Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
PG 35:1152ΛΟΓΟΣ ΚΓ. Εἰρηνικὸς γ εἰς τὴν σύμβασιν, ἣν μετὰ τὴν σύστασιν ἐποιησάμεθα οἱ ὁμόδοξοι. Α. Θερμὸς ὁ ζῆλος, πρᾶον τὸ Πνεῦμα, φιλάνθρωπον ἡ ἀγάπη, μᾶλλον δ’ αὐτοφιλανθρωπία· μακρόθυμον ἡ ἐλπίς. Ὁ ζῆλος ἀνάπτει, τὸ Πνεῦμα πραύ̈νει, ἡ ἐλπὶς ἀναμένει, ἡ ἀγάπη συνδεῖ, καὶ οὐκ ἐᾷ σκεδασθῆναι τὸ ἐν ἡμῖν καλὸν, καὶ εἰ σκεδαστῆς ἐσμεν φύσεως, καὶ τριῶν ἓν, ἢ οὖσα μένει, ἢ κινηθεῖσα καθίσταται, ἢ ἀπελθοῦσα ἐπάνεισι· καθάπερ τῶν φυτῶν ἃ βίᾳ χερσὶ μετασπώμενα, εἶτ’ ἀφιέμενα, πρὸς ἑαυτὰ πάλιν ἐπανατρέχει καὶ τὴν πρώτην ἑαυτῶν φύσιν, καὶ δείκνυσι τὸ οἰκεῖον, βίᾳ μὲν ἀποκλινόμενα, οὐ βίᾳ δὲ ἀνορθούμενα. Φύσει μὲν γὰρ πρόχειρον ἡ κακία, καὶ πολὺς ἐπὶ τὸ χεῖρον ὁ δρόμος, ῥοῦς κατὰ πρανοῦς τρέχων, ἢ καλάμη τις πρὸς σπινθῆρα καὶ ἄνεμον ῥᾳδίως ἐξαπτομένη, καὶ γινομένη φλὸξ, καὶ συνδαπανωμένη τῷ οἰκείῳ γεννήματι. Πῦρ γὰρ ὕλης γέννημα, καὶ δαπανᾷ τὴν ὕλην, ὡς τοὺς κακοὺς ἡ κακία, καὶ τῇ τροφῇ συναπέρχεται. Εἰ δέ τις ἐν ἕξει καλοῦ τινος γένοιτο, καὶ ἀπ’ αὐτοῦ ποιωθείη, τὸ μεταπεσεῖν ἐργωδέστερον, ἢ γενέσθαι ἀπ’ ἀρχῆς ἀγαθόν.
τραχυτέρων, ἐπειδὴ παίδων φείδεσθαι πατρικὸς να μος. Αλλ᾽ ἵλεω τύχοιτε (65) καὶ εἰρηνικοῦ τοῦ μεγά λου κριτοῦ, νῦν τε καὶ ἐν ἡμέρᾳ ἀνταποδόσεως, ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν· ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτ τος (66) εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων (67). Αμήν. τύχοι. ΛΟΓΟΣ ΚΓ΄. Β Ειρηνικός γ' (68) εἰς τὴν σύμβασιν, ἢν μετὰ τὴν σύστασιν (69) ἐποιησάμεθα οἱ ὁμόδοξοι (70). Α'. Θερμὸς ὁ ζῆλος, πρᾶον τὸ Πνεῦμα, φιλάνθρω πον ἡ ἀγάπη, μᾶλλον δ' αὐτο φιλανθρωπία· μακρόθυ μον ἡ ἐλπίς. Ο ζῆλος ανάπτει, τὸ Πνεῦμα πραΰνει, ἡ ἐλπὶς ἀναμένει, ἡ ἀγάπη συνδεῖ (71), καὶ οὐκ ἐᾷ σκε δασθῆναι τὸ ἐν ἡμῖν καλὸν, καὶ εἰ σκεδαστῆς ἐσμεν φύσεως, καὶ τριῶν ἕν, ἢ οὖσα μένει, ἢ κινηθεῖσα καθ ίσταται, ἢ ἀπελθοῦσα ἐπάνει τι· καθάπερ τῶν φυτῶν & βία χερσὶ μετασπώμενα, εἶτ᾽ ἀφιέμενα, πρὸς ἑαυτὰ πάλιν ἐπανατρέχει καὶ τὴν πρώτην ἑαυτῶν φύ σιν (72), καὶ δείκνυσι τὸ οἰκεῖον, βίᾳ μὲν ἀποκλινό μενα, οὐ βίᾳ δὲ ἀνορθούμενα. Φύσει μὲν γὰρ πρόχει ρον (73) ἡ κακία, καὶ πολὺς ἐπὶ τὸ χεῖρον ὁ δρόμος, ῥοῦς κατὰ πρανούς τρέχων, ἢ καλάμη τις πρὸς σπιν- θῆρα καὶ ἄνεμον ῥᾳδίως ἐξαπτομένη, καὶ γινομένη φλόξ, καὶ συνδαπανωμένη τῷ οἰκείῳ (74) γεννήματι. Πῦρ γὰρ ὕλης γέννημα, καὶ δαπανᾷ τὴν ὕλην, ὡς τοὺς κακοὺς ἡ κακία, καὶ τῇ τροφῇ συναπέρχεται. Εί δέ τις ἐν ἕξει καλοῦ τινος γένοιτο, καὶ ἀπ' αὐτοῦ ποιωθείη, τὸ μεταπεσεῖν ἐργωδέστερον, ἢ γενέσθαι ἀπ' ἀρχῆς ἀγαθόν. Ἐπειδὴ καὶ χρόνῳ (75) καὶ λόγῳ βεβαιωθὲν ἅπαν καλόν, φύσις καθίσταται, καθάπερ καὶ ἡ ἐν ἡμῖν ἀγάπη, μεθ᾿ ἧς λατρεύομεν τῇ ὄντως ἀγάπῃ, καὶ ἣν ἀγαπήσαμεν, καὶ παντὸς τοῦ βίου προ εστησάμεθα. Είν ρηνικὸς β'. δοξοι. pως φύσεως. Β'. Ποῦ τοίνυν οἱ τὰ ἡμέτερα τηροῦντες ἐπιμελῶς, εὖ τε καὶ ὡς ἑτέρως ἔχοντα, οὐχ ἵνα κρίνωσιν, ἀλλ᾽ ἵνα κακίσωσιν· οὐδ᾽ ἵνα συνησθῶσιν, ἀλλ᾽ ἵν' ἐφησθῶ σι, καὶ τὰ μὲν καλὰ συκοφαντήσωσι, τὰ δὲ φαῦλα ἐκε τραγῳδήσωσι, καὶ ἀπολογίαν ἔχωσι τῶν οἰκείων και S. GREGORII THEOLOGI bes, officio meo satisfcci; neque enim quisquam, A tametsi pacis admodum studiosus Deique amore præditus, a me, ut opinor, amplius aliquid requiret; vos vero, quæ deinde sequentur, videritis. Nec enim asperius aliquid adjiciam, quandoquidem filiis par- cere lex paterna est. Utinam autem magnum illum judicem propitium et pacatum vobis experiri con- tingat, et nunc, et in die retributionis, in ipso Christo Domino nostro, cui gloria et imperium in sæcula saculorum. Ainen. In ed. codit. in ed. ORATIO XXIII (a). Tertia de pace, quam post dissidium composuimus nos, qui ejusdem fidei sumus. nigna, vel potius ipsamet benignitas, spes longani- nis : zelus accendit, Spiritus mitigat, spes exspe clat, charitas constringit, nec bonum, quod in no- lis est, dissipari ac difluere sinit, quamvis alioqui Luxæ fragilisque nature simus : atque e tribus C unum, aut cum est, manet, aut cum mota et con- vulsa est, in integrum restituitur, aut cum absces- sil, revertitur; non secus ac planta, quæ manibus per vim in diversum tractæ, simul atque dimittun- tur, station ad sese, primamque suam naturam re- currunt, idque sibi proprium esse ostendunt, ut invitæ quidem inflectantur, non invitæ autem eri- gantur. Vitium enim est natura quidem in prom- ptu, et facilis ad malum cursus, et funda in præ- ceps labens, aut etiam festuca quædam, quæ ad scintillam et ventum facile succenditur et inflam- matur, et una cum suo felu absumitur. Flamma quippe materiæ fetus est, ac materiam ipsam, non aliter atque improbos homines impro- hitas, absumit, tandemque cum suo alimento eva- nescit. Si quis tamen ad boni alicujus habitum per- venerit, eoque penitus imbutus fuerit, huic jam in vitium labi difficilius erit, quam ab initio bonum fieri. Quandoquidem bonum omne, tempore ac ratione confirmatum, naturæ vim obtinet, velut næc quoque animis nostris infixa charitas, cum qua veram charitatem colimus, et quam charitate com- plexi sumus, atque totius vitæ præsidem et moderatricem nobis statuimus. Il. Ubi sunt igitur, qui res nostras, tam bene, D quam male se habentes, studiose ac diligenter ob- servant, non ut judicent, sed ut improbent; nec ut nobis gratulentur, sed ut insultent; et ut bona qui- dem calumnientur, mala autem tragicis verbis - Ha- • Alias XIII. Quæ autem erat, nunc 25. bita post præcedentem, circa medium annum 379. quas in præcedenti Monito exposuimus. In ed., et Or. 1, transferuntur infra in Or. 1. quam enim in proclivi sit vitium, ingensque ad malum cursus pateat, atque undæ in præceps ce- lerrime labenti simile sit, aut etiam festuca cui- piam, quæ ad scintillam et ventum facili momento succenditur, flammaque electa, una demum, etc. xal in ed (65) Τύχοιτε. Sic Reg. hu, Coisl. 1, Or. 1, etc. (60) Καὶ τὸ κράτος. Haec desunt in plerisque (67) των αιώνων. Sic Regg. bm, bu, etc. Deest 1. Zelus est fervidus, Spiritus lenis, claritas pe- (68) Ειρηνικός γ. Sic postulat rerum series, (69) Σύστασιν. Οr. 1, στάσιν. (70) Οι ομόδοξοι. Reg. lu, et Coisl. 1, οἱ ὀρθό- (71) Ἡ ἀγάπη συνδεῖ. Hæc verba in Reg. hu. (72) Καὶ τὴν πρώτην ἑαυτῶν φύσιν. Hæc desunt (73) Πρόχειρον. Οr. 1, πρόχειρος. Billius, « Quan- (74) Τῷ οἰκείῳ. Reg. hu, et Or. 1, τῷ ἰδίῳ. (75) Καὶ χρόνῳ. Sic Regg. a, lu, et or. 1. Deest
PG 35:1153Ἐπειδὴ καὶ χρόνῳ καὶ λόγῳ βεβαιωθὲν ἅπαν καλὸν, φύσις καθίσταται, καθάπερ καὶ ἡ ἐν ἡμῖν ἀγάπη, μεθ’ ἧς λατρεύομεν τῇ ὄντως ἀγάπῃ, καὶ ἣν ἠγαπήσαμεν, καὶ παντὸς τοῦ βίου προεστησάμεθα. Β. Ποῦ τοίνυν οἱ τὰ ἡμέτερα τηροῦντες ἐπιμελῶς, εὖ τε καὶ ὡς ἑτέρως ἔχοντα, οὐχ ἵνα κρίνωσιν, ἀλλ’ ἵνα κακίσωσιν· οὐδ’ ἵνα συνησθῶσιν, ἀλλ’ ἵν’ ἐφησθῶσι, καὶ τὰ μὲν καλὰ συκοφαντήσωσι, τὰ δὲ φαῦλα ἐκτραγῳδήσωσι, καὶ ἀπολογίαν ἔχωσι τῶν οἰκείων κακῶν, τὰ τῶν πλησίον τραύματα; εἴθε δικαίως κρίνοντες Ἦν γὰρ ἄν τι καὶ χολῆς ὄφελος, κατὰ τὴν παροιμίαν, εἰ φόβῳ τῶν ἐχθρῶν ὑπῆρχεν εἶναι ἀσφαλεστέρους· νῦν δὲ μετὰ τῆς ἔχθρας, καὶ τῆς ἐπισκοτούσης τοῖς λογισμοῖς κακίας, ὑφ’ ἧς οὐδὲ ὁ ψόγος ἔχει τὸ ἀξιόπιστον. Ποῦ τοίνυν οἱ μισοῦντες ἐπίσης καὶ θεότητα καὶ ἡμᾶς; τοῦτο γὰρ ὧν πάσχομεν τὸ μεγαλοπρεπέστατον, ὅτι μετὰ Θεοῦ κινδυνεύομεν. Ποῦ ποτε ἡμῖν οἱ τῶν ἰδίων πρᾶοι κριταὶ, τῶν δὲ ἀλλοτρίων ἀκριβεῖς ἐξετασταὶ, ἵνα κἀνταῦθα ψεύδωνται τὴν ἀλήθειαν; Ποῦ ποτε ἡμῖν οἱ τὰ τραύματα ἔχοντες, καὶ τοὺς μώλωπας ὀνειδίζοντες; οἱ τὰ προςκόμματα διασύροντες, καὶ τὰ πτώματα αὐτοὶ πάσχοντες;
κῶν, τὰ τῶν πλησίον τραύματα (76); είθε δικαίως κρίνοντες ! Ην γὰρ ἄν τι καὶ χολῆς ὄφελος, κατὰ τὴν παροιμίαν (77), εἰ φύσῳ τῶν ἐχθρῶν ὑπῆρχεν εἶναι ἀσφαλεστέρους· νῦν δὲ μετὰ τῆς ἔχθρας, καὶ τῆς ἐπισκοτούσης τοῖς λογισμοῖς κακίας, ὑφ᾽ ἧς οὐδὲ ὁ ψόγος ἔχει τὸ ἀξιόπιστον. Ποῦ τοίνυν οἱ μισοῦντες ἐπίσης καὶ θεότητα καὶ ἡμᾶς; τοῦτο γὰρ ὧν πάσχο μεν τὸ μεγαλοπρεπέστατον, ὅτι μετὰ Θεοῦ κινδυνεύο- μεν. Ποῦ ποτε ἡμῖν οἱ τῶν ἰδίων πρᾶοι κριταί, τῶν δὲ ἀλλοτρίων ἀκριβεῖς ἐξετασταί, ἵνα κανταῦθα ψεύ δωνται τὴν ἀλήθειαν ; Ποῦ ποτε ἡμῖν οἱ τὰ τραύματα ἔχοντες, καὶ τοὺς μώλωπας ὀνειδίζοντες; οἱ τὰ προσ- κόμματα διασύροντες, καὶ τὰ πτώματα αὐτοὶ πά σχοντες; οἱ τῷ βορβόρῳ ἐγκαλινδούμενοι, καὶ τοῖς σπίλοις ἡμῶν ἐπευφραινόμενοι; οἱ ταῖς δοκοῖς τυ φλώττοντες, καὶ τὰ κάρφη προφέροντες, ἃ μήτε λυπεῖ Β λίαν ἐγκείμενα, μήτε χαλεπὸν ἀποσκευασθῆναι καὶ ἀποφυσηθῆναι τῆς ὄψεως Γ΄. Δεῦρο μετάσχετε τῶν ἀποῤῥήτων τῶν ἡμετέ ρων· καλοῦμεν ὑμᾶς εἰς τὸ συνέδριον, καὶ μισούμε- νοι· χρώμεθα διαιτηταῖς τοῖς ἐχθροῖς, (ὢ τῆς αὐτ θαδείας, ἢ τῆς παῤῥησίας !) ἵν' ἀπέλθητε ᾐσχυμμένοι καὶ ἡττημένοι, (τί τούτων (78) παραδοξότερον;) μα θόντες ἡμῶν τὴν ὑγίειαν ἐξ ὧν ἡρρωστήσαμεν. Οὐ γὰρ περὶ θεότητος διηνέχθημεν, ἀλλ' ὑπὲρ εὐταξίας ἡγωνισάμεθα· οὐδ᾽ ὁποτέραν δεῖ τῶν ἀσεβειῶν (79) ἐλέσθαι μᾶλλον ἡμφισβητήσαμεν, εἴτε τὴν συναιροῦ σαν Θεόν, ἢ τὴν τέμνουσαν, εἴτε (80) τὸ Πνεῦμα μό- νον ἀπὸ τῆς θεϊκῆς οὐσίας, εἴτε καὶ (81) τὸν Υἱὸν πρὸς τῷ Πνεύματι, τὴν μίαν μοίραν, ἢ τὰς δύο τῆς ἀσεβείας. Ταῦτα γὰρ, ὡς ἐν (82) κεφαλαίῳ περιλα δεῖν, τὰ νῦν ἀῤῥωστήματα· ἐπειδὴ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ τίθενται (83), οὐχ ὁμολογίας, ἀλλ' ἀρνή. σεως (84)· οὐδὲ θεολογίας, ἀλλὰ βλασφημίας. "Αλλος γὰρ ἄλλου φιλοτιμότερος ἐν τῷ πλούτῳ τῆς ἀσεβείας, ὥσπερ δεδοικότες, οὐ τὸ ἀσεβεῖν, ἀλλὰ τὸ μέτρια καὶ ἑτέρων φιλανθρωπότερα. Δ'. Ἡμεῖς δ' οὐχ οὕτως. Ἀλλ᾽ ὑπὲρ μὲν θεότητος συμφρονοῦμέν τε καὶ συμβαίνομεν, οὐχ ἧττον ἢ πρὸς ἑαυτὴν ἡ θεότης, εἰ μὴ μέγα τοῦτο εἰπεῖν, καὶ γεγό- να μεν χεῖλος ἓν καὶ φωνὴ μία, ἐναντίως ἢ οἱ τὸν πύργον οἰκοδομοῦντες τὸ πρότερον. Οἱ μὲν γὰρ ἐπὶ κακῷ συνεφρόνουν· ἡμῖν δὲ ἐπὶ παντὶ βελτίστῳ τὰ τῆς ὁμονοίας, ἵν᾿ ὁμοθυμαδὸν ἐν ἑνὶ στόματι δοξάζω- μεν τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ τοῦτο λέγηται περὶ ἡμῶν, ὅτι ὄντως ὁ Θεὸς ἐν ἡμῖν ἐστιν, ὁ τοὺς ἑνοῦντας αὐτὸν (85) ἑνῶν, καὶ δο- » ἀλλοτρίων πτώματα. τραύματα πταίσματα. • τούτου. (ο εἴτε τέμνουσαν, καὶ τέμνουσαν, είτε, αἰνοῦντας αινών. ORATIO XXIII. — DE PACE III. - vitiis suis quærant? Utinam recte judicarent! Esset enim aliqua etiam bilis utilitas, ut est in proverbio, si inimicorum metu cautiores efficeremur : nune autem cum odio et animi improbitate, quæ rationi tenebras offundit, et ob quam ne vituperatio qui- dem ullam auctoritatem habet, ad judicandum ac- cedunt. Ubi sunt igitur, qui divinitatem pariter et nos oderunt? Hoc enim ex omnibus, quæ palimur, ilustrissimum et magnificentissimum est, quod cum Deo periclitamur. Ubi sunt, qui suorum qui- dem mansueti et placidi judices sunt, alienorum autem severi censores, ut hic quoque fucum veri- tati faciant? Ubi sunt, qui vibices nobis probru ver- tunt, cum ipsi vulnera habeant? Qui offendicula A exaggerent, atque ab alienis lapsibus excusationem nostra exagitant, cum turpiter ipsi prolabantur ? Qui maculis nostris gaudent, cum ipsi in cœno volutentur? Qui festucas nobis objiciunt, quæ nec insidentes magnum dolorem afferunt, et facile depelli atque emari ab oculis possunt, cum interim ipsi trabium mole oppressi caligent ”? liberalior ac profusior est, perinde atque non sed ne hac in re moderatiores atque humaniores Matth. VII, 4. Psal. Lxxxi, 6. * Gen. x1, Plures codd. pro le- gunt Usurpatur hoc proverbiumn, inquit Elias, c de il- lis qui inde capiunt utilitatein, unde utilitas nulla exspectabatur. › III. Agite igitur, estote arcanorum nostrorum participes; ad concilium vos, etiam exosi, voca- mus; arbitris hostibus utimur, insignem arro- gantiam, vel potius fiduciamn!) ut pudore suffusi victique recedatis, (quo quid magis novuin ac mi- rum fingi potest?) cognita nimirum, ex eo ipso quod agrolavimus, nostra sanitate. Non enim de deitate dissensimus, sed ordinis ac disciplinæ causa certavimus ; nec de eo inter nos contentio exstitit, Cutra impietas potius eligenda esset, eane, quæ Deum contrahit, an illa quæ vel Spiritum sanctum duntaxat, vel Filium quoque ipsum una cum Spiritu a divina essentia distrahit: alteramne, inquam, an utramque impietatis partem amplecte remur. Hi enim, ut in genere dicam, hujusce tem - pestatis morbi sunt; cum quidam sint homines, qui ascensiones in corde suo ponunt', non con- fessionis, sed abjurationis : non theologiæ, sed blasphemiæ. Alius enim alio in impietatis opibus metuant, ne impiis erroribus sese constringaat, sint, quam cæteri. id D IV. Nostra autem non eadem est ratio. Nam quod ad divinitatem attinet, non minus quam ipsa secum divinitas, nisi magnum boc dictu sit, inter mos consentimus atque concordamus; labiumque unum et vox una sumus³, contra tamen atque ii, qui turrim olim exstruebant. Hi enim in malum conspirabant, nos autem ob pulcherrima quæque concordiam colimus, ut unanin:es atque uno ore Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum glorifice- nus, idque de nobis prædicetur, quod vere in no- ces habent, etc. nullis codicibus. Coisl. habet, non- (76) Τὰ τῶν πλησίον τραύματα. Elias, τὰ τῶν (77) Κατὰ τὴν παροιμίαν. Ut est in proverbio. (78) Τι τούτων. Reg. bm, tres Colb., Jes., τι (79) Τῶν ἀσεβειῶν. Οxon., τὴν ἀσέβειαν. (80) Ἢ τὴν τέμνουσαν, είτε, etc. Plures codi (81) Είτε καί. Sic plures codd. Deest και in ed. (82) 'Er. Deest in Reg. bm, et Or. 1. (83) Τίθενται. Montac., διατίθενται. (84) Αρνήσεως. Coisl. 1, άρνησις. (85) Ενοῦντας αὐτόν. Deest αὐτον in
PG 35:1154οἱ τῷ βορβόρῳ ἐγκαλινδούμενοι, καὶ τοῖς σπίλοις ἡμῶν ἐπευφραινόμενοι; οἱ ταῖς δοκοῖς τυφλώττοντες, καὶ τὰ κάρφη προφέροντες, ἃ μήτε λυπεῖ λίαν ἐγκείμενα, μήτε χαλεπὸν ἀποσκευασθῆναι καὶ ἀποφυσηθῆναι τῆς ὄψεως; Γ. Δεῦρο μετάσχετε τῶν ἀποῤῥήτων τῶν ἡμετέρων· καλοῦμεν ὑμᾶς εἰς τὸ συνέδριον, καὶ μισούμενοι· χρώμεθα διαιτηταῖς τοῖς ἐχθροῖς, (ὢ τῆς αὐθαδείας, ἢ τῆς παῤῥησίας) ἵν’ ἀπέλθητε ᾐσχυμμένοι καὶ ἡττημένοι, (τί τούτων παραδοξότερον;) μαθόντες ἡμῶν τὴν ὑγίειαν ἐξ ὧν ἠῤῥωστήσαμεν. Οὐ γὰρ περὶ θεότητος διηνέχθημεν, ἀλλ’ ὑπὲρ εὐταξίας ἠγωνισάμεθα· οὐδ’ ὁποτέραν δεῖ τῶν ἀσεβειῶν ἑλέσθαι μᾶλλον ἠμφισβητήσαμεν, εἴτε τὴν συναιροῦσαν Θεὸν, ἢ τὴν τέμνουσαν, εἴτε τὸ Πνεῦμα μόνον ἀπὸ τῆς θεϊκῆς οὐσίας, εἴτε καὶ τὸν Υἱὸν πρὸς τῷ Πνεύματι, τὴν μίαν μοῖραν, ἢ τὰς δύο τῆς ἀσεβείας. Ταῦτα γὰρ, ὡς ἐν κεφαλαίῳ περιλαβεῖν, τὰ νῦν ἀῤῥωστήματα· ἐπειδὴ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ τίθενται, οὐχ ὁμολογίας, ἀλλ’ ἀρνήσεως· οὐδὲ θεολογίας, ἀλλὰ βλασφημίας. Ἄλλος γὰρ ἄλλου φιλοτιμότερος ἐν τῷ πλούτῳ τῆς ἀσεβείας, ὥσπερ δεδοικότες, οὐ τὸ ἀσεβεῖν, ἀλλὰ τὸ μέτρια καὶ ἑτέρων φιλανθρωπότερα. Δ.
