Atqui annus xxxr Heraclii cœptus est Octobri anni Christi 10cx. Mortuus est vero Martii xı
anni ɔCXLI. Si annus mundi 6133 ab Aprili, aut
neomenia Paschali caperet exordium, non utique
6133 annum attigisset (Heraclius: quandoquidem
neomenia Paschalis anno isto contigit Martii xix;
quarta decima Paschalis Kalendis Aprilibus, feria 1.
Unde Pascha in Aprilis vin diſſfunditur; cyclo lunæ
tam Romano quam Constantinopolitano xv; cyclo
vero solis 1 Constantinopolitano, Romano vi, littera G, quod Maximus cap. XIX diserte astruit.
Hoc non alia ratione dissolvi potest quam ea
quæ IX De doctrina temporum allata est, cap. III,
ubi Maximum ostendimus duplicem epocham anni
civilis et ecclesiastici confudisse: quarum illa ab
Septembri procedebat: hæc ab Aprili, aut verno
mense. Proinde 6135 annum civilem alias cum lleraclii anno xxx, et indictione xiv comparavit; alias
eumdem annum distulit in Paschalen mensem, ecclesiastico usus exordio.
Ante Maximum Panodorus annos suos a verno
tempore inchoasse videtur: etsi Georgius in eo
ſragmento, quod capite superiori retulimus, ubi
èvavo púnnów, et révrov ab eo illigatam refert
ἐνανθρώπησιν, γέννησιν
anno mundi 5493, nullam certam ejus rei significationem dederit, tamen ita Christiani fere veteres, saltem ecclesiasticis in computis et histo -
riis, facere consueverant ut de Africano cap. I
hujus libri docuimus.
His animadversis, facile jam erit solis ac lunæ
cyclos æræ hujus, et computi proprios investigare,
ac cum nostris componere, in quo fœdissime hallucinatus est Scaliger; uti paulo post ostendetur.
Primum enim quod ad solis cyclum attinet, divisis annis ab orbe condito, residuus numerus
ແວ້
col. 1419–1420page 13 of 33
PG 19:1419τῆς ἀρχῆς τοῦ ἀρχομένου Ἰανουαρίου, «cyclus est solis: aut certe totus ipse numerus 28; anno 1372. Ac vel ex eo, quod a Kalendis Januariis
anno 6133 diviso per 28, relinquitur 1. Proinde
cyclus solis i concurrit cum anno Christi 641, quo
Romanus solis cyclus erat vi, littera Dominicalis
G: unde reliqui deinceps propagari possunt; quod
in sequentibus constabit. Cyclus lunaris Maximi
idem prorsus est cum Romano. Siquidem divisis
6133 per 19, reliqui sunt xv, et revera anno Christi
641, cyclus erat lunæ 15. Quod mirum esse non
debet. Ex eodem quippe Alexandrinorum fonte
Græci ac Latini pariter lunarem hausere cyclum;
et ab eadem epocha, nimirum ab verno mense,
usum illius auspicati sunt.
In indictione putanda perplexus est Maximus, in
eaque methodus fallit, quæ per cyclum integrum thy
óµáð¤ dividit. Nam si 6133 per 15 partiare, supererit indictio x. Atqui xiv coepta est Septembri
anui 640, et sequente 641 adhuc obtinuit; nec alia
cum anno mundi 6133 componi debuit. Verum ad
methodum unitas additur annis mundi, ut indictionem labentem obtineas: quemadmodum cap.
XXXIII Computi admonet. Duplicem enim indictionem statuit: unam, quæ exsistit ex annis mundi
per xv divisis; estque unitate minor, quam reipsa
tunc usurpatur; alteram, quæ ab Augusti secundo
imperii anno est exorsa: quem quidem affirmat ex
xv indictione primam anno isto fecisse. Hæc sunt
commentitia. Vera autem origo patefacta est supra
cap. III. Vide et cap. 1, ubi de indictionibus Maximi egimus.
In altero computo, quem xarà 'Pwuzious appellat
Georgius, quique annum Incarnationis exhibet
mundi 5509, perinde ambigua est annorum epocha.
Isaacus Argyrus cap. III Computi prioris, annum
civilem ait a Septembri inchoari; cyclum solarem,
ab Octobris Kalendis. Cyclum vero lunarem cap. IV
ab Januario incipit, ac divisis annis mundi per
congruentem cyclo cuivis numerum, colligi labentem anno ultimo cyclum asserit. Annum, quo ista
prodebat, capite III scribit esse mundi 6831, quo
diviso per 28, fit solis cyclus 21, tum Octobris
xxvi die feriam 111 scribit fuisse, capite sequenti.
Est hic annus Christi 1372, cyclo Romano 1x,
littera Dominic. DC. Idem tamen capite VI, μéxpi
τῆς ἀρχῆς τοῦ ἀρχομένου Ἰανουαρίου, «usque ad
Initium Januarii, qui proxime sequitur, annos ait
esse 6880: quibus divisis per 19, cyclum lunæ 2
confici. Hæc ita conciliari possunt. Scribebat
Isaacus Octobri mense anni Christi 1372; cum
jam ab Septembri cœptus esset annus Constantinopolitanus 6881 cum indictione x1, ratione vero
cycli solaris a Kalendis Octobris: porro ratione
cycli lunaris, Kalendis Januariis sequentibus initium habiturus erat, sic ut annus 6880, perseveraret
anno 1372. Itaque ad Kalendas Januarii anni 1373
fluxisse ait annos 6880: horum ultimus occupabat
annum 1372, cujus adeo cyclum investigat. Divide
annos 6880 per 19, restat 2 lunæ cyclus Judaicus,
et Latinus; qui Romano 5 respondet, quotus erat
lunarem cyclum inchoari scribit, conjecturam
nostram approbat, quam capite III superius explicavimus; Græcos in hoc genere computi Latinorum ac Judæorum aureos numeros accepisse.
Nam Latinorum proprium id fuit, lunarem ab Januario cyclum inchoare; cum ab Aprili, vel Paschali mense Romanis idem cyclus procederet. Ex
his concluditur annum civilem Constantinopolitanum duobus respondere cyclis lunaribus, ut
annus 6881 a Septembri anni 4372 incipiens, ad
Decembris finem cyclo 2 Constantinopolitano, vel
5 Romano respondet: a Kalendis Januariis, cyclo
tertio, et Romano 6, quod de solari quoque cyclo
Romano dicendum est. Distributis annis 6884 per
28, restat cyclus solis 21 ab Octobri anni 1372:
quo Romanus 9 adhuc in usu erat: anno vero
sequente 1373 erat cyclus 10. Quocirca primus
cyclus solaris Constantinopolitanorum erat Romanus 17 ab Octobri; Januario vero sequente, 18; et
primus cyclus Romanus Januario mense respondebat cyclo Constantinopolitano 12. Octobri vero
sequente, cyclo 13. Lunaris cyclus idem, erat ac
Latinorum; et ternario minor erat Romano et
Alexandrino. Sed, ut jam monui, neque in embolismorum ratione; nec in Paschatis celebritate ab
Alexandrinis et Catholicis institutis abhorruerunt.
Indictio denique eadem erat ac Romana, sive
imperatoria, ut vocant, a Septembri; sive ecclesiastica ab Januario. Unitate ergo major erat illa,
quæ ex Alexandrino computo prodit: quod imprimis notandum venit, ut ex eo chronologorum
Græcorum, et imprimis Theophanis errata deprehendamus. Hujus observationis specimen præbebimus.
Theophanes ait Heraclium cœpisse anno mundi
6102, Incarnationis 602, Octobris 1v, feria 11, indict.
xtv. Hic est annus Christi Dionysianus 610, cyclo
præditus solari 111, littera D. Itaque error est apud
Theophanem, legendumque feria 1, non 11. Erat
indictio Constantinopolitana ab Septembri XIV.
Hunc igitur annum putat Theophanes ab Adamo
6102; Incarnationis 602. At Cedrenus mundi 6105,
Incarnationis 609. Verum quod ad Incarnationis
annos attinet, Miscella, quæ ex Theophanis historia
constat, eumdem habet annum 602, ut certum sit
a Theophane ita scriptum fuisse, mundi 6102,
Incarnationis 602: divisis 6102 per 15, reliqui
sunt 12; addita unitate, ex præcepto Maximi, colligitur indictio x, hoc est Romana a Januario ad
finem Decembris; Constantinopolitana vero a Januario, ad finem Augusti. Quocirca indictio computi Alexandrini, quæ ex divisione tñs dµádos oritur, nisi ab Septembri annos ordiamur, a Januario
ad Septembrem unitatem addi sibi postulat; a
Septembri, ad anni finem, binario est augenda, ut
civilem Constantinopolitanam assequatur. Igitur
anno Christi 610, erat annus Alexandrina are
6102 a verno mense coeptus. Septembri vero
Chapter VICaput VI
col. 1421–1422page 14 of 33
PG 19:1421Ἔτος ἦν ἀπὸ μὲν κτίσεως κόσμου κατὰ Ῥωμαίους ςσμη ἀπὸ ᾿Αδάμ, κατὰ δὲ Αἰγυ πτίους, ήγουν ᾿Αλεξανδρεῖς, σαλβ', ἀπὸ δὲ Φιλίππου κατὰ Μακεδόνας αξγ'. Αἰγυπτίους, ᾿Αλεξανδρεῖς, κατὰ Ῥωμαίους. κατὰ ᾿Αλεξανδρεῖς,civilis annus 6103 putari cœpit: quod Cedrenus labentem cujusque computi numerandum, præcipit
secutus est; prius autem, Theophanes, qui ecclesiastico more, ut vidimus, annos a Paschate solet
incipere.
Theophanes idem narrat Leonem Isauricum
obiisse anno imperii sui xxv, jam ab mensibus
duobus, diebus xxII inchoato, xiv Kalendas Julii,
indictione 1x, quod et historia Miscella refert sub
finem libri XXI. Ἔτος ἦν ἀπὸ μὲν κτίσεως κόσμου
κατὰ Ῥωμαίους ςσμη ἀπὸ ᾿Αδάμ, κατὰ δὲ Αἰγυ
πτίους, ήγουν ᾿Αλεξανδρεῖς, σαλβ', ἀπὸ δὲ Φιλίππου
κατὰ Μακεδόνας αξγ'. Quæ sic Paulus Diaconus
vertit: Cum annus esset a conditione quidem
mundi, juxta Romanos, ab Adam sextus millesimus ducentesimus quadragesimus octavus, secundum Egyptios vero, seu Alexandrinos, sextus
millesimus ducentesimus tricesimus secundus; a
Philippo, secundum Macedones, millesimus sexagesimus tertius. Fuit hic annus Christi communis
æræ 741, quo fuit indictio 1x, tam Romana quam Constantinopolitana, Junio mense. Detractis annls 5508
de 6248, restant 740 æræ Dionysianæ. Uno itaque
minus anno computat Theophanes; quod et indictio
demonstrat: nam si annos 6248 per 15 distribuas,
exsistet indictio VIII. Atqui in æra Constantinopolitana, quam Paschalem vocat Scaliger, Romanam
Theophanes; divisis annis ab Adamo,
indictio relinquitur. Sic anno Alexandrini computi
6232 per 15 diviso, superest indictio vi, binario
Romana minor, cum unitate tantum superari debeat. Item de 6232 detractis 5492, residui sunt 740,
cum 741 reliquos esse oporteat. Denique annus
Philippi per idem tempus labebatur 1064, non 1063.
Itaque falsus est Theophanes, et scribendum illi
fuit, mortuo Leone successisse Constantinum anno
secundum Romanos 6249, Alexandrino 6233, a
Pbilippo 1064.
CAPUT VI.
currens
Confutantur ea quæ de Græcis computis explicavit
Scaliger in VII De emendatione temporum iidemque variis exemplis illustriores redduntur.
Nunc ad excutienda illa veniamus quæ de Græcis iisce computis Josephus Scaliger in opere De
emendatione temporum attulit (p. 749 edit. postremæ), quæ, ut universe dicam, ejusmodi sunt;
ut illorum scientiæ funditus expertem ac rudem
hominem fuisse demonstrent. Nec ea modo replicabimus, quæ ab ipso in V De emendatione temporum
disputata capitibus duobus, in nono De doctrina
temporum capite V confutavimus. Hic ea solum
attingenda sunt, quæ ad computum Maximi septimo
in libro disseruit; quæ in hunc locum, et hujus
editionem Computi reservata fuerant.
Ex his primum illud apertissime falsum est tres
istos computos sic habere, ut natalem Christi Dionysianum habeant, orientalis quidem, in anno
5501, lunaris in anno 5495, Paschalis in anno
5309. (Ita enim vocari tres æras illas a Scaligero,
libri hujus initio monuimus.) Unde ad annum
addere annis Christi Dionysianis annos 5494,
5508 et 5500, atque a Septembri caput anni repetere: quod hoc exemplo perspicuum facit. Anno
Christi 1596, cœpit ab Septembri Græcorum more
annus 1597 adde annos 5500, habebis annum
7097 æræ orientalis; adde 5508, fiet annus æræ
Paschalis 7105; adde 5494, erit annus æræ lunaris 7091. Verum in hoc postremo lunari computo
duo subtrahi perpetua methodo jubet, ut proinde
nonnisi 7089 annus ille putetur. Hæc, inquam,
cautio falsissima est, ut ea demonstrant quæ superioribus capitibus exposui de tribus istis computis.
Nam duæ ex his, lunaris et orientalis, annum
communis natalis, ac Dionysiani præbent eumdem,
qui est 5493 iniens a Septembri. Maximus, Georgius, ac Theophanes æra usi sunt, quam orientalem vocat Scaliger. Hoc extra controversiam est.
Nam Christum asserunt incarnatum, et in lucem
editum anno computi sui 5501. Igitur annus æræ
Dionysianæ 641, quo Heraclii annus xxxı Paschali
mense currebat, computari ab illis debuit 6141,
additis 5500 ad 641. Atqui eum ipsum statuunt
annum mundi 6133, quotus est in lunari computo; si ad annos 641 adjungas 5492, uti methodus exigit.. Sic annum primum Heraclii, qui iniit
Octobri anni Christi 610 numerari oportuit 6110
orientalis æræ, at solum 6102 putatur a Theophane; quotus est in ea, quam lunarem Scaliger
appellat.
Præterea Georgius ac Theophanes, ut supra meminimus, æram orientalem Scaligeri nominant xatà
Αἰγυπτίους, sive ᾿Αλεξανδρεῖς, Paschalem vero,
κατὰ Ῥωμαίους. Insignis est ea de re Theophanis
locus, quem capite superiori retulimus, ubi annum
Christi, qui respondebat xxiv Leonis Isaurici,
eratque 740, ait secundum Romanos, id est in Paschali, ut Scaliger eam vocat, æra esse 6248; xatà
'Aležavôpeis 6232. Deductis annis 5508, de 6248,
restat annus 740; de 6232 autem subductis 5500,
ut solet Theophanes, reliquus est annus ab Incarnatione 732, octo annis minor æra Dionysiana,
uti consentaneum est: ablatis autem annis 5492,
residuus est annus Incarnationis Panodori 710.
Apparet ergo computum utrumque, quorum alterum lunarem, orientalem alterum nominavit Scaliger, ab Adamo parem, et eundem annorum
numerum colligere. Ac si vera esset Scaligeriana
methodus, et ad annum æræ Dionysianæ addendi
forent 5500, ut consequeremur annum orientalis
computi, sive xarà 'Ahɛɛavôpɛis, non utique mundi
κατὰ ᾿Αλεξανδρεῖς,
6232, sed 6240 numerari oportuit annum 740.
Præterea falso et illud a Scaligero scriptum est
æram, quam appellat lunarem, anno 5495 natalem
exhibere Christi: sed ad methodum decurtari annis
2: quod commentum &λoyov est et ridiculum. Nam
neque ratione, neque auctoritate nititur: imo
utraque convincitur. Siquidem computi auctor
istius, ut quidem apparet, fuit Panodorus. At is
col. 1423–1424page 15 of 33
anno 5493 Incarnationem attribuit, teste Georgio. facit, detractis de anno mundi 5494: nimirum in
Tum cyclorum et indictionum calculus hactenus
explicatus a nobis eumdem damnat errorem.
