EPISTOLA DE MARTYRIO S. ANDREÆ APOSTOLI (GALLAND., Veterum Patrum Biblioth., t. I. Venetiis, 1765, in-fol., p. 145.) DAMASUS, vel quisquis auctor sit, Carm. Iv, ex edit. Sarazanii, Romæ 1638. Andrea, Christi apostole, Hoc ipso jam vocabulo Signaris isto nomine, Decorus idem mystice. Quem crux ad alla provehit, Crux quem beata diligit, Cui crux amara præparat Lucis futuræ gaudia. In te crucis mysterium Cluit gemello stigmate, Dum probra vincis per crucem, Crucisque pandis sanguinem. Epist. cap. x. HIERONYMUS, epist. LIX al. CXLVII ad Marcellam, num. 5, tom. I, pag. 328, edit. Veron. 1734. In omnibus locis versabatur (Jesus): cum Thoma in India, cum Petro Romæ, cum Paulo in Illyr cum Tito in Creta, cum Andrea in Achaia. Cap. 1, etc. GAUDENTIUS Brix., in serm. habito in Dedicat. eccles. Joannes in Sebastena urbe provinciæ Palæstinæ, Thomas apud Indos, Andreas et Lucas apud Pa Achaia civitatem, consummati referuntur. Cap. XII. PAULINUS NOLANUS, de S. Felice, Natul. Ix, vers. 406, pag. 637, edit. Veron. 1736. leic pater Andreas, heic qui piscator ad Argos Missus, vaniloquas docuit mutescere linguas Qui postquam populos ruptis erroris iniqui Retibus explicuit, traxitque ad retia Chrísti, Thessalicas fuso damnavit sanguine Patras. Cap. x. IDEM, ibid., Natal. x1, vers. 76-356, pag. 440, 468 et 659. Sic Deus et reliquis tribuens pia munera terris, Sparsit ubique loci magnas sua membra per urbes. Sic dedit Andream Patris. tunc Andream devexit Achivis. PETRUS CHRYSOLOGUS, serm. CXXXIII. Crucem quam refugerant (Petrus et Andreas), postea conjunctis viribus ardenter invadunt. Pet namque crucem, arborem conscendit Andreas. Cap. x.

GAUFRIDUS abbas, in Declamat. LVIII, exst. in volum. II Opp. S. BERNARDI, pag. 324, A. Gaudium sane non modo in spe gloriæ, sed etiam in tribulationibus. Hæc virtus ex alto, quæ An dream fecit amplecti crucem. Cap. x. NICOLATUS Claræ-vallensis, serm. in festo S. ANDREE. Exst it in volum. II. Opp. S. BERNARDI, pag. 728, A. Dominus noster, cujus schola est in terris et cathedra in cælo, ex his omnibus quos elegit et præelegit, Andream elegit apostolum cujus solemnitatem et vocibus et cordibus inclamamus. O dulcis apostolus, et primitiva vocatio Domini Salvatoris: cujus passio tanta spiritus devotione distillat,ut mentes au dientium adipe et pinguedine replere videatur. Unde non immerito in singularem auctoritatis arcem suscepta est, quam qui viderunt scripserunt orbi, et ministri fuere sermonis. Cap. 1. Hic sermo, quem Mabillonius aliique tribuunt NICOLAO Claræ-vallensi, occurrit etiam inter sermones B. PETRI DAMIANI, estque num. LVIII, tom. II, pag. 138, edit. Paris. 1642. PETRUS BEESENSIS, serm. IV, in festo S. Andreeæ, pag. 174, edit. Paris. 