κῶν, τὰ τῶν πλησίον τραύματα (76); είθε δικαίως κρίνοντες ! Ην γὰρ ἄν τι καὶ χολῆς ὄφελος, κατὰ τὴν παροιμίαν (77), εἰ φύσῳ τῶν ἐχθρῶν ὑπῆρχεν εἶναι ἀσφαλεστέρους· νῦν δὲ μετὰ τῆς ἔχθρας, καὶ τῆς ἐπισκοτούσης τοῖς λογισμοῖς κακίας, ὑφ᾽ ἧς οὐδὲ ὁ ψόγος ἔχει τὸ ἀξιόπιστον. Ποῦ τοίνυν οἱ μισοῦντες ἐπίσης καὶ θεότητα καὶ ἡμᾶς; τοῦτο γὰρ ὧν πάσχο μεν τὸ μεγαλοπρεπέστατον, ὅτι μετὰ Θεοῦ κινδυνεύο- μεν. Ποῦ ποτε ἡμῖν οἱ τῶν ἰδίων πρᾶοι κριταί, τῶν δὲ ἀλλοτρίων ἀκριβεῖς ἐξετασταί, ἵνα κανταῦθα ψεύ δωνται τὴν ἀλήθειαν ; Ποῦ ποτε ἡμῖν οἱ τὰ τραύματα ἔχοντες, καὶ τοὺς μώλωπας ὀνειδίζοντες; οἱ τὰ προσ- κόμματα διασύροντες, καὶ τὰ πτώματα αὐτοὶ πά σχοντες; οἱ τῷ βορβόρῳ ἐγκαλινδούμενοι, καὶ τοῖς σπίλοις ἡμῶν ἐπευφραινόμενοι; οἱ ταῖς δοκοῖς τυ φλώττοντες, καὶ τὰ κάρφη προφέροντες, ἃ μήτε λυπεῖ Β λίαν ἐγκείμενα, μήτε χαλεπὸν ἀποσκευασθῆναι καὶ ἀποφυσηθῆναι τῆς ὄψεως Γ΄. Δεῦρο μετάσχετε τῶν ἀποῤῥήτων τῶν ἡμετέ ρων· καλοῦμεν ὑμᾶς εἰς τὸ συνέδριον, καὶ μισούμε- νοι· χρώμεθα διαιτηταῖς τοῖς ἐχθροῖς, (ὢ τῆς αὐτ θαδείας, ἢ τῆς παῤῥησίας !) ἵν' ἀπέλθητε ᾐσχυμμένοι καὶ ἡττημένοι, (τί τούτων (78) παραδοξότερον;) μα θόντες ἡμῶν τὴν ὑγίειαν ἐξ ὧν ἡρρωστήσαμεν. Οὐ γὰρ περὶ θεότητος διηνέχθημεν, ἀλλ' ὑπὲρ εὐταξίας ἡγωνισάμεθα· οὐδ᾽ ὁποτέραν δεῖ τῶν ἀσεβειῶν (79) ἐλέσθαι μᾶλλον ἡμφισβητήσαμεν, εἴτε τὴν συναιροῦ σαν Θεόν, ἢ τὴν τέμνουσαν, εἴτε (80) τὸ Πνεῦμα μό- νον ἀπὸ τῆς θεϊκῆς οὐσίας, εἴτε καὶ (81) τὸν Υἱὸν πρὸς τῷ Πνεύματι, τὴν μίαν μοίραν, ἢ τὰς δύο τῆς ἀσεβείας. Ταῦτα γὰρ, ὡς ἐν (82) κεφαλαίῳ περιλα δεῖν, τὰ νῦν ἀῤῥωστήματα· ἐπειδὴ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ τίθενται (83), οὐχ ὁμολογίας, ἀλλ' ἀρνή. σεως (84)· οὐδὲ θεολογίας, ἀλλὰ βλασφημίας. "Αλλος γὰρ ἄλλου φιλοτιμότερος ἐν τῷ πλούτῳ τῆς ἀσεβείας, ὥσπερ δεδοικότες, οὐ τὸ ἀσεβεῖν, ἀλλὰ τὸ μέτρια καὶ ἑτέρων φιλανθρωπότερα. Δ'. Ἡμεῖς δ' οὐχ οὕτως. Ἀλλ᾽ ὑπὲρ μὲν θεότητος συμφρονοῦμέν τε καὶ συμβαίνομεν, οὐχ ἧττον ἢ πρὸς ἑαυτὴν ἡ θεότης, εἰ μὴ μέγα τοῦτο εἰπεῖν, καὶ γεγό- να μεν χεῖλος ἓν καὶ φωνὴ μία, ἐναντίως ἢ οἱ τὸν πύργον οἰκοδομοῦντες τὸ πρότερον. Οἱ μὲν γὰρ ἐπὶ κακῷ συνεφρόνουν· ἡμῖν δὲ ἐπὶ παντὶ βελτίστῳ τὰ τῆς ὁμονοίας, ἵν᾿ ὁμοθυμαδὸν ἐν ἑνὶ στόματι δοξάζω- μεν τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ τοῦτο λέγηται περὶ ἡμῶν, ὅτι ὄντως ὁ Θεὸς ἐν ἡμῖν ἐστιν, ὁ τοὺς ἑνοῦντας αὐτὸν (85) ἑνῶν, καὶ δο- » ἀλλοτρίων πτώματα. τραύματα πταίσματα. • τούτου. (ο εἴτε τέμνουσαν, καὶ τέμνουσαν, είτε, αἰνοῦντας αινών. ORATIO XXIII. — DE PACE III. - vitiis suis quærant? Utinam recte judicarent! Esset enim aliqua etiam bilis utilitas, ut est in proverbio, si inimicorum metu cautiores efficeremur : nune autem cum odio et animi improbitate, quæ rationi tenebras offundit, et ob quam ne vituperatio qui- dem ullam auctoritatem habet, ad judicandum ac- cedunt. Ubi sunt igitur, qui divinitatem pariter et nos oderunt? Hoc enim ex omnibus, quæ palimur, ilustrissimum et magnificentissimum est, quod cum Deo periclitamur. Ubi sunt, qui suorum qui- dem mansueti et placidi judices sunt, alienorum autem severi censores, ut hic quoque fucum veri- tati faciant? Ubi sunt, qui vibices nobis probru ver- tunt, cum ipsi vulnera habeant? Qui offendicula A exaggerent, atque ab alienis lapsibus excusationem nostra exagitant, cum turpiter ipsi prolabantur ? Qui maculis nostris gaudent, cum ipsi in cœno volutentur? Qui festucas nobis objiciunt, quæ nec insidentes magnum dolorem afferunt, et facile depelli atque emari ab oculis possunt, cum interim ipsi trabium mole oppressi caligent ”? liberalior ac profusior est, perinde atque non sed ne hac in re moderatiores atque humaniores Matth. VII, 4. Psal. Lxxxi, 6. * Gen. x1, Plures codd. pro le- gunt Usurpatur hoc proverbiumn, inquit Elias, c de il- lis qui inde capiunt utilitatein, unde utilitas nulla exspectabatur. › III. Agite igitur, estote arcanorum nostrorum participes; ad concilium vos, etiam exosi, voca- mus; arbitris hostibus utimur, insignem arro- gantiam, vel potius fiduciamn!) ut pudore suffusi victique recedatis, (quo quid magis novuin ac mi- rum fingi potest?) cognita nimirum, ex eo ipso quod agrolavimus, nostra sanitate. Non enim de deitate dissensimus, sed ordinis ac disciplinæ causa certavimus ; nec de eo inter nos contentio exstitit, Cutra impietas potius eligenda esset, eane, quæ Deum contrahit, an illa quæ vel Spiritum sanctum duntaxat, vel Filium quoque ipsum una cum Spiritu a divina essentia distrahit: alteramne, inquam, an utramque impietatis partem amplecte remur. Hi enim, ut in genere dicam, hujusce tem - pestatis morbi sunt; cum quidam sint homines, qui ascensiones in corde suo ponunt', non con- fessionis, sed abjurationis : non theologiæ, sed blasphemiæ. Alius enim alio in impietatis opibus metuant, ne impiis erroribus sese constringaat, sint, quam cæteri. id D IV. Nostra autem non eadem est ratio. Nam quod ad divinitatem attinet, non minus quam ipsa secum divinitas, nisi magnum boc dictu sit, inter mos consentimus atque concordamus; labiumque unum et vox una sumus³, contra tamen atque ii, qui turrim olim exstruebant. Hi enim in malum conspirabant, nos autem ob pulcherrima quæque concordiam colimus, ut unanin:es atque uno ore Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum glorifice- nus, idque de nobis prædicetur, quod vere in no- ces habent, etc. nullis codicibus. Coisl. habet, non- (76) Τὰ τῶν πλησίον τραύματα. Elias, τὰ τῶν (77) Κατὰ τὴν παροιμίαν. Ut est in proverbio. (78) Τι τούτων. Reg. bm, tres Colb., Jes., τι (79) Τῶν ἀσεβειῶν. Οxon., τὴν ἀσέβειαν. (80) Ἢ τὴν τέμνουσαν, είτε, etc. Plures codi (81) Είτε καί. Sic plures codd. Deest και in ed. (82) 'Er. Deest in Reg. bm, et Or. 1. (83) Τίθενται. Montac., διατίθενται. (84) Αρνήσεως. Coisl. 1, άρνησις. (85) Ενοῦντας αὐτόν. Deest αὐτον in
PG 35:1155Ἡμεῖς δ’ οὐχ οὕτως. Ἀλλ’ ὑπὲρ μὲν θεότητος συμφρονοῦμέν τε καὶ συμβαίνομεν, οὐχ ἧττον ἢ πρὸς ἑαυτὴν ἡ θεότης, εἰ μὴ μέγα τοῦτο εἰπεῖν, καὶ γεγόναμεν χεῖλος ἓν καὶ φωνὴ μία, ἐναντίως ἢ οἱ τὸν πύργον οἰκοδομοῦντες τὸ πρότερον. Οἱ μὲν γὰρ ἐπὶ κακῷ συνεφρόνουν· ἡμῖν δὲ ἐπὶ παντὶ βελτίστῳ τὰ τῆς ὁμονοίας, ἵν’ ὁμοθυμαδὸν ἐν ἑνὶ στόματι δοξάζωμεν τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ τοῦτο λέγηται περὶ ἡμῶν, ὅτι ὄντως ὁ Θεὸς ἐν ἡμῖν ἐστιν, ὁ τοὺς ἑνοῦντας αὐτὸν ἑνῶν, καὶ δοξάζων τοὺς δοξάζοντας· καὶ μὴ λέγηται μόνον, ἀλλὰ καὶ πιστεύηται. Ἄλλα δέ ἐστιν ὑπὲρ ὧν διηνέχθημεν· κακῶς μὲν καὶ περὶ τούτων, οὐ γὰρ ἀρνήσομαι (ἐχρῆν γὰρ μηδεμίαν διδόναι τῷ πονηρῷ πάροδον ἢ λαβὴν, μηδὲ ταῖς πονηραῖς γλώσσαις ἐλευθερίαν), πλὴν οὐ τοσοῦτον, ὅσον δοκεῖ τοῖς τὰ ἡμέτερα διαβάλλουσιν. Ἐπειδὴ γὰρ ἔδει τι καὶ ἁμαρτάνειν, ὄντας ἀνθρώπους, τοῦτό ἐστιν ὃ ἐπταίσαμεν, λίαν φιλοποίμενες γεγόναμεν, καὶ οὐκ ἔχομεν εὑρεῖν ἀγαθῶν δύο τὸ αἱρετώτερον, ἕως συνέβημεν ἀμφότερα ἐπίσης θαυμάζειν. Τοῦτο ἡμῶν τὸ ἔγκλημα· περὶ τούτων ἡμᾶς ὁ βουλόμενος εὐθυνέτω ἢ ἀφιέτω·
καὶ πιστεύηται. "Αλλα δέ ἐστιν ὑπὲρ ὧν διηνέχθη μεν· κακῶς μὲν καὶ περὶ τούτων, οὐ γὰρ ἀρνήσου μαι (ἐχρῆν γὰρ μηδεμίαν διδόναι τῷ πονηρῷ πάροδον ἢ λαβήν (86), μηδὲ ταῖς πονηραῖς γλώσσαις ἐλευθε ρίαν), πλὴν οὐ τοσοῦτον, ὅσον δοκεῖ τοῖς τὰ ἡμέτερα διαβάλλουσιν. Ἐπειδὴ γὰρ ἔδει τι καὶ ἁμαρτά νειν (87), ὄντας ἀνθρώπους, τοῦτό ἐστιν ὁ ἑπταίσα μεν, λίαν φιλοποίμενες (88) γεγόναμεν, καὶ οὐκ ἔχου μεν εὑρεῖν ἀγαθῶν δύο τὸ αἱρετώτερον, ἕως συνέβη- μεν ἀμφότερα ἐπίσης θαυμάζειν. Τοῦτο ἡμῶν τὸ ἔγ κλημα· περὶ τούτων ἡμᾶς ὁ βουλόμενος εὐθυνέτω ἢ ἀφιέτω· τοῦτο τῶν αἱρετικῶν ἡ ἀσφάλεια· ὑπὲρ δὲ τοῦτο οὐδὲν, οὐδ' ἂν σφόδρα βούλησθε. Μυῖαι σε πριοῦσιν ἔλαιον, φησὶν ὁ εἰπὼν, ἐννεκρούμεναί Α ξάζων τους δοξάζοντας· καὶ μὴ λέγηται μόνον, ἀλλὰ Β τε καὶ ἐνσηπόμεναι· τὰ δὲ καλὰ ὁ φθόνος βου- ἁμαρτεῖν. λήσεται μὲν, οὐ δυνήσεται δέ. Πάντων γὰρ ισχυ- ρότατον, ὡς τῷ Εσδρᾳ κἀμοὶ δοκεῖ, ἡ ἀλή θεια. Ε΄. Τὰ μὲν οὖν ἡμέτερα ἡμεῖς ἐν ἡμῖν αὐτοῖς καὶ διαλελύμεθα, καὶ διαλυσόμεθα. Οὐ γὰρ οἷόν τε παῖδας πατράσι δικάσαι κακῶς (89), καὶ ἅμα τῆς κοινῆς Τριάδος μεσιτευούσης, ὑπὲρ ἧς πολεμούμεθα, καὶ δι ἣν οὐ πολεμήσομεν. Ἐγὼ τῆς εἰρήνης ἐγγυητής (90). ὁ μικρὸς τοῦ τοσαύτου πράγματος, ἐπειδὴ ταπεινοῖς δίδωσι χάριν ὁ Κύριος, ταπεινοί δ' ὑψηλοὺς ἕως γῆς (91). Ὑμῖν δὲ τί τοῦτο τοῖς κοινοῖς ἡμῶν διαλ λακταῖς; διαλλακταὶ γάρ ἐστε, καὶ ἀκουσίως (92) τοῦτο χαρίζεσθε. Οὐ γὰρ ὑμεῖς εὐσεβεῖς, εἰ κακοὶ περί τι μικρὸν ἢ μεῖζον ἡμεῖς (93)· ἀλλ' ἡμεῖς μὲν οὐκ ἐπαινετοὶ τῆς κακίας, εἴπερ τι πταίομεν, ὑμεῖς δὲ οὐδὲν ἧττον ἀσεβεῖς, κἂν ἡμεῖς ἁμαρτάνωμεν, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ὅσῳ καὶ πταιόντων ἐστὲ βαρύτεροι. Καὶ ἵν᾽ εἰδῆτε τὰ πάντα συμφρονοῦντας (94) ἡμᾶς, καὶ διὰ τούτων ὅτι καὶ ἀεὶ συμφρονήσαμεν μάθητε, πέπεικε μὲν, ὡς οἶμαι, καὶ τὸ ὁρώμενον, πατὴρ εὐ- γνώμων (95), καὶ παῖς εὐπειθής, ἀλλήλοις συγκαθ εζόμενοι καὶ συμπρέποντες· καὶ εἴ τι ζώπυρον ἐν ὑμῖν ὑπῆρχεν εὐνοίας τε καὶ συμπνοίας, τοῦτο ἀν άψαντες, πειθέτω δὲ καὶ ὁ λόγος. Τοῦ (96) μὲν οὖν ἀκηκόατε, καὶ τὸ θαῦμα ἔνηχον ἔτι (97) ταῖς ἐμεῖς ἀκοαῖς· καὶ οἶδ᾽, ὅτι μεῖζον ἐν ὑμῖν τοῦ εἰς τὸν ἀέ- • κάσαι τής. ἄχρι γῆς. ὑμεῖς. ‹ S. GREGORII THEOLOGI bis sit Deus, eos a qibus unitur, uniens, et eos, a quibus gloria afficitur, loria afficiens; nec tan- tum prædicetur, sed etiam credatur. Verum aliis de rebus contentio inter nos fuit: male etiam id quidem, non enim indiciabor (nec enim diabolo aditum ullum aut ansain, nec improbis linguis li- centiam dari oportuit); non tamen tanta, quanta iis videtur, qui res nostras per calumniam insectan- tur. Nam cum Geri non posset, quin aliquid pecca- remus, ut homines, nostrum hoc erratum fuit, quod nimio pastoris amore affecti sumus, nec ex duobus eximiis, uter magis expetendus esset, repe- rire potuimus, quoadusque in hoc convenimus, ut utrumque pari in laude et admiratione poneremus. Hoc nostrum crimen est. Hoc nomine, qui volet, nos condemnnet, aut absolvat. Hoc hæreticorum prasidium est. Præter hoc nihil habetis, etiamsi maxime cupiatis. Musca, inquit ille, cum in oleo moriuntur ac putrescunt, ipsius suavitatem corrum- punt * : livor quidem ea, qua recta sunt, inficere volet, sed non poterit. Omnium elenim rerum for- tissima est veritas, ut mihi et Esdræ videtur *. V. Nos igitur quidem dissidia nostra inter mos composuimus, ac componemus. Nec enim fieri potest, ut filii parentibus inique jus dicant, inter- veniente praesertim communi Trinitate, pro qua bello impetimur, et propter quam bellum haud ge- remus. Ego pacis sponsor sum, tantillus videlicet tantæ rei, quoniam Deus humilibus dat gratiam‘, sublimnes autem usque ad terram deprimit. Quid vobis illud proderit, o communes nostri pacificato- C res? Pacificatores namque estis, idque beneficii nobis inviti confertis. Non enim vos propterea pii estis, si quid nos aliqua in re vel parva vel magna peccemus; nos quidem ob vitium haud laudandi, si quid pec- cemus, vos aulem nihilominus impii estis, quamvis nos peccemus; nisi etiam eo magis, quod labe- tibus acerbiores estis. Atque ut nos omnibus in rebus unanimes esse perspiciatis, ex eoque perpe- tuam etiam hanc concordiam fore intelligatis, tametsi hujus rei fidem jam, ut opinor, vobis ea, que videtis fecerint, probus nimirum ac benignus pater, et filius obsequens, una sedentes, mutuum- que sibi ipsis ornamentum afferentes; a quibus, si qui in vobis benevolentiæ concordiæque fomites Or. 1. tur dissensisse Catholici, diverso pastorum (Meletii et Paulini) studio abrepti. Ex duobus namque exi- miis pastoribus reperire non poterant uter magis expetendus esset. Unde hæc intelligenda sunt gene- ratim de Catholicis, qui hac de causa Constantino- poli dissentiebant; non vero de Nazianzenis, ut fal- so putat Elias. 55. parentibus inique jus dicant. Sic primo verterat Billius; sed postea Eliam secutus, tam contra syntaxim, quam contra rem ipsam, ad parentes di- Jac. 1V, D retulit, ac reddidit : c ut parentes filiis ini- que jus dicant. etc. In ed., concordes. > pater, » etc. Quinam hic designentur, in Monito dis ctum est n. 3. 3] Cor. XIV, 25. * Eccle. I, 1. 5 Ill Esdr. Iv, (86) Η λαβήν. Deest in pluribus Regg., et (87) Αμαρτάνειν. Reg. bu, tres Colb., et Or. 1, (88) Λίαν φιλοποίμενες, etc. Hic aperte viden (89) Παῖδας πατράσι δικάσαι κακῶς. « Ut fli 6. ▼ Psal. CXLVI, 6. (90) Εγγυητής. Sic omnes codd. In ed., εγγυ (91) Ἕως γῆς. Plures Regg., Coisl. 3, Or. 1, (92) Καὶ ἀκουσίως. Reg. hu, εἰ ἀκουσίως. (93) Ημεῖς. Sic Regg, a, bm, hu, Coisl. 2, Jes., (94) Συμφρονοῦντας. Reg. bm, συμφωνοῦντας, (95) Πατὴρ εὐγνώμων, etc. Billius : c candidus (96) Τοῦ. Reg. bm, τοῦτο. (97) Έτι. Reg. Cypr., ἐστί.
PG 35:1156τοῦτο τῶν αἱρετικῶν ἡ ἀσφάλεια· ὑπὲρ δὲ τοῦτο οὐδὲν, οὐδ’ ἂν σφόδρα βούλησθε. Μυῖαι σαπριοῦσιν ἔλαιον, φησὶν ὁ εἰπὼν, ἐννεκρούμεναί τε καὶ ἐνσηπόμεναι· τὰ δὲ καλὰ ὁ φθόνος βουλήσεται μὲν, οὐ δυνήσεται δέ. Πάντων γὰρ ἰσχυρότατον, ὡς τῷ Ἔσδρᾳ κἀμοὶ δοκεῖ, ἡ ἀλήθεια. Ε. Τὰ μὲν οὖν ἡμέτερα ἡμεῖς ἐν ἡμῖν αὐτοῖς καὶ διαλελύμεθα, καὶ διαλυσόμεθα. Οὐ γὰρ οἷον τε παῖδας πατράσι δικάσαι κακῶς, καὶ ἅμα τῆς κοινῆς Τριάδος μεσιτευούσης, ὑπὲρ ἧς πολεμούμεθα, καὶ δι’ ἣν οὐ πολεμήσομεν. Ἐγὼ τῆς εἰρήνης ἐγγυητὴς, ὁ μικρὸς τοῦ τοσαύτου πράγματος, ἐπειδὴ ταπεινοῖς δίδωσι χάριν ὁ Κύριος, ταπεινοῖ δ’ ὑψηλοὺς ἕως γῆς. Ὑμῖν δὲ τί τοῦτο τοῖς κοινοῖς ἡμῶν διαλλακταῖς; διαλλακταὶ γάρ ἐστε, καὶ ἀκουσίως τοῦτο χαρίζεσθε. Οὐ γὰρ ὑμεῖς εὐσεβεῖς, εἰ κακοὶ περί τι μικρὸν ἢ μεῖζον ἡμεῖς· ἀλλ’ ἡμεῖς μὲν οὐκ ἐπαινετοὶ τῆς κακίας, εἴπερ τι πταίομεν, ὑμεῖς δὲ οὐδὲν ἧττον ἀσεβεῖς, κἂν ἡμεῖς ἁμαρτάνωμεν, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ὅσῳ καὶ πταιόντων ἐστὲ βαρύτεροι.
