Diplomatic text · scholarios OCR (cleaned, language-split) — reverted from mis-slotted digitized 2026-06-09 — PG column chips mark the printed columns.
col. 877–878page 1 of 66
Editoris MonitumQuæsitiones evangelicæ
PG 22:8771. 5,: Τίνι δὲ λόγῳ τὸν Ἰωσὴφ γενεαλογοῦσιν οἱ ἱεροὶ εὐαγγελισταί, καίπερ μὴ ὄντος τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἐξ ἁγίου Πνεύματος καὶ τῆς ἁγίας Παρθένου, ὅπως τε καὶ αὕτη ἡ τοῦ Κυρίου Μήτηρ ἀπὸ γένους καὶ σπέρματος ἀποδείκνυται εἶναι Δαβίδ, ἐν τῷ πρώτῳ τῶν εἰς τὴν γενεαλογίαν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ζητημάτων καὶ λύσεων διειληφότες, ἐπ' ἐκεῖνα τοὺς
Vide Patrologiæ Latinæ tom. XXIII, Operum S. Hieronymi tom. III, col. 121–190. (Angelo MAI, Biblioth. nova Patrum, IV, p. 217.) Cur Eusebius, rei Christianæ defensor acerrimus, opus hoc scribendum susceperit, causam facile est divinare, quia multæ occurrunt reapse apud evangelistas varietates, quibus ethnici vel hæretici abuteban 'ur, ut divinorum librorum veritatem negarent. Hinc tot harmoniæ evangelicæ jam inde a Tatiani Syri temporibus usque ad nostra constructæ. Ipse Eusebius sub initiis quoque Historiæ suæ Ecclesiasticæ lib. 1, 7, necessario demonstrandam putavit Evangeliorum inter se consensionem, quod et fecit, citato etiam Afri cani exemplo in litteris ad Aristidem de evangelistarum in narranda Christi genealogia consensu. Jam quale fuerit hoc Eusebii de Evangeliorum diaphonia seu discrepantia (concilianda) opus, docet authentico testi monio auctor in præfatiuncula ad Marinum. ‹ Ambiguarum quæstionum ac solutionum, quæ circa divinorum Evangeliorum initia occurrunt, cum jam duos scripserim libros, venio nunc, mediis prætermissis ad extrema quæ semper apud omnes controversa fuerunt. › Priores autem duo libri scripti erant ad Stephanum; us codex Vaticanus demonstrat, tertius ad Marinum. Ergo Eusebius quæstiones tantummodo circa initium et finem Evangeliorum obortas tractaverat, mediis cunctis omissis; quas deinde omnes operosissima lucubra tione de consensu evangelistarum complexus est sanctus Augustinus, qui dicti operis libris 11, 111 et iv, difficultates plurimas per totum evangelistarum contextum pro suo ingenii acumine enucleavit. Et quidem quod jure miror (quodque spem quodammodo alit, superesse alicubi opus Eusebii fortasse integrum, cujus nonnisi compendium hic exhibemus ), Latinus Latinius Opp. t. 11, p. 116, sic ad Andream Masium scribebat ‹ Sirletus (cardinalis) scire te vult, in Sicilia inventos esse libros tres Eusebii Cæsariensis de Evange liorum diaphonia, qui ut ipse sperat brevi in lucem edentur.» Tres ergo jam tum dicebantur hi Eusebii libri, ut apud nos postea in prologo ad Marinum apparuit. Nec vero quisquam codicem nostrum ex Sicilia allatum Romam pulet; est enim is unus de Palatinis Heidelbergensibus, ut ejus inscriptio demonstrat, necnon Sil burgii impressus Græcæ illius bibliothecæ catalogus, qui ante captam Heidelbergam translatosque illos Ro mam codices confectus fuit. Quod si Silburgius non tres dicit libros, sed duos, id brevi hallucinatione accidit, quia nempe duas tantum operis sectiones videbut in codice, ad Stephanum et ad Marinum, cujus postremæ proœmium non legit. Mihi in codice Vat. Palat. CXX pulcherrimo, sæculi ferme x, trium prædictorum librorum epitome comperta est, ut diserte inscribitur 'Exλoyǹ év ouvróµw, etc., prout ex codice in titulum libri mei ad verbum transtuli: in aliis rero Vaticanis catenarum codicibus partes etiam integri operis nactus sum, quas post epitomen recitabo. Nunc operis per se certissimi testes nihilominus veteres producere æquum est. Namque Fusebius Demonstr. Evang. lib. vii, ait opaɛis époμe. Cur Josephi genus sacri evangelistre describant, quamris Servator noster ex ea natus non sit, sed de Spiritu sancto et sancta Virgine; quove modo ipsa Domini Mater de genere ac semine Davidis fuisse ostendatur; in primo quæstionum et solutionum de Servatoris nostri prosapia explicavimus. Illue igitur rei studiosos amandamus. › Porro titulum hunc Enerµátwy xal lúcɛwv, quæstionum et solu tionum, genuinum esse Eusebianum, docet hic auctor, et codicis nostri Palatini inscriptio confirmat. Alii itaque auctores, v. gr. sanctus Hieronymus, ut mox dicemus, liberius locuti sunt, cum paulo aliter, ut fit, sensus tantummodo ratione habita, inscripserunt: quæ varietas in titulo quoque Chronicorum Eusebii jam dix observata fuit. 2. Sanctus ergo Hieronymus De script. illustr. cap. 81, ait: • Eusebius Cæsariensis edidit de Evangeliorum diaphonia. 3. Rursus idem Hieronymus in Comm. ad Matth. 1, 16: Super hoc et Africanus temporum scriptor, et Eusebius Cæsariensis in libris Atapovlag Esayyediwy plenius disputarunt.»
col. 879–880page 2 of 66
Eusebio ad Stephanum: Quaestionibus ac Solutionibus
PG 22:879ΙΙ. Περὶ τὴν δοκοῦσαν διαφωνίαν οὐκ ὀλίγοι βίβλους ὅλας ἐξέδωκαν ο ΕΚΛΟΓΗ ΕΝ ΣΥΝΤΟΜΩ ΕΚ ΤΩΝ ΣΥΝΤΕΘΕΝΤΩΝ ΥΠΟ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΠΡΟΣ ΣΤΕΦΑΝΟΝ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΕΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΥΣ ΖΗΤΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΛΥΣΕΩΝ. Διὰ τί τὸν Ἰωσήφ, ἀλλ' οὐ τὴν Μαρίαν, οἱ εὐαγγελισταί γενεαλογούσιν. Πόθεν τὸν Χριστὸν ὡς υἱὸν Δαβὶδ γενεαλογούσε; πάντως ὅτι διὰ τὸν Ἰωσὴφ τὸν ἐκ Δαβὶδ γεγονότα ἀλλ᾽ οὐκ ἐκ τοῦ Ἰωσὴφ ὁ Χριστὸς, ἀλλ' ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας, ὥς φησιν ἡ Γραφή· ἐχρῆν τοίνυν τὴν Μαρία, γενεαλογεῖν, εἴπερ τὸν Χριστὸν γενεαλογεῖν ἐβούλοντο, ἀλλ᾽ οὐ τὸν Ἰωσήφ, ᾧ μηδὲν προσ ήχων τυγχάνει κατὰ σάρκα ὁ Χριστός, μὴ ἐξ αὐτοῦ γεγεννημένος· εἰ δὲ μὴ ἐξ αὐτοῦ τυγχάνει ὢν, ἀλλ᾽ ἐκ μόνης τῆς Μαρίας, οὐκ ἂν εἴη ἐκ τοῦ Δαβίδ, ἐπειδὴ
EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS EXEGETICA. Porro Sophronus, Hieronyms interpres, Suidas, Honorius Augustodunensis, Trillemius, aliique, nonnisi prædicta testimonia repetiverunt. 4. Ebediesu in librorum Syrorum catalogo, sic: ‹ Eusebius Cæsariensis composuit librum solutionis contradictionum Evangelii.» Reapse in Vat. Syr. codice C111, p. 302, excerpla aliquot ex illo opere fiunt, cum titulo: ‹ Eusebii Cæsariensis ex libro quæstionum in Erangelium. ‹ 5. Ni cephorus quoque Callistus Hist. 1, 11, opus hoc Eusebii satis innuit dicens Circa apparentem dissonantiam non pauci libros integros edide runt. › 6. Eusebii hoc opus de evangelistarum discrepantia permulti codices memorant, præsertim catenarum, cum alibi, tum etiam in bibliotheca Vaticana, ut legens comperi. Ecce enim et Combefisius ex catera codicis Gallicani, Latinum a se redditum edidit in Bibl. concion. t. VIII, p. 15, latum fragmentum, quod Grace apud nos recurrit. Atque hæc librorum ad Stephanum testimonia sunt. 7. Libro autem ad Marinum testimo nium dant Anastasius Sinaita in quaestionibus, 8, 148, 153, Macarius Chrysocephalus in Florilegio; chro nographi Georgius Hamartolus, Joannes Siculus, et Cedrenus quos infra laudabimus. Item auctor scholio rum ad 1 Reg. cap. 11, cant. Annæ in Sixtina Gr. editione; tum catenæ, Possini quidem in Marcum p. 543 364, Corderii autem in Joannem p. 456-8. Sanctus Ambrosius, etsi Eusebium nominatim non appellat, ejus tamen opere latissime utitur in Commentario ad Lucam ix. Utrum sanctus Augustinus, qui suo quodam pe culiari modo ingenioque loquitur, ad Eusebium nostrum respexerit, non definio; nam modo congruit, modo dissidet, quod tali in opere fieri necesse est. 9. Sanctus Hieronymus in Comm. ad Matth., sub initio et fine, ex Eusebianis quæstionibus haurit, et quidem ex illis ad Marinum abundanter in epistola 120, capp. 3, 4, 5, 6, 7, 9. Cateroqui Gracos presertim biblicarum quæstionum auctores, quorum longus catalogus con texi potest, Eusebium præ oculis habuisse, quis dubitet? Cur evangelista Josephi, non autem Mariæ, scribant. genus Qui fit, ut Christum evangelistæ tanquam a Da. vide genus ducentem narren:? Prorsus propter Jo sephum Davidis prosapia genitum. Atqui non abs Josepho Christus est, sed a sancto Spiritu et Ma ria, ut ait Scriptura. Oportuisset igitur Mariæ ge nus enarrari, siquidem Christi stemma non Jose phi contexebatur, ad quem Christi humana natura nihil pertinet, quia genitus ab co non fuit. Jam vero si Jesus a Josepho non oritur sed a Maria
col. 881–882page 3 of 66
PG 22:881τὴν Μαρίαν οὐδεὶς λόγος ἀποδείκνυσιν ἀπὸ Δαβίδ γε νομένην· μάτην ἄρα τὸν Χριστὸν ἐκ σπέρματος Δαβὶδ θρυλλοῦσι, μήτε τοῦ Ἰωσὴφ ὄντα υἱόν, μήτε τῆς Μα ρίας ἀπὸ Δαβίδ γενεαλογουμένης· τοιαῦτα μέν τινα τὸ πρῶτον τῶν ἀπορημένων περιείχε· λύσις δ' ἂν εἴη αὐτῷ εδε. α'. Τῶν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ πρά ξεων, τὰ μὲν σιωπᾶσθαι ἀναγκαῖον ἦν τοῖς τότε, τὰ δὲ εἰς πολλῶν ἀκοὰς διεδίδοτο, ὅσα πρὸς ὠφέλειαν Έμελλε συμβάλλεσθαι τοῖς ἀκροωμένοις· οἷον ὡς ἐπὶ παραδείγματος τριακοστὸν ἄγων τῆς τοῦ σώματος ἡλι κίας ἔτος, πάρεισιν ἐπὶ τὸ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ βάπτισμα· καὶ ἐντεῦθεν ἀπάρχεται τῆς διδασκαλίας καὶ τῶν τεραστίων ἔργων· τίνα δὲ τὰ πρὸ τοῦ βαπτίσμα τῆς ἐντὸς ὅλων ἐτῶν τριάκοντα πραχθέντα αὐτῷ, οὐ. δεμία ἱστορία δηλοῖ, οὐδ' ἔστιν ἀπό τινος θείας Γρα φῆς τὸν πρὸ τούτου καταμαθεῖν αὐτοῦ βίον. ᾿Αλλὰ καὶ ἐξ οὗπερ εἰς πάντας ἐγνώσθη, τὰ μὲν εἰς ἀκοὰς πάνε των ἐκήρυττε, τὰ δὲ μόνους τοὺς αὐτοῦ μαθητὰς ἐμυσταγώγει· καὶ ποτὲ μὲν παραδοξοποιῶν παρήνει μη δενὶ λέγειν, ποτὲ δὲ ἄνευ τῆς τοιάσδε παραινέσεως τὰ θαυμάσια κατειργάζετο. Εν δὴ οὖν μάλιστα τῶν σεσιγῆσθαι δεδογμένων, τὸ κατὰ τὴν γένεσιν αὐτοῦ θαῦμα ἦν· οὐδενὸς τῶν καθ᾽ ἂν ἐνηνθρώπησε χρόνον, ὀλίγων ἐκτὸς τούτου γνῶσιν κεκτημένου. β. Φησὶ δέ που ὁ ἅγιος ἀνὴρ (Ἰγνάτιος ὄνομα αὐτῷ, τῆς ᾿Αντιοχέων Εκκλησίας δεύτερος γεγονώς μετά τοὺς ἀποστόλους ἐπίσκοπος, ὡς ἄρα καὶ τὸν ἄρχοντα τοῦ αἰῶνος τούτου ἔλαθεν ἡ παρθενία Μαρίας, καὶ ἡ τοῦ Σωτῆρος ἐξ αὐτῆς γένεσις· λέγει δ' οὕτως· «Καὶ ἔλαθε τὸν ἄρχοντα τοῦ αἰῶνος τούτου ή παρθενία ρίας, καὶ ὁ τοκετὸς αὐτῆς, ὁμοίως καὶ ὁ θάνατος τοῦ Χριστοῦ· τρία μυστήρια κραυγῆς, ἅτινα ἐν ἡσυχίᾳ Θεοῦ ἐπράχθη. ὁ Ἔστι δὲ καὶ λογισμῷ λαβεῖν, ὅτι μὴ πάντων ἦν τῶν ἐν σαρκὶ βιούντων τὸν Χριστὸν Θεοῦ καὶ σὺν ἀνθρώποις ἀναστραφέντα οἷα κοινὸν ἄνθρωπον ὁρώντων, τὸ δύνασθαι πιστεύειν ἐξ ἀπειρογάμου κό ρης αὐτὸν δίχα πατρός γεγονέναι οὐδ᾽ εἰς πολλοὺς ἐκ-i φέρειν, ὅτι μὴ ἐκ τοῦ Ἰωσὴν ἡ Μαρία συλλαβοῦσα τὸν Ἰησοῦν ἐγέννα, λυσιτιλὲς ἦν· ἡ γὰρ ἂν καὶ δίκην κατὰ τὸν Μωϋσέως νόμον ἡ παρθένος ὑπέσχεν, ὡς πρὸς ὥρας γάμου διαφθαρεῖσα τὴν παρθενίαν· διόπερ εἰκότως ἐπισημαίνεται ἀκριβῶς φήσασα ή Γραφή, «Πρὶν ἢ συνελθεῖν αὐτοὺς, εὑρέθη ἐν γαστρὶ ἔχουσα μονονουχί διδάσκουσα ὅτι μὴ πρὸ γάμου συνείληφε, μηδὲ πρὸ τοῦ παρὰ τὸν ἄνδρα ἐλθεῖν· μετὰ δὲ τὸ συν ασθῆναι τὸν Ἰωσὴφ καὶ παρ' αὐτῷ γενέσθαι, παρὰ πατί τε γυναῖκα αὐτοῦ χρηματίσαι, συνόντων αλλή λοις, καὶ τῆς γαμικῆς ὁμιλίας ἅπτεσθαι ἤδη γοῦν μελλόντων, αὐτῆς ὡς εἰπεῖν ὥρας πρὶν ἢ συνελθεῖν αὐτοὺς, εὑρέθη ἐν γαστρὶ ἔχουσα ἐκ Πνεύματος ἁγίου. Καὶ τοῦτό γε παγχρησίμως εἰς τὸ λαβεῖν τοὺς πολλοὺς κραυγής φρικτά, κραυγῆς.
tantummodo, is ue a Davide quidem est quat.do Ma Epist. Ignatii ad Ephesios cap. xix, ubi vide sis doctissimi Cotelerii adnotationem, apud quem Usserius verba hæc eadem recitat ex Audrea Ilie rosol. Cretensi episcopo, nisi quod pro scribitur ibi quae deterior lectio est, qua quidem Mariam nulla historia Davide oriundam demonstrat. Temere igitur evangelistæ Christum Davidis genere ortum celebrant, cum neque is Jo sephi sit filius, neque Mariam in familia Davidis fuisse docuerint. Hujuscemodi erat quæstio prima, quæ sic dissolvitur. 1. Res Jesu Christi Servatoris nostri partim clam habere oportebat illorum temporum homini bus partim vero ad communem notitiam effere bantur, quæcunque audientibus utilitatem erant allaturæ. Veluti Jesus, ut aliquid exempli causa dicam, mortalis ælatis tricesimnum annum agens stitit se publice ad Joannis baptisma, atque bine fecit initium magisterii sui ac prodigiorum: quid tamen citra tricesimum annum gesserit, nulla hi storia docet; neque ex ulla divinæ auctoritatis Scriptura superiorem vitam ejus discere licet. Sed enim postquam etiam nemini ignotus erat, alia quidem audientibus omnibus prædicabat; aliis au tem, tanquam mysteriis, discipulos tantunimodo suos initiabat: ac modo prodigia ab se edita di̟. vulgari nolebat, modo sine ullo ejusmodi vetito miracula faciebat. Jam in iis, quæ silentio pre mere placuit, miraculum ejus nativitatis erat, ita ut illorum, qui mortali ejus vitæ interfuerunt, ne mo, paucis exceptis, rei conscius fuerit. 2. Dicit autem vir sanctus, nomine ignatius, qui Antiochena Ecclesiæ secundus fuit post apostolos episcopus, ipsum sæculi principem latuisse Maria virginitatem, ac Servatoris ex ea nativitatem. Sic enim ait ‹ Latuit principem hujus sæculi virginitas Mariæ, ejusque partus, itemque Christi mors: mysteria tria clamosa, quæ tamen sub di vino silentio peracta fuerunt.» Jam ipso mentis. ratiocinio intelligere licet, baud fieri potuisse, ut mortales omnes, qui Dei unctum inter homines communi hominis forma versantem cernebant, na tum crederente puella nuptiarum ignara, patre nullo. Neque porro expediebat, ut multi comper tum haberent, Mariam haud ex Josepho conceptum peperisse Jesum: prorsus enim panæ fuisset ob noxia de Mosaicæ legis mandato virgo, ceu si ante nuptiarum tempus virginitatem violavisset. Quam Dobrem merito animadversum est, vigilanter admo dum Scripturam dicere: ‹ Antequam ipsi conve nirent, inventa est in utero halens;» tanquam i aperte diceret, eam ante nuptias non concepisse, neque prius quam ad virum accederel: sed post quam cum Josepho conjugata fuit, atque apud eum diversari capit et ab omnibus conjux ejus ap pellari: cum una habitarent, ac nuptiali consue tudine jam usuri viderentur, ipsa propemodum hora antequam convenirent, inventam esse in non opponitur vocabulo De hac communi SS. Patrum opinione Com belisius Bibl. conc. t. 1, p. 22, contra Suareșium et Raynaldum. Nicephorus quoque Callistus Hist. I, 8, cum Eusebio consentit.
col. 883–884page 4 of 66
PG 22:883ᾠκονόμητο· εἰ γὰρ δὴ παρὰ τοῖς αὐτῆς γονεῦσιν οὖ σαν ἔτι συνέβη κατὰ γαστρός λαβεῖν, κἂν εἰκὸς ἦν βοηθῆναι τὸ πρᾶγμα ὅτι μὴ ἐκ προδήλου ἀνδρὸς ἐκνο φορήθη, θᾶττον δ᾽ ἂν καὶ ἀνῄρητο κατὰ τὸν νόμον ἢ εἰ μὴ τοῦτο, αἰσχρᾶς δ᾽ οὖν οὐκ ἂν ἠλευθέραντο ρεως οὐ γὰρ δήπου μάρτυς αὐτὴ ἑαυτῆς καὶ τῶν περὶ αὐτῇ πεπραγμένων ἀξιόπιστος ἦν· οὐδ᾽ ἂν ἐπείσθη τις 1 ἀγγέλου ἐπιφάνειαν, καὶ τὰ πρὸς αὐτὴν εἰρημένα πρὸς τοῦ Γαβριὴλ αὐτῇ διηγουμένῃ, οὐδ᾽ ἂν κύουσαν ήδη προσήκατο εἰς τὸν ἑαυτοῦ οἶκον Ἰωσήφ, ἀνὴρ δίκαιος εἶναι μεμαρτυρημένος· διόπερ εἰκότως οὐ παρὰ τοῖς αὐτῆς γονεῦσιν, ἀλλ᾽ ἤδη παρ' αὐτῷ γενομένη ἐγκύμων σὺν αὐτῷ γενομένη, παρ' αὐτὴν ὡς εἰπεῖν τὴν τοῦ γάμου τάξιν· πρὸ γὰρ τοῦ συνελθεῖν αὐτοὺς, ὡς ἡ Γραφὴ μαρτυρεῖ, εὑρέθη ἐν γαστρὶ ἔχουσα. Την θειοτέραν τῆς Παρθένου. θειοέραν τὴν τῆς Παρθένου. δει γ. Τίνι δ' ἄρα εὑρέθη, ἀλλ' ἢ τῷ Ἰωσήφ; πῶς δὲ καὶ τίνα τρόπον εὕρηται τοῦτο τῷ Ἰωσήφ, ὁ λόγος δι δάξει φάς, ἐκ Πνεύματος ἁγίου γνωστὸν γέγονεν οὕτω καὶ τῷ Ἰωσήφ· δίκαιος γὰρ ἦν· δίκαιος δὲ τυγχάνων, οὐ θαυμαστὸν εἰ καὶ θείου Πνεύματος ἠξίωτο πρὸς τὸ συνεῖναι μὲν τῆς μελλούσης γαμετῆς κύησιν, ἐπισχεῖν δὲ τὴν κατὰ ἄνδρα κοινωνίαν. Αὐτίκα συνεὶς καὶ και ταπλαγεὶς ἐβουλήθη λάθρα ἀπολῦσαι αὐτήν· μείζονα ἢ κατὰ τὴν σὺν αὐτῷ διατριβὴν τὰ πεπραγμένα εἶναι λογισάμενος. Καὶ τοῦτο ἄρα ἦν τὸ αἴτιον, δι' δ, δί καιος ὢν, οὐκ ἔκρινε μὲν δίκαιον εἶναι δειγματίσαι αὐτὴν, ἐβουλήθη δὲ λάθρα ἀπολῦσαι αὐτήν· καὶ μὲν εἰ μὴ ἐξ ἁγίου Πνεύματος πέπειστο αὐτὴν συνειληφέναι, ἀκριβῶς εἰδὼς ὅτι μηδὲ ἐξ αὐτοῦ τὸ κατά γι στρὸς ἔφερε, τί δῆτα δίκαιος ὢν ὁ ἀνὴρ, οὐκ εἰς πάν τας ἐξάγων τὴν διαφθαρείσαν προ γάμου τὴν ὥραν, τοῖς τὰ τοιαῦτα κρίνειν παρεδίδου δράσασαν δειγματίσαι; πῶς δὲ δίκαιος ὁ τὴν παράνομον πρᾶξιν ἐπι σκιάζειν καὶ ἐπικρύπτειν προθυμούμενος; ἀλλ' οὐκ εἰκὸς τὸν εὐαγγελιστὴν δίκαιον αὐτὸν ἐπὶ τούτοις φά ναι, ἀλλὰ γὰρ συναισθόμενον διὰ ἁγίου Πνεύματος τὴν θειοτέραν τῆς Παρθένου γεγονέναι κύησιν, καὶ κρείττονα τῆς σὺν αὐτῷ διατριβῆς ἡγησάμενον εἶναι τὴν οικονομίαν, εἰκότως φησὶν αὐτὸν διανενοῆσθαι λάθρα ἀπολῦσαι αὐτὴν μὴ δειγματισθεῖσαν ὑπ' αὐτοῦ, μηδὲ τοῖς πολλοῖς φανερὰν γενομένην· εὖ γοῦν καὶ τὸ μὴ θέλων αὐτὴν δειγματίσαι εἰρῆσθαι δοκεῖ ὑπὸ τοῦ εὐαγγελιστοῦ· οὐ γὰρ ἔφησε μὴ θέλων αὐτὴν παραδες γματίσαι, ἀλλὰ μὴ δειγματίσαι θέλων· πολλῆς οὔσης ἐν τούτοις διαφορᾶς· ὡς γὰρ οὐ ταυτὸν σημαίνει τὸ γράψαι καὶ παραγράψαι, καὶ τὸ λογίσασθαι καὶ παρ ραλογίσασθαι, καὶ ψηφίσαι καὶ παραψηφίσαι· οὕτως οὐδὲ τὸ δειγματίσαι καὶ παραδειγματίσαι· τὸ μὲν γὰρ παραδειγματίσαι, τὴν ἐπὶ κακῶς πράξαντι εἰς πάντας φανέρωσίν τε καὶ διαβολὴν ὑποβάλλει ναεῖν· τὸ δὲ δειγματίσαι, τὸ φανερὸν ἁπλῶς ποιῆσαι.
utero habentem de sancto Spiritu. Atque hæc per commode ob vitandam vulgi notitiam curata sunt. Nam si Mariæ a parentibus nondum digressae, gra vidæ feri contigisset; quia necesse erat rem palam famigerari, nempe quod ipsa haud ex publice noto viro suo concepisset, protinus supplicium ex forma juris subiisset si minus, certe stupri macula non vacasset: neque enim ipsa sibi testis esse po terat, neque ad fidem faciendam eorum quæ sibi acciderant erat idonea nec quisquam sibi aut angeli visum persuaderi passus esset, aut illi nar ranti credidisset quæ eidem a Gabriele dicta fue rant neque eam jam prægnantem domi suæ Jo sephus recepisset, quem justitiæ publicum testimo nium orabat. Bene igitur non apud ipsos parentes, sed apud Josephum gravida facta est, ac maritali propemodum more: antequam enim convenirent, ut Scriptura testatur, in utero habens inventa est. 3. Cui porro inventa est, nisi Josepho? Cur au tem et quomodo res Josepho comperta fuerit, Scriptura docet dum ait, a sancto Spiritu patefa etam esse Josepho justo homini; qui ob hanc ipsam justitiam suam nil mirum est si a divino Spiritu adjutus, conjugis mox futuræ conceptiones intel lexit, atqué a maritali congressu abstinuit. Ilico igitur re cognita territus voluit occulte dimittere Mariam: quæ acciderant majora existimans, quam ut ipse cum ea posthinc versaretur. Atque hæc eausa ſuit, quamobrem justus cum esset, haud æ quum judicavit eam diffamare: maluit autem oc eunte eamdem dimittere. Profecto is, nisi sibi per suasisset, eam de sancto Spiritu concepisse; cum probe simul sciret eamdem a se viro uterum non gerere; qui tandem fieri poterat, ut non, pro suæ justitia munere, ante nuptias corruptam publice ediceret, atque ob id magistratibus idoneis judi candam traderet ac difamandam? Alioqui quomodo justus esset, qui de re impia tegenda celandaque salageret? Certe Josephum ita se gerentem, ab evangelista justum appellari, non erat consenta neum. Sed enim quia ipse divinioren Virginis de sancto Spiritu conceptum novit; et quia eamdem augustiorem existimavit, quam ut sibi diutius lice ret cum illa habitare; recte idcirco evangelista dicit, Josepho captum esse consilium clam spon sam dimittendi neque difamatam a se neque obje ctam vulgi sermonibus. Bene igitur ab evangelista dici videtur, quod eam diffamare noluerit. Non enin ait nolens cam infamare, sed & diffamare; quorum vocabulorum multa est differentia. Sicut enim non idem significat scribere et proscribere, putare et imputare, rogare et abrogare; sic neque diffamare et infamare: namque infamare facit ut cogitemus de publica hominis malefici patefactione ac delatione; diffamare autem patefaciendi tantummodo notionem habet. Deut. XXII, 23. Legendum videtur esse, leviter immutato verborum ordine, ΕπIT. En Eusebius diserte affirmat lectionem ypztiszı, quam habet etiam antiquissimus omuium codex biblicus Vaticanus, nec non palimpsestus Dublinensis. Apud Sabaterium consonant cod. Can talig. præpalare, S. Augustinus, dirulgare, Vigi lius Taps., delegere.
col. 885–886page 5 of 66
PG 22:885δ. Ἐπειδὴ δὲ τούτου γενομένου, εἰ καὶ λάθρα αΰ τὴν ἀπολελύκει, μεῖζον ἦν τὸ πρᾶγμα, ἢ κατὰ τὸ λα θεῖν τοὺς πολλοὺς, εἰκότως ἐπιστὰς ὄναρ ὁ ἄγγελος Εφη τῷ Ἰωσήφ «Ἰωσὴφ Ἰωσὴφ υἱὸς Δαβίδ, μὴ φου βηθῇς παραλαβεῖν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου· τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθὲν ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου.» Καὶ θέα γε ὡς πρῶτον υἱὸν Δαβὶδ ἀνακαλεῖ, ἀναπέμπων ἐπὶ τὸν προπάτορα, διὰ τὸν ἐκ σπέρματος Δαβὶδ τοῖς πάσι προσδοκώμενον· ἐπεὶ διὰ τί μὴ υἱὸν αὐτὸν ἔφη σεν Ἰακώβ; οὗτος γὰρ ἦν αὐτοῦ κατὰ σάρκα πατήρ, ὡς μαρτυρεῖ ὁ εὐαγγελιστής Ματθὰν δὲ ἐγέννησε τὴν Ἰακώβ· Ἰακὼς δὲ ἐγέννησε τὸν Ἰωσήφ·· νῦν δὲ παρεὶς τοῦ πατρὸς τὴν μνήμην, τοῦ προπάτορος ὑπομιμνήσκει· μονονουχί σημαίνων ὡς ἄρα ὁ ἐπηγ γελμένος τῷ Δαβίδ, οὗτος ἦν ὁ παραδόξως ὁ μὴ ἐξ αὐ τοῦ, ἐκ Πνεύματος δὲ ἁγίου ὑπὸ τῆς Μαρίας κυούμενός· ἔπειτα δὲ αὐτῷ θαρσεῖν παρακελεύεται δι' ἂν εἶ χεν φόβον· οὐχ ὁ τυχών γὰρ φόβος ἦν αὐτῷ συναισθομένῳ μὴ ἐξ ἀνδρὸς κεκυηκέναι τὴν Μαρίαν· κάπειτα αὐτὸν διδάσκει οὐχ ὁ μὴ ἠγνόει, ἀλλὰ τοῦ καὶ πρό τερον γιγνωσκομένου τὴν αἰτίαν· λέγει δ᾽ οὖν· «Το γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθέν, ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου. ε΄. Τοιαύτη τις καὶ τοσαύτη γενέσθαι οικονομία ὑπὲρ τοῦ λαθεῖν τὴν τῆς παρθένου κύησιν τοὺς ἀπί στους, ἐκ τῆς θείας ὑποφαίνεταί μοι Γραφῆς· καὶ γὰρ οὐκ ἂν ἐπιστεύθη ῥᾳδίως ο λόγος παρὰ τοῖς τοῦτο ἀκούουσιν, ἄνδρα τε αὐτὸν ἡμῖν ὁμοιοπαθῆ τὸ σῶμα, καὶ κατ᾽ οὐδὲν τὴν θνητὴν φύσιν παραλλάττοντα θεω μένοις· τί γάρ εἰ καὶ μετὰ ταῦτα παραδοξοποιῶν καὶ τὰς ἐνθέους εὐεργεσίας εἰς πολλοὺς ἐκτείνων εξ έπληττε τοὺς ὁρῶντας; οὐχὶ δὲ καὶ Μωϋσῆς πολλὰ θαυματουργήσας, τῆς κοινῆς ὅμως γενέσεως οὐκ ἠμοίρει; Ηλίας τε, καὶ Ελισσαίος, καὶ ὁ καθεῖς τῶν προ φητῶν; οὐδὲν οὖν πρὸς τὸ μὴ ἐξ ἀνδρὸς νομίζεσθαι τὸν Ἰησοῦν ἡ τῶν τεραστίων ἔργων ἐπίδειξις αὐτῷ συνεβάλλετο· αὐτίκα οἱ κατ' αὐτὸν οὐδ᾽ ἄλλο τι περί τῆς γενέσεως αὐτοῦ φανταζόμενοι, καίπερ τὰ δρώ μενα ὑπ' αὐτοῦ ὁρῶντες, ἔλεγον πρὸς ἀλλήλους· «Πό θεν τούτῳ πᾶσα ἡ σοφία αὕτη καὶ αἱ δυνάμεις; οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; οὐχὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαρία; καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ, Ἰάκωβος καὶ Ἰωσὴφ καὶ Σίμων καὶ Ἰούδας; καὶ αἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσι;» Καὶ ἄλλοτε πάλιν τῆς μητρὸς καὶ τῶν ἀδελφῶν ἑστώτων ἔξω καὶ ζητούντων λαλῆσαι αὐτῷ, εἶπέ τις αὐτῷ·. Ἰδοὺ ἡ μήτηρ σου καὶ οἱ ἀδελφοί σου ἑστήκασιν ἔξω, ἰδεῖν σε θέλοντες.» Καὶ τί θαυμαστὸν ὅτε καὶ οἱ αὐτοῦ μαθηταὶ καὶ ἀπό στολοι ερωτηθέντες, «Τίνα με, φησὶν, οἱ ἄνθρωποι λέγουσιν;» ἀπεκρίναντο, ὡς ἄρα οἱ μὲν Ἰωάννην αὐτὸν εἶναι ἡγοῦνται, οἱ δὲ Ηλίαν, οἱ μὲν Ἱερεμίαν, οἱ δὲ ἕτερόν τινα τῶν προφητῶν· ἐρωτώμενοι δὲ τίνα ποτὲ καὶ αὐτοὶ δόξαν ἔχουσι περὶ αὐτοῦ, οἱ πάντες ἀπεσιώπησαν, ὡς οὐκ ἔχοντες εἰπεῖν· μόνου δὲ Πέτρου τήσαντος, ὡς ἄρα αὐτὸς εἴη ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, ἅτε μόνῳ αὐτῷ τοῦτο γνωσθέντι ἐπιφέρει λέγων·. Μακάριος εἴ. Σίμων βὰρ Ιωνά, ὅτι σὰρξ
QUÆSTIONES EVANGELICÆ AD STEPHANUM. QUESTIO I. 4. Sed quia tamen fieri non poterat ut multos ea res lateret, etiamsi Mariam Josephus clam dese ruisset, commode angelus per somnium huic obla tus ait: Joseph Joseph fili Davidis, timeas accipere Mariam conjugem tuam: quod erim m ea natum est, de Spiritu sancto est *.» Et videsis ut a principio filium Davidis bunc appellat, scilicet eum dem revocans ad progenitorem ope illius quem a Davidis genere omnes exspectabant. Alioqui cur non eum Jacobi filium dixisset? Hic enim erat il lius natura proximus pater, teste evangelista Matthianus autem genuit Jacobum; Jacobus au tem genuit Josephum.. Nunc vero, præterinissa patris mentione, progenitorem commemorat; pro pemodum significans, qui Davidli promissus fuerat, hunc esse quem prodigiose et sine ullo Josephi oficio, sed de Spiritu saneto Maria conceperat. Deinde eum jubet timorem, quo correptus erat, dimittere. Non enim in mediocri versabatur formi dine, dum reputaret haud ex viro gravidam esse Mariam. Exin eumdem docet non quod non ignora bat, sed præcogniti causam. Ait igitur: «Quod in ea natum est, de Spiritu sancto est.». 5. Tale mili tantumque agitatum consilium ex divinis litteris apparet, propter occultandum incre dulis conceptum virginis. Neque enim facile credi turi erant, qui sermonem ejusmodi audirent de homine mira narrantem, quem æque ac nos infirmo eorpore naturaque band dissimili præditum vide rent. Quid? etiamsi deinceps Jesus miracula elens, divinamque vim beneficam erga multos expromens, Matth. x11, 47. • Matth. xvi, Matth. 1, 20. perculit cernentium animos; uonne Moyses, qui multa mira fecit, tamen communis nativitatis par ticeps fuit? itemque Elias atque Elisaus, atque prophetæ singuli? Nihil igitur proderat prodigiorum editio, quoninus Jesus crederetur viro genitus. Reapse homines illius ætatis, nihil insolitum de nativitate ejus suspicantes, quanquam ejusdem facta aspiciebant, ita colloquebantur: «Unde huic omnis sapientia hæc et virtutes? nonne bic est fa bri flius? nonne mater ejus dicitur Maria; et fra tres ejus Jacobus et Josephus et Simon et Judas? itemque sorores ejus nonne omnes apud nos sunt?». Kursus alias matre ejus fratribusque extra concio nem stantibus, cum eoque loqui volentibus, ait quidam: ‹ En parens tua fratresque tui foris ad sunt, teque visere cupiunt. Nec mirum; siqui dem etiam discipuli atque apostoli rogali ab eo quem se esse homines dicerent, responderunt Aliis eum videri Joannem, aliis Eliain, aliis Jere miam, aliis alium de prophetis *. › Rursusque ro gati quem et ipsi se esse putarent, silebant cuncti, nihil dicere habentes: unusque Petrus ait, eum. esse Christum Dei viventis Filium. Quippe et huic uni, tanquam rei conscio, respondit Jesus: «Bes tus es, Simon bar-Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coalis. est. * Matth. xvi, 17.
col. 887–888page 6 of 66
PG 22:887καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι, ἀλλ' ὁ Πατήρ μου ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς.» Μαρτυρεῖ δὲ καὶ ἡ Μαρία βαθεί λα γισμῷ παρ' ἑαυτῇ κατέχειν τὰ γεγενημένα· φησί γοῦν ἡ Γραφής. Ἡ δὲ Μαρία πάντα συνετήρει τὰ βήματα ταῦτα συμβάλλουσα ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς.» σ'. Οὐκοῦν ἀποδέδεικται ὅτι χρησίμως κατ' ἐκεῖνο καιροῦ, ἡ μὲν ἐξ ἁγίου Πνεύματος τοῦ Ἰησοῦ γένεσις παρὰ τοῖς πολλοῖς ἀπεσιωπᾶτο, ὁ δὲ Ἰωσὴφ ἐν χώρα πατρὸς παρελαμβάνετο· εἰκότως οὖν ὁ πατὴρ τοῦ παιδὸς ἐγενεαλογεῖτο· εἰ δὲ οὖν μὴ τοῦτο ἐγεγόνει, ἀπάτωρ ἂν ἐνομίσθη ὁ παῖς μὴ ἐκ πατρὸς γενεαλογούμενος· τοῦτο δὲ εἰς ἀσέβειαν ἤγαγεν ἂν τοὺς πολλούς, οἳ δι' ἄγνοιαν τῆς περὶ τὸ πρᾶγμα ἀληθείας ἐδυσφήμουν την γένεσιν· χρησίμως οὖν καὶ τοῦ τέ κτονος (υἱὸς) καὶ τῶν ὠνομασμένων τέκνων ἀδελφὸς ἐχρημάτιζεν· ἐπεὶ καὶ Θεὸς Λόγος ὤν, οὐκ ἀπηρ νεῖτο ἑαυτὸν εἶναι ἄνθρωπον, ἀλλὰ καὶ παρήγγελλε τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς ἵνα μηδενὶ εἴπωσιν, ὅτι αὐτὸς εἴς ὁ πάλαι πρὸς τῶν προφητῶν ἥξειν βοώμενος ὁ Χριστὸς τοῦ Θεοῦ· οὐ γὰρ ἂν οὐδὲ ἐπίστευσαν οἱ πολ λοὶ τῶν τότε θεωμένων αὐτὸν εὐτελὲς σχῆμα περιο βεβλημένον· οὕτω δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἐν τῷ ὄρει μετα μορφώσεως ἐνετείλατο πάλιν τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταίς λέγων· «Μηδενὶ εἴπητε τὸ ὅραμα ἕως οὗ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐκ νεκρῶν ἀναστῇ· ν εἰκὸς γὰρ μηδὲ τοῦτο πιστεῦσαι τῶν τότε τοὺς πολλούς· εἰ δὲ ταῦτα μὴ εἰς φανερὸν ἥκειν ἔκρινεν, ἡ πού γε τὰ τῆς ἐκ παρθένου γενέσεως ἀποσιωπᾶσθαι τὸ τηνικαῦτα παρὰ τοῖς πολλοῖς ἐχρῆν, εἰς ἐπιτήδειον καιρὸν τῆς περὶ αὐτοῦ ἀληθείας ἀναφανησόμενα· οὗτος δὲ ἦν ὁ τῆς ἐκ νεο κρῶν ἀναστάσεως αὐτοῦ, καὶ τῆς εἰς οὐρανοὺς ἀνα λήψεως, τῆς τε εἰς πάντα τὸν κόσμον ὡς ἂν περί Λόγου Θεοῦ διαδραμούσης περὶ αὐτοῦ φήμης· ὅ τε τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως, καθ᾽ ἂν καὶ αἱ θεῖαι αὐτοῦ φωναὶ τέλος ἐλάμβανον, τὰ τῶν προγνώσεων αὐτοῦ καὶ προῤῥήσεων διὰ τῆς τῶν πραγμάτων ἐκβάσεως ἐναργῶς πιστούμεναι. ζ'. Τοῖς γοῦν καθ᾿ ἡμᾶς ταῦτα παραδεξαμένοις καὶ τὴν ὑπὲρ ἄνθρωπον αὐτοῦ φύσιν ἐπεγνωκόσιν, εἰκότως τά τε λοιπὰ καὶ τὰ τῆς γενέσεως πιστὰ εἶναι ὁμολογεῖται· πλὴν ἀλλ᾽ οἱ θαυμάσιοι εὐαγγελισταί αναγκαίως τότε παρὰ Ἰουδαίοις τὸν Ἰωσὴφ ἐγενεαλόγουν αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν παρὰ πᾶσι βοώμενον τοῦ Ἰησ σοῦ πατέρα· εἰ γὰρ τοῦτο παρελθόντες, μητρόθεν αὐτὸν ἐγενεαλόγουν, πρὸς τῷ καὶ ἀπρεπὲς εἶναι τοῦτο, καὶ τῆς τῶν θείων Γραφῶν εὐηθείας ἀλλότριον, ὅτι δ μηδεὶς τὸ πρότερον ἐκ γυναικός γενεαλογηθεὶς ἱστο ρεῖται, ἔδοξεν ἂν ἀπάτωρ τις εἶναι καὶ δυσγενής δ γενεαλογούμενος· τοῦτο δὲ, ὡς ἔφην, οὐ μικρᾶς ἦν δυσ φημίας ὁμοῦ καὶ κατηγορίας· διὸ χρησίμως τὸν Ἰωσὴφ ἀπὸ Δαβὶδ διὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν αἰτίαν γενεαλογοῦντες, ἐν ταυτῷ καὶ τὴν Μαριὰμ ἐκ Δαβὶδ γεγο νέναι συνίστων, διὰ τοῦ μνηστῆρος τὸ τῆς γαμετῆς ὑποφαίνοντες γένος νόμου γὰρ Μωϋσέως διαγορεύοντος μὴ ἄλλοθεν ἐξεῖναι πρὸς γάμον λαμβάνειν, ἢ ἐκ τοῦ γένους τοῦ οἰκείου καὶ τῆς ἰδίας φυλῆς, ὡς ἂν μὴ περιστρέφοιτο του γένους ὁ κλῆρος ἀπὸ φυλῆς
EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. Testis item Maria, se cogitatu secreto apud se quæ gesta fuerant continuisse. Ait itaque Scriptura Maria autem conservabat omnia verba hæc con ferens in corde suo 6. › 6. Igitur demonstratum est, utiliter per id tem pus conceptionem Jesu de sancto Spiritu apud vul gus fuisse celatam. Josephus autem in parentis lo cum assumptus est, ita ut merito tanquam pueri genitor in genealogia poneretur. Id nisi fiebat, nullo parente censeretur puer, cujus stemma ab illo non deduceretur: quæ res in impietatem mul tos pertraxisset, si ob rei veræ ignorantiam, de natalibus ejus haul honeste sentirent. Utiliter itaque et fabri filius, et appellatorum filiorum frater habitus est. Et quidem ipse Deus Verbum haud se hominem esse negabat: imo discipulis præci piebat, ne cui dicerent eum se esse, quem pro phetæ venturum cecinerant, unctum Dei': neque enim fidem plerique erant arrogaturi, qui eum hu mili indutum specie videbant. Sic in illa etiam montana transfiguratione rursum mandavit disci pulis ut visum nemini dicerent, donec Filius bọ minis a mortuis resurgeret. Pronum quippe erat ut multi de coætaneis ne id quidem sibi per suaderi paterentur. Quod si hæc non putavit vul ganda, multo magis oportuit natalia de virgine tunc in populo reticeri: quæ commodo deinde tem pore omnem de eo veritatem erant ostensura. Tempus autem commodum futurum erat, cum ipse a mortuis resurgeret, et cum in cœlum as sumeretur, et cum orbem terrarum fama ejus tan quam Dei Verbi pervaderet; cum denique gentes vocarentur, ac divina illius oracula exitum nan ciscerentur; rerum scilicet eventu præsagiis ejus dem ac prædictionibus fidem perspicuam, adji ciente. 7. Atque apud nostræ quidem ætatis homines, qui rerum fidem a majoribus acceperunt, quique Christi conditionem plus quam mortalem fuisse sciunt, reliqua quoque merito in confesso sunt, pedum nativitatis mysterium: verumtamen inclyti evangelistæ necessario tune Josephum in genea logia posuerunt, qui videlicet ab omnibus Jesu parens appellabatur. Quod si hac ratione neglecta, a matre genus ejus ordinavissent; præter quam quod id indecorum erat, et divinarum Scriptu rarum simplicitate alienum, quia neminis antea per matrem genus descriptum fertur; is cujus ge nealogia texebatur, incerto patre nescio quis ter ræque filius visus esset. Id autem, ut dixi, haud mediocri ignominiæ et criminationi obnoxium erat. Commode igitur dum Josephum prædictam ob cau sam a Davidis stirpe derivant, Mariamı şimul Da vide oriundam comprobant, genere conjugis per sponsum demonstrato. Moysis quippe lege edi cente, ut ne aliunde liceret nuptias sibi conciliare Matth. XVII, 9. * Luc. 11, 21. 7 Matth. xvi, 20.
col. 889–890page 7 of 66
PG 22:889εἰς φυλήν, αὐτάρχης ἦν ἡ περὶ τοῦ ἀνδρὸς ἀναγραφὴ καὶ τὴν γυναῖκα δηλῶσαι· νομικῶς γὰρ βιοὺς οὐδ᾽ ἄλλοθεν ἐμνᾶτο τὴν γυναῖκα, ἢ πρῶτα μὲν ἐκ τῆς φυλῆς τῆς πατρικῆς αὐτοῦ, αὕτη δὲ ἦν ἡ τοῦ Ἰούδα ἔπειτα ἐκ τοῦ δήμου καὶ τῆς αὐτῆς πατριᾶς, αὕτη δὲ ἦν ἡ τοῦ Δαβίδ· τοιαῦτα γὰρ ἦν τὰ τοῦ νόμου παραγγέλματα· ὅτε τοίνυν ὁ Ἰωσὴφ φυλῆς γεγονώς ἀποδείκνυται Ἰούδα, κλήρου τε καὶ πατριᾶς Δαβίδ, πῶς οὐχ ἔπεται καὶ τῇ Μαρίᾳ ἐκ τῶν αὐτῶν ὁρᾶ σθαι; η'. Εἰ δὲ λέγοιτο ὑπάρχειν συγγενής τῆς Ἐλισάβετ, αὐτῆς μὲν οὔσης ἐκ φυλῆς Ἰούδα, τῆς τε (5') Ελισάβετ ἐκ τῆς τοῦ Λευί, μὴ θαυμάσῃς· πᾶν γὰρ τὸ Ἰου δαίων ἔθνος ἑνὸς ἦν γένους, αἵ τε φυλαὶ πᾶσαι ἀλ λήλων συγγενεῖς· ἔνθεν καὶ ὁ θεῖος Απόστολος συγ γενεῖς αὐτοῦ πάντας ονομάζει Ἰουδαίους, λέγων Ηὐχόμην γὰρ ἀνάθημα εἶναι ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν μου, τῶν συγγενῶν μου κατὰ σάρκα, οἵτινές εἰσιν Ἰσραηλῖται· ν καίτοι συγγενεῖς αὐτοῦ ἐτύγχανον μόνοι ἐκ φυλῆς Βενιαμίν· οὐκοῦν πάντας ἁπλῶς τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ ἀδελφοὺς καὶ συγγενεῖς ἑαυτοῦ προσεῖπεν ὁ Παῦλος· οὕτω δ᾽ οὖν καὶ τὴν Ἐλισάβετ συγγενίδα προσεἶπεν ὁ ἄγγελος τῇ Μαριάμ, διὰ τὸ ἄμφω Ἰσραηλίτιδας εἶναι· καὶ ἄλλως δὲ· εἰκὸς ἀπὸ τόπου συγγενίδα τῆς Μαρίας κεκλῆσθαι τὴν Ἐλισάβετ, διά τὸ οἰκεῖν ἐπὶ τῆς Ἰούδα φυλῆς ἀφ᾿ ἧς ὡρμᾶτο ἡ Μα ρία· μαρτυρεί γοῦν ὁ Λουκᾶς λέγων· Ἀναστάσα δὲ Μαριὰμ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις, ἐπορεύθη εἰς τὴν ὀρεινὴν μετὰ σπουδῆς εἰς πόλιν Ἰούδα, καὶ εἰσ ἦλθεν εἰς τὸν οἶκον Ζαχαρίου καὶ ἠσπάσατο τὴν Ἐλι σάδετ', τοῦ γὰρ Μωϋσέως νόμου μὴ ἀφορίσαντος τῇ τῶν ἱερέων φυλῇ κλῆρον, ὅτι Κύριος ὁ Θεὸς μερὶς αὐτῶν, διαταξαμένου δὲ μεταξὺ τῶν λοιπῶν φυλῶν οἰκεῖν αὐτοὺς, τοῦ τε Ζαχαρίου καὶ τῆς Ἐλισάβετ πόλιν φυλῆς Ἰούδα κατοικησάντων, ἀφ᾿ ἧς ὡρμᾶτο Μαρία, εἰκὸς καὶ ταύτης ἕνεκεν τῆς αἰτίας συγγενεῖς αὐτὰς ἀνειρῆσθαι· οὐκ ἀπεικὸς δὲ καὶ τῆς ὁμοιοτροπίας χάριν, δι' ἧς ἄμφω τῆς σωτηρίου οικονομίας ἠξιώθησαν, ἡ μὲν τὸν Σωτῆρα, ἡ δὲ τὸν πρόδρομον τοῦ Σωτῆρος ὑποδεξάμεναι, ενός τε καὶ τοῦ αὐτοῦ ἁγίου Πνεύματος μετασχοῦσαι· διὸ καὶ μάλιστα μιας τῆς κατὰ Θεὸν συγγενείας μετεῖχον. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὕτως ἀπολυτέον. θ'. Εἰ δὲ κεφαλὴ τῆς γυναικὸς τυγχάνει ὁ ὢν ἀνὴρ, κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν, κατὰ τὸν Μωϋσέως νόμον, ή τε μεμνηστευμένη ἀνδρὶ διαμαρτοῦσα μοιχείας κατὰ τὸ αὐτὸ τιμωρίαν ὑπομένει, ὡς ἤδη τοῦ μνηστῆρος σῶμα γενομένη καὶ κεφαλὴν ἐπιγραψαμένη τὴν ἄνδρα, πῶς οὐχὶ τῆς κε φαλῆς γενεαλογουμένης, ἕπεται καὶ τὸ σῶμα τῇ κε φαλῇ συναριθμεῖσθαι; ὥστε καὶ τὴν Μαρίαν ήδη Τε. δέ.
QUÆSTIONES EVANGELICÆ AD STEPHANUM. QUÆSTIO I. quam ex genere proprio suaque tribu, ne videlicet generis hæreditas ex una in aliam tribum conmo veretur; satis erat viri descriptio ad conjugem de monstrandam: nam qui ad legis normam viveret, haud aliam sibi uxorem copulavisset, nisi quæ primum esset ex ejus patria tribu, Judæ videlicet; deinde ex eadem gente familiaque, nempe Davidis. Illatenus enim lex jubebat. Si Josephus igitur de Judæ tribu deque Davidis gente et familia fuisse demonstratur, cur non sequitur ut Maria ex iis dem originibus prodire videatur? Rom. 1x, 3. 10 Ephes. v, 23. 11 Gen. 11, 24. (3') Lege EDIT. Quæstio hac de cognatione Mariæ matris Do mini cum Elisabetha, exstat sub ejusdem Eusebii pomine, vix paucis verbis variatis, præter codicem 8. Quod si eadem dicitur Elisabethæ cognata; cum tamen illa de tribu Judæ, Elisabetha de Levi tica fuerit; ne mireris: universa quippe Judæo rum gens uno genere censebatur, cunctæque tri bus invicem cognatæ erant. Hinc etiam divus Apo stolus Judæos omnes appellat cognatos suos, dum ail: Optabam ego anathema esse pro fratribus meis, qui mihi secundum carneam naturam co gnali sunt, Israelitis., Atqui cognati ejus soli revera erant Benjamitæ: et tamen omnes Israeli tas fratrum nominibus et cognatorum Paulus in digitat. Sic ergo angelus Elisabetham dixit Mariæ cognatam, propterea quod ambæ Israelitides es sent. Insuper ex ipso loco satis decuit Elisabetham appellari Mariæ cognatam, quia nimirum habila bat in Judæ tribu, unde genus traxit Maria. Rei testis Lucas, qui ait: Exsurgens autem his diebus Maria abiit in montana cum festinatione, in urbem Judæ, et ingressa est domum Zachariæ, ac salu tavit Elisabetham. Etenim cum lex Mosaica sacer dotali tribui possessiones non assignavisset, quia Dominus Deus pars ejus est, mandavisset autem ut inter cæteras tribus incoleret; cumque Zacha rias et Elisabetha quadam in urbe tribus Judæ ha bilarent, unde oriunda erat Maria; par fuit eas ob hane causam cognatas appellari: neque sus immerito propter morum similitudinem, quo rum gratia utraque mulier mysterio salutis digna fuit: et altera quidem Servatorem, altera Serva toris præcursorem sinibus suis receperunt, unius videlicet ejusdemque sancti Spiritus gratia potite. Atque hoc vel maxime nomine secundum Deum cognatæ fuerunt Hæc præsentis dubitationis solutio est. rur 9. Quod si autem caput mulieris vir est, de Apo stoli divi sententia 10, duoque sunt in carne una ex Mosaicæ legis regula 11; et si nupta viro, quæ flagitium admiserit, adulterii ponam ob id ipsum subit; ceu quæ jam sponsi corpus facta erat, sibique caput imposuerat virum; cur si capitis genealogia scribatur, corpus cum capite connumerari non sit consectaneum? Quamobrem Maria Josepho jam Vat. palatinum epitomæ, etiam in catenis Vaticanis Niceta cod. A. f. 22, et Macarir cod. E. f. 50. Se quens tamen quinque verborum clausula nonnisi in codice A. legitur. i
col. 891–892page 8 of 66
PG 22:891τῆς γενεαλογίας ὅτε μάλιστα τῆς αὐτῆς αὐτῷ φυλής οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ δήμου καὶ πατριᾶς ἀποδέδειχται γενομένη· καὶ ἄλλως δὲ ἐν τῷ πρὸς αὐτὴν χρηματ τισμῷ θεσπίζων ὁ Γαβριήλ μετὰ τῶν ἄλλων εἴρηκε Καὶ δώσει αὐτῷ ὁ Θεὸς τὸν θρόνον Δαβιδ τοῦ παι τρὸς αὐτοῦ· ἡ σαφῶς διδάσκων ὅτι τοῦ ἐξ αὐτῆς γε νησομένου προπάτωρ ἦν ὁ Δαβίδ· πῶς γὰρ ἄλλως εἰκὸς ἦν ταῦτα τῇ παρθένῳ φάναι τὸν ἄγγελον, ἢ συν ομολογοῦντα ἐκ τοῦ Δαβὶδ εἶναι; οὐ γὰρ ἂν μὴ ἐκ Δαβὶδ τυγχανούσῃ εἰρήκει τὸ, «Δώσει αὐτῷ ὁ Θεὸς τὸν θρόνον Δαβὶδ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ· ο ποίον γὰρ πα τρός; εἰκότως ἂν ἤρετο ἡ παρθένος, ὁμολογοῦσα μὲν ὅτι ἄνδρα οὐ γινώσκει, μαθοῦσα δὲ ὅτι ἐκ Πνεύματ τος ἁγίου συλλήψεται, εἰ μὴ ὅτι σαφὴς ἦν ὁ λόγος πρὸς θυγατέρα Δαβὶδ λεγόμενος· ἔνθεν εἰκότως φη σὶν ὁ Λουκᾶς· «Ανέβη δὲ καὶ Ἰωσὴφ ἐκ τῆς Γαλι λαίας ἐκ πόλεως Ναζαρέθ εἰς τὴν Ἰουδαίαν ἀπογράψασθαι εἰς πόλιν Δαβὶδ ἥτις καλεῖται Βηθλεὲμ, διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν ἐξ οἴκου καὶ πατριᾶς Δαβὶδ σὺν Μαρία τῇ μεμνηστευμένῃ αὐτῷ οὔσῃ ἐγκύῳ.» Οὐκέτι γὰρ ἀμφιβόλως ἀναγνωσόμεθα τὴν παροῦσαν λέξιν, ὡς τῆς Μαρίας ἀπογράψασθαι μόνης συνελθούσης, ἀλλ' ὡς καὶ αὐτῆς σὺν τῷ Ἰωσὴφ ἐξ οἶκου καὶ πατριᾶς Δαδι ὑπαρχούσης, τὰς ἀποδείξεις ἔχοντες τῆς τοιαύτης ἑρμηνείας τοῦ λόγου ἐκ τῶν προαποδεδομένων. Δεν δεῖχθαι τοίνυν σαφῶς ἡγοῦμαι, ὅτι μὴ μάτην ὁ Ἰω σὴν ἐγενεαλογεῖτο παρὰ τοῖς θαυμασίοις τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀποστόλοις, καὶ ὅπως ἡ Μαρία ἐκ σπέρματος οὖσα τοῦ Δαβὶδ συνίσταται, ὅ τε ἐξ αὐτῆς γεγεννημένος Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς τοῦ Θεοῦ. ; συνημμένην τῷ Ἰωσήφ, εἰκότως συναντιλαμβάνεσθαι Α, 63, οὕτως διὰ τούτων. Β' Διὰ τί ὁ μὲν ἄνωθεν ἀπὸ τοῦ Ἀβραὰμ ἀρξάμενος κατάγει τὴν γενεαλογίαν· ὁ δὲ κάτωθεν ἄνεισι, κοὐκ ἐπὶ τὸν ᾿Αβραὰμ ἵσταται, ἀλλ' ἐπὶ τὸν Αδὰμ καὶ τὸν Θεόν. α'. Τὸ δεύτερον τῶν ὑπὸ σοῦ προταθέντων τοῦτο ἦν· ὁ μὲν Ματθαῖος ἀπὸ τοῦ ᾿Αβραὰμ κατάγει την γενεαλογίαν, ὁ δὲ Λουκᾶς τὴν ἐναντίαν τούτου βαδί σας, ἤρξατο μὲν ἀπὸ τοῦ Ἰωσήφ, ἀνάγει δὲ ἐπὶ τὸν Ἀδὰμ καὶ τὸν Θεόν· δέον, είγε σύμφωνα καὶ συν ᾠδὴ ἀλλήλοις ἔγραφον, ἢ τὸν Λουκᾶν ἀνιόντα μέχρι τοῦ ᾿Αβραὰμ στῆναι, ἢ τὸν Ματθαῖον μὴ ἀπὸ τοῦ ᾿Αβραὰμ, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ Ἀδάμ, εἰς ὃν κατέληξεν ὁ Λουκᾶς, ἀπάρξασθαι τῆς γενεαλογίας. — Ραδία δὲ καὶ τούτων ἡ λύσις, καὶ οὐδὲ πολλῆς κατασκευῆς δεομένη, μίαν ἀμφοτέροις ὁδὸν πορευθεῖσιν· ἐπεὶ καὶ τοὺς ἀνάντη καὶ ὄρθιον πορείαν ανιόντας, καὶ τοὺς ἔμπαλιν διὰ τῆς αὐτῆς κατιόντας, οὐκ ἄν τις ἑτέραν φαίη βαδίζειν, μιᾶς ἀμφοτέροις ἐγκειμένης; τοῖς τε ἀνιοῦσι καὶ τοῖς κατιοῦσι, τρίβου· τὸν αὐτὸν γοῦν τρόπον καὶ ἐπὶ τῆς τῶν γενῶν διαδοχῆς πάρο εστιν· οὗτος δὲ πόῤῥωθεν Εβραίοις φίλος ἦν ὁ τρόπος, καὶ τῶν θείων συνήθης Γραφῶν· αὐτίκα γοῦν ἐν μὲν τῇ βίβλῳ τῆς Ρούθ Δαβὶδ ἄνωθεν ἀπὸ τοῦ Ἰούδα για νεαλογεῖται διὰ τούτων «Καὶ αὗται αἱ γενέσεις
EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. nupta, merito in ejus genealogia intelligenda est cum præsertim perspicue demonstratum sit non solum ex ejus tribu fuisse, verum etiam gente et familia. Præter quam quod etiam Gabriel in illo cum Maria colloquio vaticinans inter cætera ait ‹ Dabit illi Deus sedem Davidis patris ejus: › aperte docens, ejus qui ex ipsa nasciturus erat, Davidem esse progenitorem. Alioquin qui decuis set hæc ab angelo dici apud virginem, nisi eam dem de Davidis genere esse confiteretur? Neque sane feminæ alienæ a Davidis stirpe dictum fuis set, dabit illi Deus sedem Davidis patris ejus., Quem enim narras patrem, virgo respondisset (quæ quidem fatebatur se virum nescire, intel lexerat autem fore ut de Spiritu sancto concipe ret), nisi omnino is sermo apud Davidis filiam feret? Hinc aple Lucas ait: • Ascendit autem Jo sephus de Galilæa ex urbe Nazareth in Judæam, ut nomen suum profiteretur in urbe Davidis cui nomen Bethlehem, propterea quod esset de domo faniliaque Davidis cum Maria desponsata sibi prae gnante., Haud ergo ulterius cum perplexitate le gemus hunc Evangelii locum, ceu si Maria ad profitendum tantummodo nomen venisset; sed ipsam quoque putabimus, haud secus quam Jose pum, de domo familiaque Davidis esse. quam Scripturam ut ita interpretemur, argumentis iis usimar quæ hactenus protulimus. Ergo perspicue, ut opinor, demonstratum est, haud tenere Josephi genealogiam ab inclytis apostolis fuisse narratam, et Mariam de genere Davidis vere derivari, item que eum, qui ex ipsa natus est, Jesum Dei un clum. Cur aller evangelista superne ab Abrahamo ex orsus deducat genealogiam; aller autem in ferne subgrediatur; neque in Abrahamo sistat, sed ad Adamum ac Deum usque deveniat. 1. Quæstionum a te propositarum secunda hæc fuit. Genealogiam Matthaeus ex Abrahamo deri vat; Lucas autem contrariam huic viam insistens incipit abs Josepho, tenditque ad Adamum ac Deum. Atqui oportebat, siquidem hi consona in vicem et consentanea scribebant, vel Lucam as cendentem in Abrahamo consistere; vel Matthæum haud ex Abrahamo genealogiam ordiri, sed ex Adamo in quem Lucas desivit. Facilis est hujus quo que quæstionis explicatio, neque multo sermonis artificio indiget uterque enim evangelista una via graditur. Nam et illos qui prorsum sursum que ascendunt, itemque illos qui adversum eadem via descendunt, haud quisquam diceret diverso tramite incedere. quia scilicet una ab utrisque, id est ab ascendentibus descendentibusque, via teritur. Eadem igitur ratio est in generis succes sionibus. Atque hic mos antiquitus Hebræis pla cuit, et in divinis Scripturis solemnis est. Ecce enim in Ruthæ quidem libro genus Davidis superne Cod. f. habet pro
col. 893–894page 9 of 66
PG 22:893Φαρὲς (ὁ δὲ ἦν Ἰούδα τοῦ ἀρχιφύλου παῖς)· Φαρὲς ἐγέννησε τὸν Ἐσρώμ· καὶ Ἐσρώμ ἐγέννησε τὸν Δράμ· καὶ Ἀρὰμ ἐγέννησε τὸν ᾿Αμιναδάβ· καὶ Αμιναδαβ ἐγέννησε τὸν Ναασσών· καὶ Ναασσών ἐγέννησε τὸν Σαλμών· καὶ Σαλμὼν ἐγέννησε τὸν Βοόζ· καὶ Βοὸζ ἐγέννησε τὸν Ωβήδ· καὶ Ὠδὴδ ἐγέν νησε τὸν Ἰεσσαί· καὶ Ἰεσσαὶ ἐγέννησε τὸν Δαβίδ.» Τοῦτον δ᾽ οὖν αὐτὸν τέθειται καὶ ὁ Ματθαῖος τὸν τρό που ΔΗ ν β'. Ἡ δέ γε πρώτη τῶν Βασιλειῶν ἑξῆς διαδεξαμένη τῆς Ρουθ τὴν γραφήν, ἀπὸ τῶν κάτωθεν ἄνεισιν, ὥσπερ οὖν πεποίηκεν ὁ Λουκᾶς· τὸν γοῦν πατέρα τοῦ Σαμουὴλ τὸν Ἑλκανά γενεαλογοῦσα ὧδέ φησι· «Καὶ ἐγένετο ἄνθρωπος ἐξ ᾿Αρμαθαίμ Σουφεὶρ ἐξ ὅρους Εφραίμ· καὶ ὄνομα αὐτῷ Ἑλκανα, υἱὸς Ἱερεμιήλ, υἱοῦ Ἑλίου, υἱοῦ Θεοῦ, υἱοῦ Σοῦρ, Ἐφραταίος.» Αλλὰ καὶ ἐν τοῖς Παραλειπομένοις ποτὲ μὲν ἀπὸ τῶν πρώτων ἐπὶ τοὺς δευτέρους καθεξής πρόεισιν ὁ λό γος, τῇ τοῦ Ματθαίου γραφῇ παραπλησίως, ποτὲ δὲ ἐμφερῶς τῷ Λουκά γενεαλογεῖ· ἄκουσον γοῦν καὶ τῶνδε ο Δαβίδ, φησίν, ἦν υἱὸς Σολομῶν, υἱὸς Σολο μῶν Ροβοάμ, Αβιὰ υἱὸς αὐτοῦ, Ἀσά υἱὸς αὐτοῦ, Ἰω σαφάτ υἱὸς αὐτοῦ, Ἰωρὰμ υἱὸς αὐτοῦ, Οχοζίας υἱὸς αὐτοῦ, Ἰωὰς υἱὸς αὐτοῦ, Ἀμασίας υἱὸς αὐτοῦ·» καὶ οὕτω καθεξῆς κάτεισι μέχρι τοῦ Ἰεχονίου καὶ τῆς εἰς Βαβυλῶνα αἰχμαλωσίας, ὡς ὁ Ματθαῖος. Ως δὲ ὁ Λουκᾶς, ἡ αὐτὴ πάλιν ἄνεισι Γραφὴ τὸν Σαμουήλ γε νεαλογοῦσα· φησί γοῦν· «Σαμουὴλ υἱοῦ Ελκανα, υἱοῦ Ἱεροβοάμ υἱοῦ Ἡλιήλ, υἱοῦ Θεοῦ, υἱοῦ Σούρ υἱοῦ Ελκανα, υἱοῦ Ἰωήλ, υἱοῦ Ἀζαρίου, υἱοῦ Σοφονίου, υἱοῦ θαὰρ, υἱοῦ Ἀσεὶρ υἱοῦ Αβιάσαρ, υἱοῦ Κορέ, υἱοῦ Ἰσσαάρ, υἱοῦ Καάθ, υἱοῦ Λευί, υἱοῦ Ἰσραήλ· ν καὶ ὅρα εἰ μὴ ἄντικρυς τὸν ὅμοιον τούτοις μεμίμηται τρόπον ὁ Λουκᾶς· μυρία δ' ἂν καὶ αὐτὸς εὕροις τοιαῦτα· ἀφ᾽ ὧν λείπεται όμο λογεῖν, μηδὲν ξενίζον πεποιηκέναι τοὺς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν εὐαγγελιστάς· οὐκ ὀρθῶς γὰρ οἱεταί τις αὐτοὺς διαφωνεῖν· ἑκάτερος γὰρ οἰκείῳ λογισμῷ τὴν ἔνθεσιν πεποίηται τῆς γραφῆς, ὁ μὲν ἀπὸ τοῦ ᾽Αβραὰμ ἀρ ξάμενος διὰ τὴν οἰκονομίαν τοῦ παρ' αὐτῷ λόγου, εν οὐ καιρὸς νῦν ἑρμηνεύειν· ὁ δὲ καὶ τὸν ᾿Αβραὰμ ὑπερ βὰς ἐπί τε τὸν πρῶτον ἄνθρωπον ἀνελθών· καὶ μηδὲ μέχρι τούτου στὰς, τὸν πάντα δὲ λόγον ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀναρτήσας, διὰ τῆς ἐν Χριστῷ παλιγγενεσίας μυστήριον ἀναβιβάζει. Γ'. Πῶς ὁ μὲν Ματθαῖος ἀπὸ τοῦ Δαβὶδ καὶ Σολομῶνος διαδόχων ἐπὶ Ἰακὼβ καὶ Ἰωσὴφ τὰ γένη κατάγει· ὁ δὲ Λουκᾶς ἀπὸ Δαβὶδ καὶ Νάθαν παίδων ἐπὶ Ἑλὶ καὶ Ἰωσὴφ, ἐναντίως γενει λογῶν τῷ Ματθαίω. α'. Τὸ τρίτον τῶν προταθέντων καιρὸς ἐπισκέψασθαι· ἀτενὲς οὖν ταῖς λέξεσιν αὐταῖς ἐπερείσωμεν τὴν ἑαυτῶν διάνοιαν· ἴδωμεν δὲ τί φησιν ὁ Λουκᾶς· «Καὶ Α, τοῦτον δὴ οὖν τὸν τρόπον καὶ ὁ Ματ θαῖος ἐποίησεν. Α, ἐν ταῖς Πα ρελειπομέναις. Α, Ἱερομιήλ, Ελίου. Ερίι. Σουφέ.