1657. Andreas quasi suæ conditionis oblitus, summopere prædicabat suavitatem et dulcedinem crucis. Præ nimio ardore fidei et amoris, crucem salutat et dicit: Securus et gaudens venio ad te. Andreas præ cipuam reputat voluptatem,si dimittatur in patibulo, donec in eo consummetur: et quod omnem forti tudinem facultatis humanæ transcendit, quasi jam a corpore peregrinans cruciatum in cruce non sen tit. Andreas clamat: Salve. crux speciosa! Securus et gaudens ad te venio suscipe discipulum ejus qui pependit in te magister meus Christus." Ardentissime affectat Andreas ascendere crucem ut intra eam mundum et principem mundi despiciat; ut inde quasi de eminentissima turre jacula inimici securus ex cipiat. Cap. x. AUCTOR incertus. lib. Soliloquiorum animæ ad Deum, cap. xx. In Append. Opp. S. Augustini. tom. Vl, pag. 95. Ibat Andreas securus ad crucem et gaudens, quoniam ad tuam dulcedinem properabat. Cap. x. LUCAS Tudensis, contra Albigenses lib. III, cap. xx1. Ex. Biblioth. Patrum Parisiensi, tom. IV, part. 11, pag. 710, B. Quamvis multos martyrum legamus in sua passione gaudere, ut legitur de beato apostolo Andrea, qu cum duceretur ad mortem, dicebat: Securus et gaudens venio ad te; hoc de gaudio spiritus intelligendum est, non de gaudio corporeo. Cap. x. THOMAS AQUINAS, serm. 11, de S. Andrea. Ex. edit Romana 1570, tom. XVI, sub finem, pag. 48. Septem sunt gradus ascendendi in palmam, id est in crucem. Primus gradus, persecutoris aggressus. Secundus, devota martyrii processio; de his duobus, in vita sua (S. Andr.). Tertius, devota de cruce prædicatio; in Legenda, ibi: 0 si scires virtutem crucis! etc. Quartus, carceris toleratio, ibi; Jussit eum in carcerem detrudi. Quintus, populorum eum liberare volentium prohibitio, ibi: Nolite sanctum, etc. Sextus, funium procellatio, ibi: Jussit eum funibus cedi. Septimus, devota ut pati mereretur oratio, ibi 0 beata crux. Circa passionem notandum quod passus est desideranter, ibi: Jam concupiscenti animo præparata; confidenter, ibi: Securus; lætanter ibi: Gandens venio ad te; constanter, quia nunquam a prædicatione cessabat; longanimiter, ibi; Biduo: gratanter, gratias agendo; perseveranter, quia nun quam nisi mortuus descendere voluit. Capp. II, VII, IX, X, XI, XII. BONAVENTURA, serm. 11, de S. Andrea apostolo. Ex ejus Opp. edit. Lugdn. 1668, tom. III, pagg. 223, 224. Beatus Andreas, sicut ejus Legenda dicit, materialem crucem in corpore passus fuit. Sic cum cru cem ascenderet, hanc humilitatem sanctus apostolus se habere ostendit,cum Egeæ de cruce sic ait: Ego crucis Christi servus sum, et crucis tropeum diligere potius debeo quam timere. Unde dietur in Legenda, quod exspotiavit se, et vestimenta sua tradidit carnificibus. Quod apostolus dum attendit, mori pro Christo non timuit, sed pleno gaudio cordis ad crucem accessit. Unde videns crucem non timuit, non fugit, non oculos ab ea avertit, sed exclamavit et dixit: 0 bona crux, diu desiderata, sollicite quæsita, et ideo concupiscenti animo præparata! lætus et gaudens venio ad te, ita ut tu gaudens suscipias me, discipulum ejus qui pependit in te. Salva me, inquit, erux pretiosa, etc. Capp. 1v, x. IDEM, Serm. 11, ibidem, pag. 225. Hac compassione fraterna transfossus apostolus dicebat Ægee Ego de tuo interitu doleo, non de mea passione conturbor. Meus enim dolor unius diei, vel duorum, vel trium; sed tuus interitus nec per millia an norum poterit pervenire ad finem. Cap. ix.