Unus ab illo citatur fautor hujus opinionis Ce
drenus: quem ait æram illam sequi, quæ natalem
Christi componit cum anno mundi 5495; ideo
perpetua methodo de illius æra 'deducendos esse
5494. Etsi futilis est auctor iste, nec ad uniusmodi
computum adhærescit; tamen ne id quidem vere
de eo prædicavit Scaliger (pag. 365), natalem
communem in ipsius æra anno convenire 5495.
Primum diserte hic (pag. 144) affirmat se ad
annos Incarnationis putare 5506, et paulo ante
scribit annum Tiberii xv esse mundi 5536. Annus
xv Tiberii est æræ communis xxix. Deme annos
5494 de 5536, ut præcipit Scaliger, orietur annus
ALI æræ Christianæ; tricesimus autem exsistet, si
5506 auferas.
Ad hæc urbem Constantinopolitanam exædifi
catam refert indictio 11 anno mundi 5858 (p. 233),
Maii xi, feria 11. Fuit ergo littera D, et annus
Christi cccxxx. Si de 5858 adimas 5494, fiet annus
Christi cccxLiv. Vides &λoyistlav.
Rursus idem Cedrenus ait (pag. 269) Nectarium
Constantinopolitanam tenuisse cathedram anno
mundi 5888, Incarnationis 594. Annus quo sedere
coepit Nectarius, est in æra Dionysiana 381; mor
tuus est autem 398. Deductis annis 5494 de 5888
reliqui sunt 394. Verum non ille annus est æræ
Dionysianæ: cujus ad methodum auferendos esse
scivit annos 5494.
Quarto synodum Ephesinam primam confert in
annum 5915 (pag. 276). Deduc annos 5494, fiet
aanus Christi 421. Atqui erat annus 451.
Quinto Romanum imperatorem, qui cum Con
stantino Porphyrogeneto imperium tenuit, a Stepha
no filio in ordinem redactum esse narrat anno 6453,
indictione m (p. 522). Annus erat Christi 944, quo
indictio mi jam usurpabatur Decembris xvi, quando
illud accidit. Jam si ab annis 6453 auferas 5494, re
linquetur annus Christi 959. Subductis autem annis
5508, exsistit annus 944. Quare non lunareni, sed
Paschalem computum tenuit hoc loco Cedrenus.
Sexto Theophylactum patriarcham obiisse scribit
(pag. 526) anno 6464, indictione xiv, Februarii xxvii.
¡lic annus est æræ communis 956, quibus detractis
de 6464 annis, restant 5508. Proinde etiam hic æra
Paschali Cedrenus utitur.
Denique scriptor idem deinceps ad finem operis
computo illo utitur, qui ad æram Christianam appo
nit annos 5508, ut ex indictione liquet: velut auno
mundi 6468, 6471, 6497, 6508, 6518, 6524, 6526,
6527, et sic in reliquis. Quæ potest igitur par huic
esse temeritas, quæ oscitantia major, quam affir
mare Cedrenum ita annos mundi perpetuo com
putasse, ut ad æram Christianam adjiceret 5491;
cum ubique fere 5508 adjungat; aut si aliter in
stituat, mendosi perspicue numeri sint? Unus,
opinor, locus est, in quo cum æra vulgari paria
co qui putatur 6021, quo Justinianum iniisse re
fert; quique Dionysianus fuit annus 527. Si præ.
ter hoc exempla alia suppetant (neque enim
scrutari vacat omnia), ea longe paucissima sunt,
nec cum eorum, quæ produximus, numero compa
rari queunt. Quocirca nemo Græcorum veterum
de hac æra cogitavit unquam; neno biennio de
curtavit: quod ineptum est ac frivolum.
In cyclis vero solis ac lunæ, quos computis Græ
cis accommodavit in Notis ad Eclogas Maximi,
quanta cœeitas! Cyclo solis æræ lunaris primo re
spondere asserit cyclum solis xv æræ Paschalis,
et orientalis nonum; ac tribus istis litteras A,
ut sit Romanus cyclus v: cyclo vero lunari æræ,
quam lunarem vocat, respondere similiter in com
puto Paschali cyclum xvII, in orientali nonum,
quando xiv Paschalis erat Aprilis v. Mirum cum ista
scriberet, non illum consuluisse Maximum suum, et
exemplum ab eo descripti Paschatis animadver
tisse anno mundi 6133, cyclum solis imputat
Maximus primum, cyclum lunæ xv; terminum Pa
schalem, sive xiv ait incidisse Kalendis Aprilis,
feria prima. Si quis alius orientalem, quem vocal
Scaliger, computum adhibuit, is est profecto Ma
ximus. Nam docet anno 5501 incarnatum esse
Christum. Igitur cyclo illius æræ primo respondet
ex laterculo Scaligeri cyclus solis xx1 in æra lunari,
et 1x in Paschali: Romanus vero cyclus xxv, hoc
est litteræ ED. Atqui constat litteram G anno illo cum
vi Romano cyclo solis obtinuisse: nimirum anno
Christi 1ɔtxɩɩ, quo feria prima incidit in Kalendas
Aprilis. Item ex tabella Scaligeri decima quarta
Paschalis cyclo lunæ xv cadere debuerat in Martii
xxx, ut esset aureus numerus vii, cum tamen zer
tun sit anno eodem aureum numerum exstitisse
xv, et terminum Paschalem Kalendas Apriles occu
passe. Possem ista latius persequi, et inscitiam,
qua nulla hoc in argumento major potest accidere,
pluribus exemplis traducere. Sed ex superiore
omni disputatione quam de computis istis et eorum
inter se ratione accuratam instituimus, licet cuivis
vel inediocri usu talium instructo infinite patentem
hallucinationem convincere.
De methodo paschali computorum Græcorum ac
primum de huɛposupeoly, sive investiganda feria.
Exponuntur elementa ejus omnia; quid sint regu
lares, concurrentes, □poobstal. Scaligeri in kis
error. Maximus et Isaacus expositi.
Paschalis methodus in duo fastigia dividitur;
pro cyclis totidem, solis ac lunæ. Pars itaque
prior est character diei, sive feria, quod uspos
péotov Maximus appellat, posterior ad quartam de
cimam paschalem; ipsumque Pascha Christianum;
et ad lunæ, ut vocant, ætatem investigandam per
tinet. Utriusque ratio a nobis explicabitur, atque a
priori, quæ solis propria est, capiemus initium.
Tria sunt ad indagandam feriam in Græcorum
computo necessaria; poststal, sive epactæ men
Chapter VIICaput VII
col. 1425–1426page 16 of 33
PG 19:1425προσθεταῖς προσθε τά; ταῖς προσθεταῖς προσθεταίepacta solis vir cum προσθεταῖς vii, et uno die
Kalendarum, offerunt feriam 1.
Пposteral Maximi, sunt feriæ ultimæ diei antecedentis proxime mensem cum, cujus apooletai
dicuntur in anno primo cycli Constantinopolitani,
qui respondet cyclo Romano vi, quando littera
est G; tum enim Decembris præcedentis ultimus in feriam incidit. Ideo regularis Januarii anni illius, a quo proxime secutus est annus
primus cycli solaris, Aprili ineunte, est 1 feria
ultimæ diei Januarii 1v. Is est regularis Februarii,
et sic deinceps, ut ex tabella patet: quæ quatuor
versibus constat. I menses Romanos complectitur,
epactas illorum sive poc0atás, III singulorum
mensium dies, IV eosdem dies collectos quos addial, ut propagandorum regularium ratio declaretur, quam cap. XXVI primæ partis Computi Maximus exponit. Hic enim dies omnes ab Aprili ad ſinem proxime antecedentis mensis illius, cujus □poσOstá quærimus, per 7 dividi præcipit, residuum,
aut si nihil supersit, septenarium ipsum epactas
esse mensis insequentis ait. Exempli causa: scire
libet quæ sint epactæ Septembris. Januario ad
Augusti finem dies sunt 243: e quibus deductis 90,
restant 153 a Kalendis Aprilis quæ si per 7 dividas,
residuum est 6 regulares Septembris. Quod ab
Aprilis Kalendis calculus incipit, non ex eo sequitur, regulares Aprilis esse 1, sed potius vn; quæ
res Scaligerum fefellit, qui pország Maximi uni.
tate perperam auget. Itaque epactas Martii ait
esse v, epactas Aprilis 1, epactas Maii 1, uno
verbo, quota est littera initialis cujuslibet mensis
addita unitate, tantas esse poσɛtás asserit. Hoc
modo poberal Septembris erunt vn; Octobris 11,
reclamante Maximo in laterculo duplici capitis 1,
cujus in sinistro versus primus continet προσθε
τά; Martii iv: quas Scaliger v a Maximo constitui
falso putavit. In versu quarto postal sunt Septembris et Octobris, hujus 1, illius vi quas unitate producit auctiores Scaliger.
sium; epactæ annorum; et †) Tostala, sive quota bent feriam vi; Kalendis autem Aprilis eadem
dies mensis. Пpoolás, eos esse, qui regulares a
computatoribus nostris vocantur, Scaliger existimat (pag. 749): in quo valde fallitur. Appellatio
quidem ipsa regularium ταῖς προσθεταῖς accommodari potest, uti nos in Latina versione fecimus; sed
ita ut non eosdem esse Græcorum regulares ac Latinos, intelligas. Ac de horum quidem regularibus,
et concurrentibus egimus lib. VI De doctrina temporum, cap. XXVIII, cujus doctrina capitis assu⚫
menda est ad Græci computi notitiam; est enim
necessaria. Sed hoc loco minime repetenda; cum
in promptu illic habeatur: præter paucissima quædam, et xatpurepa, sine quibus explicari quod
· proposui non potest. Latinorum regulares sunt feriæ dierum in anno cycli solis, qui litteram habuit
G, initio ab Aprili ducto; aut etiam ab Januario.
Si a Januario ducatur, regulares mensis hujus et
sequentis unitate minores sunt, quam si ab Aprili
orsi fuerimus. Quando littera Dominicalis est G,
tunc Kalendæ Aprilis feriam habent 1, Kalendæ
Maii; et ita deinceps usque ad Decembrem,
quota littera est initialis cujusque mensis ab A,
unitate addita, tanta est feria. At Januario antecedente fuit feria 11, Februarii Kalend. feria v, ubi
et unitate addita, litteræ Kalendaruın feriam exhibent. Verum calculus post bisextum, Martio vel
Aprili potius incipit. Quare Januarii et Februarii
regulares accipi debent ex feria, quam habent eorum Kalendæ anno sequenti, quo littera est F,
vero Januarius incipit a feria III, Februarius a vi.
Hi sunt regulares mensium Romanorum, qui per.
petui immotique sunt; nec epactæ mensium proprie dici debent. Nam epactæ proprie sunt dies antecedentes caput anni mensisve, cujus epactæ nominantur: quemadmodum lunares epactæ dies sunt
reliqui a confecta ultima syzygia ad finem anni civilis, puta a Decembris, vel Martii, si a Januario
vel Aprili annus lunaris ineat; epactæ solis annuæ feria est diei ultimi totius anni, ut ait Maximus. Itaque Kalendæ ipsæ mensis, cujus epactæ
vocantur, in epactarum numerum nequaquam veniunt. Non sunt igitur poobstal, hoc est epactæ
mensium, idem cum Romanorum regularibus. Hinc
epactæ solis annuæ, sive concurrentes, cum solis
regularibus Kalendarum feriam præbent. At posBetaí cum epactis solis non reddunt feriam, nisi
addatur ǹ nostala. Exemplum: esto annus Christi iɔcxlı, et quæratur feria Kalendarum Septembrium. Concurrentes illo anno fuerunt vir, ex methodo capitis XXVIII libri VI De doctrina tempo-
,um qui ad regulares Septembris vi adjecti dant
ſeriam vu, cujusmodi revera anno illo fuit, cum littera Dominicalis esset G, cyclo solis Romano vi.
'ta Kalendis Aprilis iidem concurrentes vii cum regularibus dant feriam 1. At, ex methodo Maximi,
epactæ solis vii anno primo cycli solaris Constantinopolitani, cum poserais Septembris vi, addita ostala, hoc est uno die Septembris, exhitum
Tabella poole in mensibus Julianis, et Censtantinopolitano computo.
Menses
Januarius
Februarius
Martius
Aprilis
Maius
Junius
Julius
Augustus
September
October
November
December
προσθεταί
Dies menDies col.
sium
lecti
인영의 영업의 영영 일어
Sciendum est autem, licet Maximus ab Aprili tūv
posatuv ratiocinia deducat; revera tamen a Januario proficisci. Etenim a Kalend. Aprilibus ad
ultimum Decembris dies sunt 275 quibus per 7 dis-
Chapter VIIICaput VIII
col. 1427–1428page 17 of 33
PG 19:1427προσθετάς ἐπακτάς, ΧΧΙΧ. τῶν ἡμεροευρεtributis restant 2, quæ postal esse debent habebat cyclus xxvIII, cujus epactæ sunt vi. Ad
Januarii, si ab Aprili computentur; at Ja- regulares itaque Februarii 1v, si accedant epamuarius tantum habet 1. Proinde sic a Januario clæ vi, et moorala 1 fiet Kalendis Februariis fe-'
calculus propagatur. Quoniam cum littera G est in ria iv. Erat autem v. Igitur non epactæ vi anni curusu, Januarii Kalendis feria est secunda'; epactæ rentis, sed vit anni sequentis adhibendæ sunt, ut
Januarii sunt 1, ultima dies Januarii est feria ¡v. feria v prodeat. Hujus rei causa ex dispositu reguNamn divisis 32 diebus, hoc est 31 Januarii, et epa - larium petitur. Nam si ab Aprili coepta progressio
cta ejus 1 per 7, restant dies 4; sic divisis 91, hoc non interpellaretur in Januario, essetque regularis
est diebus mensium trium, addita epacta Januarii, hujus, ut par erat, 11, et Februarii v, ex epactis
per 7, residuum est 7 epacta mensis Aprilis; dein- veteris anni, et regularibus Februarii cum 7000
ceps autem ab Aprili nihil additur, quoniam epa- staig repræsentaretur feria quinta. Nune in Januario
cta Aprilis est 7, vel 6. Ilujus rei, quamlibet levis, novum exordium imprudentibus obrepsit, ut reobservatio non mediocrem lucem affert Græcorum gularis competens uno deminutus fieret 1. Ob ið
computo: cujus ignoratione adeo manifesto errore epacta unitate major, id est anni sequentis, anteimplicatus est Scaliger.
vertitur
Isaacus monachus prioris Computi capite IV,
προσθετάς mensium vocat ἐπακτάς, quarum epilogi
smum incipit ab Aprili; ac superiori illi rationi
suffragator accedit. Etenim epactas cujuslibet mensis constituit feriam ultimæ diei antecedentis cyclo
primo, cum littera est G. Ostendimus supra cap. V
cyclum solis Isaaci respondere xvII Romano, cujus
litteræ sunt AG. Itaque Octobris Kalendæ in feriam
secundam incidunt; et quia dies ultima Septembris fuit feria prima, hinc epactæ Octobris sunt 1,
epactæ Novembris 1v, epactæ Januarii 11, nec interrumpitur eo mense calculi progressio; ut apud
Maximum. Vide caput IV Isaaci monachi.
Epactarum annuarum, sive concurrentium investigatio aliter a Maximo proponitur capite ΧΧΙΧ.
Quotus est cyclus anni, qui quæritur, totidem dies,
uno dempto, sumi præcipit. Inde cyclorum omnium,
nullo exemplo, numerum per 4 partiri: quod ex
divisione provenit ad superiorem summam additum, totoque per 7 partito, reliquum erit epacta,
vel si supersit nibil, septenarius ipse. Verbi gratia,
quærantur epactæ anni xxvi. Ob cyclos xxv præter -
itos sumo dies 25, tum divido 26 per 4, provE
niunt 6. Colliguntur 3. Item cycli solis 28 epactas
ita conficies. Cape, dies 27 ob transactos totidem
cyclos, deinde 28 cyclos ipsos, nullo detracto partire per 4, et septem, qui inde nascuntur adde ad 27,
ac summam 34 divide per 7. Exsistent epactæ anni
ultimi vi. Hujus methodi perspicua ratio est.