καὶ πιστεύηται. "Αλλα δέ ἐστιν ὑπὲρ ὧν διηνέχθη μεν· κακῶς μὲν καὶ περὶ τούτων, οὐ γὰρ ἀρνήσου μαι (ἐχρῆν γὰρ μηδεμίαν διδόναι τῷ πονηρῷ πάροδον ἢ λαβήν (86), μηδὲ ταῖς πονηραῖς γλώσσαις ἐλευθε ρίαν), πλὴν οὐ τοσοῦτον, ὅσον δοκεῖ τοῖς τὰ ἡμέτερα διαβάλλουσιν. Ἐπειδὴ γὰρ ἔδει τι καὶ ἁμαρτά νειν (87), ὄντας ἀνθρώπους, τοῦτό ἐστιν ὁ ἑπταίσα μεν, λίαν φιλοποίμενες (88) γεγόναμεν, καὶ οὐκ ἔχου μεν εὑρεῖν ἀγαθῶν δύο τὸ αἱρετώτερον, ἕως συνέβη- μεν ἀμφότερα ἐπίσης θαυμάζειν. Τοῦτο ἡμῶν τὸ ἔγ κλημα· περὶ τούτων ἡμᾶς ὁ βουλόμενος εὐθυνέτω ἢ ἀφιέτω· τοῦτο τῶν αἱρετικῶν ἡ ἀσφάλεια· ὑπὲρ δὲ τοῦτο οὐδὲν, οὐδ' ἂν σφόδρα βούλησθε. Μυῖαι σε πριοῦσιν ἔλαιον, φησὶν ὁ εἰπὼν, ἐννεκρούμεναί Α ξάζων τους δοξάζοντας· καὶ μὴ λέγηται μόνον, ἀλλὰ Β τε καὶ ἐνσηπόμεναι· τὰ δὲ καλὰ ὁ φθόνος βου- ἁμαρτεῖν. λήσεται μὲν, οὐ δυνήσεται δέ. Πάντων γὰρ ισχυ- ρότατον, ὡς τῷ Εσδρᾳ κἀμοὶ δοκεῖ, ἡ ἀλή θεια. Ε΄. Τὰ μὲν οὖν ἡμέτερα ἡμεῖς ἐν ἡμῖν αὐτοῖς καὶ διαλελύμεθα, καὶ διαλυσόμεθα. Οὐ γὰρ οἷόν τε παῖδας πατράσι δικάσαι κακῶς (89), καὶ ἅμα τῆς κοινῆς Τριάδος μεσιτευούσης, ὑπὲρ ἧς πολεμούμεθα, καὶ δι ἣν οὐ πολεμήσομεν. Ἐγὼ τῆς εἰρήνης ἐγγυητής (90). ὁ μικρὸς τοῦ τοσαύτου πράγματος, ἐπειδὴ ταπεινοῖς δίδωσι χάριν ὁ Κύριος, ταπεινοί δ' ὑψηλοὺς ἕως γῆς (91). Ὑμῖν δὲ τί τοῦτο τοῖς κοινοῖς ἡμῶν διαλ λακταῖς; διαλλακταὶ γάρ ἐστε, καὶ ἀκουσίως (92) τοῦτο χαρίζεσθε. Οὐ γὰρ ὑμεῖς εὐσεβεῖς, εἰ κακοὶ περί τι μικρὸν ἢ μεῖζον ἡμεῖς (93)· ἀλλ' ἡμεῖς μὲν οὐκ ἐπαινετοὶ τῆς κακίας, εἴπερ τι πταίομεν, ὑμεῖς δὲ οὐδὲν ἧττον ἀσεβεῖς, κἂν ἡμεῖς ἁμαρτάνωμεν, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ὅσῳ καὶ πταιόντων ἐστὲ βαρύτεροι. Καὶ ἵν᾽ εἰδῆτε τὰ πάντα συμφρονοῦντας (94) ἡμᾶς, καὶ διὰ τούτων ὅτι καὶ ἀεὶ συμφρονήσαμεν μάθητε, πέπεικε μὲν, ὡς οἶμαι, καὶ τὸ ὁρώμενον, πατὴρ εὐ- γνώμων (95), καὶ παῖς εὐπειθής, ἀλλήλοις συγκαθ εζόμενοι καὶ συμπρέποντες· καὶ εἴ τι ζώπυρον ἐν ὑμῖν ὑπῆρχεν εὐνοίας τε καὶ συμπνοίας, τοῦτο ἀν άψαντες, πειθέτω δὲ καὶ ὁ λόγος. Τοῦ (96) μὲν οὖν ἀκηκόατε, καὶ τὸ θαῦμα ἔνηχον ἔτι (97) ταῖς ἐμεῖς ἀκοαῖς· καὶ οἶδ᾽, ὅτι μεῖζον ἐν ὑμῖν τοῦ εἰς τὸν ἀέ- • κάσαι τής. ἄχρι γῆς. ὑμεῖς. ‹ S. GREGORII THEOLOGI bis sit Deus, eos a qibus unitur, uniens, et eos, a quibus gloria afficitur, loria afficiens; nec tan- tum prædicetur, sed etiam credatur. Verum aliis de rebus contentio inter nos fuit: male etiam id quidem, non enim indiciabor (nec enim diabolo aditum ullum aut ansain, nec improbis linguis li- centiam dari oportuit); non tamen tanta, quanta iis videtur, qui res nostras per calumniam insectan- tur. Nam cum Geri non posset, quin aliquid pecca- remus, ut homines, nostrum hoc erratum fuit, quod nimio pastoris amore affecti sumus, nec ex duobus eximiis, uter magis expetendus esset, repe- rire potuimus, quoadusque in hoc convenimus, ut utrumque pari in laude et admiratione poneremus. Hoc nostrum crimen est. Hoc nomine, qui volet, nos condemnnet, aut absolvat. Hoc hæreticorum prasidium est. Præter hoc nihil habetis, etiamsi maxime cupiatis. Musca, inquit ille, cum in oleo moriuntur ac putrescunt, ipsius suavitatem corrum- punt * : livor quidem ea, qua recta sunt, inficere volet, sed non poterit. Omnium elenim rerum for- tissima est veritas, ut mihi et Esdræ videtur *. V. Nos igitur quidem dissidia nostra inter mos composuimus, ac componemus. Nec enim fieri potest, ut filii parentibus inique jus dicant, inter- veniente praesertim communi Trinitate, pro qua bello impetimur, et propter quam bellum haud ge- remus. Ego pacis sponsor sum, tantillus videlicet tantæ rei, quoniam Deus humilibus dat gratiam‘, sublimnes autem usque ad terram deprimit. Quid vobis illud proderit, o communes nostri pacificato- C res? Pacificatores namque estis, idque beneficii nobis inviti confertis. Non enim vos propterea pii estis, si quid nos aliqua in re vel parva vel magna peccemus; nos quidem ob vitium haud laudandi, si quid pec- cemus, vos aulem nihilominus impii estis, quamvis nos peccemus; nisi etiam eo magis, quod labe- tibus acerbiores estis. Atque ut nos omnibus in rebus unanimes esse perspiciatis, ex eoque perpe- tuam etiam hanc concordiam fore intelligatis, tametsi hujus rei fidem jam, ut opinor, vobis ea, que videtis fecerint, probus nimirum ac benignus pater, et filius obsequens, una sedentes, mutuum- que sibi ipsis ornamentum afferentes; a quibus, si qui in vobis benevolentiæ concordiæque fomites Or. 1. tur dissensisse Catholici, diverso pastorum (Meletii et Paulini) studio abrepti. Ex duobus namque exi- miis pastoribus reperire non poterant uter magis expetendus esset. Unde hæc intelligenda sunt gene- ratim de Catholicis, qui hac de causa Constantino- poli dissentiebant; non vero de Nazianzenis, ut fal- so putat Elias. 55. parentibus inique jus dicant. Sic primo verterat Billius; sed postea Eliam secutus, tam contra syntaxim, quam contra rem ipsam, ad parentes di- Jac. 1V, D retulit, ac reddidit : c ut parentes filiis ini- que jus dicant. etc. In ed., concordes. > pater, » etc. Quinam hic designentur, in Monito dis ctum est n. 3. 3] Cor. XIV, 25. * Eccle. I, 1. 5 Ill Esdr. Iv, (86) Η λαβήν. Deest in pluribus Regg., et (87) Αμαρτάνειν. Reg. bu, tres Colb., et Or. 1, (88) Λίαν φιλοποίμενες, etc. Hic aperte viden (89) Παῖδας πατράσι δικάσαι κακῶς. « Ut fli 6. ▼ Psal. CXLVI, 6. (90) Εγγυητής. Sic omnes codd. In ed., εγγυ (91) Ἕως γῆς. Plures Regg., Coisl. 3, Or. 1, (92) Καὶ ἀκουσίως. Reg. hu, εἰ ἀκουσίως. (93) Ημεῖς. Sic Regg, a, bm, hu, Coisl. 2, Jes., (94) Συμφρονοῦντας. Reg. bm, συμφωνοῦντας, (95) Πατὴρ εὐγνώμων, etc. Billius : c candidus (96) Τοῦ. Reg. bm, τοῦτο. (97) Έτι. Reg. Cypr., ἐστί.
PG 35:1157Καὶ ἵν’ εἰδῆτε τὰ πάντα συμφρονοῦντας ἡμᾶς, καὶ διὰ τούτων ὅτι καὶ ἀεὶ συμφρονήσομεν μάθητε, πέπεικε μὲν, ὡς οἶμαι, καὶ τὸ ὁρώμενον, πατὴρ εὐγνώμων, καὶ παῖς εὐπειθὴς, ἀλλήλοις συγκαθεζόμενοι καὶ συμπρέποντες· καὶ εἴ τι ζώπυρον ἐν ὑμῖν ὑπῆρχεν εὐνοίας τε καὶ συμπνοίας, τοῦτο ἀνάψαντες, πειθέτω δὲ καὶ ὁ λόγος. Τοῦ μὲν οὖν ἀκηκόατε, καὶ τὸ θαῦμα ἔνηχον ἔτι ταῖς ἐμαῖς ἀκοαῖς· καὶ οἶδ’, ὅτι μεῖζον ἐν ὑμῖν τοῦ εἰς τὸν ἀέρα χεθέντος, τὸ ἐν ταῖς ψυχαῖς ἀποκείμενον· ἡμῶν δὲ ἀκούσεσθε πάλιν, εἰ πάλιν ποθεῖτε· καὶ εἰ μή τῳ πρὸς ἀπόδειξιν ἱκανὰ τὰ δημοσιευθέντα πολλάκις, καὶ οἱ πειρασμοὶ, καὶ οἱ λιθασμοὶ, οὕς τε ἤδη πεπόνθαμεν, καὶ οἷς ηὐτρεπίσμεθα, οὐ τὸ παθεῖν ζημίαν, τὸ δὲ μὴ παθεῖν κρίνοντες· καὶ τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ κινδύνων γεγεύσμεθα, ὧν καὶ καρπὸν ἄριστον ἠνεγκάμεθα, τὴν τοῦ λαοῦ τοῦδε συναύξησιν. Ϛ. Τί οὖν βούλεσθε; Πέπεισθε τοῦτο, καὶ οὐδὲν δεῖ πραγμάτων ἡμῖν, οὐδὲ θεολογίας δευτέρας, καὶ φείδεσθε τῆς ἐμῆς ἀσθενείας, ὑφ’ ἧς ὑμῖν καὶ ταῦτα μόλις φθέγγομαι;
ρα χεθέντος, τὸ ἐν ταῖς ψυχαῖς ἀποκείμενον· ἡμῶν δὲ ἀκούσεσθε πάλιν, εἰ πάλιν ποθεῖτε· καὶ εἰ μή το πρὸς ἀπόδειξιν ἱκανὰ τὰ δημοσιευθέντα πολλάκις, καὶ οἱ πειρασμοί, καὶ οἱ λιθασμοί (98), οὕς τε ἤδη πε- πόνθαμεν, καὶ οἷς ηὐτρεπίσμεθα, οὐ τὸ παθεῖν ζη- μίαν, τὸ δὲ μὴ παθεῖν κρίνοντες· καὶ τοσούτῳ μᾶλ λον, ὅσῳ τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ κινδύνων γεγεύσμε θα (99), ὧν καὶ καρπον ἄριστον ήνεγκάμεθα, τὴν τοῦ λαοῦ τοῦδε συναύξησιν. Γ'. Τί οὖν βούλεσθε; Πέπεισθε τοῦτο, καὶ οὐδὲν δεῖ πραγμάτων ἡμῖν, οὐδὲ θεολογίας δευτέρας, καὶ φείδεσθε τῆς ἐμῆς ἀσθενείας, ὑφ᾽ ἧς ὑμῖν καὶ ταῦτα μόλις φθέγγομαι; ἢ δεῖ, καθάπερ ταῖς βαρείαις τῶν ἀκοῶν, πολλάκις τὸν αὐτὸν ἐνηχεῖν λόγον, ἵνα τῷ ἐπιμόνῳ γοῦν τῆς φωνῆς, εἰς τα λαλήσωμεν ἀκουόν των; δοκεῖτέ μοι τὸν λόγον προκαλεῖσθαι διὰ τῆς ἡσυχίας. Καὶ γὰρ τὴν σιωπὴν συγκατάθεσιν εἶναι, δι δάσκει καὶ ἡ παροιμία (1). Οὐκοῦν δέξασθε λόγον ἀμ- φοτέρων, ἐκ μιᾶς ψυχῆς καὶ ἑνὸς στόματος. "Αχθο- μαι δὲ, ὅτι μὴ ἐπί τι ὄρος τῶν ὑψηλῶν ἀνελθών, μηδὲ φωνὴν λαβὼν τῆς ἐπιθυμίας ἀξίαν, πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς φρονοῦσι κακῶς ταῦτα φθέγγομαι, ὥσπερ ἐν κοινῷ θεάτρῳ τῇ οἰκουμένῃ (2) • Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότ τε βαρυκάρδιοι ; "Ινα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, καὶ ζητεῖτε ψεῦδος, οὐ μίαν, οὐδ᾽ ἁπλὴν θεότητος φύσιν εἰσάγοντες, ἀλλ᾽ ἤτοι τρεῖς ἀπεξενωμένας ἀλλήλων καὶ διεσπασμένας, οὐ θαυμαστὸν δὲ εἰπεῖν, καὶ μα χομένας ὑπερβολαῖς καὶ ἐλλείψεσιν· ἡ μίαν μὲν, με κροπρεπῆ δέ τινα καὶ στενὴν, οὐκ ἔχουσαν τὸ μεγά- λων εἶναι ἀρχὴν, ὥσπερ οὐ δυνηθεῖσαν, ἢ οὐ θελήσα- σαν· καὶ τοῦτο διχῶς, ἢ διὰ φθόνον, ἢ διὰ φόβον· τὸ μὲν, ἵνα μή τι ὁμότιμον συνεισάγηται, τὸ δὲ, ἵνα μὴ ἐχθρὸν καὶ μαχόμενον; Καίτοι ὅσῳ τιμιώτερον Θεὸς κτισμάτων, τοσούτῳ μεγαλοπρεπέστερον τῇ πρώτῃ αἰτία, θεότητος εἶναι ἀρχήν, ἢ κτισμάτων· καὶ διὰ θεότητος μέσης ἐλθεῖν ἐπὶ τὰ κτίσματα, ἢ τούναν τίον (5), τούτων ἕνεκεν ὑποστῆναι θεότητα, ὃ δοκεῖ τοῖς λίαν ἐξεταστικοῖς τε καὶ μετεώροις. Ζ'. Ε! μὲν γὰρ ἐμέλλομεν, Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τὴν ἀξίαν ὁμολογοῦντες, ἢ ἄναρχα ταῦτα εἰσάγειν, ἢ εἰς ἑτέραν ἀρχὴν ἀνάγειν, δέος ἂν ἦν ὄντως μὴ ἀτι- μασθῇ Θεὸς, ἢ κινδυνεύση παρ' ἡμῶν τὸ ἀντίθεον Εἰ δὲ ὅσον ἂν ἐξαίρῃς (4) τὸν Υἱόν, ἢ τὸ Πνεῦμα, • ιν, 5. μεθα. άρης. ORATIO XXIII. DE PACE III. - A erant, exsuscitati sunt; tamen id quoque sermo B persuadeat. Illum quidem jam audiistis, meisque auribus sermonum ipsius admiratio etiamnum in- sonat nec dubito quin majus illud sit, quod in animis vestris reconditum est, quam quod in aerem fusum : nos autem rursus audietis, si rursus expe- titis; et si cui nondum ad probationem sufficiunt, quæ sæpenumero publice prædicata sunt, id perfl- ciant tentationes illæ ac lapidationes, quas et jam pertulimus, et perferre parati sumus, non detrimento ducentes pati, sed potius non pati: idque eo magis, quod periculorum, quæ pro Christo tolerantur, gustum cepimus, ex quibus etiam optimum retulimus fructum, nempe populi hujus incrementum. C VI. Quid igitur vultis ? Vosne hoc convictos te net, et nihil opus est, ut nos hac de re gravemur, nec secundam de deitate orationem habeamus, no- stræque infirmitati parcitis, quæ tanta est, ut vix hæc ipsa vobis eloquar ? An potius oportet, velut gravio ribus auribus, eumdem sermonem sæpius insonare, ut diuturna saltem vocis contentione in audientium aures tandem loquamur ? Sed me hac vestra quiete et silentio ad dicendum invitare videmin:. Nam silentium parcmia quoque consensum esse docet. Proinde utriusque sermonem ex una anima atque ex uno ore accipite. Illud demum molestum est, quod hæc, in sublimem quemdam montem evectus, vocemque desiderio parem nactus, ad om- nes eos simul, qui de religione male sentiunt, in uni- verso orbe, velut communi quodam theatro, pro- loqui nequeo : Filii hominum, usquequo gravi corde? Ut quid diligitis vanitatem, et quæritis mendacium, dum non unam, nec simplicem deitatis naturam inducitis, verum aut tres a se invicem alienas et distractas, nec mirum si dixerim, defectibus etiam et excessibus pugnantes; aut unam quidem, sed je- junam et angustam, quæ non habeat, ut magnorum causa sit, perinde atque vel non potuerit, vel nolue- rit: idque duplici de causa, nempe vel ob invi- diam, vel ob metum : illud quidem, ne quid æquale ; hoc vero, ne quid inimicum et pugnans inducatur? Itaque, quanto Deus rebus creatis antecedit, tanto utique.primæ causæ magnificentius est, divinitatis, interpositam deitatem ad res creatas venire, quam quain rerum creatarum, principium esse, ac per ut contra, harum causa, deitas condita fuerit, quemadmodum sublimibus istis, nimisque ad inda- gandum propensis placet. D Psal. Constantinopolitana petitus est Gregorius; ac pro- inde hanc Orationem post ‹ lapidationem, › cujus in ea neminit, habitam fuisse constare debet. Non er- go Nazianzi, ut volunt Elias et Billius, sed Constan- tinopoli pronuntiata est. consentire videtur. VII. Etenim si Filii et Spiritus sancti dignitatem confitentes, eos vel principii expertes induceremus, vel ad alterum principium referremus, timendum revera esset, ne Deus contemptu afficeretur, aut Deo contrarium aliquid inveheretur. Cum autem lib. viri, c. 8, sacrilega Arianorum vox, Filium sci- licet propter nos factum vel creatum fuisse, ut nos Deus per ipsum, velut per instrumentum quoddam, crearet; unde si Deus homines creare noluisset, non creasset Filium. (98) Οι λιθασμοί. Lapidibus nonnisi in urbe (99) Γεγεύσμεθα. Reg. hu, Or. 1, etc., γεγεύ (1) Παροιμία. Sic proverbium istud : • Qui tacet, (2) Τῇ οἰκουμένῃ. Coisl. 3, τῆς οἰκουμένης. (5) "Η τοὐταντίον, etc. Hæc erat, juxta Niceph. (4) 'Εξαίρης. Regg. bm, hu. et Or. 1, έξω
PG 35:1158ἢ δεῖ, καθάπερ ταῖς βαρείαις τῶν ἀκοῶν, πολλάκις τὸν αὐτὸν ἐνηχεῖν λόγον, ἵνα τῷ ἐπιμόνῳ γοῦν τῆς φωνῆς, εἰς ὦτα λαλήσωμεν ἀκουόντων; δοκεῖτέ μοι τὸν λόγον προκαλεῖσθαι διὰ τῆς ἡσυχίας. Καὶ γὰρ τὴν σιωπὴν συγκατάθεσιν εἶναι, διδάσκει καὶ ἡ παροιμία. Οὐκοῦν δέξασθε λόγον ἀμφοτέρων, ἐκ μιᾶς ψυχῆς καὶ ἑνὸς στόματος. Ἄχθομαι δὲ, ὅτι μὴ ἐπί τι ὄρος τῶν ὑψηλῶν ἀνελθὼν, μηδὲ φωνὴν λαβὼν τῆς ἐπιθυμίας ἀξίαν, πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς φρονοῦσι κακῶς ταῦτα φθέγγομαι, ὥσπερ ἐν κοινῷ θεάτρῳ τῇ οἰκουμένῃ· Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι; Ἵνα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, καὶ ζητεῖτε ψεῦδος, οὐ μίαν, οὐδ’ ἁπλὴν θεότητος φύσιν εἰσάγοντες, ἀλλ’ ἤτοι τρεῖς ἀπεξενωμένας ἀλλήλων καὶ διεσπασμένας, οὐ θαυμαστὸν δὲ εἰπεῖν, καὶ μαχομένας ὑπερβολαῖς καὶ ἐλλείψεσιν· ἢ μίαν μὲν, μικροπρεπῆ δέ τινα καὶ στενὴν, οὐκ ἔχουσαν τὸ μεγάλων εἶναι ἀρχὴν, ὥσπερ οὐ δυνηθεῖσαν, ἢ οὐ θελήσασαν· καὶ τοῦτο διχῶς, ἢ διὰ φθόνον, ἢ διὰ φόβον· τὸ μὲν, ἵνα μή τι ὁμότιμον συνεισάγηται, τὸ δὲ, ἵνα μὴ ἐχθρὸν καὶ μαχόμενον;
ρα χεθέντος, τὸ ἐν ταῖς ψυχαῖς ἀποκείμενον· ἡμῶν δὲ ἀκούσεσθε πάλιν, εἰ πάλιν ποθεῖτε· καὶ εἰ μή το πρὸς ἀπόδειξιν ἱκανὰ τὰ δημοσιευθέντα πολλάκις, καὶ οἱ πειρασμοί, καὶ οἱ λιθασμοί (98), οὕς τε ἤδη πε- πόνθαμεν, καὶ οἷς ηὐτρεπίσμεθα, οὐ τὸ παθεῖν ζη- μίαν, τὸ δὲ μὴ παθεῖν κρίνοντες· καὶ τοσούτῳ μᾶλ λον, ὅσῳ τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ κινδύνων γεγεύσμε θα (99), ὧν καὶ καρπον ἄριστον ήνεγκάμεθα, τὴν τοῦ λαοῦ τοῦδε συναύξησιν. Γ'. Τί οὖν βούλεσθε; Πέπεισθε τοῦτο, καὶ οὐδὲν δεῖ πραγμάτων ἡμῖν, οὐδὲ θεολογίας δευτέρας, καὶ φείδεσθε τῆς ἐμῆς ἀσθενείας, ὑφ᾽ ἧς ὑμῖν καὶ ταῦτα μόλις φθέγγομαι; ἢ δεῖ, καθάπερ ταῖς βαρείαις τῶν ἀκοῶν, πολλάκις τὸν αὐτὸν ἐνηχεῖν λόγον, ἵνα τῷ ἐπιμόνῳ γοῦν τῆς φωνῆς, εἰς τα λαλήσωμεν ἀκουόν των; δοκεῖτέ μοι τὸν λόγον προκαλεῖσθαι διὰ τῆς ἡσυχίας. Καὶ γὰρ τὴν σιωπὴν συγκατάθεσιν εἶναι, δι δάσκει καὶ ἡ παροιμία (1). Οὐκοῦν δέξασθε λόγον ἀμ- φοτέρων, ἐκ μιᾶς ψυχῆς καὶ ἑνὸς στόματος. "Αχθο- μαι δὲ, ὅτι μὴ ἐπί τι ὄρος τῶν ὑψηλῶν ἀνελθών, μηδὲ φωνὴν λαβὼν τῆς ἐπιθυμίας ἀξίαν, πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς φρονοῦσι κακῶς ταῦτα φθέγγομαι, ὥσπερ ἐν κοινῷ θεάτρῳ τῇ οἰκουμένῃ (2) • Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότ τε βαρυκάρδιοι ; "Ινα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, καὶ ζητεῖτε ψεῦδος, οὐ μίαν, οὐδ᾽ ἁπλὴν θεότητος φύσιν εἰσάγοντες, ἀλλ᾽ ἤτοι τρεῖς ἀπεξενωμένας ἀλλήλων καὶ διεσπασμένας, οὐ θαυμαστὸν δὲ εἰπεῖν, καὶ μα χομένας ὑπερβολαῖς καὶ ἐλλείψεσιν· ἡ μίαν μὲν, με κροπρεπῆ δέ τινα καὶ στενὴν, οὐκ ἔχουσαν τὸ μεγά- λων εἶναι ἀρχὴν, ὥσπερ οὐ δυνηθεῖσαν, ἢ οὐ θελήσα- σαν· καὶ τοῦτο διχῶς, ἢ διὰ φθόνον, ἢ διὰ φόβον· τὸ μὲν, ἵνα μή τι ὁμότιμον συνεισάγηται, τὸ δὲ, ἵνα μὴ ἐχθρὸν καὶ μαχόμενον; Καίτοι ὅσῳ τιμιώτερον Θεὸς κτισμάτων, τοσούτῳ μεγαλοπρεπέστερον τῇ πρώτῃ αἰτία, θεότητος εἶναι ἀρχήν, ἢ κτισμάτων· καὶ διὰ θεότητος μέσης ἐλθεῖν ἐπὶ τὰ κτίσματα, ἢ τούναν τίον (5), τούτων ἕνεκεν ὑποστῆναι θεότητα, ὃ δοκεῖ τοῖς λίαν ἐξεταστικοῖς τε καὶ μετεώροις. Ζ'. Ε! μὲν γὰρ ἐμέλλομεν, Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τὴν ἀξίαν ὁμολογοῦντες, ἢ ἄναρχα ταῦτα εἰσάγειν, ἢ εἰς ἑτέραν ἀρχὴν ἀνάγειν, δέος ἂν ἦν ὄντως μὴ ἀτι- μασθῇ Θεὸς, ἢ κινδυνεύση παρ' ἡμῶν τὸ ἀντίθεον Εἰ δὲ ὅσον ἂν ἐξαίρῃς (4) τὸν Υἱόν, ἢ τὸ Πνεῦμα, • ιν, 5. μεθα. άρης. ORATIO XXIII. DE PACE III. - A erant, exsuscitati sunt; tamen id quoque sermo B persuadeat. Illum quidem jam audiistis, meisque auribus sermonum ipsius admiratio etiamnum in- sonat nec dubito quin majus illud sit, quod in animis vestris reconditum est, quam quod in aerem fusum : nos autem rursus audietis, si rursus expe- titis; et si cui nondum ad probationem sufficiunt, quæ sæpenumero publice prædicata sunt, id perfl- ciant tentationes illæ ac lapidationes, quas et jam pertulimus, et perferre parati sumus, non detrimento ducentes pati, sed potius non pati: idque eo magis, quod periculorum, quæ pro Christo tolerantur, gustum cepimus, ex quibus etiam optimum retulimus fructum, nempe populi hujus incrementum. C VI. Quid igitur vultis ? Vosne hoc convictos te net, et nihil opus est, ut nos hac de re gravemur, nec secundam de deitate orationem habeamus, no- stræque infirmitati parcitis, quæ tanta est, ut vix hæc ipsa vobis eloquar ? An potius oportet, velut gravio ribus auribus, eumdem sermonem sæpius insonare, ut diuturna saltem vocis contentione in audientium aures tandem loquamur ? Sed me hac vestra quiete et silentio ad dicendum invitare videmin:. Nam silentium parcmia quoque consensum esse docet. Proinde utriusque sermonem ex una anima atque ex uno ore accipite. Illud demum molestum est, quod hæc, in sublimem quemdam montem evectus, vocemque desiderio parem nactus, ad om- nes eos simul, qui de religione male sentiunt, in uni- verso orbe, velut communi quodam theatro, pro- loqui nequeo : Filii hominum, usquequo gravi corde? Ut quid diligitis vanitatem, et quæritis mendacium, dum non unam, nec simplicem deitatis naturam inducitis, verum aut tres a se invicem alienas et distractas, nec mirum si dixerim, defectibus etiam et excessibus pugnantes; aut unam quidem, sed je- junam et angustam, quæ non habeat, ut magnorum causa sit, perinde atque vel non potuerit, vel nolue- rit: idque duplici de causa, nempe vel ob invi- diam, vel ob metum : illud quidem, ne quid æquale ; hoc vero, ne quid inimicum et pugnans inducatur? Itaque, quanto Deus rebus creatis antecedit, tanto utique.primæ causæ magnificentius est, divinitatis, interpositam deitatem ad res creatas venire, quam quain rerum creatarum, principium esse, ac per ut contra, harum causa, deitas condita fuerit, quemadmodum sublimibus istis, nimisque ad inda- gandum propensis placet. D Psal. Constantinopolitana petitus est Gregorius; ac pro- inde hanc Orationem post ‹ lapidationem, › cujus in ea neminit, habitam fuisse constare debet. Non er- go Nazianzi, ut volunt Elias et Billius, sed Constan- tinopoli pronuntiata est. consentire videtur. VII. Etenim si Filii et Spiritus sancti dignitatem confitentes, eos vel principii expertes induceremus, vel ad alterum principium referremus, timendum revera esset, ne Deus contemptu afficeretur, aut Deo contrarium aliquid inveheretur. Cum autem lib. viri, c. 8, sacrilega Arianorum vox, Filium sci- licet propter nos factum vel creatum fuisse, ut nos Deus per ipsum, velut per instrumentum quoddam, crearet; unde si Deus homines creare noluisset, non creasset Filium. (98) Οι λιθασμοί. Lapidibus nonnisi in urbe (99) Γεγεύσμεθα. Reg. hu, Or. 1, etc., γεγεύ (1) Παροιμία. Sic proverbium istud : • Qui tacet, (2) Τῇ οἰκουμένῃ. Coisl. 3, τῆς οἰκουμένης. (5) "Η τοὐταντίον, etc. Hæc erat, juxta Niceph. (4) 'Εξαίρης. Regg. bm, hu. et Or. 1, έξω
