Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
Monitum in orationem VI (editorial preface
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
PG 35:719〔Editorial preface, from the Migne page scan (OCR)〕
TIONEM VI. I. Gregorius, Theologi nostri pater, vir alioqui optimus, et veræ catholicæque religionis aefensor studiosissimus, Arianorum fraudes, qua erat simplicitate. minus animadvertens, quosdam hoc veneno amatos benigne susceperat, et cuidam impiæ eorum sententiæ sub- scripserat. Quæ res tanta indignatione monachorum animos permovit, ut confestim ab ipsius communione sese removerint, suoque exemplo magnam populi partem ad se per- traxerint. Hinc latissima Arianis ad oppugnandos Catholicos aperta est via; malumque multo longius serpsisset, nisi Theologi nostri cura restitisset, fidemque suam ipsius pa- ter Gregorius aperte professus esset, petiissetque sibi condonari quidquid in ea re per imprudentiam deliquerat. Tum monachi cum episcopo suo facile in gratiam redierunt. Pace igitur composita, hanc Gregorius noster orationem habuit, qua primum officii sui causas reddit, ac, occasione data, vitæ monasticæ formam elegantissime describit; deinde pro accepto beneficio gratias Deo agit; et, ad inflammandos majori concordiæ studio Na- zianzenos, pacis laudes atque utilitates exponit, easque cum discordiæ incommodis con- ferendo, mirum in modum amplificat. Postea eos hortatur, ne deinceps tam facile ab er- rantium fratrum societate se separent, sed eos potius humana fraternaque charitate cor- rigant. Demum patri suo de monachorum reditu gratulatus, orationem catholica Trinita- tis confessione concludit. legemque humanam propter Spiritus legem contemno; ac sermonem, quem nondum ulli concessi, paci dono offero. »Postrema hæc verba: a quem nondum ulli concessi, »in errorem induxere virum alioqui non ineruditum (), ut hanc esse omnium Gregorii ora- tionum primam crederet, quamvis certum sit geminas Adversus Julianum invectivas fuis- se Nazianzeni schismatis tempore scriptas (). Præterea orationem De Pascha et tardi- tale, et alteram De fuga in Pontum, jam tum habitas fuisse, invictis, ni fallimur, ar- gumentis demonstravimus, idque ipsæ per se orationes loquuntur. Itaque cum Grego- rius ait se « nondum ulli sermonem concessisse, » non nisi de eo loquitur tempore, quo * discissa Christi tunica, » ut ejus verbis utar, imo « lacerato corpore, sermonis ipsius radios, veluti nubes quædam, dolor obtegebat; » unde, reddita pacis serenitate, silen- tium exuit, atque orationem coram populo habuit. III. Paulo aliter censet doctissimus Tillemontius, qui tamen ipse hoc etiam ordine orationem, de qua agitur, collocat. Etenim veritus Nazianzenum schisma rejicere post Gregorii sacerdotium, huc pene inclinat, ut « sermonem nondum ulli » priorem isto « con- cessum »a Gregorio fuisse credat. Nobis vero nullam hic esse difficultatem videtur, cum, in Fila Gregorii, non nisi postquam ordinatus est presbyter Theologus, ortum esse Na- zianzenæ Ecclesiæ schisma, validissimis argumentis probaverimus. Quo vero tem- pore fuerit istius luctuosi schismatis exordium, definire non facile est. Constat tamen nul- Jum in Nazianzena Ecclesia fuisse dissidium, cum tres primas orationes habuit Grego- rius. Felix namque et amantissimum pacis concordiæque donum vigebat adhuc anno , omnesque mutuæ charitatis vinculo jungebantur. Prodiit igitur monachorum schi- sma intra fines anni (). Etenim exeunte hoc eodem anno, jam tum eruperat, eum in Pontica solitudine primam invectivam scriberet Gregorius, et ad sequentis anni primordia perseverasse videtur. Duravit per breve et exiguum tempus, vel, ut cum Gregorio loquar, « quatenus per dissidium, pacis bonum dissidentes intelligerent. » Hi () Πανταχού και. Reg. bm, Savil., Pass. πάντη () Υπολήψεται. Reg. bm, υπολείψεται. . Hanc autem orationem sic auspicatur Gregorius: « Linguam meam solvit alacritas, () Bibl. univ., tom. XVIII, an. , art. 1. () Vid. Mon. in Orat. 1 et . () Vid. Or. iv, n. . S. GREGORII THEOLOGI perturbatio inducta, qui fieri potest, ut Romanorum res omnes non male se habeant, quemadmodum etiam se habuisse cernuntur XLII. Hæc tibi a nobis columna,
PG 35:721ΛΟΓΟΣ Ϛ. Εἰρηνικὸς Α, ἐπὶ τῇ ἑνώσει τῶν μοναζόντων, μετὰ τὴν σιωπὴν, ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ. Α. Λύει μου τὴν γλῶτταν ἡ προθυμία, καὶ περιφρονῶ τὸν ἀνθρώπινον νόμον διὰ τὸν νόμον τοῦ Πνεύματος· καὶ δίδωμι τῇ εἰρήνῃ τὸν λόγον, οὔπω πρότερον οὐδενὶ συγχωρήσας. Πρότερον μὲν γὰρ ἡνίκα ἐστασίαζε πρὸς ἡμᾶς τὰ μέλη, καὶ τὸ μέγα καὶ τίμιον σῶμα τοῦ Χριστοῦ διῃρεῖτο καὶ διεκόπτετο, ὡς μικροῦ καὶ διασκορπίζεσθαι τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ᾅδην, οἷον γῆς βάθος ἀρότρῳ ῥηγνύμενον, καὶ κατὰ γῆς σκεδαννύμενον, καὶ τὸν ἄτμητον, καὶ ἀμέριστον, καὶ ὑφαντὸν δι’ ὅλου χιτῶνα κατατεμὼν ὁ πονηρὸς ὅλον ἑαυτοῦ πεποίητο, τοῦτο δι’ ἡμῶν δυνηθεὶς, ὃ διὰ τῶν τὸν Χριστὸν σταυρωσάντων οὐκ ἴσχυσεν· τότε μὲν δὴ φυλακὴν ἐθέμην τοῖς χείλεσιν, οὐδ’ ἄλλως προθύμοις οὖσι περὶ τὸν λόγον, ὅτι τῇ δι’ ἔργων φιλοσοφίᾳ καθᾶραι πρῶτον ἐμαυτὸν, εἶτα τὸ στόμα τῆς διανοίας ἀνοίξας ἑλκῦσαι πνεῦμα, εἶτα ἐξερεύξασθαι λόγον ἀγαθὸν, καὶ λαλεῖν Θεοῦ σοφίαν τελείαν ἐν τοῖς τελείοις, ἀκολουθίας εἶναι πνευματικῆς ὑπελάμβανον·
ΛΟΓΟΣ Φ. Εἰρηνικός Α' (46), ἐπὶ τῇ ἑνώσει τῶν μοναζόντων, μετὰ τὴν σιωπὴν (47), ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ πα τρὸς αὐτοῦ (48). Δ'. Λύει μου (49) τὴν γλῶτταν ἡ προθυμία, καὶ περιφρονῶ τὸν ἀνθρώπινον νόμον διὰ τὸν νόμον τοῦ Πνεύματος· καὶ δίδωμι τῇ εἰρήνῃ τὸν λόγον, οὔπω πρότερον οὐδενὶ συγχωρήσας. Πρότερον μὲν γὰρ ἡνίκα ἐστασίαζε πρὸς ἡμᾶς τὰ μέλη, καὶ τὸ μέγα καὶ τίμιον σῶμα τοῦ Χριστοῦ διηρεῖτο (50) καὶ διεκόπτετο, ὡς μικροῦ καὶ διασκορπίζεσθαι τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ἄδην, οἷον γῆς βάθος αρότρῳ ρηγνύμενον (54), καὶ κατὰ γῆς σκεδαννύμενον, καὶ τὸν ἄτμητον, καὶ ἀμέριστον, καὶ ὑφαντὸν δι᾿ ὅλου χιτῶνα κατατεμών ὁ πονηρὸς ὅλον ἑαυτοῦ πεποίητο, τοῦτο δι᾿ ἡμῶν δυνηθεὶς, ὃ διὰ τῶν τὸν Χριστὸν (52) σταυρωσάντων Β οὐκ ἴσχυσεν· τότε μὲν δὴ φυλακὴν ἐθέμην (53) τοῖς χείλεσιν, οὐδ᾽ ἄλλως (54) προθύμοις οὖσι περὶ τὸν λόγον, ὅτι τῇ δι' ἔργων φιλοσοφίᾳ καθᾶραι πρῶτον ἐμαυτὸν (55), εἶτα τὸ στόμα τῆς διανοίας ἀνοίξας ἑλκῦσαι πνεῦμα, εἶτα ἐξερεύξασθαι λόγον ἀγαθὸν, καὶ λαλεῖν Θεοῦ σοφίαν τελείαν ἐν τοῖς τελείοις, ἀκολουθίας εἶναι πνευματικῆς ὑπελάμβανον· καὶ ὥσπερ καιρὸς ἐπὶ (56) παντὶ πράγματι και μικρῷ καὶ μείζονι (τὸ γὰρ τοῦ Σολομῶντος εὖ ἔχει καὶ λίαν επεσκεμμένως), οὕτω καὶ λόγου καὶ σιωπῆς, εἰ καί τις ἄλλος, καιρὸν ἐγίνωσκον. Β΄. Διὰ τοῦτο ἐκωφώθην καὶ ἐταπεινώθην, πόρρω παντὸς ἀγαθοῦ γενόμενος· καὶ οἷόν τι νέφος τὴν ἐμὴν καρδίαν ὑποδραμον συνεκάλυψε τὴν ἀκτῖνα τοῦ λό- γου, καὶ τὸ ἄλγημά μου νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἀνεκαι νίζετο. Καὶ πάντα μοι ἦν ὑπεκκαύματα καὶ ὑπομνής ματα τῆς τῶν ἀδελφῶν διαζεύξεως (57), ἀγρυπνία, νηστείαι, προσευχαί, δάκρυα, τύλοι γονάτων, στηθῶν, πρώτος. Εῤῥέθη οὗτος ἐπὶ τῇ ἑνώσει τῶν μοναζόντων. εἰς τὴν σύμβασιν, ἣν μετὰ τὴν στάσιν πεποιήκαμεν οἱ ὁμόδοξοι. « είρηνικός α', μοι. διηρεῖτο, διεσκέδαστο, « ἀγνύμενον, « τόν. ἐθέμην φυλακήν. λως. πρότερον. πρότερον ἑαυτόν. ἐν ἀλλοτρίοις δρώμενα. ORATIO VI. - DE PACE 1. sunt limites intra quos Nazianzenum schisma concludi debet. Cæterum in illo compe- scendo, singularem uterque Gregorius prudentiam adhibuit, admirabilem charitatem ex- hibuit, eamque mansuetudinem et moderationem, quam omnibus retro sæculis exem- plo esse pastoribus ad componendas controversias, animosque flectendos, optandum esset. A ORATIO VI*. Prima de pace, ob monachorum reconciliationem, post silentium, præsente patre. I. Linguam meam solvit alacritas, legemque bu- manam propter Spiritus legem contemno; ac ser- monem, quem nondum ulli prius concessi, paci dono offero. Nam cum prius a nobis membra dissi- derent, ac magnum illud et pretiosum Christi cor- pus ita divideretur, et discinderetur, ut pene etiam secus infernum ossa nostra dissiparentur ", non secus ac terræ profunditas aratro discissa, et in terram fusa; cumque insectam illam et divisionis expertem tunicam,ac per totum contextam 18, in mul- tas jam partes conscissam, pravus ille prorsus sibi vindicasset, hoc scilicet per nos assecutus, quod per eos, qui Christum in crucem sustulerunt, haud- quaquam potuit ; tum quidem labiis meis custodiam posui 't, alioqui nec ad sermonem admodum prom- puis, quod scilicet hoc spiritalem rerum seriemn postulare existimarem, ut per eam philosophiam, quæ in actione posita est, me primum ipse purga- ren, deinde aperto animi ore spiritum traherem atque ita demum eructarem verbum bonum ", ac perfectam Dei sapientiam apud perfectos loque rer • : et quenmadmodum cuivis alii rei, tam parvae quam. maguæ suum tempus est (recte enim ac perquam considerate hoc a Salomone dictum est), sic sermonis et silentii tempus esse 18, ut si quis alius, cognitum et exploratum liaberem. Psal. cxL, 7. 1ª Joan. xix, 24. Eccle. 111, 1. Psal. xxxviii, 5. II. Ob hanc causam obmutui, et humiliatus sum, procul ab omni bono remotus; ac velut nubes quæ- dam cor meum subiens, sermonis radios obtexit, dolorque meus die ac nocte renovabatur ". Omnia enim, fomiles quidam mihi erant, dissidiique fra- termi monimenta, vigilia nempe, jejunia, preces, lacrymæ, callosa genua, pectoris converberationes, Psal. xxx II, 2. " Psal. cxviii, 131. " Psal. xLiv, 1. Cor. 1,6. Reg. hu, Colb. maximus in marg. Reg. Medic. De pace, quam post dissidium in- jimus, qui ejusdem fidei eramus. Cæterum inter Gregorii orationes, sunt et aliae due, nempe vicesi- ma secunda et vicesima tertia in hoc nostro ordi- ne, quæ itidem de pace inscribuntur. Idcirco hæc oratio sexta id est prima de pace, inscribitur, quia nimirum prior respectu temporis habita est. . bm, iu, Or. 1, et Jes. In aliis, pro legitur, dissipatum erat. » fracta. omittunt Pur. ed. Reg. a, et Jes, ribus mss. legitur. 1, 1, Billius sic legit et vertit, quæ in aliis cernebain. › . - Alias 12, quæ autem erat, nunc 11. Habita ineunte anno 364. (46) Ειρηνικός α'. • Prima de pace oratio. (47) Μετὰ τὴν σιωπήν. Desunt in Jes. (48) Αὐτοῦ. Deest in Reg. a. (49) Μου. Regg. a, b, hu, Or. 1, Jes., etc. (50) Τοῦ Χριστοῦ διηρεῖτο. Deest τοῦ, in Regg. (51) Ῥηγνύμενον. Sic plerique codices. Par. ed. (52) Τον Χριστόν. Regg. bm, hu, Or. 1, Jes. (55) Φυλακὴν ἐθέμην. Sic Reg. bu, et Or. 1. (54) Οὐδ' άλλως. Regg. bin, hu, et Jes. οὐδὲ ἄλ (55) Πρῶτον ἐμαυτόν. Reg. hu, duo Colb., Or. (50) Καιρὸς ἐπί. Mallen, καιρός έστι, uti in plu- (57) Διαζεύξεως. Sequitur in Reg. hu, et Coisl.
καὶ ὥσπερ καιρὸς ἐπὶ παντὶ πράγματι καὶ μικρῷ καὶ μείζονι (τὸ γὰρ τοῦ Σολομῶντος εὖ ἔχει καὶ λίαν ἐπεσκεμμένως), οὕτω καὶ λόγου καὶ σιωπῆς, εἰ καί τις ἄλλος, καιρὸν ἐγίνωσκον. Β. Διὰ τοῦτο ἐκωφώθην καὶ ἐταπεινώθην, πόῤῥω παντὸς ἀγαθοῦ γενόμενος· καὶ οἷόν τι νέφος τὴν ἐμὴν καρδίαν ὑποδραμὸν συνεκάλυψε τὴν ἀκτῖνα τοῦ λόγου, καὶ τὸ ἄλγημά μου νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἀνεκαινίζετο. Καὶ πάντα μοι ἦν ὑπεκκαύματα καὶ ὑπομνήματα τῆς τῶν ἀδελφῶν διαζεύξεως, ἀγρυπνίαι, νηστεῖαι, προσευχαὶ, δάκρυα, τύλοι γονάτων, στηθῶν, ἐπιτιμήσεις, στεναγμὸς ἐκ βάθους ἀναπεμπόμενος, στάσις πάννυχος, νοῦ πρὸς Θεὸν ἐκδημία, θρῆνος ἐν δεήσει λεπτὸς, φάρμακον τοῖς ἀκούουσι κατανύξεως, οἱ ψάλλοντες, οἱ δοξάζοντες, οἱ μελετῶντες τὸν νόμον Κυρίου ἡμέρας καὶ νυκτὸς, οἱ τὰς ὑψώσεις τοῦ Θεοῦ ἐν τοῖς λάρυγξι φέροντες·
ΛΟΓΟΣ Φ. Εἰρηνικός Α' (46), ἐπὶ τῇ ἑνώσει τῶν μοναζόντων, μετὰ τὴν σιωπὴν (47), ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ πα τρὸς αὐτοῦ (48). Δ'. Λύει μου (49) τὴν γλῶτταν ἡ προθυμία, καὶ περιφρονῶ τὸν ἀνθρώπινον νόμον διὰ τὸν νόμον τοῦ Πνεύματος· καὶ δίδωμι τῇ εἰρήνῃ τὸν λόγον, οὔπω πρότερον οὐδενὶ συγχωρήσας. Πρότερον μὲν γὰρ ἡνίκα ἐστασίαζε πρὸς ἡμᾶς τὰ μέλη, καὶ τὸ μέγα καὶ τίμιον σῶμα τοῦ Χριστοῦ διηρεῖτο (50) καὶ διεκόπτετο, ὡς μικροῦ καὶ διασκορπίζεσθαι τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ἄδην, οἷον γῆς βάθος αρότρῳ ρηγνύμενον (54), καὶ κατὰ γῆς σκεδαννύμενον, καὶ τὸν ἄτμητον, καὶ ἀμέριστον, καὶ ὑφαντὸν δι᾿ ὅλου χιτῶνα κατατεμών ὁ πονηρὸς ὅλον ἑαυτοῦ πεποίητο, τοῦτο δι᾿ ἡμῶν δυνηθεὶς, ὃ διὰ τῶν τὸν Χριστὸν (52) σταυρωσάντων Β οὐκ ἴσχυσεν· τότε μὲν δὴ φυλακὴν ἐθέμην (53) τοῖς χείλεσιν, οὐδ᾽ ἄλλως (54) προθύμοις οὖσι περὶ τὸν λόγον, ὅτι τῇ δι' ἔργων φιλοσοφίᾳ καθᾶραι πρῶτον ἐμαυτὸν (55), εἶτα τὸ στόμα τῆς διανοίας ἀνοίξας ἑλκῦσαι πνεῦμα, εἶτα ἐξερεύξασθαι λόγον ἀγαθὸν, καὶ λαλεῖν Θεοῦ σοφίαν τελείαν ἐν τοῖς τελείοις, ἀκολουθίας εἶναι πνευματικῆς ὑπελάμβανον· καὶ ὥσπερ καιρὸς ἐπὶ (56) παντὶ πράγματι και μικρῷ καὶ μείζονι (τὸ γὰρ τοῦ Σολομῶντος εὖ ἔχει καὶ λίαν επεσκεμμένως), οὕτω καὶ λόγου καὶ σιωπῆς, εἰ καί τις ἄλλος, καιρὸν ἐγίνωσκον. Β΄. Διὰ τοῦτο ἐκωφώθην καὶ ἐταπεινώθην, πόρρω παντὸς ἀγαθοῦ γενόμενος· καὶ οἷόν τι νέφος τὴν ἐμὴν καρδίαν ὑποδραμον συνεκάλυψε τὴν ἀκτῖνα τοῦ λό- γου, καὶ τὸ ἄλγημά μου νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἀνεκαι νίζετο. Καὶ πάντα μοι ἦν ὑπεκκαύματα καὶ ὑπομνής ματα τῆς τῶν ἀδελφῶν διαζεύξεως (57), ἀγρυπνία, νηστείαι, προσευχαί, δάκρυα, τύλοι γονάτων, στηθῶν, πρώτος. Εῤῥέθη οὗτος ἐπὶ τῇ ἑνώσει τῶν μοναζόντων. εἰς τὴν σύμβασιν, ἣν μετὰ τὴν στάσιν πεποιήκαμεν οἱ ὁμόδοξοι. « είρηνικός α', μοι. διηρεῖτο, διεσκέδαστο, « ἀγνύμενον, « τόν. ἐθέμην φυλακήν. λως. πρότερον. πρότερον ἑαυτόν. ἐν ἀλλοτρίοις δρώμενα. ORATIO VI. - DE PACE 1. sunt limites intra quos Nazianzenum schisma concludi debet. Cæterum in illo compe- scendo, singularem uterque Gregorius prudentiam adhibuit, admirabilem charitatem ex- hibuit, eamque mansuetudinem et moderationem, quam omnibus retro sæculis exem- plo esse pastoribus ad componendas controversias, animosque flectendos, optandum esset. A ORATIO VI*. Prima de pace, ob monachorum reconciliationem, post silentium, præsente patre. I. Linguam meam solvit alacritas, legemque bu- manam propter Spiritus legem contemno; ac ser- monem, quem nondum ulli prius concessi, paci dono offero. Nam cum prius a nobis membra dissi- derent, ac magnum illud et pretiosum Christi cor- pus ita divideretur, et discinderetur, ut pene etiam secus infernum ossa nostra dissiparentur ", non secus ac terræ profunditas aratro discissa, et in terram fusa; cumque insectam illam et divisionis expertem tunicam,ac per totum contextam 18, in mul- tas jam partes conscissam, pravus ille prorsus sibi vindicasset, hoc scilicet per nos assecutus, quod per eos, qui Christum in crucem sustulerunt, haud- quaquam potuit ; tum quidem labiis meis custodiam posui 't, alioqui nec ad sermonem admodum prom- puis, quod scilicet hoc spiritalem rerum seriemn postulare existimarem, ut per eam philosophiam, quæ in actione posita est, me primum ipse purga- ren, deinde aperto animi ore spiritum traherem atque ita demum eructarem verbum bonum ", ac perfectam Dei sapientiam apud perfectos loque rer • : et quenmadmodum cuivis alii rei, tam parvae quam. maguæ suum tempus est (recte enim ac perquam considerate hoc a Salomone dictum est), sic sermonis et silentii tempus esse 18, ut si quis alius, cognitum et exploratum liaberem. Psal. cxL, 7. 1ª Joan. xix, 24. Eccle. 111, 1. Psal. xxxviii, 5. II. Ob hanc causam obmutui, et humiliatus sum, procul ab omni bono remotus; ac velut nubes quæ- dam cor meum subiens, sermonis radios obtexit, dolorque meus die ac nocte renovabatur ". Omnia enim, fomiles quidam mihi erant, dissidiique fra- termi monimenta, vigilia nempe, jejunia, preces, lacrymæ, callosa genua, pectoris converberationes, Psal. xxx II, 2. " Psal. cxviii, 131. " Psal. xLiv, 1. Cor. 1,6. Reg. hu, Colb. maximus in marg. Reg. Medic. De pace, quam post dissidium in- jimus, qui ejusdem fidei eramus. Cæterum inter Gregorii orationes, sunt et aliae due, nempe vicesi- ma secunda et vicesima tertia in hoc nostro ordi- ne, quæ itidem de pace inscribuntur. Idcirco hæc oratio sexta id est prima de pace, inscribitur, quia nimirum prior respectu temporis habita est. . bm, iu, Or. 1, et Jes. In aliis, pro legitur, dissipatum erat. » fracta. omittunt Pur. ed. Reg. a, et Jes, ribus mss. legitur. 1, 1, Billius sic legit et vertit, quæ in aliis cernebain. › . - Alias 12, quæ autem erat, nunc 11. Habita ineunte anno 364. (46) Ειρηνικός α'. • Prima de pace oratio. (47) Μετὰ τὴν σιωπήν. Desunt in Jes. (48) Αὐτοῦ. Deest in Reg. a. (49) Μου. Regg. a, b, hu, Or. 1, Jes., etc. (50) Τοῦ Χριστοῦ διηρεῖτο. Deest τοῦ, in Regg. (51) Ῥηγνύμενον. Sic plerique codices. Par. ed. (52) Τον Χριστόν. Regg. bm, hu, Or. 1, Jes. (55) Φυλακὴν ἐθέμην. Sic Reg. bu, et Or. 1. (54) Οὐδ' άλλως. Regg. bin, hu, et Jes. οὐδὲ ἄλ (55) Πρῶτον ἐμαυτόν. Reg. hu, duo Colb., Or. (50) Καιρὸς ἐπί. Mallen, καιρός έστι, uti in plu- (57) Διαζεύξεως. Sequitur in Reg. hu, et Coisl.
PG 35:723καὶ ταῦτα δὴ τὰ καλὰ τοῦ κατὰ Θεὸν βίου προγράμματα καὶ μηνύματα, οἱ σιωπῶντες κήρυκες, αὐχμῶσα καὶ πιναρὰ κόμη, πόδες γυμνοὶ καὶ τοῖς ἀποστολικοῖς ἑπόμενοι, μηδὲν νεκρὸν φέροντες, κουρὰ σύμμετρος, περιβολὴ τύφον κολάζουσα, ζώνη τῷ ἀκόσμῳ κοσμία, μικρόν τι τοῦ χιτῶνος ἀναστέλλουσα, καὶ ὅσον μὴ ἀναστέλλειν, βάδισμα εὐσταθὲς, ὀφθαλμὸς οὐ πλανώμενος, μειδίαμα προσηνὲς, μᾶλλον δὲ ὁρμὴ μειδιάματος, ἀκρασίαν γέλωτος σωφρονίζουσα, λόγος τῷ λόγῳ κινούμενος, σιωπὴ λόγου τιμιωτέρα, ἔπαινος ἅλατι ἠρτυμένος, οὐ πρὸς θωπείαν, ἀλλ’ ὁδηγίαν τοῦ κρείττονος, ἐπίπληξις εὐφημίας ποθεινοτέρα, μέτρα κατηφείας καὶ ἀνέσεως, καὶ ἡ δι’ ἀμφοτέρων μίξις καὶ κρᾶσις, τὸ ἁπαλὸν τῷ γενναίῳ, τὸ αὐστηρὸν αἰδοῖ σύγκρατον, ὡς μηδ’ ἕτερον ὑπὸ τοῦ ἑτέρου παραβλάπτεσθαι, ἀλλ’ ἀμφότερα δι’ ἀλλήλων εὐδοκιμεῖν· μέτρα τῆς εἰς τὸ κοινὸν ἐπιμιξίας καὶ ὑποχωρήσεως, τῆς μὲν τοὺς ἄλλους παιδαγωγούσης, τῆς δὲ τῷ Πνεύματι μυσταγωγούσης, καὶ τῆς μὲν ἐν τῷ κοινῷ τὸ ἄκοινον φυλαττούσης, τῆς δὲ ἐν τῷ ἀμίκτῳ τὸ φιλάδελφον καὶ φιλάνθρωπον·
ἐπιτιμήσεις (58), στεναγμὸς ἐκ βάθους ἀναπεμπό σὺν τῷ γενναίῳ. μενος, στάσις πάννυχος, νοῦ πρὸς Θεὸν ἐκδημία, θρήνος ἐν δεήσει λεπτὸς, φάρμακον τοῖς ἀκούουσι κατανύξεως, οἱ ψάλλοντες, οἱ δοξάζοντες, οἱ μελε τῶντες τὸν νόμον Κυρίου ἡμέρας καὶ νυκτὸς, οἱ τὰς ὑψώσεις τοῦ Θεοῦ ἐν τοῖς λάρυγξι φέροντες· καὶ ταῦ τα δὴ τὰ καλὰ τοῦ κατὰ Θεὸν βίου (59) προγράμματα καὶ μηνύματα, οἱ σιωπώντες κήρυκες, αὐχμῶσα καὶ πιναρὰ κόμη, πόδες γυμνοὶ καὶ τοῖς ἀποστολικοῖς ἑπόμενοι, μηδὲν νεκρόν φέροντες, κουρὰ σύμμετρος, περιβολὴ τύφον κολάζουσα, ζώνη τῷ ἀκόσμι κοσμία (60), μικρόν τι τοῦ χιτῶνος (61) ἀναστέλλου σα, καὶ ὅσον μὴ ἀναστέλλειν, βάδισμα ευσταθές, ὀφθαλμὸς οὐ πλανώμενος, μειδίαμα προσηνές, μᾶλ λον δὲ ὁρμὴ μειδιάματος, ἀκρασίαν γέλωτος σωφρο νίζουσα, λόγος τῷ λόγῳ κινούμενος, σιωπὴ λόγου τιμιωτέρα, ἔπαινος ἅλατι ήρτυμένος, οὐ πρὸς θες πείαν (62), ἀλλ' ὁδηγίαν τοῦ κρείττονος, ἐπίπληξις εὐφημίας ποθεινοτέρα, μέτρα κατηφείας καὶ ἀνέσεως, καὶ ἡ δι' ἀμφοτέρων μίξις και κράσις, τὸ ἀπαλὸν τῷ γενναίῳ (65), τὸ αὐστηρὸν αἰδοῖ σύγκρατον, ὡς μηδ' ἕτερον ὑπὸ τοῦ ἑτέρου παραβλάπτεσθαι (64), ἀλλ' ἀμφότερα δι' ἀλλήλων εὐδοκιμεῖν· μέτρα τῆς εἰς τὸ κοινὸν ἐπιμιξίας (65) καὶ ὑποχωρήσεως, τῆς μὲν τοὺς ἄλλους παιδαγωγούσης, τῆς δὲ τῷ Πνεύματι μυσταγωγούσης, καὶ τῆς μὲν ἐν τῷ κοινῷ τὸ ἄκοινον φυλαττούσης, τῆς δὲ ἐν τῷ ἀμίκτω τὸ φιλάδελφον καὶ φιλάνθρωπον· καὶ ἃ μείζω τούτων ἔτι καὶ ὑψηλότερα, ὁ ἐν πενίᾳ πλοῦτος, ἡ ἐν παροικίᾳ κατάσχεσις, ἡ ἐν ἀτιμίᾳ δόξα, ἡ ἐν ἀσθενείᾳ δύναμις, ἡ ἐν ἀγαμίᾳ καλλιτεχνία (εἴπερ κρείττονα τῶν ἀπὸ σαρκὸς ἀρχο μένων (66) τὰ κατὰ Θεὸν γεννήματα)· οι τρυφῶντες τῷ μὴ (67) τρυφᾷν, οἱ ταπεινοὶ ὑπὲρ τῶν (68) οὐρα νίων· οἱ μηδὲν ἐν κόσμῳ, καὶ ὑπὲρ τὸν κόσμον· οἱ σαρκὸς ἔξω καὶ ἐν σαρκί, ὧν μερὶς Κύριος, οἱ πτωχοὶ διὰ βασιλείαν, καὶ διὰ πτωχείαν βασι λεύοντες. Γ΄. Οὗτοί με καὶ παρόντες λαμπρὸν ἐποίουν, ἡ ἐμὴ περιουσία, τὸ ἐμὸν ἀγαθὸν (69) ἐντρύφημα, καὶ ἀπόντες συνέστελλον. Ταῦτά μοι συνεἶχε τὴν ψυχὴν ταῦτα ἐτάρασσεν. Ἐκ τούτων ἐγὼ πενθῶν καὶ σκυ θρωπάζων ἐπορευόμην· διὰ ταῦτα μετὰ τῶν ἄλλων τερπνῶν καὶ τὸν λόγον ἀπεσεισάμην (70)· ὅτι ἀπ- ελάκτισαν οἱ ἠγαπημένοι, καὶ ἔστρεψαν ἐπ' ἐμὲ νῶτα αὐτῶν καὶ οὐ πρόσωπον, καὶ γεγόνασι ποίμνιον ελευ καταβλάπτεσθαι. ερχομένων. ὑπὲρ τοῦ... οἷς. suspirium ex imo manans, pernos statio, mentis ad A B Deum peregrinatio, tenuis inter orandum fetus, audientium animos ad compunctionem incitans, psallentes, Dei gloriam celebrantes, legem Domini diu noctuque meditantes ", exaltationes Dei in gutturibus" ferentes: atque hæc etiam vitæ Deo gratæ pulchra indicia et argumenta, tacitique præ- cones, sordida nimirum et equalida coma, pedes – nudi, et apostolicos imitantes, nihil mortuum fe- rentes, apta et moderata tonsura, amictus fastum castigans, zona ob inelegantiam elegans, tunicam nonnihil restringens, ita ut restringere minime vi- deatur, gressus constans, oculus minime vagus, subrisus blandus, vel potius subrisionis motus qui- dam risus petulantiam castigans, sermo a ratione profectus, silentium sermone praestantius, laudatio sale condita, non ad blanditias comparata, sed ad meliora dirigens, objurgatio laudatione optabilior, modus tristitiæ et animorum relaxationis, atque utriusque permistio et temperamentum; mollities fortitudine, austeritas verecundia temperata sic nt neutra ab altera lædatur, sed utraque alterius opera laudem consequatur; nodus tum in commune prod- eundi, tum secedendi, illud ad alios instituendos, hoc ut ipsi Spiritus mysteriis imbuantur; atque ita ntrumque, ut, et in communi solitudinem, et in so- litudine fraternam benevolentiam et charitatem ser- vent; et, quæ his adhuc majora et sublimiora sunt, opes in paupertate, possessio in peregrinatione, gloria in contemptu, potentia in infirmitate, fecun- ditas in cælibatu (siquidem præstantiores fetus illi sunt, qui secundum Deum exsistunt, quam qui a carne ortum ducunt): qui deliciis minime studere pro deliciis habent, qui regni coelestis causa humiles sunt, qui in mundo nihil habent, et supra mundum exsistunt, qui etiam in carne extra carnem vivunt, qui pro portione Dominum habent, qui propter regnum inopia laborant, et propter inopiam regnant. C Ill. Ili me, opes, inquam, ac praclara delicia mex, et præsentes splendidum atque illustrem reddebant, et absentes mœrore contrahebant. Hæc mihi animum premebant, et conturbabant. Hinc ego lugens et contristatus ingrediebar “ Ob eam causam cum aliis jucundis rebus sermonem quoque D abjeci : quoniam dilecti recalcitrarunt 33, et ver- terunt ad me terga et non facies ", factique sunt . • Psal. 1, 2. Psal. CXLIX, 6. ** Psal. xxxiv, 14. Dei praescrip'o institute. neglectum culta et ornata. ▸ • pallium ; » siquidem brevia palliola liumeros te- gentia,fquæ cingulo astringi nihil opus erat, gesta - bant monachi. tionem comparata, sed ad virtutem dirigens. › Deut. xxxi, 15. ** Jer. 11, 27. dus conversationis in publico, et secessionis. » Jes., Or. 1, Jes. c humiles qui supra coelos, qui nihil sunt, o etc. Editi vero, Regg. bun, hu, tribus Colb., Or. 1, Jes. et Oxon. Prætermissum etiam a Billio. dilecti recalcitraverant et verterant, › etc. 8. GREGORU THEOLOGI – (58) Επιτιμήσεις. Reg. a, ἐπιτίμησις. (59) τοῦ κατὰ Θεὸν βίου. Leuvenkl. « vitæ ex (60) Ακόσμῳ κοσμία, etc. Billius, c ob ornatus (61) Χιτώνος. • Tunicam. » Nec bene Billius (62) Οὐ πρὸς θωπείαν, etc. . Non ad assenta- (65) Τῷ γενναίῳ. Tres Colb., Οποιι., Or. 1, Jes. (64) Παραβλάπτεσθαι. Reg. a, tres Colb. Or. 1, (65) Εἰς τὸ κοινὸν ἐπιμιξίας. Leuvenkl. < mo- (66) Αρχομένων. Reg. hu, Coisl. 1, duo Colb., (67) Τῷ μή. Reg. bu, Coisl. 3, Or. 1, το μή. (68) Ὑπὲρ τῶν... ol. Sic Regg. bm, hu, Or. 1, (69) Αγαθόν. • Præclara deliciæ. » Deest in (70) Απεσεισάμην, etc. • Abjeceram, quoniam
καὶ ἃ μείζω τούτων ἔτι καὶ ὑψηλότερα, ὁ ἐν πενίᾳ πλοῦτος, ἡ ἐν παροικίᾳ κατάσχεσις, ἡ ἐν ἀτιμίᾳ δόξα, ἡ ἐν ἀσθενείᾳ δύναμις, ἡ ἐν ἀγαμίᾳ καλλιτεκνία (εἴπερ κρείττονα τῶν ἀπὸ σαρκὸς ἀρχομένων τὰ κατὰ Θεὸν γεννήματα)· οἱ τρυφῶντες τῷ μὴ τρυφᾷν, οἱ ταπεινοὶ ὑπὲρ τῶν οὐρανίων· οἱ μηδὲν ἐν κόσμῳ, καὶ ὑπὲρ τὸν κόσμον· οἱ σαρκὸς ἔξω καὶ ἐν σαρκὶ, ὧν μερὶς Κύριος, οἱ πτωχοὶ διὰ βασιλείαν, καὶ διὰ πτωχείαν βασιλεύοντες. Γ. Οὗτοί με καὶ παρόντες λαμπρὸν ἐποίουν, ἡ ἐμὴ περιουσία, τὸ ἐμὸν ἀγαθὸν ἐντρύφημα, καὶ ἀπόντες συνέστελλον. Ταῦτά μοι συνεῖχε τὴν ψυχὴν ταῦτα ἐτάρασσεν. Ἐκ τούτων ἐγὼ πενθῶν καὶ σκυθρωπάζων ἐπορευόμην· διὰ ταῦτα μετὰ τῶν ἄλλων τερπνῶν καὶ τὸν λόγον ἀπεσεισάμην· ὅτι ἀπελάκτισαν οἱ ἠγαπημένοι, καὶ ἔστρεψαν ἐπ’ ἐμὲ νῶτα αὐτῶν καὶ οὐ πρόσωπον, καὶ γεγόνασι ποίμνιον ἐλευθεριώτερον τοῦ ποιμαίνοντος, ἵνα μὴ εἴπω νεανικώτερον· ὅτι ἐστράφη εἰς πικρίαν ἐμοὶ ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινὴ, καὶ τῷ καλῷ γεωργῷ κάλλιστα κεκαθαρμένη, καὶ ταῖς θείαις ληνοῖς γεωργοῦσα τὸ καλὸν γεώργιον·
ἐπιτιμήσεις (58), στεναγμὸς ἐκ βάθους ἀναπεμπό σὺν τῷ γενναίῳ. μενος, στάσις πάννυχος, νοῦ πρὸς Θεὸν ἐκδημία, θρήνος ἐν δεήσει λεπτὸς, φάρμακον τοῖς ἀκούουσι κατανύξεως, οἱ ψάλλοντες, οἱ δοξάζοντες, οἱ μελε τῶντες τὸν νόμον Κυρίου ἡμέρας καὶ νυκτὸς, οἱ τὰς ὑψώσεις τοῦ Θεοῦ ἐν τοῖς λάρυγξι φέροντες· καὶ ταῦ τα δὴ τὰ καλὰ τοῦ κατὰ Θεὸν βίου (59) προγράμματα καὶ μηνύματα, οἱ σιωπώντες κήρυκες, αὐχμῶσα καὶ πιναρὰ κόμη, πόδες γυμνοὶ καὶ τοῖς ἀποστολικοῖς ἑπόμενοι, μηδὲν νεκρόν φέροντες, κουρὰ σύμμετρος, περιβολὴ τύφον κολάζουσα, ζώνη τῷ ἀκόσμι κοσμία (60), μικρόν τι τοῦ χιτῶνος (61) ἀναστέλλου σα, καὶ ὅσον μὴ ἀναστέλλειν, βάδισμα ευσταθές, ὀφθαλμὸς οὐ πλανώμενος, μειδίαμα προσηνές, μᾶλ λον δὲ ὁρμὴ μειδιάματος, ἀκρασίαν γέλωτος σωφρο νίζουσα, λόγος τῷ λόγῳ κινούμενος, σιωπὴ λόγου τιμιωτέρα, ἔπαινος ἅλατι ήρτυμένος, οὐ πρὸς θες πείαν (62), ἀλλ' ὁδηγίαν τοῦ κρείττονος, ἐπίπληξις εὐφημίας ποθεινοτέρα, μέτρα κατηφείας καὶ ἀνέσεως, καὶ ἡ δι' ἀμφοτέρων μίξις και κράσις, τὸ ἀπαλὸν τῷ γενναίῳ (65), τὸ αὐστηρὸν αἰδοῖ σύγκρατον, ὡς μηδ' ἕτερον ὑπὸ τοῦ ἑτέρου παραβλάπτεσθαι (64), ἀλλ' ἀμφότερα δι' ἀλλήλων εὐδοκιμεῖν· μέτρα τῆς εἰς τὸ κοινὸν ἐπιμιξίας (65) καὶ ὑποχωρήσεως, τῆς μὲν τοὺς ἄλλους παιδαγωγούσης, τῆς δὲ τῷ Πνεύματι μυσταγωγούσης, καὶ τῆς μὲν ἐν τῷ κοινῷ τὸ ἄκοινον φυλαττούσης, τῆς δὲ ἐν τῷ ἀμίκτω τὸ φιλάδελφον καὶ φιλάνθρωπον· καὶ ἃ μείζω τούτων ἔτι καὶ ὑψηλότερα, ὁ ἐν πενίᾳ πλοῦτος, ἡ ἐν παροικίᾳ κατάσχεσις, ἡ ἐν ἀτιμίᾳ δόξα, ἡ ἐν ἀσθενείᾳ δύναμις, ἡ ἐν ἀγαμίᾳ καλλιτεχνία (εἴπερ κρείττονα τῶν ἀπὸ σαρκὸς ἀρχο μένων (66) τὰ κατὰ Θεὸν γεννήματα)· οι τρυφῶντες τῷ μὴ (67) τρυφᾷν, οἱ ταπεινοὶ ὑπὲρ τῶν (68) οὐρα νίων· οἱ μηδὲν ἐν κόσμῳ, καὶ ὑπὲρ τὸν κόσμον· οἱ σαρκὸς ἔξω καὶ ἐν σαρκί, ὧν μερὶς Κύριος, οἱ πτωχοὶ διὰ βασιλείαν, καὶ διὰ πτωχείαν βασι λεύοντες. Γ΄. Οὗτοί με καὶ παρόντες λαμπρὸν ἐποίουν, ἡ ἐμὴ περιουσία, τὸ ἐμὸν ἀγαθὸν (69) ἐντρύφημα, καὶ ἀπόντες συνέστελλον. Ταῦτά μοι συνεἶχε τὴν ψυχὴν ταῦτα ἐτάρασσεν. Ἐκ τούτων ἐγὼ πενθῶν καὶ σκυ θρωπάζων ἐπορευόμην· διὰ ταῦτα μετὰ τῶν ἄλλων τερπνῶν καὶ τὸν λόγον ἀπεσεισάμην (70)· ὅτι ἀπ- ελάκτισαν οἱ ἠγαπημένοι, καὶ ἔστρεψαν ἐπ' ἐμὲ νῶτα αὐτῶν καὶ οὐ πρόσωπον, καὶ γεγόνασι ποίμνιον ελευ καταβλάπτεσθαι. ερχομένων. ὑπὲρ τοῦ... οἷς. suspirium ex imo manans, pernos statio, mentis ad A B Deum peregrinatio, tenuis inter orandum fetus, audientium animos ad compunctionem incitans, psallentes, Dei gloriam celebrantes, legem Domini diu noctuque meditantes ", exaltationes Dei in gutturibus" ferentes: atque hæc etiam vitæ Deo gratæ pulchra indicia et argumenta, tacitique præ- cones, sordida nimirum et equalida coma, pedes – nudi, et apostolicos imitantes, nihil mortuum fe- rentes, apta et moderata tonsura, amictus fastum castigans, zona ob inelegantiam elegans, tunicam nonnihil restringens, ita ut restringere minime vi- deatur, gressus constans, oculus minime vagus, subrisus blandus, vel potius subrisionis motus qui- dam risus petulantiam castigans, sermo a ratione profectus, silentium sermone praestantius, laudatio sale condita, non ad blanditias comparata, sed ad meliora dirigens, objurgatio laudatione optabilior, modus tristitiæ et animorum relaxationis, atque utriusque permistio et temperamentum; mollities fortitudine, austeritas verecundia temperata sic nt neutra ab altera lædatur, sed utraque alterius opera laudem consequatur; nodus tum in commune prod- eundi, tum secedendi, illud ad alios instituendos, hoc ut ipsi Spiritus mysteriis imbuantur; atque ita ntrumque, ut, et in communi solitudinem, et in so- litudine fraternam benevolentiam et charitatem ser- vent; et, quæ his adhuc majora et sublimiora sunt, opes in paupertate, possessio in peregrinatione, gloria in contemptu, potentia in infirmitate, fecun- ditas in cælibatu (siquidem præstantiores fetus illi sunt, qui secundum Deum exsistunt, quam qui a carne ortum ducunt): qui deliciis minime studere pro deliciis habent, qui regni coelestis causa humiles sunt, qui in mundo nihil habent, et supra mundum exsistunt, qui etiam in carne extra carnem vivunt, qui pro portione Dominum habent, qui propter regnum inopia laborant, et propter inopiam regnant. C Ill. Ili me, opes, inquam, ac praclara delicia mex, et præsentes splendidum atque illustrem reddebant, et absentes mœrore contrahebant. Hæc mihi animum premebant, et conturbabant. Hinc ego lugens et contristatus ingrediebar “ Ob eam causam cum aliis jucundis rebus sermonem quoque D abjeci : quoniam dilecti recalcitrarunt 33, et ver- terunt ad me terga et non facies ", factique sunt . • Psal. 1, 2. Psal. CXLIX, 6. ** Psal. xxxiv, 14. Dei praescrip'o institute. neglectum culta et ornata. ▸ • pallium ; » siquidem brevia palliola liumeros te- gentia,fquæ cingulo astringi nihil opus erat, gesta - bant monachi. tionem comparata, sed ad virtutem dirigens. › Deut. xxxi, 15. ** Jer. 11, 27. dus conversationis in publico, et secessionis. » Jes., Or. 1, Jes. c humiles qui supra coelos, qui nihil sunt, o etc. Editi vero, Regg. bun, hu, tribus Colb., Or. 1, Jes. et Oxon. Prætermissum etiam a Billio. dilecti recalcitraverant et verterant, › etc. 8. GREGORU THEOLOGI – (58) Επιτιμήσεις. Reg. a, ἐπιτίμησις. (59) τοῦ κατὰ Θεὸν βίου. Leuvenkl. « vitæ ex (60) Ακόσμῳ κοσμία, etc. Billius, c ob ornatus (61) Χιτώνος. • Tunicam. » Nec bene Billius (62) Οὐ πρὸς θωπείαν, etc. . Non ad assenta- (65) Τῷ γενναίῳ. Tres Colb., Οποιι., Or. 1, Jes. (64) Παραβλάπτεσθαι. Reg. a, tres Colb. Or. 1, (65) Εἰς τὸ κοινὸν ἐπιμιξίας. Leuvenkl. < mo- (66) Αρχομένων. Reg. hu, Coisl. 1, duo Colb., (67) Τῷ μή. Reg. bu, Coisl. 3, Or. 1, το μή. (68) Ὑπὲρ τῶν... ol. Sic Regg. bm, hu, Or. 1, (69) Αγαθόν. • Præclara deliciæ. » Deest in (70) Απεσεισάμην, etc. • Abjeceram, quoniam
PG 35:725ὅτι οἱ φίλοι μου καὶ οἱ πλησίον μου ἐξ ἐναντίας μου ἤγγισαν καὶ ἔστησαν, καὶ οἱ ἔγγιστά μου ἀπὸ μακρόθεν ἔστησαν· ὅτι διειλόμεθα τὸν Χριστὸν, οἱ λίαν φιλόθεοι καὶ φιλόχριστοι, καὶ ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἀλλήλων κατεψευσάμεθα, καὶ διὰ τὴν ἀγάπην μῖσος ἐμελετήσαμεν, καὶ ὑπὲρ τοῦ ἀκρογωνιαίου διελύθημεν, καὶ ὑπὲρ τῆς πέτρας ἐσείσθημεν· ὅτι πλέον ἢ καλῶς εἶχεν ὑπὲρ τῆς εἰρήνης ἐπολεμήσαμεν, καὶ ὑπὲρ τοῦ ὑψωθέντος ἐπὶ τὸ ξύλον κατενηνέγμεθα, καὶ ὑπὲρ τοῦ ταφέντος καὶ ἀναστάντος ἐθανατώθημεν. Δ. Πρότερον μὲν ταῦτα· καὶ τί ἄν τις ἐν καιρῷ φαιδρότητος ἀναξαίνοι τὴν ἀηδίαν, ἐνδιατρίβων τοῖς λυπηροῖς, ὧν ἀπευκταῖα μὲν ἡ πεῖρα, φευκτὴ δὲ ἡ μνήμη; Κρείττων δὲ σιωπὴ λόγου, τὸ συμπεσὸν ἡμῖν θραῦσμα λήθης βάθεσι συγκαλύπτουσα· πλὴν εἴ τις διὰ τοῦτο καὶ μόνον ἀνακινοίη τὴν μνήμην τῶν λυπηρῶν, ἵνα τῷ ὑποδείγματι παιδευώμεθα, καὶ ὥσπερ ἐν τοῖς νοσήμασι φεύγωμεν τὰς αἰτίας, ἐξ ὧν εἰς ταῦτα ὑπήχθημεν. Νυνὶ δὲ ἡνίκα ἀπέδρα ὀδύνη, καὶ λύπη, καὶ στεναγμός· ἡνίκα γεγόναμεν οἱ τοῦ ἑνὸς ἓν, καὶ οἱ τῆς Τριάδος συμφυεῖς, καὶ ὁμόψυχοι, καὶ ὁμότιμοι· οἱ τοῦ Λόγου τῆς ἀλογίας ἐκτός·
θεριώτερον τοῦ ποιμαίνοντος (71), ἵνα μὴ είπω νεα- νικώτερον (72)· ὅτι ἐστράφη εἰς πικρίαν ἐμοὶ ἡ ἄμ- πελος ἡ ἀληθινὴ, καὶ τῷ καλῷ γεωργῷ κάλλιστα κε- καθαρμένη, καὶ ταῖς θείαις ληνοίς (73) γεωργοῦσα τὸ καλὸν γεώργιον· ὅτι οἱ φίλοι μου καὶ οἱ πλη σίον μου ἐξ ἐναντίας μου (74) ἤγγισαν καὶ ἔστη σαν, καὶ οἱ ἔγγιστά μου ἀπὸ μακρόθεν ἔστησαν· ὅτι διειλόμεθα (75) τὸν Χριστὸν, οἱ λίαν φιλόθεοι καὶ φιλόχριστοι, καὶ ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἀλλήλων κατα εψευσάμεθα, καὶ διὰ τὴν ἀγάπην μῖσος ἐμελετήσαμεν, καὶ ὑπὲρ τοῦ ἀκρογωνιαίου διελύθημεν, καὶ ὑπὲρ τῆς πέτρας ἐσείσθημεν· ὅτι πλέον ἢ καλῶς εἶχεν ὑπὲρ τῆς εἰρήνης ἐπολεμήσαμεν, καὶ ὑπὲρ τοῦ ὑψωθέντος ἐπὶ τὸ ξύλον κατενηνεγμεθα (76), καὶ ὑπὲρ τοῦ ταφέντος καὶ ἀναστάντος ἐθανατώθημεν. Δ'. Πρότερον μὲν ταῦτα· καὶ τί ἄν τις (77) ἐν καιρῷ φαιδρότητος ἀναξαίνοι τὴν ἀηδίαν, ἐνδιατρίβων τοῖς λυπηροῖς, ὧν ἀπευκταία (78) μὲν ἡ πεῖρα, φευκτή δὲ ἡ μνήμη; Κρείττων δὲ σιωπὴ λόγου, τὸ συμπεσόν ἡμῖν θραῦσμα λήθης βάθεσι συγκαλύπτουσα πλὴν εἴ τις διὰ (79) τοῦτο καὶ μόνον ἀνακινοίη τὴν μνήμην τῶν λυπηρῶν, ἵνα τῷ ὑποδείγματι παιδευώμεθα, καὶ ὥσπερ ἐν τοῖς νοσήματι φεύγωμεν τὰς αἰτίας, ἐξ ὧν εἰς ταῦτα ὑπήχθημεν. Νυνὶ δὲ ἡνίκα ἀπέδρα οδύνη, καὶ λύπη, καὶ στεναγμός· ἡνίκα γεγόναμεν οἱ τοῦ ἑνὸς ἕν, καὶ οἱ τῆς Τριάδος (80) συμφυείς, καὶ ὁμό ψυχοι, καὶ ὁμότιμοι· οἱ τοῦ Λόγου (81) τῆς ἀλογίας ἐκτός· οἱ τοῦ Πνεύματος οὐ κατ' ἀλλήλων, ἀλλὰ σὺν ἀλλήλοις ζέοντες· οἱ τῆς Ἀληθείας τὸ αὐτὸ φρονοῦν. τες καὶ λέγοντες· οἱ τῆς Σοφίας εὐσύνετοι· οἱ τοῦ Φωτὸς ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημονοῦντες· οἱ τῆς ὁδοῦ πάν. τες εὐθυποροῦντες· οἱ τῆς θύρας πάντες ἐντός· οἱ τοῦ Προβάτου καὶ τοῦ Ποιμένος πρᾶοι, καὶ τῆς αὐτῆς μάνδρας, καὶ ποιμένος ἑνός· οὐκ ἐν σκεύεσι ποιμένος ἀπείρου ποιμαίνοντος, οὐδὲ καταφθείροντος τὰ πρό- βατα τῆς νομῆς, οὐδὲ προϊεμένου τοῖς λύκοις καὶ τοῖς κρημνοῖς, ἀλλὰ καὶ λίαν περιεσκεμμένου καὶ ἐπι- στήμονος ἡνίκα γεγόναμεν οἱ τοῦ παθόντος (82) ὑπὲρ ἡμῶν συμπαθεῖς, καὶ ἀλλήλοις τὰ βάρη συνεπικου φίζοντες· οἱ τῆς Κεφαλῆς, σῶμα ἐν συναρμολογού · μενο: (85) καὶ συμβιβαζόμενοι κατὰ πᾶσαν συνάφειαν τὴν ἐν Πνεύματι· ἡνίκα ὁ ποιῶν πάντα καὶ μετα- σκευάζων πρὸς τὸ λυσιτελέστερον ἔστρεψε τὸν κοπε τὸν εἰς χαρὰν ἡμῖν, καὶ τοῦ σάκκου τὴν εὐφροσύνην ἀντέδωκε, τηνικαῦτα συναποδύομαι τοῖς παρελθοῦσι τερον, « κρύων άξιον, συμπαθείς καὶ ἄλλοις. σῶμα ἐναρμολογούμενοι. ORATIO VI. - DE PACE I. A ovile pastore lerns, ne dicam audacius : quoniam B C vinea illa vera, atque a bono agricola optime pur- gata, et quæ pulchram vindemiam in divina toren- laria inferre solebat, in amaritudinem mihi versa est: quoniam amici mihi et proximi mei adversum me appropinquaverunt et steterunt, et qui juxta me erant, a longe steterunt ss : quoniam, qui Deum et Christum majorem in modum amabamus, Chri- stum divisimus, ob veritatem mendaciis nosipsos mutuo incessivimus, ob charitatem odium exer- cuimus, ob angularem lapidem soluti, oi petram ob concussi sumus; quoniam ob pacem amplius quam æquum pugnavimus, ob eum, qui in lignum elatus est, dejecti sumus, atque ob eum, qui sepultus est, ac resurrexit, morte affecti sumus. 26. IV. Ac prius quidem ista; et quid attinet hilari- tatis tempore res molestas refricare immorando, quarum non modo detestanda est experientia, sed memoria etiam ipsa fugienda? Præstat enim ser- moni silentium, obortam nobis calamitatem pro- funda oblivione contegens atque obruens; nisi quis tamen hanc unam ob causam acerbarum rerum memoriam renovandam putet, ut exemplo erudia- mur, ac, velut in morbis, causas, ex quibus in hæc mala incidimus, fugiamus. Nunc vero post- quam effugit dolor, et moeror, et gemnitus ; post- quam, qui unius sumus, unum effecti sumus; qui Triuitatis, concordes, unanimes, et honore pares; qui Verbi, a temeritate alieni: qui Spiritus, non jam alii adversus alios, sed simul ferventes " qui Veritatis, idem sentientes et loquentes; qui Sapienti, solertes; qui Lucis, ut in die honeste 19. nos gerentes : qui Vix, omnes rectum iter tenentes; qui Ostii, omnes intus; qui Ovis et Pastoris, man- sucui et ejusdem caula, ac pastoris unius, non in pastoris imperii vasis " gregem pascentis, aut pascuæ oves interimentis, aut lupis et præcipitiia objicientis, sed magnopere circumspecti, ac perit: postquam ejus, qui pro nobis passus est, facti su- mus, miserationis affecto, alii aliorum onera sub- levantes; qui Capitis, unum corpus constructum et coagmentatum juxta omnem, quæ in Spiritu est, connexionem atque compagein : postquam is, qui omnia facit, atque in id quod utilius est immutat, D planctum nostrum in gaudium convertit, ac pro 45. Psal. xxxvii, 12. Isa. xxxv, Colos. 11, 19. petulantius, majori superbia. • horrea. » Jes. e casu lacrymis digno. » Id glossema videtur; non enim apparet in mss. nec agnoscit Ru- Ginus. Jaritatis tempore molestiam quispiam reduceret, acerbis rebus immorans, › etc. so Zach. 31, sunus concordes, conjuncti naturis et animis. ho nore æquales, etc., alludit Gregorius ad æqualita- tem Personarum divinarum. les. ▸ Christi pro nobis passi, misericordes facti sumus, aliique alii onera, etc. Mox Reg. hu, bm, hu, Coisl. et 2, Or. 1, et dus. Par. ed. 10. 17 Rom. Ill, (71) Ποιμαίνοντος. Mont. ποιμένος. (72) Νεανικώτερον. Mont. et Schol. ὑπερηφανώ (73) Ληνοῖς. • Torcularia, o minus recte Billius, (74) Ἐξ εναντίας μου. Sic Regg. a, hu, Or. 1, (75) Διειλόμεθα. Reg. bm, et Jes. διειλάμεθα. (76) Κατενηνεγμεθα. Billius addit : πτῶμα δα (77) Τί ἄν τις, etc. Billius : c quid tandern hi- 11. so ibid. 16. "Rom. x, 13. (78) Απευκταῖα. Alii, ἀπευκτέα. (79) Εἴ τις διά. Mout. καὶ διά. (80) Καὶ οἱ τῆς Τριάδος, etc. « Εt qui Trinitatis, (81) Οἱ τοῦ Λόγου. • Qui rationis rationabi- (82) Οἱ τοῦ παθόντος. Billius : e Postquam, qui (83) Σώμα ἐν συναρμολογούμενοι. Sic Reg.
