DE VITA S. PAMPIIÌLI. septem, dein de duobus S. Pamphili sociis sic egit, ut ex Eusebii libro De Martyribus, cap. 11 daret quæ ipsos præcise spectant; integra omnium Acta ex Metaphraste (ut Lipomano Surioque nominabatur) reservans ad hunc 1 Junii, quo S. Pamphilum Latini omnes nominabant: sed nullo quod scire possimus fundamento alio, quam arbitrariœ electionis. Id ego licet factum non valde probem, maluissemque pertractalam rem totam fuisse Februario mense; hic tamen sequi cogor: ut saltem nunc suppleam, quod ibi deest. Quæ autem Metaphrasti ab illis imputantur Acta, dabo ego, qualia ipse suæ collectioni inseruit, non ut a se, sed ut ab Eusebio composita; quomodo etiam Græca accepimus ex ms. Medicæo regis Francic sub hoc titulo: Certamen sanctarum et gloriosorum Christi martyrum, Pamphili, Valentis, Pauli, Seleuci, (excidisse videntur nomina Theoduli, Eliæ, Jeremix, Isui, Samuelis et Danielis) Ægyptiorum (quod soli quinque ultimi erant) conscriptum ab Eusebio Famphili hoc enim cognomen in amici chari memoriam assumpsit, semperque usurpavit, Eusebius Cæsariensis episcopus, et historiæ hujus scriptor. Ei hic quidem Eusebius, prædicto De martyribus Palæstinæ librɔ etiam Pamphili sociorumque martyrium inserturus, post breve exordium capitis 11, laudato strictim Pamphilo, sic loquitur; Hujus viri reliquas virtutes resque præclare gestas, quæ prolixiorem orationem desiderant, jan pridem nos in peculiari opere, quod de ejus vita conscripsimus, tribus libris complexi sumus. Hinc cum Hieronymus, in libro De scriptoribus, Eusebii scriptis annumerasset, De vita Pamphili libros tres; martyrologus ille antiquior, qui Usuardo Adonique prælusit, utrique hæc verba a se accipienda dictavit: Cujus, vel hujus vitam Eusebius, Cæsariensis episcopus, tribus libris comprehendit. Atque utinam hi nunc exstarent! Exsıat interim (ut 'ego quidem existimo) eorum caput ultimum præcipuumque, ultima scilicet sancti martyris ac sociorum confessio; quam deinde ipsemet Eusebius, rhetorico ornatu prætermisso, verbis alioqui plerisque iisdem Historiæ suæ, sive libro De martyribus, ut dixi, inseruit. Equidem non possum hic assentiri Valesio, Eusebii interpreti eruditissimo, in notis existimanti, non hoc esse partem illius majoris aperis; sed Meta phrastem, nactum Historiæ præfatæ plenius exemplar, quam modo habeamus, talia etiam scribere potuisse, quæ nunc in eadem Historia non leguntur. Absit ut mutilatam dicamus tam insigniter fuisse, quam modo habemus, Historiam Eusebii; eodem argumento cæleras quoque ejus partes in suspicionemt similis mutilationis adducturi. Dicatur potius, suis prioribus scriptis usum Eusebium in lucubratione posteriori, orússis quæ minus necessaria erant, cætera iisdem aut fere iisdem quibus ante verbis inde transcripsisse. PARS PRIOR Omnium duodecim atque in primis Pamphili laudes complectens. ὡρμηProcul ab auctoris mente aberravit interpres, apud Lipomanum et Surium, cum vertit: Adolescenķes et pueros, alque adeo, infantes, ex iis qui erant Tempus nunc monet, coram omnibus aperire theatrum magnum illud ac celeberrimum sancti martyris Pamphili, et eorum qui cum ipso vitan finiverunt admirabilium virorum et per varia pro pietate certamina circumductorum. Etenim, licet plurimi ex uobis, tempore persecutionis contra nos publicatæ, strenue sese gesserint, horum tamen, de quibus nunc sermo est, rarissimum agonem nobisque cognitum, ideo potius scripsimus; quia in eo statim apparebit velut sub uno aspeclu, omne genus tum ætatis corporeæ, tum spiritualis conditionis, vitæque et studiorum diversitas magna; sed inprimis varietas tormentorum, atque exinde secundum martyrii cujusque consummatiqnem paratarum cuique coronarum. Nam videre erit, quosdam eoruin qui inter ipsos erant Ægypliorum juniores atque omnino pueros; alios cum ipsis (fortassis Egyptiis interpres scripserat, uti debebat), alios autem pubescentes….., nempe mili charissimum Jamnitem Paulum.

EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS I. HISTORICA. autem nostrorum (in quibus etiam Porphyrius βαθυerat viribus simul corporis simul et animi pru dentia robustos; eos scilicet qui cum dilectissimo meo censebatur, Jamniten Paulum, Seleucum que et Julianum, ambos ex Cappadocum regione huc advectos. Erant etiam inter illos quidam sacra canitie et profunda ornati senectute; Valens nempe, Ecclesiæ Hierosolymorum diaconus, el nomen suum verificans Theodulus 2. Hæc ergo inter eos erat ætatum varietas: sed et mentis exercitatione distinguebantur; cum alii rudiores essent, utpote pueri, simpliciori adhuc intellectu utentes; alii jam formatam ac solidam haberent vivendi consuetudinem. Quin etiam inveniebantur inter illos haud inexperti divinarum disciplinarum. Omnibus tamen æque congenita erat ex cellens quædam atque virtute fulta animi fortitudo. Præ omnibus autem, tanquam præ scintillantibus astris luminare majus, emicabat eorum medius dominus meus; nec enim amplius fas mihi est sodalem appellare, venerandam ac vere beatissimum Pamphilum. Etenim disciplinarum, gentilibus æstimatarum, perițiam haud mediocrem consecutus; in divinis dogmatibus ac cœlitus inspiratis Scripturis, omnium qui secum versabantur (audacter, sed tamen vere, dico) apparebat versatior; insuper autem pollebat prærogativa, propria scilicet, aut potius a Deo donalæ, intelligentiæ ac sapientiæ. 3. Sic quoad animam constitutis singulis, major adhuc differentia erat conditionum. Nam Pampbilus quidem, nobili secundum carnem genere prognatus, etiam præsignis erat muneribus in patria publice gestis: Seleucus vero, præcipuis in militia honoribus fuerat decoratus; cum alii mediæ ferme conditionis essent. Sed neque in choro isto servile gerus deerat, cum ex proconsulari familia adjunctus eis fuerit servus Porphyrius, specie quidem tenus Pamphili mancipium, reipsa autem nihil a fratre, aut potius filio genuino discrepans, et nusquam a domini sui imitatione deficiens. Ecquid porro? Si quis dixerit, ipsos omnem ecclesiastica ordinationis formam numero suo complexos esse, nihil extra veritatem dixerit; cum presbyterii dignitate ornatus fuerit Pamphilus, ad gradum diaconatus evecius Valens, alii lectorum munere fungi coram plebe consuessent; Seleucus vero, etiam ante martyricum finem decoratus esset nobili confessione per generosam verberum tolerantiam, fortiter etiam dignitatis militaris jacturam perpessus; cæteri vero, tanquam catechumeni aut fideles, veluti in imagine parva repræsentarent similitudinem numerosæ Ecclesiæ. 4. In hunc ergo modum contemplari nobis licet, admirabilem talium atque tantorum martyrum deJamnia sive Jamna, urbs maritima Palæstine, haud procul Joppe, sed totis xx horariis leucis dissita a Cæsarea, cujus archiepiscopo subest, eliam urbe maritima in confiniis Phoenicie. enim, Dei servus, interpretatur. Prædictus interpres pro alium; et vertit: non est mihi fas aliter ape. iare.