Nam epactis ultimi annorum dies accrescunt. Ideo
cum nondum expletus est vicesimus octavus adnus, nullam in commune symbolam confert. Ve
rum quia post bisextum incipit, ideo bisextilis ipse
dies cedit in summam. Propterea nullo detracto,
fit cyclorum omnium divisio. Hac methodo utitur
Isaacus Argyrus capite III. Postremo nec illud
omittam; etsi Romano more bisextilis dies infindatur inter xxiv et xxv Februarii; indeque Romano ritu nova littera succedat; nihilominus Isɔacum bisextilem diem eum putare, qui est vicesimus
nonus, et ultimus; uti quarto capite declarat, quod
et alios observasse meminimus, imo ab nonnullis
Sequuntur annorum epactæ, quos concurrentes
Romani computatores vocant. Est autem residuus
feriarum numerus ex anno antecedenti. Ut si annus primus a feria prima incipiat, ultimus dies
erit feria prima; proinde epactæ secundi anni erit
unitas,´ et ita deinceps. Cyclum solarem Maximus
orditur ab Romano vi, cujus littera G. Primus
mensis est Aprilis. Igitur cyclo primo Kalendis
Aprilibus est feria prima. Epactæ sunt vII; nam
epactæ sunt feria ultimi diei præcedentis anni.
Anni secundi epactæ sunt 1, tertii sunt 11, quarti
sunt iv, propter bisextilem diem. Cum enim concurrentium epocha a Martio vel Aprili sumitur,
simplex est epacta, sed a Januario ineuntibus annis
duplex assumitur, ut in Romano computo duplex
littera solet esse: quarum prior a Kalendis Januariis ad bisextum usurpatur; posterior inde ad ver- in Martium esse translatum. De quo vide quæ litentem annum. Epactæ per totum cyclum annis
singulis congruentes describit Maximus in rota,
quam capite primo posuimus: nec difficilis est
methodus.
Quamvis autem Maximus annum, cyclumque
solarem ab Aprili incipiat, et Januarius mensis decimus sit, in ratione tamen τῶν ἡμεροευρε
ciou in hoc mense, et duobus sequentibus epactas
assumit ejus anni, qui novus ab Aprili succedit:
uti capite XIX significat. Exemplum: annus Adami
6133 iniit a Kalendis Aprilibus anni Christi CXLI,
cyclo Romano vi, littera G. Cyclus ergo Constantinopolitanus ei respondens iisdem Kalendis iniit.
Quare Januario, Februario, ac Martio locum adhuc
bro IV, cap. XII, ad Galeni locum ibidem descriptum animadvertimus.
CAPUT VIII.
Explicatur methodus lunæ in computo Maximi, sire
Alexandrino. Epactæ lunæ, ejusdemque regulares, et amburum propagatio.
Pro diversis Græcorum æris ac computis ab
orbe condito, varii itidem cycli sunt solis ac lunæ:
epactarumque colligendarum varia methodus:
quam ad unicam, simplicemque redigere potuissent; si ad labentem annum computi sui aliquot
annos adderent; nec eam commoditatem persequi
mallent, ut ære suæ summa per cyclorum numerum distributa, proprius cujusque anni cyclus
col. 1429–1430page 18 of 33
PG 19:1429Ἡ ποσταία τῆς σελήνης ἐν τῇ τριακάδι του Μαρτίου μηνός, Ἡ δὲ ποσταία τῆς ἑβδομάδος κατὰ τὴν τριακάδα πρώτην τοῦ αὐτοῦ μηνός, τὰς τοῦ ἡλίου. τριακάδι πρώτη. ν ΔΙ ΧΙΣexsisteret. Ut in Romano computo æræ Christi, ad
cyclorum epactarumque methodum, unitatem adjicimus; neque solos æræ annos adhibemus. In quo
Latini omnes consentiunt. In annis vero mundi,
tametsi magnum inter chronologos discrimen intercedat; ac longe plures aliis alii numerent; de
cyclis tamen, epactisque omnes inter se conveniunt: quod qui plurium annorum summam instituunt, ad illorum methodum competentem numerum
adjiciunt, sic ut summa per cyclos integros divisa,
¡idem labentium auni cyclorum apud omnes oriantur. Exempli causa; nos ab orbe condito ad annum
primum æræ communis putamus annos 3984, ita ut
ultimus sit ille, quem primum Christi facimus.
Atius annos numerat 3950, ut Scaliger. Si nos opportunitas ista delectaret, ut ea summa, quam ab
Adamo delinimus, præcise distributa, cycli labentes
efficerentur annis 3984 per 28 partitis, reliquus
esset cyclus solis vi; per 19 vero divisis; cyclus
lunæ x111, sic ex divisione annorum 3950, solis esset cyclus 11, lunæ xvii. At erat Romanus solis cyclus x, lunaris 11, anno primo æræ Christianæ, in
quem utrique conspiramus. Igitur ad eruendos cyclos, Scaliger 8 addit ad summam; ut 3958 per 28
partitis cyclus solis inveniatur x; ad lunarem vero,
4 adjicit; ut 3954 per 19 tributis, exsistat cyclus
lunæ 11. Nos ad methodum cycli solaris adjicimus 2,
ad lunæ cyclum, 8. Ita divisis annis 3986 per 28,
residuum erit 10, per 19 autem divisis 3992, restant 2. Sic incommodam illam cyclorum varietatem Latinorum computi ab orbe condito, ac chronologiæ devitant: quam Græculi nimis ambitiose
consectati sunt.
Cum duo sint Græcorum computorum divortia,
ut sæpe nobis necesse est repetere; et utriusque
principes hoc in opere a nobis editi duo, Maximus
et Isaacus; ex utroque depromptam singulorum
rationem paucis explicabimus; ac primum Maximi.
Is Alexandrinam æram sequitur; in qua primus
annus æræ Christianæ numeratur 5493: qua summa
per 28 divisa cyclus efficitur solis v, per 19 vero
partita lunæ cyclus 2. Erat auteni Romanus cyclus solis x, lunæ 11. Igitur cyclus solis in hac æra
primus, est Romani cycli vi, lunaris vero utrobique unus est, et idem. Epocha anni, cyclique lunaris (nam de solari jam diximus) a Maximo statuitur in Kalendis Aprilis. Caput enneadecaeteridos
est aureus numerus 1. Neomenia prima, Martii xxı!!.
Itaque anno primo cycli lunaris, Kalendis Aprilis
luna fuit decima. Hinc est quod Maximus epactas
anni primi lunaris 1x fuisse scribit cap. XXVII, quoniam ætas lunæ tanta fuit Martii xxx, qui dies
canon est epactarum solis ac lunæ, ut idem ait capite XXXI. Quod non animadvertens Scaliger in
Notis ad Eclogas (p. 753 edit. ult.) Maximi, putavit imminui duabus unitatibus summam: quod a
temporibus Christi luna biduum anticipasset, quo
nibil jocularius excogitari potuit. Sed de hoc errore jam alias.
Quod autem in IX De doctrina temporum, eapite V, credidimus Maximum lunarein ponyesɩv
olfecisse diei unius a Nicæni concilii tempore, quod
canonem ætatis lunæ, atque epactarum constituisset
in xxx Martii, non in xxx1; uti æquum erat, si
quidem epocha anni in Kalendis Aprilis ab eo defigitur, scito errorem esse, quem depravata Scaligeri lectio nobis peperit, qui in Eclogis Maximi
(pag. 739), quas ad suam mentem interpolavit, nec
iisdem illius verbis exprimere curavit, scripserat;
Ἡ ποσταία τῆς σελήνης ἐν τῇ τριακάδι του Μαρτίου
μηνός, etc. Ἡ δὲ ποσταία τῆς ἑβδομάδος κατὰ τὴν
τριακάδα πρώτην τοῦ αὐτοῦ μηνός, τὰς τοῦ ἡλίου.
Sed perperam. Nam scribendum τριακάδι πρώτη.
Sumpta est hæc ecloga ex capite XXXI primæ partis Computi: in quo ita, ut dixi, legitur.
Hic bidui defectus per totum cyclum lunæ serpit; et epactæ perpetuo duobus minores sunt quam
Romanæ. Exempli causa, cyclo xiv epactæ coinmunes sunt iv, Maximo 11, ut ait capite XXVII.
Atque hæc epactarum progressio naturalis est, et
epactarum germanam conditionem retinet: quæ
est ejusmodi, ut totidem quilibet annus epactas
habeat, quot sunt residui dies a neomenia proxime
antecedente ad anni caput. Cyclo lunæ xiv, Kalendis Aprilis luna Nicæna fuit tertia. Ergo epactæ
merito sunt 2. In Romano computo vulgaris methodus 4 numerat. De qua vide lib. VI De doctrina
temporum, cap. XXIII.
Epactarum inveniendarum methodus hæc
Maximo, capite XXVII, traditur; cyclum lunæ per
undecim ducito: summam binario minutam divide
per 30, habes epactas anni, cujus eyclus multiplicatus est. Cyclo lunæ xiv, si 14 per 11 multiplices,
fient 154. Deductis 2, ac residuo 152 per 30 diviso,
supersunt 2, epactæ cycli xiv. Ut res tota subjiciatur oculis, tabellam ascribemus, in qua cyclus
lunaris adjunctas habet epactas tam Romanas
et communes, quam decurtatas, et Maximi proprias.
Laterculum cycli lunaris.
ν
VIH
Anni
Epactæ Ro- Epactæ Maximanæ
ΔΙ
ΧΙΣ
Ex his ætas lunæ mense quolibet, ac die de
Chapter IXCaput IX
col. 1431–1432page 19 of 33
prehenditur. Maximus capite XXVUI, ita de hac re tur. Sed quoniam numerus annorum hujus æræ
præcipit. Inventis epactis adde dies omnes a Ka
lend. Aprilis ad cum, cujus ætas inquiritur, sum
mam partire per 29 1/2, residuum erit ætas lunæ.
Hæc methodus morosa est, nec utilis vulgo, pro
pter adjunctos horarios epilogismos. Expeditior
res erit, si regulares adhibeas: quorum propaga
tionem Isaacus exponit capite IX. Possunt autem
duplici modo propagari prior est, ut regularis
cujusque mensis numerus sit, qui cyclo primo ad
epactam annuam adjectus, ætatem lunæ complet in
Kalendis ipsius. Anno primo cycli, epactæ lunares
sunt ix, deest unitas ad ætatem lunæ complendam
Kalendis Aprilibus; est enim decima: ac sic reli
quis in mensibus. Posterior modus unum demit ex
priori genere regularium. Vel, est numerus resi
duus post aureum numerum eitimum Kalendis
Aprilis in antecedente mense, initio ab Aprili
facto. Cyclo tertio lunæ, neomenia incidit in ul
timum Martii. Ergo nullus est eo mense residuus
dies post neomeniam adeoque regularis Aprilis
est 0. Aprili vero post neomeniam, quæ xxıx die
accidit, restat unus dies. Igitur regularis Maii se
quentis est 4. Inter ambo genera boc interest,
quod regulares priores cum epacta currente lunæ
ætatem exhibet, citra diei ullius adjectionem, po
steriores Kalendas ipsas adjiciunt. Utrumque ge
pus sequens tabella comprehendet.
Tabula regularium duplicium lunæ in cyclo
Aprilis
Maius
Junius
Julius
Augustus
September
October
November
December
Januarius
Februarius
Martius
Maximi.
Regul.
Regul.
423 45779a
sedecim priorem excedit: hinc ad cyclos illius ad
ditis 16, cycli hujus orientur. Annus primus æræ
Christianæ, Alexandrinæ est 5493. qui per 19
divisus dat 2. Additis 16, fiet cyclus lunæ 18,
quem dat annus 5509 posterioris computi, si per
19 tribuatur. Sic ad cyclum solis 5 æræ prioris,
adjectis 16, exsistet cyclus solis 21 anni 5500.
Item ad m indictionem, quæ ex 5493 relinquitur
per 15 partitis, si accedant 16, residua erit indi
ctio 17 anni 5509. Caput cycli solaris ab Octobri,
lunaris a Januario sequente repetit Isaacus cap.
I et VI. Igitur lunaris cyclus 1 Constantinopoli
tanus est quartus Romani; et primus Romani
est xvn Constantinopolitani. Cum enim lunaris
cyclus Alexandrini computi idem sit ac Romanus;
si 16 ad hunc cyclum adjicias, puta ad 1, efficies
17 illius. Epactarum progressio plane, ut in Ro
mano, per multiplicationem aurei numeri in unde
cim efficitur: neque biduo mutilatur, ut instituit
Maximus, sed epactæ illæ sunt, quas superiori
capite in laterculo cycli lunaris Romanas appella
mus. Verum annus primus Romani cycli, vel ejus,
quo Maximus utitur, quique habet epactas x1, est
quartus Constantinopolitani. Epactæ sunt residui
dies, qui ad complendam lunationem ad dies cu
juslibet mensis adhibentur. Anno primo cycli epa
ctæ sunt undecim. Is est quartus anni Romani
cui tertius antecedens reliquos dies undecim ab
ultima syzygia reliquit, quæ Decembris xxı cœ
pit. Naturalis ergo, et propria twv traxtŵy in boc
cyclo notio est, et appellatio.
Regularium par est, atque in superiore, metho
dus et, ut illic, duum generum sunt. Alii cum
epactis ætatem lunæ perficiunt, alii unitate sunt
minores. Tum, quod a Januario, non ab Aprili
epocha ducitur, nonnulla varietas incidit. Utrum
que genus in sequente laterculo describemus.
Laterculum regularium lune duplicium in
cyclo Isaaci.
Regul.
Regul.
Exemplum cyclo lunæ XIV scire libet quota
luna sit Kalendis Septembris. Epactæ 2 cum regu
laribus prioribus 7, vel cum posterioribus 6, sed
unitate addita, dant luuam nonam; ut est revera
cyclo XIV Nicæno. Rursus quæratur ætas lunæ
cyclo lunæ v Kalendis Octobris. Epactæ 23, cum
regularibus 7, vel 6, e Kalendis ipsis præbent lu
nam tricesimam.
De methodo sunæ in Constantinopolitano computo.
Nunc alterius æræ ac computi, quem Constan
tinopolitanum vocant, aperienda methodus est,
ex Isaaci libro, qui eam diligenter exponit. In illa
primum cyclorum investigandorum eadem, quæ in
superiore, ratio; ut divisa summa per quemlibet
cyclum, competens anni, qui quæritur, cyclus erua
Januarius
Februarius
Martius
Aprilis
Majus
Junius
Julius
Augustus
September
October
November
December
Exempli causa: Cyclo lunæ xiv, quæratur ætas
illius Kalendis Septembris. Epactæ sunt iv, quæ
cum regularibus Septembris vIII, aut cum vII,
addita unitate, dant lunam duodecimam: quola
revera est cyclo Romano xvII, Constantinopoli
tano XIV.
Isaacus capite IX pro regularibus, residuum
Chapter XCaput X
col. 1433–1434page 20 of 33
Caput IX
PG 19:1433προηγήσει, μεταπτώσει. ἀκριβεῖς, ἀκριβεῖςmensium Julianorum, detractis integris syzygiis, contigit; quæ per epactam 12, regulares posteaccipit. Syzygia lunaris est dierum xxıx 1/2 quibus de xxxı deductis, restant 1 1/2 in Februario ad
epactas annuas addendi. Sed eam methodum minime vulgo aptam esse supra monuimus. Ideo
Romani nequaquam ea sunt usi. Quocirca uti
Græcorum epilogismos ad Kalendarii nostratis usum
ac dispositum accommodemus, cum epactis regulares componimus. Unum tamen observandum est,
cum cyclo Isaaci **, epactas VIII, non VII, comparandas esse; et cum cyclo xvIII, epactas XIX,
non xviii. Cujus ratio ex Soroμn lunæ petenda
est; a qua lunæ, quem vocant, saltus oritur. Hic
enim in cyclo Romano xix, Latinorum xvi centigit, uti lib. VI De doctrina temporum, cap. XVII
diximus. Propter hanc notoμŕv, aureus numerus xix uno die situm antevertit in descriptione
Romani Kalendarii. Ob id non x1, sed x11 addenda
sunt ad epactam anni antecedentis xxvi; ut filant
VII epactæ anni xvi, quibus additis x1, exsistunt
epactæ xix anni xvııı, qui est secundus cycli Romaniac demum adjectis XI, fiunt epactæ 0
anni xıx, qui est tertius Romani cycli. Hoc vero
locum habet in aureorum numerorum dispositu;
cujusmodi est in nostro Kalendario. Nam si aliter
instituatur, alia quoque erit ineunda ratio,
riores 7, ac tǹy rootalav, id est dies 26 conficitur.
