τεινὴν καὶ γνοφεράν, εἰς γῆν σκότους αἰωνίου, ἔνθα οὐκ ἔστι φέγγος οὐδὲ ὁρᾶν ζωὴν βροτῶν, ὡς δήσας τοῖς πάθεσιν έκουσίως τὰς πρακτικὰς τῆς ψυχῆς ἀρετὰς, καὶ ἀπὸ τοῦ θείου δρόμου τῆς ἀγγελικῆς πολιτείας, κωλύσας ταύτης τὰ διαβήματα. Ιλάσθητι, Χριστέ, καὶ σῶσον ἡμᾶς ταύτης τῆς ὀδύνης. Οἷς γὰρ κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦτον διὰ τῶν ἐπιτηδευμάτων ἡμῶν τῶν πονηρῶν συνεῖναι κατὰ θέλησιν γνωμικῶς ἐπελεξάμεθα, σὺν τούτοις εἰκότως ἐξ ἀνάγκης εἶναι κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν μέλλοντα μὴ θέλοντες κατακρι θησόμεθα. Εσται γὰρ ὡς ἀληθῶς, ἔσται καιρὸς, ὅτε φοβερά τις βοήσει σάλπιγξ ξένην ἔχουσα φωνὴν, καὶ τὸ πᾶν τοῦτο λυθήσεται διαπίπτον τῆς ἐν αὐτῷ ὁρω- μένης διακοσμήσεως· ὁ μὲν φαινόμενος κόσμος ὅλος παρελεύσεται τὴν οἰκείαν λαμβάνων συντέλειαν· ὁ δὲ νῦν προσδοκώμενος τῶν ὄντων φανήσεται κόσμος, ὀφθαλμοῖς καὶ ἀκοαῖς καὶ διανοίαις ξένα πάντα κομί- ζων μυστήρια. Ο δὲ Θεὸς ἑκάστῳ πρὸς ἃ διὰ τοῦ σώματος ἔπραξεν, εἴτε καλὸν εἴτε φαῦλον, κατ' ἀξίαν. ἀποδίδωσι· μέγα καὶ φοβερὸν καὶ εἰς ἔσχατον πᾶσιν ἀποδιδοὺς συγκλεισμόν. ᾿Αλλὰ γένοιτο πάντας ἡμᾶς τόν τε σωτήριον τῆς γεέννης φόβον, καὶ τὸν τίμιον πόθον τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας ἀναλαβεῖν! τὸν μὲν φόβον παντελῆ τῶν κακῶν ἡμῖν ἀποχὴν καὶ ἀρ. γίαν ποιοῦντα· τὸν δὲ πόθον καὶ εἰς τὰς τῶν ἀγαθῶν πράξεις προτρεπόμενον ἱλαρῶς, ἵνα τύχωμεν τῶν ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν τὴν ἀπόλαυσιν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος σὺν τῷ ἀνάρχῳ (Πατρὶ) καὶ παναγίῳ καὶ ἀγαθῷ καὶ ζωο ποιῷ αὐτοῦ Πνεύματι νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, Πρὸς Αντίοχον ἄρχοντα (88), περὶ πλείστων καὶ ἀναγκαίων ζητημάτων, τῶν ἐν ταῖς θείαις Γρα φαῖς ἀπορουμένων, καὶ παρὰ πᾶσι Χριστιανος γινώσκεσθαι ὀφειλομένων. Ερώτησις α'. Πιστεύσαντες καὶ βαπτισθέντες εἰς Τριάδα ὁμοούσιον, καὶ λέγοντες Θεὸν εἶναι τὸν Πατέ Γα, ὁμοίως (88') καὶ Θεὸν εἶναι τὸν Υἱόν, ὡσαύτως δὲ καὶ Θεὸν εἶναι τὸ ἅγιον Πνεῦμα, πῶς οὐ λέγομεν τρεῖς θεοὺς, ἀλλ᾽ ἕνα καὶ μόνον Θεόν; Καὶ εἰ μὲν ἕνα προσκυνοῦμεν Θεόν, εύδηλον ὅτι (89), εἰς μοναρ χίαν πιστεύοντες, Ἰουδαΐζομεν· εἰ δὲ πάλιν τρεῖς θεούς, πρόδηλον ὅτι Ἑλληνίζομεν, πολυθείαν εἰσ άγοντες, καὶ οὐχ ἕνα μόνον Θεὸν εὐσεβῶς προσκυ νοῦντες. Απόκρισις. Απερίεργος ὁ λόγος καὶ ὁ τρόπος τῆς εὐσεβείας, πίστει μόνῃ, ἀλλ' οὐκ ἐξερευνήσει γνωριζόμενος καὶ τιμώμενος. Θεὸς γὰρ καταλαμβα- νόμενο;, οὐκ ἔστι Θεός. Εἰ γὰρ τοὺς ἀγγέλους, ἢ τὰς ἡμετέρας ψυχὰς κτίσματα δντα καταλαβεῖν οὐ δυνά- των πρὸς τὸν βασιλέα Αντίοχον. Ομοίως δέ ὡσαύ τως λον ώς. τρεῖς θεοὺς δῆλον ὅτι QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A terram tenebrarum æternarum, ubi neque lucem B Porro quaestiones 1, 2, 3, absunt a codice Palatino 2, ut et a veteribus editis Latinis, qui incipiunt a quarta quæstion". C neque mortalium vitam conspicere est, quia sponte mea pravis affectibus, animæ virtutes ad operan- dum, irretivi, atque ipsi divinum angelice vita cursum interclusi. Propitius esto, Christe, et ab hujusmodi dolore nos eripe : necesse quippe est ut quibuseum in hoc saeculo esse per prava studia no- stra, libere et sponte nostra elegimus, cum iisdem in futuro degere vel inviti cogamur per Dei conde- mnationem. Erit plane, erit tempus, quo terribilis clanget tuba horrendo sono, et hoc universum amisso suo aspectabili ornatu solvetur. Conspicuus hic mundus totus pertransibit ad consummationem suam deductus; qui vero jam exspectatur mundus tune apparebit, qui oculis, auribus, men- tibus nova omnia afferet mysteria. Deus autem sin- gulis secundum ea quæ per corpus suum egerint, sive bona, sive mala sint, pro merito retribuet: magnam tremendamque omnibus postremo dans conclusionem. Sed faxit Deus ut nos omnes saluta- rem gehenna timorem, pretiosumque regni color rum amorem concipiamus! timorem quidem, qui nos malis omnino abstinere suadeat; amorem vero qui ad bona hilariter agenda concitet, ut promisso- rum bonorum possessionem assequamur in Chri- sto Jesu Domino nostro, cui gloria et imperium cum (Patre) principio carente, una cum sanctissimo, bono et vivifico ejus Spiritu, nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen. SANCTI PATRIS NOSTRI ATHANASII Archiepiscopi Alexandriæ, Ad Antiochum principem, de multis et necessariis quæstionibus in divina Scriptura controversis, quas nemo Christianus ignorare debet. . QUESTIO I. Quandoquidem in consubstantialem Trinitatem credimus et baptizati sumus, dicimusque Deum esse Patrem, Filium similiter Deum esse, item- que Spiritum sanctum esse Deum, qua ratione non tres deos sed unum et solum Deum dicimus? Et quidem si unum adoramus Deum, clarum est nos, veluti in monarchiam credendo, Judæos imitari. Quod si rursus tres deos adoramus. perspicuum est gentiles nos sectari, quippe qui deorum multitudi- nem inducamus, nec unum solum Deum pie adore- mus. RESPONSIo. Curiose scrutanda non est recte re- hgionis ratio, nec investigatione sed sola fide agno- scenda est et adoranda. Siquidem Deus si compre- hendatur, non est Deus. Namque si nec angelos nec animas nostras, quæ sunt res creatæ, valemus (88') deest in Reg. 1. Μox post deest in Reg. 1, 2. Pulat 1, infra, (83) Regius 2, περὶ πλείστων ἀναγκαίων ζητημά (89) Ita omnes pene manuscripti Editi vero είδη-

τεινὴν καὶ γνοφεράν, εἰς γῆν σκότους αἰωνίου, ἔνθα οὐκ ἔστι φέγγος οὐδὲ ὁρᾶν ζωὴν βροτῶν, ὡς δήσας τοῖς πάθεσιν έκουσίως τὰς πρακτικὰς τῆς ψυχῆς ἀρετὰς, καὶ ἀπὸ τοῦ θείου δρόμου τῆς ἀγγελικῆς πολιτείας, κωλύσας ταύτης τὰ διαβήματα. Ιλάσθητι, Χριστέ, καὶ σῶσον ἡμᾶς ταύτης τῆς ὀδύνης. Οἷς γὰρ κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦτον διὰ τῶν ἐπιτηδευμάτων ἡμῶν τῶν πονηρῶν συνεῖναι κατὰ θέλησιν γνωμικῶς ἐπελεξάμεθα, σὺν τούτοις εἰκότως ἐξ ἀνάγκης εἶναι κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν μέλλοντα μὴ θέλοντες κατακρι θησόμεθα. Εσται γὰρ ὡς ἀληθῶς, ἔσται καιρὸς, ὅτε φοβερά τις βοήσει σάλπιγξ ξένην ἔχουσα φωνὴν, καὶ τὸ πᾶν τοῦτο λυθήσεται διαπίπτον τῆς ἐν αὐτῷ ὁρω- μένης διακοσμήσεως· ὁ μὲν φαινόμενος κόσμος ὅλος παρελεύσεται τὴν οἰκείαν λαμβάνων συντέλειαν· ὁ δὲ νῦν προσδοκώμενος τῶν ὄντων φανήσεται κόσμος, ὀφθαλμοῖς καὶ ἀκοαῖς καὶ διανοίαις ξένα πάντα κομί- ζων μυστήρια. Ο δὲ Θεὸς ἑκάστῳ πρὸς ἃ διὰ τοῦ σώματος ἔπραξεν, εἴτε καλὸν εἴτε φαῦλον, κατ' ἀξίαν. ἀποδίδωσι· μέγα καὶ φοβερὸν καὶ εἰς ἔσχατον πᾶσιν ἀποδιδοὺς συγκλεισμόν. ᾿Αλλὰ γένοιτο πάντας ἡμᾶς τόν τε σωτήριον τῆς γεέννης φόβον, καὶ τὸν τίμιον πόθον τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας ἀναλαβεῖν! τὸν μὲν φόβον παντελῆ τῶν κακῶν ἡμῖν ἀποχὴν καὶ ἀρ. γίαν ποιοῦντα· τὸν δὲ πόθον καὶ εἰς τὰς τῶν ἀγαθῶν πράξεις προτρεπόμενον ἱλαρῶς, ἵνα τύχωμεν τῶν ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν τὴν ἀπόλαυσιν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος σὺν τῷ ἀνάρχῳ (Πατρὶ) καὶ παναγίῳ καὶ ἀγαθῷ καὶ ζωο ποιῷ αὐτοῦ Πνεύματι νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, Πρὸς Αντίοχον ἄρχοντα (88), περὶ πλείστων καὶ ἀναγκαίων ζητημάτων, τῶν ἐν ταῖς θείαις Γρα φαῖς ἀπορουμένων, καὶ παρὰ πᾶσι Χριστιανος γινώσκεσθαι ὀφειλομένων. Ερώτησις α'. Πιστεύσαντες καὶ βαπτισθέντες εἰς Τριάδα ὁμοούσιον, καὶ λέγοντες Θεὸν εἶναι τὸν Πατέ Γα, ὁμοίως (88') καὶ Θεὸν εἶναι τὸν Υἱόν, ὡσαύτως δὲ καὶ Θεὸν εἶναι τὸ ἅγιον Πνεῦμα, πῶς οὐ λέγομεν τρεῖς θεοὺς, ἀλλ᾽ ἕνα καὶ μόνον Θεόν; Καὶ εἰ μὲν ἕνα προσκυνοῦμεν Θεόν, εύδηλον ὅτι (89), εἰς μοναρ χίαν πιστεύοντες, Ἰουδαΐζομεν· εἰ δὲ πάλιν τρεῖς θεούς, πρόδηλον ὅτι Ἑλληνίζομεν, πολυθείαν εἰσ άγοντες, καὶ οὐχ ἕνα μόνον Θεὸν εὐσεβῶς προσκυ νοῦντες. Απόκρισις. Απερίεργος ὁ λόγος καὶ ὁ τρόπος τῆς εὐσεβείας, πίστει μόνῃ, ἀλλ' οὐκ ἐξερευνήσει γνωριζόμενος καὶ τιμώμενος. Θεὸς γὰρ καταλαμβα- νόμενο;, οὐκ ἔστι Θεός. Εἰ γὰρ τοὺς ἀγγέλους, ἢ τὰς ἡμετέρας ψυχὰς κτίσματα δντα καταλαβεῖν οὐ δυνά- των πρὸς τὸν βασιλέα Αντίοχον. Ομοίως δέ ὡσαύ τως λον ώς. τρεῖς θεοὺς δῆλον ὅτι QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A terram tenebrarum æternarum, ubi neque lucem B Porro quaestiones 1, 2, 3, absunt a codice Palatino 2, ut et a veteribus editis Latinis, qui incipiunt a quarta quæstion". C neque mortalium vitam conspicere est, quia sponte mea pravis affectibus, animæ virtutes ad operan- dum, irretivi, atque ipsi divinum angelice vita cursum interclusi. Propitius esto, Christe, et ab hujusmodi dolore nos eripe : necesse quippe est ut quibuseum in hoc saeculo esse per prava studia no- stra, libere et sponte nostra elegimus, cum iisdem in futuro degere vel inviti cogamur per Dei conde- mnationem. Erit plane, erit tempus, quo terribilis clanget tuba horrendo sono, et hoc universum amisso suo aspectabili ornatu solvetur. Conspicuus hic mundus totus pertransibit ad consummationem suam deductus; qui vero jam exspectatur mundus tune apparebit, qui oculis, auribus, men- tibus nova omnia afferet mysteria. Deus autem sin- gulis secundum ea quæ per corpus suum egerint, sive bona, sive mala sint, pro merito retribuet: magnam tremendamque omnibus postremo dans conclusionem. Sed faxit Deus ut nos omnes saluta- rem gehenna timorem, pretiosumque regni color rum amorem concipiamus! timorem quidem, qui nos malis omnino abstinere suadeat; amorem vero qui ad bona hilariter agenda concitet, ut promisso- rum bonorum possessionem assequamur in Chri- sto Jesu Domino nostro, cui gloria et imperium cum (Patre) principio carente, una cum sanctissimo, bono et vivifico ejus Spiritu, nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen. SANCTI PATRIS NOSTRI ATHANASII Archiepiscopi Alexandriæ, Ad Antiochum principem, de multis et necessariis quæstionibus in divina Scriptura controversis, quas nemo Christianus ignorare debet. . QUESTIO I. Quandoquidem in consubstantialem Trinitatem credimus et baptizati sumus, dicimusque Deum esse Patrem, Filium similiter Deum esse, item- que Spiritum sanctum esse Deum, qua ratione non tres deos sed unum et solum Deum dicimus? Et quidem si unum adoramus Deum, clarum est nos, veluti in monarchiam credendo, Judæos imitari. Quod si rursus tres deos adoramus. perspicuum est gentiles nos sectari, quippe qui deorum multitudi- nem inducamus, nec unum solum Deum pie adore- mus. RESPONSIo. Curiose scrutanda non est recte re- hgionis ratio, nec investigatione sed sola fide agno- scenda est et adoranda. Siquidem Deus si compre- hendatur, non est Deus. Namque si nec angelos nec animas nostras, quæ sunt res creatæ, valemus (88') deest in Reg. 1. Μox post deest in Reg. 1, 2. Pulat 1, infra, (83) Regius 2, περὶ πλείστων ἀναγκαίων ζητημά (89) Ita omnes pene manuscripti Editi vero είδη-

τεινὴν καὶ γνοφεράν, εἰς γῆν σκότους αἰωνίου, ἔνθα οὐκ ἔστι φέγγος οὐδὲ ὁρᾶν ζωὴν βροτῶν, ὡς δήσας τοῖς πάθεσιν έκουσίως τὰς πρακτικὰς τῆς ψυχῆς ἀρετὰς, καὶ ἀπὸ τοῦ θείου δρόμου τῆς ἀγγελικῆς πολιτείας, κωλύσας ταύτης τὰ διαβήματα. Ιλάσθητι, Χριστέ, καὶ σῶσον ἡμᾶς ταύτης τῆς ὀδύνης. Οἷς γὰρ κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦτον διὰ τῶν ἐπιτηδευμάτων ἡμῶν τῶν πονηρῶν συνεῖναι κατὰ θέλησιν γνωμικῶς ἐπελεξάμεθα, σὺν τούτοις εἰκότως ἐξ ἀνάγκης εἶναι κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν μέλλοντα μὴ θέλοντες κατακρι θησόμεθα. Εσται γὰρ ὡς ἀληθῶς, ἔσται καιρὸς, ὅτε φοβερά τις βοήσει σάλπιγξ ξένην ἔχουσα φωνὴν, καὶ τὸ πᾶν τοῦτο λυθήσεται διαπίπτον τῆς ἐν αὐτῷ ὁρω- μένης διακοσμήσεως· ὁ μὲν φαινόμενος κόσμος ὅλος παρελεύσεται τὴν οἰκείαν λαμβάνων συντέλειαν· ὁ δὲ νῦν προσδοκώμενος τῶν ὄντων φανήσεται κόσμος, ὀφθαλμοῖς καὶ ἀκοαῖς καὶ διανοίαις ξένα πάντα κομί- ζων μυστήρια. Ο δὲ Θεὸς ἑκάστῳ πρὸς ἃ διὰ τοῦ σώματος ἔπραξεν, εἴτε καλὸν εἴτε φαῦλον, κατ' ἀξίαν. ἀποδίδωσι· μέγα καὶ φοβερὸν καὶ εἰς ἔσχατον πᾶσιν ἀποδιδοὺς συγκλεισμόν. ᾿Αλλὰ γένοιτο πάντας ἡμᾶς τόν τε σωτήριον τῆς γεέννης φόβον, καὶ τὸν τίμιον πόθον τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας ἀναλαβεῖν! τὸν μὲν φόβον παντελῆ τῶν κακῶν ἡμῖν ἀποχὴν καὶ ἀρ. γίαν ποιοῦντα· τὸν δὲ πόθον καὶ εἰς τὰς τῶν ἀγαθῶν πράξεις προτρεπόμενον ἱλαρῶς, ἵνα τύχωμεν τῶν ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν τὴν ἀπόλαυσιν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος σὺν τῷ ἀνάρχῳ (Πατρὶ) καὶ παναγίῳ καὶ ἀγαθῷ καὶ ζωο ποιῷ αὐτοῦ Πνεύματι νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, Πρὸς Αντίοχον ἄρχοντα (88), περὶ πλείστων καὶ ἀναγκαίων ζητημάτων, τῶν ἐν ταῖς θείαις Γρα φαῖς ἀπορουμένων, καὶ παρὰ πᾶσι Χριστιανος γινώσκεσθαι ὀφειλομένων. Ερώτησις α'. Πιστεύσαντες καὶ βαπτισθέντες εἰς Τριάδα ὁμοούσιον, καὶ λέγοντες Θεὸν εἶναι τὸν Πατέ Γα, ὁμοίως (88') καὶ Θεὸν εἶναι τὸν Υἱόν, ὡσαύτως δὲ καὶ Θεὸν εἶναι τὸ ἅγιον Πνεῦμα, πῶς οὐ λέγομεν τρεῖς θεοὺς, ἀλλ᾽ ἕνα καὶ μόνον Θεόν; Καὶ εἰ μὲν ἕνα προσκυνοῦμεν Θεόν, εύδηλον ὅτι (89), εἰς μοναρ χίαν πιστεύοντες, Ἰουδαΐζομεν· εἰ δὲ πάλιν τρεῖς θεούς, πρόδηλον ὅτι Ἑλληνίζομεν, πολυθείαν εἰσ άγοντες, καὶ οὐχ ἕνα μόνον Θεὸν εὐσεβῶς προσκυ νοῦντες. Απόκρισις. Απερίεργος ὁ λόγος καὶ ὁ τρόπος τῆς εὐσεβείας, πίστει μόνῃ, ἀλλ' οὐκ ἐξερευνήσει γνωριζόμενος καὶ τιμώμενος. Θεὸς γὰρ καταλαμβα- νόμενο;, οὐκ ἔστι Θεός. Εἰ γὰρ τοὺς ἀγγέλους, ἢ τὰς ἡμετέρας ψυχὰς κτίσματα δντα καταλαβεῖν οὐ δυνά- των πρὸς τὸν βασιλέα Αντίοχον. Ομοίως δέ ὡσαύ τως λον ώς. τρεῖς θεοὺς δῆλον ὅτι QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A terram tenebrarum æternarum, ubi neque lucem B Porro quaestiones 1, 2, 3, absunt a codice Palatino 2, ut et a veteribus editis Latinis, qui incipiunt a quarta quæstion". C neque mortalium vitam conspicere est, quia sponte mea pravis affectibus, animæ virtutes ad operan- dum, irretivi, atque ipsi divinum angelice vita cursum interclusi. Propitius esto, Christe, et ab hujusmodi dolore nos eripe : necesse quippe est ut quibuseum in hoc saeculo esse per prava studia no- stra, libere et sponte nostra elegimus, cum iisdem in futuro degere vel inviti cogamur per Dei conde- mnationem. Erit plane, erit tempus, quo terribilis clanget tuba horrendo sono, et hoc universum amisso suo aspectabili ornatu solvetur. Conspicuus hic mundus totus pertransibit ad consummationem suam deductus; qui vero jam exspectatur mundus tune apparebit, qui oculis, auribus, men- tibus nova omnia afferet mysteria. Deus autem sin- gulis secundum ea quæ per corpus suum egerint, sive bona, sive mala sint, pro merito retribuet: magnam tremendamque omnibus postremo dans conclusionem. Sed faxit Deus ut nos omnes saluta- rem gehenna timorem, pretiosumque regni color rum amorem concipiamus! timorem quidem, qui nos malis omnino abstinere suadeat; amorem vero qui ad bona hilariter agenda concitet, ut promisso- rum bonorum possessionem assequamur in Chri- sto Jesu Domino nostro, cui gloria et imperium cum (Patre) principio carente, una cum sanctissimo, bono et vivifico ejus Spiritu, nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen. SANCTI PATRIS NOSTRI ATHANASII Archiepiscopi Alexandriæ, Ad Antiochum principem, de multis et necessariis quæstionibus in divina Scriptura controversis, quas nemo Christianus ignorare debet. . QUESTIO I. Quandoquidem in consubstantialem Trinitatem credimus et baptizati sumus, dicimusque Deum esse Patrem, Filium similiter Deum esse, item- que Spiritum sanctum esse Deum, qua ratione non tres deos sed unum et solum Deum dicimus? Et quidem si unum adoramus Deum, clarum est nos, veluti in monarchiam credendo, Judæos imitari. Quod si rursus tres deos adoramus. perspicuum est gentiles nos sectari, quippe qui deorum multitudi- nem inducamus, nec unum solum Deum pie adore- mus. RESPONSIo. Curiose scrutanda non est recte re- hgionis ratio, nec investigatione sed sola fide agno- scenda est et adoranda. Siquidem Deus si compre- hendatur, non est Deus. Namque si nec angelos nec animas nostras, quæ sunt res creatæ, valemus (88') deest in Reg. 1. Μox post deest in Reg. 1, 2. Pulat 1, infra, (83) Regius 2, περὶ πλείστων ἀναγκαίων ζητημά (89) Ita omnes pene manuscripti Editi vero είδη-

ρίας. » Ὥσπερ οὖν ἡ ἐν γαστρὶ λαβοῦσα γυνὴ ἐκ τῶν σκιρτημάτων τοῦ βρέφους, τοῦ ἐν τῇ μήτρᾳ αὐτῆς, ἐπίσταται ἀψευδῶς ὅτι καρπὸν ἔλαβεν· οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ τοῦ ἀληθῶς Χριστιανοῦ, οὐ διὰ ῥημάτων τῶν γονέων, ἀλλὰ διὰ πραγμάτων καὶ σκιρτημάτων τῆς καρδίας αὐτοῦ, καὶ μάλιστα τῷ καιρῷ τῶν φωτισμά των, καὶ τῆς μεταλήψεως τοῦ ἁγίου σώματος καὶ αἵματος τοῦ Χριστοῦ, μανθάνε: ἐκ τῆς χαρᾶς (96) τῆς αὐτοῦ ψυχῆς, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔλαβε βαπτισθείς. Ερώτ. γ'. Πότε, καὶ πόθεν, καὶ πῶς γεγόνασιν οἱ ἄγγελοι ; Απόκ. Οὔτε πόθεν, οὔτε πῶς γεγόνασιν οἱ ἄγγε λοι, δυνατὸν φύσει ἀνθρωπίνῃ εἰπεῖν· εἰ μὴ τοῦτο μόνον, ὅτι ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι λόγῳ Θεοῦ (97) γεγόνασι. Τὸ δὲ πότε, οἱ μέν φασι τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ, Β οἱ δὲ πρὸ τῆς πρώτης ἡμέρας. Ὁ δὲ ἐν ἁγίοις Πατὴρ ἡμῶν καὶ θαυματουργός Ἐπιφάνιος ὁ ἀρχιεπίσκοπος Κύπρου, εἰς τὸν λόγον αὐτοῦ τὸν κατὰ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως, εἰς τὰ Πα- νάρεια (98) πλατυτέρως ἐξέθετο, ἅμα οὐρανῷ καὶ γῇ τούτους δημιουργηθῆναι, καὶ οὐχὶ πρότερον, ἀνατρέ- των διὰ συλλογισμῶν τοὺς τοῦτο λέγοντας. Καὶ ἐν ἑτέρῳ δὲ αὐτοῦ λόγῳ τοῦτό φησιν. Ερώτ. δ'. Πόθεν δῆλον ὅτι κτιστοί εἰσιν οἱ ἄγγε λοι ; οὐδὲ γὰρ ἐμφέρεται τι τοιοῦτον ἐν τῇ βίβλῳ τῆς Γενέσεως. Απόκ. Γινώσκων ὁ Θεὸς τὸ φιλείδωλον καὶ πολύ- θεον (99) τῶν ἀνθρώπων, καὶ μάλιστα τῶν Ἰου δαίων, τούτου χάριν ἀπέκρυψεν ἐν τῇ Γενέσει τὸν περὶ τῶν ἀγγέλων λόγον· ἵνα μὴ καὶ αὐτοὺς θεο. ποιήσωσιν οἱ τὸν μόσχον καὶ ἄλλα τινὰ θεοποιή σαντες ώς θεούς (1). "Οτι δὲ καὶ κτιστοί εἰσιν οἱ ἄγ- γελοι, ἄκουσον τοῦ ἁγίου Πνεύματος διὰ τοῦ Προ- φήτου λέγοντος· « Αἰνεῖτε τὸν Κύριον, πάντες οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ· αἰνεῖτε αὐτὸν, πᾶσαι αἱ δυνάμεις αὐτοῦ, ὅτι αὐτὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐν ετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. » Ερώτ. ε'. Ἐκ τῆς οὐσίας δὲ τοῦ φωτὸς τούτου εἰσὶν, ἢ ἄλλης τινὸς φύσεως ; Απόκ. Οσον διαφέρει τοῦ ἀστέρος ὁ ἥλιος, τοσοῦ- τον διαφέρει ἡ οὐσία τῶν ἀγγέλων πάσης τῆς ὁρω μένης κτίσεως. Ερώτ. ς'. Πόσος δὲ ἄρα τῶν ἀγγέλων ὁ ἀριθμὸς ὑπάρχει ὑπὲρ τὸν ἀριθμὸν τῆς ἀνθρωπότητος ; Απόκρ. Οἱ μέν φασιν ἐνενήκοντα εννέα μέρη είναι τοὺς ἀγγέλους (2) πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῆς ἀνθρωπότη τος, κατὰ τὴν παραβολὴν τοῦ Κυρίου τῶν ἑκατὸν προ βάτων· ἄλλοι δὲ ἐννέα κατὰ τὴν παραβολὴν τῶν δέκα δραχμῶν. Ετεροι δὲ ἰσαρίθμους λέγουσι τοὺς ἀν θρώπους καὶ τοὺς ἀγγέλους, φέροντες εἰς μαρτυρίαν ” μέν φασι τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, οἱ δὲ τῇ τετράδι, οἱ δὲ τῇ πρώτη ημ. ὁ δὲ ἐν ἁγίοις, τες, ἄκουσον τοῦ Δαβὶδ τοῦ προφήτου λέγοντος. QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. utero habet, agitatione, certo se novit fructum suscepisse : sic et anima veri Christiani, non ex verbis parentum, sed ex rebus ipsis et motibus cordis sui, maxime vero diebus festis et illumina- tionum seu baptismatum, ac communicationis sancti corporis et sanguinis Christi, ex gaudio animæ suæ discit se baptizatum accepisse Spiritum A modum ergo prægnans mulier, ex fetus, quem in Psal. cxlviii, 2, 5. Ibid. hac, et catera usque ad finem responsionis desunt in tribus mss. C D sanctum. QUÆST. III. Quandonam, unde et quomodo facti sunt angeli ? RESP. Non potest natura humana dicere unde vel quomodo facti sint angeli : sed hoc solum novit, illos verbo Dei ex nihilo factos esse. Quando vero facti fuerint, alii prima die, alii ante primam pu- tant. Sanctus autem Pater noster et mirificus Epipha- nius (98) archiepiscopus Cypri, in libro suo contra Paulum Samosatenum, in Panariis suis, latius exponit, una cum ccelo et terra esse factos, et ne quaquam prius, refutans contradicentes per syllo gismos. Et in alio quodam libro idem asserit. QUEST. IV. Undenam manifestum est creatos esse angelos? namque nihil hujusmodi habetur in libro Geneseos. RESP. Cum nosset Deus homines, maximeque Judæos propensos esse ad idolorum et multorum deorum cultum, idcirco in Genesi reticuit quod ad angelos spectaret, ne illi qui vitulum et alia quaedam in deorum numerum retulerunt, ipsos etiam an- Belos ut deos colerent. Quod autem creati sint an- geli, disce a Spiritu sancto per Prophetam aiente : • Laudale Dominum, omnes angeli ejus : laudate eum, omnes virtutés ejus, quia ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt ”. › QUEST. V. Ex essentiane sunt hujus luminis an ex aliqua alia natura? RESP. Quantum sol a stella differt, tantum differt natura angelorum ab omni visibili creatura. QUEST. VI. Quantum igitur angelorum numerus, hominum multitudinem superat? Resp. Alii quidem aiunt nonaginta novem partes esse angelos si cum numero hominum comparen- tur; propter scilicet parabolam Domini de centum ovibus : alii vero, novem, propter parabolam de decem drachmis. Cæteri autem putant æqualem esse angelorum et hominum numerum, horum desunt in duobus mss. Mox Palat. 2, Quaestio abest ab eodem. (96) Tres mss. τῆς χάριτος. (97) Λόγῳ Θεοῦ deest in Basil. Mox. Reg. 2, Οι (98) Epiph. hæres. Lxv. (99) Tres mss. καὶ πολύθεον, omissis intermediis. (1) Hac, οἱ τὸν μόσχον καὶ ἄλλα τινὰ θεοποιήσαν (2) 12 4 Diss. Editi vero, τῶν ἀγγέλων.