EUSEBII CASARIENSIS OFP. PARS 1. HISTORICA. genere meninisse; sigillatim vero eos prædicaturus jure merito totius chori ducem inprimis laudaverit. Pamphilus hic fuit, vir Dei amantissimus, et vere amicus omnium, secundum significatiomem nominis sui, Cæsariensis Ecclesiæ ornamentum nam et presbyteralem cathedram presbyter exsistens glorificavit, ornans simul et ornatus eo quod ibi offertur sacrificio. Sed et aliis 'quoque in rebus vere divinus erat, divinæque inspirationis particeps: cum per omnem vitain cunctis fuerit virtutibus cumulatus, longe quidem valere jubens delicias atque divitias, totum vero sese tradens verbo Dei. Renuntians enim universæ quæ sibi a parentibus obvenerat substantiæ, eamque nudis, imbecillis egenisque distribuens, ipse vitam ducebat proprio carentem, exercitationeque indefessa divinam sibi comparabat philosophiam. (7)|Erat autem ex Berytensium civitate, ubi primam ætatein egit in iis quæ ibi erant puerorum gymnasiis postquam vero ingenium ejus ad virilem ætatem maturuit, transivit ad sacrarum Litterarum studium; vitæque formam omnino divinam et propheticam suscepit; seque Dei verum martyreın, etiam ante vitæ finem probavit. ] 8. Et talis quidem erat Pamphilus: secundus vero cum illo ad agonem processit Valens, grandæva ac reverenda canitie conspicuus, ipsoque aspectu venerabilis senex: insuper vero divinarum Scripturarum intelligens si quis alius, earumque memoriam complexus tam firmam, ut ad earum, quas in ea repositas servabat, sacrarum promissio- " num usum, non egeret præsidio litteralis consequenti. Quamvis autem talis esset, diaconatus taren gradu in Aliensi Ecclesia erat contentus. Tertius denique numeratus Paulus, actione simul et spiritu ferventissimus, ex Jamnia civitate oriunelus: qui etiam ante martyrium, ferri candentis tolerantia, confessionis certamen exantlaverat PARS ALTERA. Sanctorum singulorum certamina, el martyril exitus. 9. Cum praclaudati tres sancti biennium egissent carcere, occasio martyrii oblata ipsis est per eos, qui etiam cum eis extremo affecti supplicio quasi omnium amiQuæ sequuntur, non videntur hoc loco scripla ab Eusebio; sed ab eo qui ex tertio ejus libro De vita Pamphili, hujus ac sociorum martyrium excerpsit, suæ collectioni inserendum, huc collata ex libro ejusdem Eusebii primo, ne prorsus acephala esset narratio, quæ de priori Vila nihil haberet: itaque judicavi ea his signis () a reliquo contextu abjungenda: quod si fecisset Valesius, non dubitasset, credo, eorum causa hanc compositionem diversam ab Historia Eusebiana censere. Ælia, id est Hierusalem, ab Elio Adriano sic dicta, postquam illa ab eo in monte Calvariæ staurata, situm mutavit, Judaeis novam urbem ingredi prohibitis. Ut appareal, quam non verosimile sit, banc passionem ex alio paulum prolixiori Historiæ Eusebianæ textu, quam vulgo habeatur, acceptam sed alterius anteriorisque operis partem esse, quam deinde in aliud opus auctor transtulerit: conferat Lector cap. 11 libri De martyribus Palæstinæ. Ecgrapha nostra Medicai ms. in Creta, quasi isti ibi exsulassent: sel corriguntur ex ms. Lipomanni, atque ex ipsomet Eusebio, haec in compendium contrahente, et scribente.