Novilunium incidit Septembris xxvııı, feria HI.
Unde luna vicesima nona competit Octobris xxvı,
sed neomeniam putavit Isaacus a xxix die Septembris. Itaque tria adjicit epactæ 22, ut sit 25:
quæ cum epactis mensium 7, et 26 diebus Octobris lunam producunt vicesimam octavam, demptis 50. Cur tria hæc addantur, causam affert
jocularem; quia cum luna plena creata sit a Deo
die quarto, triduum oportet antecessisse. Porro
cyclo primo deprehensa est luna decima quinta
Kalendarum Januarii; quanta erat eo momento,
quo creata est. Quoniam ergo cyclus primus epactas habet undecim ex methodo; hac ratione ſingitur novilunium incidisse undecim diebus ante
Kalendas: quibus additi tres illi pò twv alwvwv,
ut computatores Græci nominant; decimam quintam lunam conferunt in Kalendas Januarias. Idcirco
trium sen per ad epactas fit accessio.
CAPUT X.
De lunari προηγήσει, et terminorum μεταπτώσει.
Isaaci Argyri ridicula ratio. Quartadecima Paschalis cur plenilunium dicatur. Isaaci errores
varii; æquinoctium falso ab eodem observatum.
Hucusque lunarem methodum expressimus utriusque computi; que Nicæno sæculo, ac citra noviJuniorum porno adhiberi poterat: quam cum
antiquiores computandi magistri, uti Maximus,
Dionysius, Beda nescirent, perpetuum illud artificium inquirendæ lunaris ætatis esse crediderunt.
Isaacus vero, ut erat astronomiæ peritus, præsidio coelestium observationum et astronomici calculi, solis ac lunæ antecessiones animadvertit in
anno Juliano. Ideo tam Nicænas, vel Alexandrinas
potius neomenias Paschales, quam terminos, inutiles ætate sua esse comperit; ut qui ab mense
primo ad secundum paulatim transitum fecissent.
Hanc pohynow in ætate lunæ colligenda tridui
prudens, an imprudens statuit Isaacus; ac vel
ridicule, vel malitiose in ea tradenda methodo versatus est. Etenim capite VII docens quemadmodum
lunares epactæ investigandæ sint, ad epactas
tria jubet adjici. Verbi gratia anno Adami 6880
cyclus erat lunæ 2, epactæ 22, quæ cum regularibus
Januarii 1, reddunt lunam vicesimam tertiam KaJendis Januariis: ut erat Nicæno sæculo. At
Isaaci tempore erat vicesima quinta. Nam novilunium anno Christi 1374 contigit Decembris viii,
cujus character, feria 2, 3, 28', 27", Constantinopoli, cyclo solis Romano vin, littera E. Igitur xxv
Juna incidit in Kalendas Januarias anni sequentis
1372. Ita Octobris xxv↓ die eodem anno luna xxv
Hæc ratio ne astronomiæ quidem tyrone digna,
et imperitissima est. Primum ita procedit, quasi
mundus Decembri mense conditus sit, quod nemo
hactenus opinatus est. Deinde quamvis hoc ultro
concedatur, nihilo magis expediri potest. Nam
si verum dicit,' oportuit omnibus retro sæculis,
adeoque Nicæno, triduum illud adjici: quod tamen
necesse non fuit; siquidem epactæ simplices æta¬
tem lunæ repræsentabant. Præterea Isaacus ipse
capite XVI, ubi de lunaris ac solaris anni anticipatione disserit, censet annis ccciv, uno die syzygias ἀκριβεῖς, civiles, ac minime ἀκριβεῖς ante
vertere. Unde consequens est, ante annos 1047,
quibus Nicæna synodus Isaaci ætatem, et annum
1372 antecessit; diebus amplius tribus infra dies
eos fuisse, quibus illius ævo commissæ sunt. Tum
vero si triduum ad epactas adderes, nequaquam
lunam assequerere. Absurdissime igitur Isaacus;
qui, cum novilunia certos ad dies minime adhærescere sentiat, ita ratiocinatur interim, quasi
semper in eodem die consistant: quod vel impe
rite ab eo factum est; si id bona fide præscripsit,
vel callide; si declinandæ invidiæ causa, ne plus,
majoribus suis sapere videretur, aperte quod res
erat, profiteri noluit,
el
Cæterum Paschalis computi vitium illud non
primus odoratus est Argyrus: sed qui eodem
tempore floruit Nicephorus Gregoras, qui, ut testatur ille capite XVI, Paschale laterculum a se
emendatum obtulit imperatori ac senatui; in quo
termini biduo ante Nicænos collocati sunt. Utrumque canonein, veterem scilicet ac Nicænum,
recentiorem, babes in Isaaci computo; illum
quidem sub Damasceni nomine, qui fortasse ita
digessit, capit. X, alterum in fine prioris computi,
de qua Nicephori castigatione nonnulla dicemus
obiter, quæ ad illustrandam Gregoriani Kalendariţ
descriptionem, atque ab Scaligeri et Calvisii oppugnatione vindicandam, hoc est ad lib. V Do
col. 1435–1436page 21 of 33
PG 19:1435ὁμαλὴν κίνησινdoctrina temporum nós accommodata sunt. quis prius institutum retinere in Paschali metho-
Qui Paschales neomenias ac terminos in eo
laterculo digessit, quo Catholici omnes a Nicæno
tempore ad ætatem nostram ecclesiastica tempora
gubernarunt; accuratos ac cœlestes lunæ motus in statuendis neomeniis diligenter obtinuit:
quo fit ut iis fere diebus, quibus novilunia secundum ὁμαλὴν κίνησιν commissa sunt, exacte congruant; termini vero Paschales, sive decimæ quarte, biduo sæpius plenilunia præcedant, propterea
quod decimo sexto die frequentius ab eo, qui neomeniam habuit, plena luna contingat de quo
in quinto De doctrina temporum, cap. XIII. Hinc
non raro ante Gregorianam editionem accidit, ut Pascha uno die ante plenilunium incurreret. Post annos
inde complures, cum unius jam diei pohyŋ
luna fecisset termini veteres pridie ejus diei, quo
media oppositio fiebat, propemodum inciderunt, ut
ex cap. XIII, lib. V De doctrina temporum constat.
Exinde post aliquot sæcula, alterius diei anticipatio
mediam oppositionem veteres in terminos provexit,
ut tum Paschales termini revera essent plenilunia, et
decimo sexto die ab neomenia contingerent, quod
quidem sub Bedæ tempus evenit. Isaaci porro sæculo paulo plus dierum trium pohynais, Gregorii
XIII ætate, quatridui est fere confecta, adeo ut
Nicæni termini decimam octavam lunam redderent.
Huic incommodo neomeniarum Paschalium, ac
terminorum translatio remedium attulit; quæ cum
dierum præterea decem ablatione, quam solaris
annus exigebat, tam opportune facta est, ut ab
antiquis terminis, ac Nicænis uno tantum die descenderent. Anno Christi cCCXXIII, neomenia Paschalis cyclo 3 incidit in Martii xx, una cum
astronomica syzygia; terminus, Aprilis v, anno
1577, cyclo eodem novilunium commissum est
Martii xix, decima quarta Paschalis, Aprilis Kalendis. Expunctis decem diebus Nicæna neomenia
cadebat in Martii xxix diem terminus in xı Aprilis. At hoc modo biduo circiter ante plenilunia
s:epe contigissent. Hoc ne fieret, Gregoriana correctio tai neomnenias quam terminos Paschales
uno die summovit; quasi tridui tantummodo anticipationem luna collegisset. Ita numerus aureus 1,
qui ad xx Martii progressionem fecisse ponitur, ad xxx
Martii descendit; ut terminus in x diem Aprilis
congrueret. Hinc enim accidit, ut termini sæpius.
in eum diem concurrant, qui est pridie illius, quo
plenilunium accidit. De qua re plenius actum est in
V De doctrina temporum.
Ut ad ætatem Nicephori et Isaacı revertatur ora -
tio, cum tridui tunc luna potɣnow haberet; si
do castiganda voluisset; neomenias ac terminos
anticipasset triduo solido. Sed hac ratione termini
biduo persæpe plenilunium antevenissent, uti Nicæno sæculo evenisse diximus. Quare biduo in anteriora promovere satius fuit. Quod et Nicephorus
præstitit. Sed non ob id, ut illi, quod dixi, incommodo subveniret; ad quod Gregoriani Kalendarii
conditores respectum habuerunt: verum quod ita
persuasum haberent, terminos Paschales Nicænos
concurrisse cum pleniluniis. Qui fuit error Theophili, Cyrilli ac reliquorum deinceps computatorum, ad Bedam, et infra ejus ætatem: quem nos
in V De doctrina temporum, cap. XXIII convicimus. Hinc est quod plenilunium sæpe illi terminum appellant, vel quartam decimam, ut et Isaacus noster, non ea quidem ratione quam Scaliger
et Calvisius defendunt (tametsi Scaliger a Clavio
nostro dedoctus pristina ab sententia recessit, ut
eodem libro monstravimus), quasi nunquam decimo quinto die ab neomenia Pascha celebrare licuerit: sed vel in xx11 usque lunam diffundi necesse fuerit: verum ideo, quod neomenia uno
post ¿xpɩ6èę novilunium die collocaretur. Hoc ut
tyrones capere melius possint, tabulas subjiciam
duas lunaris unius cycli ad utrumque tempus, Nicæni concilii, et Isaaci Argyri; ut ex ambarum
comparatione lunæ anticipatio, et Nicephori castigatio intellectu sit facilior. In utraque tabula versus erunt vii. Primus aureum numerum dabit; secundus cyclum solis Romanum; tertius Dominicalem litteram; quartus novilunium primi mensis
verni cum charactere, ad meridianum Constantinopoleos; quintus diem civilem Juliani mensis; in
quem neomenia competere debuit; sextus plenilunium mensis ejusdem: septimus plenilunii civilem
diem. Ac tam in neonienia quam in plenilunio
id observamus, ut quoties horarum epilogismus
duodecim horas excedit, quæ ab nocte media computantur, ad utrumque sequens dies civilis ascribatur quod laterculum Nicænum minime tenuit.
Ut in anno primo, cum novilunium sexta fere post
meridiem hora diei xx Martii contigerit, neomenia tamen xx ipso die constituta est, quæ astronomico calculo in sequentem refunditur. Has syzygias ex tabula cap. X, lib. VII De doctrina temporum excerpsimus, quæ non minus accuratæ sint
quam quæ ex astronomicis tabulis libri VIII conficiuntur, neque multum ab illis discrepant, et
propter adjunctum feriæ characterem ad negotium
opportuniores videntur.
col. 1437–1438page 22 of 33
PG 19:1437Σ ΧΗ ΧΙ ΧΙΧ ΣΙΣDiagramma I noviluniorum ac pleniluniorum mediorum primi mensis enneadecaeteridos Nicænæ ad meridianum Constantinopoleos. Horæ et scrupula a media nocte putantur.
Aurei Anni Cyclus Littera
Novilunium medium
numeri Christi
solis Domin.
Dies
Novilunii
F. H.
Plenilunium medium
F. H.
Dies
Plenilunii
XXIV F
Mart. 23 7
17 49′ 35′
= ≥ ≥ > = ×
ED
Mart. 12 5
Apr.
7 1 12 11' 32"
Mart. 265 21 0 15
Apr. 8
Mart. 27
Mart. 31 4
Apr.
Apr. 15
Mart. 20 1
Mart. 95
Apr.
Mart. 24 6 12 10 12
Apr.
Mart. 25
G F
Mart. 27 4 15 20 51
Apr. 11 5 9 42 53
Apr. 11
Mart. 17 20929
Mart. 31 2 18 31 31
Apr. 1
Σ
EXI
= ≥ > F
Apr. 4 7 21 42 10
Ap. 5
Apr. 19 16 4 12
Apr. 20
Mart. 25 5 6 30 48
Apr.
Apr. 9
BA
Mart. 13 2 15 19 26
Mart. 28 3
Mart. 28
G
Apr.
Ap. 2
Apr. 16 2
Apr. 16
ΧΗ
F
Mart. 21 5 21 40 45
Apr.
Apr. 6
Mart. 11 3 6 29 23
Mart. 26 4 0 51 25
Mart. 26
Mart. 29 2424
Apr. 12 2 22 24 6
Apr. 13
✗V
☑
ΧΙ
BAG
FE
EXP
Apr. 36
Mart. 18 6 12 50 42
Mart. 7 3 21 39 20
Mart. 26 2 19 12 1
Mart. 15 7 40 39
Apr. 27 7 12 44
Mart. 22 4 16 1 20
Apr. 10 3 13 34 3
Apr.
Mart. 23
Apr. 11
'M. 15
Ap. 3
Mart. 29 7 22 22 41
Apr. 176 19 55 22
Mart. 30
Domin.
Apr. 18
Diagramma 11 noviluniorum ac pleniluniorum mediorum enneadecaeteridis unius tempore Isaaci Argyri ad
meridianum Constantinopolitanum. Horæ et scrupula a media nocte putantur.
Aurei Anni Cyclus Littera Novilunium medium
numeri Christi solis
Dies
novilunior.
Plenilunium medium
Dies
plenilunii
H.
Em
*** ** ** =-
BA
Mart. 19 1 15 34′ 2″
Apr.
G
Mart. 96 0 22 40
F. H.
329 56' 4"
Mart. 25 6 18 44°42
Apr. 3
Mart. 24
F
Mart. 27 4 21 55 21
Mart. 17 2 6 43 59
I)
Mart. 56 15 32 37
Apr. 115 16 17 23
Apr. 1 3
Mart. 20 7
Apr. 12
Apr.
Mart. 20
Mart. 24 5 13 5 18
Apr.
Apr. 8
Mart. 13 2 21 53 56
Mart. 28 3 16 15 58
Mart. 29
G
Apr.
Ap. 2
Apr. 16 2 13 48 39
Apr. 17
FE
Mart. 21 6 4 15 15
Apr.
Apr. 5
Mart. 10 3 13 3 53
Mart. 25 4 7 25 55
Mart. 25
Mart. 29 2 10 36 34
Apr. 13 3
Apr. 13
Mart. 18 6 19 25 12
Apr.
Apr. 3
G
Mart. 74 4 13 50
F
Mart. 26 3 1 46 31
ΧΙΧ
Mart. 15 7 10 35 9
Ꭰ
Mart. 44 19 23 41
Mart. 22 3 16 56 28
Mart. 12 1 1 45 6
Mart. 30 6 23 17 47
Mart. 21 4 22 35 52
Apr. 9 3 20 8 33
Mart. 301 4 57 11
Mart. 19 5 13 45 43
Apr. 9 4 11 18 30
Mart. 26 4 20 78
Apr. 14 7 17 39 49
Mart. 22
Apr. 10
Mart. 30
Mart. 20
Apr.
ΣΙΣ 1386 XXIII G
Ex horum Diagrammatum inter se comparatione
liquet quanta lunæ ponσis conflata sit ab Nicæno
tempore ad Isaacum, nempe amplius tridui et horarum 8. Sumatur enim annus CCCXXIV, quo
cyclus Romanus fuit 2, Constantinopolitanus 18,
novilunium Martii 12, hora 2, 38' a media nocte,
Constantinopoli; et cum eo contendatur annus
1369 iisdem cyclis præditus; cujus novilunium incidit Martii 9, hora 0, 23' a media nocte. Et quoniam annus prior bisextilis est, posterior proximus
a bisextili, ideo detractis de posteriore boris 6,
subducantur dies 8, 18, 23' de priore novilunio;
discrimen erit dierum 3, horarum 8, 16'. Tanta est
anticipatio lunæ a Nicæno tempore ad ætatem Argyri.