ρίας. » Ὥσπερ οὖν ἡ ἐν γαστρὶ λαβοῦσα γυνὴ ἐκ τῶν σκιρτημάτων τοῦ βρέφους, τοῦ ἐν τῇ μήτρᾳ αὐτῆς, ἐπίσταται ἀψευδῶς ὅτι καρπὸν ἔλαβεν· οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ τοῦ ἀληθῶς Χριστιανοῦ, οὐ διὰ ῥημάτων τῶν γονέων, ἀλλὰ διὰ πραγμάτων καὶ σκιρτημάτων τῆς καρδίας αὐτοῦ, καὶ μάλιστα τῷ καιρῷ τῶν φωτισμά των, καὶ τῆς μεταλήψεως τοῦ ἁγίου σώματος καὶ αἵματος τοῦ Χριστοῦ, μανθάνε: ἐκ τῆς χαρᾶς (96) τῆς αὐτοῦ ψυχῆς, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔλαβε βαπτισθείς. Ερώτ. γ'. Πότε, καὶ πόθεν, καὶ πῶς γεγόνασιν οἱ ἄγγελοι ; Απόκ. Οὔτε πόθεν, οὔτε πῶς γεγόνασιν οἱ ἄγγε λοι, δυνατὸν φύσει ἀνθρωπίνῃ εἰπεῖν· εἰ μὴ τοῦτο μόνον, ὅτι ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι λόγῳ Θεοῦ (97) γεγόνασι. Τὸ δὲ πότε, οἱ μέν φασι τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ, Β οἱ δὲ πρὸ τῆς πρώτης ἡμέρας. Ὁ δὲ ἐν ἁγίοις Πατὴρ ἡμῶν καὶ θαυματουργός Ἐπιφάνιος ὁ ἀρχιεπίσκοπος Κύπρου, εἰς τὸν λόγον αὐτοῦ τὸν κατὰ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως, εἰς τὰ Πα- νάρεια (98) πλατυτέρως ἐξέθετο, ἅμα οὐρανῷ καὶ γῇ τούτους δημιουργηθῆναι, καὶ οὐχὶ πρότερον, ἀνατρέ- των διὰ συλλογισμῶν τοὺς τοῦτο λέγοντας. Καὶ ἐν ἑτέρῳ δὲ αὐτοῦ λόγῳ τοῦτό φησιν. Ερώτ. δ'. Πόθεν δῆλον ὅτι κτιστοί εἰσιν οἱ ἄγγε λοι ; οὐδὲ γὰρ ἐμφέρεται τι τοιοῦτον ἐν τῇ βίβλῳ τῆς Γενέσεως. Απόκ. Γινώσκων ὁ Θεὸς τὸ φιλείδωλον καὶ πολύ- θεον (99) τῶν ἀνθρώπων, καὶ μάλιστα τῶν Ἰου δαίων, τούτου χάριν ἀπέκρυψεν ἐν τῇ Γενέσει τὸν περὶ τῶν ἀγγέλων λόγον· ἵνα μὴ καὶ αὐτοὺς θεο. ποιήσωσιν οἱ τὸν μόσχον καὶ ἄλλα τινὰ θεοποιή σαντες ώς θεούς (1). "Οτι δὲ καὶ κτιστοί εἰσιν οἱ ἄγ- γελοι, ἄκουσον τοῦ ἁγίου Πνεύματος διὰ τοῦ Προ- φήτου λέγοντος· « Αἰνεῖτε τὸν Κύριον, πάντες οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ· αἰνεῖτε αὐτὸν, πᾶσαι αἱ δυνάμεις αὐτοῦ, ὅτι αὐτὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐν ετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. » Ερώτ. ε'. Ἐκ τῆς οὐσίας δὲ τοῦ φωτὸς τούτου εἰσὶν, ἢ ἄλλης τινὸς φύσεως ; Απόκ. Οσον διαφέρει τοῦ ἀστέρος ὁ ἥλιος, τοσοῦ- τον διαφέρει ἡ οὐσία τῶν ἀγγέλων πάσης τῆς ὁρω μένης κτίσεως. Ερώτ. ς'. Πόσος δὲ ἄρα τῶν ἀγγέλων ὁ ἀριθμὸς ὑπάρχει ὑπὲρ τὸν ἀριθμὸν τῆς ἀνθρωπότητος ; Απόκρ. Οἱ μέν φασιν ἐνενήκοντα εννέα μέρη είναι τοὺς ἀγγέλους (2) πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῆς ἀνθρωπότη τος, κατὰ τὴν παραβολὴν τοῦ Κυρίου τῶν ἑκατὸν προ βάτων· ἄλλοι δὲ ἐννέα κατὰ τὴν παραβολὴν τῶν δέκα δραχμῶν. Ετεροι δὲ ἰσαρίθμους λέγουσι τοὺς ἀν θρώπους καὶ τοὺς ἀγγέλους, φέροντες εἰς μαρτυρίαν ” μέν φασι τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, οἱ δὲ τῇ τετράδι, οἱ δὲ τῇ πρώτη ημ. ὁ δὲ ἐν ἁγίοις, τες, ἄκουσον τοῦ Δαβὶδ τοῦ προφήτου λέγοντος. QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. utero habet, agitatione, certo se novit fructum suscepisse : sic et anima veri Christiani, non ex verbis parentum, sed ex rebus ipsis et motibus cordis sui, maxime vero diebus festis et illumina- tionum seu baptismatum, ac communicationis sancti corporis et sanguinis Christi, ex gaudio animæ suæ discit se baptizatum accepisse Spiritum A modum ergo prægnans mulier, ex fetus, quem in Psal. cxlviii, 2, 5. Ibid. hac, et catera usque ad finem responsionis desunt in tribus mss. C D sanctum. QUÆST. III. Quandonam, unde et quomodo facti sunt angeli ? RESP. Non potest natura humana dicere unde vel quomodo facti sint angeli : sed hoc solum novit, illos verbo Dei ex nihilo factos esse. Quando vero facti fuerint, alii prima die, alii ante primam pu- tant. Sanctus autem Pater noster et mirificus Epipha- nius (98) archiepiscopus Cypri, in libro suo contra Paulum Samosatenum, in Panariis suis, latius exponit, una cum ccelo et terra esse factos, et ne quaquam prius, refutans contradicentes per syllo gismos. Et in alio quodam libro idem asserit. QUEST. IV. Undenam manifestum est creatos esse angelos? namque nihil hujusmodi habetur in libro Geneseos. RESP. Cum nosset Deus homines, maximeque Judæos propensos esse ad idolorum et multorum deorum cultum, idcirco in Genesi reticuit quod ad angelos spectaret, ne illi qui vitulum et alia quaedam in deorum numerum retulerunt, ipsos etiam an- Belos ut deos colerent. Quod autem creati sint an- geli, disce a Spiritu sancto per Prophetam aiente : • Laudale Dominum, omnes angeli ejus : laudate eum, omnes virtutés ejus, quia ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt ”. › QUEST. V. Ex essentiane sunt hujus luminis an ex aliqua alia natura? RESP. Quantum sol a stella differt, tantum differt natura angelorum ab omni visibili creatura. QUEST. VI. Quantum igitur angelorum numerus, hominum multitudinem superat? Resp. Alii quidem aiunt nonaginta novem partes esse angelos si cum numero hominum comparen- tur; propter scilicet parabolam Domini de centum ovibus : alii vero, novem, propter parabolam de decem drachmis. Cæteri autem putant æqualem esse angelorum et hominum numerum, horum desunt in duobus mss. Mox Palat. 2, Quaestio abest ab eodem. (96) Tres mss. τῆς χάριτος. (97) Λόγῳ Θεοῦ deest in Basil. Mox. Reg. 2, Οι (98) Epiph. hæres. Lxv. (99) Tres mss. καὶ πολύθεον, omissis intermediis. (1) Hac, οἱ τὸν μόσχον καὶ ἄλλα τινὰ θεοποιήσαν (2) 12 4 Diss. Editi vero, τῶν ἀγγέλων.

Απόκ. Οὐκ εἶπεν ἡ Γραφή, ὅτι ἦλθεν ὁ διάβολος Α ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἐν μέσῳ τῶν ἀγγέλων πρόδηλον οὖν, ὅτι ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ γὰρ ὅπου ἐάν εἰσιν οἱ ἅγιοι ἄγγελοι, τῷ Θεῷ παρίστανται. Πλὴν δεῖ εἰδέναι, ὅτι ὁ Θεὸς διά τινος ἁγίου ἀγγέλου πρὸς τὸν διάβολον διελέγετο, καθάπερ καὶ βασιλεὺς, διά τινο- μέσου (12) ἀνθρώπου, πρὸς τὸν κατάδικον. Ερώτ. ιγ'. 'Αρα ισχύει φάρμακον ἀποκτεῖναι ἄνθρωπον ; Απόκ. Δίκαιον μὲν οὐδαμῶς· ἀλλ' οὐδὲ προσεγγί σαι αὐτῷ · ἁμαρτωλὸν δὲ καὶ, τοῦ Θεοῦ συγχωροῦντος. Ἐπεὶ οὐδὲ κατὰ χοίρων ἔχει ἐξουσίαν, ὡς ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ηκούσαμεν. Ερώτ. ιδ'. Ποίαν εὐχὴν καὶ ῥῆμα παρὰ πᾶσαν εὐχὴν (15) καὶ ῥῆμα φοβοῦνται οἱ δαίμονες καὶ ὁ Β διάβολος ; Απόκ. Διηγήσαντό τινες πνευματοφόροι ἄξιοι τοῦ πιστεύεσθαι, ὅτιπερ αὐταῖς ὄψεσί ποτε φανεὶς αὐτοῖς ὁ διάβολος, καὶ τοῦτο τὸ ἐρώτημα ερωτηθεὶς ὑπ' αὐτ τῶν ἀπεκρίνατο, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν πάσῃ Παλαιᾷ καὶ Καινή Διαθήκη ῥῆμα ἐκφοβοῦν καὶ διασκορπίζον πα σαν ἡμῶν τὴν δύναμιν, ὡς ἡ ἀρχὴ τοῦ ξζ' ψαλμοῦ. Ως οὖν ὁ διάβολος τοῦτο εἴρηκεν, ἀρξαμένων αὐτῶν τοῦ ψαλμοῦ, καὶ εἰρηκότων μόνον τὸ πρῶτον ῥῆμα, τὸ, • Αναστήτω ὁ Θεὸς, ο εὐθέως ολολύζων άφαντος ἐγένετο ὁ διάβολος, ἔργοις δείξας τῆς εὐχῆς τὴν ἐνέργειαν. Ερώτ. ιε'. Πόθεν κινοῦνται ἐν τῇ καρδίᾳ τοῦ ἀν- θρώπου διαλογισμοὶ καὶ λόγοι βλάσφημοι καὶ ἀθέμι- τοι, καὶ αὐτὸν τὸν Θεὸν ὑβρίζοντες πολλάκις, οὓς οὐ βεβούλευται λαλῆσαι ἡ ψυχὴ, ἢ γλῶσσα τοῦ ἀνθρώπου ὀνομάσαι ; Απόκ. Τοῦτο ὁ διάβολός ἐστιν ἐργαζόμενος, καὶ οὗτος τὰ τοιαῦτα ἀθέμιτα ἐν τῇ ψυχῇ τοῦ ἀνθρώπου ὑποβάλλει, λαλῶν κατὰ τοῦ Θεοῦ ῥήματα, εἰς ἀπό γνωσιν τὸν ἄνθρωπον ἐνέγκαι βουλόμενος, Αλλ' οὐκ ἐκ τούτου τὸ σύνολον κατακρίνεται ὁ ἄνθρωπος· μὴ γένοιτο ! Πολλάκις δὲ καὶ ἐξ οιήσεως ὁ τοιοῦτος λο γισμὸς ἐπανάγεται τῷ ἀνθρώπῳ· ἀπαλλάττεται δὲ αὐτ τοῦ γῆν καὶ σποδὸν ἑαυτὸν λογιζόμενος, καὶ μηδ' ὅλως εἰς μέτρον τὸν τοιοῦτον λογισμὸν ἔχων, ἀλλὰ λέγων τῷ διαβόλῳ· Η βλασφημία σου ἐπὶ τὴν κεφα λήν σου, διάβολε, Ἐγὼ γὰρ Κύριον τόν Θεόν μου προσκυνήσω, καὶ αὐτὸν οὐδέποτε βλασφημήσω. » Ασφαλῶς οὖν προσεκτέον τοῖς εἰρημένοις. Πολλοί γὰρ τῶν ἀνθρώπων ὑπὸ τούτου τοῦ λογισμοῦ κρατη- θέντες, οἱ μὲν ἑαυτοὺς ἐκρήμνισαν, οἱ δὲ, εἰς ἀπό γνωσιν ἐλθόντες, ἀπώλοντο. Ερώτ. ις'. ᾿Ακόλουθον ἡγούμεθα (14) μετὰ τὸν περὶ Θεοῦ καὶ ἀγγέλων λόγον, τρίτον τὸν περὶ ψυχῶν λοιπὸν λόγον εἰς μέσον προσενεχθῆναι. Πολλὴ γὰρ ὡς ἀληθῶς καὶ ἡ περὶ τούτου παρὰ ἀνθρώποις ὑπάρχει ΧΥ. γραφήν. τον προαχθῆναι, ἀχθῆναι, προενεχθῆναι περὶ τούτου τοῦ ἀνθρώπου, QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. RESP. Non ait Scriptura diabolum convenisse in coelis in medio angelorum : quapropter perspicuum est eum in terra convenisse. Etenim ubicunque sunt sancti angeli, Deo assistunt. Verumtamen sciendum est, Deum per sanctum aliquem angelum cum diabolo esse locutum, quemadmodum rex per intermedium aliquem hominem cum damnato solet loqui. QUEST. XIII. Num potest veneficium necare ho- minem? Resp. Justum quidem nequaquam, ino ne prope quidem accedere. At peccatorem potest occidere, si Deus permiserit. Namque ne in porcos quidem habet potestatem, ut in Evangeliis audivimus. QUEST. XIV. Qualem orationem et verbum plus- quam omnem aliam orationem verbumque refor- es Psal. Lxvi, 2. 13, 14, 15, 16, absunt a Palat. 2, et a veteribus editis latinis. C D midant dæmones et diabolus ? RESP. Quidam spiritu pleni, ac fide digni homines narravere nobis, quod, cum aliquando il- lis diabolus propria in specie apparuisset, ea de re ab ipsis interrogatus hæc responderit: Nullum est verbum in universo tum Veteri tum Novo Testa- mento vim omnem nostram sic disperdens, ut ini- tium sexagesimi septimi psalmi. Ut igitur id dixit diabolus, psalmum istum illi inchoaverunt : cujus cum primum tantummodo verbum protulissent, ‹ Exsurgat Deus > mox ululans diabolus evanuit, reipsa vim hujusce orationis ostendens. , QUEST. Undenam in corde hominis mo- ventur cogitationes et blasphemiæ verba ac nefaria, sæpeque in Deum ipsum contumeliosa, quæ nec anima eloqui vellet, nec lingua hominis nominare ? RESP. Ea sunt diaboli opera, quæ nefanda ipse animæ hominis suggerit, verba contra Deum lo- quens, hominem in desperationem cupiens addu- cere. Verum nequaquam inde homo condemnatur : absit! Sæpe etiam ex opinatione homini oboritur hujusmodi cogitatio: qua quidem liberatur, cum se terram et cinerem esse reputat, nec eam cogi- tationem admodum retinet, sed diabolo dicit: < Blas- phemia tua sit in caput tuum, diabole. Ego enim Dominum Deum meum adorabo, nec unquam blas- phemias in eum proferam. Caute igitur ad ea, quæ dicta sunt, est attendendum. Complures enim ho- mines victi hujuscemodi cogitatione, alii sese ipsi præcipitaverunt, alii in desperationem adducti per- ierunt. QUEST. XVI. Consequens esse arbitramur, ut postquam de Deo et de angelis disseruimus, ter- tio jam loco quæstionem de animabus proponamus in medium. Vere enim multa hac de re disputant alii, alii, ha bent. Mox Palot, (12) leg. 9, μεσίτου. Quatuor sequent. quæst. (13) Quidam mss., καὶ ῥήματα παρὰ πᾶσαν τὴν (14) Tres mss. ἡγοῦμαι. Paulo post, alii εἰς μέσ

Απόκ. Οὐκ εἶπεν ἡ Γραφή, ὅτι ἦλθεν ὁ διάβολος Α ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἐν μέσῳ τῶν ἀγγέλων πρόδηλον οὖν, ὅτι ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ γὰρ ὅπου ἐάν εἰσιν οἱ ἅγιοι ἄγγελοι, τῷ Θεῷ παρίστανται. Πλὴν δεῖ εἰδέναι, ὅτι ὁ Θεὸς διά τινος ἁγίου ἀγγέλου πρὸς τὸν διάβολον διελέγετο, καθάπερ καὶ βασιλεὺς, διά τινο- μέσου (12) ἀνθρώπου, πρὸς τὸν κατάδικον. Ερώτ. ιγ'. 'Αρα ισχύει φάρμακον ἀποκτεῖναι ἄνθρωπον ; Απόκ. Δίκαιον μὲν οὐδαμῶς· ἀλλ' οὐδὲ προσεγγί σαι αὐτῷ · ἁμαρτωλὸν δὲ καὶ, τοῦ Θεοῦ συγχωροῦντος. Ἐπεὶ οὐδὲ κατὰ χοίρων ἔχει ἐξουσίαν, ὡς ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ηκούσαμεν. Ερώτ. ιδ'. Ποίαν εὐχὴν καὶ ῥῆμα παρὰ πᾶσαν εὐχὴν (15) καὶ ῥῆμα φοβοῦνται οἱ δαίμονες καὶ ὁ Β διάβολος ; Απόκ. Διηγήσαντό τινες πνευματοφόροι ἄξιοι τοῦ πιστεύεσθαι, ὅτιπερ αὐταῖς ὄψεσί ποτε φανεὶς αὐτοῖς ὁ διάβολος, καὶ τοῦτο τὸ ἐρώτημα ερωτηθεὶς ὑπ' αὐτ τῶν ἀπεκρίνατο, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν πάσῃ Παλαιᾷ καὶ Καινή Διαθήκη ῥῆμα ἐκφοβοῦν καὶ διασκορπίζον πα σαν ἡμῶν τὴν δύναμιν, ὡς ἡ ἀρχὴ τοῦ ξζ' ψαλμοῦ. Ως οὖν ὁ διάβολος τοῦτο εἴρηκεν, ἀρξαμένων αὐτῶν τοῦ ψαλμοῦ, καὶ εἰρηκότων μόνον τὸ πρῶτον ῥῆμα, τὸ, • Αναστήτω ὁ Θεὸς, ο εὐθέως ολολύζων άφαντος ἐγένετο ὁ διάβολος, ἔργοις δείξας τῆς εὐχῆς τὴν ἐνέργειαν. Ερώτ. ιε'. Πόθεν κινοῦνται ἐν τῇ καρδίᾳ τοῦ ἀν- θρώπου διαλογισμοὶ καὶ λόγοι βλάσφημοι καὶ ἀθέμι- τοι, καὶ αὐτὸν τὸν Θεὸν ὑβρίζοντες πολλάκις, οὓς οὐ βεβούλευται λαλῆσαι ἡ ψυχὴ, ἢ γλῶσσα τοῦ ἀνθρώπου ὀνομάσαι ; Απόκ. Τοῦτο ὁ διάβολός ἐστιν ἐργαζόμενος, καὶ οὗτος τὰ τοιαῦτα ἀθέμιτα ἐν τῇ ψυχῇ τοῦ ἀνθρώπου ὑποβάλλει, λαλῶν κατὰ τοῦ Θεοῦ ῥήματα, εἰς ἀπό γνωσιν τὸν ἄνθρωπον ἐνέγκαι βουλόμενος, Αλλ' οὐκ ἐκ τούτου τὸ σύνολον κατακρίνεται ὁ ἄνθρωπος· μὴ γένοιτο ! Πολλάκις δὲ καὶ ἐξ οιήσεως ὁ τοιοῦτος λο γισμὸς ἐπανάγεται τῷ ἀνθρώπῳ· ἀπαλλάττεται δὲ αὐτ τοῦ γῆν καὶ σποδὸν ἑαυτὸν λογιζόμενος, καὶ μηδ' ὅλως εἰς μέτρον τὸν τοιοῦτον λογισμὸν ἔχων, ἀλλὰ λέγων τῷ διαβόλῳ· Η βλασφημία σου ἐπὶ τὴν κεφα λήν σου, διάβολε, Ἐγὼ γὰρ Κύριον τόν Θεόν μου προσκυνήσω, καὶ αὐτὸν οὐδέποτε βλασφημήσω. » Ασφαλῶς οὖν προσεκτέον τοῖς εἰρημένοις. Πολλοί γὰρ τῶν ἀνθρώπων ὑπὸ τούτου τοῦ λογισμοῦ κρατη- θέντες, οἱ μὲν ἑαυτοὺς ἐκρήμνισαν, οἱ δὲ, εἰς ἀπό γνωσιν ἐλθόντες, ἀπώλοντο. Ερώτ. ις'. ᾿Ακόλουθον ἡγούμεθα (14) μετὰ τὸν περὶ Θεοῦ καὶ ἀγγέλων λόγον, τρίτον τὸν περὶ ψυχῶν λοιπὸν λόγον εἰς μέσον προσενεχθῆναι. Πολλὴ γὰρ ὡς ἀληθῶς καὶ ἡ περὶ τούτου παρὰ ἀνθρώποις ὑπάρχει ΧΥ. γραφήν. τον προαχθῆναι, ἀχθῆναι, προενεχθῆναι περὶ τούτου τοῦ ἀνθρώπου, QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. RESP. Non ait Scriptura diabolum convenisse in coelis in medio angelorum : quapropter perspicuum est eum in terra convenisse. Etenim ubicunque sunt sancti angeli, Deo assistunt. Verumtamen sciendum est, Deum per sanctum aliquem angelum cum diabolo esse locutum, quemadmodum rex per intermedium aliquem hominem cum damnato solet loqui. QUEST. XIII. Num potest veneficium necare ho- minem? Resp. Justum quidem nequaquam, ino ne prope quidem accedere. At peccatorem potest occidere, si Deus permiserit. Namque ne in porcos quidem habet potestatem, ut in Evangeliis audivimus. QUEST. XIV. Qualem orationem et verbum plus- quam omnem aliam orationem verbumque refor- es Psal. Lxvi, 2. 13, 14, 15, 16, absunt a Palat. 2, et a veteribus editis latinis. C D midant dæmones et diabolus ? RESP. Quidam spiritu pleni, ac fide digni homines narravere nobis, quod, cum aliquando il- lis diabolus propria in specie apparuisset, ea de re ab ipsis interrogatus hæc responderit: Nullum est verbum in universo tum Veteri tum Novo Testa- mento vim omnem nostram sic disperdens, ut ini- tium sexagesimi septimi psalmi. Ut igitur id dixit diabolus, psalmum istum illi inchoaverunt : cujus cum primum tantummodo verbum protulissent, ‹ Exsurgat Deus > mox ululans diabolus evanuit, reipsa vim hujusce orationis ostendens. , QUEST. Undenam in corde hominis mo- ventur cogitationes et blasphemiæ verba ac nefaria, sæpeque in Deum ipsum contumeliosa, quæ nec anima eloqui vellet, nec lingua hominis nominare ? RESP. Ea sunt diaboli opera, quæ nefanda ipse animæ hominis suggerit, verba contra Deum lo- quens, hominem in desperationem cupiens addu- cere. Verum nequaquam inde homo condemnatur : absit! Sæpe etiam ex opinatione homini oboritur hujusmodi cogitatio: qua quidem liberatur, cum se terram et cinerem esse reputat, nec eam cogi- tationem admodum retinet, sed diabolo dicit: < Blas- phemia tua sit in caput tuum, diabole. Ego enim Dominum Deum meum adorabo, nec unquam blas- phemias in eum proferam. Caute igitur ad ea, quæ dicta sunt, est attendendum. Complures enim ho- mines victi hujuscemodi cogitatione, alii sese ipsi præcipitaverunt, alii in desperationem adducti per- ierunt. QUEST. XVI. Consequens esse arbitramur, ut postquam de Deo et de angelis disseruimus, ter- tio jam loco quæstionem de animabus proponamus in medium. Vere enim multa hac de re disputant alii, alii, ha bent. Mox Palot, (12) leg. 9, μεσίτου. Quatuor sequent. quæst. (13) Quidam mss., καὶ ῥήματα παρὰ πᾶσαν τὴν (14) Tres mss. ἡγοῦμαι. Paulo post, alii εἰς μέσ