fuerunt Ægyptios. Hi a Cilicia revertebantur 1 Gal. IV, 26. Hel. x11, mum, postquam illuc usque deduxerunt ad metalla dammatos atque ad ingressum portarun Ca sareæ interrogati qui essent, et unde venirent, cum neque ejus quod erat quidquanı dissimularent, seque Christianos esse profiterentur; instar maleficorum ipso in facinore deprehensorum, fuerant comprehensi, numero quinque: ad præsidem autem adducti, eademque fiducia usi, continuo in vincula dati erant. Postridie vero, qui xvi dies erat mensis Perisii, hoc est juxta Romanos dies XIV ante Kalendas Martias, idem, simul cum illis qui Pamphilo aderant, Firmiliano exhibentur. Qui solos Ægyptios tentandos sibi sumens onni genere tormentorum, nudari viros jussit; deinde, euin qui præcipuus inter omnes videbatur in medium adducens, quis esset et unde interrogabat. Hic cum loco proprii nominis propheticum aliquid ipsi indicasset; idem et alii fecerunt pro nominibus sibi in patria indilis. 10. Eliam ergo et Jeremiam, Isaiam et Samuelem atque Danielem sese ipsos appellare audiens Præses (sic enim placuerat illis ostentare quem intus abditum gerebant animum veri Judæi ac Israelitæ, non solum operibus, sed etiam vocabulis clare prolatis) ipse quidem virtutem nominis sibi a martyre indicati non intellexit; sed porro perrexit interrogare, quæ ipsi esset patria: Martyr vero, eodem compendio usus, alteram emisit vocem, dicens, Jerusalem sibi patriam esse, eam scilicet intelligens, de qua Paulus ait ',. Quæ sursum est Jerusalem libera est, quæ est mater nostra ɔ set alibi, Accessistis ad Sion montem et civitatem Dei viventis, Jerusalem coelestem. Talia igitur cogitabat martyr; sed præses, mentem terræ affixam habens, quæ illa esset Jerusalem, et ubi terrarum sita studiosius requirebat; quin et tormenta admovebat, ut quod verum esset faterentur. Sed enim martyr, manus post tergum retortas, pedesque quibusdam machinis luxatos habens, verum se dixisse affirmavit. Cumque nihilominus iterum atque iterum interrogaretur, quæ et ubi sita esset ea Forte scribendum bus, aller Elias vocabatur, caput gladio præcisum. EDIT. Lege Forte EDIT. Forte vel EDIT. Additur in Hist. confessores. Additur ibidem, Perinde ac priores illi quos supra commemoravi (scilicet Ægyptii alii, qui cap. 10 narrabanturxis Kal. Januarius comprehensi) professos, se ad ministeria confessoribus in Cilicia constitutis exhibenda proficisci: quorum alii quidem, eadem qua illi quibus ministraturi venerant, pana damnati sunt, oculis ac pedibus inutiles redditi (uno scilicet oculo eruto, et cruris unius succisis nervis) tres vero ex ipsis, in urbe Ascalone, in qua vincti tenebantur, cum admirabilem animi ſortitudinem ostendissent, diverso martyrii exitu occubuere. Quippe unus illorum Ares nomine, flammis consumptus est; reliquis duobus, quorum unus ProPATROL. GR. Coluntur autem hi a Græcis 19 Decembris, quasi quinto die post comprehensionem supplicio affecti. Ibidem alia datur ratio mulatorum nominum, quod scilicet propria forsan idololatrica essent, a falsorum deorum nominibus sumpta, ut sunt Dionysius, Bacchides, Athenaus aliaque similia. Non tamen ex hac Eusebii conjectura, multo minus ex isto horum martyrum facto, recte quisnam intule rit, in frequenti Christianorum primorum usu fuisse gentilia nomina baptizandis commutare, in nomina patriarcharuni, prophetarum, vel apostolorum, aliaque e sacris Scripturis petita. Nempe jau inde a tempore Ælii Adriani, et anno Christi 179 restaurata urbs Jerusalem, mulato nomine erat et dicebatur Ælia; ut antiquatum pridem nomen potuerit Romano præsidi peregrinum prorsus accidere; maxime si noverat, Ægyptios esse quos interrogabat.