οἱ τοῦ Πνεύματος οὐ κατ’ ἀλλήλων, ἀλλὰ σὺν ἀλλήλοις ζέοντες· οἱ τῆς Ἀληθείας τὸ αὐτὸ φρονοῦντες καὶ λέγοντες· οἱ τῆς Σοφίας εὐσύνετοι· οἱ τοῦ Φωτὸς ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημονοῦντες· οἱ τῆς Ὁδοῦ πάντες εὐθυποροῦντες· οἱ τῆς Θύρας πάντες ἐντός· οἱ τοῦ Προβάτου καὶ τοῦ Ποιμένος πρᾶοι, καὶ τῆς αὐτῆς μάνδρας, καὶ ποιμένος ἑνός· οὐκ ἐν σκεύεσι ποιμένος ἀπείρου ποιμαίνοντος, οὐδὲ καταφθείροντος τὰ πρόβατα τῆς νομῆς, οὐδὲ προϊεμένου τοῖς λύκοις καὶ τοῖς κρημνοῖς, ἀλλὰ καὶ λίαν περιεσκεμμένου καὶ ἐπιστήμονος· ἡνίκα γεγόναμεν οἱ τοῦ παθόντος ὑπὲρ ἡμῶν συμπαθεῖς, καὶ ἀλλήλοις τὰ βάρη συνεπικουφίζοντες· οἱ τῆς Κεφαλῆς, σῶμα ἓν συναρμολογούμενοι καὶ συμβιβαζόμενοι κατὰ πᾶσαν συνάφειαν τὴν ἐν Πνεύματι·
θεριώτερον τοῦ ποιμαίνοντος (71), ἵνα μὴ είπω νεα- νικώτερον (72)· ὅτι ἐστράφη εἰς πικρίαν ἐμοὶ ἡ ἄμ- πελος ἡ ἀληθινὴ, καὶ τῷ καλῷ γεωργῷ κάλλιστα κε- καθαρμένη, καὶ ταῖς θείαις ληνοίς (73) γεωργοῦσα τὸ καλὸν γεώργιον· ὅτι οἱ φίλοι μου καὶ οἱ πλη σίον μου ἐξ ἐναντίας μου (74) ἤγγισαν καὶ ἔστη σαν, καὶ οἱ ἔγγιστά μου ἀπὸ μακρόθεν ἔστησαν· ὅτι διειλόμεθα (75) τὸν Χριστὸν, οἱ λίαν φιλόθεοι καὶ φιλόχριστοι, καὶ ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἀλλήλων κατα εψευσάμεθα, καὶ διὰ τὴν ἀγάπην μῖσος ἐμελετήσαμεν, καὶ ὑπὲρ τοῦ ἀκρογωνιαίου διελύθημεν, καὶ ὑπὲρ τῆς πέτρας ἐσείσθημεν· ὅτι πλέον ἢ καλῶς εἶχεν ὑπὲρ τῆς εἰρήνης ἐπολεμήσαμεν, καὶ ὑπὲρ τοῦ ὑψωθέντος ἐπὶ τὸ ξύλον κατενηνεγμεθα (76), καὶ ὑπὲρ τοῦ ταφέντος καὶ ἀναστάντος ἐθανατώθημεν. Δ'. Πρότερον μὲν ταῦτα· καὶ τί ἄν τις (77) ἐν καιρῷ φαιδρότητος ἀναξαίνοι τὴν ἀηδίαν, ἐνδιατρίβων τοῖς λυπηροῖς, ὧν ἀπευκταία (78) μὲν ἡ πεῖρα, φευκτή δὲ ἡ μνήμη; Κρείττων δὲ σιωπὴ λόγου, τὸ συμπεσόν ἡμῖν θραῦσμα λήθης βάθεσι συγκαλύπτουσα πλὴν εἴ τις διὰ (79) τοῦτο καὶ μόνον ἀνακινοίη τὴν μνήμην τῶν λυπηρῶν, ἵνα τῷ ὑποδείγματι παιδευώμεθα, καὶ ὥσπερ ἐν τοῖς νοσήματι φεύγωμεν τὰς αἰτίας, ἐξ ὧν εἰς ταῦτα ὑπήχθημεν. Νυνὶ δὲ ἡνίκα ἀπέδρα οδύνη, καὶ λύπη, καὶ στεναγμός· ἡνίκα γεγόναμεν οἱ τοῦ ἑνὸς ἕν, καὶ οἱ τῆς Τριάδος (80) συμφυείς, καὶ ὁμό ψυχοι, καὶ ὁμότιμοι· οἱ τοῦ Λόγου (81) τῆς ἀλογίας ἐκτός· οἱ τοῦ Πνεύματος οὐ κατ' ἀλλήλων, ἀλλὰ σὺν ἀλλήλοις ζέοντες· οἱ τῆς Ἀληθείας τὸ αὐτὸ φρονοῦν. τες καὶ λέγοντες· οἱ τῆς Σοφίας εὐσύνετοι· οἱ τοῦ Φωτὸς ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημονοῦντες· οἱ τῆς ὁδοῦ πάν. τες εὐθυποροῦντες· οἱ τῆς θύρας πάντες ἐντός· οἱ τοῦ Προβάτου καὶ τοῦ Ποιμένος πρᾶοι, καὶ τῆς αὐτῆς μάνδρας, καὶ ποιμένος ἑνός· οὐκ ἐν σκεύεσι ποιμένος ἀπείρου ποιμαίνοντος, οὐδὲ καταφθείροντος τὰ πρό- βατα τῆς νομῆς, οὐδὲ προϊεμένου τοῖς λύκοις καὶ τοῖς κρημνοῖς, ἀλλὰ καὶ λίαν περιεσκεμμένου καὶ ἐπι- στήμονος ἡνίκα γεγόναμεν οἱ τοῦ παθόντος (82) ὑπὲρ ἡμῶν συμπαθεῖς, καὶ ἀλλήλοις τὰ βάρη συνεπικου φίζοντες· οἱ τῆς Κεφαλῆς, σῶμα ἐν συναρμολογού · μενο: (85) καὶ συμβιβαζόμενοι κατὰ πᾶσαν συνάφειαν τὴν ἐν Πνεύματι· ἡνίκα ὁ ποιῶν πάντα καὶ μετα- σκευάζων πρὸς τὸ λυσιτελέστερον ἔστρεψε τὸν κοπε τὸν εἰς χαρὰν ἡμῖν, καὶ τοῦ σάκκου τὴν εὐφροσύνην ἀντέδωκε, τηνικαῦτα συναποδύομαι τοῖς παρελθοῦσι τερον, « κρύων άξιον, συμπαθείς καὶ ἄλλοις. σῶμα ἐναρμολογούμενοι. ORATIO VI. - DE PACE I. A ovile pastore lerns, ne dicam audacius : quoniam B C vinea illa vera, atque a bono agricola optime pur- gata, et quæ pulchram vindemiam in divina toren- laria inferre solebat, in amaritudinem mihi versa est: quoniam amici mihi et proximi mei adversum me appropinquaverunt et steterunt, et qui juxta me erant, a longe steterunt ss : quoniam, qui Deum et Christum majorem in modum amabamus, Chri- stum divisimus, ob veritatem mendaciis nosipsos mutuo incessivimus, ob charitatem odium exer- cuimus, ob angularem lapidem soluti, oi petram ob concussi sumus; quoniam ob pacem amplius quam æquum pugnavimus, ob eum, qui in lignum elatus est, dejecti sumus, atque ob eum, qui sepultus est, ac resurrexit, morte affecti sumus. 26. IV. Ac prius quidem ista; et quid attinet hilari- tatis tempore res molestas refricare immorando, quarum non modo detestanda est experientia, sed memoria etiam ipsa fugienda? Præstat enim ser- moni silentium, obortam nobis calamitatem pro- funda oblivione contegens atque obruens; nisi quis tamen hanc unam ob causam acerbarum rerum memoriam renovandam putet, ut exemplo erudia- mur, ac, velut in morbis, causas, ex quibus in hæc mala incidimus, fugiamus. Nunc vero post- quam effugit dolor, et moeror, et gemnitus ; post- quam, qui unius sumus, unum effecti sumus; qui Triuitatis, concordes, unanimes, et honore pares; qui Verbi, a temeritate alieni: qui Spiritus, non jam alii adversus alios, sed simul ferventes " qui Veritatis, idem sentientes et loquentes; qui Sapienti, solertes; qui Lucis, ut in die honeste 19. nos gerentes : qui Vix, omnes rectum iter tenentes; qui Ostii, omnes intus; qui Ovis et Pastoris, man- sucui et ejusdem caula, ac pastoris unius, non in pastoris imperii vasis " gregem pascentis, aut pascuæ oves interimentis, aut lupis et præcipitiia objicientis, sed magnopere circumspecti, ac perit: postquam ejus, qui pro nobis passus est, facti su- mus, miserationis affecto, alii aliorum onera sub- levantes; qui Capitis, unum corpus constructum et coagmentatum juxta omnem, quæ in Spiritu est, connexionem atque compagein : postquam is, qui omnia facit, atque in id quod utilius est immutat, D planctum nostrum in gaudium convertit, ac pro 45. Psal. xxxvii, 12. Isa. xxxv, Colos. 11, 19. petulantius, majori superbia. • horrea. » Jes. e casu lacrymis digno. » Id glossema videtur; non enim apparet in mss. nec agnoscit Ru- Ginus. Jaritatis tempore molestiam quispiam reduceret, acerbis rebus immorans, › etc. so Zach. 31, sunus concordes, conjuncti naturis et animis. ho nore æquales, etc., alludit Gregorius ad æqualita- tem Personarum divinarum. les. ▸ Christi pro nobis passi, misericordes facti sumus, aliique alii onera, etc. Mox Reg. hu, bm, hu, Coisl. et 2, Or. 1, et dus. Par. ed. 10. 17 Rom. Ill, (71) Ποιμαίνοντος. Mont. ποιμένος. (72) Νεανικώτερον. Mont. et Schol. ὑπερηφανώ (73) Ληνοῖς. • Torcularia, o minus recte Billius, (74) Ἐξ εναντίας μου. Sic Regg. a, hu, Or. 1, (75) Διειλόμεθα. Reg. bm, et Jes. διειλάμεθα. (76) Κατενηνεγμεθα. Billius addit : πτῶμα δα (77) Τί ἄν τις, etc. Billius : c quid tandern hi- 11. so ibid. 16. "Rom. x, 13. (78) Απευκταῖα. Alii, ἀπευκτέα. (79) Εἴ τις διά. Mout. καὶ διά. (80) Καὶ οἱ τῆς Τριάδος, etc. « Εt qui Trinitatis, (81) Οἱ τοῦ Λόγου. • Qui rationis rationabi- (82) Οἱ τοῦ παθόντος. Billius : e Postquam, qui (83) Σώμα ἐν συναρμολογούμενοι. Sic Reg.
PG 35:727ἡνίκα ὁ ποιῶν πάντα καὶ μετασκευάζων πρὸς τὸ λυσιτελέστερον ἔστρεψε τὸν κοπετὸν εἰς χαρὰν ἡμῖν, καὶ τοῦ σάκκου τὴν εὐφροσύνην ἀντέδωκε, τηνικαῦτα συναποδύομαι τοῖς παρελθοῦσι τὴν σιωπὴν, καὶ προσάγω τῷ παρόντι καιρῷ καὶ ὑμῖν τὸν λόγον, μᾶλλον δὲ τῷ Θεῷ χαριστήριον θυσίαν οἰκειοτάτην, δῶρον χρυσοῦ καθαρώτερον, λίθων πολυτελῶν τιμαλφέστερον, ὑφασμάτων πολυτελέστερον, θυσίας νομικῆς ἁγιώτερον, πρωτοτόκων ἀπαρχῆς ἱερώτερον, ἀρέσκον Θεῷ ὑπὲρ μόσχον νέον, κέρασι καὶ ὁπλαῖς ἀτελῆ καὶ ἀναίσθητον ὑπὲρ θυμίαμα, ὑπὲρ ὁλοκαύτωμα ὑπὲρ μυριάδας ἀρνῶν πιόνων, οἷς ὁ στοιχειόδης νόμος ἐκράτει τὸν ἔτι νήπιον Ἰσραὴλ, ταῖς ἐναίμοις θυσίαις σκιαγραφῶν τὴν μέλλουσαν. Ε. Τοῦτο προσφέρω Θεῷ, τοῦτο ἀνατίθημι ὃ μόνον ἐμαυτῷ κατέλιπον, ᾧ πλουτῶ μόνῳ. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλα παρῆκα τῇ ἐντολῇ καὶ τῷ Πνεύματι· καὶ τὸν πολύτιμον μαργαρίτην πάντων ὧν εἶχόν ποτε ἀντηλλαξάμην, καὶ γέγονα μεγαλέμπορος, μᾶλλον δὲ γενέσθαι δι’ εὐχῆς ἔχω τῶν μικρῶν, καὶ πάντως φθαρησομένων ὠνησάμενος τὰ μεγάλα καὶ μὴ λυόμενα· τοῦ Λόγου δὲ περιέχομαι μόνου, ὡς Λόγου θεραπευτὴς, καὶ οὐκ ἄν ποτε ἑκὼν τούτου τοῦ κτήματος ἀμελήσαιμι·
τὸν λόγον, μᾶλλον δὲ τῷ Θεῷ (84) χαριστήριον θυσίαν οἰκειοτάτην, δῶρον χρυσού καθαρώτερον, λίθων που λυτελῶν (85) τιμαλφέστερον, ὑφασμάτων πολυτελέ στερον, θυσίας νομικῆς ἁγιώτερον, πρωτοτόκων ἀπαρχῆς ἱερώτερον, ἀρέσκον Θεῷ ὑπὲρ μόσχον νέον, κέρασι καὶ ὁπλαῖς ἀτελῆ καὶ ἀναίσθητον ὑπὲρ θυμία μα, ὑπὲρ ὁλοκαύτωμα (86) ὑπὲρ μυριάδας ἀρνῶν πιόνων, οἷς ὁ στοιχειόδης (87) νόμος ἐκράτει τὸν ἔτι νήπιον Ισραήλ, ταῖς ἐναίμοις θυσίαις σκιαγραφών τὴν μέλλουσαν. τὴν σιωπὴν, καὶ προσάγω τῷ παρόντι καιρῷ καὶ ὑμῖν Β ΙΣΙΣ, 12. *ª στοιχειώδης. Οr. 2, ήλλαξάμην. μᾶλλον δὲ καὶ εἰς τοῦτον. εἰς Ε΄. Τοῦτο προσφέρω Θεῷ, τοῦτο ἀνατίθημι δ μόνον ἐμαυτῷ κατέλιπον, ᾧ πλουτῶ μόνῳ. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλα παρῆκα τῇ ἐντολῇ καὶ τῷ Πνεύματι· καὶ τὸν πολύτιμον μαργαρίτην πάντων ὧν εἶχόν ποτε αντηλ λαξάμην (88), καὶ γέγονα μεγαλέμπορος, μᾶλλον δὲ γενέσθαι δι' εὐχῆς ἔχω τῶν μικρῶν, καὶ πάντως φθαρησομένων ώνησάμενος τὰ μεγάλα καὶ μὴ λυόμε να· τοῦ Λόγου δὲ περιέχομαι μόνον, ὡς Λόγου θερα πευτὴς, καὶ οὐκ ἄν ποτε ἑκὼν τούτου τοῦ κτήματος ἀμελήσαιμι· ἀλλὰ καὶ τιμῶ, καὶ ἀσπάζομαι, καὶ χαίρω μᾶλλον ἢ πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς ἄλλοις, οἷς οἱ πολλοὶ χαίρουσιν· καὶ ποιοῦμαι παντὸς τοῦ βίου κοινωνὸν, καὶ σύμβουλον ἀγαθὸν καὶ συνόμιλον, καὶ ἡγεμόνα τῆς ἐπὶ τὰ ἄνω ὁδοῦ, καὶ συναγωνιστὴν πρόθυμον καὶ ἐπειδὴ πᾶν ἀτιμάζω τερπνὸν κάτω μένον, εἰς· τοῦτό (89) μοι πᾶν ἐκενώθη τὸ φίλτρον μετά Θεόν μᾶλλον δὲ καὶ εἰς τοῦτον· ὅτι πρὸς Θεὸν φέρει μετά συνέσεως ᾧ δὴ καὶ μόνῳ (90) Θεὸς καταλαμβάνεται γνησίως, καὶ τηρεῖται, καὶ ἐν ἡμῖν αὔξεται (91). Εἶπον τὴν Σοφίαν ἐμὴν ἀδελφὴν εἶναι· καὶ ἐτί μησα ταύτην, καὶ περιέλαβον, ὡς ἦν ἐφικτὸν ἐμοί· καὶ ζητῶ τῇ ἐμῇ κεφαλῇ τὸν στέφανον τῶν χαρίτων καὶ τῆς τρυφῆς, ἃ δὴ σοφίας χαρίσματα, καὶ λόγου τοῦ ἐν ἡμῖν (92) τὸ ἡγεμονικόν καταλάμποντος, καὶ φωτίζοντος ἡμῖν (93) τὰ κατὰ Θεὸν διαδήματα. Γ'. Τούτῳ χαλινώ θυμὸν ἐκφερόμενον, τούτῳ κοι μίζω φθόνον τήκοντα, τούτῳ προσαναπαύω λύπην, δεσμὸν καρδίας, τούτῳ σωφρονίζω διάχυσιν ἡδονῆς, τούτῳ μετρῶ μίσος, ἀλλ᾽ οὐ φιλίαν· τὸ μὲν γὰρ μετρεῖσθαι δεῖ, τῆς δὲ μηδένα γινώσκειν όρον. Οὗτος εὐποροῦντά με ποιεῖ μέτριον, καὶ πένητα μεγαλό- ψυχον· οὗτος εὐδρομοῦντί με πείθει συντρέχειν, καὶ τοῦτο, εἰς τοῦτον. κτῆ. μα. φίλτρον. ᾗ δὴ καὶ μόνη. ἀόξεται. S. GREGORII THEOLOGI sacco laetitiam nobis retribuit ”, nunc demum ipse A quoque una cum iis, quæ præterierunt, silentium exuo, atque huic tempori, vobisque, ino Deo potius sermonem grati animi testem offero, maxime pro- prium sacrificium, donum auro purius, eximiis geminis praestantius, texturis magnificentius, legali sacrificio sanctius, primogenitorum primitiis sacra- tius, placens Deo super vitulum novellum ", corni- bus adhuc et ungulis imperfectum et sensu caren- tem, super incensum, super holocaustumn, super multa pinguium arietum millia, quibus lex rudis infantem Israelem tenebat, per cruenta sacrificia futurum adumbrans. V. Hoc Deo offero, hoc appendo ac consecro, quod unum mihi superest, quo uno dives sum. Nam caetera quidem mandato et Spiritui reliqui; ac pre- tiosam margaritam cum omnibus iis, quæ quondam habebam, commutavi, factusque sum, aut, ut rectius loquar, fieri opto magnus ille negotiator, qui exi- guis rebus, atque omnino perituris, magna et æterna emit *. Solum autem sermonem complector, ut- pote Verbi minister, neque unquam libens hanc possessionem neglexerim: quin potius eam, et in pretio habeo, et exosculor, ex eaque majorem vo- luptatem, capio, quam ex omnibus aliis rebus in unum coactis, quibus plerique delectantur. Atque hunc mihi totius vile socium, et probum consiliarium, atque congerronem, ducemque' viæ in cœlum ferentis, ac promptum commilitonem ascisco. Et quia jucunditatem omnem humi sitam aspernor, in eum omnnis meus amor post Deum effusus est; C vel potius in hunc quoque, quoniam ad Deum cum prudentia evehit, per quem scilicet etiam solum, Deus sincere percipitur, et conservatur, atque in nobis adolescit. Dixi Sapientiæ: Soror mea es eamque colui, et, quantum potui, complexus sum: ac quæro capiti meo coronam gratiarum et deli- ciarum, hoc est, sapientiæ dona, et rationis nobis insitæ, partem eam, quæ principatum in nobis tenet, sus illuminantis. : VI. Hoc iræ impetum freno, hoc tabem afferen- tent invidiam consopio, hoc mœrorem, cordis vin- culum, sedo, hoc profusam voluptatem coerceo, lioc šnimicitiam metior, non amicitiam; ili enimı me- dum præscribere oportet, hujus autem nullum ter- minum agnoscere. Hic me, et opibus abundantem modestum reddit, et pauperem fortem ac magna- » Psal. Psal. exviii, 32. ** Matth. et Jes. Colb., Or. 2, et Jes. Jes. det repetitio, seu correctio quæ sequitur, Reg. bni, tres Colb., Or. 2, pro collustrantis, nostrosque secundum Deum gres- xix, 45, 46. ss Prov. vii, 4. D habent Leuvenkl. refert ad Rectius forte adl bu, tres Colb., Or. 2, Jes., etc. Editi vero, Par. est in nobis, ut Verbum Dei intelligatur; › vel, ‹ et Verbi quod in nobis est; y de c Verbo » enim expo- nit Elias. · (84) Τῷ Θεῷ. Deest τῷ, in Regg. bm, hu, Gr. 2, (85) Πολυτελῶν. Deest in Regg. bm, hu, tribus (86) Ολοκαύτωμα. Montan. ὁλοκαυτώματα. (87) Στοιχειώδης. Regg. bm, bu, Or. 2, Jes. (88) Αντηλλαξάμην. Regg. bm, bu, tres Colb., (89) Εἰς τοῦτο. 'In illud. » Sic vertendum sua- (90) ῏ρ δὴ καὶ μόνῳ. Subaud. λόγῳ. Ita Regg. bm, (91) Αύξεται. Sic Regg. a, bm, et Jes. Prave in (92) Καὶ λόγοι τοῦ ἐν ἡμῖν. « Εt rationis qua (95) Ἡμῖν. Coisl. 1, ἡμῶν.
PG 35:730ἀλλὰ καὶ τιμῶ, καὶ ἀσπάζομαι, καὶ χαίρω μᾶλλον ἢ πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς ἄλλοις, οἷς οἱ πολλοὶ χαίρουσιν· καὶ ποιοῦμαι παντὸς τοῦ βίου κοινωνὸν, καὶ σύμβουλον ἀγαθὸν καὶ συνόμιλον, καὶ ἡγεμόνα τῆς ἐπὶ τὰ ἄνω ὁδοῦ, καὶ συναγωνιστὴν πρόθυμον· καὶ ἐπειδὴ πᾶν ἀτιμάζω τερπνὸν κάτω μένον, εἰς τοῦτό μοι πᾶν ἐκενώθη τὸ φίλτρον μετὰ Θεόν· μᾶλλον δὲ καὶ εἰς τοῦτον· ὅτι πρὸς Θεὸν φέρει μετὰ συνέσεως ᾧ δὴ καὶ μόνῳ Θεὸς καταλαμβάνεται γνησίως, καὶ τηρεῖται, καὶ ἐν ἡμῖν αὔξεται. Εἶπον τὴν Σοφίαν ἐμὴν ἀδελφὴν εἶναι· καὶ ἐτίμησα ταύτην, καὶ περιέλαβον, ὡς ἦν ἐφικτὸν ἐμοί· καὶ ζητῶ τῇ ἐμῇ κεφαλῇ τὸν στέφανον τῶν χαρίτων καὶ τῆς τρυφῆς, ἃ δὴ σοφίας χαρίσματα, καὶ λόγου τοῦ ἐν ἡμῖν τὸ ἡγεμονικὸν καταλάμποντος, καὶ φωτίζοντος ἡμῖν τὰ κατὰ Θεὸν διαβήματα. Ϛ. Τούτῳ χαλινῶ θυμὸν ἐκφερόμενον, τούτῳ κοιμίζω φθόνον τήκοντα, τούτῳ προσαναπαύω λύπην, δεσμὸν καρδίας, τούτῳ σωφρονίζω διάχυσιν ἡδονῆς, τούτῳ μετρῶ μῖσος, ἀλλ’ οὐ φιλίαν· τὸ μὲν γὰρ μετρεῖσθαι δεῖ, τῆς δὲ μηδένα γινώσκειν ὅρον. Οὗτος εὐποροῦντά με ποιεῖ μέτριον, καὶ πένητα μεγαλόψυχον·
πίπτοντι χεῖρα ὀρέγειν, καὶ ἀσθενοῦντι συνασθε- νεῖν (94), καὶ ἰσχύοντι συνευφραίνεσθαι. Μετὰ τούτου πατρὶς καὶ ξένη τὸ ἴσον ἐμοὶ, καὶ τόπων μετάστασις ἀλλοτρίων ὁμοίως, ἀλλ᾽ οὐκ ἐμῶν (95). Οὗτός μοι διαιρεῖ κόσμους, καὶ τοῦ μὲν ἀπάγει, τῷ δὲ προστί θησιν· οὗτός με καὶ διὰ τῶν δεξιῶν ὅπλων διεξάγει τῆς δικαιοσύνης οὐκ ἐπαιρόμενον, κἂν τοῖς ἀριστεροῖς καὶ τραχυτέροις (96) συμφιλοσοφεί, τὴν οὐ καται- σχύνουσαν ἐλπίδα παραζευγνὺς καὶ τὸ παρὸν κουφί- ζων τῷ μέλλοντι (97). Τούτῳ καὶ νῦν δεξιοῦμαι τοὺς ἐμοὺς φίλους καὶ ἀδελφοὺς, καὶ προτίθημι (98) τρά- πεζαν λογικὴν, καὶ κρατῆρα πνευματικὸν καὶ ἀέν ναον (99) · οὐχ οἷς ἡ κάτω (1) τράπεζα κολακεύει τὴν καταργουμένην γαστέρα, καὶ ἀθεράπευτον. Ζ'. Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι; Ἐκαρτέ ρησα ὡσεὶ τίκτουσα (2), μὴ καρτερήσω διαπαντός; Τῷ μὲν γὰρ Ζαχαρία λύει την σιωπὴν γεννηθεὶς ὁ Ἰωάννης· καὶ γὰρ οὐκ ἔπρεπε τὸν πατέρα τῆς φωνῆς σιωπάν, ταύτης προελθούσης· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀπιστη θεῖσα τὴν γλῶσσαν ἔδησεν, οὕτω φανερωθεῖσα δοῦναι τῷ πατρὶ τὴν ἐλευθερίαν, ᾧ καὶ εὐηγγελίσθη, καὶ ἐγεννήθη φωνὴ καὶ λύχνος, Λόγου (5) καὶ φωτὸς πρόδρομος· ἐμοὶ δὲ λύει τὴν γλῶσσαν, καὶ ὑψοῖ τὴν φωνὴν, ὡς σάλπιγγος, ή παροῦσα εὐεργεσία, καὶ τὸ κάλλιστον τοῦτο θέατρον, τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ διεσκορ πισμένα (4), συνηγμένα εἰς ἕν, καὶ ὑπὸ τὰς αὐτὰς ἀναπαυόμενα πτέρυγας, καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ πορευόμενα ἐν ὁμονοίᾳ, καὶ μίαν ἁρμονίαν ἡρμοσμένα τὴν τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος· ὅτι οὐκ ἔτι φέρο μεν ἀλλήλους καὶ ἄγομεν, τοσοῦτον ὑπὸ τοῦ πονη ροῦ κλαπέντες, ἢ βιασθέντες, καὶ κατατοξευθέντες (5) ἐν σκοτομήνῃ τὸν νοῦν, ἦν αὐτὸς ἡμῖν ἐπήγειρεν· καὶ οὐκ οἶδ' ὅτι χρή λέγειν, ὥστε καὶ τοῖς ἀλλήλων κακοῖς ἐπευφραίνεσθαι, καὶ μὴ νομίζειν τοῦ παντὸς εἶναι ζημίαν τὴν ἀλλήλων κατάλυσιν· ὅτε Ἰούδας καὶ Ἰσραὴλ τίθενται ἑαυτοῖς ἀρχὴν μίαν, καὶ Ἱερουσα λὴμ καὶ Σαμάρεια πρὸς μίαν τὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ συνάγονται, καὶ οὐκ ἔτι Παύλου, καὶ Ἀπολλώ, καὶ Κηφά, ὑπὲρ ὧν, καὶ καθ᾽ ὧν ἡ φυσίωσις (6), πάντες δὲ Χοιστοῦ γεγόναμεν. προσέθηκε, ριο προέθηκε. λογικήν. ὡς ἡ. διεσκορπισμένα. ὥστε, ORATIO VI. - DE PACE 1. A nimum. llic mihi, ut et cum eo, qui secundo cursu II Cor. VI, 7. sr Rom. v, ** Joan. xt, 52. ss Psal. Liv, 15. * Ose. 1, 11. infirmum me exhibeam. › tione. mensam appono. Sic Nobilius ex Symmacho, Prov. ix, 2, ubi semel et iterum In Reg. a, deest fertur, curram, et labenti manum porrigam,et cum infirmo infirmitate afficiar, et cum firmo et valente gaudeam, persuadet. Cum hoc idem mibi patria et externa regio est, ac locorum mutatio, alienorum æque, non autem meorum. Hic mihi mundos dis- tinguit, atque ab altero abductum alteri adjungit. Hic me et per dextra justitiæ arma dirigit mi- nime me efferentem, et in sinistris et asperis re bus mecum philosophatur, spem quæ non confun- dit ", aduertens, ac præsens per futurum fevans. Hoc nunc etiam amicos meos et fratres excipio, ac rationalem mensam propono et spirituale ac perenne poculum statuo; non ea quibus terrena hæc mensa ventri, qui destruitur ", nec curari po- B test, blanditur. C D VII. Tacui, num etiam semper tacebo? Sustinui sicut pariens *, num in perpetuum sustinebo? Ete- nim Zachariæ quidem sileutiam editus in lucem Ioannes solvit "', nec enim vocis patremn,ea prod eunte, silere conveniebat ; verum ut non credita linguam constrinxerat, ita etiam æquum erat, ut declarata libertatem patri daret, cui annuntiata fuerat, nalaque est vox et lucerna, Verbi Lucisque prævia. Mili vero linguæ vinculum solvit, ac vocem, tubæ instar, attollit praesens beneficium, et pul- cherrimum hoc theatrum, Dei filii, qui prius dis- persi erant, nunc in unum congregati“, et sub iisdem alis requiescentes, atque in domum Dei con- sentientibus animis ambulantes ", unoque virtutis ac Spiritus concentu inter se concordes : quando non jam alii adversus alios dictis factisve pugna- mus, a pravo illo usqueadeo decepti, vel coacti, atque in ea caligine, quam ipse nobis excitavit, mente tanquam sagittis quibusdam confixi; atque quo verbo utendum sit, nescio, ut etiam ex mutuis nialis voluptatem caperemus, neque illud existima- remus, mutuam eversionem, totius corporis detri mentum ac perniciem esse : quando Judas et Israel principatum unum sibi ponunt *, ac Hierusalem et Samaria ad unam supernam Ilierusalem colligun- tur, nec jama Pauli, et Apollo, et Cepha propter quos, et de quibus inflabantur animi, verum Christi omnes facti sumus. * Cor. 111, 4. * Luc. 1, 20. que ad etc., desunt in Reg. bm, tribus Colb. el Or. flatio, et cujus inflationis illi occasio. Hoc enim sensu Eschines et Demosthenes usi sunt, et passim utuntur dialectici. Non igitur bene Billius, adversus quos, › nec Leuvenklaius, ‹ contra quos.›—‹ Nam, ut ait Elias, pars quælibet pro suo doctore infla- batur. › 5. * Prov. x, (94) Συνασθενεῖν. • Cum infirmo infirmus sim (95) Αλλ' οὐκ ἐμῶν. Reg. hu, καὶ οὐκ. (96) Καὶ τραχυτέροις. Deest in Coisl. 1. (97) Τῷ μέλλοντι. • Futuri spe et exspecta - (98) Προτίθημι, etc. • Sermonum spiritualem (99) Λένναον. Reg. bm, et Coisl. 1, ἀέναον. (1) Ἡ κάτω. « Terrena. » Billius, • inferior. » (2) ὡσεὶ τίκτουσα. Reg. bu, Coisl. 1, Oxon. Or. 2. "I Cor. vi, 13. Isa. XLII, 14. (3) Λόγου. Regg. a, et lu, τοῦ Λόγου. (4) Διεσκορπισμένα. Tres Colb., Or. etc. τὰ (5) Καὶ κατατοξευθέντες. Hæc et sequentia ns- (6) Ὑπὲρ ὧν, καὶ καθ' ὧν, etc. • De quibus in-
οὗτος εὐδρομοῦντί με πείθει συντρέχειν, καὶ πίπτοντι χεῖρα ὀρέγειν, καὶ ἀσθενοῦντι συνασθενεῖν, καὶ ἰσχύοντι συνευφραίνεσθαι. Μετὰ τούτου πατρὶς καὶ ξένη τὸ ἴσον ἐμοὶ, καὶ τόπων μετάστασις ἀλλοτρίων ὁμοίως, ἀλλ’ οὐκ ἐμῶν. Οὗτός μοι διαιρεῖ κόσμους, καὶ τοῦ μὲν ἀπάγει, τῷ δὲ προστίθησιν· οὗτός με καὶ διὰ τῶν δεξιῶν ὅπλων διεξάγει τῆς δικαιοσύνης οὐκ ἐπαιρόμενον, κἂν τοῖς ἀριστεροῖς καὶ τραχυτέροις συμφιλοσοφεῖ, τὴν οὐ καταισχύνουσαν ἐλπίδα παραζευγνὺς καὶ τὸ παρὸν κουφίζων τῷ μέλλοντι. Τούτῳ καὶ νῦν δεξιοῦμαι τοὺς ἐμοὺς φίλους καὶ ἀδελφοὺς, καὶ προτίθημι τράπεζαν λογικὴν, καὶ κρατῆρα πνευματικὸν καὶ ἀένναον· οὐχ οἷς ἡ κάτω τράπεζα κολακεύει τὴν καταργουμένην γαστέρα, καὶ ἀθεράπευτον. Ζ. Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι; Ἐκαρτέρησα ὡσεὶ τίκτουσα, μὴ καρτερήσω διαπαντός; Τῷ μὲν γὰρ Ζαχαρίᾳ λύει τὴν σιωπὴν γεννηθεὶς ὁ Ἰωάννης· καὶ γὰρ οὐκ ἔπρεπε τὸν πατέρα τῆς φωνῆς σιωπᾷν, ταύτης προελθούσης· ἀλλ’ ὥσπερ ἀπιστηθεῖσα τὴν γλῶσσαν ἔδησεν, οὕτω φανερωθεῖσα δοῦναι τῷ πατρὶ τὴν ἐλευθερίαν, ᾧ καὶ εὐηγγελίσθη, καὶ ἐγεννήθη φωνὴ καὶ λύχνος, Λόγου καὶ φωτὸς πρόδρομος·
πίπτοντι χεῖρα ὀρέγειν, καὶ ἀσθενοῦντι συνασθε- νεῖν (94), καὶ ἰσχύοντι συνευφραίνεσθαι. Μετὰ τούτου πατρὶς καὶ ξένη τὸ ἴσον ἐμοὶ, καὶ τόπων μετάστασις ἀλλοτρίων ὁμοίως, ἀλλ᾽ οὐκ ἐμῶν (95). Οὗτός μοι διαιρεῖ κόσμους, καὶ τοῦ μὲν ἀπάγει, τῷ δὲ προστί θησιν· οὗτός με καὶ διὰ τῶν δεξιῶν ὅπλων διεξάγει τῆς δικαιοσύνης οὐκ ἐπαιρόμενον, κἂν τοῖς ἀριστεροῖς καὶ τραχυτέροις (96) συμφιλοσοφεί, τὴν οὐ καται- σχύνουσαν ἐλπίδα παραζευγνὺς καὶ τὸ παρὸν κουφί- ζων τῷ μέλλοντι (97). Τούτῳ καὶ νῦν δεξιοῦμαι τοὺς ἐμοὺς φίλους καὶ ἀδελφοὺς, καὶ προτίθημι (98) τρά- πεζαν λογικὴν, καὶ κρατῆρα πνευματικὸν καὶ ἀέν ναον (99) · οὐχ οἷς ἡ κάτω (1) τράπεζα κολακεύει τὴν καταργουμένην γαστέρα, καὶ ἀθεράπευτον. Ζ'. Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι; Ἐκαρτέ ρησα ὡσεὶ τίκτουσα (2), μὴ καρτερήσω διαπαντός; Τῷ μὲν γὰρ Ζαχαρία λύει την σιωπὴν γεννηθεὶς ὁ Ἰωάννης· καὶ γὰρ οὐκ ἔπρεπε τὸν πατέρα τῆς φωνῆς σιωπάν, ταύτης προελθούσης· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀπιστη θεῖσα τὴν γλῶσσαν ἔδησεν, οὕτω φανερωθεῖσα δοῦναι τῷ πατρὶ τὴν ἐλευθερίαν, ᾧ καὶ εὐηγγελίσθη, καὶ ἐγεννήθη φωνὴ καὶ λύχνος, Λόγου (5) καὶ φωτὸς πρόδρομος· ἐμοὶ δὲ λύει τὴν γλῶσσαν, καὶ ὑψοῖ τὴν φωνὴν, ὡς σάλπιγγος, ή παροῦσα εὐεργεσία, καὶ τὸ κάλλιστον τοῦτο θέατρον, τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ διεσκορ πισμένα (4), συνηγμένα εἰς ἕν, καὶ ὑπὸ τὰς αὐτὰς ἀναπαυόμενα πτέρυγας, καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ πορευόμενα ἐν ὁμονοίᾳ, καὶ μίαν ἁρμονίαν ἡρμοσμένα τὴν τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος· ὅτι οὐκ ἔτι φέρο μεν ἀλλήλους καὶ ἄγομεν, τοσοῦτον ὑπὸ τοῦ πονη ροῦ κλαπέντες, ἢ βιασθέντες, καὶ κατατοξευθέντες (5) ἐν σκοτομήνῃ τὸν νοῦν, ἦν αὐτὸς ἡμῖν ἐπήγειρεν· καὶ οὐκ οἶδ' ὅτι χρή λέγειν, ὥστε καὶ τοῖς ἀλλήλων κακοῖς ἐπευφραίνεσθαι, καὶ μὴ νομίζειν τοῦ παντὸς εἶναι ζημίαν τὴν ἀλλήλων κατάλυσιν· ὅτε Ἰούδας καὶ Ἰσραὴλ τίθενται ἑαυτοῖς ἀρχὴν μίαν, καὶ Ἱερουσα λὴμ καὶ Σαμάρεια πρὸς μίαν τὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ συνάγονται, καὶ οὐκ ἔτι Παύλου, καὶ Ἀπολλώ, καὶ Κηφά, ὑπὲρ ὧν, καὶ καθ᾽ ὧν ἡ φυσίωσις (6), πάντες δὲ Χοιστοῦ γεγόναμεν. προσέθηκε, ριο προέθηκε. λογικήν. ὡς ἡ. διεσκορπισμένα. ὥστε, ORATIO VI. - DE PACE 1. A nimum. llic mihi, ut et cum eo, qui secundo cursu II Cor. VI, 7. sr Rom. v, ** Joan. xt, 52. ss Psal. Liv, 15. * Ose. 1, 11. infirmum me exhibeam. › tione. mensam appono. Sic Nobilius ex Symmacho, Prov. ix, 2, ubi semel et iterum In Reg. a, deest fertur, curram, et labenti manum porrigam,et cum infirmo infirmitate afficiar, et cum firmo et valente gaudeam, persuadet. Cum hoc idem mibi patria et externa regio est, ac locorum mutatio, alienorum æque, non autem meorum. Hic mihi mundos dis- tinguit, atque ab altero abductum alteri adjungit. Hic me et per dextra justitiæ arma dirigit mi- nime me efferentem, et in sinistris et asperis re bus mecum philosophatur, spem quæ non confun- dit ", aduertens, ac præsens per futurum fevans. Hoc nunc etiam amicos meos et fratres excipio, ac rationalem mensam propono et spirituale ac perenne poculum statuo; non ea quibus terrena hæc mensa ventri, qui destruitur ", nec curari po- B test, blanditur. C D VII. Tacui, num etiam semper tacebo? Sustinui sicut pariens *, num in perpetuum sustinebo? Ete- nim Zachariæ quidem sileutiam editus in lucem Ioannes solvit "', nec enim vocis patremn,ea prod eunte, silere conveniebat ; verum ut non credita linguam constrinxerat, ita etiam æquum erat, ut declarata libertatem patri daret, cui annuntiata fuerat, nalaque est vox et lucerna, Verbi Lucisque prævia. Mili vero linguæ vinculum solvit, ac vocem, tubæ instar, attollit praesens beneficium, et pul- cherrimum hoc theatrum, Dei filii, qui prius dis- persi erant, nunc in unum congregati“, et sub iisdem alis requiescentes, atque in domum Dei con- sentientibus animis ambulantes ", unoque virtutis ac Spiritus concentu inter se concordes : quando non jam alii adversus alios dictis factisve pugna- mus, a pravo illo usqueadeo decepti, vel coacti, atque in ea caligine, quam ipse nobis excitavit, mente tanquam sagittis quibusdam confixi; atque quo verbo utendum sit, nescio, ut etiam ex mutuis nialis voluptatem caperemus, neque illud existima- remus, mutuam eversionem, totius corporis detri mentum ac perniciem esse : quando Judas et Israel principatum unum sibi ponunt *, ac Hierusalem et Samaria ad unam supernam Ilierusalem colligun- tur, nec jama Pauli, et Apollo, et Cepha propter quos, et de quibus inflabantur animi, verum Christi omnes facti sumus. * Cor. 111, 4. * Luc. 1, 20. que ad etc., desunt in Reg. bm, tribus Colb. el Or. flatio, et cujus inflationis illi occasio. Hoc enim sensu Eschines et Demosthenes usi sunt, et passim utuntur dialectici. Non igitur bene Billius, adversus quos, › nec Leuvenklaius, ‹ contra quos.›—‹ Nam, ut ait Elias, pars quælibet pro suo doctore infla- batur. › 5. * Prov. x, (94) Συνασθενεῖν. • Cum infirmo infirmus sim (95) Αλλ' οὐκ ἐμῶν. Reg. hu, καὶ οὐκ. (96) Καὶ τραχυτέροις. Deest in Coisl. 1. (97) Τῷ μέλλοντι. • Futuri spe et exspecta - (98) Προτίθημι, etc. • Sermonum spiritualem (99) Λένναον. Reg. bm, et Coisl. 1, ἀέναον. (1) Ἡ κάτω. « Terrena. » Billius, • inferior. » (2) ὡσεὶ τίκτουσα. Reg. bu, Coisl. 1, Oxon. Or. 2. "I Cor. vi, 13. Isa. XLII, 14. (3) Λόγου. Regg. a, et lu, τοῦ Λόγου. (4) Διεσκορπισμένα. Tres Colb., Or. etc. τὰ (5) Καὶ κατατοξευθέντες. Hæc et sequentia ns- (6) Ὑπὲρ ὧν, καὶ καθ' ὧν, etc. • De quibus in-
ἐμοὶ δὲ λύει τὴν γλῶσσαν, καὶ ὑψοῖ τὴν φωνὴν, ὡς σάλπιγγος, ἡ παροῦσα εὐεργεσία, καὶ τὸ κάλλιστον τοῦτο θέατρον, τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ διεσκορπισμένα, συνηγμένα εἰς ἓν, καὶ ὑπὸ τὰς αὐτὰς ἀναπαυόμενα πτέρυγας, καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ πορευόμενα ἐν ὁμονοίᾳ, καὶ μίαν ἁρμονίαν ἡρμοσμένα τὴν τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος· ὅτε οὐκ ἔτι φέρομεν ἀλλήλους καὶ ἄγομεν, τοσοῦτον ὑπὸ τοῦ πονηροῦ κλαπέντες, ἢ βιασθέντες, καὶ κατατοξευθέντες ἐν σκοτομήνῃ τὸν νοῦν, ἣν αὐτὸς ἡμῖν ἐπήγειρεν· καὶ οὐκ οἶδ’ ὅτι χρὴ λέγειν, ὥστε καὶ τοῖς ἀλλήλων κακοῖς ἐπευφραίνεσθαι, καὶ μὴ νομίζειν τοῦ παντὸς εἶναι ζημίαν τὴν ἀλλήλων κατάλυσιν· ὅτε Ἰούδας καὶ Ἰσραὴλ τίθενται ἑαυτοῖς ἀρχὴν μίαν, καὶ Ἱερουσαλὴμ καὶ Σαμάρεια πρὸς μίαν τὴν ἄνω Ἱερουσαλὴμ συνάγονται, καὶ οὐκ ἔτι Παύλου, καὶ Ἀπολλὼ, καὶ Κηφᾶ, ὑπὲρ ὧν, καὶ καθ’ ὧν ἡ φυσίωσις, πάντες δὲ Χριστοῦ γεγόναμεν. Η. Ἀλλ’ ἐπειδὴ κἀμὲ, καὶ τὸν λόγον ἔχετε, καὶ διὰ τῆς ἀγάπης οὐκ ἄκοντα τυραννήσαντες, φθέγξομαι μὲν, εἰ καὶ μόλις, ἐπειδὴ τοῦτο κελεύετε· φθέγξομαι δὲ εὐχαριστίας καὶ νουθεσίας ῥήματα. Ἡ μὲν οὖν εὐχαριστία τοιαύτη. Τίς λαλήσει τὰς δυναστείας τοῦ Κυρίου;