Mart. 27
Apr. 15
Ut autem quod de Isaaci ¿xpiola prius ostendimus, certius appareat, quædam ab illo, cap. XVI
Computi, scripta super lunari poft ad exa
men vocanda sunt. Canonem Paschalem, quem
cap. X proposuit, cujusque terminos Paschales
biduo Nicephorus anticipavit, conditum esse suspicatur ante annos 608 quam ista proderet, quoniam
biduum Paschata Judaica moratur, etsi nondum
expletos illos esse duos dies asserit; sed de iis superesse adhuc horas tres; quibus exhauriendis anni octo, et triginta desiderantur. Si quidem cyclo
ineunte 3 (bic est annus Christi Dionysianus 1373),
plenilunium Judaicum incidit post horas tres æquabiles ab ortu solis diei v Aprilis. Erat annus
Constantinopolitanus 6881. Itaque post annos tri-
col. 1439–1440page 23 of 33
PG 19:1439τὰς πρὸ τῶν φωστήρων, προσελήνους pоσεληvo πρὸ τῶν φωστήρωνxxu post meridiem notatum ab illo fuisse. Denique
quod scribit ante annos quinquaginta in oppido
Thraciæ Eno Judæos Pascha celebrasse Martii
xx, cum Cbristianum celebratum fuerit Aprilis
xxı11; littera fuit A, et annus Christi 1318, cyclo
solis x1, lunæ viti, neomenia Tisri anno 1317 cyclo
solis x, littera B, Septembris vi, ſeria 4, 8, 286,
Nisan Martii, feria 6, 12, 724, anno 1318, littera A. Sed propter Badu, neomenia fuit Martii 1v,
feria 7, 5, 40 1/2. Si neomenia Martii v accidit,
Pascha celebratum est ad vésperam diei xvii, et
postridie fuit prima dies azymorum. Quare cum
Isaaci descriptione non congruit. Christianum
porro, Nicænumque Pascha celebratum est Aprilis
CAPUT XI.
ginta octo, videlicet anno 6919, qui est Dionysianus Martii xx1; cum certissime constet idipsum Martii
1411, plena fiet, inquit, bidui pois. Hæc Argyrus. Et quidem revera anno illo quem dicit Christi 1373, Judaicum plenilunium contigit horis circiter tribus post solis exortum, Erat annus Judaicus 5135, cujus Tisri iniit Augusti xxx, ſeria 2,
anno Christi 1372, cyclo solis Romano 1x, littera
DC. Nam illius character erat 2, 3, 606. Nisan autem character 5, 20, 757, feria vi ob translationem;
Martii xxv, cyclo solis Romano x, littera B, anno
Christi 1373. Plenilunium ergo commissum est
Apr. vi, feria 6, 15, 73 1/2, hoc est horis 15, 73
post ortum solis. Nam epilogismus Judaicus ab
occasu solis incipit. Sed mirus hominis stupor;
qui non animadverterit terminos Paschales, qui in
laterculo descripti sunt, cui Damascenus auctor xxi, cum terminus in xviu caderet, feria tertia.
inscribitur, non alios esse, quam Nicænos, quibus
Theophilus, Cyrillus, et Catholici deinceps usi
sunt. At Isaacus circa annum Christi 765 canonem
illum conditum ac terminos esse constitutos existimat. Detractis enim 608 de 1573, exsistit annus
765. Sane Joannes Damascenus eo sæculo vixit;
qui laterculi illius artificiosi conditor esse potuit;
non tamen terminos instituit. Sed Argyrum fefellit
id, de quo paulo ante monui. Putavit eo tempore,
quo Paschales fixi sunt termini, plenam lunam in
eos incurrisse. Quod quidem sancti Damasceni
ætate contigit, cum olim Nicæno sæculo biduo fere
plenilunia prævenirent. Ilic fons erroris est: cui
proxime subjiciendus est alter, quod Judaicum
Pascha perpetuo decimam quartam Paschalen
Christianorum esse velit; nec intelligat, Judæos
ante vernum æquinoctium plerumque Pascha celebrasse tum vero propter varias translationes, in
decimum quintum vel decimum sextum diffudisse
diem.
Quin etiam ridicule Argyrus idem de æquinoctio
verno abs se deprehenso ante diem xv Martii
scribit ex observatione solstitiorum: quasi non
multo tutius, ac facilius sit, æquinoctia ipsa observare per sese, quam ex solstitiorum ratione colligere. Est enim horum animadversio difficilis, et
lubrica propter lentissimam et avaisortov progressionem solis a tropicis punctis, ut mirandum magis
sit qualemcunque astronomum eam cognoscendi
verni æquinoctii rationem inivisse, quam hac adhibita, triduo circiter aberrasse. Nam verum æquipoctium vernum anno Christi 1372 commissum
est Martii x ineunte, feria vi hora 1, 11' post mediam noctem, Constantinopoli. Quinam autem fieri
potest, ut Isaaci tempore æquinoctium incurrerit
in Martii xv, vel xiv diem, cum centum fere post
annis, hoc est anno 1488, Joannes Regiomontanus
idem repererit Martii xı, hora 3, 40' post mediam
noctein? quod et illi ex nostris tabulis eruto ad
Isaaci tempus accommodatum est. Tum Copernicus
anno 1516, Martii x1, hora 4, 20' observavit. Falsa
igitur observatio illa est Isaaci Argyri; velut etiam
cum Ptolemæum addit æquinoctium deprehendisse
Altera methodus Paschalis exponitur, quæ in sancti
Andreæ computo cernitur.
Est Græcorum computatorum et alia methodus
ad Paschales terminos, sive Judaica Paschata
cognoscenda; quam Chronicon Alexandrinum sequitur: cui non multum dissimilis est ea quæ in
computo Andreæ Hierosolymitani legitur; cujus
declaratio ad ea quæ capitibus antecedentibus ex
plicata sunt, non parum conducet.
Annis ab Adamo per 19 distributis, cyclum lunæ,
et ei congruentes epactas invenire jubet. His
deinde dies xu addere τὰς πρὸ τῶν φωστήρων,
quæ antecedunt luminaria; item, προσελήνους ante
lunares VII, tum ad complendam decimam quartam, quot opus est dies adjicere. Facilis est methodus. Kalendis Martiis ad vin usque diem,
quæ prima est neomenia Paschalis, dies sunt vn.
li propterea pоσεληvo: vocantur; quia primam
neomeniam præcedunt. Inde ad xx Martii, dies xiit,
qui pb tv show appellantur, eo quod priπρὸ τῶν φωστήρων
mam, ac citimam omnium decimam quartam proxime antecedunt, quæ est xxı Martii. Luminarium
autem oppositio fieri ab illis putabatur in termino
Paschali. Itaque citra ambages, dies xx ad epactas
addendas esse præscribi poterat. Jam si conflata
dierum summa minor sit quam XL!V, reliquos adjice, donec XLIV compleas: quidquid additum erit,
post xx Martii putabitur, ostendetque Paschalem
terminum. Sin dies XLIV, aut plures etiam numerentur, tantum adde dierum, quantum necesse est,
ut, diebus ablatis, quatuordecim resideant, et idipsum quod adjeceris, post xx1 Martii putare incipe. Etenim decima quarta quælibet citra Martii
XXI incidens nondum Paschalis est: ob id calculus
ultra propagandus est. Esto cyclus Constantinopolitanus xiv, qui est Romanus XVII, epactæ sunt iv,
quæ cum xx Martii, conficiunt 24. Ut autem ablata
integra syzygia, reliqui sint dies xiv, adde 20.
Fiunt 44 dies. Porro addititii illi 20 a xxı Martii ad
1x Aprilis perveniunt; quo die xiv Paschalis convenit, cyclo lunæ Nicæno xvii.
Rursus cyclo v Constantinopolitano, Romano VIII,
Chapter XIICaput XII
col. 1441–1442page 24 of 33
Caput XI
PG 19:1441ή παραμονὴ τῶν Χριστοῦ γεννῶν ή Κυριακὴ τῶν Ἁγίων πάντων,epactæ xxv, quæ cum xx diebus Martii dant xLv; ginti, idcirco accommodata integra syzygia, conut igitur Lxxiv dies exsistant, addendi xxix. Fient
74. Detractis 60, residui sunt 14. Cæterum ad 20
dies Martii, additis 29, et ex summa 49, deductis
31 Martii, restat Aprilis 18, in quain terminus Paschalis Nicænus congruit, cyclo viii.
At sanctus Andreas Cretensis, ut idem terminus
obtineatur, labentem lunæ cyclum per xı multiplicat. Summæ collectæ sex dies adjicit, quas ¿n'
alóvwv vocat, usque ad cyclum xvi; cyclo vero
xvII, xviu et xix septem addit. Post hæc integra
summa per 30 tributa, quod reliquum est a Martio
putari, eique quantum dierum opus est addi præcipit, ut numerus ad quinquaginta perveniat, adeo
ut etiam de Aprili aliquid adjungatur. Horum dierum ultimus Pascha Judaicum erit. Cujus decreti,
ne quid diligentiam nostram effugeret, causam esse
comperimus.
Epactæ lunares, quæ Martium antecedunt, sunt
residui dies post ultimam syzygiai: quorum complementum ad xxx, lunationem eam perficit, quæ
nondum Paschalis esse potest. Igitur Paschalis
erit, quæcunque post ipsam, decimam quartam
babet in xxı Martii, aut proxime post xxi. Proinde
ad epactam addere oportet, ultra complementuni
ejus, quo integra syzygia perficitur; dies xlv,
ad decimam quartam syzygiæ insequentis obtinendam. Quæ quidem si ad xxi Martii pervenerit,
utique Paschalis erit. Sin minus, toti xxx dies
addendi erunt, ut Paschalis terminus habeatur.
Quocirca ad eum modum conformari regula ista
poterat Ad epactam adjice quantum dierum opus
ad complendos XLIV, a cyclo primo ad xvi, vel ad
XLIII explendos in tribus cyclis reliquis, initio
facto Kalendis Martiis, si quod deest majus est
xx. Sin minus est, totam præterea syzygiam xxx
dierum accommoda. Quidquid additum est, si a
Kalendis Martiis putetur, in terminum Paschalem
desinet. Hæc regula eodem cum illa sancti Andreæ
recidit. Nam qui sex dies addit ad epactam; ac reliquum deinde numerat a Kalendis Martiis, donec
quinquaginta compleat; idem facit ac si diebus
illis sex non additis, solos XLIV expleret. Cum autem lunæ saltus, et notoµý diei unius cyclo xvi
contingat, qui est Alexandrinus xix, ut supra demonstravimus; idco numeri aurei cyclorun sequentium uno die neomeniam citius offerunt. Ob id septem dies ad epactas addit Andreas
cyclo xv, xvIII el xix, et nos ad XLIII tantummodo
compleri summam præcipimus; ut uno die ante,
quam in reliquis, neomenia sistatur. Quæratur
exempli gratia terminus Paschalis cyclo v. Epactæ
sunt xxv, ad eas adjectis vi, fiunt xxx1; et abjectis
xxv, restat 1. Adde itaque XLIX dies, deque iis Martii dies aufer xxxı, reliqui erunt xvш Aprilis dies.
Igitur Aprilis xviii die terminus Paschalis incidit
cyclo Constantinopolitano v, qui est Alexandrinus
vin. At secundum regulam nostram, quoniam ad
XLIV, desunt dies xix, qui numerus minor est vifiunt dies XLIX; de quibus subductis Martii diebus
xxxı, restant xvIII. Rursus inquiratur terminus
cyclo lunæ xvn. Epactæ sunt XVIII, ad quas accedunt vil, ut fiant xxv, quibus ad quinquaginta desunt xxv. Ergo Martii die xxv quarta decima Paschalis incurrit cyclo Romano xv, Constantinopolitano xvi. Idem fiet, si epactarum xvii complementum ad xLIII, hoc est xxv numeres a Kalendis
Martiis. llæc methodus locum habet in Nicænis syzygiis. Quod si ponyhow, lunaris rationem ducere quis velit, potest ad epactam dies addere totidem, quot luna pristinam epocham antevertit, ut
Isaacus Argyrus instituit.
CAPUT XII.
Declaratur asus computi superioris Græcorum, et
præcipuorum festorum exemplis astruitur.
Superest ut Græci computi, quem accurate hactenus enarravimus, usum ac fructum experiamur
in festis illorum præcipuis indagandis, quæ nos
mobilia vulgo nuncupamus. Ea porro describuntur
in illorum Horologio, quod Venetiis editum est anno
Christi 1555. Cujus in calcem annorum XL series
describitur, ab anno mundi 7044 ad 7083: quorum in singulis festorum ac religiosorum dierum
tempora continentur.
Primo loco ή παραμονὴ τῶν Χριστοῦ γεννῶν ponitur, hoc est Vigilia Natalis Domini, cujus feria
notatur.
Secundo, Kpɛwçária, boc est dies omnes a Natali ad Dominicam Sexagesimæ, quæ 'Añóxpsw;
vocatur, quibus carnium esus indulgetur.
Tertio, to Tpuódiov, quæ est Dominica proxime
antecedens Dominicam Septuagesimæ.
Quarto,
'Anóxpɛws, Dominica Carnisprivi:;
quam Sexagesimam appellamus, a qua Græci abstinere carnibus incipiunt, diebus ante Pascha LVIS
quod eo faciunt, ut XL dierum jejunium in solidum
constet. Cum enim Sabbato jejunare nefas habeant, uno excepto pridie Paschatis, si de hebdomadibus vui,
diebus EVI, octo Dominicas, ac Sabbata vi expungas, reliqui dies erunt XLI. Nam
postremum Sabbatum extra ordinem jejunio dicatur.
Quinto, legale Pascha.
Sexto, Christianum Pascha.
Septimo, ή Κυριακὴ τῶν Ἁγίων πάντων, Domit
nica Sanctorum omnium; quæ Dominicæ Trinitatis
respondet.
Octavo, jejunium sanctorum Apostolorum, quod
Græci obeunt a Dominica Sanctorum omnium,
usque ad xxvm Junii. Nam xxix Junii sanctorum
apostolorum Petri et Pauli festum celebrant. Postridie thy oúvativ twv dwdexa &лooτó)wv. Hoc
porro jejunium alias longius, alias contractius est.
Totidem enim dierum est, quot a Paschate ad tertium diem Junii computantur, ut Isaacus docet
capite XV. Nam a Paschate ad Dominicam apostolorum, dies sunt Lv. tertio Maii ad xxviu Junií,.
dies totidem. Quare dempto intervallo a tertio Mair
Chapter XIIICaput XIII
col. 1443–1444page 25 of 33
PG 19:1443τῶν ἀποστόλων Έτους ἐμὲ ἐνδικτιῶνος θ'· ἡλίου κύκλοι ις φεγγαρίου κύκλοι ιδ'. Η παραμονὴ τῶν Χριστουγέννων ἡμέρα ς· κρεωφαγία ἡμέραι να'. Τὸ τριών διον ἄρχεται Φεβρουαρίῳ ιθ'. Νομικὸν Πάσχα Ἀπριλλίῳ θ'. Χριστιανῶν Πάσχα Απριλλίῳ ις'. Κυριακή τῶν ᾿Αγίων πάντων Ἰουνίῳ ια· ἡ νηστεία των ἁγίων ἀποστόλων, ἡμέραι ιζ'. μεσοπεντηκοστή μεσοπεντηκοστή. ἀπόκρεω, Παρείσασις τῶν ἁγίων νηστειῶν Πάσχα νομικών,ad Dominicam apostolorum, unum idemque spa- Nam a Dominica Sexagesima, quæ est 'Aróxpews,
tium erit a Paschate ad tertium Junii, quod est a ad Pascha, dies sunt LVII. Ad terminum vero sive
Dominica τῶν ἀποστόλων ad xxvu Junii.
XIV Paschalem, interdum dies sunt ut minimum
quinquaginta, ad summum quinquaginta sex.
Ut hæc omnia superiori methodo expediri possint, unius anni daypaphy ex llorologio proponemus.
Έτους ἐμὲ ἐνδικτιῶνος θ'· ἡλίου κύκλοι ις
φεγγαρίου κύκλοι ιδ'. Η παραμονὴ τῶν Χριστοῦ
γεννῶν ἡμέρα ς· κρεωφαγία ἡμέραι να'. Τὸ τριών
διον ἄρχεται Φεβρουαρίῳ ιθ'. Νομικὸν Πάσχα Απριλλίῳ θ'. Χριστιανῶν Πάσχα Απριλλίῳ ις'. Κυριακή
τῶν ᾿Αγίων πάντων Ἰουνίῳ ια· ἡ νηστεία των
ἁγίων ἀποστόλων, ἡμέραι ιζ'.
‹ Anno 7044, indictione 1x, solis cycli xvi, lunæ
XIV, exspectatio natalis Christi, feria vi, carnium
esus diebus lvi. Triodium incipit Februarii xıx.
Legale Pascha Aprilis 1x. Christianorum Pascha
Aprilis xvi. Dominica Sanctorum omnium Junii xı.