res (hic erat Judæ patriarchæ filius). Phares ge nuit Esronen; Esron genuit Aramum; Aramus genuit Aminadabum; Aminadabus genuit Nasso nem; Nasson genuit Salmonem; Salmon genuit Boozum; Boozus genuit Obedum; Obedus ge nuit Jessæum; Jessæus genuit Davidem "., Hanc igitur Matthæus quoque genealogiæ scribendæ ra a Juda evolvitur sic: «Hæ sunt generationes Pha . tiouem sectatus est. 2. At primus Regum liber, qui Ruthæ historiam subsequitur, inferne ascendit, ut hic apud Lucam. Quippe Helcanæ, qui pater fuit Samuelis, genus recensens, ait: «fuit vir ex Armathem Suphir de monte Ephraimni; nomen ejus Helcana, filius Hie remielis, filii Elis, alii Thoi, Glii Suri, Ephra tæus ''., Sed et in Paralipomenis modo a superio ribus ad posteros fluit sermo, ut fit apud Mat thæum, modo æque ac apud Lucam prosapiæ scri buntur. Audi ergo et hæc: «Davidis, inquit præ dictus liber, filius erat Salomon; hujus filius Ro boamus; hujus filius Abia; hujus filius, Osa; hujus filius Josaphatus; bujus filius Joramus; hujus filius Ochozias; hujus filius Joasus; bujus filius Ama sias 16. › Atque ita ex ordine descendit usque ad Jechoniam atque ad Babylonicam captivitatem, non secus atque Matthæus. Contra, uti Lucas, eadem rursus ascendit Scriptura dum Samuelis genus enarrat. Ait enim: Samuelis Alii Helcanæ, filii Hieroboami, Glii Helielis, filii Thoi, filii Suri, Helcanæ, filii Johelis, filii Azariæ, filii Sophoniæ, flii Thaari, filii Asiri, filii Abiasaris, filii Core, filii Issaari, filii Caathi, filii Levini, filii Israelis ", Porro vides ut plane hunc morem Lucas imitetur. Sexcenta ejusmodi exempla ipsemet invenies: unde sequitur ut fateamur, nihil insolitum fecisse Ser vatoris nostri evangelistas: neque merito quisquam putabit eos invicem. dissidere. Uterque enim pro prio calculo descriptionem instituit: alter ab Abra hamo initium capiens, ob sui sermonis peculiarem rationem, quam in præsenti non vacat exponere alter ipsum Abrahamum prætergressus, ad primum usque hominem venit: neque in hoc sistit, sed suam omnem historiam cum Deo nectit, dum eam videlicet per regenerationis in Christo mysterium in sublime evehit. "Ruth. iv, 18-22. 18 1 Reg. 1, 1. 16 1 Par. 111, Cod. Tam in epitome quam in cod. Quomodo Matthaus quidem a Davide ejusque suc cessore Salomone ad Jacobum et Josephum prosa pias deducat: Lucas autem a Davide atque Na thane atque a liberis hujus ad Helim et Josephum, contraria Matthæo ratione genealogiam scribens. 1. Tertia jam quæstio consideranda est. Porro ipsis verbis acute mentem nostram intendamus. Agesis videamus quid Lucas dicat. «Et ipse Jesus 15 [ Par. VI, Cod. et mox Cod. A, 'Astip.
col. 895–896page 10 of 66
PG 22:895Λ αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς ἦν ἀρχόμενος ὡσεὶ ἐτῶν τριάκοντα, ῶν υἱὸς, ὡς ἐνομίζετο, τοῦ Ἰωσήφ, τοῦ Ἡλι, τοῦ Μελο χί., Αλλ' οὐχ ὅ γε Ματθαῖος ἐχρήσατο τῇ, ε ὡς ἐνομίζετο» φωνῇ· ἀλλὰ τί φησι; «Ματθὰν δὲ ἐγέννησε τὸν Ἰακὼδ, Ἰακὼν δὲ ἐγέννησε τὸν Ἰωσήφ, ἄλλο δὲ τή που ἐστὶ τὸ νομίζειν, καὶ ἄλλο τὸ οὕτως ἔχειν δια ε βαιοῦσθαι· εἰ μὲν δὴ τοῦ Ματθαίου διαβεβαιωσαμένων τὸν Ἰωσὴφ υἱὸν εἶναι Ἰακὼβ καὶ τοῦ Ματθὰν, ὁ κᾶς ὁμοίως διισχυρίσατο τὸν Ἰωσὴφ γεγονέναι των τοῦ Ἡλὶ καὶ τοῦ Μελχί, ἀληθῶς μάχη τις ἦν καὶ τὰ λεμος, καὶ ἦν τῶν διαιτησάντων αὐτοῖς χρεία· νν δὲ ὅτε, τοῦ Ματθαίου διαβεβαιωσαμένου, ὁ Λουκᾶς εὐ διατείνεται, δόξαν δὲ παρὰ τοῖς πολλοῖς νενομισμένην τίθησιν, οὐ τὴν παρ' αὐτῷ κρατοῦσαν, οἶμαι μηδέ μίαν ὑπολείπεσθαι ζήτησιν, β'. Διαφόρων γὰρ παρὰ Ἰουδαίοις ὑπολήψεων περι τοῦ Χριστοῦ κεκρατημένων, καὶ πάντων μὲν συμφών νως ἐπὶ τὸν Δαβὶδ ἀναγόντων, διὰ τὰς πρὸς τὸν Δαβίδ τοῦ Θεοῦ ἐπαγγελίας, ἤδη δὲ τῶν μὲν ἀπὸ Δαβιδ καὶ Σολομῶνος καὶ τοῦ βασιλικοῦ γένους πειθομένων επε σθαι τὸν Χριστὸν, τῶν δὲ ταύτην μὲν φευγόντων τὴν δόξαν, διὰ τὸ πλείστην ἐμφέρεσθαι τῶν βεβασιλευκή. των κατηγορίαν, διά τε τὸ ἐκκήρυκτον ὑπὸ τοῦ προ φήτου Ιερεμίου γεγονέναι τὸν Ἰεχονίαν, καὶ διὰ τὸ εἰρῆσθαι μὴ ἀναστήσεσθαι ἐξ αὐτοῦ σπέρμα καθήμενον ἐπὶ θρόνου Δαβίδ, διὰ δὲ οὖν ταῦτα, ἑτέραν ἐδευόν των, καὶ ἀπὸ μὲν Δαβὶδ ὁμολογούντων, οὐ μὴν διὰ Σε λομῶνος, ἀλλὰ διὰ Νάθαν, δς ἦν τοῦ Δαβὶδ παῖς (720 σὲ δὲ τὸν Νάθαν καὶ προφητεῦσαι κατὰ τὰ ἐν ταῖς Βασιλείαις φερόμενα []), από τε τοῦ Νάθαν διαδόχων προελεύσεσθαι τὸν Χριστὸν διαβεβαιουμένων, και τόν γε Ἰωσὴν ἐκεῖθέν ποθεν γενεαλογούντων, σφόδρα ἀναγκαίως ὁ Λουκᾶς τὴν τούτων ἀνιστορῶν εξεν, ἀλλ' οὐ τὴν αὐτοῦ, προσέθηκε τῇ κατ' αὐτὸν ἱστορία τὸ ν ὡς ἐνομίζετο·» τῷ Ματθαίῳ παραχωρήσας μὴ τὸ, ὡς ἐνομίζετο, ἱστορεῖν, ἀλλ' ὡς εἶχεν ἀληθείας τὰ τῆς γενέσεως· αὕτη μὲν οὖν ἡ πρώτη ἀπόδοσις. γ΄. Εἴη δ' ἄν τις καὶ ἄλλος βαθὺς καὶ ἀπόρητες ἐν τοῖς προκειμένοις λόγος· Ματθαῖος μὲν γὰρ ὁμ λογουμένως τὴν ἔνσαρκον γένεσιν ἱστορῶν τοῦ Χρισ στοῦ, καὶ τὸν Ἰωσὴφ ἀποδεῖξαι βουλόμενος ἀληθῶς ἐκ Δαβίδ, ὅθεν ἐχρῆν τῇ εἰσβολῇ κέχρηται τοῦ λόγου τὸν δὲ Λουκᾶν ἡγοῦμαι μὴ τὴν κατὰ σάρκα γένεσιν τοῦ Ἰησοῦ γενεαλογεῖν ἐθέλοντα, νῦν τοῦτο πεποιηχέ να:· τοῦτο μὲν γὰρ εἰ κατὰ γνώμην ἔπραττεν, οὐκ ἡγνόει ὅτι ἐχρῆν ταύτην ἐκθέσεσθαι· ἐπειδὴ δὲ νῦν τῆς διὰ λουτροῦ ἀναγεννήσεως μέμνηται, υἱὸν αὐτὸν εἰσάγων Θεοῦ, βούλεται ὡς ἐν ὑποδείγματι παραστῆσαι ὅτι δὴ πᾶς ὁ ἐν Θεῷ ἀναγεννώμενος, κἂν ἀληθῶς υἱὸς εἶναι ἀνθρώπων νομίζοιτο δι᾿ ἣν περίκειται σάν κα, ἀλλ' οὐχ ἵσταταί γε αὐτῇ τὰ τῆς γενέσεως εἰ; τοὺς κατὰ σάρκα γονεῖς, οὐδὲ μέχρι τῶν τοῦ σώμα της προπατόρων φθάνει· ἀλλ᾽ εἰ καὶ νομίζοιτο ἀν θρώπων εἶναι υἱὸς διὰ τὴν τοῦ σώματος γέννησιν, ὅμως δ᾽ οὖν οὐκ ἀλλότριος τῆς τοῦ Θεοῦ υἱοθεσίας υφέστηκεν· ἐπειδὴ δὲ οὖν οὐ κατὰ τὴν αὐτὴν τῷ Ματ θαίῳ διάνοιαν ἐξετίθετο τὴν διήγησιν, εἰκότως τὸν Λ,
erat incipiens quasi annorum triginta, ut putaba tur, filius Josephi, filii Heli, filii Melchi.» Haud ta nen Matthæus usus est voce e ut putabatur. Quid porro ait? + Matthanus genuit Jacobum; Jacobus autem genuit Josephum. Aliud vero est putare, aliud ceu res ita se habeat affirmare. Si igitur Mat thæo affirmante Josephum filium esse Jacobi et Matthani, Lucas similiter contenderet filium esse Heli ac Melchi, vere pugna quædam esset alque conflictus, atque opus esset arbitrio qui evangeli stas componeret. Nunc autem cum Matthæus fir miter asseveret, Lucas vero haud id contendat, sed opinionem tantummodo proferat apud multos pervagatam, non quæ apud se vigeret, nulla, ut opinor, quæstio superest. 2. Nam cum variæ de Christo fanæ inter Ju dæos versarentur, et cuncti quidein concorditer a Davide eum repeterent, propter Dei promissiones Davidi significatas; interim tamen alii a Davide et Salomone regioque stemmate putarent Christum adfore; alii ab hac sententia recederent, propter multas regibus inustas criminationes, et propter proscriptum ab Jeremia propheta Jechoniam, cum ait non surrecturum ex ejus stirpe qui in Davidis throno sederet, cumque ob id alia via per gerent et cum in Davidis affirmando genere con spirarent, non tamen per Salomonem, sed per Na thanum Davidis item filium, deducerent (qui idem Nathanus propheta fuisse dicitur, secundum ea quæ feruntur in Regum libris); alque ab hujus po steris venturum Christum assererent; ipsumque Josephi genus inde usque repeterent; necessario Lucas qui illorum opinionem refert, non suam, ad jecit narraționi ‹ut putabatur; › Matthæo permit tens narrare non ut putabatur, sed uti revera se habebat origo generis. Atque hæc prima esto re sponsio. 3. Alia quoque profunda et arcana esse potest ejus narrationis ratio. Etenim Matthæus humanam Christi nativitatem diserte describens, vereque vo lens Josephum Davide oriundum demonstrare, eo quo par erat sermonis ingressu utitur; Lucas au tem, ut opinor, quia nollet carneam Christi nati vitatem describere, ita nunc se gessit. Nam si hoc ei propositum fuisset, non ignorabal, opus esse originem ejusmodi exponere. Sed quoniam eo Evangelii loco regenerationis per lavacrum mentio nem facit, Jesumque ut Dei Filium exhibet; id circo hoc veluti exemplo demonstrare nititur quem libet hominem in Deo regeneratum, etiamsi vere ſi lius hominum habeatur ob carnem qua indutus est, non tamen cum sua natura in carneis genito ribus sistere, neque non ultra corporis procreato res excurrere: verum etiamsi filius hominum vi deatur ob corporis generationem, nihilominus haud alienum a Dei adoptione censeri. Quandoquidem ergo Lucas haud secundum Matthæi mentem histo AG Desunt hacc in cod 6, a quo cateroqui meliores interdum lectiones sumpsimus.
col. 897–898page 11 of 66
PG 22:897αὐτὸν ἐκείνῳ καιρὸν ὑπερβάς, ἐπὶ τὴν ἀναγέννησιν τὴν διὰ λουτροῦ παραγίνεται· καὶ ἐνταῦθα τὴν ἐναν τίαν ἐκτίθεται τῶν γενῶν διαδοχήν· ὁμοῦ καὶ ἀνάγων ἀπὸ τῶν ὑστάτων ἐπὶ τὰ πρῶντα, ὁμοῦ καὶ τὴν μνή μην τῶν παρὰ τῷ Ματθαίῳ ὑπαιτίων καὶ ἁμαρτωλῶν ἀνδρῶν ἀποσειόμενος· ἐπειδήπερ ὁ παρὰ τῷ Θεῷ ἀναγεγεννημένος, ἀλλότριος καθίσταται τῆς ἐνσάρ του γενέσεως καὶ τῶν κατὰ σάρκα ἁμαρτωλῶν πατέ ρων, υἱὸς ἀποφαινόμενος Θεοῦ, καὶ πάντων τῶν κατὰ θεὸν ἀνεπιλήπτως βεβιωκότων. δ. Οἷον, ὡς ἐπὶ παραδείγματος, Παῦλος ὁ ἀποστόλο; ἐχέτω μὲν κατὰ σάρκα πατέρα Ἰουδαῖον ἔντινα ὡς εἰκὸς ἄπιστον· ἐχέτω δὲ καὶ κατὰ Θεὸν, οὗ κατὰ τοὺς τρόπους ἐδίου· εἰ δὲ οὖν μέλλει τις αὐτὸν κατὰ σάρκα γενεαλογεῖν, τίνος εἰκότως ἂν ἐμνήσθη, ἢ πάντως που τοῦ κατὰ σάρκα πατρός; Εἰ δ' αὖ πάλιν ἕτερος τὴν ἐν Χριστῷ γένεσιν αὐτοῦ δηλοῦν ἐθέλοι, τίνος ἂν τὴν μνήμην θείη ἂν εἰκότως, ἢ πάντως τοῦ κατὰ Θεὸν αὐτὸν ἀναγεννήσαντος; Οὕτω καὶ τῷ Αβραὰμ εἴρηται·. Σὺ δὲ ἀπελεύσῃ πρὸς τοὺς πα τέρας σου τραφεὶς ἐν γήρα καλῷ· ν οὐ δήπου τοὺς κατά σάρκα πατέρας δηλοῦντος τοῦ λόγου, εἰ μὴ καὶ θεο σεβεῖς λέγοιντο γεγονέναι, τοὺς δὲ ἐν Θεῷ πατέρας διὰ τὴν τῆς εὐσεβείας ὁμοιοτροπίαν αἰνιττομένου οὕτω καὶ οἱ ἐξ ᾿Αβραὰμ, ἀσεβεῖς ἦσαν μὲν κατὰ σάρκα οἱ υἱοὶ Ἀβραὰμ, κατὰ δὲ τὸν τρόπον, υἱοὶ Σοδόμων καὶ Γομόρρας· διὸ λέγεται πρὸς αὐτούς· «Ακούσατε λόγον Κυρίου, ἄρχοντες Σοδόμων, προσέχετε νόμον Θεοῦ, λαὸς Γομόρρας· ο ὡς αὖ πάλιν ἐξ ὧν ἤμελλεν υἱοὶ ᾿Αβραὰμ γίγνεσθαι· οἱ γοῦν ἐξ' ἐθνῶν εἰς τὸν 17:» Χριστὸν τοῦ Θεοῦ πεπιστευκότες, κατὰ σάρκα πατέ ρων ἀλλοφύλων φύντες, υἱοὶ γεγόναμεν Αβραάμ, Χριστοῦ γενόμενοι παῖδες καὶ τῶν Χριστοῦ μαθη τῶν· ὥστε καὶ δευτέραν ἡμᾶς ἐπιγράφεσθαι γένους διαδοχὴν πολύ κρείττονα τῆς κατὰ σάρκα διὰ τὴν και τὰ Χριστὸν ἀναγέννησιν. ε. Εἰκότως τοιγαροῦν καὶ ὁ Λουκᾶς, ἅτε τὴν ἀνα γέννησιν ἱστορῶν, οὐ τὴν αὐτὴν ὁδεύει τῷ Ματθαίῳ, οὐ τοῦ Σολομῶνος καὶ τῆς τοῦ Οὐρίου, οὐ τῆς θά μαρ, οὗ τῆς Ρούθ, οὐ τοῦ Ιεχονίου καὶ τῶν μεταξὺ διαβεβλημένων ἀνδρῶν τὴν παράθεσιν πεποίηται, ἀλλὰ δι᾿ ἑτέρων ἀνεπιλήπτων ἄνεισι, καὶ δὴ καὶ ἐκ τοῦ προφήτου Νάθαν ἀναγεγεννημένον εἰσάγει· καὶ ὁ μὲν παρὰ τῷ Ματθαίῳ κατὰ σάρκα γεγεννημένος, υἱὸς ἦν Ἀβραὰμ ἐντεῦθεν γενεαλογούμενος, ἐπειδήπερ τῷ ᾽Αβραὰμ πρώτῳ ἡ ἐπαγγελία δέδοτο τῆς τῶν ἐθνῶν εὐλογίας, οὐκ ἄλλως ἢ διὰ τοῦ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελευσομένου γενησομένης· ὁ δὲ ἐν Θεῷ ἀνα γεγεννημένος, ἑτέρους πατέρας τοὺς κατὰ Θεὸν ἐπι γραψάμενος, οὐδ᾽ αὐτοὺς ἀληθῶς ἐσχηκώς, ἀλλ' ὡς ἐνομίζετο διὰ τὴν τῶν ἠθῶν ὁμοιοτροπίαν, ἄνεισιν ἐπὶ τὸν ἀληθῆ πατέρα, μετὰ πάντας χρηματίσας Υἱός τοῦ Θεοῦ.
QUESTIONES EVANGELICA AD STEPHANUM. QUÆSTIO III. riam suam scribit, consentaneum erat ut Matthai tempora prætergressus, ad regenerationem per la vacrum veniret, ibique contrariam poneret prosa piarum successionem: simul pergens a postremis ad initia, simulque memoriam sontium ac scelesto rum, qui sunt apud Matthæum hominum vitans quia regeneratus apud Deum alienus fit a carnea natura, et a peccatoribus secundum carnem patri bus, Dei nimirum declaratus filius, et omnium qui secundum Deum sine culpa vixerunt. 4. Exempli gratia Paulus apostolus patrem se cundum carnem habuit Judæum, ut credibile est, a fide alienum habuit quoque patrem secundum Deum, cujus videlicet vitæ institutum amplexus fuit. Si quis ergo Pauli secundum carnem genus narrare velit, quemnam merito patrem meinorabit nisi carnalem? Sin rursum aliquis Pauli in Christo nativitatem ostendere velit, cujusnam potius men tionem parentis faciet, quam ejus a quo secundum Deum regeneratus est? Sic Abrahamo quoque di ctn fuit: Tu vero abibis ad patres tuos bona saturatus senectute 16. › Qui profecto sermo haud carneos patres demonstrat, nisi hi forte pii quo que fuisse credantur; sed de patribus secundum Deum loquitur, propter pietatis similitudinem. Sic Abrahami sontes filii, hujus quidem secundum car nem filii erant, moribus autem Sodomorum filii atque Gomorrhæ. Idcirco dicitur illis: c Audite sermonem Domini principes Sodomorum, attendite legi Dei, o popule Gomorrha tanquam si rur 16 Gen. xv, 17. 17 Isa. 1, 10. sus ex his essent Abrahami filii proventuri. Qui igitur ex gentibus Christo Dei credidinus, quan quam infidelibus secundum carnem geniti patribus, in Abrahami domum migravimus, Christi ejusque discipulorum nacti adoptionem: atque ita in aliam nosmet inscripsimus generis successionem, multo carnea meliorem propter in Christo regenera tionem. 5. Merito igitur Lucas, cum de regenerationd loquitur, haud eadem qua Matthaus semita per git: nempe non Salomonis, non uxoris Uriæ, non Thamara, non Ruthæ, non Jechoniæ, nec quo rumvis præter hos reorum mentionem facit; sed per alios reprehensione carentes graditur; Chri stumque a propheta Nathano progenitum exhibet. ita ut qui apud Matthæum carnaliter gignitur, idem apud Lucam veluti Abrabami filius ponatur. Certe Abrahamo baud aliter benedictio gentium promissa fuit, quam quod ea futura erat ob gignendum de genere ejus. Atque hic est, qui in Deo regeneratus, atque alios patres secundum Deum nactus, re ta men vera haud ipsos habet patres, sed ita crede batur propter morum similitudinem: qua videlicet ad parentem verum conscendit post omnes exsi stens Filius Dei.
col. 899–900page 12 of 66
PG 22:899Δ'. σε ΧΙΧ, οὐκ ἀκριβῶς ἐπειδὴ γὰρ τὰ ὀνόματα τῶν γενῶν ἐν Ἰσραήλ, ἐπειδὴ γάρ, γάρ, Αφρικανοῦ περὶ τῆς ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις γενεαλογίας α'. Οἱ μὲν οὖν ἤτοι τὴν εὐαγγελικὴν ἱστορίαν ἠγνοηκότες ἢ συνεῖναι μὴ δυνηθέντες, δοξολογούση πλάνῃ τὴν ἀγνωσίαν ἐπύκνωσαν εἰπόντες ὅτι δικαίως γέγονεν ἡ διάφορος αὕτη τῶν ὀνομάτων καταρίθμησίς τε καὶ ἐπιμιξία τῶν τε ἱερατικῶν ὡς οἷόν τε καὶ τῶν βασιλικῶν· ἵνα δειχθῇ δικαίως ὁ Χριστὸς ἱερεύς τε καὶ βασιλεὺς γενόμενος· ὥσπερ τινὸς ἀπειθοῦντας ἢ ἑτέραν ἐσχηκότος ἐλπίδα ὅτι Χριστός αίδιος μὲν ἀρχιερεὺς Πατρὸς, τὰς ἡμετέρας πρὸς αὐτὸν εὐχὰς αναφέρων, βασιλεὺς δ' ὑπερκόσμιος, οὓς ἠλευθέρωσε νέμων τῷ Πνεύματι, συνεργὸς εἰς τὴν διακόσμησιν τῶν ὅλων γενόμενος· καίτοι ἀγνοεῖν αὐτοὺς οὐκ ἐχρῆν ὡς ἑκατέρα τῶν κατηριθμημένων τάξις τὸ τοῦ Δαβίδ ἐστι γένος ἡ τοῦ Ἰούδα φυλή βασιλική· εἰ γὰρ προφήτης ὁ Νάθαν, ἀλλ' ὅμως καὶ Σολομῶν ὅ τε του των πατὴρ ἑκατέρου· ἐκ πολλῶν δὲ φυλῶν ἐγένοντο προφῆται, ἱερεῖς δὲ οὐ δεῖνες τῶν δώδεκα φυλῶν, μόνοι δὲ Λευῖται· μάτην ἄρα πέπλασται τὸ ἐψευσμέν νον· μὴ δὴ κρατοίη τοιοῦτος λόγος ἐν Ἐκκλησία Χρ στοῦ καὶ Θεοῦ πατέρων ἀκριβοῦς ἀληθείας, ὅτι ψεύ δος σύγκειται εἰς αἶνον καὶ δοξολογίαν Χριστοῦ. β'. Ἵνα οὖν καὶ τοῦτο μὲν τοῦ εἰρηκότος ἐλέγξω μεν τὴν ἀμαθίαν, παύσωμεν δὲ τοῦ μηδένα ὑπ' ἀγνοίας σκανδαλισθῆναι, τὴν ἀληθῆ τῶν γεγονότων Ιστορίαν ἐκθήσομαι. Ἐπειδὴ γὰρ τὰ ὀνόματα τῶν γενῶν ἐν Ἰσραὴλ ἠριθμεῖτο ἡ φύσει ή νόμῳ· φύσει μὲν, γνησίου σπέρματος διαδοχῇ· νόμῳ δὲ, ἑτέρου παιδοποιουμένου εἰς ὄνομα τελευτήσαντος ἀδελφοῦ ἀτέκνου· ὅτι γὰρ οὐδέπω αὐτοῖς δέδοτο ἐλπὶς ἀναστάσεως σαφής, την μέλλουσαν ἐπαγγελίαν ἀναστάσει ἐμιμοῦντο θνητῇ, ἵνα ἀνέκλειπτον τὸ ὄνομα μείνῃ του μετηλλαχύτος· ἐπεὶ οὖν οἱ τῇ γενεαλογία ταύτη ἐμφερόμενοι, οἱ μὲν διεδέξαντο παῖς πατέρα γνησίως, οἱ δὲ ἑτέροις μὲν ἐγεννήθησαν, ἑτέροις δὲ προς ετέθησαν κλήσει, ἀμφοτέρων γέγονεν ἡ μνήμη καὶ τῶν γεγεννηκότων καὶ τῶν ὡς γεγεννηκότων· οι τως οὐδέτερον τῶν Εὐαγγελίων ψεύδεται καὶ φύ σιν ἀριθμοῦν καὶ νόμον· ἐπεπλάκη γὰρ ἀλλή λοις τὰ γένη τά τε ἀπὸ Σολομῶνος καὶ τοῦ Ναο Φέρε την περὶ τούτων κατελθοῦσαν εἰς ἡμᾶς ἱστορίαν παραθώμεθα, ἣν δι' ἐπιστολῆς ᾿Αριστείδῃ γράφων περὶ συμ φωνίας τῆς ἐν τοῖς εὐαγγελίοις γενεαλογίας ὁ Αφρ κανὸς ἐμνημόνευσε· τὰς μὲν δὴ λοιπῶν δόξας ὡς ἂν βιαίους καὶ διεψευσμένας ἀπελέγξας, ἣν δ' αὐτὸς καὶ ρείληφεν ἱστορίαν, τούτοις αὐτοῖς ἐκτιθέμενος τῆς βήμασιν· ἐπειδὴ γὰρ τὰ ὀνόματα τῶν γενών, με
EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. — EXEGETICA. Africani super genealogia quæ in sacris Evangeliis est 1. Nonnulli seu evangelicam historiam nescien tes seu intelligere nequeuntes, laudativo errore inscitiam cumulant dicentes, merito fieri differen ten nominum recensionem, mistionemque sacerdo talium cum regalibus, ut jure Christus sacerdos atque rex demonstretur: quasi aliquis de hoc du bitet, aut aliam spem habeat; nempe quin Chri stus æternus sit apud Patrem pontifex, nostras ei preces exhibens: rex autem supermundialis, quos liberavit pascens Spiritu, socius effectus in omnium rerum gubernatione. Atqui eos ignorare non opor tebat, utrumque numeratorum ordinem genus esse Davidis, seu Judæ regiam tribum. Namque ut forte propheta Nathanus fuerit, et quidem etiam Salo mon, et. horuni utriusque parens, atque ex multis tribubus prophetæ; certe sacerdotes haud quilibet erant de duodecim tribubus, sed soli levitæ. Fru stra igitur compositum est mendacium; neque præ valebit hic sermo in Ecclesia Christi et Dei contra accuratæ veritatis patres; ita ut falsa oratio consar cinetur in Christi laudem atque præconium. 2. Quare ut et ila loquentium coarguam insci tiam, et in posterum caveam ne quis in hujusmodi imperitiam incurrat, veram gestarum rerum histo riam proferam. Scilicet apud Israelitas prosapia rum noniina aut natura numerabantur aut lege; natura quidem, genuini generis successione; lege, cum alius gignebat liberos fratris nomine, qui pro Lis expers obiisset: nam quia nondum ipsis per spicua resurrectionis spes data fuerat, futuram promissionen imitabantur resurrectione mortali, ne defuncti nomen exstingueretur. Age vero quo niam ii, qui hac genealogia continentur, partim germano traduce filius patrem consecutus est, par tim ab aliis geniti, neque tamen naturali sed alienæ appellationi addicti fuerunt; utrorumque facta est mentio, nempe et eorum qui genuerunt, et eorum item qui pro gignentibus habiti sunt. Ita neutrum Evangelium mentitur, dum naturam numerat atque De hac celebri Africani ad Aristidem epistola videndus in primis Eusebius Hist. eccl. lib. 1, 7, qui ejus partem ingentem refert, a Nicephoro postea Callisto Hist. lib. 1, 11, reperitam. Videndi insuper Hieronymnus comment. ad Matth. 1, 16; Augustinus Retraci. lib. 11, 7; Photius cod. 34, p. 22; denique etiam Zacharias Chrysopol. in Bib. PP. Lugd. t. p. 751, in fin. Caeteroqui verus epistola, quanquam baud integræ, conservator fuerat hacte nus in Historia ecclesiastica Eusebius. Nunc nobis feliciter accidit, ut in hac quæstionum Eusebii epi tome pars quædam prior ejusdem epistolæ comperta primum sit, nempe ab hoc initio usque ad etc., quæ in parte illa ab historico Eusebio relata deest, apud quem incipit etc. Et quidem illud enim, in codicibus historiæ Eusebianæ exstare, testatur Valesius, ita ut acephalum fuisse fragmen tum satis constaret; nunc vero a nostra epitome prorsus demonstratur. Quid quod in hoc novo fra gmento ea prorsus exhibetur materia, quam Euse bius in integra epistola se legisse significat? En verba Eusebii loc. cit., id est, Hist. 1, 7 etc. his traditionem quæ ad nos usque deducta est propo namus, quan Africanus in epistola ad Aristidem de consensu evangeliorum in stirpe Christi narrenda commemoravit. Ubi aliorum quidem opiniones lax quam violentas et falso conficias coarguit; ipse vero quam compererat historiam his refert verbis. Nam quia generationum nomina, etc. Vides itaque alie narum opinionum, utpote violentarum atque falsa rum, coargutionem ab Africano factam, nounisi apud nostrain epitomen, statim initio, ut debuit, inveniri.
col. 901–902page 13 of 66
PG 22:901θαν, ἀναστάσεσιν ἀτέκνων καὶ δευτερογαμίαις καὶ ἀναστάσει σπερμάτων· ὡς δικαίως τοὺς αὐτοὺς ἄλλοτε άλλων νομίζεσθαι· τῶν μὲν δοκούντων πατέρων, τῶν δὲ ὑπαρχόντων· καὶ ἀμφοτέρας τὰς διηγήσεις κυρίως ἀληθεῖς οὖσας ἐπὶ τὸν Ἰωσὴφ πολυπλόκως μὲν, ἀλλ᾽ ἀκριβῶς κατελθεῖν. Ἵνα δὲ σαφὲς ᾖ τὸ λεγόμενον, τὴν ἐπαλλαγὴν τῶν γενῶν διηγήσομαι Η κατά φύ σιν γένεσις ἔστι Ματθαίου· ἡ κατὰ νόμον ἀνάστασις γένους, ἔστιν ἡ τοῦ Λουκᾶ· Ματθὰν ὁ ἀπὸ Σολομῶνος, ἐγέννησε τὸν Ἰακώβ· Ματθὰν ἀποθανόντος, Μελχι ὁ ἀπὸ Νάθαν ἐκ τῆς αὐτῆς γυναικὸς ἐγέννησε τὸν Ηλί· ὁμομήτριοι ἄρα ἀδελφοί, Ηλὶ καὶ Ἰακώβ Ηλὶ ἀτέκνου ἀποθανόντος, ὁ Ἰακὼς ἀνέστησεν αὐτῷ σπέρμα, γεννήσας τὸν Ἰωσήφ, κατὰ φύσιν μὲν ἑαυτῷ, κατὰ νόμον δὲ τῷ Ἡλί· οὕτως ἀμφοτέρων υἱὸς Ἰωσήφ Ε΄. Δια τί ὁ Ματθαῖος τοῦ Ἀβραὰμ προτάττει τὸν Δαβὶδ ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ γενεαλογία φήσας Βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, υἱοῦ Δαβίδ, υἱοῦ ᾿Αβραάμ. α'. Ἐπειδὴ πρώτῳ καὶ μόνῳ τῷ Δαβίδ μεθ᾽ ὅρκου διαβεβαιώσεως, ἐξ αὐτοῦ κατὰ σάρκα φῦναι ὁ Χρι στὸς ἐθεσπίζετο· γέγραπται οὖν·: Ἐκ καρποῦ τῆς κοιλίας σου θήσομαι ἐπὶ τὸν θρόνον σου.» Καὶ πάλιν· «Διεθέμην διαθήκην τοῖς ἐκλεκτοῖς μου ώματα Δαδίδ τῷ δούλῳ μου· ἕως τοῦ αἰῶνες ἑτοι μέσω τὸ σπέρμα σου, καὶ οἰκοδομήσω εἰς γενεὰν καὶ γενεὰν τὸν θρόνον σου.» Καὶ τὰ μὲν τῆς ἐπαγγελίας τοῦ προφητευομένου, τοιαῦτα ἦν· τοῦ δὲ Σολομῶνος τῆς βασιλείας οὐκ ἄδηλος ὁ χρόνος· λέγεται δὲ οὖν ἐπὶ μόνοις ἔτεσι τεσσαράκοντα βασιλεῦσαι ἐπὶ τὸν Ἰσραήλ· πῶς οὖν γένοιτ' ἂν ἀληθὲς εἰς αὐτὸν ἀνα φερόμενον· «Ανορθώσω τὸν θρόνον αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα;» Αλλ' εἰ λέγοι τις περὶ τῆς ἐξ αὐτοῦ διαδοχῆς εἰρῆσθαι ταῦτα, οὐκ ἀγνοητέον ὅτι μέσ χρις Ἰεχονίου καὶ τῆς εἰς Βαβυλῶνα αἰχμαλωσίας, καὶ ἡ ἀπὸ Δαβὶδ καὶ Σολομῶνος διαδοχὴ τῆς βασιλείας διήρκησε, μηδενὸς μετὰ τὸν Ἰεχονίαν ἐπὶ τὸν θρόνον τοῦ Δαβὶδ καταστάντος. Θέα δὲ ὡς καὶ τοῦτο προσέθηκεν ἡ προφητεία περὶ τοῦ θεσπιζομένου φήσασα·. Ἐγὼ ἔσομαι αὐτῷ εἰς πατέρα· καὶ αὐτὸς ἔσται μοι εἰς υἱόν.» Καὶ ἐν ἑτέρῳ πάλιν· «Αὐτὸς ἐπικαλέσεται με· Πατήρ μου εἶ σύ· κἀγὼ πρωτότο τον θήσομαι αὐτόν· › ὅπερ ἀνοίκειον γένοιτ' ἂν Σου λομῶνι. β'. Παραθετέον δὲ τὰ περὶ αὐτοῦ ἐν Βασιλείαις ἱστο ρούμενα ἐν τούτοις· • Καὶ ὁ βασιλεὺς Σολομῶν ἦν φιλογύνης· καὶ ἔλαβε γυναῖκας ἀλλοτρίας πολλάς καὶ τὴν θυγατέρα Φαραώ, Μωαβίτιδας, καὶ Ἀμμανίτιδας, καὶ Ἰδουμαίας, Σύρας, Χετταίας, καὶ ᾿Αμορ Καὶ ἐπὶ τέλει δὲ τῆς αὐτῆς ἐπιστολῆς, προστίθησι ταῦτα· Ματθὰν ὁ ἀπὸ Σολο μῶνος, οὕτως ἀμφοτέρων υἱὸς ἦν ἐ Ιωσήφ. Ταῦτα δὴ ὁ ᾿Αφρικανός. δυ
legem. Implicabantur enim inter se genera Salonno nicum et Nathanicum reparationibus sterilium et secundis nuptiis et seminum suscitatione: ita ut merito iidem homines alias aliis patribus ascriban tur, nempe et iis qui specie, et rursus iis qui rea pse genitores sunt: atque ambæ narrationes appri me veræ ad Josephum varie quidem sed tamer, ad amussim deveniant. Ut autem quod aio perspi cuum fiat, permutationem generum patefaciam. Ge neratio naturalis est illa Matthæi: generis suscita tio legalis est illa Lucæ. Matthanus Salomone oriun dus genuit Jacobum. Matthano defuncto, Melchi Nathano oriundus, e Matthani uxore Helim susce pit. Igitur uterini fratres Heli et Jacobus. Hel mortuo sine liberis, Jacobus excitavit ei sobolem genito Josepho, suo naturaliter filio, ex legis autem forma Heli filio. Sic utriusque filius Josephus. G v. Cur Matthæus ante Abrahamum ponat Davidem in Christi genealogia dicens: Liber generationis Jesu Christi, filii Davidis, filii Abrahami. 1. Rei causa est quia primo solique Davidi ratio cinium jurejurando confirmatum fuit, fore ut ex eo Christus humanitus nasceretur. Scriptum est enim De fructu ventris tui ponam super sedem tuam. › Rursusque: • Posui testamentum ele ctis meis; juravi Davidi servo meo, usque in æter num præparabo semen tuum; et ædificabo in gene rationem et generationem sedem tuam ".› Atque hæ sunt de prædicto promissiones. Regni autem Sa lomonici spatium non est obscurum: dicitur enim quadraginta tantummodo annis Israelis sceptrum. tenuisse. Qui ergo fieri potest ut vere ad hunc refe rantur verba: Erigam thronum ejus in æter num 30?. Quod si quis dicat, hæc de regia illius successione Deum esse locutum; non est ignoran dum, usque tantummodo ad Jechoniam et Babylo nicam captivitatem, Davidici ac Salomonici regni successionem perseveravisse, nemine post Jecho niam in regia Davidis sede constituto. Et animad verte uti hoc etiam addiderit prophetia de promisso germine dicens • Ego ero illi in patrem; et ipse erit mihi in filium ".» Rursusque alibi: «Ipse in vocabit me, Pater meus es tu; et ego primogenitum ponam illum " quæ incongruentia sunt Salo moni. 2. Adjungenda sunt etiam quæ de eodem in Re gum libris narrantur sic:. Porro rex Salonon mulierosus erat; duxitque uxores alienigenas mul tas; filiam Pharaonis, et Moabitidas, Ammonitidas, Idumeas, Syras, Chetlaas, Amorrhæas: de genti 18 Psal. CXXΕΙ, 2. 19 Psal. LXXXVI]], 4. 20 II Reg. vII, 13. “Il Reg. vi, 14. Abhinc partem non modicam epistolæ præ termisit epitome Eusebianæ auctor. Hunc fuisse epistol Africani finem, testis Eusebius loc. cit. dicens "Psal. LXXXV, 27. etc., usque ad Ιn fine autem ejus dem epistolæ Africanus have addit: Matthanus a Sa lomone, etc., usque ad, sic utriusque filius eru seplus.
col. 903–904page 14 of 66
PG 22:903ΠΙ. ῥαίας, ἐκ τῶν ἐθνῶν ὧν ἀπεῖπεν Κύριος ὁ Θεὸς τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ· Οὐκ εἰσελεύσεσθε εἰς αὐτούς.» Οἷς ἐπ φέρει· ι Καὶ οὐκ ἦν ἡ καρδία αὐτοῦ τελεία μετὰ Κυρίου Θεοῦ αὐτοῦ, καθὼς ἡ καρδία Δαβίδ τοῦ Πα τρὸς αὐτοῦ.» Καὶ μετὰ βραχύ «Τότε ᾠκοδόμησε το λομῶν ὑψηλὸν τῷ Χαμὼς εἰδώλῳ Μωὰς ἐν τῷ ὄρει ἐπὶ πρόσωπον Ἱερουσαλήμ· καὶ τῷ Μελχὼν εἰδώλῳ υἱῶν ᾿Αμμών, καὶ τῇ Αστάρτῃ βδελύγματι Σιδωνίων· καὶ οὕτως ἐποίησε πάσαις ταῖς γυναιξὶν αὐτοῦ ταῖς ἀλλοτρίαις, αἱ ἐθυμίων καὶ ἔθυον τοῖς εἰδώλοις αὐτῶν· καὶ ὠργίσθη Κύριος ἐπὶ Σολομῶν, ὅτι ἐξο έκλινε καρδίαν αὐτοῦ ἀπὸ Κυρίου Θεοῦ Ἰσραήλ.» Εξ δὲ τὰ τοιαῦτα τοῦ Σολομῶνος κατηγορείται, πῶς οὖν ἐφαρμόσεις αὐτῷ τὰ τοῦ ὅρκου, ἐφ᾽ ᾧ εἴρηται πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τό· «Ἐγὼ ἔσομαι αὐτῷ εἰς πατέρα, ?. καὶ αὐτὸς ἔσται μοι εἰς υἱόν;» ἀλλὰ γὰρ ἄντικρυς Σο λομῶνος μὲν ἀλλότρια ταῦτα· ἀνάγοιτο δ' ἂν ἐπὶ τὸν ἐκ σπέρματος Δαβὶ ήξειν θεσπιζόμενον Χριστί τοῦ Θεοῦ, ὅς ἐκ σπέρματος Δαβὶδ ἀνέστη. Γ. Διὰ τί μετὰ τὸν Δαβὶδ οὐκ ἐπὶ τοὺς ἑξῆς διαδόχους τοῦ γένους κατάγει, ἀνατρέχει δὲ ἐπὶ τὸν Αβραάμ, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ τὸν Ἀδάμ, οὐδ᾽ ἐφ' ἕτερόν τινα τῶν πάλαι θεοφιλῶν ἀνδρῶν. Ἐπειδὴ πρώτῳ πάλιν τῷ ᾿Αβραάμ περὶ τῆς κλή σεως τῶν ἐθνῶν διάφοροι ἐδέδοντο χρησμοί πρὸ γὰρ τῆς Μωϋσέως νομοθεσίας, καὶ πρὸ τοῦ Ἰουδαίωνἔθνους, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς περιτομῆς, ἀλλοεθνὴς ὧν ὁ ᾿Αβραὰμ καὶ τῆς Χαλδαίων γῆς ὁρμώμενος, ἀπολείπει μὲν τὰ πατρῷα, Θεὸν δὲ γνοὺς τὸν ἐπὶ πάντων, μεμαρτύρηται ὡς ἄρα ἐπίστευσε τῷ Θεῷ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην· δίκαιός τε καὶ θεοφιλὴς ἀποπέφανται, οὐ διὰ περιτομὴν σώμα τος, οὐδὲ διὰ φυλακὴν ἡμέρας σαββάτου, ἢ ἑορτῶν, νουμηνιῶν, οὐδέ γε δι᾿ ἄλλης τινὸς παρὰ Μωϋσεί φερομένης ἐθελοθρησκείας, ἀλλὰ δι' ἐπιγνώσεως τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ, ἐπιφανείας δὲ τοῦ ὀφθέντος αὐτῷ Κυρίου (οὗτος δὲ ἦν ὁ ἡμέτερος Σωτὴρ, ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος), διά τε σεμνοῦ καὶ ἐναρέτου βίου· τοῦτον δ' οὖν αὐτῷ κατορθοῦντι τῆς θεοσεβείας τὸν τρόπον, ἡ περὶ τῶν ἐθνῶν δέδοτο ἐπαγγελία, ὡς καὶ αὐτῶν ποτε κατὰ τὸν τοῦ ᾿Αβραὰμ ζῆλον θεοσεβῶν ὄντων καὶ τῆς ἴσης τῷ θεοφιλεί καταξιωθησομένων ευλογίας ὧν οὕτως ἐχόντων, ἀκόλουθον ἦν τῆς τῶν ἐθνῶν κλήρ σεως προπάτορα ὄντα τὸν ᾿Αβραὰμ, ὑπὸ τοῦ εὐαγγελιστοῦ δεύτερον παραληφθῆναι μετὰ τὸν Δαβίδ δυοῖν γὰρ τούτων ἐπιφανῶν ἀνδρῶν πρώτων ἠξιωμέν νων τῆς τοῦ Θεοῦ ἐπαγγελίας περί τε τῆς τοῦ Χρι στοῦ γενέσεως καὶ περὶ τῆς κλήσεως τῶν ἐθνῶν, χρῆναι δήπου τὸ μὲν περὶ τῆς γενέσεως τοῦ πάντωνἀνθρώπων Σωτῆρος τὰς ὑποσχέσεις ειληφότα, προ τιμηθῆναι τῇ τάξει τοῦ τὰς περὶ τῶν ἐθνῶν ἐπαγγελίας καταδεξαμένου· δεύτερον δὲ ἐν τῇ γενεαλογία παραληφθῆναι τὸν τῶν ἐθνῶν ἀρχηγόν· διόπερ ἡ βί Όλος Ἰησοῦ Χριστοῦ πρώτῳ μὲν ἀνάκειται τῷ κατὰ σάρκα Ἰησοῦ Χριστοῦ προπάτορι, δεύτερον δὲ τῷ
EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS - EXEGETICA. bus scilicet, quibus interdixit Dominus filiis Israe lis ne sociarentur eis ss.» Insuper additur: < Et non erat cor ejus perfectum cuin Domino Deo suo, sicuti cor Davidis patris ejus.» Pauloque post Tunc ædificavit Salomon excelsum Chamoso idolo Moabitarum in monte qui est e regione Hierosoly morum: itemque Molocho idolo Ammonitarum, et Astartæ impuritati Sidoniorum. Atque ita morem gessit cunctis feminis suis alienigenis, quæ thura adolebant diis patriis et sacrificabant. Porro iratus est Dominus Salomoni quod aversum esset cor ejus a Domino Deo Israelis 2. En hæc omnia in Salomonis criminationem dicuntur. Quomodo ergo accommodabis ei jusjurandum, in quo præter cæ tera dictum est: Et ego ero illi in Patrem, ipse erit mihi in alium Imo vero manifeste hæc aliena a Salomone sunt: præclare autem referun tur ad eum, cujus de genere Davidis prædictus fuerat adventus, quique reapse e Davidico stem mate emersit. Cur Matthæus post Davidem ad consectaneos gene ris successores non veniat, sed transilial ad Abrahamum, non tamen ad Adamum, neque ad alium quemlibet ex antiquis Deo dilectis ho minibus. Quia primo similiter Abrahamo varia edita fue rant de vocatione gentium oracula. Namque ante Mosaicam legislationem, atque ante Judæorum ipsum genus, imo et ante circumcisionem, alieni gena fuit Abrahamus: qui regione Chaldaica mi grans, patria instituta deseruit, supremoque Deo agnito, testimonium retulit quod Deo crediderit; idque illi reputatum est ad justitiam ". Justus au tem piusque visus est non ob corporis circumcisio nem, neque ob Sabbati observantiam aut festorum aut kalendarum, neque ob quaslibet a Moyse in vectas religiones; sed ob summi Dei cognitionem, atque ob Domini, qui illi oblatus est, manifesta tionem (qui quidem erat Servator noster, Dei sci licet Verbum) et ob suam denique sanctam ac vir tulibus præditam vitam. Huic igitur qui ejusmodi pietatis genus sectatus fuerat, facta promissio est de gentibus, veluti quæ aliquando secundium Abra bami zelum piæ futuræ erant, paremque religioso patriarchæ benedictionem consecuturæ. Quæ cum ita se habeant, consentaneum erat, ut Abrahamus vocatarum gentium princeps, ab evangelista assu meretur secundus post Davidem. Namque hi duo fuerunt illustres viri, queis primis Deus Christi ad ventum gentiumque vocationem dignanter ante significavit. Par autem fuit, ut is cui nativitas Ser vatoris omnium hominum promissa fuit, præpo neretur illi qui de vocandis gentibus promissiones accepit: secundus tamen in genealogia scriberetur gentium ipsarum patriarcha. Quare liber Jesu Christi capit auspicia primum quidem ab co qui fuit carnalis Jesu Christi progenitor; deinde ab » JII Reg. x1, 1, 2. ** ibid. 4. 16 ibid. 5-9. . Rom. 1, 5.
col. 905–906page 15 of 66
PG 22:905κατὰ πνεύμα Πατρὶ τῶν διὰ Χριστοῦ σωθησομένων ἡγεῖτο γὰρ ὁ σώζων τῶν σωζομένων ἐθνῶν. Διὰ τί τῆς Θάμαρ, οὐχὶ δὲ καὶ ἑτέρας ἐπ' ἀγαθοῖς κατορθώμασι μαρτυρουμένης γυναικός έμνη μόνευσεν ὁ Ματθαῖος. α'. Τὴν Θάμαρ εἴ τις ὡς πόρνην διαβάλλειν πει ρότο, αὐτοῦ δὴ τοῦ Ἰούδα ἐπακουσάτω λέγοντος Δεδικαίωται Θάμαρ ἢ ἐγώ, οὗ ἕνεκεν οὐκ ἔδωκα αὐτὴν Σιλώμ τῷ υἱῷ μου·, οὐ γὰρ δὴ πορνεύειν προθεμένη ἐπὶ τοῦ τέγους ἔστη, λογισμῷ δὲ σεμνῷ παιδοποιΐας χάριν τὸν Ἰούδαν θηρᾶται· οὐκ ἄδηλος δὲ καὶ ἡ αἰτία· ὁ μὲν γὰρ αὐτῇ παρακελεύεται μέσ νειν ἐπ' οἴκου, ἕως μέγας γένηται Σιλώμ ὁ υἱὸς αὐτοῦ, ὡς αὐτὸς ληψόμενος αὐτήν· ἡ δὲ ἐπείθετο προθύμως, ἅπαις μένουσα καὶ χήρα, τὰς τοῦ Ἰούδα παρεγγυὰς ἐκδεχομένη· ὡς δὲ οὐκ ἐπῆγε ταῖς ἐπαγ γελίαις τέλος, τοῦ περὶ παῖδας πόθου τοῖς τότε ἀν θρώποις διὰ σπουδῆς ἀγομένου, καὶ τῆς ἀτεκνίας ἐν ἐσχάτοις κακοῖς παρὰ πᾶσι τότε λελογισμένης, δια ψευσάμενον αὐτῇ συνιδοῦσα τὸν Ἰούδαν, καὶ τὰς ἀπὸ τοῦ παιδὸς ἐλπίδας εἰς μάτην παραληφθείσας, αὕτη ἐπιτίθεται τῷ ἀνδρί· οὐ πώποτε νόμου Μωϋσέως, οὐδέ γε προφητῶν, οὐδὲ ἑτέρου τινὸς ἀπαγορεύοντος τὰ τοιαῦτα· κάπειτα σοφίζεται τὴν ἐξ αὐτοῦ παιδοποιίαν· μὴ δείξασα γοῦν ἑαυτὴν τίς ποτε ἦν, συν ελθεῖν αὐτῷ μηχανᾶται· ὁμοῦ τὸ σῶφρον τὸ ἑαυτῆς, κἀκείνου τὸ ἀκρατὲς ἀπελέγχουσα· ἡ μὲν γὰρ μα κροῖς ἔτεσιν αὐτῷ πειθομένη, χήρα καὶ ἅπαις διέμενεν· ἀλλὰ καὶ παρὸν γήμασθαι ἑτέρῳ, καὶ τέκνων μητέρα ἔκ τινος ἀλλογενούς καταστῆναι ἀνδρὸς, οὐ ποιεῖ τοῦτο· τῆς τῶν προγόνων τοῦ Ἰούδα, ᾿Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ, καὶ δὴ καὶ τῆς τοῦ Ἰσραὴλσυγγενείας εφιεμένη· ὁ δὲ χηρεύειν τὴν παῖδα κατα λιπών, καὶ κόρην ἅπαιδα ἐπὶ μακροὺς ἀναρτήσας χρόνους, οὐχ οἷός τε ἦν κρατεῖν ἑαυτοῦ μετὰ τὴν τῆς γυναικὸς τελευτήν· ἀλλ᾽ ἅμα τελευτᾷ ἡ τοῦ Ἰούδα γυνὴ, ὁ δὲ, μηδενός πως νόμου τῶν τοιῶνδε ἀπείργοντος, πόρνην ὑπολαβὼν τὴν εἰρημένην, ηλίσκετο πρὸς αὐτῆς οὐ δίκαια πράττων· ὅτι δὴ τοιοῦτος ὢν αὐτὸς τὴν ἐπὶ μακροῖς ἔτεσι τὰς ὑποσχέσεις ἐκδεξαμένην τὰς αὐτοῦ, φιλόσοφόν τε καὶ σώφρονα βίον ἐπιδεδειγμένην, ἀπεστέρει τοῦ περὶ τὴν παιδοποιίαν καρπού. β'. Ταύτῃ οὖν τὸν ἄνδρα ὑποδῦσα, ἐκ πρώτης όμι λίας διδύμου γονῆς ἐξ αὐτοῦ γίνεται μήτηρ, τοῦτον αὐτῇ τοῦ Θεοῦ καρπὸν τῆς ἀγαθῆς προθέσεως ἕνεκα δεδωρημένου· παρὸν γὰρ ἄλλοις ἑαυτὴν ἀγαγεῖν, καὶ ἑτέροις ἀλλοφύλοις καὶ ἀσεβέσι συναφθῆναι, τοῦτο μὲν οὐ διενοήθη· τοῦ δὲ τῶν θεοφιλῶν γένους εὐχὴν θεμένη καταξιωθῆναι, καίπερ οὖσα ἀλλόφυλος, τὴν τοσαύτην συνεσκευάσατο δραματουργίαν· οὐ πρό τερον δὲ ἡ Θάμαρ ἐτόλμα παρεῖναι ἐπὶ τὴν τοῦ
illo qui spiritu Pater erat servandorum per Chri stum. Servator enim servatis gentibus præverten dus erat. Cur Thamare facta mentione, nullam præterea mu lierem commemoraverit Matthæus factorum laude illustrem. 1. Thamaram si quis ceu meretricem traducere studet, is audiat Judam dicentem: Thamara justior me est, qui non eam tradidi Silomo filio meo ".» Haud enim fornicandi causa prostitit in cella, sed pudico consilio et liberorum gratia Ju dam venata est. Neque rei causa latet. Huic quippe Judas mandaverat domi ut maneret, donec Silomus adolesceret filius suus,. qui eam deinde uxorem du ceret. Ipsa vero alacriter obtemperaverat, sterilita tis patiens atque viduitatis, Judæ sponsionibus fre ta. Sed enim cum hic promissa non faceret, illa li berorum desiderio percita, quod eorum temporum homines maxime urgebat, sterilitatem in summis malis vulgo ponere solitos; seque a Juda delusam sentiens, frustraque speṁ in ejus filio collocatam; ipsa sibi virum conciliat, nulla adhuc lege Moysis aut prophetarum aut cujuslibet hominis id vetante. Tum solerter excogitat quanam ratione ex ipso li beros suscipiat. Ergo celata conditione sua struit insidias ut cum eo rem habeat, simul temperantiam suam atque illius incontinentiam coargutura. Nam que ipsa dum multis annis illi obtemperat, vidua sterilisque permanserat: cumque ei facultas esset nubendi alteri, matrique fieri liberorum ex quovis alienigena, non tulerat; sed Judæ majorum, Abra haminenipe, Isaaci atque Israelis,cognationes malue rat. Contra is qui filiam in viduitate reliquerat, sterilemque puellam in longum tempus distulerat, temperare sibi non potuit post uxoris obitum. Nan statim ac Judæ uxor defuncta est, is nulla fortasse lege rem ejusmodi probibente dum feminam meretricem esse existimat, ab ea, cui fuerat inju rius, deceptus est: qui tam lubrico ingenio prædi tus, puellam tot jam annis promissionibus ejus fi dentem, et solitariæ temperantique vitæ deditam, liberorum fructu privabat. 17 Gen. xxxviii, 26. Quod ait Busebius nulla fortasse adhuc lege protribitum fuisse a scortando Judam, id intelligen dum est de lege apud Palæstinos publica, quæ non dum fortasse proposita fuerat. Cæteroquin apud plerasque gentes atque omni tempore scortatio 2. Sic ergo Thamara, peractis nuptiis, gemina statim prolis mater evasit; hoc illi præmium boni propositi largiente Deo. Quæ enim aliis se tradere potuerat, atque amasiis alienigenis ethnicisque frui, nihil ejusmodi molita est: sed potius rogavit ut piorum hominum genere digna fieret. Et quidem cum ipsa esset stirpe alienigena, talem tamque lau dabilem personam sustinuit. Praeterquam quod Thamara haud prius ausa est rem habere cum Ja propudiosa fuit et illicita. Neque id mirum, dicente Paulo I Cor. vi, 18, qui fornicatur, in corpus suum peccat, quo super dicto legesis sancti Gregorii Nysseni orationem.
col. 907–908page 16 of 66
PG 22:907Ἰούδα κοινωνίαν, ἢ ἐκποδὼν γενέσθαι τὴν προτέραν αὐτοῦ γαμετήν· πρὸ τοῦ ταύτης θανάτου οὐχ ὅσιον ἡγουμένη τὸ ἐπιχείρημα· ἔμενε γοῦν παρ' ἑαυτῇ ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ πατρὸς αὐτῆς, καίπερ οὖσα άτεκνος κἂν μέχρι τέλους ἅπαις διέμενεν, εἰ μὴ τὸν καιρὸν αὐτῇ συλλαβέσθαι ἡγήσατο· διὸ δὴ, ὡς ἔφην, Θεοῦ κατ αξιοῦται συνεργού, ὃς ἐκ μιᾶς τοῦ Ἰούδα κοινωνίας, παίδων αὐτῇ διττῶν ἀθρόως εδωρήσατο καρπόν ὁμοῦ περὶ τὴν τῶν παίδων γένεσιν μυστηριώδεις ἐπιτελῶν οἰκονομίας· δι᾿ ἂς καὶ οἶμαι μάλιστα τὸν θαυμάσιον εὐαγγελιστὴν τὴν πᾶσαν μνήμην αὐτῶν τῇ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν συμπεριλαβεῖν γενεαλογία διδύμων γὰρ παίδων ἐξ αὐτῆς γενομένων, τοῦ τα Ζαρᾶ καὶ τοῦ Φαρές, οὐ τὰ τυχόντα μοι δοκεῖ ἐκ τῆς τούτων γενέσεως ὁ τῆς Γραφῆς αἰνίττεσθαι λόγος διὸ καὶ ἀμφοῖν μνημονεῦσαι τὸν Ματθαῖον τῆς τε τούτων μητρὸς εἰπόντα • Ἰούδας δὲ ἐγέννησε τὸν Ζαρὰ ἐκ τῆς Θάμαρ' ο διὰ τί γὰρ οὐκ ἠρκέσθη φάναι, Ἰούδας ἐγέννησε τὸν Φαρές, παραλιπών τὸν Ζαρά, ὅπερ πεποίηκεν ἐπὶ τοῦ Ἰακώβ; μόνου γὰρ τοῦ Ἰακὼβ μνησθεὶς, ἀποσιωπᾷ τὸν Ἡσαῦ. γ. Προστίθησι δὲ καὶ ἀπὸ τίνος μητρός, λέγων έκ τῆς Θάμαρ, παρακαλῶν ἐπισκέψασθαι τὴν περὶ τοῦ των ἱστορίαν· γράφει γοῦν ὁ Μωϋσῆς ἐν τῇ Γενέσει λέγων·. Εγένετο δὲ ἡνίκα ἔτικτε Θάμαρ, καὶ τῇδε ἦν δίδυμα ἐν τῇ γαστρὶ αὐτῆς· ἐγένετο δὲ ἐν τῷ τίκτειν αὐτὴν, ὁ εἷς προεξήνεγκε τὴν χεῖρα· λαβοῦσε δὲ ἡ μαῖα, ἔδησεν ἐπὶ τὴν χεῖρα αὐτοῦ κόκκινον, λέγουσα, οὗτος προεξελεύσεται πρότερος· ὡς δὲ ἐπισ συνήγαγε τὴν χεῖρα, εὐθὺς ἐξῆλθεν ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ ἡ δὲ εἶπεν· τί διεκόπη διὰ σὲ φραγμός; καὶ ἐκάλεσε τὸ ὄνομα αὐτοῦ Φαρές· καὶ μετὰ τοῦτο ἐξῆλθεν ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ, ἐφ' ᾧ ἐπὶ τῇ χειρὶ αὐτοῦ κόκκινον καὶ ἐκάλεσε τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ζαρᾶ.» Ορᾷς ὁπόσα τῶν εἰρημένων ἡ γένεσις περιέχει; ὧν ἕνεκα ἡγοῦμαι μὴ παρασεσιωπῆσθαι τὰ παρὰ τῷ θαυμασίῳ εὐαγγελιστῇ τὰ ἐν τούτοις αἰνίγματα· φησὶν οὖν ὁ ἱερὸς Απόστολος διερμηνεύων τὰ περὶ τοῦ φραγμού (τάχα που περὶ οὗ εἴρηται, τί διεκόπη διὰ σὲ φραγμός) ὧδέ πως ἐν τῇ πρὸς Ἐφεσίους Ἐπιστολῇ·· Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ὑμῶν, ποιήσας τὰ ἀμφότερα ἔν καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσας, τὴν ἔχθραν ἐν τῇ σαρκὶ αὐτοῦ, τὸν νόμον τῶν ἐντολῶν ἐν δόγμασι καταργήσας, ἵνα τοὺς δύο κτίσῃ ἐν ἑαυτῷ εἰς ἕνα Ο καινὸν ἄνθρωπον, καὶ ἀπαλλάξῃ τοὺς ἀμφοτέρους ἐν ἑνὶ σώματι τῷ Θεῷ.» δ. Τούτοις οὖν τὴν διάνοιαν ἐπιστήσας, θέα μήν ποτε ἡ τῶν δυοῖν τῶν εἰρημένων μία γένεσις, ή τε τοῦ Φαρὲς δι' ὂν διεκόπη φραγμὸς, καὶ ἡ τοῦ πρώτου μὲν τὴν χεῖρα προβάλλοντος, δευτέρου δὲ προελθόντος, αινίττεται δύο βίων τρόπους τῶν ἠξιωμένων τῆς παρὰ τῷ Θεῷ γεννήσεως· ὧν ὁ μὲν κατὰ τὸ εὐαγγέλιον, ὁ δὲ κατὰ τὸν Μωϋσέως ὑπέστη νόμον· ἀλλὰ γὰρ τούτων πρῶτος μὲν τὴν χεῖρα προβέβλητο ὁ κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον· οὐ μὴν καὶ πρῶτος πρόεισιν εἰς φῶς υποστείλας δὲ τὴν χεῖρα, τῷ κατὰ Μωϋσή δευτέρω Ιόντι προελθεῖν ἐπιτρέπει πρώτῳ· εἶθ' οὕτως αὐτὸς
da, quam hujus uxor obiit qua nondum exstin cla, tale quid aggredi nefas esse putaverat. Mansis set itaque patria in domo vel perpetuo liberorum expers, nisi occasionem sibi favere cognovisset; ideoque, ut dixi, Deo usa est adjutore, qui ex uno cum Juda congressu gemellæ prolis cumulatum ei largitus est fructum: simul in liberorum generatio ne arcanam machinans providentiam: ob quam potissimum existimo ab inclyto evangelista omnem hujus rei mentionem in Servatoris nostri genealo gia fuisse comprehensam. Gemellis enim e Thama ra natis liberis Zara et Phares, non vulgares even tus videtur mihi ex horum generatione Scriptura portendere. Atque idcirco Matthæus amborum cum matre meminit his verbis: Judas genuit Phares et Zaram de Thamnar., Cur enim ei non suffecit dicere, Judas genuit Phares? prætermisso Zara, quod fe cit in Jacobo, quo uno memorato, Esavum reli cuit. 3. Addit etiam ex qua matre sint nati, nempe ex Thanara: quibus verbis hortatur quodammodo nos ad considerandam horum historiam. Age ve ro in Genesi Moyses hæc ait: ‹ Cum jam esset paritura Thamara, gemelli erant in utero ejus dumque pareret, unus protulit manum, qua arrepta obstetrix alligavit ei coccinum dicens: Hic prior exibit. Sed enim eo retrahente manum, statim exiit frater ejus. Aitque mulier: Cur divisa est propter te maceria? dixitque nomen ejus Phares. Deinde egressus est frater ejus, in cujus manu erat cocci num: vocavitque nomen ejas Zaram 38., Vides generatio prædictorum quanta contineat, quorum causa opinor non esse silentio pressa quæ apud in clytum evangelistam significantur ab his mysteria. Itaque sacer Apostolus vocabulum maceriæ inter pretans (et quidem fortasse quo loco dictum est, cur divisa est propter te maceria)? sic ait in Epi stola ad Ephesios: «lpse enim est pax vestra, qui fecit utraque ufum, et medium parietem maceriæ solvens, inimicitias in carne sua, legem mandato rum decretis evacuans, ut duos condat in semet. ipso in unum novum hominem; et reconciliet am bos in uno corpore Deo”. › 4. Jam vero his mentem intendens, videsis num forte duorum prædictorum conjuncta nativitas, nempe et Phares propter quem facta est divisio, et prioris qui manum protendit; posterior autem exiit, significet duarum vitarum genera, quibus usi sunt illi homines qui Deum Patrem habere merue runt; partim in Evangelio, partim in lege Mosaica victitantes. In his prior manum protulit vita evan gelica; neque tamen eadem in lucem prior exiit; sed manu retracta, vitæ Mosaicæ, quæ posterior erat, permisit primæ exire. Sic illa quæ prior erat, Gen. XXXVIII, 27-30. " Ephes. II, 14-16.