PG 35:1159Καίτοι ὅσῳ τιμιώτερον Θεὸς κτισμάτων, τοσούτῳ μεγαλοπρεπέστερον τῇ πρώτῃ αἰτίᾳ, θεότητος εἶναι ἀρχὴν, ἢ κτισμάτων· καὶ διὰ θεότητος μέσης ἐλθεῖν ἐπὶ τὰ κτίσματα, ἢ τοὐναντίον, τούτων ἕνεκεν ὑποστῆναι θεότητα, ὃ δοκεῖ τοῖς λίαν ἐξεταστικοῖς τε καὶ μετεώροις. Ζ. Εἰ μὲν γὰρ ἐμέλλομεν, Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τὴν ἀξίαν ὁμολογοῦντες, ἢ ἄναρχα ταῦτα εἰσάγειν, ἢ εἰς ἑτέραν ἀρχὴν ἀνάγειν, δέος ἂν ἦν ὄντως μὴ ἀτιμασθῇ Θεὸς, ἢ κινδυνεύσῃ παρ’ ἡμῶν τὸ ἀντίθεον. Εἰ δὲ ὅσον ἂν ἐξαίρῃς τὸν Υἱὸν, ἢ τὸ Πνεῦμα, οὐχ ὑπὲρ τὸν Πατέρα θήσεις, οὐδὲ τῆς αἰτίας ἀποξενώσεις, ἀλλ’ ἐκεῖσε ἀνάγεις τὸ καλὸν γέννημα, καὶ τὴν θαυμασίαν πρόοδον· προσερήσομαί σε ὀλίγον, φιλαγέννητε σὺ καὶ φιλάναρχε, πότερος Θεὸς ἀτιμάζει μᾶλλον, ὁ τοιούτων τιθεὶς ἀρχὴν, οἵων αὐτὸς εἰςάγεις, ἢ ὁ μὴ τοιούτων, ἀλλ’ ὁμοίων τὴν φύσιν, καὶ ὁμοδόξων, καὶ οἵων ὁ ἡμέτερος βούλεται λόγος; Ἀλλὰ σοὶ μὲν εἰς τιμὴν μέγα καὶ μέγιστον ὁ σὸς υἱὸς, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳπερ ἂν τὰ πάντα πατρῴζῃ, καὶ χαρακτὴρ ᾖ γνήσιος τοῦ γεννήσαντος, καὶ οὐκ ἂν δέξαιο μυρίων ἀνδραπόδων εἶναι μᾶλλον δεσπότης, ἢ ἑνὸς γεννήτωρ παιδός·
νώσεις, ἀλλ' ἐκεῖσε ἀνάγεις (5) τὸ καλὸν γέννημα, καὶ τὴν θαυμασίαν πρόοδον προσερήσομαί σε ὀλίγον, φιλαγέννητε σὺ καὶ φιλάναρχε, πότερος Θεὸς ἀτιμά ζει μᾶλλον, ὁ τοιούτων τιθεὶς ἀρχὴν, οἴων αὐτὸς εἰσε άγεις, ἢ ὁ μὴ τοιούτων, ἀλλ' ὁμοίων τὴν φύσιν, καὶ ὁμοδόξων, καὶ οἴων ὁ ἡμέτερος βούλεται λόγος ; Αλο λὰ σοὶ μὲν εἰς τιμὴν μέγα καὶ μέγιστον ὁ σὸς υἱος, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳπερ ἂν τὰ πάντα πατρώζῃ, καὶ χαρακτὴρ ᾗ γνήσιος τοῦ γεννήσαντος, καὶ οὐκ ἂν δέξαιο μυρίων ἀνδραπόδων εἶναι μᾶλλον δεσπότης, ἢ ἑνὸς γεννήτωρ παιδός· τῷ Θεῷ δὲ ἄλλο τι μείζον, ἢ Υιού τυγχάνειν Πατέρα, προσθήκη δόξης ἐστὶν, οὐχ ὑφαίρεσις, ὡς δὲ καὶ προβολέα Πνεύματος; Η ἀγνοεῖς, ὅτι σὺ μὲν κτισμάτων τιθεὶς ἀρχὴν, λέγω δὴ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, οὔτε τὴν ἀρχὴν τιμᾷς (6), καὶ ἀτιμάζεις τὰ ἐξ αὐτῆς; Τὴν μὲν, ὅτι μικρῶν εἰσ άγεις ἀρχὴν, καὶ ἀναξίων θεότητος· τὰ δὲ, ὅτι μια κρά, καὶ μὴ κτίσματα μόνον, ἀλλὰ καὶ πάντων κτι σμάτων ποιεῖς ἀτιμότερα· εἴ γε τούτων ἔνεκεν ὑπο έστη, καὶ ποτὲ, ὥσπερ όργανα τεχνίτη πρὸ τῶν τε- χνιτών (7) πρότερον οὐκ ὄντα, οὐδ᾽ ἂν ἄλλως γενόμε να, εἰ μή τι κτίσαι δι' αὐτῶν ἐβουλήθη Θεός, ὡς οὐκ ἀρκοῦντος τοῦ βούλεσθαι. Πᾶν γὰρ ὅ τινος ἕνεκεν, ἀτιμότερον εκείνου δι' δ γεγένηται. Α οὐχ ὑπὲρ τὸν Πατέρα θήσεις, οὐδὲ τῆς αἰτίας ἀποξε ἀνοίσεις, « τὴν ἀρχήν, λέγω δή. τεχνικῶν. ἀρχήν, Η'. Ἐγὼ δὲ θεότητος ἀρχὴν (3) εἰσάγων ἄχρονον, καὶ ἀχώριστον, καὶ ἀόριστον, τήν τε ἀρχὴν τιμῶ, καὶ τὰ ἐκ τῆς ἀρχῆς ἐπίσης· τὴν μὲν, ὅτι τοιούτων ἀρχὴ· τὰ δὲ, ὅτι οὕτως καὶ τοιαῦτα, καὶ ἐκ (9) τοιού- του, μήτε τῷ ποτέ, μήτε τῇ φύσει, μήτε τῷ σεπτῷ διειργόμενα· ἐν ὄντα διῃρημένως, καὶ διαιρούμενα συνημμένως, εἰ καὶ παράδοξον τοῦτο εἰπεῖν· οὐχ ἦτα τον ἐπαινετὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως, ἢ καθ' ἑαυ τὸ ἕκαστον νοούμενόν τε καὶ λαμβανόμενον. Τριάδα τελείαν ἐκ τελείων τριῶν, μονάδος μὲν κινηθείσης διὰ τὸ πλούσιον, δυάδος δὲ ὑπερβαθείσης (10) (ὑπὲρ γὰρ τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος), ἐξ ὧν τὰ σώματα, Τριά δος δὲ ὁρισθείσης διὰ τὸ τέλειον, πρώτη γὰρ ὑπερ βαίνει δυάδος σύνθεσιν, ἵνα μήτε στενή μένῃ ἡ θεό της, μήτε εἰς ἄπειρον χέηται. Τὸ μὲν γὰρ ἀφιλότιμον, τὸ δὲ ἄτακτον· καὶ τὸ μὲν Ἰουδαϊκὸν παντελῶς, τὸ δὲ Ἑλληνικὸν καὶ πολύθεον. ὡς αἴτιον τὸν Πατέρα, και S. GREGORII THEOLOGI B quantumlibet Filium aut Spiritum extuleris, uun. quam tamen eos supra Patrem ponas, nec a causa removeas: verum illuc præclaram generationem, et admirabilem processionem referas. Percontabor paululum ex te, qui ingeniti et anarchi, hoc est, principii expertis, amorem tantopere præ te fers, uter tandem Deum magis contemnat, isne qui ipsum talium, quales tu inducis, principium coll- stituat, an qui non talium, sed natura et gloria æqualium, et quales doctrina nostra profitetur? An vero tibi ad honorem amplum, atque adeo amplis- simum erit, quod filium habeas, idque eo magis si patrem in omnibus rebus referat, verumque ge- nitoris sui simulacrum gerat, tibique sexcentis ser- vis imperare minus jucundum futurum est, quam unius filii parentem esse: Deo autem quid- piam majus ac præstabilius erit, quam Filii Patrem esse, quod quidemn gloriæ accessio est, non deces- sio, quemadmodum et Spiritus productorem esse? An te illud fugit, cum Deum, Filii, ac Spiritus, ve- lut creaturarum, principium statuis, nec principium abs te honorari, et quæ ex eo manant, ignominia affici? Illud, quia vilium, et exiguorum, ac deitate indignorum principium constituis; hæc, quia par- va, nec creata tantum, sed omnium etiam, quæ creata sunt, contemptissima et abjectissima facis : siquidem borum causa, et aliquando condita sunt. non secus ac instrumenta ab artifice, quæ ante artifices non erant, nec alias exstitissent, nisi quid eorum opera Deus creare voluisset, perinde videlicet ac voluntas ipsa nequaquam sufficeret. Quidquid evim alicujus rei causa factum est, abjectius est eo, propter quod factum est. VIII. At ego deitatis principium, temporis ex- C pers, inseparabile, atque infinitum statuens, et principiuin, et ea, quæ a principio manant, pari honore prosequor : illud, quia talium est princi- pium, hæc, quia tali mode, et talia, et ex tali, nec tempore, nec natura, nec cultu et veneratione dis- tincta, unum divisim exsistentia et conjunctim divisa (dictu licet mirum), non minus ob relatio- nem, quam inter se habent, laudanda, quam si unumquodque per se privatim acceptum et intel- lectum esset perfectam ex tribus perfectis Trini- tatem, unitate quidem ob divitias mota, binario autem superato, propterea quod deitas supra ma- teriam et formam sit, ex quibus corpora constant, Trinitate vero propter perfectionem definita (hæc enim prima binarii compositionem superat), ut nec D deitas angusta maneat, nec in infinitum diffunda- depromes. duo Coisl., et Or. 1. In ed. legitur ante Sic videtur etiam legisse Leuvenklaius, qur pro e ante artifices, o reddit : • ante res fae clas. appellat e principium deitatis, id est Filii et Spi- ritus sancti, vox illa non de tempore, sed de causa est accipienda. Nam, ut saepe jam dictum est, non minus principio carent Filius et Spiritus san- ctus, quam Pater, si ad tempus referatur. Sed si de causa quæstio sit, Pater est principium, seu origo Filii et Spiritus sancti; atque ut trium personarum proprietates distinguantur, Pater est ‹ ingenitus, › Filius c genitus, o et Spiritus sanctus e procedens. Cæterum ut nulla sit de Gregorio nostro hac de re suspicio, vide or. xx, n. 7, ad hæc verba: 'Edy µèv etc. Deest xal in ed. , autem superato. » Per • binarium intelligit Gree gorius ‹ materiam et formam › quibus corpora con- stant. Unde in naturis corporeis perfectio sita vide- tur in hoc binario, ut patet in creatioue priuo. parentum, qui perfecti creati sunt. (5) Ανάγεις. Regg. om, hu, Coisi, 1, Or. 1, Jes., (6) Οὔτε τὴν ἀρχὴν τιμᾷς. Sic plures Regg., (7) Τεχνιτών. Pulat Combefisius emendandum, (8) Θεότητος ἀρχήν, etc. Cum Gregorius Patrem (9) Καὶ ἐκ. Sic Regg. bm, hu, Coisl. 1, et Or. 1. (10) Δυάδος δὲ ὑπερβαθείσης, etc. • Binario
PG 35:1161τῷ Θεῷ δὲ ἄλλο τι μεῖζον, ἢ Υἱοῦ τυγχάνειν Πατέρα, ὃ προσθήκη δόξης ἐστὶν, οὐχ ὑφαίρεσις, ὡς δὲ καὶ προβολέα Πνεύματος; Ἢ ἀγνοεῖς, ὅτι σὺ μὲν κτισμάτων τιθεὶς ἀρχὴν, λέγω δὴ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, οὔτε τὴν ἀρχὴν τιμᾷς, καὶ ἀτιμάζεις τὰ ἐξ αὐτῆς; Τὴν μὲν, ὅτι μικρῶν εἰςάγεις ἀρχὴν, καὶ ἀναξίων θεότητος· τὰ δὲ, ὅτι μικρὰ, καὶ μὴ κτίσματα μόνον, ἀλλὰ καὶ πάντων κτισμάτων ποιεῖς ἀτιμότερα· εἴ γε τούτων ἕνεκεν ὑπέστη, καὶ ποτὲ, ὥσπερ ὄργανα τεχνίτῃ πρὸ τῶν τεχνιτῶν πρότερον οὐκ ὄντα, οὐδ’ ἂν ἄλλως γενόμενα, εἰ μή τι κτίσαι δι’ αὐτῶν ἐβουλήθη Θεὸς, ὡς οὐκ ἀρκοῦντος τοῦ βούλεσθαι. Πᾶν γὰρ ὅ τινος ἕνεκεν, ἀτιμότερον ἐκείνου δι’ ὃ γεγένηται. Η. Ἐγὼ δὲ θεότητος ἀρχὴν εἰσάγων ἄχρονον, καὶ ἀχώριστον, καὶ ἀόριστον, τήν τε ἀρχὴν τιμῶ, καὶ τὰ ἐκ τῆς ἀρχῆς ἐπίσης· τὴν μὲν, ὅτι τοιούτων ἀρχή· τὰ δὲ, ὅτι οὕτως καὶ τοιαῦτα, καὶ ἐκ τοιούτου, μήτε τῷ ποτὲ, μήτε τῇ φύσει, μήτε τῷ σεπτῷ διειργόμενα· ἓν ὄντα διῃρημένως, καὶ διαιρούμενα συνημμένως, εἰ καὶ παράδοξον τοῦτο εἰπεῖν· οὐχ ἧττον ἐπαινετὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως, ἢ καθ’ ἑαυτὸ ἕκαστον νοούμενόν τε καὶ λαμβανόμενον.
XXΙΙΙ. Θ. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, καὶ ἴσως οὐκ ἀπαιδεύτως, Α Χ. οὐδὲ ἀμαθῶς, ἀλλὰ καὶ λίαν ἐπεσκεμμένως, ὅτι σου μὲν κίνδυνος οὐδὲ εἰς γεννητὸν εἰσάγοντι τὸν Υἱόν. Οὐ γὰρ μὴ πάθῃ τι γεννῶν ὁ ἀγέννητος τῶν σωματι- κῶν τε καὶ ὑλικῶν, ὅτι μηδὲ τῶμα, καὶ τοῦτο αἱ κοι- καὶ περὶ Θεοῦ παραχωροῦσιν ὑπολήψεις. Ὥστε τί φοβούμεθα φόβον οὗ μὴ ἔστι φόβος, καὶ ἀσεβοῦμεν διακενῆς, ὁ δὴ λέγεται; Ἐμοὶ δὲ κίνδυνος ζημιωθῆ- ναι θεότητα, εἰ τὸ κτίσμα παραδεχοίμην. Οὐ γὰρ Θεὸς τὸ κτιζόμενον, οὐδὲ δεσποτικὸν τὸ ὁμόδουλον, κἂν τὰ πρῶτα φέρηται δουλείας καὶ κτίσεως, καὶ τοῦτο μόνον φιλανθρωπεύηται ὑβριζόμενον. Ο γὰρ τῆς ὀφειλομένης ἀποστερῶν τιμῆς, οὐ μᾶλλον τιμᾷ τῷ διδομένῳ, ἢ ἀτιμάζει τῷ ἀφαιρουμένῳ (11), καν προσποίησιν ἔχῃ (12) τιμῆς τὸ γινόμενον (13). Αt Γ. Καὶ εἴ σοι πλάττεται πάθη περὶ τὴν γέννησιν, Β Χ. καμοὶ περὶ τὴν κτίσιν· οὐδὲ γὰρ τὸ κτιζόμενον (14) ἀπαθῶς οἶδα κτιζόμενον. Εἰ δὲ μὴ γεγέννηται κατὰ σὲ (15), μηδὲ ἔκτισαι κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον (16), δέ ξαι τοῦ λόγου σοι τὸ λειπόμενον, ὁ μικροῦ τὸ ἴσον λέ- γειν τολμῶν διὰ τῆς προσηγορίας τοῦ κτίσματος (17). Σαὶ μὲν οὖν οὐδὲν ἀνεπιχείρητον, οὐδὲ ἀτόλμητον τῷ κακῷ βραβευτῇ καὶ διαιτητῇ τῆς θεότητος· οὐ γὰρ εἶχες ἄλλως εὐδοκιμεῖν, ἢ μακρὰν ἐκβάλλων Θεὸν δεσποτείας, ὥσπερ ἐνταῦθα οἱ τυραννικοὶ τὸν τρόπον; καὶ πλεονεκτικοὶ τοὺς ἀσθενεστέρους. Ἐγὼ δὲ μίαν φωνὴν, τὴν αὐτὴν καὶ σύντομον φθέγξομαι. Τριὰς ὡς ἀληθῶς ἡ Τριὰς, ἀδελφοί. Τριάς δὲ, οὐ πραγμάτων ἀνίσων (18) ἀπαρίθμησις (ἢ τί κωλύει, καὶ δεκάδα, καὶ ἑκατοντάδα, καὶ μυριάδα ονομάζειν μετὰ τοσού των συντιθεμένην; πολλὰ γὰρ τὰ ἀριθμούμενα (19), καὶ πλείω τούτων), ἀλλ᾽ ἴσων καὶ ὁμοτίμων σύλλη ψις, ἐνούσης τῆς προσηγορίας τὰ ἡνωμένα ἐκ φύσεως, καὶ οὐκ ἐώσης σκεδασθῆναι ἀριθμῷ λυομένῳ τὰ μὴ λυόμενα. ΙΑ'. Οὕτω φρονοῦμεν, καὶ οὕτως ἔχομεν, ὥστε ὅπως μὲν ἔχει (20) ταῦτα πρὸς ἄλληλα σχέσεώς τε καὶ τά ξεως, αὐτῇ μόνῃ τῇ Τριάδι συγχωρεῖν εἰδέναι, καὶ οἷς ἂν ἡ Τριὰς ἀποκαλύψῃ κεκαθαρμένοις, ἢ νῦν, ἡ ὕστε ρον· αὐτοὶ δὲ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἰδέναι φύσιν θεό- τητος, ἀνάρχῳ, καὶ γεννήσει, καὶ προόδῳ γνωριζο- μένην, ὡς τῷ τῷ ἐν ἡμῖν, καὶ λόγῳ, καὶ πνεύματι νῳ. ἔχει. κατὰ σέ κατασκευάζεται, « τά ORATIO DE PACE III. - tur. Illud enim parcum ac jejunum, hoc confusum; illud Judaicum prorsus, hoc ethnicum, ac multorum deorum cultum redolens. Quin hoc quoque, nec inscite fortasse atque melia humanius aliquanto tractetur. Nam qui eum quod tribuit, honore afficit, quam per id, quod eripit, ignominiam ei inurit, utcunque res ea ho- noris speciem et obtentum habeat. imperite, sed perquam etiam prudenter et circum- specte mecum reputo, tibi quidem nihil periculi ex eo imminere, si Filium genitum asserueris. Nou enim verendum est, ne ingenitus aliquid eorum, quæ corporibus ac materia conveniunt, in gignendo patiatur, cum ne corpus quidem sit, id- que vel communes ipsæ de Deo notiones facile con- cedunt. Quare, quid nobis timorem fingimus, ubi non est timor, ac sine causa, ut vulgo dici solet, impii sumus ? vero mili periculum est, ne dei- tatis jacturam faciam, si creaturam admisero. Nec enim, qui creatur, Deus est; nec qui conser vus, Dominus, quamlibet alioqui primas inter ser- vos et res creatas ferat, atque hac una re in contu- debito honore fraudat, non magis ipsum, per id Quod si passiones circa generationem tibi G fingis, ego quoque idem circa creationem mihi fingam. Nam ne id quidem, quod creatur, citra passionem creatur. Quod si nec genitus est, ut ipse sentis, nec creatus, quod veritas sentit, quod tibi reliquum est, accipe, qui per creaturæ nomnen eo pène audaciæ prorumpis, ut idem dicas. Ac tu quidem, male deitatis judex atque arbiter, nihil intentatum relinquis, nihil non audes; non enim alia ratione nomen tuum illustrare poteras, quam si, ut qui tyrannicis sunt moribus, atque ad alienas facultates eripiendas propensi, infirmiores homi- nes, eodem tu quoque modo Deum ab imperio et dominatione procul submoveres. Ego contra, unam vocem, eamque brevem et compendiosam, habeo. Trinitas vere Trinitas est, fratres. Trinitas porro non inæqualium rerum enumeratio est (quid enim alioqui prohibeat, quin, et decadem, et centuriam, ac myriadem nominemus, si cum tot numeris com- ponatur? Multa quippe, multoque his plura in nu- merum cadunt); sed æqualium et honore parium complexio, cum scilicet nomen ea, quæ natura unita sunt, connectat, nec, quæ solutionem nesciunt, defluente numero dissipari sinat. tit ne id quidem quod creat, citra passionein creat. Cæterum id fusius in Or. xx De dogmate explicatur. vertit Billius. Deest in ed. PATROL. GR. XXXV. XI. Sie sentimus, sic animo affecti sumus, ita ta- men, ut, quain relationem atque ordinem hæc inter se habeant, Trinitati ipsi soli, ac purgata mente hominibus, quibus, vel in hac vita, vel in posterum Trinitas id patefecerit, noscendum re- linquamus. Nos autem unam et eamdem deitatis naturam teneamus, quæ ex principii experte, et 1, etc. Hæc desunt in edit., quamvis a Billio red- dita. quod nec uni forma instru: • tur. D Or. 1. Deest in edit. (11) Αφαιρουμένῳ. Regg. bm, bu, ύφαιρουμέ- D (12) Exn. Sic Regg. bm, hu, et Or. 1. In ed., (15) Το γινόμενον. Coisl. 1, τὸ διδόμενον. (14) Οὐδὲ γὰρ τὸ κτιζόμενον. Combefisius ver- (15) Γεγέννηται κατὰ σέ. Sic codd. Ita legit ac (16) Κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον. Sic Reg. hu, Coisl. (17) Κτίσματος. Coisl. 1 addit, ότι μηδὲ εἶδει ἑνὶ (18) Ανίσων. Billius : « diversarum. (19) Τὰ ἀριθμούμενα. Sic Regg. bm, hu, et (20) "Εχει. Ita Reg. hu, et Or. 1. Alii, ἔχῃ.
PG 35:1162Τριάδα τελείαν ἐκ τελείων τριῶν, μονάδος μὲν κινηθείσης διὰ τὸ πλούσιον, δυάδος δὲ ὑπερβαθείσης (ὑπὲρ γὰρ τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος), ἐξ ὧν τὰ σώματα, Τριάδος δὲ ὁρισθείσης διὰ τὸ τέλειον, πρώτη γὰρ ὑπερβαίνει δυάδος σύνθεσιν, ἵνα μήτε στενὴ μένῃ ἡ θεότης, μήτε εἰς ἄπειρον χέηται. Τὸ μὲν γὰρ ἀφιλότιμον, τὸ δὲ ἄτακτον· καὶ τὸ μὲν Ἰουδαϊκὸν παντελῶς, τὸ δὲ Ἑλληνικὸν καὶ πολύθεον. Θ. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, καὶ ἴσως οὐκ ἀπαιδεύτως, οὐδὲ ἀμαθῶς, ἀλλὰ καὶ λίαν ἐπεσκεμμένως, ὅτι σοὶ μὲν κίνδυνος οὐδὲ εἷς γεννητὸν εἰσάγοντι τὸν Υἱόν. Οὐ γὰρ μὴ πάθῃ τι γεννῶν ὁ ἀγέννητος τῶν σωματικῶν τε καὶ ὑλικῶν, ὅτι μηδὲ σῶμα, καὶ τοῦτο αἱ κοιναὶ περὶ Θεοῦ παραχωροῦσιν ὑπολήψεις. Ὥστε τί φοβούμεθα φόβον οὗ μὴ ἔστι φόβος, καὶ ἀσεβοῦμεν διακενῆς, ὃ δὴ λέγεται; Ἐμοὶ δὲ κίνδυνος ζημιωθῆναι θεότητα, εἰ τὸ κτίσμα παραδεχοίμην. Οὐ γὰρ Θεὸς τὸ κτιζόμενον, οὐδὲ δεσποτικὸν τὸ ὁμόδουλον, κἂν τὰ πρῶτα φέρηται δουλείας καὶ κτίσεως, καὶ τοῦτο μόνον φιλανθρωπεύηται ὑβριζόμενον. Ὁ γὰρ τῆς ὀφειλομένης ἀποστερῶν τιμῆς, οὐ μᾶλλον τιμᾷ τῷ διδομένῳ, ἢ ἀτιμάζει τῷ ἀφαιρουμένῳ, κἂν προσποίησιν ἔχῃ τιμῆς τὸ γινόμενον. Ι.