In Epistolam Presbyterorum et Diaconorum Achaia de martyrio S. Andreæ. (Vet. Patr. Biblioth., I, Proleg., p. XXXVIII.) I. Cur huic Epistolæ inter vetusta Ecclesiæ monumenta locus assignatus. II. De variis ejus editionibus, Mombritiana potissimum et Lipomaniana. III. De antiqua ejusdem Epistolæ versione. IV. Hujus Epistolæ sinceritas variis nominibus agnoscenda videtur. Chrysostomi locus expensus. V. Solvitur objectio, ex voce piádos desumpta, quam fuisse usurpatam tertio, quin et secundo sæculo, evin citur ex Patrum vetustissimis tum Græcis tum Lalinis. VI. Objectus locus de processione Spiritus sancti expenditur. Eadem phrasis in Græca Dialogorum S. Grego rii versione, cujus auctor Zacharias papa. Samuel Basnagius notatus. VII. Quæstio de Egea memorato in epistola Ecclesiæ Achaicæ discussa. Locus Sophronio ascriptus, vindica tur. Ejus interpres Erasmus defenditur. Duplex Edessa distinguenda; quarum altera recentior Osrhoenica,an tiquior altera Macedonica, primitus Egea dicta: cujus nominis occasione nonnullæ de Egea proconsule, ut fertur, Achaia, propositæ conjecturæ. VIII. De tempore quo scripta censetur Epistola: simulque varia de Vespasiano persecutore. eo Epistolæ nostræ initium hic describere,ut quod a reliquis editis, quin et ab ipso Græco exemplari aliquantulum discrepat. Sic autem se habet Diacones ecclesiarum Acahie (sic) scripsimus uni versis Ecclesiis, quæ sunt in oriente et occidente, et meridie et septentrione in Christi nomine constitu tæ: Pax vobis et universis qui credunt in unum eum (I. Deum) et in Trinitatem perfectam verum Patrem ingenitum, et verum Filium unigenitum, et verum Spiritum sanctum, procedentem ex Patre et Filio: et hoc esse unigenitum Filium, quod est et ille qui genuit. Hanc fidem didicimus, etc. Ubi meminerit lector horum verborum, procedentem ex Patre et Filio, de quibus inferius disseren I. Quod superius in præfatione generali antiqui- nibus distinctum, haud incongruum putamus, ex tatum ecclesiasticarum studiosis recepimus, Acta martyrum nos esse collecturos, pro temporum ratione digerenda; id quidem præstare nune inci pimus, Epistolam encyclicam presbyterorum et dia conorum Achaia de S. Andreæ apostoli martyrio, in medium proferentes. Licet enim inter Acta marty rum sincera, virorum eruditorum judicio haud fuerit hactenus hæc Epistola recensita; eam tamen omnino prætermittere religioni habuimus; sive quod ab antiquis temporibus Ecclesiæ catholicæ sententia, digna fuerit existimata quæ in divinis officiis celebrandis publice usurparetur; quod in primis spectandum erat: sive quod nuper demum in lucem prodierit textus Græcus, quo magis ma gisque vetustissima versio, Ecclesiæ jamdiu pro bata: confirmatur: sive quod tandem viri eruditi studio quamvis a catholica communione alieni, eadem Epistola paucis abhinc annis Græce ac La tine in vulgus emissa, velut sincerus sacræ anti quitatis fetus fuerit propugnata. Quod si vero hanc Epistolam minus recte inter Acta martyrum nobis repositam quis arbitretur; illam saltem tanquam vetustum opus ecclesiasticum esse habendam, haud ierit inficias: adeoque vel eo nomine in nostram bibliothecam jure inferendam existima vimus. II. Illam autem primus in lucem emisisse com peritur Boninus Mombritius patricius Mediolanen sis, in Vitis sanctorum, sub finem sæculi xv typis consignatis; loci enim ac temporis nota nuspiam comparet. Quandoquidem vero inter rarissima re censetur opus ejusmodi, duobus in-fol. volumi Lipom. Vit. SS., tom. VI, pag. 197, a tergo edit. Venet. 1581, fol. qua utor. Primæ autem edi tionis, quam etiam præ manibus habeo, sed muti lam, quinque priora volumina in-4. prodiere iti dum. Sæculo postero xvi currente, eamdem Epistolam iterum evulgavit Aloysius Lipomanus episcopus Veronensis, in opere Vitarum sanctorum priscorum Patrum; sed alio a Mombritiano exemplari usus, ad Epistolæ initium saltem quod attinet. Estque hujusmodi Passionem sancti apostoli Andreæ quam oculis nostris vidimus, omnes presbyteri et dia cones Ecclesiarum Achaia, scribimus universis Eccle siis quæ sunt in oriente et occidente, et meridiano et septentrione, in Christi nomine constitutis: Pax vobis et universis qui credunt unum Deum in Trinitate perfectum..... verum Spiritum sanctum, proceden tem ex Patre, in Filio permanentem, ut ostendatur unus Spiritus esse in Patre et Filio; et hoc esse, etc. Omnia pene ad Græci contextus amussim. Eodem sæculo xvi, Laurentius Surius Carthusia dem Venetiis ad signum spei ann. 1551-1556 tria vero posteriora Romæ apud Antonium Bladum, ann. 1558-1560.