col. 909–910page 17 of 66
PG 22:909πρῶτος ὤν, ὕστατος ἔξεισι, μετὰ τοῦ περὶ τὴν χεῖρα συμβόλου τοῦ πρῶτον αὐτὸν συνιστῶντος· ἦν δ᾽ ὁ τῶν πρὸ Μωϋσέως θεοφιλῶν ἀνδρῶν βίος ὁ κατὰ τὸ τοῦ Χρι στοῦ Εὐαγγέλιον, καθ' ὃν διαπρέψαι μνημονεύονται οἱ ἀμφὶ τὸν ᾿Αβραάμ, καὶ Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακώβ, Μελχισεδέκ τε καὶ Ἰώβ, καὶ πολὺ τούτων πρότεροι οἱ ἀμφὶ Νε καὶ Σήμ, καὶ Ἰάφεθ, Ενώχ τε καὶ ὅσοι ἄλλοι τούτοις γεγόνασι παραπλήσιοι· δίκαιοι γοῦν οἶδε πάντες, καὶ εὐσεβεῖς καὶ θεοφιλεῖς· εἰ καί τινες ἕτεροι μαρτυρηθέντες, τῆς μὲν κατὰ Μωϋσέα νομοθεσίας πάμπαν ὑπῆρχον ἀλλότριοι· προλαβόντες δὲ τὸν κατὰ Μωϋσέα τρόπον, ἡμῖν ὁμοίως τῇ κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον φιλο σοφίᾳ διέλαμψαν. ε'. Ὁ μὲν οὖν πρῶτος, διὰ τοῦ Ζαρὰ ἐδηλοῦτο, ὅς ερμηνεύεται Ανατολή· φωτὸς γὰρ εὐσεβείας απ πρῶται τῆς ἀνατολῆς αὐγαί, διὰ τῶν πρώτων ἐν ἀνθρώποις εὐσεβησάντων ἐξέλαμψαν· οἷοί περ ἦσαν οἱ πρὸ Μωϋσέως ἐκ πρώτης ἀνθρώπων συστάσεως θεοφιλεῖς ἀποφανθέντες· οἱ δὴ καὶ τῷ Ζαρᾷ παρα πλησίως, πρῶτοι μὴν τὴν χεῖρα προεβάλοντο τὸν πρακτικὸν βίον ἐνδειξάμενοι· οὐ μὴν καὶ ἐκράτυνε γε τοῦτον· τοῦ δὲ κατ᾿ αὐτοὺς τρόπου ἐν ὑποστολή γενομένου· καὶ ὥσπερ τινὸς φραγμοῦ διακοπέντος, ἐξῆλθεν ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ ὁ κατὰ Μωϋσέα βίος· ὃν δὴ μεσότοιχον φραγμόν κέκληκεν ὁ θαυμάσιος ἀπόστολος· διὸ καὶ ὠνομάσθη Φαρές, τῆς τοῦ φραγμοῦ δια κοπῆς ἐπώνυμος· ἑρμηνεύεται γοῦν Φαρὲς μερισμός ἔνθεν καὶ Φαρισαῖοι παρ' αὐτοῖς διέπρεπον, παρὰ τὸ μερίζειν καὶ ἀφορίζειν ἑαυτοὺς τῆς τῶν πολλῶν ἐπι μιξίας· μακάριον μὲν οὖν καὶ πολὺ κρεῖττον ἦν μή διακοπῆναι τὸν φραγμόν, ἕνα δὲ αὐτὸν καὶ ἀδιάκοπον μεἶναι· τοῦτο δ' ἂν γέγονεν εἰ τῷ τὴν χεῖρα προβεβλημένῳ πρώτῳ, συνακολουθήσας ὁ δεύτερος, τὸν αὐτὸν τρόπον ἐπολιτεύσατο· πολὺ γὰρ ἦν βέλτιον τοῖς ἐκ περιτομῆς εἰ κατὰ τὸν βίον τῶν πρόπαλαι θεοφιλῶν ἀνθρώπων ἐτύγχανον πεπολιτευμένοι· καὶ οὕτω γὰρ ἦν εἷς ὁ φραγμὸς, καὶ μία ἡ οἰκοδομὴ τῶν τε πρώτων καὶ τῶν ὑστάτων. ς'. Ἐπειδὴ δὲ μὴ τὸν πρῶτον κρατῆσαι τρόπον ἡ τῶν δευτέρων συνεχώρησεν ἀσθένεια, διακοπῆς εἰκό τως τοῦ κατὰ Θεὸν φραγμοῦ γενομένης, τοῦ τε μεσο τοίχου τοῦ φραγμοῦ παραβληθέντος, ὁ πάλαι πρῶτος τὴν χεῖρα προτείνας, δεύτερος έξεισιν εἰς φῶς, διὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ τὸν παλαίτατον καὶ ἀρχαῖον φραγμὸν ἀνακτησαμένου· διὸ καί φησιν εἰς αὐτὸν ἡ προφητεία· καὶ κληθήσῃ οικο δόμος φραγμῶν· ο οὗτος δὴ καὶ τὸ δηλωθέν μεσό τοιχον ἀνεῖλεν· ὃς Κύριος ὢν καὶ τοῦ σαββάτου ποιεῖ τὰ ἀμφότερα ἕν, κατὰ τὸν ἱερὸν Ἀπόστολον εἰπόντα Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν ὁ ποιήσας τὰ ἀμφότερα ἔν, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσας καὶ τί τὸ μεσότοιχον διασαφῶν, ἐπιλέγει·. τὸν νόμον τῶν ἐντολῶν ἐν δόγμασι καταργήσας ο ἐκποδών μεταστησάμενος τὸ μεσότοιχον τοῦ Μωϋσέως νόμου, ὅπερ ἡμᾶς τοὺς ἐξ ἐθνῶν τῆς κατὰ Θεὸν ἀπείργοι εὐσεβείας, διὰ τὸ μηδὲ βουλομένοις δυνατὸν εἶναι πᾶσι τοῖς ἔθνεσι κατὰ Μωυσέα πολιτεύσασθαι. Η
QUÆSTIONES EVANGELICÆ AD STEPHANUM.- QUÆSTIO VII. comprobatur. Erat autem ante Moysem piorum ho minum vita secundum Christi Evangelium; in qua excelluisse traduntur Abrahamus, Isaacus, Jacobus, Melchisedecus atque Jobus: et multo his priores Noachus, Semus, atque Japhelus, et Enochus, et quotquot his similes fuerunt. Justi igitur hi omnes et pii ac Deo dilecti: et quidem aliquot alii ferun tur, quos a Mosaica lege fuisse alienos in confesso est. Nimirum hi prævertentes Mosaicum morem, pari nobiscum philosophia evangelica splendue runt. ultima exiit, signo manui alligato, a quo prior esse c Isa. LVIII, ³¹ Ephes. 11, 14. ss ibid. 15. 5. Et illa quidem prior vita a Zara portendeba tur, quem Orientem interpretamur. Pietale enim lucentes primi orientis radii per eos, qui primi in ter homines religiosi fuere, emicuerunt: cujusmodi erant ii qui ante Moysem jam inde a prima homi num creatione sanctum Dei cultum præ se tulerunt. Atque hi non secus atque Zara primi manum pro tenderunt, solertis vitæ indicio facto, qua tamen non sunt potiti, moribus eorum se retrahentibus. Atque interim maceria veluti divisa, exiit frater ejus, vitæ nimirum secundum Moysem genus, quod medium parietem mirificus Apostolus appellavit quare et ille Phares vocatus fuit, nomine sumpto a maceriæ divisione: Phares quippe explicatur parti tio. Hinc et Pharisæi apud Judæos excellebant, quia se per quamdam factionem a multitudinis commi stione sejunxerant. Bealius igitur multoque melius ſuisset non diffindi maceriam, sed unum quid indi visumque manere. Id autem accidisset, si ei qui prior manum extendit, subsequens alter eodem vi tæ genere vixisset. Longe enim erat melius si cir cumcisionis asseclæ mores antiquorum Deo dilecto rum hominum amplexi fuissent: nam sic una fuis set maceria, una ædificatio primorum et extreme rum. 6. Nunc quia primum morem perseverare non sivit secundorum infirmitas, divisione merito facta maceriæ quæ secundum Deum est, medioque parie te maceriæ interjecto, qui olim prior manum exten derat, posterior in lucem prodiit per Servatorem nostrum Jesum Christum, qui antiquissimam et primitivam maceriam recuperavit. Quare et de illo prophetia dicit: «Et vocaberis ædificator maceria rum **.» Hic etiam prædictum parietem medium abstulit; quia cum sit Sabbati quoque Dominus, facit utraque unum: sicut ait sacer Apostolus. Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriæ solvit ".» Et quidem medium parietem interpretans, subdit, legem mandatorum decretis evacuans ", > sublato legis Mosaicæ medio pariete; qui nos ethnicis oriundos parentibus excludebat a Dei religione: quia ne si voluissent quidem, fieri poterat ut cunctæ gentes ex Mosaicæ legis formula vitam agitarent.
col. 911–912page 18 of 66
PG 22:911ζ'. Ὥσπερ οὖν συνεστήσαμεν ἐν ταῖς εὐαγγελικαῖς ἀποδείξεσι, τὴν κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον τοῖς πᾶσι προεβάλετο πολιτείαν, τοῦ πρώτου τῆς εὐσε βείας τρόπου τελείαν καὶ λαμπροτέραν τὴν γένεσιν πεποιημένου, μετὰ τοῦ τῇ χειρὶ συνεπάγεσθαι τη μαρτύριον τοῦ πρῶτον αὐτὸν γεγονέναι· ὁ γοῦν διὰ τοῦ σωτηρίου Εὐαγγελίου πᾶσι τοῖς ἔθνεσι παραδοθεὶς βίος, οὗτος ἦν ἐκεῖνος ὁ καὶ πρὸ Μωϋσέως τὴν χεῖρα προτείνας, καὶ τὴν πρᾶξιν διὰ τῶν πρώτων θεοφιλῶν ἀνδρῶν ἐπιδεδειγμένος· οὗτός τε οὗτος ἦν ὁ Ζαρὰ τῆς ἐνθέου πολιτείας τὴν πρώτην ἐν ἀνθρώποις ἀνατολὴν καταβεβλημένος· γέγονε τε ὁ αὐτὸς, ἀρχὴ καὶ τέλος, πρῶτός τε καὶ ὕστατος, ἀνατολή τε μικρὰ καὶ ὑστάτη πάλιν εἰς πάντας ἐκλάμψασα ἀνθρώπους. Πλὴν ἀλλὰ κἀκεῖνο προσήκει τοῖς εἰρη μένοις ἐπιθεῖναι, ὡς ἡ βίβλος τῆς γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ οὐκ ἀπὸ τοῦ τῶν δυοῖν πρώτου, λέγω δὲ τοῦ Ζαρά, τὸν γενεαλογούμενον φῦναι εἰσάγει, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ δευτέρου τοῦ Φαρές· ἐπεὶ γέγονε κατὰ σάρκα ἐπ φυλῆς καὶ σπέρματος του δευτέρου· οὐ μόνον γεννώμενος ἐκ γυναικὸς, ἀλλὰ καὶ γενόμενος ὑπὸ νόμον, ἵνα καὶ τοὺς ὑπὸ νόμον ἐξαγοράσῃ, κατὰ τὴν τοῦ Αποστόλου καὶ περὶ τούτου μαρτυρίαν. Διὰ τί τῆς τοῦ Οὐρίου γυναικὸς ἐμνήσθη ἐπὶ τῆς γενεαλογίας ὁ εὐαγγελιστής. α'. Μονονουχί διὰ τοῦ φάναι, ο Δαβὶδ ὁ βασιλεὺς ἐγέννησε τὸν Σολομῶνα ἐκ τῆς τοῦ κυρίου, ο τοιοῦτόν τι ἔοικε δηλοῦν ἡ βίβλος αὕτη τῆς Ἰησοῦ Χριστοῦ γενέσεως, τὰς λιτανείας καὶ τὰς ἱκεσίας τοῦ Δαβὶδ ὅσον ούπω προχωρήσειν εἰς τέλος εὐαγγελίζεται περιέχει γοῦν τὴν οἰκονομίαν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Σωτῆρος τῶν ὅλων καὶ ἰατροῦ, δι' οὗ μόνου ἐλπὶς ἦν καὶ τῷ Δαβὶδ τῆς κατὰ τὸν Ουρίαν καὶ τὴν τούτου γυναῖκα ἁμαρτίας ἀπολυθήσεσθαι, καὶ τῆς ἐν τῷ θανάτῳ καθείρξεως ἐλευθερωθήσεσθαι· τούτου γοῦν Ἰησοῦ Χριστοῦ τὴν μέχρι θανάτου παρουσίαν, δι' ἧς ἤμελλε καὶ ἡ τοῦ Δαβὶδ ἀπολυτροῦσθαι ψυχή, θεσπίζων ἐν τοῖς Ψαλμοῖς αὐτὸς ὁ Δαβίδ, τὰ περὶ τῆς ἐκεῖσε καθόδου τοῦ Σωτῆρος, τά τε περὶ τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας ἐδήλου δι' ὧν ἔφασκε· «Κύριε, ἀνήγαγες ἐξ ᾅδου τὴν ψυχήν μου, ἔσωσάς με ἀπὸ τῶν κατα βαινόντων εἰς λάκκον.» Καὶ τό· Ὁ ὑψῶν με ἐκ τῶν πυλῶν τοῦ θανάτου. › Καὶ τό· «Οὐκ ἐγκαταλείψεις την ψυχήν μου εἰς ᾅδην. Καὶ τό· Επιστρέψας ἐζωοποίησάς με, καὶ ἐκ τῶν ἀβύσσων τῆς γῆς πάλιν ἀνήγαγές με.» Τίς δ᾽ ἦν ὁ καταβὰς καὶ ἀναγαγών αὐτὸν ἐκ τῶν ἀβύσσων; τίς δ᾽ ἡ σώσας αὐτὸν ἀπὸ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον; ἀλλ᾽ οὗτος ᾧ τῆς γε νέσεως τὴν βίβλον ὁ θαυμάσιος εὐαγγελιστής ανα γράφει, μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τὰ περὶ τοῦ Δαβὶδ ἀγαθὰ πᾶσιν ἡμῖν εὐαγγελιζόμενος. β'. Οἶμαι δὲ τούτῳ τῷ πτώματι περιπεσεῖν τὸν Δαβὶδ διὰ μίαν ταύτην φωνὴν, ἣν ἐν τῷ εἰκοστῷ και
EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. 7. Deus igitur, ut in Evangelica demonstratio ne jam asseruimus, evangelicam vitam cunctis proposuit, ita ut primigenium illud religionis ge nus perfectam atque illustriorem origineni redde ret, dum manu præfert testimonium primatus sui. Quamobrem vita per salutare Evangelium cunctis gentibus tradita, eadem erat atque illa quæ ante Moysem manum protenderat: cujus vitæ exercita tio in primis illis Deo dilectis hominibus perspecta est: eamdemque figurabat bic Zara, qui primum divinæ inter homines reipublicæ ortum extulit fuitque idem principium et finis, primus et ulti mus; ortus brevis qui postremo cunctis rursus ef fulsit hominibus. Sed enim et illud ante dictis ad dendum est, in libro generationis Jesu Christi non a primo ex duobus, nempe Zara, dici progenitum eum cujus texitur genealogia; sed a secundo, vide licet Phares. Nam reapse secundum carnem genitus fuit de gente et genere secundi, neque tantum na tus e muliere, sed factus sub lege, ut et eos qui sub lege erant redimeret ", secundum Apostoli bac etiam de re testimonium. Cur uxoris Uriæ meminerit in genealogia evangelista. 1. Liber generationis Jesu Christi, dum ait ‹ David rex genuit Salomonem ex ea quæ fuit Uriæ, declarare propemodum ac nuntiare videtur, fore ut mox preces Davidis ac supplicationes re optatá potiantur. Continet enim liber incarnatio nem Jesu Christi Servatoris omnium et medici, cujus uņius opera sperabat David se absolvendum esse a crimine circa Uriam ejusque uxorem, el a mortis calculo expediendum. De hoc igitur Jesu Christo necem subeunte (cujus beneficio anima quoque Davidis liberanda erat) vaticinans in Psal mis idem David, descensum Servatoris ad inferos suamque ipsius salutem significavit, dicens: «Do mine, eduxisti ex inferis animam meam, servasti me a descendentibus in lacum ".» Item: • Qui exaltas me de portis mortis s.. Item: «Non de relinques animam meam in inferno”.. Item Conversus vivificasti me; et ex abyssis terræ iterum reduxisti me • Quis autem erat descen- « dens reducensque eum ex abyssis? quis servans eum a descendentibus in lacum? nisi hic, de quo librum generationis mirabilis evangelista conscri bit: inter alia bona quoque Davidis nobis nun tians. 2. Existimo autem in id barathrum delapsum fuisse Davidem ob unius voculæ noxam, quam in » Gal. iv, 5. Lib. 1, 3. * Psal. xxix, 4. Psal. 15, 36 Psal. xv, 10.» Psal. Lxx, 20.
col. 913–914page 19 of 66
PG 22:913τὸ ἐννάτῳ προήκατο ψαλμῷ· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐ θηνίᾳ μου, Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα γὰρ μέγα φρονῆσαι καὶ τοιοῦτον προϊεσθαι ῥῆμα ὅτι οὐκ ἄν ποτε σαλευθῇ, μένοι δὲ ἄτρεπτος καὶ ἀπαθὴς ἐν τῇ εὐθηνίᾳ αὐτοῦ, ὑπέρογκον ἦν καὶ ὑπερήφανον, καὶ οὐχ ὅμοιον τῶν Ἐὰν μὴ Κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον, εἰς μάτην εκοπίασαν οἱ οἰκοδομοῦντες αὐτόν· ἐὰν μὴ Κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰς μάτην ηγρύπνησεν ὁ φυσ λάσσων αὐτήν·, ἐν εὐθηνίᾳ οὖν τῶν παρὰ τῷ Θεῷ ἀγαθῶν γενόμενος, καὶ ἐπὶ μέγα προκόψας ἀρετῆς, ἐτόλμησε φάναι, «οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα· ο διὸ καὶ παραχρῆμα καταλείπεται ὑπὸ τοῦ συνεργοῦντος αὐτῷ τὰ ἀγαθὰ Κυρίου, συμπλέκεται δὲ αὐτῷ πνεῦμα ἀλλότριον· λέγει δ' οὖν ἐν τῷ αὐτῷ ψαλμῷ· «Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου· Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα. Σὺ δὲ ἀπέστρεψας τὸ πρόσωπόν σου, καὶ ἐγε νήθην τεταραγμένος· Κύριε, ἐν τῷ θελήματί σου παρ ἔσχου τῷ κάλλει μου δύναμιν.» Διδάσκων ὅτι πρό τερον εἰπὼν οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα, μετά ταῦτα ἀποστρέψαντος τοῦ Θεοῦ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ διὰ τὴν μεγαλορήμονα φωνήν, ὁμολογεῖ τεταράχθαι εἶτ᾽ ὠφεληθεὶς ἐπὶ τούτοις, τὰ πάλαι ἑαυτοῦ κατορθώματα, οὐκέτι ἑαυτῷ, τῷ Θεῷ δὲ προσγράφει λέγων «Κύριε, ἐν τῷ θελήματί σου παρέσχου τῷ κάλλει μου δύναμιν.» "Οτε γάρ, φησὶν, ἀπέστρεψας τὸ πρόσωπόν σου καὶ ἐγενήθην τεταραγμένος, τότε ἔγνων ὅτι καὶ πάλαι πρότερον τῷ σῷ θελήματι παρ ἔσχον τῷ κάλλει μου δύναμιν. Εἰ γὰρ ἦν τι κάλλος ὑπάρχον περὶ τὴν ἐμὴν ψυχὴν πρὸ τῆς ἁμαρτίας, τοῦτο αὐτὸ ἐκ σῆς χάριτος καὶ δωρεᾶς μοι προσῆν ταῦτα δὲ μετὰ τὴν συναίσθησιν τῆς ἑαυτοῦ ἀσθε νείας ὁμολογεῖ. γ. Πλὴν ἐν τῷ ἐλθεῖν πρὸς αὐτὸν Νάθαν τὸν προ φήτην, ἡνίκα εἰσῆλθε πρὸς Βηρσαβεέ, καὶ τὴν ἐν τῷ πεντηκοστῷ ψαλμῷ εὐχὴν ἀναπέμπει λέγων·. Σο Ο γὰρ Νάθαν διὰ τῆς εἰρημένης αὐτῷ πρὸς τὸν Δαβὶδ παραβολῆς διδάσκει, ὅτι κατὰ τὸν μέγαν πειρασμὸν συνέβη τῷ Δαβὶδ τὸ ἁμάρτημα· παρ ίστησι δὲ ὁ λόγος, ὅτι μὴ εἰς πρόσωπον ἑτέρων, μηδὲ ἐνώπιον παντὸς τοῦ λαοῦ διηλέγχθη αὐτόν· ἀλλ᾽ εἰσελθὼν, φησί, πρὸς αὐτόν· ὁ δὲ Δαβίδ οὐ μόνον τοῖς καθ᾿ ἑαυτὸν ἐξαγορεύει τὸ πλημμεληθέν, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς μετέπειτα ἀνθρώπους, τὸν ψαλμὸν ἐπιγράψας εἰρῆσθαι αὐτῷ ἡνίκα εἰσῆλθε πρὸς Βηρσαβεέ, καὶ ἐν τῷ ἐλθεῖν πρὸς αὐτὸν Νάθαν τὸν προφήτην· οἶμαι δὲ οὖν τούτῳ τῷ πονηρῷ πνεύματι ἐκδεδέσθαι αὐτὸν, διὰ μίαν ἐκείνην φωνὴν, ἣν ἔφη·. Ἐγὼ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνία μου, οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα· ἡ τοῦτο γὰρ μεγαφρονήσαι, τοιοῦτον προέσθαι ῥῆμα ὅτι οὐκ ἂν σαλευθείη, μένοι δὲ ἄτρεπτος καὶ ἀπαθὴς ἐν τῇ εὐθηνίᾳ αὐτοῦ, ὑπέρογκον ἦν καὶ ὑπερήφανον, καὶ οὐχ ὅμοιον τῷ, «Ἐὰν μὴ Κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον, εἰς μάτην εκοπίασαν οἱ οἰκοδομοῦντες, ο καὶ τὰ ἑξῆς ἀλλ' ὅ γε ἱερὸς Ἀπόστολος ταῦτα εἰδὼς, οὐκ ἐτόλμησε φάναι, κ οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα·, πεφροντίσει δὲ λέγων, ε μή πως ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένωμαι· ο καὶ παραινεῖ λέγων· ο Μηδεὶς καυχάσθω ἐν ἀνθρώποις· ὁ δὲ καυχώμενος, ἐν Κυρίῳ καυχάσθω καὶ ἡ δοκῶν ἑστάναι, βλεπέτω μὴ πέσῃ· οὐ γὰρ ἑαυ τὸν συνιστῶν, ἐκεῖνος ἐστι δόκιμος, ἀλλ᾽ ἂν ὁ Κύριος συνίστησι, καὶ πάλιν ἡ προφητεία, «Μὴ καυχάσθε καὶ μὴ λαλεῖτε ὑψηλὰ εἰς ὑπεροχήν, μηδὲ ἐξελθέτω μεγαλορρημοσύνη ἐκ τοῦ στόματος ὑμῶν·, ἀλλὰ καὶ ὁ Σολομών φησι· ι Μὴ καυχώ τὰ εἰς αὔρων· οὐ γὰρ οἶδας τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα· ἡ ὁ δέ γε Δαβὶδ ἐν ἀγαθῶν εὐθηνίᾳ τῶν παρὰ Θεῷ γενόμενος, καὶ ἐπὶ μέγα προ κόψας ἀρετῆς, ἐτόλμησε φάναι, «οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα·· διὸ καὶ παραχρῆμα καταλείπεται ὑπὸ τοῦ συνεργοῦντος αὐτῷ τἀγαθὰ Κυρίου, καὶ συμπλέκεται αὐτῷ πνεῦμα πονηρόν· ὅθεν φησίν·. Ἐγὼ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου, οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα ἀπέστρεψας δὲ τὸ πρόσωπόν σου, καὶ ἐγενήθην τεταραγμένος· ο διδάσκων ὅτι πρότερον εἰπὼν, οὐ μὴ σας λευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα, μετὰ ταῦτα ἀποστρέφοντος τοῦ Θεοῦ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ διὰ τὴν μεγαλορρήμονα φω νὴν, ὁμολογεῖ τεταράχθαι· εἶτα ὠφεληθεὶς ἐπὶ τούς τοις, τὰ πάλαι κατορθώματα αὐτοῦ, οὐκέτι ἑαυτῷ ἀλλὰ τῷ Θεῷ ἐπιγράφει λέγων· «Κύριε, ἐν τῷ θελή ματί σου παρέσχου τῷ κάλλει μου δύναμιν ὅτε γὰρ ἀπέστρεψας τὸ πρόσωπόν σου καὶ ἐγενήθην τεταραγμένος, ο τότε ἔγνων ὅτι καὶ πάλαι τῷ σῷ θελήματι καὶ ἐκ τῆς σῆς χάριτος καὶ δωρεᾶς ὑπῆρχε περὶ τὴν ἐμὴν ψυχὴν τὸ κάλλος· διό φησιν, ο ὑψωθεὶς δὲ ἑτα πεινώθην καὶ ἐξηπορηθην· ἀλλ᾽ ἀγαθόν μοι, ὅτι έτα πείνωνάς με, ὅπως ἂν μάθω τὰ δικαιώματά σου, καὶ ἔγνων, Κύριε, ὅτι δικαιοσύνη τὰ κρίματά σου, καὶ ἐν ἀληθείᾳ ἐταπείνωσάς με.»
QUESTIONES EVANGELICÆ AD STEPHANUM. QUÆSTIO VIII. dixi in abundantia mea, Non movebor in æter num.» Namque animi elatio et talis elocutio, qua significabat nunquam se fore commovendum, sed firmum illibatumque mansurum in abundantia sua, arrogans erat atque superba, neque similis huic: «Nisi Dominus difcaverit donum, in va num laboraverunt qui ædificant eam. Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilavit qui custodit eam.» Itaque divinis beneficiis affluens, magnis que virtutibus auctus, ausus erat dicere: < Non movebor in aeternum.» Quare et protinus desti tutus fuit ab auctore bonorum ejus Domino, adhæ sitque illi spiritus alienus. Ait ergo in eodem psal mo: Ego dixi in abundantia mea: Non movebor in æternum. Tu autem avcrtisti faciem tuam, et factus sum conturbatus. Domine, in voluntate tua praestitisti decori meo virtutem 40-41, Nimirum docet, qui antea dixisset, non movebor in æternum, mox faciem avertente ob superbam ejus vocem Deo, in gravem incidisse perturbationem. Deinde bis eru ditus pristina sua recte facta haud jam sibi sed Deo tribuit, dicens: «Domine, in voluntate tua præ stitisti decori meo virtutem. Cum enim avertisti, inquit, faciem tuam, et ego factus sum conturba tus, tunc eumdem te esse agnovi, qui olim quoque voluntate tua præstiteras decori meo virtutem. Nam si quis fuit decor animæ meæ ante peccatum, is a tua gratia et munere dimanaverat. Hæc autem post suæ infirmitatis cognitionem fatetur. «vicesimo nono psalmo sibi ait excidisse: «Ego 3. Caterum cum venit ad eum Nathanus pro pheta, quo tempore rem ipse habuerat cum Bersa bea, piam illam vocem, quæ in quinquagesimo Psal. XXIX, 7. 39 Psal. CXXVI, 1. 40_41 Psal. xxix, 7, 8. Anastasius Sinaita quæst. 9 perperam citat hunc locum ex opere Eusebii ad Marinum, cum reapse exstet in opere ad Stephanum. En autem Anastasii tractum, quo Eusebius ab eclogario nostro breviatus suppletur
col. 915–916page 20 of 66
PG 22:915μόνῳ ἥμαρτον, καὶ τὸ πονηρὸν ἐνώπιόν σου ἐποίησα, » λέγων δὲ, σοὶ μόνῳ ἥμαρτον, οὐ τοῦτό φησιν ὅτι εἰς τὸν Θεὸν ἥμαρτον μόνον· οὔτε γὰρ βλασφημίας, οὔτε έπιορκίας, οὔτε τοιαύτης τινὸς ἀσεβείας ὁ τρόπος αὐτ τοῦ τῆς ἁμαρτίας, ἵνα τις ὑπολάβοι αὐτὸν εἰς Θεὸν ήμαρτηκέναι· ἀλλ᾽ εἰ χρὴ εἰπεῖν, τὰ μεγάλα ημερ τεν εἰς τὴν Βηρσαβεέ, τὰ μέγιστα δὲ καὶ εἰς τὸν Οὐ ρίαν, ὑπὲρ πάντα δὲ εἰς τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν· πῶς οὖν ἐνταῦθά φησι, σοὶ μόνῳ ἥμαρτον; ἀλλ᾽ οἶμαι τοῦτ' αὐτὸν λέγειν, ὅτι σοι μόνῳ ἔγνωσται τὸ ἁμάρτημά μου. Επιφέρει γοῦν τὸ σαφέστερον ἐν τῷ· ι Καὶ «τὸ πονηρὸν ἐνώπιόν σου ἐποίησα.» Ανθρώπων γὰρ οὐδείς μοι φόβος ἦν, εἰ μὴ ὁ σὸς ἐπέκειτο φόβος. Ρίψας γοῦν ἑαυτὸν ἐπὶ πρόσωπον, οὐ πρότερον ἀνα στήσεσθαί φησιν, ἢ τυχεῖν τῆς ἀξιώσεως. Καὶ συν εύχονται γε αὐτῷ πάντες οἱ ἀγαθῶν συνεργοί, παρα καλοῦντες εἰσακουσθῆναι αὐτόν· διὸ εἴρηται ἐν ἑκα τοστῷ τριακοστῷ πρώτῳ ψαλμῷ· «Μνήσθητι, Κύριε, τοῦ Δαβὶδ καὶ πάσης τῆς πραότητος αὐτοῦ· ὡς ὤμοσε τῷ Κυρίῳ, ηύξατο τῷ Θεῷ Ἰακώβ. Εἰ εἰσελεύσομαι εἰς σκήνωμα οἴκου μου, εἰ ἀναβήσομαι ἐπὶ κλίνης στρωμνῆς μου, εἰ δώσω ὕπνον τοῖς ὀφθαλμοῖς μου καὶ τοῖς βλεφάροις μου νυσταγμόν, ἕως οὗ εὕρω τό πον τῷ Κυρίῳ, σκήνωμα τῷ Θεῷ Ἰακώβ. ο ΙΧ. δ'. Οὕτως δὲ αὐτῷ εὐξαμένῳ καὶ διαβεβαιωσαμένῳ, ὅτι μὴ πρότερον ἀναβήσεται ἐπὶ κλίνης στρωμνής αὐτοῦ, ὅτι τε οὐκ εἰσελεύσεται εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ, καὶ ἔτι οὐ δώσει τοῖς βλεφάροις αὐτοῦ νυσταγμόν, ἕως οὗ εὕρῃ τὸν μέλλοντα τοῦ Κυρίου τόπον, δείχνυ σιν ὁ Κύριος αὐτῷ τὴν Βηθλεέμ· διὸ μετὰ τὴν εὐχὴν συνευξάμενοι αὐτῷ ἱεροὶ ἄγγελοι Θεοῦ ἐπιλέγουσιν ἑξῆς· ὁ Ἰδοὺ ἠκούσαμεν αὐτὴν ἐν Ἐφραθᾷ. • Ἐφραθά δέ ἐστιν ἡ Βηθλεὲμ, ὡς ἱστορεῖ Μωϋσῆς λέγων Απέθανε δὲ Ῥαχήλ, καὶ ἐτάφη ἐν ὁδῷ Εφραθα αὕτη ἐστὶ Βηθλεέμ. ο ᾿Αλλὰ καὶ Μιχαίας φησὶ τὴν Εφραθὰ εἶναι Βηθλεέμ, λέγων· ι Καὶ σὺ, Βηθλεὲμ οἶκος τοῦ Ἐφραθα, οὐδαμῶς εἰ ἐλαχίστη ἐν τοῖς ἡγε μόσιν Ἰούδα.» Εἶτα ἐπεύξατο ὁ Δαβὶδ οὐ μόνον τὸν τόπον γνῶναι τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ καὶ τὸ σκήνωμα αυτ τοῦ ὁπόθεν ἔσται· σκήνωμα δὲ τὸ σκῆνος καὶ τὸ σῶμα 8 ἀνείληφεν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος τυγχάνει· εἰκότως περὶ μὲν τοῦ τόπου προαπήγγειλαν φήσαντες· «Ιδού ἠκούσαμεν αὐτὴν ἐν Ἐφραθᾷ.» Περὶ δὲ τοῦ σκηνώματος ἑξῆς ἐπιλέγουσιν αὐτῷ· Ωμοσε Κύριος τῷ Δαβὶδ ἀλήθειαν, καὶ οὐ μὴ ἀθετήσῃ αὐτήν· ἐκ καρ ποῦ τῆς κοιλίας σου θήσομαι ἐπὶ τὸν θρόνον σου. Δι' ὧν διδάσκεται ὁ Δαβὶδ ὅτι τὸ μέλλον ἔσεσθαι τοῦ Κυρίου σκήνωμα, ὁ καρπὸς ἦν ὁ ἐκ κοιλίας αὐτοῦ γενησόμενος. Διὰ τί τῆς Ῥουθ ἐμνημόνευσεν ὁ εὐαγγελιστής. α'. Καὶ πῶς οὐκ ἔμελλεν ὁ θεῖος Απόστολος, τὴν τῶν ἀλλοφύλων ἐθνῶν κλῆσιν τῷ πνεύματι προθεωρῶν διὰ τοῦ οἰκείου Εὐαγγελίου γενησομένην, τῆς ἀλλοφύλου μνημονεύειν; ἀλλόφυλος γὰρ ἡ Ρούθ καὶ
psalino est, emisit Tibi soli peccavi, et malum coram te feci. Dum vero ait, tibi soli peccavi, non idcirco sic loquitur, quasi in solum Deum pec cavisset nam neque blasphemia neque perjurio neque simili impietate se obstrinxerat, ut quisquam merito existimaret ab eo adversus Deum fuisse peccatum. Verun, si plane loqui licet, magnopere peccaverat in Bersabeam, maxime in Uriam, in primis vero contra suam animam. Cur ergo hic ait, tibi soli peccavi? Nempe existimo eum intelli gere: tibi soli notum fuit peccatum meum. Mani festius igitur addit et malum meum coram te feci. Hominum quippe nullus mihi timor erat, nisi tuus ingruisset. Prosternens igitur humi fa ciem, haud ante surrecturum se ait, quam gratiam consequatur. Et comprecantur ei quicunque favent felicitati ejus, orantque ut voti compos fiat. Pro pterea dictum est in tricesimo primo psalmo supra centesimum: «Memento, Domine, David et om nis mansuetudinis ejus. Sicut juravit Domino, votum vovit Deo Jacob. Si introiero in tabernacu lum domus meæ, s: ascendero in lectum strati mei; si dabo somnum oculis meis et palpebris meis dormitationem, donec inveniam locum Do mnino, tabernaculum Deo Jacob 4. 4. Dum ille sic orat atque affirmat se non ante ascensurum in lectum strati sui, neque domum spam ingressurum, insuper se non daturum palpe bris suis dormitationem, donec invenerit futurum Domini locum; demonstrat ei Dominus Bethlehe c mum. Propterea post ejus precem ii qui secum orant sancti angeli Dei addunt: Ecce audivimus eạm in Ephratha. Porro Ephratha Bethlehemus est, uti narrat Moyses ubi ait: «Mortua est Ra chel, et sepulta est in via quæ ducit Ephratham; ipsa est Bethlehemus.. Sed et Michæas Ephra tham ait esse Bethlehemum: ‹ Et tu, Bethlehem domus Ephrathæ, nequaquam minima es in priuci pibus Judæ». › Deinde orat David non solum ut cognoscat Domini locum, sed etiam ubinam futu rum sit tabernaculum ejus, Tabernaculum vero sunt exuviæ et corpus, quod sibi Dei Verbum ascivit. Et de loco quidem recte praenuntiaverunt ficentes: «Ecce audivimus eam in Ephratha. De tabernaculo autem mox subjiciunt: «Juravit Dominus Davidi veritatem, et non frustrabitur cam; de fructu ventris tui ponam super sedem tuam. › Quibus verbis admonetur David, fore ut destinatum Domino tabernaculum fructus sit ex ejus stirpe gignendus Cur Rutha meminerit evangelista. 1. Quidni divus Apostolus, qui alienigenarum gentium vocationem spiritu prævidebat per Evan felium suum futuram, quidni, inquam, alienigens feminæ meminisset? Alienigena sane erat Autha, Psal, cxxxi, 1-5.» Gen. xxxv, 19. * Psal. cxxx³, 6, *Matth. 11, 6.
col. 917–918page 21 of 66
PG 22:917ἐξ ἀλλοφύλων τῶν ἀπηγορευμένων παρὰ Μωϋσεῖ Μωαβιτῶν· ο Μωαβίται γάρ, φησί, καὶ Αμμανίται οὐκ εἰσελεύσονται εἰς Ἐκκλησίαν Κυρίου ἕως τρίτης καὶ τετάρτης γενεᾶς, καὶ ἕως εἰς τὸν αἰῶνα· ο πλὴν ἀλλὰ καὶ κρεῖττον τοῦ νόμου γενομένη θεοφιλής, εἰσ ἦλθεν εἰς Ἐκκλησίαν Κυρίου· ἐπείπερ ὁ νόμος τοῖς ἐν τῷ νόμῳ λαλεῖ· ο Δικαίῳ δὲ νόμος οὐ κεῖται, ἀλλ ἀνόμοις καὶ ἀνυποτάκτοις, ἀσεβέσι καὶ ἁμαρτωλοῖς. ο Ἡ δὲ Ρούθ οὐ τοιαύτη, εἰ καὶ τὸ γένος ἀλλόφυλος ἦν, ὑπερβᾶσα δὲ τὸν διορισμὸν τοῦ νόμου, καὶ εἰσελήλυθεν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν Κυρίου, καὶ τοῦ γένους ἐχρημάτισε τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ, καὶ ἐν προγόνοις ἀνα ληφθῆναι τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν κατηξιώθη, διὰ τὴν τῶν τρόπων, ἀλλ' οὐ διὰ τὴν τοῦ σώματος εὐγένειαν πᾶσί τε ἡμῖν τοῖς ἐξ ἐθνῶν ἀλλοφύλοις μέγιστον ὑπόδειγμα κατέστη, ὅτι δὴ ὅμοια πράξαντες αὐτῇ, τῶν ἴσων παρὰ τῷ Θεῷ τευξόμεθα. 8'. Εικότως οὖν τὴν τῶν ἀλλοφύλων κλησίν τε καὶ εἰσποίησιν μέλλων εὐαγγελίζεσθαι, τῇ γενεαλογία αὐτὴν τέθεικεν· ἡμᾶς τοὺς ἐξ ἐθνῶν ἀλλοφύλους μου νονουχὶ παιδεύων δι' αὐτῆς, ὅτι δὴ τὰ πάτρια κατα λιπόντες, εἰκότως καὶ τὰ ἀκόλουθα εἰς ἡμᾶς πληρωθήσεται· οὐκέτι γὰρ ἐν ἀλλοφύλοις καταλεγησόμεθα, οὐδ᾽ ἐξ ἀλλοφύλων χρηματίσομεν, ἀλλ' ἐκ τοῦ ἀληθι τοῦ Ἰσραὴλ καὶ τοῦ λαοῦ τοῦ κλήρου τοῦ Θεοῦ ἀναγκαίως δὲ αὖ πάλιν εμνήσθη τῆς Ρούθ, τὰ αἴτια διὰ τῆς κατ' αὐτὸν ἱστορίας διδάξας τίνα ἦν τὰ λύ σαντα τὴν ἀπαγόρευσιν τοῦ νόμου την φήσασαν; Μωαβίται οὐκ εἰσελεύσονται εἰς Ἐκκλησίαν Κυ ρίου.» Γέγονε γὰρ ἡ Μωαβίτις ὡς Ραχήλ καὶ ὡς Λεία, αἱ ᾠκοδόμησαν ἀμφότεραι τὸν οἶκον Ἰσραήλ πῶς δὲ οὐχὶ χρήσιμος ἦν τῇ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησ σοῦ Χριστοῦ γενεαλογίᾳ ἡ μνήμη τῆς Ρούθ, ἐφ᾿ ἣν εἴρηται 4 καὶ τὸ ποιῆσαι δύναμιν ἐν Ἐφραθᾷ, ἔσται όνομα ἐν Βηθλεέμ; ο προφητείας γὰρ ἄντικρυς ταύτας εἰκότως ἄν τις φαίη τυγχάνειν, τὸ ἐκ Βηθλεὲμ ὄνομα τὸ παρὰ τῷ Ματθαίῳ γενεαλογουμένῳ Ἰησοῦ Χριστῷ ἐξάκουστον εἰς πᾶν γένος ἀνθρώπων θεωρῶν, καὶ τὴν ἐν Ἐφραθα γενομένην δύναμιν δι' ἧς δυνάμεως πάντα τὰ ἔθνη τὸν ἐκ τῆς Ρουθ γενεαλογούμενον Χριστὸν τοῦ Θεοῦ ἐπιγνόντα, δι' αὐτοῦ τῆς μὲν πα τρώας ἀπέστη, τῆς Ρούθ παραπλησίως, τῷ δὲ Θεῷ τοῦ Ἰσραὴλ ἑαυτὰ ἐπιδέδωκεν, ὁμοίως αὐτῇ πάλιν ὧν ἔνεκά μοι δοκεῖ οὐκ ἀσυλλόγιστος ή παράθεσις τῆς Ρούθ ἐν τῇ τοῦ Ματθαίου παρειλήφθαι γενεαλογίᾳ. Διὰ τί τὸν Ἰωακεὶμ Ιεχονίαν ὀνομάζει ὁ εὐαγγελιστὴς. α'. Διώνυμος οὗτος ἦν· ἀλλ' ἐπεὶ κατὰ τὸν προφή την Ἱερεμίαν Ιεχονίας ονομασθεὶς διακέκληται, δι' ὧν φησιν, «Ητιμώθη Ιεχονίας ὡς σκεῦος οὗ οὐκ ἔστιν αὐτοῦ χρεία· διότι ἀπερρίφη αὐτὸς καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ· γῆ, γῆ, ἄκουε λόγον Κυρίου· γράψον τὸν ἄνδρα τοῦτον ἐκκήρυκτον, ὅτι οὐ μὴ ἀναστῇ ἐκ τοῦ σπέρ ματος αὐτοῦ καθήμενος ἐπὶ θρόνου Δαβίδ, ἄρχων ἔτι ἐν τῷ Ἰούδα·, καὶ ἐπειδὴ τούτων ἕνεκα συνέβη την Χ. 60 ΧΧΗ,
et quidem ex iis alienigenis quorum commercio ** Deut. xxiii, 3; HEsdr_xi), 1. 57 | Tim. 1, Moyses interdixerat, nempe Moabitis. • Moabitæ, inquit, et Ammonitæ non intrabunt in Dei Eccle siam usque ad tertiam et quartam generationem, imo in æternum“. › Sed tamen hæc ob religionem suam facta legi superior ingressa est in Ecclesiam Dei quoniam lex eos qui sub lege sunt alloqui tur: ‹ Justo autem non est constituta lex, sed 'in justis et refractariis et impiis et peccatoribus.» Rutha vero non erat ejusmodi, etiamsi gente alie nigena sed supergressa legis fines in Ecclesiam Dei introivit, et de genere habita est Israelitico, atque inter progenitores Servatoris nostri dignanter assumpta propter morum, non corporis, nobilita tem nobisque omnibus genere ethnico natis maxi mum objectum est exemplum, fore ut si paria buic feminæ faciamus, parem gratiam a Deo referamus. 2. Recte igitur qui alienigenarum vocationem atque adoptionem nuntiaturus erat, hanc in genea logia mulierem posuit; nos ex alienigenis ortos quodammodo per eam erudiens fore ut, si patrios mores deseramus, jure optimo consentanea meritis bona consequamur: neque enim diutius alienige nis annumerabimur, neque his oriundi appellabi mur, sed ex vero Israele ac populo qui est hære ditas Domini. Rursus necessario Ruthæ meminit evangelista, dum in historia sua eausas tradit, quæ legis tollebant interdictum ejusmodi: ‹ Moabitæ non intrabunt in Ecclesiam Dei. › Femina enim Moabitis ad conditionem transiit Rachelis et Liæ, quarum utraque difcavit domum Israelis. Cur autem non decuisset genealogiam Servatoris nostri Jesu Christi mentio Ruthæ? de qua et illud di ctum fuit facere virtutem in Ephratha, erit nomen in Bethlehem 47. Prophetias enim esse bas perspicuas quispiam dicet; videlicet e Bethlehemo nomen Christi Jesu, cujus genealogiam texuit Mat thæus, per universas gentes diffusum cernens, vir tutemque in Ephratha patratam: ob quam virtu tem omnes gentes Christum Dei a Ruthæ genere deductum agnoscentes, ejusdem causa a patriis riti bus æque ac Rutha recesserunt, seque Deo Israc lis, item ut illa, tradiderunt. Quas ob res haud temere mihi videtur ad Christi genealogiam mentio Ruthæ adjecta. Cur Joacimum nomine Jechoniæ appellaverit evan gelista. 4. Binominis hic erat. Sed quoniam apud Jere miam prophetam is, qui sechonias appellatur, ua ledicto appetitur his verbis: Ludibrio habitus est Jechonias tanquam vas cujus non est usus. Quam obrem abjectus est ipse et genus ejus; terra, terra, audi sermonem Domini: Pone hunc virum proscri ptum, quia non constituetur de genere ejus super thronum Davidis, qui diutius in Juda imperet *;» 47. Ruth v, 11. Jer.
col. 919–920page 22 of 66
PG 22:919εἰς Βαβυλῶνα αἰχμαλωσίαν ἅμα τῷ λαῷ ὑποστῆναι τὸν εἰρημένον, εἰκότως ὁ θαυμάσιος εὐαγγελιστὴς τοῦ Λυτρωτοῦ καὶ Σωτῆρος ἁπάντων ὑπογράφων τὴν για νεσιν, καὶ τοῦδε εμνήσθη τοῦ ἡτιμωμένου τοῦ ἀπερ ῥιφέντος ἅμα τῷ σπέρματι εἰς τὴν Βαβυλωνίων γῆν, τοῦ ἐκκηρύκτου γενομένου, τοῦ αἰχμαλώτου· διδά σκων ὅτι κηρύξαι αἰχμαλώτοις άφεσιν ἀπεσταλμένος ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, οὗτος ἦν Ἰησοῦς Χριστός, οὗ τὴν βίβλον ἀναγράφει, εἰς ὃν ἀναφέρεται τὸ φάσκον ἐν τῷ προφήτῃ λόγιον Πνεύμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ εἵνεκεν έχρισέ με, εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με, κηρύξαι αἰχμαλώτοις ἄφεσιν· ο περὶ οὗ καὶ ἐν ἑτέρῳ φησὶν ὁ αὐτὸς προφήτης· «Οὗτος οἰκοδομήσει την πόλιν μου, καὶ τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ μου ἐπι στρέψει. ο β'. Κατὰ καιρὸν τοιγαροῦν αὐτῷ τε Ἰεχονίᾳ καὶ τῇ τούτου ψυχῇ, τοῖς τε τὴν ἴσην αὐτῷ πεπονθόσιν ἀτιμίαν τε καὶ ψυχῶν αἰχμαλωσίαν, τὴν τοῦ Λυτρωτού παρουσίαν εὐαγγελίζεται Ματθαῖος ὁ τὴν γένεσιν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ δὴ τῶν ἄλλων ὑπαιτίων καὶ ἁμαρ τωλῶν ἀνδρῶν καταγαγών· εἷς γὰρ ἦν καὶ ὁ αὐτὸς λόγος, δι' ἂν καὶ τῆς τοῦ Δαβὶδ περὶ τὴν τοῦ Οὐρίου γυναῖκα παρανομίας, τῆς τε τοῦ Ἰούδα πορνείας, τῆς τε ἀλλοφύλου καὶ Μωαβίτιδος Ρουθ ἐμνήσθη· ὁ αὐτὸς δὲ τυγχάνει καθ᾽ ἂν καὶ τελώναις καὶ ἁμαρτωλοῖς συμ βιοῦντα, καὶ αἴσχιστά γε ὑπὸ ἀνθρώπων ὑπομένοντα, καὶ τέλος. ἅμα τοῖς κακούργοις σταυρούμενον αὐτὸν εἰσάγει· ἦν δ᾽ οὗτος ὁ λόγος καθ᾽ ἂν εἴρηται· εΙᾶς ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου.» Ἐχρὴν γὰρ τὸν μέλλοντα καθάρσιον γίνεσθαι τῶν πάν λαι πώποτε πεπλημμεληκότων καὶ τῶν γε μετὰ ταῦ τα γενησομένων, ἀντίψυχόν τε τῶν ἀνθρωπίνων ψ χῶν, διὰ πάντων τῶν εἰρημένων διελθεῖν καὶ τὰς κατὰ τῶν ἁμαρτωλῶν καὶ ἀσεβῶν τιμωρίας αὐτὸν ἀναμάρτητον ὄντα ὑπομεῖναι, ὡς ἂν πληρωθείη εἰς αὐτὸν τὰ θεσπίσματα, τά τε ἄλλα· καὶ δι᾽ ὅν φησιν ὁ θαυ μάσιος Ησαΐας· «Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν αἴρει, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται· αὐτὸς ἑτραυματίσθη διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, καὶ μεμαλάκισται διὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν· τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἰάθημεν.» γ΄. Εἰ δὲ λέγοι ὁ προφήτης περὶ τοῦ Ἰεχονία τῇ γῇ, Γράψον τὸν ἄνδρα τοῦτον ἐκκήρυκτον, ὅτι οὐ μὴ ἀναστῇ ἐκ τοῦ σπέρματος αὐτοῦ καθήμενος ἐπὶ θρόνου Δαβίδ, ἄρχων ἔτι ἐν τῷ Ἰούδα, ν οὐ πάντως ἀναιρεῖ τὸ στήσεσθαι αὐτοῦ σπέρμα, ἀλλὰ τοῦ βασιλεῦσαι τοῦ Ιουδαίων ἔθνους ἐκ τοῦ σπέρματος αὐτοῦ· ὃ καὶ γέγο νεν ἀληθές· λέγει γοῦν, «Ητιμώθη Ιεχονίας ὡς σκεῦος οὗ οὐκ ἔστιν αὐτοῦ χρεία, διότι ἀπερρίφη αὐτὸς καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ εἰς γῆν ἣν οὐκ ᾔδει·, ἄντικρυς τὴν Βαβυλῶνος γῆν θεσπίζων· πλὴν ἀλλ' ὁ ἐλθὼν χη ρύξαι αἰχμαλώτοις ἄφεσιν, καὶ τὰς τῶν ἁμαρτιῶν σειράς, τῶν τε πάλαι ὑπὸ τὸν θάνατον πεπεδημένων ψυχῶν τούς τε δεσμούς λῦσαι ἀπεσταλμένος, ἐπὶ τὴν πάντων τούτων ἐλήλυθε σωτηρίαν· διό φησιν ὁ Δαβὶδ περὶ αὐτοῦ θεσπίζων· «Απέστειλε τὸν λόγον αὐτοῦ, καὶ ἰάσατο αὐτοὺς ἐκ τῶν διαφθορῶν αὐτῶν· Ἐξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ τὰ ἐλέη αὐτοῦ καὶ θαυμάσια αὐτοῦ
et quoniam horum causa prædicto regi contigit ut Babylonicam cum populo captivitatem subiret, me rito inclytus evangelista, Redemptoris omnium Ser vatorisque scribens generationem, bujus quoque neminit contempti et projecti cum sua stirpe in Babylonicam terram, ideoque proscripti et captivi hinc videlicet docens, qui ad prædicandam captivis libertatem missus fuerat a Patre, hunc esse Jesum Christum, de quo librum scribit, et ad quem spe ctat quod apud prophetam recitatur oraculum Spiritus Domini super ne, eo quod unxit me: ad annuntiandum pauperibus misit me, prædicandam qua captivis libertalem ".» De quo alio item loco ait propheta: Ipse ædificabit urbem meam, atque a captivitate populum meum revocabit *. 2. Tempestive igitur Jechoniæ et hujus animæ, atque iis qui similem illi passi fuerant ignominiam et animarum captivitatem, Redemptoris adventum nuntiat Mattbæus, qui Filii Dei genealogiam, item que aliorum sontium peccatorumque hominum, scribit. Unus enim idemque sermo est, qui Davidis crimen circa Uriæ uxorem, et Judæ fornicationem, et alienigenam seu Moabitidem Rutham, memorat. Idem sermo Jesum cum publicanis peccatoribusque viventem, et turpissima ab hominibus perpessum, et denique cum maleficis crucifixum exhibet. Erat vero is sermo quo dictum est:. Ecce Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi " › Oportebat enim eum, qui futurus erat expiator veterum quorumvis criminum ac futurorum, quique animam positurus erat pro hominum animabus; hunc, inquam, opor tebat ca mala omnia perpeti, et peccatorum impio rumque pœnas ipsum innocuum sustinere, donec oracula de eo dicta, et reliqua exitum haberent. De eodem quoque mirificus ait Isaias: Hic nostra peccata perfert, et pro nobis petitur: ipse vulnera tus est propter iniquitates nostras, infirmatus est propter scelera nostra, livore ejus sanati nos omnes fuimus "2 5. Quod si propheta de Jechonia ait terræ: «Pone hune virum proscriptum, quia non surget de genere ejus qui sedeat super thronum Davidis, regnetque jn Juda”: › haud prorsus negat superfuturum bu jus genus, sed neminem regnaturum affirmat de stirpe ejus in gente Judaica: quod revera ita se habuit. Itaque dicit: • Ludibrio habitus est Jecho nias, ceu vas cujus nullus est usus. Quamobrem projectus est ipse et genus ejus in incognitam sibi regionem *: a quibus verbis perspicue Babyloni cam terram designat. Jam vero qui ad libertatem ca ptivis nuntiandam, et peccatorum catenas atque animarum olim morte devinctarum solvenda vincula missus fuit, is sane ad horum omnium salutem pa trandam venit. Quare de ipso vaticinatur David Misit verbum suum et sanavit eos ab interitioni bus suis. Confitemini Domino misericordias ejus et 4* Isa, Lx1, 1; Luc. 1, 18, so Isa. xLv, 13. " Joan. 1, 29. ss Isa. Lili, 4. 8 Jer. xxi, 50. & ibid. 28.
col. 921–922page 23 of 66
PG 22:921τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων· ὅτι συνέτριψε πύλας χαλ κας, καὶ μοχλούς σιδηρούς συνέκλασε· καὶ ἀντελά δετο αὐτῶν ἐξ ὁδοῦ ἀνομίας αὐτῶν· ἐταπεινώθησαν, καὶ ἐξήγαγεν αὐτοὺς ἐκ σκότους καὶ σκιᾶς θανάτου, καὶ τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν διέρρηξε.» Ταῦτα γὰρ περὶ τῆς ἐκ τοῦ θανάτου διὰ Χριστοῦ γενομένης ἀπολυτρώσεως λέγεται, ὡς συνάδει καὶ τὸ φάσκον λόγιον «Κατα ἐπιεν ὁ θάνατος ἰσχύσας.» Καὶ πάλιν· ὁ Ἀφεῖλεν ὁ Θεὸς πᾶν δάκρυον ἀπὸ παντὸς προσώπου. • Τηρητέον δὲ ὅτι μὴ διαπίπτει ὁ χρησμὸς ὁ φήσας, «Οὐ μὴ ἀνα στῇ ἐκ σπέρματος Ιεχονίου καθήμενος ἐπὶ θρόνου Δαβίδ, ἄρχων ἔτι ἐν τῷ Ἰούδῃ·, ἐπεὶ μηδεὶς ἐκ τῆς τοῦ Ἰούδα φυλῆς μετὰ Ἰεχονίαν τῆς τοῦ Δαβὶδ βασι λείας κατέστη διάδοχος· μετὰ γοῦν τὴν ἀπὸ Βαβυλῶνος αἰχμαλωσίαν, ὑπὸ τοῖς ἀρχιερεῦσι διετέλεσε τὸ πα·, ἔθνος ἀρχόμενον μέχρι τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰη τοῦ Χριστοῦ παρουσίας· ἦσαν γοῦν κατ' αὐτὸν τετράρ και οἱ περὶ τὸν Ηρώδην καὶ Φίλιππον, ἡγεμών τε Πιλάτος, καὶ ἐπὶ πᾶσι βασιλεύς. ΙΑ'. Διὰ τὶ ταῖς ἐν τῇ γενεαλογία κέχρηται υποδιαστο λαῖς, μὴ ὁμοῦ συνάψας ἀπὸ Ἀβραὰμ ἐπὶ τὸν Χριστὸν γενεάς τεσσαράκοντα δύο, διελὼν δὲ τὰς διαδοχὰς καθ' οὓς ἐξέθετο ἀφορισμούς. Ω Διὰ τὰς διαφόρους καταστάσεις τοῦ λαοῦ τὰς ἐκ τῆς ἱστορίας παρισταμένας· ἄλλη μὲν γὰρ ἦν ἡ ἀπὸ ᾿Αβραὰμ καὶ ἐπὶ Δαβίδ, καὶ πάλιν ἑτέρα ἡ ἀπὸ Δαβίδ, ήτε μέχρι τῆς αἰχμαλωσίας, ὡς πάλιν ἡ ἀπὸ ταύτης μέχρι τοῦ Χριστοῦ· ἀπὸ μὲν γὰρ ᾽Αβραὰμ ἐπὶ τὸν Δαβίδ οὐ φαίνονται ὑπὸ βασιλέας πολιτευσάμενοι ἦρξαν δὲ τοῦ ἔθνους μετὰ Μωϋσέα καὶ Ἰησοῦν οἱ ἐπικληθέντες παρ' αὐτοῖς κριταί· καὶ ἦν τις ἴδιος τρόπος τῆς τούτων καταβάσεως· ἀλλ᾽ οὐδὲ τὰ Ἱερο σόλυμά πως συνειστήκει, οὐδέ γε ὁ ἐν αὐτοῖς νεώς διόπερ ἐπιστημόνως ὁ εὐαγγελιστής μή συγχέων τὴν ἱστορίαν, μέχρι Δαβὶδ ἔστη, τοὺς ἀπὸ ᾽Αβραὰμ ἰδίως κατεριθμήσας· εἶτ᾽ οὖν πάλιν ἐπειδήπερ ἀπὸ Δαβίδ καὶ μέχρι τῆς αἰχμαλωσίας οἰκείοις κέχρηνται βασι λεῦσι, τοῖς τε ἀπὸ Δαβὶδ ἄρξασι καὶ τοῖς ἐν τῇ διαστάσει τοῦ λαοῦ γενομένοις· τό τε ἐν τῇ Ἱερουσαλὴμ ἱερὸν ἐξ ἐκείνου καὶ μέχρι τῆς αἰχμαλωσίας διήρκεσεν, εἰκότως καὶ τούτους πάλιν ἰδίως ἀφορίσας, ὑφ' ένα συνήγαγεν ἀριθμόν·, ὥσπερ οὖν καὶ τοὺς ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας μέχρι τοῦ Χριστοῦ, παρ' οἷς οὐκέτι μὲν ἡ τοῦ Δαβὶδ συνέστη βασιλεία, μεταπεπτώκει δὲ τὰ τῆς ἡγεμονίας ἀπὸ τῆς τοῦ Ἰούδα φυλῆς ἐπὶ τὸ τῶν ἱερέων γένος, οἱ δὴ καὶ ἦρξαν αὐτῶν ἀπὸ τῶν Κύρου χρόνων καὶ ἐπὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ γένεσιν· ὅθεν καὶ τούτους ἰδίως ἀφορίσας, καθ᾿ ἑαυτοὺς ηρίθμησεν· οὐκ ἀσυλλογίστως ἄρα τὰς τρεῖς πεποίηται διαστολὰς διὰ τὰς ἀποδοθείσας αιτίας. ΙΒ'. Διὰ τί ἀπὸ τῶν Δαβὶδ χρόνων ἐπὶ Ιεχονίαν καὶ τὴν εἰς Βαβυλῶνα αἰχμαλωσίαν ἑπτὰ καὶ δέκα βασιλευσάντων, δεκατέσσαρας εἶναί φησι γε νεὶς ὁ εὐαγγελιστής. α'. Εἰ μὲν διαδοχὰς ἀναγράφειν αὐτῷ προύκειτο
mirabilia ejus aliis hominum. Quia contrivit portas æreas, et vectes ferreos confregit. Et suscepit eos de via iniquitatis eorum. Humiliati sunt: sed edu xit eos de tenebris et umbra mortis, et vincula eo rum disrupit 53. fæc nimirum de redemptione a morte per Christum dicuntur; cui rei consonat aliud oraculum: «Devoravit mors prævalens 5, Rursusque: • Abstulit Deus omnem lacrymiam ab omui facie F. Porro animadvertendum est, non excidere vaticinium quod ait:. Non surget de ge nere Jechoniæ qui sedeat super thronum Davidis, qui ulterius in Juda imperet:» quia neno reapse de tribu Judæ post Jechoniam Davidici regni fuit successor. Etenim post Babylonicam captivitatem subdita fuit pontificibus universa gens usque ad Servatoris nostri Jesu Christi adventum: quo in terris versante, tetrarchæ erant Herodes atque Phi lippus, præses Pilatus, dominusque omnium Cæsar imperator. Cur evangelista utatur distinctionibus in genealogia, haud simul contexens generationes ab Abrahamo ad Christum quaaraginta duas, sed dividens sục cessiones per ea quæ scribit segmenta. Hoc facit propter diversas populi constitutiones, quæ ex historia exploratæ sunt. Alia quippe fuit constitutio ab Abrahamo ad Davidem, rursusque alia a Davide usque ad captivitatem; quain subse quitur tertia usque ad Christum. Namque ab Abra hamo ad Davidem constat Hebræis non fuisse re ges, sed gemi post Moysem et Josuam imperavisse eos, quos judices appellabant: et erat quidam pe culiaris mos horum successionis. Sed neque for tasse Hierosolyma adhuc erant ædificata, neque certe ibidem templum. Quare sapienter evangelista sine historiæ perturbatione in Davide substitit, dum Abrahami posteros separatim enumeraret. Deinde rursus, quoniam a Davide usque ad captivitatem Hebræi propriis usi sunt regibus, partim Davidis suecessoribus, partim iis qui populi segregatæ parti imperitaverunt; quo tractu temporis Hierosolymis templum a conditu suo usque ad captivitatem per severavit; merito evangelista hos quoque separans sub peculiari classe conclusit. Jam vero quia post captivitatem usque ad Christum nullum jan erat Davidis regnum, sed a Judæ tribu in genus sacer dotale principatus deciderat, quæ dominatio a Cyri temporibus ad Christi nativitatem mansit; idcirco et hos successores separata in classe recensuit. At que hæ causæ fuerunt, propter quas haud temere evangelista tres fecit distinctiones. Cur cum a Davidis temporibus usque ad Jechoniam seu ad Babylonicam captivitatem septemdecim re ges fuerint, generationes quatuordecim dicat evan gelista. 1. Si successiones scribere propositum Mathæɔ 88 Psal. cvt, 20, 21, 14, 16 17. 86 Isa. XXV, 8. 37 ibid.
col. 923–924page 24 of 66
PG 22:923καὶ εὐλόγως τις ἐμέμψατο ὡς παρεκθεμένῳ τὴν τῶν βασιλέων διαδοχήν· ἐν γὰρ ταῖς Βασιλείαις καὶ ἐν τοῖς Παραλειπομένοις (17') συμφώνως μετὰ Ἱωρὰμ τὸν τοῦ Ἰωσαφάτ, τριῶν ἐφεξῆς βασιλευσάντων Οχοζία καὶ Ἰωὰς καὶ ᾿Αμεσία, εἶτα μετ' αὐτοὺς Ὀξία καὶ Ἰωάθαμ καὶ ᾿Αχαζ, παρελθὼν τοὺς προτέρους τοὺς τρεῖς δεύαγ γελιστής, μετὰ Ἰωρὰμ τὸν τοῦ Ἰωσαφάτ ἑξῆς συνάπτει τὸν Ὀξίαν καὶ τὸν Ἰωάθαμ καὶ τὸν ᾿Αχαζ, τοὺς εἰρημέν νους μεταξύ παρελθών· τοῦτο δ' εἰ πεποιήκει σκοπόν θέμενος τὴν τῶν βασιλέων διαδοχὴν ἐκθέσθαι, χρῆν ὡς ἡμαρτημένην ἐκθέσθαι τὴν παρ' αὐτῷ γραφήν ἐπειδὴ δὲ οὐ διαδοχὰς, ἀλλὰ γενεὰς ἀριθμῆσαι προς θετο, τοῦτο γὰρ ὁ λόγος αὐτῷ βούλεται φήσαντι ο Πα σαι οὖν αἱ γενεαὶ ἀπὸ ᾽Αβραὰμ μέχρι Δαβίδ, γενεαί δεκατέσσαρες· καὶ πάλιν ἀπὸ Δαβιδ μέχρι Ιεχονίου καὶ τῆς μετοικησίας Βαβυλῶνος, γενεαί δεκατέσσαρες» ἀλλ' οὐ διαδοχαὶ δεκατέσσαρες, εἰκότως πάσης ἀπολύοιτ' ἂν κατηγορίας· ἐπεὶ διὰ τί μὴ διαδοχὰς ὠνόμασε, τῆς δὲ ἐν ταῖς Βασιλείαις καὶ Παραλειπομένοις ἱστορίας διαδοχὰς ἀλλ᾽ οὐ γενεὰς ἱστορούσης, οὐκ ἂν γένοιτο ἐναντίωμα ἐκ τῆς ἀμφοτέρων παρα θέσεως. β'. Γενεὰν γὰρ χρόνον ἀνθρώπου ζωῆς οὐχ οἷόν τό ἐστιν ὀνομάζειν, ἐπεὶ συμβαίνει πολλάκις τοὺς μὲν ἐπὶ βραχὺ βιῶναι, καὶ θᾶττον ἀποσβεσθῆναι κατὰ τὴν τοῦ παιδὸς ἡλικίαν, τοὺς δὲ μέχρι τοῦ μειρακίου φθά σαι, τοὺς δὲ ἐπὶ τὸν νεανίαν προελθεῖν, τοὺς δὲ ἐπὶ τὸν ἄνδρα, τοὺς δὲ καὶ ἐπ᾽ ἔσχατον γῆρας παρατεῖναι τὴν ζωήν· ποίαν οὖν τις ἀριθμήσει γενεάν; εἰ ὁ μὲν φέρει μέχρι δεκάτου έτους, ὁ δὲ μέχρις εἰκοστοῦ, ὁ δὲ μέχρις πεντηκοστοῦ, ἄλλος δὲ μέχρις εβδομηκοστοῦ, ὁ δὲ καὶ τὰ ἑκατὸν ὑπερβὰς οὐ μόνον ἐπὶ τῶν παλαιῶν ἀλλὰ καὶ καθ' ἡμᾶς ὁρᾶται· πῶς οὖν οίονται τὴν ἀνθρώπου ζωὴν γε νεὰν ὀνομάζειν; ἀλλ' οὐδὲ μέχρι τῆς παιδοποιΐας· οἱ μὲν γὰρ πρὸ τῶν εἴκοσι ἐτῶν γήμαντες πεπαιδοποίηνται, οἱ δὲ οὐδὲ ὑπὲρ τὰ τρίακοντα γενόμενοι· καὶ τῶν ἰστο λίκων δὲ ἴδοις ἂν τοὺς μὲν ἐπὶ πρώτους υἱοὺς στάν τας, τοὺς δὲ ἐπὶ τετραγονίαν ελάσαντας· ὥστε ἐν πεντήκοντα ἔτεσι, τοὺς μὲν ἐκγόνους θεάσασθαι, ἐτέ ρους δὲ ἐν ἑβδομήκοντα μηδενὸς ἀξιωθῆναι παιδός πῶς οὖν ἀριθμητέον τὰς γενεάς; πότερον ἐκ τῶν μακροβίων ἢ τῶν ὀλιγοδίων; καὶ ἐκ τῶν ταχὺ πεπει δοποιημένων, ἢ τῶν βραδέων; καὶ ἐκ τῶν ἐπὶ πρώτ η τοῖς υἱοῖς σαλευσάντων, ἢ ἐκ τῶν ἐπὶ πλείοσι διαδο γενεάς χαῖς; ὧν οὕτως ἐξητασμένων ὁ θεῖος εὐαγγελιστής οὐ διαδοχὰς προθέμενος εἰπεῖν, γενεὰς δὲ, καθ' οὓς αὐτὸς ἐπίστατο λόγους ἀπαριθμούμενος, τῆς μὲν ἐν ταῖς ἱστορίαις διαδοχῆς ἧττον πεφρόντικε, τοσούτους αναλαμβάνει εἰς τὴν γενεαλογίαν, ὅσοι ἀπήρκουν αὐτῷ εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν δεκατεσσάρων γενεῶν· οἱ τως τε αὐτῷ ὑγιὴς ἀποσώζεται ὁ λόγος, καὶ οὐδαμῶς ἐναντίος τῇ τῶν ἱστοριῶν γραφῇ.
EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS II. EXEGETICA. fuisset, speciose hunc aliquis reprehenderet, ceu qui regum seriem abrupisset. Constanti enim af firmatione in Regum libris et in Paralipomenis post Joramum Josaphati filium tres continenter regnant, Ochozias, Joasus et Amesias: quibus succedunt Ozias, Joathamus et Achazus. Nihilominus, præter missis evangelista tribus prioribus, Joramo Josa phati filio statim subnectit Oziam, Jothamum atque Achazum, intermedios illos præteriens. Id si, in quam, fecisset cum regum seriem texere decrevis cet, scriptura ejus mendosa quodammodo videre. tur. Nunc revera baud successiones sel generatio nes enumerare sibi proposuit: hoc enim significat sermo dicentis: Omnes itaque generationes ab Abrahamo usque ad Davidem, generationes qua tuordecim: rursusque a Davide usque ad Jechoniam seu ad Babylonicam transmigrationem, generatio nes quatuordecim, non successiones quatuorde cim; merito igitur omni reprehensione carebit. Jam quia Matthæus successionum nomine non est usus; regum autem historia et Paralipomena successiones narrant non generationes, nulla in horum compara tione pugna apparet. 2. Age vero generationis nomine appellare non licet hominis ætatem, quoniam sæpe accidit aliis quidem breviter vivere celeriterque exstingui ætate infanti; aliis usque ad pueritiam venire; aliis ad juventam; aliis ad virilem ætatem; aliis denique ad extremaıxı usque senectam vitam producere. Quam vero aestima re licet generationem? siquidem alius vivit usque ad decimum annum, alius ad vicesimum, alius ad qui quagesimum, alius usque ad septuagesimum; alius denique vel centesimum superavisse annum non apud veteres solum, verum etiam apud nos con spicitur. Cur igitur existimant hominis vitamı ap pellandam esse generationem? Sed neque tempus usque ad prolem primo susceptam sic appellare li cet: namque alii ante ætatis annum vigesimum nu bentes gignunt alii ne post trigesimum quidem ztatis annum: et coætaneos quoque videas,alios qui dem in prima genitura adhuc consistentes, alios jam in quartam progressos; ita ut quinquagesimo auno alii nepotes videant, alii vero ne septuaginta quidem annorum spatio prolem ullam nanciscan tur. Quo pacto igitur numerandæ essent generatio nes, a macrobiis an ab oligochroniis? a mature, an a sero gignentibus? ab iis qui in prima genitura versantur, an ab iis quibus jam plures liberi sunt? Quibus ita perpensis divus evangelista, haud suc cessiones scribere studens, sed generationes secun dum rationem sibi exploratam enumerans, succes sionum historiam neglexit; tot vero homines ad genealogiam assumpsit, quot ei sufficiebant ad qua tuordecim generationes explendas. Sic ejus veridicus traditioni. (17') Cod. fem. genere. Sic ante, gt infra. Matthæum putat Eusebius generationis vo cabulo certum quendam ac solemnem intelligere annorum numerum. Profecto de temporali sermo est, neque omnino contrarius historiaru♥ spatio controversia inter veteres satis nota est, quam ego ipse attigi in adnotationibus ad nov. fragmenta Dionysii Italic, cap 13, n. 4, Script. vet. t. II, p. 474.
col. 925–926page 25 of 66
PG 22:925ΙΓ. Διὰ τί τῶν μετὰ Ἰεχονίαν ἐπὶ τὸν Ἰωσὴφ γενεαλογουμένων δύο καὶ δέκα ὄντων, ὁ εὐαγγελιστὴς δεκατέσσαρας πάλιν εἶναί φησιν. σ. Διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· οὐ γὰρ διαδοχάς, γενεάς δὲ, ὡς ἔφην, ἀναγράφειν ἐβούλετο· συμβαίνει δὲ πολὺ λάκις ἐν μακροβίοις καὶ πολυέτεσι, τὰς μὲν γεγονέναι τῶν ἀνδρῶν τὰς διαδοχάς, τὸν δὲ τῶν γενεῶν ἀριθμὸν ἀποδεδόσθαι πλήρη ᾧ δὴ οὖν λόγῳ ἐν τοῖς ἀπὸ τοῦ Δαβὶδ καὶ ἐπὶ τὴν αἰχμαλωσίαν πλείοσιν οὖσι τὸν ἀριθμὸν τοῖς ἐν τῇ διαδοχῇ φερομένοις, ολιγώτερα ἀπεδόθησαν αἱ γενεαί· ἐν γὰρ διαδοχαῖς ἀνδρῶν ἑπτὰ καὶ δέκα, γενεαὶ εἴρηνται δεκατέσσαρες· κατὰ τὸν αὐτὸν λογισμὸν καὶ νῦν ἐπ' ἀνδρῶν διαδοχαίς δώδεκα, αἱ δεκατέσσαρες ἂν ἐπληροῦντο γενεαὶ, μακροβίων ὡς εἰκὸς πολυχρονίων αὐτῶν δὴ τῶν δώδεκα γεγενημένων, καὶ ἀρχούντων εἰς ἀναπλήρωσιν τῶν δεκα τεσσάρων γενεῶν. Μία μὲν ἀπόδοσις τοῦ ζητηθέντος β. Καθ' ἑτέραν δὲ διάνοιαν εὕροις ἂν ἀκριβώσας κατὰ τὴν ἱστορίαν δεκατέσσαρας ονομασμένους καὶ ἐν τῇ παρούσῃ διαδοχῇ, εἰ πρὸς τοῖς δώδεκα συν αριθμήσειας αὐτὸν Ἰησοῦν Χριστὸν υἱὸν τοῦ Ἰω τὴν χρηματίσανται προσθείης τε τούτοις καὶ τὸν Ἰεχονίαν τὸν ἐν Βαβυλῶνι γεγενημένον, οὐχὶ τὸν πρὸ τῆς μετοικησίας ἐν τῇ Ἱερουσαλὴμ βασιλεύσαντα δύο γὰρ ὁμώνυμοι γεγόνασιν Ἰωακεὶμ μετὰ Ἰωσίαν, δ γε αὐτοῦ τοῦ Ἰωσίου υἱὸς, ὃς μετὰ τοῦτον ἐβασίλευσεν ἐν Ἱερουσαλήμ, καὶ ὁ τούτου παῖς ἕτερος Ἰωακείμ· οὗτοι δὲ καὶ Ἱεχονίαι έχρημάτισαν, ἐξελληνισθέντος αὐτοῖς τοῦ ὀνόματος. Ο τοίνυν πρῶτος Ἰωακεὶμ ὁ καὶ Ἰεχονίας υἱὸς ὢν Ιωσίου, ταῖς πρὸ τῆς αἰχμαλωσίας συγκαταλεγέσθω γενεαῖς· ὁ δὲ τού του παῖς ὁ δεύτερος Ἰωακεὶμ καὶ αὐτὸς Ἰεχονίας, υἱὸς ὢν τοῦ πρώτου Ἰωακεὶμ, τοῦ δὲ Ἰωσίου ἔκγονος, ἐν τοῖς μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν καὶ εἰς τὸν Χριστὸν γενεαλογουμένοις ἀριθμούμενος, τέλειον ἀποδοίη ἂν τὸν τῶν δεκατεσσάρων γενεῶν ἀριθμόν γ΄. Περὶ δὲ τοῦ δύο γεγονέναι Ἰωακείμ, μαρτυρήσει ἡ τῶν Βασιλειῶν Γραφή, τοῦτον ἔχουσα τὸν τρό πον· «Καὶ ἐβασίλευσε Φαραώ Νεχαὼ ἐπὶ τὸν Ἰσραὴλ τὸν Ελιακείμ υἱὸν Ἰωσία βασιλέως Ἰούδα, ἀντὶ Ἰωσία τοῦ πατρὸς αὐτοῦ· καὶ ἐπέστρεψε τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰωακείμ. Οἷς ἐξῆς ἐπιλέγει· «Υἱὸς εἰκοσιπέντε ἐτῶν Ἰωακεὶμ ἐν τῷ βασιλεύειν αὐτόν· καὶ ἔν δεκα ἔτη ἐβασίλευσεν ἐν Ἱερουσαλήμ, οἷς μεθ᾿ ἕτερα ἐπιλέγει· «Καὶ τὰ λοιπὰ τῶν λόγων Ιωακείμ, καὶ πάντα ὅσα ἐποίησεν, οὐκ Ιδού γεγραμμένα ἐπὶ βιο βλίω λόγων τῶν ἡμερῶν τοῖς βασιλεῦσιν Ἰούδα; καὶ ἐκοιμήθη Ἰωακεὶμ μετὰ τῶν πατέρων αὐτοῦ, καὶ ἐβασίλευσεν Ἰωακεὶμ υἱὸς αὐτοῦ ἀντ᾿ αὐτοῦ· υἱὸς ὀκτὼ καὶ δέκα ἐτῶν Ἰωακεὶμ ἐν τῷ βασιλεύειν αὐ Εἰ γὰρ καὶ δώδεκα ξεκοῦσιν εἶναι οἱ ἐν τῇ τρίτη διαδοχή γενεαλογούμενοι, ἀλλ᾽ εὕροις ἂν ἀκριβώσας,
Fōs. Cur cum a Jechonia ad Josephum duodecim in ge nealogia sint, evangelista quatuordecim rursus dicat. 1. Rei causa cadem est: non enim successiones sed generationes, ut dixi, conscribere volebat. Sepe vero contingit, ut in macrobiis atque lon gavis, quicunque fuerit succedentium numerus, nihilominus ipse generationum numerus plentis babeatur. Quam ob rem sicuti in classe patrum familias a Davide ad captivitatem, cum paulo ma jor succedentium numerus esset, pauciores lamen ab evangelista proditæ sunt generationes; namque in xvı virorum successionibus generationes XIV dictæ sunt; eodem nunc quoque consilio in ho minum successionibus x11, expletæ dicuntur gene rationes xıv, quia videlicet xu illi, ut credere par est, macrobii fuerunt atque longaevi, ita ut suffe cerint ad xiv implendas generationes. Ad quæstio nem hæc prima responsio est. G ** ¡V Reg. xx¡1], 34. Tractus hic refertur etiam in Nicetæ catena cod. Vat. A, I. 67, hoc initio 2. Sed enim alia quoque ratione inita invenies, si diligenter historiam consideraveris, quatuorde cim in hac ipsa historia appellatos, si, præter duodecim, numeraveris Jesum Christum ipsum Jo sepbi alium existimatum, hisque adjunxeris etiam Jechoniam, illum scilicet qui Babylonem transla tus fuit, non alterum qui ante Babylonicam capti vitatem Hierosolymis imperavit. Duo quippe fuerunt homonymi; Joacimus videlicet post Josiam, qui fuit ejusdem Josiæ flius et llierosolymis regni suc cessor; rursum alter Joacimus prædicti homonymi flius. Hi Jechoniæ quoque appellati fuerunt, no mine eorum ad Græcam formanı inclinato. Prior itaque Joacimus, idemque Jechonias, filius Josia, in generationibus ante captivitatem concludatur. Hujus autem filius, alter Joacimus, idemque pari ter Jechonias, prioris Joacimi filius, Josia nepos, si cum jis recenseatur qui inter captivitatem et Christum fuerunt, plenus exsistet quatuordecim generationum numerus. 3. Porro duos fuisse Joacimos, Regnorum testa tur Scriptura his verbis: ‹ Regemque constituit Pharao Nechao Eliacimum Josiæ filium pro Josia patre ejus, vertitque nomen ejus Joacimum 88.» Qui bus deinde addit: «Filius viginti quinque annorum erat Joacimus, et annis undecim regnavit Hieroso Iymis. Rursus deinceps prædicta historia: «Reli qua autem sermonum Joacimi et omnia quæ fecit, nonne ecce scripta sunt in libro sermonum dierum regum Judæ? Et dormivit Joacimus cum patribus suis: regnavitque Joacimus Blius ejus pro eo. Fl. lius octodecim annoruin erat Joacimus cum regnare capit, tribusque mensibus regnavit Hierosolymis. Nomen matris ejus Estha. Et fecit malum coram etc., ut apud hapc nostram epitomên sequitur.
col. 927–928page 26 of 66
PG 22:927τόν· καὶ τρίμηνον ἐβασίλευσεν ἐν Ἱερουσαλήμ· καὶ ὄνομα τῇ μητρὶ αὐτοῦ Ἐσθά· καὶ ἐποίησε τὸ πονηρὸν ἐν ὀφθαλμοῖς Κυρίου κατὰ πάντα ὅσα ἐποίησεν ὁ πατὴρ αὐτοῦ. Ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ἀνέβη Ναβουχοδονόσορ βασιλεύς Βαβυλῶνος εἰς Ἱερουσαλήμ· καὶ ἦλθεν ἡ πόλις ἐν περιοχῇ· καὶ εἰσῆλθεν ὁ βασιλεὺς Βαβυλῶνος ἐν τῇ πόλει, καὶ οἱ παῖδες αὐτοῦ ἐπ λιόρκουν αὐτήν· καὶ ἐξῆλθεν Ἰωακεὶμ βασιλεὺς Ἰούδα ἐπὶ βασιλέα Βαβυλῶνος, αὐτὸς καὶ οἱ παῖδες αὐτοῦ, καὶ ἡ μήτηρ, καὶ εὐνοῦχοι αὐτοῦ· καὶ τοὺς Ισχυροὺς τῆς γῆς ἀπήγαγεν ἀποικεσίαν ἐξ Ἱερουσαλὴμ εἰς Βαβυλῶνα.» Οὗτος δὴ οὖν ὁ δεύτερος Ἰωα κεὶμ εἰς Βαβυλῶνα ἀπαχθεὶς, οὗτος ἦν αὐτὸς ὁ πρὸς τοῦ Ἱερεμίου Ἰεχονίας ὠνομασμένος, ἔκγονος τυγχάνων τοῦ Ἰωσία, ἀλλ' οὐχ υἱός· διὸ εἰκότως ἂν συν αριθμοῖτο ἐν τῇ τρίτῃ γενεαλογίᾳ τῶν ἀπὸ Ἰεχονία μέχρι τοῦ Χριστοῦ γενεῶν δεκατεσσάρων· τοῦ παι τρὸς αὐτοῦ, ὃς ἦν τοῦ Ἰωσία παῖς, σὺν τῷ πατρὶ ἐν ταῖς ἀνωτέρω γενεαίς καταριθμουμένου. καὶ οὕτως ἡμῖν καὶ ὁ τῶν ὑστάτων δεκατεσσάρων γενεῶν άρι θμὸς συνίσταται πλήρης. ΧΡ. ΙΔ'. Διὰ τὶ τοῦ τέκτονος υἱὸς ὁ Σωτὴρ ἡμων ἐχρημάτισεν, ἀλλ' οὐ τινὸς ἐπισήμου καὶ ἐνδόξου ἀνδρός. Οὐ τὴν ἔνθεον αὐτοῦ βασιλείαν ἐπιδείξων ἐλήλυθεν ἐπεὶ μηδὲ φανητικῶς καὶ ἐπιδεικτικως ἡμῖν παρῄει ἡ δὲ ὁδὸς αὐτῷ τῆς εἰς οὐρανοὺς ἀφίξεως ἐπὶ τούτῳ ἐγίνετο, ἐφ᾽ ᾧ τε τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον περικαθάροιτο, τὸν ἐκ τῆς τῶν ἀνθρώπων ἀγέλης ἀμνὸν τοῦ Θεοῦ ἀντίψυχον καὶ καθάρσιον ὑπὲρ πάντων ἡμῶν αὐτὸς ἑαυτὸν ἐπιδούς· ἵν᾿ οὖν ἀπαραποδίστως εἰς τέ λος ἀχθείη τοῦτο, τὰ πλεῖστα τῶν αὐτοῦ θαυμάτων ἀπέκρυπτέ τε καὶ ἐπεσκίαζε, ποτὲ μὲν παραινῶν μὴ εἰς πάντας ἐκφέρειν τὰ ὑπ' αὐτοῦ πραττόμενα, ποτέ δὲ τὰς ἐρημίας διώκων καὶ τὰς ἐν τοῖς ὄρεσι διατριβὰς· καὶ τὴν ἔνθεον αὐτοῦ μεταμόρφωσιν οὐδὲ τοῖς αὐτοῦ μαθηταῖς ἅπασιν, μόνοις δὲ τρισὶν, ἐπεδείκνυτο αὐτοῖς τε τούτοις παρεκελεύετο μηδενὶ φάναι τὸ ὅραμα, ἕως ἂν ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐκ νεκρῶν ἐγερθῇ οὐκ ἂν δὲ ἔπαθεν ὑπὲρ ἡμῶν τὰ ἀναγεγραμμένα, εἰ οἷά τις ένδοξος βασιλεὺς μετὰ δορυφορίας ἐνθέου καὶ παρατάξεως ἐπῄει· ὁμοῦ καὶ τὰς ἐνθέους ἐνεργῶν παραδοξοποιΐας, ὁμοῦ καὶ κρείττονα ἑαυτὸν ἐπι δεικνύς πάσης φύσεως· εἰκότως οὖν κατὰ τὸν Ἀπό στολον, «ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών, καὶ τοῦ πένητος Ἰωσὴφ υἱὸς οὐκ ἀπηνήνατο χρηματίσαι· ἵνα καὶ οὕτως ἐπαληθεύσῃ τὸ φάσκον περὶ αὐ τοῦ λόγιον Ὅτι πλούσιος ὤν, δι᾿ ἡμᾶς ἐπτώχευσεν, ἵνα ἡμεῖς τῇ αὐτοῦ πτωχείᾳ πλουτήσωμεν.» Πῶς ἐπὶ τὸν θρόνον λέγεται Δαβίδ κεκαθικέναι α'. Διαφόρως νοεῖται ὁ θρόνος Δαβίδ· καθ᾿ ἕνα μὲ τρόπον, καθ᾿ ὃν εἴποι ἄν τις δηλοῦσθαι τὸν ἐφ'
EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS IN. - EXEGETICA. Domino, juxta omnia quæ fecerat pater ejus. Tem pore illo venit Nabuchodonosorus rex Babylonis contra Hierosolyma, et urbs fuit obsessa. Accessit que Nabuchodonosorus rex Babylonis ad civitatem, servique ejus oppugnabant eam. Egressusque est Joacimus rex Judæ ad regem Babylonis, ipse et servi ejus et mater et optimates et eunuchi. Trans lalæque sunt bellica regni vires Hierosolymis Ba bylonem captiva ".» Alter igitur hic est Joacimus, qui Babylonem deportatus fuit. Is idem erat, quem Jechoniam Jeremias appellat, Josia nepos non fi lius. Idcirco is merito connumerabitur in tertia classe generationum quatuordecim, quæ a Jecho nia ad Christum excurrunt: interim dum pater ejus, Josia genitus, cum suo parente in superioribus generationibus numeratur. Atque ita nobis etiam postremarum quatuordecim generationum integer conficitur numerus. Cur fabri filius servator noster maluerit quam nobilis alicujus illustrisque viri videri. Non ad suum divinum regnum ostenţandum ve nit; ideoque nec gloriose nec pompatice nobis ad fuit. Porro iter illi in calum fuit ejusmodi, ut vi tam hominum expiaret, dum se ex hominum grege Agnum Dei morti devotum et piacularem pro nobis omnibus traderet. Quamobrem ut sine ullo impe dimento ad hunc finem tenderet, plurimam prodi giorum suorum partem celandam tenebrisque ope riendam curabat, modo vetans quominus res gesta suæ in vulgi notitiam efferrentur, modo loca de serta sequens atque in montibus commorationes. Quin etiam divinam suam transfigurationem ne cunctis quidem discipulis suis, sed tribus tantum ostendit; hisque adeo mandavit, ne cui visum di cerent, donec Filius hominis a mortuis resurgeret. Neque pro nobis ea passus esset, quæ scripta wnt, si magnifici regis specie divinoque cum co mitatu aut exercitu adventavisset, simul divina prodigia edens, seque universa natura potiorem demonstrans. Recte igitur, secundum Apostolum, ‹ se ipsum exinanivit, formam servi accipiens” pauperisque Josephi non recusavit filius videri. Sic enim veridica apparet sententia de illo loquens cum esset dives, propter nos egenus factus est, ut illius inopia nos divites Geremus “*. › Quonam pacto dicatur Jesus super Davidis thronum sedisse. 1. Multifariam intelligitur Davidis thronus. Uno quidem modo, veluti si quis significari dicat illum, 7. 1 Cor. vill, * IV Reg. xxιν, 5-14. so philip. ", Cum hac xv quaestione conferatur ipse Eusebius Demonstr, evang. lib. vi, p. 353. d by Google
col. 929–930page 27 of 66
PG 22:929ἐκαθέζετο βασιλεύων, τάχα που ἐξ ἐλέφαντος καὶ ξύ λων πεποιημένον, χρυσῷ τε καὶ λίθοις βασιλικοῖς κεκοσμημένον· καθ' ἕτερον δὲ καθ᾽ ἂν τὴν ἀρχὴν αὐτ τὴν καὶ τὴν κατὰ παντὸς τοῦ ἔθνους ἡγεμονίαν, θρό τον βασιλείας ειώθαμεν ἀποκαλεῖν· τρίτος ἂν παρὰ τοὺς εἰρημένους λεχθείη τρόπος, καθ' ἂν ὁ ἑπηγ γελμένος ὑπὸ τοῦ Θεοῦ τῷ Δαβὶδ θρόνος ὀνομασθείη ἂν αὐτοῦ, οὐκ ἐφ᾽ ἂν αὐτὸς ἐκαθέσθη, ἀλλ' ὂν διὰ τῶν πρὸς αὐτὸν θεοπρεπῶν οἱ θεῖοι λόγοι περιέχουσι γέα γραπται γὰρ ἐν ὀγδοηκοστῷ ὀγδόῳ ψαλμῷ·. Ως ὤμοσα Δαβιδ τῷ δούλω μου, ἕως τοῦ αἰῶνος ἑτοιμάσω τὸ σπέρμα σου· καὶ οἰκοδομήσω εἰς γενεὰν καὶ γε νεὰν τὸν θρόνον σου.» Καὶ πάλιν·. Καὶ θήσομαι εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος τὸ σπέρμα αὐτοῦ, καὶ τὸν θρόνον αὐτοῦ ὡς τὰς ἡμέρας τοῦ οὐρανοῦ.» Καὶ πάλιν· ο "Απαξ ὤμοσα ἐν τῷ ἁγίῳ μου, εἰ τῷ Δαβιδ ψεύσομαι, τὸ σπέρμα αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα μέσ νει, καὶ ὁ θρόνος αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος ἐναντίον μου, καὶ ὡς ἡ σελήνη κατηρτισμένη εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ ὁ μάρ τις ἐν οὐρανῷ πιστός.» β'. Ἐπεὶ τοίνυν θρόνον ὡς τὰς ἡμέρας τοῦ οὐρα νοῦ, καὶ ὡς τὸν αἰῶνα διαμένοντα δώσειν ἐπήγγελτο διὰ τῶν εἰρημένων ὁ Θεὸς τῷ Δαβίδ, πολλή μέν τις ἦν διὰ ταῦτα τῷ παντὶ Ἰουδαίων έθνει προσδοκία περὶ τοῦ δηλωθέντος θρόνου· βραχὺν δὲ χρόνον τοῦ Δαβιδ ἡγησαμένου, καὶ Σολομῶνος μετ᾿ αὐτόν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῶν διαδόχων τῆς αὐτῶν βασιλείας εἰς Ἰεχονίαν καὶ τὴν εἰς Βαβυλῶνα αιχμαλωσίαν κατα στρεψάντων, ὡς ἐξ ἐκείνου λελύσθαι τὸν θρόνον τῆς βασιλείας Δαβίδ, ἐδόκει τὰ τῆς τῶν θείων χρησμῶν ἐπαγγελίας μὴ συνίστασθαι· τοῦτο οὖν αὐτὸ τῷ θείῳ Πνεύματι πάλιν ὁ αὐτὸς ψαλμὸς προαγορεύει ἑξῆς τοῖς προπαρατεθεῖσι λέγων·. Ποῦ εἰσι τὰ ἐλέη σου τὰ ἀρχαῖα, Κύριε, & ὤμοσας τῷ Δαβὶδ ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου;» Καὶ τήν γε καθαίρεσιν τῆς βασιλείας αὐτοῦ, καὶ τῆς διαδοχῆς αὐτοῦ, τοῦ θρόνου τε τὴν καταστρο τὴν διαρρήδην ὑποσημαίνει πάλιν ἑξῆς διὰ τούτων Σὺ δὲ ἀπώσω καὶ ἐξουδένωσας, Κύριε· ἀνεβάλου τὸν Χριστόν σου, κατέστρεψας την διαθήκην τοῦ δού λου σου, ἐβεβήλωσας εἰς τὴν γῆν τὸ ἁγίασμα αὐτοῦ καὶ ἐπιφέρει· ι τὸν θρόνον αὐτοῦ εἰς τὴν γῆν κατέῤῥηξας.» γ. Ταῦτα πάντα κατὰ τὸ αὐτὸ συνάγει τὸ Πνεῦμα, μονονουχί βουλόμενον ἡμᾶς διδάξαι, ὅτι οὐ περὶ τῆς βασιλείας τῆς αἰσθητῆς, οὐδὲ περὶ τοῦ θρόνου τοῦ σωματικώτερον νοουμένου αἱ πρὸς Δαβὶδ ἦσαν ἐπαγ γελίαι· αἱ μὲν γὰρ περί τινος αἰωνίου θρόνου, ἀπεικαζομένου ἡλίῳ καὶ οὐρανῷ, διαμένοντος τε εἰς αιώνα, προεθέσπιζον· ἡ δέ γε τοῦ Δαβίδ βασιλεία ή αἰσθητή, χρόνῳ λέλυτο οὐκ εἰς μακρόν· εἰκότως του γαροῦν τοῦ θρόνου τῆς αἰσθητῆς βασιλείας Δαβὶδ τὴν καθαίρεσιν ὑπογράψας, καὶ εἰπὼν, τὸν θρόνον αὐτ τοῦ εἰς τὴν γῆν κατέρρηξας, περὶ τοῦ διὰ τῶν θείων χρησμῶν ἐπηγγελμένου αἰωνίου καὶ οὐρανίου θρόνου ἑξῆς τὴν εὐχὴν ποιεῖται λέγων· «Ποῦ εἰσι τὰ ἐλέη σου τὰ ἀρχαῖα, Κύριε, & ώμοσας τῷ Δαβὶδ ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου;» μονονουχὶ τὰς ἐκβάσεις τῶν μεθ᾿ όρκου διαβεβαιώσεως ἐπηγγελμένων αὐτῷ τέλους τυχεῖν ἀξιῶν.
QUESTIONES EVANGELICÆ AD SPEPHANUM. QUESTIO XV. ctum, auroque et regiis lapidibus exornatum. Alio modo, quo imperium ipsum atque universi populi ducatum, thronum regni solemus vocare. Tertius, præter prædictos, modus est, quo ille a Deo Davidi promissus thronus, dici potest thronus ejus, non in quo ipse sederit, sed quem per coelestia ad eum vaticinia divinæ litteræ continent. Scriptum est enim in octogesinio octavo psalmo Juravi Davidi servo meo: Usque in sæculum præparabo semen tuum; et thronum tuum ædificabo in generationem et generationein.» Et rursus: «Ponamque in s culum sæculi semen ejus, et thronum ejus sicut dies cœli. Et denuo: Semel juravi in sancto meo, si Davidi mentiar; semen ejus manet in ætér num. Thronus ejus tanquain sol in conspectu meo, et sicut luna perfecta in æternum; et testis in caelo fidelis. in quo rex residet, ebore pint: lignisque conipa 2. Igitur quia thrcnum, tanquam dies cœli et tanquam solem et lunam, in sæcula duraturum promiserat Davidi verbis prædictis Deus, propterea multa erat in universa Judæorum gente significati throni exspectatio. Cumque brevi tempore prinelpa tum gessisset David, et post hune Salomon, et reges horum successores in Jechonia ac Babylonica capti vitate cessavissent, ita ut post id tempus regius Davidis thronus subversus fuerit; videbantur non sibi constare divinorum oraculorum promissiones. Quamobrem eodem divino Spiritu rursum prædictus psalmus, præter ante dicta, sic loquitur: Ubi sunt misericordiæ tuæ antiquæ, Domine, quas jurasti Davidi in veritate tua? Tum etiam regni ejus ac successionis excidium thronique eversionem aperte innuit in sequentibus:. Tu vero repulisti et de spexisti, Domine; distulisti Christumn tuum; ever tisti testamentum servi tui; profanasti in terra sanctuarium ejus; additque et thronum ejus in terrain collisisti. 3. Haec omnia summatim colligit divinus Spiri tus, propemodum docere nos volens, haud visibile regnumn Davidi fuisse promissum neque thronum corporaliter intelligendum. Ille quippe promissio nes thronum quemdam æternum vaticinantur soli et lunæ cœloque similem, quique perpetuus ma neat. Atqui Davidis visibile regnum brevi tempore deletum est. Quamobrem jure cum mox dixisset, thronum Davidici regni visibilis fuisse subversum, thronum ejus in terram collisisti; tuni vero throni ejus gratia, quem divina oracula æternum coelestenque aiunt, preces addit: • Ubi sunt mi sericordiæ tuæ antiqux, Domine, quas jurasti Da vidi in veritate tua?» quibus verbis petere videtur ut promissiones sacramento firmatæ exitum nan ciscantur.
col. 931–932page 28 of 66
PG 22:931δ. Τούτον οὖν αὐτὸν ἐκεῖνον ἐν ὤμοσεν ὁ Θεὸς δώσειν τῷ Δαβὶδ θρόνον, τὸν ὡς τὰς ἡμέρας τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τὸν ὡς ὁ ἥλιος ἐναντίον τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸν ὡς σελήνην κατηρτισμένην εἰς τὸν αἰῶνα, παντὸς ἐπιστῆναι τοῦ ἔθνους εὐχομένου, ὁ μέγας ἄγγελος Γαβριὴλ τὴν Παρθένον εὐαγγελίζεται τῷ ἐξ αὐτῆς γεννησομένῳ δοθήσεσθαι θεσπίζων· διό φησι πρὸς αὐτήν· «Καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν οὗτος ἔσται μέγας, καὶ Υἱὸς Ὑψίστου κληθήσεται καὶ δώσει αὐτῷ Κύριος ὁ Θεὸς τὸν θρόνον Δαβὶδ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ. › Επιφέρει δ' οὖν ἐφεξῆς καὶ λέγει Καὶ βασιλεύσει ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰακώβ εἰς τοὺς αἰῶνας· καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ οὐκ ἔσται τέλος ο σύμφωνα τοῖς ἀπὸ τῶν χρησμῶν ἑρμηνεύων· ὁ μὲν γὰρ πρὸς τὸν Δαβὶδ περὶ θρόνον βασιλείας αἰωνίου καὶ οὐρανίου προβλεγεν, ὁ δὲ ὡσαύτως τὸν ἐκ τῆς Παρθένου γεννησόμενον λήψεσθαί φησι τὸν θρόνον Δαβίδ, τουτέστι τὸν τῷ Δαβὶδ ἐπηγγελμένον μὲν, οὐ μὴν καὶ δεδομένων οὗτος δ' ἦν ὁ οὐράνιος καὶ εἰς αἰῶνα διαμένων· ἦν οὖν καὶ τοῦτο συμπέρασμα μεγίστης προφητείας τῷ Δαβὶδ κεχρημένης, προσ δοκωμένης τε τῷ παντὶ λαῷ, πεπληρωμένης δὲ ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, κατὰ τὴν τοῦ Γαβριήλ μαρτυρίαν φήσαντος· ο Καὶ βασιλεύσει εἰς τοὺς αἰῶνας, καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ οὐκ ἔσται τέλος. ο Διόπερ καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν πρὸς τὸν ἑρόμενον αὐτὸν, εἰ αὐτὸς εἴη ὁ τῶν Ἰουδαίων βασιλεὺς, ἀπεκρίνατο·. Η βασιλεία έμε οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου· › οὐδὲν γὰρ θνητὸν οὐδὲ ἐπίκαιρον ἐπήγετο αὐτῷ ὁ τῆς βασιλείας θρό νος· ἀλλ᾽ ἦν ἀληθῶς καθ' ὅλης τῆς ἀνθρώπων οἰκουμένης, φωτὸς δίκην, ἐκλάμπων ὡς ἡ σελήνη κατηρτισμένη εἰς τὸν αἰῶνα, ψυχὰς νοεράς καταυγάζων διὰ τῆς ἐνθέου καὶ οὐρανίου διδασκαλίας αὐτοῦ. ε'. Εἰ δὲ λέγοιτο ἐπὶ τὸν Ἰακώβ βασιλεύσειν, μὴ τὸ Ἰουδαίων ἔθνος νόμιζε διὰ τοῦ Ἰακὼβ δηλοῦσθαι. Ὁ γοῦν ταῦτα ἱστορῶν Λουκᾶς ὁ εὐαγγελιστής, μετά τὴν εἰς οὐρανοὺς ἀνάληψιν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν τὴν τοῦ Γαβριὴλ φωνὴν οἰκείᾳ παραδοὺς γραφῇ, σαφῶς ἠπίστατο τὸν Ἰησοῦν οὐκ ἐπὶ τὸ Ἰουδαίων ἔθνος τὸν Σωτῆρα βεβασιλευκότα, οὐδὲ εἰς τοὺς αἰῶνας αὐτὸν ἄρξαντα, ὧν γε καὶ τὴν κατ' αὐτοῦ συσκευὴν, καὶ τὴν εἰς θάνατον ἐπιβουλὴν ἀκριβῶς ἱστορεῖ καὶ οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀπο στόλων τὰς κατὰ τῶν τοῦ Ἰησοῦ μαθητῶν ἐπαναστάσεις αὐτῶν· οὐκ ἂν οὖν ἐπ' αὐτοὺς βασιλεύσειν τὸν Χριστὸν τὴν φωνὴν τοῦ Γαβριὴλ νομίσας είρη κέναι, ὡς ἀληθῆ αὐτὴν παρελάμβανεν, εἰ μὴ πάντας τοὺς διὰ τῆς κλήσεως τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν εἰς τὴν τῶν ἁγίων υἱοθεσίαν εἰσποιούμενος, οἶκον Ἰακὼς ἡγήσατο κατὰ διάνοιαν δηλοῦσθαι ὅθεν καὶ ὁ θεῖος Απόστολος ἐπιστάμενος σαφέστατα, παρίστη λέγων· «Οὐ γὰρ ὁ ἐν τῷ φανερῷ Ἰου δαῖός ἐστιν, οὐδὲ ἡ ἐν τῷ φανερῷ ἐν σαρκὶ περιτομή, ἀλλ' ὁ ἐν τῷ κρυπτῷ Ἰουδαῖος, καὶ περιτομὴ καρδίας ἐν πνεύματι, οὐ γράμματι, οὗ ὁ ἔπαινος οὐκ ἐξ ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐκ τοῦ Θεοῦ.»
EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS II. EXEGETICA. 4. Hic uimirum thronus ille est, quem se datu rum Davidi Deus juravit, tanquam dies cœli et vel uti solem in conspectu Dei, is est qui dicitur sicut Juna perfecta in æternum, et quem gens universa sirmari exoplabat. Atque hunc magnus angelus Gabriel Virgini significat datum ei iri qui ex ipsa nasceretur. Quare sic illam alloquitur: «Et voca bis nomen ejus Jesum hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur: et dabit illi Dominus Deus se dem Davidis patris ejus. › Mox quem thronum in telligat pandit: Et regnabit in domo Jacob in æternum; et regni ejus non erit finis: quæ Ga brielis dicta oraculis consonant. Olim quidem Da vidi sedes æterni regni ac coelestis promissa fuit; nunc angelus cum qui de Virgine gignendus erat occupaturum ait Davidis thronum; nuntiatum scili cet, neque tamen datum is autem coelestis erat et sine fine mansurus. Erat igitur hic exitus maxi mi vaticinii Davidi editi omnique populo exspectati quodque Gabriel testatur in Servatore nostro Jesu Christo veridicum evasisse ‹ regnabit in æternum, et regni ejus non erit finis. Quare et ipse Servator ac Dominus noster cum regaretur, num ipse esset rex Judæorum, respondit: ♥ Regnum meum non est de hoc mundo "., Nihil enim mortale aut temporale conferebat ei regni sedes: sed ipse erat in universo hominum cœtu lucis instar splendens, veluti sol et sicut luna perfecta in æternum, intel lectuales animas per suam divinam cœlestemcue doctrinam illustrans. 5. Quod si ait: et super Jacob regnabit, cave putes Judæorum gentem per Jacobum significari. Profecto qui hæc narrat Lucas evangelista, quan doquidem post Servatoris nostri in cœlum assum ptionem Gabrielis dicta scripturæ suæ commenda vit, probe noverat Jesum Servatorem in Judæorum gente nequaquam regnavisse, neduin fore ut æter num imperium in eos exerceret; quorum etiam adversus hunc molimina atque exitialia facinora narrat: neque solum in Evangelio, verum etiam in Actibus apostolorum, hostiles Judæorum impe tus contra Jesu discipulos scribit. Igitur cum exi stimaret voce reapse Gabrielis significari, fore ut Christus regnaret super eos; id vere dici haud ju dicavisset, nisi cunctos homines vocatione Serva toris nostri ex omnibus gentibus in adoptionen as sumptos, per domum Jacobi demonstrari credidis set. Unde et divus Apostolus perspicue edoctus ait: Non enim qui in manifesto, Judæus est neque quæ in manifesto in carne est circumcisio; sed qui in abscondito, Judæus est; et circumcisio cordis in spiritu, non littera: cujus laus non ex boninibus sed ex Deo est ". *¹ Joan. xviii, 36. “Rom. 11, 25. Confer Eusebii commentarium in Lucam, cap 1, 32.
col. 933–934page 29 of 66
PG 22:933Πῶς ἀπὸ τῆς Βηθλεὲμ ὁ μὲν Ματθαῖος εἰς Αἴγυ Στον ἱστορεῖ, ὁ δὲ Λουκᾶς εἰς Ἱερουσαλήμ, κἀκεῖθεν εἰς Ναζαρέθ πρὸς τῶν γονέων φέρε σθαι τὸν Ἰησοῦν. α΄. Λουκᾶς μὲν τὸν καιρὸν ἱστορῶν τῆς τοῦ Σω τῆρος ἡμῶν γενέσεως, τῆς Αὐγούστου βασιλείας μνημονεύει καὶ τῆς κατ' αὐτὸν ἀπογραφῆς· φησί τε μηδὲ ἐσχηκέναι αὐτοὺς ἐν τῇ Βηθλεὲμ κατάλυμα, πλήθους συνόντος ὡς εἰκὸς ἐν τῇ Βηθλεὲμ τῶν ἀπὸ γένους Δαβὶδ τῆς ἀπογραφῆς ἕνεκεν· διὸ μηδὲ οἴκου τὸν Ἰωσὴφ εὐπορεῖν· ὅθεν τεκοῦσάν φησι τὴν Μαρίαν σπαργανῶσαι τὸ βρέφος καὶ ἀποθέσθαι ἐν φάτνῃ, διὰ τὸ μὴ εἶναι αὐτοῖς τόπον ἐν τῷ καταλύματι καὶ εἰκός γε ἦν πλείστων συνόντων διὰ τὴν ἀπογραφὴν μὴ εὐπορεῖν καταγωγίου, ἀλλὰ καὶ, ούτε, φη σὶν, αἱ ἡμέραι ἐπλήσθησαν τοῦ περιτεμεῖν αὐτὸν (χρή δὲ τοῦτο γίνεσθαι ὀγδόῃ μετὰ τὴν ἀπότεξιν ἡμέρᾳ), ἀνήγαγον τὸ παιδίον εἰς Ἱεροσόλυμα, καὶ τελέσαντες ἐπ' αὐτῷ τὰ νενομισμένα, απίασιν εἰς Ναζαρέθ. ο Τούτων παρὰ τῷ Λουκᾷ κειμένων οὐδενὸς μνημονεύσας ὁ Ματθαῖος, παραχωρήσας δὲ τῷ Λουκᾷ τὰ εἰρημένα, ἕτερα αὐτὸς διηγεῖται· τίνα δὲ ἦν ταῦτα, ἀλλ᾽ ἢ τῶν Μάγων ἀπὸ ᾿Ανατολῆς ἄφιξις; κινησάντων μὲν ἀπὸ τῆς οἰκείας γῆς ἅμα τῷ γεννηθῆναι τὸν Ἰησοῦν, ἀστέρος αὐτοῖς τὴν γνῶσιν τῆς γεννήσεως ὑποφήναντος, οὐδή που δὲ τὴν τοσαύτην στειλαμένων πορείαν καιρῷ βραχεῖ· οὐ γὰρ ἐν ἡμέραις ὀκτὼ τὴν ἀπὸ Ανατολῶν ὁδὸν εἰκὸς αὐτοῖς ἐπὶ τὴν Ἰουδαίαν ἠνύσθαι, ὡς τὸν αὐτὸν νομίσαι εἶναι καιρὸν τῆς τε τού των ἀφίξεως, καὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν γενέσεως εἰ δὲ καὶ πυνθανόμενοι λέγουσι, ο Ποῦ ἐστιν ὁ τεχθεὶς βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων; εἴδομεν γὰρ αὐτοῦ τὸν ἀστέρα, καὶ ἤλθομεν προσκυνῆσαι αὐτῷ, οὐ τὸν σή μερον τεχθέντα, ὡς ἄν τις ὑπολάβοι, καθ᾿ ὃν ταῦτα ἐπυνθάνοντο χρόνον δηλοῦσιν, ἀλλὰ τὸν τότε γενό μενον ὅτε αὐτοῖς ὁ ἀστὴρ ἐπέφανε. β'. Πόσος δὲ ἦν οὗτος ὁ μεταξὺ χρόνος, τοῦ τε φανέντος τοῖς Μάγοις ἐπὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν γενέσεως ἀστέρος, καὶ τῆς αὐτῶν εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα παρουσίας, αὐτός σε διδάξει ὁ εὐαγγελιστής λέγων Τότε Ηρώδης λάθρα καλέσας τοὺς Μάγους, ἠκρί δωσε παρ' αὐτῶν τὸν χρόνον τοῦ φαινομένου ἀστέ ρος. 3 Καὶ ὡς ἂν ἀκριβώσας παρ' αὐτῶν, μαθὼν ὅπις ἦν οὗτος, μετὰ τὸ ἀναχωρῆσαι λάθρα τους Μάγους, ἰδὼν ὅτι ἐνεπαίχθη ὑπ' αὐτῶν, «ἐθυμώθη λίαν, καὶ ἀποστείλας ἀνεῖλε πάντας τοὺς παῖδας ἐν Βηθλεέμ, καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ὁρίοις αὐτῆς, ἀπὸ διετούς καὶ κατωτέρω, κατὰ τὸν χρόνον ὃν ἐκρίβωσε παρὰ τῶν Μάγων.» Οὐκοῦν διετής χρόνος ἤδη παρεληλύθει ἀπὸ τῆς Ἰησοῦ γενέσεως καὶ ἐπὶ τὴν ἄφιξιν τῶν εἰρημένων· οὐκ ἄρα διαφωνεῖ τὰ παρὰ τοῖς ἱεροῖς εὐαγγελισταῖς, εἰ ὁ μὲν Λουκᾶς ὀγδόῃ τῆς γενέσεως ἡμέρᾳ ἀνάγει αὐτὸν ἅμα τοῖς γονεῦσιν εἰς Ἱερουσαλὴμ τῆς τῶν νομίμων εκπληρώσεως ἕνεκα, κἀκεῖθεν απάγει ἐπὶ τὴν Ναζαρέθ· ὁ δὲ Ματθαῖος μετὰ διετῆ χρόνον γενομένους πάλιν ἐν Βηθλεέμ αναγράφει, εν ἀλλ' ή ή.
G Qui ft ut Bethlehemo Matthaus quidem in Egyptum, Lucas autem Hierosolyma atque inde Nazarethum a parentibus delatum narret Jesum? 1. Lucas dum tempus notat, quo Servator noster natus est, Augusti regnum memorat censumque sub eo descriptum. Ait autem caruisse eos Bethlehemi diversorio, ob posterorum Davidis multitudinem Bethlehemnum, ut verisimile est, concurrentem pro fitendorum nominum causa: quare ne hospitium quidem Josephus nactus est: ita ut Maria ab eva gelista dicatur partum suum fasciis involvisse at que in præsepi reclinavisse, quia non erat eis locus in diversorio. Sane nit mirum est si ob confluentes ad censum turbas hospitio caruerunt. Addit Lucas Postquam impleti sunt dies ut circumcideretur puer (id autem fieri oportebat octavo post partum die), tulerunt illum Hierosolyma: peractisque circa eumdem legitimis, Nazarethum abierunt. > Horum apud Lucam scriptorum nihil memorat Matthaus, qui omnem id genus narrationem prædicto Lucæ permisit, alia ipse persecutus. Quænam porro Nempe Magorum ex Oriente adventum digresso rum a propria regione post Jesu nativitatem, si dere ipsis notitiam nati pueri significante, neque tamen brevi tempore tantum itineris absolventium. Haud enim credibile est intra dies octo ab Oriente Magos in Judæam usque venisse, ita ut circa idem tempus Servatorem nostrum natum esse putemus, quo isti supervenerunt. Quanquam autem interro gant: • Ubi est qui natus est rex Judzorum? vidi anus enim stellam ejus, et venimus adorare eum; non tamen, ut aliquis suspicabitur, nuper natum designant, circa tempus nimirum quo ipsi interro gant; sed eum qui tum natus fuerat cum ipsis si dus apparuit. 2. Quantum vero temporis spatium inter sidus a Magis visum, Servatore nostro nascente, atque horum Hierosolyma adventum duxerit, idem docebit evangelista dum ait: ‹ Tunc Herodes clam vocatis Magis, diligenter didicit ab eis tempus stellæ quæ apparuerat eis. › Quod cum adamussim ab iis rescivisset, cumque Magi ab eo clam se sub duxissent ‹ videns se illusum, iratus est valde: et millens occidit omnes pueros, qui erant Bethlehe mi, atque in cunctis finibus ejus, a bimatu et infra, secundum tempus quod exquisiverat a Magis. Biennium ergo elapsum fuerat a Jesu nativitate ad Magorum adventum. Neque dissident sacri evange gelistæ; etiamsi Lucas octavo a nativitate die ducat eum cum parentibus Hierosolyma legitimorum causa explendorum, atque inde transferat Nazare thum; Matthæus autem post biennium rursus Bethlehemi versantes scribat; atque hinc in Ægy plum secessisse propter regis insidias. Credibile vero est eos non secundo solum sed sæpenumero ad commentarios Eusebii ejusdem in psalmos, cap. Ita codex pro Sic autem scribere solitum Eusebium,animadvertit Montfauconius præf. ult.
col. 935–936page 30 of 66
PG 22:935τεῦθέν τε εἰς Αἴγυπτον ἀπεληλυθέναι φησὶ διὰ τὴν τοῦ βασιλέως ἐπιβουλήν· καὶ ἦν εἰκὸς οὐ μόνον δεύ τερον, ἀλλὰ καὶ πλειστάκις ἐπιφοιτῶν αὐτοὺς τῷ τόπω, μνήμης τοῦ παραδόξου χάριν· δείκνυται γοῦν ἀναμφιβόλως οὐχ ὁ αὐτὸς ὢν καιρὸς ἐν ᾧ γεγέννηται κατὰ τὸν Λουκᾶν ὁ Σωτὴρ ἡμῶν, ἐν ᾧ τε κατὰ τὸν Ματθαῖον ὑπήντησαν οἱ ἐξ ᾿Ανατολῶν Μάγοι. γ'. Ὅτι δὲ μὴ εἷς ἦν ὁ παρ᾽ ἀμφοτέροις τοῖς εὐαγγελισταῖς χρόνος, καὶ ἄλλως ἐστὶ συλλογίσασθαι. Λουκᾶς φησι μὴ εὐπορῆσαι αὐτοὺς καταγωγίου ἐν τῇ Βηθλεέμ· διὸ καὶ τεκοῦσαν ἀνακλῆναι τὸ παιδίον ἐν φάτνῃ, διὰ τὸ μὴ εἶναι τόπον ἐν τῷ καταλύματι, ὡς εἰκὸς, τῆς ἀπογραφῆς ἕνεκεν πάντων πανταχόθεν τῶν ἐξ οἴκου καὶ πατριᾶς Δαβὶδ συντρεχόντων εἰς τὴν εἰρημένην πόλιν, διά τε τὸ πλῆθος τῶν ἐπιξενουμέν νων αὐτόθι μὴ εὐπορούντων καταλύματος· ὁ δὲ Ματ θαῖος «Ακούσαντες, φησίν, οἱ Μάγοι του βασιλέως Ηρώδου, ἐπορεύθησαν εἰς Βηθλεέμ· καὶ ἰδοὺ ὁ ἀστὴρ ἂν εἶδον ἐν τῇ ᾿Ανατολῇ προῆγεν αὐτοὺς, ἕως οὗ ἦν τὸ παιδίον μετὰ Μαρίας τῆς μητρὸς αὐτοῦ· καὶ περ σόντες προσεκύνησαν αὐτῷ.» Αλλ' οὐκ ἐν φάτνῃ κείμενον οὗτοι καταλαμβάνουσι τὸ παιδίον ὁμοίως τοῖς ποιμέσιν, ἀλλ' ἔνδον ἐν οἰκίᾳ μετὰ τῆς μητρός αὐτὸ θεωροῦσι· καίτοι Λουκᾶς ἔφησε μὴ εἶναι τόπον αὐτοῖς ἐν τῷ καταλύματι· πῶς οὖν ὁ Ματθαῖος οἰκίαν αὐτοῖς ἀφορίζει; Αλλ' ἐπεὶ Λουκᾶς τὸν καιρὸν ἱστορεῖ τῆς γενέσεως, οὗτος δ᾽ ἦν ὁ τῆς ἀπογραφής, καθ᾽ ὅν πανδημεὶ συνέτρεχον οἱ τῷ αὐτῷ γένει προσο ήκοντες ἐν τῇ τοῦ Δαβὶδ πόλει, ὁ δὲ Ματθαῖος τὰ μετὰ δύο ἐτῶν χρόνους ἱστορεῖ (τοσοῦτος γὰρ ἦν ὁ χρόνος ὂν Ηρώδης παρὰ τῶν Μάγων Ακρίβωσεν) ὥστε σχολῆς οὔσης ἐν τῇ Βηθλεὲμ, κατὰ τὸν Ματ θαῖον εὐπόρουν καταγωγίου· διὸ εἰσελθόντες οἱ Μάγοι εἰς τὴν οἰκίαν, εἶδον τὸ παιδίον μετὰ Μαρίας της μητρὸς αὐτοῦ· καὶ πεσόντες προσεκύνησαν αὐτῷ καὶ αὕτη μὲν ἡ τοῦ ζητηθέντος λύσις. Ταῦτά σοι ἐξ ἡμῶν, ἱερώτατε ἀνδρῶν καὶ φιλοπονώτατε υἱὲ Στέφανε, γνησίας ὄντα δείγματα διαθέσεως, ἀνακείσθω ὁ μοχθηρὸς Εὐσέβιος μόχθηρος,
rediisse ad eundem locum, admirabilis illius even tus gratia. Indubitanter itaque demonstratum est non idem esse tempus, quo secundum Lucam natus est Servator noster, atque illud quo secundum Matthæum venerunt in conspectum Jesu Magi ab Oriente.. 3. Quod autem non idem sit apud utrumque evangelistam tempus. alia quoque ratione colligitur. Lucas enim ait non invenisse eos hospitium Beth lehemi: ideoque et a matre reclinatum puerum in præsepi, quia non erat eis locus in diversorio; ut credibile est, census causa, confluentibus undique in dictam urbem gentilibus posterisque Davidis; ideoque ob advenarum multitudinem copia hospitii nepala. Matthaus autem e Magi audito, inquit, Herode rege. Beth ehemum abierunt. Et ecce stella, quam vilerant in Oriente, antecedebat eos, donec veniens staret supra ubi erat puer cum Maria matre ejus. Et procidentes adoraverunt eum. › Atqui non in praesepi ab his deprehenditur infans, ut a pastoribus, sed intra domum cum matre vi situr. Porro Lu as dixerat non fuisse locum eis in diversorio. Quomodo igitur Matthæus domum illis attribuit? Sed quoniam Lucas tempus narrat nati rit..tis, quo nimirum census peragebatur, cunctique Davidis posteri catervatim ad ejusdem urbem con currebant; contra a Matthæo res post biennium gesse scribuntur (tantunden enim tempus fuit quad livro les exquisiverat a Magis); tum demum vacua jam peregrinis urbe, copiam juxta Matthaeum – diversorii nacti sunt. Quare ingressi domum Magi invenerunt puerum cum Maria niatre ejus; et pro cidentes adoraverunt eum. Αtgue hæc questionis solutio est. Hæc a me tibi, hominum sanctissime et soler tissime Gli Stephane, veri indicia amoris dicata sunto. Duos fuisse hos ad Stephanum libros dicet mox Eusebius; quantæ autem latitudinis, divinare non possumus: nam breviator anonymus ne illo rum quidem divisionem servavit. Item utrum quæ stiones omnes, etsi contractas, retinuerit, an aliquas levioris fortasse momenti, quod vix credo, subira xerit, æque obscurum est. lliud tamen pro certo ha bendum, partem utiliorem ac medullam propenio dum operis Eusebiani tuin ad Stephanum tum etiam ad Marinum, in hac nos Epitome recuperavisse. Et sane mirari licet tot a laboriosissimo Eusebio seri pta opera ad Christianæ religionis expositionem at que tutelam, nempe Historiam eccl., Preparatio nem, Demonstrationem, Theophaniam, Quæstiones erangelicas, el Contra Julianum, Hieroclem, atque Marcellum, etc. Quin etiam deperditæ ejus generalis Isagogæ fragmenta aliquot nos postea recitaturi sumus ex Anastasio Vaticano desumpta. Quos dum, inquam, labores demiramur, venit in mentem cor rigendam videri interpretationem Auberti (cui nos quoque olim credidimus) in Juliani imp. fragmento apud S. Cyrillum lib. vut Contra Jul., ed. Spanhe mii p. 222, ubi verba Juliani Latine vertuntur nequam Eusebius. Atqui eo loco Julianus in Eusebium non invehitur, sed ejus tan twin sententiam circa Hebræorum doctrinam artes que memorat. Ergo retrahendus mihi accentos vi detur, ut sit labcriosus, quod maxime epithelum Eusebio laboris Herculei viro congruit. Dicatur itaque in eo fragmento non nequam, sed laboriosus Eusebius, i
col. 937–938page 31 of 66
PG 22:937ΕΚΛΟΓΗ ΕΝ ΣΥΝΤΟΜΩ ΕΚ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΠΡΟΣ ΜΑΡΙΝΟΝ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΕΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΙΣ ΖΗΤΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΛΥΣΕΩΝ Τῶν ἐν τοῖς θεοπνεύστους Εὐαγγελίοις περὶ τὴν ἀρ χὴν ἀπορουμένων ζητημάτων καὶ λύσεων δύο πεπονηκὼς ἤδη πρότερον συγγράμματα, πάρειμι νῦν, τὰ μέσα παρελθών, ἔπειτα πρὸς τῷ τέλει τῶν αὐτῶν πάντοτε τοῖς πᾶσι ζητούμενα· τάχα που τῆς τοῦ Θεοῦ βουλῆς διὰ τῶν σῶν ἐπιταγμάτων ἐπὶ τοῦτο ἡμᾶς παρορμησάσης, Μαρἶνε υἱὲ τιμιώτατέ μοι και φιλοπονώτατε. Ηρώτας δὲ τὸ πρῶτον Πῶς παρὰ μὲν τῷ Ματθαίῳ ὀψὲ Σαββάτων φαί νεται έγηγερμένος ὁ Σωτὴρ, παρὰ δὲ τῷ Μάρκῳ πρωΐ τῇ μιᾷ τῶν Σαββάτων. α΄. Τούτου διττὴ ἂν εἴη ἡ λύσις· ὁ μὲν γὰρ τὸ κε φάλαιον αὐτὸ τὴν τοῦτο φάσκουσαν περικοπὴν ἀθε τῶν, εἴποι ἂν μὴ ἐν ἅπασιν αὐτὴν φέρεσθαι τοῖς ἀντι γράφοις τοῦ κατὰ Μάρκον Εὐαγγελίου· τὰ γοῦν ἀκριβῆ τῶν ἀντιγράφων τὸ τέλος περιγράφει τῆς κατὰ τὸν Μάρκον ἱστορίας ἐν τοῖς λόγοις τοῦ ὀφθέντος νεανίσκου ταῖς γυναιξὶ καὶ εἰρηκότος αὐταῖς, «Μὴ φοβεῖσθε, Ἰησοῦν ζητεῖτε τὸν Ναζαρηνόν· καὶ τοῖς ἑξῆς, οἷς ἐπιλέγει· ι καὶ ἀκούσασαι· ἔφυγον, καὶ οὐ δενὶ οὐδὲν εἶπον, ἐφοβοῦντο γάρ.· Ἐν τούτῳ γὰρ σχεδὸν ἐν ἅπασι τοῖς ἀντιγράφοις τοῦ κατὰ Μάρ κον Εὐαγγελίου περιγέγραπται τὸ τέλος· τὰ δὲ ἑξῆς σπανίως ἔν τισιν ἀλλ' οὐκ ἐν πᾶσι φερόμενα περιττά ἂν εἴη, καὶ μάλιστα εἴπερ ἔχοιεν ἀντιλογίαν τῇ τῶν λοιπῶν εὐαγγελιστῶν μαρτυρίᾳ· ταῦτα μὲν οὖν εἴποι ἄν τις παραιτούμενος καὶ πάντη ἀναιρῶν περιττόν ἐρώτημα "Αλλος δέ τις οὐδ᾽ ὁτιοῦν τολμῶν ἀθε Ἡμεῖς δὲ ἐξ ἀκριβῶν ἀντιγράφων, ὡς ἐν πλείστοις εὑρόντες αὐτὰ, κατὰ τὸ Παλαιστιναῖον Εὐαγγέλιον Μάρκου, ὡς ἔχει ἡ ἀλήθεια, συντεθείκα μεν· καὶ τὴν ἐν αὐτῇ δεσποτικὴν ἀνάστασιν μετὰ τὸν ἐφοβοῦντο γάρ. Εν πολλοῖς δὲ καὶ ταῦτα φέρεται, ἀναστάς, κ. τ. λ. Ιη
Ambiguarum quæstionum ac solutionum, quæ circa divinorum Evangeliorum initia occurrunt, cum jam duos scripserim libros, venio nunc, mediis prætermissis, ad extrema quæ semper apud omnes controversa fuerunt: divina fortasse voluntate per mandata tua nos ad id excitante, Marine fili mihi spectatissime ac solertissime. Rogas autem prim mum Quomodo apud Matthæum videatur Servator sero Sabbatorum resurrexisse, apud Marcum autem mane una Sabbatorum. 4. Quæstionis hujus duplex solutio est. Qui rei caput ipsum, id est sectionem in qua id narratur, delet, dicet eam non in cunctis haberi exem " plaribus Evangelii secundum Marcum. Accurati Recole dicta a nobis in Monito (col. 877). Legendus autem est divus Hieronymus epist. 59, et præsertim 120, qui Eusebii ad Marinum quæstiones prorsus expilat, quæque eclogarius noster detraxit, aple compensat. Omitti hic nequit, quanquam ab aliis jam citatum, Severi Antiocheni contrarium prorsus Eu sebio scholion, quod etiam in cod. Vat. 558, f. 170 b, legitur » Nos autem in accuralis exempla enim codices historiam secundum Marcum in ser mone juvenis concludunt mulieribus visi, dicentis que ipsis: «Nolite timere: Jesum quæritis Naza renum, › et cætera quæ ibidem subjicit: «quibus illæ auditis fugerunt, neminique quidquam dixerunt timore correptæ. Hoc enim loco in cunctis prope exemplaribus Evangelium Marci concluditur. Se quentia auten quæ raro in aliquot, non in omni bus, occurrunt, supervacanea videntur, præsertin si repugnent cæterorum evangelistarum´testimonio, Hæc fortasse dicet aliquis, detrectans atque omnino perimens superfluam quæstionem. Alius vero quis quam nihil omnino delere audens eorum quæ ut ribus plurimis partem hanc compertam, secundum Palastinum Marci Evangelium, prout veritas postu lat, apposuimus; et Domini resurrectionem post illa verba, «timebant enim. Contradicit omnino scholion Græcum exemplaribus multis habentur etiam sequentia, ‹ re surgens,» etc. Quæ hic adnotari queunt de codicum Gre corum et de veterum interpretum auctoritatibus, ea partim exstant apud Millium atque Wetstenium,. quibus adde posteriores clari nominis criticos, Marci editores, Griesbachium, Matthæium, Alte
col. 939–940page 32 of 66
PG 22:939τεῖν τῶν ὁπωσοῦν ἐν τῇ τῶν Εὐαγγελίων γραφή φε ρομένων, διπλήν εἶναί φησι τὴν ἀνάγνωσιν, ὡς καὶ ἐν ἑτέροις πολλοῖς, ἑκατέραν τε παραδεκτέαν ὑπάρ χειν, τῷ μὴ μᾶλλον ταύτην ἐκείνης, ἢ ἐκείνην ταύτης, παρὰ τοῖς πιστοῖς καὶ εὐλαβέσιν ἐγκρίνεσθαι β'. Καὶ δὴ τοῦδε τοῦ μέρους συγχωρουμένου εἶναι ἀληθοῦς, προσήκει τὸν νοῦν διερμηνεύειν τοῦ ἀναγνώσματος· εἰ γοῦν διέλοιμεν τὴν τοῦ λόγου διάνοιαν, οὐκ ἂν εὔροιμεν αὐτὴν ἐναντίαν τοῖς παρὰ τοῦ Ματ θαίου ὀψὲ σαββάτων ἐγηγέρθαι τὸν Σωτῆρα λελεγμέν νοις· τὸ γὰρ ἀναστὰς δὲ πρωὶ τῇ μιᾷ τοῦ Σαββά του κατὰ τὸν Μάρκον, μετὰ διαστολῆς ἀναγνωσόμεθα καὶ μετὰ τὸ ἀναστὰς δὲ, ὑποστίξομεν· καὶ τὴν διά νοιαν ἀφορίσομεν τῶν ἑξῆς ἐπιλεγομένων· εἶτα τὸ μὲν ἀναστὰς ἂν, ἐπὶ τὴν παρὰ τῷ Ματθαίῳ ἀψε Σαββάτων· τότε γὰρ ἐγήγερτο· τὸ δὲ ἑξῆς ἑτέρα, ἂν διανοίας υποστατικόν, συνάψωμεν τοῖς ἐπιλεγομένοις πρωί γὰρ τῇ μιᾷ τοῦ Σαββάτου ἐφάνη Μαρίᾳ τῇ Μαγδαληνῇ· τοῦτο γοῦν ἐδήλωσε καὶ ὁ Ἰωάννης πρωΐ καὶ αὐτὸς τῇ μιᾷ τοῦ Σαββάτου ὦφθαι αὐτὸν τῇ Μαγδαληνή μαρτυρήσας· οὕτως οὖν καὶ παρὰ τῷ Μάρκῳ πρωί ἐφάνη αὐτῇ· οὐ πρωὶ ἀναστάς, ἀλλὰ πολὺ πρότερον κατὰ τὸν Ματθαῖον ὀψὲ τοῦ Σ βάτου· τότε γὰρ ἀναστὰς ἐφάνη τῇ Μαρίᾳ, οὐ τότε, ἀλλὰ πρωΐ· ὡς παρίστασθαι ἐν τούτοις καιροὺς δύο τὸν μὲν γὰρ τῆς ἀναστάσεως, τὸν ὀψὲ τοῦ Σαββάτου τὸν δὲ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιφανείας, τὸν πρωί, ἐν ἔγραψεν ὁ Μάρκος εἰπὼν (8 καὶ μετὰ διαστολῆς ἀνα γνωστέον) «ἀναστὰς δέ· ν εἶτα ὑποστίξαντες, τὸ ἑξῆς ρητέον, ο πρωΐ τῇ μιᾷ τοῦ Σαββάτου ἐφάνη Μαρία τέλος, τῇ Μαγδαληνῇ, ἀφ᾿ ἧς ἐκβεβλήκει ἑπτὰ δαιμόνια. Πῶς κατὰ τὸν Ματθαῖον ὀψὲ Σαββάτων ἡ Μα γδαληνή τεθεαμένη τὴν ἀνάστασιν, κατὰ τὸν Ἰωάννην ἡ αὐτὴ ἐστῶσα κλαίει παρὰ τῷ με μείῳ τῇ μιᾷ τοῦ Σαββάτου α΄. Οὐδὲν ἂν ζητηθείη κατὰ τοὺς τόπους, εἰ τὸ ὀψὲ Σαββάτων μὴ τὴν ἑσπερινὴν ὥραν τὴν μετὰ τὴν ἡμέραν τοῦ Σαββάτου λέγεσθαι ὑπολάβοιμεν, ὥς τινες ὑπειλήφασιν, ἀλλὰ τὸ βραδὺ καὶ ὀψὲ τῆς νυκτὸς τῆς (ἀκριβῆ)
EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. cunque Scriptura evangelica commendata fuerunt, duplicem esse dicet lectionem, ut sæpenumero alias; et utramque esse recipiendam; quoniam cre dentium ac religiosorum judicium haud huic potius quam illi accedit. 2 Age vero si rem ita se habere conceditur, le ctionis modus ac significatus enucleandus est. Si igitur dividemus Marci sententiam, profecto haud comperiemus contrariam iis quæ dicuntur apud Matthæum, nempe quod sero Sabbatorum Servator surrexerit. Nam Marci illud cum surrexeril mane una Sabbati cum distinctione legemus, ita ut post cum surrexisset autem ad Matthæi verba referamus sero Sabbatorum; tunc enim surrexerat. Sequentia vero, quæ alian sententiam continent, copulabimus cum iis quæ adduntur: mane enim una Sabbati apparuit Mariæ Magdalenæ. Hoc declaravit etiam Joannes, mane et ipse una Sabbati apparuisse Je sum Magdalena testificans. Sic igitur et apud Mar cum mane illi apparuit; non mane redivivus, sed multo prius, secundum Matthæum, sero scilicet Sabbatorum: quo cum tempore revixisset, Mariæ non tunc sed mane se conspiciendum obtulit. Qua re his verbis duo repræsentantur tempora; unum resurrectionis, nempe sero Sabbati; alterum Ser vatoris apparentis, nempe mane, de quo postreino loquitur Marcus: qui locus cum distinctione le gendus est, videlicet «cum surrexisset. Hinc fa eta interpunctione, reliqua dicenda sunt una Sabbati apparuit Mariæ Magdalenæ, de qua ejece rat septem dæmonia. › Quomodo Magdalena, quæ secundum Matthæum sero Sabbatorum resurrectionem viderat, eadem secun dum Joannem stans flebat apud monumentum una Sabbati. 1. Nulla erit his in locis quaestio, si sero Sabba torum haud intelligemus dici vespertinum tempus post Sabbati diem, ut quidam existimaverunt, sed serotinum concubiumque noctis tempus post Sab rum, Birchium, Scholziuin, et Tischendorfium. Matthæius in primis et Scholzius prolixa animad versione Marci hoc incrementum ex auctoritate Græcæ Ecclesiæ novisque multis documentis invicte tuentur. Ac jam diu quidem catholici critici, post Tridentini concilii decretum, locum hunc egregie propugnaverant. Rei certe antiquitatem satis abun deque confirmat vel unius Ulphilæ auctoritas, qui Marci caput integrum interpretatus est: quod Go thicum testimonium haud scio an critici satis agno verint vel pro dignitate_æstimaverint. Codex Vati cano-Palatinus, ex quo Eusebium producimus, post octavum versum habet quidem voceum ut alibi interdum observatum fuit, sed tamen ibidem eadem manu subscribitur incrementum cum progredienti bus sectionum notis. Jam quod Eusebius in præ dieto Vat. pal. codice (aliisque nonnullis, teste scholiasta apud Birchium) sectiones non ultra oc avuin versiculum in canone scripsit, is nunc de mum videtur sententiam suam immutare, dum re ligionem eorum mox laudat, qui nihil ex evangelicis paginis delere audent. Profecto verbis Eusebii mi rifice confirmatur illorum opinio, qui Marci clau sulam idcirco desideratam aiunt in tot veterum exemplaribus, quia eam de industria multi deleve rant ob apparentem ab aliis evangelistis discrepan tiam. Porro et prior illa affirmatio Eusebii de co dicibus accuratis, qui defectum hujus pericopæ præ se tulerint, commode infirmatur in Victoris catena apud Matthæium et Birchium et in cod. Vat. 358, p. 170, ubi imo accurata exemplaria con tinere dicuntur universam hanc Marci clausulam. Notabile Eusebii dictum de illis etiam sacra Scripturæ partibus retinendis, quæ aliquando con troversæ fuerunt! Audiant hoc qui non solum mi nimas partes resecant, veluti coeleste testimonium ep. apud Joan. v, 7, verum etiam majores, et quidem integros libros deuterocanonicos. Quæ in his quæstionibus posthinc dicuntur de temporibus discrepantibus, et de pluribus Ma riis diversisque angelis, ea partim edita fuerunt a Combelisio in Novo Patrum auctario, et a Matthæio in Anecdotis Moscuensibus, quanquam non sine va rietatibus. Quippe hæ Eusebii lucubratiunculæ pas sim occurrunt in codicibus, tum aliis tum Vatica mis, ita ut eas olim Latine quoque interpretatus fuerit Ambrosius Mediolanensis, monachus Casi nas, teste Sixto in Bibliotheca.
col. 941–942page 33 of 66
PG 22:941μετὰ τὸ Σάββατον· οὕτω γὰρ καὶ ὀψὲ τῆς ὥρας ειώ θα μεν λέγειν, καὶ ὀψὲ τοῦ καιροῦ, καὶ ὀψὲ τῆς χρείας οὐ τὴν ἑσπέραν δηλοῦντες, οὐδὲ τὸν μετὰ ἡλίου δυ σμὰς χρόνον, τὸ δὲ σφόδρα βράδιον τούτῳ σημαίνοντες τῷ τρόπῳ· ὅθεν ὥσπερ διερμηνεύων αὐτὸς ἑαυτὸν ὁ Ματθαῖος μετὰ τὸ ὀψὲ Σαββάτων, ἐπήγαγε τῇ ἐπι φωσκούσῃ φησί· δηλαδὴ ὥρᾳ τῇ λοιπὸν ἤδη ὑποφαινούσῃ, καὶ ἐπιφωσκούσῃ εἰς τὴν Κυριακὴν ἡμέραν, ἥτις ἦν ὀψὲ καὶ πόῤῥω λοιπὸν ἐλαύνουσα τῶν Σαββά των· λέλεκται δὲ ὀψὲ τοῦ Σαββάτου παρὰ τοῦ ἐρω μηνεύσαντος τὴν Γραφήν· ὁ μὲν γὰρ εὐαγγελιστής Ματθαῖος Εβραΐδι γλώττη παρέδωκε τὸ εὐαγγέλιον 5 δὲ ἐπὶ τὴν Ἑλλήνων φωνὴν μεταβαλὼν αὐτὸ, τὴν Επιφωσκοῦσαν ὥραν εἰς τὴν Κυριακὴν ἡμέραν, ὀψὲ Σαββάτων προσεἶπεν· ὥστε τὸν αὐτὸν σχεδὸν νοεῖ σθαι καιρὸν, ἢ τὸν σφόδρα ἐγγὺς παρὰ τοῖς εὐαγγελισταῖς διαφόροις ονόμασι τετηρημένον· μηδέν τε δια φέρειν Ματθαῖον εἰρηκότα·. ὑψὲ δὲ Σαββάτων τῇ ἐπιφωσκούσῃ εἰς μίαν Σαββάτων ἦλθε Μαρία ἡ Μαγδαληνὴ καὶ ἡ ἄλλη Μαρία θεωρῆσαι τὸν τά φον,» Ιωάννου φήσαντος· ι τῇ δὲ μιᾷ τῶν Σαββά των έρχεται Μαρία ἡ Μαγδαληνὴ πρωι εἰς τὸ μνη μεῖον, ἔτι οὔσης σκοτίας.» Πλατυκῶς γὰρ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν δηλοῦσι χρόνον διαφόροις ρήμασι· ὁ μὲν Ματθαῖος ὀψὲ, ἀντὶ τοῦ βράδιον· καὶ ὀψὲ τῆς νυκτὸς ὀνομάσας πρωΐ, ὁ διερμηνεύων επήγαγε τὸ σκοτίας οὔσης, ἵνα μή τις τὸν ὄρθρον λέγειν αὐτὸν ὑπολάβοι· ὡς καὶ ὁ Ματθαῖος τῷ ὀψὲ Σαββάτων, ἵνα μὴ τὴν ἑσπερινὴν ὥραν νομίσειέ τις λέγεσθαι, προσέθηκε τὸ τῇ ἐπιφωσκούσῃ εἰς μίαν Σαββά των. Ἐπεὶ καὶ ἀκριβῶς οὗτος Σαββάτου εἶπεν τὴν ὀψίαν, μή τις τὴν ἑσπέραν ὑπολάβοι λέγεσθαι τὴν μετὰ ἡλίου δυσμάς, ἀλλὰ Σαββάτων φησὶν ὀψέ. β'. Εθος δὲ ὅλην τὴν ἑβδομάδα Σάββατον καλεῖν, καὶ πάσας τὰς ἡμέρας οὕτως ὀνομάζειν. Λέγεται γοῦν παρὰ τοῖς εὐαγγελισταῖς τῇ μιᾷ τῶν Σαββάτων· ἐν δὲ τῇ συνηθεία, δευτέρα Σαββάτων, καὶ τρίτη Σαβ βάτων, καὶ τετάρτη Σαββάτων· οὕτως οὖν ὁ Ματ θαῖος τὸν καιρὸν τὸν ἐπιφαύσκοντα εἰς τὴν ἕω τῆς Κυριακῆς ἡμέρας, Σαββάτων ὀψὲ ὠνόμασεν· οὐκ εἰπὼν ἑσπέραν τοῦ Σαββάτου, οὐδὲ ὀψὲ Σαββάτου ἐπεὶ ἐχρῆν ἡμᾶς τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου μετὰ ἡλίου δυσμὰς ἑσπέρας γινομένης ἀπονηστίζεσθαι καὶ οὐκέτι τὴν Κυριακὴν ἡμέραν ἀγαλλιᾷν, ἀλλὰ τὴν ἑσπέραν τοῦ Σαββάτου, εἴπερ τοῦτ' ἐδήλου ὁ εὐαγγελιστὴς. Αλλ' οὐχ ἑσπέρας τοῦ Σαββάτου ειώθαμεν τὰς νηστείας καταλύειν, ἀλλ᾽ ἢ νυκτὸς ἐπιλαβούσης, αὐτῷ μεσονυκτίῳ, καὶ ἢ περὶ ἀλεκτόρων βοὰς, ἢ ἀμφὶ τὸν ὄρθρον· ὥστε καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ πράγματος, καὶ ἐκ τῆς κεκρατηκυίας ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις τοῦ Θεοῦ συνηθείας, τὸν διὰ τοῦ ὀψὲ Σαββάτων δηλούμενον καιρὸν, μὴ τὴν ἑσπερινὴν ὥραν εἶναι, ἀλλὰ ταύτην, ἣν Ματθαῖος αὐτὸς παρέστησεν εἰπὼν τῇ ἐπι φωσκούσῃ εἰς μίαν Σαββάτων. Οὐδὲ γὰρ λόγον είχε κατὰ τὴν ἑσπέραν τοῦ Σαββάτου τοιούτων θαυμάτων ἀμφὶ τὸ μνημεῖον τοῦ Σωτῆρος ἀποτελουμένων, μὴ οὐχὶ πάντας τοὺς τὴν πόλιν οἰκοῦντας μαθεῖν τὰ γι δηλοῦν.