Jejunium sanctorum Apostolorum, dies xvII.›
Est hic annus Christi 4536, ut apparet, si de
7044 deducantur 5508. Cyclus erat Romanus solaris v, litteræ BA, lunæ xiv. Anno antecedente,
1535 cyclo Romano Iv littera erat: ideo feria vi
Decembris xxiv. Divisis 7044 per competentes cyclos, prodibit solis xvi, lunæ xiv, epactæ lunæ iv.
Adde XL dies, et detractis diebus Martii, relinquetur nonus Aprilis, quo terminus Paschalis fuit.
Concurrentes erant cyclo solis decimo sexto v, quæ
cum regulari Aprilis 1, et 9 diebus, efficiunt 15:
detractis 7 residua est feria prima, in quam terminus incidit. Ideo Pascha prorogatum est in xvi
Aprilis. Jam si de Aprilis xvi die, id est de 107 a
Kalendis Januariis (fuit enim bisextilis annus)
subtrahas 57, relinquentur 50, sive Februarii XIX
dies, quod Dominica + 'Aróxpews contigit. vicesima quinta Decembris ad xix Februarii, dies sunt
LVII: quibus carnibus vesci licet, ante quadragesimale jejunium. Adde LVI dies ad Paschalem Dominicam, quæ est xvi. Aprilis; calculus desinet in
x1 Junii, quæ erit Dominica Sanctorum. Intervallum a Paschate ad 111 Maii dies xvII, quot ab xı
Junii ad xxvi. Proinde jejunium apostolorum dies
habuit xvn.
Præter hæc festa, quæ mobilia vocantur, memoratur apud Græcos † pecorevenxooth, quæ est vicesimus quintus dies a Paschate, ac semper feria
quarta contingit. Igitur additis 24 ad diem Paschæ,
μεσοπεντηκοστή proveniet. Sic anno illo Christi
1536, si ad xvi Aprilis accedant dies 24, incidemus
in x Maii, quæ fuit μεσοπεντηκοστή. Meminit hujus
festi Chronicon Alexandrinum, ut ad Nicephori Breviarium observavimus; nec non Græcorum Horologium.
Ad extremum non est prætereundus error Maximi, qui est capite VIII primæ partis Computi. Ibi
enin a Dominica ἀπόκρεω, quæ et Παρείσασις τῶν
ἁγίων νηστειῶν dicitur, usque ad Πάσχα νομικών,
sive ad xiv Paschalem, dies computat LVII. Hoc
modo Pascha legale idem erit cum Christiano.
CAPUT XIII.
Methodus computi Græcorum, qui a Maximo, Isaaco,
aliisque traditus est, per tabulas et canones expeditissima traditur.
Non erit, opinor, ingratum studiosis historiz
Græcæ et annalium lectoribus; magno certe iis
adjumento fore confido, si ex iis omnibus, quæ de
Græcorum æris ac computis copiose hactenus explicavimus, methodus aliqua conficiatur, certos in
canones redacta; quorum præsidio celerrime quod
quæritur investigari queat. Hujus'rei gratia tabulas
condidimus vi, quarum rationem et usum breviter edisseram. Prima Græci computi annos offert
cum cyclis tribus, quæ est prorsus eadem cum
tabula periodi Julianæ libro VII De doctrina temporum, capite IX descripta. Quamvis enim Græcoruin
computus non sit artificiosa periodus, et ad solam
cyclorum methodum instituta, uti Juliana: tamen
non minus ille per cyclos integros divisus. proprios
offert anni cujuslibet. Itaque a periodo Juliana hoc
solo differt, quod hæc cyclos solis, lunæ, et indictionis præbet Romanorum, ac Juliani anni peculiares. Græcus vero computus saltem cyclum solis
diversum exhibet. Nam Alexandrinus in lunæ cyclo
convenit, indictionem unitate minorem habet. Constantinopolitanus, solam indictionem cum Juliana
periodo communem parit; cyclum lunæ Judaicum.
Quocirca discriminis causa, Julianam periodum
appellamus eam, quæ Romanis cyclis servit: computum vero Græcum, vel æram, non periodum
nominamus. Secunda tabula cyclum solis complectitur cum epactis solis, sive concurrentibus;
qui in utroque computo locum habent. Adjecimus
et Dominicales litteras, non quæ cyclo solari Græco congruunt; sed quæ Romano tribuuntur: quod
eo fecimus, ut ad eam veluti regulam usus methodi sequentis exigatur. Nam ut diei cujusvis
feria per concurrentes, et regulares inventa fuerit;
probari per Dominicalem litteram debebit, ne quid
erroris obrepserit. Tabula tertia epactas menstruas
solis, sive regulares dabit in mensibus Julianis:
quos quidem regulares ita disposuimus, ut eodem
initio utrique computo proposito, nimirum ab Januario; varietas illa vitetur, quæ in Maximi, et
Isaaci methodo cernitur. In quartam tabulam cyclum lunæ, cum epactis Maximi et Isaaci conjeci
mus nec non Paschales terminos et regulares
dierum, in quos incidunt termini. Cyclus lunaris
primus in Isaaci computo, sive Constantinopolitano, quartus est cycli Romani, quem eumdem esse
docuimus cum cyclo Maximi et Alexandrini computi. Idcirco terminorum diversa series instituta.
Quinta tabula regulares continet accommodatos
utrique computo, sic ut idem ad initium Januarii
facilitatis causa referantur. Sexta denique periodos
col. 1445–1446page 26 of 33
PG 19:1445Χ Σ ΧΙ ΧΙ Χ ΧΙΣ Ι ΧΙ ΧΙ ΧΑΙdibus.
Centenarii
collecti
Cyclus
Cyclus
Indictio
annorum 532 collectas exhibet: cujusmodi Maximus aliique Græci in suis computis usurpant.
Tabula I cyclorum. In Hecatonladibus et ChiliaDISSERTATIO DE GRÆCORUM ÆRIS.
Tabula 11 cycli solis.
Anni
Concurrentes
Romanæ
litteræ
GF
Ꭰ
solis
lunæ
Χ
Σ
ΧΙ
ΧΙ
☑II
Χ
VIIJ
*=* _X
ΧΙΣ
1245612300427 428 BOT -545042346
G
F
FE
AG
G
ED
¡B
MEDUSULEY BAU KPU BYL Bħ <u- Qu≥4
BA
F
!
CB
144€
In decadibus.
Anni
Cycli
Tabula III epactarum menstruarum solis, sive it
gularium in utroque computo.
Cycli
Indict.
solis
lunæ
Menses
Romani
Ι
Epactæ
cycli
Alexandrini
Epactæ cycli
Constantinop.
computi
+
ΧΙ
Januarius
Februarius
computi
Martius
JU
Aprilis
Maius
[V
Junius
Julius
Augustus
September
October
November
December
Tabula IV cycli lunaris cum epactis, et terminis.
Termini
Paschales
Epactæ
Maximi
Epactæ
Isaaci
in computo
Alexand.
ཨ ྟངྦྲྀ ཎྜ སྠ ཛྙཱ དྷྭ ལྦ ཌཱ་
ΧΙ
1.K
Aprilis
Martii
Aprilis
'XIII
Aprilis
][
Martii
Aprilis
Martii
Aprilis
Aprilis
Martii
Aprilis
Aprilis
Martii
Aprilis
XI!
Aprilis
Martii
xX+
Aprilis
Martii
is
Aprilis
puto Constantinopolitano.
Aprilis II
Martii
Termini PaReguJares
schales in comRegn.
lares
Aprilis
Martii
Aprilis
Aprilis
- Martii
Aprilis XV
Aprilis
Aprilis
Aprilis
Aprilis
Martii
ΧΑΙ
Aprilis
Martii
Aprilis XVII
Aprilis V
Aprilis
Aprilis
col. 1447–1448page 27 of 33
Tabula V regularium lanæ in utroque cụclo.
Regulares
Maximi.
Regulares
Isaaci.
Tabella VI periodorum Victorinianarum.
Anni
collecti
Januarius
Februarius
Martius
Aprilis
Maius
Junius
Julius
Augustus
September
October
November
December
Numerus
periodorum.
CANON 1. Proposito quolibet anno Alexandrinæ
æræ, vel Constantinopolitanæ, cyclos ejus pro
prios cognoscere.
Quæratur proxime minor ex tabula prima in
centenariis et millenariis, eisque competentes
cycli adnotentur solis, lunæ et indictionis; reliqui
deinde ex decadibus suppleantur. Tum cycli sin
guli in suo quique genere colligantur. Quibus ad
dantur excurrentes, si qui supersint, ultra decadas
numeri. Ita fient cycli proprii anni illius, qui pro
ponitur, detractis de summa, quoad potes, inte
gris cyclis.
Exemplum esto annus ab Adamo computi Alexan
drini 7034, Constantinopolitani vero 7050. Hoc
modo colliges cyclos utriusque.
In Alexandrino.
Cycli
Solis Luna Indict.
k
Stimma
In Constantinopolitako,
Summa
Cycli
Solis Lunæ Indict.
Anno ergo Alexandrinæ æræ 7034 cyclus erat
solis vi, lunæ iv, indictio xiv, Constantinopoli
tanus vero 7050 habuit solis cyclum xx, lunæ 1,
indictionem xv.
CANON II. Edito quolibet anno utriusque computi,
nosse quem situm habeat in Juliana periodo, vel
cera Christi Romana, et quibus cyclis Romanis
affectus sit.
Tria imprimis observanda sunt: primum æram
utramque Græcorum ab Adamo ad annum primum
æræ Christianæ, excedere summam annorum pe
riodi Julianæ, qui ad æram eamdem putantur.
Alexandrina æra periodum Julianam superabat an
nis 779, Constantinopolitana 795; alterum, annum
æræ Christianæ primum in Alexandrina numerari
5493; in Constantinopolitana 5509; tertium, Con
stantinopolitanain æram superare alteram annis
xvi. Itaque si ad annum quemcunque æræ Alexan
drinæ, ejusque cyclos per canonem collectos, ad
das 16, eflicies annos, cyclosque Constantinopoli
tanæ; deductis integris cyclis; aut, si præcisus sit
calculus, totis ipsis assumptis, tanquam anni il
lius propriis. Ex primo sequitur, ut annos primos
amborum computorum in Juliana periodo depre
hendas, oportere ad periodum currentem integram
aliam accommodare annorum 7980. Annus periodi
Julianæ 4714 est annus 1 æræ Christianæ; adjun
cta integra periodo colliguntur anni 12694.
His animadversis, si annus Græcus propositus
major sit 779 in æra Alexandrina, detractis de eo
779, quod reliquum est dabit annum periodi Ju
lianæ, cui respondet. In Constantinopolitana vero,
prodibit detractis 795; residuo itaque per 28,
et 15 tributo, Romanos cyclos obtinebis. Sin minor
est annus propositus quam 779, aut 795; adjice
ad annum Alexandrinum 7201, ad Constantinopoli
tanum, 7185 exsistet annus periodi Julianæ pro
lepticæ et antecedentis; quo per cyclos tres diviso,
quod voles assequeris.
Annum porro Christi labentem efficies in utravis
æra, si de Alexandrina subducas 5492; de Con
stantinopolitana, 5508.
Exemplum annus Alexandrinæ æræ 7034, sub
ductis 779, est 6255; deductis autem 5452 est an
nus Christi vulgaris 1542. Sic aunus Constantino
politanus 7050, ablatis 795, relinquit 6235; sub
tractis 5508, reliquos facit 1542 Christi: quibas
competentes cyclos erues, si annos Julianæ periodi
eonferas in tabulam 1, nimirum hoc modo.
Solis Luna Indict.
Sumina 11
Igitur anno utrique Græco respondet Romanus
cyclus xi lunæ iv, indict. xv.
col. 1449–1450page 28 of 33
Rursus, scire volo quotus trium eyclorum Ro- opus est, integro numero 15; 'reliquum duc in
manorum congruat annis primis æræ utriusque.
Aufer annos 5493 de 12694, relinquetur annus
7201. Igitur annus primus æræ Alexandrinæ est
Julianæ periodi 7202, cui per canonem primum
debetur cyclus solis vi, lunæ 1, indictio 11. Item de
.12694 deductis 5509, restant 7185. Igitur annus
periodi Julianæ 7186 est primus æræ Constantino
politanæ. Quæ proinde coepit Romano cyclo solis
XVIII, lunæ iv, indictionis 1.
Ex his compendium canonis oritur ejusmodi
invento cyclo solis æræ Alexandrinæ adde 5, cyclo
lunæ 0, indictioni 1: obtinebis Romanos illius anni
cyclos; Constantinopolitanæ vero cyclis adde, so
lari 17, lunari 3, indictioni 0, ut hæc tabella do
cet. Verbi gratia annus Alexandrinus 7034 per pri
mum canonem
solis
Alexandrino lume
Adde cyclo
Constantin.
indict. 1
solis 17
Junæ 3
indict. 0
cyclum solis obtinet 6; adde 5, efficies 11. Cyclus
lunæ 4, additis 0 est 4; indictio 14, addito 1 est 15.
Sic anni Constantinopolitani cyclus solis 22 auctus
17 transit in Romanum 11; lunaris, additis 3, ex 1
fit 4; indictio eadem est 15.
Cæterum annos illos omnes Græcorum computo
rum a Kalendis Januariis auspicamur; tametsi civi
lis annus, et indictio ab antecedente Septembri in
cipiant: quod si quis imitari voluerit, Romanos
cyclos unitate minuet in annorum singulorum ex
ordio. Idemque faciet in Græcis ipsis, uti feriæ, vel
lunæ consequatur ætatem in primis 1v mensibus,
ex methodo sequentium canonum.
Canon III. Datis cyclis solis ac lunæ in Græcorum
computis, invenire quotus sit annus periodi Vi
ctoriniana; necnon ab Adamo. Item data præler
illos cyclos indictione, annum tam æræ Græcanica,
quam periodi Julianæ, in quem tres illi cycli inci
dunt, eruere.
Cyclum solis editum duc in 57, ac summam re
serva. Deinde cyclum lunæ aufer ex 19; aut si 19
'ipse sit, sume 19. Eum numerum multiplica per 56.
Quæ inde nascetur summa, eam cum superiore
compone, quæ ex cyclo solis ducto in 57 oritur.
Quidquid ex ambobus conflatum erit, partire per
532, residuum erit annus periodi Victorinianæ.
Hoc si adjeceris ad annum quem proxime minorem
anno æræ Græcæ proposito suspicari potes, in ta
bula vı, habebis annum Græcum, cujus proprii sunt
cycli solis ac lunæ in quæstione positi; quo in
vento, per methodum canonis antecedentis, exqui
res quem in annum Julianæ periodi, vel Christi
competat. Quod si præterea data sit indictio: quod
superfuit de ultima divisione 532, per 45 divide,
accommodata, si ita necesse est, integra periodo 15
annorum: quod inde supererit, retine, et indidem,
&ufer propositam indictionem, accommodato,
1064, et ad summam adjice quod superfuit de no-;
(vissima divisione per 552. Quod si summa major,
est quam 7980, hunc ipsum numerum ex illa de-;
trahe. Ita fict annus ille, qui requiritur, ex quo in
Juliana periodo proprium annum illius assequeris.
Exemplum Chronicon Alexandrinum migratio
nem Israelitarum ex Ægypto statuit eo anno, qui
cyclum habuit solis 2, lunæ 19, cum indictione 13.
Quæro quotus ille computi Græci fuerit, el quidem
Constantinopolitani; hunc enim iste auctor adhibet.
Primum editis cyclis solis ac lunæ, ducendus est
cyclus solis 2 in 57, fiunt 114. Tum cyclum lunæ
19 de integro cyclo ejusdem lunæ subtrahens, resi
duum habeo 19: quem numerum per 56 multiplico.