XXΙΙΙ. Θ. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, καὶ ἴσως οὐκ ἀπαιδεύτως, Α Χ. οὐδὲ ἀμαθῶς, ἀλλὰ καὶ λίαν ἐπεσκεμμένως, ὅτι σου μὲν κίνδυνος οὐδὲ εἰς γεννητὸν εἰσάγοντι τὸν Υἱόν. Οὐ γὰρ μὴ πάθῃ τι γεννῶν ὁ ἀγέννητος τῶν σωματι- κῶν τε καὶ ὑλικῶν, ὅτι μηδὲ τῶμα, καὶ τοῦτο αἱ κοι- καὶ περὶ Θεοῦ παραχωροῦσιν ὑπολήψεις. Ὥστε τί φοβούμεθα φόβον οὗ μὴ ἔστι φόβος, καὶ ἀσεβοῦμεν διακενῆς, ὁ δὴ λέγεται; Ἐμοὶ δὲ κίνδυνος ζημιωθῆ- ναι θεότητα, εἰ τὸ κτίσμα παραδεχοίμην. Οὐ γὰρ Θεὸς τὸ κτιζόμενον, οὐδὲ δεσποτικὸν τὸ ὁμόδουλον, κἂν τὰ πρῶτα φέρηται δουλείας καὶ κτίσεως, καὶ τοῦτο μόνον φιλανθρωπεύηται ὑβριζόμενον. Ο γὰρ τῆς ὀφειλομένης ἀποστερῶν τιμῆς, οὐ μᾶλλον τιμᾷ τῷ διδομένῳ, ἢ ἀτιμάζει τῷ ἀφαιρουμένῳ (11), καν προσποίησιν ἔχῃ (12) τιμῆς τὸ γινόμενον (13). Αt Γ. Καὶ εἴ σοι πλάττεται πάθη περὶ τὴν γέννησιν, Β Χ. καμοὶ περὶ τὴν κτίσιν· οὐδὲ γὰρ τὸ κτιζόμενον (14) ἀπαθῶς οἶδα κτιζόμενον. Εἰ δὲ μὴ γεγέννηται κατὰ σὲ (15), μηδὲ ἔκτισαι κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον (16), δέ ξαι τοῦ λόγου σοι τὸ λειπόμενον, ὁ μικροῦ τὸ ἴσον λέ- γειν τολμῶν διὰ τῆς προσηγορίας τοῦ κτίσματος (17). Σαὶ μὲν οὖν οὐδὲν ἀνεπιχείρητον, οὐδὲ ἀτόλμητον τῷ κακῷ βραβευτῇ καὶ διαιτητῇ τῆς θεότητος· οὐ γὰρ εἶχες ἄλλως εὐδοκιμεῖν, ἢ μακρὰν ἐκβάλλων Θεὸν δεσποτείας, ὥσπερ ἐνταῦθα οἱ τυραννικοὶ τὸν τρόπον; καὶ πλεονεκτικοὶ τοὺς ἀσθενεστέρους. Ἐγὼ δὲ μίαν φωνὴν, τὴν αὐτὴν καὶ σύντομον φθέγξομαι. Τριὰς ὡς ἀληθῶς ἡ Τριὰς, ἀδελφοί. Τριάς δὲ, οὐ πραγμάτων ἀνίσων (18) ἀπαρίθμησις (ἢ τί κωλύει, καὶ δεκάδα, καὶ ἑκατοντάδα, καὶ μυριάδα ονομάζειν μετὰ τοσού των συντιθεμένην; πολλὰ γὰρ τὰ ἀριθμούμενα (19), καὶ πλείω τούτων), ἀλλ᾽ ἴσων καὶ ὁμοτίμων σύλλη ψις, ἐνούσης τῆς προσηγορίας τὰ ἡνωμένα ἐκ φύσεως, καὶ οὐκ ἐώσης σκεδασθῆναι ἀριθμῷ λυομένῳ τὰ μὴ λυόμενα. ΙΑ'. Οὕτω φρονοῦμεν, καὶ οὕτως ἔχομεν, ὥστε ὅπως μὲν ἔχει (20) ταῦτα πρὸς ἄλληλα σχέσεώς τε καὶ τά ξεως, αὐτῇ μόνῃ τῇ Τριάδι συγχωρεῖν εἰδέναι, καὶ οἷς ἂν ἡ Τριὰς ἀποκαλύψῃ κεκαθαρμένοις, ἢ νῦν, ἡ ὕστε ρον· αὐτοὶ δὲ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἰδέναι φύσιν θεό- τητος, ἀνάρχῳ, καὶ γεννήσει, καὶ προόδῳ γνωριζο- μένην, ὡς τῷ τῷ ἐν ἡμῖν, καὶ λόγῳ, καὶ πνεύματι νῳ. ἔχει. κατὰ σέ κατασκευάζεται, « τά ORATIO DE PACE III. - tur. Illud enim parcum ac jejunum, hoc confusum; illud Judaicum prorsus, hoc ethnicum, ac multorum deorum cultum redolens. Quin hoc quoque, nec inscite fortasse atque melia humanius aliquanto tractetur. Nam qui eum quod tribuit, honore afficit, quam per id, quod eripit, ignominiam ei inurit, utcunque res ea ho- noris speciem et obtentum habeat. imperite, sed perquam etiam prudenter et circum- specte mecum reputo, tibi quidem nihil periculi ex eo imminere, si Filium genitum asserueris. Nou enim verendum est, ne ingenitus aliquid eorum, quæ corporibus ac materia conveniunt, in gignendo patiatur, cum ne corpus quidem sit, id- que vel communes ipsæ de Deo notiones facile con- cedunt. Quare, quid nobis timorem fingimus, ubi non est timor, ac sine causa, ut vulgo dici solet, impii sumus ? vero mili periculum est, ne dei- tatis jacturam faciam, si creaturam admisero. Nec enim, qui creatur, Deus est; nec qui conser vus, Dominus, quamlibet alioqui primas inter ser- vos et res creatas ferat, atque hac una re in contu- debito honore fraudat, non magis ipsum, per id Quod si passiones circa generationem tibi G fingis, ego quoque idem circa creationem mihi fingam. Nam ne id quidem, quod creatur, citra passionem creatur. Quod si nec genitus est, ut ipse sentis, nec creatus, quod veritas sentit, quod tibi reliquum est, accipe, qui per creaturæ nomnen eo pène audaciæ prorumpis, ut idem dicas. Ac tu quidem, male deitatis judex atque arbiter, nihil intentatum relinquis, nihil non audes; non enim alia ratione nomen tuum illustrare poteras, quam si, ut qui tyrannicis sunt moribus, atque ad alienas facultates eripiendas propensi, infirmiores homi- nes, eodem tu quoque modo Deum ab imperio et dominatione procul submoveres. Ego contra, unam vocem, eamque brevem et compendiosam, habeo. Trinitas vere Trinitas est, fratres. Trinitas porro non inæqualium rerum enumeratio est (quid enim alioqui prohibeat, quin, et decadem, et centuriam, ac myriadem nominemus, si cum tot numeris com- ponatur? Multa quippe, multoque his plura in nu- merum cadunt); sed æqualium et honore parium complexio, cum scilicet nomen ea, quæ natura unita sunt, connectat, nec, quæ solutionem nesciunt, defluente numero dissipari sinat. tit ne id quidem quod creat, citra passionein creat. Cæterum id fusius in Or. xx De dogmate explicatur. vertit Billius. Deest in ed. PATROL. GR. XXXV. XI. Sie sentimus, sic animo affecti sumus, ita ta- men, ut, quain relationem atque ordinem hæc inter se habeant, Trinitati ipsi soli, ac purgata mente hominibus, quibus, vel in hac vita, vel in posterum Trinitas id patefecerit, noscendum re- linquamus. Nos autem unam et eamdem deitatis naturam teneamus, quæ ex principii experte, et 1, etc. Hæc desunt in edit., quamvis a Billio red- dita. quod nec uni forma instru: • tur. D Or. 1. Deest in edit. (11) Αφαιρουμένῳ. Regg. bm, bu, ύφαιρουμέ- D (12) Exn. Sic Regg. bm, hu, et Or. 1. In ed., (15) Το γινόμενον. Coisl. 1, τὸ διδόμενον. (14) Οὐδὲ γὰρ τὸ κτιζόμενον. Combefisius ver- (15) Γεγέννηται κατὰ σέ. Sic codd. Ita legit ac (16) Κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον. Sic Reg. hu, Coisl. (17) Κτίσματος. Coisl. 1 addit, ότι μηδὲ εἶδει ἑνὶ (18) Ανίσων. Billius : « diversarum. (19) Τὰ ἀριθμούμενα. Sic Regg. bm, hu, et (20) "Εχει. Ita Reg. hu, et Or. 1. Alii, ἔχῃ.
PG 35:1163Καὶ εἴ σοι πλάττεται πάθη περὶ τὴν γέννησιν, κἀμοὶ περὶ τὴν κτίσιν· οὐδὲ γὰρ τὸ κτιζόμενον ἀπαθῶς οἶδα κτιζόμενον. Εἰ δὲ μὴ γεγέννηται κατὰ σὲ, μηδὲ ἔκτισαι κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον, δέξαι τοῦ λόγου σοι τὸ λειπόμενον, ὁ μικροῦ τὸ ἴσον λέγειν τολμῶν διὰ τῆς προσηγορίας τοῦ κτίσματος. Σοὶ μὲν οὖν οὐδὲν ἀνεπιχείρητον, οὐδὲ ἀτόλμητον τῷ κακῷ βραβευτῇ καὶ διαιτητῇ τῆς θεότητος· οὐ γὰρ εἶχες ἄλλως εὐδοκιμεῖν, ἢ μακρὰν ἐκβάλλων Θεὸν δεσποτείας, ὥσπερ ἐνταῦθα οἱ τυραννικοὶ τὸν τρόπον, καὶ πλεονεκτικοὶ τοὺς ἀσθενεστέρους. Ἐγὼ δὲ μίαν φωνὴν, τὴν αὐτὴν καὶ σύντομον φθέγξομαι. Τριὰς ὡς ἀληθῶς ἡ Τριὰς, ἀδελφοί. Τριὰς δὲ, οὐ πραγμάτων ἀνίσων ἀπαρίθμησις (ἢ τί κωλύει, καὶ δεκάδα, καὶ ἑκατοντάδα, καὶ μυριάδα ὀνομάζειν μετὰ τοσούτων συντιθεμένην; πολλὰ γὰρ τὰ ἀριθμούμενα, καὶ πλείω τούτων), ἀλλ’ ἴσων καὶ ὁμοτίμων σύλληψις, ἑνούσης τῆς προσηγορίας τὰ ἡνωμένα ἐκ φύσεως, καὶ οὐκ ἐώσης σκεδασθῆναι ἀριθμῷ λυομένῳ τὰ μὴ λυόμενα. ΙΑ.
κροῖς τὰ μέγιστα, ἐπειδὴ μηδεμία εἰκὼν φθάνει πρὸς τὴν ἀλήθειαν), αὐτὴν ἑαυτῇ συμβαίνουσαν, ἀεὶ τὴν αὐτὴν, ἀεὶ τελείαν, ἄποιον, ἄποσον, ἄχρονον, ἄκτι στον, ἀπερίληπτον, οὔποτε λείπουσαν (21) ἑαυτῆς, οὔτε λείψουσαν· ζωὰς καὶ ζωὴν, φῶτα καὶ φῶς, ἀγα- θὰ καὶ ἀγαθὸν, δόξας καὶ δόξαν, ἀληθινὸν καὶ ἀλή - θειαν, καὶ πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ἅγια καὶ αὐτοαγιό- τητα· Θεὸν ἕκαστον, ἂν θεωρῆται μόνον, τοῦ νοῦ χω ρίζοντος τὰ ἀχώριστα· Θεὸν τὰ τρία, μετ᾿ ἀλλήλων νοούμενα τῷ ταυτῷ τῆς κινήσεως καὶ τῆς φύσεως τ οὔτε ὑπὲρ ἑαυτὴν τι καταλιπούσαν, ἢ ὑπερβᾶσαν άλ- λο τι· οὐ γὰρ ἦν· οὔτε μεθ᾿ ἑαυτήν τι καταλείψου- σαν (22), ἢ ὑπερβησομένην· οὐκ ἔσται γάρ οὔτε μεθ' ἑαυτῆς τι παραδεχομένην ὁμότιμον· οὐ γὰρ (ὅσον εἰκάσαι τοῖς αἰσθητοῖς τὰ νοητὰ, καὶ τοῖς μια Β ἐφικνεῖται τι τῶν κτιστῶν, καὶ δούλων, καὶ μετα καταλείπουσαν. μεταληπτης. μεταλυ πτικῆς, λεῦσαι. εχόντων, καὶ περιγραπτῶν τῆς ἀκτίστου, καὶ δεσπο τικῆς, καὶ μεταληπτικῆς (23), καὶ ἀπείρου φύσεως. Τὰ μὲν γὰρ πάντη πόρρω, τὰ δὲ ποσῶς πλησιάζοντα καὶ πλησιάσοντα· καὶ τοῦτο οὐ φύσει, ἀλλὰ μεταλή ψει, καὶ πηνίκα, ὅταν τὸ δουλεῦσαι (24) καλῶς τῇ Τριάδι, ὑπὲρ τὴν δουλείαν γένηται· εἴπερ μὴ καὶ τοῦτο αὐτὸ ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ βασιλεία (25), τὸ γνώ και καλῶς δεσποτείαν, ἀλλὰ μὴ φύρειν τὰ διεστώτα, νοῦ ταπεινότητι. Οἷς δὲ τὸ δουλεῦσαι τοσοῦτον, πηλί κη τούτων ή δεσποτεία ; καὶ εἰ τὸ γνῶναι μακαριό της (26), πηλίκον τὸ γινωσκόμενον ; ΙΒ'. Τοῦτο ἡμῖν τὸ μέγα μυστήριον βούλεται· τοῦ το, ἡ εἰς Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ τὸ κοινὸν ὄνομα, πίστις καὶ ἀναγέννησις, ἄρνησις ἀθεΐας (27) καὶ ὁμολογία θεότητος. Τοῦτο γὰρ τὸ κοινὸν ὄνομα. Ωστε τὸ ἀτιμάζειν τι τῶν τριῶν ἢ χωρίζειν, ἀτιμάζειν ἐστὶ τὴν ὁμολογίαν, τὸ μὲν τὴν ἀναγέννησιν, τὸ δὲ τὴν θεότητα· τὸ μὲν τὴν θέωσιν, τὸ δὲ τὴν ἐλπίδα. Ορᾶτε οἷα χαρίζεται ἡμῖν τὸ Πνεῦμα θεολογούμενον, καὶ οἷα ζημιοῖ ἀθετούμενον. Ἐὼ γὰρ λέγειν τὸν φόβον, καὶ τὴν ἠπειλημένην ορο γήν, οὐ τοῖς τιμῶσιν, ἀλλὰ τοῖς ἀτιμάζουσιν. Ταῦτα ὡς ἐν βραχέσι πεφιλοσόφηται πρὸς ὑμᾶς (28) δογματ τικῶς, ἀλλ' οὐκ ἀντιλογικῶς· ἁλιευτικῶς, ἀλλ' οὐκ Αριστοτελικῶς· πνευματικῶς, ἀλλ' οὐ κακοπραγμα νικῶς· ἐκκλησιαστικῶς, ἀλλ' οὐκ ἀγοραίως· ὠφελί μως, ἀλλ' οὐκ ἐπιδεικτικῶς· ἵνα γνῶτε τὸ αὐτὸ φρο- νοῦντας ἡμᾶς, οἱ καθ' ἡμῶν δημηγοροῦντες, καὶ πα S. GREGORII THEOLOGI , generatione, et processione agnoscitur, quemad- A modum id quod nobis inest, mente, sermone, ac spiritu intelligitur (quantum quidem ex sen- sibilibus, ea, quæ animo et ratione intelliguntur, atque ex parvis maxima conjicere possumus, quan- doquidem nulla imago veritatem assequi potest), ipsam secum concoralem, semper eamdem semper perfectam, qualitatis, quantitatis, tempo- ris expertem, increatam, atque ejusmodi, ut nec ei quidquam unquam defuerit, nec defuturum sit, incomprehensibilem, nunquam se deserentem, nec deserturam : vitas et vitam, lumina et lumen, bona et bonum, glorias et gloriam, verum et veritatem, ac spiritum veritatis, sancta et ipsammet sanctita- tem : Deum unumquodque, si separatim considere- tur, mente videlicet, ea quæ separari nequeunt, separante : Deum rursus hæc tria, si quidem simal intelligantur, ob eumdem motum et eamdem natu- rain : eam rationem habentem, ut nec supra se quidquam reliquerit, aut aliud quidquam supera- rit; nihil enim erat: nec rursus quidquam post se relictura aut superatura sit; nihil enim futurum est nec denique secum aliquid æquale admittat ; nihil enim est ex omnibus rebus creatis, et servis, et participantibus, ac circumscriptis, quod increa- tam illam, et domninam, et participatam, atque infinitam naturam assequatur. Verum alia longo prorsus ab ea intervallo distant, alia propius quodammodo ad eam accedunt, atque accessura idque non vi naturæ, sed gratiæ, nempe cum servitus Trinitati recte præstita, supra servitutem assurre erit: nisi tamen hoc quoque ipsum libertas et regnum est, dominationem probe agnoscere, nec ea, quæ inter se distincta sunt, per animi abjectionem confundere ac permiscere. Porro quibus tantum, tamque honorificum est serviisse, quanta tandem horum dominatio censenda est?. Et cum cognitio ipsa beatitudo sit, quantum, quæse, illud est, quod cognoscitur? ipsam XII. Hoc nobis magnum illud mysterium vult ; C hoc nostra in Patrem, et Filium, et Spiritum san- ctum, ac commune nomen, Gdes et regeneratio, atheiæ abjuratio et deitatis confessio. Nam hoc commune illud nomen est. Quocirca trium aliquid contemnere, aut separare, confessionem contemnere est, hoc est, regenerationem, divini- tatem, deificationem, spem. Videte qualia Spiritus nobis, cum Deum ipsum prædicamus, largiatur; et quibus rebus nos muletet, cum spernitur ac rejici- tur. Mitto enim dicere terrorem atque iram, cujus reina non in cultores, sed in contemplores intenduntur. Atque hæc nobis ad vos breviter, non disputandi, sed docendi modo ; non Aristotelico, sed piscatorio; non improbe ac veteratorie, sed spiritualiter ; non circumforanee, sed concionato- D rie et ecclesiastice; non ad ostentationem, sed uti- quam defuit, nec defutura est. legit et expressit Billius. In ed., Coisl. 2, Or. 1, In Par. ed., [mendose]. edit. sunt; gorius ad haec Joannis verba xvi, : • Haec est au- tem vita æterna, ut cognoscant te solum Deum ve- ‹ rum, et quem misisti Jesum Christum, › in qua cognitione consistit certe vera beatitudo, quæ in æterna vita reperitur. impietatis, qua Deus tollitur. Reg. bm, et Or. 1.. (21) Οὔποτε λείπουσαν, etc. . Quæ sibi nun- (22) Καταλείψουσαν. Sic Reg. hu, et Or. 1. Sic (23) Μεταληπτικής. Sic plerique codd. Reg. hu, (24) Τὸ δουλεῦσαι. Reg. hu, et Or. 1, τῷ δου (25) Καὶ ἡ βασιλεία. Sic Reg. hu. Deest ή in (26) Εἰ τὸ γνῶναι μακαριότης, etc. Alludit Gre- (27) Αρνησις ἀθεΐας. • Abjuratio atheiæ, seu, (23) Πεφιλοσόφηται πρὸς ὑμᾶς. Haec desunt in
PG 35:1164Οὕτω φρονοῦμεν, καὶ οὕτως ἔχομεν, ὥστε ὅπως μὲν ἔχει ταῦτα πρὸς ἄλληλα σχέσεώς τε καὶ τάξεως, αὐτῇ μόνῃ τῇ Τριάδι συγχωρεῖν εἰδέναι, καὶ οἷς ἂν ἡ Τριὰς ἀποκαλύψῃ κεκαθαρμένοις, ἢ νῦν, ἢ ὕστερον· αὐτοὶ δὲ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἰδέναι φύσιν θεότητος, ἀνάρχῳ, καὶ γεννήσει, καὶ προόδῳ γνωριζομένην, ὡς νῷ τῷ ἐν ἡμῖν, καὶ λόγῳ, καὶ πνεύματι (ὅσον εἰκάσαι τοῖς αἰσθητοῖς τὰ νοητὰ, καὶ τοῖς μικροῖς τὰ μέγιστα, ἐπειδὴ μηδεμία εἰκὼν φθάνει πρὸς τὴν ἀλήθειαν), αὐτὴν ἑαυτῇ συμβαίνουσαν, ἀεὶ τὴν αὐτὴν, ἀεὶ τελείαν, ἄποιον, ἄποσον, ἄχρονον, ἄκτιστον, ἀπερίληπτον, οὔποτε λείπουσαν ἑαυτῆς, οὔτε λείψουσαν· ζωὰς καὶ ζωὴν, φῶτα καὶ φῶς, ἀγαθὰ καὶ ἀγαθὸν, δόξας καὶ δόξαν, ἀληθινὸν καὶ ἀλήθειαν, καὶ πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ἅγια καὶ αὐτοαγιότητα· Θεὸν ἕκαστον, ἂν θεωρῆται μόνον, τοῦ νοῦ χωρίζοντος τὰ ἀχώριστα· Θεὸν τὰ τρία, μετ’ ἀλλήλων νοούμενα τῷ ταυτῷ τῆς κινήσεως καὶ τῆς φύσεως· οὔτε ὑπὲρ ἑαυτήν τι καταλιποῦσαν, ἢ ὑπερβᾶσαν ἄλλο τι· οὐ γὰρ ἦν· οὔτε μεθ’ ἑαυτήν τι καταλείψουσαν, ἢ ὑπερβησομένην· οὐκ ἔσται γάρ· οὔτε μεθ’ ἑαυτῆς τι παραδεχομένην ὁμότιμον·
κροῖς τὰ μέγιστα, ἐπειδὴ μηδεμία εἰκὼν φθάνει πρὸς τὴν ἀλήθειαν), αὐτὴν ἑαυτῇ συμβαίνουσαν, ἀεὶ τὴν αὐτὴν, ἀεὶ τελείαν, ἄποιον, ἄποσον, ἄχρονον, ἄκτι στον, ἀπερίληπτον, οὔποτε λείπουσαν (21) ἑαυτῆς, οὔτε λείψουσαν· ζωὰς καὶ ζωὴν, φῶτα καὶ φῶς, ἀγα- θὰ καὶ ἀγαθὸν, δόξας καὶ δόξαν, ἀληθινὸν καὶ ἀλή - θειαν, καὶ πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ἅγια καὶ αὐτοαγιό- τητα· Θεὸν ἕκαστον, ἂν θεωρῆται μόνον, τοῦ νοῦ χω ρίζοντος τὰ ἀχώριστα· Θεὸν τὰ τρία, μετ᾿ ἀλλήλων νοούμενα τῷ ταυτῷ τῆς κινήσεως καὶ τῆς φύσεως τ οὔτε ὑπὲρ ἑαυτὴν τι καταλιπούσαν, ἢ ὑπερβᾶσαν άλ- λο τι· οὐ γὰρ ἦν· οὔτε μεθ᾿ ἑαυτήν τι καταλείψου- σαν (22), ἢ ὑπερβησομένην· οὐκ ἔσται γάρ οὔτε μεθ' ἑαυτῆς τι παραδεχομένην ὁμότιμον· οὐ γὰρ (ὅσον εἰκάσαι τοῖς αἰσθητοῖς τὰ νοητὰ, καὶ τοῖς μια Β ἐφικνεῖται τι τῶν κτιστῶν, καὶ δούλων, καὶ μετα καταλείπουσαν. μεταληπτης. μεταλυ πτικῆς, λεῦσαι. εχόντων, καὶ περιγραπτῶν τῆς ἀκτίστου, καὶ δεσπο τικῆς, καὶ μεταληπτικῆς (23), καὶ ἀπείρου φύσεως. Τὰ μὲν γὰρ πάντη πόρρω, τὰ δὲ ποσῶς πλησιάζοντα καὶ πλησιάσοντα· καὶ τοῦτο οὐ φύσει, ἀλλὰ μεταλή ψει, καὶ πηνίκα, ὅταν τὸ δουλεῦσαι (24) καλῶς τῇ Τριάδι, ὑπὲρ τὴν δουλείαν γένηται· εἴπερ μὴ καὶ τοῦτο αὐτὸ ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ βασιλεία (25), τὸ γνώ και καλῶς δεσποτείαν, ἀλλὰ μὴ φύρειν τὰ διεστώτα, νοῦ ταπεινότητι. Οἷς δὲ τὸ δουλεῦσαι τοσοῦτον, πηλί κη τούτων ή δεσποτεία ; καὶ εἰ τὸ γνῶναι μακαριό της (26), πηλίκον τὸ γινωσκόμενον ; ΙΒ'. Τοῦτο ἡμῖν τὸ μέγα μυστήριον βούλεται· τοῦ το, ἡ εἰς Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ τὸ κοινὸν ὄνομα, πίστις καὶ ἀναγέννησις, ἄρνησις ἀθεΐας (27) καὶ ὁμολογία θεότητος. Τοῦτο γὰρ τὸ κοινὸν ὄνομα. Ωστε τὸ ἀτιμάζειν τι τῶν τριῶν ἢ χωρίζειν, ἀτιμάζειν ἐστὶ τὴν ὁμολογίαν, τὸ μὲν τὴν ἀναγέννησιν, τὸ δὲ τὴν θεότητα· τὸ μὲν τὴν θέωσιν, τὸ δὲ τὴν ἐλπίδα. Ορᾶτε οἷα χαρίζεται ἡμῖν τὸ Πνεῦμα θεολογούμενον, καὶ οἷα ζημιοῖ ἀθετούμενον. Ἐὼ γὰρ λέγειν τὸν φόβον, καὶ τὴν ἠπειλημένην ορο γήν, οὐ τοῖς τιμῶσιν, ἀλλὰ τοῖς ἀτιμάζουσιν. Ταῦτα ὡς ἐν βραχέσι πεφιλοσόφηται πρὸς ὑμᾶς (28) δογματ τικῶς, ἀλλ' οὐκ ἀντιλογικῶς· ἁλιευτικῶς, ἀλλ' οὐκ Αριστοτελικῶς· πνευματικῶς, ἀλλ' οὐ κακοπραγμα νικῶς· ἐκκλησιαστικῶς, ἀλλ' οὐκ ἀγοραίως· ὠφελί μως, ἀλλ' οὐκ ἐπιδεικτικῶς· ἵνα γνῶτε τὸ αὐτὸ φρο- νοῦντας ἡμᾶς, οἱ καθ' ἡμῶν δημηγοροῦντες, καὶ πα S. GREGORII THEOLOGI , generatione, et processione agnoscitur, quemad- A modum id quod nobis inest, mente, sermone, ac spiritu intelligitur (quantum quidem ex sen- sibilibus, ea, quæ animo et ratione intelliguntur, atque ex parvis maxima conjicere possumus, quan- doquidem nulla imago veritatem assequi potest), ipsam secum concoralem, semper eamdem semper perfectam, qualitatis, quantitatis, tempo- ris expertem, increatam, atque ejusmodi, ut nec ei quidquam unquam defuerit, nec defuturum sit, incomprehensibilem, nunquam se deserentem, nec deserturam : vitas et vitam, lumina et lumen, bona et bonum, glorias et gloriam, verum et veritatem, ac spiritum veritatis, sancta et ipsammet sanctita- tem : Deum unumquodque, si separatim considere- tur, mente videlicet, ea quæ separari nequeunt, separante : Deum rursus hæc tria, si quidem simal intelligantur, ob eumdem motum et eamdem natu- rain : eam rationem habentem, ut nec supra se quidquam reliquerit, aut aliud quidquam supera- rit; nihil enim erat: nec rursus quidquam post se relictura aut superatura sit; nihil enim futurum est nec denique secum aliquid æquale admittat ; nihil enim est ex omnibus rebus creatis, et servis, et participantibus, ac circumscriptis, quod increa- tam illam, et domninam, et participatam, atque infinitam naturam assequatur. Verum alia longo prorsus ab ea intervallo distant, alia propius quodammodo ad eam accedunt, atque accessura idque non vi naturæ, sed gratiæ, nempe cum servitus Trinitati recte præstita, supra servitutem assurre erit: nisi tamen hoc quoque ipsum libertas et regnum est, dominationem probe agnoscere, nec ea, quæ inter se distincta sunt, per animi abjectionem confundere ac permiscere. Porro quibus tantum, tamque honorificum est serviisse, quanta tandem horum dominatio censenda est?. Et cum cognitio ipsa beatitudo sit, quantum, quæse, illud est, quod cognoscitur? ipsam XII. Hoc nobis magnum illud mysterium vult ; C hoc nostra in Patrem, et Filium, et Spiritum san- ctum, ac commune nomen, Gdes et regeneratio, atheiæ abjuratio et deitatis confessio. Nam hoc commune illud nomen est. Quocirca trium aliquid contemnere, aut separare, confessionem contemnere est, hoc est, regenerationem, divini- tatem, deificationem, spem. Videte qualia Spiritus nobis, cum Deum ipsum prædicamus, largiatur; et quibus rebus nos muletet, cum spernitur ac rejici- tur. Mitto enim dicere terrorem atque iram, cujus reina non in cultores, sed in contemplores intenduntur. Atque hæc nobis ad vos breviter, non disputandi, sed docendi modo ; non Aristotelico, sed piscatorio; non improbe ac veteratorie, sed spiritualiter ; non circumforanee, sed concionato- D rie et ecclesiastice; non ad ostentationem, sed uti- quam defuit, nec defutura est. legit et expressit Billius. In ed., Coisl. 2, Or. 1, In Par. ed., [mendose]. edit. sunt; gorius ad haec Joannis verba xvi, : • Haec est au- tem vita æterna, ut cognoscant te solum Deum ve- ‹ rum, et quem misisti Jesum Christum, › in qua cognitione consistit certe vera beatitudo, quæ in æterna vita reperitur. impietatis, qua Deus tollitur. Reg. bm, et Or. 1.. (21) Οὔποτε λείπουσαν, etc. . Quæ sibi nun- (22) Καταλείψουσαν. Sic Reg. hu, et Or. 1. Sic (23) Μεταληπτικής. Sic plerique codd. Reg. hu, (24) Τὸ δουλεῦσαι. Reg. hu, et Or. 1, τῷ δου (25) Καὶ ἡ βασιλεία. Sic Reg. hu. Deest ή in (26) Εἰ τὸ γνῶναι μακαριότης, etc. Alludit Gre- (27) Αρνησις ἀθεΐας. • Abjuratio atheiæ, seu, (23) Πεφιλοσόφηται πρὸς ὑμᾶς. Haec desunt in
PG 35:1165οὐ γὰρ ἐφικνεῖταί τι τῶν κτιστῶν, καὶ δούλων, καὶ μετεχόντων, καὶ περιγραπτῶν τῆς ἀκτίστου, καὶ δεσποτικῆς, καὶ μεταληπτικῆς, καὶ ἀπείρου φύσεως. Τὰ μὲν γὰρ πάντη πόῤῥω, τὰ δὲ ποσῶς πλησιάζοντα καὶ πλησιάσοντα· καὶ τοῦτο οὐ φύσει, ἀλλὰ μεταλήψει, καὶ πηνίκα, ὅταν τὸ δουλεῦσαι καλῶς τῇ Τριάδι, ὑπὲρ τὴν δουλείαν γένηται· εἴπερ μὴ καὶ τοῦτο αὐτὸ ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ βασιλεία, τὸ γνῶναι καλῶς δεσποτείαν, ἀλλὰ μὴ φύρειν τὰ διεστῶτα, νοῦ ταπεινότητι. Οἷς δὲ τὸ δουλεῦσαι τοσοῦτον, πηλίκη τούτων ἡ δεσποτεία; καὶ εἰ τὸ γνῶναι μακαριότης, πηλίκον τὸ γινωσκόμενον; ΙΒ. Τοῦτο ἡμῖν τὸ μέγα μυστήριον βούλεται· τοῦτο, ἡ εἰς Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ τὸ κοινὸν ὄνομα, πίστις καὶ ἀναγέννησις, ἄρνησις ἀθεί̈ας καὶ ὁμολογία θεότητος. Τοῦτο γὰρ τὸ κοινὸν ὄνομα. Ὥστε τὸ ἀτιμάζειν τι τῶν τριῶν ἢ χωρίζειν, ἀτιμάζειν ἐστὶ τὴν ὁμολογίαν, τὸ μὲν τὴν ἀναγέννησιν, τὸ δὲ τὴν θεότητα· τὸ μὲν τὴν θέωσιν, τὸ δὲ τὴν ἐλπίδα. Ὁρᾶτε οἷα χαρίζεται ἡμῖν τὸ Πνεῦμα θεολογούμενον, καὶ οἷς ζημιοῖ ἀθετούμενον. Ἐῶ γὰρ λέγειν τὸν φόβον, καὶ τὴν ἠπειλημένην ὀργὴν, οὐ τοῖς τιμῶσιν, ἀλλὰ τοῖς ἀτιμάζουσιν.