quam dicebat civitas Jerusalem; solam hanc Chri stianorum patriam esse respondit, atque illos solos nec alios ullos in ea versari, consistere vero ad orientem, juxta lucem atque solem. Et hic quidem rursus juxta proprium suum sensum philosophab tur; nihil commutatus iis quæ circumstabant tormentis, sed velut incorporeus nec sentire quidam videbatur dolores; judex vero angustiabatur, ratus, Christianos urbem aliquam Romanæ æmulam et inimicam sibi condere, multusque in eo erat nt percunctando disceret, et ipsam et regionem orientalem quæ sibi indicabatur ubi essent. Videns tamen ad verbera magis etiam immutabilem manere juvenem, et in prioribus responsis perseverare, capitalem tandem contra euin mortis sententiam pronuntiavit. 41. Et res quidem bujusce martyris talem, veluti cujusdam dramatis, exitum habuerunt; cateros deinde Ægyptios, cum ad diversimoda quoque experimenta nudasset, eundem in modum agitavit. Tum ad Pamphili sodales transgressus, didicit quod jam pridem vàriis essent cruciatibus tentati. Quare supervacaneum ratus iisdem quæstionibus bomines subjicere, seque frustra in iis laboraturum, solum interrogavit, an vel nunc persuaderi sibi sinerent. Audiens vero ex singulis extremam confessionis vocem, consimilem in eos tulit sententiam capitis, atque recessit. G 12. Sed nondum tota tragoedia peracta erat. Cuomodo autem peracta est? Revocavit eum juvenis quidam de medio turbæ tribunal circumstantis, prosiliens ex famulitio Pamphili, revocavit autem voce magna, deposcens corpora ad sepulturam. Beatus hic Porphyrius erat, genuinus Pamphili vernula, necdum octodecim annos natus scribendi peritissimus, morum ac sapientiæ titulo omnibus encomiis major, ut qui cum tali viro sese exercuerat: qui, ut cognovit latam in Dominum suum sententiam, ex media turba vociferans, oravit ut corpora sibi sepelire liceret. Præses vero, non tanquam bomo, sed ut fera, vel si quid fera immaniuš est, neque postulationis æquitatem suscipiens, neque juventutis rationem ullam habens, solum quia didicit adolescentem se Christianum fateri, carnificibus præcepit omnes in eo torquendo p vires contendere. Cum ergo jubenti sacrificare abnuisset admirabilis ille; non jam ut carnem humanam, sed ut lapidem aut lignun aut aliud quodcunque inanimatum, usque ad ipsa ossa et interiora viscera, præcepit tyrannus excarnificari corpus ejus, quo diutios facto, agnovit tandem in vanum id agi. Licet autem absque voce et pene absque anima generosi martyris corpus jaceret, immitis tamen atque efferus judex jussit laceratas ejus carnes ac latera setaceis pannis confricari atque deleri; tandemque, velut exsaturaturus furoUtraque hac commentatio deest in Historia. Hoc quoque tormentumn eadem Historia pretermittit. Forte legendum EDIT. Desideratur quod referatur ad

rem, lento ac longius posito igne martyrem conμὲν Syntaxeos ratio postulat Μox interpres legisse videtur pro Εditi EDIT. Tor. Legendum videtur cwv. EDIT. sumi præcepit. Ita ille, ante consummationem Pamphili, ultimus progressus ad agonem, dominum suum prævertit abdicatione corporea. 13. Erat autem videre Porphyrium instar saeri athletæ universi certaminis victorem gloriosum, dissectum corpore, sed facie splendidum, letaque et intrepida mente ad mortem procedere, utique divino plenum spiritu, et tanquam in habitu philosophico, solum injectum sibi instrumentum, quasi pallium gestantem, despicientemque omnia; et mortalem atque humanam hanc vitam contemnentem, absque illa mentis formidine ad rogum procedebat. Cum vero ad ipsum jam propinquaret flamma, tanquam si nihil molestiæ pateretur vir ille strenuus; inconcusso atque constanti sensu, quæ sua erant legabat familiaribus, usque in illud tempus servans oris serenitatem immutatam. Ut vero notis suis pro libitu valefecit, totus ad Deum conversus est et quia rogus ad intervallum circumpositus erat, hunc inde captabat ore flammas, quasi seipsum incitans ad propositam sibi viam, hoc autem faciebat, aliud nihit quam Jesum inclamans. 14. Tale fuit certamen Porphyrii; qui vero ipsius mortem Pamphilo nuntiavit, Seleucus, ejusdem cum ipso factus illico est sortis particeps. Etenim ipsum Porphyrii finem Pamphilo nuntiantem, simul et martyrum catervam osculantein, comprehenderunt milites, atque ad proconsulem adduxerunt: qui ipsum, utpote festinantem simul cum præcedente Porphyrio hinc migrare, jussit capitali sententia plecti. Venerat hic ex Cappadocia, vehementerque inclaruerat militaribus exercitiis, et non mediocriter apud Romanos promotus fuerat; quin etiam ætate et corporis robore viriumque magnitudine et virtute plerosque hominum antecedebat: nam vultu ipso admodum spectabilis præ cunctis, speciem præferebat undequaque dignissimam, formæ eximiæ gratia. Fuerat autein initio persecutionis propter fidei confessionem certantibus adnumeratus per tolerantiam verberum, sed abdicata militia æmulator factus eorum qui ad pietatem exercentur, Christi germanum militem sese probavit; orphanis desolatis ac viduis protectore carentibus, omnibusque cum penuria et imbecillitate conflictantibus, provisor factus patris aut curatoris adinstar, cunctorumque desperatorum laboribus atque ærumnis medelam ferens quapropter a Deo, qui talibus magis quam victimarum nidore ac sanguine delectatur, martyriali exitu dignus est habitus. Porro decimus hic athleta, una eademque consummavit agonem suum die, atque ut par est credere, martyrio suo amplis Lege Forte EDIT. Ibidem legitur, in delecta ad militiam juventute.