Ερώτ. ιθ'. Ποῦ δὲ ἄρα θέλομεν λέγειν, ὅτι εἰσὶν Α αἱ προλαβοῦσαι τῶν ἀνθρώπων ψυχαί; Απόκ. Ξένον μὲν καὶ φοβερὸν τὸ ἐρώτημα (19), καὶ παρὰ ἀνθρώποις ἀποκεκρυμμένον. Οὐ γὰρ συν- εχώρησεν ὁ Θεὸς ἐπαναλῦσαί τινα πρὸς ἡμᾶς ἐκεῖθεν, καὶ διηγήσασθαι ποῦ ἢ πῶς εἰσιν αἱ ἀφ᾽ ἡμῶν ἀπελ- θοῦσαι ψυχαί. "Ομως ἐκ τῶν Γραφῶν μανθάνομεν, ὅτι αἱ μὲν τῶν ἁμαρτωλῶν ψυχαὶ ἐν τῷ ᾅδῃ ὑπάρχου- σιν ὑποκάτω πάσης τῆς γῆς καὶ τῆς θαλάττης εἰσὶν, ὥς φησιν ὁ ψαλμός, ο Ἐν σκοτεινοῖς καὶ ἐν σκιᾷ θα- νάτου καὶ ἐν λάκκῳ κατωτάτῳ, » καὶ ὡς γέγραπται ἐν τῷ Ἰώβ· « Εἰς γῆν σκοτεινὴν καὶ γνοφερὰν, εἰς γῆν σκότους αἰωνίου, οὗ οὐκ ἔστι φέγγος, οὐδὲ ὁρᾷν ζωὴν βροτοῖς (20), ο αἱ δὲ τῶν δικαίων ψυχαὶ μετὰ τὴν Χριστοῦ παρουσίαν, ὡς ἐκ τοῦ λῃστοῦ τοῦ ἐν τῷ σταυρῷ μανθάνομεν, ὅτι ἐν τῷ παραδείσῳ ὑπάρχου- Β σιν. Οὐ γὰρ διὰ μόνην τὴν ψυχὴν τοῦ ἁγίου λῃστοῦ Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν ἤνοιξε τὸν παράδεισον, ἀλλὰ καὶ διὰ πάσας λοιπὸν τὰς τῶν ἁγίων ψυχάς, Ἐρώτ. κ'. Τί οὖν, ἀπέλαβον οἱ δίκαιοι τὰ ἀγαθὰ, καὶ οἱ ἁμαρτωλοὶ τὴν κόλασιν; Απόκ. Οὐδαμῶς. Ομως δὲ τὴν χαρὰν ταύτην ἔχουσιν αἱ τῶν ἁγίων ψυχαί (21)· καὶ ἔστιν αὕτη μερικὴ ἀπόλαυσις, ὥσπερ καὶ ἡ λύπη, ἣν οἱ ἁμαρ τωλοὶ ἔχουσι, μερικὴ κόλασις, καὶ ὥσπερ (22) μεταστ τέλλεται βασιλεὺς φίλους αὐτοῦ ἐπὶ τῷ συναριστῆ σαι αὐτῷ ὡσαύτως καὶ καταδίκους ἐπὶ τὸ κολάσαι αὐτούς. Καὶ οἱ μὲν εἰς τὸ ἄριστον κληθέντες ἐν χαρᾷ εἰσιν ἔμπροσθεν τοῦ οἴκου τοῦ βασιλέως ἕως τῆς ὥρας τοῦ ἀρίστου· οἱ δὲ κατάδικοι ἐν φυλακῇ ἀπο- κεκλεισμένοι, ἐν λύπῃ ὑπάρχουσιν, ἕως οὗ ἔλθῃ ὁ κριτής. Οὕτω δεῖ λοιπὸν νοεῖν καὶ ἐπὶ τῶν ἐκεῖσε νῦν ἀφ' ἡμῶν προλαβουσῶν ψυχῶν, λέγω δὴ δικαίων καὶ ἁμαρτωλῶν. Ερώτ. κα'. Εἰ οὖν οὐδεὶς καθ᾽ ἃ εἴρηκας, οὔτε ἐν βασιλείᾳ, οὔτε ἐν γεέννῃ εἰσελήλυθε· πῶς περὶ τοῦ πλουσίου τοῦ κατὰ τὸν Λάζαρον ἀκούομεν, ὅτι, ἐν τῷ πυρὶ καὶ βασάνοις ὑπάρχων, πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ δι- ελέγετο ; Απόκ. Ο Κύριος παραβολικῶς ὅλα τὰ κατὰ τὸν Λάζαρον καὶ τὸν πλούσιον εἴρηκεν, ὥσπερ καὶ περὶ τῶν δέκα παρθένων, καὶ τῶν λοιπῶν παραβολῶν. Οὐ γὰρ ἐν πράγματι γέγονεν ἡ τοῦ Λαζάρου παραβολή. Διότι οὐχ ὁρῶσιν οἱ ἁμαρτωλοὶ ἐν γεέννῃ τοὺς δι καίους τοὺς μετὰ ᾿Αβραὰμ ὄντας ἐν τῇ βασιλείᾳ. 'Αλλ' οὔτε δὲ πάλιν ἐπιγινώσκει τις τὸν πλησίον αὐτ τοῦ, ἐκεῖσε ἐν σκότει ὑπάρχων. Ερώτ. κβ'. Πῶς τοῦτο; Καὶ γὰρ φοβερὸς ὁ λόγος καὶ ξένος, ὅτι οὐκ ἐπιγινώσκομεν ἀλλήλους ἐκεῖ, ἀλλὰ ἀγνώριστοι ἀδελφοὶ ἀδελφοῖς, καὶ πατέρες υἱοῖς, καὶ φίλοι φίλοις (23) καθεστήκαμεν. ΧΙΧ. επαναλῦσαι τῶν ἐκεῖ σέ τινα πρὸς ἡμᾶς, και Ὁ ἅγιος Πατὴρ ἡμῶν Βασίλειος εἰς τὸν Περὶ νηστείας αὐτοῦ λόγον, οὗ ἡ ἀρχή· « Σαλπίσατε, » οὕτω φησίν· ὁ Οὐχ ὁρᾶς τὸν Λάζαρον, πῶς διὰ νηστείας εἰσ ἦλθεν εἰς τὸν παράδεισον; » νῦν αἱ τῶν ἁγίων ψυχαί, μερικὴ ἀπόλαυσίς ἐστιν. τέρες υἱῶν, καὶ φίλοι φίλων. QUAESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. C QUEST. Ubinam porro esse dicemus animas hominum quæ jam discesserunt ? Resp. Mira sane et metuenda quæstio, homini- busque occulta. Nec enim Deus quemquam ad nos inde redire permisit, enarrareque ubinam quove modo sint animæ a nobis profecta. Verumtamen discimus ex divinis litteris peccatorum animas in inferis esse infra omnem terram et mare, quem- admodum ait Psalmista : e In tenebrosis et in umbra mortis et in lacu infimo, et ut apud Job scriptum est : c In terram tenebrosam et caliginosam, in terram tenebrarum æternarum, ubi nullus splendor, nec vita est hominibus 88. » Justo- rum autem animæ, ut ex latrone in cruce disci- mus ®, sunt in paradiso. Nec enim propter solam sancti latronis animam Christus paradisum ape- ruit, sed etiam propter omnes sanctorum animas. Quest. XX. Quid igitur? Bonane justi recepe- runt, et peccatores supplicium? RESP. Nequaquam. Hoc tamen fruuntur gaudio sanctorum animæ, quæ pars est illorum felicitatis, ut tristitia, quam habent peccatores, pars est illu- rum supplicii. Quemadmodum itaque suos amicos accersit imperator, ut secum prandeant, sic et damnatos ut puniantur. Illi autem ad prandium vocati lætantur ante domum imperatoris, donec venerit hora prandii. Damnati in custodia inclusi, in moerore degunt, usque dum veniat judex. Sic sentiendum est de animabus justorum et peccato- rum quæ ante nos illuc discesserint. QUEST. XXI. Si igitur nemo, prout dixisti, nes que in regnum neque in gehennam introivit: quid illud ergo est quod de divite et de Lazaro audivi- mus, illum nempe divitem in igne et tormentis exsistentem loqui ad Abrahamum? RESP. Quæcunque divitem et Lazarum spectant, parabolice locutus est Dominus, ut et quæ de de- cem virginibus et cæteris parabolis dixit. Nec enim reipsa contigit Lazari parabola. Quippe in gehenna peccatores non vident justos, qui cum D Abrahamo in regno exsistunt. Imo nec quisquam illic in tenebris exsistens, proximum suum agno- scit. Psal. Lxxxvi, 7. "Job x, 22. Luc. XXIII, hac, Porro locus hic habetur QUÆST. XXII. Qui id fiat? Terribile enim ad- modum et mirum est quod ais, scilicet illic nos non invicem cognoscere, sed fratres fratribus, fi- liis patres, et amicos amicis esse ignotos. 43. apud Basiliensem. xima parte manuscriptorum 19) Reg. 5, επερώτημα. Paulo post Reg. 1 et 3, (20) Reg. 2, βροτῶν, post ψυχάς. Reg. 2, adjicit (21) Reg. 1, 5, Ομως δὲ αὕτη ἡ χαρὰ ἦν ἔχουσι (22) Editi, καὶ ὥσπερ οὖν. Sed οὖν deest in ma- (25) Palatinus primus, ἀδελφοὶ ἀδελφῶν, καὶ παρ

Ερώτ. ιθ'. Ποῦ δὲ ἄρα θέλομεν λέγειν, ὅτι εἰσὶν Α αἱ προλαβοῦσαι τῶν ἀνθρώπων ψυχαί; Απόκ. Ξένον μὲν καὶ φοβερὸν τὸ ἐρώτημα (19), καὶ παρὰ ἀνθρώποις ἀποκεκρυμμένον. Οὐ γὰρ συν- εχώρησεν ὁ Θεὸς ἐπαναλῦσαί τινα πρὸς ἡμᾶς ἐκεῖθεν, καὶ διηγήσασθαι ποῦ ἢ πῶς εἰσιν αἱ ἀφ᾽ ἡμῶν ἀπελ- θοῦσαι ψυχαί. "Ομως ἐκ τῶν Γραφῶν μανθάνομεν, ὅτι αἱ μὲν τῶν ἁμαρτωλῶν ψυχαὶ ἐν τῷ ᾅδῃ ὑπάρχου- σιν ὑποκάτω πάσης τῆς γῆς καὶ τῆς θαλάττης εἰσὶν, ὥς φησιν ὁ ψαλμός, ο Ἐν σκοτεινοῖς καὶ ἐν σκιᾷ θα- νάτου καὶ ἐν λάκκῳ κατωτάτῳ, » καὶ ὡς γέγραπται ἐν τῷ Ἰώβ· « Εἰς γῆν σκοτεινὴν καὶ γνοφερὰν, εἰς γῆν σκότους αἰωνίου, οὗ οὐκ ἔστι φέγγος, οὐδὲ ὁρᾷν ζωὴν βροτοῖς (20), ο αἱ δὲ τῶν δικαίων ψυχαὶ μετὰ τὴν Χριστοῦ παρουσίαν, ὡς ἐκ τοῦ λῃστοῦ τοῦ ἐν τῷ σταυρῷ μανθάνομεν, ὅτι ἐν τῷ παραδείσῳ ὑπάρχου- Β σιν. Οὐ γὰρ διὰ μόνην τὴν ψυχὴν τοῦ ἁγίου λῃστοῦ Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν ἤνοιξε τὸν παράδεισον, ἀλλὰ καὶ διὰ πάσας λοιπὸν τὰς τῶν ἁγίων ψυχάς, Ἐρώτ. κ'. Τί οὖν, ἀπέλαβον οἱ δίκαιοι τὰ ἀγαθὰ, καὶ οἱ ἁμαρτωλοὶ τὴν κόλασιν; Απόκ. Οὐδαμῶς. Ομως δὲ τὴν χαρὰν ταύτην ἔχουσιν αἱ τῶν ἁγίων ψυχαί (21)· καὶ ἔστιν αὕτη μερικὴ ἀπόλαυσις, ὥσπερ καὶ ἡ λύπη, ἣν οἱ ἁμαρ τωλοὶ ἔχουσι, μερικὴ κόλασις, καὶ ὥσπερ (22) μεταστ τέλλεται βασιλεὺς φίλους αὐτοῦ ἐπὶ τῷ συναριστῆ σαι αὐτῷ ὡσαύτως καὶ καταδίκους ἐπὶ τὸ κολάσαι αὐτούς. Καὶ οἱ μὲν εἰς τὸ ἄριστον κληθέντες ἐν χαρᾷ εἰσιν ἔμπροσθεν τοῦ οἴκου τοῦ βασιλέως ἕως τῆς ὥρας τοῦ ἀρίστου· οἱ δὲ κατάδικοι ἐν φυλακῇ ἀπο- κεκλεισμένοι, ἐν λύπῃ ὑπάρχουσιν, ἕως οὗ ἔλθῃ ὁ κριτής. Οὕτω δεῖ λοιπὸν νοεῖν καὶ ἐπὶ τῶν ἐκεῖσε νῦν ἀφ' ἡμῶν προλαβουσῶν ψυχῶν, λέγω δὴ δικαίων καὶ ἁμαρτωλῶν. Ερώτ. κα'. Εἰ οὖν οὐδεὶς καθ᾽ ἃ εἴρηκας, οὔτε ἐν βασιλείᾳ, οὔτε ἐν γεέννῃ εἰσελήλυθε· πῶς περὶ τοῦ πλουσίου τοῦ κατὰ τὸν Λάζαρον ἀκούομεν, ὅτι, ἐν τῷ πυρὶ καὶ βασάνοις ὑπάρχων, πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ δι- ελέγετο ; Απόκ. Ο Κύριος παραβολικῶς ὅλα τὰ κατὰ τὸν Λάζαρον καὶ τὸν πλούσιον εἴρηκεν, ὥσπερ καὶ περὶ τῶν δέκα παρθένων, καὶ τῶν λοιπῶν παραβολῶν. Οὐ γὰρ ἐν πράγματι γέγονεν ἡ τοῦ Λαζάρου παραβολή. Διότι οὐχ ὁρῶσιν οἱ ἁμαρτωλοὶ ἐν γεέννῃ τοὺς δι καίους τοὺς μετὰ ᾿Αβραὰμ ὄντας ἐν τῇ βασιλείᾳ. 'Αλλ' οὔτε δὲ πάλιν ἐπιγινώσκει τις τὸν πλησίον αὐτ τοῦ, ἐκεῖσε ἐν σκότει ὑπάρχων. Ερώτ. κβ'. Πῶς τοῦτο; Καὶ γὰρ φοβερὸς ὁ λόγος καὶ ξένος, ὅτι οὐκ ἐπιγινώσκομεν ἀλλήλους ἐκεῖ, ἀλλὰ ἀγνώριστοι ἀδελφοὶ ἀδελφοῖς, καὶ πατέρες υἱοῖς, καὶ φίλοι φίλοις (23) καθεστήκαμεν. ΧΙΧ. επαναλῦσαι τῶν ἐκεῖ σέ τινα πρὸς ἡμᾶς, και Ὁ ἅγιος Πατὴρ ἡμῶν Βασίλειος εἰς τὸν Περὶ νηστείας αὐτοῦ λόγον, οὗ ἡ ἀρχή· « Σαλπίσατε, » οὕτω φησίν· ὁ Οὐχ ὁρᾶς τὸν Λάζαρον, πῶς διὰ νηστείας εἰσ ἦλθεν εἰς τὸν παράδεισον; » νῦν αἱ τῶν ἁγίων ψυχαί, μερικὴ ἀπόλαυσίς ἐστιν. τέρες υἱῶν, καὶ φίλοι φίλων. QUAESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. C QUEST. Ubinam porro esse dicemus animas hominum quæ jam discesserunt ? Resp. Mira sane et metuenda quæstio, homini- busque occulta. Nec enim Deus quemquam ad nos inde redire permisit, enarrareque ubinam quove modo sint animæ a nobis profecta. Verumtamen discimus ex divinis litteris peccatorum animas in inferis esse infra omnem terram et mare, quem- admodum ait Psalmista : e In tenebrosis et in umbra mortis et in lacu infimo, et ut apud Job scriptum est : c In terram tenebrosam et caliginosam, in terram tenebrarum æternarum, ubi nullus splendor, nec vita est hominibus 88. » Justo- rum autem animæ, ut ex latrone in cruce disci- mus ®, sunt in paradiso. Nec enim propter solam sancti latronis animam Christus paradisum ape- ruit, sed etiam propter omnes sanctorum animas. Quest. XX. Quid igitur? Bonane justi recepe- runt, et peccatores supplicium? RESP. Nequaquam. Hoc tamen fruuntur gaudio sanctorum animæ, quæ pars est illorum felicitatis, ut tristitia, quam habent peccatores, pars est illu- rum supplicii. Quemadmodum itaque suos amicos accersit imperator, ut secum prandeant, sic et damnatos ut puniantur. Illi autem ad prandium vocati lætantur ante domum imperatoris, donec venerit hora prandii. Damnati in custodia inclusi, in moerore degunt, usque dum veniat judex. Sic sentiendum est de animabus justorum et peccato- rum quæ ante nos illuc discesserint. QUEST. XXI. Si igitur nemo, prout dixisti, nes que in regnum neque in gehennam introivit: quid illud ergo est quod de divite et de Lazaro audivi- mus, illum nempe divitem in igne et tormentis exsistentem loqui ad Abrahamum? RESP. Quæcunque divitem et Lazarum spectant, parabolice locutus est Dominus, ut et quæ de de- cem virginibus et cæteris parabolis dixit. Nec enim reipsa contigit Lazari parabola. Quippe in gehenna peccatores non vident justos, qui cum D Abrahamo in regno exsistunt. Imo nec quisquam illic in tenebris exsistens, proximum suum agno- scit. Psal. Lxxxvi, 7. "Job x, 22. Luc. XXIII, hac, Porro locus hic habetur QUÆST. XXII. Qui id fiat? Terribile enim ad- modum et mirum est quod ais, scilicet illic nos non invicem cognoscere, sed fratres fratribus, fi- liis patres, et amicos amicis esse ignotos. 43. apud Basiliensem. xima parte manuscriptorum 19) Reg. 5, επερώτημα. Paulo post Reg. 1 et 3, (20) Reg. 2, βροτῶν, post ψυχάς. Reg. 2, adjicit (21) Reg. 1, 5, Ομως δὲ αὕτη ἡ χαρὰ ἦν ἔχουσι (22) Editi, καὶ ὥσπερ οὖν. Sed οὖν deest in ma- (25) Palatinus primus, ἀδελφοὶ ἀδελφῶν, καὶ παρ

ζήτησίς τε καὶ ἀμφιβολία· λέγω δὴ, τί αὐτὸ χρῆμά ὁμοία τῆς τῶν ἀγγέλων λεπτότητος. Ὠριγενισταί. συνίστασθαι κελεύει. ἐστιν ἡ ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου; καὶ πόθεν αὕτη συν ίσταται ἐν τῷ σώματι ; καὶ πότε καὶ πῶς τοῦ σώματος χωρίζεται ; καὶ τί μέχρι τῆς ἀναστάσεως διαπράτ- τεται; οὐδεὶς γὰρ ἐκ νεκρῶν ἐν τῷ βίῳ ἐπιδημήσας ταῦτα ἡμῖν ἀπήγγειλεν, ἢ ἐπιστώσατο· Διὸ ὡς τοῖς πολλοῖς ἀκατάληπτον τὸν περὶ τῆς ψυχῆς λόγον δι δαχθῆναι ἡρωτήσαμεν τὴν σὴν ἁγιότητα. Απόκ. Η μὲν τοῦ ἀνθρώπου ψυχή ἐστιν οὐσία νοερά, ἀσώματος, ἀπαθὴς, ἀθάνατος (15)· οὐ μὴν δὲ ἄγγελος ποτε ἦν ἡ ψυχή, ὡς οἱ ριγενισταί μυ θεύονται· οὐδὲ προϋπάρχουσιν αἱ ψυχαὶ τῶν σωμά των, ὡς οἱ Μανιχαίοι δογματίζουσιν· ἀλλ᾿ ὥσπερ τοῦ λίθου καὶ τοῦ σιδήρου συγκρουομένων, ἐκ τῶν ἀμφοτέρων τίκτεται τὸ πῦρ· οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς συμπλοκής συνίσταται (16) Θεοῦ κελεύσει σῶμα καὶ ψυχή. Καὶ πειθέτω σε ό ἅγιος Απόστολος λέγων ο Σπείρεται σῶμα ψυχικόν · ἐγείρεται σῶμα πνευματικόν, ο δηλονότι ἐν τῇ ἀνα- στάσει. Ερώτ. ιζ'. Πόθεν δὲ δῆλον ὅτι ἐν τῷ καιρῷ τοῦ θανάτου οὐ συναποθνήσκει μετὰ τοῦ σώματος ἡ ψυχή; Τινὲς γὰρ οὕτω νομίζουσιν. Απόκ. Ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς καὶ Λόγος (17) Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς προφανῶς ἡμᾶς διδάσκει τὸ θνητὸν τοῦ σώματος, καὶ τὸ ἀθάνατον τῆς ἡμετέρας ψυχῆς, λέ- γων· Μὴ φοβηθῆτε ἀπὸ τῶν ἀποκτεινόντων τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχὴν μὴ δυναμένων ἀποκτεῖναι. » Πρόδηλον ὡς ἀθάνατος (18) καὶ ἀπὸ Θεοῦ ὑπάρχει. Ερώτ. ιη'. « Πιστὸς ὁ λόγος καὶ πάσης ἀποδοχῆς ἄξιος. » Ποίῳ δὲ ἄρα τρόπῳ ἡ ψυχὴ χωρίζεται ἀπὸ τοῦ σώματος ; Απόκ. Εκ τεσσάρων στοιχείων πιστεύομεν τὸ σῶμα τοῦ ἀνθρώπου συνίστασθαι· λέγω δὴ ἐξ αἵμα- τος, καὶ φλέγματος, καὶ χυμοῦ, καὶ χολῆς· ἤγουν ἐκ θερμοῦ, καὶ ψυχροῦ, καὶ ξηροῦ, καὶ ὑγροῦ, τουτέστιν ἐκ πυρὸς, καὶ ὕδατος, καὶ ἀέρος, καὶ γῆς. Τὸ μὲν γὰρ αἷμα ὥσπερ θερμὸν καὶ ζωτικὸν στοιχεῖον, δῆλον ὅτι ἐκ τοῦ πυρός· ὁ δὲ χυμός, ὡς ὑγρός, πρόδηλον ὅτι ἐξ ἀέρος· ἡ δὲ χολὴ ὡς ξηρὰ πρόδηλον ἀπὸ γῆς· τὸ δὲ φλέγμα ὡς ψυχρόν, εὔδηλον ἐξ ὕδατος. Καὶ τού- τοις τοῖς τέσσαρσιν ὥσπερ καὶ τέσσαρσι τοίχοις ἐν οἴκῳ τοῦ σώματος δίκην τινὸς περιστερᾶς ἀποκέκλει σται ἡ ψυχή. Τῷ γοῦν καιρῷ τοῦ θανάτου ἐπιτροπή τοῦ Θεοῦ, ὑποχωρούντων ἐξ ἀλλήλων τῶν τεσσάρων στοιχείων, ὡς ἂν εἴποις, διαλύονται οἱ τέσσαρες τοῦ οἴκου τοῖχοι, καὶ ἀναχωρεῖ ἡ ἔνδον ἀποκεκλεισμένη περιστερά, ήγουν ἡ ψυχή· καὶ πρῶτον μὲν ἀποχωρεί τὸ αἷμα, ήγουν τὸ θερμὸν καὶ ζωτικόν. "Οθεν τὰ νε κρὰ σώματα χολὴν μὲν ἔχουσι μετὰ θάνατον καὶ φλέγμα καὶ χυμόν, αἷμα δὲ οὐκ ἔχουσιν. Λόγος. σαν. ἀθάνατος καὶ ἀπαθὴς ὑπάρχει. άθάνατος καὶ ἀπὸ Θεοῦ ὑπάρχει. S. ATHANASIUS. - SPURIA et inquirunt homines, nempe, quæ res sit ipsa A anima hominis, unde ipsa in corpore constituatur, quandonam et quomodo separatur ab homine, quid- que agat usque ad resurrectionem. Nemo enim ex mortuis in mundum veniens hæc nobis renuntiavit aut confirmavit. Quapropter a tua sanctitate flagi- tamus ut quæstionem hanc de anima, multis in- comprehensam, nos velis edocere. RESP. Hominis quidem anima est substantia intelligens, incorporea, invisibilis, impassibilis, immortalis, fereque angelorum subtilitati similis. Nunquam tamen anima fuit angelus, ut fabulan- tur Origenistæ; nec ante corpora exsistunt ani- mæ, ut Manichæis videtur: sed quemadmodum lapide et ferro collisis, ex utroque ignis nasci- tur, sic in viri et mulieris congressu, corpus et anima Deo jubente constituuntur. Idque tibi per- suadeat Paulus apostolus, qui ait : Seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale ", » videli- cet in resurrectione. ‹ QUEST. XVII. Undenam certum habetur mortis tempore animam non simul mori cum corpore? Sic enim quidam opinantur. RESP. Dei Filius et Verbum Jesus Christus aper- tis verbis nos docet et mortale corpus esse, et ani- mam immortalem. « Nolite, inquit, « timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere ". » Certe manifestum inde est immorta- lem eam esse et a Deo exsistere. QUEST. XVIII. • Fidelis sermo et omni acce- plione dignus ". Verum quonam, quæso, modo anima separatur a corpore? RESP. Hominis corpus constare credimus ex qua- tuor elementis, nempe ex sanguine, phlegmate, humore et bili : sive, ex calido, frigido, sicco et humido, id est, ex igne, aqua, aere, et terra. Namque sanguis, veluti calidum et vitale elemen- tum, ex igne utique est : humor vero, ut bu· midus, est ab aere : bilis vero, ut sicca, a terra est : phlegma denique ut frigidum, est ab aqua. His quatuor, non secus ac quatuor muris, anima, instar columbæ, in domo corporis conclusa est. Igitur mortis tempore, Dei jussu, quatuor elemen- tis ab invicem discedentibus, quatuor muri domus, ut ita dixeris, dissolvuntur, receditque intus con- clusa columba sive anima, ac primo recedit san- guis sive calidum et vitale elementum. Hinc mor- tua corpora bilem et phlegma ac humorem post mortem servant, at sanguineni nullum habent. B C D *³ I Cor. xv, 44. se Matth. x, 28. 8] Tim. 1, 15. Mor Reg. 2, qui habent, Édit. Comm., Edit. Paris. cum Palat. 2, Porro quæst. 19, 20, 21, 22, 23, 24, 21- sunt a Palat. 2, et a veteribus editis Latinis. (15) Post, ἀθάνατος, quidam habent σχεδόν (16) Ita quidam manuscripti rectius quam editi, (17) Quatuor mss., ὁ τοῦ Χριστοῦ καὶ Θεοῦ ἡμῶν (18) Duo mss., ἀθάνατον καὶ ἀπαθῆ υπάρχο