EPISTOLA DE MARTYRIO S. ANDREA. PROOEMIA. toris notas textum in primis respicientes selegi mus, prolixioresque contraximus; quibus etiam nonnullas observationes attexuimus, plures fortasse haud contemnendas addituri, si opportunius codi cem ms, nobis evolvere licuisset, quem sero tan dem deteximus. Est autem codex Græcus Bomby cinus num. CLXXV, 4, sæculo XIV exaratus, inscri ptusque: Heortologia, seu Sermones et homiliæ in annua festa; quem nobis suppeditavit locuples Bernardi Nani senatoris quondam amplissimi bi bliotheca". nus, in suis collectis undique tam ex mss. codici- Græcis pressius inhærere comperitur. Nuperi edi bus quam ex editis auctoribus, probatis sanctorum Vitis, ut fert operis inscriptio, atque per anni seriem digestis, editionem Lipomanianam secutus est Eamdem quoque typis deinceps consigna vit post medium insequentis sæculi xvII, Andreas du Saussay episcopus Tullensis, in opere haud obvio ita inscripto: Andreas frater Simonis Petri; seu De gloria S. Andreæ apostoli libri xu Neque tantum Epistolam nostram exhibuit scriptor Gallus, ut reliqui præcedentes editores, sed eam insuper «tam patenter assertam dedit, quam accu rate vindicatam adversus varias novatorum argu tationes; quas congessit et auxit Edmundus Auber tinus in libro Genevæ anno 1633, Gallice edito, cui titulus est: Eucharistia veteris Ecclesiæ.» Sic in fronte operis auctor. Tum vero sæculi currentis anno 1731, eamdem Epistolam Romæ recudendam curavit Ludovicus Andruzzi Santandrea qui Lipomaniano exem plari præterito, Mombritianum describere maluit quin et Saussayum plerumque assectatus, Epi stolæ sinceritatem gravissimis testimoniis compro bavit» III. Jam vero ut de antiqua hujus Epistolæ ver sione verba faciamus, nullus profecto suppetit character satis firmus, quo rite definire possimus, quam dudum fuerit illa confecta. At eam esse ve tustiorem quam ut vulgo censeatur, quisque ar guere valet ex scriptoribus ecclesiasticis, quorum testimonia Epistolæ ipsi præmisimus. Alii enim ex ea vel locum passionis vel genus mortis eruisse haud obscure videntur. Alii vero locum aliquem verbotenns describunt, sive ipsam Actorum histo riam excitantes, sive etiam quandoque tacito ejus nomine ad illam respicientes; quod scilicet tan quam certum et exploratum monumentum passim haberetur, ut recte Saussayus Neque tamen. inficiari velim, nonnullos ex allatis scriptoribus Græcum potius textum quam veterem ejus inter pretem consulere potuisse. Sed, utut est, eorum te stimonia jam inde a sæculo IV usque ad xv, con tinuo temporis ordine servato deducta, sive ad ver sionis antiquitatem sive ad ipsius Epistolæ sinceri tatem astruendam, haud parum conferre existi mantur. Quinque autem hactenus recensitis editionibus Latine tantum evulgatis, sexta demum accessit G. L., quæ anno 1749 Caroli Christiani Woog cura et studio Lipsiæ lucem aspexit. Textum Græcum descripsit cl. editor e codice Huntingdoniano 457, bibliothecæ Bodleianæ; cum quo item Grabius Martyrium S. Theclæ contulerat, ejusque ope curis secundis perpoliverat, ut ex anonymi præfatione ad novam Spicilegii SS. Patrum Oxoniensem edi tionem erudimur. In hoc porro egregio sacræ anti quitatis monumento edendo atque adornando se dulam operam sibi adhibitam profitetur vir erudi tus. Nimirum, ne litteræ quidem apicem mutavit, nisi ubi dicendorum nexus, librarii oscitantia, et recta construendi scribendique ratio id expostula rit; ubi vero vocabulum aliquod unius