FUSEBH CÆSARIENSIS OPP. PARS I. HISTORICA. simam coli portam cum reserasset, simul et Pan philo ipsi spatiosus ad Dei regnum patefactus est ingressus. 15. Seleuci vero vestigia secutus est Theodulus, pius ac venerabilis senex, in proconsulari familia primo honore dignatus, tum morum ætatisque prærogativa, tum filiorum trium generatione inclytus, qui eadem ac Seleucus factitans, et martyrum aliquos osculo devenerans, domino suo adductus fuit, eumque ad majorem quam aliis iracundiam concitans, ipsam salutaris confessionis passionem excepit cruci traditus. 16. Sub hæc, cum etiamnum deficeret unus, adfuit qui duodenarium numerum impleret Julianus; qui ea ipsa hora peregre adveniens, et vixdum ingressus civitatem, cum intellexisset quæ erant acta, et ad martyrum conspectum festinasset accedere, ubi eorum corpora humi jacentia vidit, circumfusus singulis, omnes est osculatus. Hoc agentem comprehenderunt ministri cædium, atque adduxerunt præsidi: qui congrua proposito suo faciens, etiam hunc lento igni tradidit. Ita etiam Julianus, gestiens atque lætitia exsultans, et Deo tantis se bonis dignato magna voce gratias agens, susceptus est inter choros martyrum. Erat autem huic quoque genus ex Cappadocia; quoad mores vero plenus pietate ac plenus fide, vir mansuetus atque discretus, studiosus in omnibus, et Spiritus sancti suavitate redolens, eoque dignus factus tali cum beato Painphilo exitus martyrialis corona. 17. Sanctissima eorum corpora, die mandalo Firiniliani, per dies quatuor totidemque nocles jacuerunt, ferarum carnivorarum dentibus exposita. Cum vero nulla neque fera neque volucris, aut canis quisquam, per Dei dispositionem, ea contingeret; integra illa atque intacta relicta, congruo cum honore et cura, consuetæ sepulturæ sunt tradita, repositaque in ædium sacrarum pulcherrimis et oratoriis sanctis, in perpetuam memoriam Dei populo ad honorem data. Trium filiorum patribus præmia apud Romanos fuisse proposita, notius est quam ut hic moneri debeat: atque id hic dici credo Valesius tamen aliter vertit, quod tertia jam stirpis nepotes haberet: sed hoc Straboni scribitur Deest hac clausula in Historia: quam tamen Eusebio abjudicare nihil nos cogit, qui Vitam Pamphili æque ac Historiam ecclesiasticam scripsit, cum jam Constantinus lege lata permisisset Christiasis sacras ædes condere, et martyrum corpora eis inferre. Si quis tamen malit hæc ab alio addita credere, nolim ei operosius contradicere. Forte Præstal ita uncis concludere EDIT. Interpres legisse videtur vel potius ut col. Quid si so EDIT. Procul dubio legendum est Epit.