ζήτησίς τε καὶ ἀμφιβολία· λέγω δὴ, τί αὐτὸ χρῆμά ὁμοία τῆς τῶν ἀγγέλων λεπτότητος. Ὠριγενισταί. συνίστασθαι κελεύει. ἐστιν ἡ ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου; καὶ πόθεν αὕτη συν ίσταται ἐν τῷ σώματι ; καὶ πότε καὶ πῶς τοῦ σώματος χωρίζεται ; καὶ τί μέχρι τῆς ἀναστάσεως διαπράτ- τεται; οὐδεὶς γὰρ ἐκ νεκρῶν ἐν τῷ βίῳ ἐπιδημήσας ταῦτα ἡμῖν ἀπήγγειλεν, ἢ ἐπιστώσατο· Διὸ ὡς τοῖς πολλοῖς ἀκατάληπτον τὸν περὶ τῆς ψυχῆς λόγον δι δαχθῆναι ἡρωτήσαμεν τὴν σὴν ἁγιότητα. Απόκ. Η μὲν τοῦ ἀνθρώπου ψυχή ἐστιν οὐσία νοερά, ἀσώματος, ἀπαθὴς, ἀθάνατος (15)· οὐ μὴν δὲ ἄγγελος ποτε ἦν ἡ ψυχή, ὡς οἱ ριγενισταί μυ θεύονται· οὐδὲ προϋπάρχουσιν αἱ ψυχαὶ τῶν σωμά των, ὡς οἱ Μανιχαίοι δογματίζουσιν· ἀλλ᾿ ὥσπερ τοῦ λίθου καὶ τοῦ σιδήρου συγκρουομένων, ἐκ τῶν ἀμφοτέρων τίκτεται τὸ πῦρ· οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς συμπλοκής συνίσταται (16) Θεοῦ κελεύσει σῶμα καὶ ψυχή. Καὶ πειθέτω σε ό ἅγιος Απόστολος λέγων ο Σπείρεται σῶμα ψυχικόν · ἐγείρεται σῶμα πνευματικόν, ο δηλονότι ἐν τῇ ἀνα- στάσει. Ερώτ. ιζ'. Πόθεν δὲ δῆλον ὅτι ἐν τῷ καιρῷ τοῦ θανάτου οὐ συναποθνήσκει μετὰ τοῦ σώματος ἡ ψυχή; Τινὲς γὰρ οὕτω νομίζουσιν. Απόκ. Ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς καὶ Λόγος (17) Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς προφανῶς ἡμᾶς διδάσκει τὸ θνητὸν τοῦ σώματος, καὶ τὸ ἀθάνατον τῆς ἡμετέρας ψυχῆς, λέ- γων· Μὴ φοβηθῆτε ἀπὸ τῶν ἀποκτεινόντων τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχὴν μὴ δυναμένων ἀποκτεῖναι. » Πρόδηλον ὡς ἀθάνατος (18) καὶ ἀπὸ Θεοῦ ὑπάρχει. Ερώτ. ιη'. « Πιστὸς ὁ λόγος καὶ πάσης ἀποδοχῆς ἄξιος. » Ποίῳ δὲ ἄρα τρόπῳ ἡ ψυχὴ χωρίζεται ἀπὸ τοῦ σώματος ; Απόκ. Εκ τεσσάρων στοιχείων πιστεύομεν τὸ σῶμα τοῦ ἀνθρώπου συνίστασθαι· λέγω δὴ ἐξ αἵμα- τος, καὶ φλέγματος, καὶ χυμοῦ, καὶ χολῆς· ἤγουν ἐκ θερμοῦ, καὶ ψυχροῦ, καὶ ξηροῦ, καὶ ὑγροῦ, τουτέστιν ἐκ πυρὸς, καὶ ὕδατος, καὶ ἀέρος, καὶ γῆς. Τὸ μὲν γὰρ αἷμα ὥσπερ θερμὸν καὶ ζωτικὸν στοιχεῖον, δῆλον ὅτι ἐκ τοῦ πυρός· ὁ δὲ χυμός, ὡς ὑγρός, πρόδηλον ὅτι ἐξ ἀέρος· ἡ δὲ χολὴ ὡς ξηρὰ πρόδηλον ἀπὸ γῆς· τὸ δὲ φλέγμα ὡς ψυχρόν, εὔδηλον ἐξ ὕδατος. Καὶ τού- τοις τοῖς τέσσαρσιν ὥσπερ καὶ τέσσαρσι τοίχοις ἐν οἴκῳ τοῦ σώματος δίκην τινὸς περιστερᾶς ἀποκέκλει σται ἡ ψυχή. Τῷ γοῦν καιρῷ τοῦ θανάτου ἐπιτροπή τοῦ Θεοῦ, ὑποχωρούντων ἐξ ἀλλήλων τῶν τεσσάρων στοιχείων, ὡς ἂν εἴποις, διαλύονται οἱ τέσσαρες τοῦ οἴκου τοῖχοι, καὶ ἀναχωρεῖ ἡ ἔνδον ἀποκεκλεισμένη περιστερά, ήγουν ἡ ψυχή· καὶ πρῶτον μὲν ἀποχωρεί τὸ αἷμα, ήγουν τὸ θερμὸν καὶ ζωτικόν. "Οθεν τὰ νε κρὰ σώματα χολὴν μὲν ἔχουσι μετὰ θάνατον καὶ φλέγμα καὶ χυμόν, αἷμα δὲ οὐκ ἔχουσιν. Λόγος. σαν. ἀθάνατος καὶ ἀπαθὴς ὑπάρχει. άθάνατος καὶ ἀπὸ Θεοῦ ὑπάρχει. S. ATHANASIUS. - SPURIA et inquirunt homines, nempe, quæ res sit ipsa A anima hominis, unde ipsa in corpore constituatur, quandonam et quomodo separatur ab homine, quid- que agat usque ad resurrectionem. Nemo enim ex mortuis in mundum veniens hæc nobis renuntiavit aut confirmavit. Quapropter a tua sanctitate flagi- tamus ut quæstionem hanc de anima, multis in- comprehensam, nos velis edocere. RESP. Hominis quidem anima est substantia intelligens, incorporea, invisibilis, impassibilis, immortalis, fereque angelorum subtilitati similis. Nunquam tamen anima fuit angelus, ut fabulan- tur Origenistæ; nec ante corpora exsistunt ani- mæ, ut Manichæis videtur: sed quemadmodum lapide et ferro collisis, ex utroque ignis nasci- tur, sic in viri et mulieris congressu, corpus et anima Deo jubente constituuntur. Idque tibi per- suadeat Paulus apostolus, qui ait : Seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale ", » videli- cet in resurrectione. ‹ QUEST. XVII. Undenam certum habetur mortis tempore animam non simul mori cum corpore? Sic enim quidam opinantur. RESP. Dei Filius et Verbum Jesus Christus aper- tis verbis nos docet et mortale corpus esse, et ani- mam immortalem. « Nolite, inquit, « timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere ". » Certe manifestum inde est immorta- lem eam esse et a Deo exsistere. QUEST. XVIII. • Fidelis sermo et omni acce- plione dignus ". Verum quonam, quæso, modo anima separatur a corpore? RESP. Hominis corpus constare credimus ex qua- tuor elementis, nempe ex sanguine, phlegmate, humore et bili : sive, ex calido, frigido, sicco et humido, id est, ex igne, aqua, aere, et terra. Namque sanguis, veluti calidum et vitale elemen- tum, ex igne utique est : humor vero, ut bu· midus, est ab aere : bilis vero, ut sicca, a terra est : phlegma denique ut frigidum, est ab aqua. His quatuor, non secus ac quatuor muris, anima, instar columbæ, in domo corporis conclusa est. Igitur mortis tempore, Dei jussu, quatuor elemen- tis ab invicem discedentibus, quatuor muri domus, ut ita dixeris, dissolvuntur, receditque intus con- clusa columba sive anima, ac primo recedit san- guis sive calidum et vitale elementum. Hinc mor- tua corpora bilem et phlegma ac humorem post mortem servant, at sanguineni nullum habent. B C D *³ I Cor. xv, 44. se Matth. x, 28. 8] Tim. 1, 15. Mor Reg. 2, qui habent, Édit. Comm., Edit. Paris. cum Palat. 2, Porro quæst. 19, 20, 21, 22, 23, 24, 21- sunt a Palat. 2, et a veteribus editis Latinis. (15) Post, ἀθάνατος, quidam habent σχεδόν (16) Ita quidam manuscripti rectius quam editi, (17) Quatuor mss., ὁ τοῦ Χριστοῦ καὶ Θεοῦ ἡμῶν (18) Duo mss., ἀθάνατον καὶ ἀπαθῆ υπάρχο

S. ATHANASIUS. Απόκ. ῾Ο ἐπιγνωρισμὸς ἐκ σωματικών σημείων γίνεσθαι πέφυκε. Αἱ δὲ ἀσώματοι ψυχαί ὅμοιαι ἀλ λήλαις κατὰ πάντα τρόπον (24) ὑπάρχουσιν, ὥσπερ ἐπὶ πλήθους τινῶν ἀσπίλων καὶ ὁμοίων περιστερῶν ἢ μελισσῶν, οὐ διαφερουσῶν μία τῆς μιᾶς, οὔτε σε μνότητι, οὔτε μεγαλειότητι, ἀλλὰ κατὰ πάντα ἐν ἰσό- τητι ἀλλήλαις οὔσαις. Τοῦτο δὲ λέγω ἐπὶ τῶν ἐν τῷ ᾅδῃ καταδικασθεισῶν ψυχῶν τῶν ἁμαρτωλῶν, ὅτι ἑαυτὰς οὐκ ἐπιγινώσκουσι. Ταῖς γὰρ τῶν δικαίων ψυχαῖς καὶ τοῦτο ὁ Θεὸς τὸ ἀγαθὸν, λέγω δὴ τὸν ἐπι- γνωρισμὸν, ἐδωρήσατο. Ερώτ. κγ'. Δεδόσθω τοίνυν (25) κατὰ τὸν σὸν λό γον, αἱ ψυχαὶ ἀλλήλας οὐκ ἐπιγινώσκουσι νῦν· εἶτα ἆρα οὔτε ἐν τῇ ἀναστάσει ἐπιγνώσονται ἀλλήλους οἱ ἁμαρτωλοί, λέγω δὲ οἱ ἐκ μιᾶς χώρας καὶ οἴκου καὶ Β γένους ὑπάρχοντες ; Απόκ. Οὔτε ἐν τῇ ἀναστάσει. Ερώτ. κδ'. Τίνος χάριν; Απόκ. Οτιπερ ἅπαντα τὰ ἐκ φθορᾶς και σπορας ἐπισυμβάντα τοῖς ἡμετέροις σώμασι σχήματα καὶ σημεῖα, καὶ παθήματα, δι' ὧν ἀλλήλους ἐπιγινώσκο μεν (26) ὧδε, ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν νεκρῶν σὺν τῇ σπορᾷ καὶ φθορά καταργοῦνται. Καὶ ὥσπερ ἀπ' ἀρ χῆς ὁ Θεὸς ἕνα ἄνθρωπον ἐποίησεν, οὕτω καὶ ἐν τῇ παλιγγενεσία πάντες ὡς εἰς ἄνθρωπος ἐπανιστά- μεθα· τουτέστι πᾶσα ἀνθρώπου εἰκὼν ὁμοία τῆς τοῦ Ἀδὰμ εἰκόνος καὶ πλάσεως, καὶ μεγέθους καὶ σχή- ματος. Διὸ οὐκ ἔστιν ἐν τῇ ἀναστάσει ἄρσεν καὶ (27) θῆλυ, οὐδὲ μικρὸς καὶ μέγας, οὐδὲ μέλας καὶ λευ κὸς, οὐδὲ ξανθότης καὶ πυῤῥότης, ή σιμότης ή γρυ πότης, οὐδὲ διάφορα σχήματα, καὶ πρόσωπα, καὶ χρώματα, καὶ παθήματα, καὶ σκηνώματα. Ταῦτα γὰρ πάντα ἀπὸ σπορᾶς καὶ φθορᾶς γινόμενα σὺν τῇ φθορᾷ καταργοῦνται (28). Καὶ πῶς λοιπὸν ἐπιγνώ- σεται, είπέ μοι, πατὴρ τὸ ἴδιον τέκνον νήπιον τελευ- τῆσαν, καὶ τριακονταετῆ τέλειον ἄνθρωπον (29) ἀν ιστάμενον, καθὼς καὶ ὁ Χριστὸς τριακονταετὴς ἐδα- πτίσθη; Η πῶς γνωσθήσεται ὁ τελευτήσας Αιθίοψ λευκὸς ἀνιστάμενος· ἢ ὁ ἀποθανών λελωβημένος, ὑγιὴς ἀνιστάμενος; Εἰ δὲ δύσπιστά σοι ταῦτα φαί νονται, ἄκουσον τοῦ Κυρίου πρὸς τοὺς Σαδδουκαίους λέγοντος, ὅτι « Ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν νεκρῶν οὔτε γαμοῦσιν, οὔτε γαμίζονται (50)· ἀλλ᾽ ἔσονται͵ ὡς ἄγ γελοι. » Οὐκοῦν ὥσπερ οἱ ἄγγελοι μιᾶς ἰδέας καὶ σχή ματος ὑπάρχουσιν· οὕτω πιστεύομεν καὶ ἐπὶ τῆς οἱ ἁμαρτωλοί ή γρυπότης τὸ βρέφος. "Η πῶς γνωσθή ἡμετέρας φύσεως ἐν τῇ ἀναστάσει διὰ τῆς ἀφθαρσίας λοιπὸν γίνεσθαι. Καὶ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ σίτου στάχυν ἐποίησεν ὁ Θεὸς ἀπ᾿ ἀρχῆς, καὶ ἐκ τοῦ στάχυος γέ- γονεν ὁ κόκκος, καὶ πάλιν σπειρόμενος ἀναβλαστάνει σεται. ἢ ἐπιγνωρισθήσεται. γνωσθήσεται. Σχόλιον. Τῆς τότε ἀπαθείας καὶ ἁγιότητος λέγει ὁ Χριστὸς, ὅτι οὐ γαμοῦσιν, οὔτε ἐγγαμίζονται. Οὐχὶ ὅτι δὲ οὐκ ἀνίστανται, οὔτε ἄν δρες, οὔτε γυναίκες. Καὶ γὰρ ἐν τῇ ἀναστάσει οἱ μὲν ἄνδρες ἀναστής ντα: ἄνδρες, αἱ δὲ γυναῖκες γυναίκες, ὡς ἡ ἁγία Θεοτόμος. RESP. Agnitio ex corporeis signis solet fieri. At A animæ incorporeæ invicem sunt omnino similes, non secus ac multitudo aliqua nitidissimarum et similium columbarum aut apum, quarum nulla diſſerat vel gravitate vel magnitudine, sed quæ in omnibus æquales sint invicem. Porro loquor de damnatis peccatorum animabus apud inferos, ipsas nempe seipsas non cognoscere. Nam justo rum animabus id bonum concessit Deus, ut invi- cem se agnoscant. QUEST. XXIII. Demus igitur, juxta quod ais, animas nunc invicem se non cognoscere: at nunquid nec in resurrectione mutuo se cognoscent peccato- res, qui nempe ex una regione, domo et genere exstiterint ? RESP. Neque in resurrectione. QUÆST. XXIV. Quare? - SPURIA. C RESP. Quia figuræ, signa, et affectiones quæ no- stris corporibus ex corruptione et satione accidunt, per quas nos invicem hic cognoscimus, in resur- rectione mortuorum cum satione et corruptione destruuntur. Et quemadmodum Deus ab initio unum fecit hominem ; sic et in regeneratione omnes, velut unus homo, resurgemus : id est, omnis imago hominis similis erit imagini, formæ, magnitudinis et figuræ Adami. Unde in resurre- ctione non est parvus aut magnus, niger vel albus, flavus vel rufus, simus aut adunco naso, nec variæ iguræ, formæ et colores. Hæc enim omnia quæ ex satione et corruptione proveniunt, destruentur simul cum corruptione. Enimvero quomodo posset agnoscere pater proprium filium, qui infans mor- tuus fuerit, triginta jam annorum hominem per- fectum resurgentem, quemadmodum et Christus triginta annos natus baptizatus est? Quomodo di- gnosci possit Ethiops, qui albus resurgel : vel qui saucius obierit, sanus resurgens ? Quod si hæc tibi videntur vix credibilia, audi Dominum ad Sadducæos aientem: In resurrectione mortuorum neque nu- bent neque nubentur : sed erunt sicut angeli ". Igitur quemadmodum una est species et figura angelorum ita idem nostræ naturæ in resurre- ctione per immortalitatem futurum credimus. Et quemadmodum in frumento spicam fecit Deus ab p initio, et ex spica granum prodiit, quod deinde satum rursus germinat spica : sic et homo factus est a Deo incorruptus propter præceptum : deinde transgressione contritus est ac corruptus redditus: » Matth. xx11, 30. in editis, sed habetur in compluribus mss. Infra deest in quibusdam mss. desunt. Infra, deest, in guibusdam mss. Paullo post multi mss., Editi, Unus codex, codicis notatur ibid. Horum pars in textum relata est a veteri interp、le. (24) Τρόπον deest in Reg. 1, 2. Infra μία deest (25) Ita Reg. 5, recte. Editi vero male, ὅτι νῦν. (26) Tres mss. γνωρίζομεν, (27) Ita tres mss. In editis vero, άρσεν καὶ θῆλυ, (25) Tres mss., καταλύονται. (29) Duo mss., τέλειον ἄνθρωπον. Alius, τέλειον (50) Basil., ἐκγαμίζονται. Ad marginem huju

S. ATHANASIUS. Απόκ. ῾Ο ἐπιγνωρισμὸς ἐκ σωματικών σημείων γίνεσθαι πέφυκε. Αἱ δὲ ἀσώματοι ψυχαί ὅμοιαι ἀλ λήλαις κατὰ πάντα τρόπον (24) ὑπάρχουσιν, ὥσπερ ἐπὶ πλήθους τινῶν ἀσπίλων καὶ ὁμοίων περιστερῶν ἢ μελισσῶν, οὐ διαφερουσῶν μία τῆς μιᾶς, οὔτε σε μνότητι, οὔτε μεγαλειότητι, ἀλλὰ κατὰ πάντα ἐν ἰσό- τητι ἀλλήλαις οὔσαις. Τοῦτο δὲ λέγω ἐπὶ τῶν ἐν τῷ ᾅδῃ καταδικασθεισῶν ψυχῶν τῶν ἁμαρτωλῶν, ὅτι ἑαυτὰς οὐκ ἐπιγινώσκουσι. Ταῖς γὰρ τῶν δικαίων ψυχαῖς καὶ τοῦτο ὁ Θεὸς τὸ ἀγαθὸν, λέγω δὴ τὸν ἐπι- γνωρισμὸν, ἐδωρήσατο. Ερώτ. κγ'. Δεδόσθω τοίνυν (25) κατὰ τὸν σὸν λό γον, αἱ ψυχαὶ ἀλλήλας οὐκ ἐπιγινώσκουσι νῦν· εἶτα ἆρα οὔτε ἐν τῇ ἀναστάσει ἐπιγνώσονται ἀλλήλους οἱ ἁμαρτωλοί, λέγω δὲ οἱ ἐκ μιᾶς χώρας καὶ οἴκου καὶ Β γένους ὑπάρχοντες ; Απόκ. Οὔτε ἐν τῇ ἀναστάσει. Ερώτ. κδ'. Τίνος χάριν; Απόκ. Οτιπερ ἅπαντα τὰ ἐκ φθορᾶς και σπορας ἐπισυμβάντα τοῖς ἡμετέροις σώμασι σχήματα καὶ σημεῖα, καὶ παθήματα, δι' ὧν ἀλλήλους ἐπιγινώσκο μεν (26) ὧδε, ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν νεκρῶν σὺν τῇ σπορᾷ καὶ φθορά καταργοῦνται. Καὶ ὥσπερ ἀπ' ἀρ χῆς ὁ Θεὸς ἕνα ἄνθρωπον ἐποίησεν, οὕτω καὶ ἐν τῇ παλιγγενεσία πάντες ὡς εἰς ἄνθρωπος ἐπανιστά- μεθα· τουτέστι πᾶσα ἀνθρώπου εἰκὼν ὁμοία τῆς τοῦ Ἀδὰμ εἰκόνος καὶ πλάσεως, καὶ μεγέθους καὶ σχή- ματος. Διὸ οὐκ ἔστιν ἐν τῇ ἀναστάσει ἄρσεν καὶ (27) θῆλυ, οὐδὲ μικρὸς καὶ μέγας, οὐδὲ μέλας καὶ λευ κὸς, οὐδὲ ξανθότης καὶ πυῤῥότης, ή σιμότης ή γρυ πότης, οὐδὲ διάφορα σχήματα, καὶ πρόσωπα, καὶ χρώματα, καὶ παθήματα, καὶ σκηνώματα. Ταῦτα γὰρ πάντα ἀπὸ σπορᾶς καὶ φθορᾶς γινόμενα σὺν τῇ φθορᾷ καταργοῦνται (28). Καὶ πῶς λοιπὸν ἐπιγνώ- σεται, είπέ μοι, πατὴρ τὸ ἴδιον τέκνον νήπιον τελευ- τῆσαν, καὶ τριακονταετῆ τέλειον ἄνθρωπον (29) ἀν ιστάμενον, καθὼς καὶ ὁ Χριστὸς τριακονταετὴς ἐδα- πτίσθη; Η πῶς γνωσθήσεται ὁ τελευτήσας Αιθίοψ λευκὸς ἀνιστάμενος· ἢ ὁ ἀποθανών λελωβημένος, ὑγιὴς ἀνιστάμενος; Εἰ δὲ δύσπιστά σοι ταῦτα φαί νονται, ἄκουσον τοῦ Κυρίου πρὸς τοὺς Σαδδουκαίους λέγοντος, ὅτι « Ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν νεκρῶν οὔτε γαμοῦσιν, οὔτε γαμίζονται (50)· ἀλλ᾽ ἔσονται͵ ὡς ἄγ γελοι. » Οὐκοῦν ὥσπερ οἱ ἄγγελοι μιᾶς ἰδέας καὶ σχή ματος ὑπάρχουσιν· οὕτω πιστεύομεν καὶ ἐπὶ τῆς οἱ ἁμαρτωλοί ή γρυπότης τὸ βρέφος. "Η πῶς γνωσθή ἡμετέρας φύσεως ἐν τῇ ἀναστάσει διὰ τῆς ἀφθαρσίας λοιπὸν γίνεσθαι. Καὶ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ σίτου στάχυν ἐποίησεν ὁ Θεὸς ἀπ᾿ ἀρχῆς, καὶ ἐκ τοῦ στάχυος γέ- γονεν ὁ κόκκος, καὶ πάλιν σπειρόμενος ἀναβλαστάνει σεται. ἢ ἐπιγνωρισθήσεται. γνωσθήσεται. Σχόλιον. Τῆς τότε ἀπαθείας καὶ ἁγιότητος λέγει ὁ Χριστὸς, ὅτι οὐ γαμοῦσιν, οὔτε ἐγγαμίζονται. Οὐχὶ ὅτι δὲ οὐκ ἀνίστανται, οὔτε ἄν δρες, οὔτε γυναίκες. Καὶ γὰρ ἐν τῇ ἀναστάσει οἱ μὲν ἄνδρες ἀναστής ντα: ἄνδρες, αἱ δὲ γυναῖκες γυναίκες, ὡς ἡ ἁγία Θεοτόμος. RESP. Agnitio ex corporeis signis solet fieri. At A animæ incorporeæ invicem sunt omnino similes, non secus ac multitudo aliqua nitidissimarum et similium columbarum aut apum, quarum nulla diſſerat vel gravitate vel magnitudine, sed quæ in omnibus æquales sint invicem. Porro loquor de damnatis peccatorum animabus apud inferos, ipsas nempe seipsas non cognoscere. Nam justo rum animabus id bonum concessit Deus, ut invi- cem se agnoscant. QUEST. XXIII. Demus igitur, juxta quod ais, animas nunc invicem se non cognoscere: at nunquid nec in resurrectione mutuo se cognoscent peccato- res, qui nempe ex una regione, domo et genere exstiterint ? RESP. Neque in resurrectione. QUÆST. XXIV. Quare? - SPURIA. C RESP. Quia figuræ, signa, et affectiones quæ no- stris corporibus ex corruptione et satione accidunt, per quas nos invicem hic cognoscimus, in resur- rectione mortuorum cum satione et corruptione destruuntur. Et quemadmodum Deus ab initio unum fecit hominem ; sic et in regeneratione omnes, velut unus homo, resurgemus : id est, omnis imago hominis similis erit imagini, formæ, magnitudinis et figuræ Adami. Unde in resurre- ctione non est parvus aut magnus, niger vel albus, flavus vel rufus, simus aut adunco naso, nec variæ iguræ, formæ et colores. Hæc enim omnia quæ ex satione et corruptione proveniunt, destruentur simul cum corruptione. Enimvero quomodo posset agnoscere pater proprium filium, qui infans mor- tuus fuerit, triginta jam annorum hominem per- fectum resurgentem, quemadmodum et Christus triginta annos natus baptizatus est? Quomodo di- gnosci possit Ethiops, qui albus resurgel : vel qui saucius obierit, sanus resurgens ? Quod si hæc tibi videntur vix credibilia, audi Dominum ad Sadducæos aientem: In resurrectione mortuorum neque nu- bent neque nubentur : sed erunt sicut angeli ". Igitur quemadmodum una est species et figura angelorum ita idem nostræ naturæ in resurre- ctione per immortalitatem futurum credimus. Et quemadmodum in frumento spicam fecit Deus ab p initio, et ex spica granum prodiit, quod deinde satum rursus germinat spica : sic et homo factus est a Deo incorruptus propter præceptum : deinde transgressione contritus est ac corruptus redditus: » Matth. xx11, 30. in editis, sed habetur in compluribus mss. Infra deest in quibusdam mss. desunt. Infra, deest, in guibusdam mss. Paullo post multi mss., Editi, Unus codex, codicis notatur ibid. Horum pars in textum relata est a veteri interp、le. (24) Τρόπον deest in Reg. 1, 2. Infra μία deest (25) Ita Reg. 5, recte. Editi vero male, ὅτι νῦν. (26) Tres mss. γνωρίζομεν, (27) Ita tres mss. In editis vero, άρσεν καὶ θῆλυ, (25) Tres mss., καταλύονται. (29) Duo mss., τέλειον ἄνθρωπον. Alius, τέλειον (50) Basil., ἐκγαμίζονται. Ad marginem huju