πίπτοντι χεῖρα ὀρέγειν, καὶ ἀσθενοῦντι συνασθε- νεῖν (94), καὶ ἰσχύοντι συνευφραίνεσθαι. Μετὰ τούτου πατρὶς καὶ ξένη τὸ ἴσον ἐμοὶ, καὶ τόπων μετάστασις ἀλλοτρίων ὁμοίως, ἀλλ᾽ οὐκ ἐμῶν (95). Οὗτός μοι διαιρεῖ κόσμους, καὶ τοῦ μὲν ἀπάγει, τῷ δὲ προστί θησιν· οὗτός με καὶ διὰ τῶν δεξιῶν ὅπλων διεξάγει τῆς δικαιοσύνης οὐκ ἐπαιρόμενον, κἂν τοῖς ἀριστεροῖς καὶ τραχυτέροις (96) συμφιλοσοφεί, τὴν οὐ καται- σχύνουσαν ἐλπίδα παραζευγνὺς καὶ τὸ παρὸν κουφί- ζων τῷ μέλλοντι (97). Τούτῳ καὶ νῦν δεξιοῦμαι τοὺς ἐμοὺς φίλους καὶ ἀδελφοὺς, καὶ προτίθημι (98) τρά- πεζαν λογικὴν, καὶ κρατῆρα πνευματικὸν καὶ ἀέν ναον (99) · οὐχ οἷς ἡ κάτω (1) τράπεζα κολακεύει τὴν καταργουμένην γαστέρα, καὶ ἀθεράπευτον. Ζ'. Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι; Ἐκαρτέ ρησα ὡσεὶ τίκτουσα (2), μὴ καρτερήσω διαπαντός; Τῷ μὲν γὰρ Ζαχαρία λύει την σιωπὴν γεννηθεὶς ὁ Ἰωάννης· καὶ γὰρ οὐκ ἔπρεπε τὸν πατέρα τῆς φωνῆς σιωπάν, ταύτης προελθούσης· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀπιστη θεῖσα τὴν γλῶσσαν ἔδησεν, οὕτω φανερωθεῖσα δοῦναι τῷ πατρὶ τὴν ἐλευθερίαν, ᾧ καὶ εὐηγγελίσθη, καὶ ἐγεννήθη φωνὴ καὶ λύχνος, Λόγου (5) καὶ φωτὸς πρόδρομος· ἐμοὶ δὲ λύει τὴν γλῶσσαν, καὶ ὑψοῖ τὴν φωνὴν, ὡς σάλπιγγος, ή παροῦσα εὐεργεσία, καὶ τὸ κάλλιστον τοῦτο θέατρον, τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ διεσκορ πισμένα (4), συνηγμένα εἰς ἕν, καὶ ὑπὸ τὰς αὐτὰς ἀναπαυόμενα πτέρυγας, καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ πορευόμενα ἐν ὁμονοίᾳ, καὶ μίαν ἁρμονίαν ἡρμοσμένα τὴν τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος· ὅτι οὐκ ἔτι φέρο μεν ἀλλήλους καὶ ἄγομεν, τοσοῦτον ὑπὸ τοῦ πονη ροῦ κλαπέντες, ἢ βιασθέντες, καὶ κατατοξευθέντες (5) ἐν σκοτομήνῃ τὸν νοῦν, ἦν αὐτὸς ἡμῖν ἐπήγειρεν· καὶ οὐκ οἶδ' ὅτι χρή λέγειν, ὥστε καὶ τοῖς ἀλλήλων κακοῖς ἐπευφραίνεσθαι, καὶ μὴ νομίζειν τοῦ παντὸς εἶναι ζημίαν τὴν ἀλλήλων κατάλυσιν· ὅτε Ἰούδας καὶ Ἰσραὴλ τίθενται ἑαυτοῖς ἀρχὴν μίαν, καὶ Ἱερουσα λὴμ καὶ Σαμάρεια πρὸς μίαν τὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ συνάγονται, καὶ οὐκ ἔτι Παύλου, καὶ Ἀπολλώ, καὶ Κηφά, ὑπὲρ ὧν, καὶ καθ᾽ ὧν ἡ φυσίωσις (6), πάντες δὲ Χοιστοῦ γεγόναμεν. προσέθηκε, ριο προέθηκε. λογικήν. ὡς ἡ. διεσκορπισμένα. ὥστε, ORATIO VI. - DE PACE 1. A nimum. llic mihi, ut et cum eo, qui secundo cursu II Cor. VI, 7. sr Rom. v, ** Joan. xt, 52. ss Psal. Liv, 15. * Ose. 1, 11. infirmum me exhibeam. › tione. mensam appono. Sic Nobilius ex Symmacho, Prov. ix, 2, ubi semel et iterum In Reg. a, deest fertur, curram, et labenti manum porrigam,et cum infirmo infirmitate afficiar, et cum firmo et valente gaudeam, persuadet. Cum hoc idem mibi patria et externa regio est, ac locorum mutatio, alienorum æque, non autem meorum. Hic mihi mundos dis- tinguit, atque ab altero abductum alteri adjungit. Hic me et per dextra justitiæ arma dirigit mi- nime me efferentem, et in sinistris et asperis re bus mecum philosophatur, spem quæ non confun- dit ", aduertens, ac præsens per futurum fevans. Hoc nunc etiam amicos meos et fratres excipio, ac rationalem mensam propono et spirituale ac perenne poculum statuo; non ea quibus terrena hæc mensa ventri, qui destruitur ", nec curari po- B test, blanditur. C D VII. Tacui, num etiam semper tacebo? Sustinui sicut pariens *, num in perpetuum sustinebo? Ete- nim Zachariæ quidem sileutiam editus in lucem Ioannes solvit "', nec enim vocis patremn,ea prod eunte, silere conveniebat ; verum ut non credita linguam constrinxerat, ita etiam æquum erat, ut declarata libertatem patri daret, cui annuntiata fuerat, nalaque est vox et lucerna, Verbi Lucisque prævia. Mili vero linguæ vinculum solvit, ac vocem, tubæ instar, attollit praesens beneficium, et pul- cherrimum hoc theatrum, Dei filii, qui prius dis- persi erant, nunc in unum congregati“, et sub iisdem alis requiescentes, atque in domum Dei con- sentientibus animis ambulantes ", unoque virtutis ac Spiritus concentu inter se concordes : quando non jam alii adversus alios dictis factisve pugna- mus, a pravo illo usqueadeo decepti, vel coacti, atque in ea caligine, quam ipse nobis excitavit, mente tanquam sagittis quibusdam confixi; atque quo verbo utendum sit, nescio, ut etiam ex mutuis nialis voluptatem caperemus, neque illud existima- remus, mutuam eversionem, totius corporis detri mentum ac perniciem esse : quando Judas et Israel principatum unum sibi ponunt *, ac Hierusalem et Samaria ad unam supernam Ilierusalem colligun- tur, nec jama Pauli, et Apollo, et Cepha propter quos, et de quibus inflabantur animi, verum Christi omnes facti sumus. * Cor. 111, 4. * Luc. 1, 20. que ad etc., desunt in Reg. bm, tribus Colb. el Or. flatio, et cujus inflationis illi occasio. Hoc enim sensu Eschines et Demosthenes usi sunt, et passim utuntur dialectici. Non igitur bene Billius, adversus quos, › nec Leuvenklaius, ‹ contra quos.›—‹ Nam, ut ait Elias, pars quælibet pro suo doctore infla- batur. › 5. * Prov. x, (94) Συνασθενεῖν. • Cum infirmo infirmus sim (95) Αλλ' οὐκ ἐμῶν. Reg. hu, καὶ οὐκ. (96) Καὶ τραχυτέροις. Deest in Coisl. 1. (97) Τῷ μέλλοντι. • Futuri spe et exspecta - (98) Προτίθημι, etc. • Sermonum spiritualem (99) Λένναον. Reg. bm, et Coisl. 1, ἀέναον. (1) Ἡ κάτω. « Terrena. » Billius, • inferior. » (2) ὡσεὶ τίκτουσα. Reg. bu, Coisl. 1, Oxon. Or. 2. "I Cor. vi, 13. Isa. XLII, 14. (3) Λόγου. Regg. a, et lu, τοῦ Λόγου. (4) Διεσκορπισμένα. Tres Colb., Or. etc. τὰ (5) Καὶ κατατοξευθέντες. Hæc et sequentia ns- (6) Ὑπὲρ ὧν, καὶ καθ' ὧν, etc. • De quibus in-
PG 35:732Τίς δὲ πάσαις ἀκοαῖς παραστήσει τὴν ἐπὶ πᾶσιν αἴνεσιν; ὅτι γέγονε τὰ ἀμφότερα ἓν, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ διαλέλυται· ὅτι ἔπαυσας ἡμᾶς ὄντας παραβολὴν ἐν τοῖς ἔθνεσι, κίνησιν κεφαλῆς ἐν τοῖς λαοῖς· ὅτι τοσοῦτον ἡμᾶς ἐκάκωσας, ὅσον τὸ τῆς εἰρήνης ἀγαθὸν τῇ διαστάσει γνωρίσαι, καὶ ἀλγεῖν ποιήσας, πάλιν ἀποκατέστησας· ὢ τοῦ παραδόξου τῆς ἰατρείας παιδεύσας εἰς εἰρήνην διὰ τοῦ μίσους μισηθέντος ὡς τάχιστα, καὶ τῷ ἐναντίῳ τὸ ἐναντίον οἰκονομήσας, καὶ τοσοῦτον ἡμᾶς διαζεύξας, ὅσον θερμοτέρους προσδραμεῖν ἀλλήλοις· καθάπερ τῶν φυτῶν ἃ βίᾳ χερσὶ μετασπώμενα, εἶτα ἀφιέμενα, πρὸς ἑαυτὰ πάλιν ἀνατρέχει, καὶ τὴν πρώτην ἑαυτῶν φύσιν, καὶ δείκνυσι τὸ οἰκεῖον, βίᾳ μὲν ἀποκλινόμενα, οὐ βίᾳ δὲ ἀνορθούμενα· ὅτι μηκέτι χεὶρ τὸν ὀφθαλμὸν περιφρονεῖ, μηδ’ ὀφθαλμὸς χεῖρα· ὅτι μηκέτι ποδῶν κατεξανίσταται κεφαλὴ, μηδὲ κεφαλῆς ἀλλοτριοῦνται πόδες, οὐ μᾶλλον βλάπτοντες ἢ βλαπτόμενοι τῇ ἀταξίᾳ καὶ ἀναρχίᾳ, ἣ καὶ τοῦ παντός ἐστι σύγχυσις καὶ διάλυσις· ἀλλὰ τὸ αὐτὸ ὑπὲρ ἀλλήλων μεριμνῶσι τὰ μέλη τάξει καὶ θεσμῷ φύσεως, τῷ δι’ ἀλλήλων τὰ πάντα συνδήσαντι καὶ φυλάξαντι·
Η΄. Αλλ' ἐπειδὴ καμέ, καὶ τὸν λόγον ἔχετε, καὶ διὰ (7) τῆς ἀγάπης οὐκ ἄκοντα τυραννήσαντες, φθέγξομαι μὲν, εἰ καὶ μόλις, ἐπειδὴ τοῦτο κελεύετε· φθέγξομαι δὲ εὐχαριστίας· καὶ νουθεσίας ῥήματα. Η μὲν οὖν εὐχαριστία τοιαύτη (8). Τις λαλήσει τὰς δυναστείας τοῦ Κυρίου; Τίς δὲ πάσαις ἀκοαῖς παραστήσει τὴν ἐπὶ πᾶσιν (9) αἴνεσιν; ὅτι γέγονε τὰ ἀμφότερα ἓν, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ δια λέλυται· ὅτι ἔπαυσας ἡμᾶς ὄντας παραβολὴν ἐν τοῖς ἔθνεσι, κίνησιν κεφαλῆς ἐν τοῖς λαοῖς· ὅτι τοσοῦτον ἡμᾶς ἐκάκωσας, ὅσον τὸ τῆς εἰρήνης ἀγα θὸν τῇ διαστάσει γνωρίσαι, καὶ ἀλγεῖν ποιήσας. πάλιν ἀποκατέστησας· ὢ τοῦ παραδόξου τῆς ἰα- τρείας ! παιδεύσας εἰς εἰρήνην διὰ τοῦ μίσους μιση- θέντος (10) ὡς τάχιστα, καὶ τῷ ἐναντίῳ τὸ ἐναντίον Β οικονομήσας, καὶ τοσοῦτον ἡμᾶς διαζεύξας, ὅσον θερμοτέρους προσδραμεῖν ἀλλήλοις· καθάπερ τῶν φυτῶν ἃ βία χερσὶ μετασπώμενα, εἶτα ἀφιέμενα, πρὸς ἑαυτὰ πάλιν ἀνατρέχει, καὶ τὴν πρώτην ἑαυτῶν φύσιν, καὶ δείκνυσι τὸ οἰκεῖον, βίᾳ μὲν ἀποκλινό- μενα, οὐ βίᾳ δὲ ἀνορθούμενα (11)· ὅτι μηκέτι χειρ τὸν ὀφθαλμὸν περιφρονεί, μηδ' ὀφθαλμός (12) χεῖρα· ὅτι μηκέτι ποδῶν κατεξανίσταται κεφαλή, μηδὲ κε- φαλῆς ἀλλοτριοῦνται πόδες, οὐ μᾶλλον (15) βλά- πτοντες ἢ βλαπτόμενοι τῇ ἀταξίᾳ καὶ ἀναρχίᾳ, ἣ καὶ (14) τοῦ παντός ἐστι σύγχυσις καὶ διάλυσις· ἀλλὰ τὸ αὐτὸ ὑπὲρ ἀλλήλων μεριμνώσι τὰ μέλη τάξει καὶ θεσμῷ φύσεως, τῷ (15) δι' ἀλλήλων τὰ πάντα συνδήσαντι καὶ φυλάξαντι· καὶ πεφήναμεν ἓν σῶμα καὶ πνεῦμα ἓν, καθὼς καὶ κεκλήμεθα ἐν μιὰ ἐλπίδι τῆς κλήσεως. Α σε μισηθέντας. Θ'. Διὰ τοῦτο ὁ λαὸς ὁ πτωχὸς αινέσει σε, πλού σιος ἐξ ἀπόρου γενόμενος (16)· ὅτι ἐθαυμάστωσας τὰ ἐφ' ἡμᾶς ἐλέη σου, καὶ προστέθειται τι (17) ταῖς παλαιοῖς διηγήμασιν. Οὗ γὰρ ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρ τία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις· ὅτι, κόκκον κα- ταβαλών (18), στάχυν ἐκομισάμην· ὅτι, πρόβατα πενθῶν, ποιμένας (19) προσεκτησάμην· καὶ προσ- Αψομαί γε, εὖ οἶδα, τῶν ποιμένων τὸν τιμιώτα 4º ἢ καί. γινόμενος. ἀποβαλών, S. GREGORII THEOLOGI B VIII. Quoniam autem, et me, et sermonem habe- tis, ac propter charitatem haud invito ac repugnanti vim attulistis, loquar, etsi egre, quando ila jube- tis : et quidem ea loquar, quæ ad grati animi signi- ficationem et admonitionem specient. Ac gratia- rum quidem actio erit hujusmodi. Quis loquetur potentias Domini ** ? Quis laudem omnibus commu- nem, in omnium, auribus defiget? quoniam facta sunt utraque unum, et medius paries maceriæ dis- solutus est. Quoniam fecisti, ut jam non simus parabola in gentibus, commotio capitis in populis **: quoniam hactenus nos amixisti, ut per dissidium, quantum pacis bonum esset intelligeremus; atque iilato dolore, in pristinum statum nos restituisti: o novam et mirandam medendi rationem! utpote quiper odium, quod statim detestationi habuimus, ad pacem nos erudiveris,ac contrarium per contrarium procura- veris,perinde atque hac de causa disjungi nos passus, ut ferventioribus animis ad nosipsos accurreremus : ɲon secus ac plantæ, quæ si manibus per vim in diversum trahantur ac deinde laxentur, rursum ad sese et primam suam naturam recurrunt, ´idque sibi proprium esse ostendunt, ut vi quidem Inflectantur, sponte autem erigantur, quoniam non jam manus oculum, nec oculus manum contemnit ; quoniam caput non jam adversus pedes insurgit, nec pedes a capite abalienantur, non tam detrimen- tum iferentes, quam accipientes ex ordinis atque imperii perturbatione, quæ corpus universum con- fundit et evertit; verum naturæ ordine ac lege, quæ C mutuo nexu omnia inter se devinxit, atque couser- val, idipsum pro invicem sollicita sunt membra *, admodum et in una spe vocationis vocati sumus **. IX. Propterea laudabit te populus pauper, ex inope jam dives effectus " : quoniam mirificasti super nos misericordias tuas ”, atque ad veteres narrationes aliquid accessit. Ubi enim abundavit iniquitas, superabundavit gratia ", quoniam, cum granuṁ seminassem, spicas recepi ; cum oves luge- rem, pastores insuper jadeptus sum : nec dubito, quin pastorum praestantissimum assumpturus sim, Ephes. 11, 14. ts Psal. XLIII, 15. » Psal. xvi, 7. Rom. v, Psal. cv, 2. Psal. Lxxi, 21. Coib., Or. et 2. et Coisl. 3. omnes ac singuli placide convenerint. Non bene Bil- lius : e omnibus de causis debitam. Or. 2, etc. Quæ lectio melior videtur. Hanc lectio- neni Billius in prima editione secutus, reddiderat : per odium nos statim tibi ob eam rem exosos ad pacem instruens, , etc. Editi, abstrahantur. imperiique repudiatione, quæ corpus universum con- fundit et evertit, non plus detrimenti afferentes, quam accipientes, › etc. corpusque unum, et spiritus unus exsistinus, quen- I Cor. x11, 25. ** Ephes. чv, 4. "Isa. xxv, 3; Sic constanter legunt codices, idque ‹ grani ac spi- cæ metaphora videtur postulare. Billius tamen Elian secuius legit, et vertit, e cum gra- num amisissem. ex iis monachis, qui a Gregorio patre secesserant, quique schismatis tempore in ‹ sacerdotum › ordi- nem evecti fuerant, sacerdotum, inquam, non vero episcoporum, ut Billius ex Elia minus recte tradit; nisi secum pugnet Elias, qui infra num. hos monachos in sacerdotum ordinem cooptatos › diserte scribit. (7) Καὶ διά. Omittitur καί, in Reg. bm, tribus D (8) Τοιαύτη. Deest in Regg. a,bm, tribus Colb. (9) Ἐπὶ πᾶσιν. Omnibus communem ;, eo quodl (10) Μισηθέντος. Sic Regg. a, bn, hu, Coisl. 1, (14) Ανορθούμενα. Οr. 1 et 2, ἀποσπώμενα, (12) Μηδ' όφθαλμός. Reg. bn, μηδὲ ὀφθαλμός. (13) dodanés. Beg I: they perturbatione (14) Αναρχία, ή και. Sic Or. 2. Ed. ἀναρχία (15) Top. Deest in Reg. bm. (16) Γενόμενος. Sic Regg. a, bm, hu. Par. edit. (17) Τι. Deest in Reg. a, et Or. 1 et 2. (18) Καταβαλών. • Cum sevissem, seminassem. (19) Ποιμένας. Intelligit hic Gregorius quosdam
καὶ πεφήναμεν ἓν σῶμα καὶ πνεῦμα ἓν, καθὼς καὶ κεκλήμεθα ἐν μιᾷ ἐλπίδι τῆς κλήσεως. Θ. Διὰ τοῦτο ὁ λαὸς ὁ πτωχὸς αἰνέσει σε, πλούσιος ἐξ ἀπόρου γενόμενος· ὅτι ἐθαυμάστωσας τὰ ἐφ’ ἡμᾶς ἐλέη σου, καὶ προστέθειταί τι τοῖς παλαιοῖς διηγήμασιν. Οὗ γὰρ ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις· ὅτι, κόκκον καταβαλὼν, στάχυν ἐκομισάμην· ὅτι, πρόβατα πενθῶν, ποιμένας προσεκτησάμην·
Η΄. Αλλ' ἐπειδὴ καμέ, καὶ τὸν λόγον ἔχετε, καὶ διὰ (7) τῆς ἀγάπης οὐκ ἄκοντα τυραννήσαντες, φθέγξομαι μὲν, εἰ καὶ μόλις, ἐπειδὴ τοῦτο κελεύετε· φθέγξομαι δὲ εὐχαριστίας· καὶ νουθεσίας ῥήματα. Η μὲν οὖν εὐχαριστία τοιαύτη (8). Τις λαλήσει τὰς δυναστείας τοῦ Κυρίου; Τίς δὲ πάσαις ἀκοαῖς παραστήσει τὴν ἐπὶ πᾶσιν (9) αἴνεσιν; ὅτι γέγονε τὰ ἀμφότερα ἓν, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ δια λέλυται· ὅτι ἔπαυσας ἡμᾶς ὄντας παραβολὴν ἐν τοῖς ἔθνεσι, κίνησιν κεφαλῆς ἐν τοῖς λαοῖς· ὅτι τοσοῦτον ἡμᾶς ἐκάκωσας, ὅσον τὸ τῆς εἰρήνης ἀγα θὸν τῇ διαστάσει γνωρίσαι, καὶ ἀλγεῖν ποιήσας. πάλιν ἀποκατέστησας· ὢ τοῦ παραδόξου τῆς ἰα- τρείας ! παιδεύσας εἰς εἰρήνην διὰ τοῦ μίσους μιση- θέντος (10) ὡς τάχιστα, καὶ τῷ ἐναντίῳ τὸ ἐναντίον Β οικονομήσας, καὶ τοσοῦτον ἡμᾶς διαζεύξας, ὅσον θερμοτέρους προσδραμεῖν ἀλλήλοις· καθάπερ τῶν φυτῶν ἃ βία χερσὶ μετασπώμενα, εἶτα ἀφιέμενα, πρὸς ἑαυτὰ πάλιν ἀνατρέχει, καὶ τὴν πρώτην ἑαυτῶν φύσιν, καὶ δείκνυσι τὸ οἰκεῖον, βίᾳ μὲν ἀποκλινό- μενα, οὐ βίᾳ δὲ ἀνορθούμενα (11)· ὅτι μηκέτι χειρ τὸν ὀφθαλμὸν περιφρονεί, μηδ' ὀφθαλμός (12) χεῖρα· ὅτι μηκέτι ποδῶν κατεξανίσταται κεφαλή, μηδὲ κε- φαλῆς ἀλλοτριοῦνται πόδες, οὐ μᾶλλον (15) βλά- πτοντες ἢ βλαπτόμενοι τῇ ἀταξίᾳ καὶ ἀναρχίᾳ, ἣ καὶ (14) τοῦ παντός ἐστι σύγχυσις καὶ διάλυσις· ἀλλὰ τὸ αὐτὸ ὑπὲρ ἀλλήλων μεριμνώσι τὰ μέλη τάξει καὶ θεσμῷ φύσεως, τῷ (15) δι' ἀλλήλων τὰ πάντα συνδήσαντι καὶ φυλάξαντι· καὶ πεφήναμεν ἓν σῶμα καὶ πνεῦμα ἓν, καθὼς καὶ κεκλήμεθα ἐν μιὰ ἐλπίδι τῆς κλήσεως. Α σε μισηθέντας. Θ'. Διὰ τοῦτο ὁ λαὸς ὁ πτωχὸς αινέσει σε, πλού σιος ἐξ ἀπόρου γενόμενος (16)· ὅτι ἐθαυμάστωσας τὰ ἐφ' ἡμᾶς ἐλέη σου, καὶ προστέθειται τι (17) ταῖς παλαιοῖς διηγήμασιν. Οὗ γὰρ ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρ τία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις· ὅτι, κόκκον κα- ταβαλών (18), στάχυν ἐκομισάμην· ὅτι, πρόβατα πενθῶν, ποιμένας (19) προσεκτησάμην· καὶ προσ- Αψομαί γε, εὖ οἶδα, τῶν ποιμένων τὸν τιμιώτα 4º ἢ καί. γινόμενος. ἀποβαλών, S. GREGORII THEOLOGI B VIII. Quoniam autem, et me, et sermonem habe- tis, ac propter charitatem haud invito ac repugnanti vim attulistis, loquar, etsi egre, quando ila jube- tis : et quidem ea loquar, quæ ad grati animi signi- ficationem et admonitionem specient. Ac gratia- rum quidem actio erit hujusmodi. Quis loquetur potentias Domini ** ? Quis laudem omnibus commu- nem, in omnium, auribus defiget? quoniam facta sunt utraque unum, et medius paries maceriæ dis- solutus est. Quoniam fecisti, ut jam non simus parabola in gentibus, commotio capitis in populis **: quoniam hactenus nos amixisti, ut per dissidium, quantum pacis bonum esset intelligeremus; atque iilato dolore, in pristinum statum nos restituisti: o novam et mirandam medendi rationem! utpote quiper odium, quod statim detestationi habuimus, ad pacem nos erudiveris,ac contrarium per contrarium procura- veris,perinde atque hac de causa disjungi nos passus, ut ferventioribus animis ad nosipsos accurreremus : ɲon secus ac plantæ, quæ si manibus per vim in diversum trahantur ac deinde laxentur, rursum ad sese et primam suam naturam recurrunt, ´idque sibi proprium esse ostendunt, ut vi quidem Inflectantur, sponte autem erigantur, quoniam non jam manus oculum, nec oculus manum contemnit ; quoniam caput non jam adversus pedes insurgit, nec pedes a capite abalienantur, non tam detrimen- tum iferentes, quam accipientes ex ordinis atque imperii perturbatione, quæ corpus universum con- fundit et evertit; verum naturæ ordine ac lege, quæ C mutuo nexu omnia inter se devinxit, atque couser- val, idipsum pro invicem sollicita sunt membra *, admodum et in una spe vocationis vocati sumus **. IX. Propterea laudabit te populus pauper, ex inope jam dives effectus " : quoniam mirificasti super nos misericordias tuas ”, atque ad veteres narrationes aliquid accessit. Ubi enim abundavit iniquitas, superabundavit gratia ", quoniam, cum granuṁ seminassem, spicas recepi ; cum oves luge- rem, pastores insuper jadeptus sum : nec dubito, quin pastorum praestantissimum assumpturus sim, Ephes. 11, 14. ts Psal. XLIII, 15. » Psal. xvi, 7. Rom. v, Psal. cv, 2. Psal. Lxxi, 21. Coib., Or. et 2. et Coisl. 3. omnes ac singuli placide convenerint. Non bene Bil- lius : e omnibus de causis debitam. Or. 2, etc. Quæ lectio melior videtur. Hanc lectio- neni Billius in prima editione secutus, reddiderat : per odium nos statim tibi ob eam rem exosos ad pacem instruens, , etc. Editi, abstrahantur. imperiique repudiatione, quæ corpus universum con- fundit et evertit, non plus detrimenti afferentes, quam accipientes, › etc. corpusque unum, et spiritus unus exsistinus, quen- I Cor. x11, 25. ** Ephes. чv, 4. "Isa. xxv, 3; Sic constanter legunt codices, idque ‹ grani ac spi- cæ metaphora videtur postulare. Billius tamen Elian secuius legit, et vertit, e cum gra- num amisissem. ex iis monachis, qui a Gregorio patre secesserant, quique schismatis tempore in ‹ sacerdotum › ordi- nem evecti fuerant, sacerdotum, inquam, non vero episcoporum, ut Billius ex Elia minus recte tradit; nisi secum pugnet Elias, qui infra num. hos monachos in sacerdotum ordinem cooptatos › diserte scribit. (7) Καὶ διά. Omittitur καί, in Reg. bm, tribus D (8) Τοιαύτη. Deest in Regg. a,bm, tribus Colb. (9) Ἐπὶ πᾶσιν. Omnibus communem ;, eo quodl (10) Μισηθέντος. Sic Regg. a, bn, hu, Coisl. 1, (14) Ανορθούμενα. Οr. 1 et 2, ἀποσπώμενα, (12) Μηδ' όφθαλμός. Reg. bn, μηδὲ ὀφθαλμός. (13) dodanés. Beg I: they perturbatione (14) Αναρχία, ή και. Sic Or. 2. Ed. ἀναρχία (15) Top. Deest in Reg. bm. (16) Γενόμενος. Sic Regg. a, bm, hu. Par. edit. (17) Τι. Deest in Reg. a, et Or. 1 et 2. (18) Καταβαλών. • Cum sevissem, seminassem. (19) Ποιμένας. Intelligit hic Gregorius quosdam
PG 35:734καὶ προςήψομαί γε, εὖ οἶδα, τῶν ποιμένων τὸν τιμιώτατον, εἰ καὶ λόγοις τισὶ πνευματικοῖς τὴν ποιμαντικὴν ἀναβάλλεται, πιστευθέντα μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ τῶν ταλάντων τὴν ἐργασίαν, καὶ τοῦ ποιμνίου τὴν ἐπιμέλειαν, καὶ χρισθέντα τῷ χρίσματι τῆς ἱερωσύνης καὶ τελειώσεως, ἔτι δὲ ἀναβαλλόμενον τὴν ἐπιστασίαν ὑπὸ σοφίας, καὶ τὸν λύχνον ὑπὸ τῷ μοδίῳ κατέχοντα (ὃν θήσει μετ’ ὀλίγον ἐπὶ τὴν λυχνίαν, πᾶσαν τὴν τῆς Ἐκκλησίας ψυχὴν περιλάμψοντα, καὶ φῶς ταῖς τρίβοις ἡμῶν ἐσόμενον), ἔτι περισκοποῦντα νάπας, καὶ ὄρη, καὶ νάματα, καὶ τοῖς ἅρπαξι τῶν ψυχῶν λύκοις ἐπινοοῦντα θήρατρα, ἵν’ ἐν καιρῷ εὐθέτῳ καὶ τὴν βακτηρίαν δέξηται, καὶ συμποιμαίνῃ τῷ ἀληθινῷ ποιμένι τὸ λογικὸν τοῦτο ποίμνιον, ἐν τόπῳ χλόης κατασκηνῶν τοῖς ἀειθαλέσι τοῦ Θεοῦ λόγοις καὶ ἐκτρέφων ὕδατι ἀναπαύσεως, εἴτουν Πνεύματι. Τοῦτο μὲν οὖν καὶ ἐλπίζομεν καὶ εὐχόμεθα· ἐμοὶ δὲ ἤδη καιρὸς προσθεῖναι τῇ εὐχαριστίᾳ καὶ τὴν παραίνεσιν· ποιήσομαι δὲ καὶ ταύτην, ὡς οἷόν τε, βραχυτάτην, ἐπειδὴ τὸ πλεῖστον τῆς νουθεσίας διὰ τῶν ἔργων αὐτῶν προειλήφατε καὶ οὐ μακροτέρων δεῖ λόγων τοῖς πείρᾳ πεπαιδευμένοις. Ι.
τον (20); εἰ καὶ λόγοις τισὶ πνευματικοῖς τὴν ποι- Α μαντικὴν ἀναβάλλεται (21), πιστευθέντα μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ τῶν ταλάντων τὴν ἐργασίαν, καὶ τοῦ ποιμνίου τὴν ἐπιμέλειαν, καὶ χρισθέντα τῷ χρί- σματι τῆς ἱερωσύνης καὶ τελειώσεως, ἔτι δὲ ἀνα- βαλλόμενον τὴν ἐπιστασίαν ὑπὸ σοφίας, καὶ τὸν λύ χνον ὑπὸ τῷ μοδίῳ κατέχοντα (ὂν θήσει μετ' ὀλίγον ἐπὶ τὴν λυχνίαν, πᾶσαν τὴν (22) τῆς Ἐκκλησίας ψυχὴν περιλάμψοντα, καὶ φῶς ταῖς τρίβοις ἡμῶν ἐσόμενον), ἔτι περισκοποῦντα νάπας, καὶ ὄρη, καὶ νάματα, καὶ τοῖς ἅρπαξι τῶν ψυχῶν λύκοις ἐπι νοοῦντα θήρατρα, ἵν᾿ ἐν καιρῷ εὐθέτῳ καὶ τὴν βακτηρίαν δέξηται, καὶ συμποιμαίνῃ τῷ ἀληθινῷ ποιμένι (25) τὰ λογικὸν τοῦτο ποίμνιον, ἐν τόπῳ χλόης κατασκηνῶν τοῖς ἀειθαλέσι τοῦ Θεοῦ λό- γοις (24) καὶ ἐκτρέφων ὕδατι ἀναπαύσεως, εἴτουν Πνεύματι. Τοῦτο μὲν οὖν καὶ ἐλπίζομεν καὶ εὐχό- μεθα· ἐμοὶ δὲ ἤδη καιρὸς προσθεῖναι τῇ εὐχαριστία καὶ τὴν παραίνεσιν· ποιήσομαι δὲ καὶ ταύτην, ὡς οἷόν τε, βραχυτάτην, ἐπειδὴ τὸ πλεῖστον τῆς νου- θεσίας διὰ τῶν ἔργων αὐτῶν προειλήφατε (25) καὶ οὐ μακροτέρων δεῖ λόγων τοῖς πείρα πεπαιδευμέ- νοις. Ι'. Ἔδει μὲν, ἀδελφοί, μήτε διαιρεθῆναι τὸ πρῶτ τον, μήτε τὸ παλαιὸν ἡμῖν καταλυθήναι ἀξίωμα καὶ καλλώπισμα· ᾧ, καίτοι μικρὰν (26) οὖσαν ἡμῶν τὴν ποίμνην, καὶ μηδ' ὀνομάζεσθαι ἀξίαν (27) ἐν ποιμνίοις ἀριθμουμένοις, τοῖς μεγίστοις ἐξ ἴσου εἶχον καὶ πλατυτάτοις· ἔστι δ' ὧν καὶ προετί θουν (28) ἐν τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματος. Καὶ γὰρ εὕτως εἶχεν (29), ἄλλου μὲν ἄλλο τι καλλώπισμα ἢ μικρὸν, ἢ μείζον, τῆς δὲ ἡμετέρας ποίμνης ιδιώ- τατον ἦν (50) τὸ ἄῤῥηκτόν τε καὶ ἀστασίαστον· ὥστε δὲ (31) καὶ τὴν Νῶς κιβωτὸν πολλάκις (52) ὀνομασθῆναι, μόνην διαφυγούσαν τὴν τοῦ κόσμου παντὸς ἐπίκλυσιν, καὶ τὰ σπέρματα τῆς εὐσεβείας ἐν αὐτῇ (33) διασώζουσαν. Ἐπειδὴ δὲ (54) ἠλέγχθη- μεν ὄντες ἄνθρωποι, καὶ οὐ πάντη διεφύγομεν τοῦ πονηροῦ τὸν φθόνον, οὐδὲ τῆς πάντα κατεχούσης νόσου κρείττους πεφήναμεν· ἀλλὰ τῆς κοινῆς συμ φορᾶς μέρος, καὶ αὐτοὶ μετειλήφαμεν, καὶ τὴν καλὴν καὶ πατρώαν κληρονομίαν, τὸ τῆς ὁμονοίας ἀγαθὸν, οὐκ εἰς τέλος διεφυλάξαμεν, οὐ μικρὸν μὲν κἀνταῦθα τοὺς ἄλλους ἐπλεονεκτήσαμεν (εἴ τι δεῖ καὶ καυχήσασθαι κατὰ τῆς ἡμετέρας ἔχθρας Χριστῷ θαῤῥήσαντας), τὸ καὶ τελευταῖοι ταῦτα παθεῖν, καὶ πρῶτοι διορθωθῆναι. Τὸ μὲν γὰρ ἀῤῥωστῆσαι τῆς σε γίοις, ο δὲ ὧν. προετίθην. ORATIO VI. — DE PACE 1. tametsi spiritualibus quibusdam rationibus pastoris B c D Matth. v, 15. Psal. xx11, 2. liastam et Eliam, Basilius hic intelligendus, qui ad- huc sacerdos, et nondum episcopus, ut vult Elias, in Ponti solitudinem se receperat, ut multo- ru u mvidiæ cederet. in leg. bm, tribus Colb., Or. 1, etc. Nazian. Ecclesie episcopum, significat; vel potius, Christum. oraculis. munus adhuc suscipere detrectet, et cum creditum sibi Spiritum ac talentorum negotiationem atque ovilis curau commissam habeat, oleoque sacerdotii et perfectionis delibutus sit, adhuc tamen pro sua sapientia regendo gregi præesse cuncietur, lucer- namque sub modio retineat (brevi illam quidem super candelabrum collocandam ", quo omnes Ec- clesia animas splendore afficiat, semitasque nostras illuminet), ac montes adhuc, et saltus, et fluenta circun spectet, lupisque animarum raptoribus la- queos excogitet, quo tempestive pedum quoque ip- suim accipiat, et cum vero Pastore gregein hunc ratione praditum pascat, in lo10 pascua, hoc est, perpetuo virentibus Dei sermonibus eum ¿collocans, ac refectionis aqua, id est Spiritu sancto educans. Αιque hoc quidem, et speramus, et opiamus. Mili vero jam tempus est, ut gratiarum actioni admo- nitionem adjungam ; banc autem quam potero bre- vissime perstringam, quandoquidem vos jam ma- xima ex parte admonitionem ipsis operibus prævertistis; nec longiore illi oratione opus habent, quos experientia ipsa erudivit. X. Providendum quidem primum nobis erat, fra- tres, ne divideremur, ac vetus illud nostrum decus et ornamentum deleretur; ob quod gregem hunc, caeteroqui parvum, vixque dignum, qui inter cele bres greges numeretur, cum maximis et amplissimis adequabam ; imo etiam quibusdam in Spiritus vire tute praeferebam. Sic namque se res habebat, ut cum alii alio quodam ornamento, vel majori, vel minori præditi sint, nostri ovilis hoc maxime pro- prium esset, quod separari ac dividi non posset, atque ab omni dissidio abhorreret: ita ut persæpe arca Noe vocati simus, ut quæ şola orbis universi diluvium effugisset, ac pietatis semina in nobis con- servasset. Quoniam autem homines esse comperti sumus, nec pravi illius invidiam omnino effugimus, nec morbo eo, qui omnia occupabat, superiores ex stitimus; verum publicæ calamitatis partem ipsi quoque accepimus, nec præclaram et paternam hæ- reditatem, hoc est, concordia bonum, ad extremnum usque retinuimus, non parum tamen hic quoque alios superavimus (si quid etiam adversus inimicitiam nostram gloriari oportet, Christo fretos), quod in hanc fraudem ultimi prolapsi, primi erecti sumus. Nam quod in morbum inciderimus, communis na- ‹ maxima jam ex parte vos opera ipsa monuerunt.» Coisl. 1, quod secutus est Billius. seipsa. » (20) των ποιμένων τὸν τιμιώτατον. Juxta Scho- (21) Εἰ καὶ λόγοις ἀναβάλλεται. Hæc desunt (22) Πᾶσαν τήν. Deest τήν, in Regg. a, hm. (23) Αληθινῷ ποιμένι. lic Gregorium patrem, (24) Λόγοις. Reg. a, Coisl. 5, Gr. 1, Montac. 2ο- (25) Προειλήφατε. Gabr. προειλήφαμεν. Billius, (26) Μικράν, etc. Reg. *, μικρὰν ἡμῶν οὖσαν (27) Αξίαν, elc. Duo Or. ἐν ποιμνίοις ἀξίαν. (23) Δ' ὧν καὶ προετίθουν. Regg. bu, hu, Or. 1, (29) Είχεν. Coisl. 1, είχον. (30) Ιδιώτατον ήr. Deest in pluribus codicibus. (51) Δέ. Deest in Regg. bm, hu. (52) Πολλάκις. Reg. a, et Or. 1 addumt, ἡμᾶς, (35) Ἐν αὐτῇ. Reg. hu, Or. 1, ἐν ἑαυτῇ, « in (54) Ἐπειδὴ δέ. Reg. hu, Or. 1, Ἐπεὶ δέ,
Ἔδει μὲν, ἀδελφοὶ, μήτε διαιρεθῆναι τὸ πρῶτον, μήτε τὸ παλαιὸν ἡμῖν καταλυθῆναι ἀξίωμα καὶ καλλώπισμα· ᾧ, καίτοι μικρὰν οὖσαν ἡμῶν τὴν ποίμνην, καὶ μηδ’ ὀνομάζεσθαι ἀξίαν ἐν ποιμνίοις ἀριθμουμένοις, τοῖς μεγίστοις ἐξ ἴσου εἶχον καὶ πλατυτάτοις· ἔστι δ’ ὧν καὶ προετίθουν ἐν τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματος. Καὶ γὰρ οὕτως εἶχεν, ἄλλου μὲν ἄλλο τι καλλώπισμα ἢ μικρὸν, ἢ μεῖζον, τῆς δὲ ἡμετέρας ποίμνης ἰδιώτατον ἦν τὸ ἄῤῥηκτόν τε καὶ ἀστασίαστον· ὥστε δὲ καὶ τὴν Νῶε κιβωτὸν πολλάκις ὀνομασθῆναι, μόνην διαφυγοῦσαν τὴν τοῦ κόσμου παντὸς ἐπίκλυσιν, καὶ τὰ σπέρματα τῆς εὐσεβείας ἐν αὐτῇ διασώζουσαν. Ἐπειδὴ δὲ ἠλέγχθημεν ὄντες ἄνθρωποι, καὶ οὐ πάντη διεφύγομεν τοῦ πονηροῦ τὸν φθόνον, οὐδὲ τῆς πάντα κατεχούσης νόσου κρείττους πεφήναμεν· ἀλλὰ τῆς κοινῆς συμφορᾶς μέρος, καὶ αὐτοὶ μετειλήφαμεν, καὶ τὴν καλὴν καὶ πατρῴαν κληρονομίαν, τὸ τῆς ὁμονοίας ἀγαθὸν, οὐκ εἰς τέλος διεφυλάξαμεν, οὐ μικρὸν μὲν κἀνταῦθα τοὺς ἄλλους ἐπλεονεκτήσαμεν (εἴ τι δεῖ καὶ καυχήσασθαι κατὰ τῆς ἡμετέρας ἔχθρας Χριστῷ θαῤῥήσαντας), τὸ καὶ τελευταῖοι ταῦτα παθεῖν, καὶ πρῶτοι διορθωθῆναι.