Confiunt 1064, quam summam ad priorem adjicio
114, ut fiant 1178: quibus per 532 divisis, reliqua
sunt 114. Proinde Chronicon Alexandrinum Eodov
confert in anuum 114 periodi Victorinianæ. Ut an
tem scias quotus sit idemn computi Constantinopoli
tani, conjectura opus est. Quoniam igitur Græci ex
LXX Seniorum fide annos vulgo numerant ab Adamo
ad diluvium 2242, et a diluvio ad Abrahamum
1172, summa colligitur ab Adamo ad ortum Abra
hami, annorum 3414. Hinc autem ad migrationem
ex Ægypto putant annos circiter 505. Quare colli
guntur anni fere 3919 ab Adamo ad škodov. Ut ac
curatum annum habeas Alexandrini Chronici,
quære in tabula vi annum proxime minorem eo
quem suspicaris: qui ut major est anno 3724,
minor 4256. Quocirca annos periodi Victorinianæ
114, adde ad 3724, efficies annum 3838, qui divi
sus per cyclum solis ac lunæ, reddet solis quidem,
cyclum 2, lunæ vero 19: quod erat propositum.
ita
Rursus, si præter duos illos cyclos, indictio data
sit 13, numerum 114, qui postremo relictus est ex
divisione per 532 instituta; per 15 partior, restant
9 de quo, additis 15, subtraho 13, reliqua fiunt
11; quæ si ducantur in 1064, summa erit 11704,
ad quam adjice 114, et ex toto 11818, quoniam
7980 excedit, his deductis, relinquitur annus
3838 a quo ablatis 795, exsistit annus in Juliana
periodo 3043, qui respondet anno Constantinopo
litano 3838. Hoc ut verum esse cognoscas, ex
methodo canonis antecedentis, ad cyclum solis 2
Constantinopolitanum adde 17; ad lunarem 19
adde 3, et ad indictionem 13 adde 0, conficies cy
clos Julianos, solis 19 cum littera E; lunæ 3, indi
ctionem 13: quæ omnia congruunt in annum pe
riodi Julianæ 3043, qui centesimus et quadragesi
mus est ante veram epocham Exodi, quam in an
num periodi Julianæ contulimus 3183. Et quidem
Chronicon ait anno illo, quem numerat 3838, fe
riam 1 contigisse Aprilis x111, eodemque die quar
tam decimam Nisan incidisse; ut minime dubitan
dum sit, quin et aureus numerus fuerit 3, et cy
clus solis 19, litteraque Dominicalis E.
con
Aliud exemplum: Chronicon idem annum
ceptus Joannis præcursoris numerat ab Ada:no
col. 1451–1452page 29 of 33
llorologio legitur.
CANON V. Ætatem lunæ in dato quolibet anno oc
die utriusque computi deprehendere.
Postquam cyclum lunarem per canonem primum
repereris, cum eo adi tabulam iv: cujus in primo
versu cyclum tuum requirito; tum e directo epa
ctam illi respondentem. Si Alexandrini computi
proprius est inventus a te cyclus, epacta illi re
spondens est ea, quæ Maximi dicitur. Constantino
politano vero tribuitur altera, quæ Isaaci inscribi
tur. Confer te deinde ad tabulam v regularium
lunæ, et propositi mensis regulares computi cujus
vis proprios excerpe. Summam ex epactis et regu
laribus conflatam auge dierum nuniero, cujus in
ultimo ætas lunæ requiritur. Collecti dies illi, ac
per 30 divisi, quota sit illo die luna monstrabum.
5505, si a Martio annus inchoetur, indictione xiv, feria 1 Aprilis 1x die, quemadmodum in Græcorum
anno imperii Augusti xxix: quæ esse falsissima ex
methodo nostra ita colligemus. Divisis annis 5505
per 28, relinquitur solis cyclus 17; per 19 autem
partitis, relinquentur 14. Verum indictio non xiv,
sed xv consurgit ex divisione per 15. Quæratur an
nus ille, in quem indictio XIV cum cyclo solis xvu
et lunæ XIV concurrat. Primum ducto cyclo solis
17 in 57, efficiuntur 969; tum ablatis 14 de 19,
restant 5, quæ in 56 ducta funt 280; additis 969,
summa producitur 1249, quæ per 532 distributa re
linquit 185. Igitur annus cycli Victorini 185 ille
fuit quem Chronicon significat. Verum indictio,
quam adjungit, ratiocinia conturbat. Nam si reli
quos illos 185 per 15 partiare, restant 5, de quibus
ablata indictione proposita 14, supersunt 6: quæ
in 1064 ducta conficiunt 6384. Adde 185, exsistet
annus 6569, qui cyclos exhibet, solis xvn, lunæ
XIV, indictionem xiv. Est autem annus Christi
1856. Vides absurditatem. Quamobrem non satis
commendari methodus ista potest, quæ ad Græco
rum annalium castigandos errores, præsertim Theo
pbanis, majorem opinione fructum afferet.
CANON IV. Propositi cujuslibet diei feriam in Græ
corum computo pronuntiare.
Invento cyclo solis in utroque computɔ per ca
nonem 1, huic congruentes epactas menstruas ad
bibe ex tabula 11 cycli solaris; tum ex tabula in
epactas menstruas require, atque ad sui generis
concurrentes appone, hoc est ad concurrentes cycli
æræ Alexandrinæ adde regulares computi Alexan
drini, ad concurrentes vero computi Constantino
politani, regulares ejusdem. Demum ad conflatam
inde summam, thy nostalay, hoc est diem mensis
adjice. Quod inde conficitur, per 7 divisum, fe
riam demonstrabit.
Exemplum Propositum sit investigare quota
luna sit Aprilis 2 anni 7034 Alexandrini computi
et 7050 Constantinopolitani; quorum cyclos luna
res confecimus canone 1; illius quidem 4; hujus 1.
Igitur cum cyclo Alexandrinæ æræ 4, in tabula iv
invenio epactam xii. In tabula v, regulares Aprilis 0.
Proinde epacta 12, et Aprilis dies 2 lunam decimam
quartam offerunt illo die. At annus 7050 Constan
tinopolitanus epactas in 1v tabula xı obtinet; regu
larem in v tabula, 1; fiunt x11, et cum biduo Aprilis
XIV. Sane in Horologio Græci lunam illo anno deci
mam quartǝm computant Aprilis secundo.
CANON VI. Terminum Paschalem sive Pascha Ju
daicum, ejusque feriam in utroque computo re
perire.
Exempli gratia: Sit annus computi Alexandrini
7034, Constantinopolitani vero, 7030. Prioris cy
clus per canonem 1 confectus est vi. Concurrentes
ex tabula 11, sunt 6. Velim scire feriam diei 1x
Aprilis. Regulares Alexandrini ex tabula colli
guntur 7, quibus ad 6 additis cum 9 diebus Aprilis,
summa est 15. Proinde feriam dico fuisse 1. Rur
sus cyclus anni 7050 Constantinopolitani per eum
dem canonem deprehensus est 22, concurrentes 5.
Regulares Aprilis in secundo versu regularium ta
bulæ in sunt 1, qui cum 5 concurrentibus, et 9
diebus Aprilis componunt 15; adeoque feriam 1.
Experiamur an recte positus sit calculus per
characterismum annorum Christi, vel periodi Ju.
lianæ. Annus Alexandrinus 7034, detractis 779,
invenitur periodi Julianæ 6255, qui et idem prove
uit ablatis 795 de anno 7050 Constantinopolitano
ex methodo canonis 11. Sed et iidem anni conspi
rant in annum Christi 1542, si ex Alexandrino ab
jecero 5492, et e Constantinopolitano, 5508. At tam
annus periodi Julianæ 6255, quam Christi 1542,
obtinet cyclum solis Romanum x1, cui ex tabula n
competit littera A. Igitur verissime pronuntiata est
Cum cyclo lunari canone primo deprehenso adi
tabulam 1v. In prinio versu cycluın tuum accipe,
et ex directo Paschalem terminum, cum ejus re
gulari tam in Alexandrina æra, quam in Constan
tinopolitana. Exinde concurrentes cycli solis anni
propositi per canonem iv inventos, cum regulari
termini compone. Summa feriam dabit, adjectis
septem. Ut anno eodem Alexandrino 7034, cyclus
lunæ iv in tabula respondentem habet terminum
Paschalem Aprilis 2, cujus regulares sunt 2, cyclus
solis vi concurrentes itidem dedit 6 per canonem
Iv; ambo collecti feriam 1 exhibent.
Sic anno Constantinopolitano 7050, cyclus lunæ {
terminum offert in tabula iv, Aprilis 11, cum regu
laribus 3. Cyclus solis ex canone 1 fuit 22, concur
rentes 5, qui cum regularibus ostendunt feriam 1,
qualem Græcorum Horologium demonstrat.
CANON VII. Pascha Christianum, ac præcipua Gra.
corum festa quovis anno definire.
Paschali termino per superiorem canonem anim
adverso, ejusque feria, si Dominica sit; in se
quentem Dominicam diffunditur. Si alteram in ſe
riam terminus incurrat, proxime sequens Dominica
Pascha Christianum obtinebit. Invento Paschale,
festa reliqua nullo negotio reperies. Hæc metho
dus et per se facilis est, et capite superiori hujus
libri continetur.
Chapter XIVCaput XIV
col. 1453–1454page 30 of 33
PG 19:1453πενταπλοῦντας, εἰ έξαCAPUT XIV.
De certorum hominum Paschali computo ac methodo,
quos S. Maximus nevadovas, et amoy
tas nominal; nos undecuplatores appellamus,
quorum ratio prope inextricabilis visa Scaligero,
facillime declaratur. De iisdem error Scaligeri.
Maximus martyr primæ partis computi, cap. XI,
et XII, ac tota secunda parte contra certos computi artifices disputat, quos πενταπλοῦντας, εἰ έξαxdoʊvtaç vocat; hoc est quinquies et sexies annos
cycli lunaris multiplicantes; vel, ut uno verbo id
exprimatur, undecies: quorum methodum secunda
parte proponit, sed obscure ac perplexe, ut difficile
sit quid sibi velit assequi. Quod et Scaliger lib. 11
De emendatione temporum fatetur, cap. De falso
cyclo Paschali. Nos tamen aspirante Deo, et ejusdem sanctissimi martyris precibus adjuti, tricas
istas omnes pervicimus, ac totam illam methodum
exploravimus: cujus hic scientiam studiosis adolescentibus impartiemur. Nam non solum ad explicandum Maximi computum hæc a nobis opera requiritur, sed est etiam ad Constantinopolitani
computi, quem supra declaravimus, illustrandam
originem aptissima. Primum itaque quæ diversis locis de illis Maximus tradiderit, in unum colligemus.
▲ quartum, horum vero primum iHorum decimuni
septimum. At solaris cyclus ita se habet, ut undecuplantium primus sit Græcorum, qui Alexandrinum computum unum de duobus adhibent, quos
superius exposui, decimus tertius. Ideo, cum cyclus
Græcorum Alexandrinus primus respondeat sexte
cyclo Romano, ut cap. V hujus libri demonstravimus, primus undecuplantium erit Romanus deci-
"Yrotoµhy oɛdhins, quem ‹ saltum lunæ, vulgares computi nominant, ait capite undecimo primæ partis ab illis conferri in annum cycli xɩ, qui
est xiv Græcorum et Romanorum, cujus neomenia
coepit Decembris ultimo; annus ipse vero desinit
in Decembris XVIII. Unde sequens annus, qui cyclo affectus erat illorum x11, Catholicorum xv, a die
XIX Decembris inibat; ita ut luna xiv eaderet in Katendas Januarias. Quare annus cycli undecimus
apud undecuplantes istos (sic enim appellare mihi
liceat), sive decimus quartus orthodoxorum, diebus constabat trecentis quinquaginta tribus, ac
diei unius suppressio fiebat Decembris xıx, siquidem neomenia cycli illorum XII, nostrorum xv, a
xx Decembris, cui ex Alexandrinorum præscripto
erat affixa, ad xix transferebatur; ut unus ille dissimularetur dies. Ac tunc decimus nonus Decembris numerari bis solebat, ut tam antecedentis
postremus putaretur, quam primus sequentis. Rursus cap. XII refert illos, ad exem:ptilem diem compensandum, singulis annis addere sexagenaria
scrupula quinque; et sic annis duodecim diem integrum colligi, ac demum eos ipsos ad annorum
Adami computum annos xvi adjicere.
In secunda vero parte computi methodum illorum tribus figuris explicat, hoc est reta una, el
laterculo, vel canone duplici: quorum alter ad sinistram, alter ad dextram rotæ descriptus erat.
Sed propter angustias chartæ supra ambos rota
constituta est. Ex hac porro methodo constat cyclum lunarem apud istos ternario minorem fuisse
Græco, vel Alexandrino, qui idem et Romanus fuit:
et orimum undecuplantium esse Alexandrinorum
mus octavus.
Caput illorum methodi, ac præcipua reprehensionis seges apud Maximum in terminis, sive quartis
decimis Paschalibus consistit, quod illi easdem
dies, quæ ab Alexandrinis et Catholicis numerabantur decimæ quartæ, sæpius decimas quintas, vel
sextas decimas putabant: quod ut via et ratione
facerent, propositum quemlibet annum cycli sui
primum per quinque, deinde per sex multiplicabant, hoc est in totum per undecim, tum ad summam inde conflatam dies adjiciebant; qui a Kalendis Januariis ad terminum Paschalem illius anni
numerabantur. Rursus quot ii dies erant a Kalendis Januariis ad terminum, 101 sexagesimas unius
diei capiebant: ad quas toties quinque alias sexa·
gesimas diurnas adjiciebant, quotus annus cycli
putabatur; summam sexagesimarum per 60 partitam in dies redigebant: quos ad priorem óµáða
dierum accensebant. Hoc modo dies eadem, quæ
quarta decima Nicæna erat, quinta decima sæpe,
hoc est in annis XIII; semel sexta decima numerabatur, in anno decimo sexio cycli; in cæteris, hoc
est in 1, n, tu, iv, et xviii, quarta decima putabatur. Hinc Hlud eveniebat, ut Pascha ex eorum ra…
tiociniis luna xxı1 vel xxııı celebraretur; alias autem cum catholica regula conveniret. Quod antequam usu ipso exemplisque declaretur, schematum trium, quæ in 11 parte descripsit Maximus,
rationem reddemus.
In cyclo Victorini, qui est annorum 532 (hic enim
præsens ad institutum assumitur), cycli sunt luna
res, sive enneadecaeterides octo et viginti; solaris
item cycli, vel ɛixooloxtaɛty plde, novemdecim. Io
rota, zonæ, vel circuli sunt novem. Primus, et extimus cyclum solarem continet, qualis adhibetur a
Maximo, qui est Alexandrini Græcorum computi
proprius; secundus orbis epactas solis, sive concurrentes habet; tertius bissextiles notat; quartus,
annos cycli solaris undecuplantium; qui sic prioribus respondent, ut primus undecuplantium sit istorum decimus tertius, atque ita deinceps. Quinque
orbes reliqui aunos continent cyclis solaribus et
lunaribus notatos, in quibus terminus Paschalis,
sive quarta decima Nicæna, quinta decima, vel
sexta decima putatur ab undecuplantibus. Ita porro
dispositi sunt interiores illi quinque circuli, ut cuilibet anno cycli solaris in quarto circulo, cellæ duæ
subjectæ sint cujuslibet e quinque circulis. Harum
cellarum, quæ ad lævam est, cyclum solis; quæ
ad dextram, cyclum lunæ complectitur. Cycli vero
solis in quarto circulo indices una sunt enneade-
col. 1455–1456page 31 of 33
dies 94 addas 99, qui oriuntur undecuplato cyclo
lunari ix, efficies dies 193, sexagesimæ vero præterea
94 (quot videlicet a Kalendis Januarii intercedunt
dies), cum sexagesimis 45, quæ ex annis 9 quinquies
multiplicatis exsistunt; propterea quod anno cuili
Let cycli quinque imputantur scrupula diurna; om
nes, inquam, illæ sexagesimæ numero 159, divisæ
per 60 biduum solidum efficiunt cum sexagesimis
19. Abjectis residuis scrupulis, soloque biduo ad
superiorem summam dierum addito, confiunt dies
195 quibus per 30 distributis, relinquuntur dies
xv. Proinde quarta dies Aprilis, quæ est xiv Ni.
cæna, ex illorum subductione fit xv. Videamus
utrum in Dominicam ille terminus incurrat. Per
caeteridum, aa quas subjectarm cellarum cycli præterea methodus ipsa demonstrat. Etenim, si ad
solares, lunaresque pertinent. Exempli causa sit A,
il est primus cyclus solaris undecuplantium in
quarta zona, cui respondet in prima cyclus ty' id
est x Alexandrini computi. Huic in quinta zona
duæ cellæ respondent, quarum altera sinistra cy
clum solis habet 6', id est 9; dextra quoque cyclum
lunarem 9, quo significatur, in anno eo primæ en
neadecaeteridis, qui cyclo solis et lunæ 1x præditus
est, lunam decimam quartam Nicænam ab undecu
plantibus putari xv. Quod quidem duplici de causa
poterat fieri. Aut enim propter intervenientem
bisextilem diem aut propter sexagesimarum diur
narum epilogismos accidit: quibus annis bisextilis
id efficiebat, iis singulare punctum Maximus ascri
pserat; ad eos autem annos, qui propter scrupula- canonem iv ejusdem capitis epactæ solis in anno
riam rationem idem obtinebant, duo puncta nota
verat; tria denique ad eos annos, in quibus decima
quarta putabatur sexta decinia. Sed ea puncta a
librariis omissa erant in apographo; neque nos in
illis restituendis anxiam magis quam utilem ope
ram navare voluimus; præsertim cum ex methodo
nostra de quolibet anno constare possit, an ejus
xiv sit xv, vel xvi. Sed Maximus admonet non om
nes eos annos in interioribus v orbibus adnotatos
esse, in quibus xiv Nicæna fit ex undecuplantium
calculo xv, vel xvi. Id enim in cyclis singulis qua
terdecies ‘accidit; sed eos tantum, qui eumdem
terminum uno die, vel biduo amplius putatum con
ferunt in Dominicam: quod in v ad summum annis
in quavis enneadecaeteride contingit. Ex duobus
laterculis rotæ subjectis, prius sinistri versus em
bolimæos annos notatos habet; secundum annos
cycli lunaris Alexandrini: cujus quartus respondet
anno primo cycli lunaris undecuplantium; qui in
tertio versu describitur. Quartus versus epactas
lunares continet, quales Maximus adhibet. Quintus
et postremus terminos Paschales, sive xiv, quas
sæpe xv numerant illi; semel autem xvi, quinquies
Av. Laterculum dextrum totum Paschati catholico
servit; nam terminum Paschalem, ejusque diem
Julianis in mensibus offert in secundo, ac tertio
versu; epactas in quarto; in quinto cyclum luna
rem.