sero temporis, et serius quam rei usus postulavis set; neque idcirco vesperam significamus, neque tempus post solis occasum, sed quod magnopere serum sit. Quare se ipsum veluti Matthæus inter pretans postquam dixit sero Sabbatorum, ait quæ illucescit, nempe hora quæ deinceps suberat atque illucescebat in diem Dominicum; quæ nempe jam sera erat et longius a Sabbato elapsa. Id vero tem pus a Scripturæ evangelicæ interprete sero Sabbati appellatum est. Namque ipse Matthaus Hebraica lingua edidit Evangelium; ab eo autem qui in Gra cam transtulit, illucescens hora in diem Domini cum, sero Sabbatorum appellata fuit: ita ut idem fere tempus intelligatur, aut valde proximum, apud batum. Sic enim et sero horæ solemus dicere, et evangelistas diversis nominibus designatum: mi hilque differat Matthæus dicens: ‹ Sero autem Sab batorum, quæ lucescit in unam Sabbatorum, venit Maria Magdalena, et altera Maria videre sepul crum, a Joanne qui ait • una autem Sabbato rum venit Maria Magdalena mane ad monumentum, cum adhuc tenebræ essent., Late enim unum idemque significatur tempus variis nominibus. Matthæo sero Sabbatorum dicente pro tardius, et mane pro nocle serotina, interpres addidit cum ad huc tenebræ essent, ne quis auroram dici ab illo pu taret. Sicuti etiam Matthaeus verbis sero Sabbato rum, ne quis de vespertino tempore cogitaret, ad didit quæ lucescit in unam Sabbatorum. Et quidem accurate is expressit seram horam, ne quis vespe ram opinaretur esse post solis occasum horam; nempe ait sero Sabbatorum. 2. Consuetudo autem fuit ut universa hebdomada diceretur Sabbatum, imo ut dies singuli sic appel larentur. Dicitur ergo apud evangelistas una Sabba torum. Et quidem in vulgari consuetudine secunda Sabbatorum, tertia Sabbatorum, quarta Sabbatorum. Sic ergo Matthæus tempus illucescens in diem Do minicum sero Sabbatorum vocitavit. Secus vero oporteret nos die Sabbati post solis occasuin, ve spere facto, jejunium polluere: neque die Domi nico jubilare, sed potius vespere Sabbati; si qui dem ita intelligendus esset evangelista. Atqui non vespere Sabbati solemnus jejunia polluere, sed no Cod. cte medium cursum jam tenente, aut circa gallici nium vel auroram: ita ut et facto ipso et inveterata in Dei Ecclesiis consuetudine, tempus significatum per verba sero Sabbatorum, haud vespertina hora sit, sed quam Matthaeus exhibet dum ait: quæ il lucescit in unam Sabbatorum. Neque enim commode accidissent vespere Sabbati talia prodigia circa Ser vatoris monumentum, ne scilicet passim urbis incolæ rem cognoscerent, fieretque concursus ad lu mulum, vigilantibus omnibus. Consentaneum quip pe erat, lapide prodigiose revoluto, statim convo lare custodes, hora id concedente, ad ea quæ eye
col. 943–944page 34 of 66
PG 22:943νόμενα, καὶ συνδρομὴ γεγόνει ἐπὶ τὸ μνῆμα, πάντων ἐγρηγορότων. Ακόλουθον δὲ ἦν ἀνατραπέντος τοῦ λίθου παραδόξως, παραχρήμα σπεῦσαι τοὺς φρουρούς τὰ πραχθέντα δηλῶσαι, τῆς ὥρας αὐτοῖς ἐπιτρεπούσης. Οἱ δὲ καὶ διδάσκονται τῇ ὑστεραίᾳ ὑπὸ τῶν ἀρ χιερέων διαφημίσαι εἰς πάντας, ὅτι οἱ μαθηταὶ αὐ τοῦ νυκτὸς ἐλθόντες ἔκλεψαν αὐτὸν ἡμῶν κοιμωμέν ; νων· ὃ δὴ χώραν οὐκ εἶχεν πλάττεσθαι αὐτοὺς εἰ τῇ ἑσπέρᾳ ἐγήγερτο. Ἀλλὰ γὰρ ἡγοῦμαι διὰ τούτων ἀποδείκνυσθαι τὸ παρὰ τῷ Ματθαίῳ λεγόμενον ὀψὲ Σαββάτων, μὴ τὴν ὀψινὴν ὥραν του Σαββάτου σημαίνειν, μηδὲ τὸν ἑσπερινὸν καιρόν· ἀλλ' αὐτὸς Ματθαίος ἐπήγαγεν τὴν ἐπιφώσκουσαν ὥραν εἰς μίαν Σαββά των, ἥτις ἦν πρωί, ἔτι σκοτίας οὔσης κατὰ τὸν Ἰω άννην· οὕτω γὰρ ἡ συμφωνία συνδράμοι ἂν τῶν εὐ αγγελικῶν φωνῶν· ὡς καιροῦ μὲν ἑνὸς δι' αὐτῶν σημαινομένου, ἀναλλαττόντων δὲ παρ' ἑκάστου τῶν τοῦ καιροῦ μορίων· ἐπεὶ καὶ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ὥρας, καὶ τὴν ἀρχήν ἐστιν ἐπινοῆσαι, καὶ τὸ μέσον, καὶ τὸ τέλος. λίαν θαυμάζω, γ΄. Οὐκ ἂν γοῦν ἁμάρτοις τὰ μὲν πρῶτα τῆς ἀνα στάσεως τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν σημαίνεσθαι εἰπὼν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ, παρ' ᾧ ἡ Μαγδαληνὴ πρωί, ὅτι οὔσης σκο τίας, καὶ πρῶτον καὶ δεύτερον ἐπιστᾶσα τῷ μνήματι, καὶ μὴ εὑροῦσα τὸ σῶμα τοῦ Σωτῆρος, κλαίει διὰ τὸ μηδένα μήπω έγνωκέναι περὶ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ τῆς αὐτῆς δὲ ὥρας μέρος εἶναι δεύτερον τὸν παρὰ τῷ Ματθαίω χρόνον, καθ᾽ ὅν τρίτον ἐπιστᾶσα ἡ αὐτή Μαγδαληνὴ ἅμα τῇ ἄλλῃ Μαρίᾳ τῷ μνήματι, οὐκέτι κλαίει, ὡς ἂν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ τεθεαμένη τοὺς ἀγ γέλους καὶ αὐτὸν τὸν Σωτῆρα· τὰ γὰρ παρὰ τῷ Λουκά καὶ τῷ Μάρκῳ ἑτέρων ἂν εἴη δηλωτικά, παρ' οἷς πλείους ἀπαντῶσιν γυναῖκες ἐπὶ τὴν θέαν· τὴν δέ γε Μαγδαληνὴν μὴ μακρὰν ἀλλήλων διεστῶσιν ἀπηντηκέναι καιροῖς νόμιζε, ἀλλ' ἐν τῷ αὐτῷ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ παρατυχεῖν καὶ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον· τὸ μὲν πρῶτον, καθ' ἑαυτὴν μόνην· τὸ δὲ δεύτερον, μετὰ τῆς ἄλλης Μαρίας· οὕτω δ' οὖν ἡ αὐτὴ Μαρία ἡ Μαγδαληνὴ καὶ τὰ παρὰ τῷ Ματθαίῳ ἐθεᾶτο καὶ τὰ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ· οὐκ ἀπελιμπάνετο δὲ τῶν παρὰ τοῖς πολ λοῖς ἀναγεγραμμένων· οὐ γὰρ ἀπεστάτει τοῦ τόπου παρῆν δὲ καὶ παρέμενεν καταπεπληγμένη μὲν τὰ τεθεαμένα, ποθοῦσα δὲ πρὸς τοῖς πρώτοις καὶ δευτέρων καὶ τριῶν θεοφανειῶν καταξιωθῆναι· ὧν ἐτύγχανεν μετά ταῦτα διαφόρως μὲν πλειόνων γυναικῶν ἐπὶ τὸ μνη μεῖον ἀφικνουμένων, ἄλλοτε δ' ἄλλως αὐταῖς ἀγγελι χῆς ὄψεως παραφαινομένης, αὐτῆς δὲ ἐφ' ἑκάστῃ θέα παρατυγχανούσης· οὕτω γοῦν τῶν παρὰ τοῖς τέσσαρσιν εὐαγγελισταῖς ἀναγεγραμμένων θεωρὸς ἐγίγνετο ἡ Μαγδαληνή· διὸ καὶ παρὰ τοῖς πᾶσιν ἐμνημονεύθη οὕτω δὲ καὶ ὁ μὲν καιρὸς ὁ αὐτὸς ἦν ὁ ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου καὶ τοῦ Ματθαίου παριστάμενος· τοῦ δ' αὖ τοῦ καιροῦ διάφορα διαστήματα παρ' ἑκάστῳ τετηρημένα. δ. Μὴ ταραττέτω δέ σε τὸ λέγεσθαι παρὰ τῷ Ματ θαίῳ μετὰ τὸ ἐλθεῖν τὰς δύο Μαρίας θεωρῆσαι τὸν
EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. nerant renuntianda. Et quidem bi docentur die postero a sacerdotibus ut rumorem in vulgus serant, venisse noctu discipulos Jesu ad furandum corpus dum ipsi somno judulgerent; id quod ab eis fingi haud opus fuisset, si vespere Jesus resurrexisset. Itaque existimo ex his demonstrari, id quod ait Matthæus sero Sabbatorum, haud significare sero tinam Sabbati horam neque tempus vespertinum namque ipse Matthæus addit: hora quæ lucescit in unam Sabbatorum; mane videlicet dum adhuc te nebræ essent, secundum Joannem. Sic enim har monia fiet evangelicarum vocum, veluti uno tem pore ab ipsis significato, quod tamen in singulis mutatur scripturis, ita ut intra unam eamdemque horam principium liceat cogitare, medium, et finem. 3. Haud igitur a veritate aberraveris, si a Joanne initium resurrectionis Servatoris nostri dicas si gnificari, apud quem Magdalena mane, dum adhuc tenebræ essent, semel atque iterum ad monumen tum progressa, Servatoris corpore haud invento, flet: quia nemini adhuc resurrectio ejus explorata erat. Est autem ejus horæ pars altera tempus id de quo Matthæus loquitur; cum videlicet tertio ve niens ad monumentum eadem Magdalena cum alia Maria, haud jam fet, quippe quæ, ut ait Joannes, jam angelos viderat ipsumque Servatorem. Nam quæ dicuntur a Luca et Marco alia nos docent, apud quos nimirum plures veniunt observaturæ mulieres. Porro autem Magdalenam temporibus haud magnopere inter se distantibus interfuisse puta, sed uno fere continuo tempore, dum semel et iterum circa eum locum versaretur; primum ipsa sola; secundo cum alia Maria. Sic eadem Ma ria Magdalena et apud Matthæum spectat, et apud Joannem. Neque idcirco excludenda est a cætero rum evangelistarum narrationibus: non enim re cedebat a loco, sed aderat perstabatque attonita visis, cupiensque post primam, secunda etiam ter tiaque apparitione frui: id quod reapse consecuta est, dum multimodis complures mulieres ad tumu lum veniunt; atque aliis aliter angelica visio se offert; ipsa autem Magdalena singulis visionibus interest. Atque ita rerum apud quatuor evangeli stas scriptarum spectatrix fuit Magdalena: quare et hujus apud omnes mentio fit. Sic etiam idem tempus erat, quod abs Joanne et a Matthaeo perhi betur sed tamen hujus temporis diversa inter valla apud singulos notantur. 4. Neque te conturbet id quod a Matthæo dicitur postquam duæ Mariæ ad visendum tumulum vene Quaestio haec hucusque partim inest etiam in codice Gr. Mediceo, teste Bandinio t. 1, p. 159. Idem tamen frustra suspicatur, quæ ibidem apud eum sequuntur etc., esse ejusdemn Eusebii; sunt enim Isodori Pelusiotæ, ut apparet ex codd. Vaticanis, imo ex isidori editione, epist. lib.
col. 945–946page 35 of 66
PG 22:945τάφον, «ὁ ἄγγελος γὰρ Κυρίου καταβὰς ἐξ οὐρανοῦ ἀπεκύλισεν τὸν λίθον ἐκ τῆς θύρας.» Οὐ γὰρ κατ' αὐτὴν τὴν ὥραν προσήκει νοεῖν τὸν ἄγγελον ἀποκεκυλικέναι τὸν λίθον· πῶς γάρ; ὁπότε προϋπήρχεν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ, παρ' ᾧ οὐχ ἡ Μαρία μόνη, ἀλλὰ καὶ δύο μαθηταὶ ἐληλύθασιν εἰς τὸ μνημεῖον· διόπερ εἴποις ἂν τὸν παρὰ τῷ Ματθαίῳ λόγον διηγηματικὸν εἶναι τῶν πρὸ τούτου γεγενημένων· ἦλθον μὲν γὰρ κατὰ τοῦτον 4 δύο Μαρίαι θεωρῆσαι τὸν τάφον, εξ ρον δὲ αὐτὸν ἀνεῳγμένον, ἐπειδήπερ πρὸ τούτου σει σμὸς ἐγεγόνει μέγας, καὶ ὁ ἄγγελος ἀποκεκυλίσει τὸν λίθον, ὃς ἐπιστὰς, αὖθις εὐαγγελίζεται τὰς γυναῖκας. Αὕτη μὲν οὖν μία λύσις ἂν γένοιτο τῶν κατὰ τὸν τόπον ἀπορουμένων. ε'. Λυθείη δ' ἂν καὶ ἄλλως τὰ προκείμενα, εἰ ἑτέ ρας μὲν τὰς παρὰ τῷ Ματθαίῳ Μαρίας υπολάβοις εἶν ναι, ἑτέραν δὲ τὴν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ· τέσσαρας γοῦν τὰς πάσας Μαρίας παρούσας τῷ πάθει τοῦ Σωτῆρος μετὰ τῶν ἄλλων γυναικῶν εὑρίσκομεν πρῶτον μὲν οὖν τὴν Θεοτόκον τὴν αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος μητέρα δευτέραν δὲ τὴν ταύτης ἀδελφὴν Μαρίαν, τὴν τοῦ Κλωπά· εἶτα τρίτην Μαρίαν τὴν Μαγδαληνήν· καὶ τε τάρτην τὴν Ἰακώβου καὶ Ἰωσὴφ μητέρα· καὶ τῶν μὲν πρώτων τριῶν Μαριῶν ἐμνημόνευσεν Ἰωάννης λέγων οὕτως· «Εἱστήκεισαν δὲ παρὰ τῷ σταυρῷ τοῦ Ἰησοῦ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ ἡ ἀδελφὴ τῆς μητρὸς αὐτ τοῦ Μαρία ἡ τοῦ Κλωπᾶ, καὶ Μαρία ἡ Μαγδαληνή. Τῆς δὲ τετάρτης Μαρίας τῆς μητρὸς Ἰακώβου καὶ Ἰωσήφ, οἱ λοιποὶ τρεῖς ἐμνημόνευσαν εὐαγγελισταὶ, συμπαραλαβόντες τῇ Μαγδαληνῇ καὶ αὐτήν Ματθαῖος μὲν οὕτως εἰπών·. Ησαν δὲ ἐκεῖ γυναῖκες πολλαὶ ἀπὸ μακρόθεν θεωροῦσαι, αἵτινες ἠκολούθησαν αὐτῷ· ἐν αἷς ἦν Μαρία ἡ Μαγδαληνή, καὶ Μαρία ἡ τοῦ Ἰακώβου καὶ Ἰωσήφ, αἱ ἐθεάσαντο τὸν τόπον ποῦ τίθεται.» Καὶ ὁ Λουκᾶς δὲ περὶ τῆς ἄλλης Μαρίας οὕτως ἱστορεῖ· ο Ησαν δὲ ἡ Μαγδαληνή Μαρία καὶ αὐταίς. ο 5'. Τούτων οὖν τῶν τεσσάρων Μαριῶν, εἰ τὰς δύο τὰς παρὰ τῷ Ματθαίῳ ἐψε Σαββάτων τῇ ἐπιφωσκούσῃ εἰς μίαν Σαββάτων ἐλθούσας ἐπὶ τὸ μνημεῖον, καὶ τὸν ἄγγελον θεασαμένας, ἑτέρας εἶναι ἐκλάβοις παρά τὴν πρωϊ τῇ μιᾷ τῶν Σαββάτων, ἔτι σκοτίας οὔσης ἀφι κομένην μόνην κατὰ τὸν Ἰωάννην, ἀγνοοῦσαν τὸ ἐπὶ τίς λύσις. Οὐχί· ἀλλ' ἡ κατ' ἀλήθειαν τοῦ Κυρίου μήτηρ, αὕτη λέγεται καὶ μήτηρ Ιακώβου καὶ Ἰωσῆ, τῶν νομιζομένων ἀδελ φῶν τοῦ Κυρίου, υἱῶν δὲ ὄντων κατὰ φύσιν τοῦ Ἰωσὴφ ἀπὸ τῆς προτέρας (α) αὐτοῦ γυναικὸς τῆς Σαλώμης τέσσαρας γὰρ εἶχεν υἱοὺς ὁ Ἰωσήφ, Ἰάκωβον καὶ Ἰωσῆ καὶ Σίμωνα καὶ Ἰούδα. Καὶ καθὼς ἐνομίζετο ἡ τοῦ Κυρίου μήτηρ γυνὴ τοῦ Ἰωσήφ, οὕτως ἐνομίζετο καὶ τῶν υἱῶν αὐτοῦ μήτηρ. Ἰωαννα καὶ Μαρία ἡ Ἰακώβου καὶ εἰ λοιπαὶ σὺν (α) νοχ προτέρας
rant Angelus enim Domini colo delapsus rem Cod. pro Quaestio hæc de Mariarum evangelicarum numero quanta fuerit apud veteres Patres novosque criticos, satis docet Calmetus copiosa sua super hac re dissertatione; cui jam quidquam addere, haud scio an abutentis otio futurum sit. Scholion recenti manu additum. Minime; sed ipsa vera Do volverat ab ostio lapidem; quippe haud putan dum est ab angelo eadem illa hora revolutum fuisse lapidem. Nam quomodo illud præcederet apud Joannem, quo narrante non Maria sola, sed et di scipuli duo monumentum ingressi fuerant? Quam obrem merito dices, Matthæi oratione narrari ea quæ ante contigerant: ita ut ex bujus sententia duæ quidem Mariæ ad sepulcrum visendum vene rint, verumtamen id patefactum deprehenderint quia scilicet acciderat terræ motus ingens, lapi demque angelus revolverat, qui rursum astans, rei notitia mulieres impertitur. Atque hæc una erat e solutionibus ambiguitatum, quæ circa hunc 10 cum agitari solent. 5. Licet autem et aliter propositam infringere difficultatem, si alias esse putaveris Marias, quæ apud Matthæum, aliam rursus quæ apud Joannem. Nam quatuor omnino Marias Servatoris passioni cum aliis feminis præsentes comperimus. Primam ipsam Deiparam Servatoris matrem; secundam hujus sororem Mariam Cleopa; tertiam Mariam Magdalenam; quartam Jacobi et Josephi matrem. Priorum trium Mariarum meminit Joannes his ver bis Stabant autem juxta crucem Jesu mater ejus, et soror matris ejus Maria Cleopæ, et Maria Magdalena. Quartæ vero Mariæ, matris Josephi at Jacobi, reliqui tres meminerunt evangelistæ, qui hane Magdalenæ addunt. Matthæus quidem sic Erant autem ibi mulieres multæ procul spectan tes, quæ secutæ eum fuerant a Galilea, ministran tes ei inter quas erat Maria Magdalena, et Maria Jacobi ac Josephi; quæ notaverunt locum in quo positus fuit.» Lucas vero de alia Maria sic loqui tur: «Erant autem Maria Magdalena, et Joanna, et Maria Jacobi, et cateræ quæ cum eis erant.» 6. Cum ergo sint quatuor Mariæ, si duas illas, quæ apud Matthæum, dum dies illucesceret in unam Sabbatorum, venerunt ad monumentum an gelumque viderunt, diversas esse putaveris ab illa quæ mane una Sabbatorum, dum adhuc tene bræ essent, venit sola secundum Joannem, igno mini mater, eadem dicitur etiam mater Jacobi et Josis, qui fratres Domini existimabantur; filii se cundum naturam Josephi ex ejus priore uxore Sa lome. Quatuor enim suscepit Josephus liberos, Jaco bum, Josen, Simonem, et Judam. Porro sicuti putabatur Domini mater uxor esse Josephi, ita et ejusdem filiorum habebatur mater. Sed enim de te mere creditis Josephi ex priore conjuge liberis, le gendus est Hieronymus Contra Helv., cap. 14, ubi hæc apocryphorum deliramenta ridet, aitque fratres Domini non filios Josephi, sed consobrinos Serva toris esse intelligendos. Idem cap. 19 ait predi ctani plurium nuptiarum opinionem a plerisque non tam pia quam audaci temeritate fuisse confi clam. expungitur in codice; quod tamen fit contra sancti Epiphanii lectionem in ancorato, cap. 60, nec non contra Hippolyti Thebani Chronicon. Cæteroqui in alio nos volumine p. 481 inter sancti Cyrilli ad Mathæum fra gmenta par fere scholion edidimus, prædicto Cyrillo inscriptum, ubi pro vzostzag legitur suwsATES.
col. 947–948page 36 of 66
PG 22:947τὴν ἀνάστασιν, καὶ διὰ τοῦτο κλαίουσαν, οὐδὲν ἂν σκου λιὸν ἀπαντήσεται, πάσης ἀπορίας καὶ ζητήσεως ἐκπο δὼν ἀρθείσης· καὶ ὀψὲ μὲν Σαββάτων, κατὰ τὰ ἀπο δεδομένα, πεπραγμένων τῶν ἐπὶ τῷ Ματθαίῳ συγ γεγραμμένων ἐπὶ παρουσίᾳ τῶν δύο Μαριών, πρωΐας δὲ τῇ μιᾷ τῶν Σαββάτων ἑτέρας Μαρίας τὰς παρὰ τῷ Ιωάννῃ τεθεαμένας, ἀληθεύεσθαί τε κἀκεῖνα καὶ ταῦτα, μηδὲ ἀντιλογίαν περιέχειν τους τόπους, μήτε κατὰ τοὺς χρόνους, μήτε κατὰ τὰ πρόσωπα, μήτε κατὰ τοὺς λόγους. ζ'. Εἰ δὲ τὸ τῆς Μαγδαληνής προσκείμενον ἐν ἀμ φοτέροις τοῖς εὐαγγελισταῖς ὄνομα τὴν διάνοιαν τα ράττει, ἀλλ᾽ οὐ προσήκει τὴν θείαν συγχεῖν Γραφὴν λέξεως μιᾶς ἡ ὀνόματος ἕνεκεν, 8 πολλάκις συμβαίνει καὶ κατὰ γραφικὸν προσκεῖσθαι σφάλμα· ἡ γὰρ δύο καὶ ταύτας ἀπὸ μιᾶς πόλεως ἢ κώμης της Μαγδαληνῆς ὁρμᾶσθαι ἡγητέον ἢ ἐπὶ μιᾶς αὐτῶν προσκεῖσθαι τὸ τῆς Μαγδαληνῆς ἐπώνυμον, ἅπαξ τοῦ γραφέως κατὰ τὴν ἀρχὴν σφαλέντος, ὅτι ἐξ ἐκείνου τῶν μετ' αὐτὸν πρώτῳ ἐπηκολουθηκότων σφάλματι τοῦτο δὲ καὶ ἐφ' ἑτέρῳ συμβάν, σμικρὸν ὕστερον ἐπι δείξωμεν· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐπὶ τοιούτων ὀρθῶς κατὰ τὴν ἀρχὴν ὑπηγόρευτο, κατὰ σφάλμα δὲ τῶν μετὰ ταῦτα μὴ ἀκριβούντων τὴν μεταβολήν, συμβέβηκέ τινα ζη τεῖσθαι, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ ἐπωνύμου τῆς Μαγδαληνής περιττῶς ἐπὶ μιᾶς Μαρίας κειμένου εἴποις ἂν γεγονέναι· οὗ ὑφαιρεθέντος, περιγέγραπται πᾶσα ζήτησις, μηδενὸς μηκέτι κατὰ τοὺς τόπους ἀπορουμένου· ἀλλὰ καὶ ὀψὲ Σαββάτων, τοῦτ᾽ ἔστι βαθείας νυκτὸς, τῶν παρὰ τῷ Ματθαίῳ πεπραγμένων ἑωραμένων ὑπὸ τῆς Μαγδαληνῆς καὶ τῆς ἄλλης Μαρίας· καὶ πρωΐας, ἔτι σκοτίας οὔσης, ἑτέρας Μαρίας ἀφικομένης ἐπὶ τὸν αὐ τὸν τόπον· καὶ πρότερον μὲν ἀπορούσης ἐπὶ τὸ μὴ εὑρεῖν τὸ σῶμα τοῦ Σωτῆρος· ὕστερον δὲ καὶ αὐτῆς αὐτοπτούσης αὐτόν· κάλλιον δὲ τὸ μὴ δὲ σφάλμα αι τιάσασθαι κατὰ τοὺς τόπους, δύο δὲ ἀληθῶς γεγονέναι τὰς Μαγδαληνὰς φάσκειν, ὡς καὶ τέτταρας ἀπὸ εδείξαμεν τὰς Μαρίας· ὧν οὐδὲν ἄτοπον ἀπὸ τῆς αὐτῆς Μαγδαληνής δύο Μαρίας ὁρμᾶσθαι λέγειν, μηδέν τε λοιπὸν ἀπορεῖν, ἀλλ᾽ ἑτέραν μὲν εἶναι τὴν ὀψὲ Σαββά των παρὰ τῷ Ματθαίῳ Μαγδαληνὴν, ἑτέραν δὲ αὖθις καὶ αὐτὴν Μαγδαληνὴν τὴν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ πρωίας ἐπὶ τὸ μνημεῖον ἐλθοῦσαν· ταύτην δὲ εἶναι τὴν καὶ παρὰ τῷ Μάρκῳ δηλουμένην, κατά τινα τῶν ἀντιγράφων, ἀφ' ἧς ἐκβεβλήκει ἑπτὰ δαιμόνια· καὶ ταύ την εἰκὸς εἶναι τὴν ἀκούσασαν Μή μου ἅπτου, ἀλλ' οὐ τὴν παρὰ τῷ Ματθαίῳ· εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα κάτ κείνη ἀπὸ τῆς Μαγδαληνῆς ὁρμᾶτο, ἀλλ' οὐ τὰ ὅμοια καὶ αὐτῆς ἡ θεία κατηγορεί Γραφή Γ΄. Πῶς κατὰ τὸν Ματθαῖον ὀψὲ Σαββάτων ἡ Μαγδα ληγὴ μετὰ τῆς ἄλλης Μαρίας ἁψαμένη τῶν ποδῶν τοῦ Σωτῆρος, ἡ αὐτὴ πρωΐ τῇ μιᾷ τοῦ Σαββάτου ἀκούει ο Μή μου ἅπτου ν κατὰ τὸν Ἰωάννην. α΄. Εἰ μὲν οὖν μία καὶ ἡ αὐτὴ εἴη Μαρία παρ' ἀμ Μαγδαλὰ φυλῆς Ἰούδα,
rans resurrectionem, ideoque flens, nihil tortuosum tibi occurret, omni jam dubitatione ac quæstione remota. Igitur quod sero Sabbatorum, sicuti retro tradidimus, perpetrata fuerint ea quæ apud Mat thæum scribuntur de interventu Mariarum dua rum; quodque mane una Sabbatorum aliæ Mariæ ea quæ sunt apud Joannem spectaverint; omnia hæc, inquam, vera sunt, nullaque repugnantia est vel locorum vel temporum vel personarum vel de nique narrationis. 7. Nam si forte Magdalenæ nomen, quod apud utrumque evangelistam adjicitur, sententiam con turbat; enimvero haud æquum est divinam per misceri Scripturam unius voculæ nominisve causa, id quod sæpe accidit errore librarii obtrudi. Aut enim duas has ex una urbe seu castello Magdalo advenisse putandum est; aut alterutri ex his te mere fuisse adjectum Magdalenæ cognomen, semel librario qui antiquitus scripsit in errorem lapso; quod deinceps mendum exscriptores reliqui reti nuerunt. Id ipsum alias quoque accidisse paulo post demonstrabimus. Nempe cum in ejusmodi rebus a principio quidem dictatum recte fuerit, sed postea mendun obrepserit, neque tamen amanuen ses scripturæ mutationem agnoverint, nonnullæ quaestiones exorta sunt. Atque ita circa Magdalenæ cognomen, supervacue uni ex Mariis additum, contigisse dices: quo ablato, tollitur omnis quæ stio, nemine jam in his locis dubitante. Ergo et sero Sabbatorum, id est profunda nocte, ea, quæ apud Matthaeum narrantur, visa fuerunt a Magda lena atque ab alia Maria: et mane, dum adbuc te nebra essent, venit alia Maria in eumdem locum; quæ primo quidem anxia erat, haud invento Ser vatoris corpore; deinde et ipsa spectatrix ejusdem ſuit. Laudabilius tamen fiet, si ne mendum quidem in his locis esse causabimur, duasque potius Mag dalenas censebimus, sicuti jam quatuor demonstra vimus fuisse Marias. Certe nulla absurditas vetat, quominus duas Marias ab eodem castello Magdalo venisse dicamus: prorsus et nulla jam perplexitas relinquatur, sed altera sit illa quæ sero Sabbatorum apud Matthæum, altera rursus et ipsa Magdalena quæ apud Joannem mane ad monumentum accedit quam postremam credibile sit a Marco quoque memorari secundum aliquot exemplarium fidem; de qua nimirum septem fuerant dæmonia ejecta atque hæc videtur cui dictum fuerit Noli me tan gere, non illa quæ apud Matthæum: nam etsi forte et ipsa a Magdalo oriunda erat, haud tamen eam dem pari macula aspergit divina Scriptura. Quomodo quæ secundum Matthæum sero Sabbato rum Magdalena cum altera Maria tetigit Serva toris pedes, eadem mane una Sabbati secundum Joannem audivit. Noli me tangere.» 1. Si quidem una eademque Maria esset apud Eusebius et Hieronymus De loc. Hebr., Magdala in tribu Juda.
col. 949–950page 37 of 66
PG 22:949φοτέροις τοῖς εὐαγγελισταῖς, λέξομεν ὅτι ἡ αὐτὴ πολ λάκις ἐπὶ τὸν αὐτὸν ἀπήντα τόπον, ἐπειδὴ εἶλκεν αὐτ τὴν ἡ ἔκπληξις τοῦ πράγματος καὶ ἡ ἐπὶ τῷ γεγονότι χαρά· πρώτη τοίνυν ἀπαντήσασα καὶ πρώτη τεθεαμένη τὰ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ, ἐσπευσμένως ἀπῄει πρὸς τοὺς ἀποστόλους τὸ πρῶτον, τὴν τοῦ μνήματος ἄνοι ξιν ἀπαγγέλλουσα· εἶθ᾽ ἅμα τὴν ἀνάστασιν τεθεαμένη, ἐδυσφόρει ὑπονοοῦσα ἦρθαι τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ ἀπὸ τοῦ μνήματος, μὴ εἰδέναι τε ὅπου τέθειτο· εἶτ᾽ ἐπ ανῄει δεύτερον σὺν αὐτοῖς ἐπὶ τὸ μνῆμα· ὡς δ᾽ ἐπο έστρεφον οἴκαδε ἐκεῖνοι, μόνη πάλιν ἀπολειφθεῖσα ἐν τῷ τόπῳ, ἔκλαιεν ἑστῶσα· εἶτα τοῦ μνήματος εἴσω δια κύψασα, τοὺς δύο ἀγγέλους εθεώρει· ἔπειτα καὶ αὐτὸν ὁρᾷ τὸν Σωτῆρα· ὅς, ἐπειδὴ κλαίουσα εἱστήκει, ἀν θρωπίνως δὲ καὶ ταπεινῶς, ὡς ἂν κλαπέντος σώματος αὐτοῦ, διακειμένη, ἀνάξιά τε περὶ αὐτοῦ φρονοῦσα, πρῶτον μὲν αὐτὴν γυναῖκα ὀνομάζει, ἐπιπλήττων αὐτῇ καὶ ὀνειδίζων τὸ γυναικεῖον πάθος· διό φησιν, γύναι, τί κλαίεις; εἶτά φησιν πρὸς αὐτήν· Μαρία διὰ τοῦ ὀνόματος αὐτὴν ἑαυτῆς ὑπομιμνήσκων, καὶ τῶν πάλαι πρὸς αὐτήν τε καὶ τοὺς λοιποὺς μαθητὰς περὶ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ λόγων· ἡ δ᾽ εἰς συναίσθησιν ἐλθοῦσα, καὶ τί ποτε ἦν ἀπὸ τῆς φωνῆς καὶ τῆς τοῦ λόγου δυνάμεως ἐπιγνοῦσα, Ραββουνί φησιν, μεθερμηνεύεται διδάσκαλε. β'. Εἶτ᾽ ἐπειδὴ ὡς διδασκάλῳ αὐτῷ ἔτι καὶ οὐχ ὡς Θεῷ προσιέναι ὡρμᾶτο, ἀναίνεται καὶ παραιτεῖται αὐ τὴν, Μή μου ἄπτου· θνητὰ γὰρ ἔτι φρονοῦσα, οὐχ οἴα τε ἦν τῆς αὐτοῦ θεότητος θίγειν· οὐδὲ γὰρ ἄξιον ἦν τὴν ἔτι κλαίουσαν, καὶ κάτω περὶ τὰ μνήματα καὶ τάφους οἷα νεκρὸν ζητοῦσαν αὐτὸν, ταπεινά τε καὶ ἀνθρώπινα περὶ αὐτοῦ δοξάζουσαν, τῆς ἐπαφῆς αὐτοῦ κοινωνεῖν· διὸ τὴν αἰτίαν ἀπήλεγχεν, μὴ γὰρ ἀν εληλυθέναι οὔπω φησίν, ὅσον τὸ ἐπ' αὐτὴν, πρὸς τὸν Πατέρα, ἐπεὶ μὴ τοῦτ' ἐπίστευσεν γεγονέναι, νεκρὸν δέ που κεῖσθαι αὐτὸν ᾤετο· διό φησιν πρὸς αὐτήν Μή μου ἅπτου, τοιαύτη τις οὖσα καὶ τοιαῦτα περὶ ἐμοῦ λογιζομένη· σοὶ γὰρ Θεὸς οὔπω πεπίστευμαι σοὶ ἔτι κάτω εἶναι λελόγισμαι· οὕτω τὴν κλαίουσαν καὶ δόξασαν αὐτὸν εἶναι τὸν κηπουρόν, διὰ μὲν τοῦ Μή μου ἅπτου ἀπέστρεφεν ἐπιπλήττων αὐτῇ· ὡς καὶ διὰ τοῦ γυναῖκα καλεῖν, καὶ διὰ τοῦ λέγειν, Τί κλαί εις τὸ γὰρ κλαίειν τὸν ζῶντα, μᾶλλον δὲ τὴν ζωὴν αὐτὴν, ἐσχάτης ἦν ἀμαθίας· καὶ διὰ μὲν τούτων ἐπο έπληττεν αὐτῇ· διὰ δὲ τῶν ἑξῆς τὴν καθ᾿ ἑαυτὸν ἐπαί δευεν θεολογίαν· ἡ δ᾽ ἐπὶ τούτοις τὰ μεγάλα ὠφελημένη, πάλιν ἀναχωρεῖ τοῦ μνήματος· τοῦτο δεύτερον εἶτ' ἐξειποῦσα τῇ ἄλλῃ Μαρίᾳ τὰ τεθεαμένα παρὰ τῷ Ἰωάννῃ, ἐπανῄει σὺν αὐτῇ· τοῦτο τρίτον· καὶ τῶν παρὰ τῷ Ματθαίῳ μνημονευομένων θεωρὸς ἐγίγνετο οὐκέτι μόνη, σὺν δὲ τῇ ἑτέρᾳ Μαρίᾳ· καὶ οὐκέτι εἴσω τοῦ τάφου παρακύπτουσα ὡς παρὰ τῷ Ἰωάννῃ, οὐδὲ δύο ἀγγέλους, ἀλλ᾽ ἕνα πρὸς τῷ λίθῳ καθήμενον ὁρῶσα. γ. Εἶτ᾽ ἐπὶ τούτοις αὐτὸν πάλιν τὸν Σωτῆρα μετὰ τῆς άλλης Μαρίας θεωρεῖ· τοῦτο δεύτερον· καὶ οὐκέτι μὲν
utrumque evangelistam, dicendum foret eamdem sæpe in eumdem locum venisse, quam scilicet at trahebat admiratio rei gestæ et successus gaudium. Prima igitur illuc profecta, primaque rerum, quas Joannes narrat, spectatrix, festinanter redibat ad apostolos; principio quidem sepulcri apertionem nuntians: deinde, quanquam resurrectiouen vide rat, angebatur nihilominus suspicione ne quis po tius Jesu corpus e monumento abstulisset, quod nesciebat quonam esset translatum. Exin secundo ibat cum apostolis ad monumentum, Postquam bi domum reversi sunt, sola rursus in loco relicta, ſlens ibi subsistebat. Deinde in monumentum in trospiciens duos angelos vidit: denique ipsum oculis ejus oblatum Servatorem: quam ibi cum lletu hærentem, et ex humanæ infirmitatis atque humilitatis instinctu furto ablatum corpus creden tem, atque indigna de ipso sentientem, Jesus primo mulierem appellat, increpans atque exprobrans fe mineam animi agritudinem: unde ait, mulier, quid ploras? Deinde addit, Maria; ut illa nonine admonita ad mentem revocaretur, atque ut anti quarum sponsionum tum ipsi tum reliquis discipu lis de Christi resurrectione factarum recordare tur. Illa animo ex aberratione recepto, vique vocis ac verborum agnita Rabboni inquit; qua voce si gnificatur magister. 2. Mox ad illum adhuc ut magistrum, non ut Deum, accedere properat: qua ille prohibita et de territa ait, Noli me tangere. Nam quæ humana ad huc sapiebat, non erat digna divinitatem ejus at tingere: neque par erat illam, quæ adhuc flebat, et Jesum inferne in monumentis sepulcrisque quæ rebat, atque humiliter et infriede illo sentiebat, haud, inquam, æquum erat contactus ejus compo tem fieri. Quamobrem Jesus causam quoque rei aperit, nondum se ascendisse (quantum ad eam attineret) ad Patrem dicens; quoniam ipsa rei gestæ fidem nondum adhibebat, seque mortuum ja cere putabat: ideoque ait, Noli me tangere, cum talis sis, talemque de me opinionem geras tibi enim Deus nondum credor, sed terrestris adhuc habeor. Sic is plorantem, et quæ hortulanum ipsum cre debat, bis verbis, Noli me tangere rejecit incre ; p pilaus: unde et mulierem eamdem vocitavit, ait que, Quid ploras? nam lugere viventem, imo ipsam vitam, extremæ erat inscitiæ: qua super re non pepercil objurgationi. Tum in sequentibus divinan illi sui notitiam impertivit: quæ his verbis ma gnopere erudita, denuo deseruit monumentum, secundo videlicet. Exin narratis Mariæ alteri, quæ vidisse eam narrat Joannes, illuc cum eadem re versa est, tertio videlicet: ac tum eorum, quæ memorat Matthaus, spectatrix fuit; haud jam sola, sed cum altera Maria: neque jam introspiciens in sepulcrum, uti narrabat Joannes; neque jam duos angelos, sed unum lapidi insidenter cernens. 5. Post hac denuo videt, comite altera Maria, ipsum Servatorem, secundo videlicet: neque jam
col. 951–952page 38 of 66
PG 22:951ἀκούει, Μή μου ἅπτου, τοὐναντίον δὲ χαίρειν ἀντὶ τοῦ κλαίειν ὑπ' αὐτοῦ κελεύεται· ἀλλὰ καὶ ἅπτεσθαι αὐτοῦ συγχωρεῖται, ἐπεὶ καὶ προσκυνεῖ αὐτὸν ὡς Θεόν λέγει γοῦν αὐταῖς ὁ Ἰησοῦς, Χαίρετε· αἱ δὲ προσελθοῦσαι, ἐκράτησαν αὐτοῦ τοὺς πόδας καὶ προσεκύνησαν αὐτῷ· καὶ οὕτως ἅμα ἀληθεύει τὰ ἱερὰ εὐαγγέλια, κατ' οὐδένα λόγον διαφωνοῦντα· τὴν αὐτὴν δὲ Μαρίαν τὴν Μαγδαληνὴν εἰσάγοντα καὶ μὴ ἀπτομένην πρότερον τοῦ Σωτῆρος, ὅτε ἔκλαιε καὶ ἠπίστει· καὶ ἀπτομένην αὐτοῦ, ὅτε χαίρειν ἐκελεύετο· πρῶτα δὲ ἡγεῖσθαι τὰ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ δηλούμενα τῶν παρὰ τῷ Ματθαίῳ φερομένων, καὶ διὰ τῶν ἔμπροσθεν γε γυμνασμένων ἡμῖν κατὰ μίαν τῶν ἐκδοχῶν παρεστήσαμεν, διασαφήσαντες ὅπως εἴρηται παρὰ τῷ Ματ θαίῳ τὸ ὀψὲ Σαββάτων, οὐ τὴν ἑσπερινὴν ὥραν δη λοῦντος τοῦ εὐαγγελιστοῦ, ἀλλὰ τὸν ἐπιφαύσκοντα εἰς μίαν Σαββάτων· ἦν δ᾽ οὗτος δεύτερος τοῦ παρὰ τῷ Ἰωάννη δεδηλωμένου. Καὶ ταῦτα μὲν εἰρήσθω, είπερ τις ἐξ ἅπαντος τὴν αὐτὴν εἶναι Μαρίαν παρ' ἀμφο τέροις τοῖς εὐαγγελισταῖς Ἰωάννῃ τε καὶ Ματθαίο διισχυρίζοιτο. δ'. Εἰ δὲ συγχωρηθείη τὸ μὴ τὴν αὐτὴν εἶναι, ἐτέ ραν δὲ τὴν ὀψὲ Σαββάτων κατὰ τὸν Ματθαῖον μετὰ τῆς ἄλλης Μαρίας ἀπαντήσασαν, καὶ ἄλλην τὴν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ πρωΐ τῇ μιᾷ τῶν Σαββάτων, ὅτι οὔσης σκοτίας, μόνην ἐλθοῦσαν ἐπὶ τὸ μνημεῖον, πᾶσα λυ θείη ἂν ἀμφιβολία· τὸ τὰς μὲν πρώτας ὀψὲ Σαββάτων ἀφικομένας, ἅτε σπουδαιοτέρας καὶ πιστοτέρας ὑπαρχούσας, καὶ τὸ χαίρειν παρὰ τοῦ Σωτῆρος ἀκοῦσαι, καὶ προσκυνῆσαι, καὶ τοὺς πόδας αὐτοῦ κρατῆσαι καταξιωθῆναι· τὴν δὲ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ Μαρίαν ἑτέραν οὖσαν παρ' ἐκείνας βράδιον μὲν ἀπηντηκέναι καὶ πρωΐ· ταύ την δ' αὐτὴν εἶναι κατὰ τὸν Μάρκον ἀφ᾽ ἧς ἐκβεβλήκει ἑπτὰ δαιμόνια - σφόδρα δὲ τὴν ψυχὴν τεθορυβῆσθαι καὶ ἀπιστοτέραν εἶναι ὡς ἑστῶσαν κλαίειν, καὶ ὑπολαμβάνειν ὑφαιρεῖσθαι τοῦ μνημείου τὸ σῶμα τοῦ Σωτῆρος, καὶ ἐν ἑτέρᾳ μετενηνέχθαι γῇ· οὕτω δὲ συγκέχυτο ή ψυχὴ αὐτῇ, ὡς μηδὲ τοὺς δύο ἀγγέλους τοὺς εἴσω τοῦ μνήματος ὀφθέντας αὐτῇ καταπλαγῆναι, μηδὲ αὐτὸν γνωρίσαι ὀφθέντα αὐτῇ τὸν Σωτῆρα, νομίσαι δὲ αὐτὸν εἶναι τὸν κηπουρόν (36-37). Δ'. Περὶ τοῦ τάφου καὶ τῆς δοκούσης διαφωνίας. Πῶς παρὰ τῷ Ματθαίῳ ἡ Μαγδαληνή Μαρία μετά τῆς ἄλλης Μαρίας ἔξω τοῦ μνήματος ἑώρακεν τὸν ἕνα ἄγγελον ἐπικαθήμενον τῷ λίθῳ τοῦ μνήματος· καὶ πῶς κατὰ τὸν Ἰωάννην εἴσω τοῦ μνήματος ἀγγέλους δύο θεωρεί καθημένους ή Μαγδαληνή Μαρία· κατὰ δὲ τὸν Λουκᾶν δύο ἄνδρες ἐπέστησαν ταῖς γυναιξίν· κατὰ δὲ τὸν Μάρκον νεανίσκος ἦν αὐταῖς ὁ ὁρώμενος καθήμενος ἐν τοῖς δεξιοῖς τοῦ μνημείου τῇ Μαγδαληνή Μαρία καὶ Μαρίᾳ Ἰακώβου καὶ Σαλώμῃ. α'. Τὰ μὲν παρὰ τῷ Ματθαίῳ προηγοῦνται· ὅθεν καὶ αἱ δύο Μαρίαι ἄρτι τὸν ἄγγελον ἐπιστάντα καὶ τὸν λίθον ἀποκυλίσαντα ἐθεάσαντο· τὰ δὲ παρὰ τῷ
audit, Noli me tangere; imo gaudere, nedum fere, ab ipso jubetur: quin etiam hunc tangere sinitur, quem jam ut Deum venerabatur. Ait ergo his ſe minis Jesus, Gaudele. Illæ vero accedentes tenue runt pedes ejus et adoraverunt. Et vera igitur nar rant sacra Evangelia, et nulla in parte inter se pugnant: quanquam eamdem Mariam Magdalenam introducunt et non tangentem primo Servatorem, dum flebat, eratque incredula, et eum tangentem postquam gaudere jussa est. Jam priera esse exi stimanda quæ sunt apud Joannem iis quæ apud Matthæum, in disputatis retro secundum quamdam explicationem comprobavimus, dum ostenderemus, ubi dicitur apud Matthæum sero Sabbatorum, non vespertinam horam significari ab evangelista, sed tempus illuceescens in unam Sabbatorum. Erat au tem boc tempus posterius illo, de quo Joannes lo quitur. Atque hæc dicta sunto, si quis omnino eamdem Mariam apud utrumque evangelistam Joan nem atque Matthæum esse contendat. 4. Sin vero concedatur non eamdem esse, sed aliam quæ sero Sabbatorum, comite alia Maria, venit ad monumentum; aliam quæ apud Joannem mane una Sabbatorum, dum adhuc tenebræ essent, sola ad idem monumentum accessit; omnis ambi guitas dissipabitur. Nimirum priores, quæ sero Sabbatoruin venerunt, propter suam sedulitatem atque credulitatem, jussas esse a Christo gaudere, eunique adoravisse, ejusque pedes tenere dignas fuisse. Illam vero apud Joannem Marian, diversam a superioribus, serius, mane videlicet, superve ■isse. Eamdem hanc esse apud Marcum, de qua septem dæmonia ejecta fuerant: quæque vehemen ter animo perterrita fuerit, et paulo incredulior; ideoque manserat ibi flens, et suspicans ne forte Servatoris corpus de sepulcro fuisset sublatum, at que in alias terras abactum. Atque adeo perturba tus fuerat illi animus, ut ne angelos quidem intra sepulcrum visos magnopere suspexerit, neque ipsum oculis oblatum Servatorem agnoverit, sed potius hortulanum esse putaverit. De sepulcro et de repugnantic apparente. Quomodo apud Matthæum Maria Magdalena si mul cum altera Maria extra monumentum viderit unum angelum insidentem lapidi monumenti. Et quomodo, secundum Joannem, intra monumen tum angelos duos spectaverit sedentes Maria Ma gdalena, secundum autem Lucam, duo viri astite rint mulieribus. Denique secundum Marcum juve nis in dextro residens monumenti latere visus sit Mariæ Magdalenæ et Mariæ Jacobi et Salomæ. 1. Priora sunt quæ narral Matthæus: quare et duæ Mariæ viderunt angelum qui nuper illuc vene rat lapidemque revolverat. Sequuntur illa apud (56-57) Quaestionen de Maria ad Domini pedes procidente exscribit vel imitatur Hieronymus epist. nec non l'hotius epist. 137.
col. 953–954page 39 of 66
PG 22:953Ιωάννῃ ὕστερον γίνεται, δύο ἀγγέλων εἴσω τοῦ μνήματος ὀφθέντων, ἑτέρων δὲ ὄντων παρὰ τὸν ἔξω φανέν τα καὶ ἐπὶ τὸν λίθον καθεζόμενον, ὡς Ματθαῖος λέγει τὸ δὲ παρὰ τῷ Λουκά λεγόμενον, ὅτι δύο ἄνδρες ἐν ἐσθῆτι ἀστραπτούσῃ ὀφθέντες· ἔτι δὲ καὶ ὁ παρὰ Μάρ χῳ νεανίσκος λευκὴν περιβεβλημένος στολὴν, δεξιός τε ἀλλ᾽ οὐκ ἀριστερὸς ὁρώμενος, ὁ τὰ φαιδρὰ καὶ δε ξιὰ ταῖς γυναιξὶν εὐαγγελιζόμενος, ἕτεροι ἀλλήλων ἂν εἶεν καὶ αὐτοὶ, καὶ τῶν ἄλλων τῶν παρὰ τοῖς πρώ τοῖς εὐαγγελισταῖς λεγομένων· διὸ οὐδὲ ἀγγέλους αὐτοὺς οὗτοι ὠνόμασαν· ὁ δὲ Μάρκος καὶ ὁ Λουκᾶς οὐδὲ τὰ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ καὶ Ματθαίῳ ἐμνημόνευσαν, λέγω δὴ τῶν τοῦ Σωτῆρος ὀπτασιῶν ἀλλὰ τοῖς κρείττοσιν Ματθαίῳ καὶ Ἰωάννῃ τὰ κρείττονα κατέλιπον εἰπεῖν· αὐτοὶ τὰ δεύτερα εἰπόντες, καὶ ἀναπληροῦντες τὰ ἐκείνοις σεσιγημένα. β'. Ἔστιν οὖν εἰπεῖν οὕτως, ὅτι τεσσάρων ὄντων τῶν εὐαγγελιστῶν, ισάριθμοι τούτοις καὶ παρ' αὐτῶν ἀναγραφεῖσαι φαίνονται οπτασίαι· οἵ τε καιροὶ τέσ σαρες, καὶ οἱ καθ᾽ ἕκαστον καιρὸν ὀφθέντες ἰδιαζόντως· ὁμοίως δὲ καὶ αἱ θεώμεναι τῶν γυναικῶν διάφοροι, καὶ οἱ παρὰ τῶν ὀφθέντων λόγοι λεγόμενοι πρὸς αὐτὰς παραλλάττοντες· πῶς οὖν ἐστι τοῦτο; Πρῶτος οὖν καιρός ἐστιν ὁ παρὰ τῷ Ματθαίῳ ὀψὲ Σαββάτων, ὅπου ἡ Μαγδαληνή Μαρία μετὰ τῆς ἄλ λης ἔξω τοῦ μνήματος, ὅτε καὶ ἐγένετο σεισμός, ἕνα εἶδον λέγοντα οὕτως, «Μὴ φοβεῖσθε ὑμεῖς· οἶδα γὰρ ὅτι Ἰησοῦν τὸν ἐσταυρωμένον ζητεῖτε· οὐκ ἔστιν ὧδε Αγέρθη γάρ· δεῦτε, ἴδετε.» Τέταρτος δὲ καὶ τελευταῖος ὁ παρὰ τῷ Μάρκῳ ἡλίου ἀνατείλαντος φανεὶς ὁ Τοῖς κρείττοσιν, ἢ καθ᾿ ἑαυτοὺς Ματθαίῳ καὶ Ἰωάννῃ, ἅτε δὴ ἀποστόλοις, τὰ κρείττονα γράφειν καὶ ἱστορεῖν παρακεχωρηκότες, αὐτοὶ δὲ τὰ δεύτερα διηγούμενοι, ἀντανεπλήρουν τὰ παρ' ἐκείνοις σεσιγημένα, ἃ δὲ δεύτερα ἦν καὶ μακρῷ λει πόμενα τῆς τῶν προτέρων ἱστορίας· οὕτω τοῦ ἁγίου Πνεύματος διανείμαντος τὰς πρεπούσας ἑκάστῳ καὶ καταλλήλους διηγήσεις. Α' γοῦν παρὰ τῷ Λουκᾷ ὄρθρου βαθέος ἐπὶ τὸ μνημεῖον ἐλθοῦσαι γυναῖκες φέρουσαι ὁ ἡτοίμασαν ἀρώματα, ἕτεραι δὲ εἶεν τῶν παρὰ τῷ Ματθαίῳ καὶ Ἰωάννῃ· οὐ γὰρ ἂν ἔχοι λόγον τὰς του σαῦτα προθεασαμένας Μαρίας ἄρτι πρῶτον ἀρώματα φέρειν, ὡς μήπω τὴν ἀνάστασιν μεμαθηκυίας· διὸ εἴποιμεν ἂν ἑτέρας εἶναι τὰς παρὰ τῷ Λουκᾷ δηλουμένας τῶν πρώτων· τοῦτο δὲ καὶ αὐτὸς ὁ εὐαγγελι. στῆς ἱστορεῖ λέγων· «Καὶ ἡμέρα ἦν παρασκευὴ καὶ Σάββατον ἐπέφωσκε κατακολουθήσασαι δὲ γυναίκες, αίτινες ἦσαν συνεληλυθυῖαι αὐτῷ ἐκ τῆς Γαλιλαίας, ο καὶ τὰ ἑξῆς· ἰδοὺ δείκνυσιν ὅτι ἕτεραι ἦσαν αὗται. Διὸ καὶ οἱ ὀφθέντες ἕτεροι ὑπῆρχον παρὰ τοὺς ἔμπροσθεν δεδηλωμένους· οὔτε γὰρ εἴσω του μνημείου ἦσαν κατὰ τὸν Ἰωάννην, οὔτε ἐπὶ τὸν λίθον καθεζόμενοι, ὡς ὁ παρὰ Ματθαίῳ ἄγγελος· ἄλλως τε δὲ οὐδὲ ἀγ γέλους αὐτοὺς ὠνόμασεν ὁ Λουκᾶς, δύο δὲ ἄνδρας, πλὴν ἐν ἐσθῆτι ἀστραπτούσῃ, διὰ τῆς ἑορτῆς σύμ δολα· καὶ οἱ λόγοι δὲ αὐτῶν οἱ πρὸς τὰς γυναῖκας ἰδιάζουσι· καὶ γυναῖκες δὲ πλείους ἦσαν, ἀλλ' οὐχ ἡ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ μόνη· οὐδὲ αἱ παρὰ τῷ Ματθαίῳ δύο Μαρίαι. Περὶ δὲ τῆς μιᾶς Μαρίας τῆς παρὰ τῷ Ἰωάννῃ περὶ τὸν ὄρθρον, ἔτι σκοτίας οὔσης, ἐπιστά της τῷ μνήματι, καὶ ἰδούσης τὸν λίθον ἡρμένον ἐκ τοῦ μνημείου, ἥντινα καὶ Μαγδαληνὴν ὁ εὐαγγελιστὴς όνο μάζει, ὑπόνοιά τις ὑπεισέρχεται ἄλλην τινὰ Μαγδα Ο ληνὴν εἶναι, μηδὲν τῶν ταῖς δυσὶ Μαρίαις ἑωραμένων γινώσκουσαν. εἰ δὲ μία καὶ ἡ αὐτή ἐστιν ἡ παρα ἀμφοτέροις τοῖς εὐαγγελισταῖς μνημονευομένη, προ ἡγεῖσθαι ἀνάγκη τὴν παρὰ τῷ Ἰωάννη ἱστορίαν, τῆς παρὰ τῷ Ματθαίῳ· καὶ τὴν αὐτὴν Μαγδαληνὴν τὸ πρῶτον μόνην ἐλθοῦσαν, τοὺς δύο ἀγγέλους εἴσω του μνήματος καθεζομένους ἰδεῖν· μετὰ δὲ ταῦτα δεύτερον ἐπιστᾶσαν τῷ αὐτῷ τόπῳ μετὰ τῆς ἄλλης Μαρίας τὸν ἐπικαθήμενον τῷ λίθῳ ἄγγελον ἑωρακέναι· τού των δὲ τῶν δυοῖν ἐκδοχῶν τὴν προτέραν ἀληθεστέρα εἶναι ἡγοῦμαι· ἑτέρας οὔσης της παρὰ τῷ Ἰωάννη Μαρίας παρὰ τὰς παρὰ τῷ Ματθαίῳ, κἂν τὸ ἐπίθε τον αὐτῇ τῆς Μαγδαληνῆς ἐπιγράφηται, δύο γεγονυιῶν ὡς εἰκὸς τῶν ἀπὸ τῆς αὐτῆς Μαγδαληνῆς· τούτου γὰρ δοθέντος πᾶσα ἀμφισβήτησις λυθήσεται, ἑτέρων μὲν παρὰ τῷ Ματθαίῳ μνημονευομένων γυναικών ἑτέρας δὲ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ, καὶ ἑτέρου ὄντος καὶ τοῦ ἀγγέλου τοῦ ἐπὶ τὸν λίθον καθεζομένου, καὶ ἑτέ ρων τῶν δύο ἀγγέλων τῶν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ εἴσω τοῦ μνήματος ὀφθέντων, ἑτέρου δὲ καὶ τοῦ χρόνου, ετέ ρων δὲ καὶ τῶν λόγων, τοῦ τε ἀγγέλου τοῦ ἐπὶ τοῦ λίθου καθεζομένου, καὶ τῶν ἀγγέλων τῶν εἴσω τοῦ μνήματος θεωρηθέντων. Κατὰ δὲ τὸν Μάρκον λίαν πρωί τῇ μιᾷ τῶν Σαββάτων ἀπέρχονται ἐπὶ τὸ μνῆμα, ἀνατείλαντος τοῦ ἡλίου· ἰδοὺ ἄλλαι πάλιν αὗται καὶ ἐν ἑτέρῳ καιρῷ, α? ἔλεγον πρὸς ἑαυτὰς, τίς ἡμῖν ἀποκυλίσει τὸν λίθον; καὶ ὅτι εἶδον νεανίσκον καθή μενον, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Λουκᾶ, ἄνδρες ἀλλ' οὐκ ἄγγε λοι· οὕτω καὶ νῦν οὐκ ἄγγελος ὠνόμασται, οὐδὲ ἀνὴρ, ἀλλὰ νεανίσκος· ὥστε καὶ ταύτην ἀφωρισμένην εἶναι τὴν διήγησιν, καὶ τὸν ὀφθέντα ἕτερον, καὶ τὰς ἀφικομένας ἄλλας, καὶ τὸν καιρὸν ὁμοίως ἄλλον, τον μετὰ ἡλίου ἀνατολάς. Κρείττονα οἱ θεώμενοι.
In duobus Eusebianis capitibus a Combefisio, ut jam dixi, editis, sicuti permulta ex his ad Mari num scriptis desiderantur, ita quædam diversa sunt, quædam vero explicatiora videntur. Hoc autem loco sic habet editio Joannem, nempe duo angeli intra monumentum visi, ab eo diversi qui extra conspectus fuerat la pidi insidens, uli narrat Matilæus. Quod autem apud Lucam: dicuntur duo viri in splendida veste visi; insuper ille juvenis apud Marcum stola can dida amictus, et in dextra potius quam læva parte visus, qui læta ac fausta mulieribus nuntiavit; hi, inquam, diversi inter se angeli erant, aliique ab iis qui apud priores evangelistas commemorantur quare Lucas et Marcus ne angelos quidem diserte hos vocant: imo iidem evangeliste ne illa quidem recitant quæ Joannes atque Matthæus, visiones dico Servatoris; sed potioribus se Matthæo atque Joanni potiora dicere permittunt; ipsi secunda narrant, supplentque si quid ab illis silentio premitur. 2. Itaque dicendum est, uti quatuor evangelistæ sunt, sic pari numero esse visiones apud eos de scriptas; item tempora quatuor, nec non eos qui per singula tempora singillatim apparuerunt; si militer et feminas, quæ viderunt, fuisse diversas; itemque sermones eorum, qui visi sunt, discre pantes. Haec, inquam, quomodo se habent? Pri mum tempus est Matthæi illud sero Sabbatorum, cum Maria Magdalena non sine una comite extra monumentum (quo item tempore terræ motus ac cidit) unum vidit sibi dicentem: «Nolite timere; scio enim a vobis Jesum qui crucifixus est quæri; .non est hic; surrexit; venile et videte.» Quartum extremumque tempus est Marci illud, cum, orto jam Eadem rursus narratio in Va ticanis quoque codicibus aliquantulum variat, pro breviatorum scilicet aut excerpentium arbitrio. est ex alio cod. Vat. Cod.
col. 955–956page 40 of 66
PG 22:955νεανίσκος ὁ ὀφθεὶς ταῖς γυναιξὶν τῇ Μαρία τη Μαγδαληνὴ καὶ τῇ Μαρίᾳ Ἰακώβου καὶ Σαλώμῃ, αἱ μετ' ἀρωμάτων ἐλθοῦσαι ἤκουσαν, «Μὴ ἐκθαμβεῖσθε, Ἰη σοῦν ζητεῖτε τὸν Ναζαρηνὸν τὸν ἐσταυρωμένον.» Μέσοι δὲ οἱ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ καὶ τῷ Λουκᾶ καὶ ὀφθέντες κατὰ καιρὸν ἰδιάζοντες· ἐφάνη μὲν γὰρ ὀψὲ Σαββά των ἄγγελος εἷς ἐκτὸς τοῦ μνήματος· μεθ᾿ οὗ καὶ αὐτ τὰς ὁ Σωτήρ· ὄρθρου δὲ βαθέος, ἕτεροι οἱ κατὰ τὸν Λουκᾶν δύο ἄνδρες ὠνομασμένοι οὐκ εἴσω τοῦ μνή ματος ὀφθέντες· ὕστερος ἁπάντων ὁ νεανίσκος, καὶ πρὸ τούτου καὶ τῶν παρὰ τῷ Λουκᾷ οἱ δύο εἴσω τοῦ μνήματος. γ'. Ὅτι ὁ Λουκᾶς μια λέγει τῶν Σαββάτων, ὄρθρου βαθέος, φέρειν ἀρώματα γυναῖκας δύο τὰς ἀκολουθησάσας αὐτῷ, αἵτινες ἦσαν ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας συν " ακολουθήσασαι, ὅτε ἔθαπτον αὐτὸν ἐλθοῦσαι ἐπὶ τὸ μνῆ μα· αἵτινες δύο ἀγγέλους εἶδον, οἳ καὶ εἶπον, «Τι ζητεῖτε τὸν ζῶντα μετὰ τῶν νεκρῶν; οὐκ ἔστιν ὧδε, ἀλλ᾽ ἡγέρθη· μνήσθητε ὡς ἐλάλησεν ὑμῖν ἔτι ὧν σὺν ὑμῖν λέγων, ὅτι δεῖ παθεῖν τὸν Υἱὸν ἀνθρώπου,» καὶ τὰ ἑξῆς. δ'. "Οτι Ἰωάννης λέγει τῇ μιᾷ τῶν Σαββάτων 11 ρίαν τὴν Μαγδαληνὴν μόνην ἔρχεσθαι πρὸς τὸ μνῆμα, σκοτίας ἔτι οὔσης, καὶ βλέπει τὸν λίθον ἡρμένον καὶ Έρχεται πρὸς Σίμωνα καὶ πρὸς Ἰωάννην καὶ λέγει, Ηραν τὸν Κύριον ἀπὸ τοῦ μνημείου καὶ οὐκ οἶδα ποῦ ἔθηκαν αὐτόν· ἦλθεν οὖν Πέτρος καὶ Ἰωάννης ἐπὶ τὸ μνημεῖον,» καὶ τὰ ἑξῆς. Εἶτα εἰσάγει κλαίουσαν τὴν Μαγδαληνὴν, καὶ παρακύψασαν ἰδεῖν λέγει δύο ἀγγέλους καθεζομένους, ἕνα πρὸς τῇ κεφαλῇ, καὶ ἕνα πρὸς τοῖς ποσίν· καὶ λέγουσιν αὐτῇ, «Γύναι, κλαίεις; ν ἡ δὲ εἶπεν, ο Ηραν τὸν Κύριόν μου καὶ οὐκ οἶδα ποῦ ἔθηκαν αὐτόν.» Εἶτα ἐστράφη εἰς τὰ ὀπίσω, καὶ εἶδεν τὸν Ἰησοῦν ἑστῶτα· καὶ οὐκ ᾔδει ὅτι η σοῦς ἐστιν· ὁ δὲ Ἰησοῦς λέγει, «Γύναι, τί κλαίεις; τίνα ζητεῖς;» ε'. "Οτι ἀποροῦσί τινες ὡς τρεῖς ἡμέραι καὶ τρεῖς νύχτες πληροῦνται, καθὼς εἶπεν Χριστὸς, αἱ τῆς ἀνα στάσεως· καὶ ἔστιν εἰπεῖν οἱ μὲν ἀπὸ τῆς προ δοσίας· οἱ δὲ τὴν Παρασκευὴν εἰς δύο ποιοῦσιν, ἐπεὶ νὺξ γέγονεν καὶ πάλιν ἡμέρα· ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ τοῦ ἡλίου σκοτισθέντος καὶ πάλιν ἀναφλεχθέντος· εἶτα ἡ τοῦ Σαββάτου ἡμέρα ὅλη καὶ ἡ νὺξ αὐτῆς. Οἱ δὲ ἡμέραν μὲν τὴν Παρασκευὴν ὅλην καὶ τὴν νύκτα αύ τῆς, Σάββατον ὅλον καὶ τὴν νύκτα αὐτοῦ· τῆς δὲ κυριακῆς τὴν ἀρχὴν εἰς ἡμέραν μετροῦσιν ὅλην· ὡς άρξαμένης ἤδη τότε ὁ Χριστὸς ἠγέρθη· οὕτω τρεῖς ημέρας λέγουσιν. Ἐπεὶ καὶ ἐπὶ νεκρῶν καὶ ἐπὶ τῶν αρτιγενῶν παίδων οὕτως μετρεῖν ἔθος ὅλην ἡμέραν, ὅτε τὴν ἀπὸ τῆς δεκάτης ώρας ἀρξαμένην γέννησιν μετροῦμεν, ἢ τὴν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῆς ἡμέρας ἀρξαν μένην γέννησιν· ὁμοίως καὶ ἐπὶ νεκρῶν τὴν τρίτην ἡμέραν καὶ τὴν ἐνάτην καὶ τὴν τεσσαρακοστὴν τὰ νενομισμένα ποιοῦντες· οὐχ ὅλην τὴν τρίτην μετά τῆς νυκτὸς αὐτῆς· οὐδὲ ὅλην τὴν ἐνάτην μετὰ τῆς οἰκείας νυκτὸς αὐτῆς· οὐδὲ τὴν τεσσαρακοστὴν ὁμοίως ὅλην μετὰ νυκτὸς αὐτῆς· ἀλλὰ τὰς ἀρχὰς τῶν τελευταίων ἡμερῶν ὁρῶντες ἐκτελοῦμεν τὰ πραττόμενα, ὅλην ἡμέραν ταύτην καὶ μετροῦντες καὶ λογιζόμενοι.
EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. sole, a juvene oblato mulieribus Mariæ Magdalenæ et Mariæ Jacobi et Salomæ, quæ cum aromatibus venerant, hæ ipsæ audierunt: Nolite expave scere; Jesum quæritis Nazarenum crucifixum. Medii autem sunt angeli illi, qui apud Joannem et Lucam apparent per intervalla singillatim. Appa ruit enim sero Sabbatorum angelus unus extra monumentum; post quem ipse Servator. Mane au tem jam adulto, alii duo apud Lucam viri appellati, haud intra monumentum visi. Extremus omnium ille juvenis; et ante hunc, nec non ante viros a Luca memoratos, duo illi intra monumentum. 3. Lucas ait una Sabbatorum mane perspicuo tulisse aromata mulieres duas, quæ secutæ fuerant Jesum, Galilæa oriundas, quæque deduxerant ejus funus et venerant ad monumentum. He duos ange. los viderunt sibi dicentes: Cur quæritis viventem inter mortuos? non est hic, sed surrexit. Recor damini quæ vobis dixit dum vobiscum versaretur, quod nempe oporteret Filium hominis pati; > et reliqua. 4. Joannes ait una Sabbatorum Mariam Magda lenam solam accessisse ad monumentum cum adhuc tenebræ essent; vidisse lapidem sublatum; venisse ad Simonem atque Joannem, quibus ait: «Tule runt Dominum de monumento, et nescio ubi posue runt eum. Venit ergo Petrus atque Joannes ad mo numentum; › et reliqua. Deinde Magdalenam flen tem exhibet evangelista; quam semet inclinantem vidisse ait duos angelos sedentes, unum ad caput, alterum ad pedes, sibique dicentes: «Mulier, quid ploras?» quæ ait: • Tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum.» Mox conversa retror sum vidit Jesum stantem, neque tamen sciebat eum esse Jesum. Dicit autem ei Jesus: • Mulier, cur ploras? quem quæris? › 5. Ambigunt nonnulli quonam pacto tres dies noctesque tres absolutæ fuerint, uti prædixit Chri stus, ante faciendam resurrectionem. Porro respon dere sic licet. Alii a tempore, quo Jesus proditus fuit, numerant: alii parasceven in duo dividunt, quia nox fuit rursusque dies, quia scilicet illa die sol obscuratus, denuo reluxit. Exin est Sabbati dies integra, ejusque nox. Alii supputant parasce ven tolam, diem noctemque; Sabbatum item totum ejusque noctem; Dominicæ autem diei initium, loco integræ diei meliuntur, qua incipiente Chri stus surrexit. Atque ita tres dies dicunt. Certe et in mortuis ac in recens natis pueris ita solemus totam diem metiri, sive nativitas contigerit hora decima, sive die exordiente. Sic etiam mortuis ter tia die et uona et quadragesima inferias legitimas ferimus, haud tota tertia cum sua nocte, neque tota nona cum sua item nocte, neque tota quadra gesima similiter cum sua nocte, sed initiis morta lium dierum spectatis, justa absolvimus, idque tempus pro die integra habemus atque metimur.
col. 957–958page 41 of 66
PG 22:957ς'. Αλλ' έπει Χριστός φησιν, τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύκτας ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς ἔσομαι, ἔστι δὲ οὕτως εἰπεῖν ἄρα εἰ χρεώστην ἐπαγγειλάμενον τῷ οἰκείῳ δανειστῇ μετὰ τρεῖς ἡμέρας πληρώσειν τὸ χρέος, πρὸ τῆς προθεσμίας πληρώσαντα θεασάμενοι, ὡς ψευσάμενον κρινοῦμεν, ἢ ὡς πλέον ἀληθεύσαντα; Καὶ ἄλλως· εἰ θᾶττον ἢ εἶπεν, ἀνέστη, πλέων ἡ δύναμις, καὶ ἔγκλημα οὐκ ἔχει· τὸ δὲ βράδιον, ὑπὸ οψίας γέμει καὶ ψεῦδος λογίζεται γιγνόμενον· ψεῦδος μὲν, ὅτι παρῆλθεν ὁ λεχθεὶς ὅρος· ὕποπτον δὲ, ὅτι τῶν φυλάκων ἀναχωρησάντων, κλοπὴ τὸ πρᾶγμα ἐνο μίσθη ἄν. ΕΡΙΤΟΜΕ. α'. Περὶ δὲ τοῦ τὸν Ματθαῖον ἄνωθεν κατ ἄγειν τὰς διαδοχὰς, τὸν δὲ Λουκᾶν ἀνάπαλιν πεποιηκέναι, μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ὁδὸν πορευθέντας, οὐδὲν ἐπιμέμφεσθαι δεῖ· ἐπεὶ καὶ τοὺς ἀνάντη καὶ ὄρθιον πορείαν ανιόντας, καὶ τοὺς ἔμπαλιν διὰ τῆς αὐτῆς κατιόντας, οὐκ ἄν τις ἑτέραν φαίη βαδίζειν, μιᾶς ἀμφοτέροις κειμένης τοῖς τε ἀνιοῦσι καὶ τοῖς κατιού σε τρίβου. Τὸν αὐτὸν γοῦν τρόπον καὶ ἐπὶ τῆς τῶν γενῶν διαδοχῆς πάρεστιν, ὅτῳ φίλον ἐπ' ἐξουσίας διὰ τῶν αὐτῶν, ταῖς μὲν κάτωθεν ἐπὶ τοὺς πρόσω ἀνιέναι, τοῖς δὲ ἀπὸ τῶν ἄνωθεν προπατόρων ἀρξαμένοις, ἐπὶ τοὺς ὑστάτους καταλήγειν· οὗτος δὲ καὶ πόρρωθεν Εβραίοις φίλος ἦν ὁ τρόπος, Σωτῆρος ἡμῶν εὐαγγελιστάς, 893, 37. Εἶδ' ὅτι Α,
6. Sed quoniam Christus dixerat ", tribus die bus tribusque noctibus se in corde terræ futurum, lubet ita disserere: si quis are alieno obstrictus creditori suo recepisset, se post tres dies solutu rum; hunc, inquam, si ante condictam diem as illud dissolvere videremus, mendacemne an multo veraciorem judicaremus? Præterea, si Christus ocius, quam spoponderat, resurrexit, major line virtus elucescit, nedum locus reprehensioni est. Su spicio contra atque mendacium ex tarditate conse quebantur mendacium, quia condictus terminus fuisset elapsus; suspicio, quia, recedentibus custo dibus, ea res furti fuisset insimulata. EXPLICIT Hactenus edidimus continuam atque illibatam Eusebiani operis priscam et præclaram Epitomen, prout ea est in pulcherrimo codice Palatino Vat. CCXX, a f. 61 usque ad 96, ubi opus reapse concluditur, relictis deinceps paginis puris. Fuerunt autem, ut vidimus, quæstiones xx; scilicet ad Stephanum xvi, ad Marinum 1v. Quanquam vero variis ex fontibus nobis suppetebant utriusque partis supplementa, noluimus ea cum Epitome admiscere, ne scripti per se concinni et perfecti seriem quodammodo his insertis perturba remus. Nunc tamen supplementa quæ invenimus tum quæstionum ad Stephanum tum etiam ad Marinum subtexenda sunt. Et primum lautæ aliquot partes ex magna ms. catena Niceta ad Lucam in codice A, sen Vat. 1611, quas non ex Epitome sed ex integro opere decerptas fuisse apparet; quanquam ipse quoque Nicetas videtur interdum, ut fit in catenis, Eusebium diminuere; cujus rei indicium est, quod aliquando in Epitome sunt aliquot particulæ, quas Nicetas subtrahit: etsi alioqui in laudatis a Niceta partibus, Eusebius plerumque integer est, et ubique plenior. Nunc igitur priore loco supplementa quæstionum rat Stephanum. EX INTEGRIORE OPERE QUESTIONUM EVANGELICARUM PARTES in Niceta Catena ms. ad Lucam. etc., ut in impressa a nobis epitome, col. 891, lin. 4 a fine, usque ad toỹ col. lin. * Matth. x11, 40. Expilavit hanc Eusebii quæstionem Isidorus Pelusiota ep. 2, 212, tacito auctoris nomine; ideo que ejusdem solutio jamdiu nota erat. 1. Quod Matthaus superne successiones dedu cat, Lucas vero contrario ordine utatur, quando quidem eadem via uterque graditur, nullus est reprehensioni locus. Nam et illos qui prorsum sur sumque ascendunt, et illos qui adversum eadem via descendunt, haud quisquam diceret diversu tramite incedere: quia scilicet una ab utrisque, id est ab ascendentibus descendentibusque, via teri tur. Pari ergo modo etiam in recensendis generis successionibus, pro cujusque libito vel ab imis sursum tendere, vel a superis capto initio progeni toribus in postremos desinere licet. Atque hic nos antiquitus Hebrais placuit, etc. Quod si, quia nec Lucas ascendens substitit in Abrahamo, nec Mat thæus ab Adamo invoepit, in quem Lucas desivit; Deest in codice particula *, quæ tamen his Omitti non debuit. Cod. f. 63. Confer quaest. 11.
col. 959–960page 42 of 66
PG 22:959μὴ μέχρι τοῦ ᾿Αβραὰμ καὶ ὁ Λουκᾶς ἀνιὼν ἔστη, Α, Γ. μηδὲ ὁ Ματθαῖος ἀπὸ τοῦ Ἀδὰμ ἤρξατο ἐφ' ὅν κατα έληξεν ὁ Λουκᾶς, διαφωνεῖν τις αὐτοὺς λέγοι, οὐκ ὀρθῶς οἴεται· ἑκάτερος γὰρ αὐτῶν οἰκείῳ λογισμῷ τὴν ἔκθεσιν πεποίηται τῆς γραφῆς, ὁ μὲν ἐκ τοῦ Αβραὰμ ἀρξάμενος, ὁ δὲ καὶ τὸν ᾿Αβραὰμ ὑπερδές, ἐπί τε τὸν πρῶτον ἄνθρωπον ἀνελθών· καὶ μηδὲ μέσ χρι τούτου στὰς, τὸν πάντα δὲ λόγον ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀναρτήσας· ποία γὰρ ἐν τούτοις μάχη; Εἰ τῷ μὲν χρήσιμος ἐφάνη ἡ ἀπὸ τοῦ ᾽Αβραὰμ καὶ ἐπὶ τοὺς ἑξῆς γενεαλογία, διὰ τὴν οἰκονομίαν τοῦ παρ' αὐτῷ λόγου, ὁ δὲ διὰ τὸ τῆς ἐν Χριστῷ παλιγγενεσίας μυστήριον, ἀναβιβάζει τὸν διὰ λουτροῦ γεγεννημένον, ἐπέκεινα ἁπάσης γενέσεως· τήρει γὰρ ὅτι δι' ὅλου τοῦ λόγου σεσιώπηκε τὸ τῆς γενέσεως ὄνομα, ἄγει τε αὐτὸν ἀνάγων, καὶ ἴστησιν οὐκ ἐπί τινα ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐπὶ τὸν πάντων Θεὸν, μονονουχί προσάγων, ἅτε δὴ Υἱὸν γενόμενον τῷ Πατρί. β'. Ἵνα οὖν καὶ τοῦτο εἰρηκότος τὴν ἀμαθίαν ἐλέγξωμεν, παύσωμεν δὲ τοῦ μηδένα ὑπ' ἀγνοίας ὁμοίας σκανδαλισθῆναι, τὴν ἀληθῆ τῶν γεγονότων ἱστορίαν ἐκθήσομαι· πρότερον δὲ τὴν προταθείσαν ἡμῖν πρότασιν καιρός ἐστι ἐπισκέψασθαι· ὁ μὲν Ματθαῖος ἀπὸ τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐπὶ τὸν Δαυΐδ, καὶ αὐ τως ἐπὶ τὸν Σολομῶνα καὶ τοὺς τούτου διαδόχους μέχρι τοῦ Ἰακώβ, ἐξ οὗ Ἰωσὴφ ὁ τοῦ Χριστοῦ χρη ματίσας πατήρ, κάτεισιν· ὁ δὲ Λουκᾶς τὸν Ἰωσὴς οὐκ ἀπὸ τοῦ Ἰακὼς εἶναί φησιν ὡς Ματθαῖος, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ Ἡλεί· εἶτα ἀπὸ τοῦ Ἡλεὶ ἀνιὼν ἐφ' ἑτέρου; χωρεῖ, ὧν οὐδὲ ὅλος ἐμνημόνευσεν ὁ Ματθαῖος· καὶ οὕτως πλαγίαν τινὰ δραμὼν, ἔρχεται οὐκ ἐπὶ τὴν Σολομῶνα τὸν τοῦ Δαυΐδ, ἀλλ᾽ ἐπὶ Νάθαν τὸν καὶ αὐτὸν τοῦ Δαυΐδ· ὀφείλων, εἰ δὴ περὶ τῆς αὐτῆς γε νεαλογίας ὁ λόγος ἦν αὐτοῖς, διὰ τῶν αὐτῶν τῷ Μετ θαίῳ ἀνελθεῖν, ἢ τὸν Ματθαῖον δι᾽ ὧν ὁ Λουκᾶς χω ρῆσαι ὀνομάτων· εἰ δὲ οὕτως οὐ συνηνέχθησαν ἀλλη λοις, ὡς τὸν ἕνα εἰπεῖν τοῦ Ἰακὼβ τὸν Ἰωσὴφ εἶναι υἱὸν καὶ Σολομῶνος υἱοῦ Δαυΐδ· τὸν δὲ ἕτερον, μὴ τοῦ Ἰακώβ, ἀλλὰ τοῦ Ἡλεὶ καὶ Νάθαν υἱοῦ Δαυΐδ δι' ὧν ἐοίκασι πολλὴν διαφωνίαν πρὸς ἀλλήλους πιο ριέχειν. — Τί δὴ οὖν εἰς τὸ προταθὲν τοῦτο πρόβλημα εἴποι ἄν τις; φέρε τῆς ψυχῆς διανοίξαντες τὸ ὄμμα, ἀτενῶς ταῖς λέξεσιν αὐτοῖς ἐπερείσωμεν τὴν διά νοιαν, ἴδωμέν τε τί φησιν ὁ Λουκᾶς. • Καὶ αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς ἦν ἀρχόμενος ὡσεὶ ἐτῶν τριάκοντα ὢν υἱὸς ὡς ἐνομίζετο τοῦ Ἰωσήφ, τοῦ Ἡλεί, τοῦ Μελχί ἀλλ' οὐχ ὅ γε Ματθαῖος ἐχρήσατο τῇ ὡς ἐνομίζετο αὕτη μὲν οὖν ἡ πρώτη ἀπόδοσις. του γ'. Εἴη δ' ἄν τις καὶ ἄλλος βαθὺς καὶ ἀπόῤῥι τος ἐν τοῖς προκειμένοις λόγος. Ματθαῖος μὲν γὰρ ομολογουμένως τὴν ἔνσαρκον γένεσιν ἱστορῶν Χριστοῦ, καὶ τὸν Ἰωσὴφ ἀποδεῖξαι βουλόμενος ἀλη θῶς ἐκ Δαυΐδ, ὅθεν ἐχρῆν τῇ εἰσβολῇ κέχρηται του λόγου, φήσας, Βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς· ἀκολούθως τε τὴν ὅλην ἑξῆς ἱστορίαν τίθησε μετὰ τὸν τῶν προπατόρων κατάλογον, τους Μάγους,
EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. ldcirco dissonos inter se evangelistas aliquis dicat, non recte judicat. Uterque enim evangelista pro prio calculo descriptionem exposuit; aliter quidem ex Abrahamo incipiens, alter ipsum Abrahamum supergradiens, ad primum usque bominem ascen dit; neque in hoc ipso consistens, historiæ suæ seriem cum Deo connectit. Quænam porro in his repugnantia est? si Matthæo quidem visum utile est, ob scripturæ suæ institutum, ex Abrahamo et deinceps genealogiam deducere: Luca autem pla cuit, propter regenerationis in Christo mysterium, sursum provehere hominem lavacro regeneratum. ultra cujuslibet generationis fines. Observa enim, eum toto suo sermone vocabulum generationis re ticere, sed Jesum retrocedendo subvehere, donee non in homine aliquo sistit, sed in ipso omniumn Deo, cui illum utpote Filium Patri copulat. 2. Age vero ut ita etiam loquentis coarguamus imperitiam, atque ut nemo veritatis ignoratione deinceps scandalum patiatur, genuinam acta rei historiam exponam. In primis vero objectam no bis propositionem considerare opus est. Matthæus quidem ex Abrahamo ad Davidem, atque ita ad Salomonem ejusque successores usque ad Jaco lum, unde ortus Josephus Christi putatus pater, descendit. Lucas autem Josephum haud ex Jaco bo ait ortum, ut Matthaeus; sed ex Heli ascendens, ad cæteros pergit, quorum nullum Matthæus com memorat. Atque ita obliquam veluti decurrens viam, nequaquam ad Salomonem devenit Davidis filium, sed ad Nathanum qui æque fuit Davidis filius. Atqui oportuisset, si unam uterque evangelista ge nealogiam texebat, vel Lucain eamdem cum Mat thæo seriem contexere. vel Matthæum eadem, quæ habet Lucas, nomina recitare. Hi vero adeo invi. cem non conspirant, ut alter Jacobi filium dicat Josephum ac Salomonis Davide geniti: alter autem non Jacobi, sed Heli ac Nathani Davide item ge niti: quo scribendi instituto magnopere inter se dissidere videntur. - Quomodo igitur objectæ propositioni occurrendum est? Agesis, animæ ape rientes oculum, vocabulis ipsis accurate mentem intendamus, et quid dicat Lucas inspiciamus. Et ipse Jesus erat incipiens quasi annorum tri ginta, ut putabatur filius Josephi, qui fuit Heli, qui fuit Melcbi. Sed enim Matthæus, haud usus est dictione putabatur, etc. Atque hæc prima est responsio. 3. Alius quoque fortasse labet profundus atque arcanus in prædictis sensus. Matthæus enim ma nifeste carnalem narrans Christi originem, et Jo sephum volens vere Davide oriundum ostendere, orationis suæ ingressum qualem oportuit facit,dicens, Liber generationis Jesu Christi, et reliqua, conse quenterque totam deinde historiam ponit post pro Fenitorum catalogum, Magos videlicet, Herodis Cod. 64. Quaest. 111. çwvñj, etc., ut in epitome, col. 896, lin. 4, usque ad Ibid.
col. 961–962page 43 of 66
PG 22:961τὴν Ἡρώδου μανίαν, τὴν εἰς Αἴγυπτον Ἰησοῦ φυγήν, τὴν ἐκεῖθεν ἐπάνοδον, τὸν ᾿Αρχέλαον· καὶ ὡς μετὰ ταῦτα ἤδη λοιπὸν εἰς ἄνδρας Ἰωάννης προβὰς μετὰ τριακοστὸν ἔτος τῆς Ἰησοῦ γενέσεως, ἐπὶ τῆς ἐρήμου κηρύσσει βάπτισμα μετανοίας, παρεισί τε μετὰ τῶν ἄλλων καὶ ὁ Ἰησοῦς ἐν τῷ Ἰορδάνῃ βαπτισθησόμενος ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου· καὶ δὴ συνόρα ἐν τούτοις ὕφος καὶ ἀκολουθίαν ἱστορικῆς διηγήσεως ἣν ὁ Ματθαῖος ἐκτί θεται, Σύρος ἀνὴρ, τελώνης τὸν βίον, τὴν φωνὴν Εβραίος. δ. Ὁ δὲ Λουκᾶς τὸ μὲν γένος ἀπὸ τῆς βοωμένης Αντιοχείας ἦν, ἐν ᾗ δὴ οἱ πάντες λογιώτατοι τοὺς Ίωνας προγόνους αὐχοῦσιν· οὐ μὴν ἀλλὰ πρὸς τῷ κατὰ φύσιν Ελληνικῷ τῶν ἀνδρῶν, ἐπήγετό τι πλέον ὁ Λουκᾶς ἐν λόγοις, ἅτε ἰατρικῆς ἔμπειρος ὢν ἐπιστήμης. Ὅμως δὴ ὁ τοιοῦτος τῆς τοῦ κατ' αὐτὸν Εὐαγγελίου γραφῆς ἀρχόμενος, τὰ μὲν κατὰ τὸν Ζα χαρίαν καὶ τὴν Ἐλισάβετ ἱστορεί πρῶτα. Εἶτα τὴν πρὸς τὴν Μαρίαν τοῦ Γαβριὴλ ἐπιφάνειαν ἐπισυν ἅμας, τὰς παραδόξους γενέσεις ἑξῆς τίθησιν, οὐδεμιᾶς μνησθείς γενεαλογίας τοῦ Ἰωσήφ· ἔπειτα δωδέκατον ἔτος ἀναγράφων τοῦ Ἰησοῦ, οὔπω καὶ νῦν γενεαλογίας μνημονεύει. Μετὰ δὲ τοὺς Αὐγούστου χρόνους, Τιβερίου διαδεξαμένου τὴν Ῥωμαίων ἡγεμονίαν, κατὰ τὸ πεντεκαιδέκατον αὐτοῦ ἔτος, φησὶ τὸν Ἰωάννην ἐπὶ τῆς ἐρήμου κηρύξαι μετανοίας βάπτισμα εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν· διδασκαλίας τε αὐτοῦ τίθησι, καὶ ἐπὶ τού τοις ἅπασιν, Ἰησοῦ, φησί, βαπτισθέντος καὶ προσευξαμένου ἐγένετο ἀνοιγῆναι τὸν οὐρανὸν, καὶ καταβῆναι τὸ Πνεῦμα ὡσεὶ περιστερὰν, καὶ φωνὴν ἐκεῖθεν ένε χθῆναι· ο Σὺ εἶ ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς ἐν ᾧ εὐδό χησα.» Ενθα γενόμενος, ὥσπερ ἐξ ὕπνου διανήψας, τῆς γενεαλογίας ἀκαίρως, ὡς ἂν οιηθείη τις, μνη μονεύει λέγων, «Καὶ αὐτὸς ἦν ἀρχόμενος ὁ Ἰησοῦς ὡς ἐτῶν τριάκοντα, ὢν υἱὸς ὡς ἐνομίζετο τοῦ Ἰωσήφ, τοῦ Ἡλεί, τοῦ Μελχὶ 1 καὶ τῶν λοιπῶν. ε'. Τίς τοιγαροῦν ἐν τούτοις οὐκ ἂν ἀπορήσειεν; εἰ Ματθαῖος μὲν λόγου σύνταξιν ἐπιστημόνως φαίνε και πεποιημένος, κατὰ καιρόν τε χρησάμενος τῇ γενεαλογία, Λουκᾶς δὲ εἰς τοσοῦτον ήλαυνεν ἀπορίας, ὡς ὅτε μὲν ἐχρῆν κατὰ χώραν τὴν γενεαλογίαν ἐντά ξαι, τηνικαῦτα παραλιπεῖν αὐτὴν, ἱστορίαν τε τοσαύ τὴν ἐκθέμενον τὴν ἀπὸ τῆς γενέσεως τοῦ Χριστοῦ μέ χρι τριάκοντα ἐτῶν, μηδένα καιρὸν ἐπιτήδειον συν ιδεῖν τῆς κατ' αὐτὸν γενεαλογίας· νῦν δὲ ὅτε τριακονταέτης γεγονώς πάρεισιν ἐπὶ τὸ Ἰωάννου βάπτισμα, παρὰ πάντα λόγον καὶ παρὰ καιρὸν, ὥσπερ τινὰ παρ ενθήκην εἰσάγει τῆς γραφῆς τὴν γενεαλογίαν. Αλλ' εἴ τίς γε αὐτῷ τοιαῦτα ἐμέμψατο, οὐκ ἂν ἠπόρησεν ἀποκρίσεως ὁ θεῖος εὐαγγελιστής· εἶπε δ' ἂν ὡς εἰκὸς θεῖά τινα καὶ σοφὰ καὶ τοῦ ἐν αὐτῷ θείου Πνεύματος ἐπάξια. Ἐγὼ δὲ ἡγοῦμαι αὐτὸν καὶ τὴν κατὰ σάρκα γένεσιν τοῦ Ἰησοῦ γενεαλογεῖν ἐθέλοντα, νῦν τοῦτο πεποιηκέναι· τοῦτο γὰρ εἰ κατὰ γνώμην ἔπραττεν, οὐκ ἠγνόει, ὅτε ἐχρῆν ταύτην ἐκθέσθαι. Ἐπειδὴ δὲ νῦν τῆς διὰ λουτροῦ ἀναγεννήσεως μέμνηται, Υἱὸν αὐτὸν εἰσάγων Θεοῦ, βούλεται ὡς ἐν ὑποδείγματι πα
furorem, Jesu in Ægyptum fugam, indidem reditum, Sic demonstrat Eusebius totam Antiocheno rum litteraturam Græcam fuisse. denique Archelaum. Et quomodo post hæc in pu blicum hominum conspectum prodiens Joannes, tricesimo ætalis Jesu anno, penitentia baptismun in deserto prædicaverit, atque inter alios illuc Jesus quoque venerit, ut abs Joanne in Jordane baptizaretur. Vides ergo in his contextum, et historicæ narrationis sequelam, quam Matthæus exponit, vir Syrus, professione vitæ publicanus, lingua Hebræus. 4. At Lucas celebri Antiochia genus trahebat, qua in urbe eruditissimi quique abs lonibus se progenitos esse gloriantur. Sed præter insitum ci vibus hellenismum, aliquando magis profecerat in litteris Lucas, quia medicæ artis peritus erat. Et tamen talis cum esset, Evangelii scripturam or diens, res primum Zachariæ et Elisabetæ narrat. Deinde Gabrielis ad Mariam apparitione subnexa, miras illas nativitates deinde ponit, nulla Josephi genealogiæ facta mentione. Postea duodecimum Jesu annum scribens, nondum ullam genealogiam memorat. Post Augusti vero tempora, Tiberio Romanorum imperium tenente, quinto decimo bujus anno, dicit Joannem in deserto prædicavisse pa nitentiæ baptismum in peccatorum remissionem concionesque ejus exponit; et post hæc omnia, Jesu, inquit, baptizato et orante calum aperiri con tigit, et Spiritum columbæ specie descendere, at que illinc vocem deferri: «Tues Filius meus dile ctus, in quo mihi complacui. Porro huc prove ctus, tanquam somno evigilans, genealogiæ intem pestive, ut aliquis existimabit, mentionem infert Et ipse Jesus erat incipiens quasi annorum tri ginta, filius ut putabatur Josephi, qui fuit Heli, qui fuit Melchi,» et reliquorum. 5: Quis ergo hoc loco non sit perplexus? siqui dem Matthæum narrationis suæ compositionem scite fecisse apparet; Lucam autem tanta incogi tantia fuisse, ut cum suo loco genealogiam colto care deberet, eam tunc prætermiserit: et cum tantam historiæ partem scripsisset, nempe a Chri sti nativitate usque ad tricesimum ejus annum, nullum inserendæ genealogiæ, idoneum tempus agnoverit: sed nunc demum cum triginta jam an nos natus ad Joannis baptismum accedit Christus, præter omnem rationem ac tempus, tanquam scripti insertum quoddam genealogiam inducat. Verumenimvero si quis illum sic reprehenderet, haud responsum suum desiderari pateretur divus evangelista; sed divina quædam, ut par est, et scita, et inhabitante divino Spiritu digna eloque retur. Ego autem existimo ipsum Jesu carnalem quoque originem describere volentem, ita se ges sisse. Et quia hoc ei propositum erat, haud igno rabat, generationem hujusmodi exponi oportere. Sed quoniam nunc de regeneratione per lavacrum Ita codex, praetermissis Matalh et Levi.
col. 963–964page 44 of 66
PG 22:963ἀληθῶς υἱὸς ἀνθρώπων εἶναι νομίζοιτο δι' ἦν περί κειται σάρκα, ἀλλ' οὐχ ἵσταταί γε αὐτῷ τὰ τῆς γε νέσεως εἰς τοὺς κατὰ σάρκα γονεῖς, οὐδὲ μέχρι τῶν τοῦ σώματος προπατόρων φθάνει· ἀλλ᾽ εἰ καὶ νομί ζοιτο ἀνθρώπων εἶναι υἱὸς διὰ τὴν τοῦ σώματος γένε σιν, ὅμως δ' οὖν οὐκ ἀλλότριος τῆς τοῦ Θεοῦ υἱοθεσίας καθέστηκε. Διὸ ἡγοῦμαι αὐτὸν κατὰ καιρὸν καὶ τῇ γενεαλογία κεχρῆσθαι, καὶ τῇ προσθήκῃ τῆς ὡς ἐνομίζετο φωνῆς. Καὶ γὰρ ἀκόλουθον ἦν, τῆς ἐξ οὐρανῶν μαρτυρίας φησάσης πρὸς τὸν Ἰησοῦν, Σὺ ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς, ἐν σοὶ εὐδόκησα, μηκέτι καὶ ἀνθρώπων ὁμοίως αὐτὸν ἀναγορεῦσαι υἱὸν, μετά δὲ τῆς ὡς ἐνομίζετο προσθήκης· Θεοῦ μὲν γὰρ ἀνεκηρύχθη υἱὸς εἶναι φύσει, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς ἐνομίζετο τοῦ δὲ Ἰωσὴφ ἐνομίζετο, ἀλλ' οὐ φύσει υἱὸς ἦν. ραστῆσαι ότι δὴ πᾶς ὁ ἐν Θεῷ ἀναγεννώμενος, καν 5. ἂν οὕτως ἐχόντων, δοκῶ μοι καὶ οὕτως τὸν λογισμὸν ἀποδεδωκέναι, καθ᾽ ἂν ὁ μὲν Ματθαῖος ἀρ χόμενος τῆς ἑαυτοῦ γραφῆς, πρὸ τῆς συλλήψεως τῆς Μαρίας, καὶ πρὸ τῆς ἐνσάρκου γενέσεως τοῦ Ἰησοῦ, κατὰ καιρὸν ὡς ἐν ἱστορίᾳ προτάττει τὴν κατὰ σάρκα γενεαλογίαν· διὸ καὶ τὰ γένη κατάγει, κάθοδον ἀπὸ τῶν κρειττόνων αἰνιττόμενος τοῦ δηλουμένου σαρ κούμενος γὰρ ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ κατῄει, ὅτι δὴ ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων εκένωσεν ἑαυτὸν μορφὴν δού λου λαβών· ὁ δὲ Λουκᾶς, εἰ μὲν ὁμοίως τῷ Ματθαίῳ τὴν ἔνσαρκον ἔμελλεν αὐτοῦ παρουσίαν δηλούν, πάν τως ἂν ἐχρήσατο καὶ αὐτὸς τῇ τοῦ γένους ἱστορία, κατὰ τὸν τῆς συλλήψεως ἢ τῆς ἀποτέξεως καιρόν· καὶ ἀκολούθως ἀπὸ τῶν πρεσβυτέρων ἀρξάμενος, κατήει ἐπὶ τοὺς τελευταίους· ἐπεὶ δὲ οὐ κατὰ τὴν αὐτὴν τῷ Ματθαίῳ διάνοιαν ἐξέθετο τὴν διήγησιν, εἰκότως τὸν αὐτὸν ἐκείνῳ καιρὸν ὑπερβὰς, ἐπὶ τὴν ἀναγέννησιν τὴν διὰ λουτροῦ παραγίνεται· καὶ ἐνταῦθα τὴν ἐνα τίαν ἐκτίθεται τῶν γενῶν διαδοχὴν, ὁμοῦ καὶ ἀνάγων ἀπὸ τῶν ὑστάτων ἐπὶ τὰ πρῶτα, ὁμοῦ καὶ τὴν μνή μὴν τῶν παρὰ τῷ Ματθαίῳ ὑπαιτίων καὶ ἁμαρτωλῶν ἀνδρῶν ἀποσειόμενος, ἐπειδήπερ ὁ παρὰ τῷ θεῷ ἀναγεγεννημένος, ἀλλότριος καθίσταται τῆς ἐνσάρχου γενέσεως καὶ τῶν κατὰ σάρκα ἁμαρτωλῶν πατέρων, Υἱὸς ἀποφαινόμενος· Θεοῦ, καὶ πάντων τῶν κατά Θεὸν ἀνεπιλήπτως βεβιωκότων· οὕτω καὶ τῷ ᾽Αβραὰμ εἴρητο· «Σὺ δὲ ἀπελεύσῃ πρὸς τοὺς πατέρας σου οὐ τοὺς κατὰ σάρκα, τοὺς δὲ ἐν Θεῷ διὰ τὴν εἶν σεβείας ὁμοιοτροπίαν αἰνιττομένου τοῦ λόγου. ζ'. Εικότως τοιγαροῦν ὁ Λουκᾶς, ἅτε τὴν ἀναγέννησιν ἱστορῶν, οὐ τὴν αὐτὴν ὁδεύει τῷ Ματθαίῳ· οπ' οὖν τοῦ Σολομῶνος καὶ τῆς Οὐρίου, οὐ τῆς θάμας, οὐ τῆς 'Ρούθ, οὐ τοῦ Ἰεχονίου καὶ τῶν μεταξύ δια βεβλημένων ἀνδρῶν τὴν παράθεσιν πεποίηται, ἀλλὰ δι' ἑτέρων ἀνεπιλήπτων ἄνεισι, καὶ δὲ καὶ ἐκ τοῦ προφήτου Νάθαν τὸν ἀναγεγεννημένον εἰσάγει. Καὶ ὁ μὲν παρὰ τῷ Ματθαίῳ κατὰ σάρκα γεγεννημένος, υἱὸς ἦν Ἀβραὰμ, ἐντεῦθεν γενεαλογούμενος, ἐπεὶ δήπερ τῷ ᾽Αβραὰμ πρώτῳ ἡ ἐπαγγελία δέδοτο της τῶν ἐθνῶν εὐλογίας, οὐκ ἄλλως ἢ διὰ τοῦ ἐκ σπέρμα
EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. non autem ut putabatur: secus autem Josephi loquitur, Jesumque ut Dei filium exhibet; idcirco hoc veluti exemplo demonstrare studet, quemlibet hominem in Deo regeneratum, etiamsi vere filius hominum babeatur ob carnem qua indutus est, non tamen cum sua natura in carnis genitoribus sistere, neque non ultra corporis procreatores ex currere: verum etiamsi filius hominis videatur ob corporis generationem, nihilominus baud alienum i Dei adoptione censeri. Existimo igitur ipsum tempestive et genealogiam scripsisse, et addita mento dictionis ut putabatur usum. Consentaneum quippe erat, postquam de coelo testimonium ad Jesum venerat: Tu es Filius meus dilectus, in te mihi complacui; jam inquam haud decebat, ho minum filium, æque ac cæteros, ipsum appellare; sed additamentum adjicere opus fuit ut putabatur. Nam Dei quidem proclamatus fuit naturaliter filius, quidem putabatur, sed non erat naturaliter filius. 6. Quæ cum ita se babeant, videor mihi sic rationem reddidisse, cur Matthæus scripturam suam exordiens, ante Mariæ conceptum, et ante carna lem Jesu generationem, tempestive in sua historia carnalem genealogiam præposuerit. Propterea ge nerationes quoque deorsum ducit, descensum a meliore statu innuens illius de quo agit: eteniın incarnatum Dei Verbum reapse descendit, quia cum in forma Dei esset exinanivit semetipsum formam servi accipiens. At vero Lucas, siquidem, æque ac Matthaus, Verbi in carne adventum de monstraturus fuisset, ipse quoque omnino generis historiam scripsisset circa conceptionis aut certe nativitatis tempus; ordinatimque a senioribus exordiens, ad postremos descendisset. Sed quia haud secundum Matthæi mentem narrationem suam explicuit, merito tempus illud transcendens, ad baptismi regenerationem contendit: atque hoc loco contrariam exponit generationum successionem subgradiens simul a postremis ad primos, simulque vitans commemoratorum a Matthæo reorum pecca Lorumque virorum mentionem: quandoquidem regeneratus in Deo, fit alienus a carnali origine, et a peccatoribus secundum carnem patribus, post quam Dei filius est effectus, et omnium qui secun dum Deum inculpate vixerunt. Sic Abrahamo quoque dictum fuit: Tu vero abibis ad patres tuos. Quibus verbis haud carnales parentes sed illi qui secundum Deum pietate ei similes fuerunt, quasi ænigmate denotantur. 7. Merito ergo Lucas, utpote qui regenerationem narrat, haud eadem qua Matthæus via incedit. Quamobrem neque Salomonis neque Uriæ uxoris, neque Thamaræ, neque Ruthæ, neque Jechoniæ, neque his interjectorum haud absque criminatione virorum facit recensionem, sed per alios inculpatos graditur; et quidem a propheta Nathano regenera tum suum derivat. Et ille quidem apud Matthæum secundum carnem genitus, filius erat Abrahami, ex hoc videlicet deducta genealogia, quia primo Abrahamo facta fuit promissio gentium benedictio
col. 965–966page 45 of 66
PG 22:965τας αὐτοῦ προελευσομένου γενησομένη. Ο δὲ ἐν Θεῷ ἀναγεγεννημένος, ἑτέρους πατέρας τοὺς κατὰ Θεὸν ἐπιγραψάμενος, οὐδ᾽ αὐτοὺς ἀληθῶς ἐσχηκώς, ἀλλ' ὡς ἐνομίζετο διὰ τὴν τῶν ἠθῶν ὁμοιοτροπίαν, ἄνει σιν ἐπὶ τὸν ἀληθῆ Πατέρα μετὰ πάντας χρηματίσας Υἱὸς τοῦ Θεοῦ· ἀλλ᾽ οὗτος μὲν ἐν ἀποῤῥήτοις ἡμῖν ἀποδόσθω ὁ λόγος. Ἵνα δὲ μή τις ἡμᾶς εὑρεσιλογεῖν ὑπολάβοι, καὶ ἱστορία χρήσομαι παλαιοτάτῃ παρ' ἧς ἔστι τὴν λύσιν εὑρεῖν τῆς νενομισμένης παρ' ἀμφο τέροις τοῖς εὐαγγελισταῖς διαφωνίας. Τῆς δὲ ἱστορίας γέγονε συγγραφεύς Αφρικανός, ἀνὴρ λόγιος καὶ τοῖς ἀπὸ τῆς ἔξωθεν παιδείας ὁρμωμένοις ἐπιφανής· οὗ πρὸς ἄλλοις πολλοῖς καὶ καλοῖς λόγοις, καὶ ἐπιστολή φέρεται πρὸς Ἀριστείδην περὶ τῆς νενομισμένης τῶν εὐαγγελιστῶν περὶ τὴν Χριστοῦ γενεαλογίαν διαφωνίας· ἔχει δ' οὕτως. ΑΦΡΙΚΑΝΟΥ η'. Οὐκ ἀκριβῶς μέντοι τινες λέγουσιν, ὅτι δικαίως γέγονεν ἡ διάφορος αὕτη τῶν ὀνομάτων καταριθμησίς τε καὶ ἐπιμιξία, τῶν τε ἱερατικῶν, ὡς οἴονται, καὶ τῶν βασιλικῶν, ἵνα δειχθῇ δικαίως ὁ Χριστὸς ἱερεύς τε καὶ βασιλεὺς γενόμενος· ὥσπερ τινὸς ἀπειθοῦντος ἡ ἑτέραν ἐσχηκότος ἐλπίδα, ὅτι ὁ Χριστὸς ἀρχιερεύς ἐστι Πατρός, τὰς ἡμετέρας πρὸς αὐτὸν εὐχὰς ἀναφέρων, καὶ βασιλεὺς ὑπερκόσμιος, οὓς ἠλευθέρωσε νέο μων τῷ Πνεύματι, συνεργὸς εἰς τὴν διακόσμησιν τῶν όλων γενόμενος. Καὶ τοῦτο ἡμῖν προσήγγειλεν οὐχ Ο κατάλογος τῶν φυλῶν, οὐχ ἡ μίξις τῶν ἀναγράπτων γενῶν, ἀλλὰ πατριάρχαι καὶ προφῆται. Μὴ οὖν κατ ίωμεν εἰς τοσαύτην θεοσεβείας σμικρολογίαν, ἵνα τῇ ἐναλλαγῇ τῶν ὀνομάτων, τὴν Χριστοῦ βασιλείαν καὶ ἱερωσύνην συνιστῶμεν· ἐπεὶ τῇ Ἰούδα φυλῇ τῇ βα σιλικῇ, ἡ τοῦ Λευὶ φυλή ἱερατική συνεζύγη, τοῦ Ναασσὼν ἀδελφὴν τὴν Ἐλισάβετ Ααρὼν ἀξαμένου, καὶ πάλιν Ἐλεάζαρ τὴν θυγατέρα Φατιὴλ, καὶ ἐνθένδε παιδοποιησαμένων. Εψεύσαντο οὖν οἱ εὐαγγελισταί, συνιστάντες οὐκ ἀλήθειαν, ἀλλ᾽ εἰκαζόμενον ἔπαινον καὶ διὰ τοῦτο ὁ μὲν διὰ Σολομῶνος ἀπὸ Δαυίδ ἐγενεαλόγησεν τὸν Ἰακὼβ τὸν τοῦ Ἰωσὴφ πατέρα· ὁ δὲ Νάθαν τοῦ Δαυΐδ, τὸν Ἡλεὶ τὸν τοῦ Ἰωσὴφ ὁμοίωςἄλλων πατέρα· καίτοι ἀγνοεῖν αὐτοὺς οὐκ ἐχρῆν, ὡς ἑκατέρα τῶν κατηριθμημένων τάξις, τὸ τοῦ Δαυΐδ ἐστι γένος, ἡ τοῦ Ἰούδα φυλή βασιλική. Εἰ γὰρ προφήτης ὁ Νάθαν, ἀλλ᾽ οὖν καὶ Σολομών, ὅ τε τούτων πατὴρ ἑκατέρου· ἐκ πολλῶν δὲ φυλῶν ἐγίνοντο προφῆται, η ἱερεῖς δὲ ἐξ οὐδεμιᾶς τῶν δώδεκα φυλῶν, μόνοι δὲ Λευῖται. Μάτην αὐτοῖς ἄρα πέπλασται τὸ ἐψευ σμένον· μηδὲ κρατοίη τοιοῦτος ὁ λόγος ἐν Ἐκκλησίᾳ Χριστοῦ [κατὰ] ἀκριβοῦς ἀληθείας, ὅτι ψεῦδος σύγ κειται εἰς αἶνον καὶ δοξολογίαν Χριστοῦ· τίς γὰρ οὐκ οἶδε κἀκεῖνον τὸν ἱερώτατον τοῦ Ἀποστόλου λόγον κη ρύσσοντος καὶ διαγγέλλοντος τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆ οὐ δεῖνες, ἐξ οὐδεμιᾶς.
nis, quæ haud aliter quam per senen ex eo pro “Exod. vi, 23. ibid. 25. Diximus col. 899, adn. 12, Africani epistolam, quam Eusebius Hist. eccl. 1, 7, acephalam dederat, a nostra epitome feliciter partim sarciri. Nunc isto in fragmento integriore ac primitivo prædictæ epi stole prior pars omnino cumulatur. Hujus ergo ad Africani epistolam præclari additamenti meminisse oportet eos, qui novas aliquando editiones curabunt. venturum eventura erat. At ille in Deo regeneratus. alios sibi patres secundum Deum inscribens, haud equidem veros patres, sed ita putatos propter mo rum similitudinem, ad verum Patrem post omnes sursum tendit, Filius Dei exsistens. Atque hacte nus de arcano a nobis sensu dictum sit. Ne vero nos quisquam hæc proprio ingenio excogitare pu tet, antiquissimam historiam proferam, apud quam comperire est solutionem putatæ inter duos evan gelistas dissonantiæ. Historiæ hujus auctor Afri canus est, vir eruditus, et inter extera doctrina imbutos illustris, cujus præter cæteros multos egregios libros, epistola quoque habetur ad Aristi dem de putata evangelistarum circa Christi genea logiam dissonantia, quæ ita se habet. 8. Haud accurate quidam aiunt, provide factam esse differentem hanc pominum enumerationem et permistionem sacerdotalium, ut putant, et regalium virorum, ut ostenderetur merito Christus rex simul atque sacerdos quasi aliquis de hoc dubitet, aut aliam spem habeat, nempe quin Christus æternus sit apud Patrem pontifex, preces nostras ei offe rens: rex autem supermundialis, quos liberavit pa scens Spiritu, cooperator effectus in omnium rerum ordinatione. Idque nobis exploratum fecit non tri buum catalogus, neque perscriptarum generatio num mistio, sed patriarchæ atque prophetæ. Ca veamus igitur a minuto hujusmodi religionis artifi cio, ut nominum permutatione Christi regnum ac sacerdotium comprobare velimus. Nam et alioqui regali Judæ tribui sacerdotalis Levi tribus facia erat affinis, ex quo Naassonis sororem Elisabetam duxit Aaron uxorem ", rursusque Eleazar Phati helis filiam ", prole inde suscepta. Ergo evange listæ mentiti sunt, dum non veritatem asserunt, sed simulatam laudem: cujus rei causa, alter qui dem per Salomonem a Davide Jacobi stirpem tra xit, qui fuit Josephi pater: alter autem a Nathano Davidis filio Helim deduxit Josephi pariter, sed alia ratione, patrem. Atqui eos ignorare non opor tebat, utrumque numeratorum hominum, ordinem, genus esse Davidis, Judæ nempe regiam tribum. Etiamsi enim propheta Nathanus fuit, et quidem etiamn Salomnon, et horum utriusque parens (David) ex multis sane tribubus exstitere prophetæ; sed ta men sacerdotes nulli fuerunt ex nulla duodecim tribuum, sed soli Levitæ. Frustra igitur composita ab illis fuit hæc falsitas; neque prævalebit hujus modi sermo in Christi Ecclesia contra accuratam veritatem, nempe ut mendacium consarcinetur ad Etenim in Veneti quoque Gallandii diligentissimi hominis Bibliotheca Patrum L. II, p. 558, acephala est hæc epistola, quia caput ejus adhuc linteis co dicum obvolutum erat. In epitome codex habet omnino sed veram nunc vides lectionem
col. 967–968page 46 of 66
PG 22:967φόβῳ λέγοντος, ὅτι εἰ Χριστὸν λέγουσί τινες μὴ ἐγη γέρθαι, ἡμεῖς δὲ τοῦτο καὶ φαμὲν καὶ πεπιστεύκα μεν, καὶ αὐτὸ καὶ ἐλπίζομεν καὶ κηρύσσομεν, καταψευδομαρτυροῦμεν τοῦ Θεοῦ, ὅτι ἤγειρε τὸν Χριστὸν ὃν οὐκ ἤγειρεν· εἰ δὲ οὕτως ὁ δοξολογῶν Θεὸν Πα τέρα, δέδοικε μὴ ψευδολόγος δοκοίη, ἔργον παράδοξον διηγούμενος, πῶς οὐκ ἂν δικαίως φοβηθείη, ὅτι διὰ ψευδολογίας ἀληθείας σύστασιν ποριζόμενος, δόξαν οὐκ ἀληθῆ συντιθείς; Εἰ γὰρ τὰ γένη διάφορα, καὶ μηδὲν καταφέρει γνήσιον σπέρμα ἐπὶ τὸν Ἰωσὴν, εξ ρηται δὲ μόνον εἰς σύστασιν τοῦ γεννηθησομένου, ὅτι βασιλεὺς καὶ ἱερεὺς ἔσται ὁ ἐσόμενος, ἀποδείξεως με προσούσης, ἀλλὰ τῆς τῶν λόγων σεμνότητος εἰς ὕμνοι ἀδρανή φερομένης, δῆλον ὡς τοῦ Θεοῦ μὲν ὁ ἔπαινος οὐχ ἅπτεται, ψεῦδος ὤν· κρίσις δὲ τῷ εἰρηκότι, τὸ οὐκ ὄν, ὡς ὃν κομπάσαντι ρος ἡμῶν, καὶ διῖσχυριζομένων τὴν ἀλήθειαν, μεγάλων θ'. Τὸν Δαυΐδ πρὸ τῶν ἄλλων καὶ Ματθαῖος ἔταξεν ἐν τῇ κατ' αὐτὸν γενεαλογίᾳ, ἐπειδὴ καὶ πρώτῳ καὶ μόνῳ τῷ Δαυΐδ μεθ᾽ ὅρκου διαβεβαιώσεως ἐξ αὐτοῦ κατὰ σάρκα φῦναι ὁ Χριστὸς ἐθεσπίζετο· γέγραπται γοῦν· ι Ωμοσε Κύριος τῷ Δαυΐδ ἀλήθειαν, καὶ οὐ μὴ ἀθετήσῃ αὐτήν· ἐκ καρποῦ τῆς κοιλίας σου θήσομαι ἐπὶ τὸν θρόνον σου.» Καὶ πάλιν· ε @μοσα Δαυτό τῷ δούλῳ μου, ἕως τοῦ αἰῶνος ἑτοιμάσω τὸ σπέρμα σου.» Καὶ ἐν Παραλειπομένοις· «Καὶ ἔσται ὅταν πληρωθῶσιν αἱ ἡμέραι σου, καὶ κοιμηθήσῃ μετὰ τῶν πατέρων σου, καὶ ἀναστήσω τὸ σπέρμα σου μετὰ σὲ, ὃς ἔσται ἐκ τῆς κοιλίας σου, καὶ ἑτοιμάσω τὴν βασι λείαν αὐτοῦ· αὐτὸς οἰκοδομήσει μοι οἶκον· καὶ ἀνορ θώσω τὸν θρόνον αὐτοῦ ἕως εἰς τὸν αἰῶνα· ἐγὼ ἔπο μαι αὐτῷ εἰς Πατέρα, καὶ αὐτὸς ἔσται μοι εἰς υἱόν. Τὰ ὅμοια τούτοις καὶ ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν Βασιλειῶν φέρεται· ἀλλ' ἐκεῖνα μὲν κἂν ἑλκυσθείη ἐπὶ τὸν Σε λομῶνα, τὰ δ᾽ ἐν χερσὶν ὅτι μηδεμίαν έχει κοινότητα πρὸς Σολομῶνα, ὧδ᾽ ἄν τις καταμάθοι. Μετὰ τὴν Σο λομῶνος τελευτήν, πολλοῖς ὕστερον χρόνοις προς τεύων Ησαΐας, τοιάδε περὶ τοῦ γενησομένου ἐκ σπέρ ματος Δαυΐδ προκηρύττει· • Ἐξελεύσεται ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ιεσσαί· (πατὴρ δὲ ἦν οὗτος τοῦ Δαυΐδ) καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης ἀναβήσεται· καὶ ἔσται ἡ ρίζα τοῦ Ἰεσσαὶ, καὶ ἡ ἀνιστάμενος ἄρχειν ἐθνῶν· ἐπ' αὐτῷ ἔθνη ἐλπιοῦσι.» Καὶ περὶ τοῦ ἐπηγγελμένου δὲ τῷ Δαυὶὸ θρόνου ὧδε θεσπίζει· «Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, υἱὸς καὶ ἐδόθη ἡμῖν, οὗ ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ· καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ μεγάλης βουλής "Αγγελος· μεγάλη ἡ ἀρχὴ αὐτοῦ, καὶ τῆς εἰρήνης αὐτοῦ οὐκ ἔστιν ὅριον· ἐπὶ τὸν θρόνον Δαυΐδ καὶ τὴν βασιλείαν αὐτοῦ, κατορθῶσαι αὐτήν.» Διὰ δὲ τῶν ἐκτεθέντων εἴρηται μὲν ὅτι ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ καὶ το 900, ἵνα οὖν ἐκθήσομαι; έπει δὴ γὰρ τὰ ὀνόματα,
EUSEBI CESARIENSIS OPP. PARS III. — EXEGETICA. Christi laudem atque præronium. Quis vero et illa nescit sacratissima Apostoli verba resurrectionem Servatoris nostri prædicantis atque nuntiantis, reique veritatem magno cum pavore affirmantis dum ait ": Si Christum resurrexisse quidam negant, nos autem asserimus atque credimus, speramus ac prædicamus, falsi testes Dei sumus, quod suscita verit Christum, quem non suscitavit. Quod si adeo hic qui Deum Patrem honorat, ne mendax videatur, timet, quia rem miram narrat; cur non merito ti meat quisquis falso sermone veritatem vult stabili re, non veram sententiam concinnans? Nam si ge nerationes abluderent, nihilque germani seminis ad Josephum conferretur, sed ea res ad fulcimen tan tummodo nascituri dicta esset, nempe quod rex ai que sacerdos foret is qui venturus erat, deficiente probatione, totoque orationis ornatu in futilem hymnum desinente, nullam hinc laudem Deo accedere exploratum ſit, quia totum mendacium est; sed damnationem potius dicenti conflari, quia quod nihil est, aliquid esse jactavit. 9. Davidem Matthæus quoque ante alios in ordi ne posuit in sua genealogia, quia Davidi primo so lique firmo jurejurando prædixeral Deus fore ut ex illo nasceretur secundum carnem Christus. Scriptum est igitur: «Juravit Dominus Davidi veri tatem, et non frustrabitur eam: de fructu ventris tui ponam super thronum tuum "., Et rursus Juravi Davidi servo meo, usque in æternum para bo semen tuum 68. › Et in Paralipomenis: ‹ Cum que completi fuerint dies tui, ut dormias cum patri bus tuis, suscitabo semen tuum post te, eritque filius de ventre tuo, et stabiliam regnum ejus ipse mihi ædificabit domum, et erigam thronum ejus usque in sempiternum. Ego ero illi Pater, et ipse mihi filii instar "., Similia his in secundo quoque Regnorum libro scribuntur vo. Sed ea qui dem ad Salomonem trahi queunt; verum hæc quæ in manibus sunt, nihil prorsus ad Salomonem atti nere, sic licet cognoscere. Mullis post Salomonis obitum annis propbetans Isaias, hæc de futuro ex Davidis semine vaticinabatur: Egredietur virga de radice Jesse (fuit hic Davidis parens), et flos de radice ejus ascendet. Et erit radix Jessæ, et qui consurgit ad imperandum gentibus: in ipso gentes sperabunt ". De promisso autem Davidi throno tale oraculum est Parvulus natus est nobis, et filius datus est nobis, cujus principatus super hu inerum ejus: vocaturque nomen ejus magni consi lii Angelus. Magnus est principatus ejus, et pacis ejus non est terminus: super solium Davidis et regnum ejus, ut id constitual 78. › In suprascri ptis itaque dicitur quidem ex radice Jessæ et ex Davide surrecturus aliquis, non tam ad regnandum * 1 Cor. xv, 12-15. 12. 11 Isa. xi, 1, 10. 67 Psal. cxxxi, 11. 68 Psal. Lxxxvi, 4, 5. • 1 Paralip. xvi, 13. 11 Reg. vll, 72 Isa. ix, 6, 7. Hactenus fragmentum in cod. A, f. 63 b, Africano nominatim inscriptum. Cui si subnectas particulam illam quam habes apud nos in epitome «ol. usque ad et mox etc., cum reliqua, ut exstat apud Eusebium Hist. 1, 7, grandiore parte, totam for tasse Africani epistolam tencbimus.
col. 969–970page 47 of 66
PG 22:969τοῦ Δαβίδ ἀναστήσεταί τις οὐ τοῦ Ἰσραὴλ ἄρχειν, ἀλλὰ τῶν ἐθνῶν· εἴρηται δὲ ὅτι γεννηθήσεται παι δίον, καὶ ὀνομασθήσετα: Υἱὸς, ξένοις ὀνόμασι καὶ τὴν ἀνθρώπων φύσιν ὑπεραίρουσι κεκοσμημένος, ὅτι τε ὁ τοιοῦτος τὸν θρόνον Δαβίδ ἀναλήψεται, καὶ τὴν βασι λείαν αὐτοῦ κατορθῶσαι αὐτήν. ι'. Ταῦτα δὲ ὅτι μετὰ Σολομῶνα περὶ ἑτέρου τινὸς μέλλοντος ἥξειν προανεφωνεῖτο, παντί τω δῆλον. Καὶ ἄλλως δὲ τὰ πρὸς τὸν Δαβὶδ ἐκτεθέντα λόγια οὐκ ἂν ἐφαρμόσαιεν Σολομῶνι, ἀκριβοῦς ἐξετάσεως τυγχάνοντα σαφῶς γὰρ ὁ χρησμός δηλοῖ, ὅτι μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Δαβὶδ ἀναστήσεται ὁ θεσπιζόμενος. Σ λομὼν δὲ, ζῶντος ἔτι τοῦ Δαβίδ, νεύματι αὐτοῦ καὶ γνώμῃ διάδοχος τῆς βασιλεία;· λέγεται γοῦν ἐπὶ μό νοις ἔτεσι τεσσαράκοντα βασιλεῦσαι ἐπὶ τὸν Ἰσραήλ πῶς οὖν εἰς αὐτὸν ἐπιφέροιτο τὸ, ο ᾿Ανορθῶσαι τὸν θρόνον αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα;» Αλλ' εἰ λέγοι τις περὶ τῆς ἐξ αὐτοῦ διαδοχῆς εἰρῆσθαι αὐτά, οὐκ ἀγνοητέον ότι μέχρις Ιεχονίου καὶ τῆς εἰς Βαβυλῶνα αἰχμαλωσίας ἡ ἀπὸ Δαβιδ καὶ Σολομῶνος διαδοχὴ τῆς βασι λείας διήρκεσε, μηδενὸς μετὰ τὸν Ἰεχονίαν ἐπὶ τὸν θρόνον τῆς βασιλείας τοῦ Δαβὶδ καταστάντος. Πῶς δ᾽ ἂν τῷ φιλογυναίῳ, καὶ οὗ οὐκ ἦν ή καρδία τελεία μετὰ Κυρίου Θεοῦ αὐτοῦ, ἐφαρμόσῃς τὰ τοῦ ὅρκου, καὶ τό· ο Ἐγὼ ἔσομαι αὐτῷ εἰς πατέρα, καὶ αὐτὸς ἔσται μοι εἰς υἱόν;, ᾿Αλλὰ γὰρ ἄντικρυς Σολομῶνος μὲν ἀλλότρια ταῦτα· ἀνάγοιντο δ' ἂν ἐπὶ Χριστὸν, ὃς ἐκ σπέρματος Δαβὶδ ἀναστὰς, οἶκον τῷ Θεῷ οὐκ ἐξ ἀψύχων λίθων, οὐδ' ἐν γωνία καὶ μέρει γῆς, ἀλλὰ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἐκ ζών των καὶ νοερών λίθων συνεστήσατο τὴν θεοπρεπή αυτ τοῦ Ἐκκλησίαν· ᾧ καὶ μόνῳ τὸ, «Αὐτὸς ἔσται μοι εἰς υἱὸν» ἀναφωνούμενον ἁρμόσει· ἐπεὶ καὶ ἐν ἑτέραις Γραφαῖς Υἱός ἀναγορεύεται τοῦ Θεοῦ· ἐν τῇ φασκούσῃ, Ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε· ν καὶ ἐν τῇ λεγούσῃ, ο Κύριος είπε πρός με, Υιός μου εἶ σύνο πάλιν ἐν ᾗ λέλεκται, ο Κύριος έκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, πρὸ δὲ πάντων βουνῶν γεννά με.» Τούτοις γοῦν συνάδει καὶ ἡ ἐξ οὐρανῶν ἐπ' αὐτὸν ἐνεχθεῖσα φωνή, «Σὺ εἶ ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς, ο φήσασα· καὶ τὰ ἐν ἑβδομηκοστῷ δὲ πρώτω ψαλμο περιεχόμενα, τὸ • Συμπαραμενεῖ τῷ ἡλίῳ, ο καὶ τὸ, «Πάντα τὰ ἔθνη μακαριούσιν αὐτὸν, ο ἄντι κρυς τοῖς περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν θεολογουμένοις συντρέχοι ἄν. Ὅτι δὲ ταῦθ' οὕτως ἔχει, ἀναμφίλεκτος ἡ ἀπὸ τοῦ Ἡσαΐου σύστασις, ὃς μετὰ τὸν Σολομῶνος θάνατον καὶ μετὰ πλείστας ἄλλας του γένους διαδοχές, ἐκ ῥίζης Ἰεσσαὶ καὶ Δαβὶδ ἐξελεύσεσθαί τινα προφητεύει, καὶ τοῦτον ἔσεσθαι Σωτῆρα ἐθνῶν, γυμνῶς οὕτω φάσκων·. Καὶ ἔσται ἡ ῥίζα τοῦ Ἰεσσαὶ, καὶ ὁ ἀνιστάμενος ἄρχειν ἐθνῶν· ἐπ' αὐτῷ ἔθνη ἐλπιοῦσιν.» ιπ'. Ἀλλὰ γὰρ τοσούτων ἐκδεδομένων χρησμῶν μάνῳ τῷ Δαβὶδ καὶ μεθ' ὅρκου διαβεβαιώσεως περί ΣΙ, 10.
rus parvulus, et nomen Filii habiturus, peregrinos titulos et humanam naturam excedentes receptu rus: foreque ut hic thronum Davidis obtineat, et regnum ejus, ut id constituat. in Israele quam in gentibus. Dicitur item nascita Psal. CIX, 3. 13 Psal. 11 c 10. Age vero quod hæc post Salomonem de alio quodam venturo prædicta fuerint, nemo non videt. Sed alioqui etiam edita Davidi oracula Salomoni haud videbuntur congruere, si accurato examine perpendantur. Namque oraculum manifeste dicit, post Davidis mortem surrecturum illum de quo fit vaticinium. Atqui Salomon vivente adbuc Davide, eoque volente ac jubente factus est regni successor nec nisi annos quadraginta super Israelem regnas s' dicitur. Quomodo ergo ad hunc referentur ver ba: «Et erigam thronum ejus in sempiternum? Quod si quis objiciat, de posteritate ejus haec dicta fuisse, tunc sane non est ignorandum, usque ad Jechoniam quidem et Babylonicam captivitatem, Davidis ac Salomonis regalem successionem mansis se; neminem tamen post Jechoniam in regio Davi dis throno sedisse. Quo pacto igitur mulieroso Sa lomoni, cujus cor non erat perfectum erga Domi num Deum suum, jurisjurandi verba accommod bis; necnon illa: • Ego ero illi in patren, et ipse mihi erit in filium? › Imo vero hæc a Salomone longe recedunt: sed Christo utique valde conve riunt, qui Davidis semine ortus, non templum Deo ex inanimatis lapidibus, et in parte aliqua atque angulo terræ, sed in universo orbe et in cunctis gentibus ex vivis lapidibus et intellectualibus suam Deo dignam Ecclesiam ædificavit: cui soli effatum illud congruet: Ipse mihi erit in filium, › quan doquidem et in aliis Scripturæ locis Filius Dei puc. dicatur; ubi nempe dicitur: «Ex utero ante luci ferum genui te;; necnon ubi dicitur: «Domi nus dixit ad me: Filius meuses tu 78;» denuo ubi scribitur: «Dominus creavit me. initium viarum suarum ad opera ejus; ante omnes colles genuit ne ".» His ergo consonat vox quoque illa de colo delata Tu es Filius meus dilectus 75., Et illa quæ septuagesimo primo psalmo continentur Permanebit cum sole;» itemque: • Oinnes gen tes beatum illum dicent 76:» hæc, inquam, cum iis prorsus quæ de Servatore nostro divinitus dicta sunt, concurrent. Quod autem ita res se habeat, indubitanter Isaias confirmat, dum post Salomonis obitum plurimasque alias generationum successio nes, ex radice Jessæ ac Davidis egressurum quein dam vaticinatur, eumque Servatorem gentium fetu rum tam perspicue pronuntiat: «Et erit radix Jes sæ, et qui consurget ad imperandum gentibus; et in ipsum gentes sperabunt 17. 11. Cum talia igitur edita fuissent oracula uni Davidi, et quidem cum jurata affirmatione, oritu 18 Matth. 111, 16 Psal. LXXI, 5. * Prov. vult, 23. 17 Isa.
col. 971–972page 48 of 66
PG 22:971νου, παντός τε ὡς εἰκὸς τοῦ Ἰσραὴλ διὰ τὰς τοσαύτας προῤῥήσεις ὁσημέραι προσδοκώντος τὸν ἐκ Δαδίδ γεννηθησόμενον Σωτῆρα καὶ Λυτρωτὴν πάντων ἀνθρώπων, εἰκότως τῶν προσδοκωμένων τὴν ἄφιξιν εὐαγ γελιζόμενος ὁ Ματθαῖος, ἐξ αὐτῆς τῆς ἐλπιζομένης προσδοκίας τὴν καταρχήν τοῦ λόγου πεποίηται, υἱὸν Δαβὶδ φήσας τὸν ἐπιλάμψαντα· μετὰ δὲ τὸν Δαβὶδ ἐπὶ τὸν ᾿Αβραὰμ ἀνατρέχει, ἐπειδὴ πρώτῳ πάλιν τῷ ᾿Αβραὰμ περὶ τῆς κλήσεως τῶν ἐθνῶν διάφοροι ἐξέ δοντο χρησμοί. Πρὸ γὰρ τῆς Μωϋσέως νομοθεσίας, καὶ πρὸ τοῦ Ἰουδαίων έθνους, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς περιτομῆς, ἀλλοεθνής ὧν ὁ ᾿Αβραὰμ καὶ τῆς Χαλδαίων γῆς ὁρμώμενος, ἀπολείπει μὲν τὰ πάτρια, Θεὸν δὲ γνοὺς τὸν ἐπὶ πάντα, μεμαρτύρηται ὡς ἄρα τῆς ἐκ σπέρματος αὐτοῦ γενέσεως τοῦ προφητευομέν **: ἐπίστευσε τῷ Θεῷ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην δίκαιός τε καὶ θεοφιλής ἀποπέφανται, οὐ διὰ περιτομῆς σώματος, οὐδὲ διὰ φυλακῆς ἡμέρας Σαββάτου, ἑορ τῶν ἢ νουμηνιῶν, οὐδέ γε δι' ἄλλης τινός παρὰ Μο σεῖ φερομένης ἐθελοθρησκίας, ἀλλὰ δι᾿ ἄλλης Θεοῦ φανείας τε τοῦ ὀφθέντος αὐτῷ Κυρίου οὗτος δ' ἦν ὁ Σωτήρ), διά τε σεμνοῦ καὶ ἐναρέτου βίου. Τοῦτον δ οὖν αὐτῷ κατορθοῦντι τῆς θεοσεβείας τὸν τρόπον ἡ περὶ τῶν ἐθνῶν δέδοτο ἐπαγγελία, ὡς καὶ αὐτῶν ποτέ κατὰ τὴν τοῦ ᾿Αβραὰμ ζῆλον θεοσεβησόντων, καὶ ἴσης τῷ θεοφιλεί καταξιωθησομένων εὐλογίας. Λέλεκται γοῦν πρὸς αὐτὸν, ο Καὶ εὐλογηθήσονται ἐν σοὶ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς· ν καὶ πάλιν· ὐδὲ Κύριος εἶπεν, Οὐ μὴ κρύψω ἀπὸ ᾽Αβραὰμ τοῦ παιδός μου & ἐγὼ ποιῶ· Ἀβραὰμ δὲ γενόμενος ἔσται εἰς ἔθνος μέγα καὶ πολὺ, καὶ εὐλογηθήσεται ἐν αὐτῷ πάντα τὰ ἔθνη τῆς γῆς.» Τἂν οὕτως ἐχόντων, ἀκόλουθον ἦν τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως προπάτορα ὄντα τὸν ᾿Αβραὰμ ὑπὸ τοῦ εὐαγγελιστοῦ δεύτερον παραληφθῆναι μετὰ τὸν Δαβίδ. Ἐχρῆν γὰρ τὸν περὶ τῆς γενέσεως τοῦ Σωτή ρος τὰς ὑποσχέσεις ειληφότα, προτιμηθῆναι τῇ τάξει τοῦ τὰς περὶ τῶν ἐθνῶν ἐπαγγελίας δεξαμένου δεύ τερον δὲ ἐν τῇ γενεαλογία παραληφθῆναι τὸν τῶν ἐθνῶν ἀρχηγόν. β'· Ὁ μὲν γὰρ Ἰωάννης τῇ τοῦ κατ' αὐτὸν Εὐαγ γελίου γραφῇ, τὰ μηδέπω τοῦ Βαπτιστοῦ βεβλημέ του εἰς φυλακὴν, πρὸ τοῦ Χριστοῦ πραχθέντα, πα ραδίδωσιν· οἱ δὲ λοιποὶ τρεῖς εὐαγγελισταὶ τὰ μετά τὸ δεσμωτήριον λέγουσιν. Οἷς καὶ ἐπιστήσαντι, οὐκέτι ἂν δόξαιεν διαφωνεῖν ἀλλήλοις τὰ Εὐαγγέλια, τῷ τὸ μὲν κατὰ Ἰωάννην τὰ πρῶτα περιέχειν, τὰ δὲ λοιπά τὴν ἐπιτέλειον ἱστορίαν ιγ. Ευσεβίου. Οτι δὲ ἔγκυος εὑρέθη ἡ ΘΕΟΤΟΚΟΣ, καὶ ὅτι οὐδενὶ ἑτέρῳ ἀλλ᾽ ἢ τῷ Ἰωσήφ, ὁ εὐαγγελιστὴς ἀπεφήνατο· ἐκ γὰρ Πνεύματος ἁγίου γέγονε
EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. rum ex ejus semine prenuntiatum illum; cumque universus Israel ob has prædictiones quotidie ex spectaret nasciturum ex Davide omnium hominum Servatorem ac Redemptorem, recte Matthæus spe ratarum reruin adventum nuntians, ex ipsa quæ in spe erat exspectatione, exordium libri auspica tur, filium Davidis appellans eum qui nuper appa ruerat. Davide autem ad. Abrahamum ascendit, quia primo item Abrahamo de gentium vocatione varia oracula reddita fuerant. Ante euim Moysis legislationem, et ante gentem Judaicam, immo et ante circumcisionem, alienigena cum esset Abra hamus et Chaldæorum regione oriundus, patria instituta deseruit, Deoque supremo agito, testi monium retulit, quod Deo credidisset, et reputa tum ipsi esset ad justitiam justusque et Deo carus evasit, haud ob corporis circumcisionem, vel observantiam Sabbati, festorum, atque Kalen darum, neque ob aliam quamvis a Moyse postea invectam religionem, sed propter aliam Dei mani festationem, Deunique ipsi apparentem (erat autem hic Servator), et propter ornatam virtutibus vitam. Hoc itaque religionis genus exercenti facta est de gentium vocatione promissio; quod nempe et ipsæ aliquando pari atque Abrahamus fervore Deum essent adoraturæ, nec dissimilem benedictionein consecuture. Quamobrem dictum ei fuit:. Et be nedicentur in te omnes tribus terræ”; › et denuo Dixit autem Dominus: Non celabo Abrahamum puerum meum quæ ego facio. Fiet Abrahamus in gentem magnam multamque, et in eo benedicentur cuncti terra populi.. Quæ cum ita sint, con sentaneum fuit, vocationis gentium progenitoren Abrahamum ab evangelista secundum assumi post Paridem. Namque hunc, cui de Servatoris nativi tate promissiones factæ sunt, præverti ordine opor tuit illi qui de gentibus sponsiones acceperat; se cundum, inquam, in genealogia collocari oportuit gentium patriarchain. 12. Joannes quidem in sua Evangelii scriptura, res quæ, Baptista nondum in vincula conjecto, ante Christum factæ sunt, tradidit. At tres reliqui evangelistæ, acta post carcerem recitant. Id aui madvertenti haud dissonare videbuntur inter se Evangelia; quia nimirum apud Joannem sunt priora, reliqua ad postremam historiam pertinent. Ex Possini catena in 13. Eusebii. Gravidam Dei matrem nemini nisi Josepho inventam esse ait evangelista: a sancto quippe Spiritu res patefacta fuit. Justo autem ho * Gen. XII, c Matthæum tom. I, p. 12. 80 Gen. xvi, 17. 78 Rom. IV, 3. Locus hic brevis de Baptista reapse recita tur in codice A. f. 82, ad Lucæ cap. v, 2, sub Eu sebii nomine. Et quidem vide dicta a nobis ad Cy rilli commentarium In Luc., p. 146, n. 3. In præfa tione ad Marinum dixit Eusebius se quæstiones suas scripsisse ad principia et tinem Evangeliorum. Quamobrem hic de Baptista locus pertinet fortasse magis ad Eusebii commentarium În Lucam. Quia tamen nominatim hic appellatur Evangeliorum dis sonantia, hoc ego loco, sine ullo, ut puto, detri mento reip. fragmentum collocavi. Quæst. 1, ‘3.