τον (20); εἰ καὶ λόγοις τισὶ πνευματικοῖς τὴν ποι- Α μαντικὴν ἀναβάλλεται (21), πιστευθέντα μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ τῶν ταλάντων τὴν ἐργασίαν, καὶ τοῦ ποιμνίου τὴν ἐπιμέλειαν, καὶ χρισθέντα τῷ χρί- σματι τῆς ἱερωσύνης καὶ τελειώσεως, ἔτι δὲ ἀνα- βαλλόμενον τὴν ἐπιστασίαν ὑπὸ σοφίας, καὶ τὸν λύ χνον ὑπὸ τῷ μοδίῳ κατέχοντα (ὂν θήσει μετ' ὀλίγον ἐπὶ τὴν λυχνίαν, πᾶσαν τὴν (22) τῆς Ἐκκλησίας ψυχὴν περιλάμψοντα, καὶ φῶς ταῖς τρίβοις ἡμῶν ἐσόμενον), ἔτι περισκοποῦντα νάπας, καὶ ὄρη, καὶ νάματα, καὶ τοῖς ἅρπαξι τῶν ψυχῶν λύκοις ἐπι νοοῦντα θήρατρα, ἵν᾿ ἐν καιρῷ εὐθέτῳ καὶ τὴν βακτηρίαν δέξηται, καὶ συμποιμαίνῃ τῷ ἀληθινῷ ποιμένι (25) τὰ λογικὸν τοῦτο ποίμνιον, ἐν τόπῳ χλόης κατασκηνῶν τοῖς ἀειθαλέσι τοῦ Θεοῦ λό- γοις (24) καὶ ἐκτρέφων ὕδατι ἀναπαύσεως, εἴτουν Πνεύματι. Τοῦτο μὲν οὖν καὶ ἐλπίζομεν καὶ εὐχό- μεθα· ἐμοὶ δὲ ἤδη καιρὸς προσθεῖναι τῇ εὐχαριστία καὶ τὴν παραίνεσιν· ποιήσομαι δὲ καὶ ταύτην, ὡς οἷόν τε, βραχυτάτην, ἐπειδὴ τὸ πλεῖστον τῆς νου- θεσίας διὰ τῶν ἔργων αὐτῶν προειλήφατε (25) καὶ οὐ μακροτέρων δεῖ λόγων τοῖς πείρα πεπαιδευμέ- νοις. Ι'. Ἔδει μὲν, ἀδελφοί, μήτε διαιρεθῆναι τὸ πρῶτ τον, μήτε τὸ παλαιὸν ἡμῖν καταλυθήναι ἀξίωμα καὶ καλλώπισμα· ᾧ, καίτοι μικρὰν (26) οὖσαν ἡμῶν τὴν ποίμνην, καὶ μηδ' ὀνομάζεσθαι ἀξίαν (27) ἐν ποιμνίοις ἀριθμουμένοις, τοῖς μεγίστοις ἐξ ἴσου εἶχον καὶ πλατυτάτοις· ἔστι δ' ὧν καὶ προετί θουν (28) ἐν τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματος. Καὶ γὰρ εὕτως εἶχεν (29), ἄλλου μὲν ἄλλο τι καλλώπισμα ἢ μικρὸν, ἢ μείζον, τῆς δὲ ἡμετέρας ποίμνης ιδιώ- τατον ἦν (50) τὸ ἄῤῥηκτόν τε καὶ ἀστασίαστον· ὥστε δὲ (31) καὶ τὴν Νῶς κιβωτὸν πολλάκις (52) ὀνομασθῆναι, μόνην διαφυγούσαν τὴν τοῦ κόσμου παντὸς ἐπίκλυσιν, καὶ τὰ σπέρματα τῆς εὐσεβείας ἐν αὐτῇ (33) διασώζουσαν. Ἐπειδὴ δὲ (54) ἠλέγχθη- μεν ὄντες ἄνθρωποι, καὶ οὐ πάντη διεφύγομεν τοῦ πονηροῦ τὸν φθόνον, οὐδὲ τῆς πάντα κατεχούσης νόσου κρείττους πεφήναμεν· ἀλλὰ τῆς κοινῆς συμ φορᾶς μέρος, καὶ αὐτοὶ μετειλήφαμεν, καὶ τὴν καλὴν καὶ πατρώαν κληρονομίαν, τὸ τῆς ὁμονοίας ἀγαθὸν, οὐκ εἰς τέλος διεφυλάξαμεν, οὐ μικρὸν μὲν κἀνταῦθα τοὺς ἄλλους ἐπλεονεκτήσαμεν (εἴ τι δεῖ καὶ καυχήσασθαι κατὰ τῆς ἡμετέρας ἔχθρας Χριστῷ θαῤῥήσαντας), τὸ καὶ τελευταῖοι ταῦτα παθεῖν, καὶ πρῶτοι διορθωθῆναι. Τὸ μὲν γὰρ ἀῤῥωστῆσαι τῆς σε γίοις, ο δὲ ὧν. προετίθην. ORATIO VI. — DE PACE 1. tametsi spiritualibus quibusdam rationibus pastoris B c D Matth. v, 15. Psal. xx11, 2. liastam et Eliam, Basilius hic intelligendus, qui ad- huc sacerdos, et nondum episcopus, ut vult Elias, in Ponti solitudinem se receperat, ut multo- ru u mvidiæ cederet. in leg. bm, tribus Colb., Or. 1, etc. Nazian. Ecclesie episcopum, significat; vel potius, Christum. oraculis. munus adhuc suscipere detrectet, et cum creditum sibi Spiritum ac talentorum negotiationem atque ovilis curau commissam habeat, oleoque sacerdotii et perfectionis delibutus sit, adhuc tamen pro sua sapientia regendo gregi præesse cuncietur, lucer- namque sub modio retineat (brevi illam quidem super candelabrum collocandam ", quo omnes Ec- clesia animas splendore afficiat, semitasque nostras illuminet), ac montes adhuc, et saltus, et fluenta circun spectet, lupisque animarum raptoribus la- queos excogitet, quo tempestive pedum quoque ip- suim accipiat, et cum vero Pastore gregein hunc ratione praditum pascat, in lo10 pascua, hoc est, perpetuo virentibus Dei sermonibus eum ¿collocans, ac refectionis aqua, id est Spiritu sancto educans. Αιque hoc quidem, et speramus, et opiamus. Mili vero jam tempus est, ut gratiarum actioni admo- nitionem adjungam ; banc autem quam potero bre- vissime perstringam, quandoquidem vos jam ma- xima ex parte admonitionem ipsis operibus prævertistis; nec longiore illi oratione opus habent, quos experientia ipsa erudivit. X. Providendum quidem primum nobis erat, fra- tres, ne divideremur, ac vetus illud nostrum decus et ornamentum deleretur; ob quod gregem hunc, caeteroqui parvum, vixque dignum, qui inter cele bres greges numeretur, cum maximis et amplissimis adequabam ; imo etiam quibusdam in Spiritus vire tute praeferebam. Sic namque se res habebat, ut cum alii alio quodam ornamento, vel majori, vel minori præditi sint, nostri ovilis hoc maxime pro- prium esset, quod separari ac dividi non posset, atque ab omni dissidio abhorreret: ita ut persæpe arca Noe vocati simus, ut quæ şola orbis universi diluvium effugisset, ac pietatis semina in nobis con- servasset. Quoniam autem homines esse comperti sumus, nec pravi illius invidiam omnino effugimus, nec morbo eo, qui omnia occupabat, superiores ex stitimus; verum publicæ calamitatis partem ipsi quoque accepimus, nec præclaram et paternam hæ- reditatem, hoc est, concordia bonum, ad extremnum usque retinuimus, non parum tamen hic quoque alios superavimus (si quid etiam adversus inimicitiam nostram gloriari oportet, Christo fretos), quod in hanc fraudem ultimi prolapsi, primi erecti sumus. Nam quod in morbum inciderimus, communis na- ‹ maxima jam ex parte vos opera ipsa monuerunt.» Coisl. 1, quod secutus est Billius. seipsa. » (20) των ποιμένων τὸν τιμιώτατον. Juxta Scho- (21) Εἰ καὶ λόγοις ἀναβάλλεται. Hæc desunt (22) Πᾶσαν τήν. Deest τήν, in Regg. a, hm. (23) Αληθινῷ ποιμένι. lic Gregorium patrem, (24) Λόγοις. Reg. a, Coisl. 5, Gr. 1, Montac. 2ο- (25) Προειλήφατε. Gabr. προειλήφαμεν. Billius, (26) Μικράν, etc. Reg. *, μικρὰν ἡμῶν οὖσαν (27) Αξίαν, elc. Duo Or. ἐν ποιμνίοις ἀξίαν. (23) Δ' ὧν καὶ προετίθουν. Regg. bu, hu, Or. 1, (29) Είχεν. Coisl. 1, είχον. (30) Ιδιώτατον ήr. Deest in pluribus codicibus. (51) Δέ. Deest in Regg. bm, hu. (52) Πολλάκις. Reg. a, et Or. 1 addumt, ἡμᾶς, (35) Ἐν αὐτῇ. Reg. hu, Or. 1, ἐν ἑαυτῇ, « in (54) Ἐπειδὴ δέ. Reg. hu, Or. 1, Ἐπεὶ δέ,
PG 35:736Τὸ μὲν γὰρ ἀῤῥωστῆσαι τῆς κοινῆς φύσεως, καὶ τῆς ἀσθενείας τῆς ἀνθρωπίνης, ἣ πάντων ἅπτεται, καὶ τῶν λίαν ἰσχυρῶν τὸ σῶμα καὶ τὴν διάνοιαν· τὸ δὲ θεραπευθῆναι, καὶ πρὸς ἀλλήλους ἐπανελθεῖν, τοῦ λογισμοῦ καὶ τῆς χάριτος, ἣ καλῶς ἡμῖν καὶ δικαίως ἐβράβευσε, καὶ κρεῖττον ἢ κατὰ τὰς ἡμετέρας εὐχὰς, καὶ τὰς τῶν ἄλλων ἐλπίδας. ΙΑ. Ἡμεῖς τε γὰρ τὰς δοθείσας τῷ τμήματι κεφαλὰς, ὡς ὑπὲρ εὐσεβείας καινοτομηθείσας, καὶ εἰς βοήθειαν τοῦ ὀρθοῦ λόγου κάμνοντος, ἐν χάριτι προσηκάμεθα, καὶ οὐχ ὡς ἐχθροὺς ἀπεστράφημεν, ἀλλ’ ὡς ἀδελφοὺς περιεπτυξάμεθα μικρὸν ὑπὲρ κλήρου πατρικοῦ στασιάσαντας ἀδελφικῶς, ἀλλ’ οὐ πονηρῶς· καὶ τῆς μὲν ἔχθρας οὐκ ἐπῃνέσαμεν, τοῦ ζήλου δὲ ἀπεδεξάμεθα· κρείσσων γὰρ ἐμπαθοῦς ὁμονοίας ἡ ὑπὲρ εὐσεβείας διάστασις· καὶ διὰ τοῦτο προσθήκην ἑαυτῶν τὴν ὑφαίρεσιν πεποιήμεθα, κλέψαντες ἀγάπῃ τὴν καθ’ ἡμῶν ἐπίνοιαν, καὶ τοσοῦτον τῆς τάξεως ἐναλλάξαντες, ὅσον μὴ τῇ ψήφῳ τὴν χάριν ἀκολουθῆσαι, τὴν δὲ ψῆφον τῇ χάριτι, καὶ χερσὶν ἀλλοτρίαις εἰς ταύτην προσχρήσασθαι, μικρόν τι προληφθέντες ὑπὸ τοῦ Πνεύματος· ὑμεῖς τε, τὴν κατὰ τοῦ γράμματος ἀφέντες ὑπόνοιαν, τῷ πνεύματι προσεδράμετε·
Α κοινῆς φύσεως, καὶ τῆς ἀσθενείας τῆς ἀνθρωπί νης, ἢ (35) πάντων ἅπτεται, καὶ τῶν λίαν ἰσχυρῶν τὸ σῶμα καὶ τὴν διάνοιαν· τὸ δὲ θεραπευθῆναι, καὶ πρὸς ἀλλήλους ἐπανελθεῖν (56), τοῦ λογισμοῦ καὶ τῆς χάριτος, ἢ καλῶς ἡμῖν (37) καὶ δικαίως ἑβρά βευσε, καὶ κρεῖττον ἢ κατὰ τὰς ἡμετέρας εὐχὰς, καὶ τὰς τῶν ἄλλων ἐλπίδας. ΙΑ'. Ἡμεῖς τε γὰρ τὰς δοθείσας τῷ τμήματι κεφαλὰς, ὡς ὑπὲρ εὐσεβείας καινοτομηθείσας, καὶ εἰς βοήθειαν τοῦ ὀρθοῦ λόγου κάμνοντος, ἐν χάριτι προσηκάμεθα, καὶ οὐχ ὡς ἐχθροὺς ἀπεστράφημεν, ἀλλ' ὡς ἀδελφοὺς περιεπτυξάμεθα μικρὸν ὑπὲρ κλήρου πατρικοῦ στασιάσαντας ἀδελφικῶς, ἀλλ' οὐ πονηρῶς· καὶ τῆς μὲν ἔχθρας οὐκ ἐπηνέσαμεν, του ζήλου δὲ ἀπεδεξάμεθα· κρείσσων γὰρ ἐμπαθούς ὁμονοίας ἡ ὑπὲρ (38) εὐσεβείας διάστασις· καὶ διὰ Εt τοῦτο προσθήκην ἑαυτῶν (39) τὴν ὑφαίρεσιν πε ποιήμεθα, κλέψαντες ἀγάπῃ τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἐπί νοιαν (40), καὶ τοσοῦτον τῆς τάξεως ἐναλλάξαντες, ὅσον μὴ τῇ ψήφῳ τὴν χάριν ἀκολουθῆσαι, τὴν δὲ ψῆφον τῇ χάριτι, καὶ χερσὶν ἀλλοτρίαις εἰς ταύτην προσχρήσασθαι, μικρόν τι προληφθέντες ὑπὸ τοῦ Πνεύματος· ὑμεῖς τε, τὴν κατὰ τοῦ γράμματος (41) ἀφέντες ὑπόνοιαν, τῷ πνεύματι προσεδράμετε· τῆς μὲν ἁπλότητος οὐκ ἐπαινέσαντες ἐπὶ τῷ φαινομένῳ τῶν ῥημάτων, ἀσέβειαν δὲ οὐκ ἐννοήσαντες (42)· ἀλλ᾽ εἰδότες, ὅτι ἄπτωτος παρ' ἡμῖν ἡ Τριὰς καὶ ἀσάλευτος, οὐδέν γε ἧττον ἢ (43) ἐν αὐτῇ τῇ φύσει, καὶ τὸ περικόψαι τι τῶν τριῶν ἢ ἀποξενῶσαι ἴσον ἡμῖν καὶ τὸ πᾶν ἀνελεῖν, καὶ κατὰ πάσης χωρῆσαι γυμνῇ τε (44) κεφαλῇ τῆς θεότητος. Καὶ ταῦτα παρ' αὐτὴν ἀλλήλων ὑπεραπολογούμεθα (45) την διάστασιν, ἔστιν ὅτε καὶ παρ' οἷς ἀνθρώπων, ὅπερ (46) δὴ καὶ μέγιστος τῆς ἀληθείας ἔλεγχος, οὐδὲ ὑπὸ τοῦ καιροῦ νικωμένης, οὐδὲ τῆς ἔχθρας παντελῶς τὸν σπινθῆρα τῆς ἐν ἡμῖν ἀγάπης κατα- λυούσης· ὅτι τὸ μέγιστον ὑπῆν ἡμῖν καὶ στασιά ζουσιν ἡ ὁμοδοξία, καὶ τὸ συνειδέναι μὴ ἑτεροζυ γοῦσι περὶ (47) τὴν ἀλήθειαν, μηδ' (48) ἐναντίως διακειμένοις, ἀλλὰ τῷ αὐτῷ χαρακτῆρι με μορ φωμένοις τῆς πίστεως, καὶ τῆς πρώτης ἡμῶν ἐλ- πίδος. άνθρωπίνης, 4. ἡ καλῶς καὶ δικαίως ἡμῖν. ὁμονοίας ἢ ὑπέρ. καλέσαντες. γρ. καὶ ἐγκαλέ- σαντες. S. GREGORII THEOLOGI Luræ est et humanæ infrmitatis, quæ omnes, etiam animo et corpore valentissimos, attigit ; quod autem morbum depulerimus, atque ad concordiam inter nos redierimus, id rationis munus est, gratiæque divinæ, quæ pulchre et æque, ac melius quam opta- bamus aut alii futurum sperabant, causam nostram disceptavit. • XI. Nam et nos data præcisa parti capita, velut pro pietate, atque ad rectæ doctrinæ laborantis subsidium designata, cum gaudio suscepimus, nec ut hostes defugimus, verum ut fratres, qui fraterne quidem, non vero malitiose pro paterna hæreditate paululum contendissent, amplexi sumus: atque ut illorum dissensionem haudquaquam laudavimus, ita rursum eorum zelum comprobavimus; melior enim ! est contentio pietatis causa suscepta, quam vitiosa B concordia. Ac proinde subductionem acces sionem nostram fecimus, consilium adversum nos initum charitate dissimulantes, atque ordinem ea- tenus immutantes, ut non electionem gratia, sed gratiam electio sequeretur, eamque ad rem alienis manibus uteremur, paululum quiddam a Spiritu preventi. vos, rursum, abjecta sinistra ea suspi- cione, quam scriptum illud afferre potuit, ad spi- ritum accurristis; atque ut simplicitatem nostram ob eum sensum, quem verba præ se ferebant, mi- nime probastis, ita impietatem nobis nunquam ob- jecistis verum perspectum habuistis, Trinitatem apud nos firmam et immotain, non minus quam in zua natura mənere, ac nobis idem plane esse, Trium horum aliquid præcidere, aut abalienare, quod to- Lum submovere, ac de medio tollere, nudoque ca- pite adversus divinitatem grassari. Atque hæc, vi- gente etiam ipso dissidio mutuo de nobis, quando- que et apud quosdam homines, prædicabamus, quod scilicet maximum etiam veritatis argumentum erat; quippe cum ipsa ne a tempore quidem vinceretur, nec inimicitia, charitatis ejus, que in nobis erat, igniculum prorsus exstingueret: propterea quod nobis, etiam dissidentibus, id, quod maximum erat, nimirum eadem de fde sententia suberat ; illiusque nobis conscii eramus, nos in veritatis negotio mi- C Editi vero, vertit Bill. edit. editis, fecit Gregorius senior, cum dissidentes monachos, et eos ex ipsis, qui, præter ipsius voluntatein, et contra ecclesiastici canonis præscriptum, alterius episcopi suffragio sacerdotes ordinati fuerant, be- nigne lubenterque post reditum in concordiam re- cepit, atque etiam in sacerdotes agnovit. Quamob- rem non electionem gratia, sed gratiam electio secuta est; quia nimirum, non proprii episcopi suffragio delecti fuerant, licet postea, reddita pace per indulgentiam probati. sensu alludit ad hæc verba : Littera occidit, etc. nissa littera, quæ pravam suspicionem injecit, ad spiritum confugistis; id est, i ad latentem sub lit- tera pietatem. Reg. hu, ad marg. tis, maximum jam tum argumentum erat, nec a tem- pore quidem victam esse veritatem, nec ab inimi- citia exstinctos penitus esse illius, quæ in nobis erat, charitatis igniculos. » (35) Ανθρωπίνης, ή. Sic Regg. a, bin, et Or. 1. D Gregorius senior subscripserat: verum subtiliori (36) Καὶ πρὸς ἀλλήλους ἐπανελθεῖν. lac non (37) Η καλῶς ἡμῖν, etc. Sic Regg. a, bm, Or. In (38) Ομονοίας, ἡ ὑπέρ. Sic Reg. hu, et Or. 1. In (39) Προσθήκην ἑαυτῶν, etc. «Accessionem suam (40) Επίνοιαν. « Sinistram suspicionem. (41) Κατὰ τοῦ γράμματος. Intelligit scriptumn cui (1) Cor. 1, 6), adeoque vertendum, « vos vero, (42) Εννοήσαντες. Cogitastis. » Coisl. 4, έν (43) Πττον ή. Sic Regg. a, bm, hu, or. in edi- (44) Γυμνήτε. Reg. bu, tres Colb., Or., γυμνῇ τῇ. (15) Υπεραπολογούμεθα. Οr. ὑπερα πελογούμεθα. (46) Όπερ. Οr. ὥσπερ Herv. ὅσπερ. « Quot (47) Περί. Reg. hu, Or., Oxon. πρός. (48) Μηδ'. Regg. a, hu, Or. μηδέ.
τῆς μὲν ἁπλότητος οὐκ ἐπαινέσαντες ἐπὶ τῷ φαινομένῳ τῶν ῥημάτων, ἀσέβειαν δὲ οὐκ ἐννοήσαντες· ἀλλ’ εἰδότες, ὅτι ἄπτωτος παρ’ ἡμῖν ἡ Τριὰς καὶ ἀσάλευτος, οὐδέν γε ἧττον ἢ ἐν αὐτῇ τῇ φύσει, καὶ τὸ περικόψαι τι τῶν τριῶν ἢ ἀποξενῶσαι ἴσον ἡμῖν καὶ τὸ πᾶν ἀνελεῖν, καὶ κατὰ πάσης χωρῆσαι γυμνῇ τε κεφαλῇ τῆς θεότητος. Καὶ ταῦτα παρ’ αὐτὴν ἀλλήλων ὑπεραπολογούμεθα τὴν διάστασιν, ἔστιν ὅτε καὶ παρ’ οἷς ἀνθρώπων, ὅπερ δὴ καὶ μέγιστος τῆς ἀληθείας ἔλεγχος, οὐδὲ ὑπὸ τοῦ καιροῦ νικωμένης, οὐδὲ τῆς ἔχθρας παντελῶς τὸν σπινθῆρα τῆς ἐν ἡμῖν ἀγάπης καταλυούσης· ὅτι τὸ μέγιστον ὑπῆν ἡμῖν καὶ στασιάζουσιν ἡ ὁμοδοξία, καὶ τὸ συνειδέναι μὴ ἑτεροζυγοῦσι περὶ τὴν ἀλήθειαν, μηδ’ ἐναντίως διακειμένοις, ἀλλὰ τῷ αὐτῷ χαρακτῆρι μεμορφωμένοις τῆς πίστεως, καὶ τῆς πρώτης ἡμῶν ἐλπίδος. ΙΒ. Οὐδὲν γὰρ οὕτως ἰσχυρὸν εἰς ὁμόνοιαν τοῖς γνησίοις τὰ πρὸς τὸν Θεὸν, ὡς ἡ περὶ Θεοῦ συμφωνία· καὶ οὐδὲν οὕτως ἕτοιμον εἰς διάστασιν, ὡς ἡ περὶ τοῦτο διαφωνία.
Α κοινῆς φύσεως, καὶ τῆς ἀσθενείας τῆς ἀνθρωπί νης, ἢ (35) πάντων ἅπτεται, καὶ τῶν λίαν ἰσχυρῶν τὸ σῶμα καὶ τὴν διάνοιαν· τὸ δὲ θεραπευθῆναι, καὶ πρὸς ἀλλήλους ἐπανελθεῖν (56), τοῦ λογισμοῦ καὶ τῆς χάριτος, ἢ καλῶς ἡμῖν (37) καὶ δικαίως ἑβρά βευσε, καὶ κρεῖττον ἢ κατὰ τὰς ἡμετέρας εὐχὰς, καὶ τὰς τῶν ἄλλων ἐλπίδας. ΙΑ'. Ἡμεῖς τε γὰρ τὰς δοθείσας τῷ τμήματι κεφαλὰς, ὡς ὑπὲρ εὐσεβείας καινοτομηθείσας, καὶ εἰς βοήθειαν τοῦ ὀρθοῦ λόγου κάμνοντος, ἐν χάριτι προσηκάμεθα, καὶ οὐχ ὡς ἐχθροὺς ἀπεστράφημεν, ἀλλ' ὡς ἀδελφοὺς περιεπτυξάμεθα μικρὸν ὑπὲρ κλήρου πατρικοῦ στασιάσαντας ἀδελφικῶς, ἀλλ' οὐ πονηρῶς· καὶ τῆς μὲν ἔχθρας οὐκ ἐπηνέσαμεν, του ζήλου δὲ ἀπεδεξάμεθα· κρείσσων γὰρ ἐμπαθούς ὁμονοίας ἡ ὑπὲρ (38) εὐσεβείας διάστασις· καὶ διὰ Εt τοῦτο προσθήκην ἑαυτῶν (39) τὴν ὑφαίρεσιν πε ποιήμεθα, κλέψαντες ἀγάπῃ τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἐπί νοιαν (40), καὶ τοσοῦτον τῆς τάξεως ἐναλλάξαντες, ὅσον μὴ τῇ ψήφῳ τὴν χάριν ἀκολουθῆσαι, τὴν δὲ ψῆφον τῇ χάριτι, καὶ χερσὶν ἀλλοτρίαις εἰς ταύτην προσχρήσασθαι, μικρόν τι προληφθέντες ὑπὸ τοῦ Πνεύματος· ὑμεῖς τε, τὴν κατὰ τοῦ γράμματος (41) ἀφέντες ὑπόνοιαν, τῷ πνεύματι προσεδράμετε· τῆς μὲν ἁπλότητος οὐκ ἐπαινέσαντες ἐπὶ τῷ φαινομένῳ τῶν ῥημάτων, ἀσέβειαν δὲ οὐκ ἐννοήσαντες (42)· ἀλλ᾽ εἰδότες, ὅτι ἄπτωτος παρ' ἡμῖν ἡ Τριὰς καὶ ἀσάλευτος, οὐδέν γε ἧττον ἢ (43) ἐν αὐτῇ τῇ φύσει, καὶ τὸ περικόψαι τι τῶν τριῶν ἢ ἀποξενῶσαι ἴσον ἡμῖν καὶ τὸ πᾶν ἀνελεῖν, καὶ κατὰ πάσης χωρῆσαι γυμνῇ τε (44) κεφαλῇ τῆς θεότητος. Καὶ ταῦτα παρ' αὐτὴν ἀλλήλων ὑπεραπολογούμεθα (45) την διάστασιν, ἔστιν ὅτε καὶ παρ' οἷς ἀνθρώπων, ὅπερ (46) δὴ καὶ μέγιστος τῆς ἀληθείας ἔλεγχος, οὐδὲ ὑπὸ τοῦ καιροῦ νικωμένης, οὐδὲ τῆς ἔχθρας παντελῶς τὸν σπινθῆρα τῆς ἐν ἡμῖν ἀγάπης κατα- λυούσης· ὅτι τὸ μέγιστον ὑπῆν ἡμῖν καὶ στασιά ζουσιν ἡ ὁμοδοξία, καὶ τὸ συνειδέναι μὴ ἑτεροζυ γοῦσι περὶ (47) τὴν ἀλήθειαν, μηδ' (48) ἐναντίως διακειμένοις, ἀλλὰ τῷ αὐτῷ χαρακτῆρι με μορ φωμένοις τῆς πίστεως, καὶ τῆς πρώτης ἡμῶν ἐλ- πίδος. άνθρωπίνης, 4. ἡ καλῶς καὶ δικαίως ἡμῖν. ὁμονοίας ἢ ὑπέρ. καλέσαντες. γρ. καὶ ἐγκαλέ- σαντες. S. GREGORII THEOLOGI Luræ est et humanæ infrmitatis, quæ omnes, etiam animo et corpore valentissimos, attigit ; quod autem morbum depulerimus, atque ad concordiam inter nos redierimus, id rationis munus est, gratiæque divinæ, quæ pulchre et æque, ac melius quam opta- bamus aut alii futurum sperabant, causam nostram disceptavit. • XI. Nam et nos data præcisa parti capita, velut pro pietate, atque ad rectæ doctrinæ laborantis subsidium designata, cum gaudio suscepimus, nec ut hostes defugimus, verum ut fratres, qui fraterne quidem, non vero malitiose pro paterna hæreditate paululum contendissent, amplexi sumus: atque ut illorum dissensionem haudquaquam laudavimus, ita rursum eorum zelum comprobavimus; melior enim ! est contentio pietatis causa suscepta, quam vitiosa B concordia. Ac proinde subductionem acces sionem nostram fecimus, consilium adversum nos initum charitate dissimulantes, atque ordinem ea- tenus immutantes, ut non electionem gratia, sed gratiam electio sequeretur, eamque ad rem alienis manibus uteremur, paululum quiddam a Spiritu preventi. vos, rursum, abjecta sinistra ea suspi- cione, quam scriptum illud afferre potuit, ad spi- ritum accurristis; atque ut simplicitatem nostram ob eum sensum, quem verba præ se ferebant, mi- nime probastis, ita impietatem nobis nunquam ob- jecistis verum perspectum habuistis, Trinitatem apud nos firmam et immotain, non minus quam in zua natura mənere, ac nobis idem plane esse, Trium horum aliquid præcidere, aut abalienare, quod to- Lum submovere, ac de medio tollere, nudoque ca- pite adversus divinitatem grassari. Atque hæc, vi- gente etiam ipso dissidio mutuo de nobis, quando- que et apud quosdam homines, prædicabamus, quod scilicet maximum etiam veritatis argumentum erat; quippe cum ipsa ne a tempore quidem vinceretur, nec inimicitia, charitatis ejus, que in nobis erat, igniculum prorsus exstingueret: propterea quod nobis, etiam dissidentibus, id, quod maximum erat, nimirum eadem de fde sententia suberat ; illiusque nobis conscii eramus, nos in veritatis negotio mi- C Editi vero, vertit Bill. edit. editis, fecit Gregorius senior, cum dissidentes monachos, et eos ex ipsis, qui, præter ipsius voluntatein, et contra ecclesiastici canonis præscriptum, alterius episcopi suffragio sacerdotes ordinati fuerant, be- nigne lubenterque post reditum in concordiam re- cepit, atque etiam in sacerdotes agnovit. Quamob- rem non electionem gratia, sed gratiam electio secuta est; quia nimirum, non proprii episcopi suffragio delecti fuerant, licet postea, reddita pace per indulgentiam probati. sensu alludit ad hæc verba : Littera occidit, etc. nissa littera, quæ pravam suspicionem injecit, ad spiritum confugistis; id est, i ad latentem sub lit- tera pietatem. Reg. hu, ad marg. tis, maximum jam tum argumentum erat, nec a tem- pore quidem victam esse veritatem, nec ab inimi- citia exstinctos penitus esse illius, quæ in nobis erat, charitatis igniculos. » (35) Ανθρωπίνης, ή. Sic Regg. a, bin, et Or. 1. D Gregorius senior subscripserat: verum subtiliori (36) Καὶ πρὸς ἀλλήλους ἐπανελθεῖν. lac non (37) Η καλῶς ἡμῖν, etc. Sic Regg. a, bm, Or. In (38) Ομονοίας, ἡ ὑπέρ. Sic Reg. hu, et Or. 1. In (39) Προσθήκην ἑαυτῶν, etc. «Accessionem suam (40) Επίνοιαν. « Sinistram suspicionem. (41) Κατὰ τοῦ γράμματος. Intelligit scriptumn cui (1) Cor. 1, 6), adeoque vertendum, « vos vero, (42) Εννοήσαντες. Cogitastis. » Coisl. 4, έν (43) Πττον ή. Sic Regg. a, bm, hu, or. in edi- (44) Γυμνήτε. Reg. bu, tres Colb., Or., γυμνῇ τῇ. (15) Υπεραπολογούμεθα. Οr. ὑπερα πελογούμεθα. (46) Όπερ. Οr. ὥσπερ Herv. ὅσπερ. « Quot (47) Περί. Reg. hu, Or., Oxon. πρός. (48) Μηδ'. Regg. a, hu, Or. μηδέ.
PG 35:738Καὶ γὰρ ὁ τὰ ἄλλα ἐπιεικέστατος περὶ τοῦτο θερμότατος, καὶ ὁ πραὺ̈ς ὄντως γίνεται μαχητὴς, ὅταν ἴδῃ μακροθυμίᾳ Θεὸν ζημιούμενος, μᾶλλον δὲ Θεὸν ζημιῶν τῷ ἑαυτοῦ πτώματι, τὸν ἡμᾶς πλουτοῦντά τε καὶ πλουτίζοντα. Οὕτω μὲν οὖν, ὅπερ εἶπον, ἡμεῖς καὶ τὴν διάστασιν μετριώτεροι· ὡς περιφανεστέραν γενέσθαι καὶ τὴν ὁμόνοιαν τῆς διαζεύξεως, καὶ μικροῦ τὸ μέσον κλαπῆναι τοῖς ἀμφοτέρωθεν δεξιοῖς· ἐπεὶ δὲ οὐκ ἐξαρκεῖ τὸ τάχος τῆς εἰρήνης πρὸς τὴν ἀσφάλειαν, εἰ μή τις καὶ λόγος ὁ ταύτην κρατῶν φανείη, καὶ Θεὸς ἔλθοι τῷ λόγῳ σύμμαχος, παρ’ οὗ καλὸν ἅπαν καὶ ἄρχεται, καὶ εἰς τέλος ἔρχεται· φέρε καὶ δι’ εὐχῶν, καὶ διὰ λογισμῶν βεβαιωσώμεθα ταύτην εἰς δύναμιν· ἐκεῖνο πρῶτον ἐνθυμηθέντες, ὅτι κάλλιστον μὲν τῶν ὄντων καὶ ὑψηλότατον Θεὸς, εἰ μὴ τῷ φίλον καὶ ὑπὲρ τὴν οὐσίαν ἄγειν αὐτὸν, ἢ ὅλον ἐν αὐτῷ τιθέναι τὸ εἶναι, παρ’ οὗ καὶ τοῖς ἄλλοις· δεύτερον δὲ ὅσα ἐκ Θεοῦ πρῶτα καὶ περὶ Θεὸν, τὰς ἀγγελικὰς λέγω δυνάμεις καὶ οὐρανίους, αἳ, πρῶται σπῶσαι τοῦ πρώτου φωτὸς, καὶ τῷ τῆς ἀληθείας λόγῳ τρανούμεναι, φῶς εἰσι καὶ αὐταὶ τελείου φωτὸς ἀπαυγάσματα·
ΙΒ'. Οὐδὲν γὰρ οὕτως ἰσχυρὸν εἰς ὁμόνοιαν τοῖς Α γνησίοις (49) τὰ πρὸς τὸν Θεόν, ὡς ἡ περὶ Θεοῦ συμφωνία· καὶ οὐδὲν οὕτως ἔτοιμον εἰς διάστασιν, ὡς ἡ περὶ τοῦτο (50) διαφωνία. Καὶ γὰρ ὁ τὰ ἄλλα (51) ἐπιεικέστατος περὶ τοῦτο θερμότατος, καὶ ὁ πραΰς (52) ὄντως γίνεται μαχητής, ὅταν ἴδῃ μακροθυμία θεὸν ζημιούμενος (55), μᾶλλον δὲ Θεὸν ζημιῶν τῷ ἑαυτοῦ πτώματι, τὸν ἡμᾶς πλουτοῦντά τε καὶ πλουτίζοντα. Οὕτω μὲν οὖν, ὅπερ εἶπον, ἡμεῖς καὶ τὴν διάστασιν μετριώτεροι· ὡς περιφα νεστέραν γενέσθαι καὶ τὴν ὁμόνοιαν τῆς διαζεύ ξεως, καὶ μικροῦ τὸ μέσον κλαπῆναι τοῖς ἀμφοτέ- ρωθεν δεξιοῖς· ἐπεὶ δὲ οὐκ ἐξαρκεῖ τὸ τάχος τῆς εἰρήνης πρὸς τὴν ἀσφάλειαν, εἰ μή τις καὶ λόγος ὁ ταύτην κρατῶν φανείη (54), καὶ Θεὸς ἔλθοι τῷ λόγῳ σύμμαχος, παρ᾽ οὗ καλὸν ἅπαν καὶ ἄρχεται, καὶ εἰς τέλος ἔρχεται· φέρε καὶ δι᾿ εὐχῶν, καὶ διὰ λογισμῶν βεβαιωσώμεθα ταύτην εἰς δύναμιν· ἐκεῖνο πρῶτον ἐνθυμηθέντες, ὅτι κάλλιστον μὲν τῶν ὄντων καὶ ὑψηλότατον Θεὸς, εἰ μὴ τῷ φίλον καὶ ὑπὲρ τὴν οὐσίαν ἄγειν αὐτὸν, ἢ ὅλον ἐν αὐτῷ τιθέναι τὸ εἶ ναι, παρ' οὗ καὶ τοῖς ἄλλοις· δεύτερον δὲ ὅσα ἐκ Θεοῦ πρῶτα καὶ περὶ Θεὸν, τὰς ἀγγελικὰς λέγω δυνάμεις καὶ οὐρανίους, αἰ, πρῶται σπῶσαι τοῦ πρώτου φωτός, καὶ τῷ τῆς ἀληθείας λόγῳ τρανού- μεναι, φῶς εἰσι καὶ αὐταὶ τελείου φωτὸς ἀπαυγά σματα· τούτων δὲ οὐδὲν (55) οὕτως ἴδιον, ὡς τὸ ἄμαχόν τε καὶ ἀστασίαστον. Οὔτε γὰρ ἐν θεότητι στάσις, ὅτι μηδὲ λύσις (56)· λύσις γὰρ στάσεως ἔκγονον· ἀλλὰ τοσοῦτον τὸ τῆς ὁμονοίας καὶ πρὸς ἑαυτὴν, καὶ πρὸς τὰ δεύτερα, ὥστε καὶ προσηγο ρίαν τῷ Θεῷ γενέσθαι μετὰ τῶν ἄλλων, καὶ πρὸ τῶν ἄλλων, οἷς χαίρει καλούμενος, τοῦτο τὸ πλεον έκτημα. Ειρήνη γὰρ καὶ ἀγάπη, καὶ τὰ τοιαῦτα ὀνομάζεται, ἡμῖν παρέχων διὰ τῶν ὀνομάτων ὡς Θεοῦ τούτων (57) μεταποιεῖσθαι τῶν ἀρετῶν. ΠΓ'. Ἀγγέλων δὲ ὁ μὲν στασιάσαι τολμήσας, καὶ ὑπὲρ τὴν ἀξίαν ἀρθῆναι κατέναντι Κυρίου παντο- κράτορος τραχηλιάσας, καὶ τὴν ὑπὲρ τὰ νέφη καθε ἔδραν ἐπινοῶν, ὡς ὁ τοῦ προφήτου (58) λόγος, δίκην ἔδωκε τῆς ἀπονοίας ἀξίαν, σκότος ἀντὶ φωτὸς εἶναι κατακριθεὶς (59), ἢ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, ὑφ᾽ ** ὁ πραΰς ἔστω μαχητής. • ἴδῃ Θεὸν ζημιούμενος τῇ μακροθυμία. φανείη. • οὐδέν. ORATIO VI. --- DE PACE 1. nime inter nos dissentire, ac contrario modo affici, verum eodem fidei et primæ nostræ spei charactero formatos et consignatos esse. B XII. Nihil enim eos, qui sincero animi affectu Deum colunt, æque inter se conciliat, atque con- sentiens de Deo doctrina; quemadmodum contra nihil ad dissidium ita promptum ac paratum est, ut diversa in hac re animorum sententia. Hic enim, etiam qui aliis in rebus æquissimus et facillimus est, ferventissimus exsistit ; ac mansuetus vere pu- gnax efficitur, cum se per lenitatem Dei jacturam facere, imo, ut rectius loquar, per prolapsionem suam, Deum, qui nos, et pro divitiis habet, et divi- tes reddit, damno afficere conspicit. Sic igitur, ut a me dictum est, nos in ipsa quoque contentione moderatius nosipsos gessimus; adeo ut concordia ipsa disjunctione clarior fuerit, ac per ea, quæ utrinque lata et commoda exstiterunt, id, quod in medio contigit, pene subreptum et obscu ratum. At quoniam pacis celeritas ad ſirmitatem haud sufficit, nisi oratio etiam aliqua, quæ hanc te- neat, exsistat, ac Deus, a quo bonum omne initium ducit, atque ad finem perducitur, orationi opitula- tor accedat, age, et votis, et rationibus, eam pro virili nostra confirmemus: illud primum cum ani- mis nostris reputantes Deum, omnium, quæ sunt, pulcherrimum et sublimissimum esse, nisi quis tamen eum malit supra on nem essentiam ponere, aut in ipso, quidquid id est, collocare, utpote a quo alia quoque, ut sint, acceperint; deinde autem quæ- cunque ex Deo prima, et circa Deum, boc est ano gelicas et caelestes virtutes, quæ prinæ primum lumen haurientes, ac veritatis verbo illustratæ, lu- men quoque ipsæ sunt, ac perfecti illius luminis C radii. His porro nihil tam proprium est, quam pu- gnas et dissidia nescire. Nam nec in deitate dissi- dium est, quemadmodum nec solutio: dissidii quippe filia est solutio ; verum adeo et secum ipsa, et cum interioribus rebus concors et pacata est, ut præter alia, imo ante alia nomina, quibus Deus appellari gaudet, hac quoque prærogativa nuncu- petur. Pax enim et charitas ", atque id genus nominibus appellatur, quo videlicet per ipsa quo- que vocabula nos admoneat, ut hasce virtutes, quæ propriæ Dei sunt, comparare studeamus. XIII. Ex angelis autem, is, qui seditionem conci- tare, ac supra dignitatem suam sese efferre, cervi- cemque adversus Dominum omnipotentem attollere, D atque, ut Scriptura testatur se, supra nubes sedem > Ephes. 11, 14. | Joan. iv, 8, sibiipsi excogitare ausus est, dignas arrogantia sua pœnas dedit, lucis loco tenebris multatus, aut ut Qui mansuetus est, sit pugnator. » a, hu, Or. Nisi aliqua, quæ ipsam confirmet, ratio appareat. » solutio. › Lanquam Deum consequi stuleamus. Leuvenkl. re- fert ad nomina : « quibus vocabulis, uti quæ Dei sint, nos admonet, ut virtutes lasce compare- nius. > tribus Colb., Oxon. et Or. lucis loco caligo sit, damnatus. › 16. 58 Isa. σιν, 14. (19) Τοῖς γνησίοις. Coisl. 1, γνησίως. (50) Τοῦτο. Coll. τούτου. (51) Τὰ ἄλλα. Reg. h, et Μont. τ' ἄλλα. (52) Ο πραΰς, etc. Alludit ad hæc Joel, 111, 14, (33) Ιδῃ μακροθυμίᾳ Θεὸν ζημιούμενος. Regg. (34) Εἰ μή τις καὶ λόγος ὁ ταύτην κρατῶν (55) Δὲ οὐδέν. Sic Reg. bm, et Or. Par. edit., δ (56) "Οτι μηδὲ λύσις. • Quandoquidem nec dis- (57) Ὡς Θεοῦ τούτων. Billius, cut has virtutes (58) Τοῦ προφήτου. Deest in Regg. a, b, hu, (54) Σκότος ἀντὶ φωτὸς εἶναι κατακριθείς. « Οι
τούτων δὲ οὐδὲν οὕτως ἴδιον, ὡς τὸ ἄμαχόν τε καὶ ἀστασίαστον. Οὔτε γὰρ ἐν θεότητι στάσις, ὅτι μηδὲ λύσις· λύσις γὰρ στάσεως ἔκγονον· ἀλλὰ τοσοῦτον τὸ τῆς ὁμονοίας καὶ πρὸς ἐαυτὴν, καὶ πρὸς τὰ δεύτερα, ὥστε καὶ προσηγορίαν τῷ Θεῷ γενέσθαι μετὰ τῶν ἄλλων, καὶ πρὸ τῶν ἄλλων, οἷς χαίρει καλούμενος, τοῦτο τὸ πλεονέκτημα. Εἰρήνη γὰρ καὶ ἀγάπη, καὶ τὰ τοιαῦτα ὀνομάζεται, ἡμῖν παρέχων διὰ τῶν ὀνομάτων ὡς Θεοῦ τούτων μεταποιεῖσθαι τῶν ἀρετῶν. ΙΓ. Ἀγγέλων δὲ ὁ μὲν στασιάσαι τολμήσας, καὶ ὑπὲρ τὴν ἀξίαν ἀρθῆναι κατέναντι Κυρίου παντοκράτορος τραχηλιάσας, καὶ τὴν ὑπὲρ τὰ νέφη καθέδραν ἐπινοῶν, ὡς ὁ τοῦ προφήτου λόγος, δίκην ἔδωκε τῆς ἀπονοίας ἀξίαν, σκότος ἀντὶ φωτὸς εἶναι κατακριθεὶς, ἢ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, ὑφ’ ἑαυτοῦ γενόμενος· οἱ δὲ λοιποὶ μένουσιν ἐπὶ τῆς ἑαυτῶν ἀξίας, ἧς πρῶτον τὸ εἰρηναῖον καὶ ἀστασίαστον, τὸ ἓν εἶναι λαβόντες παρὰ τῆς ἐπαινετῆς καὶ ἁγίας Τριάδος, παρ’ ἧς καὶ τὴν ἔλλαμψιν. Ἐπεὶ κἀκείνη εἷς Θεός ἐστί τε καὶ εἶναι πιστεύεται, οὐχ ἧττον διὰ τὴν ὁμόνοιαν ἢ τὴν τῆς οὐσίας ταυτότητα·
ΙΒ'. Οὐδὲν γὰρ οὕτως ἰσχυρὸν εἰς ὁμόνοιαν τοῖς Α γνησίοις (49) τὰ πρὸς τὸν Θεόν, ὡς ἡ περὶ Θεοῦ συμφωνία· καὶ οὐδὲν οὕτως ἔτοιμον εἰς διάστασιν, ὡς ἡ περὶ τοῦτο (50) διαφωνία. Καὶ γὰρ ὁ τὰ ἄλλα (51) ἐπιεικέστατος περὶ τοῦτο θερμότατος, καὶ ὁ πραΰς (52) ὄντως γίνεται μαχητής, ὅταν ἴδῃ μακροθυμία θεὸν ζημιούμενος (55), μᾶλλον δὲ Θεὸν ζημιῶν τῷ ἑαυτοῦ πτώματι, τὸν ἡμᾶς πλουτοῦντά τε καὶ πλουτίζοντα. Οὕτω μὲν οὖν, ὅπερ εἶπον, ἡμεῖς καὶ τὴν διάστασιν μετριώτεροι· ὡς περιφα νεστέραν γενέσθαι καὶ τὴν ὁμόνοιαν τῆς διαζεύ ξεως, καὶ μικροῦ τὸ μέσον κλαπῆναι τοῖς ἀμφοτέ- ρωθεν δεξιοῖς· ἐπεὶ δὲ οὐκ ἐξαρκεῖ τὸ τάχος τῆς εἰρήνης πρὸς τὴν ἀσφάλειαν, εἰ μή τις καὶ λόγος ὁ ταύτην κρατῶν φανείη (54), καὶ Θεὸς ἔλθοι τῷ λόγῳ σύμμαχος, παρ᾽ οὗ καλὸν ἅπαν καὶ ἄρχεται, καὶ εἰς τέλος ἔρχεται· φέρε καὶ δι᾿ εὐχῶν, καὶ διὰ λογισμῶν βεβαιωσώμεθα ταύτην εἰς δύναμιν· ἐκεῖνο πρῶτον ἐνθυμηθέντες, ὅτι κάλλιστον μὲν τῶν ὄντων καὶ ὑψηλότατον Θεὸς, εἰ μὴ τῷ φίλον καὶ ὑπὲρ τὴν οὐσίαν ἄγειν αὐτὸν, ἢ ὅλον ἐν αὐτῷ τιθέναι τὸ εἶ ναι, παρ' οὗ καὶ τοῖς ἄλλοις· δεύτερον δὲ ὅσα ἐκ Θεοῦ πρῶτα καὶ περὶ Θεὸν, τὰς ἀγγελικὰς λέγω δυνάμεις καὶ οὐρανίους, αἰ, πρῶται σπῶσαι τοῦ πρώτου φωτός, καὶ τῷ τῆς ἀληθείας λόγῳ τρανού- μεναι, φῶς εἰσι καὶ αὐταὶ τελείου φωτὸς ἀπαυγά σματα· τούτων δὲ οὐδὲν (55) οὕτως ἴδιον, ὡς τὸ ἄμαχόν τε καὶ ἀστασίαστον. Οὔτε γὰρ ἐν θεότητι στάσις, ὅτι μηδὲ λύσις (56)· λύσις γὰρ στάσεως ἔκγονον· ἀλλὰ τοσοῦτον τὸ τῆς ὁμονοίας καὶ πρὸς ἑαυτὴν, καὶ πρὸς τὰ δεύτερα, ὥστε καὶ προσηγο ρίαν τῷ Θεῷ γενέσθαι μετὰ τῶν ἄλλων, καὶ πρὸ τῶν ἄλλων, οἷς χαίρει καλούμενος, τοῦτο τὸ πλεον έκτημα. Ειρήνη γὰρ καὶ ἀγάπη, καὶ τὰ τοιαῦτα ὀνομάζεται, ἡμῖν παρέχων διὰ τῶν ὀνομάτων ὡς Θεοῦ τούτων (57) μεταποιεῖσθαι τῶν ἀρετῶν. ΠΓ'. Ἀγγέλων δὲ ὁ μὲν στασιάσαι τολμήσας, καὶ ὑπὲρ τὴν ἀξίαν ἀρθῆναι κατέναντι Κυρίου παντο- κράτορος τραχηλιάσας, καὶ τὴν ὑπὲρ τὰ νέφη καθε ἔδραν ἐπινοῶν, ὡς ὁ τοῦ προφήτου (58) λόγος, δίκην ἔδωκε τῆς ἀπονοίας ἀξίαν, σκότος ἀντὶ φωτὸς εἶναι κατακριθεὶς (59), ἢ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, ὑφ᾽ ** ὁ πραΰς ἔστω μαχητής. • ἴδῃ Θεὸν ζημιούμενος τῇ μακροθυμία. φανείη. • οὐδέν. ORATIO VI. --- DE PACE 1. nime inter nos dissentire, ac contrario modo affici, verum eodem fidei et primæ nostræ spei charactero formatos et consignatos esse. B XII. Nihil enim eos, qui sincero animi affectu Deum colunt, æque inter se conciliat, atque con- sentiens de Deo doctrina; quemadmodum contra nihil ad dissidium ita promptum ac paratum est, ut diversa in hac re animorum sententia. Hic enim, etiam qui aliis in rebus æquissimus et facillimus est, ferventissimus exsistit ; ac mansuetus vere pu- gnax efficitur, cum se per lenitatem Dei jacturam facere, imo, ut rectius loquar, per prolapsionem suam, Deum, qui nos, et pro divitiis habet, et divi- tes reddit, damno afficere conspicit. Sic igitur, ut a me dictum est, nos in ipsa quoque contentione moderatius nosipsos gessimus; adeo ut concordia ipsa disjunctione clarior fuerit, ac per ea, quæ utrinque lata et commoda exstiterunt, id, quod in medio contigit, pene subreptum et obscu ratum. At quoniam pacis celeritas ad ſirmitatem haud sufficit, nisi oratio etiam aliqua, quæ hanc te- neat, exsistat, ac Deus, a quo bonum omne initium ducit, atque ad finem perducitur, orationi opitula- tor accedat, age, et votis, et rationibus, eam pro virili nostra confirmemus: illud primum cum ani- mis nostris reputantes Deum, omnium, quæ sunt, pulcherrimum et sublimissimum esse, nisi quis tamen eum malit supra on nem essentiam ponere, aut in ipso, quidquid id est, collocare, utpote a quo alia quoque, ut sint, acceperint; deinde autem quæ- cunque ex Deo prima, et circa Deum, boc est ano gelicas et caelestes virtutes, quæ prinæ primum lumen haurientes, ac veritatis verbo illustratæ, lu- men quoque ipsæ sunt, ac perfecti illius luminis C radii. His porro nihil tam proprium est, quam pu- gnas et dissidia nescire. Nam nec in deitate dissi- dium est, quemadmodum nec solutio: dissidii quippe filia est solutio ; verum adeo et secum ipsa, et cum interioribus rebus concors et pacata est, ut præter alia, imo ante alia nomina, quibus Deus appellari gaudet, hac quoque prærogativa nuncu- petur. Pax enim et charitas ", atque id genus nominibus appellatur, quo videlicet per ipsa quo- que vocabula nos admoneat, ut hasce virtutes, quæ propriæ Dei sunt, comparare studeamus. XIII. Ex angelis autem, is, qui seditionem conci- tare, ac supra dignitatem suam sese efferre, cervi- cemque adversus Dominum omnipotentem attollere, D atque, ut Scriptura testatur se, supra nubes sedem > Ephes. 11, 14. | Joan. iv, 8, sibiipsi excogitare ausus est, dignas arrogantia sua pœnas dedit, lucis loco tenebris multatus, aut ut Qui mansuetus est, sit pugnator. » a, hu, Or. Nisi aliqua, quæ ipsam confirmet, ratio appareat. » solutio. › Lanquam Deum consequi stuleamus. Leuvenkl. re- fert ad nomina : « quibus vocabulis, uti quæ Dei sint, nos admonet, ut virtutes lasce compare- nius. > tribus Colb., Oxon. et Or. lucis loco caligo sit, damnatus. › 16. 58 Isa. σιν, 14. (19) Τοῖς γνησίοις. Coisl. 1, γνησίως. (50) Τοῦτο. Coll. τούτου. (51) Τὰ ἄλλα. Reg. h, et Μont. τ' ἄλλα. (52) Ο πραΰς, etc. Alludit ad hæc Joel, 111, 14, (33) Ιδῃ μακροθυμίᾳ Θεὸν ζημιούμενος. Regg. (34) Εἰ μή τις καὶ λόγος ὁ ταύτην κρατῶν (55) Δὲ οὐδέν. Sic Reg. bm, et Or. Par. edit., δ (56) "Οτι μηδὲ λύσις. • Quandoquidem nec dis- (57) Ὡς Θεοῦ τούτων. Billius, cut has virtutes (58) Τοῦ προφήτου. Deest in Regg. a, b, hu, (54) Σκότος ἀντὶ φωτὸς εἶναι κατακριθείς. « Οι
PG 35:740ὥστε Θεοῦ μὲν καὶ τῶν θείων ἐγγὺς, ὅσοι τὸ τῆς εἰρήνης ἀγαθὸν ἀσπαζόμενοι φαίνονται, καὶ τῷ ἐναντίῳ τῇ στάσει ἀπεχθανόμενοί τε καὶ δυσχεραίνοντες· τῆς δ’ ἀντικειμένης μερίδος ὅσοι πολεμικοὶ τὸν τρόπον, καὶ τὸ εὐδόκιμον τῷ καινῷ θηρώμενοι, καὶ τῇ ἑαυτῶν αἰσχύνῃ καλλωπιζόμενοι· ἐπεὶ κἀκεῖνος αὐτός τε στασιάζει πρὸς ἑαυτὸν, καὶ τῷ πολυειδεῖ, καὶ τοῖς πάθεσι, κἀν τοῖς ἄλλοις, ταυτὸ τοῦτο ἐνεργεῖ, ὡς ἀνθρωποκτόνος ἀπ’ ἀρχῆς καὶ μισόκαλος, ἵν’ ἐν σκοτομήνῃ κατατοξεύῃ τὸ κοινὸν σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, τῷ ζόφῳ τῆς στάσεως ἑαυτὸν ἐγκρύπτων, ὥσπερ οἶμαι, καὶ τοῖς καθ’ ἕκαστον πρόσεισι σοφιστικῶς τὰ πολλὰ καὶ πανούργως, καὶ οἷον χώραν ἐν ἡμῖν ὑπανοίγων ἑαυτῷ διὰ τῆς τέχνης, ἵν’ ὅλως εἰσπέσῃ, καθάπερ ἀριστεὺς στρατῷ κατὰ τὸ παραῤῥηγνύμενον τοῦ τειχίου ἢ τῆς παρατάξεως. ΙΔ. Ἓν μὲν δὴ τοῦτο, καὶ τοσοῦτον εἰς εὐνοίας τε καὶ συμφωνίας ἀνάγκην, ἡ Θεοῦ καὶ τῶν θείων μίμησις· πρὸς ἃ βλέπειν ἀσφαλὲς μόνα τὴν κατ’ εἰκόνα Θεοῦ γενομένην ψυχὴν, ἵν’ ὡς μάλιστα τὸ εὐγενὲς αὐτῇ διασώζηται διὰ τῆς πρὸς αὐτὰ νεύσεως, καὶ ὡς ἐφικτὸν ὁμοιώσεως·
ἑαυτοῦ γενόμενος· οἱ δὲ λοιποὶ μένουσιν ἐπὶ τῆς Β ἑαυτῶν ἀξίας, ἧς πρῶτον τὸ εἰρηναῖον καὶ ἀστασία- στον, τὸ ἓν εἶναι λαβόντες παρὰ τῆς ἐπαινετῆς καὶ ἁγίας Τριάδος, παρ' ἧς καὶ τὴν ἔλλαμψιν. Ἐπεὶ κἀκείνη εἷς Θεός ἐστί τε καὶ εἶναι πιστεύεται, οὐχ ἧττον διὰ τὴν ὁμόνοιαν ἢ τὴν τῆς οὐσίας ταυτό τητα (60) · ὥστε Θεοῦ μὲν καὶ τῶν θείων ἐγγὺς, ὅσοι τὸ τῆς εἰρήνης ἀγαθὸν ἀσπαζόμενοι φαίνονται, καὶ τῷ ἐναντίῳ τῇ στάσει ἀπεχθανόμενοί τε καὶ δυσχεραί νοντες· τῆς δ' (61) ἀντικειμένης μερίδος ὅσοι πολε- μικοὶ τόν τρόπον, καὶ τὸ εὐδόκιμον τῷ καινῷ θηρώ μενοι, καὶ τῇ ἑαυτῶν αἰσχύνῃ καλλωπιζόμενοι· ἐπεὶ (62) κἀκεῖνος αὐτός τε στασιάζει πρὸς ἑαυτόν; καὶ τῷ πολυειδεῖ, καὶ τοῖς πάθεσι, καν τοῖς ἄλλοις, ταυτὸ (63) τοῦτο ἐνεργεῖ, ὡς ἀνθρωποκτόνος ἀπ' ἀρχῆς καὶ μισόκαλος, ἵν' (64) ἐν σκοτομήνῃ κατατο ξεύῃ τὸ κοινὸν σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, τῷ ζόφῳ τῆς στάσεως ἑαυτὸν ἐγκρύπτων, ὥσπερ οἶμαι, καὶ τοῖς καθ᾿ ἕκαστον πρόσεισι σοφιστικῶς τὰ πολλὰ καὶ πανούργως, καὶ οἷον χώραν ἐν ἡμῖν ὑπανοίγει ἑαυτῷ διὰ τῆς τέχνης, ἵν' ὅλως (65) εἰσπέσῃ, καθά περ ἀριστεὺς στρατῷ (66) κατὰ τὸ παραῤῥηγνύμε νον τοῦ τειχίου ἢ τῆς παρατάξεως. ΙΔ΄. Εν μὲν δὴ τοῦτο, καὶ τοσοῦτον εἰς εὐ- νοίας (67) τε καὶ συμφωνίας ἀνάγκην, ἡ Θεοῦ καὶ τῶν θείων (68) μίμησις· πρὸς ἃ βλέπειν ἀσφαλὲς μόνα τὴν κατ' εἰκόνα Θεοῦ γενομένην ψυχήν, ἵν᾿ ὡς μάλιστα τὸ εὐγενὲς αὐτῇ διασώζηται διὰ τῆς πρὸς αὐτὰ νεύσεως, καὶ ὡς ἐφικτὸν ὁμοιώσεως (69)· δεύτερον δὲ (70) ἀναβλέψωμεν εἰς τὸν οὐρανὸν ἄνω, καὶ εἰς τὴν γῆν κάτω, θείας φωνῆς ἀκούσαντες (71), καὶ καταμάθωμεν νόμους κτίσεως· ὅτι οὐρανὸς, καὶ γῆ, καὶ θάλασσα, καὶ ὁ σύμπας οὗτος κόσμος, τὸ μέγα τοῦ Θεοῦ στοιχεῖον καὶ περιβόητον, ᾧ καὶ δη λοῦται Θεὸς σιωπῇ κηρυττόμενος, ἕως μὲν εὐστα θεῖ (72) καὶ εἰρηνεύει πρὸς ἑαυτὸν, ἐν τοῖς ἰδίοις ὅροις μένων τῆς φύσεως, καὶ οὐδὲν τοῦ ἑτέρου κατα εξανίσταται, οὐδὲ τῶν τῆς εὐνοίας εκβαίνει (73) δεσμῶν, οἷς ὁ τεχνίτης Λόγος τὸ πᾶν συνέδησε, κόσ σμος τέ ἐστιν, ὥσπερ λέγεται, καὶ κάλλος ἀπρόσιτον, καὶ οὐδὲν μή ποτε τούτου τις ἐπινοήσειε (74) λαμπρό τερον (75) ἢ μεγαλοπρεπέστερον. Ομοῦ δὲ τοῦ εἰρη νεύειν πέπαυται, καὶ τοῦ εἶναι κόσμος. "Η γὰρ οὐ δοκεῖ σοι οὐρανὸς μὲν εὐτάκτως ἀέρι καὶ γῇ κοινω- * ταὐτόν. κατά, τῷ παραῤῥηγνυμένω, « ἀριστεύς στρα τός, « εἰς σοντες. S. GREGORII THEOLOGI verius loquar, a seipso caligo effectus. Reliqui vero A in sua dignitate perstant, cujus primum illud est, quod pacati sunt ac dissidii expertes, quippe qui a sancta et laudanda Trinitate hoc acceperint, ut unum sint, quemadmodum et ab eadem illuminatio- nem acceperunt. Nam et illa Deus unus est, et esse creditur, non minus propter concordiam, quam pro- pter eandem essentiam. Itaque omnes ii, qui pacis bonum amplectuntur, eique contrariam discordiam et seditionem infense oderunt, ad Deum et divinas mentes accedunt : qui vero bellicosis sunt moribus, et famam bovitate captant, atque ignominia sua gloriantur, adversam partem amplexantur. Nam ille quoque et secum ipse pugnat, et hoc ipsum in aliis, tum multiplici specie, tum vitiosis perturba- tionibus (utpote ab initio et homicida, et boni ini- micus), operatur, ut commane Ecclesiæ corpus in occulto sagittet, sub seditionis caligine sese occul - tans ; quemadmodum, ni fallor, ad unumquemque nostrum captiose ut plurimum ac subdole accedit, ac velut. locum sibiipsi furtim aperiens, ut totus, non secus ac strenuus quispiam et fortis bellator in exercitum, per disjectam muri partent aut bostile aciem, irrumpat. XIV. Atque hoc unum est, et quidem tale, ut nos ad benevolentiæ concordiæque studium necessario adducere debeat, nimirum Dei ac superorum imita- tig. in quæ sola aninæ ad Dei imaginem creala, immberi tutum est, ut per propensionem ad ea, quantum ipsi assequi datur, atque eorum imitatio- hem, nobilitatem ipsa suam sartam tectamque & tueatur. Alterum est, ut divina voci obtemperantes, in cœlum sursum, et in terram deorsum aspicia- mus *, atque conditarum rerum leges animadverta- mus : quemadmodum videlicet cœlum, et terra, el mare, ac denique universus hic mundus, magnum, inquam, hoc et celebre Dei elementum, quo etiam Deus declaratur, tacitaque voce prædicatur, quan- diu, secum pacatus et tranquillus est, seque naturæ suæ finibus continet, nec quidquam adversus alte- rum insurgit, atque ex iis benevolentiæ vinculis, quibus ab artifice Verbo rerum universitas con- stricta est, excedit, mundus vere est, ut appellatur, et incomparabilis pulchritudo, nec aliquid unquam opus, quod quidem materia constet, illustrius aut D Prov. xxv, 3. multiplici specie, tum vitiosis permotionibus, et secum ipse pugual, et, ut ab initio homicida, boni- que odio percitus, hoc ipsum in aliis operatur. › In hac versione, inverso verborum ordine, invertitur etiam sensus. sic prosequitur, ut fortis .bellator in exercitum, per disjectam muri partem, irrumpat. » Billius legit, strenuus exercitus. » Qua lectio nobis non placet. Neque enim Gregorius diabolum cum ¢ ex- ercitu, » sed cum • torti bellatore » coufert. in Par. edit. Sic legit Billius. Favent scholiastæ aliique nonnulli codices. (60) Ταυτότητα. • Identitatem substantiæ. » (61) Tñç 8'. Reg. bm, tñs dé. (62) Επεί, etc. Billius, • Nam ille quoque, tum (63) Ταυτό. Sic quidam codd. et ed. Alii, (64) "Ir'. Regg. bin, hu, iva. (65) "Ολως. Οr. όλος. Sic legit Billius. (66) Αριστεύς στρατῷ. Ita Reg. bu, qui omisso (67) Εἰς εὐνοίας. Sic Regg. a, bu, hu, Or. Deest (68) Τῶν θείων. Rerum divinarum. (69) ῾Ομοιώσεως. • Sim.litudinem. » (70) Δέ. Deest in Reg. bm, et Or. (71) Ακούσαντες. Coisl. 1, ἀκούοντες. Οr. ἀκού (73) Εὐσταθεῖ. Coial. 1, εὐσταθῇ καὶ εἰρηνεύῃ. (73) Εκβαίνει. Reg. bm, ἐκβαίνῃ. (74) Επινοήσειε. Reg. hu, ἐπινοήσῃ. (75) Λαμπρότερον. Addit Coisl. 1, ὕλης ἔργον.