alteriusve litteræ mutatione, adjectione vel detractione cor ruptum invenit, suas emendationes in textum in tulit, omnes tamen ms. codicis lectiones mendosas subjiciens. Textui Græco novam versionem appo suit, ipsumque notis uberioribus illustravit. Reli qua omittimus recensere, quæ V. C. sive in operis limine, sive in calce reposuit; ea siquidem ad nostrum institutum haud spectant. Hanc itaque Lipsiensem editionem potissimum secuti sumus. Novo interpreti veterem adjecimus, non Mombritia num quidem, sed Lipomanianum, qui profecto Sur. Vit. SS., tom. VI, pag. 633, Colon. 1618. Hæc est tertia editio Coloniensis, omnium optima; prima enim prodiit ann. 1569, fol. Saussay, De gloria S. Andr., post pag. 676, Paris. 1656, fol. Andruz. Stater verit., pag. 170. IV. De auctoritate autem hujus Epistolæ, varias esse virorum eruditorum sententias nemo nescit. Alii namque velut supposititiam atque confictam prorsus rejiciunt; alii vero ejus auctoritatem in dubium revocant: alii denique tanquam sincerum sacræ antiquitatis fetum agnoscunt. Plura sunt enimvero, neque levia, quæ ad infringendam ejus tóna objici solent. Potiora tamen huc ad examen revocare animus est; eaque potissimum quæ ab aliis vel omnino prætermissa, vel molli brachio discussa noscuntur. Primum itaque, an re vera in Achaia et in Pa trarum urbe martyrium passus fuerit S. Andreas apostolus, dubitationem movit Florentinius Joannis Chrysostomi nimirum auctoritate permo tus, apud quem sic legimus «< Petri quidem, et Pauli, et Joannis, et Thomæ manifesta sunt sepulcra; Id. ibid., pag. 190 seqq. Sauss., De glor. S. Andr., sub fin. in Vindic. pag. 23. Florent. Vet. occid. Eccl. martyr., pag. 117. Joan. Chrys. in Epist. ad Hebr., hom. 26, § 2, opp. tom. XII, p. 237. *Editio nostra novam et auctiorem textus Actorum S. Andreæ recensionem exhibet quam Lipsiæ nuper ex codicibus mss. evulgavit vir cl. Constantinus Tischendorf; sed cum Græce tantum hæc Acta ediderit, versionem Latinam novæ recensioni accommodandam curavimus. EDIT. PATR.

tantum abest ut saxum hoc ad Christianos haud respiciat, ut potius ob eamdem causam propter quam et Neroni et Diocletiano tropea posita sunt, ob conservationem nimirum superstitionis numinum cultus, insculptum illud esse definiam.» Hæcalia que plura in eamdem sententiam V. C. Quæ qui dem magis magisque confirmat iste sepulcralis lapis, a nostro Aringo evulgatus quidem iterum atque iterum a Domitiano atque Tra- rum rituum conservator fuerit appellatus; attamen jano factitatum scribit idem Eusebius Cum autem persecutio contra Judæos sub his duobus postremis imperatoribus, in Christianos etiam in vaserit; quidni porro in Vespasianea quoque id ac ciderit? In primis vero si attendas, tunc temporis et deinceps, Judæorum nomine fuisse vocatos qui Christiana professione censerentur. Quibus addas maxime velim, Vespasianum propterea de Davidis progenie tollenda cogitasse, ut cum Baronio lo quar quia ex Josepho aliisque resciret, ora cules prophetarum fuisse prædictum, ex illius regis familia hominem regnaturum, cujus imperium esset æternum. Hinc ergo sibi suisque prospiciens idem imperator, ex Davidica stirpe prognatos fuit perse cutus: adeoque ne apostolis quidem qui ex Judæa erant, quique Christum regem a prophetis prænun tiatum prædicabant ubique, ipsemet pepercisse pu tandus. Quid quod nonnulla in vetustis monumentis su persunt adhuc vestigia, unde conjicere jure liceat, a Vespasiano aliquando in Christianos