ΧΧΙΙΙ. νηγυρίζοντες, καὶ τοῦτο μόνον ὁμονοοῦντες, ἓν ἐμ- πνεομένους, ἓν πνέοντας· καὶ μή, καθάπερ οἱ λιμώττοντες, σπερμολογήτε τὰ μικρὰ ἡμῶν, εἰ τε πταίσματα χρή λέγειν, εἴτε καὶ παίγνια· ὡς ἔστι τῆς ἄκρας κακοδαιμονίας, μὴ ἐν τοῖς ἰδίοις Ισχυροῖς τὸ ἀσφαλὲς ἔχειν, ἀλλ' ἐν τοῖς ἑτέρων σα θροῖς (29). ΙΓ΄. Ἰδοὺ δεξιὰς δίδομεν ἀλλήλοις ἐν ταῖς ὑμετέ ραις ὄψεσιν. Ἰδοὺ τῆς Τριάδος τὰ ἔργα, τῆς ὁμοίως ἡμῖν δοξαζομένης τε καὶ προσκυνουμένης. Τοῦτο ὑμᾶς χρηστοτέρους ποιήσει (50) καὶ ὀρθοδοξοτέρους. Ως ὄφελόν γε καὶ ἀκουσθείημεν, καὶ γένοιτο την ἡμέραν ταύτην, ἡμέραν γενέσθαι κλητὴν, ἁγίαν, μὴ ἀντιλογίας, ἀλλ᾽ εὐρυχωρίας· μὴ πειρασμού μνημο- Β συνον, ἀλλ᾽ ἑορτὴν ἐπινίκιον· ἵνα τὸ ἡμᾶς συμφρονεῖν ἀλλήλοις, καὶ μικροῦ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην, ἧς τὰ μὲν ὑγιῶς εἶχε, τὰ δὲ νῦν ἀπέλαβε τὴν ὑγίειαν, τὰ δὲ ὑγιαίνειν ἄρχεται, τοῦτο καὶ ὑμῖν αἴτιον γένηται σωτηρίας, καὶ ἀναπλάσεως. Το Τριὰς ἁγία, καὶ προσκυνητή, καὶ μακρόθυμε! μακρόθυμος γὰρ ἡ ἐπὶ τοσοῦτον ἀνασχομένη τῶν σὲ τεμνόντων. Ο Τριάς, ἧς ἐγὼ κατηξιώθην, καὶ λάτρης εἶναι, καὶ κῆρυξ ἐκ πλείονος ἀνυπόκριτος ! "Ο Τριὰς ἡ πᾶσί (31) ποτε γνωσθησομένη, τοῖς μὲν τῇ ἐλλάμψει, τοῖς δὲ τῇ κοι λάσει! Δέχοιο καὶ τούτους προσκυνητὰς, τοὺς νῦν ὑβριστάς· καὶ μηδένα ζημιωθείημεν, μηδὲν τῶν ἐλαχίστων, κἂν ἐμέ τι ζημιωθῆναι δέοι (52) τῆς χά ριτος· οὐ γὰρ τολμῶ τοσοῦτον ὅσον ὁ ᾿Απόστολος (55) φθέγξασθαι. Ο Ο ΙΔ΄. Ἀλλ᾽ οὐ ταῦτα φίλα ὑμῖν: σπαράσσεται δὲ ἡ γλῶσσα, καὶ ὠδίνει τὴν ἀντίῤῥησιν; Οψόμεθα καὶ ταύτην ποτέ, ἢ οἷς, μᾶλλον ἡμῶν σχολὴ περίεστι· γνωσόμεθα καὶ τὰ κομψὰ ὑμῶν γεννήματα, ἢ ἐξαμ- βλώματα, ἐπειδὰν τὰ ἐὰ τῶν ἀσπίδων ῥήξαντες ἢ συντρίψαντες λόγῳ σκληρῷ καὶ ἀντιτύπῳ, οὔρια (34) καὶ ἀνεμιαῖα ταῦτα ἐλέγξωμεν, καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς τῆς ἀσεβείας κρυπτόμενον βασιλίσκον εἰς μέσον ἀγάγω- μεν (55)· εἰ καὶ βασιλίσκον, ἀλλὰ νεκρόν τε καὶ ἀτε- λῆ, καὶ ἀκίνητον, ταῖς ὠδῖσιν ἐναποθανόντα, καὶ πρὶν γεννηθῆναι οὐκ ὄντα (56), καθ' ὑμᾶς εἰπεῖν, ἵνα τι μικρὸν ὑμῖν καὶ χαρίσωμαι· οὐ μᾶλλον μισητὸν τῆς συλλήψεως, ἢ ἐλεεινὸν τῆς ἀμβλώσεως. Τοῦτο δώσει ἡμῖν, οἶδ' ὅτι, ὁ δοὺς ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον ἐπιβαίνειν, καὶ περιπατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορ- πίων· ὃς καὶ συντρίψει τον Σατανᾶν ἐν τάχει ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν, εἴτε ὡς ἀστραπὴν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πεσόντα διὰ τὴν παλαιὰν λαμπρότητα, εἴτε ὡς ὄφιν φεύγοντα διὰ τὴν ὕστερον σκολιότητα, καὶ τὴν εἰς τὸ χαμερπὲς μεταποίησιν, ἵνα μικρόν τι τῶν κακῶν • οὐκ ὄντα +165 ORATIO DE PACE III. - A liter dicta sint : ut qui adversum nos conciones ha C betis, et in publicis conventibus vos ipsos jactatis, atque in hoc uno concordes estis, nos idem sen- tire, eodem modo inspirari, idem spirare intelli- gatis ; nec, ut qui fame premuntur, exigua no- stra, sive peccata, sive ludicra dicenda sunt, col- ligatis atque in vulgus spargatis. Extremæ quippe miseriæ est, non propriis viribus, sed aliorum im- becillitate niti atque confidere. XIII. En mutuas dextras, inspectantibus vobis, jungimus. En quid Trinitas, quam nos æque cele bramus et adoramus, effecerit. Hoc vos benigniores rectiusque de religione sentientes eliciet. Utinam sane exaudiamur, atque hic dies, qui vocatur san- ctus, fiat dies, non contradictionis, sed latitudinis; non tentationis monumentum, sed triumphale fe- stum; ut mutua nostra concordia, totiusque pene terrarum orbis, qui partim jam ante sanus erat, partin sanitatem nunc recepit, partim sanus esse incipit, vobis quoque salutis atque instaurationis causa sit. sancta, et adoranda, et longanimis Trinitas! longanimis enim es, qua: eos, a quibus scinderis, tamdiu toleras. Trinitas, cujus ego, ut cultor ac sincerus præco essem, jampridem dignus habitus sum! O Trinitas omnibus aliquando, vel per illuminationem, vel per poenam agnoscenda ! Utinam hos quoque, qui nunc contumeliis te affi- ciunt, adoratores accipias, nec quemnquam, ne ex minimis quidem amittamus, vel etiam si mibi pro- pterea aliqua gratiæ jactura facienda sit : non enim tantum dicere audeo, quantum Apostolus *. XIV. Quid? Hac vobis minus grata sunt, ac lin- gua distorquetur, et confutationem parturit? Hanc quoque aliquando videbimus, cuin vobis plus otii, quam nobis, suppetat; ac lepidos et elegantes ve- stros fetus, imo abortus cognoscemus, cum ruptis aspidum ovis, aut dura et solida disputatione con- fractis, irrita ea et evanida esse aperte de- monstraverimus, abditumque in ipsis impietatis ba- siliscum in medium protulerimus; basiliscum qui- dem illum, cæterum mortuum, et imperfectum ac motu carentem, ipsisque partus doloribus immor- tuum, ac, priusquam gignatur, non exsistentemn (libet enim verbis vestris uti, ut nonnibil gratiæ apud vos ineain), ob conceptionem non minus de- testabilem, quam ob abortum miserabilem. Hoc nobis, mihi credite, daturus est ille, qui potesta- tem nobis dedit super aspidem et basiliscum ambu- landi, et calcandi supra serpentes et scorpiones 10: qui etiam Satanam, vel tanquam fulgur e cœlo lapsum, ob antiquum splendorem, vel serpentis Luc. x, 18. Rom. 15, 3. Psul. xc, 13; Luc. x, 19. ad hac Apostoli verba, Romn. ix, : • Oplabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratri- bus meis, o etc. p miam Arianorum, qui de Filio dicebant: Non erat priusquam gigneretur, aut nasceretur. » Quare videtur sic reddendum : c non exsistentem. Billius reddit : c exstinctum. (29) Σαθροῖς. Γoisl. 1, σταθμοῖς. (30) Ποιήσει. Reg. Cypr., ποιήσοι. (31) Πᾶσι. Jes., πάντη. (32) Δέοι. Combef., δέῃ. (33) Ὅσον ὁ ᾿Απόστολος. Αlludit hic Gregorius (34) Ούρια. Coisl. 1, οὐραῖα. (35) 'Αγάγωμεν. leg. liu, Or. 1, ἄγωμεν. (36) Οὐκ ὄντα. Hic notat vocem, seu blasphe
PG 35:1166Ταῦτα ὡς ἐν βραχέσι πεφιλοσόφηται πρὸς ὑμᾶς δογματικῶς, ἀλλ’ οὐκ ἀντιλογικῶς· ἁλιευτικῶς, ἀλλ’ οὐκ Ἀριστοτελικῶς· πνευματικῶς, ἀλλ’ οὐ κακοπραγμονικῶς· ἐκκλησιαστικῶς, ἀλλ’ οὐκ ἀγοραίως· ὠφελίμως, ἀλλ’ οὐκ ἐπιδεικτικῶς· ἵνα γνῶτε τὸ αὐτὸ φρονοῦντας ἡμᾶς, οἱ καθ’ ἡμῶν δημηγοροῦντες, καὶ πανηγυρίζοντες, καὶ τοῦτο μόνον ὁμονοοῦντες, ἓν ἐμπνεομένους, ἓν πνέοντας· καὶ μὴ, καθάπερ οἱ λιμώττοντες, σπερμολογῆτε τὰ μικρὰ ἡμῶν, εἴτε πταίσματα χρὴ λέγειν, εἴτε καὶ παίγνια· ὡς ἔστι τῆς ἄκρας κακοδαιμονίας, μὴ ἐν τοῖς ἰδίοις ἰσχυροῖς τὸ ἀσφαλὲς ἔχειν, ἀλλ’ ἐν τοῖς ἑτέρων σαθροῖς. ΙΓ. Ἰδοὺ δεξιὰς δίδομεν ἀλλήλοις ἐν ταῖς ὑμετέραις ὄψεσιν. Ἰδοὺ τῆς Τριάδος τὰ ἔργα, τῆς ὁμοίως ἡμῖν δοξαζομένης τε καὶ προσκυνουμένης. Τοῦτο ὑμᾶς χρηστοτέρους ποιήσει καὶ ὀρθοδοξοτέρους. Ὡς ὄφελόν γε καὶ ἀκουσθείημεν, καὶ γένοιτο τὴν ἡμέραν ταύτην, ἡμέραν γενέσθαι κλητὴν, ἁγίαν, μὴ ἀντιλογίας, ἀλλ’ εὐρυχωρίας· μὴ πειρασμοῦ μνημόσυνον, ἀλλ’ ἑορτὴν ἐπινίκιον·
ΧΧΙΙΙ. νηγυρίζοντες, καὶ τοῦτο μόνον ὁμονοοῦντες, ἓν ἐμ- πνεομένους, ἓν πνέοντας· καὶ μή, καθάπερ οἱ λιμώττοντες, σπερμολογήτε τὰ μικρὰ ἡμῶν, εἰ τε πταίσματα χρή λέγειν, εἴτε καὶ παίγνια· ὡς ἔστι τῆς ἄκρας κακοδαιμονίας, μὴ ἐν τοῖς ἰδίοις Ισχυροῖς τὸ ἀσφαλὲς ἔχειν, ἀλλ' ἐν τοῖς ἑτέρων σα θροῖς (29). ΙΓ΄. Ἰδοὺ δεξιὰς δίδομεν ἀλλήλοις ἐν ταῖς ὑμετέ ραις ὄψεσιν. Ἰδοὺ τῆς Τριάδος τὰ ἔργα, τῆς ὁμοίως ἡμῖν δοξαζομένης τε καὶ προσκυνουμένης. Τοῦτο ὑμᾶς χρηστοτέρους ποιήσει (50) καὶ ὀρθοδοξοτέρους. Ως ὄφελόν γε καὶ ἀκουσθείημεν, καὶ γένοιτο την ἡμέραν ταύτην, ἡμέραν γενέσθαι κλητὴν, ἁγίαν, μὴ ἀντιλογίας, ἀλλ᾽ εὐρυχωρίας· μὴ πειρασμού μνημο- Β συνον, ἀλλ᾽ ἑορτὴν ἐπινίκιον· ἵνα τὸ ἡμᾶς συμφρονεῖν ἀλλήλοις, καὶ μικροῦ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην, ἧς τὰ μὲν ὑγιῶς εἶχε, τὰ δὲ νῦν ἀπέλαβε τὴν ὑγίειαν, τὰ δὲ ὑγιαίνειν ἄρχεται, τοῦτο καὶ ὑμῖν αἴτιον γένηται σωτηρίας, καὶ ἀναπλάσεως. Το Τριὰς ἁγία, καὶ προσκυνητή, καὶ μακρόθυμε! μακρόθυμος γὰρ ἡ ἐπὶ τοσοῦτον ἀνασχομένη τῶν σὲ τεμνόντων. Ο Τριάς, ἧς ἐγὼ κατηξιώθην, καὶ λάτρης εἶναι, καὶ κῆρυξ ἐκ πλείονος ἀνυπόκριτος ! "Ο Τριὰς ἡ πᾶσί (31) ποτε γνωσθησομένη, τοῖς μὲν τῇ ἐλλάμψει, τοῖς δὲ τῇ κοι λάσει! Δέχοιο καὶ τούτους προσκυνητὰς, τοὺς νῦν ὑβριστάς· καὶ μηδένα ζημιωθείημεν, μηδὲν τῶν ἐλαχίστων, κἂν ἐμέ τι ζημιωθῆναι δέοι (52) τῆς χά ριτος· οὐ γὰρ τολμῶ τοσοῦτον ὅσον ὁ ᾿Απόστολος (55) φθέγξασθαι. Ο Ο ΙΔ΄. Ἀλλ᾽ οὐ ταῦτα φίλα ὑμῖν: σπαράσσεται δὲ ἡ γλῶσσα, καὶ ὠδίνει τὴν ἀντίῤῥησιν; Οψόμεθα καὶ ταύτην ποτέ, ἢ οἷς, μᾶλλον ἡμῶν σχολὴ περίεστι· γνωσόμεθα καὶ τὰ κομψὰ ὑμῶν γεννήματα, ἢ ἐξαμ- βλώματα, ἐπειδὰν τὰ ἐὰ τῶν ἀσπίδων ῥήξαντες ἢ συντρίψαντες λόγῳ σκληρῷ καὶ ἀντιτύπῳ, οὔρια (34) καὶ ἀνεμιαῖα ταῦτα ἐλέγξωμεν, καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς τῆς ἀσεβείας κρυπτόμενον βασιλίσκον εἰς μέσον ἀγάγω- μεν (55)· εἰ καὶ βασιλίσκον, ἀλλὰ νεκρόν τε καὶ ἀτε- λῆ, καὶ ἀκίνητον, ταῖς ὠδῖσιν ἐναποθανόντα, καὶ πρὶν γεννηθῆναι οὐκ ὄντα (56), καθ' ὑμᾶς εἰπεῖν, ἵνα τι μικρὸν ὑμῖν καὶ χαρίσωμαι· οὐ μᾶλλον μισητὸν τῆς συλλήψεως, ἢ ἐλεεινὸν τῆς ἀμβλώσεως. Τοῦτο δώσει ἡμῖν, οἶδ' ὅτι, ὁ δοὺς ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον ἐπιβαίνειν, καὶ περιπατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορ- πίων· ὃς καὶ συντρίψει τον Σατανᾶν ἐν τάχει ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν, εἴτε ὡς ἀστραπὴν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πεσόντα διὰ τὴν παλαιὰν λαμπρότητα, εἴτε ὡς ὄφιν φεύγοντα διὰ τὴν ὕστερον σκολιότητα, καὶ τὴν εἰς τὸ χαμερπὲς μεταποίησιν, ἵνα μικρόν τι τῶν κακῶν • οὐκ ὄντα +165 ORATIO DE PACE III. - A liter dicta sint : ut qui adversum nos conciones ha C betis, et in publicis conventibus vos ipsos jactatis, atque in hoc uno concordes estis, nos idem sen- tire, eodem modo inspirari, idem spirare intelli- gatis ; nec, ut qui fame premuntur, exigua no- stra, sive peccata, sive ludicra dicenda sunt, col- ligatis atque in vulgus spargatis. Extremæ quippe miseriæ est, non propriis viribus, sed aliorum im- becillitate niti atque confidere. XIII. En mutuas dextras, inspectantibus vobis, jungimus. En quid Trinitas, quam nos æque cele bramus et adoramus, effecerit. Hoc vos benigniores rectiusque de religione sentientes eliciet. Utinam sane exaudiamur, atque hic dies, qui vocatur san- ctus, fiat dies, non contradictionis, sed latitudinis; non tentationis monumentum, sed triumphale fe- stum; ut mutua nostra concordia, totiusque pene terrarum orbis, qui partim jam ante sanus erat, partin sanitatem nunc recepit, partim sanus esse incipit, vobis quoque salutis atque instaurationis causa sit. sancta, et adoranda, et longanimis Trinitas! longanimis enim es, qua: eos, a quibus scinderis, tamdiu toleras. Trinitas, cujus ego, ut cultor ac sincerus præco essem, jampridem dignus habitus sum! O Trinitas omnibus aliquando, vel per illuminationem, vel per poenam agnoscenda ! Utinam hos quoque, qui nunc contumeliis te affi- ciunt, adoratores accipias, nec quemnquam, ne ex minimis quidem amittamus, vel etiam si mibi pro- pterea aliqua gratiæ jactura facienda sit : non enim tantum dicere audeo, quantum Apostolus *. XIV. Quid? Hac vobis minus grata sunt, ac lin- gua distorquetur, et confutationem parturit? Hanc quoque aliquando videbimus, cuin vobis plus otii, quam nobis, suppetat; ac lepidos et elegantes ve- stros fetus, imo abortus cognoscemus, cum ruptis aspidum ovis, aut dura et solida disputatione con- fractis, irrita ea et evanida esse aperte de- monstraverimus, abditumque in ipsis impietatis ba- siliscum in medium protulerimus; basiliscum qui- dem illum, cæterum mortuum, et imperfectum ac motu carentem, ipsisque partus doloribus immor- tuum, ac, priusquam gignatur, non exsistentemn (libet enim verbis vestris uti, ut nonnibil gratiæ apud vos ineain), ob conceptionem non minus de- testabilem, quam ob abortum miserabilem. Hoc nobis, mihi credite, daturus est ille, qui potesta- tem nobis dedit super aspidem et basiliscum ambu- landi, et calcandi supra serpentes et scorpiones 10: qui etiam Satanam, vel tanquam fulgur e cœlo lapsum, ob antiquum splendorem, vel serpentis Luc. x, 18. Rom. 15, 3. Psul. xc, 13; Luc. x, 19. ad hac Apostoli verba, Romn. ix, : • Oplabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratri- bus meis, o etc. p miam Arianorum, qui de Filio dicebant: Non erat priusquam gigneretur, aut nasceretur. » Quare videtur sic reddendum : c non exsistentem. Billius reddit : c exstinctum. (29) Σαθροῖς. Γoisl. 1, σταθμοῖς. (30) Ποιήσει. Reg. Cypr., ποιήσοι. (31) Πᾶσι. Jes., πάντη. (32) Δέοι. Combef., δέῃ. (33) Ὅσον ὁ ᾿Απόστολος. Αlludit hic Gregorius (34) Ούρια. Coisl. 1, οὐραῖα. (35) 'Αγάγωμεν. leg. liu, Or. 1, ἄγωμεν. (36) Οὐκ ὄντα. Hic notat vocem, seu blasphe
PG 35:1167ἵνα τὸ ἡμᾶς συμφρονεῖν ἀλλήλοις, καὶ μικροῦ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην, ἧς τὰ μὲν ὑγιῶς εἶχε, τὰ δὲ νῦν ἀπέλαβε τὴν ὑγίειαν, τὰ δὲ ὑγιαίνειν ἄρχεται, τοῦτο καὶ ὑμῖν αἴτιον γένηται σωτηρίας, καὶ ἀναπλάσεως. Ὦ Τριὰς ἁγία, καὶ προσκυνητὴ, καὶ μακρόθυμε μακρόθυμος γὰρ ἡ ἐπὶ τοσοῦτον ἀνασχομένη τῶν σὲ τεμνόντων. Ὦ Τριὰς, ἧς ἐγὼ κατηξιώθην, καὶ λάτρης εἶναι, καὶ κῆρυξ ἐκ πλείονος ἀνυπόκριτος Ὦ Τριὰς ἡ πᾶσί ποτε γνωσθησομένη, τοῖς μὲν τῇ ἐλλάμψει, τοῖς δὲ τῇ κολάσει Δέχοιο καὶ τούτους προσκυνητὰς, τοὺς νῦν ὑβριστάς· καὶ μηδένα ζημιωθείημεν, μηδὲν τῶν ἐλαχίστων, κἂν ἐμέ τι ζημιωθῆναι δέοι τῆς χάριτος· οὐ γὰρ τολμῶ τοσοῦτον ὅσον ὁ Ἀπόστολος φθέγξασθαι. ΙΔ. Ἀλλ’ οὐ ταῦτα φίλα ὑμῖν; σπαράσσεται δὲ ἡ γλῶσσα, καὶ ὠδίνει τὴν ἀντίῤῥησιν; Ὀψόμεθα καὶ ταύτην ποτὲ, ἢ οἷς μᾶλλον ἡμῶν σχολὴ περίεστι· γνωσόμεθα καὶ τὰ κομψὰ ὑμῶν γεννήματα, ἢ ἐξαμβλώματα, ἐπειδὰν τὰ ὠὰ τῶν ἀσπίδων ῥήξαντες ἢ συντρίψαντες λόγῳ σκληρῷ καὶ ἀντιτύπῳ, οὔρια καὶ ἀνεμιαῖα ταῦτα ἐλέγξωμεν, καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς τῆς ἀσεβείας κρυπτόμενον βασιλίσκον εἰς μέσον ἀγάγωμεν·