δεύτερον δὲ ἀναβλέψωμεν εἰς τὸν οὐρανὸν ἄνω, καὶ εἰς τὴν γῆν κάτω, θείας φωνῆς ἀκούσαντες, καὶ καταμάθωμεν νόμους κτίσεως· ὅτι οὐρανὸς, καὶ γῆ, καὶ θάλασσα, καὶ ὁ σύμπας οὗτος κόσμος, τὸ μέγα τοῦ Θεοῦ στοιχεῖον καὶ περιβόητον, ᾧ καὶ δηλοῦται Θεὸς σιωπῇ κηρυττόμενος, ἕως μὲν εὐσταθεῖ καὶ εἰρηνεύει πρὸς ἑαυτὸν, ἐν τοῖς ἰδίοις ὅροις μένων τῆς φύσεως, καὶ οὐδὲν τοῦ ἑτέρου κατεξανίσταται, οὐδὲ τῶν τῆς εὐνοίας ἐκβαίνει δεσμῶν, οἷς ὁ τεχνίτης Λόγος τὸ πᾶν συνέδησε, κόσμος τέ ἐστιν, ὥσπερ λέγεται, καὶ κάλλος ἀπρόσιτον, καὶ οὐδὲν μή ποτε τούτου τις ἐπινοήσειε λαμπρότερον ἢ μεγαλοπρεπέστερον. Ὁμοῦ δὲ τοῦ εἰρηνεύειν πέπαυται, καὶ τοῦ εἶναι κόσμος. Ἢ γὰρ οὐ δοκεῖ σοι οὐρανὸς μὲν εὐτάκτως ἀέρι καὶ γῇ κοινωνῶν, τῷ μὲν φωτὸς, τῇ δὲ ὑετῶν, εὐνοίας κρατεῖσθαι νόμῳ; γῆ δὲ καὶ ἀὴρ, ἡ μὲν τροφὰς, ὁ δὲ τὸ ἀναπνεῖν χαριζόμενοι ζώοις ἅπασι, καὶ διὰ τοῦτο τὸ ζῇν συνέχοντος, γονέων ἀπομιμεῖσθαι φιλοστοργίαν; ΙΕ. Ὧραι δὲ ἡμέρως κιρνάμεναι, καὶ κατὰ μικρὸν ἀλλήλαις ὑπεξιοῦσαι, καὶ τὸ τῶν ἄκρων αὐστηρὸν τῇ μεσότητι τιθασσεύουσαι, πρός τε ἡδονὴν ἅμα καὶ χρείαν ἐπιτηδείως εἰρήνῃ βραβεύεσθαι;
ἑαυτοῦ γενόμενος· οἱ δὲ λοιποὶ μένουσιν ἐπὶ τῆς Β ἑαυτῶν ἀξίας, ἧς πρῶτον τὸ εἰρηναῖον καὶ ἀστασία- στον, τὸ ἓν εἶναι λαβόντες παρὰ τῆς ἐπαινετῆς καὶ ἁγίας Τριάδος, παρ' ἧς καὶ τὴν ἔλλαμψιν. Ἐπεὶ κἀκείνη εἷς Θεός ἐστί τε καὶ εἶναι πιστεύεται, οὐχ ἧττον διὰ τὴν ὁμόνοιαν ἢ τὴν τῆς οὐσίας ταυτό τητα (60) · ὥστε Θεοῦ μὲν καὶ τῶν θείων ἐγγὺς, ὅσοι τὸ τῆς εἰρήνης ἀγαθὸν ἀσπαζόμενοι φαίνονται, καὶ τῷ ἐναντίῳ τῇ στάσει ἀπεχθανόμενοί τε καὶ δυσχεραί νοντες· τῆς δ' (61) ἀντικειμένης μερίδος ὅσοι πολε- μικοὶ τόν τρόπον, καὶ τὸ εὐδόκιμον τῷ καινῷ θηρώ μενοι, καὶ τῇ ἑαυτῶν αἰσχύνῃ καλλωπιζόμενοι· ἐπεὶ (62) κἀκεῖνος αὐτός τε στασιάζει πρὸς ἑαυτόν; καὶ τῷ πολυειδεῖ, καὶ τοῖς πάθεσι, καν τοῖς ἄλλοις, ταυτὸ (63) τοῦτο ἐνεργεῖ, ὡς ἀνθρωποκτόνος ἀπ' ἀρχῆς καὶ μισόκαλος, ἵν' (64) ἐν σκοτομήνῃ κατατο ξεύῃ τὸ κοινὸν σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, τῷ ζόφῳ τῆς στάσεως ἑαυτὸν ἐγκρύπτων, ὥσπερ οἶμαι, καὶ τοῖς καθ᾿ ἕκαστον πρόσεισι σοφιστικῶς τὰ πολλὰ καὶ πανούργως, καὶ οἷον χώραν ἐν ἡμῖν ὑπανοίγει ἑαυτῷ διὰ τῆς τέχνης, ἵν' ὅλως (65) εἰσπέσῃ, καθά περ ἀριστεὺς στρατῷ (66) κατὰ τὸ παραῤῥηγνύμε νον τοῦ τειχίου ἢ τῆς παρατάξεως. ΙΔ΄. Εν μὲν δὴ τοῦτο, καὶ τοσοῦτον εἰς εὐ- νοίας (67) τε καὶ συμφωνίας ἀνάγκην, ἡ Θεοῦ καὶ τῶν θείων (68) μίμησις· πρὸς ἃ βλέπειν ἀσφαλὲς μόνα τὴν κατ' εἰκόνα Θεοῦ γενομένην ψυχήν, ἵν᾿ ὡς μάλιστα τὸ εὐγενὲς αὐτῇ διασώζηται διὰ τῆς πρὸς αὐτὰ νεύσεως, καὶ ὡς ἐφικτὸν ὁμοιώσεως (69)· δεύτερον δὲ (70) ἀναβλέψωμεν εἰς τὸν οὐρανὸν ἄνω, καὶ εἰς τὴν γῆν κάτω, θείας φωνῆς ἀκούσαντες (71), καὶ καταμάθωμεν νόμους κτίσεως· ὅτι οὐρανὸς, καὶ γῆ, καὶ θάλασσα, καὶ ὁ σύμπας οὗτος κόσμος, τὸ μέγα τοῦ Θεοῦ στοιχεῖον καὶ περιβόητον, ᾧ καὶ δη λοῦται Θεὸς σιωπῇ κηρυττόμενος, ἕως μὲν εὐστα θεῖ (72) καὶ εἰρηνεύει πρὸς ἑαυτὸν, ἐν τοῖς ἰδίοις ὅροις μένων τῆς φύσεως, καὶ οὐδὲν τοῦ ἑτέρου κατα εξανίσταται, οὐδὲ τῶν τῆς εὐνοίας εκβαίνει (73) δεσμῶν, οἷς ὁ τεχνίτης Λόγος τὸ πᾶν συνέδησε, κόσ σμος τέ ἐστιν, ὥσπερ λέγεται, καὶ κάλλος ἀπρόσιτον, καὶ οὐδὲν μή ποτε τούτου τις ἐπινοήσειε (74) λαμπρό τερον (75) ἢ μεγαλοπρεπέστερον. Ομοῦ δὲ τοῦ εἰρη νεύειν πέπαυται, καὶ τοῦ εἶναι κόσμος. "Η γὰρ οὐ δοκεῖ σοι οὐρανὸς μὲν εὐτάκτως ἀέρι καὶ γῇ κοινω- * ταὐτόν. κατά, τῷ παραῤῥηγνυμένω, « ἀριστεύς στρα τός, « εἰς σοντες. S. GREGORII THEOLOGI verius loquar, a seipso caligo effectus. Reliqui vero A in sua dignitate perstant, cujus primum illud est, quod pacati sunt ac dissidii expertes, quippe qui a sancta et laudanda Trinitate hoc acceperint, ut unum sint, quemadmodum et ab eadem illuminatio- nem acceperunt. Nam et illa Deus unus est, et esse creditur, non minus propter concordiam, quam pro- pter eandem essentiam. Itaque omnes ii, qui pacis bonum amplectuntur, eique contrariam discordiam et seditionem infense oderunt, ad Deum et divinas mentes accedunt : qui vero bellicosis sunt moribus, et famam bovitate captant, atque ignominia sua gloriantur, adversam partem amplexantur. Nam ille quoque et secum ipse pugnat, et hoc ipsum in aliis, tum multiplici specie, tum vitiosis perturba- tionibus (utpote ab initio et homicida, et boni ini- micus), operatur, ut commane Ecclesiæ corpus in occulto sagittet, sub seditionis caligine sese occul - tans ; quemadmodum, ni fallor, ad unumquemque nostrum captiose ut plurimum ac subdole accedit, ac velut. locum sibiipsi furtim aperiens, ut totus, non secus ac strenuus quispiam et fortis bellator in exercitum, per disjectam muri partent aut bostile aciem, irrumpat. XIV. Atque hoc unum est, et quidem tale, ut nos ad benevolentiæ concordiæque studium necessario adducere debeat, nimirum Dei ac superorum imita- tig. in quæ sola aninæ ad Dei imaginem creala, immberi tutum est, ut per propensionem ad ea, quantum ipsi assequi datur, atque eorum imitatio- hem, nobilitatem ipsa suam sartam tectamque & tueatur. Alterum est, ut divina voci obtemperantes, in cœlum sursum, et in terram deorsum aspicia- mus *, atque conditarum rerum leges animadverta- mus : quemadmodum videlicet cœlum, et terra, el mare, ac denique universus hic mundus, magnum, inquam, hoc et celebre Dei elementum, quo etiam Deus declaratur, tacitaque voce prædicatur, quan- diu, secum pacatus et tranquillus est, seque naturæ suæ finibus continet, nec quidquam adversus alte- rum insurgit, atque ex iis benevolentiæ vinculis, quibus ab artifice Verbo rerum universitas con- stricta est, excedit, mundus vere est, ut appellatur, et incomparabilis pulchritudo, nec aliquid unquam opus, quod quidem materia constet, illustrius aut D Prov. xxv, 3. multiplici specie, tum vitiosis permotionibus, et secum ipse pugual, et, ut ab initio homicida, boni- que odio percitus, hoc ipsum in aliis operatur. › In hac versione, inverso verborum ordine, invertitur etiam sensus. sic prosequitur, ut fortis .bellator in exercitum, per disjectam muri partem, irrumpat. » Billius legit, strenuus exercitus. » Qua lectio nobis non placet. Neque enim Gregorius diabolum cum ¢ ex- ercitu, » sed cum • torti bellatore » coufert. in Par. edit. Sic legit Billius. Favent scholiastæ aliique nonnulli codices. (60) Ταυτότητα. • Identitatem substantiæ. » (61) Tñç 8'. Reg. bm, tñs dé. (62) Επεί, etc. Billius, • Nam ille quoque, tum (63) Ταυτό. Sic quidam codd. et ed. Alii, (64) "Ir'. Regg. bin, hu, iva. (65) "Ολως. Οr. όλος. Sic legit Billius. (66) Αριστεύς στρατῷ. Ita Reg. bu, qui omisso (67) Εἰς εὐνοίας. Sic Regg. a, bu, hu, Or. Deest (68) Τῶν θείων. Rerum divinarum. (69) ῾Ομοιώσεως. • Sim.litudinem. » (70) Δέ. Deest in Reg. bm, et Or. (71) Ακούσαντες. Coisl. 1, ἀκούοντες. Οr. ἀκού (73) Εὐσταθεῖ. Coial. 1, εὐσταθῇ καὶ εἰρηνεύῃ. (73) Εκβαίνει. Reg. bm, ἐκβαίνῃ. (74) Επινοήσειε. Reg. hu, ἐπινοήσῃ. (75) Λαμπρότερον. Addit Coisl. 1, ὕλης ἔργον.
PG 35:742Τί δαὶ ἡμέρα καὶ νὺξ, ἰσομοιρίαν πρὸς ἀλλήλας λαχοῦσαι καὶ περιτροπὴν ἔμμετρον, καὶ ἡ μὲν εἰς ἔργον ἡμᾶς ἐγείρουσα, ἡ δὲ ἀναπαύουσα; Τί δαὶ ἥλιος, καὶ σελήνη, καὶ κάλλος ἀστέρων καὶ πλῆθος, ἐν τάξει φαινομένων τε καὶ ὑπανιόντων; Θάλασσα δὲ καὶ γῆ πράως ἀλλήλαις ἐπιμιγνύμενα, καὶ διαδιδόντα χρηστῶς, καὶ ἀντιλαμβάνοντα φιλανθρώπως τὸν ἄνθρωπον τρέφει, καὶ ἀνθρώπῳ τὰ παρ’ ἑαυτῶν χορηγοῦντα πλουσίως καὶ φιλοτίμως; Ποταμοὶ δὲ δι’ ὀρέων καὶ πεδίων ἑλκόμενοι, καὶ οὐχ ὑπερβαίνοντες, ὅτι μὴ πρὸς τὸ χρήσιμον, οὐδὲ ἐπιστρέφοντες καλῦψαι τὴν γῆν; Στοιχείων δὲ μίξεις καὶ κράσεις, καὶ μελῶν συμμετρίαι καὶ συμφωνίαι; ζώων δὲ τροφαὶ, καὶ γενέσεις, καὶ οἰκήσεις μεμερισμέναι; καὶ τὰ κρατοῦντα καὶ τὰ κρατούμενα, καὶ τὰ ὑπεζευγμένα ἡμῖν, καὶ τὰ ἐλεύθερα; Ταῦτα πάντα οὕτως ἔχοντα, καὶ κατὰ τὰς πρώτας αἰτίας τῆς ἁρμονίας, εἴτ’ οὖν συῤῥοίας τε καὶ συμπνοίας, εὐθυνόμενά τε καὶ διεξαγόμενα, τί ποτ’ ἐχρῆν δοκεῖν ἕτερον ἢ φιλίας τε καὶ ὁμονοίας εἶναι κηρύγματα, καὶ νομοθετεῖν ἀνθρώποις δι’ ἑαυτῶν τὸ ὁμόψυχον; ΙϚ.
νῶν, τῷ μὲν φωτός, τῇ δὲ ὑετῶν, εὐνοίας κρατεῖσθαι Αt νόμῳ ; γῆ δὲ καὶ ἀὴρ, ἡ μὲν τροφάς, ὁ δὲ τὸ ἀναπνεῖν χαριζόμενοι ζώοις ἅπασι, καὶ διὰ τοῦτο (76) τὸ ζῆν συνέχοντος, γονέων ἀπομιμεῖσθαι φιλοστοργίαν; ΙΕ'. Ωραι δὲ ἡμέρως κιρνάμεναι, καὶ κατὰ μικρὸν ἀλλήλαις ὑπεξιοῦσαι, καὶ τὸ τῶν ἄκρων (77) αύστη μὲν τῇ μεσότητι τιθασσεύουσαι, πρός τε ἡδονὴν ἅμα καὶ χρείαν ἐπιτηδείως εἰρήνῃ βραβεύεσθαι; Τί δαὶ (78) ἡμέρα καὶ νύξ, ισομοιρίαν πρὸς ἀλλήλας λαχοῦσαι καὶ περιτροπὴν ἔμμετρον, καὶ ἡ μὲν εἰς ἔργον ἡμᾶς ἐγείρουσα, ἡ δὲ ἀναπαύουσα; Τί δαὶ ἥλιος, καὶ σελήνη, καὶ κάλλος ἀστέρων καὶ πλῆθος, ἐν τάξει φαινομένων τε καὶ ὑπανιόντων ; Θάλασσα δὲ καὶ γῆ πράως ἀλλήλαις ἐπιμιγνύμενα, καὶ διαδιδόντα χρη στῶς, καὶ ἀντιλαμβάνοντα (79) φιλανθρώπως τὸν ἄνθρωπον τρέφει, καὶ ἀνθρώπῳ τὰ παρ' ἑαυτῶν χορ- ηγοῦντα πλουσίως καὶ φιλοτίμως; Ποταμοὶ δὲ δι ὀρέων καὶ πεδίων ἑλκόμενοι, καὶ οὐχ ὑπερβαίνοντες, ὅτι μὴ πρὸς τὸ χρήσιμον, οὐδὲ ἐπιστρέφοντες καλύ ψαι τὴν γῆν; Στοιχείων δὲ (80) μίξεις καὶ κρά- σεις (81), καὶ μελῶν συμμετρίας καὶ συμφωνίας ; ζώων δὲ τροφαί, καὶ γενέσεις, καὶ οἰκήσεις μεμε- ρισμέναι ; καὶ τὰ κρατοῦντα καὶ τὰ κρατούμενα, καὶ τὰ ὑπεζευγμένα ἡμῖν, καὶ τὰ ἐλεύθερα; Ταῦτα πάντα οὕτως ἔχοντα, καὶ κατὰ τὰς πρώτας αἰτίας τῆς ἁρμονίας, εἴτ' οὖν (82) συῤῥοίας τε καὶ συμπνοίας, εὐθυνόμενά τε καὶ διεξαγόμενα, τί ποτ' ἐχρῆν (83) δοκεῖν ἕτερον ἢ φιλίας τε (84) καὶ ὁμονοίας εἶναι κηρύγματα, καὶ νομοθετεῖν ἀνθρώποις δι' ἑαυτῶν τὸ δμόψυχον (85) ; δυσκάθεκτος γένηται, μελετώσα την λύσιν διὰ τῆς στάσεως, ἢ Θεός τι παρασαλεύσῃ τῆς ἁρμονίας (86) εἰς φόβον τῶν ἁμαρτανόντων καὶ κόλασιν, ἢ θαλάσ σης ὑπεξιούσης (87), ή γῆς βρασσομένης (88), η ξέ νων ὑετῶν φερομένων, ἢ συγκαλυφθέντος ἡλίου, ἢ πλεοναζούσης ὥρας, ἢ πυρὸς ὑπερβλύζοντος (89), ἀκοσμία (90) κατὰ τοῦτο, καὶ φόβος περὶ τὸ πᾶν, καὶ τὸ τῆς εἰρήνης ἀγαθὸν τῇ στάσει δείκνυται. Καὶ ἵνα παρῶ δήμους, καὶ πόλεις, καὶ βασιλείας, ἔτι τα χορηγούντα, χορηγεῖ τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ, σ.ς. χρην. Οτ. ἐπεξιούσης. ύπερβλύσαντος. ὑπερκλύζοντος. ORATIO VI. - DE PACE İ. 718. A magnificentius excogitari potest. simul atque lentiæ legibus teneri videtur? Nonne terra et aer, cultatem cunctis animantibus largiuntur, atque per aniorem imitari ? pacatus et quietus esse desiit, mundus quoque esse desinit. Quid enim ? Cum cœlum rato ordine, aeri lucem, terrae pluvias impertit, nonne tibi benevo. cum, illa quidem cibos, iste autem respirandi fas hæc vitam conservant, videntur varentum erga filios XV. Noune manifestum est, anni partes, cum placide inter se miscentur, sensimque sibi in- vicem succedunt, et extremorum asperitatem me- diocritate mitigant, ad hominum utilitatem simul et voluptatem, convenienter et pacifice gubernari ? Quid autem de die ac nocte, quibus quasi sorte obtigit æquales inter se babere partes, et modera- tam conversionem, ut ille quidem nos ad opus fa- B ciendum excitet, ista vero quiete recreet ac refi- ciat? Quid de sole et Inna, siderumque ordine lucentium seseque subducentium, multitudine et pulchritudine? Quid de terra et mari, quæ leniter inter se juncta, benigneque sese mutuis muneribus afcientia, liberaliter hominem alunt, eique copiose et magnifice, quæ habent, suppeditant ? Quid de amnibus, per montes et camipos fluentibus, nec, nisi quatenus id expedit, redundantibus, nec se ad οperiendam terram convertentibus ? Quid de ele- mentorum permistione ac temperatione, membre- rumque proportione et concinnitate? Quid de ani nantium alimonia, et ortu, distinctaque halita- tione? Quid quod alia imperant, alia imperio tenentur : quædam nobis subjecta sunt, quædam libera? Quæ cum ita se habeant, ac secundum pri- mas concordiæ, sive confluxionis et conspirationis causas regantur et gubernentur, quid tandem aliud c existimandum est, quam quod ea amicitiam concordiamque proclament, suoque exemplo mortali - bus animorum consensum quasi lata lege indicant ? gre extremi. Sunt enim quatuor anni partes. liæc verba deerant in editis. Leguntur tamen in Coisl. 1, cujus auctoritate depravatum hunc lo- cuan emendavimus. Combef. pro legit etc. e Et copiose ac nia- guilice humanæ vitæ quæ penes se habent, suppe- lant. » Billius, qui pleraque verba quæ resti- tuimus, in suo libro deleverat, Latine tamen reddi- dil. D XVI. At cum materia secum ipsa dissidet, nec cohiberi potest, dissolutionem scilicet per seditio- nem meditans; aut Deus ad metu percellendos, vel etiam puniendos peccatores aliquid hujusce con- cinuitatis luxaverit, nimirum vel exundante mari, vel terra dehiscente, vel novis et inusitatis imbribus cadentibus, vel obducto nubibus sole, vel quadam anni parte modum excedente, vel effundentibus se ignibus; tum vero perturbatio, et de boc universo terror oritur, et quantum sit pacis bonum dissidio vi subsultante. Colb. et Coisl. 3. Coisl. vero 1, Par. elit. rerum perturbatione et confusione orbi universo terror injicitur, quantumque in pace boni iusit, ex ipsa seditione perspicitur. » . 14. Οταν δὲ στασιάσῃ πρὸς ἑαυτὴν ἡ ὕλη, καὶ (76) Διὰ τοῦτο. Regg. bm, hu, Or. τούτων. (77) Τῶν ἄκρων. Minus recte Billius : e utrius- (78) Τί δαί... τί δαί. Regg. a, bm, τί δέ. (79) Καὶ ἀντιλαμβάνοντα... τρέφει... χορηγούν (80) Στοιχείων δέ. Reg. a, et Or. στοιχείων τε. (81) Μίξεις και κράσεις. Reg. bu. μίξις καὶ κρα- (82) Είτ' ουν. Gr. είτ' οὖν. Par. εἴτουν. (83) Τί ποτ' ἐχρῆν. Reg. bm, Οι. τί ποτε (84) Φιλίας τε. Deest τé in Regg. bm, hu. (85) Ομόψυχον. Coisl. 1, ὁμότιμον. (86) Αρμονίας. Μonac. ὁμονοίας. (87) Ὑπεξιούσης. Reg. a, ἐξιούσης, Reg. hu, et (88) Βρασσομένης. • Concussa. succussa, aestus (89) Ὑπερβλύζοντος. Sic Regg. hm, bu, tres (90) 'Ακοσμία, etc. Billius, « Tum vero in hac
Ὅταν δὲ στασιάσῃ πρὸς ἑαυτὴν ἡ ὕλη, καὶ δυσκάθεκτος γένηται, μελετῶσα τὴν λύσιν διὰ τῆς στάσεως, ἢ Θεός τι παρασαλεύσῃ τῆς ἁρμονίας εἰς φόβον τῶν ἁμαρτανόντων καὶ κόλασιν, ἢ θαλάςσης ὑπεξιούσης, ἢ γῆς βρασσομένης, ἢ ξένων ὑετῶν φερομένων, ἢ συγκαλυφθέντος ἡλίου, ἢ πλεοναζούσης ὥρας, ἢ πυρὸς ὑπερβλύζοντος, ἀκοσμία κατὰ τοῦτο, καὶ φόβος περὶ τὸ πᾶν, καὶ τὸ τῆς εἰρήνης ἀγαθὸν τῇ στάσει δείκνυται. Καὶ ἵνα παρῶ δήμους, καὶ πόλεις, καὶ βασιλείας, ἔτι δὲ χοροὺς, καὶ στρατοὺς, καὶ οἴκους, καὶ νηῶν πληρώματα, καὶ συζυγίας, καὶ ἑταιρείας, ὑπὸ μὲν εἰρήνης συνεχομένας, ὑπὸ δὲ στάσεως καταλυομένας, ἐπὶ τὸν Ἰσραὴλ εἶμι τῷ λόγῳ, καὶ τῶν ἐκείνου παθῶν ὑπομνήσας ὑμᾶς, καὶ τῆς διασπορᾶς, καὶ τῆς ἄλης, ἥν τε νῦν ἔχουσι, καὶ ἣν ἐπὶ πλεῖστον ἕξωσι, πείθομαι γὰρ ταῖς περὶ αὐτῶν προῤῥήσεσιν, ἔπειτα ἐρήσομαι ἀκριβῶς εἰδότας ὑμᾶς, τί τὸ τῶν συμφορῶν τούτων αἴτιον, ἵνα παιδευθῶμεν τοῖς τῶν ἄλλων κακοῖς τὴν ὁμόνοιαν. ΙΖ.
νῶν, τῷ μὲν φωτός, τῇ δὲ ὑετῶν, εὐνοίας κρατεῖσθαι Αt νόμῳ ; γῆ δὲ καὶ ἀὴρ, ἡ μὲν τροφάς, ὁ δὲ τὸ ἀναπνεῖν χαριζόμενοι ζώοις ἅπασι, καὶ διὰ τοῦτο (76) τὸ ζῆν συνέχοντος, γονέων ἀπομιμεῖσθαι φιλοστοργίαν; ΙΕ'. Ωραι δὲ ἡμέρως κιρνάμεναι, καὶ κατὰ μικρὸν ἀλλήλαις ὑπεξιοῦσαι, καὶ τὸ τῶν ἄκρων (77) αύστη μὲν τῇ μεσότητι τιθασσεύουσαι, πρός τε ἡδονὴν ἅμα καὶ χρείαν ἐπιτηδείως εἰρήνῃ βραβεύεσθαι; Τί δαὶ (78) ἡμέρα καὶ νύξ, ισομοιρίαν πρὸς ἀλλήλας λαχοῦσαι καὶ περιτροπὴν ἔμμετρον, καὶ ἡ μὲν εἰς ἔργον ἡμᾶς ἐγείρουσα, ἡ δὲ ἀναπαύουσα; Τί δαὶ ἥλιος, καὶ σελήνη, καὶ κάλλος ἀστέρων καὶ πλῆθος, ἐν τάξει φαινομένων τε καὶ ὑπανιόντων ; Θάλασσα δὲ καὶ γῆ πράως ἀλλήλαις ἐπιμιγνύμενα, καὶ διαδιδόντα χρη στῶς, καὶ ἀντιλαμβάνοντα (79) φιλανθρώπως τὸν ἄνθρωπον τρέφει, καὶ ἀνθρώπῳ τὰ παρ' ἑαυτῶν χορ- ηγοῦντα πλουσίως καὶ φιλοτίμως; Ποταμοὶ δὲ δι ὀρέων καὶ πεδίων ἑλκόμενοι, καὶ οὐχ ὑπερβαίνοντες, ὅτι μὴ πρὸς τὸ χρήσιμον, οὐδὲ ἐπιστρέφοντες καλύ ψαι τὴν γῆν; Στοιχείων δὲ (80) μίξεις καὶ κρά- σεις (81), καὶ μελῶν συμμετρίας καὶ συμφωνίας ; ζώων δὲ τροφαί, καὶ γενέσεις, καὶ οἰκήσεις μεμε- ρισμέναι ; καὶ τὰ κρατοῦντα καὶ τὰ κρατούμενα, καὶ τὰ ὑπεζευγμένα ἡμῖν, καὶ τὰ ἐλεύθερα; Ταῦτα πάντα οὕτως ἔχοντα, καὶ κατὰ τὰς πρώτας αἰτίας τῆς ἁρμονίας, εἴτ' οὖν (82) συῤῥοίας τε καὶ συμπνοίας, εὐθυνόμενά τε καὶ διεξαγόμενα, τί ποτ' ἐχρῆν (83) δοκεῖν ἕτερον ἢ φιλίας τε (84) καὶ ὁμονοίας εἶναι κηρύγματα, καὶ νομοθετεῖν ἀνθρώποις δι' ἑαυτῶν τὸ δμόψυχον (85) ; δυσκάθεκτος γένηται, μελετώσα την λύσιν διὰ τῆς στάσεως, ἢ Θεός τι παρασαλεύσῃ τῆς ἁρμονίας (86) εἰς φόβον τῶν ἁμαρτανόντων καὶ κόλασιν, ἢ θαλάσ σης ὑπεξιούσης (87), ή γῆς βρασσομένης (88), η ξέ νων ὑετῶν φερομένων, ἢ συγκαλυφθέντος ἡλίου, ἢ πλεοναζούσης ὥρας, ἢ πυρὸς ὑπερβλύζοντος (89), ἀκοσμία (90) κατὰ τοῦτο, καὶ φόβος περὶ τὸ πᾶν, καὶ τὸ τῆς εἰρήνης ἀγαθὸν τῇ στάσει δείκνυται. Καὶ ἵνα παρῶ δήμους, καὶ πόλεις, καὶ βασιλείας, ἔτι τα χορηγούντα, χορηγεῖ τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ, σ.ς. χρην. Οτ. ἐπεξιούσης. ύπερβλύσαντος. ὑπερκλύζοντος. ORATIO VI. - DE PACE İ. 718. A magnificentius excogitari potest. simul atque lentiæ legibus teneri videtur? Nonne terra et aer, cultatem cunctis animantibus largiuntur, atque per aniorem imitari ? pacatus et quietus esse desiit, mundus quoque esse desinit. Quid enim ? Cum cœlum rato ordine, aeri lucem, terrae pluvias impertit, nonne tibi benevo. cum, illa quidem cibos, iste autem respirandi fas hæc vitam conservant, videntur varentum erga filios XV. Noune manifestum est, anni partes, cum placide inter se miscentur, sensimque sibi in- vicem succedunt, et extremorum asperitatem me- diocritate mitigant, ad hominum utilitatem simul et voluptatem, convenienter et pacifice gubernari ? Quid autem de die ac nocte, quibus quasi sorte obtigit æquales inter se babere partes, et modera- tam conversionem, ut ille quidem nos ad opus fa- B ciendum excitet, ista vero quiete recreet ac refi- ciat? Quid de sole et Inna, siderumque ordine lucentium seseque subducentium, multitudine et pulchritudine? Quid de terra et mari, quæ leniter inter se juncta, benigneque sese mutuis muneribus afcientia, liberaliter hominem alunt, eique copiose et magnifice, quæ habent, suppeditant ? Quid de amnibus, per montes et camipos fluentibus, nec, nisi quatenus id expedit, redundantibus, nec se ad οperiendam terram convertentibus ? Quid de ele- mentorum permistione ac temperatione, membre- rumque proportione et concinnitate? Quid de ani nantium alimonia, et ortu, distinctaque halita- tione? Quid quod alia imperant, alia imperio tenentur : quædam nobis subjecta sunt, quædam libera? Quæ cum ita se habeant, ac secundum pri- mas concordiæ, sive confluxionis et conspirationis causas regantur et gubernentur, quid tandem aliud c existimandum est, quam quod ea amicitiam concordiamque proclament, suoque exemplo mortali - bus animorum consensum quasi lata lege indicant ? gre extremi. Sunt enim quatuor anni partes. liæc verba deerant in editis. Leguntur tamen in Coisl. 1, cujus auctoritate depravatum hunc lo- cuan emendavimus. Combef. pro legit etc. e Et copiose ac nia- guilice humanæ vitæ quæ penes se habent, suppe- lant. » Billius, qui pleraque verba quæ resti- tuimus, in suo libro deleverat, Latine tamen reddi- dil. D XVI. At cum materia secum ipsa dissidet, nec cohiberi potest, dissolutionem scilicet per seditio- nem meditans; aut Deus ad metu percellendos, vel etiam puniendos peccatores aliquid hujusce con- cinuitatis luxaverit, nimirum vel exundante mari, vel terra dehiscente, vel novis et inusitatis imbribus cadentibus, vel obducto nubibus sole, vel quadam anni parte modum excedente, vel effundentibus se ignibus; tum vero perturbatio, et de boc universo terror oritur, et quantum sit pacis bonum dissidio vi subsultante. Colb. et Coisl. 3. Coisl. vero 1, Par. elit. rerum perturbatione et confusione orbi universo terror injicitur, quantumque in pace boni iusit, ex ipsa seditione perspicitur. » . 14. Οταν δὲ στασιάσῃ πρὸς ἑαυτὴν ἡ ὕλη, καὶ (76) Διὰ τοῦτο. Regg. bm, hu, Or. τούτων. (77) Τῶν ἄκρων. Minus recte Billius : e utrius- (78) Τί δαί... τί δαί. Regg. a, bm, τί δέ. (79) Καὶ ἀντιλαμβάνοντα... τρέφει... χορηγούν (80) Στοιχείων δέ. Reg. a, et Or. στοιχείων τε. (81) Μίξεις και κράσεις. Reg. bu. μίξις καὶ κρα- (82) Είτ' ουν. Gr. είτ' οὖν. Par. εἴτουν. (83) Τί ποτ' ἐχρῆν. Reg. bm, Οι. τί ποτε (84) Φιλίας τε. Deest τé in Regg. bm, hu. (85) Ομόψυχον. Coisl. 1, ὁμότιμον. (86) Αρμονίας. Μonac. ὁμονοίας. (87) Ὑπεξιούσης. Reg. a, ἐξιούσης, Reg. hu, et (88) Βρασσομένης. • Concussa. succussa, aestus (89) Ὑπερβλύζοντος. Sic Regg. hm, bu, tres (90) 'Ακοσμία, etc. Billius, « Tum vero in hac
PG 35:744Οὐχ ἕως μὲν εἰρήνην εἶχον καὶ πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς Θεὸν, Αἰγύπτῳ τῇ καμίνῳ τῇ σιδηρᾷ πιεζόμενοι, καὶ ὑπὸ τῆς κοινῆς θλίψεως συναγόμενοι (ἔστι γὰρ ὅτε καὶ τοῦτο φάρμακον ἀγαθὸν εἰς σωτηρίαν ἡ θλίψις), λαός τε ἅγιος ἤκουον, καὶ μερὶς Κυρίου, καὶ βασίλειον ἱεράτευμα. Καὶ οὐ τοῖς μὲν ὀνόμασιν οὕτω, τοῖς δὲ ἔργοις ἑτέρως· ἀλλὰ καὶ στρατηγοῖς ἤγοντο ἀγομένοις ὑπὸ Θεοῦ, καὶ στύλῳ πυρὸς καὶ νεφέλης ὡδηγοῦντο νυκτὸς καὶ ἡμέρας· καὶ θάλασσα μὲν αὐτοῖς διίστατο φεύγουσι, πεινῶσι δὲ οὐρανὸς ἐχορήγει τροφὴν, πέτρα δὲ διψῶσιν ἐπήγαζε, πολεμοῦσι δὲ χειρῶν ἔκτασις ἀντὶ μυριάδων ἦν, δι’ εὐχῆς ἐγείρουσα τρόπαια, καὶ ὁδοποιοῦσα τὰ ἔμπροσθεν· ποταμοὶ δὲ ὑπεχώρουν τὴν συγγενῆ μιμούμενοι θάλασσαν, καὶ στοιχεῖα ἵστατο, καὶ τείχη σάλπιγξι κατεσείετο. Καὶ τί δεῖ λέγειν Αἰγυπτίων πληγὰς τούτοις χαριζομένας, καὶ Θεοῦ φωνὰς ἐξ ὄρους ἀκουομένας, καὶ νομοθεσίαν διπλῆν, τὴν μὲν ἐν γράμματι, τὴν δὲ ἐν πνεύματι, καὶ τἄλλα οἷς ἐτιμῶντο πάλαι παρὰ τὴν ἑαυτῶν ἀξίαν ὁ Ἰσραήλ.