col. 973–974page 49 of 66
PG 22:973φησί, τὸ τοιοῦτον φανερόν· δικαίῳ γὰρ ὄντι τῷ σὴφ οὐκ ἦν θαυμαστὸν γνωσθῆναι διὰ Πνεύματος ἁγίου, ἐξ οὗ καὶ ἡ κύησις γέγονεν. ιδ. Ευσεβίου. Ενέτυχον δὲ ἑρμηνείς ἀν επιγράφω λεγούση, ὅτι οἱ μέν φασι συγγενίδα τὴν Ελισάβετ τῆς Παρθένου παρὰ τοῦ ἀγγέλου ὠνομάσθαι, οὐχ ὡς ἐκ τῆς αὐτῆς φυλῆς, ἀλλὰ διὰ τὸ ἐκ τῶν αὐτῶν προγόνων, καὶ τοῦ αὐτοῦ κοινῶς τῶν Ἰου δαίων γένους ἀμφοτέρας ὡρμῆσθαι· ὡς ὁ ἀπόστολος, ο Εβουλόμην, λέγων, ἀνάθεμα εἶναι ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν μου τῶν συγγενῶν μου κατὰ σάρκα.» Πολ λοὶ δὲ καὶ τῶν δοκίμων λέγουσιν ἀληθῶς κατὰ συγ γένειαν συνήφθαι τὴν ἱερατικὴν φυλήν τῇ βασι λικῇ καὶ ἄνω ἐπὶ Μωϋσέως Ἡ γὰρ Ελισάβετ ἡ γυνὴ 'Ααρὼν ἀδελφὴ ὑπῆρχε Ναασσών υἱοῦ ᾿Αμι ναδάβ, ὃς ἀπὸ Ἰούδα τοῦ υἱοῦ Ἰακὼβ κατήγετο, ἀφ' οὗ τὸ βασίλειον γένος τοῖς Ἰουδαίοις· καὶ κάτω δὲ ὁμοίως Ελισάβετ ἡ γυνή Ζαχαρίου ἀπὸ τῆς Ἰούδα φυλῆς εἶχε τὴν γένεσιν, θυγάτηρ χρηματίζουσα Ἰακὼν τοῦ πατρὸς Ἰωσήφ· ἐκ γοῦν τῆς συγγενείας τούτου τοῦ Ναασσὼν ὁ Κύριος κατὰ σάρκα γεγένηται· οὐ μάτην οὖν τῆς βασιλικῆς φυλῆς τὴν ἐπιμιξίαν ὁ θεῖος προφήτης ἐδίδαξεν, ἀλλὰ δεικνὺς ὡς ὁ Δεσπότης Χριστὸς ἐξ ἀμφοτέρων εβλάστησεν, ὡς βα σιλεὺς καὶ ἀρχιερεὺς κατὰ τὸ ἀνθρώπινον χρηματίσας ἢ ὡς ἐξ ἑνὸς προπάτορος τοῦ Ἰακὼν ὑπαρχούσας, συγγενίδας καλεῖ. ιε'. Προσηκόντως ἐζήτηται ἡ αἰτία δι᾿ ἣν άνω θεν ὁ Ματθαῖος ἐποιήσατο τὴν τοῦ Χριστοῦ γενεαλογίαν, ὁ δέ γε Λουκᾶς κάτωθεν καὶ ἐξ ἐναντίας· καὶ ῥητέον, ὡς οὐκ ἄτοπον ἄνωθέν τε καὶ κάτωθεν τὴν αὐτὴν βαδίζειν ὁδόν· ἦν γὰρ καὶ τοῦτο πάλαι τῇ θείᾳ Γραφῇ σύνηθες· οὕτω γὰρ καὶ Δαβὶδ ἐν τῇ Ῥοὺθ ἄνωθεν γενεαλογεῖται, καθὼς καὶ παρὰ τῷ Ματθαίῳ ὁ Χριστός· καὶ ἐν τῇ τῶν Βασιλειῶν δὲ πρώτη βίβλω ὁ τοῦ Σαμουὴλ πατὴρ κάτωθεν γενεαλογεῖται, παρα πλησίως τῷ Λουκά. ις'. Περὶ τούτου ὁ Εὐσέβιος ἐν τῷ Εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον οὕτως· Φησὶ δὲ τὸν Νάθαν καὶ προσ φητεῦσαι κατὰ τὰ ἐν ταῖς Βασιλείαις φερόμενα. Εγώ δέ, φησί τις, καὶ τὴν αἰτίαν ἐπυθόμην τὴν τὸν μακά ρων Λουκᾶν ἀποκλίναι τῆς βασιλείου φρατρίας ὑπαγαγοῦσαν, τῷ μὴ τοὺς βασιλεῖς ἀπ' αὐτοῦ Σολομῶντο, εἰδωλολατρείας καθαρεύειν, πλὴν ἐλαχίστων, ταύτῃ παραιτήσασθαι τὴν δι' αὐτῶν γενεαλογίαν. ιζ'. Ευσεβίου. Τὴν τοῦ Δαβὶδ μετάνοιαν ἐπὶ
lcr mini nil mirum est revelatam fuisse a sancto Spi ritu hanc conceptionem, quam sua idem virtute perfecerat. Ex catena inedita in codice Vaticano. 14. Eusebii. Incidi in quamdam anonymi au ctoris interpretationem dicentis Elisabetam, ex non nullorum sententia, appellatain ſuisse ab angelo cognatam Virginis, non quia de eadem esset tribu, sed quia ex iisdem progenitoribus eodemque Judeo rum genere communis utrique origo fuerit. Nempe ut Apostolus loquitur: ‹ Optabam ego anathema esse pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem ".» Multi tamen probati interpretes aiunt, vera prorsus cognatione sacerdotalem tribum cum regali fuisse connexam a Mosaicis usque tempori Ex Possini catena in bus. Namque illa Elisabeta Aaronis uxor, Naassonis soror erat Aminadabo geniti, qui ortum a Jacobi filio trahebat Juda, unde regale Judæorum genus propagatum est. Sed et proximo pariter tempore Elisabeta Zachariæ uxor e Judæ tribu oriebatur; filia quippe Jacobi qui Josephi pater est. Ab hujus igitur Naassonis stirpe Dominus secundum carnem ortus est. Ergo haud temere permistionem cum re gia tribu divus propheta docnit; sed ut Christum Dominum ex utraque propagatum ostenderet, qui regis nimirum personam atque pontificis inter hom mines gesturus erat. Vel denique hæ cognatæ ap pellantur, quia de eodem pregenitore-Jacobo.orte. Matth. tom. 1, p. 8. catena inedita in 15. Eusebii. Merito quæstio orta est quamobrem Matthæus superne texuerit Christi genealogiam, Lucas autem inferne atque ex adverso. Porro di cendum est, nihil fieri absurdum, si eadem via sursum deorsumque pergatur. Nam et hic olim Scripturæ divinæ mos fuit: quippe ita Davidis in Ruthæ libro superne evolvitur genealogia, haud secus quam Christi apud Matthæum. Contra in libro Regum primo, Samuelis pater sursum versûs ad genealogie fontem perducitur, sicuti fit apud Lucam. codice Vaticano. 16. Eusebii. De hoc Eusebius in opere super Matthæum sic loquitur: Aiunt Nathanem quoque prophetavisse, prout apparet ex iis quæ in Regum libris feruntur. Ego vere, inquit quidam, causam quoque didici quæ Lucam a regia linea avertit; quia scilicet reges, ducto a Salomone initio, exce plis paucissimis, idololatriæ crimine inquinati fue Aunt. Idcirco Lucas a genealogia per hos derivanda abstinuit. Ex Possini catena in Matth., t. I, p. 8 es Rom. 15, Quæst. 1, 8. Supra, col. 968. Refutat hæ: Africanus supra. Quæst. II. 17. Eusebii. Davidis penitentiam palam edicens Quaest. 111. dixit Eusebius. '58) Quæst. vIII. In diversis operibus eadem
col. 975–976page 50 of 66
PG 22:975ὅτι εἰ μὴ διὰ μετανοίας συγνώμην τοῦ ἁμαρτήματος ἐδέξατο παρὰ Θεοῦ, οὐκ ἂν αὐτὸς ἠξιώθη προπάτωρ γεγονέναι τοῦ Χριστοῦ. ἐκκήρυκτον αὐτὸν γεγονέναι καὶ αἰχμάλωτον· διὸ καὶ ἄτιμος ὑπῆρχε τοῖς πολλοῖς· καὶ τοῦτο ἦν τὸ διϊστῶν τοὺς γενεαλογοῦντας τὸν Χριστὸν, ὥστε τοὺς μὲν ἀπὸ Σολομῶντος, τοὺς δὲ ἀπὸ Νάθαν κατάγειν τὰς γενεάς κἀντεῦθεν ὁ εὐαγγελιστής μνείαν ἐποιήσατο αὐτοῦ καί φησι τὸν Λυτροτὴν τῶν αἰχμαλώτων παραγεγονό ναι, καὶ διὰ τοῦ βαπτίσμανος αὐτοὺς παραδεχόμενον.
evangelista, menlionrn facit mulieris quieum ille - tua-fuat. &rpostsüy ) eüarraàtarrp, tpvcn flagitium patraverat. Nimirum quia nisi is peccati veniam pœnitentiæ merito impetravisset, haud di gnus fuisset qui progenitor Servatoris exsisteret. Ex Possini catena in 18. Eusebii. Jechoniæ crimini vertebatur, quod proscriptus fuisset atque captivus: quare et apud plerosque in contemptu erat: eaque res bifariam scidit Christi genealogos, ita ut alii a Salomone, alii a Nathano lineam generis deduxerint.· Hanc ob causam evangelista Jechoniæ meminit, aitque ve nisse captivorum Redemptorem, qui hos per ba ptismum ad se reciperet. Quæst. xii. cns Yuvaxds ps0' js chv &uaptiav esc£Asss· xz} Matth. t. 1, p. 10. !n. Evre&iov. T-J 'Isyovtou fv xarmrnua, d Eusebii libros quæstionum evangelicarum in Syriacam quoque linguam ex Græca olim fuisse conversos, jam nos diximus teste Ebediesu. Ecce autem in Syriaco bibliothecae Vaticanæ codice CIV, anno Christi 861 scripto, partes aliquot ejus operis superesse, excerptorum more, monuit in catalogo t. 111, p. 22, Jose phus Assemanus; quo nunc ego ex codice duo tantummodo fragmenta sumo, quæ ad decimam sextam quæ stionem Stephano scriptam pertinent, de magorum adoratione et de stella duce; quæ interprete Maronitarum doctissimo Matthao Sciahuano, libenter admodum ob cumulandum quoad fieri potest Eusebium hic attexo. Et quidem secundi fragmenti particulam apud SS. Ambrosium quoque et Hieronymum, tacito auctoris no nuine, Latine legi, poslea dicemus. ܥܠܗܝ ܕܐܝܟܢܐ ܢܣܬܟܲܠ ܠܞܝ ܕܐܡܪ Quonodo intelligendum sit quod.1 ܐܬܝܠܕ ܡܫܝܚܐ ܒܒܝܬ ܠܚܡ lehemi Iudm natum esse in syelinea e scripsit Lucas dicens, Christum Beth et in præsepi positum; cum tamen Matthæus dicat, magos cum ad eum ܐܡܪܕܟܕܐܬܘ ܡܓܘܫܐ ܠܣܕܬܗ܃ adorandum venerunt, eumdem inv ܒܒܝܬܐܐܫܟܚܘܗܝ ܘܠܘܬܗ ܠܒܝܬܐ ܝܰܠܘ nisse quadam in domo; in quam ingressi munera ei obtulerunt. ܠܘܩܕܡ ܗܟܝܠ ܕܐܚܪ̈ܢܝܬܐ ܐܢܝܢ ܐܝܠܝܢ - In primis sciendum est, res.19 Matthæo narratas, diversas esse ab iis quæ tempore nascentis Christi evene a c✓) ܐܟܬܒܠܘܩܐ: ܗܠܝܢܕܐܣܬܥܪ̈ܝ ܒܙܒܢܐ -runt, de quibus tamen:scripsit in ܝܠܝܕܘܬܗ ܕܡܫܝܚܐ. ܘܐܝܠܝܢ ܕܫܒܩ ܡܬܝ “cas: eteniin Matthwos illa omisit, qu ܘܐ ܐܡܪ ܐܢܝܢ: ܐܫܬܥܝ ܥܠܝܗܝܢ ܠܘܩܐ. hoo omissa, ipse supplevit. scripsit quæ jam Lucas narraverat; vicissimque ab ergo Lucas cujusmodi conceptio Serva toris nostri fuerit, quando nuntius ad Mariam angelus missus est; et qua ra tione Josephus cum Maria prægnante, ut censui nomina darent, ascendit. Ve ܝܘܤܦ ܥܡ ܡܪܝܡ ܟܕ ܒܛܢܳܐ ܕܝܶܬܟܬܒ. -nit is igitur ex oppido Galilmm Naza retho Bethlehemum, Iuda urbem, Da vidis patriam, quia et ipse domo et ܡܕܝܢܬܗ ܕܕܘܝܕܕܐܬܝܞܒܝܬܠܚܡ.ܡܛܠ: progenie Davidis criundus erat
col. 977–978page 51 of 66
dum morarentur, dies impleti sunt ut Maria pareret, quæ filium suum primo genitum peperit, ei in prwsepi reclina ܫܪܒܬܗ ܕܕܘܝܕ. ܘܟܕ ܬܡܢ ܐܢܘܢ ܐܬܡܠܝܘ it, diversorii desiderio, propter con ܝܘܡܬ ܕܬܐܠܕ. ܘܝܺܠܕܬ ܠܒܪܗ ܒܘܟܪܗ qui Bethlehemum descriptionis causa ܘܐܪܡܝܬܗ ܒܐܘܪܝܐ. ܡܛܠ ܕܠܝܬ ܗܘܐ conitarerat. Ii ergo cum iloneum ܕܘܟܬܐ ܡܢ ܣܘܓܐܐ ܕܥܡܐ ܕܐܬܟܢܫܘ ܠܒܝܬ fertam Davidici populi multitudinem, o Illi habitaculum nacti non essent, in spe luncam secesserunt, ubi lemor:ntinus ܠܚܡ: ܗܠܝܢ ܕܡܢ ܓܢܣܗ ܕܕܘܝܕ ܃ ܡܛܠ ,ipsis sancti partus iempus intervenit ܡܟܬܒܢܘܬܐ. ܘܠܐ ܐܫܬܝܺܚܘ ܠܗܘܢ ܕܘܟܬܐ i atque in prmsepi reposuit.Ad hunc, ܕ ܕܫܪܘܢ ܒܗ ܫܪܘ ܒܡܥܪܬܐ. ܘܬܡܢ ܐܕܪܟ fasciis involutum atque in prosepi ja ܟܪܟܬܗ ܗܘܬ ܒܥܙܪܘܪ̈ܐ ܘܐܪܡܝܬܗܒܐܘܪܝܐ. natumque puerum pannis mater invol pastores speluncæ locum venerunt, angelorum nuntio moniti, et infantem centem viderunt. Exin_post octo dies, puerum Hierosolyına ad circumciden quo facto, ad natale oppidum Nazarre ;um detulere parentes, ex legis norma ܕܐܣܬܒܪܘ ܡܢ ܡܠܐܟܐ. ܘܚܙܘ ܥܘܠܐ ܕܪܡܐ iihum satim pro!ecti sunt ܒܐܘܪܝܐܘܟܪܝܝܒܥܙܪܘܪ̈ܐ. ܘܡܢ ܒܬܪ ܬܡܢܝܐ stenim is primo de nativitate verus ܐܚܪܬܐ. ܟܬܒ ܠܘܩܝܕܡ ܥܠ ܝܠܝܕܘܬܗ At vero Matthæus haud hanc, sed aliam narrationem scripto commendavit. fecit, postea de magorum adventu, et de infantium cæde; mentione omissa saris sub quo descriptioܣde wae ܕܝܠܘܕܐ. ܟܕ ܠܐ ܥܕ ܙܒܢܗ ܕܐܓܘܣܛܘܣ .facta fuit; itemque de pastoribus siluit ܝܺܣܪ ܕܒܗ ܗܘܬ ܡܟܬܒܢܘܬܐ. ܘܐܦܠܐ ܫܪܒܐ Jam vero ex his intelligere debes, tempus quo magi advenerunt, aliud esse ab illo descriptæ stirpis Davidica, et pastorum adventus. Neque idcirco saneli evangelistw ܢrepugnant invicen ܕܡܟܬܒܢܘܬܐܕܙܪܥܗ nam si tecum reputes, Lucam compe ܕܪ̈ܥܘܬܐ. ܘܠܐ ܣܩܘܒܠܝܝܢ ܠܚܕܕܐ ries die post nativitatem octavo Chri stum cum suis parentibus Hierosolyma adducere, ob præscripta legis complen da; illinc autem Nazarethum transfer re. At Matthsus reum exorditur biennio ܠܗ ,locum ܗal eumdem sanctm memori ܡܘܟ̈ܠ ܠܗ ܠܢܨܪܬ ܀ serius quam Lucas, nempe eo tempore, quo parentes cum Jesu Bethlehemum, ad reversi sunt; id quod nos quoque factitamus, quando audita sacrarum
col. 979–980page 52 of 66
ܬܘܒ ܗܦܟܘ ܠܗܘܢ ܠܒܝܬ ܠܚܡ ܠ ܬ paginarum lectione, sancta loca smpe ܠܕܘܟܬܐ ܡܛܠ ܥܘܗܕܢܐ ܫܒܝܚܐ. ܗܕܐ ܕܐܦ -stras peragimus. Nec mirum est, vo EUSEBI CÆSARIENSIS UPP. PARS III. EXEGETICA. invisere studemus, ibique preces _n0 luisse eos coram recolere, neque semel sed sæpe, res quæ antea Bethlehemi in et quarum ipsi instrumenta fuerant. Porro cum Nazaretho illuc reversi es sent, racantem turbis_populoque ex traneo sedem invenerunt: atque ita ܫܩܠܛܥܢܐ ܥܒܕܝܢܢ ܕܐܒܢܬܐ ܣܓܝܐܬܐ,Servatoris nostri natiritaleoontigeram ܐܩܪܠܘ ܐܝܠܝܢ ܕܗܘܝ ܒܒܝܬ ܠܚܡ -propriis tantummodo Bethleliemi rer ܝܠܝܕܘܬܗ ܕܦܪܩܢ: ܘܥܠ ܐܝܕܝܗܘܢ santibusincolis, oppidum sunt ingressi, n ܐܝܺܬܡܠܝܘ: ܠܘ ܚܕܐ ܙܒܢ: ܐܠܐ ܘܙܒܢܝܢ bitarunt: ad quam scilicet domum et in notorum sibi hominum domo ha magi hoc tempore, id est post bien nium, accesserunt; et vacuo tunc spitium nacti sunt; quo cum magi se contulissent, puerum cum matre ejus ܐܟܡܐ ܕܐܡܪܬ: ܐܫܟܚܘ ܠܕܘܟܬܐ ܕܣܦܝܩܐ -Bethleheni oppilo, ut diximus, ho ܗܘܘ ܡܛܠ ܡܟܬܒܢܘܬܐ: ܘܠܝܬ ܗܘܐ ܒܗ invenerunt, pirocidentesque dona obtur lerunt. De stella quæ magis apparuit. ܗܟܝܠ ܕܟ̈ܬܩܪܝܢ ܡܓܘܫܐ:,II. Hi qui magi appellantur,orianii ut ex historia quadam cognoscitur, Ba laamo erant, quem Moyses memorat; nam et ille magus erat, seque de Orientis montibus profectum narrat "*. Ex ejus autem vaticinio nata fama 11801 2010A1 est de stella quæ oritura erat, deque viro ex Israelis stirpe nascituro, et cunctis gentibus dominaturo. Moyses Mesopotamia vocavit me Balac rex Moabitarum, de montibus Orientis ".» Deinde hic in suo vaticinio ait: «Orie tur stella ex Jacob, et exsurget dux de Israele, qui multis dominabitur po pulis ".» Hæc in libris apud Balaami Jo? 4.1 Lease 8 Num. XXIII, 7. sa Deut. XXIII, 4. Te Funm.-xx. 17. ܡܝܬܝܢ quidem ore veluti Balaami dieit: - de
col. 981–982page 53 of 66
dicendi suppeditant, nempe quod magı Servatori contemporales, stella obser poteros cunservata, nhteriam nobis ܒܪܨܘܦܗ ܕܟ݁ܽܠܥܡ. ܕܡܢ ܒܝܬ ܢܗܪ̈ܝܢ ܩܪܢܝ vara, prout Balaam prwdixerat, iter ܘܒܬܪܗܠܝܢܐܡܪܒܢܒܝܘܬܗ.ܕܢܕܢܚܟܘܟܒܐ susceperunt, nati Regis visendi causa ܡܢ ܝܥܩܘܒ. ܘܢܩܘܡ ܪܝܫܐ ܡܢ ܐܝܣܪܐܝܠ. quem stella portendebat: profectique venerunt Hierosolyma, stella regionem 1ocunque et ipsum puerum demon ܠܘܬ ܗܠܝܢ ܕܒܝܬ ܒܠܥܡ ܢܛܝܢ ܗܘܝ strante:» Ecce stella quam viderantin ܒܟ̈ܬܒܐ. ܘܡܢ ܗܪܟܐ ܢܩܦܐ ܕܢܶܬܗܘܢܢ Oriente antecedebat eos, usque dum pra domus tectum stetisse: nam qui ita veniens staret ubi erat puer.» Dum" ܕܡܓܘܫܐ ܕܒܝܘܡܝ ܦܪܘܩܢ. ܐܝܟ ܕܩܕܡ ܚܙܐܘܞܝ ܠܟܘܟܒܐ vero e staret» ait, cave existimes eam ܐܬܢܒܝ ܒܠܥܡ. ܟܕ de cmlo in terram descendisse, el su ܐܬܬܪܝܥܘ ܠܡܚܐܝܗ ܠܡܠܟܐ ܕܡܬܝܠܕ , rit, insanit. Sed quia et stella erat ܕܠܰܠܘܗܝ ܟܘܟܒܐ ܡܫܘܕܥ ܗܘܐ. ܘܢܦܩܘ et supra moges indicis instar iier fa ܘܐܬܘ ܠܐܘܪܫܠܡ.ܟܕ ܗܘ ܟܘܟܒܐܗܘܐ ܠܗܘܢ ciebat, ea als quidem sed tamen a ܡܫܘܕܥܢܐ ܕܐܬܪܐ ܟܝܬ ܘܕܪܘܟܬܐ ܘܕܙܠܝܐ. alte terra haud vaide distans decurrebat. Neque item arbitreris, ipsam eadem c qua magos via incessisse, sliud quippe ܗܘܐ ܩܕܡܞܘܢ: ܥܕܡܐ ܕܐܬܐ ܘܩܡ ܠܠܠ ܡܢ iter silui cognitum sectabatur, et inso litum cursum tenebat, et diversis aliter videlicet hujusmodi observationum artibusconspicientlam se dabat; magis ܕܩܡ. ܠܵܐ ܬܣܒܪ ܕܡܢ ܫܡܝܐ ܠܐܪܥܐ ܢܚܬ. perii, quam sequerentur viam osten ܘܐܦܠܵܐ ܕܥܠܐܰܓܪܐ ܕܒܝܬܐ ܩܡ. ܕܗܕܐܓܝ dens. Pio diversis ergo stationibus ܨܣܒܪ ܕܠܰܐ ܗܘܢܐ ܗܘ. in aliani graliens stationem, centra et ܐܰܝܬܘܗܝ ܗܘܐ. ܘܡܪܕܝܬܐ ܒܫܪܪܐ ܥܒܕ ܗܘܐ cursum suum varium faciebat, de hac loca cœlestia pergendo mutans, donec domui proxima, super hanc pendula substitit, quin ultra procederet. Magi que observassent, id quod antea non viderant, magnopere gavisi sunt. isque eum eam quieiam immobilen" ܒܗ ܒܐܘܪܚܐ ܕܗܠܝܢ ܐܚܪ̈ܢܐ ܪܪܐ ܗܘܐ. ܐܠܐ
col. 983–984page 54 of 66
PG 22:983χτιν, Τοῦ φόβου τῶν Ἰουδαίων ἐπικειμένου ταῖς μαθηταῖς τοῦ Σωτῆρος, λέγει γοῦν ὁ Ἰωάννης ὡς ἦσαν ὁμοῦ συνηγμένοι οἱ μαθηταὶ ἐν οἴκῳ ἑνὶ τῶν θυρῶν κεκλεισμένων διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων. Πῶς ὁ Πέτρος καὶ ὁ Ἰωάννης ἀπήντων ἐπὶ τὸ μνῆμα; Καὶ ταῦτα στρατιωτικής φρουράς φυλαττούσης τὸν τόπον, ὡς ὁ Ματθαῖος ἐμαρτύρησεν· ἡ γὰρ κουστωδία στρατιωτικόν ἐστι τάγμα. Ἐροῦμεν δὲ πρὸς ταῦτα, θαρσαλέως τοὺς ἀποστόλους ἀπηντηκέναι ἐπὶ τὸ μνῆμα, προμεμαθηκότας παρὰ τῆς Μαγδαληνῆς μηδένα τῶν φυλαττόντων τὸν τόπον αὐτόθι παρεῖναι, ὅπως δῆλον ἦν ἀπὸ τοῦ τὸν λίθον ἦρθαι τοῦ μνημείου· ἦρτο δὲ οὐκ ἄλλως, ἢ τῷ τὸν ἐξ οὐρανοῦ ἄγγελον ἐξαστράψαι τὸν τόπον πολλῷ φωτὶ, καὶ αὐτὸν ἀποκυλίσαι τὸν λίθον, φοβῆσαί τε τοὺς φύλακας, ὡς μικροῦ δεῖν καὶ ἀπολιθωθῆναι αὐ τοὺς τῷ φόβῳ· καὶ μετὰ ταῦτα ὡς εἰκὸς φυγῇ χρήσ σασθαι, ὡς μηδένα μὲν περιλειφθῆναι αὐτῶν, σχο λάζειν δὲ τὸν τόπον τοῖς ἐπὶ τὴν θέαν ἀφικνουμένοις τῆς σωτηρίου ἀναστάσεως· αὕτη γὰρ ἦν μάλιστα ή αἰτία τῆς ἐπιφανείας τοῦ ἀγγέλου. Οὐ γὰρ δὴ τῆς ἀναστάσεως χάριν ἀπεκίνει τὸν λίθον, οὐδ᾽ ἕνεκεν τοῦ λίθου τοιάςδε ὤφθη, ἀλλ᾽ ἵνα τοὺς μὲν ἀπελάσῃ, τὰς δὲ ἐρχομένας ἐπὶ τὴν θέαν δεξιωσάμενος, τὴν ἀνάστασιν αὐταῖς καταγγείλεις. Τούτων οὖν μάρτυς ὁ Ματ θαῖος λέγων, Ἀπὸ τοῦ φόβου αὐτοῦ ἐσείσθησαν οἱ τηροῦντες, καὶ ἐγένοντο ὡσεὶ νεκροί. Φθάνει μὲν γὰρ καὶ τὸν ἄγγελον ἀναστὰς ὁ Σωτὴρ, οὐδὲ ἀναμένει τὴν ἀποκίνησιν τοῦ λίθου, ἀλλὰ καὶ τούτου πρὸ τὴν θύραν κειμένου, καὶ τοῖς τῶν ἀρχιερέων σημαντήρσι κατεσφραγισμένου, τῶν τε φρουρῶν κυκλούντων τὴν τόπον, ἀφανὴς ἦν τοῦ μνήματος, τὴν ἐκ νεκρῶν ανά στασιν πεποιημένος θεϊκῇ δυνάμει, καθ᾽ ἣν ὥραν εἰ δεὶς ἔγνω, καὶ καθ᾽ ἂν οὐδεὶς ἐπεσημήνατο των ευαγ γελιστῶν καιρόν· ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν εὐκαίρως τινὰ καὶ ἐπ' αὐτοῦ τοῦτο δὴ τὸ περὶ τῆς καθόλου συντελείας πρὸς αὐτοῦ λελεγμένον ἐν τῷ, «Περὶ δὲ τῆς ἡμέρας οὐδεὶς οἶδεν, οὐδὲ οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ.» Οὕτω γοῦν πρῶτος αὐτὸς ἀπαρχὴ τῆς ἀναστάσεως γεγονὼς ὁ σημάντροις.
Quod superius promisimus, nunc re ipsa præstamus, grandia nempe quæstionum Eusebii ad Marinum supplementa ex Nicetæ (qui nominatim Eusebium recitat) catena ms. in Lucam; quæ partes mon ex epitome sed ex ipso integro opere detractæ fuerunt. Mox alias quoque earumdem ad Marinum quæstionum reliquias, ex variis auctoribus codicibusve, qui Eusebium item nominatim citant, corrasas subtexemus. Atque ita demun nos totum fere ad Marinum Eusebii librum recuperavisse speramus. EX INTEGRO LIBRO QUESTIONUM AD MARINUM PARTES In Niceta Catena ms. ad Lucam. Cum a Judæis Servatoris discipuli sibi timerent, ail Joannes fuisse eos congregatos in una domo, januis clausis propter metum Judæorum. Quomodo ergo Petrus ac Joannes ad monumentum perrexe runt? Et quidem præsente illic militari praesidio quod locum custodiebat, ut Matthæus testatur. Est autem custodia manipulus militaris. Ad hæc dicimus, apostolos ad monumentum au dacter ivisse, antea edoctos a Magdalene, nullum jan loci custodem ibi superesse, quod erat exple ratum ex quo lapis de sepulcro fuerat ablatus; aliter autem lapis inde ablatus non fuerat, nisi cum de cœlo angelus locum grandi lumine illustra vit, ipsumque revolvit lapidem, adeoque terrefacti sunt custodes, ut lapideos propemodum timor eos effecerit: quo factum est, ut ii in pedes se conje cerint, adeo ut nemo ibi superfuerit, locusque illis patuerit, qui ad visendam Servatoris resurrectio nem venerunt. Atque hæc præcipua causa fuit cur angelus ibi apparuerit. Neque enim ob adjuvandam resurrectionem removit angelus lapidem, neque lapidis causa prædicto modo intervenit, sed ut custodes illinc abigeret, feminas autem ad visen dum venientes excipiens, resurrectionem eis nun tiaret. Harum testis rerum Matthæus dicens, angeli timore commolos custodes, velut mortuos exsti tisse. Utique prævenerat angelum resurgens Serva for, neque lapidis revolutionem exspectaverat; verum hoc adhuc foribus adherente, et pontificum c sigillis obsignato, custodibusque locum circumam bientibus, invisibilis de monumento prodiens suam ex mortuis divina virtute peregerat resurrectionem; sed quanam id temporis hora acciderit, nemo evan gelistarum significavit: ita ut quidam buic quoque rei tempestive illa verba accommodaverit, quæ de universi consummatione a Christo dicta fuerunt, nempe: ‹ De die nemo quidquam scit, ne angeli quidem Dei ". Sic ergo primus ipse factus resure ss Matth. God. A, f. 512. Al. cod.,
col. 985–986page 55 of 66
PG 22:985Σωτήρ, καθ᾽ ἣν ὥραν οὐδεὶς ἔγνω, ἐγήγερτο, λαθών τοὺς ἅπαντας, καὶ ἐγήγερτο τοῦ λίθου μεμενηκότος ἐπὶ σχήματος. Αγαθῶν δὲ ἄγγελος, ἀνθρώποις παρῆν ὁ ἄγγελος, οὐδὲν μὲν τῇ ἀναστάσει διὰ τῆς αὐτοῦ παρουσίας συμβαλλόμενος, τὰ μεγάλα δὲ τῇ τῶν ἀν θρώπων διακονούμενος σωτηρία· διὸ καὶ ἐξήστραπτε τὴν μορφὴν, λευχείμονα δεικνὺς ἑαυτὸν, καὶ πρῶτος τῆς σωτηρίου ἀναστάσεως ἀπαρχόμενος. Καὶ ὥσπερ ἡλίου ἀνατολὰς ἑρπετὰ μὲν ἰοβόλα καὶ θηρίων ὅσα νυκτὸς καὶ σκότους εἰσὶ φίλα φεύγει, ἄνδρες δὲ ταύ της οἷα φωτὸς συγγενεῖς μεταδιώκουσι, κατὰ τὸν αὐ τὴν δὴ τρόπον τοὺς μὲν τῆς ἀληθείας καὶ ζωῆς ἐχθροὺς, θανάτου δὲ οἰκείους καὶ φίλους, ταῖς τοῦ φωτὸς αὐτοῦ μαρμαρυγαῖς καταστράπτων, ήλαυνεν ὁ ἄγγελος· τοῖς δὲ ποθοῦσι τὴν σωτήριον ἀνάστασιν, ταύτην εὐηγγελίζετο, σχολὴν αὐτοῖς εὐτρεπῆ διὰ τῆς τῶν φρουρῶν ἀπελάσεως παρέχων· δύο γοῦν γνω ρίσματα τοῖς οἰκείοις παρείχεν ὁρᾷν, τὴν ἀποκίνησιν τοῦ λίθου, καὶ τῆς θύρας τοῦ μνήματος τὴν ἄνεσιν, τῶν τε φυλάκων τὴν δίωξιν· ἃ δὴ τεθεαμένη ἡ Μαγδαληνὴ τοῖς μαθηταῖς ἐπήγγειλεν· οἱ δὲ ταῦτα παρ' αὐτῆς μεμαθηκότες, θαρσαλέως ἀπήντων δρομαῖοι, μηδενὸς αὐτοῖς ἐμποδὼν καθεστῶτος. Καὶ πῶς σκοτίας οὔσης, κατὰ τὸν εὐαγγελιστὴν Ἰωάννην, τὰ εἴσω τοῦ μνήματος ἑώρων οι δύο μαθηταί; Ο γὰρ αὐτὸς καὶ τὴν ὥραν ἐπεσημήνατο εἰπών· «Πρωΐ ἔτι σκοτίας οὔσης, ο καὶ τοὺς δύο μαθητὰς τὰ εἴσω ἐν τῷ μνήματι τεθεαμένους· «Εἰσ ἦλθον γάρ, φησί, καὶ ἐπίστευσαν. Αρχομένης μὲν κατ' ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, ἐπὶ τὸ μνῆμα ἐμαρτύρησεν ἡ Γραφὴ ἔτι τότε σκοτίαν εἶναι πλὴν ἀλλ᾽ ἤδη πρωΐα ἦν· τοῦτο δὲ τὸ πρωΐ ἔτι σκο τίας οὔσης αὐτὴ καθ᾿ ἑαυτὴν ἰδοῦσα Μαρία ἐπάνεισι πρὸς τοὺς μαθητάς· εἶτ᾽ ἄγγελος αὐτοῖς παραγίνεται. Ἐν δὴ οὖν τῷ μεταξύ χρόνῳ μετὰ τὴν πρώτην ἄφι ξιν ἀπιούσης αὐτῆς πρὸς τοὺς ἀποστόλους καὶ τὴν ὥραν προκόψαι εἰκὸς ἦν· κἀκείνων πάλιν ἐπὶ τὸν τάφον ἀφικνουμένων, ἔτι μᾶλλον αὐξῆσαι τὸν χρόνον, ὡς μηκέτι σκοτίαν εἶναι, ἀλλ᾽ ἤδη καθαρὰν ἡμέραν, καθ᾿ ἣν ἀπαντήσαντες οἱ εἰρημένοι, καὶ τοῦ μνημείου ἐκτὸς ἑστῶτες, διορᾷν τὰ εἴσω κείμενα οθόνια οἷοί τε ἦσαν· καὶ πολὺ μᾶλλον ἔνδον γενόμενοι, ὑπὸ λαμ πρᾶς ἡμέρας ἤδη τοῦ τόπου κατηυγασμένου. Δοκεῖ δέ μοι τὰ ὀθόνια ἔνδον κείμενα ὁμοῦ μὲν καὶ δεῖγμα παρέχειν τοῦ μὴ ὑπὸ ἀνθρώπων ἦρθαι τὸ σῶμα, ὅπερ Μαρία ὑπέλαβεν· οὐ γὰρ ἄν τινες τὸ σῶμα ὑφαιρούμενοι κατελίμπανον τὰ ὀθόνια· οὐδὲ ὁ κλέπτων ποτὲ περιέμεινεν ἕως ὅτε ἀναλύσῃ τὰ ὀθόνια καὶ καταλά Εηται· ὁμοῦ δὲ καὶ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως τοῦ σώματος είναι παραστατικά. Ο γὰρ μετασχηματίζων τὰ σώματα τῆς ταπεινώσεως ἡμῶν Θεὸς εἰς τὸ εἶναι σύμμορφα τῷ σώματι τῆς δόξης τοῦ Χριστοῦ, τὸ μὲν σῶμα ὡς ὄργανον τῆς ἐν αὐτῷ κατοικησάσης δυνά μεως Αλλοίου, μεταβάλλων ἐπὶ τὸ θειότερον, τὰ δὲ
rectionis inchoatio Servator, hora quam nemo scivit resurrexit, cunctos latens, resurrexitque lapide statum suum retinente. Bonæ vero rei nuntius astitit hominibus angelus, nihil equidem resurre ctioni præsentia sua conferens, hominum tamen saluti plurimum serviens. Propterea relucente f gura usus est, et albatum semet ostendit, primus que resurrectionis Servatoris fecit initium. Et sicuti venenati serpentes ac feræ, noctis et tenebraruni amantes, solis ortum fugiunt, homines contra ceu lucis studiosi libenter excipiunt; eodem modo ve ritatis vitæque hostes, mortis autem familiares et amicos, lucis splendoribus irradians angelus dispu lit: resurrectionem vero Salvatoris exspectantibus nuntiavit, liberum illis aditum post custodum de " pulsionem præbens. Gemina igitur amicis in«licia spectanda obtulit, lapidis nempe revolutionem, monumenti porta jamn patente, et custodum fugam. Quæ videns Magdalene discipulis nuntiavit: qui his cognitis, audacter cursuque concito illuc. mine impediente, properarunt. ne Quomodo, tenebris adhuc se intendentibus, ut ´ait evangelista Joannes, ea quæ intra monumentuni erant discipuli duo viderunt? Namque idem horam quoque significavit dicens: «Mane, cum adhuc te nebræ essent.» Et mox, duos discipulos quæ intra monumentum erant vidisse. Introiverunt enim, inquit, et crediderunt. › Primo diei crepusculo, apud sepulcrum Scri plura dicit adhuc tenebras fuisse; sed lamen mane jain erat, quo subobscuro, sola rediit Maria ad discipulos. Deinde angelus ipsis supervenit. Jam hoc intermedio tempore, post primum ejus ad apo stolos adventum, horam ferme transiisse, verisim mile est: tum illis ad sepulcrum euntibus, majus adhuc elapsum tempus, ita ut jam tenebræ non es sent, sed pura dies; quo tempore profecti illuc præ dici discipuli, extraque monumentum manentes posita linteamina spectare potuerunt; multoque magis illuc ingressi, splendida jam die locum illu minante. Mihi vero videntur linteamina intus po sita demonstrationem simul præbere, corpus ab 64 Philipp. 11, 21. Cod. A, f. 312, b. hominibus non fuisse sublatum, secus ac Maria suspicabatur: neque enim qui corpus subtrahe rent, linteamina relinquerent; neque fur quispian exspectaret, donec indusia resolveret, atque ita in flagranti raptu deprehenderetur. Caeteroquin illa suscitati ex morte corporis indicia erant. Nam qui reformabit corpora humilitatis nostræ Deus, ut sint conformia corpori gloriæ Christi, tunc etiam corpus quidem organum inhabitantis in ipso virtutis im mutavit, ad diviniorem statum reformans 88 lin teamina autem, ceu inutilia et corporis substantia
col. 987–988page 56 of 66
PG 22:987ὀθόνια ὡς περιττὰ καὶ ἀλλότρια τῆς τοῦ σώματος ού Ο σίας ἡφίει. Δοκοῦσι δέ μοι κατὰ καιρὸν ὁ Πέτρος καὶ ὁ Ἰωάννης ἐπὶ τὸ μνημεῖον ἀπαντᾶν ἐν ἤδη καθαρά ἡμέρᾳ καὶ φωτὶ λαμπρῷ, ὡς ἂν μὴ νυκτὸς καὶ σκο τίας ἐλθόντες τοῦτο ὑπονοηθεῖεν, δ δὴ καὶ κατεψεύσαντο αὐτῶν οἱ ἀρχιερεῖς, ὅτι νυκτὸς ἐλθόντες ἔκλε ψαν. Διόπερ οὐ νυκτὸς ἀπήντων οἱ ἄνδρες, ἀλλ' οὐδὲ σκοτίας ἔτι οὔσης, ἀλλ᾽ ἤδη καταυγαζούσης λαμπρός ἡμέρας. Εἰ δὲ λέγοι τὸ Εὐαγγέλιον ὡς ἄρα ἦσαν ὁμοῦ συνηγμένοι οἱ μαθηταὶ διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων, εἶτα πρὸς τοῦτο ἀνθυποφέρο: τις λέγων, Πῶς οὖν οἱ συγκεκλεισμένοι ἐφοίτων ἐπὶ τὸ μνημεῖον ἐν ἡμέρᾳ διαυγεῖ; ἐροῦμεν ὅτι τοὺς μὲν ἐν τῇ πόλει μέσους οἰκοῦντας τῶν Ἰουδαίων, εἰκὸς ἦν ἀποκεκλεῖσθαι ὁμοῦ τοὺς πάντας ἐν οἴκῳ ἑνὶ συνηγμένους· οἱ δὲ ἐπὶ τὸ μνῆμα ἀφικνούμενοι τῆς πόλεως ἐκτὸς δι τες μακρὰν ἐτύγχανον καὶ τοῦ τῶν Ἰουδαίων φόβου, ὡς ἐπὶ ἐρημίζοντα τόπον καὶ ἀνδρῶν ἐσχοληκότα παριόντες. Τάχα δὲ καὶ κρείττους φόβου γενό μενοι τῶν μαθητῶν ὅ τε Πέτρος καὶ Ἰωάννης τολ μηρότερον ἐθάρρουν προϊέναι τοῦ οἴκου, τῶν ἄλλων μὴ τοῦτο πράττειν τολμώντων, ἢ μόνων δὴ τούτων, οἱ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις πλείονος ἠξιωμένοι τιμῆς παρὰ τοὺς λοιποὺς ἀποστόλους μεμαρτύρηνται. Γ'. ὄν ἀλλὰ πῶς παρὰ μὲν τῷ Ἰωάννη τῆς Μαρίας ἀκούσαντες οἱ μαθηταὶ, κάπειτα ἐλθόντες εἰς τὸ μνη μεῖον ἐπίστευσαν· παρὰ δὲ τῷ Λουκά εἴρηται ότι ἐφάνησαν ἐνώπιον αὐτῶν ὡσεὶ λῆρος τὰ ῥήματα ταῦτα, καὶ ἡπίστουν αὐταῖς; Ἡ μὲν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ Μαρία τοῖς ἐκκρίτοις τῶν ἀποστόλων Πέτρῳ καὶ Ἰωάννῃ μόνοις ὡς ἀπό ῥητον ἐκφαίνουσα ἐξεῖπε τὸ τεθεαμένον· οἱ δὲ πάλιν λαθόντες τοὺς λοιποὺς μαθητὰς μόνοι ἀπήντων ἐπὶ τὸ μνημεῖον δρομαῖοι, καὶ ἰδόντες ἐπίστευσαν· καὶ οὐδέν γε ἦν θαυμαστὸν τοὺς μὲν ἐκκρίτους τῶν ἀπο στόλων ἰδόντας πεπιστευκέναι, τοὺς δὲ λοιποὺς οἷς αἱ γυναῖκες ἀπήγγελλον, ἅτε μὴ ὄψει παραλαβόντας, μὴ πιστεῦσαι αὐταῖς. Αὐτίκα γοῦν καὶ αὐτοῖς ὁμοῦ συνηγμένοις τοῖς μαθηταῖς ὀφθέντος τοῦ Σωτῆρος κατὰ τὸν Ἰωάννην, οἱ μὲν ἰδόντες ἐχάρησαν· Θωμάς δὲ, ἐπεὶ μὴ παρῆν μηδὲ εἶδεν, οὐκ ἐπείθετο. Εἰ δὲ οὗτος ἠπίστει τοῖς ἀποστόλοις, σχολῇ γ᾽ ἂν μέμψαιτό τις τοῖς λοιποῖς ὅτι μηδέπω τεθεαμένοι, ταῖς γυναιξὶν ἠπίστουν. Πολλὴν δὲ βάσανον καὶ ἀκρίβειαν τῶν μα θητῶν παρίστησιν ἡ Γραφὴ, οὐκ εὐχερῶς τοῖς του των λόγοις συγκατιθεμένων, ἀλλ' ἐπεχόντων τὰ πρῶτα, εἰσότε πληρέστατα καὶ ἐναργῶς τἀληθὲς ἐπιγνόντες εἰπεῖν δυνηθείεν ὕστερον· «“Ο ἦν ἀπ' ἀρχῆς, ὁ ἀκη κόαμεν, ὁ ἑωράκαμεν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν, ὃ ἐθες σάμεθα, καὶ αἱ χεῖρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν περὶ τοῦ Λόγου τῆς ζωής.» Ἔχοι δ᾽ ἂν καὶ ἑτέραν διάνοιαν ὁ τόπος. Εἴποι γὰρ ἄν τις ὅτι ταῖς ἀπαγγελλούσαις για ναιξὶ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆρος, ὡς ἐξ ἀκοῆς τῶν ὀφθέντων αὐταῖς δύο ἀνδρῶν κατὰ τὸν Λουκάν ουκ
EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. aliena, missa fecit. Opportune insuper videtur mihi accidisse ut Petrus ac Joannes ad monumentum venirent clara jam die splendidaque luce; ne si forte in nocte ac tenebris accessissent, ejus rei su spicionem præberent, quam jam pontifices mentie bantur, nempe quod noctu venientes Dominum sustulissent. Itaque neque noctu accesserunt hi viri, vel tenebris adhuc se intendentibus, sed clara jam lucescente die. Quod si dicente Evangelio, di scipulos una, quia Judæos timebant, fuisse congre gatos, adversetur aliquis dicens: Quomodo ergo qui se concluserant, ad monumentum veniebant die splendida? respondemus, illos sane qui media in urbe Judæorum habitabant, par fuisse ut una in domo conclusi omnes simul manerent: qui autem ad sepulcrum iverunt, quia extra urbem erant, mul tum aberat ut Judæos timerent, quoniam ad soli tarium locum et hominibus vacuum devenerant. Fortasse etiam spreto caterorum discipulorum ti more Petrus ac Joannes, ausi sunt confidenter domo prodire, dum cæteri id minime facere aude rent, praeter hos duos solos, quibus etiam alibi major honor præ cæteris apostolis attribuitur. Sed quomodo apud Joannem, augīta Maria disci puli, deinde ad monumentum progressi credide runt; apud Lucam autem dicitur, visa esse illis sicut deliramenta verba ista, neque mulieribus credidisse? Illa apud Joannem Maria præcipuis apostolis Pe tro ac Joanni solis secreto veluti rem visanı retu It. Hique pariter clam reliquis discipulis soli cur sim ad monumentum abierunt, videntesque credi derunt: nihilque mirum est duos hos præcipuos apostolos rei visæ credidisse; reliquos autem, qui bus nuntiæ fuerant mulieres, nec oculis propriis viderant, haud his fidem adhibuisse. Ecce enim et ipsis una congregatis discipulis cum Servator ap paruisset, ut Joannes narrat, hi quidem eo viso gavisi sunt; Thomas autem qui nec interfuit nec vidit, rem sibi persuaderi non est passus. Quod si hic apostolis non credidit, frustra jam reprehende mus caeteros, qui quia non viderant, mulieribus discrediderunt. Profecto autem Scriptura multam demonstrat disquisitionem ac sedulitatem discipu lorum, qui haud facile alienis sermonibus consen serunt, sed primo judicia suspenderunt, quoad ple nissime atque perspicue veritate cognita, postea dicere possent: c Quod fuit ab initio, quod audi vimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspe ximus, et manus nostræ contrectaverunt de Verbo vitae sr › Sed enim alium quoque sensum capere hic locus potest. Dicet enim fortasse aliquis, mu lieribus resurrectionem Servatoris nuntiantibus, 6 [ Joan. 1, lta cod. Cod. A, f. 312, b.
col. 989–990page 57 of 66
PG 22:989ἐπίστευσαν οἱ ἔνδεκα, ἐν οἷς ἦσαν καὶ ὁ Πέτρος καὶ ὁ Ἰωάννης, μηδὲ αὐτοὶ πεπιστευκότες. Τῇ δὲ Μαρί κατὰ τὸν Ἰωάννην εἰπούσῃ ὅτι, «Ηραν τὸν Κύριόν μου ἐκ τοῦ μνήματος, ο οὐ πρότερον ἐπίστευσαν οἱ δύο μαθηταὶ τοῦτο αὐτό, τὸ ἦρθαι τὸν Σωτῆρα, πρὶν ἐλθεῖν εἰς τὴν τόπον καὶ ἔργῳ τοῦτο παραλαβεῖν. Ὅτε γοῦν εἰσῆλθον οὗτοι εἰς τὸ μνῆμα, καὶ τὰ ὀθόνια εἶδον μόνα, τὸ δὲ σῶμα οὐδαμοῦ, τότε ἐπίστευσαν τίνι δὲ ἐπίστευσαν, ἀλλ᾽ ἢ τῷ τῆς Μαρίας λόγῳ φή σαντι, «Ηραν τὸν Κύριόν μου;» Διὸ ἐπιλέγει ἑξῆς «Ούπω γὰρ ᾔδεισαν την Γραφήν, ὅτι δεῖ αὐτὸν ἐκ νεκρῶν ἀναστῆναι. Τὸ δὲ πῶς δύο παρὰ τὸν Ἰωάννην μαθητῶν ἐλθόντων εἰς τὸ μνημεῖον, Πέτρου καὶ Ἰωάννου, ὁ Λουκᾶς ένα μόνον φησὶν ἀπηντηκέναι, οὕτως ἂν λυ θείη. Πολὺς ἦν ὁ Πέτρος ἀεὶ τῇ προθυμία, ὡς μόνον παρὰ τοὺς ἀποστόλους εἰπεῖν τῷ Σωτῆρι· «Κἂν δέῃ με σὺν σοὶ ἀποθανεῖν, οὐ μή σε ἀπαρνήσομαι· ν καὶ μόνον πάλιν ἐπιβῆναι τοῖς κύμασιν ἀξιῶσαι· καὶ μόν νου ἀποκρίνασθαι καὶ εἰπεῖν αὐτῷ· «Σὺ εἶ ὁ Χρι στὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος· ο διὸ καὶ μόνος τῶν μαθητῶν ἀκούει· ο Μακάριος εί, Σίμων Βὰρ Ἰωνᾶ. Διὸ καὶ πρῶτος τολμᾷ εἰσιέναι· εἰς τὸ μνημεῖον, σὺν τῷ ἑτέρῳ μαθητῇ ὃν ἐφίλει ὁ Ἰησοῦς ἐλθὼν, κατὰ τὸν Ἰωάννην· ἀλλὰ τότε μὲν παρὰ τῆς Μαγδαληνής ἦρθαι τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου ἀπὸ τοῦ μνημείου μεμα θηκῶς, ἀπήντα ἅμα τῷ ἑτέρῳ μαθητῇ· εἶτα ἀνεχώρει σὺν αὐτῷ, τὰ ὀθόνια εἴσω τοῦ μνήματος τεθεαμένος καὶ πιστεύσας. Κατὰ δὲ Λουκᾶν, τῶν ἄλλων ἀπι στούντων μαθητῶν, μόνος αὐτὸς πάλιν πιστεύει ταῖς λεγούσαις ταῖς γυναιξὶν ἑωρακέναι τοὺς ἀφθέντας ἀγω γέλους· οὐ γὰρ ἀπιστήσας δὲ ταῖς τῶν γυναικῶν μαρτυρίαις, παλινδρομαῖος ἐπὶ τὸ μνημεῖον μόνος παραγίνεται· καὶ αὖθις παρακύψας βλέπει τὰ ὀθόνια μόνα ὡς καὶ τὸ πρότερον· εἶτα ἀπῄει, πρὸς ἑαυτὸν θαυμάζων τὸ γεγονός· καὶ νῦν μὲν ἀπῄει θαυμάζων ὸ γεγονὸς, ἐπεὶ δὲ πολὺς ἦν τῇ προθυμίᾳ καὶ πλείονα σπουδὴν παρὰ πάντας ἐπεδείκνυτο, σπεύδων καὶ περιτρέχων, καὶ πάντη τον Σωτῆρα περιαθρῶν ἀνεωγόσι τοῖς τῆς ψυχῆς ὄμμασι, πανταχοῦ δὲ ζητῶν καὶ περιβλεπόμενος, οὐχ ἡτύχησε τῆς ἐλπίδος, ἀλλὰ καὶ αὐ τὸς ἀξιοῦται τῆς αὐτοῦ θεοφανείας· τούτου μάρτυς ὁ αὐτὸς εὐαγγελιστής Λουκᾶς ὧδέ πη προϊὼν ἑξῆς καὶ λέγων ὅτι ὄντως ηγέρθη ὁ Κύριος καὶ ὤφθη Σίμων.. Συμμαρτυρεῖ δὲ αὐτῷ καὶ ὁ ἱερὸς Απόστολος ὧδε Κοι ρινθίοις γράφων, ὅτι ε Ωφθη Κεφᾷ, εἶτα τοῖς ἕνδεκα.» Κεφᾶς δὲ αὐτὸς ἦν Σίμων ὁ καὶ Πέτρος, ᾧ καὶ πρὸ τῶν ἕνδεκα μόνος μόνῳ ὤφθη ὁ Σωτὴρ, τῆς παρὰ πάντας ὑπερβαλλούσης αὐτοῦ χάριν σπουδῆς. (65') Έτι ζητήσειεν ἄν τις πῶς παρὰ μὲν τῷ Ματ γ. οι
tanquam ex auditu duorum ostensorum ipsis viro Matth. xxvΙ, Cod. A, f. 312, b. rum, ut ait Lucas, non credidisse discipulos un decim, quos inter erant etiam Petrus ac Joannes, qui pariter discrediderunt. Verumtamen Mariæ, ut Joannes narrat, dicenti: «Dominum meum de se pulcro abstulerunt;» haud ante crediderunt duo discipuli rapinam Servatoris fuisse peractam, quan, ad locum profecti, rem oculis suis usurparunt. Cum hi ergo monumentum ingressi linteamina sola vi derunt, tunc crediderunt. Cuinam rei porro credi derunt, nisi Mariæ verbis Tulerunt Dominum meum? › Propterea mox addit Joannes: «Nondum enim sciebant Scripturam, quod oporteret eum a mortuis resurgere. › Quomodo autem duo dicantur a Joanne disci puli ad monumentum venisse, Petrus atque Joan nes, Lucas vero unum illuc progressum affirmet, quæstio ita dissolvitur. Magno semper erat fervore Petrus; quippe qui solus apostolorum dixerit Servatori: ‹ Etiamsi me oportuerit mori tecum, non te negabo 88; • solus item voluerit supra fluctus ambulare; solus respon derit, dixeritque Jesu: «Tu es Christus Filius Dei vivi 39 ideoque et solus discipulorum audiit Beatus es, Simon Bar Jona ".» Quamobrem primus quoque audet in monumentum introire, cum altero discipulo illuc profectus quem diligebat Jesus, ut ait Joannes. Sed tunc quidem postquam audierat ex Magdalene sublatum de monumento corpus Domini, iverat cum altero discipulo. Mox cum eodem recessit, visis intra monumentum lin teaminibus, reique veræ certior factus. At vero, secundum Lucam, aliis discipulis non credentibus, solus ipse credit mulierum affirmationi dicentium se angelos vidisse. Etenim mulierum testimonio non discredens, rursus ad monumentum solus ve nit: rursusque introspiciens, sola linteamina ut ap tea vidit. Deinde abiit, secum ipse rem demirans. Scilicet rem gestam tacitus admirabatur, quia fer vida mente erat, plurimumque studium præ omni bus demonstrabat, satagens atque discurrens; et ubique Servatorem apertis intuens animæ oculis, quaqueversus indagans et circumspiciens, spe sua non excidit, sed et ipse divina manifestatione dignus fuit. Rei testis idem evangelista Lucas, qui in subsequentibus dicit, revera surrexisse Domi num, et apparuisse Simoni. Consonat huic sacri Apostoli testimonium ad Corinthios scribentis Visus est Cephæ, et deinde undecim ".» Cepbas autem ipse Simon est ac Petrus; cui etiam ante alios undecim solus soli apparuit Servator, propter summam ejus præommibus seculitatem. * Matth. xvi, 16. ss ibid. 17. Insuper aliquis sciscitabitur quomodo apud Mat 1 Cor. IV, Cod A, f. 313.