1487 S. GREGORII THEOLOGI 1468 iutar fugientem, ob posteriorem obliquitatem, et f αναπνεύσωμεν, ἀποδρασάτης (57) παντελῶς οδύνης, immutationem in eum statum, ut jam humi repat, sub pedibus nostris brevi conteret; ut a malis pau- lulum quiddam respiremus, fugato prorsus dolore, et mœrore, ac gemitu, nunc et in posterum, in rium in sæcula sæculorum. Amen. καὶ λύπης, καὶ στεναγμοῦ, νῦν τε καὶ ὕστερον, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων (38). Αμήν. Christo Jesu Domino nostro, cui gloria et impe- ἀπο δράσης. in Regg. bm, hu, Coist. 1, et tribus Colb 435 MONITUM IN ORATIONEM XXIV. I. Antequam ad hujus orationis argumentum deveniamus, expendendum nobis est, quis sit ille Cyprianus, cujus laudes hic tam magnifice prosequitur Gregorius. Non mediocris enim versatur hac de re inter eruditos controversia. Alii pro Cypriano Carthaginensi, alii pro Antiocheno militant; et perquam arduum videtur in tanta opinionum varietate inter discordes pacem constituere. Etenim si attendatur ad hæc Theologi verba (n. 6) : Hic Cyprianus, magnum quondam Carthaginensium, nunc autem totius orbis_nomen, etc., et alibi (n. 12): Pastor creatur.... Neque enim Carthaginensi tantum Ecclesiæ, nec Africa, ab eo, et propter eum etiam nunc claræ et celebri præficitur, verum etiam, etc., videbitur sane Theologum Cypriani Carthaginensis nomen celebrare voluisse. Verum orationis series plura exhibet, quæ huic Cypriano nullatenus congruere possint, imo que repugnent. Dicendumne igitur errasse Gregorium, ac duos Cyprianos confudisse? Id animadvertit Billius (39); et ut Gregorium nostrum ab errore aut memoriæ lapsu vin- dicet, geminum Cyprianum Carthagine natum fingit; nec absurdum putat duos ejusden nominis viros, in eadem urbe natos, diverso tempore eandem sedem occupasse. Sed subinde fatetur, quod, « velut in gemellis fratribus interdum, formæ similitudine de- cepti, alterum pro altero accipimus; ita Gregorius in duobus ejusdem nominis viris, multarumque virtutum similitudine conjunctis, Antiocheno nonnulla tribuerit, quæ Car- thaginensi conveniebant. Idem difficultatis nodus diu incertum tenuit eruditum Oxo- niensem Cypriani Carthaginensis editorem (40); sed aliam nodi solvendi viam aggreditur. Fellus namque, pari, ac Billius, erga Gregorium nostrum veneratione ductus, ne in hac re culparetur Theologus, unicum duntaxat agnoscit Cyprianum, eumque Carthaginensem, sed qua de Antiocheno feruntur, inter fabulas nuinerat. Quin etiam aperte declarat, Gregorium tam oscitanter errare non potuisse, ut episcopum Antiochenum cum Car- thaginensi confunderet. II. Verum supersunt vetustissima monumenta quibus plane demonstratur Cyprianum, Antiochiæ in Phoenicia episcopum, vere exstitisse. Constat enim apud eruditos Cypriant Antiocheni et Justinæ res gestas statim post illorum martyrium fuisse conscriptas. Exstat etiamnum opus in tres partes seu libros divisum. Prima pars mirabilem Cypriani et Justinæ conversionem complectitur. In secunda Cyprianus vitæ suæ ac criminum confessionem, necnon et magicarum artium seriem texit. In tertia denique utriusque martyrium describitur. Hujus operis secunda pars, jam Latine in Bodleiana bibliotheca reperta, a Fello fuerat Oxoniæ excusa anno 1700. Geminas vero partes, nempe primam et tertiam, quæ nondum prodierant, in vetusto codice S. Andoeni Rothomagensis etiam Latine repertas, ediderunt in suo Anecdotorum thesauro (41) eruditi antiquitatis in- dagatores nostri domnus Edmundus 436 Marlene et domnus Ursinus Durand, addita secunda parte, quæ jam ab Oxoniensi editore pervulgata fuerat. Primitivus quidem primæ et tertiæ partis textus desideratur. Secunda vero pars, Cypriani scilicet confessio, ad pos usque Græce integra pervenit. Hanc suppeditavit bibliotheca Colbertina. Sed post- quam vetus interpretatio Latina a Fello edita, cum Græco textu fuit collata, tot tantisque nævis ac erroribus scatere visa est, ut necesse fuerit novam hujus operis interpreta- tionem Latine edere. Hunc laborem suscepit D. Prudentius Maran; et Cypriani Antio- eheni confessionem a se Latine redditam vulgavit cum Græco textu anno 1727, ad calcem novæ editionis Operum sancti Cypriani Carthaginensis. III. Præterea Eudocia Augusta, Theodosii junioris uxor, heroico carmine, teste Pho- tio (42), tribus itidem libris, et eodem ordine quem modo retulimus, Cypriani et Justina Acta, non ad artis licentiam, sed ad historiæ fidem, conscripsit. Gregorius ipse citat. Cypriani confessionem, et eadem, ac Eudocia, de illo commemorat. « Quis ergo, » inquit D. Prudentius Maran (43), « eum nunquam exstitisse sibi persuadeat, de quo exstant monumenta illius temporis, quo vixisse dicitur, pene æqualia? Fabulæ in remotis ætatibus (37) Aлoopardons. Sic Coist. 1. In ed., do- (38) Καὶ τὸ κράτος... τῶν αἰώνων. Hæc desunt (39) Argum. in hanc orat. (40) Fell. Oxon. Cypr. ed., t. II, p. 196, Monit. (41) T. I, p. 1618. (42) Cod. CLXXxiv, p. 416. (43) Vita Cypr., in nova ed. p. xxxvII.
PG 35:1168εἰ καὶ βασιλίσκον, ἀλλὰ νεκρόν τε καὶ ἀτελῆ, καὶ ἀκίνητον, ταῖς ὠδῖσιν ἐναποθανόντα, καὶ πρὶν γεννηθῆναι οὐκ ὄντα, καθ’ ὑμᾶς εἰπεῖν, ἵνα τι μικρὸν ὑμῖν καὶ χαρίσωμαι· οὐ μᾶλλον μισητὸν τῆς συλλήψεως, ἢ ἐλεεινὸν τῆς ἀμβλώσεως. Τοῦτο δώσει ἡμῖν, οἶδ’ ὅτι, ὁ δοὺς ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον ἐπιβαίνειν, καὶ περιπατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων· ὃς καὶ συντρίψει τὸν Σατανᾶν ἐν τάχει ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν, εἴτε ὡς ἀστραπὴν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πεσόντα διὰ τὴν παλαιὰν λαμπρότητα, εἴτε ὡς ὄφιν φεύγοντα διὰ τὴν ὕστερον σκολιότητα, καὶ τὴν εἰς τὸ χαμερπὲς μεταποίησιν, ἵνα μικρόν τι τῶν κακῶν ἀναπνεύσωμεν, ἀποδρασάσης παντελῶς ὀδύνης, καὶ λύπης, καὶ στεναγμοῦ, νῦν τε καὶ ὕστερον, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
1487 S. GREGORII THEOLOGI 1468 iutar fugientem, ob posteriorem obliquitatem, et f αναπνεύσωμεν, ἀποδρασάτης (57) παντελῶς οδύνης, immutationem in eum statum, ut jam humi repat, sub pedibus nostris brevi conteret; ut a malis pau- lulum quiddam respiremus, fugato prorsus dolore, et mœrore, ac gemitu, nunc et in posterum, in rium in sæcula sæculorum. Amen. καὶ λύπης, καὶ στεναγμοῦ, νῦν τε καὶ ὕστερον, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων (38). Αμήν. Christo Jesu Domino nostro, cui gloria et impe- ἀπο δράσης. in Regg. bm, hu, Coist. 1, et tribus Colb 435 MONITUM IN ORATIONEM XXIV. I. Antequam ad hujus orationis argumentum deveniamus, expendendum nobis est, quis sit ille Cyprianus, cujus laudes hic tam magnifice prosequitur Gregorius. Non mediocris enim versatur hac de re inter eruditos controversia. Alii pro Cypriano Carthaginensi, alii pro Antiocheno militant; et perquam arduum videtur in tanta opinionum varietate inter discordes pacem constituere. Etenim si attendatur ad hæc Theologi verba (n. 6) : Hic Cyprianus, magnum quondam Carthaginensium, nunc autem totius orbis_nomen, etc., et alibi (n. 12): Pastor creatur.... Neque enim Carthaginensi tantum Ecclesiæ, nec Africa, ab eo, et propter eum etiam nunc claræ et celebri præficitur, verum etiam, etc., videbitur sane Theologum Cypriani Carthaginensis nomen celebrare voluisse. Verum orationis series plura exhibet, quæ huic Cypriano nullatenus congruere possint, imo que repugnent. Dicendumne igitur errasse Gregorium, ac duos Cyprianos confudisse? Id animadvertit Billius (39); et ut Gregorium nostrum ab errore aut memoriæ lapsu vin- dicet, geminum Cyprianum Carthagine natum fingit; nec absurdum putat duos ejusden nominis viros, in eadem urbe natos, diverso tempore eandem sedem occupasse. Sed subinde fatetur, quod, « velut in gemellis fratribus interdum, formæ similitudine de- cepti, alterum pro altero accipimus; ita Gregorius in duobus ejusdem nominis viris, multarumque virtutum similitudine conjunctis, Antiocheno nonnulla tribuerit, quæ Car- thaginensi conveniebant. Idem difficultatis nodus diu incertum tenuit eruditum Oxo- niensem Cypriani Carthaginensis editorem (40); sed aliam nodi solvendi viam aggreditur. Fellus namque, pari, ac Billius, erga Gregorium nostrum veneratione ductus, ne in hac re culparetur Theologus, unicum duntaxat agnoscit Cyprianum, eumque Carthaginensem, sed qua de Antiocheno feruntur, inter fabulas nuinerat. Quin etiam aperte declarat, Gregorium tam oscitanter errare non potuisse, ut episcopum Antiochenum cum Car- thaginensi confunderet. II. Verum supersunt vetustissima monumenta quibus plane demonstratur Cyprianum, Antiochiæ in Phoenicia episcopum, vere exstitisse. Constat enim apud eruditos Cypriant Antiocheni et Justinæ res gestas statim post illorum martyrium fuisse conscriptas. Exstat etiamnum opus in tres partes seu libros divisum. Prima pars mirabilem Cypriani et Justinæ conversionem complectitur. In secunda Cyprianus vitæ suæ ac criminum confessionem, necnon et magicarum artium seriem texit. In tertia denique utriusque martyrium describitur. Hujus operis secunda pars, jam Latine in Bodleiana bibliotheca reperta, a Fello fuerat Oxoniæ excusa anno 1700. Geminas vero partes, nempe primam et tertiam, quæ nondum prodierant, in vetusto codice S. Andoeni Rothomagensis etiam Latine repertas, ediderunt in suo Anecdotorum thesauro (41) eruditi antiquitatis in- dagatores nostri domnus Edmundus 436 Marlene et domnus Ursinus Durand, addita secunda parte, quæ jam ab Oxoniensi editore pervulgata fuerat. Primitivus quidem primæ et tertiæ partis textus desideratur. Secunda vero pars, Cypriani scilicet confessio, ad pos usque Græce integra pervenit. Hanc suppeditavit bibliotheca Colbertina. Sed post- quam vetus interpretatio Latina a Fello edita, cum Græco textu fuit collata, tot tantisque nævis ac erroribus scatere visa est, ut necesse fuerit novam hujus operis interpreta- tionem Latine edere. Hunc laborem suscepit D. Prudentius Maran; et Cypriani Antio- eheni confessionem a se Latine redditam vulgavit cum Græco textu anno 1727, ad calcem novæ editionis Operum sancti Cypriani Carthaginensis. III. Præterea Eudocia Augusta, Theodosii junioris uxor, heroico carmine, teste Pho- tio (42), tribus itidem libris, et eodem ordine quem modo retulimus, Cypriani et Justina Acta, non ad artis licentiam, sed ad historiæ fidem, conscripsit. Gregorius ipse citat. Cypriani confessionem, et eadem, ac Eudocia, de illo commemorat. « Quis ergo, » inquit D. Prudentius Maran (43), « eum nunquam exstitisse sibi persuadeat, de quo exstant monumenta illius temporis, quo vixisse dicitur, pene æqualia? Fabulæ in remotis ætatibus (37) Aлoopardons. Sic Coist. 1. In ed., do- (38) Καὶ τὸ κράτος... τῶν αἰώνων. Hæc desunt (39) Argum. in hanc orat. (40) Fell. Oxon. Cypr. ed., t. II, p. 196, Monit. (41) T. I, p. 1618. (42) Cod. CLXXxiv, p. 416. (43) Vita Cypr., in nova ed. p. xxxvII.
Second witness · khazarzar edition
De pace iii ΛΟΓΟΣ ΚΓʹ. Εἰρηνικὸς γʹ εἰς τὴν σύμβασιν, ἣν μετὰ τὴν σύστασιν ἐποιησάμεθα οἱ ὁμόδοξοι. Αʹ. Θερμὸς ὁ ζῆλος, πρᾶον τὸ Πνεῦμα, φιλάνθρω πον ἡ ἀγάπη, μᾶλλον δ' αὐτοφιλανθρωπία· μακρόθυ μον ἡ ἐλπίς. Ὁ ζῆλος ἀνάπτει, τὸ Πνεῦμα πραΰνει, ἡ ἐλπὶς ἀναμένει, ἡ ἀγάπη συνδεῖ, καὶ οὐκ ἐᾷ σκε δασθῆναι τὸ ἐν ἡμῖν καλὸν, καὶ εἰ σκεδαστῆς ἐσμεν φύσεως, καὶ τριῶν ἓν, ἢ οὖσα μένει, ἢ κινηθεῖσα καθ ίσταται, ἢ ἀπελθοῦσα ἐπάνεισι· καθάπερ τῶν φυτῶν ἃ βίᾳ χερσὶ μετασπώμενα, εἶτ' ἀφιέμενα, πρὸς ἑαυτὰ πάλιν ἐπανατρέχει καὶ τὴν πρώτην ἑαυτῶν φύ σιν, καὶ δείκνυσι τὸ οἰκεῖον, βίᾳ μὲν ἀποκλινό μενα, οὐ βίᾳ δὲ ἀνορθούμενα. Φύσει μὲν γὰρ πρόχει ρον ἡ κακία, καὶ πολὺς ἐπὶ τὸ χεῖρον ὁ δρόμος, ῥοῦς κατὰ πρανοῦς τρέχων, ἢ καλάμη τις πρὸς σπιν θῆρα καὶ ἄνεμον ῥᾳδίως ἐξαπτομένη, καὶ γινομένη φλὸξ, καὶ συνδαπανωμένη τῷ οἰκείῳ γεννήματι. Πῦρ γὰρ ὕλης γέννημα, καὶ δαπανᾷ τὴν ὕλην, ὡς τοὺς κακοὺς ἡ κακία, καὶ τῇ τροφῇ συναπέρχεται. Εἰ δέ τις ἐν ἕξει καλοῦ τινος γένοιτο, καὶ ἀπ' αὐτοῦ ποιωθείη, τὸ μεταπεσεῖν ἐργωδέστερον, ἢ γενέσθαι ἀπ' ἀρχῆς ἀγαθόν. Ἐπειδὴ καὶ χρόνῳ καὶ λόγῳ βεβαιωθὲν ἅπαν καλὸν, φύσις καθίσταται, καθάπερ καὶ ἡ ἐν ἡμῖν ἀγάπη, μεθ' ἧς λατρεύομεν τῇ ὄντως ἀγάπῃ, καὶ ἣν ἠγαπήσαμεν, καὶ παντὸς τοῦ βίου προ εστησάμεθα. Βʹ. Ποῦ τοίνυν οἱ τὰ ἡμέτερα τηροῦντες ἐπιμελῶς, εὖ τε καὶ ὡς ἑτέρως ἔχοντα, οὐχ ἵνα κρίνωσιν, ἀλλ' ἵνα κακίσωσιν· οὐδ' ἵνα συνησθῶσιν, ἀλλ' ἵν' ἐφησθῶ σι, καὶ τὰ μὲν καλὰ συκοφαντήσωσι, τὰ δὲ φαῦλα ἐκ τραγῳδήσωσι, καὶ ἀπολογίαν ἔχωσι τῶν οἰκείων κα 35.1153 κῶν, τὰ τῶν πλησίον τραύματα; εἴθε δικαίως κρίνοντες! Ἦν γὰρ ἄν τι καὶ χολῆς ὄφελος, κατὰ τὴν παροιμίαν, εἰ φόβῳ τῶν ἐχθρῶν ὑπῆρχεν εἶναι ἀσφαλεστέρους· νῦν δὲ μετὰ τῆς ἔχθρας, καὶ τῆς ἐπισκοτούσης τοῖς λογισμοῖς κακίας, ὑφ' ἧς οὐδὲ ὁ ψόγος ἔχει τὸ ἀξιόπιστον. Ποῦ τοίνυν οἱ μισοῦντες ἐπίσης καὶ θεότητα καὶ ἡμᾶς; τοῦτο γὰρ ὧν πάσχο μεν τὸ μεγαλοπρεπέστατον, ὅτι μετὰ Θεοῦ κινδυνεύο μεν. Ποῦ ποτε ἡμῖν οἱ τῶν ἰδίων πρᾶοι κριταὶ, τῶν δὲ ἀλλοτρίων ἀκριβεῖς ἐξετασταὶ, ἵνα κἀνταῦθα ψεύ δωνται τὴν ἀλήθειαν; Ποῦ ποτε ἡμῖν οἱ τὰ τραύματα ἔχοντες, καὶ τοὺς μώλωπας ὀνειδίζοντες; οἱ τὰ προσ κόμματα διασύροντες, καὶ τὰ πτώματα αὐτοὶ πά σχοντες; οἱ τῷ βορβόρῳ ἐγκαλινδούμενοι, καὶ τοῖς σπίλοις ἡμῶν ἐπευφραινόμενοι; οἱ ταῖς δοκοῖς τυ φλώττοντες, καὶ τὰ κάρφη προφέροντες, ἃ μήτε λυπεῖ λίαν ἐγκείμενα, μήτε χαλεπὸν ἀποσκευασθῆναι καὶ ἀποφυσηθῆναι τῆς ὄψεως; Γʹ. Δεῦρο μετάσχετε τῶν ἀποῤῥήτων τῶν ἡμετέ ρων· καλοῦμεν ὑμᾶς εἰς τὸ συνέδριον, καὶ μισούμε νοι· χρώμεθα διαιτηταῖς τοῖς ἐχθροῖς, (ὢ τῆς αὐ θαδείας, ἢ τῆς παῤῥησίας!) ἵν' ἀπέλθητε ᾐσχυμμένοι καὶ ἡττημένοι, (τί τούτων παραδοξότερον;) μα θόντες ἡμῶν τὴν ὑγίειαν ἐξ ὧν ἠῤῥωστήσαμεν. Οὐ γὰρ περὶ θεότητος διηνέχθημεν, ἀλλ' ὑπὲρ εὐταξίας ἠγωνισάμεθα· οὐδ' ὁποτέραν δεῖ τῶν ἀσεβειῶν ἑλέσθαι μᾶλλον ἠμφισβητήσαμεν, εἴτε τὴν συναιροῦ σαν Θεὸν, ἢ τὴν τέμνουσαν, εἴτε τὸ Πνεῦμα μό νον ἀπὸ τῆς θεϊκῆς οὐσίας, εἴτε καὶ τὸν Υἱὸν πρὸς τῷ Πνεύματι, τὴν μίαν μοῖραν, ἢ τὰς δύο τῆς ἀσεβείας. Ταῦτα γὰρ, ὡς ἐν κεφαλαίῳ περιλα βεῖν, τὰ νῦν ἀῤῥωστήματα· ἐπειδὴ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ τίθενται, οὐχ ὁμολογίας, ἀλλ' ἀρνή σεως· οὐδὲ θεολογίας, ἀλλὰ βλασφημίας. Ἄλλος γὰρ ἄλλου