στάχυς· οὕτω καὶ ὁ ἄνθρωπος γέγονεν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ φυλάττων τὴν ἐντολὴν ἄφθαρτος· εἶτα διὰ τῆς παρ- ακοῆς συνετρίβη, καὶ γέγονε φθαρτός· σπειρόμενος βλαστάνει ὥσπερ ἦν ἀπ' ἀρχῆς ἄφθαρτος. Ερώτ. κε'. 'Αρα ἐπισκέπτονται τὸν βίον αἱ προ- λαβοῦσαι (31) τῶν ἀνθρώπων ψυχαί, ἢ οὐ; Απόκ. Οὐδαμῶς. Ακουσον γὰρ τοῦ προφήτου Δαβὶδ περὶ τῶν τελευτώντων ἀνθρώπων λέγοντος· • Ανθρωπος, ὡσεὶ χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ, ὡσεὶ ἄνθος τοῦ ἀγροῦ οὕτως ἐξανθήσει. Οτι πνεῦμα διῆλθεν ἐν αὐτῷ, καὶ οὐχ ὑπάρξει, καὶ οὐκ ἐπιγνώ- σεται ἔτι τὸν τόπον αὐτοῦ. › Περὶ δὲ τῶν ψυχῶν τῶν ἁγίων οὐ χρὴ ἀμφιβάλλειν (52). δὲ διὰ τοῦ θανάτου καὶ χωννύμενος ἐν τῇ γῇ, ἀνα- Ερώτ. κς'. Καὶ εἰ ταῦτα οὕτω, πῶς ἐπιφαίνονται οἱ ἅγιοι πολλάκις ἐν τοῖς ἑαυτῶν ναοῖς καὶ σωροῖς ; ] Απόκ. Ξένον καὶ παράδοξον τὸ ἐπερώτημα, καὶ πιστοτάτης ψυχῆς δεόμενον εἰς ἀπόκρισιν. Ομως εἰ χωρεῖς, ἄκουσον μὴ ὀκλάζων τῷ λογισμῷ. Αἱ ἐν τοῖς ναοῖς καὶ σωροῖς τῶν ἁγίων γινόμεναι ἐπισκιάσεις καὶ ὀπτασίαι οὐ διὰ τῶν ψυχῶν τῶν ἁγίων γίνονται, ἀλλὰ (33) δι' ἀγγέλων ἁγίων μετασχηματιζομένων εἰς τὸ εἶδος τῶν ἁγίων. Πῶς γὰρ, εἰπέ μοι, μία οὖσα ψυχὴ τοῦ μακαρίου Πέτρου ἢ Παύλου δύναται κατ' αὐτὴν τὴν ῥοπὴν ἐν τῇ μνήμῃ αὐτοῦ ἐπιφανῆναι ἐν χιλίοις ναοῖς αὐτοῦ, ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ; τοῦτο γὰρ οὔτε ἄγγελος εἷς δύναται ποιῆσαί ποτε. Μόνου γὰρ τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἐν δυσὶ τόποις καὶ ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ἐν αὐτῇ τῇ ροπῇ εὑρίσκεσθαι. Ἐπεὶ καὶ αὐταὶ αἱ νοεραὶ δυνάμεις ἀπολιμπάνονται (34) πάντως τῆς ἐν οὐρανοῖς δοξολογίας, ἡνίκα δ' ἂν ἀποστέλλωνται εἰς διακονίαν ἐπὶ τῆς γῆς. Ερώτ. κζ'. Τί διαφέρει ἡ ουσία τοῦ ἀγγέλου τῆς οὐσίας τῆς ψυχῆς τοῦ ἀνθρώπου ; Απόκ. Τρεῖς οὐσίας ἀκαταλήπτους παρὰ ἀνθρώ παις εὑρίσκομεν, ὃς οὐδεὶς οὐδαμῶς οὔτε εἶδεν, οὔτε ἰδέσθαι ἐπὶ γῆς δύναται, ὡς εἰσὶ, λέγω δὴ Θεοῦ καὶ ἀγγέλων καὶ ψυχῶν· ὅμως στοχαζόμεθα, ὅτιπερ ὅσον διαφέρει τῆς σελήνης ὁ ἥλιος, τοσοῦτον ὑπερέχει καὶ λαμπροφορεί (35) ἡ τῶν ἀγγέλων οὐσία τῆς οὐ σίας τῶν ψυχῶν ἀνθρώπων. Ερώτ. κη'. Καὶ πῶς οἱ προφῆται φαίνονται πολύ λάκις ἰδόντες τὸν Κύριον (36) ; Απόκ. Μετὰ πάντας τους προφήτας και μετ' αυ τὴν τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ Χριστοῦ εἶπεν ὁ ἅγιος ἀπό στολος καὶ εὐαγγελιστὴς καὶ θεολόγος Ιωάννης, ὅτι Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε. Καὶ ἵνα πιστώση- ται ὡς φοβερὸν καὶ ξένον τὸ ῥῆμα, ἐπήγαγεν, ὅτι • Ο Μονογενής ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο. » "Οθεν καὶ ὁ ἅγιος ἀπόστολος Παῦ λός φησιν· ε Ον εἶδεν οὐδεὶς ἀνθρώπων, οὔτε ἰδεῖν δύ- ναται. » Ωστε οὐδεὶς ἀνθρώπων δύναται Θεοῦ οὐσίαν γυμνὴν ἰδεῖν οὐδαμοῦ· ἀλλά, πρὸς τὴν τῶν ἀνθρώ μετὰ θανάτου καὶ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως. ταῖς ἐν οὐρανοῖς δοξολογίαις. QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A satus vero per mortem et terra obrutus, iterum in- corruptus repullulat, qualis ab initio erat. QUEST. XXV. Num hominum animæ, qui ante nos decedunt, vitam iterum invisunt, necne ? Rese. Nequaquam. Audi enim prophetam Davi- demn de hominibus morientibus aientem: Homo, sicut fenum dies ejus, tanquam ſlos agri sic effo- rebit. Quoniam spiritus pertransivit in illo, et non exsistet, et non cognoscet amplius locum suum . De animabus autem justorum nihil est ambigen- dum. C in ministerium in terram mittuntur. QUEST. XXVI. Si hæc ita se habent, quomodo sape sancti suis in templis et tumulis apparent ? RESP. Singularis et paradoxa sane quæstio, fide- lissimaque indigens anima ad respondendum. Ta- men si capis, audi nec ratione vacilles. Quæ in templis et tumulis sanctorum adumbrationes et visiones fiunt, non per animas sanctorum fiunt, sed per angelos qui formam sanctorum assumunt. Quomodo enim, dic mihi, beati Petri vel Pauli anima una possit eodem momento in memoria sive monumento ejus apparere in mille ejus templis per totum orbem? id enim nec unus angelus queat unquam præstare. Solius siquidem Dei est duobus in locis et toto in mundo eodem momento reperiri : quandoquidem et ipsæ intelligentes virtutes defi- ciunt omnino a doxologia quæ in cœlis est, cum D • ss Joan. 1, 18. ibid. ot Psal. cut, 15, 16. Quæe- «tiones porro et absunt a Palat. 2, et a ve- teribus editis Latinis. QUEST. XXVII. Quid differt substantia an- geli ab bominis substantia? RESP. Tres invenimus substantias quas homo ne- quit comprehendere, nemoque unquam vidit, quæ nec in terra possunt videri, ut sunt nempe Dei, angelorum et animarum. Attamen conjicimus quod quantum differt sol a luna, tantum antecellit et magis splendet angelorum essentia, quam anima- rum hominum essentia. QUEST. XXVIII. Quomodo prophetæ sæpe Deum videntes apparent ? RESP. Post prophetas omnes ipsumque Christi adventum dixit apostolus, evangelistaque et theo- logus Joannes, quod : • Deum nemo vidit un- quam ". » Quod ut credibile redderet, tanquam aliquid tremendum et singulare, addidit: Unige- nitus qui est in sinu Patris, ipse enarravit°³ Unde et sanctus apostolus Paulus ait: Quem nemo hominum vidit vel videre potest *** : Itaque nullus homo nudam Dei essentiam potuit usquam videre, sed sese Deus ad infirmitatem hominum Tim. VI, 16. Reg. 1, Quæstiones autem 29, 30, 31, 32, et 34, absunt a Palat. 2, et a veteribus editis Latinis. (51) Quidam mss. αἱ ἐκεῖ προλαβοῦσαι. (52) His adjicit Palat. 2. Γνωρίζει γὰρ ἅπαντα (33) Sic Reg. 1, 3. In editis, αλλά deest. (54) Ita 2 mss. Editi, ἀπολαμβάνονται. Ibidem (55) Palat. 1, λαμπροτερεί. (56) Palat. 2, τὸν Θεόν.

στάχυς· οὕτω καὶ ὁ ἄνθρωπος γέγονεν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ φυλάττων τὴν ἐντολὴν ἄφθαρτος· εἶτα διὰ τῆς παρ- ακοῆς συνετρίβη, καὶ γέγονε φθαρτός· σπειρόμενος βλαστάνει ὥσπερ ἦν ἀπ' ἀρχῆς ἄφθαρτος. Ερώτ. κε'. 'Αρα ἐπισκέπτονται τὸν βίον αἱ προ- λαβοῦσαι (31) τῶν ἀνθρώπων ψυχαί, ἢ οὐ; Απόκ. Οὐδαμῶς. Ακουσον γὰρ τοῦ προφήτου Δαβὶδ περὶ τῶν τελευτώντων ἀνθρώπων λέγοντος· • Ανθρωπος, ὡσεὶ χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ, ὡσεὶ ἄνθος τοῦ ἀγροῦ οὕτως ἐξανθήσει. Οτι πνεῦμα διῆλθεν ἐν αὐτῷ, καὶ οὐχ ὑπάρξει, καὶ οὐκ ἐπιγνώ- σεται ἔτι τὸν τόπον αὐτοῦ. › Περὶ δὲ τῶν ψυχῶν τῶν ἁγίων οὐ χρὴ ἀμφιβάλλειν (52). δὲ διὰ τοῦ θανάτου καὶ χωννύμενος ἐν τῇ γῇ, ἀνα- Ερώτ. κς'. Καὶ εἰ ταῦτα οὕτω, πῶς ἐπιφαίνονται οἱ ἅγιοι πολλάκις ἐν τοῖς ἑαυτῶν ναοῖς καὶ σωροῖς ; ] Απόκ. Ξένον καὶ παράδοξον τὸ ἐπερώτημα, καὶ πιστοτάτης ψυχῆς δεόμενον εἰς ἀπόκρισιν. Ομως εἰ χωρεῖς, ἄκουσον μὴ ὀκλάζων τῷ λογισμῷ. Αἱ ἐν τοῖς ναοῖς καὶ σωροῖς τῶν ἁγίων γινόμεναι ἐπισκιάσεις καὶ ὀπτασίαι οὐ διὰ τῶν ψυχῶν τῶν ἁγίων γίνονται, ἀλλὰ (33) δι' ἀγγέλων ἁγίων μετασχηματιζομένων εἰς τὸ εἶδος τῶν ἁγίων. Πῶς γὰρ, εἰπέ μοι, μία οὖσα ψυχὴ τοῦ μακαρίου Πέτρου ἢ Παύλου δύναται κατ' αὐτὴν τὴν ῥοπὴν ἐν τῇ μνήμῃ αὐτοῦ ἐπιφανῆναι ἐν χιλίοις ναοῖς αὐτοῦ, ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ; τοῦτο γὰρ οὔτε ἄγγελος εἷς δύναται ποιῆσαί ποτε. Μόνου γὰρ τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἐν δυσὶ τόποις καὶ ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ἐν αὐτῇ τῇ ροπῇ εὑρίσκεσθαι. Ἐπεὶ καὶ αὐταὶ αἱ νοεραὶ δυνάμεις ἀπολιμπάνονται (34) πάντως τῆς ἐν οὐρανοῖς δοξολογίας, ἡνίκα δ' ἂν ἀποστέλλωνται εἰς διακονίαν ἐπὶ τῆς γῆς. Ερώτ. κζ'. Τί διαφέρει ἡ ουσία τοῦ ἀγγέλου τῆς οὐσίας τῆς ψυχῆς τοῦ ἀνθρώπου ; Απόκ. Τρεῖς οὐσίας ἀκαταλήπτους παρὰ ἀνθρώ παις εὑρίσκομεν, ὃς οὐδεὶς οὐδαμῶς οὔτε εἶδεν, οὔτε ἰδέσθαι ἐπὶ γῆς δύναται, ὡς εἰσὶ, λέγω δὴ Θεοῦ καὶ ἀγγέλων καὶ ψυχῶν· ὅμως στοχαζόμεθα, ὅτιπερ ὅσον διαφέρει τῆς σελήνης ὁ ἥλιος, τοσοῦτον ὑπερέχει καὶ λαμπροφορεί (35) ἡ τῶν ἀγγέλων οὐσία τῆς οὐ σίας τῶν ψυχῶν ἀνθρώπων. Ερώτ. κη'. Καὶ πῶς οἱ προφῆται φαίνονται πολύ λάκις ἰδόντες τὸν Κύριον (36) ; Απόκ. Μετὰ πάντας τους προφήτας και μετ' αυ τὴν τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ Χριστοῦ εἶπεν ὁ ἅγιος ἀπό στολος καὶ εὐαγγελιστὴς καὶ θεολόγος Ιωάννης, ὅτι Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε. Καὶ ἵνα πιστώση- ται ὡς φοβερὸν καὶ ξένον τὸ ῥῆμα, ἐπήγαγεν, ὅτι • Ο Μονογενής ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο. » "Οθεν καὶ ὁ ἅγιος ἀπόστολος Παῦ λός φησιν· ε Ον εἶδεν οὐδεὶς ἀνθρώπων, οὔτε ἰδεῖν δύ- ναται. » Ωστε οὐδεὶς ἀνθρώπων δύναται Θεοῦ οὐσίαν γυμνὴν ἰδεῖν οὐδαμοῦ· ἀλλά, πρὸς τὴν τῶν ἀνθρώ μετὰ θανάτου καὶ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως. ταῖς ἐν οὐρανοῖς δοξολογίαις. QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A satus vero per mortem et terra obrutus, iterum in- corruptus repullulat, qualis ab initio erat. QUEST. XXV. Num hominum animæ, qui ante nos decedunt, vitam iterum invisunt, necne ? Rese. Nequaquam. Audi enim prophetam Davi- demn de hominibus morientibus aientem: Homo, sicut fenum dies ejus, tanquam ſlos agri sic effo- rebit. Quoniam spiritus pertransivit in illo, et non exsistet, et non cognoscet amplius locum suum . De animabus autem justorum nihil est ambigen- dum. C in ministerium in terram mittuntur. QUEST. XXVI. Si hæc ita se habent, quomodo sape sancti suis in templis et tumulis apparent ? RESP. Singularis et paradoxa sane quæstio, fide- lissimaque indigens anima ad respondendum. Ta- men si capis, audi nec ratione vacilles. Quæ in templis et tumulis sanctorum adumbrationes et visiones fiunt, non per animas sanctorum fiunt, sed per angelos qui formam sanctorum assumunt. Quomodo enim, dic mihi, beati Petri vel Pauli anima una possit eodem momento in memoria sive monumento ejus apparere in mille ejus templis per totum orbem? id enim nec unus angelus queat unquam præstare. Solius siquidem Dei est duobus in locis et toto in mundo eodem momento reperiri : quandoquidem et ipsæ intelligentes virtutes defi- ciunt omnino a doxologia quæ in cœlis est, cum D • ss Joan. 1, 18. ibid. ot Psal. cut, 15, 16. Quæe- «tiones porro et absunt a Palat. 2, et a ve- teribus editis Latinis. QUEST. XXVII. Quid differt substantia an- geli ab bominis substantia? RESP. Tres invenimus substantias quas homo ne- quit comprehendere, nemoque unquam vidit, quæ nec in terra possunt videri, ut sunt nempe Dei, angelorum et animarum. Attamen conjicimus quod quantum differt sol a luna, tantum antecellit et magis splendet angelorum essentia, quam anima- rum hominum essentia. QUEST. XXVIII. Quomodo prophetæ sæpe Deum videntes apparent ? RESP. Post prophetas omnes ipsumque Christi adventum dixit apostolus, evangelistaque et theo- logus Joannes, quod : • Deum nemo vidit un- quam ". » Quod ut credibile redderet, tanquam aliquid tremendum et singulare, addidit: Unige- nitus qui est in sinu Patris, ipse enarravit°³ Unde et sanctus apostolus Paulus ait: Quem nemo hominum vidit vel videre potest *** : Itaque nullus homo nudam Dei essentiam potuit usquam videre, sed sese Deus ad infirmitatem hominum Tim. VI, 16. Reg. 1, Quæstiones autem 29, 30, 31, 32, et 34, absunt a Palat. 2, et a veteribus editis Latinis. (51) Quidam mss. αἱ ἐκεῖ προλαβοῦσαι. (52) His adjicit Palat. 2. Γνωρίζει γὰρ ἅπαντα (33) Sic Reg. 1, 3. In editis, αλλά deest. (54) Ita 2 mss. Editi, ἀπολαμβάνονται. Ibidem (55) Palat. 1, λαμπροτερεί. (56) Palat. 2, τὸν Θεόν.

στάχυς· οὕτω καὶ ὁ ἄνθρωπος γέγονεν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ φυλάττων τὴν ἐντολὴν ἄφθαρτος· εἶτα διὰ τῆς παρ- ακοῆς συνετρίβη, καὶ γέγονε φθαρτός· σπειρόμενος βλαστάνει ὥσπερ ἦν ἀπ' ἀρχῆς ἄφθαρτος. Ερώτ. κε'. 'Αρα ἐπισκέπτονται τὸν βίον αἱ προ- λαβοῦσαι (31) τῶν ἀνθρώπων ψυχαί, ἢ οὐ; Απόκ. Οὐδαμῶς. Ακουσον γὰρ τοῦ προφήτου Δαβὶδ περὶ τῶν τελευτώντων ἀνθρώπων λέγοντος· • Ανθρωπος, ὡσεὶ χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ, ὡσεὶ ἄνθος τοῦ ἀγροῦ οὕτως ἐξανθήσει. Οτι πνεῦμα διῆλθεν ἐν αὐτῷ, καὶ οὐχ ὑπάρξει, καὶ οὐκ ἐπιγνώ- σεται ἔτι τὸν τόπον αὐτοῦ. › Περὶ δὲ τῶν ψυχῶν τῶν ἁγίων οὐ χρὴ ἀμφιβάλλειν (52). δὲ διὰ τοῦ θανάτου καὶ χωννύμενος ἐν τῇ γῇ, ἀνα- Ερώτ. κς'. Καὶ εἰ ταῦτα οὕτω, πῶς ἐπιφαίνονται οἱ ἅγιοι πολλάκις ἐν τοῖς ἑαυτῶν ναοῖς καὶ σωροῖς ; ] Απόκ. Ξένον καὶ παράδοξον τὸ ἐπερώτημα, καὶ πιστοτάτης ψυχῆς δεόμενον εἰς ἀπόκρισιν. Ομως εἰ χωρεῖς, ἄκουσον μὴ ὀκλάζων τῷ λογισμῷ. Αἱ ἐν τοῖς ναοῖς καὶ σωροῖς τῶν ἁγίων γινόμεναι ἐπισκιάσεις καὶ ὀπτασίαι οὐ διὰ τῶν ψυχῶν τῶν ἁγίων γίνονται, ἀλλὰ (33) δι' ἀγγέλων ἁγίων μετασχηματιζομένων εἰς τὸ εἶδος τῶν ἁγίων. Πῶς γὰρ, εἰπέ μοι, μία οὖσα ψυχὴ τοῦ μακαρίου Πέτρου ἢ Παύλου δύναται κατ' αὐτὴν τὴν ῥοπὴν ἐν τῇ μνήμῃ αὐτοῦ ἐπιφανῆναι ἐν χιλίοις ναοῖς αὐτοῦ, ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ; τοῦτο γὰρ οὔτε ἄγγελος εἷς δύναται ποιῆσαί ποτε. Μόνου γὰρ τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἐν δυσὶ τόποις καὶ ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ἐν αὐτῇ τῇ ροπῇ εὑρίσκεσθαι. Ἐπεὶ καὶ αὐταὶ αἱ νοεραὶ δυνάμεις ἀπολιμπάνονται (34) πάντως τῆς ἐν οὐρανοῖς δοξολογίας, ἡνίκα δ' ἂν ἀποστέλλωνται εἰς διακονίαν ἐπὶ τῆς γῆς. Ερώτ. κζ'. Τί διαφέρει ἡ ουσία τοῦ ἀγγέλου τῆς οὐσίας τῆς ψυχῆς τοῦ ἀνθρώπου ; Απόκ. Τρεῖς οὐσίας ἀκαταλήπτους παρὰ ἀνθρώ παις εὑρίσκομεν, ὃς οὐδεὶς οὐδαμῶς οὔτε εἶδεν, οὔτε ἰδέσθαι ἐπὶ γῆς δύναται, ὡς εἰσὶ, λέγω δὴ Θεοῦ καὶ ἀγγέλων καὶ ψυχῶν· ὅμως στοχαζόμεθα, ὅτιπερ ὅσον διαφέρει τῆς σελήνης ὁ ἥλιος, τοσοῦτον ὑπερέχει καὶ λαμπροφορεί (35) ἡ τῶν ἀγγέλων οὐσία τῆς οὐ σίας τῶν ψυχῶν ἀνθρώπων. Ερώτ. κη'. Καὶ πῶς οἱ προφῆται φαίνονται πολύ λάκις ἰδόντες τὸν Κύριον (36) ; Απόκ. Μετὰ πάντας τους προφήτας και μετ' αυ τὴν τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ Χριστοῦ εἶπεν ὁ ἅγιος ἀπό στολος καὶ εὐαγγελιστὴς καὶ θεολόγος Ιωάννης, ὅτι Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε. Καὶ ἵνα πιστώση- ται ὡς φοβερὸν καὶ ξένον τὸ ῥῆμα, ἐπήγαγεν, ὅτι • Ο Μονογενής ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο. » "Οθεν καὶ ὁ ἅγιος ἀπόστολος Παῦ λός φησιν· ε Ον εἶδεν οὐδεὶς ἀνθρώπων, οὔτε ἰδεῖν δύ- ναται. » Ωστε οὐδεὶς ἀνθρώπων δύναται Θεοῦ οὐσίαν γυμνὴν ἰδεῖν οὐδαμοῦ· ἀλλά, πρὸς τὴν τῶν ἀνθρώ μετὰ θανάτου καὶ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως. ταῖς ἐν οὐρανοῖς δοξολογίαις. QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A satus vero per mortem et terra obrutus, iterum in- corruptus repullulat, qualis ab initio erat. QUEST. XXV. Num hominum animæ, qui ante nos decedunt, vitam iterum invisunt, necne ? Rese. Nequaquam. Audi enim prophetam Davi- demn de hominibus morientibus aientem: Homo, sicut fenum dies ejus, tanquam ſlos agri sic effo- rebit. Quoniam spiritus pertransivit in illo, et non exsistet, et non cognoscet amplius locum suum . De animabus autem justorum nihil est ambigen- dum. C in ministerium in terram mittuntur. QUEST. XXVI. Si hæc ita se habent, quomodo sape sancti suis in templis et tumulis apparent ? RESP. Singularis et paradoxa sane quæstio, fide- lissimaque indigens anima ad respondendum. Ta- men si capis, audi nec ratione vacilles. Quæ in templis et tumulis sanctorum adumbrationes et visiones fiunt, non per animas sanctorum fiunt, sed per angelos qui formam sanctorum assumunt. Quomodo enim, dic mihi, beati Petri vel Pauli anima una possit eodem momento in memoria sive monumento ejus apparere in mille ejus templis per totum orbem? id enim nec unus angelus queat unquam præstare. Solius siquidem Dei est duobus in locis et toto in mundo eodem momento reperiri : quandoquidem et ipsæ intelligentes virtutes defi- ciunt omnino a doxologia quæ in cœlis est, cum D • ss Joan. 1, 18. ibid. ot Psal. cut, 15, 16. Quæe- «tiones porro et absunt a Palat. 2, et a ve- teribus editis Latinis. QUEST. XXVII. Quid differt substantia an- geli ab bominis substantia? RESP. Tres invenimus substantias quas homo ne- quit comprehendere, nemoque unquam vidit, quæ nec in terra possunt videri, ut sunt nempe Dei, angelorum et animarum. Attamen conjicimus quod quantum differt sol a luna, tantum antecellit et magis splendet angelorum essentia, quam anima- rum hominum essentia. QUEST. XXVIII. Quomodo prophetæ sæpe Deum videntes apparent ? RESP. Post prophetas omnes ipsumque Christi adventum dixit apostolus, evangelistaque et theo- logus Joannes, quod : • Deum nemo vidit un- quam ". » Quod ut credibile redderet, tanquam aliquid tremendum et singulare, addidit: Unige- nitus qui est in sinu Patris, ipse enarravit°³ Unde et sanctus apostolus Paulus ait: Quem nemo hominum vidit vel videre potest *** : Itaque nullus homo nudam Dei essentiam potuit usquam videre, sed sese Deus ad infirmitatem hominum Tim. VI, 16. Reg. 1, Quæstiones autem 29, 30, 31, 32, et 34, absunt a Palat. 2, et a veteribus editis Latinis. (51) Quidam mss. αἱ ἐκεῖ προλαβοῦσαι. (52) His adjicit Palat. 2. Γνωρίζει γὰρ ἅπαντα (33) Sic Reg. 1, 3. In editis, αλλά deest. (54) Ita 2 mss. Editi, ἀπολαμβάνονται. Ibidem (55) Palat. 1, λαμπροτερεί. (56) Palat. 2, τὸν Θεόν.