col. 991–992page 58 of 66
PG 22:991κέναι ἐκτὸς τοῦ μνήματος ἐπικαθήμενον τῷ λίθῳ ἔνα μόνον ἄγγελον εἴρηται· κατὰ δὲ τὸν Ἰωάννην εἴσω τοῦ μνήματος ἀγγέλους δύο θεωρεί καθημένους· κατά δὲ τὸν Λουκᾶν δύο ἄνδρες ἀπήντων ταῖς γυναιξί κατὰ δὲ τὸν Μάρκον νεανίσκος ἦν αὐτοῖς ὁρώμενος. θαίῳ ἡ Μαγδαληνή Μαρία μετὰ τῆς ὁμωνύμου έωμα Τὰ μὲν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ καὶ Ματθαίῳ λύσεως ἂν τύχοι τοιαύτης· ἡγοῦμαι γὰρ προηγεῖσθαι μὲν τὴν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ ἱστορίαν, τῆς παρὰ τῷ Ματθαίο, καὶ τὴν Μαγδαληνὴν τὸ πρῶτον ἐλθοῦσαν τοὺς δύο ἀγγέλους εἴσω τοῦ μνήματος καθεζομένους ἰδεῖν μετὰ δὲ ταῦτα δεύτερον ἐπιστᾶσαν τῷ αὐτῷ τόπο μετὰ τῆς ἄλλης Μαρίας τὸν ἐπικαθήμενον τῷ λίθω ἄγγελον ἑωρακέναι. Η τάχα ἕτερος μὲν ὁ παρὰ Ματ θαίῳ ἄγγελος, ἕτερος δὲ καὶ ὁ χρόνος καὶ ὁ τόπος τῆς τοῦ ἀγγέλου θέας· ἕτεροι δὲ καὶ ἄγγελοι αὐτοῦ οἱ πρὸς τὰς γυναῖκας· ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ δύο ἄγγελοι οἱ εἴσω τοῦ μνήματος ὀφθέντες ἕτεροί εἰσι παρὰ τὸν ἔξω πρὸ μνήματος ἐπὶ τῷ λίθῳ καθεζόμενον παρὰ τῷ Ματθαίῳ. Εἰ μὲν γὰρ τοῦ Ματ θαίου ὀψὲ Σαββάτων εἰρηκότος, καὶ ἕνα πρὸ τῆς θία ρας τοῦ μνημείου καθήμενον ἐπὶ τῷ λίθῳ ἱστορηκί τος, φυλάξας ὁ Ἰωάννης τὸν αὐτὸν καιρὸν καὶ τὸν αὐτὸν τόπον εἰρήκει ὀψὲ Σαββάτων, πρὸ τῆς θύρας τοῦ μνήματος ἐπὶ τῷ λίθῳ δύο καθεζομένους όρι σθαι, ἦν ἀληθῶς διαφωνίαν αἰτιᾶσθαι. Καὶ ὁ Ματθαῖος ὡσαύτως εἰ ὁμοίως Ἰωάννῃ τὴν πρωϊνὴν ὥραν της ρήσας, εἴσω τοῦ μνήματος καὶ αὐτὸς οὐ δύο ἀγγέλους ἀλλ᾽ ἕνα ἔφησε τεθεωρῆσθαι, τἀναντία ἔδοξεν ἂν εἰ κότως συγγράφειν. Εἰ δ᾽ ἀφώρισαν οἱ εὐαγγελισταί καὶ τοὺς χρόνους καὶ τοὺς τρόπους, καὶ τὰ πρόσωπα τῶν θεωμένων, καὶ τοὺς τῶν ἀγγέλων λόγους, οὐκ ἂν τις εὐλόγως μέμψαιτο διαφωνίαν τῆς Γραφῆς, ἀληθευούσης ἑκάστης κατὰ τὸν οἰκείας ἱστορίας λόγον, διαφόρων τε πραγμάτων ὑφήγησιν δηλούσης. Αλλ' οι μὲν παρὰ τοῖσδε τοῖς εὐαγγελισταῖς ἄγγελοι, καὶ τοῦ Σωτῆρος αἱ μετὰ τὴν ἀνάστασιν θεοφάνειαι, παρά μόν νοις τούτοις ὡς ἂν παρὰ κρείττοσι καὶ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος αὐτόπταις τε καὶ αὐτηκόοις φερόμεναι, ταύ την σώζοιεν ἂν τὴν ἀκολουθίαν. Οἱ δὲ παρὰ τῷ Λουκά δύο ἄνδρες ἐν ἐσθῆτι ἀστραπτούσῃ ὀφθέντες, διὰ τὰ τῆς ἑορτῆς σύμβολα· καὶ ὁ παρὰ τῷ Μάρκο νεανίσκος λευκὴν περιβεβλημένος καὶ αὐτὸς στολὴν, δεν ξιός τε ἀλλ᾽ οὐκ ἀριστερὸς ἑωραμένος, τῷ τε φαιδρὰ καὶ δεξιὰ ταῖς γυναιξὶν εὐαγγελίζεσθαι, πάλιν ἕτερο δεύτερα ἦν καὶ μακρῷ λειπόμενα τῆς τῶν προτέρων τὰς πρεπούσας ἑκάστῳ καὶ καταλλήλους διηγήσεις. ἂν εἶεν καὶ αὐτοὶ, ἀλλήλων τε καὶ τῶν παρὰ τοῖς πρώτοις· Διὸ οὐδὲ ἀγγέλους αὐτοὺς οἶδε ὠνόμασαν, ἐπεὶ μηδὲ τῶν τοῦ Σωτῆρος ὀπτασιῶν ἐμνημόνευσαν τοῖς κρείττοσιν ἢ καθ' ἑαυτοὺς Ματθαίῳ καὶ Ἰωάννη τὰ κρείττονα γράφειν καὶ ἱστορεῖν παρακεχωρηκότες αὐτοὶ δὲ τὰ δεύτερα διηγούμενοι, καὶ τῷ χρόνῳ τὰ μετὰ τὴν τῶν πρώτων μνήμην ὕστερον πεπραγμένα, παρῄεσαν μὲν τὰ παρὰ τοῖς αὐτόπταις εἰρημένα, ἀντανεπλήρουν δὲ τὰ παρ' ἐκείνοις σεσιγημένα· & δὴ ἱστορίας· οὕτω τοῦ ἁγίου Πνεύματος διανείμαντος Α' γοῦν παρὰ τῷ Λουκά ὄρθρου βαθέος ἐπὶ τὸ μετα
thaum Maria Magdalene cum ejusdem nominis al tera vidisse extra monumentum insidentem lapidi umum tantummodo angelum dicatur: secundum Joannem autem intra monumentum angelos duos sedentes aspexerit at vero secundum Lucam duo viri mulieribus occurrerint: denique secundum Marcum juvenis ab ipsis conspectus fuerit? Dictorum apud Joannem atque Matthæum hæc esto solutio. Arbitror enim præcessisse ea, quæ narrat Joannes, iis quæ Matthæus; et Magdalenam in primo adventu angelos duos intra monumentum sedentes vidisse. Postea ad eumdem locum rursus progressam cum alia Maria, insidentem lapidi ange lum spectavisse; vel etiam fortasse alius est apud Matthæum angelus, aliud tempus locusque quo angelus visus fuit: alii item angeli apud eum mu lieribus oblati pariterque duo apud Joannem au geli intra monumentum sedentes, diversi credendi sunt ab illo qui extra monumentum lapidi inside bat, ut narrat Matthæus. Nam si, cum Matthæus dicat sero Sabbatorum, unumque ante ostium mo numenti sedentem in lapide, Joannes eodem retento tempore ac loco, dixisset, sero Sabbatorum, ante ostium monumenti duos lapidi insidentes conspe ctos, vere oporteret dissonantiam causari. Item si Matthæus æque ac Joannes matutinam horam affir mans, intra monumentum ipse quoque non duos angelos sed unum visum affirmaret, contraria vi deretur merito scribere. Verumenimvero si dis tinxerunt evangelistæ tempora, et modos, et perso nas spectantium, necnon angelorum sermones, nemo rationabiliter dissonantiam Scripturæ accu sabit, cum singulæ narrationes suo quæque modo veræ sint, et diversarum rerum faciant expositio nem. Sed apud istos evangelistas (Matth. et Joan. ) angeli, et Servatoris post resurrectionem appari tiones, apud hos inquam solos, velut apud potiores, et ipsius Servatoris spectatores et auditores rela tæ, hunc ordinem teneant. Duo vero apud Lucam viri in veste fulgente visi, solemnitatis symboła sint: itemque juvenis apud Marcum stola candida et ipse coopertus, in dextra non autem sinistra parte conspectus, keta et dextra mulieribus nun lians; et hi, inquam, diversi habeantur tum a se invicem, tum a primis. Quamobrem ne angelus qui dem hos nominaverunt, neque Servatoris visiones niemorarunt, sed potioribus se Matthæo ac Joanni potiora scribere et historiæ commendare permiserunt: ipsi vero secunda narrarunt, et quæ post priora narrata evenerant: omissis autem quæ testes visuales jam dixerant, ipsi ab his silentio præterita suppleverunt; quæ quidem secunda erant, multoque priore historia inferiora: sic nimirum sancto Spiritu congruas singulis suggerente nar rationes. Quæ igitur apud Lucam valde mane ad monu
col. 993–994page 59 of 66
PG 22:993εθοῦσαι γυναίκες καὶ φέρουσαι ἃ ἡτοίμασαν ἀρώ ματα, ἕτεραι ἂν εἶεν τῶν παρὰ τῷ Ματθαίῳ καὶ Ἰωάννῃ. Οὐ γὰρ ἂν ἔχοι λόγον τὰς τοσαῦτα προτεθεαμένας Μαρίας ἄρτι πρῶτον ἀρώματα φέρειν, ὡς μήπω τὴν ἀνάστασιν προμεμαθηκυίας. Σαφῶς γὰρ δι' ὧν φησι δείκνυσι ὅτι καὶ οἱ ὀφθέντες, ἕτεροι παρά τοὺς ἔμπροσθεν δεδηλωμένους· καὶ ὁ τόπος ἔνθα ὤφθησαν ἕτερος· οὔτε γὰρ εἴσω τοῦ μνήματος ἦσαν, ὡς ὁ Ἰωάννης ἐδίδαξεν, οὔτε ἐπὶ τὸν λίθον καθεζόμενοι, ὡς ὁ παρὰ τῷ Ματθαίῳ ἄγγελος· ἀλλ' οὐδὲ ὅλως ὠνόμασεν ἀγγέλους ὁ Λουκᾶς, δύο δὲ ἄνδρας, πλὴν ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς ἐν ἐσθῆτι ἀστραπτούσῃ, διὰ τὰ τῆς ἑορτῆς σύμβαλα· καὶ οἱ λόγοι δὲ αὐτῶν οἱ πρὸς τὰς γυναῖκας ἰδιάζουσι· καὶ αἱ γυναῖκες δὲ πλείους ἦταν, ἀλλ' οὐχ ἡ παρὰ τῷ Ματθαίῳ δύο Μαρίαι, ἀλλ' ἀπαξαπλῶς αἱ συνελθοῦσαι αὐτῷ ἐκ τῆς Γαλιλαίας ολίγωροι δὲ καὶ αὗται, οὐδὲ τοσαύτην ἐνδειξάμεναι σπουδὴν ἴσην αἱ διὰ νυκτὸς καρτερήσασαι καὶ παρα κείναται τῷ μνημείῳ. Μαρτυρεῖ γοῦν ὁ Ματθαῖος τῇ Μαγδαληνῇ καὶ τῇ ἄλλῃ Μαρίᾳ εὐτονίαν πολλὴν καὶ παραμονήν, λέγων μετὰ τὸ πάθος αὐτοῦ ταῦτα ι Ην δὲ ἐκεῖ Μαρία ἡ Μαγδαληνὴ καὶ ἄλλη Μαρία, καθήμεναι ἀπέναντι τοῦ τάφου·, ἀλλ' αὗται μὲν τῇ ἡμέρα τῆς Παρασκευῆς παρεκάθηντο ἀντικρύ τοῦ μνήματος· διὸ καὶ θᾶττον ὁρῶσι πρῶτον μὲν τὸν τῶν ἀγαθῶν ἄγγελον, εἶτα καὶ αὐτὸν τὸν τῆς ζωῆς ἀρχη γόν. Ἡ δὲ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ, καὶ αὕτη τὸ μὲν πρῶ τον τοὺς ἀγγέλους, μετὰ δὲ τούτους καὶ αὐτὸν τὸν Σωτῆρα θεωρεί· οὐ μὴν ἀρώματα ἔφερον αὗται, οὐδὲ περὶ ταύτην κατεγίνοντο τὴν σπουδήν. Αἱ δὲ ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας ἀκολουθήσασαι αὐτῷ γυναίκες, πολλαὶ οὖσαι κατὰ τὸν Λουκᾶν, τῇ μὲν Παρασκευῇ ὑποστρέψασαι, ἡτοίμασαν τὰ ἀρώματα, ἅτε δὴ μηδὲν μηδέπω προ μαθοῦσαι περὶ τῆς ἀναστάσεως. Διὸ ταύταις μὲν δύο ἄνδρες ἐν ἐσθῆτι ἀστραπτούσῃ φαίνονται καὶ τὴν ἀνά στασιν εὐαγγελίζονται. Οὐκέτι δὲ αὐταῖς ὁ Σωτήρ ὤφθη, ὥσπερ οὖν τῇ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ καὶ ταῖς παρὰ τῷ Ματθαίῳ· ὥστε ἰδιάζουσαν ἡγεῖσθαι προσήκει τὴν ἱστορίαν. Κατὰ δὲ τὸν Μάρκον λίαν πρωὶ τῇ μια τῶν Σαββάτων ἔρχονται ἐπὶ τὸ μνημεῖον ἀνατείλαντος τοῦ ἡλίου ἄλλαι πάλιν αὗται, καὶ ἐν ἑτέρῳ καιρῷ πάλιν, αἳ καὶ ἔλεγον πρὸς ἑαυτὰς, «Τίς ἀποκυλίσει ἡμῖν τὸν λίθον;» καὶ ἔρχονται, καὶ εὑρίσκουσιν ἀποκεκυλισμένον, καὶ εἰσελθοῦσαι εἶδον νεανίσκον· ἔνθα πάλιν ἐπὶ τοῦ Λουκᾶ ἄνδρες ἀλλ᾽ οὐκ ἄγγελοι, οὕτω ὡς καὶ νῦν οὐκ ἄγγελος ὠνόμασται, ἀλλὰ νεανίσκος ὥστε καὶ ταύτην ἀφωρισμένην εἶναι τὴν διήγησιν, καὶ τὸν ὀφθέντα ἕτερον, καὶ τὰς ἀφικομένας ἄλλας, καὶ τὸν καιρὸν ὁμοίως τὸν μετὰ ἡλίου ἀνατολάς· ὃς εἰ μὲν καὶ παρὰ τῷ Λουκᾷ τερήτητο, εὐλόγως ἄν τις τοὺς παρ' αὐτῷ δύο ἄνδρας ἀπήτει, καὶ τοὺς αὐτοὺς λόγους. Εἰ δ᾽ ὁ Λουκᾶς τὸν πρὸ ἡλίου ἀνατολῆς καιρὸν ὅρας, ἀλλ᾽ οὐ τὸν νεανίσκον ἱστορεῖ. Τεττάρων δὲ ὄντων τῶν εὐαγγελιστών, ισάρι όμοι τούτων καὶ αἱ πρὸς αὐτῶν ἀναγραφεῖσαι φαίνον καὶ ἐπτασίαι· οἵ τε καιροί τέσσαρες, καὶ οἱ καθ' προὔλαβεν, εἰκότως καὶ τοὺς τότε ὀφθέντας δύο ἄν
mentum venerunt mulieres, parata ferentes aro Cod. A, f. 313. mata, diversæ ab iis erunt quæ apud Matthæum ac Joannem memorantur. Neque enim rationabile est, Marias quæ talia ante viderant, nunc primum aro mata deferre, quasi nondum resurrectionem novis sent. Manifeste videlicet his quæ dicit denotat, quod et visi'angeli diversi fuerint ab antea specta tis; et locus ubi sunt visi, item diversus; neque enim intra monumentum erant, ut Joannes docuit; neque lapidi insidentes, ut ille apud Matthæum an gelus: neque angelos diserte appellavit eos Lucas, sed duos viros, quanquam ipsos quoque in veste fulgente, ob solemnitatis indicium: item horum sermones åd mulieres sunt peculiares: et mulieres plures numero sunt, quam duæ apud Matthæum Maria, sed illæ omnino quæ lesum comitatæ fue rant ex Galilæa. Et hæ quidem segniores, neque par studium præ se ferentes illis quæ noctu perse veraverant apud sepulcrum assiduæ. Contestatur vero Matthæus Magdalenæ et alteri Mariæ vigorem multum atque constantiam, dicens post Servatoris passionem sic: «Erat aulem ibi Maria Magdalene, et altera Maria, sedentes contra sepulcrum. › Sed hæ quidem ipsa die Parasceves sedebant coram se pulcro ideoque et celerius vident boni eventus nurtium, deinde ipsum vitæ auctorem. Illa vero apud Joannem, et ipsa quoque primo videt ange los, et postea Servatorem ipsum: neque hæ tamen aromata ferebant, neque ob eam rem curandam ive rant. Sed illæ demum quæ ex Galilæa Jesum subse cutæ fuerant, multæque apud Lucam feruntur, die Parasceves de loco reversæ, paraverunt aromata, quippe quæ nullum resurrectionis indicium cegno verant. Idcirco his duo viri in veste fulgente astant, nuntiantque resurrectionem. Nondum his tanen Servator apparuit, sicut illi apparuerat apud Joan nem, et illis apud Matthæum; ita ut peculiarem hanc oporteat historiam existimare. Denique se cundum Marcum valde mane una Sabbatorum ve niunt ad monumentum orto jam sole. Aliæ pariser hæ sunt, alioque pariter tempore; quæ et dicebant ad invicem: c Quis revolvet nobis lapidem?, ve niuntque, et revolutum comperiunt, et ingressæ ju venem vident; ita ut hæc etiam diversæ rei narra tio sit, et alius qui visus est, et aliæ quæ venerunt, et similiter diei tempus post solis ortum: quæ tem poris notatio si eadem apud Lucan fieret, recte le ctor a Marco requireret et viros duos, et eosdem sermones. Nunc cum Lucas diei horam ante solis ortum præoccuparit, merito et illos qui visi sunt duos viros dicit, non autem unum juvenem narrat. Jam quia quatuor evangelistæ sunt, pari numero comperimus apud ipsos scriptas visiones; tempora item quatuor; et illi item qui singulis temporibus
col. 995–996page 60 of 66
PG 22:995ἕκαστον καιρὸν ὀφθέντες, ιδιάζοντες· ὁμοίως δὲ καὶ αἱ θεώμεναι, διάφοροι· καὶ οἱ τῶν ὀφθέντων αὐτοῖς λόγοι, διαλλάττοντες. Πρώτος μὲν γὰρ ἦν καιρὸς ὁ παρὰ τῷ Ματθαίῳ ὀψὲ Σαββάτων λεγόμενος· τέταρτος δὲ καὶ τελευταῖος ὁ παρὰ τῷ Μάρκῳ ἡλίου ἀνα τείλαντος ἱστορηθείς· μέσοι δὲ ὅ τε παρὰ τῷ Ἰωάννη καὶ ὁ παρὰ τῷ Λουκᾷ· διὸ καὶ οἱ ὀφθέντες κατὰ και ρὸν ἰδιάζοντες. Ὀψὲ μὲν γὰρ Σαββάτων ἄγγελος εἰς ἐκ τοῦ μνήματος· μεθ᾽ ἂν καὶ αὐτὸς ὁ Σωτήρ· πρωί δὲ ἔτι σκοτίας οὔσης, εἴσω τοῦ μνήματος ἄγγελοι δύο μεθ' οὓς πάλιν ὁ αὐτὸς Σωτήρ. Ὄρθρου δὲ βαθέος ἔτε ροι κατὰ τὸν Λουκᾶν δύο ἄνδρες ὠνομασμένοι οὐκ εἴσω τοῦ μνήματος ὀφθέντες. Εἶθ᾽ ὕστερον ἁπάντων ὁ νεανίσκος, ὁ ταῖς ἡλίου ἀνατείλαντος ἀφικομέναις τεθεαμένος. Εἰ μὲν οὖν ἕνα καιρὸν εἰρηκότες οἱ πάντες καὶ τὸν αὐτὸν ἀναγράψαντες τόπον, τὰς αὐτὰς ἐπιφανείας ἐδήλουν, κἂν εὐλόγως ἂν τις ἐμέμψατο. Εἰ δ᾽ ἀφώρισαν τοὺς χρόνους, ένει μάν τε καθ' ἕκαστον χρόνο, καὶ τόπον ιδιά ζοντα, ἀκολούθως δὲ διαφόρους καὶ τὰς ὀπτασίας ἀνέγραψαν. Ὡς εἴπερ ἦσαν μιᾶς μὲν οἱ πάντες ἐπι φανείας μνημονεύσαντες, καὶ ἕνα φάντες ἄγγελον ὤφθαι ἢ δύο συμφώνως ἀγγέλους εἰρηκότες, ἢ αὖ πάλιν δύο ἄνδρας ἢ νεανίσκον ἕνα· εἶτα τοὺς καιροὺς διήλλαττον, ἢ μὴ τοὺς αὐτοὺς ἐδήλουν τόπους, εν ἂν καὶ οὕτω μέμψασθαι. Νῦν δ' ὁ λόγος ἀκριβής μένει καὶ ἀδιάβλητος ἐπὶ και ροῖς διαφόροις καὶ τόποις ἐναλλαττούσας τὰς ἐπτασίας εἰσάγων, καὶ τὰς τούτων θεωροὺς πάλιν διαφόρους, ἑτέρας μὲν τὰς δύο πρώτας, παρὰ τὴν δευτέραν· καὶ τὰς τρίτας δ ὡσαύτως ἑτέρας τῶν τετάρτων. Αὐτίκα δ᾽ οὖν μετά τὴν τοῦ νεανίσκου πρὸς τὰς τελευταίας γυναῖκας όμι λίαν, ὧν τὰ ὀνόματα οὐκ ἐμφέρονται, ἐπιλέγει ὁ Μάρτ κος· «Καὶ ἀκούσασαι ἔφυγον, καὶ οὐδενὶ οὐδὲν εἶπον, ἐφοβοῦντο γάρ· › αὗται μὲν οὖν τοιαῦτα: καὶ ἔμφοβοι, καὶ λίαν δειλαί, ὡς μηδὲ πεισθῆναι τῷ νεανίσκῳ φάνει πρὸς αὐτάς· «Ὑπάγετε καὶ εἴπατε τοῖς μαθηταίς αὐτοῦ καὶ τῷ Πέτρῳ, Ἰδοὺ προάγει ὑμᾶς εἰς τὴν Γαλιλαίαν· ο τούτων γὰρ ἀκούσασαι τῶν λόγων, τοὐναντίον διεπράξαντο· αἱ δὲ παρὰ τῷ Λουκᾷ ἀποστρέψασαι ἀπὸ τοῦ μνήματος ἀπήγγειλαν ταῦτα πάντα τοῖς ἕνδεκα. Ομοίως δὲ καὶ ἡ παρὰ τῷ Ἰωάννη ἔρχεται πρὸς τοὺς μαθητὰς ἀπαγγέλλουσα & ἑώρακε. Μόναι δὲ αἱ παρὰ τῷ Μάρκῳ πασῶν ὕσταται ἐλθοῦσαι, καὶ ἀληθῶς ὀψισθεῖσαι, ὡς μετὰ ἀνατολὴν ἡλίου ἐπιστῆναι, οὔτε τὸν Σωτῆρα θεάσασθαι καταξιοῦνται, οὔτε τὸν ἄγγελον τὸν ἐξαστράπτοντα, οὔτε τοὺς δύο τοὺς εἴσω τοῦ μνήματος, οὔτε τοὺς δύο τοὺς παρά τῷ Λουκῇ ἄνδρας· ψιλόν δέ τινα νεανίσκον εἶδον περιβεβλημένον στολὴν λευκὴν, ἀναλόγως τῇ τῆς διανοίας αὐτῶν σμικρότητι τὴν ὀπτασίαν ἰδοῦσαι καὶ τοῦτον δὲ λευχείμονα τῆς ἑορτῆς χάριν θεασάμεναι, όμως έθαυμάσθησαν· τοῦτο γὰρ ἐμαρτύρησεν αὐταῖς ὁ Μάρκος· καίτοιγε ἐπὶ τῶν προτέρων μη δαμοῦ τοῦ θάμβους ὠνομασμένου. Τὴν Μαγδαληνὴν δὲ σχολάζουσαν καὶ προσκαρτεροῦσαν, εἰκὸς οὐ μόνοντὰς πρώτας ὄψεις τεθεᾶσθαι τῶν αὐτῇ μόνῃ ὀφθέν των, ἀλλὰ καὶ τὸν παρὰ τῷ Μάρκῳ ταῖς λοιπαί γυναιξὶν ἑωραμένον νεανίσκον. Ταὐτὸν δ' ἂν εἴποις
apparuerunt, singulares sunt diversæ quoque vi dentes mulieres, et apparentium ipsis sermones va riant. Primum fuit tempus quod scribit Matthæus, sero Sabbatorum dicens. Quartum et ultimum apud Marcum orto jam sole decurrens. Media sunt tem pora apud Joannem atque Lucam. Propterea et visi angeli peculiares sunt. Nam sero Sabbatorum, an gelus unus ex monumento, post quem et ipse Ser vator. Mane autem dum tenebra adhuc essent, in tra monumentum angeli duo; post quos denuo Ser vator. Valde mane vero alii secundum Lucam duo viri nominati, haud intra monumentum conspecti. Demum postremus omnium juvenis qui venientibus orto sole mulieribus se obtulit. Si ergo unum cun cti idemque tempus scripsissent, eumdemque desi gnassent locum, neque tamen easdem apparitiones exposuissent, merito fortasse aliquis censuram exer ceret. Sed cum tempora distinxerint, et unicuique tempori locum proprium accommodaverint, sequitur ut diversas quoque apparitiones descripserint. Sicut contra, si unam cuncti apparitionem comme morassent, unumque dixissent angelum, aut duo concorditer angelos, vel item duos viros, aut juve nem unum; tum deinde tempora variassent, nec unum denotassent locum, ita quoque reprehen sioni locus esset. Nunc sermo præcipuus et inva riabilis manet, diversis temporibus locisque va riantes visiones sistens, et harum spectatrices, item diversas, duas illas priores diversas a se cunda, tertiasque similiter a quartis differentes. Nimirum post juvenis cum postremis mulieribus colloquium, quarum nomina non ponuntur, pergit dicere Marcus: Quo audito fugerunt, et nemini quidquam dixerunt, timebant enim. Hæ nempe fuerunt ejusmodi, pavidæ ac nimis formidolosæ, in tantum ut ne juveni quidem auscultarint dicenti eis Ite et dicite discipulis ejus et Petro: Ecce præcedit vos in Galilæam. His enim auditis ser monibus, contrarium fecerunt. At illæ apud Lu cam, de monumento reversæ, nuntiaverunt hæc omnia undecim. Similiter et apud Joannem mulier venit ad discipulos, rerum quas viderat nuntia. Solæ illae apud Marcum postrema supervenientes, vereque serotinæ, ita ut post ortum illuc pervene rint, neque Servatorem videre dignæ fuerunt, ne que unum fulgentem angelum, neque duos intra monumentum, neque illos quos viros dicit Lucas quemdam tantummodo juvenem aspexerunt can dida stola coopertum, congruam exiguæ ipsarum menti visionem consecutæ: et hunc albatum festi causa spectantes, tamen admiratæ sunt; sic enim de his Marcus testatur; quanquam in prioribus nulla stuporis mentio est. Age vero, Magdalenam constanter in loco perseverantem, credibile est non priores tantum apparitiones vidisse angelorum qui sibi uni occurrerant, sed et illum apud Marcum reliquis mulieribus conspectum juvenem. Idem dicas licet etiam de historia apud Lucam, qui post multarum mulierum adventum, et post duo
col. 997–998page 61 of 66
PG 22:997καὶ ἐπὶ τῆς κατὰ τὸν Λουκᾶν ἱστορίας, ὃς μετὰ τὴν ἄφιξιν τῶν πολλῶν γυναικῶν, καὶ μετὰ τὴν θέαν τῶν ἐφθέντων αὐταῖς δύο ἀνδρῶν διηγεῖται λέγων· ι Καὶ ἀποστρέψαται ἀπὸ τοῦ μνημείου ἀπήγγειλαν ταῦτα πάντα τοῖς ἕνδεκα· ν οἷς ἐπιφέρει, «Ησαν δὲ ἡ Μαγδαληνὴ Μαρία,» καὶ τὰ ἑξῆς. Οὐκ ἀπεικὸς μὲν γὰρ ἦν, καὶ νῦν πάλιν τὴν Μαγδαληνὴν πάλαι προαφιγμένην καὶ παραμείνασαν εὐτόνως παρὰ τῷ μνήματι εὑρῆ σθαι, ὅτε πολλαὶ ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας συνελθοῦσαι γυναῖκες ἀπήντων ἐπὶ τὸν τάφον φέρουσαι τὰ ἀρώ ματα, ὥστε καὶ αὐτὴν ἅμα ταῖς λοιπαῖς τοὺς δύο ἄνδρας τεθεᾶσθαι, καὶ τῶν λόγων αὐτῶν ἀκηκοέναι εἶτα σὺν ταῖς πολλαῖς ἐπανελθεῖν καὶ διηγεῖσθαι τοῖς ἕνδεκα. Δύναται δὲ καὶ ἄλλως ὁ λόγος, τὰ μὲν πρῶτα ταῖς ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας γυναιξὶν ἀπονεῖμαι, λέγω δὴ τὴν εἰς τὸ μνῆμα ἄφιξιν, καὶ τὴν τῶν ἀρωμάτων β κομιδήν, τήν τε γενομένην αὐταῖς τῶν δύο ἀνδρῶν ἐπιφάνειαν, καὶ τοὺς τούτων πρὸς αὐτὰς λόγους· τὴν μὲν οὖν ἀπαγγελίαν τὴν πρὸς τοὺς ἕνδεκα μηκέτι παρ' αὐτῶν μόνον γεγενῆσθαι, ἀλλ' ὁμοῦ παρὰ πα σῶν, ἑκάστης ἃ τεθέατο διηγημένης· ἐν αἷς πάλιν τὴν Μαγδαληνὴν εἶναι μετὰ τῶν λοιπῶν καὶ αὐτὴν τοῖς μαθηταῖς ἀπαγγέλλουσαν τὰ ἰδίως μόνῃ αὐτῇ ἑωραμένα. Ἐγὼ δὲ κἀκεῖνο ζητῶ, πῶς παρὰ μὲν τῷ Μάρκῳ εἴρηται, ὡς ἄρα διαγενομένου τοῦ Σαββάτου ἡτοίμασαν ἀρώματα, παρὰ δὲ τῷ Λουκᾷ πρὸ τοῦ Σαββάτου τοῦτ' ἔπραξαν ἐν αὐτῇ τῇ Παρασκευῇ. Καὶ τοῦτο δὲ τοῖς προτέροις συμπεπλεγμένον ζη τήμασι, τῆς ὁμοίας ἐκείνοις τύχοι ἂν ἑρμηνείας ἀποδεικνύντων δὲ ἡμῶν μὴ εἶναι τὰς αὐτὰς, ἀλλ' ἐτέ μας μὲν τὰς πρὸ τοῦ Σαββάτου ἐν αὐτῇ τῇ Παρα σκευῇ, καθ᾿ ἣν πέπονθεν ὁ Σωτὴρ, περὶ τὴν κηδείαν ἀσχοληθείσας, ἑτέρας δὲ τὰς μετὰ τὸ Σάββατον· σα φῶς γὰρ ταύτας Λουκᾶς μεμαρτύρηκε κατ' αὐτὴν τὴν ἡμέραν τοῦ πάθους ταῦτα πεποιηκέναι, οὐδαμῶς ὀνόματος γυναικῶν μνημονεύσας, ἀλλ᾽ ἁπλῶς γυναί καὶ εἰπὼν τὰς συνελθούσας αὐτῷ ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας ὁ δὲ Μάρκος όνομαστὶ τρεῖς μόνας ἀνέγραψε καθ' ἑαυτὰς πρόνοιαν πεποιημένας τῶν ἀρωμάτων, οὐ τῇ Παρασκευῇ, ἀλλὰ μετὰ διαγενέσθαι τὸ Σάββατον ἑτέρας δὲ εἶναι ταύτας παρὰ τὰς παρὰ τῷ Λουκά, καὶ τὰ ἑξῆς ἐπαγόμενα δείκνυσιν. Αὗται μὲν οὖν γυναῖκες παρὰ τῷ Μάρκῳ τὸν νεανίσκον ὁρῶσι καθ ἡμενον ἐν τοῖς δεξιοῖς, ὃς καί φησιν αὐταῖς·. Μὴ φοδεῖσθε· Ἰησοῦν ζητεῖτε τὸν Ναζαρηνόν ηγέρθη, οὐκ ἔστιν ὧδε.» Ταῖς δὲ παρὰ τῷ Λουκᾷ δύο ἄνδρες ἐπέστησαν ἐν ἐσθῆτι ἀστραπτούσῃ, καὶ ἑτέρας προ φέρονται φωνὰς λέγοντες· «Τί ζητεῖτε τὸν ζῶντα μετὰ τῶν νεκρῶν;, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ αἱ μὲν παρά τῷ Μάρκῳ ἀκούσασαι τοῖς μαθηταῖς ἐπαγγεῖλαι τὰ παρηγγελμένα· οὐδενὶ οὐδὲν εἶπον· αἱ δὲ παρὰ τῷ Λουκᾷ πορευθεῖσαι ἀπήγγειλαν τοῖς ἕνδεκα· ὡς διὰ τούτων ἁπάντων συνάγεσθαι, μὴ τὰς αὐτὰς εἶναι· διὸ μένα. μηδὲ ὑφ᾽ ἕνα καιρὸν πεποιη εἶναι τὰ ἀναγεγραμ
cere, quod regressæ de monumento, hæc omnia renuntiaverint discipulis undecim. Post quæ ait ‹ Erant autem Maria Magdalene,» et reliqua. Quippe haud est inverisimile, nunc iterum Magda lenam (quæ antea prima iserat, fortiterque illic perseveraverat apud monumentum fuisse comper tam, cum illæ plures ex Galilæa convenientes mu lieres ad sepulcrum venerunt aromata ferentes, ita ut ipsa quoque cum cæteris duos viros viderit, eorumque verba audiverit; et deinde cum illis re gressa rem undecim enarraverit. Verumtamen et aliter proponi explanatio potest: nempe ut res priores mulieribus Galileis tribuamus, adventum dico ad sepulcrum, et aromatum advectionem, et oblatam ipsis duorum virorum visionem, et horumn ad ipsas sermones. At nuntium discipulis undecim delatum nequaquam ab bis feminis solis fuisse, sed a cunctis simul, dum unaquæque ea quæ viderat referret; quas inter, credendum est Magdalenam fuisse, cum reliquis et ipsam discipulis nuntian tem ea quæ solitatim et singulariter viderat, rum virorum ipsis oblatorum visionem, pergit di Ego vero et illud quæro, quomodo apud Marcum dictum sit, quod cum Sabbatum transiisset, aro mata paraverint; apud Lucam vero ante Sabba tum id agant, ipsa Parasceves die. Hæc quoque superioribus implicita quæstionibus, parem illis explanationem sortietur. Etenim nog demonstravimus, haud easdem esse, sed alias, quæ ante Sabbatum ipsa Parasceves die; qua Dominus passus est, ad eam curam incubuerunt; alias vero, quæ post Sabbatum: perspicue enim has Lucas testatur ipsa die Passionis id egisse, nullius mu lieris memorato nomine, sed simpliciter mulieribus memoratis, quæ cum Jesu venerant de Galilæa. Marcus autem tres solas nominatim scripsit, aro matum simul curam gerentes, haud die Parasceves, sed jam Sabbato præterlapso. Has porro diversas esse ab illis Lucæ, sequentia quoque demonstrant. Hæ nimirum apud Marcum mulieres juvenem vi dent in dextra parte sedentem, qui et illis ait . Nolite timere; Jesum quæritis Nazarenum; sur rexit, non est bic. › Illis autem apud Lucam duo viri astiterunt in veste fulgente, et alia verba di cunt: ‹ Cur quæritis viventem inter mortuos? › et reliqua. Et illæ apud Marcuun monitæ mandata nuntiare discipulis, nemini quidquam dixerunt. At illæ Lucæ profectæ nuntiaverunt discipulis unde cim. Quare ex his omnibus colligitur, haud easdem fuisse mulieres, ideoque nec uno tempore ea quæ in scriptis sunt,. esse peracta. Cod. A, f. 313, b.
col. 999–1000page 62 of 66
PG 22:999ΙΙΙ. Β' Θ. Ταῦτα δὲ αὐτῶν λαλούντων αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς ἔστη ἐν μέσῳ αὐτῶν, καὶ λέγει αὐτοῖς. Εἰρήνη ὑμῖν.» Ἐνταῦθά τις απορήσειε πῶς τοῖς ἕνδεκα μαθηταῖς ὁμοῦ συνηγμένοις μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐπιστὰς ὁ Κύριος κατὰ τὸν Λουκᾶν καὶ κατὰ Ἰωάννην συμφώνως ταῦτα ἀπομνημονεύσαντας, οὐκέτι παρ᾽ ἀμφοτέροις ταὐτὰ πράττων οὐδὲ φάσκων ἀναγέγραπται. Ὅτι τὴν αὐτὴν ὀπτασίαν οἱ δύο συνέγραψαν εὐαγ γελισταὶ κατὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ὥραν τε καὶ ἡμέτ ραν γενομένην, παραστῆσαι δεῖ πρότερον· τοῦτο δ' ἂν γένοιτο φανερὸν ἐπιτηρήσαντί σοι ἀκριβῶς τὴν Γραφήν. Ὁ μὲν γὰρ Ιωάννης προειπών, «Τῇ δὲ μια τῶν Σαββάτων ἔρχεται Μαρία ἡ Μαγδαληνὴ ἀπαγ γέλλουσα τοῖς μαθηταῖς ὅτι ἑώρακε τὸν Κύριον καὶ ταῦτα εἶπεν αὐτῇ, ο ἑξῆς ἐπισυνάπτει λέγων· θέση; όψίας ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ συνηγμένων τῶν μαθητῶν, ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον καὶ εἶπεν, Εἰρήνη ὑμῖν.» Ωστ᾽ εἶναι σαφὲς ἐκ τούτων ὅτι κατ' αὐτὴν τὴν Κυριακὴν ἡμέραν τῆς ἀναστάσεως ὑψίας ἦν πεπραγμένα τὰ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ· καὶ κατὰ τὸν Λουκᾶν ἡ αὐτὴ ἡμέρα καὶ ὥρα εὑρεθήσεται· λέγε γοῦν καὶ αὐτός· ι Τῇ δὲ μιᾷ τῶν Σαββάτων ἔρθρου βαθέος, ἐπὶ τὸ μνῆμα ἦλθον αἱ γυναῖκες.» Εἶθ' ἑξῆς, ὅτι ἰδοῦσαι ἀγγέλους, ἐπανῆλθον καὶ ἀπήγγειλαν τοῖς μαθηταῖς & τεθέαντο. Πέτρος δὲ σπεύσας ἐπὶ τὸ μνῆμα ἀπαντᾶ, καὶ τὰ ἐθόνια θεωρεῖ· καὶ ταῦτα μὲν ἔρθρου βαθέος ἐγένετο, τῇ ἀναστασίμῳ ἡμέρᾳ. Λέγει δὲ ἐξῆς ἐπισυνάπτουσα ἡ Γραφή· ι Καὶ ἰδοὺ δύο ἐξ αὐτῶν ἐν αὐτῇ ἡμέρᾳ ἦσαν πορευόμενοι εἰς κώμην, ο θ τοι δὲ ἦσαν οἱ περὶ τὸν Κλεόπαν· οἷς συνεισελθὼν εἰς τὴν Ἐμμαοῦν, λαβὼν ἄρτον εὐλόγησε, καὶ ἐπιδιδοὺς αὐτοῖς, ἀφανὴς ἐγένετο. Εἶτ᾽ ἐπιλέγει· «Καὶ ἀναστάντες ὑπέστρεψαν αὐτῇ τῇ ὥρᾳ εἰς Ἱερουσαλήμ, και εὗρον ήθροισμένους τοὺς ἕνδεκα.» Εἶτα ὁμιλούντων αὐτῶν ἔστη ὁ Ἰησοῦς ἐν μέσῳ, καὶ λέγει αὐτοῖς, Εἰρήνη ὑμῖν, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Δέδεικται τοίνυν καὶ ἀπὸ τοῦ Λουκᾶ, ὡς ἡ αὐτὴ ἐτύγχανεν ἡμέρα, καὶ ἡ αὐτὴ δὲ ὥρα συνίσταται ἀπὸ τοῦ ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ τοὺς πέρ! Κλεόπαν εἰς τὴν Ἐμμαοῦν γενέσθαι, κἀκεῖθεν ἐπαν εληλυθέναι εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ, ἤδη που πάντως έσπε ρας καταλαβούσης· εἶτα τὴν ἐπιφάνειαν γεγονέναι. Ἐπειδὴ τοίνυν ἡ αὐτὴ παρ' ἀμφοτέροις πέφηνεν ὀπτασία, φέρε ἴδωμεν ὅπως ἕτερα μὲν παρὰ τῷ Λου xαὶ εἴρηται πράξας καὶ λαλήσας ὁ Σωτὴρ, ἕτερα δὲ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ. Ομοίως μὲν οὖν παρ' ἀμφοτέρες λέλεκται, ὡς ἄρα μέσος αὐτῶν στὰς εἶπεν αὐτοῖς, Εἰρήνη ὑμῖν.» Αφωρισμένως δὲ παρὰ τῷ Λουκά πρόσκειται ὅτι ἐδόκουν πνεῦμα θεωρεῖν, καὶ τὰ ἑξῆ Αλλ' εἰ καὶ μὴ τοσαῦτα εἴρητα: παρὰ τῷ Ἰωάννη, ἀλλὰ τὰ ἑξῆς πάλιν παρ' ἀμφοτέροις συνάδει. Παρέ μὲν γὰρ τῷ Ἰωάννῃ μετὰ τὸ, ο Εἰρήνη ὑμῖν, ο ἐπισ λέγεται, «Καὶ τοῦτο εἰπὼν ἔδειξεν αὐτοῖς τὰς χεῖρας καὶ τὴν πλευρὰν αὐτοῦ. Οὐ φέρεται δὲ ἡ αἰτία παρὰ τῷ Ἰωάννῃ, ὡς ἂν ἤδη λελεγμένη παρὰ τῷ Λουκά ἦν δὲ αὕτη τὸ νομίζειν αὐτοὺς πνεῦμα θεωρεῖν· ὅτι
EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS Hæc illis loquentibus stetit Jesus in medio corum, dixitque eis: «Pax vobis.» Hinc ambiget aliquis, quomodo undecim discipulis simul congregatis, interveniens Dominus, secundum Lucam atque Joannem id concorditer affirmantes, nequaquam ab utroque paria facere et dicere scriptum fuerit. Quod eamdem visionem ambo evangelista seri bant una eademque et hora et die oblatam, in pri mis comprobandum est. Quod tibi exploratum fiet, si diligenter Scripturam consideraveris. Nam cum Joannes antea dixisset: «Una vero Sabbatorum venit Maria Magdalena ammuntians discipulis, se vidisse Dominum, et hæc sibi dixisse; deinde subnectit dicens: 4 Cumn scro esset die illa, congregatis di scipulis, venit Jesus, stetitque in medio, et dixit eis Pax vobis. Quamobrem ex his manifeste constat, eadem Dominica resurrectionis die, vesper tino tempore acta esse quæ Joannes scribit. Item apud Lucam idem dies et hora invenietur. Ait enim ipse Una autem Sabbati valde diluculo venerunt ad monumentum mulieres. Deinde quod visis an. gelis reversæ nuntiaverint discipulis quæ viderant. Petrus autem festinanter ad monumentum occurrit, et linteamina videt. Atque hæc valde diluculo con tigerunt, resurrectionis die. Dicit mox continenter Scriptura: ‹ Et ecce duo ex ipsis ibant ipsa die in castellum. › Erant autem Cleopas cum socio: qui buscum Jesus Emmauntem ingressus, accipiens panem benedixit; quo illis porrecto, disparuit. › Deinde subdit: Et surgentes cadem hora regressi sunt in Hierusalem, et invenerunt congregatos un decim.» Postea colloquentibus illis, stetit Jesus in medio eorum, et dixit eis: «Pax vobis, et reli qua. Demonstratum est itaque etiam a Luca, eam dem fuisse diem; eamdemque item horam fuisse inde comprobatur, quod Cleopas cum socio una die et Emmaunte fuerit, et indidem Hierosolyma redierit, serotino prorsus tempore. Exin factam ap paritionem. Quoniam itaque eadem apud utrumque evangeli stam fit apparitio, age videamus quomodo alia di catur loqui Servator et agere apud Lucam, alia apud Joannem. Æque igitur apud anibos dictum est, me dium stantem inter eos Jesui dixisse: ‹ Pax vo bis. › Singulatim vero apud Lucam additur existi masse eos spiritum se videre, et reliqua. Etiamsi vero hæc apud Joannem non dicuntur, rursus tainen sequentia apud utrumque consonant. Apud Joan nem quidem post verba ‹ Pax vobis, additur: ‹ Et hoc dicto, ostendit eis manus ac latus suum. › Non tamen ponitur apud Joannem causa, quæ jam a Luca dicta fuerat. Erat autem hæc, quod ipsi existima rent se spiritum videre. Atqui dum manus lalusque Cod. A, f. 316, b.
col. 1001–1002page 63 of 66
PG 22:1001γε μὴν ἔδειξεν αὐτοῖς τὰς χεῖρας καὶ τὴν πλευρὰν αὐτοῦ μαρτυρήσας ὁ Ἰωάννης, σύμφωνος ἂν εἴη τῷ καὶ τὴν αἰτίαν παραθεμένῳ. Τούτοις ἑξῆς, ὁ μὲν Λουκᾶς φησιν, «Ἔτι δὲ ἀπιστούντων αὐτῶν ἀπὸ τῆς χαρᾶς καὶ θαυμαζόντων, εἶπεν αὐτοῖς, Ἔχετέ τι βρώσιμον ἐνθάδε; Οἱ δὲ ἀπέδωκαν αὐτῷ ἰχθύος ὀπτοῦ μέρος.» Ταῦτα δὲ Ἰωάννης οὐ συνέγραψεν. Ένθα γενομένοις ἐπιστῆσαι προσήκει τὸν νοῦν, ὡς καὶ ἐν τοῖς λοιποῖς, τὰς σεμνοτέρας καὶ θειοτέρας πράξεις τε καὶ διδασκαλίας τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν διὰ τοῦ Ἰωάννου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀπεμνημόνευσε, τὰ δὲ ἀνθρωπινώτερα διὰ τῶν λοιπῶν συνέγραψεν, ὃ δὴ καὶ νῦν πεποίηκεν. Ως γὰρ ἐνόμισαν οἱ μαθηταὶ ἰδόν τες τὸν Σωτῆρα, μὴ αὐτὸν θεωρεῖν ἀλλὰ πνεῦμα, καὶ ὡς ἠπίστουν αὐτῷ, καὶ μετὰ τὸ δεῖξαι αὐτοῖς τὰς χεῖ ρας καὶ τοὺς πόδας ἀναγκαίως, ἔτι ἀπιστούντων αὐβ τῶν, αἰτήσας τι βρώσιμον, ἔφαγεν ἐνώπιον αὐτῶν. Ταῦτα δὲ σωματικώτερα ὄντα, καὶ πολλὴν ἀπιστίαν τῶν ἀποστόλων κατηγοροῦντα, αὐτοῦ τε τοῦ Σωτῆρος συμπεριφοράν, πείθοντος αὐτοὺς καὶ σαφῶς παρ ιστῶντος ὡς ἄρα αὐτὸς εἴη, τῷ Λουκᾷ ὡς ἂν ὑποδεεστέρῳ γράφειν τὸ Πνεῦμα ὑπέβαλε· τὰ δὲ κρείττονα καὶ δυνάμεως ἐνθέου παραστατικὰ διὰ τοῦ Ἰωάννου παρίστη, γράφοντος καὶ αὐτοῦ ἑξῆς ταῦτα, Ἐχάρησαν οὖν οἱ μαθηταὶ ἰδόντες τὸν Κύριον· ν εἶ πεν οὖν αὐτοῖς πάλιν, «Εἰρήνη ὑμῖν· καθὼς ἀπὸ έσταλκέ με ὁ Πατὴρ, κἀγὼ πέμπω ὑμᾶς· καὶ τοῦτο εἰπὼν ἀνεφύσησε,» καὶ τὰ ἑξῆς. Ἔχοι δ' ἂν ἀκολουθίαν ὁ παρ' ἀμφοτέροις λόγος, εἰ τὰ παρὰ τῷ Λουκά πρῶτα πεπράχθαι λογισαίμεθα, εἶθ' οὕτως μετ' ἐκεῖ να συνάψομεν τὰ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ. Ετι μὲν γὰρ ἀπι στούντων αὐτῶν καὶ τροφὴν ᾔτει, καὶ μὴ ἀρκεσθείς τῇ βρώσει τοῦ ἰχθύος, καὶ λόγους αὐτοὺς στηρίζει, τῆς προτέρας αὐτοὺς ὑπομιμνήσκων διδασκαλίας κατὰ τὸν Λουκᾶν. "Οτε δὲ λοιπὸν πεισθέντες ἐπληροφορήθησαν αὐτὸν εἶναι ἀληθῶς, καὶ λοιπὸν χαρᾶς ἦσαν με στοί, τότε δευτέραν αὐτοῖς εἰρήνην ἑτέραν καὶ κρείτο τονα παρὰ τὴν προτέραν δίδωσι, καὶ παρακελεύεται ἑτοίμους εἶναι εἰς τὴν ἀποστολὴν, μονονουχί ὁμοίους αὐτῷ καὶ αὐτοὺς ἔσεσθαι διὰ τοῦ ὁμοίου ἔργου ἐπαγγειλάμενος. Εἶθ' ἑξῆς καὶ ἀκολούθως ἐμπνεῖ αὐτοῖς τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὡς ἂν δεομένοις τούτου εἰς τὴν ἑξῆς ἐπιφερομένην ἐπαγγελίαν· αὕτη δὲ ἦν τὸ δύνα σθαι ἀφιέναι ἁμαρτίας διὰ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος δυνάμεω;. Καὶ οὕτως ἐξ ἀμφοτέρων τῶν εὐαγγελιστῶν εἰς κοινωνός απαρτισθήσεται λόγος, τῶν μὲν παρὰ τῷ Λουκά λελεγμένων, σιωπηθέντων παρὰ τῷ Ιωάννῃ· τῶν δὲ ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου γραφῇ παραδοθέν των, σιγῇ ταμιευθέντων παρὰ τῷ Λουκᾷ· καὶ πρώ των μὲν τῶν παρὰ τῷ Λουκᾷ λελεγμένων, ἑξῆς δὲ ἐκείνοις συναπτομένων τῶν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ· οὕτω τε ἕνα νοῦν καὶ μίαν διάνοιαν σωζόντων τῶν παρ' ἀμφοτέροις. Ταῦτα μὲν ταύτῃ. Πῶς δὲ παρὰ μὲν τῷ Ματθαίῳ ἄγγελος όρο θεὶς ταῖς γυναιξὶ παρήγγειλεν ἀπαγγείλαι τοῖς μαθη ταῖς αὐτοῦ, ὅτι, Ἡγέρθη ἀπὸ τῶν νεκρῶν, καὶ προάγει ὑμᾶς εἰς τὴν Γαλιλαίαν, ἐκεῖ αὐτὸν ὄψεσθε, ὁμοίως η Χ.
uuique illi qui rei causam attulit. Post hac, Lucas quidem ait, adhuc non credentibus illis præ gaudio et mirantibus, dixisse illis: «Habetis hic aliquid quod mandocetur? › illos autem partem assi piscis ei obtulisse. Hæc Joannes omisit. Ad hunc locum progressi mentem debemus intendere, ut etiam alibi, augustiores ac diviniores actus Servatoris nostri atque doctrinas Spiritum sanctum per Joannem memorare solere; humaniores autem per reliquos evangelistas scripsisse; quod et hoc loco reapse fecit. Quia enim discipuli, conspecto Servatore, pu tabant non ipsum sed spiritum se videre, et quia nondum ei credebant, etiamsi manus pedesque ostenderat, necessario propter eorum pervicacem incredulitatem, postulatam escam coram illis man ducavit. Hæc magis corporalia cum sint, gravemque apostolorum incredulitatem accusent, et ipsius Ser vatoris indulgentiam arguant, persuadentis eis ac demonstrantis se esse, Lucæ utpote secundi ordi nis homini scribenda Spiritus commisit: sed nobi liora et divinam virtutem comprobantia, per Joan nem exhibuit, qui et ipse mox scribit: «Gavisi sunt ergo discipuli, viso Domino.» Dixit ergo eis ite rum: «Pax vobis. Sicut misit ine Pater, et ego mitto vos. Et cum hæc dixisset, insufflavit, › et reli qua. Habebit autem nexum utriusque evangelistæ oratio, si quæ dicit Lucas, prius acta reputemus; mox narrata abs Joanne copulemus. Adhuc enim illis non credentibus, escam postulavit; neque pi scis esu contentus, sermones suos confirmat, prio rem eis quæ est apud Lucam doctrinam refricans. Postquam vero credentes, ipsum vere esse sibi per suaserant, jamque gaudio diffluerent, tunc secundo eis pacem, meliorem scilicet prima impertitus est, atque ut apostolatui parati essent mandavit, similes propemodum sui futuros ob operis similitudinem spondens. Mox consentanee Spiritum sanctum in eos inspiravit, utpote illius indigos ad mox dicen dam denuntiationem. Hæc autem erat, posse illos peccata dimittere per sancti Spiritus virtutem. At que ita ex ambobus evangelistis unus communis perficietur sermo; dum dicta apud Lucam, tacen tur apud Joannem; vicissimque in Joannis scri plura traduntur, quæ silentio Lucas premit primo loco, ut diximus, quæ sunt Lucæ collocatis; deinde qua Joannes ait, subnexis; eamdem men tem sensumque, quæ sunt apud utrumque, servan tibus. Atque hæc ita se habent. suum ostendisse Jesum testatur Joannes, consonat Minoris ordinis Lucas et Marcus, quatenus hi non fuerunt Domini Jesu spectatores et auditores. Quomodo apud Matthæum quidem angelus visus mulieribus mandavit nuntiare discipulis Jesum resurrexisse, illosque præcessurum in Galilzam, ibique fore conspicuum, similiter apud Marcum Cod. A, f. 516, b.
col. 1003–1004page 64 of 66
PG 22:1003δὲ καὶ παρὰ τῷ Μάρκῳ ὁ νεανίσκος, ὃν εἶδον καθή. μενον ἐν ταῖς δεξιοῖς, ταῦτα εἶπε ταῖς γυναιξί. Παρὰ δὲ τῷ Λουκᾶ ἐν αὐτῇ τῇ Ἱερουσαλήμ, ηθροισμένων κατὰ τὸ αὐτὸ τῶν μαθητῶν τῶν ἔνδεκα, καὶ τὰ περὶ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ ἀλλήλοις ὑφηγουμένων, έπη μέσος αὐτὸς, καὶ προσδιαλέγεται, καὶ ἰχθύος όπου μέρος ἐνώπιον αὐτῶν ἔφαγε. Καὶ κατὰ τὸν Ἰωάννην δὲ ἐν αὐτῇ τῇ Ἱερουσαλὴμ πάλιν, οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ δεύτερον ὤφθη τοῖς ἕνδεκα, πρῶτον μὲν καὶ αὐτὴν τὴν ἡμέραν τῆς ἀναστάσεως, ὑψίας· εἶτα μεθ᾿ ἡμέρας ὀκτώ. Πῶς οὖν κατὰ τὸν Λουκᾶν καὶ τὸν Ἰωάννην τοσαυτάκις ὀφθέντος αὐτοῦ τοῖς μαθηταῖς ἐν αὐτῇ τῇ Ἱερουσαλήμ, κατὰ τὸν Μάρκον καὶ τὸν Ματθαῖον κε λεύονται οἱ αὐτοὶ διὰ τῶν γυναικῶν εἰς τὴν Γαλιλαίαν ἀπελθεῖν, ὡς ἐκεῖ αὐτὸν ὀψόμενοι, ἀλλ᾽ οὐ μέλλοντες αὐτὸν θεᾶσθαι ἐν τῇ Ἱερουσαλήμ; Ἔτι εἰ μὲν τοὺς ἕνδεκα μόνους μαθητές τοῦ Σωτῆρος ἡ τῶν Εὐαγγελίων ἠπίστατο γραφή, και εξα τως εἶπεν ἄν τις μηδὲν τὸν λόγον λείπειν, εἰ τέως μὲν ἀπιστοῦντας ταῖς τῶν γυναικῶν ἐπαγγελίαις τους αὐτοῦ μαθητὰς θεραπεύων, ἅπαξ καὶ δεύτερον αὐτοῖς λαθραίως κρυπταζομένοις ἐν Ἱερουσαλὴμ ἐφάνη· ἐν γε μὴν τῇ Γαλιλαία οὐκέτ᾽ ἐπικεκρυμμένων, οὐδὲ ἅπαξ οὐδὲ δεύτερον, ἀλλ' οὐδ᾽ ἐγκεκλεισμένοις διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων, σὺν πολλῇ δὲ τῇ παρρησία τὴν Θεοφάνειαν αὐτοῦ, καὶ τῆς θεότητος τὴν ἔνδειξαν ἐποιεῖτο, παριστῶν αὐτοῖς ἑαυτὸν ζώντα μετὰ τὰ πα θεῖν, ἐν πολλοῖς τεκμηρίοις, δι' ἡμερῶν τεσσαράκοντα ὀπτανόμενός τε καὶ λέγων τὰ περὶ τῆς βασιλείας του Θεοῦ, καὶ συναυλιζόμενος, ὥς φησιν ὁ Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξ:σι· καὶ αὕτη μὲν πρώτη λύσις. Ἐπεὶ δὲ τῶν μαθητῶν οἱ μὲν ἔκκριτοι καὶ πρῶτοι τὸν τῶν δώδεκα συνεπλήρουν χορόν, δεύτερον δὲ παρὰ τούτους ἐτύγχανε τάγμα τὸ τῶν ἑβδομήκοντα, περὶ ὧν φησι Λουκᾶς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ· «Μετὰ δὲ ταῦτα ἀνέδειξαν ὁ Κύριος καὶ ἑτέρους ἑβδομήκοντα· ο τούτων δὲ ἐκτὸς, ὑπῆρχον καὶ ἕτεροι πλείους γνώριμοι του Σωτήρος, ο; καὶ ἔφησεν ὁ ἱερὸς Απόστολος λέγων· «Ἔπειτα ὤφθη ἐπάνω πεντακοσίοις ἀδελφοῖς, καὶ αὐτοὶ δὲ οὗτοι τοῦ τῶν μαθητῶν ὀνόματος +ξιωμένοι ἦσαν, οἷς οὐχ οἷόν τε ἦν ὁμοῦ πᾶσι κατά ταυτό συνηθροισμένοις ἐν τῇ Ἱερουσαλήμ οφθῆναι αὐτὸν μετὰ τὴν ἀνάστασιν, εἰκότως δύο μὲν τῶν εὐαγγελιστῶν, ὅ τι Λουκᾶς καὶ ὁ Ἰωάννης, μόνοις τοῖς ἔνδεκα ώσθαι αὐτ τὸν ἀναγράφουσιν ἐν τῇ Ἱερουσαλήμ. Δύο δὲ τούτων οἱ λοιποὶ οὐ τοῖς ἕνδεκα μόνον σπεύδειν εἰς τὴν Γαλι λαίαν, ἀλλ᾽ ἁπλῶς τοῖς μαθηταῖς ἅπασι καὶ ἀδελφας ἔφασαν παρακελεύσασθαι αὐτόν τε τὸν Σωτῆρα καὶ τὸν προφανέντα αὐτοῦ ἄγγελον, ἀρίστως καὶ ἀπολύτως τοὺς πάντας δηλώσαντες. Αμείνων δὲ καὶ ἀλησ θεστέρα ἡ πρώτη λύσις· πλείους τοίνυν αἱ ὀπτασία καὶ διάφοροι γεγένηνται τοῖς μαθηταῖς μετὰ τὴν ἀνά στασιν. Καὶ οἱ μὲν τάσος εἰρηκέναι αὐτόν φασιν, δὲ τάσδε καὶ πεπραχέναι· ἔστι δὲ ὅτε καὶ περὶ τοῦ κεφαλαίου λέγοντες, ἀναπληροῖ τὰ ὑπὸ τοῦ προτέροι ἐλλειφθέντα ὁ δεύτερος.
EUSEBII C.ESARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. qoque a juvene, quem in dextra parte sedentem viderunt, hæc mulieribus dicta fuere. Apud Lucain vero in ipsa urbe Jerusalem congregatis discipulis undecim, et de resurrectionis negotio invicem re ferentibus, stetit Jesus in medio corum, cosdemn que allocutus est, assique piscis partem coram ipsis comedit. Apud Joannem denique in ipsa item Jerusalem, non semel, sed eliam iterum apparuit undecim, primo quidem ipsa resurrectionis die, sero; deinde post diés octo. Quomodo ergo secun dum Lucam atque Joannem toties eo a discipulis in ipsa Jerusalem viso, secundum Marcum atque Matthæum mandatum iisdem per mulieres fuit, ut in Galilgam abirent, utpote illic eum visuris, non autem in urbe Jerusalem spectaturis? Præterea, si undecim solos Servatoris discipulos Evangeliorum scriptura agnosceret, sic quoque di ceret nulla re hunc sermonem deficere, si eatenus mulierum sermonibus non credentes discipulos suos confirmans, semel et iterum ipsis in urbe Jerusa lem latentibus apparuit: at in Galilæa nequaquam occulte, neque semel aut iterum, neque ob metum a Judais conclusos, multa cum fiducia apparitione sua deitatisque ostensione dignatus est, semiet vi ventem ostendens past passiouem, multis cum signis, per quadraginta dies conspicuus et loquens de re guo Dei atque conversans; ut in Actibus apostolo rum Lucas ait. Atque hæc prima esto solutio. Quo niam vero apostolorum selecti quidem et summates numerum duodecim explebant; alius autem præter bos ordo erat discipulorum septuaginta, de quibus dicit Lucas in Evangelio: Post hæc elegit Dominus et alios septuaginta º¸ª³; › extra quem numerum erant alii complures Servatori adhærentes, quos innuit etiam sacer Apostolus, dicens: ‹ Deinde visus est plus quam quingentis fratribus ",» qui et ipsi di scipulorum nomine honestati fuerant, quibus fieri non poterat, ut simul omnibus congregatis semet in urbe Jerusalem ostenderet Dominus post resur rectionem: ideo recte evangelistä duo Lucas el Joannes solis undecim apparuisse ipsum in urbe Jerusalem scribunt. Reliqui vero duo, non unde cim proficisci in Galilæam, sed omnino cunctis fra tribus aiunt fuisse mandatum ab ipso Servatore et ab angelo antea viso, indefinite, inquam, et absolute mandatum omnibus aiunt. Cæteroqui melior ve riorque est prior solutio. Multoties igitur ac multi medis apparuit discipulis Jesus post resurrectio nem. Atque alii aiunt Christum promisisse has vi siones, alii vero et præstitisse. Quandoque etiam in rei alicujus narratione, si quid prior historicus prætermisit, id alter supplet. 09. Luc. x, 1. " I.Cor. xv, 6. 71 Cod. A, f. 317.
col. 1005–1006page 65 of 66
PG 22:1005Φαίη δ' ἄν τις, πῶς ὁ μὲν Ματθαῖος πορευθέντας τοὺς ἔνδεκα εἰς τὸ ὄρος τῆς Γαλιλαίας έωρακέναι φησὶ τὸν Ἰησοῦν, ὁ δὲ Ἰωάννης μετὰ τὰς δύο ὀπτα σίας τὰς ἐν τῇ Ἱερουσαλήμ τὸ τρίτον ὤφθαι αὐτὸν οὐκ ἐν τῷ ὄρει τῆς Γαλιλαίας, ἀλλὰ παρὰ τὴν θάλασσαν τῆς Γαλιλαίας ἱστορεῖ; ΧΙ. Τρίτον μὲν ἀληθῶς τοῦτο σύμφημι καὶ αὐτὸς τὸν Σωτῆρα ώφθαι τοῖς μαθηταῖς, τὸ μὲν πρῶτον κατ' αὐτὴν τὴν ἡμέραν τῆς ἀναστάσεως, καθ' ην Μαρία ἡ Μαγδαληνή πρωΐας αὐτὸν ἑώρακε· ταύτην δὲ τὴν πρώτην οπτασίαν καὶ Λουκᾶς ἱστορεῖ.· Δεύτερον δὲ μεθ᾿ ἡμέρας οκτώ, δηλαδὴ τῇ ἑτέρα Κυριακῇ, καθ' ἦν αὖθις ἐπιφανεὶς ὁ Σωτὴρ τὸν Θωμᾶν τῆς ἀπιστίας θεραπεύει, δείξας αὐτῷ τὴν πλευρὰν καὶ τὰς χεῖρας. Ἐπεὶ δὲ κεκελευσμένοι ἦσαν ἐπὶ τὴν Γαλιλαίαν ὁμοῦ ἀπαντήν, ἔπραττόν τε μετὰ τῶν λοιπῶν οἱ ἔνδεκα τὸ κελευσθέν, καὶ ὁ καθεῖς αὐτῶν ἐπισυνήγετο, μήπω τῶν ἔνδεκα ήθροισμένων, ἀλλ' ἔτι μελλόντων, τὸ τρί τον παρὰ τὴν θάλασσαν τῆς Γαλιλαίας, οὐ τοῖς ἕνδε και φαίνεται, ἀλλὰ μόνοις ἑπτὰ τοῖς ὑπὸ Ἰωάννου δεδηλωμένοις· οὗτοι δὲ ἦσαν Πέτρος καὶ Θωμᾶς καὶ Ναθαναήλ, δύο τε οἱ υἱοὶ Ζεβεδαίου, καὶ ἄλλοι ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ δύο· τοῦτο δὴ οὖν τρίτον τούτοις ἀλη θῶς ὤφθη, οὔπω ἕνδεκα συνηγμένων. Διόπερ ἀκριβῶς οὐκ ἀποκλείων καὶ τοὺς λοιποὺς ὁ Ἰωάννης τῆς τοῦ Σωτῆρος ὀπτασίας, επεσημήνατο, μετὰ τὴν πρώτην καὶ δευτέραν ὀπτασίαν, τὴν τρίτην μόνοις τοῖς κατα ονομασμένοις πεποιῆσθαι αὐτὸν ἐπὶ τῆς θαλάσσης τῆς Γαλιλαίας. Οὐκ ἀπεικὸς δὲ μετὰ ταῦτα καὶ τέ ταρτον καὶ πέμπτον, καὶ ἄλλοτε καὶ πολλάκις ὦφθαι αὐτήν· διὸ οὐδὲ περιγράφει ὁ Ἰωάννης πάσας τοῦ Σωτῆρος τας πράξεις· προϊὼν δὲ ἑξῆς φησι, Καὶ ἄλλα πολλὰ ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς· μετὰ γοῦν τὸ ὤφθαι αὐτὸν τοῦτο τρίτον τοῖς εἰρημένοις ἑπτὰ, τετάρτην ὀπτα σίαν οὐκ ἂν ἁμάρτοις τὴν παρὰ τῷ Ματθαίῳ φήσας εἶναι, ἣν ἐν τῷ ὄρει τοῖς ἕνδεκα πεποιῆσθαι ἀνέγραψε. Καὶ μετὰ τούτους οὐκ ἂν σφαλείης ὁμοῦ κατὰ ταυτὸν συνηγμένοις ἅμα τοῖς ἕνδεκα καὶ τοῖς ἑβδο μήκοντα αὐτὸν ἄφθα: εἰπών. Ὁ δὲ Παῦλος καὶ ἔτι τούτων πλείοσιν ἑωρᾶσθαι τὸν Σωτῆρα μετὰ τὴν ἀνά στασιν ἱστορεί, τοῦτο παρ' ἑτέρων μαθών· ο Ωφθη γάρ, φησί, Κεφᾷ, εἶτα τοῖς δώδεκα έπειτα πεντακοσίοις, ἔπειτα Ἰακώβῳ, ἔπειτα τοῖς ἀποστόλοις πᾶσιν, ἔσχατον δὲ πάντων, φησί, κἀμοί.» Ορᾷς όσά κις καὶ ὅσοις ὤφθη μετὰ τὴν ἀνάστασιν; Οὕτω καὶ τοῖς ἐν Ἱερουσαλὴμ κρυπτομένοις ὤφθη· καὶ πρὸ αὐτῶν τοῖς περὶ Κλεόπαν ἀπιοῦσιν ἐπὶ Ἐμμαοῦν καὶ πρό γε πάντων, ἀνδρῶν μὲν Σίμωνι, γυναικῶν δὲ τῇ Μαγδαληνῇ. Ενθεν ὁ Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξεσιν, ἐπεὶ πολλάκις ἑαυτὸν ἐδείκνυ τοῖς μαθηταῖς, ἐπιτηρεί λέγων, ὡς ἄρα δι' ἡμερῶν τεσσαράκοντα ὀπτανόμενος αὐτοῖς καὶ συναυλιζόμενος, τὰ περὶ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ παρεδίδου μαθήματα, παρήνει τε ὁρμᾶν εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ, κἀκεῖ κηρύττειν Ἰουδαίοις πρώτοις τον λόγον μηδὲ πρότερον ἀναχωρεῖν τῆς πόλεως, ἀλλὰ περιμένειν τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Πατρὸς, περὶ ἦ μικρὸν ὕστερον διαληψόμεθα
Dicet etiam aliquis, quomodo Matthæus profe ctos undecim in Galilææ montem dicat vidisse Je sum, Joannes autem post duas intra Jerusalem apparitiones, tertio visum esse Jesum non in Ga liliæ monte, sed apud mare Galilææ narret? Tertio Servatorem apparuisse vere discipulis, eão quoque confitebor; primo, ipsa resurrectionis dic, cum mane illum Maria Magdalene vidit. Atque hanc primam visionem Lucas quoque narrat. Secundo, post dies octo, nimirum altera die Dominica, qua iterum apparens Servator incredulitatem Thoma sanavit, ostenso ei latere ac manibus. Quia vero jussi fuerant in Galilaam simul proficisci, fecerant que discipuli undecim mandatum cum reliquis; dum singuli colliguntur, nondum undecim congre gatis, sed adhuc exspectatis, tertio Jesus apud mare Galilae, haud cunctis undecim, sed iis sc plem tantummodo apparuit quos Joannes comme norat: hique erant Petrus ac Thomas, et Nathana el, et filii duo Zebedæi, aliique præterea discipuli duo. Tertio itaque his revera apparuit, nondum undecim congregatis. Quapropter haud omnino excludens reliquos a Servatoris visione Joannes, post primam alteramque visionem, tertiam adno tavit prædictis tantummodo oblatam juxta mare Galilææ. Nihilque obstat quominus posthinc, quanto etiam et quinto, et sæpius semet spectandum dede rit: ideoque Joannes willo termino Servatoris actus circumscribit: imo pergens porro ait alia quoque multa Jesum fecisse. Post hanc ergo prædictis se ptem discipulis tertiam apparitionem, haud a veri tate abludes si quartam dicas illam quam undecim in monte præbitam Matthæus scriptum reliquit. Post hos vero, absque errore affirmabis a cunctis una congregatis, undecim videlicet et aliis septuaginta Jesum fuisse conspectum. Imo Paulus a multo plu ribus visum Servatoren post resurrectionem nar rat, quam rem ab aliis auditu acceperat. • Visus est, inquit, Cephæ, deinde duodecim, postea quin gentis, tum Jacobo, exin apostolis cunctis, novis sime autem omnium etiam mihi ".» Viden, quot hominibus et quoties post resurrectionem apparue rit? Sic etiam latentibus intra Jerusalem apparuit; et ante hos Cleopæ socioque Emmauntem euntibus; et primo virorum quidem Simoni, feminarum auteni Magdalena. Hinc Lucas in Actibus, quoniam sær Jesus se discipulis manifestaverat, considerate di cit Pcr dies quadraginta apparens eis atque conversans, regni Dei disciplinam tradebat; mo nuitque ut Jerusalem pergerent, ibique prædicarent Judaeis ante omnes doctrinam; neque urbe absce derent, sed exspectarent promissionem Patris, o de qua nos paulo post disserenus. 1 Cor. xv, 5-8. Cod. A. f. 317. Ita cod. Nenpe, ipferius n. 9, 10, ubi Christi sc mones et dona ante ascensionein.
col. 1007–1008page 66 of 66
PG 22:1007α΄. Εὐσέβιος ἐν τοῖς πρὸς Μαρῖνον τοιάδε φησί «Καὶ γὰρ ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία δύο βίους νομο θετεῖ καὶ τρόπους· τὸν μὲν ὑπερφυῆ καὶ τῆς κοινῆς ἀνθρωπίνης πολιτείας ἐπέκεινα, οὐ γάμους, οὐ παιδοποιίας, οὐ περιουσίας ὕπαρξιν παραδεχόμενον, ἀλλ' ὅλον δι' ὅλου τῆς κοινῆς καὶ συνήθους τῶν βιωτικῶν ἀνθρώπων ἀγωγῆς παρηλλαγμένον καὶ μόνῃ τῇ τοῦ Θεοῦ θεραπεία προσῳκειωμένον, καθ᾽ ὑπερβολὴν ἔρων τος οὐρανίου. Οἱ γὰρ τόνδε μετιόντες τὸν τρόπον τε θνάναι δοκοῦντες, τὸν θνητὸν βίον καὶ αὐτὸ μόνον τὸ σῶμα περιφέροντες ἐπὶ γῆς, φρονήματι δὲ τὴν ψυχὴν εἰς οὐρανούς μετενηνεγμένοι, οἷά τινες οὐρά νιοι, τὸν τῶν ἀνθρώπων ἐφορῶσι βίον, ὑπὲρ τοῦ παντὸς γένους ἀφιερωμένοι τῷ ἐπὶ πάντων θεῷ οὐ βουθυσίαις καὶ αἵμασιν, οὐδὲ σπονδαῖς καὶ κνίσαις, ἀλλὰ δόγμασιν ὀρθοῖς ἀληθοῦς εὐσεβείας καὶ ψυχῆς διαθέσει κεκαθαρμένης, καὶ προσέτι τοῖς κατ' ἀρετὴν ἔργοις τε καὶ λόγοις· οἷς τὸ θεῖον ἐξιλεούμενοι, τὴν ὑπὲρ αὐτῶν καὶ τῶν ὁμογενῶν ἀποτελοῦσιν ἱερουργίαν· καὶ ὁ μὲν ἐντελὴς καὶ πρῶτος τῆς κατὰ Χρι στιανισμὸν πολιτείας τρόπος, τοιόσδε καθέστηκεν. Ο δὲ δεύτερος καὶ ὑποβεβηκώς, ἀνθρωπινώτερος, καὶ τῷ πρώτῳ λίαν ἀσύγκριτος· ὃς καὶ γάμοις συγκατα ιέναι σώφροσι καὶ παιδοποιίαις, οἰκονομίας τε τῆς κατὰ τὸ δίκαιον ἐπιμελεῖσθαι, καὶ στρατευομένους, καὶ τὰ πρακτέα ὑποτίθεσθαι, ἀγρῶν τε καὶ ἐμπορίας, καὶ τῆς ἄλλης πολιτικωτέρας ἀγωγῆς, μετὰ τοῦ θεο σεβοῦς φροντίζειν. Οἷς καὶ ἀσκήσεων καιροί, μαθη τείας τε καὶ τῶν θείων λογίων ἀκροάσεως ἡμέρα. ἀφωρίσθησαν, καὶ δεύτερος εὐσεβείας ἀπενεμήθη βαθμὸς, κατάλληλον τῷ τοιῷδε βίῳ παρέχων τὴν ὠφέλειαν» Γ. 19, 40 1, 124 1: Ο πολυμαθής καὶ πολυΐστωρ Εὐσέβιος διακριβεστάτην τῶν χρόνων ἀναγραφὴν ποι ησάμενος.: ὁ πολυμαθής, ἐν τοῖς χρονικὸς κανόσι, Εὐσέβιος, β'. Τοῦτο τὸ προφητικὸν ῥητὸν Μαλαχίου ἐστὶν, οὐχ Ἡσαΐου γραφέως τοίνυν ἐστὶ σφάλμα, ὡς φησιν Εὐσέβιος ὁ Καισαρείας ἐν τῷ Πρὸς Μαρίνον περὶ τῆς δοκούσης ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις περὶ τῆς ἀνα στάσεως διαφωνίας.
1. Ex chronicis ineditis Georgii Hamartoli et Joannis Siculi 1. Eusebius in opere ad Marinum sic ait: «Duo constituta sunt in Christi Ecclesia vitarum genera; unum quidem eximium, et communem hominum consuetudinem excedens, quod neque nuptiis neque liberis operam dat, neque opum retinet possessio nem, totoque, ut ita dicam, caelo a communi et vul gari secularium hominum more difert, atque unice Dei famulatui vacat, eximio celestium rerum amore impulsum. Reapse qui hoc vitæ genus sectantur, velut jam mortui, mortificatam vitam et tantum corpore præditam in terra circumferentes, spiritu autem jam in cœlum translato, cœlicolarum instar humanas res spectant, cum sint ipsi pro communi salute Deo consecrati, neque cruentis victimis vel libamentis aut adipibus, sed rectis religionis veræ dogmatibus animique habitu et operibus verbisque rectis purificati: quibus rebus Deum sibi concilian tes, pro se et cateris sacerdotio funguntur. Atque hoc perfectum primariumque est Christianæ vitæ genus. Alterum porro vitæ genus deterius est, atque humana fragilitate laborans, idque omnino cum superiore comparari nequit siquidem et mo destis indulget nuptiis liberorumque procreationi, et rei familiaris cum æquitate curam gerit, et mi litibus officia imperat, et agriculturam, mercaturam ac cætera publica negotia non sine pietate exercet. Hi cæteroquin homines certa habent religiosi cultus et cruditionis tempora, et divinorum eloquiorum au ditioni vacant: atque his secundus attributus est pietatis gradus, qui congruam huic vitæ utilitatem præbet.» 11. Ex Græco scholiaste ad Marcum apud Rich. Simonium in Historia critica interpretum Novi Testamenti, cap. 6. 2. Propheticum dictum hoc Malachiæ est, non Isake. Mendum ergo librarii est, ut ait Eusebius Cæsariensis in libro Ad Marinum de apparente in Evangeliis dissonantia circa resurrectionem. Perpetuus admirator Eusebii Georgius certe fuit; nam et ejus Chronicon non semel citat, et quidem cum insigni laude auctoris, v. gr., cod. Vat. Πem etc., Habent fragmentum hoc brevius Suidas voc. et Cedrenus ed. Paris. p. 201. Sermo est de prophetico loco apud Matth. ii, et Marc. 1, Parale viam Domini, rectas facile semitas ejus. Eusebium vero nostrum legisse se de clarat Hieronymus in Comm. ad Matth.: Cum testi monium de Malachia Isaiaque contextum sit, quasi Porphyrius quomodo velut ab uno Isaia exemplum pulemus assumptum? Cui ecclesiastici viri plenis sime responderunt. Nos autem nomen Isaia pul mus additum scriptorum vitio. Eamdem quæstio nem versat Hieronymus epist. 57, 9.
Continue reading PG 22: Eclogae Propheticae →≣ entire volume