φιλοτιμότερος ἐν τῷ πλούτῳ τῆς ἀσεβείας, ὥσπερ δεδοικότες, οὐ τὸ ἀσεβεῖν, ἀλλὰ τὸ μέτρια καὶ ἑτέρων φιλανθρωπότερα. Δʹ. Ἡμεῖς δ' οὐχ οὕτως. Ἀλλ' ὑπὲρ μὲν θεότητος συμφρονοῦμέν τε καὶ συμβαίνομεν, οὐχ ἧττον ἢ πρὸς ἑαυτὴν ἡ θεότης, εἰ μὴ μέγα τοῦτο εἰπεῖν, καὶ γεγό ναμεν χεῖλος ἓν καὶ φωνὴ μία, ἐναντίως ἢ οἱ τὸν πύργον οἰκοδομοῦντες τὸ πρότερον. Οἱ μὲν γὰρ ἐπὶ κακῷ συνεφρόνουν· ἡμῖν δὲ ἐπὶ παντὶ βελτίστῳ τὰ τῆς ὁμονοίας, ἵν' ὁμοθυμαδὸν ἐν ἑνὶ στόματι δοξάζω μεν τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ τοῦτο λέγηται περὶ ἡμῶν, ὅτι ὄντως ὁ Θεὸς ἐν ἡμῖν ἐστιν, ὁ τοὺς ἑνοῦντας αὐτὸν ἑνῶν, καὶ δο 35.1156 ξάζων τοὺς δοξάζοντας· καὶ μὴ λέγηται μόνον, ἀλλὰ καὶ πιστεύηται. Ἄλλα δέ ἐστιν ὑπὲρ ὧν διηνέχθη μεν· κακῶς μὲν καὶ περὶ τούτων, οὐ γὰρ ἀρνήσο μαι (ἐχρῆν γὰρ μηδεμίαν διδόναι τῷ πονηρῷ πάροδον ἢ λαβὴν, μηδὲ ταῖς πονηραῖς γλώσσαις ἐλευθε ρίαν), πλὴν οὐ τοσοῦτον, ὅσον δοκεῖ τοῖς τὰ ἡμέτερα διαβάλλουσιν. Ἐπειδὴ γὰρ ἔδει τι καὶ ἁμαρτά νειν, ὄντας ἀνθρώπους, τοῦτό ἐστιν ὃ ἐπταίσα μεν, λίαν φιλοποίμενες γεγόναμεν, καὶ οὐκ ἔχο μεν εὑρεῖν ἀγαθῶν δύο τὸ αἱρετώτερον, ἕως συνέβη μεν ἀμφότερα ἐπίσης θαυμάζειν. Τοῦτο ἡμῶν τὸ ἔγ κλημα· περὶ τούτων ἡμᾶς ὁ βουλόμενος εὐθυνέτω ἢ ἀφιέτω· τοῦτο τῶν αἱρετικῶν ἡ ἀσφάλεια· ὑπὲρ δὲ τοῦτο οὐδὲν, οὐδ' ἂν σφόδρα βούλησθε. Μυῖαι σα πριοῦσιν ἔλαιον, φησὶν ὁ εἰπὼν, ἐννεκρούμεναί τε καὶ ἐνσηπόμεναι· τὰ δὲ καλὰ ὁ φθόνος βου λήσεται μὲν, οὐ δυνήσεται δέ. Πάντων γὰρ ἰσχυ ρότατον, ὡς τῷ Ἔσδρᾳ κἀμοὶ δοκεῖ, ἡ ἀλή θεια. Εʹ. Τὰ μὲν οὖν ἡμέτερα ἡμεῖς ἐν ἡμῖν αὐτοῖς καὶ διαλελύμεθα, καὶ διαλυσόμεθα. Οὐ γὰρ οἷον τε παῖδας πατράσι δικάσαι κακῶς, καὶ ἅμα τῆς κοινῆς Τριάδος μεσιτευούσης, ὑπὲρ ἧς πολεμούμεθα, καὶ δι' ἣν οὐ πολεμήσομεν. Ἐγὼ τῆς εἰρήνης ἐγγυητὴς, ὁ μικρὸς τοῦ τοσαύτου πράγματος, ἐπειδὴ ταπεινοῖς δίδωσι χάριν ὁ Κύριος, ταπεινοῖ δ' ὑψηλοὺς ἕως γῆς. Ὑμῖν δὲ τί τοῦτο τοῖς κοινοῖς ἡμῶν διαλ λακταῖς; διαλλακταὶ γάρ ἐστε, καὶ ἀκουσίως τοῦτο χαρίζεσθε. Οὐ γὰρ ὑμεῖς εὐσεβεῖς, εἰ κακοὶ περί τι μικρὸν ἢ μεῖζον ἡμεῖς· ἀλλ' ἡμεῖς μὲν οὐκ ἐπαινετοὶ τῆς κακίας, εἴπερ τι πταίομεν, ὑμεῖς δὲ οὐδὲν ἧττον ἀσεβεῖς, κἂν ἡμεῖς ἁμαρτάνωμεν, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ὅσῳ καὶ πταιόντων ἐστὲ βαρύτεροι. Καὶ ἵν' εἰδῆτε τὰ πάντα συμφρονοῦντας ἡμᾶς, καὶ διὰ τούτων ὅτι καὶ ἀεὶ συμφρονήσομεν μάθητε, πέπεικε μὲν, ὡς οἶμαι, καὶ τὸ ὁρώμενον, πατὴρ εὐ γνώμων, καὶ παῖς εὐπειθὴς, ἀλλήλοις συγκαθ εζόμενοι καὶ συμπρέποντες· καὶ εἴ τι ζώπυρον ἐν ὑμῖν ὑπῆρχεν εὐνοίας τε καὶ συμπνοίας, τοῦτο ἀν άψαντες, πειθέτω δὲ καὶ ὁ λόγος. Τοῦ μὲν οὖν ἀκηκόατε, καὶ τὸ θαῦμα ἔνηχον ἔτι ταῖς ἐμαῖς ἀκοαῖς· καὶ οἶδ', ὅτι μεῖζον ἐν ὑμῖν τοῦ εἰς τὸν ἀέ 35.1157 ρα χεθέντος, τὸ ἐν ταῖς ψυχαῖς ἀποκείμενον· ἡμῶν δὲ ἀκούσεσθε πάλιν, εἰ πάλιν ποθεῖτε· καὶ εἰ μή τῳ πρὸς ἀπόδειξιν ἱκανὰ τὰ δημοσιευθέντα πολλάκις, καὶ οἱ πειρασμοὶ, καὶ οἱ λιθασμοὶ, οὕς τε ἤδη πε πόνθαμεν, καὶ οἷς ηὐτρεπίσμεθα, οὐ τὸ παθεῖν ζη μίαν, τὸ δὲ μὴ παθεῖν κρίνοντες· καὶ τοσούτῳ μᾶλ λον, ὅσῳ τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ κινδύνων γεγεύσμε θα, ὧν καὶ καρπὸν ἄριστον ἠνεγκάμεθα, τὴν τοῦ λαοῦ τοῦδε συναύξησιν. ςʹ. Τί οὖν βούλεσθε; Πέπεισθε τοῦτο, καὶ οὐδὲν δεῖ πραγμάτων ἡμῖν, οὐδὲ θεολογίας δευτέρας, καὶ φείδεσθε τῆς ἐμῆς ἀσθενείας, ὑφ' ἧς ὑμῖν καὶ ταῦτα μόλις φθέγγομαι; ἢ δεῖ, καθάπερ ταῖς βαρείαις τῶν ἀκοῶν, πολλάκις τὸν αὐτὸν ἐνηχεῖν λόγον, ἵνα τῷ ἐπιμόνῳ γοῦν τῆς φωνῆς, εἰς ὦτα λαλήσωμεν ἀκουόν των; δοκεῖτέ μοι τὸν λόγον προκαλεῖσθαι διὰ τῆς ἡσυχίας. Καὶ γὰρ τὴν σιωπὴν συγκατάθεσιν εἶναι, δι δάσκει καὶ ἡ παροιμία. Οὐκοῦν δέξασθε λόγον ἀμ φοτέρων, ἐκ μιᾶς ψυχῆς καὶ ἑνὸς στόματος. Ἄχθο μαι δὲ, ὅτι μὴ ἐπί τι ὄρος τῶν ὑψηλῶν ἀνελθὼν, μηδὲ φωνὴν λαβὼν τῆς ἐπιθυμίας ἀξίαν, πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς φρονοῦσι κακῶς ταῦτα φθέγγομαι, ὥσπερ ἐν κοινῷ θεάτρῳ τῇ οἰκουμένῃ· Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πό τε
βαρυκάρδιοι; Ἵνα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, καὶ ζητεῖτε ψεῦδος, οὐ μίαν, οὐδ' ἁπλὴν θεότητος φύσιν εἰσάγοντες, ἀλλ' ἤτοι τρεῖς ἀπεξενωμένας ἀλλήλων καὶ διεσπασμένας, οὐ θαυμαστὸν δὲ εἰπεῖν, καὶ μα χομένας ὑπερβολαῖς καὶ ἐλλείψεσιν· ἢ μίαν μὲν, μι κροπρεπῆ δέ τινα καὶ στενὴν, οὐκ ἔχουσαν τὸ μεγά λων εἶναι ἀρχὴν, ὥσπερ οὐ δυνηθεῖσαν, ἢ οὐ θελήσα σαν· καὶ τοῦτο διχῶς, ἢ διὰ φθόνον, ἢ διὰ φόβον· τὸ μὲν, ἵνα μή τι ὁμότιμον συνεισάγηται, τὸ δὲ, ἵνα μὴ ἐχθρὸν καὶ μαχόμενον; Καίτοι ὅσῳ τιμιώτερον Θεὸς κτισμάτων, τοσούτῳ μεγαλοπρεπέστερον τῇ πρώτῃ αἰτίᾳ, θεότητος εἶναι ἀρχὴν, ἢ κτισμάτων· καὶ διὰ θεότητος μέσης ἐλθεῖν ἐπὶ τὰ κτίσματα, ἢ τοὐναν τίον, τούτων ἕνεκεν ὑποστῆναι θεότητα, ὃ δοκεῖ τοῖς λίαν ἐξεταστικοῖς τε καὶ μετεώροις. Ζʹ. Εἰ μὲν γὰρ ἐμέλλομεν, Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τὴν ἀξίαν ὁμολογοῦντες, ἢ ἄναρχα ταῦτα εἰσάγειν, ἢ εἰς ἑτέραν ἀρχὴν ἀνάγειν, δέος ἂν ἦν ὄντως μὴ ἀτι μασθῇ Θεὸς, ἢ κινδυνεύσῃ παρ' ἡμῶν τὸ ἀντίθεον. Εἰ δὲ ὅσον ἂν ἐξαίρῃς τὸν Υἱὸν, ἢ τὸ Πνεῦμα, 35.1160 οὐχ ὑπὲρ τὸν Πατέρα θήσεις, οὐδὲ τῆς αἰτίας ἀποξενώσεις, ἀλλ' ἐκεῖσε ἀνάγεις τὸ καλὸν γέννημα, καὶ τὴν θαυμασίαν πρόοδον· προσερήσομαί σε ὀλίγον, φιλαγέννητε σὺ καὶ φιλάναρχε, πότερος Θεὸς ἀτιμά ζει μᾶλλον, ὁ τοιούτων τιθεὶς ἀρχὴν, οἵων αὐτὸς εἰσ άγεις, ἢ ὁ μὴ τοιούτων, ἀλλ' ὁμοίων τὴν φύσιν, καὶ ὁμοδόξων, καὶ οἵων ὁ ἡμέτερος βούλεται λόγος; Ἀλλὰ σοὶ μὲν εἰς τιμὴν μέγα καὶ μέγιστον ὁ σὸς υἱὸς, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳπερ ἂν τὰ πάντα πατρῴζῃ, καὶ χαρακτὴρ ᾖ γνήσιος τοῦ γεννήσαντος, καὶ οὐκ ἂν δέξαιο μυρίων ἀνδραπόδων εἶναι μᾶλλον δεσπότης, ἢ ἑνὸς γεννήτωρ παιδός· τῷ Θεῷ δὲ ἄλλο τι μεῖζον, ἢ Υἱοῦ τυγχάνειν Πατέρα, ὃ προσθήκη δόξης ἐστὶν, οὐχ ὑφαίρεσις, ὡς δὲ καὶ προβολέα Πνεύματος; Ἢ ἀγνοεῖς, ὅτι σὺ μὲν κτισμάτων τιθεὶς ἀρχὴν, λέγω δὴ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, οὔτε τὴν ἀρχὴν τιμᾷς, καὶ ἀτιμάζεις τὰ ἐξ αὐτῆς; Τὴν μὲν, ὅτι μικρῶν εἰσ άγεις ἀρχὴν, καὶ ἀναξίων θεότητος· τὰ δὲ, ὅτι μι κρὰ, καὶ μὴ κτίσματα μόνον, ἀλλὰ καὶ πάντων κτι σμάτων ποιεῖς ἀτιμότερα· εἴ γε τούτων ἕνεκεν ὑπ έστη, καὶ ποτὲ, ὥσπερ ὄργανα τεχνίτῃ πρὸ τῶν τε χνιτῶν πρότερον οὐκ ὄντα, οὐδ' ἂν ἄλλως γενόμενα, εἰ μή τι κτίσαι δι' αὐτῶν ἐβουλήθη Θεὸς, ὡς οὐκ ἀρκοῦντος τοῦ βούλεσθαι. Πᾶν γὰρ ὅ τινος ἕνεκεν, ἀτιμότερον ἐκείνου δι' ὃ γεγένηται. Ηʹ. Ἐγὼ δὲ θεότητος ἀρχὴν εἰσάγων ἄχρονον, καὶ ἀχώριστον, καὶ ἀόριστον, τήν τε ἀρχὴν τιμῶ, καὶ τὰ ἐκ τῆς ἀρχῆς ἐπίσης· τὴν μὲν, ὅτι τοιούτων ἀρχή· τὰ δὲ, ὅτι οὕτως καὶ τοιαῦτα, καὶ ἐκ τοιού του, μήτε τῷ ποτὲ, μήτε τῇ φύσει, μήτε τῷ σεπτῷ διειργόμενα· ἓν ὄντα διῃρημένως, καὶ διαιρούμενα συνημμένως, εἰ καὶ παράδοξον τοῦτο εἰπεῖν· οὐχ ἧτ τον ἐπαινετὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως, ἢ καθ' ἑαυ τὸ ἕκαστον νοούμενόν τε καὶ λαμβανόμενον. Τριάδα τελείαν ἐκ τελείων τριῶν, μονάδος μὲν κινηθείσης διὰ τὸ πλούσιον, δυάδος δὲ ὑπερβαθείσης (ὑπὲρ γὰρ τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος), ἐξ ὧν τὰ σώματα, Τριά δος δὲ ὁρισθείσης διὰ τὸ τέλειον, πρώτη γὰρ ὑπερ βαίνει δυάδος σύνθεσιν, ἵνα μήτε στενὴ μένῃ ἡ θεό της, μήτε εἰς ἄπειρον χέηται. Τὸ μὲν γὰρ ἀφιλότιμον, τὸ δὲ ἄτακτον· καὶ τὸ μὲν Ἰουδαϊκὸν παντελῶς, τὸ δὲ Ἑλληνικὸν καὶ πολύθεον. 35.1161 Θʹ. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, καὶ ἴσως οὐκ ἀπαιδεύτως, οὐδὲ ἀμαθῶς, ἀλλὰ καὶ λίαν ἐπεσκεμμένως, ὅτι σοὶ μὲν κίνδυνος οὐδὲ εἷς γεννητὸν εἰσάγοντι τὸν Υἱόν. Οὐ γὰρ μὴ πάθῃ τι γεννῶν ὁ ἀγέννητος τῶν σωματι κῶν τε καὶ ὑλικῶν, ὅτι μηδὲ σῶμα, καὶ τοῦτο αἱ κοι ναὶ περὶ Θεοῦ παραχωροῦσιν ὑπολήψεις. Ὥστε τί φοβούμεθα φόβον οὗ μὴ ἔστι φόβος, καὶ ἀσεβοῦμεν διακενῆς, ὃ δὴ λέγεται; Ἐμοὶ δὲ κίνδυνος ζημιωθῆ ναι θεότητα, εἰ τὸ κτίσμα παραδεχοίμην. Οὐ γὰρ Θεὸς τὸ κτιζόμενον, οὐδὲ δεσποτικὸν τὸ ὁμόδουλον, κἂν τὰ πρῶτα φέρηται δουλείας καὶ κτίσεως, καὶ τοῦτο μόνον φιλανθρωπεύηται ὑβριζόμενον. Ὁ γὰρ τῆς ὀφειλομένης ἀποστερῶν τιμῆς, οὐ
μᾶλλον τιμᾷ τῷ διδομένῳ, ἢ ἀτιμάζει τῷ ἀφαιρουμένῳ, κἂν προσποίησιν ἔχῃ τιμῆς τὸ γινόμενον. Ιʹ. Καὶ εἴ σοι πλάττεται πάθη περὶ τὴν γέννησιν, κἀμοὶ περὶ τὴν κτίσιν· οὐδὲ γὰρ τὸ κτιζόμενον ἀπαθῶς οἶδα κτιζόμενον. Εἰ δὲ μὴ γεγέννηται κατὰ σὲ, μηδὲ ἔκτισαι κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον, δέ ξαι τοῦ λόγου σοι τὸ λειπόμενον, ὁ μικροῦ τὸ ἴσον λέ γειν τολμῶν διὰ τῆς προσηγορίας τοῦ κτίσματος. Σοὶ μὲν οὖν οὐδὲν ἀνεπιχείρητον, οὐδὲ ἀτόλμητον τῷ κακῷ βραβευτῇ καὶ διαιτητῇ τῆς θεότητος· οὐ γὰρ εἶχες ἄλλως εὐδοκιμεῖν, ἢ μακρὰν ἐκβάλλων Θεὸν δεσποτείας, ὥσπερ ἐνταῦθα οἱ τυραννικοὶ τὸν τρόπον, καὶ πλεονεκτικοὶ τοὺς ἀσθενεστέρους. Ἐγὼ δὲ μίαν φωνὴν, τὴν αὐτὴν καὶ σύντομον φθέγξομαι. Τριὰς ὡς ἀληθῶς ἡ Τριὰς, ἀδελφοί. Τριὰς δὲ, οὐ πραγμάτων ἀνίσων ἀπαρίθμησις (ἢ τί κωλύει, καὶ δεκάδα, καὶ ἑκατοντάδα, καὶ μυριάδα ὀνομάζειν μετὰ τοσού των συντιθεμένην; πολλὰ γὰρ τὰ ἀριθμούμενα, καὶ πλείω τούτων), ἀλλ' ἴσων καὶ ὁμοτίμων σύλλη ψις, ἑνούσης τῆς προσηγορίας τὰ ἡνωμένα ἐκ φύσεως, καὶ οὐκ ἐώσης σκεδασθῆναι ἀριθμῷ λυομένῳ τὰ μὴ λυόμενα. ΙΑʹ. Οὕτω φρονοῦμεν, καὶ οὕτως ἔχομεν, ὥστε ὅπως μὲν ἔχει ταῦτα πρὸς ἄλληλα σχέσεώς τε καὶ τά ξεως, αὐτῇ μόνῃ τῇ Τριάδι συγχωρεῖν εἰδέναι, καὶ οἷς ἂν ἡ Τριὰς ἀποκαλύψῃ κεκαθαρμένοις, ἢ νῦν, ἢ ὕστε ρον· αὐτοὶ δὲ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἰδέναι φύσιν θεό τητος, ἀνάρχῳ, καὶ γεννήσει, καὶ προόδῳ γνωριζο μένην, ὡς νῷ τῷ ἐν ἡμῖν, καὶ λόγῳ, καὶ πνεύματι 35.1164 (ὅσον εἰκάσαι τοῖς αἰσθητοῖς τὰ νοητὰ, καὶ τοῖς μι κροῖς τὰ μέγιστα, ἐπειδὴ μηδεμία εἰκὼν φθάνει πρὸς τὴν ἀλήθειαν), αὐτὴν ἑαυτῇ συμβαίνουσαν, ἀεὶ τὴν αὐτὴν, ἀεὶ τελείαν, ἄποιον, ἄποσον, ἄχρονον, ἄκτι στον, ἀπερίληπτον, οὔποτε λείπουσαν ἑαυτῆς, οὔτε λείψουσαν· ζωὰς καὶ ζωὴν, φῶτα καὶ φῶς, ἀγα θὰ καὶ ἀγαθὸν, δόξας καὶ δόξαν, ἀληθινὸν καὶ ἀλή θειαν, καὶ πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ἅγια καὶ αὐτοαγιό τητα· Θεὸν ἕκαστον, ἂν θεωρῆται μόνον, τοῦ νοῦ χω ρίζοντος τὰ ἀχώριστα· Θεὸν τὰ τρία, μετ' ἀλλήλων νοούμενα τῷ ταυτῷ τῆς κινήσεως καὶ τῆς φύσεως· οὔτε ὑπὲρ ἑαυτήν τι καταλιποῦσαν, ἢ ὑπερβᾶσαν ἄλ λο τι· οὐ γὰρ ἦν· οὔτε μεθ' ἑαυτήν τι καταλείψου σαν, ἢ ὑπερβησομένην· οὐκ ἔσται γάρ· οὔτε μεθ' ἑαυτῆς τι παραδεχομένην ὁμότιμον· οὐ γὰρ ἐφικνεῖταί τι τῶν κτιστῶν, καὶ δούλων, καὶ μετ εχόντων, καὶ περιγραπτῶν τῆς ἀκτίστου, καὶ δεσποτικῆς, καὶ μεταληπτικῆς, καὶ ἀπείρου φύσεως. Τὰ μὲν γὰρ πάντη πόῤῥω, τὰ δὲ ποσῶς πλησιάζοντα καὶ πλησιάσοντα· καὶ τοῦτο οὐ φύσει, ἀλλὰ μεταλή ψει, καὶ πηνίκα, ὅταν τὸ δουλεῦσαι καλῶς τῇ Τριάδι, ὑπὲρ τὴν δουλείαν γένηται· εἴπερ μὴ καὶ τοῦτο αὐτὸ ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ βασιλεία, τὸ γνῶ ναι καλῶς δεσποτείαν, ἀλλὰ μὴ φύρειν τὰ διεστῶτα, νοῦ ταπεινότητι. Οἷς δὲ τὸ δουλεῦσαι τοσοῦτον, πηλί κη τούτων ἡ δεσποτεία; καὶ εἰ τὸ γνῶναι μακαριό της, πηλίκον τὸ γινωσκόμενον; ΙΒʹ. Τοῦτο ἡμῖν τὸ μέγα μυστήριον βούλεται· τοῦ το, ἡ εἰς Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ τὸ κοινὸν ὄνομα, πίστις καὶ ἀναγέννησις, ἄρνησις ἀθεΐας καὶ ὁμολογία θεότητος. Τοῦτο γὰρ τὸ κοινὸν ὄνομα. Ὥστε τὸ ἀτιμάζειν τι τῶν τριῶν ἢ χωρίζειν, ἀτιμάζειν ἐστὶ τὴν ὁμολογίαν, τὸ μὲν τὴν ἀναγέννησιν, τὸ δὲ τὴν θεότητα· τὸ μὲν τὴν θέωσιν, τὸ δὲ τὴν ἐλπίδα. Ὁρᾶτε οἷα χαρίζεται ἡμῖν τὸ Πνεῦμα θεολογούμενον, καὶ οἷς ζημιοῖ ἀθετούμενον. Ἐῶ γὰρ λέγειν τὸν φόβον, καὶ τὴν ἠπειλημένην ὀρ γὴν, οὐ τοῖς τιμῶσιν, ἀλλὰ τοῖς ἀτιμάζουσιν. Ταῦτα ὡς ἐν βραχέσι πεφιλοσόφηται πρὸς ὑμᾶς δογμα τικῶς, ἀλλ' οὐκ ἀντιλογικῶς· ἁλιευτικῶς, ἀλλ' οὐκ Ἀριστοτελικῶς· πνευματικῶς, ἀλλ' οὐ κακοπραγμο νικῶς· ἐκκλησιαστικῶς, ἀλλ' οὐκ ἀγοραίως· ὠφελί μως, ἀλλ' οὐκ ἐπιδεικτικῶς· ἵνα γνῶτε τὸ αὐτὸ φρο νοῦντας ἡμᾶς, οἱ καθ' ἡμῶν δημηγοροῦντες, καὶ πα 35.1165 νηγυρίζοντες, καὶ τοῦτο μόνον ὁμονοοῦντες, ἓν ἐμ πνεομένους, ἓν πνέοντας· καὶ μὴ, καθάπερ οἱ λιμώττοντες,
σπερμολογῆτε τὰ μικρὰ ἡμῶν, εἴ τε πταίσματα χρὴ λέγειν, εἴτε καὶ παίγνια· ὡς ἔστι τῆς ἄκρας κακοδαιμονίας, μὴ ἐν τοῖς ἰδίοις ἰσχυροῖς τὸ ἀσφαλὲς ἔχειν, ἀλλ' ἐν τοῖς ἑτέρων σα θροῖς. ΙΓʹ. Ἰδοὺ δεξιὰς δίδομεν ἀλλήλοις ἐν ταῖς ὑμετέ ραις ὄψεσιν. Ἰδοὺ τῆς Τριάδος τὰ ἔργα, τῆς ὁμοίως ἡμῖν δοξαζομένης τε καὶ προσκυνουμένης. Τοῦτο ὑμᾶς χρηστοτέρους ποιήσει καὶ ὀρθοδοξοτέρους. Ὡς ὄφελόν γε καὶ ἀκουσθείημεν, καὶ γένοιτο τὴν ἡμέραν ταύτην, ἡμέραν γενέσθαι κλητὴν, ἁγίαν, μὴ ἀντιλογίας, ἀλλ' εὐρυχωρίας· μὴ πειρασμοῦ μνημό συνον, ἀλλ' ἑορτὴν ἐπινίκιον· ἵνα τὸ ἡμᾶς συμφρονεῖν ἀλλήλοις, καὶ μικροῦ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην, ἧς τὰ μὲν ὑγιῶς εἶχε, τὰ δὲ νῦν ἀπέλαβε τὴν ὑγίειαν, τὰ δὲ ὑγιαίνειν ἄρχεται, τοῦτο καὶ ὑμῖν αἴτιον γένηται σωτηρίας, καὶ ἀναπλάσεως. Ὦ Τριὰς ἁγία, καὶ προσκυνητὴ, καὶ μακρόθυμε! μακρόθυμος γὰρ ἡ ἐπὶ τοσοῦτον ἀνασχομένη τῶν σὲ τεμνόντων. Ὦ Τριὰς, ἧς ἐγὼ κατηξιώθην, καὶ λάτρης εἶναι, καὶ κῆρυξ ἐκ πλείονος ἀνυπόκριτος! Ὦ Τριὰς ἡ πᾶσί ποτε γνωσθησομένη, τοῖς μὲν τῇ ἐλλάμψει, τοῖς δὲ τῇ κο λάσει! Δέχοιο καὶ τούτους προσκυνητὰς, τοὺς νῦν ὑβριστάς· καὶ μηδένα ζημιωθείημεν, μηδὲν τῶν ἐλαχίστων, κἂν ἐμέ τι ζημιωθῆναι δέοι τῆς χά ριτος· οὐ γὰρ τολμῶ τοσοῦτον ὅσον ὁ Ἀπόστολος φθέγξασθαι. ΙΔʹ. Ἀλλ' οὐ ταῦτα φίλα ὑμῖν; σπαράσσεται δὲ ἡ γλῶσσα, καὶ ὠδίνει τὴν ἀντίῤῥησιν; Ὀψόμεθα καὶ ταύτην ποτὲ, ἢ οἷς μᾶλλον ἡμῶν σχολὴ περίεστι· γνωσόμεθα καὶ τὰ κομψὰ ὑμῶν γεννήματα, ἢ ἐξαμβλώματα, ἐπειδὰν τὰ ὠὰ τῶν ἀσπίδων ῥήξαντες ἢ συντρίψαντες λόγῳ σκληρῷ καὶ ἀντιτύπῳ, οὔρια καὶ ἀνεμιαῖα ταῦτα ἐλέγξωμεν, καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς τῆς ἀσεβείας κρυπτόμενον βασιλίσκον εἰς μέσον ἀγάγωμεν· εἰ καὶ βασιλίσκον, ἀλλὰ νεκρόν τε καὶ ἀτελῆ, καὶ ἀκίνητον, ταῖς ὠδῖσιν ἐναποθανόντα, καὶ πρὶν γεννηθῆναι οὐκ ὄντα, καθ' ὑμᾶς εἰπεῖν, ἵνα τι μικρὸν ὑμῖν καὶ χαρίσωμαι· οὐ μᾶλλον μισητὸν τῆς συλλήψεως, ἢ ἐλεεινὸν τῆς ἀμβλώσεως. Τοῦτο δώσει ἡμῖν, οἶδ' ὅτι, ὁ δοὺς ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον ἐπιβαίνειν, καὶ περιπατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων· ὃς καὶ συντρίψει τὸν Σατανᾶν ἐν τάχει ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν, εἴτε ὡς ἀστραπὴν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πεσόντα διὰ τὴν παλαιὰν λαμπρότητα, εἴτε ὡς ὄφιν φεύγοντα διὰ τὴν ὕστερον σκολιότητα, καὶ τὴν εἰς τὸ χαμερπὲς μεταποίησιν, ἵνα μικρόν τι τῶν κακῶν 35.1168 ἀναπνεύσωμεν, ἀποδρασάσης παντελῶς ὀδύνης, καὶ λύπης, καὶ στεναγμοῦ, νῦν τε καὶ ὕστερον, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
Continue reading PG 35: In Machabaeorum laudem 1 →≣ entire volume