Ερώτ. λγ'. Τί δὲ νῦν ἄρα τὸ ἔργον ἐκεῖ τῶν προ- Α απελθουσῶν ψυχῶν ; Απόκ. Ψυχὴ σώματος ἀπηλλαγμένη οὔτε ἀγαθόν τι οὔτε πονηρὸν διαπράξασθαι δύναται. Αἱ γὰρ ὁπτα σίαι, ἃς βλέπουσί (45) τινες περὶ τῶν ἐκεῖσε, οίκο- νομικῶς ὁ Θεὸς ταύτας δείκνυσι πρὸς ὠφέλειαν. Ὥσπερ γὰρ ἡ λύρα, ἐὰν μὴ ἔχῃ τὸν κρούοντα, ἀργὴ ὁρᾶται καὶ ἄπρακτος· οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα, ἐξ ἀλλήλων χωρισθέντα, οὐδὲν ἐνεργῆσαι δύνανται. Αἱ γοῦν τῶν ἁγίων ψυχαί, ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ενεργούμεναι, μετὰ ἀγγέλων ἐν χώρᾳ ζώντων Θεὸν ὑμνοῦσι καὶ ἀγάλλονται. Ερώτ. λδ'. Τί οὖν ; οὐκ αἰσθάνονταί τινος εὐεργε σίας καὶ αἱ τῶν ἁμαρτωλῶν ψυχαί, γινομένων ὑπὲρ αὐτῶν συνάξεων καὶ εὐποιῶν καὶ προσφορών ; Απόκ. Εἰ μή τινες εὐεργεσίας μετεῖχον ἐκ τούτου, οὐκ ἂν ἐν τῇ προσκομιδῇ ἐμνημονεύοντο. Αλλ' ὥσπερ ὅταν ἡ ἄμπελος ἀνθεῖ ἔξω ἐν τῷ ἀγρῷ, αἰσθάνεται δὲ τῆς ὀσμῆς αὐτῆς ὁ ἀποκεκλεισμένος οἶνος, καὶ συνανθεῖ καὶ αὐτός· οὕτω νόει καὶ τὰς τῶν ἁμαρ τωλῶν ψυχὰς μετέχειν εὐεργεσίας τινὸς ἐκ τῆς ὑπὲρ αὐτῶν γενομένης αναιμάκτου θυσίας καὶ εὐποιίας, ὡς μόνος ἐπίσταται καὶ κελεύει ὁ ζώντων καὶ νεκρῶν ἐξουσιαστὴς καὶ Θεὸς ἡμῶν. Ερώτ. λε'. 'Αρα δυνατὸν γνῶναι, τίνος χάριν οὐ συνεχώρησεν ὁ Θεὸς ψυχήν τινος τῶν ἐκεῖ ἀπελθόν των ἐπανελθεῖν πρὸς ἡμᾶς, καὶ διηγήσασθαι, πῶς εἰσι τὰ πράγματα ἐν τῷ ᾅδῃ (44), καὶ εἰς ἡ ἀνάγκη ἡ ἐκεῖ ὑπάρχουσα ; Απόκ. Πολλὴ ἐντεῦθεν πλάνη ἐν τῷ βίῳ τίκτεσθαι Επάλλε. Πολλοὶ γὰρ τῶν δαιμόνων ἐν σχήμασιν ἀν θρώπων τῶν κοιμηθέντων εἶχον μετασχηματίζεσθαι, καὶ ἔμελλον ἐκ νεκρῶν ἐγηγέρθαι αὐτοὺς λέγειν, καὶ πολλὰ ψευδή πράγματα καὶ δόγματα περὶ τῶν ἐκεῖ εἶχον ἡμῖν ἐγκατασπεῖραι πρὸς τὴν ἡμῶν πλά- νην καὶ ἀπώλειαν. τῷ ἀνθρώπῳ προγινώσκειν τὴν ἡμέραν τῆς αὐτοῦ τελευτής. Απόκ. Ἐὰν πάντα πρὸς τὸ συμφέρον ὁ Θεὸς ἐν σοφίᾳ ἐποίησεν, οὐδὲ τοῦτο ἀσκόπως ἡμῖν ἀπέκρυψεν. Εἰ γὰρ προεγίνωσκεν ὁ ἄνθρωπος τὴν ἡμέραν τῆς ἑαυτοῦ τελευτῆς, ὅλον τὸν βίον αὐτοῦ ἔμελλεν ἀδεῶς ἐξαμαρτάνειν, καὶ πρὸ δύο πολλάκις ἢ τριῶν ἡμερῶν τῆς ἑαυτοῦ τελευτῆς ἐπιδοῦναι αὐτὸν εἰς μετάνοιαν, ἀκούσας τοῦ Θεοῦ διὰ τοῦ προφήτου εἰπόντος, ὅτι • Ἐν ᾧ εὕρω σε, ἐν ἐκείνῳ καὶ κρινῶ σε. » Καὶ ποία λοιπὸν, εἰπέ μοι, χάρις, ἵνα ἑκατὸν φόνους ποι ήσης καταφρονῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ δύο ἡμέρας μόνον τῶν κακῶν ἡσυχάσης ; Ερώτ. λζ'. Τίνος χάριν οἱ Χριστιανοί προσκυ νοῦμεν κατὰ ἀνατολάς, καὶ τί δήποτε (46) οἱ Ἰου δαῖοι κατὰ νότον ; Απόκ. Οὐ μία ὁμοία ἡ περὶ τούτου ἀπόδειξις καὶ ἀπόκρισις. Ετέρως γὰρ Ἰουδαίοις ἀπολογητέον, καὶ (4+) ἐπαναλῦσαι πρὸς ἡμᾶς, καὶ διηγήσασθαι προς ὠφέλειαν ἡμῶν. Οὐ μία δέ, δέ QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. B D Duo manuscripti, PATROL. GR. XXVIII. QUAST. XXXIII. Quid nunc igitur illic agunt animæ quæ jam decesserunt? RESP. Anima corpore liberata nec bonum nec malum potest efficere. Nam visiones quas de illis quidam cernunt, Deus ad nostrum commodum dis- pensat. Quemadmodum enim lyra, nisi pulsantem aliquem nacta fuerit, vana et inutilis videtur: sic anima et corpus post mutuam separationen mihil possunt agere. Itaque sanctorum animæ a sancto Spiritu agitatæ, cum angelis in regione vi- ventium Deum hymnis laudant et exsultant. QUEST. XXXIV. Quid ergo? Nullumne beneficium percipiunt peccatorum anima, cum pro ipsis fiunt synaxes, beneficentiæ et oblationes ? . RESP. Nisi inde alicujus participes essent bene- ficii, non eorum mentio feret in oblatione. Verum quemadmodum vite foris in agro florescente, ejus percipit odorem vinum conclusum, simulque ello- rescit sic intellige peccatorum animas alicujus participes esse beneficii, ex incruento sacrificio et beneficentia pro ipsis facta, ut solus novit et ju - bet vivorum et mortuorum dominator, Deus no- ster. QUEST. XXXV. Num igitur possit sciri quam ob causàm non permisit Deus animam alicujus eorum, qui illuc discesserunt, redire ad nos, nobisque enarrare quomodo se res habeant apud inferos, quæve sit ibi angustia ? RESP. Multus inde error in vita oriretur. Nam. que multi dæmones possent mortuorum hominum formas assumere, seque ex mortuis excitatos asse- verare, falsaque multa dogmata et res de his quæ ibi fiunt, nobis spargere, quæ errandi et pereundi nobis causa forent QUÆST. XXXVI. Multi dicunt utile homini esse prænosse diem sui obitus. RESP. Si Deus omnia in sapientia ad nostrum commodum fecit, certe neque absque ratione id nobis occultavit. Nam si homo diem suæ mortis prænosset, secure per totam vitam peccarel, sn- piusque duobus vel tribus ante mortem diebus pe- nitentiam amplecteretur, propter hæc Dei verba per prophetam aientis : In quo te invenero, in hoc te judicabo. › Et vero quæ jam, quæso, homini su- peresset gratia, si contempto Deo centum perpe- trares homicidia, duosque tantum per dies a malis cessares? QUEST. XXXVM. Cujus gratia nos Christiani ver- sus orientem adoramus, et Judæi versus. au- strum? RESP. Non eadem similisve hac de re danda est probatio et responsio. Aliter enim est satisfacien- Mor editi, sed deest in maxima parte mss. (45) Ερώτ. λς'. Πολλοὶ λέγουσιν ὅτι συνέφερε (43) Ita quislam niss. Editi vero, &ς βλέπομεν. (45) Hæc quæstio deest in Palat. 2 (46) Sic 4 mss In editis vero, τί δήποτε deest.

Ερώτ. λγ'. Τί δὲ νῦν ἄρα τὸ ἔργον ἐκεῖ τῶν προ- Α απελθουσῶν ψυχῶν ; Απόκ. Ψυχὴ σώματος ἀπηλλαγμένη οὔτε ἀγαθόν τι οὔτε πονηρὸν διαπράξασθαι δύναται. Αἱ γὰρ ὁπτα σίαι, ἃς βλέπουσί (45) τινες περὶ τῶν ἐκεῖσε, οίκο- νομικῶς ὁ Θεὸς ταύτας δείκνυσι πρὸς ὠφέλειαν. Ὥσπερ γὰρ ἡ λύρα, ἐὰν μὴ ἔχῃ τὸν κρούοντα, ἀργὴ ὁρᾶται καὶ ἄπρακτος· οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα, ἐξ ἀλλήλων χωρισθέντα, οὐδὲν ἐνεργῆσαι δύνανται. Αἱ γοῦν τῶν ἁγίων ψυχαί, ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ενεργούμεναι, μετὰ ἀγγέλων ἐν χώρᾳ ζώντων Θεὸν ὑμνοῦσι καὶ ἀγάλλονται. Ερώτ. λδ'. Τί οὖν ; οὐκ αἰσθάνονταί τινος εὐεργε σίας καὶ αἱ τῶν ἁμαρτωλῶν ψυχαί, γινομένων ὑπὲρ αὐτῶν συνάξεων καὶ εὐποιῶν καὶ προσφορών ; Απόκ. Εἰ μή τινες εὐεργεσίας μετεῖχον ἐκ τούτου, οὐκ ἂν ἐν τῇ προσκομιδῇ ἐμνημονεύοντο. Αλλ' ὥσπερ ὅταν ἡ ἄμπελος ἀνθεῖ ἔξω ἐν τῷ ἀγρῷ, αἰσθάνεται δὲ τῆς ὀσμῆς αὐτῆς ὁ ἀποκεκλεισμένος οἶνος, καὶ συνανθεῖ καὶ αὐτός· οὕτω νόει καὶ τὰς τῶν ἁμαρ τωλῶν ψυχὰς μετέχειν εὐεργεσίας τινὸς ἐκ τῆς ὑπὲρ αὐτῶν γενομένης αναιμάκτου θυσίας καὶ εὐποιίας, ὡς μόνος ἐπίσταται καὶ κελεύει ὁ ζώντων καὶ νεκρῶν ἐξουσιαστὴς καὶ Θεὸς ἡμῶν. Ερώτ. λε'. 'Αρα δυνατὸν γνῶναι, τίνος χάριν οὐ συνεχώρησεν ὁ Θεὸς ψυχήν τινος τῶν ἐκεῖ ἀπελθόν των ἐπανελθεῖν πρὸς ἡμᾶς, καὶ διηγήσασθαι, πῶς εἰσι τὰ πράγματα ἐν τῷ ᾅδῃ (44), καὶ εἰς ἡ ἀνάγκη ἡ ἐκεῖ ὑπάρχουσα ; Απόκ. Πολλὴ ἐντεῦθεν πλάνη ἐν τῷ βίῳ τίκτεσθαι Επάλλε. Πολλοὶ γὰρ τῶν δαιμόνων ἐν σχήμασιν ἀν θρώπων τῶν κοιμηθέντων εἶχον μετασχηματίζεσθαι, καὶ ἔμελλον ἐκ νεκρῶν ἐγηγέρθαι αὐτοὺς λέγειν, καὶ πολλὰ ψευδή πράγματα καὶ δόγματα περὶ τῶν ἐκεῖ εἶχον ἡμῖν ἐγκατασπεῖραι πρὸς τὴν ἡμῶν πλά- νην καὶ ἀπώλειαν. τῷ ἀνθρώπῳ προγινώσκειν τὴν ἡμέραν τῆς αὐτοῦ τελευτής. Απόκ. Ἐὰν πάντα πρὸς τὸ συμφέρον ὁ Θεὸς ἐν σοφίᾳ ἐποίησεν, οὐδὲ τοῦτο ἀσκόπως ἡμῖν ἀπέκρυψεν. Εἰ γὰρ προεγίνωσκεν ὁ ἄνθρωπος τὴν ἡμέραν τῆς ἑαυτοῦ τελευτῆς, ὅλον τὸν βίον αὐτοῦ ἔμελλεν ἀδεῶς ἐξαμαρτάνειν, καὶ πρὸ δύο πολλάκις ἢ τριῶν ἡμερῶν τῆς ἑαυτοῦ τελευτῆς ἐπιδοῦναι αὐτὸν εἰς μετάνοιαν, ἀκούσας τοῦ Θεοῦ διὰ τοῦ προφήτου εἰπόντος, ὅτι • Ἐν ᾧ εὕρω σε, ἐν ἐκείνῳ καὶ κρινῶ σε. » Καὶ ποία λοιπὸν, εἰπέ μοι, χάρις, ἵνα ἑκατὸν φόνους ποι ήσης καταφρονῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ δύο ἡμέρας μόνον τῶν κακῶν ἡσυχάσης ; Ερώτ. λζ'. Τίνος χάριν οἱ Χριστιανοί προσκυ νοῦμεν κατὰ ἀνατολάς, καὶ τί δήποτε (46) οἱ Ἰου δαῖοι κατὰ νότον ; Απόκ. Οὐ μία ὁμοία ἡ περὶ τούτου ἀπόδειξις καὶ ἀπόκρισις. Ετέρως γὰρ Ἰουδαίοις ἀπολογητέον, καὶ (4+) ἐπαναλῦσαι πρὸς ἡμᾶς, καὶ διηγήσασθαι προς ὠφέλειαν ἡμῶν. Οὐ μία δέ, δέ QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. B D Duo manuscripti, PATROL. GR. XXVIII. QUAST. XXXIII. Quid nunc igitur illic agunt animæ quæ jam decesserunt? RESP. Anima corpore liberata nec bonum nec malum potest efficere. Nam visiones quas de illis quidam cernunt, Deus ad nostrum commodum dis- pensat. Quemadmodum enim lyra, nisi pulsantem aliquem nacta fuerit, vana et inutilis videtur: sic anima et corpus post mutuam separationen mihil possunt agere. Itaque sanctorum animæ a sancto Spiritu agitatæ, cum angelis in regione vi- ventium Deum hymnis laudant et exsultant. QUEST. XXXIV. Quid ergo? Nullumne beneficium percipiunt peccatorum anima, cum pro ipsis fiunt synaxes, beneficentiæ et oblationes ? . RESP. Nisi inde alicujus participes essent bene- ficii, non eorum mentio feret in oblatione. Verum quemadmodum vite foris in agro florescente, ejus percipit odorem vinum conclusum, simulque ello- rescit sic intellige peccatorum animas alicujus participes esse beneficii, ex incruento sacrificio et beneficentia pro ipsis facta, ut solus novit et ju - bet vivorum et mortuorum dominator, Deus no- ster. QUEST. XXXV. Num igitur possit sciri quam ob causàm non permisit Deus animam alicujus eorum, qui illuc discesserunt, redire ad nos, nobisque enarrare quomodo se res habeant apud inferos, quæve sit ibi angustia ? RESP. Multus inde error in vita oriretur. Nam. que multi dæmones possent mortuorum hominum formas assumere, seque ex mortuis excitatos asse- verare, falsaque multa dogmata et res de his quæ ibi fiunt, nobis spargere, quæ errandi et pereundi nobis causa forent QUÆST. XXXVI. Multi dicunt utile homini esse prænosse diem sui obitus. RESP. Si Deus omnia in sapientia ad nostrum commodum fecit, certe neque absque ratione id nobis occultavit. Nam si homo diem suæ mortis prænosset, secure per totam vitam peccarel, sn- piusque duobus vel tribus ante mortem diebus pe- nitentiam amplecteretur, propter hæc Dei verba per prophetam aientis : In quo te invenero, in hoc te judicabo. › Et vero quæ jam, quæso, homini su- peresset gratia, si contempto Deo centum perpe- trares homicidia, duosque tantum per dies a malis cessares? QUEST. XXXVM. Cujus gratia nos Christiani ver- sus orientem adoramus, et Judæi versus. au- strum? RESP. Non eadem similisve hac de re danda est probatio et responsio. Aliter enim est satisfacien- Mor editi, sed deest in maxima parte mss. (45) Ερώτ. λς'. Πολλοὶ λέγουσιν ὅτι συνέφερε (43) Ita quislam niss. Editi vero, &ς βλέπομεν. (45) Hæc quæstio deest in Palat. 2 (46) Sic 4 mss In editis vero, τί δήποτε deest.

τούτου Χριστιανοῖς σαφηνιστέον. Ἰουδαίοις μὲν οὖν εἴπομεν, ὅτι τούτου χάριν οἱ πιστοὶ προσκυνοῦμεν κατὰ ἀνατολὰς, τοῦ ἁγίου Πνεύματος νομοθετήσαντος ἡμῖν διὰ τοῦ προφήτου Δαβὶδ εἰπόντος· « Προσκυ νήσωμεν εἰς τὸν τόπον οὗ ἔστησαν οἱ πόδες Κυ- ρίου (47). » Καὶ ἐὰν λέγῃ ὁ Ἰουδαῖος, ποῦ ἔστησαν οἱ πόδες τοῦ Κυρίου ; ὁ προφήτης Ζαχαρίας διδάσκει αὐτοὺς λέγων· . Καὶ στήσονται οἱ πόδες Κυρίου εἰς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν κατ᾿ ἀνατολὰς κατέναντι Ιερου- σαλήμ. » "Οθεν καὶ αὐτοὶ οἱ Ἰουδαῖοι ἐν Ἱερουσα- λήμ προσευχόμενοι κατὰ ἀνατολὰς, προσεύχονται εἰς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν. Καὶ αὕτη μὲν ἡ διὰ βραχέων πρὸς Ἰουδαίους ἀπολογία· πρὸς δὲ Ἕλληνας ἐκεῖνο φαμεν, ὅτι οὐχ ὡς ἐν ἀνατολαῖς περιγραφομένου τοῦ Α ἑτέρως Ἕλλησιν ἑρμηνευτέον· καὶ ἄλλως πάλιν περὶ Β Θεοῦ κατὰ ἀνατολὰς προσκυνοῦμεν· ἀλλ' ἐπειδὴ ὁ Θεὸς φῶς ἀληθινόν ἐστί τε καὶ ὀνομάζεται· τούτου χάριν πρὸς τὸ φῶς τὸ κτιστὸν ἀφορῶντες, οὐκ αὐτὸ, ἀλλὰ τὸν ποιητὴν αὐτοῦ προσκυνοῦμεν, ἐκ τοῦ λαμ- προτέρου στοιχείου (48), τὸν πρὸ πάντων στοιχείων καὶ τῶν αἰώνων ὑπέρλαμπρον Θεὸν γεραίροντες. Οἱ δὲ πιστοὶ ἀκουέτωσαν καὶ μανθανέτωσαν, ότιπερ του του χάριν οἱ μακαριώτατοι ἀπόστολοι (49) κατὰ ἀνα- τολὰς τὰς τῶν Χριστιανῶν ἐκκλησίας προσέχειν ἐποίησαν, ἵνα πρὸς τὸν παράδεισον ἀφορῶμεν· ὅθεν καὶ ἐξεπέσαμεν πρὸς τὴν ἀρχαίαν ἡμῶν πατρίδα καὶ χώραν, αιτούμενοι τὸν Θεὸν καὶ Δεσπότην ἀποκατα στῆσαι ἡμᾶς, ὅθεν ἐξωρίσθημεν. Εἰς νότον δὲ προστ έχειν Ἰουδαίοις οἱ προφῆται ἐνομοθέτησαν διὰ τὸν ἐκ νότου τῆς Ἱερουσαλήμ, ήγουν ἐκ Βηθλεὲμ, μέλλοντα τίκτεσθαι Κύριον· διὸ καὶ ἔλεγε προφήτης· . Ο Θεὸς ἀπὸ Θαιμᾶν (50) ἥξει, » τουτέστιν, « ἐκ νό- του. Ερώτ. λη'. Τίνος χάριν τοῦ Χριστοῦ περιτμηθέν τος, οὐ περιτεμνόμεθα καὶ ἡμεῖς, ὡς αὐτός ; Απόκ. Ὁ μὲν Χριστός, Θεοῦ Υἱὸς ὢν, πληρῶσαι ἦλθε τὸν νόμον, ἵνα μὴ νομισθῇ ἀντίθεος εἶναι καὶ ἀντίδικος τοῦ Θεοῦ τοῦ δεδωκότος τὸν νόμον. Τοῦτο γὰρ ἄνω καὶ κάτω ενεκάλουν αὐτῷ οἱ Ἰουδαῖοι. Αύ- τοῦ δὲ ὑπὲρ ἡμῶν πληρώσαντος τὰ ἐν νόμῳ, οὐκέτι λοιπὸν ἡμεῖς ἐσμεν ὑπὸ νόμον, ἀλλ' ὑπὸ χάριν. Διό φησι πρὸς ἡμᾶς διὰ Παύλου ὁ Χριστός· Οτι, ἐὰν περιτέμνησθε, Χριστὸς ὑμᾶς οὐδὲν ὠφελήσει. » Ωστε ἐντεῦθεν σαφῶς γινώσκομεν, ὅτι ἀλλότριοι τοῦ Χρισ στοῦ (51) εἰσι πάντες οἱ περιτεμνόμενοι, εἴτε πιστοί, εἴτε ἄπιστοι, εἴτε Ἰουδαῖοι, εἴτε Ἕλληνες, ὡς ἐν νό μῳ Μωσαϊκῷ καυχώμενοι, καὶ οὐ τῷ Χριστῷ ἑπόμεν νοι. Ωσπερ γὰρ ἅπαντες οἱ τὴν δι' αἵματος (52) καὶ Σιν, 4. ρίου. Καὶ ἐὰν λέγει ὁ Ἰουδαῖος· Ποῦ ἔστησαν οἱ πόλ δες τοῦ Κυρίου, ὁ προφήτης Ζαχαρίας διδάσκει λέγων· Στήσονται. χείου. τὸν πρὸ πάντων στοιχείων. τὸν τῶν πάντων στο Εποίησαν κατὰ τὸν παράδεισον ἡμᾶς προσέχειν, ὅθεν ἐξεπέσαμεν βουλό μενοι, ἵνα, πρὸς τὴν ἀρχαίαν ἡμῶν πατρίδα καὶ χώ- σαν ἀφορῶντες, αὐτοῦμεν τὸν δεσπότην. ράδεισον ἀφορῶντες ὅθεν ἐκπεπτώκαμεν, πρὸς τὴν ἀρχαίαν ἡμῶν πατρίδα καὶ χώραν, αιτούμεθα τὸν Θεὸν καὶ δεσπότην ἀποκατασταθῆναι ἡμᾶς ὅθεν ἐξ- επέσαμεν. εἴτε Ἰουδαῖοι, εἴτε ἀλλόπιστοι. ανατρέπονται. S. ATHANASIUS. SPURIA. - dum Judaeis : aliter res est explicanda gentilibus : aliter denique id est Christianis explicandum. Ju- dæis igitur dicimus fideles idcirco versus orien- tem adorare, quod ita nobis jusserit Spiritus san- ctus per Davidem prophetam hæc loquens: Ado- remus in loco, ubi steterunt pedes Domini”. › Quod si dicat Judæus, ubi steterunt pedes Do- mini? ipsos his verbis docet propheta Zacharias : Et stabunt pedes Domini in monte Olivarum ad orientem contra Jerusalem. Unde et ipsi Ju- dæi Jerosolymis orantes versus orientem, orant ad montem Olivarum. Et id quidem breviter Judais responsum esto. Ad gentiles autem illud est dicen- dum, nos scilicet versus orientem adorare, non quasi plaga orientali circumscribatur Deus; sed quia Deus est, et dicitur lux vera. fdcirco ad lucem creatam respicientes, non ipsam, sed Creatorem ejus adoramus, ex splendidissimo elemento, Deum omnium elementorum et sæculorum splen- didissimum venerantes. Denique audiant et discant fideles ejus rei causa beatissimos apostolos jussisse ut Ecclesiæ Christianorum orientem spectarent; ut ad paradisum, unde excidimus, antiquam patriam regionem nostram respiciamus: oremusque Deum et Dominum, ut ad locum, unde exsules ejecti su- mus, nos velit restituere. Prophetæ vero Judæos ad meridiem attendere præceperunt, quia Dominum ex meridie Jerusalem sive ex Bethlehem nasci de- beret : hinc aiebat propheta ", « Deus a Themam veniet, › id est, ‹ ab austro. › QUÆST. XXXVIII. Quare, cum Christus sit cir- C cumcisus, nos similiter non circumcidimur? RESP. Christus Filius Dei venit ut legem imple- ret, ne Deo oppositus esse putaretur, adversarius- que Dei qui legem dederat. Id enim ipsi sursum deorsumque exprobrabant. Cum autem ipse pro no- bis ea quæ lex continet impleverit, jam nos sub lege non sumus sed sub gratia. Hinc Christus per Paulum hæc ad nos dicit : ‹ Quoniam si circumci- damini, Christus vobis nihil proderit ". » Unde manifesto cognoscimus Deo alienos esse omnes qui circumciduntur, sive fideles illi sint, sive infide- les, sive Judai, sive gentiles, quippe qui in lege Mosaica glorientur, nec Christum sequantur. Quemadmodum enim universi qui per sanguinem Psal. cxxxΙ, 1. Galat. v, 2. 9s Zachar. Habac. III. Ibidemn Reg. et 5, quos sequimur, Editi, deest. Mox Palatinus primus, Palat. vero Hic responsionem claudit Palat. 2, in quo quæst. et 39, desunt. mss., lo post idem, (47) Tres mss. sic habent, ἔστησαν οἱ πόδες Κυ-D 2 sic habet : Προέχειν ἐκέλευσαν, ἵνα, πρὸς τὸν πα- (48) Quidam manuscripti, ἐκ τοῦ πρώτου στοι (49) Ita omnes manuscripti. In editis, ἀπόστολοι (0) Reg. 2, Θαιμάν. (51) Sic 2 mss. Editi vero, τοῦ Θεοῦ. Paulo post (52) Reg. 2, οἱ τὴν διαίρεσιν καὶ δι' αἵματος. Page