Regulares, sive □posßetal in primo non inte
græ a librario descriptæ sunt.
Nunc usum methodi exemplo uno, alterove docea
mus. Esto annus ille, qui enneadecaeteridi primæ,
sive anno primo cycli solaris in quarto limbo proxi
mne subjectus est in limbo v, cujus cyclus solis
est 1x, lunaris item 1x. Primum inquiramus ex ca
none 111 capitis antecedentis, quotus annus iste sit
computi Græci. Inveniemus esse annum ab Adamo
5861, qui per 28 et 19 divisus, utrobique 9 relin
quit. Cyclus lunaris ix undecuplantium est Alexan
drinus xu, cujus decima quarta Paschalis incidit
in ¡v Aprilis, qui est 94 dies a Kalendis Januarii ut
laterculum dextrum exhibet. Porro undecuplantes
decimam quartam illius anni computant decimam
quintam: quod in sinistro laterculo videre licet, et
illo sunt 3, quæ ad menstruas epactas Aprilis 1
additæ, et motalav Aprilis 4, ostendunt feriam
primam eodem illo die v Aprilis: quod etiam ex
canonis 11 doctrina colligitur. Quippe cyclus solis
Romanus, additis ▲vit, exsistit XXVI; lunaris vero
x11. Littera Dominicalis est C. Igitur anno illo, de
cima quinta Paschalis in Dominicam apud undecu
plantes incidit; ac luna xxII Pascha celebratur.
Propterea duobus punctis notandus iste annus fuit,
quem si reperire velis quotus periodi Julianæ vel
Christi fuerit, per canonem expedies. Nam de
tractis 795 de 5861, relinquetur annus periodi Ju
lianæ 5063, qui est Christi cCCLII. Cur autem ad
Constantinopolitanum computum cyclus undecu.
plantium a nobis referatur, sequens caput aperiet.
Rursus proponatur annus ille, qui in eadem
prima enneadecaeteride cyclum tam solis quam lu
næ xvi habet. Hic erit annus Constantinopolitani
computi 5868 per canonem in capitis superioris.
Terminus Paschalis est Aprilis xvu, quam diem
sextam decimam pro xiv computant undecuplantes,
ut est in sinistro laterculo. Experiamur per scru
pulariam methodum. Cyclus solis xvi in compute
Constantinopolitano, est Romanus v per canonem
11. Ergo annus est bisextilis. ideo a Kalendis Ja
nuarii numerantur dies 108, non 107. Ductis 16 in
11 fiunt dies 176, qui cum 108 dant 284; scru
pula 108 cum 90, quæ colliguntur ductis 5 in
16, efficiunt dies 3; et præterea sexagesimas 17
quibus neglectis, et adjecto triduo ad dies 284,
summaque 287 per 30 distributa, relinquuntur
dies 17. Proinde Aprilis xvn luna erat decima se
plima. Propter bisextilem itaque diem, terminus a
xvII die Aprilis ad xvi retrahiebatur: quæ cum es
set feria 1, Pascha in xx diem diffundebatur, quæ
erat luna xxi, de qua re nibil nos Maximus do
cuit: qui bisextilís diei rationem illos habere scri
psit; et quoties propter ipsum terminus in lunam
xv incurrit feria prima, hunc annum uno puncto
notari. Nam, cum luna est xvi, quacunque id ex
causa fiat, triplici puncto designatur. Quare triplex
punctum anno illi tribuendum erat.
Ex his evidens est hallucinatio Scaligeri, qui
Chapter XVCaput XV
col. 1457–1458page 32 of 33
undecuplantium illum eyelum explicans (lib. De congruit. Siquidem annus primus æræ Christianæ
emend.), asserit eos, quoties decima quarta Pascha
lis putabatur decima sexta, si in secundam feriam
incurreret, antecedente Dominica Pascha cele
brasse, luna ipsorum xv, Nicæna xiii, quod est fal
sissimum; et contrarium diserte Maximus affirmat;
nimirum luna ipsos xx11, et eodem die, quo Catho
licos, Pascha suum obiisse; sed Catholicos lunamı
xx numerasse, quam isti biduo amplius putabant.
Cum autem luna xvi in Dominicam incurrebat,
utrique in sequentem Dominicam Pascha proroga
bant; quam undecuplantes lunam esse volebant
xx, Catholici xxı.
Undecuplatores illos de quibus agit Maximus, usos
esse computo Constantinopolitano, et Victorini seu
Latinorum methodo, ita tamen ut a Catholicorum
instituto non abhorrerent, contra quam Maximus
et Scaliger arbitrati sunt.
Dum attentius ea perscrutamur, quæ de undecu
platoribus istis Maximus refert, haud vulgaria quæ
dam animadvertimus; neque Maximo, ut apparet,
ipsi cognita; neque Scaligero, qui Maximum ex
plicare conatus est et ad Græcum computum il
lustrandum imprimis utilia. Iloc igitur observatione
sedula comperimus: undecuplatores illos auctores
Tuisse computi alterius e duobus, quem Constanti
nopolitanum nominavimus; qui æræ Christianæ
primum annum offert in eo, qui est ab Adamo
5509: quod partim ex cyclis solis et lunæ, partim
ex annorum numero certo colligitur. Scribit Maxi
mus capite XI partis,I, cyclum lunæ, quem illi nu
merant xi, eum esse quem ipse computat xīv; lu
naris cyclus Maximi idem est cum Romano, ut
supra demonstravimus. Igitur cyclus primus unde
cuplatorum est Romanus, vel Maximi quartus; et
primus Maximi est decimus septimus illorum. Igi
tur cyclus lunaris undecuplatorum est idem cum
Judæorum, ac Victorini, seu Latinorum cyclo
quein esse docuimus æræ Constantinopolitanæ pro
prium. Annus primus æræ Christianæ Romanum
cyclum habuit, solis x, lunæ 11. Annus 5509 dat
cyclum solis xxi, lunæ xviii. Annus vero 5493, so
lis v, lunæ 11. Ita lunaris cyclus Constantinopoli
tani computi distat a Romano et Alexandrino,
quem Maximus usurpat, sedecim; ita ut decimus
septimus Constantinopolitanus cum Alexandrino
primo concurrat. Cyclus vero solaris Constantino
politanus Alexandrino minor est duodecim, hoc
est primus illius, hujus est decimus tertius. Quare
cum cycli Alexandrini solaris primus sit Romani
sextus, Constantinopolitani cycli primus erit octa
vus decimus Romani; quæ omnia undecuplatorum
cyclo competunt, ut minime dubium sit Constan
tinopolitauum computum illos tenuisse.
Præterea quod Maximus ait, ad annos Adami ad
didisse illos sedecim, conjecturam nostram unice
confirmat. Hoc enim Constantinopolitano computo
in Alexandrino numeratur 5495; in Constantinopo
litano, 5509. Intervallum anni xvi. Hinc etiain il
lud apparet, verum id esse quod ante sumus odo
rati, quam de undecuplatorum cyclo illo cogitare
mus, Constantinopolitanum computum ad Victorini,
sive Latinorum methodum, et Judaicum cyclum ¡u
narem accommodatum a Gracis fuisse. Cum enim
lunaris hoc cyclus ipse persuadet, tum quod a Ja
nuarii Kalendis ratiocinia lunæ deducerent, ut te
statur Maximus: quod et Latinos instituisse Beda
memorat lib. De temporum ratione cap. LIV, el
Victorinus ipse in Præfatione ad Hilarium papam,
quam in tomo II De doctrina temporum edidimus;
adeo ut Kalendæ Januariæ canon fuerit Paschalis
syzygiæ. Accedit et cyclus ipse, quo usi illi sunt,
annorum Dxxxı, cujus inventor fuit Victorinus.
Unde verisimile fit a Latinis totum illud Græco3
esse mutuatos sub ætatem Maximi. Ex quo et hoe
nópioja sequitur, recte nos contra Scaligeruni
pertendisse, Constantinopolitanam æram longe essa
recentiorem, quam aut Panodori annorum 5492 ad
Christum usque, aut Africani annorum 5500.
Quippe Maximus sic ue computatoribus hisce, qui
xvi ad æram Adami adjecerunt, quasi de recentio
ribus et æqualibus pene suis, loquitur
Quæ cum ita sint, de undecuplatoribus istis ea
intelligenda sunt omnia, quæ capite tertio de æra
Constantinopolitana scripsimus; imprimisque sic
illos a Latinis, aut Judæis lunarem cyclum mu
tuatos esse, ut eorum in Paschate celebrando ne
quaquam imitarentur errores, sed cum Catholicis
eumdem diem obtinerent: hoc uno discrepantes,
quod epilogismos neomeniarum, vel terminorum
aliter instituerent. Ac vehemens est suspicio, illos
methodi tantum gratia, et ut veriorem lunæ cal
culum assequerentur. scrupulariam istam ratiun
culan adjunxisse. Nam cum a Judæis, aut astro
nomicis tabulis intelligerent, novilunia Paschalibus
esse neomeniis anteriora, sic ut eæ in lunarem
párty, hoc est secundam lunam inciderent; et ter
mini, sive quartæ decimæ in plenilunia fere cade
rent: quod Maximi sæculo potissimum animadver
sum est rationem aliquam inire studuerunt; quæ
ætatem lunæ accuratius redderet, quæque terminos,
sive Nicænas quartas decimas, in quintas decimas.
cujusmodi fere tum erant, commutaret. Ad id sexa
gesimarum epilogisnios conumenti sunt; qui uno die.
vel biduo summam augerent. De bac peτantise
noviluniorum, ac neomeniarum Paschalium fuso
disputavimus in V De doctrina temporum, capite
et XIII, ubi Nicænas cum iis contulimus, quæ Dio
nysii Exigui tempore fuerunt. Hinc multa dissolv
explicarique possunt, quæ adversus undecuplato
res a Maximo et Scaligero disseruntur. Siquideır
illos extra culpam et reprehensionem fuisse constat.
si, quæ nostra conjectura est, id unum in illa me
thodo spectarunt, ut exactum lunæ calculum texyl
xŵç, ac µɛbodixw; traderent; non ut in Paschate
col. 1459–1460page 33 of 33
aliquid innovarent: quod eos minime fecisse testis crepabant. Quod enim de luna xx et xxmı iisdem
esse potest Maximus (ipse; qui id unum, quod
diximus, oppugnat, sane non xalprov; nec ullius
ad Pascha momenti; quod perperam scrupulariam
illam rationem administrarent. Atque hoc ipsos
elegantius facere potuisse non nego; sed nihil hoc
tamen Catholicis ritibus adversatur. Nam quod mo
leste fert Maximus quinque scrupula annis singu
lis imputari ad exemptilem compensandum diem
non hac sola de causa id iHos instituisse puto;
sed ut terminum cum exactiori ætate lunæ conei
liarent. Nihilominus et propter lunæ saltum TɛX
vix
usurpari potuit: quemadmodum Beda capite
XL libri De ratione temporum saltum eumdem lunæ,
sive diem exemptitium per xix annes cycli luna
ris dividit, ut paulatim ac per inerementa justus
diei modus progressum habeat. Etenim magnam
scrupulorum istorum partem negligunt, ait Maxi
mus. Verum est id quidem. Nam solos integros
dies ad summam accommodant, quidquid reliquum
est de ratiuncula, etsi ad sexaginta propius acee
dat, penitus omittunt.
Exemplum Anno cycli undecuplatorum lunaris
xvii, qui est Alexandrinorum 11, terminus Pa
schalis erat Martii xxv, die 84 a Kalendis Januarii.
Ductis annis 18 in 11, confiunt dies 198, qui cum
84 efficiunt 282. Scrupula deinde diurna 84 cum
90, qui ex 18 per 5 multiplicatis orinatur, dies
cɔnflant 2, 54′: quibus ad dies 282 additis, sum
maque per 30 partita, residui sunt dies 14, 54.
Atqui terminus Paschalis cyclo xv nonnisi decima
quarta computatur in laterculo sinistro. Apparet
ergo, quamvis solidum diem quam proxime sexa
gesimarum calculus attingat, nisi eumdem com
pleat, in numerum minime procedere, quod sane
ridiculum est, ut et Maximo videtur. Neque tamen
gravior inde, quam stoliditatis ascribenda illis est
nota: siquidem in Paschate nihil a Catholicis dis
objicitur, quasi nefas sit in illis Pascha peragere,
nihil ad rem pertinet. Etenim aliud est sollicitare
terminos ipsos, et antiqua statione depellere: aliud
iisdem hærentes diebus, uno die vel biduo amplius
numerare: quorum prius sine publica Ecclesiæ au
ctoritate non licebat; posterius eruditus quisque
rerum astronomicarum, ante Gregorianam emen
dationem, privatim citra reprehensionem instituit.
Hoc enim nihil erat aliud, quam a cœlestibus no
viluniis lunæ ætatem arcessere, non a neomeniis
civilibus, quæ paulatim decoxerant,
Postremo de majoribus ac Victorianis cyclis, qui
bus undecuplatores, imo Græci omnes in suis com
putis usi sunt, sciendum est ab Adamo illos in
cipere: ut ex calce computi Maximi colligitur. Ibi
enim cycli undecim explicantur ab orbis initio; an
nique in quos singuli desinunt notantur. Horum
ultimus terminari dicitur in anno xxiv imperii
Constantini, qui putatur 5852. Detractis ex me
thodo canonis 2 capitis xuĮ, 779, reliqui fiunt
anni periodi Julianæ 5073, qui est annus Christi
communis CCCLX. Quare pro Kwvotavtívou lege
Kovotavtion; fuit enim xxiv Constantii. Igitur in
æra Alexandrina, duodecimus cyclus Victorini iniit
anno Christi CCCLX). Jam vero deductis 795 de an
nis 5852, restat 5057 periodi Julianæ qui est Christi
vulgaris cccxliv, quo in computo Constantinopoli
tano, et undecuplatorum terminatus est undeci
mus Victorini cyclus; et duodecimus anno sequente
CCCXLV inchoatus est. Quamobrem, si annos solos
ærarum Græcarum adhibeas, iisdem annis desi
nunt, ineuntve Victoriani cycli. Sin ad anno æræ
Christi communis referas, annis sedecim tardius
in Alexandrina, quam in Constantinopolitana fini
untur; quandoquidem tot annis major est summa
ab Adamo ad initium æræ communis in posteriore
computo, quam in Alexandrino.