sævitum? Exstat apud Gruterum inscriptio hujusmodi IMP. VESPASIANO. AVG. PONT. MAX. TRIB. POT. III I, Cos. VIII. DESIG. VIII. I. P. P. Huic geminæ ibidem aliæ duæ occurunt «Quarum inscriptionum sententia ut paleat, verbis utor eruditi Walchii probe sciendum est, ve teres plurium numinum cultores eam potissimum ob causam de strage cruenta Christianorum glo riatos fuisse, quod illa patriam religionem optime conservari sibi persuadebant; ut, si majorum sacra ab injuria et contemptu defendere eorumque di gnitatem tueri quis vellet, id sine Christianorum oppressione eorumque religionis eversione, nullo modo rite fieri posset...... Hæc vero cum ita sint, qui non videat, arbitror, fore neminem, saxa in quibus propter conversationem antiqui numinum cultus, gratiæ imperatoribus ea tempestate per actæ sunt, ab illis quæ diserte de deleto nomine Christiano loquuntur, quatenus eorum argumentum ac sententiam cogitamus, nulla ratione diversa fuisse; quoniam ipsa hæc profanæ religionis de fensio, in oppugnatione Christianæ maxime posita erat. Quare licet Vespasianus in lapide modo. adducto non Christianorum hostis, sed antiquo Euseb. Hist. eccl., lib. 1, capp. 19, 22. Baron ad ann. 75, § x1. Grut. p. CCXLII, inscript. 5. Ibid. p. CCLIV. inscript. 7, et p. CCLXX, in script. 2. Walch. Explan. persec. Neron., cap. 3, 26, pag. 77 seqq. Aring. Rom. subterr., I. III, c. 22, p. 602. PROMISIT ISTE DAT KRISTUS OMNIA TIBI QUI ALIUM PARAVIT THEATRUM IN CELO. Ubi consulesis eruditum editorem. Neque fortasse alienum erit, aliud in hanc rem testimonium petere ab Actis S. Apollinaris, non illis quidem interpo latis aut confictis, sed iis quæ medio sæculo VII, Maurus archiepiscopus Ravennas laminis argenteis inscribi curavit, ut refert Agnellus Rem enar rat anonymus auctor Spicilegii Revennatis historiæ hisce verbis «Duæ in eodem sepulcro inve niuntur argenteæ lamina (anno 1173 detecta)....... In prima legebantur ista: ORTUS AB ANTIOCHIA BEATUS APOLLINARIS. HIG FUSTIBUS CESUS EST. DIUTIUS SUPER PRUNAS STETIT NUDIS PEDIBUS EQUULEO APPENSUS, DENUO VERBERATUS, SUPER PLAGAS AQUAM RECEPIT FERVIDAM.... DEFUNCTUS EST SUB VESPASIANO Haud equidem nescio Mamachium V. C. cum apud Hilarium loco superius adducto, tum in his S. Apollinaris Actis, Vespasiani vocabulo Domi tianum designatum censere quem quidem persecutorem fuisse, non item Vespasianum con stat eo vel maxime, inquit, quod in antiquis mo numentis Domitianus quandoque Vespasianus etiam vocitetur, ut patet ex inscriptione apud Hermolaum Barbarum Ad Plinii prefat., quæ sic se habet IMP. CES. DOMITIANUS VESP. AUG. GERM. JOVI. VI CTORI. Ejusdem item sententiæ sectator fuerat Arin gus, titulum sepulcralem modo allatum exponens. Quid loquar? Esto patris nomen assumpserit suoque addiderit Domitianus, adeoque Domitianus Vespasianus fuerit aliquando appellatus; quod. sane tum ex marmoribus, tum ex nummis de Tito etiam liquet. Verum ut rem tandem conficiat vir doctus, vimque auctoritatum atque inscriptionum quas in medium modo protulimus prorsus infringat, monumentum aliquod meo quidem judicio excitet necesse est indubitanter Domitianeum; quo nimi rum compertum fiat Domitianum, proprio nomine Agnell. Lib: pontif. inter Sriptor. rer. Ital., tom. II, part. 1, p. 144. Anon. Spicil. Ravenn. hist., ibid., tom. I, part. 11, p. 541. Videsis quæ de Vespasianí jussione refert idem auctor. I. c. pag. 533. Mamach. Origin. et antiqq. Christ., tom. I; p. 421, not. 6.