τούτου Χριστιανοῖς σαφηνιστέον. Ἰουδαίοις μὲν οὖν εἴπομεν, ὅτι τούτου χάριν οἱ πιστοὶ προσκυνοῦμεν κατὰ ἀνατολὰς, τοῦ ἁγίου Πνεύματος νομοθετήσαντος ἡμῖν διὰ τοῦ προφήτου Δαβὶδ εἰπόντος· « Προσκυ νήσωμεν εἰς τὸν τόπον οὗ ἔστησαν οἱ πόδες Κυ- ρίου (47). » Καὶ ἐὰν λέγῃ ὁ Ἰουδαῖος, ποῦ ἔστησαν οἱ πόδες τοῦ Κυρίου ; ὁ προφήτης Ζαχαρίας διδάσκει αὐτοὺς λέγων· . Καὶ στήσονται οἱ πόδες Κυρίου εἰς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν κατ᾿ ἀνατολὰς κατέναντι Ιερου- σαλήμ. » "Οθεν καὶ αὐτοὶ οἱ Ἰουδαῖοι ἐν Ἱερουσα- λήμ προσευχόμενοι κατὰ ἀνατολὰς, προσεύχονται εἰς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν. Καὶ αὕτη μὲν ἡ διὰ βραχέων πρὸς Ἰουδαίους ἀπολογία· πρὸς δὲ Ἕλληνας ἐκεῖνο φαμεν, ὅτι οὐχ ὡς ἐν ἀνατολαῖς περιγραφομένου τοῦ Α ἑτέρως Ἕλλησιν ἑρμηνευτέον· καὶ ἄλλως πάλιν περὶ Β Θεοῦ κατὰ ἀνατολὰς προσκυνοῦμεν· ἀλλ' ἐπειδὴ ὁ Θεὸς φῶς ἀληθινόν ἐστί τε καὶ ὀνομάζεται· τούτου χάριν πρὸς τὸ φῶς τὸ κτιστὸν ἀφορῶντες, οὐκ αὐτὸ, ἀλλὰ τὸν ποιητὴν αὐτοῦ προσκυνοῦμεν, ἐκ τοῦ λαμ- προτέρου στοιχείου (48), τὸν πρὸ πάντων στοιχείων καὶ τῶν αἰώνων ὑπέρλαμπρον Θεὸν γεραίροντες. Οἱ δὲ πιστοὶ ἀκουέτωσαν καὶ μανθανέτωσαν, ότιπερ του του χάριν οἱ μακαριώτατοι ἀπόστολοι (49) κατὰ ἀνα- τολὰς τὰς τῶν Χριστιανῶν ἐκκλησίας προσέχειν ἐποίησαν, ἵνα πρὸς τὸν παράδεισον ἀφορῶμεν· ὅθεν καὶ ἐξεπέσαμεν πρὸς τὴν ἀρχαίαν ἡμῶν πατρίδα καὶ χώραν, αιτούμενοι τὸν Θεὸν καὶ Δεσπότην ἀποκατα στῆσαι ἡμᾶς, ὅθεν ἐξωρίσθημεν. Εἰς νότον δὲ προστ έχειν Ἰουδαίοις οἱ προφῆται ἐνομοθέτησαν διὰ τὸν ἐκ νότου τῆς Ἱερουσαλήμ, ήγουν ἐκ Βηθλεὲμ, μέλλοντα τίκτεσθαι Κύριον· διὸ καὶ ἔλεγε προφήτης· . Ο Θεὸς ἀπὸ Θαιμᾶν (50) ἥξει, » τουτέστιν, « ἐκ νό- του. Ερώτ. λη'. Τίνος χάριν τοῦ Χριστοῦ περιτμηθέν τος, οὐ περιτεμνόμεθα καὶ ἡμεῖς, ὡς αὐτός ; Απόκ. Ὁ μὲν Χριστός, Θεοῦ Υἱὸς ὢν, πληρῶσαι ἦλθε τὸν νόμον, ἵνα μὴ νομισθῇ ἀντίθεος εἶναι καὶ ἀντίδικος τοῦ Θεοῦ τοῦ δεδωκότος τὸν νόμον. Τοῦτο γὰρ ἄνω καὶ κάτω ενεκάλουν αὐτῷ οἱ Ἰουδαῖοι. Αύ- τοῦ δὲ ὑπὲρ ἡμῶν πληρώσαντος τὰ ἐν νόμῳ, οὐκέτι λοιπὸν ἡμεῖς ἐσμεν ὑπὸ νόμον, ἀλλ' ὑπὸ χάριν. Διό φησι πρὸς ἡμᾶς διὰ Παύλου ὁ Χριστός· Οτι, ἐὰν περιτέμνησθε, Χριστὸς ὑμᾶς οὐδὲν ὠφελήσει. » Ωστε ἐντεῦθεν σαφῶς γινώσκομεν, ὅτι ἀλλότριοι τοῦ Χρισ στοῦ (51) εἰσι πάντες οἱ περιτεμνόμενοι, εἴτε πιστοί, εἴτε ἄπιστοι, εἴτε Ἰουδαῖοι, εἴτε Ἕλληνες, ὡς ἐν νό μῳ Μωσαϊκῷ καυχώμενοι, καὶ οὐ τῷ Χριστῷ ἑπόμεν νοι. Ωσπερ γὰρ ἅπαντες οἱ τὴν δι' αἵματος (52) καὶ Σιν, 4. ρίου. Καὶ ἐὰν λέγει ὁ Ἰουδαῖος· Ποῦ ἔστησαν οἱ πόλ δες τοῦ Κυρίου, ὁ προφήτης Ζαχαρίας διδάσκει λέγων· Στήσονται. χείου. τὸν πρὸ πάντων στοιχείων. τὸν τῶν πάντων στο Εποίησαν κατὰ τὸν παράδεισον ἡμᾶς προσέχειν, ὅθεν ἐξεπέσαμεν βουλό μενοι, ἵνα, πρὸς τὴν ἀρχαίαν ἡμῶν πατρίδα καὶ χώ- σαν ἀφορῶντες, αὐτοῦμεν τὸν δεσπότην. ράδεισον ἀφορῶντες ὅθεν ἐκπεπτώκαμεν, πρὸς τὴν ἀρχαίαν ἡμῶν πατρίδα καὶ χώραν, αιτούμεθα τὸν Θεὸν καὶ δεσπότην ἀποκατασταθῆναι ἡμᾶς ὅθεν ἐξ- επέσαμεν. εἴτε Ἰουδαῖοι, εἴτε ἀλλόπιστοι. ανατρέπονται. S. ATHANASIUS. SPURIA. - dum Judaeis : aliter res est explicanda gentilibus : aliter denique id est Christianis explicandum. Ju- dæis igitur dicimus fideles idcirco versus orien- tem adorare, quod ita nobis jusserit Spiritus san- ctus per Davidem prophetam hæc loquens: Ado- remus in loco, ubi steterunt pedes Domini”. › Quod si dicat Judæus, ubi steterunt pedes Do- mini? ipsos his verbis docet propheta Zacharias : Et stabunt pedes Domini in monte Olivarum ad orientem contra Jerusalem. Unde et ipsi Ju- dæi Jerosolymis orantes versus orientem, orant ad montem Olivarum. Et id quidem breviter Judais responsum esto. Ad gentiles autem illud est dicen- dum, nos scilicet versus orientem adorare, non quasi plaga orientali circumscribatur Deus; sed quia Deus est, et dicitur lux vera. fdcirco ad lucem creatam respicientes, non ipsam, sed Creatorem ejus adoramus, ex splendidissimo elemento, Deum omnium elementorum et sæculorum splen- didissimum venerantes. Denique audiant et discant fideles ejus rei causa beatissimos apostolos jussisse ut Ecclesiæ Christianorum orientem spectarent; ut ad paradisum, unde excidimus, antiquam patriam regionem nostram respiciamus: oremusque Deum et Dominum, ut ad locum, unde exsules ejecti su- mus, nos velit restituere. Prophetæ vero Judæos ad meridiem attendere præceperunt, quia Dominum ex meridie Jerusalem sive ex Bethlehem nasci de- beret : hinc aiebat propheta ", « Deus a Themam veniet, › id est, ‹ ab austro. › QUÆST. XXXVIII. Quare, cum Christus sit cir- C cumcisus, nos similiter non circumcidimur? RESP. Christus Filius Dei venit ut legem imple- ret, ne Deo oppositus esse putaretur, adversarius- que Dei qui legem dederat. Id enim ipsi sursum deorsumque exprobrabant. Cum autem ipse pro no- bis ea quæ lex continet impleverit, jam nos sub lege non sumus sed sub gratia. Hinc Christus per Paulum hæc ad nos dicit : ‹ Quoniam si circumci- damini, Christus vobis nihil proderit ". » Unde manifesto cognoscimus Deo alienos esse omnes qui circumciduntur, sive fideles illi sint, sive infide- les, sive Judai, sive gentiles, quippe qui in lege Mosaica glorientur, nec Christum sequantur. Quemadmodum enim universi qui per sanguinem Psal. cxxxΙ, 1. Galat. v, 2. 9s Zachar. Habac. III. Ibidemn Reg. et 5, quos sequimur, Editi, deest. Mox Palatinus primus, Palat. vero Hic responsionem claudit Palat. 2, in quo quæst. et 39, desunt. mss., lo post idem, (47) Tres mss. sic habent, ἔστησαν οἱ πόδες Κυ-D 2 sic habet : Προέχειν ἐκέλευσαν, ἵνα, πρὸς τὸν πα- (48) Quidam manuscripti, ἐκ τοῦ πρώτου στοι (49) Ita omnes manuscripti. In editis, ἀπόστολοι (0) Reg. 2, Θαιμάν. (51) Sic 2 mss. Editi vero, τοῦ Θεοῦ. Paulo post (52) Reg. 2, οἱ τὴν διαίρεσιν καὶ δι' αἵματος. Page

επεκάθισεν, ὀφείλομεν λοιπὸν καὶ τοὺς ὄνους ἀσπάζε σθαι (60); Τοῦτο γὰρ πρὸς ἡμᾶς λέγουσιν οἱ δαίων καὶ Ἑλλήνων παῖδες. Β Λοιπὸν ἐπεὶ εἰς ὄνον ὁ Χριστὸς ἐκάθισεν, ὀφείλομεν καὶ τοὺς ὄνους ἀσπάζεσθαι. Απόκ. καὶ φεύγουσι καὶ κατ. Απόκ. Οὐκ ἐν τῷ ὄνῳ τὸν διάβολον ὁ Χριστὸς κατ- ήργησε καὶ τοὺς δαίμονας, οὐδὲ ἐν αὐτῷ τὴν σωτη- ρίαν εἰργάσατο, ἀλλ᾽ ἐν τῷ σταυρῷ. Οθεν ὄνους μὲν ὁρῶντες οἱ δαίμονες οὐ τρέμουσιν, οὐδὲ φοβοῦνται· σταυρὸν δὲ πολλάκις ὁρῶντες τρέμουσι καὶ φρίττου σι (61), καὶ καταργοῦνται καὶ διώκονται. Ερώτ. μα'. Τίνος δὲ χάριν οἱ πιστοὶ ἅπαντες σταυ- ροὺς μὲν ἀντιτύπους τοῦ σταυροῦ τοῦ Χριστοῦ ποιοῦ μεν, τῆς δὲ ἁγίας αὐτοῦ λόγχης, ἢ τοῦ καλάμου, η τοῦ σπόγγου, ἀντίτυπα οὐ κατασκευάζομεν; "Αγιο γάρ εἰσι καὶ ταῦτα καθὰ καὶ ὁ σταυρός. Απόκ. Τὸν μὲν τοῦ σταυροῦ τύπον ἐκ δύο ξύλων συνάπτοντες προσκυνοῦμεν. Ηνίκα δέ τις ἡμῖν τῶν ἀπίστων ἐγκαλέσειεν, ὡς ξύλον προσκυνοῦντας, δυ νάμεθα τὰ δύο ξύλα χωρίσαντες, καὶ τὸν τύπον τοῦ σταυροῦ διαλύσαντες, ὡς ἀργὰ ταῦτα ἡγεῖσθαι ξύλα, καὶ τὸν ἄπιστον (62) πεῖσαι, ὅτι οὐ τὸ ξύλον σε ό μεθα, ἀλλὰ τὸν τοῦ σταυροῦ τύπου. Ἐπὶ δὲ λόγχης ή καλάμου, ή σπόγγου, τοῦτο ποιῆσαι ἢ δεῖξαι οὐ δυνάμεθα. τῆς ὑπ᾽ οὐρανὸν πίστεως οἱ Χριστιανοί πιστεύομεν; Πᾶσα γὰρ πίστις εὐσεβεστέραν ἑαυτὴν εἶναι νομίζει τῶν λοιπῶν πίστεων. Απόκ. Πολὺς ὁ περὶ τούτου λόγος, καὶ μακρὰ ἡ Χριστιανῶν (64) πίστεως ἀπόδοσις. Ομως δὲ δύο τινά ὁρῶντες σημεία παρ' ἡμῖν, τὴν ἡμῶν εὐσέβειαν καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς ἀγάπην καὶ σκέπην ἐμφανί ζοντα· πρῶτον μὲν, ὅτι οὐχ εὑρίσκομεν ἀπ' ἀρχῆς αἰῶνος ἔθνος ὑπὸ πάντων ἐθνῶν πολεμηθὲν ἐπὶ χρό- νους τοσούτους (65) καὶ μὴ ἐξαλειφθέν, εἰ μὴ μόνον τὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν, ἥτις οὐκ ἂν ἔμεινεν ἀνεξά- λειπτος, οὕτως ὑπὸ πάντων τῶν ἐθνῶν πολεμηθεῖσα, εἰ μὴ χεὶρ Κυρίου διεφύλαττε καὶ φυλάττει αὐτὴν ἀνεξάλειπτον· δεύτερον δὲ, ὅτι περ οὐδεὶς βασιλεὺς Χριστιανῶν βαρβάροις ποτὲ παρεδόθη εἰς θάνατον, καίτοι τοσούτων ἐθνῶν τὸ βασίλειον πολεμησάντων. Οὐ μόνον δὲ τὸν βασιλέα, ἀλλὰ οὐδὲ τὴν ἑαυτοῦ εἰκόνα ἐκ τοῦ νομίσματος καταργῆσαι σὺν τῷ σταυρῷ ἴσχυ σαν, καίπερ τινῶν τυράννων τοῦτο δοκιμασάντων. Μὴ γὰρ ψιλόν τε καὶ εὐτελές σοι πράγμα τοῦτο εἶναι νομισθῇ. Εἰ μὴ γὰρ ὑπὲρ πάσας τὰς πίστεις τὴν ήμετέραν ὁ Θεὸς ἐξελέξατο καὶ ἠγάπησεν, οὐκ ἂν αὐτὴν ἀνὰ μέσον τῶν ἐθνῶν ὡς λύκων ὄντων ἐφύλατ τεν ἀβλαβῆ τε καὶ ἄτρωτον. Πλὴν οὐδὲ ἔμελλε συγ χωρεῖν ὁ Θεὸς πεπλανημένην πίστιν κατακυριεύειν μετὰ τὴν σάρκωσιν τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ καὶ Θεοῦ ἡμῶν, τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐπὶ πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς. "Οθεν καὶ αὐτὸ τοῦτο, τὸ ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσ: πιστευθῆναι τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ, μαρτυρία ἐστὶν ἀψευδὴς, ὅτι οὐκ ἔστιν ἄλλη πίστις εὐσεβὴς ἐν τῇ ὑπ᾽ οὐρανόν. πατῆσαι, καὶ τὸν ἄπ. σούτοις. S. ATHANASIUS. SPURIA. - insederit, debemus etiam asinos salutare ac vene- A rari? Hæc enim nobis objiciunt Judæi et gentiles. Ἰcu- RESP. Non in asino Christus diabolum et dæmo- nes devicit, neque in eo salutem est operatus, sed in cruce. Unde cum asinos vident dæmones, non tremunt nec formidant : at cum crucem vident, sæpe tremunt, horrent, sternuntur ac fugantur. QUEST. XLI. Qua de causa nos fideles omnes, cruces, Christi crucis imagines, effingimus: san- ctæ autem ejus lanceæ, arundinis et spongiæ ima- gines non eflicimus? Hæc enim æque sunt sancta ac crux ipsa. RESP. Crucis figuram ex duobus lignis compin- gimus, quam adoramus. Cum vero quis infidelium nobis exprobrare velit, quod lignum adoremus, pos- sumus duo ligna disjungere, crucisque figuram dissolvere, atque ut mera ligua reputare : indeque infideli persuadere nos non lignum venerari, sed crucis figuram. Idem autem agere non possumus in lancea, arundine aut spongia. QUEST. XLII. Undenam certum est Christiano- rum fidem præstare aliis omnibus quæ sub cœlo sunt? Siquidem fides omnis se cæteris magis piam esse existimat. C RESP. Multa hac de re liceret dicere, prolixaque est Christianorum fidei probatio. Altamen duo quædam signa apud nos videntur, quæ nostram religlonem Deique erga nos amorem et praesidium c declarant. Primum est, quod ab initio sæculi nul- lam gentem novimus ab omnibus aliis tandiu im- pugnatam gentibus nec deletam, præter solam Christi fidem, quæ sane non deleri non potuisset, ab omnibus adeo impugnata gentibus, nisi manus Domini eam servasset et servaret quominus dele- retur. Alterum est, quod nullus imperator Chri- stianorum barbaris unquam in mortem traditus est, quamvis tot gentes imperium oppugnarent. Imo non solum imperatorem opprimere non valuerunt, sed nec ejus imaginem ex nummis, cum cruce de- lere, licet nonnulli tyranni id tentaverint. Nec enim existimes tenuem et vilem rem istam esse. Nisi enim fidem nostram præ aliis omnibus elegis- set Deus et dilexisset, ipsan minime absque damno D et vulnere, medias inter gentes luporum similes, servasset. Præterea non debuit permittere Deus falsam fidem, post incarnationem Filii sui et Dei nostri Domini Jesu Christi, per omnes terræ fines dominari. Unde hoc ipsum quod in omnibus genti - bus creditum sit Christi Evangelium, certum est argumentum non aliam piam esse fidem sub cielo. editis Latinis. (60) Hæc quaestio deest in Basil. Ibid. Palat. 2, (31) Quidam mss., σταυρὸν δὲ ὁρῶντες τρέμουσι (62) Palat. 1, διαλύσαντες ταῦτα είμαι· καὶ κατα- (63) Ερώτ. μβ'. Πόθεν δῆλον, ὅτι κρεῖττον πάσης (63) Quæstio hæc abest a Palat. 2 et a veteril us (64) Sic quidam mss. Editi, ή περὶ Χριστιανών. (65) Sic maxima pars mss. Editi, ἐπὶ χρόνοις των

επεκάθισεν, ὀφείλομεν λοιπὸν καὶ τοὺς ὄνους ἀσπάζε σθαι (60); Τοῦτο γὰρ πρὸς ἡμᾶς λέγουσιν οἱ δαίων καὶ Ἑλλήνων παῖδες. Β Λοιπὸν ἐπεὶ εἰς ὄνον ὁ Χριστὸς ἐκάθισεν, ὀφείλομεν καὶ τοὺς ὄνους ἀσπάζεσθαι. Απόκ. καὶ φεύγουσι καὶ κατ. Απόκ. Οὐκ ἐν τῷ ὄνῳ τὸν διάβολον ὁ Χριστὸς κατ- ήργησε καὶ τοὺς δαίμονας, οὐδὲ ἐν αὐτῷ τὴν σωτη- ρίαν εἰργάσατο, ἀλλ᾽ ἐν τῷ σταυρῷ. Οθεν ὄνους μὲν ὁρῶντες οἱ δαίμονες οὐ τρέμουσιν, οὐδὲ φοβοῦνται· σταυρὸν δὲ πολλάκις ὁρῶντες τρέμουσι καὶ φρίττου σι (61), καὶ καταργοῦνται καὶ διώκονται. Ερώτ. μα'. Τίνος δὲ χάριν οἱ πιστοὶ ἅπαντες σταυ- ροὺς μὲν ἀντιτύπους τοῦ σταυροῦ τοῦ Χριστοῦ ποιοῦ μεν, τῆς δὲ ἁγίας αὐτοῦ λόγχης, ἢ τοῦ καλάμου, η τοῦ σπόγγου, ἀντίτυπα οὐ κατασκευάζομεν; "Αγιο γάρ εἰσι καὶ ταῦτα καθὰ καὶ ὁ σταυρός. Απόκ. Τὸν μὲν τοῦ σταυροῦ τύπον ἐκ δύο ξύλων συνάπτοντες προσκυνοῦμεν. Ηνίκα δέ τις ἡμῖν τῶν ἀπίστων ἐγκαλέσειεν, ὡς ξύλον προσκυνοῦντας, δυ νάμεθα τὰ δύο ξύλα χωρίσαντες, καὶ τὸν τύπον τοῦ σταυροῦ διαλύσαντες, ὡς ἀργὰ ταῦτα ἡγεῖσθαι ξύλα, καὶ τὸν ἄπιστον (62) πεῖσαι, ὅτι οὐ τὸ ξύλον σε ό μεθα, ἀλλὰ τὸν τοῦ σταυροῦ τύπου. Ἐπὶ δὲ λόγχης ή καλάμου, ή σπόγγου, τοῦτο ποιῆσαι ἢ δεῖξαι οὐ δυνάμεθα. τῆς ὑπ᾽ οὐρανὸν πίστεως οἱ Χριστιανοί πιστεύομεν; Πᾶσα γὰρ πίστις εὐσεβεστέραν ἑαυτὴν εἶναι νομίζει τῶν λοιπῶν πίστεων. Απόκ. Πολὺς ὁ περὶ τούτου λόγος, καὶ μακρὰ ἡ Χριστιανῶν (64) πίστεως ἀπόδοσις. Ομως δὲ δύο τινά ὁρῶντες σημεία παρ' ἡμῖν, τὴν ἡμῶν εὐσέβειαν καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς ἀγάπην καὶ σκέπην ἐμφανί ζοντα· πρῶτον μὲν, ὅτι οὐχ εὑρίσκομεν ἀπ' ἀρχῆς αἰῶνος ἔθνος ὑπὸ πάντων ἐθνῶν πολεμηθὲν ἐπὶ χρό- νους τοσούτους (65) καὶ μὴ ἐξαλειφθέν, εἰ μὴ μόνον τὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν, ἥτις οὐκ ἂν ἔμεινεν ἀνεξά- λειπτος, οὕτως ὑπὸ πάντων τῶν ἐθνῶν πολεμηθεῖσα, εἰ μὴ χεὶρ Κυρίου διεφύλαττε καὶ φυλάττει αὐτὴν ἀνεξάλειπτον· δεύτερον δὲ, ὅτι περ οὐδεὶς βασιλεὺς Χριστιανῶν βαρβάροις ποτὲ παρεδόθη εἰς θάνατον, καίτοι τοσούτων ἐθνῶν τὸ βασίλειον πολεμησάντων. Οὐ μόνον δὲ τὸν βασιλέα, ἀλλὰ οὐδὲ τὴν ἑαυτοῦ εἰκόνα ἐκ τοῦ νομίσματος καταργῆσαι σὺν τῷ σταυρῷ ἴσχυ σαν, καίπερ τινῶν τυράννων τοῦτο δοκιμασάντων. Μὴ γὰρ ψιλόν τε καὶ εὐτελές σοι πράγμα τοῦτο εἶναι νομισθῇ. Εἰ μὴ γὰρ ὑπὲρ πάσας τὰς πίστεις τὴν ήμετέραν ὁ Θεὸς ἐξελέξατο καὶ ἠγάπησεν, οὐκ ἂν αὐτὴν ἀνὰ μέσον τῶν ἐθνῶν ὡς λύκων ὄντων ἐφύλατ τεν ἀβλαβῆ τε καὶ ἄτρωτον. Πλὴν οὐδὲ ἔμελλε συγ χωρεῖν ὁ Θεὸς πεπλανημένην πίστιν κατακυριεύειν μετὰ τὴν σάρκωσιν τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ καὶ Θεοῦ ἡμῶν, τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐπὶ πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς. "Οθεν καὶ αὐτὸ τοῦτο, τὸ ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσ: πιστευθῆναι τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ, μαρτυρία ἐστὶν ἀψευδὴς, ὅτι οὐκ ἔστιν ἄλλη πίστις εὐσεβὴς ἐν τῇ ὑπ᾽ οὐρανόν. πατῆσαι, καὶ τὸν ἄπ. σούτοις. S. ATHANASIUS. SPURIA. - insederit, debemus etiam asinos salutare ac vene- A rari? Hæc enim nobis objiciunt Judæi et gentiles. Ἰcu- RESP. Non in asino Christus diabolum et dæmo- nes devicit, neque in eo salutem est operatus, sed in cruce. Unde cum asinos vident dæmones, non tremunt nec formidant : at cum crucem vident, sæpe tremunt, horrent, sternuntur ac fugantur. QUEST. XLI. Qua de causa nos fideles omnes, cruces, Christi crucis imagines, effingimus: san- ctæ autem ejus lanceæ, arundinis et spongiæ ima- gines non eflicimus? Hæc enim æque sunt sancta ac crux ipsa. RESP. Crucis figuram ex duobus lignis compin- gimus, quam adoramus. Cum vero quis infidelium nobis exprobrare velit, quod lignum adoremus, pos- sumus duo ligna disjungere, crucisque figuram dissolvere, atque ut mera ligua reputare : indeque infideli persuadere nos non lignum venerari, sed crucis figuram. Idem autem agere non possumus in lancea, arundine aut spongia. QUEST. XLII. Undenam certum est Christiano- rum fidem præstare aliis omnibus quæ sub cœlo sunt? Siquidem fides omnis se cæteris magis piam esse existimat. C RESP. Multa hac de re liceret dicere, prolixaque est Christianorum fidei probatio. Altamen duo quædam signa apud nos videntur, quæ nostram religlonem Deique erga nos amorem et praesidium c declarant. Primum est, quod ab initio sæculi nul- lam gentem novimus ab omnibus aliis tandiu im- pugnatam gentibus nec deletam, præter solam Christi fidem, quæ sane non deleri non potuisset, ab omnibus adeo impugnata gentibus, nisi manus Domini eam servasset et servaret quominus dele- retur. Alterum est, quod nullus imperator Chri- stianorum barbaris unquam in mortem traditus est, quamvis tot gentes imperium oppugnarent. Imo non solum imperatorem opprimere non valuerunt, sed nec ejus imaginem ex nummis, cum cruce de- lere, licet nonnulli tyranni id tentaverint. Nec enim existimes tenuem et vilem rem istam esse. Nisi enim fidem nostram præ aliis omnibus elegis- set Deus et dilexisset, ipsan minime absque damno D et vulnere, medias inter gentes luporum similes, servasset. Præterea non debuit permittere Deus falsam fidem, post incarnationem Filii sui et Dei nostri Domini Jesu Christi, per omnes terræ fines dominari. Unde hoc ipsum quod in omnibus genti - bus creditum sit Christi Evangelium, certum est argumentum non aliam piam esse fidem sub cielo. editis Latinis. (60) Hæc quaestio deest in Basil. Ibid. Palat. 2, (31) Quidam mss., σταυρὸν δὲ ὁρῶντες τρέμουσι (62) Palat. 1, διαλύσαντες ταῦτα είμαι· καὶ κατα- (63) Ερώτ. μβ'. Πόθεν δῆλον, ὅτι κρεῖττον πάσης (63) Quæstio hæc abest a Palat. 2 et a veteril us (64) Sic quidam mss. Editi, ή περὶ Χριστιανών. (65) Sic maxima pars mss. Editi, ἐπὶ χρόνοις των