ρώματα, καὶ συζυγίας, καὶ ἑταιρείας, ὑπὸ μὲν εἰρή της συνεχομένας, ὑπὸ δὲ στάσεως καταλυομένας, ἐπὶ τὸν Ἰσραὴλ εἶμι τῷ λόγῳ, καὶ τῶν ἐκείνου παθῶν ὑπομνήσας ὑμᾶς, καὶ τῆς διασπορᾶς, καὶ τῆς ἄλης, ἦν τε νῦν ἔχουσι, καὶ ἣν ἐπὶ πλεῖστον (91) ἔξωσι, πείθομαι γὰρ ταῖς περὶ αὐτῶν προσθήσεσιν, ἔπειτα ἐρήσομαι ἀκριβῶς εἰδότας ὑμᾶς, τί τὸ τῶν συμφορῶν τούτων αἴτιον, ἵνα παιδευθῶμεν τοῖς τῶν ἄλλων και κοῖς τὴν ὁμόνοιαν. Α δὲ χορούς, καὶ στρατούς, καὶ οἴκους, καὶ νηῶν πλη- ΙΖ'. Ούχ (62) έως μεν ειρηνην είχον καὶ πρὸς ἀλ- λήλους καὶ πρὸς Θεὸν, Αἰγύπτῳ τῇ καμίνῳ τῇ σιδη- πιεζόμενοι, καὶ ὑπὸ τῆς κοινῆς (95 θλίψεως συν- αγόμενοι (ἔστι γὰρ ὅτε καὶ τοῦτο φάρμακον ἀγαθὸν εἰς σωτηρίαν ἡ θλίψις), λαός τε ἅγιος ἤκουον, καὶ μερὶς Κυρίου, καὶ βασίλειον ἱεράτευμα. Καὶ οὐ τοῖς μὲν ὀνόμασιν οὕτω (94), τοῖς δὲ ἔργοις ἑτέρως· ἀλλὰ καὶ στρατηγοῖς ἤγοντο ἀγομένοις ὑπὸ Θεοῦ, καὶ στύ λῳ πυρὸς καὶ νεφέλης ὡδηγοῦντο νυκτὸς καὶ ἡμέρας· καὶ θάλασσα μὲν αὐτοῖς διίστατο φεύγουσι, πεινῶσι δὲ οὐρανὸς ἐχορήγει τροφήν, πέτρα δὲ διψῶσιν ἐπή γαζε, πολεμοῦσι δὲ χειρῶν ἔκτασις ἀντὶ μυριάδων ἦν, δι' εὐχῆς ἐγείρουσα τρόπαια, καὶ ὁδοποιοῦσα τὰ ἔμπροσθεν· ποταμοὶ δὲ ὑπεχώρουν τὴν συγγενή μια μούμενοι θάλασσαν, καὶ στοιχεῖα ἵστατο, καὶ τείχη σάλπιγξι κατεσείετο. Καὶ τί δεῖ λέγειν Αἰγυπτίων πληγὰς (95) τούτοις χαριζομένας, καὶ Θεοῦ φωνάς ἐξ ὅρους ἀκουομένας, καὶ νομοθεσίαν διπλήν, τὴν μὲν ἐν γράμματι, τὴν δὲ ἐν πνεύματι, καὶ τἄλλα οἷς ἐτι· μῶντο πάλαι παρὰ τὴν ἑαυτῶν ἀξίαν ὁ Ἰσραήλ. Ἐπεὶ δὲ νοσεῖν ἤρξαντο, καὶ κατ' ἀλλήλων ἐμάνησαν καὶ διέστησαν εἰς μέρη πολλὰ (τοῦ σταυροῦ πρὸς τὴν ἐσχάτην ἀπώλειαν (96) αὐτοὺς συνελαύνοντος, καὶ τῆς ἀπονοίας ἣν κατὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν ἀπενοήθησαν, τὸν ἐν ἀνθρώπῳ Θεὸν ἀγνοήσαντες), καὶ τὴν ῥάβδον τὴν σιδηρᾶν πόρρωθεν ἀπειλουμένην αὐτοῖς ἐφ' ἑαυτοὺς εἴλκυσαν, τὴν νῦν ἐπικρατοῦσαν ἀρχὴν λέγω καὶ βασιλείαν, τί γίνεται ; καὶ τί πεπόν θασι; Β ΙΕ΄. Θρηνεῖ μὲν αὐτοὺς Ἱερεμίας ἐπὶ τοῖς προτέ ροις πάθεσι, καὶ τὴν ἐπὶ Βαβυλῶνα αἰχμαλωσίαν οδύρεται· καὶ γὰρ ἦν ὄντως κἀκεῖνα θρήνων καὶ οδυρμῶν ἄξία· πῶς δὲ οὐ τῶν μεγίστων τείχη κατ εσκαμμένα, πόλις ἠδαφισμένη, ἁγίασμα καθηρημέν νον, ἀναθήματα σεσυλημένα, πόδες βέβηλοι και χεῖ ρες· οἱ μὲν τοῖς ἀβάτοις εμβατεύοντες, αἱ δὲ και αἰεί, Εχοd. πι, S. GREGORII THEOLOGI ostenditur. Atque, ut populos, et urbes, et iunperia præteream, ut caetus, exercitus, familias, naves, vectoribus plenas, conjugia, sodalitia, quæ omnia, ut pace conservantur, ita dissidio funditus evertuntur, ad Israelitas orationem convertam, ac posteaquam vobis eorum calamitates, et dispersio- nem, qua nunc sedibus suis pulsi vagam et mise- ram vitam persequuntur, diutissimeque, ut mihi edita de illis vaticinia fidem faciunt persequentur, exposuero, tum demum ex vobis, qui perfecte no- stis quænam sit barum calamitatum causa, * sciscitabor, ut aliorum mal's ad concordiam erudia- mur. , pᾷ XVII. Quandiu igitur illi pacem, et inter se, el cum Deo habuerunt, Ægyptiaca videlicet tyranni- de, hoc est, ferrea fornace oppressi, ac per coin- munem aflictionem conjuncti atque collecti (non- nunquam enim afflictio quoque ipsa commodum est ad salutem pharmacum), plebs sancta vocabantur, et portio Domini, ac regale sacerdotium 6º. Nec vero hoc dici potest, nomina quidem ampla et ma- gnifica fuisse, caeterumn nominibus res ipsas hand- quaquam respondisse. Nam et ducibus a Deo ductis utebantur, et per columnam ignis et nubis diu noctuque deducebantur "; et fugientibus mare di- videbatur ***, et fame laborantibus cœlum cibos subministrabat et sitientibus petra usum fontis præbebat, et pugnantibus manuum extensio in- numerabilium copiarum instar, erat orationis opera tropæa erigens, viamque ulterius aperiens "; fuvii ctiam, cognatum mare imitantes, cedebant, C et elementa consistebant, ac muri tubis quatieban- tur “. Quid enim Ægyptiorum plagas in eorum gra- tiam inflictas commemorare attinet ? Quid Dei voces e monte auditas 7? Quid duplicem legem, alteram litteralem, spiritualem alteram ? Quid ca- teros honores, quos Israel meritis suis longe am- pliores olim consecutus est? Al postquam ægrotare, et in seipsos mutuo furere, atque in multas partes dividi cœperunt (cruce nimirum, et dementia, qua adversus Deum et Salvatorem nostrum, ejus divini- tatem in humanitate minime agnoscentes, insanie- runt, eos ad extremum exitium adigente), virgamque ferream, hoc est, principatum et imperium. quod nunc rerum summam tenet, multo ante illis denuntiatam, in seipsos attraxerunt, quid accidit ? quidque perpessi sunt? XVIII. Jeremias quidem eos ob priores calami- D tates luget, atque captivitatem Babylonicam deplo- ral ; erant enim revera læc lacrymnis et gemitibus digna ; qui vero non maximis digna lamentis, ex- cisa nicenia, urbs solo æquata, sacrarium eversum, votiva dona compilata, profani pedes et manus pedes quidem in loca non adeunda irrumpentes ; Exod. xix, 6; Petr. 11, 9. Exod. xvi, 6. " ibid. 13. * Exod. XIII, 21, seqq. Jos. 111, 17; vi, 20. quasi diceret • semper. gationem vertendum : c nonne? annon?', Exod. XIV, 22. seqq. * Exod. vII-XI. nem. » 7Exod. xix, seqq. crabrones. > (91) Πλεῖστον. Bas. πλεῖον, id est ἀντὶ τοῦ (93) Οὐχ. Vel legendum, οὐκοῦν, vel per interro (93) Κοινής. Elias, πολλῆς, multam aflictio (94) Ούτω. Regg. a, bm, οὕτως. (93) Πληγάς. Νonnulli codd. σφήκας, veen29 (96) 'Απώλειαν. Deest in Par editione.
PG 35:747Ἐπεὶ δὲ νοσεῖν ἤρξαντο, καὶ κατ’ ἀλλήλων ἐμάνησαν καὶ διέστησαν εἰς μέρη πολλὰ (τοῦ σταυροῦ πρὸς τὴν ἐσχάτην ἀπώλειαν αὐτοὺς συνελαύνοντος, καὶ τῆς ἀπονοίας ἣν κατὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν ἀπενοήθησαν, τὸν ἐν ἀνθρώπῳ Θεὸν ἀγνοήσαντες), καὶ τὴν ῥάβδον τὴν σιδηρᾶν πόῤῥωθεν ἀπειλουμένην αὐτοῖς ἐφ’ ἑαυτοὺς εἵλκυσαν, τὴν νῦν ἐπικρατοῦσαν ἀρχὴν λέγω καὶ βασιλείαν, τί γίνεται; καὶ τί πεπόνθασι; ΙΗ. Θρηνεῖ μὲν αὐτοὺς Ἱερεμίας ἐπὶ τοῖς προτέροις πάθεσι, καὶ τὴν ἐπὶ Βαβυλῶνα αἰχμαλωσίαν ὀδύρεται· καὶ γὰρ ἦν ὄντως κἀκεῖνα θρήνων καὶ ὀδυρμῶν ἄξια· πῶς δὲ οὐ τῶν μεγίστων τείχη κατεσκαμμένα, πόλις ἠδαφισμένη, ἁγίασμα καθῃρημένον, ἀναθήματα σεσυλημένα, πόδες βέβηλοι καὶ χεῖρες· οἱ μὲν τοῖς ἀβάτοις ἐμβατεύοντες, αἱ δὲ κατῶν ἀψαύστων κατατρυφῶσαι, προφῆται σιγῶντες, ἱερεῖς ἀγόμενοι, πρεσβῦται μὴ ἐλεούμενοι, παρθένοι καθυβριζόμεναι, νεότης πίπτουσα, πῦρ ἀλλότριον καὶ πολέμιον, αἵματος ποταμοὶ ἀντὶ τοῦ ὁσίου πυρὸς καὶ αἵματος, Ναζαραῖοι κατασυρόμενοι, θρῆνοι τοῖς ὕμνοις ἀντεγειρόμενοι·
Α μένους, οἳ ἂν κακῷ τινι παραμένωσιν, ἀλλὰ τοὺς ἐφ δίως ἐπ' ἀμφότερα φερομένους καὶ μεταῤῥέοντας, καθάπερ αὔρας μεταπιπτούσας, ἢ μεταβολὰς καὶ πα- λιῤῥοίας Εὐρίπων, ἢ θαλάσσης ἄστατα κύματα. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, ὅτι τοὺς μὲν ἐπὶ τῆς στάσεως μένοντας ἡ γοῦν ἐλπὶς τῆς ὁμονοίας ῥᾴους ποιεῖ, καὶ τὸ πλεῖ- στον αὐτοῖς ἐπικουφίζει τῆς συμφοράς μεγίστη γὰρ ἐπικουρία τοῖς ἀτυχοῦσι μεταβολῆς ἐλπὶς, καὶ τὸ κρεῖττον ἐν ὀφθαλμοῖς κείμενον· οἱ δὲ πολλάκις μὲν ὁμονοήσαντες, ἀεὶ δὲ πρὸς τὴν κακίαν παλινδρομή σαντες, ἀφήρηνται μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τοῦ κρείττο νος τὴν ἐλπίδα· οὐχ ἧττον τῆς στάσεως δεδοικότες ἀεὶ τὴν ὁμόνοιαν, καὶ μηδ' ἑτέρῳ θαῤῥοῦντες, διὰ τὸ ἐν ἀμφοτέροις εὐκίνητον καὶ ἀστάθμητον Β Κ'. Καὶ μηδεὶς οιέσθω με λέγειν, ὅτι πᾶσαν εἰρή νην ἀγαπητέον· οἶδα γὰρ ὥσπερ στάσιν τινὰ βελτί στην, οὕτω καὶ βλαβερωτάτην ὁμόνοιαν· ἀλλὰ τήν γε καλὴν καὶ ἐπὶ καλῷ καὶ Θεῷ συνάπτουσαν. Εἰ δὲ δεῖ συντόμως διελέσθαι περὶ αὐτῶν, οὕτω γινώσκω (11), οὔτε νωθέστερον εἶναι τοῦ μετρίου καλόν, οὔτε θερ μότερον, ὡς ἢ δι᾽ εὐκολίαν πᾶσι συμφέρεσθαι, ἢ δι᾽ αταξίαν πάντων ἀποστατεῖν· ὁμοίως γὰρ καὶ τὸ νω θὲς ἄπρακτον, καὶ τὸ εὐκίνητον (12) ἀκοινώνητον. Ἀλλ᾿ οὗ μὲν ἂν ᾖ πρόδηλα (15) τὰ τῆς ἀσεβείας, καὶ πυρὶ, καὶ σιδήρῳ, καὶ καιροῖς, καὶ δυνάσταις, καὶ πᾶσι πρότερον ὁμόσε χωρητέον, ἢ τῆς ζύμης μεθ εκτέον τῆς πονηρᾶς, καὶ συγκαταθετέον τοῖς κακῶς ἔχουσι, καὶ οὐδὲν οὕτω τῶν ἁπάντων φοβητέον (14), ὡς ἄλλο τι πρὸ Θεοῦ φοβηθῆναι, καὶ διὰ τοῦτο προ δοῦναι περὶ τῆς πίστεως λόγους (15) καὶ τῆς ἀλη θείας, ἀληθείᾳ δουλεύοντας· οὗ δὲ τὸ λυποῦν ὑπόνοια καὶ φόβος ἀνεξέταστος (16), βελτίων τοῦ τάχους ἡ μακροθυμία, καὶ τῆς αὐθαδείας ἡ συγκατάβασις (17), καὶ πολλῷ κρεῖττον καὶ λυσιτελέστερον, ἐν τῷ και νῷ σώματι μένοντας, καταρτίζειν ἀλλήλους ὡς ἀλ λήλων μέλη, καὶ καταρτίζεσθαι, ἢ προκαταγνόντας διὰ τῆς ἀποστάσεως, καὶ τὸ ἀξιόπιστον τῷ χωρισμῷ λύσαντας, ἔπειτα ἐξ ἐπιτάγματος, ὥσπερ τυράννους, ἀλλ' οὐκ ἀδελφοὺς, νομοθετεῖν τὴν διόρθωσιν. ΠΟΙ Π εὐλαβητέον, « ΚΑ'. Ταῦτα εἰδότες, ἀδελφοί, περιλάβωμεν ἀλλή λους, περιπτυξώμεθα, γενώμεθα γνησίως ἕν, μιμη σώμεθα τὸν τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσαντα, καὶ διὰ τοῦ αἵματος αὐτοῦ πάντα συναγαγόντα, καὶ εἰ- τοὺς περὶ πίστεως λόγους. ὂν διὰ τῆς ἐμ- μελοῦς ἐξετάσεως ἐκβλητέον. S. GREGORII THEOLOGI comperio, non qui in vitio aliquo permanent, sed qui, instar auræ subinde se immutantis, aut reci- procantium Euriporum, aut instabilium maris flu- cluum, facili momento in contrarias sententias fe- runtur ac revolvuntur. Atque illud insuper mecum : considero, iis, qui dissidiis condictantur, spem sal- tem concordiæ solatium afferre, calamitatesque ipsorum maxima ex parte levare. Spes enim muta- tionis, ac melior rerum status ante oculos positus, maximam opem afflictis hominibus afferre solet. Qui vero sæpe quidem in concordiam redierunt, semper autem ad vitium relapsi sunt, his una cum aliis rebus, melior quoque spes adempta est; ut qui non minus pacem ipsam, quam dissensio- nem, semper metuant, neutrique earum propter fidant. utriusque levitatem et inconstantiam magnopere XX. Nec vero hæc eo a me dici quisquam suspi- cetur, quod pacem omnem amandam et comple- ctendam esse existimem; nam ut optimam quam- dam dissensionem, ita perniciosissimam quamdam concordiam esse perspectum habeo; sed eam de- mum, quæ bona est, et boni causa initur, ac Deo copulat. Atque, ut hæc brevi distinctione explicen- tur, ita sentio; haud bonum esse, ut quis segnior sit, aut fervidior quam par est, ita ut vel omnibus ob levitatem acquiescat, vel ob temeritatem et inso- lentiam ab omnibus se removeat. Æque enim et inefficax segnities est, et mobilitas atque incon- stantia a societate et communione aliena. Verum ubi aperte se prodit impietas, tum vero, nobis fa- ciendum esse, ut adversus ignem et ferrum, et tempora, et principes, ac denique prius adversus C cætera simul omnia feramur, quam ut mali fermenti participes efficiamur, ac male affectis assentiamur : nec quidquam perinde metuendum est, ut ne quid magis quam Deum metuamus, ac propterea, cum veritati serviamus, fidei et veritatis doctrinam per- fide deseramus. At cum suspicio sola animum no- strum male habet, metusque non satis exploratus, tum vero lenitatem potius quam celeritatem, et in- dulgentiam potius quam arrogantiam et con- tumaciam adhibere convenit; multoque melius et conducibilius est, ut in communi corpore manentes, mutuo nos ipses, tanquam alii aliorum membra, corrigamus atque corrigamur, quam ut præjudicio per secessionem facto, et auctoritate per separationem amissa, ex edicto postea, velut tyranni ac fratres, correctionem imperemus. XXI. Quæ cum cognita et explorata habeamus, D fratres, complectamur nos mutuo, et exosculemur, unum vere efficiamur, et eum, qui medium maceriæ parietem solvit 71, ac per sanguinem suum omnia Ephes. 11, 14. lius, sic statuo; nec segnioren quemquam esse debere, quam par sit, nec ferventiorem, ita ut, vel ob levitatem ad omnes se aggreget, etc. auctoritate melioris notæ codicum, delevimus. . Idem Coisl. 1, Hervag., Combef. ca- vendum, fugiendum. » ploratus, qui, ut ait optime Basil. Schol., ciusti tuta inquisitione, est depellendus : Billius : e timorque nullis certis argumentis innixus. › sio. » Leuvenklaius : c in concordiam reditio. (11) Ούτω γινώσκω.... πασι συμφέρεσθαι. Bil- (12) Ευκίνητον. In editis sequitur, και, quod, (15) Πρόδηλα. Regg. a, bm, et tres Colb. πρόδηλον. 414) Απάντων φοβητέον. Or., Coisl. 1, πάντων. (15) Περὶ τῆς πίστεως λόγους. Reg. bu, Or., ete. (16) Φόβος ἀνεξέταστος. • Melus non satis ex- (17) Συγκατάβασις. Billius, indulgens demis.
καὶ ἵν’ ἐξ αὐτῶν εἴπω τι τῶν Ἱερεμίου Θρήνων, οἱ υἱοὶ Σιὼν, οἱ τίμιοι καὶ ἀντιτιθέμενοι χρυσίῳ, οἱ τρυφεροὶ καὶ κακῶν ἀπαθεῖς, ξένην ὁδὸν ὁδεύοντες· καὶ ὁδοὶ Σιὼν πενθοῦσαι παρὰ τὸ μὴ εἶναι τοὺς ἑορτάζοντας· καὶ μικρὸν πρὸ τούτων· χεῖρες γυναικῶν οἰκτιρμόνων, οὐ τροφὴν ὀρέγουσαι τέκνοις, τῆς πολιορκίας ἐπικρατούσης, ἀλλ’ ἐπὶ τροφὴν ταῦτα σπαράττουσαι, καὶ λιμοῦ φάρμακον τὰ ἑαυτῶν ποιούμεναι φίλτατα, Ταῦτα πῶς οὐ δεινὰ καὶ πέρα δεινῶν, οὐ τοῖς πάσχουσι τότε μόνον, ἀλλὰ καὶ νῦν τοῖς ἀκούουσιν; Ἐγὼ γοῦν ὁσάκις ἂν ταύτην ἀναλάβω τὴν βίβλον, καὶ τοῖς Θρήνοις συγγένωμαι, συγγίνομαι δ’ ὁσάκις ἂν εὐημερίαν σωφρονίσαι ἐθελήσω τῷ ἀναγνώσματι, ἐγκόπτομαι τὴν φωνὴν, καὶ συγχέομαι δάκρυσι, καὶ οἷον ὑπ’ ὄψιν μοι τὸ πάθος ἔρχεται, καὶ συνθρηνῶ τῷ θρηνήσαντι. Τὴν δὲ τελευταίαν αὐτῶν πληγήν τε καὶ μετανάστασιν, καὶ τὸν νῦν ἐπικείμενον αὐτοῖς τῆς δουλείας ζυγὸν, καὶ τὴν περιβόητον ὑπὸ Ῥωμαίοις ταπείνωσιν, ἧς οὐδὲν οὕτως ὡς ἡ στάσις αἴτιον, τίς θρηνήσει πρὸς ἀξίαν τῶν θρήνους γράφειν εἰδότων, καὶ λόγον ἐξισοῦν πάθει; Ποῖαι βίβλοι ταῦτα χωρήσουσι;
Α μένους, οἳ ἂν κακῷ τινι παραμένωσιν, ἀλλὰ τοὺς ἐφ δίως ἐπ' ἀμφότερα φερομένους καὶ μεταῤῥέοντας, καθάπερ αὔρας μεταπιπτούσας, ἢ μεταβολὰς καὶ πα- λιῤῥοίας Εὐρίπων, ἢ θαλάσσης ἄστατα κύματα. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, ὅτι τοὺς μὲν ἐπὶ τῆς στάσεως μένοντας ἡ γοῦν ἐλπὶς τῆς ὁμονοίας ῥᾴους ποιεῖ, καὶ τὸ πλεῖ- στον αὐτοῖς ἐπικουφίζει τῆς συμφοράς μεγίστη γὰρ ἐπικουρία τοῖς ἀτυχοῦσι μεταβολῆς ἐλπὶς, καὶ τὸ κρεῖττον ἐν ὀφθαλμοῖς κείμενον· οἱ δὲ πολλάκις μὲν ὁμονοήσαντες, ἀεὶ δὲ πρὸς τὴν κακίαν παλινδρομή σαντες, ἀφήρηνται μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τοῦ κρείττο νος τὴν ἐλπίδα· οὐχ ἧττον τῆς στάσεως δεδοικότες ἀεὶ τὴν ὁμόνοιαν, καὶ μηδ' ἑτέρῳ θαῤῥοῦντες, διὰ τὸ ἐν ἀμφοτέροις εὐκίνητον καὶ ἀστάθμητον Β Κ'. Καὶ μηδεὶς οιέσθω με λέγειν, ὅτι πᾶσαν εἰρή νην ἀγαπητέον· οἶδα γὰρ ὥσπερ στάσιν τινὰ βελτί στην, οὕτω καὶ βλαβερωτάτην ὁμόνοιαν· ἀλλὰ τήν γε καλὴν καὶ ἐπὶ καλῷ καὶ Θεῷ συνάπτουσαν. Εἰ δὲ δεῖ συντόμως διελέσθαι περὶ αὐτῶν, οὕτω γινώσκω (11), οὔτε νωθέστερον εἶναι τοῦ μετρίου καλόν, οὔτε θερ μότερον, ὡς ἢ δι᾽ εὐκολίαν πᾶσι συμφέρεσθαι, ἢ δι᾽ αταξίαν πάντων ἀποστατεῖν· ὁμοίως γὰρ καὶ τὸ νω θὲς ἄπρακτον, καὶ τὸ εὐκίνητον (12) ἀκοινώνητον. Ἀλλ᾿ οὗ μὲν ἂν ᾖ πρόδηλα (15) τὰ τῆς ἀσεβείας, καὶ πυρὶ, καὶ σιδήρῳ, καὶ καιροῖς, καὶ δυνάσταις, καὶ πᾶσι πρότερον ὁμόσε χωρητέον, ἢ τῆς ζύμης μεθ εκτέον τῆς πονηρᾶς, καὶ συγκαταθετέον τοῖς κακῶς ἔχουσι, καὶ οὐδὲν οὕτω τῶν ἁπάντων φοβητέον (14), ὡς ἄλλο τι πρὸ Θεοῦ φοβηθῆναι, καὶ διὰ τοῦτο προ δοῦναι περὶ τῆς πίστεως λόγους (15) καὶ τῆς ἀλη θείας, ἀληθείᾳ δουλεύοντας· οὗ δὲ τὸ λυποῦν ὑπόνοια καὶ φόβος ἀνεξέταστος (16), βελτίων τοῦ τάχους ἡ μακροθυμία, καὶ τῆς αὐθαδείας ἡ συγκατάβασις (17), καὶ πολλῷ κρεῖττον καὶ λυσιτελέστερον, ἐν τῷ και νῷ σώματι μένοντας, καταρτίζειν ἀλλήλους ὡς ἀλ λήλων μέλη, καὶ καταρτίζεσθαι, ἢ προκαταγνόντας διὰ τῆς ἀποστάσεως, καὶ τὸ ἀξιόπιστον τῷ χωρισμῷ λύσαντας, ἔπειτα ἐξ ἐπιτάγματος, ὥσπερ τυράννους, ἀλλ' οὐκ ἀδελφοὺς, νομοθετεῖν τὴν διόρθωσιν. ΠΟΙ Π εὐλαβητέον, « ΚΑ'. Ταῦτα εἰδότες, ἀδελφοί, περιλάβωμεν ἀλλή λους, περιπτυξώμεθα, γενώμεθα γνησίως ἕν, μιμη σώμεθα τὸν τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσαντα, καὶ διὰ τοῦ αἵματος αὐτοῦ πάντα συναγαγόντα, καὶ εἰ- τοὺς περὶ πίστεως λόγους. ὂν διὰ τῆς ἐμ- μελοῦς ἐξετάσεως ἐκβλητέον. S. GREGORII THEOLOGI comperio, non qui in vitio aliquo permanent, sed qui, instar auræ subinde se immutantis, aut reci- procantium Euriporum, aut instabilium maris flu- cluum, facili momento in contrarias sententias fe- runtur ac revolvuntur. Atque illud insuper mecum : considero, iis, qui dissidiis condictantur, spem sal- tem concordiæ solatium afferre, calamitatesque ipsorum maxima ex parte levare. Spes enim muta- tionis, ac melior rerum status ante oculos positus, maximam opem afflictis hominibus afferre solet. Qui vero sæpe quidem in concordiam redierunt, semper autem ad vitium relapsi sunt, his una cum aliis rebus, melior quoque spes adempta est; ut qui non minus pacem ipsam, quam dissensio- nem, semper metuant, neutrique earum propter fidant. utriusque levitatem et inconstantiam magnopere XX. Nec vero hæc eo a me dici quisquam suspi- cetur, quod pacem omnem amandam et comple- ctendam esse existimem; nam ut optimam quam- dam dissensionem, ita perniciosissimam quamdam concordiam esse perspectum habeo; sed eam de- mum, quæ bona est, et boni causa initur, ac Deo copulat. Atque, ut hæc brevi distinctione explicen- tur, ita sentio; haud bonum esse, ut quis segnior sit, aut fervidior quam par est, ita ut vel omnibus ob levitatem acquiescat, vel ob temeritatem et inso- lentiam ab omnibus se removeat. Æque enim et inefficax segnities est, et mobilitas atque incon- stantia a societate et communione aliena. Verum ubi aperte se prodit impietas, tum vero, nobis fa- ciendum esse, ut adversus ignem et ferrum, et tempora, et principes, ac denique prius adversus C cætera simul omnia feramur, quam ut mali fermenti participes efficiamur, ac male affectis assentiamur : nec quidquam perinde metuendum est, ut ne quid magis quam Deum metuamus, ac propterea, cum veritati serviamus, fidei et veritatis doctrinam per- fide deseramus. At cum suspicio sola animum no- strum male habet, metusque non satis exploratus, tum vero lenitatem potius quam celeritatem, et in- dulgentiam potius quam arrogantiam et con- tumaciam adhibere convenit; multoque melius et conducibilius est, ut in communi corpore manentes, mutuo nos ipses, tanquam alii aliorum membra, corrigamus atque corrigamur, quam ut præjudicio per secessionem facto, et auctoritate per separationem amissa, ex edicto postea, velut tyranni ac fratres, correctionem imperemus. XXI. Quæ cum cognita et explorata habeamus, D fratres, complectamur nos mutuo, et exosculemur, unum vere efficiamur, et eum, qui medium maceriæ parietem solvit 71, ac per sanguinem suum omnia Ephes. 11, 14. lius, sic statuo; nec segnioren quemquam esse debere, quam par sit, nec ferventiorem, ita ut, vel ob levitatem ad omnes se aggreget, etc. auctoritate melioris notæ codicum, delevimus. . Idem Coisl. 1, Hervag., Combef. ca- vendum, fugiendum. » ploratus, qui, ut ait optime Basil. Schol., ciusti tuta inquisitione, est depellendus : Billius : e timorque nullis certis argumentis innixus. › sio. » Leuvenklaius : c in concordiam reditio. (11) Ούτω γινώσκω.... πασι συμφέρεσθαι. Bil- (12) Ευκίνητον. In editis sequitur, και, quod, (15) Πρόδηλα. Regg. a, bm, et tres Colb. πρόδηλον. 414) Απάντων φοβητέον. Or., Coisl. 1, πάντων. (15) Περὶ τῆς πίστεως λόγους. Reg. bu, Or., ete. (16) Φόβος ἀνεξέταστος. • Melus non satis ex- (17) Συγκατάβασις. Billius, indulgens demis.
Μία στήλη τούτοις τῆς συμφορᾶς ἡ οἰκουμένη πᾶσα καθ’ ἧς ἐσπάρησαν, καὶ ἡ λατρεία πεπαυμένη, καὶ αὐτῆς τῆς Ἱερουσαλὴμ τὸ ἔδαφος μόγις γινωσκόμενον, ἧς τοσοῦτον ἐπιβατὸν αὐτοῖς ἐστι μόνον, καὶ τοσοῦτον ἀπολαύουσι τῆς ποτε αὐτῶν δόξης, ὅσον ἐν ἡμέρᾳ φανέντες θρηνῆσαι τὴν ἐρημίαν. ΙΘ. Δεινοῦ δὲ ὄντος οὕτως τοῦ στασιάζειν, καὶ τοσούτων αἰτίου κακῶν, ὡς τά τε εἰρημένα δείκνυσι, καὶ διὰ πλειόνων ὑποδειγμάτων ἐστὶ μαθεῖν, ἔτι πολλῷ δεινότερον τὸ, καταλύσαντας μικροψυχίαν, καὶ τῶν τῆς εἰρήνης γευσαμένους καλῶν, πρὸς τὴν αὐτὴν νόσον πάλιν ὑπενεχθῆναι, καὶ πρὸς τὸν ἴδιον ἔμετον ἐπιστρέψαι, τὸ δὴ λεγόμενον, μηδ’ ὃ τοὺς ἀνοήτους παιδεύει τῇ πείρᾳ σωφρονισθέντας. Καὶ γὰρ ὁρῶ κούφους καὶ ἀνοήτους οὐ τούτους ὑπολαμβανομένους, οἳ ἂν κακῷ τινι παραμένωσιν, ἀλλὰ τοὺς ῥᾳδίως ἐπ’ ἀμφότερα φερομένους καὶ μεταῤῥέοντας, καθάπερ αὔρας μεταπιπτούσας, ἢ μεταβολὰς καὶ παλιῤῥοίας Εὐρίπων, ἢ θαλάσσης ἄστατα κύματα. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, ὅτι τοὺς μὲν ἐπὶ τῆς στάσεως μένοντας ἡ γοῦν ἐλπὶς τῆς ὁμονοίας ῥᾴους ποιεῖ, καὶ τὸ πλεῖστον αὐτοῖς ἐπικουφίζει τῆς συμφορᾶς·
Α μένους, οἳ ἂν κακῷ τινι παραμένωσιν, ἀλλὰ τοὺς ἐφ δίως ἐπ' ἀμφότερα φερομένους καὶ μεταῤῥέοντας, καθάπερ αὔρας μεταπιπτούσας, ἢ μεταβολὰς καὶ πα- λιῤῥοίας Εὐρίπων, ἢ θαλάσσης ἄστατα κύματα. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, ὅτι τοὺς μὲν ἐπὶ τῆς στάσεως μένοντας ἡ γοῦν ἐλπὶς τῆς ὁμονοίας ῥᾴους ποιεῖ, καὶ τὸ πλεῖ- στον αὐτοῖς ἐπικουφίζει τῆς συμφοράς μεγίστη γὰρ ἐπικουρία τοῖς ἀτυχοῦσι μεταβολῆς ἐλπὶς, καὶ τὸ κρεῖττον ἐν ὀφθαλμοῖς κείμενον· οἱ δὲ πολλάκις μὲν ὁμονοήσαντες, ἀεὶ δὲ πρὸς τὴν κακίαν παλινδρομή σαντες, ἀφήρηνται μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τοῦ κρείττο νος τὴν ἐλπίδα· οὐχ ἧττον τῆς στάσεως δεδοικότες ἀεὶ τὴν ὁμόνοιαν, καὶ μηδ' ἑτέρῳ θαῤῥοῦντες, διὰ τὸ ἐν ἀμφοτέροις εὐκίνητον καὶ ἀστάθμητον Β Κ'. Καὶ μηδεὶς οιέσθω με λέγειν, ὅτι πᾶσαν εἰρή νην ἀγαπητέον· οἶδα γὰρ ὥσπερ στάσιν τινὰ βελτί στην, οὕτω καὶ βλαβερωτάτην ὁμόνοιαν· ἀλλὰ τήν γε καλὴν καὶ ἐπὶ καλῷ καὶ Θεῷ συνάπτουσαν. Εἰ δὲ δεῖ συντόμως διελέσθαι περὶ αὐτῶν, οὕτω γινώσκω (11), οὔτε νωθέστερον εἶναι τοῦ μετρίου καλόν, οὔτε θερ μότερον, ὡς ἢ δι᾽ εὐκολίαν πᾶσι συμφέρεσθαι, ἢ δι᾽ αταξίαν πάντων ἀποστατεῖν· ὁμοίως γὰρ καὶ τὸ νω θὲς ἄπρακτον, καὶ τὸ εὐκίνητον (12) ἀκοινώνητον. Ἀλλ᾿ οὗ μὲν ἂν ᾖ πρόδηλα (15) τὰ τῆς ἀσεβείας, καὶ πυρὶ, καὶ σιδήρῳ, καὶ καιροῖς, καὶ δυνάσταις, καὶ πᾶσι πρότερον ὁμόσε χωρητέον, ἢ τῆς ζύμης μεθ εκτέον τῆς πονηρᾶς, καὶ συγκαταθετέον τοῖς κακῶς ἔχουσι, καὶ οὐδὲν οὕτω τῶν ἁπάντων φοβητέον (14), ὡς ἄλλο τι πρὸ Θεοῦ φοβηθῆναι, καὶ διὰ τοῦτο προ δοῦναι περὶ τῆς πίστεως λόγους (15) καὶ τῆς ἀλη θείας, ἀληθείᾳ δουλεύοντας· οὗ δὲ τὸ λυποῦν ὑπόνοια καὶ φόβος ἀνεξέταστος (16), βελτίων τοῦ τάχους ἡ μακροθυμία, καὶ τῆς αὐθαδείας ἡ συγκατάβασις (17), καὶ πολλῷ κρεῖττον καὶ λυσιτελέστερον, ἐν τῷ και νῷ σώματι μένοντας, καταρτίζειν ἀλλήλους ὡς ἀλ λήλων μέλη, καὶ καταρτίζεσθαι, ἢ προκαταγνόντας διὰ τῆς ἀποστάσεως, καὶ τὸ ἀξιόπιστον τῷ χωρισμῷ λύσαντας, ἔπειτα ἐξ ἐπιτάγματος, ὥσπερ τυράννους, ἀλλ' οὐκ ἀδελφοὺς, νομοθετεῖν τὴν διόρθωσιν. ΠΟΙ Π εὐλαβητέον, « ΚΑ'. Ταῦτα εἰδότες, ἀδελφοί, περιλάβωμεν ἀλλή λους, περιπτυξώμεθα, γενώμεθα γνησίως ἕν, μιμη σώμεθα τὸν τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσαντα, καὶ διὰ τοῦ αἵματος αὐτοῦ πάντα συναγαγόντα, καὶ εἰ- τοὺς περὶ πίστεως λόγους. ὂν διὰ τῆς ἐμ- μελοῦς ἐξετάσεως ἐκβλητέον. S. GREGORII THEOLOGI comperio, non qui in vitio aliquo permanent, sed qui, instar auræ subinde se immutantis, aut reci- procantium Euriporum, aut instabilium maris flu- cluum, facili momento in contrarias sententias fe- runtur ac revolvuntur. Atque illud insuper mecum : considero, iis, qui dissidiis condictantur, spem sal- tem concordiæ solatium afferre, calamitatesque ipsorum maxima ex parte levare. Spes enim muta- tionis, ac melior rerum status ante oculos positus, maximam opem afflictis hominibus afferre solet. Qui vero sæpe quidem in concordiam redierunt, semper autem ad vitium relapsi sunt, his una cum aliis rebus, melior quoque spes adempta est; ut qui non minus pacem ipsam, quam dissensio- nem, semper metuant, neutrique earum propter fidant. utriusque levitatem et inconstantiam magnopere XX. Nec vero hæc eo a me dici quisquam suspi- cetur, quod pacem omnem amandam et comple- ctendam esse existimem; nam ut optimam quam- dam dissensionem, ita perniciosissimam quamdam concordiam esse perspectum habeo; sed eam de- mum, quæ bona est, et boni causa initur, ac Deo copulat. Atque, ut hæc brevi distinctione explicen- tur, ita sentio; haud bonum esse, ut quis segnior sit, aut fervidior quam par est, ita ut vel omnibus ob levitatem acquiescat, vel ob temeritatem et inso- lentiam ab omnibus se removeat. Æque enim et inefficax segnities est, et mobilitas atque incon- stantia a societate et communione aliena. Verum ubi aperte se prodit impietas, tum vero, nobis fa- ciendum esse, ut adversus ignem et ferrum, et tempora, et principes, ac denique prius adversus C cætera simul omnia feramur, quam ut mali fermenti participes efficiamur, ac male affectis assentiamur : nec quidquam perinde metuendum est, ut ne quid magis quam Deum metuamus, ac propterea, cum veritati serviamus, fidei et veritatis doctrinam per- fide deseramus. At cum suspicio sola animum no- strum male habet, metusque non satis exploratus, tum vero lenitatem potius quam celeritatem, et in- dulgentiam potius quam arrogantiam et con- tumaciam adhibere convenit; multoque melius et conducibilius est, ut in communi corpore manentes, mutuo nos ipses, tanquam alii aliorum membra, corrigamus atque corrigamur, quam ut præjudicio per secessionem facto, et auctoritate per separationem amissa, ex edicto postea, velut tyranni ac fratres, correctionem imperemus. XXI. Quæ cum cognita et explorata habeamus, D fratres, complectamur nos mutuo, et exosculemur, unum vere efficiamur, et eum, qui medium maceriæ parietem solvit 71, ac per sanguinem suum omnia Ephes. 11, 14. lius, sic statuo; nec segnioren quemquam esse debere, quam par sit, nec ferventiorem, ita ut, vel ob levitatem ad omnes se aggreget, etc. auctoritate melioris notæ codicum, delevimus. . Idem Coisl. 1, Hervag., Combef. ca- vendum, fugiendum. » ploratus, qui, ut ait optime Basil. Schol., ciusti tuta inquisitione, est depellendus : Billius : e timorque nullis certis argumentis innixus. › sio. » Leuvenklaius : c in concordiam reditio. (11) Ούτω γινώσκω.... πασι συμφέρεσθαι. Bil- (12) Ευκίνητον. In editis sequitur, και, quod, (15) Πρόδηλα. Regg. a, bm, et tres Colb. πρόδηλον. 414) Απάντων φοβητέον. Or., Coisl. 1, πάντων. (15) Περὶ τῆς πίστεως λόγους. Reg. bu, Or., ete. (16) Φόβος ἀνεξέταστος. • Melus non satis ex- (17) Συγκατάβασις. Billius, indulgens demis.
PG 35:749μεγίστη γὰρ ἐπικουρία τοῖς ἀτυχοῦσι μεταβολῆς ἐλπὶς, καὶ τὸ κρεῖττον ἐν ὀφθαλμοῖς κείμενον· οἱ δὲ πολλάκις μὲν ὁμονοήσαντες, ἀεὶ δὲ πρὸς τὴν κακίαν παλινδρομήσαντες, ἀφῄρηνται μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τοῦ κρείττονος τὴν ἐλπίδα· οὐχ ἧττον τῆς στάσεως δεδοικότες ἀεὶ τὴν ὁμόνοιαν, καὶ μηδ’ ἑτέρῳ θαῤῥοῦντες, διὰ τὸ ἐν ἀμφοτέροις εὐκίνητον καὶ ἀστάθμητον. Κ. Καὶ μηδεὶς οἰέσθω με λέγειν, ὅτι πᾶσαν εἰρήνην ἀγαπητέον· οἶδα γὰρ ὥσπερ στάσιν τινὰ βελτίστην, οὕτω καὶ βλαβερωτάτην ὁμόνοιαν· ἀλλὰ τήν γε καλὴν καὶ ἐπὶ καλῷ καὶ Θεῷ συνάπτουσαν. Εἰ δὲ δεῖ συντόμως διελέσθαι περὶ αὐτῶν, οὕτω γινώσκω, οὔτε νωθέστερον εἶναι τοῦ μετρίου καλὸν, οὔτε θερμότερον, ὡς ἢ δι’ εὐκολίαν πᾶσι συμφέρεσθαι, ἢ δι’ ἀταξίαν πάντων ἀποστατεῖν· ὁμοίως γὰρ καὶ τὸ νωθὲς ἄπρακτον, καὶ τὸ εὐκίνητον ἀκοινώνητον.
ρηνεύσαντα· εἴπωμεν τῷ κοινῷ Πατρὶ τούτῳ, τῇ σεμνῇ πολιᾷ, τῷ πράῳ καὶ ἠπίῳ ποιμένι· Ορᾶς τὰ ἐπίχειρα τῆς ἐπιεικείας; Αρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλ- μούς σου, καὶ ἴδε ἐπισυνηγμένα τὰ τέκνα σου, ὃν τρόπον ἐπόθεις, καὶ (18) προστεθήναί σοι μόνον ᾐτοῦ νυκτὸς καὶ ἡμέρας, ἵν᾿ ἐν γήρᾳ καλῷ καταλύ- σῃς τὴν παροικίαν· ἰδοὺ πάντες ἤκατι πρὸς σέ, καὶ ὑπὸ τὰς σὰς ἀναπαύονται πτέρυγας, καὶ τὸ ἑαυτῶν κυκλοῦσι θυσιαστήριον, μετὰ δακρύων ἀποφοιτήσαν τες, καὶ μετ' εὐφροσύνης προστρέχοντες (19). Χαῖρε καὶ κατατέρπου, πατέρων ἄριστε καὶ φιλοτεχνότατε, ὅτι πάντας αὐτοὺς ἐνδέδυσαι καὶ περιβέβλησαι, ὡς κόσμον νύμφη. Φθέγξαι καὶ σὺ πρὸς ἡμᾶς· Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία α μοι ἔδωκεν (20) ὁ Θεός. Πρόσ- θες καὶ ἄλλην φωνήν δεσποτικὴν καὶ μάλα οἰκείαν· Οὓς δέδωκάς μοι ἐφύλαξα, καὶ οὐκ ἀπώλεσα ἐξ αὐτῶν οὐδένα. ΚΒ'. Μηδέ γε ἀπόλοιτο μηδεὶς (21), ἀλλὰ πάντες μένωμεν ἐν ἑνὶ πνεύματι, μιᾷ ψυχῇ συναθλούντες τῇ πίστει τοῦ Εὐαγγελίου, σύμψυχοι, τὸ ἓν φρονοῦν τες, ώπλισμένοι τῷ θυρεῷ τῆς πίστεως, περιεζω σμένοι τὴν ὀσφὺν ἐν ἀληθείᾳ, ἕνα μόνον εἰδότες τὸν κατὰ τοῦ πονηροῦ (22) πόλεμον, καὶ τῶν ὑπ' ἐκείνου στρατηγουμένων, μὴ φοβούμενοι τοὺς δυναμένους ἀποκτεῖναι τὸ σῶμα, τῆς δὲ ψυχῆς λαβέσθαι μὴ δυ ναμένους, φοβούμενοι δὲ τὸν καὶ ψυχῆς καὶ σώματος Κύριον· φυλάσσοντες τὴν καλὴν παρακαταθήκην, ἣν παρὰ τῶν Πατέρων ειλήφαμεν, προσκυνοῦντες Πατέ- ρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα· ἐν Υἱῷ τὸν Πατέ ρα, ἐν Πνεύματι τὸν Υἱὸν γινώσκοντες, εἰς ἃ βεβα πτίσμεθα, εἰς ἃ πεπιστεύκαμεν, οἷς συντεταγμεθα, πρὶν συνάψαι διαιροῦντες (25), καὶ πρὶν διαιρεῖν ἀνυπόστατα (26), ἢ κατὰ μιᾶς ὑποστάσεως (27), ὡς εἶναι τὸν πλοῦτον ἡμῖν ἐν ὀνόμασιν, ἀλλ' οὐ πρά- γμασι), καὶ τὰ τρία ἕν. Ενγὰρ οὐχ ὑποστάσει (28), ἀλλὰ θεότητι· μονὰς ἐν Τριάδι προσκυνουμένη, καὶ Τριὰς εἰς μονάδα ἀνακεφαλαιουμένη (29), πᾶσα προσκυνητή, βασιλικὴ πᾶσα, ὁμόθρονος, ὁμόδοξος, ὑπερκόσμιος, ὑπέρχρονος, ἄκτιστος, ἀόρατος, ἀν αφῆς, ἀπερίληπτος, πρὸς μὲν ἑαυτὴν ὅπως ἔχει (50) τάξεως, αὐτῇ μόνῃ (31) γινωσκομένη (52), σεπτή δ' ἡμῖν ὁμοίως καὶ λατρευτή, καὶ μόνη τοῖς Ἁγίοις τῶν ἁγίων ἐμβατεύουσα, τὴν δὲ κτίσιν πᾶσαν ἐκτὸς ἐῶ- το χοντες. ελεῖν. εἰς ἕν. < πρόσωπα, Υποστάσεως, αὐτὴ μόνη, URATIO VI. DE PACE I. A conciliavit, et pacavit ", imilemur. Dicamus com B C muni huic Patri, venerabili canitiei, mansueto et placido Pastori : Vides moderationis tuæ præmia ? Tolle per circuitum oculos tuos, et collectos filios tuos vide re, quemadmodum cupiebas, quodque unum ut tibi contingeret, noctes diesque postulabas, ut in senectute bona peregrinationis tuæ dies con- cluderes. En onines ad te venerunt, ac sub pennis tuis requiescunt, suumque altare cingunt, cum la- crymis illi quidem egressi, cum gaudio autem re- currentes. Gaude et oblectare, patrum optime ac filiorum amantissime, quoniam his omnibus, non secus ac sponsa mundo suo, indutus et amictus es. Loquere tu quoque ad nos : Ecce ego, et pueri mei, quos dedit mihi Dominus 7. Addle aliam quoque Domini vocem valde congruentem : Quos dedisti mihi custodivi, et non perdidi ex eis quem- quam 78. XXII. Atque utinam¯nemo pereat, sed omnes in uno spiritu maneamus, una mente collaborantes fidei Evangelii, unanimes, unun idemque sentien- tes 76, fidei clypeo armati, succincti lumbos in ve- ritate 7, solum unum istud bellum scientes, quod adversus pravum illum, et eos, qui ipsius ductu e' auspiciis pugnant, geritur : Non eos timentes, qui corporis quidem necandi potestatem habent, cæte- rum animam arripere nequeunt; sed eum, cui ir corpora animasque nostras jus et imperium est. formidantes : præclarum depositum, quod a Pa- tribus nostris accepimus, custodientes '' ; adoran- tes Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; in Fi. lio Patrem, in Spiritu Filium cognoscentes, ir quorum nomine baptismi aqua tincti sumus, in quos credidimus, quibus nomen dedimus, prius eos dividentes, quam conjunxerimus, priusque conjun gentes, quam distinxerimus, nec tria tanquam unum accipientes (neque enim ejusmodi sunt hæc nomina, ut per se non subsistant, aut de una tan- tum persona prædicentur, quasi opes nostræ in no- minibus, non autem in rebus sitæ sint), et tria unun esse credentes. Unum enim sunt, non perso- næ, sed divinitatis ratione. Unitas in Trinitate adorata, et Trinitas in unitatem collecta, tota ado- randa, tola regia, ejusdem throni et gloriæ, mundo D sublimior, tempore superior, increata, invisibilis, * Coloss. 1, 19. VI, 14. Matth. x, 28. 1l Tim. 1, 14. Isa. LX, 4. Isa. viu, 18. Joan. XVII, 12. Philipp. 1, 27; 11, 2. "Ephes. sonas divinas confundebat, carpit Gregorius. nomina ; » quae vox ita subaudienda ; vel, si mavis, person:. substantia,» sen, subsistentia. Billius reddit hanc vocem, hic et alibi, per, Personam;, quod non satis nobis Gregorii ac Orientalium menti congruum videtur. stendi, sed divinitate. prehensa. » Par. edit. etc., quod vertit Billius : c sola quidem, quo erga se ordine sit, intelligens. » Sic etiam Hervag. et Reg. bin, sed recentiori manu. (24) συνάπτοντες, οὔτε τὰ τρία ὡς ἕνα (25) (οὐ γὰρ (18) Kal 8. Combef, xal ǎ. nempe, téxva, ‹ filios. > D (19) Προστρέχοντες. Sic Or. Editi vero, προτρέ- (20) Εδωκεν. Reg. hu, Or. δέδωκεν. (21) Μηδείς. Regg. a, bm, hu, Or., etc. μηδὲ εἷς. (22) Τοῦ πονηροῦ. « Diaboli, » (23) Διαιροῦντες. His verbis, Sabellium, qui per- (24) Διαιρεῖν. Reg. bun, tres Colbert., Or. δι- (25) Οὔτε τὰ τρία ὡς ἕνα. Coisl. 1 οὔτε τὰ τρία (26) Ανυπόστατα. Coisl. 1 addit, τὰ ὀνόματα, (27) "Η κατά μιᾶς ὑποστάσεως. « Aut de ma (28) Οὐχ ὑποστάσει, etc. « Non ratione subsi (19) Ανακεφαλαιουμένη. «Recapitulala, com- (30) "Εχει. Regg. bm, hu, ἔχῃ. (51) Αὐτῇ μόνη. Sic Regg. bm, lu, et Or. In (32) Γινωσκομένη. Combef. legit, γινώσκουσα,
Ἀλλ’ οὗ μὲν ἂν ᾖ πρόδηλα τὰ τῆς ἀσεβείας, καὶ πυρὶ, καὶ σιδήρῳ, καὶ καιροῖς, καὶ δυνάσταις, καὶ πᾶσι πρότερον ὁμόσε χωρητέον, ἢ τῆς ζύμης μεθεκτέον τῆς πονηρᾶς, καὶ συγκαταθετέον τοῖς κακῶς ἔχουσι, καὶ οὐδὲν οὕτω τῶν ἁπάντων φοβητέον, ὡς ἄλλο τι πρὸ Θεοῦ φοβηθῆναι, καὶ διὰ τοῦτο προδοῦναι περὶ τῆς πίστεως λόγους καὶ τῆς ἀληθείας, ἀληθείᾳ δουλεύοντας· οὗ δὲ τὸ λυποῦν ὑπόνοια καὶ φόβος ἀνεξέταστος, βελτίων τοῦ τάχους ἡ μακροθυμία, καὶ τῆς αὐθαδείας ἡ συγκατάβασις, καὶ πολλῷ κρεῖττον καὶ λυσιτελέστερον, ἐν τῷ κοινῷ σώματι μένοντας, καταρτίζειν ἀλλήλους ὡς ἀλλήλων μέλη, καὶ καταρτίζεσθαι, ἢ προκαταγνόντας διὰ τῆς ἀποστάσεως, καὶ τὸ ἀξιόπιστον τῷ χωρισμῷ λύσαντας, ἔπειτα ἐξ ἐπιτάγματος, ὥσπερ τυράννους, ἀλλ’ οὐκ ἀδελφοὺς, νομοθετεῖν τὴν διόρθωσιν. ΚΑ. Ταῦτα εἰδότες, ἀδελφοὶ, περιλάβωμεν ἀλλήλους, περιπτυξώμεθα, γενώμεθα γνησίως ἓν, μιμησώμεθα τὸν τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσαντα, καὶ διὰ τοῦ αἵματος αὐτοῦ πάντα συναγαγόντα, καὶ εἰρηνεύσαντα· εἴπωμεν τῷ κοινῷ Πατρὶ τούτῳ, τῇ σεμνῇ πολιᾷ, τῷ πράῳ καὶ ἠπίῳ ποιμένι· Ὁρᾷς τὰ ἐπίχειρα τῆς ἐπιεικείας;
ρηνεύσαντα· εἴπωμεν τῷ κοινῷ Πατρὶ τούτῳ, τῇ σεμνῇ πολιᾷ, τῷ πράῳ καὶ ἠπίῳ ποιμένι· Ορᾶς τὰ ἐπίχειρα τῆς ἐπιεικείας; Αρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλ- μούς σου, καὶ ἴδε ἐπισυνηγμένα τὰ τέκνα σου, ὃν τρόπον ἐπόθεις, καὶ (18) προστεθήναί σοι μόνον ᾐτοῦ νυκτὸς καὶ ἡμέρας, ἵν᾿ ἐν γήρᾳ καλῷ καταλύ- σῃς τὴν παροικίαν· ἰδοὺ πάντες ἤκατι πρὸς σέ, καὶ ὑπὸ τὰς σὰς ἀναπαύονται πτέρυγας, καὶ τὸ ἑαυτῶν κυκλοῦσι θυσιαστήριον, μετὰ δακρύων ἀποφοιτήσαν τες, καὶ μετ' εὐφροσύνης προστρέχοντες (19). Χαῖρε καὶ κατατέρπου, πατέρων ἄριστε καὶ φιλοτεχνότατε, ὅτι πάντας αὐτοὺς ἐνδέδυσαι καὶ περιβέβλησαι, ὡς κόσμον νύμφη. Φθέγξαι καὶ σὺ πρὸς ἡμᾶς· Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία α μοι ἔδωκεν (20) ὁ Θεός. Πρόσ- θες καὶ ἄλλην φωνήν δεσποτικὴν καὶ μάλα οἰκείαν· Οὓς δέδωκάς μοι ἐφύλαξα, καὶ οὐκ ἀπώλεσα ἐξ αὐτῶν οὐδένα. ΚΒ'. Μηδέ γε ἀπόλοιτο μηδεὶς (21), ἀλλὰ πάντες μένωμεν ἐν ἑνὶ πνεύματι, μιᾷ ψυχῇ συναθλούντες τῇ πίστει τοῦ Εὐαγγελίου, σύμψυχοι, τὸ ἓν φρονοῦν τες, ώπλισμένοι τῷ θυρεῷ τῆς πίστεως, περιεζω σμένοι τὴν ὀσφὺν ἐν ἀληθείᾳ, ἕνα μόνον εἰδότες τὸν κατὰ τοῦ πονηροῦ (22) πόλεμον, καὶ τῶν ὑπ' ἐκείνου στρατηγουμένων, μὴ φοβούμενοι τοὺς δυναμένους ἀποκτεῖναι τὸ σῶμα, τῆς δὲ ψυχῆς λαβέσθαι μὴ δυ ναμένους, φοβούμενοι δὲ τὸν καὶ ψυχῆς καὶ σώματος Κύριον· φυλάσσοντες τὴν καλὴν παρακαταθήκην, ἣν παρὰ τῶν Πατέρων ειλήφαμεν, προσκυνοῦντες Πατέ- ρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα· ἐν Υἱῷ τὸν Πατέ ρα, ἐν Πνεύματι τὸν Υἱὸν γινώσκοντες, εἰς ἃ βεβα πτίσμεθα, εἰς ἃ πεπιστεύκαμεν, οἷς συντεταγμεθα, πρὶν συνάψαι διαιροῦντες (25), καὶ πρὶν διαιρεῖν ἀνυπόστατα (26), ἢ κατὰ μιᾶς ὑποστάσεως (27), ὡς εἶναι τὸν πλοῦτον ἡμῖν ἐν ὀνόμασιν, ἀλλ' οὐ πρά- γμασι), καὶ τὰ τρία ἕν. Ενγὰρ οὐχ ὑποστάσει (28), ἀλλὰ θεότητι· μονὰς ἐν Τριάδι προσκυνουμένη, καὶ Τριὰς εἰς μονάδα ἀνακεφαλαιουμένη (29), πᾶσα προσκυνητή, βασιλικὴ πᾶσα, ὁμόθρονος, ὁμόδοξος, ὑπερκόσμιος, ὑπέρχρονος, ἄκτιστος, ἀόρατος, ἀν αφῆς, ἀπερίληπτος, πρὸς μὲν ἑαυτὴν ὅπως ἔχει (50) τάξεως, αὐτῇ μόνῃ (31) γινωσκομένη (52), σεπτή δ' ἡμῖν ὁμοίως καὶ λατρευτή, καὶ μόνη τοῖς Ἁγίοις τῶν ἁγίων ἐμβατεύουσα, τὴν δὲ κτίσιν πᾶσαν ἐκτὸς ἐῶ- το χοντες. ελεῖν. εἰς ἕν. < πρόσωπα, Υποστάσεως, αὐτὴ μόνη, URATIO VI. DE PACE I. A conciliavit, et pacavit ", imilemur. Dicamus com B C muni huic Patri, venerabili canitiei, mansueto et placido Pastori : Vides moderationis tuæ præmia ? Tolle per circuitum oculos tuos, et collectos filios tuos vide re, quemadmodum cupiebas, quodque unum ut tibi contingeret, noctes diesque postulabas, ut in senectute bona peregrinationis tuæ dies con- cluderes. En onines ad te venerunt, ac sub pennis tuis requiescunt, suumque altare cingunt, cum la- crymis illi quidem egressi, cum gaudio autem re- currentes. Gaude et oblectare, patrum optime ac filiorum amantissime, quoniam his omnibus, non secus ac sponsa mundo suo, indutus et amictus es. Loquere tu quoque ad nos : Ecce ego, et pueri mei, quos dedit mihi Dominus 7. Addle aliam quoque Domini vocem valde congruentem : Quos dedisti mihi custodivi, et non perdidi ex eis quem- quam 78. XXII. Atque utinam¯nemo pereat, sed omnes in uno spiritu maneamus, una mente collaborantes fidei Evangelii, unanimes, unun idemque sentien- tes 76, fidei clypeo armati, succincti lumbos in ve- ritate 7, solum unum istud bellum scientes, quod adversus pravum illum, et eos, qui ipsius ductu e' auspiciis pugnant, geritur : Non eos timentes, qui corporis quidem necandi potestatem habent, cæte- rum animam arripere nequeunt; sed eum, cui ir corpora animasque nostras jus et imperium est. formidantes : præclarum depositum, quod a Pa- tribus nostris accepimus, custodientes '' ; adoran- tes Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; in Fi. lio Patrem, in Spiritu Filium cognoscentes, ir quorum nomine baptismi aqua tincti sumus, in quos credidimus, quibus nomen dedimus, prius eos dividentes, quam conjunxerimus, priusque conjun gentes, quam distinxerimus, nec tria tanquam unum accipientes (neque enim ejusmodi sunt hæc nomina, ut per se non subsistant, aut de una tan- tum persona prædicentur, quasi opes nostræ in no- minibus, non autem in rebus sitæ sint), et tria unun esse credentes. Unum enim sunt, non perso- næ, sed divinitatis ratione. Unitas in Trinitate adorata, et Trinitas in unitatem collecta, tota ado- randa, tola regia, ejusdem throni et gloriæ, mundo D sublimior, tempore superior, increata, invisibilis, * Coloss. 1, 19. VI, 14. Matth. x, 28. 1l Tim. 1, 14. Isa. LX, 4. Isa. viu, 18. Joan. XVII, 12. Philipp. 1, 27; 11, 2. "Ephes. sonas divinas confundebat, carpit Gregorius. nomina ; » quae vox ita subaudienda ; vel, si mavis, person:. substantia,» sen, subsistentia. Billius reddit hanc vocem, hic et alibi, per, Personam;, quod non satis nobis Gregorii ac Orientalium menti congruum videtur. stendi, sed divinitate. prehensa. » Par. edit. etc., quod vertit Billius : c sola quidem, quo erga se ordine sit, intelligens. » Sic etiam Hervag. et Reg. bin, sed recentiori manu. (24) συνάπτοντες, οὔτε τὰ τρία ὡς ἕνα (25) (οὐ γὰρ (18) Kal 8. Combef, xal ǎ. nempe, téxva, ‹ filios. > D (19) Προστρέχοντες. Sic Or. Editi vero, προτρέ- (20) Εδωκεν. Reg. hu, Or. δέδωκεν. (21) Μηδείς. Regg. a, bm, hu, Or., etc. μηδὲ εἷς. (22) Τοῦ πονηροῦ. « Diaboli, » (23) Διαιροῦντες. His verbis, Sabellium, qui per- (24) Διαιρεῖν. Reg. bun, tres Colbert., Or. δι- (25) Οὔτε τὰ τρία ὡς ἕνα. Coisl. 1 οὔτε τὰ τρία (26) Ανυπόστατα. Coisl. 1 addit, τὰ ὀνόματα, (27) "Η κατά μιᾶς ὑποστάσεως. « Aut de ma (28) Οὐχ ὑποστάσει, etc. « Non ratione subsi (19) Ανακεφαλαιουμένη. «Recapitulala, com- (30) "Εχει. Regg. bm, hu, ἔχῃ. (51) Αὐτῇ μόνη. Sic Regg. bm, lu, et Or. In (32) Γινωσκομένη. Combef. legit, γινώσκουσα,
PG 35:751Ἆρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἴδε ἐπισυνηγμένα τὰ τέκνα σου, ὃν τρόπον ἐπόθεις, καὶ ὃ προστεθῆναί σοι μόνον ᾐτοῦ νυκτὸς καὶ ἡμέρας, ἵν’ ἐν γήρᾳ καλῷ καταλύσῃς τὴν παροικίαν· ἰδοὺ πάντες ἥκασι πρὸς σὲ, καὶ ὑπὸ τὰς σὰς ἀναπαύονται πτέρυγας, καὶ τὸ ἑαυτῶν κυκλοῦσι θυσιαστήριον, μετὰ δακρύων ἀποφοιτήσαντες, καὶ μετ’ εὐφροσύνης προστρέχοντες. Χαῖρε καὶ κατατέρπου, πατέρων ἄριστε καὶ φιλοτεκνότατε, ὅτι πάντας αὐτοὺς ἐνδέδυσαι καὶ περιβέβλησαι, ὡς κόσμον νύμφη. Φθέγξαι καὶ σὺ πρὸς ἡμᾶς· Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία ἅ μοι ἔδωκεν ὁ Θεός. Πρόςθες καὶ ἄλλην φωνὴν δεσποτικὴν καὶ μάλα οἰκείαν· Οὓς δέδωκάς μοι ἐφύλαξα, καὶ οὐκ ἀπώλεσα ἐξ αὐτῶν οὐδένα. ΚΒ. Μηδέ γε ἀπόλοιτο μηδεὶς, ἀλλὰ πάντες μένωμεν ἐν ἑνὶ πνεύματι, μιᾷ ψυχῇ συναθλοῦντες τῇ πίστει τοῦ Εὐαγγελίου, σύμψυχοι, τὸ ἓν φρονοῦντες, ὡπλισμένοι τῷ θυρεῷ τῆς πίστεως, περιεζωσμένοι τὴν ὀσφὺν ἐν ἀληθείᾳ, ἕνα μόνον εἰδότες τὸν κατὰ τοῦ πονηροῦ πόλεμον, καὶ τῶν ὑπ’ ἐκείνου στρατηγουμένων, μὴ φοβούμενοι τοὺς δυναμένους ἀποκτεῖναι τὸ σῶμα, τῆς δὲ ψυχῆς λαβέσθαι μὴ δυναμένους, φοβούμενοι δὲ τὸν καὶ ψυχῆς καὶ σώματος Κύριον·
751 S. GREGORII TheologI 753 μένην καταπετάσματι· πρώτῳ μὲν τὴν οὐράνιον καὶ ἀγγελικὴν ἀπὸ τῆς θεότητος, δευτέρῳ δὲ τὴν ἡμετέ ραν ἀπὸ τῶν οὐρανίων. Ταῦτα πράσσωμεν, καὶ οὔτ τως ἔχωμεν, ἀδελφοὶ, καὶ τοὺς ἑτέρως φρονοῦντας, ὡς λύμην (35) τῆς ἀληθείας, ἕως μὲν ἂν ᾖ δυνατόν, προσλαμβανώμεθα καὶ θεραπεύωμεν· ἀνιάτως δ' ἔχοντας (54) ἀποστρεφώμεθα, μὴ τῆς νόσου μετα λάβωμεν, πρὶν μεταδοῦναι τῆς ἑαυτῶν ὑγιείας· καὶ ὁ Θεὸς τῆς εἰρήνης ἔσται μεθ' ἡμῶν (35), τῆς πάντα νοῦν ὑπερεχούσης ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν. Ἀμήν (36). lactus et comprehensionis expers, secundum vero Α σα, τὴν μὲν τῷ πρώτῳ, τὴν δὲ τῷ δευτέρῳ διειργο ordinem qui in se est, sibi soli cognita, nobis tainen ex æquo veneranda et adoranda, sola etiam in › Sancta sanctorum penetrans, res autem oinnes con- * ditas foris relinquens, alias primo velo, alias secun- › do interclusas atque diremptas: primo nimirum, cœlestes et angelicas a deitate, altero vero, natu- ram nostram a cœlestibus. Hæc, fratres, agamus, hoc animo simus; eosque, qui aliter sentiunt, ut veritatis labem et corruptelam, quoad quidem lice- bit, assumamus atque curemus; incurabili autein morbo laborantes aversemur: ne alioqui morbum eorum ante contrahamus, quam illis sanitatem nostram impertiamus. Ac Deus pacis ", illius in- quam pacis quæ intellectum omnem exsuperat, nobiscum erit, in Christo Jesu Domino nostro. Amen. || Cor. XIII, 11. ** Philipp. 1º, μεθ' ὑμῶν. ces, his omissis que in Par. edit. leguntur : & † δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων, « cui gloria in sæcula sæculorum. › 195 MONITUM IN ORATIONEM VII. I. Cæsarius, cujus immatura mors est præcipuus istius orationis scopus, erat Gregorii Theologi frater natu minimus. Is paterna domo una cum Gregorio, studiorum causa, pro- fectus, relicto in Palæstinæ scholis fratre, Alexandriam petiit (n. 6). Illic brevi tempore eam mathematicarum artium ac medicæ peritiam est adeptus (n. 8), quam postea « urbs princeps » Constantinopolis admirata, publicis dignitatum ornamentis, ipsoque senatorio gradu honorare voluit. Verum Cæsarius, spretis his omnibus honorum titulis, Gregorio fratri suo, qui Athenis digressus, in hanc urbem venerat, itineris socium se adjungens, in patriam reversus est. II. Cum autem ibi aliquandiu moratus esset, inde iterum Constantinopolim repetens, * statim primum inter medicos gradum obtinuit, atque in amicorum numero apud Con- stantium imperatorem habitus, amplissimis honoribus est cumulatus (n. 10). » Nec minori in pretio fuit apud Julianum, qui, licet plerosque decessoris sui Constantii administros valere jussisset, Cæsarium tamen libere ac publice coram Apostata Christi fidem profiten- tem nullatenus ejecit. Clarior adhuc, Joviano, ac subinde Valentiniano et Valente impe- rantibus, exstitit. Majorum etiam dignitatum quasi præludium erat præfectura, qua in Bithynia fungebatur, cum urbs Nicæna terræ motu subversa est. In hac calamitate ipse pene oppressus fuit Cæsarius. At ipsa ruina, rectius dixerim, divina virtute « protectus, solus propemodum incolumis evasit (n. 15). » gotiis versari, arrepta hujus terræ motus occasione, eum, ut aulæ ac dignitatibus valedice- ret, vehementius hortari cœperunt. Eorum votis annuit Cæsarius, seque aulam derelictu- rum, per litteras Gregorio fratri significavit. Sed, heu 1 nimium cita mors ex adverso- occurrit, et qui « terræ motu superior fuerat, morbo non item, ut scribit Gregorius (ibid.); ex quibus colligunt eruditi (Bar. ad an. 368; Bolland. ad diem 25 Febr.; Tillemon- tius), non nisi brevissimum temporis spatium, inter terræ motum et Cæsarii mortem, in- tercessisse. IV. Hæc sunt, quibus Gregorius oratorie amplificatis, suum ipsius et piorum parentum dolorem lenit ac sublevat. Inter Gregorianas orationes hanc specialiter accenset Hierony- mus (37). Verisimile est habitam fuisse statim post Cæsarii obitum, id est, cum ejus exu- viæ Nazianzum devectæ, in sepulcro, quod sibi ipsis parentes lougævi opportune parave- rant, conditæ fuerunt. Non enim in patria sua mortuus est Cæsarius, ut contendit Baru- nius. Id autem nusquam legitur. Idcirco hæc funebris oratio in anno 368 exeunte, vel potius ineunte 369, collocanda videtur. Nam terræ motus, post quem Cæsarium obiisse diximus, idem ipse est, quem v Idus Octobris, Valentiniano et Valente con- sulibus, in Bithynia contigisse narrat Socrates (38); quod in annum vulgarem 368 rч- cidit. (33) Λύμην. Reg. bm, λοίμην. (34) Δ' ἔχοντας. Regg. bm, hu, Οr. δὲ ἔχοντας. (35) Mε0 nuwr. Sic tres Regg. ac tres Colb. Par. (36) Huor. 'Aunr. Sic desinunt plerique codi- 111. Interea parentes et amici, qui moleste ferebant tam illustrem animam in sæculi ne- (37) De script, eccl. edit. Basil. 1529, p. 149. (38) Hist. I. Iv, c. 11.
PG 35:754φυλάσσοντες τὴν καλὴν παρακαταθήκην, ἣν παρὰ τῶν Πατέρων εἰλήφαμεν, προσκυνοῦντες Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα· ἐν Υἱῷ τὸν Πατέρα, ἐν Πνεύματι τὸν Υἱὸν γινώσκοντες, εἰς ἃ βεβαπτίσμεθα, εἰς ἃ πεπιστεύκαμεν, οἷς συντετάγμεθα, πρὶν συνάψαι διαιροῦντες, καὶ πρὶν διαιρεῖν συνάπτοντες, οὔτε τὰ τρία ὡς ἕνα (οὐ γὰρ ἀνυπόστατα, ἢ κατὰ μιᾶς ὑποστάσεως, ὡς εἶναι τὸν πλοῦτον ἡμῖν ἐν ὀνόμασιν, ἀλλ’ οὐ πράγμασι), καὶ τὰ τρία ἕν. Ἓν γὰρ οὐχ ὑποστάσει, ἀλλὰ θεότητι· μονὰς ἐν Τριάδι προσκυνουμένη, καὶ Τριὰς εἰς μονάδα ἀνακεφαλαιουμένη, πᾶσα προσκυνητὴ, βασιλικὴ πᾶσα, ὁμόθρονος, ὁμόδοξος, ὑπερκόσμιος, ὑπέρχρονος, ἄκτιστος, ἀόρατος, ἀναφὴς, ἀπερίληπτος, πρὸς μὲν ἑαυτὴν ὅπως ἔχει τάξεως, αὐτῇ μόνῃ γινωσκομένη, σεπτὴ δ’ ἡμῖν ὁμοίως καὶ λατρευτὴ, καὶ μόνη τοῖς Ἁγίοις τῶν ἁγίων ἐμβατεύουσα. τὴν δὲ κτίσιν πᾶσαν ἐκτὸς ἐῶσα, τὴν μὲν τῷ πρώτῳ, τὴν δὲ τῷ δευτέρῳ διειργομένην καταπετάσματι· πρώτῳ μὲν τὴν οὐράνιον καὶ ἀγγελικὴν ἀπὸ τῆς θεότητος, δευτέρῳ δὲ τὴν ἡμετέραν ἀπὸ τῶν οὐρανίων.
753 ORATIO VII. IN LAUDEM CÆSARII FRATRIS. - 75% 196 V. Sunt in hac eratione nonnulla a Theologo relata, quæ eruditis nonnihil negotii facessunt. Etenim de Cæsario loquens Gregorius, ait : « In Bithynia degebat, præfecturam ab imperatore haud postremam administrans. Ea autem erat exigere pro imperatore pecu- nias, ac thesaurorum curam gerere (ibid). » Hærent hic eruditi, et dubitant quamnani hæc verba præfecturam significent; num « quæstoris munus, »ut Billius interpretatur; num « comitivam sacrarum largitionum, » aut « rerum privatarum » alteram, ut contendit Go- thofredus (39); num denique « simplicem » in ea provincia « præfectum, » vel « comitem thesaurorum, qui sub illustri viro comite sacrarum largitionum esset, ut volunt Bollan- distæ (40) ac Tillemontius. VI. Nihil certe immorabimur, ut hanc Billii interpretationem : « Quæstoris munere fungebatur, » refellamus. Etenim, ut observat Gothofredus, « quæstoris appellatione Græca Vox, Tapеú, perperam hoc ævo exprimitur, quo quæstor non, ut olim, erat qui pecuniæ publicæ præerat; verum quem hodie ferme cancellarium dicimus, penes quem legum di- cendarum pro principe, et rescriptorum ad preces supplicum jus erat, ut patet ex Clau- diano et notitia imperii. » Nihil etiam fere de Gothofredi, Bollandistarum ac Tillemontii opinione dicemus. Šuam quisque sententiam variis momentis confirmare nititur. Verum non magnum est utrinque rationum pondus ac firmitas. Ipse clarissimus vir Tillemontius fatetur, harum quamlibet dignitatum, Gregorii verbis, significari posse; atque etiam cum Gothofredi opinione mirum in modum cousentire, quod ait Gregorius: « Provinciam sci- licet Cæsario creditam, non postremum inter imperii dignitates locum obtinere. » Dubitat autem vir doctus, num comitiva lanta « præludium » ad ampliores gradus dici possit. Deinde, num Cæsarius in ea dignitate ab anno 364 ad annum 369 hærere debuerit, nec ad majora interim promoveri. At, pace doctissimi viri, dicere liceat, nullum de primo enasci posse dubium. Hanc enim præfecturam ipse Gregorius quasi præludium » vocat. Quod autem ad secundum attinet, posito, quod contendit Tillemontius, « Cæsarium ad majora nunquam promotum, si quid inde sequitur, nihil aliud sane, nisi quod Cæsarii dignitas non è tantulis, sed ex insignioribus aliqua fuerit, in qua pluribus annis eum hærere per- miserit, cujus promovendi cupidissimus erat imperator. Neque vero id concedit Gothofre- dus, qui deinceps Cæsarium a Valente præfectura urbis Constantinopolitanæ auctum fuisse affirmat, ejusque meminisse Ammianum Marcellinum in gestis anni 365, et Zosimum lib. IV, quod et Leuvenklaius ad Zosimum annotavit. Vil. In tanta opinionum varietate, non facile, quæ tenenda sit via, dignoscitur. Tutius igitur erit Gregorii vestigiis adhærere; et cum ipse non meminerit ullius præfecturæ illa amplioris, quam in Bithynia administravit Cæsarius, atque etiam administrabat, cum morte. sublatus est, commissam ipsi fuisse Constantinopolitanæ urbis præfecturam asserere nobis non licet; imo vix concedere possumus eum a rei privatæ comitem » fuisse. Diu namque habitavit in provincia, in quibus singulis, ut notat Pancirolus, erant thesaurorum præfe- cti. Præterea, comitiva rei privatæ, una erat e primariis tribus imperii dignitatibus, ac proinde gradus ad 197 majora, aut preludium » dic: non debuit, nec reipsa fuit. Repu- gnat enim Gregorii verbis, Cæsarium fratrem primo « comitem rei privatæ ac thesauro- rum, deinde præfectum,» aut etiam « quæstorem » fuisse designatum. Si ita esset, longa profecto a majoribus ad minora descendisset, nedum prælusisset amplioribus. Id autem forte doctissimos viros in errorem induxit, quod non satis attenderint, non unum his temporibus exstitisse Cæsarium. Fuit namque Cæsarius, alter a Cæsario Gregorii fratre, vir potens, cui duas epistolas, quæ inter Gregorianas reperiuntur, inscripsit Gregorius. Is forte fuit anno 364 « rei private comes, ac deinceps « magister officiorum, prætorii præfectus,» atque etiam « consul, » nisi mavis hæc munera duos inter Cæsarios par- tiri. VIII. Observare juvat Gregorium, in hac funebri Cæsarii laudatione, ne verbum quidem facere de scriptis, quæ ejus nomine circumferuntur. Quod silentium satis esse videtur, ut quatuor dialogos, qui sibi Cæsarii nomen præscribunt, ipsi falso ascriptos esse existime- mus. Auctor siquidem dialogorum laudat Maximum, qui longo post Cæsarium tempore floruit, nempe sæculo septimo, adeoque recentior. Ridendus sane potius quam refel- Jendus serio Leuvenklaius, qui mavult credere testimonia, quæ passim de Maximo in dialogis occurrunt, temere a quopiam assuta esse, quam Cæsario abjudicare dia- logos. IX. Deinde, dialogi præ se ferunt epigraphen, quæ ipsa dialogos Cæsarii fetum esse non posse prædicat; quippe quæ hujusmodi est, tum apud Leuvenklaium, tum in Bibliothecis Patrum, ut quæstiones tum propositas significet, cum Cæsarius « a secretis erat, » et Con- stantinopoli docens viginti totos annos commorabatur. » Quæ de Cæsario dici nequaquam possunt. Nec enim aut «docens, aut a secretis » unquam legitur, multoque minus * viginti totos annos Constantinopoli docere » potuit, qui in ea urbe, ne quidem decem, aut etiam octo annis versatus est. Et certe Theologus aperte satis indical nihil a fratre Cæsario, de arte oratoria, de medica, de mathesi, de philosophia, etc., in publicam lucem editum. Potuisset sane de his artibus cum laude disserere; non vero de theologia, qua in palæstra non desudarat homo catechumenus. Unde dubitari merito potest, utrum hos dia- (39) Cod. Theod. tit. 1, 1. vili, tom. III, p. 385 et 386. (40) Febr. p. 496.
Ταῦτα πράσσωμεν, καὶ οὕτως ἔχωμεν, ἀδελφοὶ, καὶ τοὺς ἑτέρως φρονοῦντας, ὡς λύμην τῆς ἀληθείας, ἕως μὲν ἂν ᾖ δυνατὸν, προσλαμβανώμεθα καὶ θεραπεύωμεν· ἀνιάτως δ’ ἔχοντας ἀποστρεφώμεθα, μὴ τῆς νόσου μεταλάβωμεν, πρὶν μεταδοῦναι τῆς ἑαυτῶν ὑγιείας· καὶ ὁ Θεὸς τῆς εἰρήνης ἔσται μεθ’ ἡμῶν, τῆς πάντα νοῦν ὑπερεχούσης ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν. Ἀμήν.
753 ORATIO VII. IN LAUDEM CÆSARII FRATRIS. - 75% 196 V. Sunt in hac eratione nonnulla a Theologo relata, quæ eruditis nonnihil negotii facessunt. Etenim de Cæsario loquens Gregorius, ait : « In Bithynia degebat, præfecturam ab imperatore haud postremam administrans. Ea autem erat exigere pro imperatore pecu- nias, ac thesaurorum curam gerere (ibid). » Hærent hic eruditi, et dubitant quamnani hæc verba præfecturam significent; num « quæstoris munus, »ut Billius interpretatur; num « comitivam sacrarum largitionum, » aut « rerum privatarum » alteram, ut contendit Go- thofredus (39); num denique « simplicem » in ea provincia « præfectum, » vel « comitem thesaurorum, qui sub illustri viro comite sacrarum largitionum esset, ut volunt Bollan- distæ (40) ac Tillemontius. VI. Nihil certe immorabimur, ut hanc Billii interpretationem : « Quæstoris munere fungebatur, » refellamus. Etenim, ut observat Gothofredus, « quæstoris appellatione Græca Vox, Tapеú, perperam hoc ævo exprimitur, quo quæstor non, ut olim, erat qui pecuniæ publicæ præerat; verum quem hodie ferme cancellarium dicimus, penes quem legum di- cendarum pro principe, et rescriptorum ad preces supplicum jus erat, ut patet ex Clau- diano et notitia imperii. » Nihil etiam fere de Gothofredi, Bollandistarum ac Tillemontii opinione dicemus. Šuam quisque sententiam variis momentis confirmare nititur. Verum non magnum est utrinque rationum pondus ac firmitas. Ipse clarissimus vir Tillemontius fatetur, harum quamlibet dignitatum, Gregorii verbis, significari posse; atque etiam cum Gothofredi opinione mirum in modum cousentire, quod ait Gregorius: « Provinciam sci- licet Cæsario creditam, non postremum inter imperii dignitates locum obtinere. » Dubitat autem vir doctus, num comitiva lanta « præludium » ad ampliores gradus dici possit. Deinde, num Cæsarius in ea dignitate ab anno 364 ad annum 369 hærere debuerit, nec ad majora interim promoveri. At, pace doctissimi viri, dicere liceat, nullum de primo enasci posse dubium. Hanc enim præfecturam ipse Gregorius quasi præludium » vocat. Quod autem ad secundum attinet, posito, quod contendit Tillemontius, « Cæsarium ad majora nunquam promotum, si quid inde sequitur, nihil aliud sane, nisi quod Cæsarii dignitas non è tantulis, sed ex insignioribus aliqua fuerit, in qua pluribus annis eum hærere per- miserit, cujus promovendi cupidissimus erat imperator. Neque vero id concedit Gothofre- dus, qui deinceps Cæsarium a Valente præfectura urbis Constantinopolitanæ auctum fuisse affirmat, ejusque meminisse Ammianum Marcellinum in gestis anni 365, et Zosimum lib. IV, quod et Leuvenklaius ad Zosimum annotavit. Vil. In tanta opinionum varietate, non facile, quæ tenenda sit via, dignoscitur. Tutius igitur erit Gregorii vestigiis adhærere; et cum ipse non meminerit ullius præfecturæ illa amplioris, quam in Bithynia administravit Cæsarius, atque etiam administrabat, cum morte. sublatus est, commissam ipsi fuisse Constantinopolitanæ urbis præfecturam asserere nobis non licet; imo vix concedere possumus eum a rei privatæ comitem » fuisse. Diu namque habitavit in provincia, in quibus singulis, ut notat Pancirolus, erant thesaurorum præfe- cti. Præterea, comitiva rei privatæ, una erat e primariis tribus imperii dignitatibus, ac proinde gradus ad 197 majora, aut preludium » dic: non debuit, nec reipsa fuit. Repu- gnat enim Gregorii verbis, Cæsarium fratrem primo « comitem rei privatæ ac thesauro- rum, deinde præfectum,» aut etiam « quæstorem » fuisse designatum. Si ita esset, longa profecto a majoribus ad minora descendisset, nedum prælusisset amplioribus. Id autem forte doctissimos viros in errorem induxit, quod non satis attenderint, non unum his temporibus exstitisse Cæsarium. Fuit namque Cæsarius, alter a Cæsario Gregorii fratre, vir potens, cui duas epistolas, quæ inter Gregorianas reperiuntur, inscripsit Gregorius. Is forte fuit anno 364 « rei private comes, ac deinceps « magister officiorum, prætorii præfectus,» atque etiam « consul, » nisi mavis hæc munera duos inter Cæsarios par- tiri. VIII. Observare juvat Gregorium, in hac funebri Cæsarii laudatione, ne verbum quidem facere de scriptis, quæ ejus nomine circumferuntur. Quod silentium satis esse videtur, ut quatuor dialogos, qui sibi Cæsarii nomen præscribunt, ipsi falso ascriptos esse existime- mus. Auctor siquidem dialogorum laudat Maximum, qui longo post Cæsarium tempore floruit, nempe sæculo septimo, adeoque recentior. Ridendus sane potius quam refel- Jendus serio Leuvenklaius, qui mavult credere testimonia, quæ passim de Maximo in dialogis occurrunt, temere a quopiam assuta esse, quam Cæsario abjudicare dia- logos. IX. Deinde, dialogi præ se ferunt epigraphen, quæ ipsa dialogos Cæsarii fetum esse non posse prædicat; quippe quæ hujusmodi est, tum apud Leuvenklaium, tum in Bibliothecis Patrum, ut quæstiones tum propositas significet, cum Cæsarius « a secretis erat, » et Con- stantinopoli docens viginti totos annos commorabatur. » Quæ de Cæsario dici nequaquam possunt. Nec enim aut «docens, aut a secretis » unquam legitur, multoque minus * viginti totos annos Constantinopoli docere » potuit, qui in ea urbe, ne quidem decem, aut etiam octo annis versatus est. Et certe Theologus aperte satis indical nihil a fratre Cæsario, de arte oratoria, de medica, de mathesi, de philosophia, etc., in publicam lucem editum. Potuisset sane de his artibus cum laude disserere; non vero de theologia, qua in palæstra non desudarat homo catechumenus. Unde dubitari merito potest, utrum hos dia- (39) Cod. Theod. tit. 1, 1. vili, tom. III, p. 385 et 386. (40) Febr. p. 496.
Second witness · khazarzar edition
De pace i ΛΟΓΟΣ ςʹ. Εἰρηνικὸς Αʹ, ἐπὶ τῇ ἑνώσει τῶν μοναζόντων, μετὰ τὴν σιωπὴν, ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ. Αʹ. Λύει μου τὴν γλῶτταν ἡ προθυμία, καὶ περιφρονῶ τὸν ἀνθρώπινον νόμον διὰ τὸν νόμον τοῦ Πνεύματος· καὶ δίδωμι τῇ εἰρήνῃ τὸν λόγον, οὔπω πρότερον οὐδενὶ συγχωρήσας. Πρότερον μὲν γὰρ ἡνίκα ἐστασίαζε πρὸς ἡμᾶς τὰ μέλη, καὶ τὸ μέγα καὶ τίμιον σῶμα τοῦ Χριστοῦ διῃρεῖτο καὶ διεκόπτετο, ὡς μικροῦ καὶ διασκορπίζεσθαι τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ᾅδην, οἷον γῆς βάθος ἀρότρῳ ῥηγνύμενον, καὶ κατὰ γῆς σκεδαννύμενον, καὶ τὸν ἄτμητον, καὶ ἀμέριστον, καὶ ὑφαντὸν δι' ὅλου χιτῶνα κατατεμὼν ὁ πονηρὸς ὅλον ἑαυτοῦ πεποίητο, τοῦτο δι' ἡμῶν δυνηθεὶς, ὃ διὰ τῶν τὸν Χριστὸν σταυρωσάντων οὐκ ἴσχυσεν· τότε μὲν δὴ φυλακὴν ἐθέμην τοῖς χείλεσιν, οὐδ' ἄλλως προθύμοις οὖσι περὶ τὸν λόγον, ὅτι τῇ δι' ἔργων φιλοσοφίᾳ καθᾶραι πρῶτον ἐμαυτὸν, εἶτα τὸ στόμα τῆς διανοίας ἀνοίξας ἑλκῦσαι πνεῦμα, εἶτα ἐξερεύξασθαι λόγον ἀγαθὸν, καὶ λαλεῖν Θεοῦ σοφίαν τελείαν ἐν τοῖς τελείοις, ἀκολουθίας εἶναι πνευματικῆς ὑπελάμβανον· καὶ ὥσπερ καιρὸς ἐπὶ παντὶ πράγματι καὶ μικρῷ καὶ μείζονι (τὸ γὰρ τοῦ Σολομῶντος εὖ ἔχει καὶ λίαν ἐπεσκεμμένως), οὕτω καὶ λόγου καὶ σιωπῆς, εἰ καί τις ἄλλος, καιρὸν ἐγίνωσκον. Βʹ. Διὰ τοῦτο ἐκωφώθην καὶ ἐταπεινώθην, πόῤῥω παντὸς ἀγαθοῦ γενόμενος· καὶ οἷόν τι νέφος τὴν ἐμὴν καρδίαν ὑποδραμὸν συνεκάλυψε τὴν ἀκτῖνα τοῦ λό γου, καὶ τὸ ἄλγημά μου νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἀνεκαι νίζετο. Καὶ πάντα μοι ἦν ὑπεκκαύματα καὶ ὑπομνή ματα τῆς τῶν ἀδελφῶν διαζεύξεως, ἀγρυπνίαι, νηστεῖαι, προσευχαὶ, δάκρυα, τύλοι γονάτων, στηθῶν, 35.724 ἐπιτιμήσεις, στεναγμὸς ἐκ βάθους ἀναπεμπόμενος, στάσις πάννυχος, νοῦ πρὸς Θεὸν ἐκδημία, θρῆνος ἐν δεήσει λεπτὸς, φάρμακον τοῖς ἀκούουσι κατανύξεως, οἱ ψάλλοντες, οἱ δοξάζοντες, οἱ μελε τῶντες τὸν νόμον Κυρίου ἡμέρας καὶ νυκτὸς, οἱ τὰς ὑψώσεις τοῦ Θεοῦ ἐν τοῖς λάρυγξι φέροντες· καὶ ταῦ τα δὴ τὰ καλὰ τοῦ κατὰ Θεὸν βίου προγράμματα καὶ μηνύματα, οἱ σιωπῶντες κήρυκες, αὐχμῶσα καὶ πιναρὰ κόμη, πόδες γυμνοὶ καὶ τοῖς ἀποστολικοῖς ἑπόμενοι, μηδὲν νεκρὸν φέροντες, κουρὰ σύμμετρος, περιβολὴ τύφον κολάζουσα, ζώνη τῷ ἀκόσμῳ κοσμία, μικρόν τι τοῦ χιτῶνος ἀναστέλλου σα, καὶ ὅσον μὴ ἀναστέλλειν, βάδισμα εὐσταθὲς, ὀφθαλμὸς οὐ πλανώμενος, μειδίαμα προσηνὲς, μᾶλ λον δὲ ὁρμὴ μειδιάματος, ἀκρασίαν γέλωτος σωφρο νίζουσα, λόγος τῷ λόγῳ κινούμενος, σιωπὴ λόγου τιμιωτέρα, ἔπαινος ἅλατι ἠρτυμένος, οὐ πρὸς θω πείαν, ἀλλ' ὁδηγίαν τοῦ κρείττονος, ἐπίπληξις εὐφημίας ποθεινοτέρα, μέτρα κατηφείας καὶ ἀνέσεως, καὶ ἡ δι' ἀμφοτέρων μίξις καὶ κρᾶσις, τὸ ἁπαλὸν τῷ γενναίῳ, τὸ αὐστηρὸν αἰδοῖ σύγκρατον, ὡς μηδ' ἕτερον ὑπὸ τοῦ ἑτέρου παραβλάπτεσθαι, ἀλλ' ἀμφότερα δι' ἀλλήλων εὐδοκιμεῖν· μέτρα τῆς εἰς τὸ κοινὸν ἐπιμιξίας καὶ ὑποχωρήσεως, τῆς μὲν τοὺς ἄλλους παιδαγωγούσης, τῆς δὲ τῷ Πνεύματι μυσταγωγούσης, καὶ τῆς μὲν ἐν τῷ κοινῷ τὸ ἄκοινον φυλαττούσης, τῆς δὲ ἐν τῷ ἀμίκτῳ τὸ φιλάδελφον καὶ φιλάνθρωπον· καὶ ἃ μείζω τούτων ἔτι καὶ ὑψηλότερα, ὁ ἐν πενίᾳ πλοῦτος, ἡ ἐν παροικίᾳ κατάσχεσις, ἡ ἐν ἀτιμίᾳ δόξα, ἡ ἐν ἀσθενείᾳ δύναμις, ἡ ἐν ἀγαμίᾳ καλλιτεκνία (εἴπερ κρείττονα τῶν ἀπὸ σαρκὸς ἀρχο μένων τὰ κατὰ Θεὸν γεννήματα)· οἱ τρυφῶντες τῷ μὴ τρυφᾷν, οἱ ταπεινοὶ ὑπὲρ τῶν οὐρα νίων· οἱ μηδὲν
ἐν κόσμῳ, καὶ ὑπὲρ τὸν κόσμον· οἱ σαρκὸς ἔξω καὶ ἐν σαρκὶ, ὧν μερὶς Κύριος, οἱ πτωχοὶ διὰ βασιλείαν, καὶ διὰ πτωχείαν βασι λεύοντες. Γʹ. Οὗτοί με καὶ παρόντες λαμπρὸν ἐποίουν, ἡ ἐμὴ περιουσία, τὸ ἐμὸν ἀγαθὸν ἐντρύφημα, καὶ ἀπόντες συνέστελλον. Ταῦτά μοι συνεῖχε τὴν ψυχὴν ταῦτα ἐτάρασσεν. Ἐκ τούτων ἐγὼ πενθῶν καὶ σκυ θρωπάζων ἐπορευόμην· διὰ ταῦτα μετὰ τῶν ἄλλων τερπνῶν καὶ τὸν λόγον ἀπεσεισάμην· ὅτι ἀπ ελάκτισαν οἱ ἠγαπημένοι, καὶ ἔστρεψαν ἐπ' ἐμὲ νῶτα αὐτῶν καὶ οὐ πρόσωπον, καὶ γεγόνασι ποίμνιον ἐλευ 35.725 θεριώτερον τοῦ ποιμαίνοντος, ἵνα μὴ εἴπω νεα νικώτερον· ὅτι ἐστράφη εἰς πικρίαν ἐμοὶ ἡ ἄμ πελος ἡ ἀληθινὴ, καὶ τῷ καλῷ γεωργῷ κάλλιστα κε καθαρμένη, καὶ ταῖς θείαις ληνοῖς γεωργοῦσα τὸ καλὸν γεώργιον· ὅτι οἱ φίλοι μου καὶ οἱ πλη σίον μου ἐξ ἐναντίας μου ἤγγισαν καὶ ἔστη σαν, καὶ οἱ ἔγγιστά μου ἀπὸ μακρόθεν ἔστησαν· ὅτι διειλόμεθα τὸν Χριστὸν, οἱ λίαν φιλόθεοι καὶ φιλόχριστοι, καὶ ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἀλλήλων κατ εψευσάμεθα, καὶ διὰ τὴν ἀγάπην μῖσος ἐμελετήσαμεν, καὶ ὑπὲρ τοῦ ἀκρογωνιαίου διελύθημεν, καὶ ὑπὲρ τῆς πέτρας ἐσείσθημεν· ὅτι πλέον ἢ καλῶς εἶχεν ὑπὲρ τῆς εἰρήνης ἐπολεμήσαμεν, καὶ ὑπὲρ τοῦ ὑψωθέντος ἐπὶ τὸ ξύλον κατενηνέγμεθα, καὶ ὑπὲρ τοῦ ταφέντος καὶ ἀναστάντος ἐθανατώθημεν. Δʹ. Πρότερον μὲν ταῦτα· καὶ τί ἄν τις ἐν καιρῷ φαιδρότητος ἀναξαίνοι τὴν ἀηδίαν, ἐνδιατρίβων τοῖς λυπηροῖς, ὧν ἀπευκταῖα μὲν ἡ πεῖρα, φευκτὴ δὲ ἡ μνήμη; Κρείττων δὲ σιωπὴ λόγου, τὸ συμπεσὸν ἡμῖν θραῦσμα λήθης βάθεσι συγκαλύπτουσα· πλὴν εἴ τις διὰ τοῦτο καὶ μόνον ἀνακινοίη τὴν μνήμην τῶν λυπηρῶν, ἵνα τῷ ὑποδείγματι παιδευώμεθα, καὶ ὥσπερ ἐν τοῖς νοσήμασι φεύγωμεν τὰς αἰτίας, ἐξ ὧν εἰς ταῦτα ὑπήχθημεν. Νυνὶ δὲ ἡνίκα ἀπέδρα ὀδύνη, καὶ λύπη, καὶ στεναγμός· ἡνίκα γεγόναμεν οἱ τοῦ ἑνὸς ἓν, καὶ οἱ τῆς Τριάδος συμφυεῖς, καὶ ὁμό ψυχοι, καὶ ὁμότιμοι· οἱ τοῦ Λόγου τῆς ἀλογίας ἐκτός· οἱ τοῦ Πνεύματος οὐ κατ' ἀλλήλων, ἀλλὰ σὺν ἀλλήλοις ζέοντες· οἱ τῆς Ἀληθείας τὸ αὐτὸ φρονοῦν τες καὶ λέγοντες· οἱ τῆς Σοφίας εὐσύνετοι· οἱ τοῦ Φωτὸς ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημονοῦντες· οἱ τῆς Ὁδοῦ πάντες εὐθυποροῦντες· οἱ τῆς Θύρας πάντες ἐντός· οἱ τοῦ Προβάτου καὶ τοῦ Ποιμένος πρᾶοι, καὶ τῆς αὐτῆς μάνδρας, καὶ ποιμένος ἑνός· οὐκ ἐν σκεύεσι ποιμένος ἀπείρου ποιμαίνοντος, οὐδὲ καταφθείροντος τὰ πρό βατα τῆς νομῆς, οὐδὲ προϊεμένου τοῖς λύκοις καὶ τοῖς κρημνοῖς, ἀλλὰ καὶ λίαν περιεσκεμμένου καὶ ἐπι στήμονος· ἡνίκα γεγόναμεν οἱ τοῦ παθόντος ὑπὲρ ἡμῶν συμπαθεῖς, καὶ ἀλλήλοις τὰ βάρη συνεπικου φίζοντες· οἱ τῆς Κεφαλῆς, σῶμα ἓν συναρμολογού μενοι καὶ συμβιβαζόμενοι κατὰ πᾶσαν συνάφειαν τὴν ἐν Πνεύματι· ἡνίκα ὁ ποιῶν πάντα καὶ μετα σκευάζων πρὸς τὸ λυσιτελέστερον ἔστρεψε τὸν κοπε τὸν εἰς χαρὰν ἡμῖν, καὶ τοῦ σάκκου τὴν εὐφροσύνην ἀντέδωκε, τηνικαῦτα συναποδύομαι τοῖς παρελθοῦσι 35.728 τὴν σιωπὴν, καὶ προσάγω τῷ παρόντι καιρῷ καὶ ὑμῖν τὸν λόγον, μᾶλλον δὲ τῷ Θεῷ χαριστήριον θυσίαν οἰκειοτάτην, δῶρον χρυσοῦ καθαρώτερον, λίθων πο λυτελῶν τιμαλφέστερον, ὑφασμάτων πολυτελέ στερον, θυσίας νομικῆς ἁγιώτερον, πρωτοτόκων ἀπαρχῆς ἱερώτερον, ἀρέσκον Θεῷ ὑπὲρ μόσχον νέον, κέρασι καὶ ὁπλαῖς ἀτελῆ καὶ ἀναίσθητον ὑπὲρ θυμία μα, ὑπὲρ ὁλοκαύτωμα ὑπὲρ μυριάδας ἀρνῶν πιόνων, οἷς ὁ στοιχειόδης νόμος ἐκράτει τὸν ἔτι νήπιον Ἰσραὴλ, ταῖς ἐναίμοις θυσίαις σκιαγραφῶν τὴν μέλλουσαν. Εʹ. Τοῦτο προσφέρω Θεῷ, τοῦτο ἀνατίθημι ὃ μόνον ἐμαυτῷ κατέλιπον, ᾧ πλουτῶ μόνῳ. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλα παρῆκα τῇ ἐντολῇ καὶ τῷ Πνεύματι· καὶ τὸν πολύτιμον μαργαρίτην πάντων ὧν εἶχόν ποτε ἀντηλ λαξάμην, καὶ γέγονα μεγαλέμπορος, μᾶλλον δὲ γενέσθαι δι' εὐχῆς ἔχω τῶν μικρῶν, καὶ πάντως φθαρησομένων ὠνησάμενος τὰ μεγάλα καὶ μὴ λυόμε να· τοῦ Λόγου δὲ περιέχομαι μόνου, ὡς Λόγου θερα πευτὴς, καὶ οὐκ ἄν ποτε ἑκὼν τούτου τοῦ κτήματος
ἀμελήσαιμι· ἀλλὰ καὶ τιμῶ, καὶ ἀσπάζομαι, καὶ χαίρω μᾶλλον ἢ πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς ἄλλοις, οἷς οἱ πολλοὶ χαίρουσιν· καὶ ποιοῦμαι παντὸς τοῦ βίου κοινωνὸν, καὶ σύμβουλον ἀγαθὸν καὶ συνόμιλον, καὶ ἡγεμόνα τῆς ἐπὶ τὰ ἄνω ὁδοῦ, καὶ συναγωνιστὴν πρόθυμον· καὶ ἐπειδὴ πᾶν ἀτιμάζω τερπνὸν κάτω μένον, εἰς τοῦτό μοι πᾶν ἐκενώθη τὸ φίλτρον μετὰ Θεόν· μᾶλλον δὲ καὶ εἰς τοῦτον· ὅτι πρὸς Θεὸν φέρει μετὰ συνέσεως ᾧ δὴ καὶ μόνῳ Θεὸς καταλαμβάνεται γνησίως, καὶ τηρεῖται, καὶ ἐν ἡμῖν αὔξεται. Εἶπον τὴν Σοφίαν ἐμὴν ἀδελφὴν εἶναι· καὶ ἐτί μησα ταύτην, καὶ περιέλαβον, ὡς ἦν ἐφικτὸν ἐμοί· καὶ ζητῶ τῇ ἐμῇ κεφαλῇ τὸν στέφανον τῶν χαρίτων καὶ τῆς τρυφῆς, ἃ δὴ σοφίας χαρίσματα, καὶ λόγου τοῦ ἐν ἡμῖν τὸ ἡγεμονικὸν καταλάμποντος, καὶ φωτίζοντος ἡμῖν τὰ κατὰ Θεὸν διαβήματα. ςʹ. Τούτῳ χαλινῶ θυμὸν ἐκφερόμενον, τούτῳ κοι μίζω φθόνον τήκοντα, τούτῳ προσαναπαύω λύπην, δεσμὸν καρδίας, τούτῳ σωφρονίζω διάχυσιν ἡδονῆς, τούτῳ μετρῶ μῖσος, ἀλλ' οὐ φιλίαν· τὸ μὲν γὰρ μετρεῖσθαι δεῖ, τῆς δὲ μηδένα γινώσκειν ὅρον. Οὗτος εὐποροῦντά με ποιεῖ μέτριον, καὶ πένητα μεγαλό ψυχον· οὗτος εὐδρομοῦντί με πείθει συντρέχειν, καὶ 35.729 πίπτοντι χεῖρα ὀρέγειν, καὶ ἀσθενοῦντι συνασθε νεῖν, καὶ ἰσχύοντι συνευφραίνεσθαι. Μετὰ τούτου πατρὶς καὶ ξένη τὸ ἴσον ἐμοὶ, καὶ τόπων μετάστασις ἀλλοτρίων ὁμοίως, ἀλλ' οὐκ ἐμῶν. Οὗτός μοι διαιρεῖ κόσμους, καὶ τοῦ μὲν ἀπάγει, τῷ δὲ προστί θησιν· οὗτός με καὶ διὰ τῶν δεξιῶν ὅπλων διεξάγει τῆς δικαιοσύνης οὐκ ἐπαιρόμενον, κἂν τοῖς ἀριστεροῖς καὶ τραχυτέροις συμφιλοσοφεῖ, τὴν οὐ καται σχύνουσαν ἐλπίδα παραζευγνὺς καὶ τὸ παρὸν κουφί ζων τῷ μέλλοντι. Τούτῳ καὶ νῦν δεξιοῦμαι τοὺς ἐμοὺς φίλους καὶ ἀδελφοὺς, καὶ προτίθημι τρά πεζαν λογικὴν, καὶ κρατῆρα πνευματικὸν καὶ ἀένναον· οὐχ οἷς ἡ κάτω τράπεζα κολακεύει τὴν καταργουμένην γαστέρα, καὶ ἀθεράπευτον. Ζʹ. Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι; Ἐκαρτέρησα ὡσεὶ τίκτουσα, μὴ καρτερήσω διαπαντός; Τῷ μὲν γὰρ Ζαχαρίᾳ λύει τὴν σιωπὴν γεννηθεὶς ὁ Ἰωάννης· καὶ γὰρ οὐκ ἔπρεπε τὸν πατέρα τῆς φωνῆς σιωπᾷν, ταύτης προελθούσης· ἀλλ' ὥσπερ ἀπιστη θεῖσα τὴν γλῶσσαν ἔδησεν, οὕτω φανερωθεῖσα δοῦναι τῷ πατρὶ τὴν ἐλευθερίαν, ᾧ καὶ εὐηγγελίσθη, καὶ ἐγεννήθη φωνὴ καὶ λύχνος, Λόγου καὶ φωτὸς πρόδρομος· ἐμοὶ δὲ λύει τὴν γλῶσσαν, καὶ ὑψοῖ τὴν φωνὴν, ὡς σάλπιγγος, ἡ παροῦσα εὐεργεσία, καὶ τὸ κάλλιστον τοῦτο θέατρον, τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ διεσκορπισμένα, συνηγμένα εἰς ἓν, καὶ ὑπὸ τὰς αὐτὰς ἀναπαυόμενα πτέρυγας, καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ πορευόμενα ἐν ὁμονοίᾳ, καὶ μίαν ἁρμονίαν ἡρμοσμένα τὴν τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος· ὅτε οὐκ ἔτι φέρο μεν ἀλλήλους καὶ ἄγομεν, τοσοῦτον ὑπὸ τοῦ πονη ροῦ κλαπέντες, ἢ βιασθέντες, καὶ κατατοξευθέντες ἐν σκοτομήνῃ τὸν νοῦν, ἣν αὐτὸς ἡμῖν ἐπήγειρεν· καὶ οὐκ οἶδ' ὅτι χρὴ λέγειν, ὥστε καὶ τοῖς ἀλλήλων κακοῖς ἐπευφραίνεσθαι, καὶ μὴ νομίζειν τοῦ παντὸς εἶναι ζημίαν τὴν ἀλλήλων κατάλυσιν· ὅτε Ἰούδας καὶ Ἰσραὴλ τίθενται ἑαυτοῖς ἀρχὴν μίαν, καὶ Ἱερουσαλὴμ καὶ Σαμάρεια πρὸς μίαν τὴν ἄνω Ἱερουσαλὴμ συνάγονται, καὶ οὐκ ἔτι Παύλου, καὶ Ἀπολλὼ, καὶ Κηφᾶ, ὑπὲρ ὧν, καὶ καθ' ὧν ἡ φυσίωσις, πάντες δὲ Χριστοῦ γεγόναμεν. 35.732 Ηʹ. Ἀλλ' ἐπειδὴ κἀμὲ, καὶ τὸν λόγον ἔχετε, καὶ διὰ τῆς ἀγάπης οὐκ ἄκοντα τυραννήσαντες, φθέγξομαι μὲν, εἰ καὶ μόλις, ἐπειδὴ τοῦτο κελεύετε· φθέγξομαι δὲ εὐχαριστίας καὶ νουθεσίας ῥήματα. Ἡ μὲν οὖν εὐχαριστία τοιαύτη. Τίς λαλήσει τὰς δυναστείας τοῦ Κυρίου; Τίς δὲ πάσαις ἀκοαῖς παραστήσει τὴν ἐπὶ πᾶσιν αἴνεσιν; ὅτι γέγονε τὰ ἀμφότερα ἓν, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ δια λέλυται· ὅτι ἔπαυσας ἡμᾶς ὄντας παραβολὴν ἐν τοῖς ἔθνεσι, κίνησιν κεφαλῆς ἐν τοῖς λαοῖς· ὅτι τοσοῦτον ἡμᾶς ἐκάκωσας, ὅσον τὸ τῆς εἰρήνης ἀγα θὸν τῇ διαστάσει γνωρίσαι, καὶ ἀλγεῖν
ποιήσας, πάλιν ἀποκατέστησας· ὢ τοῦ παραδόξου τῆς ἰα τρείας! παιδεύσας εἰς εἰρήνην διὰ τοῦ μίσους μιση θέντος ὡς τάχιστα, καὶ τῷ ἐναντίῳ τὸ ἐναντίον οἰκονομήσας, καὶ τοσοῦτον ἡμᾶς διαζεύξας, ὅσον θερμοτέρους προσδραμεῖν ἀλλήλοις· καθάπερ τῶν φυτῶν ἃ βίᾳ χερσὶ μετασπώμενα, εἶτα ἀφιέμενα, πρὸς ἑαυτὰ πάλιν ἀνατρέχει, καὶ τὴν πρώτην ἑαυτῶν φύσιν, καὶ δείκνυσι τὸ οἰκεῖον, βίᾳ μὲν ἀποκλινό μενα, οὐ βίᾳ δὲ ἀνορθούμενα· ὅτι μηκέτι χεὶρ τὸν ὀφθαλμὸν περιφρονεῖ, μηδ' ὀφθαλμὸς χεῖρα· ὅτι μηκέτι ποδῶν κατεξανίσταται κεφαλὴ, μηδὲ κε φαλῆς ἀλλοτριοῦνται πόδες, οὐ μᾶλλον βλά πτοντες ἢ βλαπτόμενοι τῇ ἀταξίᾳ καὶ ἀναρχίᾳ, ἣ καὶ τοῦ παντός ἐστι σύγχυσις καὶ διάλυσις· ἀλλὰ τὸ αὐτὸ ὑπὲρ ἀλλήλων μεριμνῶσι τὰ μέλη τάξει καὶ θεσμῷ φύσεως, τῷ δι' ἀλλήλων τὰ πάντα συνδήσαντι καὶ φυλάξαντι· καὶ πεφήναμεν ἓν σῶμα καὶ πνεῦμα ἓν, καθὼς καὶ κεκλήμεθα ἐν μιᾷ ἐλπίδι τῆς κλήσεως. Θʹ. Διὰ τοῦτο ὁ λαὸς ὁ πτωχὸς αἰνέσει σε, πλού σιος ἐξ ἀπόρου γενόμενος· ὅτι ἐθαυμάστωσας τὰ ἐφ' ἡμᾶς ἐλέη σου, καὶ προστέθειταί τι τοῖς παλαιοῖς διηγήμασιν. Οὗ γὰρ ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις· ὅτι, κόκκον κα ταβαλὼν, στάχυν ἐκομισάμην· ὅτι, πρόβατα πενθῶν, ποιμένας προσεκτησάμην· καὶ προσήψομαί γε, εὖ οἶδα, τῶν ποιμένων τὸν τιμιώτα 35.733 τον, εἰ καὶ λόγοις τισὶ πνευματικοῖς τὴν ποι μαντικὴν ἀναβάλλεται, πιστευθέντα μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ τῶν ταλάντων τὴν ἐργασίαν, καὶ τοῦ ποιμνίου τὴν ἐπιμέλειαν, καὶ χρισθέντα τῷ χρί σματι τῆς ἱερωσύνης καὶ τελειώσεως, ἔτι δὲ ἀνα βαλλόμενον τὴν ἐπιστασίαν ὑπὸ σοφίας, καὶ τὸν λύ χνον ὑπὸ τῷ μοδίῳ κατέχοντα (ὃν θήσει μετ' ὀλίγον ἐπὶ τὴν λυχνίαν, πᾶσαν τὴν τῆς Ἐκκλησίας ψυχὴν περιλάμψοντα, καὶ φῶς ταῖς τρίβοις ἡμῶν ἐσόμενον), ἔτι περισκοποῦντα νάπας, καὶ ὄρη, καὶ νάματα, καὶ τοῖς ἅρπαξι τῶν ψυχῶν λύκοις ἐπι νοοῦντα θήρατρα, ἵν' ἐν καιρῷ εὐθέτῳ καὶ τὴν βακτηρίαν δέξηται, καὶ συμποιμαίνῃ τῷ ἀληθινῷ ποιμένι τὸ λογικὸν τοῦτο ποίμνιον, ἐν τόπῳ χλόης κατασκηνῶν τοῖς ἀειθαλέσι τοῦ Θεοῦ λό γοις καὶ ἐκτρέφων ὕδατι ἀναπαύσεως, εἴτουν Πνεύματι. Τοῦτο μὲν οὖν καὶ ἐλπίζομεν καὶ εὐχό μεθα· ἐμοὶ δὲ ἤδη καιρὸς προσθεῖναι τῇ εὐχαριστίᾳ καὶ τὴν παραίνεσιν· ποιήσομαι δὲ καὶ ταύτην, ὡς οἷόν τε, βραχυτάτην, ἐπειδὴ τὸ πλεῖστον τῆς νου θεσίας διὰ τῶν ἔργων αὐτῶν προειλήφατε καὶ οὐ μακροτέρων δεῖ λόγων τοῖς πείρᾳ πεπαιδευμέ νοις. Ιʹ. Ἔδει μὲν, ἀδελφοὶ, μήτε διαιρεθῆναι τὸ πρῶ τον, μήτε τὸ παλαιὸν ἡμῖν καταλυθῆναι ἀξίωμα καὶ καλλώπισμα· ᾧ, καίτοι μικρὰν οὖσαν ἡμῶν τὴν ποίμνην, καὶ μηδ' ὀνομάζεσθαι ἀξίαν ἐν ποιμνίοις ἀριθμουμένοις, τοῖς μεγίστοις ἐξ ἴσου εἶχον καὶ πλατυτάτοις· ἔστι δ' ὧν καὶ προετί θουν ἐν τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματος. Καὶ γὰρ οὕτως εἶχεν, ἄλλου μὲν ἄλλο τι καλλώπισμα ἢ μικρὸν, ἢ μεῖζον, τῆς δὲ ἡμετέρας ποίμνης ἰδιώ τατον ἦν τὸ ἄῤῥηκτόν τε καὶ ἀστασίαστον· ὥστε δὲ καὶ τὴν Νῶε κιβωτὸν πολλάκις ὀνομασθῆναι, μόνην διαφυγοῦσαν τὴν τοῦ κόσμου παντὸς ἐπίκλυσιν, καὶ τὰ σπέρματα τῆς εὐσεβείας ἐν αὐτῇ διασώζουσαν. Ἐπειδὴ δὲ ἠλέγχθη μεν ὄντες ἄνθρωποι, καὶ οὐ πάντη διεφύγομεν τοῦ πονηροῦ τὸν φθόνον, οὐδὲ τῆς πάντα κατεχούσης νόσου κρείττους πεφήναμεν· ἀλλὰ τῆς κοινῆς συμ φορᾶς μέρος, καὶ αὐτοὶ μετειλήφαμεν, καὶ τὴν καλὴν καὶ πατρῴαν κληρονομίαν, τὸ τῆς ὁμονοίας ἀγαθὸν, οὐκ εἰς τέλος διεφυλάξαμεν, οὐ μικρὸν μὲν κἀνταῦθα τοὺς ἄλλους ἐπλεονεκτήσαμεν (εἴ τι δεῖ καὶ καυχήσασθαι κατὰ τῆς ἡμετέρας ἔχθρας Χριστῷ θαῤῥήσαντας), τὸ καὶ τελευταῖοι ταῦτα παθεῖν, καὶ πρῶτοι διορθωθῆναι. Τὸ μὲν γὰρ ἀῤῥωστῆσαι τῆς 35.736 κοινῆς φύσεως, καὶ τῆς ἀσθενείας τῆς ἀνθρωπί νης, ἣ πάντων ἅπτεται, καὶ τῶν λίαν ἰσχυρῶν τὸ σῶμα καὶ τὴν διάνοιαν· τὸ δὲ θεραπευθῆναι, καὶ πρὸς ἀλλήλους ἐπανελθεῖν, τοῦ λογισμοῦ καὶ τῆς χάριτος, ἣ
καλῶς ἡμῖν καὶ δικαίως ἐβράβευσε, καὶ κρεῖττον ἢ κατὰ τὰς ἡμετέρας εὐχὰς, καὶ τὰς τῶν ἄλλων ἐλπίδας. ΙΑʹ. Ἡμεῖς τε γὰρ τὰς δοθείσας τῷ τμήματι κεφαλὰς, ὡς ὑπὲρ εὐσεβείας καινοτομηθείσας, καὶ εἰς βοήθειαν τοῦ ὀρθοῦ λόγου κάμνοντος, ἐν χάριτι προσηκάμεθα, καὶ οὐχ ὡς ἐχθροὺς ἀπεστράφημεν, ἀλλ' ὡς ἀδελφοὺς περιεπτυξάμεθα μικρὸν ὑπὲρ κλήρου πατρικοῦ στασιάσαντας ἀδελφικῶς, ἀλλ' οὐ πονηρῶς· καὶ τῆς μὲν ἔχθρας οὐκ ἐπῃνέσαμεν, τοῦ ζήλου δὲ ἀπεδεξάμεθα· κρείσσων γὰρ ἐμπαθοῦς ὁμονοίας ἡ ὑπὲρ εὐσεβείας διάστασις· καὶ διὰ τοῦτο προσθήκην ἑαυτῶν τὴν ὑφαίρεσιν πεποιήμεθα, κλέψαντες ἀγάπῃ τὴν καθ' ἡμῶν ἐπί νοιαν, καὶ τοσοῦτον τῆς τάξεως ἐναλλάξαντες, ὅσον μὴ τῇ ψήφῳ τὴν χάριν ἀκολουθῆσαι, τὴν δὲ ψῆφον τῇ χάριτι, καὶ χερσὶν ἀλλοτρίαις εἰς ταύτην προσχρήσασθαι, μικρόν τι προληφθέντες ὑπὸ τοῦ Πνεύματος· ὑμεῖς τε, τὴν κατὰ τοῦ γράμματος ἀφέντες ὑπόνοιαν, τῷ πνεύματι προσεδράμετε· τῆς μὲν ἁπλότητος οὐκ ἐπαινέσαντες ἐπὶ τῷ φαινομένῳ τῶν ῥημάτων, ἀσέβειαν δὲ οὐκ ἐννοήσαντες· ἀλλ' εἰδότες, ὅτι ἄπτωτος παρ' ἡμῖν ἡ Τριὰς καὶ ἀσάλευτος, οὐδέν γε ἧττον ἢ ἐν αὐτῇ τῇ φύσει, καὶ τὸ περικόψαι τι τῶν τριῶν ἢ ἀποξενῶσαι ἴσον ἡμῖν καὶ τὸ πᾶν ἀνελεῖν, καὶ κατὰ πάσης χωρῆσαι γυμνῇ τε κεφαλῇ τῆς θεότητος. Καὶ ταῦτα παρ' αὐτὴν ἀλλήλων ὑπεραπολογούμεθα τὴν διάστασιν, ἔστιν ὅτε καὶ παρ' οἷς ἀνθρώπων, ὅπερ δὴ καὶ μέγιστος τῆς ἀληθείας ἔλεγχος, οὐδὲ ὑπὸ τοῦ καιροῦ νικωμένης, οὐδὲ τῆς ἔχθρας παντελῶς τὸν σπινθῆρα τῆς ἐν ἡμῖν ἀγάπης καταλυούσης· ὅτι τὸ μέγιστον ὑπῆν ἡμῖν καὶ στασιάζουσιν ἡ ὁμοδοξία, καὶ τὸ συνειδέναι μὴ ἑτεροζυ γοῦσι περὶ τὴν ἀλήθειαν, μηδ' ἐναντίως διακειμένοις, ἀλλὰ τῷ αὐτῷ χαρακτῆρι μεμορ φωμένοις τῆς πίστεως, καὶ τῆς πρώτης ἡμῶν ἐλ πίδος. 35.737 ΙΒʹ. Οὐδὲν γὰρ οὕτως ἰσχυρὸν εἰς ὁμόνοιαν τοῖς γνησίοις τὰ πρὸς τὸν Θεὸν, ὡς ἡ περὶ Θεοῦ συμφωνία· καὶ οὐδὲν οὕτως ἕτοιμον εἰς διάστασιν, ὡς ἡ περὶ τοῦτο διαφωνία. Καὶ γὰρ ὁ τὰ ἄλλα ἐπιεικέστατος περὶ τοῦτο θερμότατος, καὶ ὁ πραῢς ὄντως γίνεται μαχητὴς, ὅταν ἴδῃ μακροθυμίᾳ Θεὸν ζημιούμενος, μᾶλλον δὲ Θεὸν ζημιῶν τῷ ἑαυτοῦ πτώματι, τὸν ἡμᾶς πλουτοῦντά τε καὶ πλουτίζοντα. Οὕτω μὲν οὖν, ὅπερ εἶπον, ἡμεῖς καὶ τὴν διάστασιν μετριώτεροι· ὡς περιφα νεστέραν γενέσθαι καὶ τὴν ὁμόνοιαν τῆς διαζεύ ξεως, καὶ μικροῦ τὸ μέσον κλαπῆναι τοῖς ἀμφοτέ ρωθεν δεξιοῖς· ἐπεὶ δὲ οὐκ ἐξαρκεῖ τὸ τάχος τῆς εἰρήνης πρὸς τὴν ἀσφάλειαν, εἰ μή τις καὶ λόγος ὁ ταύτην κρατῶν φανείη, καὶ Θεὸς ἔλθοι τῷ λόγῳ σύμμαχος, παρ' οὗ καλὸν ἅπαν καὶ ἄρχεται, καὶ εἰς τέλος ἔρχεται· φέρε καὶ δι' εὐχῶν, καὶ διὰ λογισμῶν βεβαιωσώμεθα ταύτην εἰς δύναμιν· ἐκεῖνο πρῶτον ἐνθυμηθέντες, ὅτι κάλλιστον μὲν τῶν ὄντων καὶ ὑψηλότατον Θεὸς, εἰ μὴ τῷ φίλον καὶ ὑπὲρ τὴν οὐσίαν ἄγειν αὐτὸν, ἢ ὅλον ἐν αὐτῷ τιθέναι τὸ εἶ ναι, παρ' οὗ καὶ τοῖς ἄλλοις· δεύτερον δὲ ὅσα ἐκ Θεοῦ πρῶτα καὶ περὶ Θεὸν, τὰς ἀγγελικὰς λέγω δυνάμεις καὶ οὐρανίους, αἳ, πρῶται σπῶσαι τοῦ πρώτου φωτὸς, καὶ τῷ τῆς ἀληθείας λόγῳ τρανού μεναι, φῶς εἰσι καὶ αὐταὶ τελείου φωτὸς ἀπαυγά σματα· τούτων δὲ οὐδὲν οὕτως ἴδιον, ὡς τὸ ἄμαχόν τε καὶ ἀστασίαστον. Οὔτε γὰρ ἐν θεότητι στάσις, ὅτι μηδὲ λύσις· λύσις γὰρ στάσεως ἔκγονον· ἀλλὰ τοσοῦτον τὸ τῆς ὁμονοίας καὶ πρὸς ἐαυτὴν, καὶ πρὸς τὰ δεύτερα, ὥστε καὶ προσηγορίαν τῷ Θεῷ γενέσθαι μετὰ τῶν ἄλλων, καὶ πρὸ τῶν ἄλλων, οἷς χαίρει καλούμενος, τοῦτο τὸ πλεον έκτημα. Εἰρήνη γὰρ καὶ ἀγάπη, καὶ τὰ τοιαῦτα ὀνομάζεται, ἡμῖν παρέχων διὰ τῶν ὀνομάτων ὡς Θεοῦ τούτων μεταποιεῖσθαι τῶν ἀρετῶν. ΙΓʹ. Ἀγγέλων δὲ ὁ μὲν στασιάσαι τολμήσας, καὶ ὑπὲρ τὴν ἀξίαν ἀρθῆναι κατέναντι Κυρίου παντοκράτορος τραχηλιάσας, καὶ τὴν ὑπὲρ τὰ νέφη καθ έδραν ἐπινοῶν, ὡς ὁ τοῦ προφήτου λόγος, δίκην ἔδωκε τῆς ἀπονοίας ἀξίαν, σκότος ἀντὶ
φωτὸς εἶναι κατακριθεὶς, ἢ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, ὑφ' 35.740 ἑαυτοῦ γενόμενος· οἱ δὲ λοιποὶ μένουσιν ἐπὶ τῆς ἑαυτῶν ἀξίας, ἧς πρῶτον τὸ εἰρηναῖον καὶ ἀστασίαστον, τὸ ἓν εἶναι λαβόντες παρὰ τῆς ἐπαινετῆς καὶ ἁγίας Τριάδος, παρ' ἧς καὶ τὴν ἔλλαμψιν. Ἐπεὶ κἀκείνη εἷς Θεός ἐστί τε καὶ εἶναι πιστεύεται, οὐχ ἧττον διὰ τὴν ὁμόνοιαν ἢ τὴν τῆς οὐσίας ταυτότητα· ὥστε Θεοῦ μὲν καὶ τῶν θείων ἐγγὺς, ὅσοι τὸ τῆς εἰρήνης ἀγαθὸν ἀσπαζόμενοι φαίνονται, καὶ τῷ ἐναντίῳ τῇ στάσει ἀπεχθανόμενοί τε καὶ δυσχεραί νοντες· τῆς δ' ἀντικειμένης μερίδος ὅσοι πολε μικοὶ τὸν τρόπον, καὶ τὸ εὐδόκιμον τῷ καινῷ θηρώ μενοι, καὶ τῇ ἑαυτῶν αἰσχύνῃ καλλωπιζόμενοι· ἐπεὶ κἀκεῖνος αὐτός τε στασιάζει πρὸς ἑαυτὸν, καὶ τῷ πολυειδεῖ, καὶ τοῖς πάθεσι, κἀν τοῖς ἄλλοις, ταυτὸ τοῦτο ἐνεργεῖ, ὡς ἀνθρωποκτόνος ἀπ' ἀρχῆς καὶ μισόκαλος, ἵν' ἐν σκοτομήνῃ κατατο ξεύῃ τὸ κοινὸν σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, τῷ ζόφῳ τῆς στάσεως ἑαυτὸν ἐγκρύπτων, ὥσπερ οἶμαι, καὶ τοῖς καθ' ἕκαστον πρόσεισι σοφιστικῶς τὰ πολλὰ καὶ πανούργως, καὶ οἷον χώραν ἐν ἡμῖν ὑπανοίγων ἑαυτῷ διὰ τῆς τέχνης, ἵν' ὅλως εἰσπέσῃ, καθά περ ἀριστεὺς στρατῷ κατὰ τὸ παραῤῥηγνύμε νον τοῦ τειχίου ἢ τῆς παρατάξεως. ΙΔʹ. Ἓν μὲν δὴ τοῦτο, καὶ τοσοῦτον εἰς εὐ νοίας τε καὶ συμφωνίας ἀνάγκην, ἡ Θεοῦ καὶ τῶν θείων μίμησις· πρὸς ἃ βλέπειν ἀσφαλὲς μόνα τὴν κατ' εἰκόνα Θεοῦ γενομένην ψυχὴν, ἵν' ὡς μάλιστα τὸ εὐγενὲς αὐτῇ διασώζηται διὰ τῆς πρὸς αὐτὰ νεύσεως, καὶ ὡς ἐφικτὸν ὁμοιώσεως· δεύτερον δὲ ἀναβλέψωμεν εἰς τὸν οὐρανὸν ἄνω, καὶ εἰς τὴν γῆν κάτω, θείας φωνῆς ἀκούσαντες, καὶ καταμάθωμεν νόμους κτίσεως· ὅτι οὐρανὸς, καὶ γῆ, καὶ θάλασσα, καὶ ὁ σύμπας οὗτος κόσμος, τὸ μέγα τοῦ Θεοῦ στοιχεῖον καὶ περιβόητον, ᾧ καὶ δη λοῦται Θεὸς σιωπῇ κηρυττόμενος, ἕως μὲν εὐστα θεῖ καὶ εἰρηνεύει πρὸς ἑαυτὸν, ἐν τοῖς ἰδίοις ὅροις μένων τῆς φύσεως, καὶ οὐδὲν τοῦ ἑτέρου κατ εξανίσταται, οὐδὲ τῶν τῆς εὐνοίας ἐκβαίνει δεσμῶν, οἷς ὁ τεχνίτης Λόγος τὸ πᾶν συνέδησε, κό σμος τέ ἐστιν, ὥσπερ λέγεται, καὶ κάλλος ἀπρόσιτον, καὶ οὐδὲν μή ποτε τούτου τις ἐπινοήσειε λαμπρό τερον ἢ μεγαλοπρεπέστερον. Ὁμοῦ δὲ τοῦ εἰρη νεύειν πέπαυται, καὶ τοῦ εἶναι κόσμος. Ἢ γὰρ οὐ δοκεῖ σοι οὐρανὸς μὲν εὐτάκτως ἀέρι καὶ γῇ κοινω 35.741 νῶν, τῷ μὲν φωτὸς, τῇ δὲ ὑετῶν, εὐνοίας κρατεῖσθαι νόμῳ; γῆ δὲ καὶ ἀὴρ, ἡ μὲν τροφὰς, ὁ δὲ τὸ ἀναπνεῖν χαριζόμενοι ζώοις ἅπασι, καὶ διὰ τοῦτο τὸ ζῇν συνέχοντος, γονέων ἀπομιμεῖσθαι φιλοστοργίαν; ΙΕʹ. Ὧραι δὲ ἡμέρως κιρνάμεναι, καὶ κατὰ μικρὸν ἀλλήλαις ὑπεξιοῦσαι, καὶ τὸ τῶν ἄκρων αὐστη ρὸν τῇ μεσότητι τιθασσεύουσαι, πρός τε ἡδονὴν ἅμα καὶ χρείαν ἐπιτηδείως εἰρήνῃ βραβεύεσθαι; Τί δαὶ ἡμέρα καὶ νὺξ, ἰσομοιρίαν πρὸς ἀλλήλας λαχοῦσαι καὶ περιτροπὴν ἔμμετρον, καὶ ἡ μὲν εἰς ἔργον ἡμᾶς ἐγείρουσα, ἡ δὲ ἀναπαύουσα; Τί δαὶ ἥλιος, καὶ σελήνη, καὶ κάλλος ἀστέρων καὶ πλῆθος, ἐν τάξει φαινομένων τε καὶ ὑπανιόντων; Θάλασσα δὲ καὶ γῆ πράως ἀλλήλαις ἐπιμιγνύμενα, καὶ διαδιδόντα χρη στῶς, καὶ ἀντιλαμβάνοντα φιλανθρώπως τὸν ἄνθρωπον τρέφει, καὶ ἀνθρώπῳ τὰ παρ' ἑαυτῶν χορ ηγοῦντα πλουσίως καὶ φιλοτίμως; Ποταμοὶ δὲ δι' ὀρέων καὶ πεδίων ἑλκόμενοι, καὶ οὐχ ὑπερβαίνοντες, ὅτι μὴ πρὸς τὸ χρήσιμον, οὐδὲ ἐπιστρέφοντες καλῦψαι τὴν γῆν; Στοιχείων δὲ μίξεις καὶ κράσεις, καὶ μελῶν συμμετρίαι καὶ συμφωνίαι; ζώων δὲ τροφαὶ, καὶ γενέσεις, καὶ οἰκήσεις μεμε ρισμέναι; καὶ τὰ κρατοῦντα καὶ τὰ κρατούμενα, καὶ τὰ ὑπεζευγμένα ἡμῖν, καὶ τὰ ἐλεύθερα; Ταῦτα πάντα οὕτως ἔχοντα, καὶ κατὰ τὰς πρώτας αἰτίας τῆς ἁρμονίας, εἴτ' οὖν συῤῥοίας τε καὶ συμπνοίας, εὐθυνόμενά τε καὶ διεξαγόμενα, τί ποτ' ἐχρῆν δοκεῖν ἕτερον ἢ φιλίας τε καὶ ὁμονοίας εἶναι κηρύγματα, καὶ νομοθετεῖν ἀνθρώποις δι' ἑαυτῶν τὸ ὁμόψυχον;
Ις ʹ. Ὅταν δὲ στασιάσῃ πρὸς ἑαυτὴν ἡ ὕλη, καὶ δυσκάθεκτος γένηται, μελετῶσα τὴν λύσιν διὰ τῆς στάσεως, ἢ Θεός τι παρασαλεύσῃ τῆς ἁρμονίας εἰς φόβον τῶν ἁμαρτανόντων καὶ κόλασιν, ἢ θαλάσσης ὑπεξιούσης, ἢ γῆς βρασσομένης, ἢ ξέ νων ὑετῶν φερομένων, ἢ συγκαλυφθέντος ἡλίου, ἢ πλεοναζούσης ὥρας, ἢ πυρὸς ὑπερβλύζοντος, ἀκοσμία κατὰ τοῦτο, καὶ φόβος περὶ τὸ πᾶν, καὶ τὸ τῆς εἰρήνης ἀγαθὸν τῇ στάσει δείκνυται. Καὶ ἵνα παρῶ δήμους, καὶ πόλεις, καὶ βασιλείας, ἔτι 35.744 δὲ χοροὺς, καὶ στρατοὺς, καὶ οἴκους, καὶ νηῶν πλη ρώματα, καὶ συζυγίας, καὶ ἑταιρείας, ὑπὸ μὲν εἰρή νης συνεχομένας, ὑπὸ δὲ στάσεως καταλυομένας, ἐπὶ τὸν Ἰσραὴλ εἶμι τῷ λόγῳ, καὶ τῶν ἐκείνου παθῶν ὑπομνήσας ὑμᾶς, καὶ τῆς διασπορᾶς, καὶ τῆς ἄλης, ἥν τε νῦν ἔχουσι, καὶ ἣν ἐπὶ πλεῖστον ἕξωσι, πείθομαι γὰρ ταῖς περὶ αὐτῶν προῤῥήσεσιν, ἔπειτα ἐρήσομαι ἀκριβῶς εἰδότας ὑμᾶς, τί τὸ τῶν συμφορῶν τούτων αἴτιον, ἵνα παιδευθῶμεν τοῖς τῶν ἄλλων κα κοῖς τὴν ὁμόνοιαν. ΙΖʹ. Οὐχ ἕως μὲν εἰρήνην εἶχον καὶ πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς Θεὸν, Αἰγύπτῳ τῇ καμίνῳ τῇ σιδη ρᾷ πιεζόμενοι, καὶ ὑπὸ τῆς κοινῆς θλίψεως συν αγόμενοι (ἔστι γὰρ ὅτε καὶ τοῦτο φάρμακον ἀγαθὸν εἰς σωτηρίαν ἡ θλίψις), λαός τε ἅγιος ἤκουον, καὶ μερὶς Κυρίου, καὶ βασίλειον ἱεράτευμα. Καὶ οὐ τοῖς μὲν ὀνόμασιν οὕτω, τοῖς δὲ ἔργοις ἑτέρως· ἀλλὰ καὶ στρατηγοῖς ἤγοντο ἀγομένοις ὑπὸ Θεοῦ, καὶ στύ λῳ πυρὸς καὶ νεφέλης ὡδηγοῦντο νυκτὸς καὶ ἡμέρας· καὶ θάλασσα μὲν αὐτοῖς διίστατο φεύγουσι, πεινῶσι δὲ οὐρανὸς ἐχορήγει τροφὴν, πέτρα δὲ διψῶσιν ἐπή γαζε, πολεμοῦσι δὲ χειρῶν ἔκτασις ἀντὶ μυριάδων ἦν, δι' εὐχῆς ἐγείρουσα τρόπαια, καὶ ὁδοποιοῦσα τὰ ἔμπροσθεν· ποταμοὶ δὲ ὑπεχώρουν τὴν συγγενῆ μι μούμενοι θάλασσαν, καὶ στοιχεῖα ἵστατο, καὶ τείχη σάλπιγξι κατεσείετο. Καὶ τί δεῖ λέγειν Αἰγυπτίων πληγὰς τούτοις χαριζομένας, καὶ Θεοῦ φωνὰς ἐξ ὄρους ἀκουομένας, καὶ νομοθεσίαν διπλῆν, τὴν μὲν ἐν γράμματι, τὴν δὲ ἐν πνεύματι, καὶ τἄλλα οἷς ἐτι μῶντο πάλαι παρὰ τὴν ἑαυτῶν ἀξίαν ὁ Ἰσραήλ. Ἐπεὶ δὲ νοσεῖν ἤρξαντο, καὶ κατ' ἀλλήλων ἐμάνησαν καὶ διέστησαν εἰς μέρη πολλὰ (τοῦ σταυροῦ πρὸς τὴν ἐσχάτην ἀπώλειαν αὐτοὺς συνελαύνοντος, καὶ τῆς ἀπονοίας ἣν κατὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν ἀπενοήθησαν, τὸν ἐν ἀνθρώπῳ Θεὸν ἀγνοήσαντες), καὶ τὴν ῥάβδον τὴν σιδηρᾶν πόῤῥωθεν ἀπειλουμένην αὐτοῖς ἐφ' ἑαυτοὺς εἵλκυσαν, τὴν νῦν ἐπικρατοῦσαν ἀρχὴν λέγω καὶ βασιλείαν, τί γίνεται; καὶ τί πεπόν θασι; ΙΗʹ. Θρηνεῖ μὲν αὐτοὺς Ἱερεμίας ἐπὶ τοῖς προτέ ροις πάθεσι, καὶ τὴν ἐπὶ Βαβυλῶνα αἰχμαλωσίαν ὀδύρεται· καὶ γὰρ ἦν ὄντως κἀκεῖνα θρήνων καὶ ὀδυρμῶν ἄξια· πῶς δὲ οὐ τῶν μεγίστων τείχη κατ εσκαμμένα, πόλις ἠδαφισμένη, ἁγίασμα καθῃρημέ νον, ἀναθήματα σεσυλημένα, πόδες βέβηλοι καὶ χεῖ ρες· οἱ μὲν τοῖς ἀβάτοις ἐμβατεύοντες, αἱ δὲ κα 35.745 τῶν ἀψαύστων κατατρυφῶσαι, προφῆται σιγῶν τες, ἱερεῖς ἀγόμενοι, πρεσβῦται μὴ ἐλεούμενοι, παρ θένοι καθυβριζόμεναι, νεότης πίπτουσα, πῦρ ἀλλό τριον καὶ πολέμιον, αἵματος ποταμοὶ ἀντὶ τοῦ ὁσίου πυρὸς καὶ αἵματος, Ναζαραῖοι κατασυρόμενοι, θρῆνοι τοῖς ὕμνοις ἀντεγειρόμενοι· καὶ ἵν' ἐξ αὐτῶν εἴπω τι τῶν Ἱερεμίου Θρήνων, οἱ υἱοὶ Σιὼν, οἱ τίμιοι καὶ ἀντιτιθέμενοι χρυσίῳ, οἱ τρυφεροὶ καὶ κα κῶν ἀπαθεῖς, ξένην ὁδὸν ὁδεύοντες· καὶ ὁδοὶ Σιὼν πενθοῦσαι παρὰ τὸ μὴ εἶναι τοὺς ἑορτάζοντας· καὶ μικρὸν πρὸ τούτων· χεῖρες γυναικῶν οἰκτιρμό νων, οὐ τροφὴν ὀρέγουσαι τέκνοις, τῆς πολιορκίας ἐπικρατούσης, ἀλλ' ἐπὶ τροφὴν ταῦτα σπαράττουσαι, καὶ λιμοῦ φάρμακον τὰ ἑαυτῶν ποιούμεναι φίλτατα, Ταῦτα πῶς οὐ δεινὰ καὶ πέρα δεινῶν, οὐ τοῖς πάσχουσι τότε μόνον, ἀλλὰ καὶ νῦν τοῖς ἀκούουσιν; Ἐγὼ γοῦν ὁσάκις ἂν ταύτην ἀναλάβω τὴν βίβλον, καὶ τοῖς Θρήνοις συγγένωμαι, συγγίνομαι δ' ὁσάκις ἂν εὐημερίαν σωφρονίσαι ἐθελήσω τῷ ἀναγνώσματι, ἐγκόπτομαι τὴν φωνὴν, καὶ συγχέομαι δάκρυσι, καὶ οἷον ὑπ' ὄψιν μοι τὸ πάθος ἔρχεται, καὶ συνθρηνῶ τῷ θρηνήσαντι. Τὴν
δὲ τελευταίαν αὐτῶν πληγήν τε καὶ μετανάστασιν, καὶ τὸν νῦν ἐπικείμενον αὐτοῖς τῆς δουλείας ζυγὸν, καὶ τὴν περιβόητον ὑπὸ Ῥωμαίοις ταπείνωσιν, ἧς οὐδὲν οὕτως ὡς ἡ στάσις αἴτιον, τίς θρηνήσει πρὸς ἀξίαν τῶν θρήνους γράφειν εἰδότων, καὶ λόγον ἐξισοῦν πάθει; Ποῖαι βίβλοι ταῦτα χωρήσουσι; Μία στήλη τούτοις τῆς συμφορᾶς ἡ οἰκουμένη πᾶσα καθ' ἧς ἐσπάρησαν, καὶ ἡ λατρεία πεπαυμένη, καὶ αὐτῆς τῆς Ἱερουσαλὴμ τὸ ἔδαφος μόγις γινωσκόμενον, ἧς τοσοῦτον ἐπιβατὸν αὐτοῖς ἐστι μόνον, καὶ τοσοῦτον ἀπολαύουσι τῆς ποτε αὐτῶν δόξης, ὅσον ἐν ἡμέρᾳ φανέντες θρηνῆσαι τὴν ἐρημίαν. ΙΘʹ. Δεινοῦ δὲ ὄντος οὕτως τοῦ στασιάζειν, καὶ τοσούτων αἰτίου κακῶν, ὡς τά τε εἰρημένα δείκνυσι, καὶ διὰ πλειόνων ὑποδειγμάτων ἐστὶ μαθεῖν, ἔτι πολλῷ δεινότερον τὸ, καταλύσαντας μικροψυχίαν, καὶ τῶν τῆς εἰρήνης γευσαμένους καλῶν, πρὸς τὴν αὐτὴν νόσον πάλιν ὑπενεχθῆναι, καὶ πρὸς τὸν ἴδιον ἔμετον ἐπιστρέψαι, τὸ δὴ λεγόμενον, μηδ' ὃ τοὺς ἀνοήτους παιδεύει τῇ πείρᾳ σωφρονισθέντας. Καὶ γὰρ ὁρῶ κούφους καὶ ἀνοήτους οὐ τούτους ὑπολαμβανο 35.748 μένους, οἳ ἂν κακῷ τινι παραμένωσιν, ἀλλὰ τοὺς ῥᾳδίως ἐπ' ἀμφότερα φερομένους καὶ μεταῤῥέοντας, καθάπερ αὔρας μεταπιπτούσας, ἢ μεταβολὰς καὶ παλιῤῥοίας Εὐρίπων, ἢ θαλάσσης ἄστατα κύματα. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, ὅτι τοὺς μὲν ἐπὶ τῆς στάσεως μένοντας ἡ γοῦν ἐλπὶς τῆς ὁμονοίας ῥᾴους ποιεῖ, καὶ τὸ πλεῖστον αὐτοῖς ἐπικουφίζει τῆς συμφορᾶς· μεγίστη γὰρ ἐπικουρία τοῖς ἀτυχοῦσι μεταβολῆς ἐλπὶς, καὶ τὸ κρεῖττον ἐν ὀφθαλμοῖς κείμενον· οἱ δὲ πολλάκις μὲν ὁμονοήσαντες, ἀεὶ δὲ πρὸς τὴν κακίαν παλινδρομήσαντες, ἀφῄρηνται μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τοῦ κρείττονος τὴν ἐλπίδα· οὐχ ἧττον τῆς στάσεως δεδοικότες ἀεὶ τὴν ὁμόνοιαν, καὶ μηδ' ἑτέρῳ θαῤῥοῦντες, διὰ τὸ ἐν ἀμφοτέροις εὐκίνητον καὶ ἀστάθμητον. Κʹ. Καὶ μηδεὶς οἰέσθω με λέγειν, ὅτι πᾶσαν εἰρήνην ἀγαπητέον· οἶδα γὰρ ὥσπερ στάσιν τινὰ βελτίστην, οὕτω καὶ βλαβερωτάτην ὁμόνοιαν· ἀλλὰ τήν γε καλὴν καὶ ἐπὶ καλῷ καὶ Θεῷ συνάπτουσαν. Εἰ δὲ δεῖ συντόμως διελέσθαι περὶ αὐτῶν, οὕτω γινώσκω, οὔτε νωθέστερον εἶναι τοῦ μετρίου καλὸν, οὔτε θερμότερον, ὡς ἢ δι' εὐκολίαν πᾶσι συμφέρεσθαι, ἢ δι' ἀταξίαν πάντων ἀποστατεῖν· ὁμοίως γὰρ καὶ τὸ νωθὲς ἄπρακτον, καὶ τὸ εὐκίνητον ἀκοινώνητον. Ἀλλ' οὗ μὲν ἂν ᾖ πρόδηλα τὰ τῆς ἀσεβείας, καὶ πυρὶ, καὶ σιδήρῳ, καὶ καιροῖς, καὶ δυνάσταις, καὶ πᾶσι πρότερον ὁμόσε χωρητέον, ἢ τῆς ζύμης μεθεκτέον τῆς πονηρᾶς, καὶ συγκαταθετέον τοῖς κακῶς ἔχουσι, καὶ οὐδὲν οὕτω τῶν ἁπάντων φοβητέον, ὡς ἄλλο τι πρὸ Θεοῦ φοβηθῆναι, καὶ διὰ τοῦτο προδοῦναι περὶ τῆς πίστεως λόγους καὶ τῆς ἀληθείας, ἀληθείᾳ δουλεύοντας· οὗ δὲ τὸ λυποῦν ὑπόνοια καὶ φόβος ἀνεξέταστος, βελτίων τοῦ τάχους ἡ μακροθυμία, καὶ τῆς αὐθαδείας ἡ συγκατάβασις, καὶ πολλῷ κρεῖττον καὶ λυσιτελέστερον, ἐν τῷ κοινῷ σώματι μένοντας, καταρτίζειν ἀλλήλους ὡς ἀλλήλων μέλη, καὶ καταρτίζεσθαι, ἢ προκαταγνόντας διὰ τῆς ἀποστάσεως, καὶ τὸ ἀξιόπιστον τῷ χωρισμῷ λύσαντας, ἔπειτα ἐξ ἐπιτάγματος, ὥσπερ τυράννους, ἀλλ' οὐκ ἀδελφοὺς, νομοθετεῖν τὴν διόρθωσιν. ΚΑʹ. Ταῦτα εἰδότες, ἀδελφοὶ, περιλάβωμεν ἀλλήλους, περιπτυξώμεθα, γενώμεθα γνησίως ἓν, μιμησώμεθα τὸν τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσαντα, καὶ διὰ τοῦ αἵματος αὐτοῦ πάντα συναγαγόντα, καὶ εἰ 35.749 ρηνεύσαντα· εἴπωμεν τῷ κοινῷ Πατρὶ τούτῳ, τῇ σεμνῇ πολιᾷ, τῷ πράῳ καὶ ἠπίῳ ποιμένι· Ὁρᾷς τὰ ἐπίχειρα τῆς ἐπιεικείας; Ἆρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἴδε ἐπισυνηγμένα τὰ τέκνα σου, ὃν τρόπον ἐπόθεις, καὶ ὃ προστεθῆναί σοι μόνον ᾐτοῦ νυκτὸς καὶ ἡμέρας, ἵν' ἐν γήρᾳ καλῷ καταλύσῃς τὴν παροικίαν· ἰδοὺ πάντες ἥκασι πρὸς σὲ, καὶ ὑπὸ τὰς σὰς ἀναπαύονται πτέρυγας, καὶ τὸ ἑαυτῶν κυκλοῦσι θυσιαστήριον, μετὰ δακρύων ἀποφοιτήσαντες, καὶ μετ' εὐφροσύνης προστρέχοντες. Χαῖρε καὶ κατατέρπου,
πατέρων ἄριστε καὶ φιλοτεκνότατε, ὅτι πάντας αὐτοὺς ἐνδέδυσαι καὶ περιβέβλησαι, ὡς κόσμον νύμφη. Φθέγξαι καὶ σὺ πρὸς ἡμᾶς· Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία ἅ μοι ἔδωκεν ὁ Θεός. Πρόσθες καὶ ἄλλην φωνὴν δεσποτικὴν καὶ μάλα οἰκείαν· Οὓς δέδωκάς μοι ἐφύλαξα, καὶ οὐκ ἀπώλεσα ἐξ αὐτῶν οὐδένα. ΚΒʹ. Μηδέ γε ἀπόλοιτο μηδεὶς, ἀλλὰ πάντες μένωμεν ἐν ἑνὶ πνεύματι, μιᾷ ψυχῇ συναθλοῦντες τῇ πίστει τοῦ Εὐαγγελίου, σύμψυχοι, τὸ ἓν φρονοῦντες, ὡπλισμένοι τῷ θυρεῷ τῆς πίστεως, περιεζωσμένοι τὴν ὀσφὺν ἐν ἀληθείᾳ, ἕνα μόνον εἰδότες τὸν κατὰ τοῦ πονηροῦ πόλεμον, καὶ τῶν ὑπ' ἐκείνου στρατηγουμένων, μὴ φοβούμενοι τοὺς δυναμένους ἀποκτεῖναι τὸ σῶμα, τῆς δὲ ψυχῆς λαβέσθαι μὴ δυναμένους, φοβούμενοι δὲ τὸν καὶ ψυχῆς καὶ σώματος Κύριον· φυλάσσοντες τὴν καλὴν παρακαταθήκην, ἣν παρὰ τῶν Πατέρων εἰλήφαμεν, προσκυνοῦντες Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα· ἐν Υἱῷ τὸν Πατέρα, ἐν Πνεύματι τὸν Υἱὸν γινώσκοντες, εἰς ἃ βεβαπτίσμεθα, εἰς ἃ πεπιστεύκαμεν, οἷς συντετάγμεθα, πρὶν συνάψαι διαιροῦντες, καὶ πρὶν διαιρεῖν συνάπτοντες, οὔτε τὰ τρία ὡς ἕνα (οὐ γὰρ ἀνυπόστατα, ἢ κατὰ μιᾶς ὑποστάσεως, ὡς εἶναι τὸν πλοῦτον ἡμῖν ἐν ὀνόμασιν, ἀλλ' οὐ πράγμασι), καὶ τὰ τρία ἕν. Ἓν γὰρ οὐχ ὑποστάσει, ἀλλὰ θεότητι· μονὰς ἐν Τριάδι προσκυνουμένη, καὶ Τριὰς εἰς μονάδα ἀνακεφαλαιουμένη, πᾶσα προσκυνητὴ, βασιλικὴ πᾶσα, ὁμόθρονος, ὁμόδοξος, ὑπερκόσμιος, ὑπέρχρονος, ἄκτιστος, ἀόρατος, ἀναφὴς, ἀπερίληπτος, πρὸς μὲν ἑαυτὴν ὅπως ἔχει τάξεως, αὐτῇ μόνῃ γινωσκομένη, σεπτὴ δ' ἡμῖν ὁμοίως καὶ λατρευτὴ, καὶ μόνη τοῖς Ἁγίοις τῶν ἁγίων ἐμβατεύουσα. τὴν δὲ κτίσιν πᾶσαν ἐκτὸς ἐῶ 35.752 σα, τὴν μὲν τῷ πρώτῳ, τὴν δὲ τῷ δευτέρῳ διειργομένην καταπετάσματι· πρώτῳ μὲν τὴν οὐράνιον καὶ ἀγγελικὴν ἀπὸ τῆς θεότητος, δευτέρῳ δὲ τὴν ἡμετέραν ἀπὸ τῶν οὐρανίων. Ταῦτα πράσσωμεν, καὶ οὕτως ἔχωμεν, ἀδελφοὶ, καὶ τοὺς ἑτέρως φρονοῦντας, ὡς λύμην τῆς ἀληθείας, ἕως μὲν ἂν ᾖ δυνατὸν, προσλαμβανώμεθα καὶ θεραπεύωμεν· ἀνιάτως δ' ἔχοντας ἀποστρεφώμεθα, μὴ τῆς νόσου μεταλάβωμεν, πρὶν μεταδοῦναι τῆς ἑαυτῶν ὑγιείας· καὶ ὁ Θεὸς τῆς εἰρήνης ἔσται μεθ' ἡμῶν, τῆς πάντα νοῦν ὑπερεχούσης ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν. Ἀμήν.
Continue reading PG 35: In consecratione Eulalii Doarensium episcopi 1 →≣ entire volume