Σατανᾶς οὐ διεῖλεν ἄλλην πίστιν ἐπὶ γῆς εἰς τοσαύ τας αἱρέσεις, εἰ μὴ τὴν τῶν Χριστιανῶν; Απόκ. Ὡς ἀντικειμένην αὐτῷ δηλονότι καὶ καταρ γοῦσαν αὐτόν. Ποια γάρ, είπέ μοι, φροντὶς ἢ μέρι μια τῷ Σατανά, Ἰουδαίους, ἢ Σαμαρείτας, η Ελλη- νας πολεμῆσαι, ἢ μερίσαι εἰς αἱρέσεις καὶ πίστεις διαφόρους ; Πᾶσαι γὰρ αὗται αὐτοῦ εἰσι, καὶ οὐδα μῶς ὁ Σατανᾶς τὸ ἑαυτοῦ πολεμεῖ, ἀλλὰ τὰ τοῦ Θεοῦ. Ὥστε τῷ βουλομένῳ καὶ ἐντεῦθεν ἐστι μαθεῖν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἑτέρα πίστις εὐσεβὴς ἐπὶ τῆς γῆς ἄλλη, εἰ μὴ μόνη ἡ εἰς Χριστόν. ἰδιώτην καὶ βάρβαρον, ὅτι ὑπὲρ πάσας τὰς αἱρέσεις ἡ καθολική Εκκλησία τὴν ὀρθὴν πίστιν ἔχει, καὶ οὐ σφάλλεται ; Απόκ. Οἱ μὴ δυνάμενοι Γραφῶν τε καὶ δογμάτων ἀκρίβειαν καὶ βάθος ἀκοῦσαι ἐντεῦθεν τὸ μόνον καὶ εὐσεβές (68) τῆς καθολικῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας πιστωθῆναι ὀφείλουσι· λέγω δὴ ἐκ τοῦ πάντα τοὺς σωτηρίους καὶ τιμίους τῶν Χριστοῦ παθημάτων τότ τους τῇ καθολικῇ καὶ ὀρθοδόξῳ ἡμῶν πίστει καὶ Ἐκκλησίᾳ ὑπὸ Θεοῦ δωρηθῆναι καὶ πιστευθῆναι· λέγω δὴ τὴν Ναζαρέθ, ἔνθα ὁ Χριστὸς ἐν ἡμῖν ἐσκή- νωσε· τὴν Βηθλεὲμ, ἔνθα κατὰ σάρκα ἐτέχθη· τὴν Σιών, ἔνθα τὴν σωτηρίαν τῷ κόσμῳ εἰργάσατο· τὸν Ἰορδάνην, ἔνθα τὸν Ἀδὰμ ἀνεκαίνισε· τὸ Θαβώρ, Ενθα τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν προετύπωσε· τὸ τῶν Ἐλαιῶν ὄρος, ὅθεν πρὸς τὸν Πατέρα ἐν οὐρα νοῖς ἀφ' ἡμῶν ἀνελήλυθεν. Οὔσπερ ἅπαντας τοὺς αὐτοῦ ἁγίους καὶ σεβασμίους τόπους οὐκ εἰκῆ οὐδὲ μάτην τῇ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ ἐνεπίστευσεν (69) • ἀλλ' ὡς εὐσεβεστέρᾳ δηλονότι καὶ τιμιωτέρᾳ πάντων ἐπὶ τῶν ἁγίων παρὰ Χριστιανοῖς ὀνομαζομένων πί στων καὶ ἐκκλησιῶν. Καὶ ὥσπερ βασιλεὺς τοὺς τι μίους αὐτοῦ τοῦ παλατίου κοιτώνας καὶ θησαυρούς τοῖς πιστοτέροις πάντων τῶν ὑπουργῶν αὐτοῦ ἐγχει- ρίζει τε καὶ πιστεύει· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἀπ' ἀρο χῆς τῆς παρουσίας αὐτοῦ τῇ καθολικῇ Ἐκκλησία τοὺς σεβασμίους αὐτοῦ τόπους ἐπίστευσεν. Εἰ δὲ λέ- γει ὁ δι' ἐναντίας (70), ὅτι βασιλική τυραννίδι του τους κατέχομεν, μανθανέτω ὁ τοιοῦτος, ὅτιπερ, καὶ βαρβάρων πολλάκις τὴν Παλαιστίνην παραλαβόντων, οὐ συνεχώρησε Χριστὸς τοὺς ἑαυτοῦ τόπους αἱρετι- κοῖς (71) παραδοθῆναι. ᾿Αλλὰ, κἂν πρὸς βραχὺ τοῦτο ἐπεχείρησαν, συντόμως πάλιν ἡ καθολική Εκκλησία τούτους ἀπεδίωξεν, ὡς χοίρους τῶν ἁγίων Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν αὐλῶν καὶ τόπων. Ερώτ. με'. Ποῦ ἐπέτρεψεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀποστό λοις Χριστιανοὺς ὀνομάζειν τοὺς πιστεύοντας τῷ Χριστῷ ; Απόκ. Ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων ἀκούο- μεν, ὅτι ἐν Ἀντιοχείς γέγονε πρῶτος χρηματι- βάρβαρον καὶ ἀγράμ- μα του. ἐκ τοῦ πάντας. τοὺς πάντας ' καὶ αἱρετ. QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. B C QUEST. XLIII. Si ita res habet, cur Satanas non aliam fidem in terra divisit in tot hæreses, præter solam Chistianorum fidem? RESP. Quia scilicet ipsi adversatur, vimque ejus irritam plane reddit. Ecqua enim cura, amabo, Satana esset Judaeos, Samaritas aut gentiles adoriendi aut in hæreses et varias fides discin- dendi? Hæ enim ad ipsum pertinent, nec unquam Satanas ea quæ sunt ejus impugnat, sed quæ Dei sunt. Quocirca inde quisque possit discere, aliam piam fidem in terris nullam esse, præter eam qua in Christum credimus. QUEST. XLIV. Quanam ratione rudi homini et barbaro persuadebimus catholicam Ecclesiam præ omnibus hæresibus rectam fidem habere. nec errare ? RESP. Qui Scripturarum et dogmatum accu- ratam et profundam explanationem audire non possunt, inde persuasi debent esse de integri- tate et veritate catholicæ Christi Ecclesiæ, nempe hoc ex capite, quod salutaria et veneranda Christi passionum loca, catholicæ et orthodoxæ nostræ fidei et Ecclesiæ a Deo donata sint et credita : nempe Nazareth ubi Christus • habita- vit in nobis 88,; Bethlehem, ubi secundumn car- nean natus est; Sion, ubi salutem mundo ope ratus est; Jordanis, ubi Adamum renovavit; Thabor, ubi cœlorum regnum præfiguravit; mons Olivarum, unde in cœlos ad Patrem, a nobis ascendit. Quæ omnia sancta et veneranda ejus loca non temere nec frustra catholica Ecclesia concredidit, sed ut, omni alia fide et Ecclesia, inter Christianos nuncupata, piæ magis et hono- ratiori. Ac quemadmodum imperator pretiosa pa- latii sui cubicula thesaurosque committit et credit omnium suorum ministrorum fidelioribus: ita et Christus ab initio sui adventus, veneranda ejus scilicet loca, catholicæ Ecclesiæ concredidit. Quod si adversarius respondeat nos potestate tyrannica illa possidere, discat ille quod, etiamsi Palæstinam sæpe barbari occupaverint, non permisit Christus sua loca tradi hæreticis. Quod etsi id ad breve tempus tentaverunt, cito rursus catholica Ecclesia ipsos abegit, non secus ac percos a sanctis Christi Dei nostri ædibus et locis. Joan. 1, 14. " Act. x1, 26. et 52, absunt a Palat. 2, et a veteribus editis Latinis. minime. Post Reg. 2, habet, QUEST. XLV. Ubinam præcepit Deus apostolis Christianos appellare eos qui Christo credunt? RESP. Legimus in Actibus apostolorum", ora- culum primo editum esse Antiochiæ, sive Dei revc- quem sequimur, Editi, sione plane desinit. Edit., (66) Ερώτ. μγ'. Καὶ εἰ ταῦτα οὕτως ἔχει, πῶς ὁ Α (67) Ερώτ. μδ. Ποίῳ δὲ τρόπῳ πείσομεν τὸν (66) Quaestiones 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, (67) Quæstio hæc abest a Palat. 1; at responsio (68) Reg. 2, τὸ ἄμωμον καὶ ἀκριβές. infra idem (69) Tres mss ἐπίστευσεν. (70) Palat. 1, ὁ ἐναντίος. (71) Ita Reg. 2, 5, et Basil. qui in hac respon

Σατανᾶς οὐ διεῖλεν ἄλλην πίστιν ἐπὶ γῆς εἰς τοσαύ τας αἱρέσεις, εἰ μὴ τὴν τῶν Χριστιανῶν; Απόκ. Ὡς ἀντικειμένην αὐτῷ δηλονότι καὶ καταρ γοῦσαν αὐτόν. Ποια γάρ, είπέ μοι, φροντὶς ἢ μέρι μια τῷ Σατανά, Ἰουδαίους, ἢ Σαμαρείτας, η Ελλη- νας πολεμῆσαι, ἢ μερίσαι εἰς αἱρέσεις καὶ πίστεις διαφόρους ; Πᾶσαι γὰρ αὗται αὐτοῦ εἰσι, καὶ οὐδα μῶς ὁ Σατανᾶς τὸ ἑαυτοῦ πολεμεῖ, ἀλλὰ τὰ τοῦ Θεοῦ. Ὥστε τῷ βουλομένῳ καὶ ἐντεῦθεν ἐστι μαθεῖν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἑτέρα πίστις εὐσεβὴς ἐπὶ τῆς γῆς ἄλλη, εἰ μὴ μόνη ἡ εἰς Χριστόν. ἰδιώτην καὶ βάρβαρον, ὅτι ὑπὲρ πάσας τὰς αἱρέσεις ἡ καθολική Εκκλησία τὴν ὀρθὴν πίστιν ἔχει, καὶ οὐ σφάλλεται ; Απόκ. Οἱ μὴ δυνάμενοι Γραφῶν τε καὶ δογμάτων ἀκρίβειαν καὶ βάθος ἀκοῦσαι ἐντεῦθεν τὸ μόνον καὶ εὐσεβές (68) τῆς καθολικῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας πιστωθῆναι ὀφείλουσι· λέγω δὴ ἐκ τοῦ πάντα τοὺς σωτηρίους καὶ τιμίους τῶν Χριστοῦ παθημάτων τότ τους τῇ καθολικῇ καὶ ὀρθοδόξῳ ἡμῶν πίστει καὶ Ἐκκλησίᾳ ὑπὸ Θεοῦ δωρηθῆναι καὶ πιστευθῆναι· λέγω δὴ τὴν Ναζαρέθ, ἔνθα ὁ Χριστὸς ἐν ἡμῖν ἐσκή- νωσε· τὴν Βηθλεὲμ, ἔνθα κατὰ σάρκα ἐτέχθη· τὴν Σιών, ἔνθα τὴν σωτηρίαν τῷ κόσμῳ εἰργάσατο· τὸν Ἰορδάνην, ἔνθα τὸν Ἀδὰμ ἀνεκαίνισε· τὸ Θαβώρ, Ενθα τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν προετύπωσε· τὸ τῶν Ἐλαιῶν ὄρος, ὅθεν πρὸς τὸν Πατέρα ἐν οὐρα νοῖς ἀφ' ἡμῶν ἀνελήλυθεν. Οὔσπερ ἅπαντας τοὺς αὐτοῦ ἁγίους καὶ σεβασμίους τόπους οὐκ εἰκῆ οὐδὲ μάτην τῇ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ ἐνεπίστευσεν (69) • ἀλλ' ὡς εὐσεβεστέρᾳ δηλονότι καὶ τιμιωτέρᾳ πάντων ἐπὶ τῶν ἁγίων παρὰ Χριστιανοῖς ὀνομαζομένων πί στων καὶ ἐκκλησιῶν. Καὶ ὥσπερ βασιλεὺς τοὺς τι μίους αὐτοῦ τοῦ παλατίου κοιτώνας καὶ θησαυρούς τοῖς πιστοτέροις πάντων τῶν ὑπουργῶν αὐτοῦ ἐγχει- ρίζει τε καὶ πιστεύει· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἀπ' ἀρο χῆς τῆς παρουσίας αὐτοῦ τῇ καθολικῇ Ἐκκλησία τοὺς σεβασμίους αὐτοῦ τόπους ἐπίστευσεν. Εἰ δὲ λέ- γει ὁ δι' ἐναντίας (70), ὅτι βασιλική τυραννίδι του τους κατέχομεν, μανθανέτω ὁ τοιοῦτος, ὅτιπερ, καὶ βαρβάρων πολλάκις τὴν Παλαιστίνην παραλαβόντων, οὐ συνεχώρησε Χριστὸς τοὺς ἑαυτοῦ τόπους αἱρετι- κοῖς (71) παραδοθῆναι. ᾿Αλλὰ, κἂν πρὸς βραχὺ τοῦτο ἐπεχείρησαν, συντόμως πάλιν ἡ καθολική Εκκλησία τούτους ἀπεδίωξεν, ὡς χοίρους τῶν ἁγίων Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν αὐλῶν καὶ τόπων. Ερώτ. με'. Ποῦ ἐπέτρεψεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀποστό λοις Χριστιανοὺς ὀνομάζειν τοὺς πιστεύοντας τῷ Χριστῷ ; Απόκ. Ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων ἀκούο- μεν, ὅτι ἐν Ἀντιοχείς γέγονε πρῶτος χρηματι- βάρβαρον καὶ ἀγράμ- μα του. ἐκ τοῦ πάντας. τοὺς πάντας ' καὶ αἱρετ. QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. B C QUEST. XLIII. Si ita res habet, cur Satanas non aliam fidem in terra divisit in tot hæreses, præter solam Chistianorum fidem? RESP. Quia scilicet ipsi adversatur, vimque ejus irritam plane reddit. Ecqua enim cura, amabo, Satana esset Judaeos, Samaritas aut gentiles adoriendi aut in hæreses et varias fides discin- dendi? Hæ enim ad ipsum pertinent, nec unquam Satanas ea quæ sunt ejus impugnat, sed quæ Dei sunt. Quocirca inde quisque possit discere, aliam piam fidem in terris nullam esse, præter eam qua in Christum credimus. QUEST. XLIV. Quanam ratione rudi homini et barbaro persuadebimus catholicam Ecclesiam præ omnibus hæresibus rectam fidem habere. nec errare ? RESP. Qui Scripturarum et dogmatum accu- ratam et profundam explanationem audire non possunt, inde persuasi debent esse de integri- tate et veritate catholicæ Christi Ecclesiæ, nempe hoc ex capite, quod salutaria et veneranda Christi passionum loca, catholicæ et orthodoxæ nostræ fidei et Ecclesiæ a Deo donata sint et credita : nempe Nazareth ubi Christus • habita- vit in nobis 88,; Bethlehem, ubi secundumn car- nean natus est; Sion, ubi salutem mundo ope ratus est; Jordanis, ubi Adamum renovavit; Thabor, ubi cœlorum regnum præfiguravit; mons Olivarum, unde in cœlos ad Patrem, a nobis ascendit. Quæ omnia sancta et veneranda ejus loca non temere nec frustra catholica Ecclesia concredidit, sed ut, omni alia fide et Ecclesia, inter Christianos nuncupata, piæ magis et hono- ratiori. Ac quemadmodum imperator pretiosa pa- latii sui cubicula thesaurosque committit et credit omnium suorum ministrorum fidelioribus: ita et Christus ab initio sui adventus, veneranda ejus scilicet loca, catholicæ Ecclesiæ concredidit. Quod si adversarius respondeat nos potestate tyrannica illa possidere, discat ille quod, etiamsi Palæstinam sæpe barbari occupaverint, non permisit Christus sua loca tradi hæreticis. Quod etsi id ad breve tempus tentaverunt, cito rursus catholica Ecclesia ipsos abegit, non secus ac percos a sanctis Christi Dei nostri ædibus et locis. Joan. 1, 14. " Act. x1, 26. et 52, absunt a Palat. 2, et a veteribus editis Latinis. minime. Post Reg. 2, habet, QUEST. XLV. Ubinam præcepit Deus apostolis Christianos appellare eos qui Christo credunt? RESP. Legimus in Actibus apostolorum", ora- culum primo editum esse Antiochiæ, sive Dei revc- quem sequimur, Editi, sione plane desinit. Edit., (66) Ερώτ. μγ'. Καὶ εἰ ταῦτα οὕτως ἔχει, πῶς ὁ Α (67) Ερώτ. μδ. Ποίῳ δὲ τρόπῳ πείσομεν τὸν (66) Quaestiones 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, (67) Quæstio hæc abest a Palat. 1; at responsio (68) Reg. 2, τὸ ἄμωμον καὶ ἀκριβές. infra idem (69) Tres mss ἐπίστευσεν. (70) Palat. 1, ὁ ἐναντίος. (71) Ita Reg. 2, 5, et Basil. qui in hac respon

Σατανᾶς οὐ διεῖλεν ἄλλην πίστιν ἐπὶ γῆς εἰς τοσαύ τας αἱρέσεις, εἰ μὴ τὴν τῶν Χριστιανῶν; Απόκ. Ὡς ἀντικειμένην αὐτῷ δηλονότι καὶ καταρ γοῦσαν αὐτόν. Ποια γάρ, είπέ μοι, φροντὶς ἢ μέρι μια τῷ Σατανά, Ἰουδαίους, ἢ Σαμαρείτας, η Ελλη- νας πολεμῆσαι, ἢ μερίσαι εἰς αἱρέσεις καὶ πίστεις διαφόρους ; Πᾶσαι γὰρ αὗται αὐτοῦ εἰσι, καὶ οὐδα μῶς ὁ Σατανᾶς τὸ ἑαυτοῦ πολεμεῖ, ἀλλὰ τὰ τοῦ Θεοῦ. Ὥστε τῷ βουλομένῳ καὶ ἐντεῦθεν ἐστι μαθεῖν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἑτέρα πίστις εὐσεβὴς ἐπὶ τῆς γῆς ἄλλη, εἰ μὴ μόνη ἡ εἰς Χριστόν. ἰδιώτην καὶ βάρβαρον, ὅτι ὑπὲρ πάσας τὰς αἱρέσεις ἡ καθολική Εκκλησία τὴν ὀρθὴν πίστιν ἔχει, καὶ οὐ σφάλλεται ; Απόκ. Οἱ μὴ δυνάμενοι Γραφῶν τε καὶ δογμάτων ἀκρίβειαν καὶ βάθος ἀκοῦσαι ἐντεῦθεν τὸ μόνον καὶ εὐσεβές (68) τῆς καθολικῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας πιστωθῆναι ὀφείλουσι· λέγω δὴ ἐκ τοῦ πάντα τοὺς σωτηρίους καὶ τιμίους τῶν Χριστοῦ παθημάτων τότ τους τῇ καθολικῇ καὶ ὀρθοδόξῳ ἡμῶν πίστει καὶ Ἐκκλησίᾳ ὑπὸ Θεοῦ δωρηθῆναι καὶ πιστευθῆναι· λέγω δὴ τὴν Ναζαρέθ, ἔνθα ὁ Χριστὸς ἐν ἡμῖν ἐσκή- νωσε· τὴν Βηθλεὲμ, ἔνθα κατὰ σάρκα ἐτέχθη· τὴν Σιών, ἔνθα τὴν σωτηρίαν τῷ κόσμῳ εἰργάσατο· τὸν Ἰορδάνην, ἔνθα τὸν Ἀδὰμ ἀνεκαίνισε· τὸ Θαβώρ, Ενθα τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν προετύπωσε· τὸ τῶν Ἐλαιῶν ὄρος, ὅθεν πρὸς τὸν Πατέρα ἐν οὐρα νοῖς ἀφ' ἡμῶν ἀνελήλυθεν. Οὔσπερ ἅπαντας τοὺς αὐτοῦ ἁγίους καὶ σεβασμίους τόπους οὐκ εἰκῆ οὐδὲ μάτην τῇ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ ἐνεπίστευσεν (69) • ἀλλ' ὡς εὐσεβεστέρᾳ δηλονότι καὶ τιμιωτέρᾳ πάντων ἐπὶ τῶν ἁγίων παρὰ Χριστιανοῖς ὀνομαζομένων πί στων καὶ ἐκκλησιῶν. Καὶ ὥσπερ βασιλεὺς τοὺς τι μίους αὐτοῦ τοῦ παλατίου κοιτώνας καὶ θησαυρούς τοῖς πιστοτέροις πάντων τῶν ὑπουργῶν αὐτοῦ ἐγχει- ρίζει τε καὶ πιστεύει· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἀπ' ἀρο χῆς τῆς παρουσίας αὐτοῦ τῇ καθολικῇ Ἐκκλησία τοὺς σεβασμίους αὐτοῦ τόπους ἐπίστευσεν. Εἰ δὲ λέ- γει ὁ δι' ἐναντίας (70), ὅτι βασιλική τυραννίδι του τους κατέχομεν, μανθανέτω ὁ τοιοῦτος, ὅτιπερ, καὶ βαρβάρων πολλάκις τὴν Παλαιστίνην παραλαβόντων, οὐ συνεχώρησε Χριστὸς τοὺς ἑαυτοῦ τόπους αἱρετι- κοῖς (71) παραδοθῆναι. ᾿Αλλὰ, κἂν πρὸς βραχὺ τοῦτο ἐπεχείρησαν, συντόμως πάλιν ἡ καθολική Εκκλησία τούτους ἀπεδίωξεν, ὡς χοίρους τῶν ἁγίων Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν αὐλῶν καὶ τόπων. Ερώτ. με'. Ποῦ ἐπέτρεψεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀποστό λοις Χριστιανοὺς ὀνομάζειν τοὺς πιστεύοντας τῷ Χριστῷ ; Απόκ. Ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων ἀκούο- μεν, ὅτι ἐν Ἀντιοχείς γέγονε πρῶτος χρηματι- βάρβαρον καὶ ἀγράμ- μα του. ἐκ τοῦ πάντας. τοὺς πάντας ' καὶ αἱρετ. QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. B C QUEST. XLIII. Si ita res habet, cur Satanas non aliam fidem in terra divisit in tot hæreses, præter solam Chistianorum fidem? RESP. Quia scilicet ipsi adversatur, vimque ejus irritam plane reddit. Ecqua enim cura, amabo, Satana esset Judaeos, Samaritas aut gentiles adoriendi aut in hæreses et varias fides discin- dendi? Hæ enim ad ipsum pertinent, nec unquam Satanas ea quæ sunt ejus impugnat, sed quæ Dei sunt. Quocirca inde quisque possit discere, aliam piam fidem in terris nullam esse, præter eam qua in Christum credimus. QUEST. XLIV. Quanam ratione rudi homini et barbaro persuadebimus catholicam Ecclesiam præ omnibus hæresibus rectam fidem habere. nec errare ? RESP. Qui Scripturarum et dogmatum accu- ratam et profundam explanationem audire non possunt, inde persuasi debent esse de integri- tate et veritate catholicæ Christi Ecclesiæ, nempe hoc ex capite, quod salutaria et veneranda Christi passionum loca, catholicæ et orthodoxæ nostræ fidei et Ecclesiæ a Deo donata sint et credita : nempe Nazareth ubi Christus • habita- vit in nobis 88,; Bethlehem, ubi secundumn car- nean natus est; Sion, ubi salutem mundo ope ratus est; Jordanis, ubi Adamum renovavit; Thabor, ubi cœlorum regnum præfiguravit; mons Olivarum, unde in cœlos ad Patrem, a nobis ascendit. Quæ omnia sancta et veneranda ejus loca non temere nec frustra catholica Ecclesia concredidit, sed ut, omni alia fide et Ecclesia, inter Christianos nuncupata, piæ magis et hono- ratiori. Ac quemadmodum imperator pretiosa pa- latii sui cubicula thesaurosque committit et credit omnium suorum ministrorum fidelioribus: ita et Christus ab initio sui adventus, veneranda ejus scilicet loca, catholicæ Ecclesiæ concredidit. Quod si adversarius respondeat nos potestate tyrannica illa possidere, discat ille quod, etiamsi Palæstinam sæpe barbari occupaverint, non permisit Christus sua loca tradi hæreticis. Quod etsi id ad breve tempus tentaverunt, cito rursus catholica Ecclesia ipsos abegit, non secus ac percos a sanctis Christi Dei nostri ædibus et locis. Joan. 1, 14. " Act. x1, 26. et 52, absunt a Palat. 2, et a veteribus editis Latinis. minime. Post Reg. 2, habet, QUEST. XLV. Ubinam præcepit Deus apostolis Christianos appellare eos qui Christo credunt? RESP. Legimus in Actibus apostolorum", ora- culum primo editum esse Antiochiæ, sive Dei revc- quem sequimur, Editi, sione plane desinit. Edit., (66) Ερώτ. μγ'. Καὶ εἰ ταῦτα οὕτως ἔχει, πῶς ὁ Α (67) Ερώτ. μδ. Ποίῳ δὲ τρόπῳ πείσομεν τὸν (66) Quaestiones 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, (67) Quæstio hæc abest a Palat. 1; at responsio (68) Reg. 2, τὸ ἄμωμον καὶ ἀκριβές. infra idem (69) Tres mss ἐπίστευσεν. (70) Palat. 1, ὁ ἐναντίος. (71) Ita Reg. 2, 5, et Basil. qui in hac respon

QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. ἀγαθῶν, ὧν ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, Δ πάνυ ἐλαχύς ἐστι καὶ πιστεύεται. Ερώτ. μθ'. (77) Πόσον χρόνον ἐν παραδείσῳ ἐποίη σεν ὁ 'Αδάμ; Απόκ. Αμφιβαλλόμενον τοῖς πατράσιν ἠρώτησας πρόβλημα. Οἱ μὲν γάρ φασιν ἐξαμηνιαῖον χρόνον, εἱ δὲ πλείονα· ἄλλοι δὲ τοσαύτας ὥρας καὶ μόνον, ὅσας ὁ Κύριος ἐν τῷ ξύλῳ τοῦ σταυροῦ πεποίηκεν, ὅπερ οἶμαι ἀληθέστερον εἶναι· ἕτεροι δὲ ἐννέα καὶ μόνον ώρας ποιῆσαι. Ερώτ. ν'. (78) Τί δὲ ἦν ἄρα τὸ ξύλον, ἐξ οὗ τὸν καρπὸν ἔφαγεν ὁ ᾿Αδάμ; Απόκ. Οὐδὲ ἐν τούτῳ συμφώνως εἰρήκασιν οἱ Πατέρες· καὶ δικαίως. Ὅπερ γὰρ ἡ θεία Γραφή ἑκουσίως ἀπέκρυψεν, οὐδεὶς κατὰ ἀκρίβειαν εἰπεῖν ἔσχυσεν. "Οθεν οἱ μὲν σῦκον εἶναί φασι τὸν καρπὸν, Β ἄλλοι δὲ τὴν τῆς Εὔας θεωρίαν. Δοκεῖ δέ τισι μηδα μῶς βεβρωκέναι τὸν Ἀδὰμ ἐν τῷ παραδείσῳ. Ἴσως δὲ ὁ πρῶτος ἀληθέστερος ὑπάρχει, ὁ τοῦ σύκου, (79) διὰ τὸ τοῖς φύλλοις αὐτοῦ εἰς σκέπην χρήσασθαι τους προπάτορας, καὶ διὰ τὸ τὴν συχὴν ὕστερον ὑπὸ Χρι στοῦ καταραθεῖσαν. (Ὁ δὲ ἐν ἁγίοις Ἰσίδωρος ὁ Πηλουσιώτης ἐν τῇ πεντηκοστῇ αὐτοῦ πρώτῃ ἐπιστο- λῇ φησιν, ὅτι σῦχον ἦν, ἐξ οὗ οἱ προπάτορες ἔφαγον καρπόν· καὶ ὅτι ἀπὸ ἀρχαίων γερόντων ἐγνώσθη αὐτῷ τοῦτο.) Ερώτ. να'. Καὶ εἰ μὴ παρέβη ὁ ᾿Αδάμ, πῶς ἔμελλεν γενέσθαι ὁ βίος τῶν ἀνθρώπων καὶ τὸ πλῆ- θος ; Απόκ. Ηδύνατο ὁ λόγῳ συστησάμενος τὸ πλῆθος τῶν ἀγγέλων, τιμίῳ τινὶ καὶ καθαρῷ τρόπῳ συστή. σασθαι πλῆθος γένους ἀνθρώπων. Τινὲς δέ φασιν, ἔτι, τοῦ Θεοῦ ἄρσεν καὶ θῆλυ ποιήσαντος, εύδηλον, ὅτι διὰ σπερμογονίας ἐβουλήθη ὁ Θεὸς τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων συστήσασθαι. Ομως δὲ οὐκ ἠβούλετο διὰ παρακοῆς, ἀλλὰ μετὰ τιμῆς γενέσθαι τοῦτο. Ερώτ. νε. Διὰ τί δὲ τῇ ἑβδόμῃ ἡμέρᾳ ὁ Θεὸς τὴν κτίσιν ἐτέλεσεν ; Απόκ. Ἐν τῷ ἀριθμῷ τὴν δεκάδα εὑρίσκομεν πλήρωμα παντὸς ἀριθμοῦ. Ἐὰν γὰρ εἰς τὴν δεκάδα καταλάβης, πάλιν εὐθέως εἰς τὴν μονάδα υποστρέ φεις. Ἑπτὰ οὖν καὶ τρεῖς ἐστιν ὁ πληρέστατος ἀριθμός. Καὶ τούτου χάριν αἱ ἑπτά εἰσι τῆς κτίσεως· ἡ δὲ ἁγία Τριὰς ἄκτιστος. Ερώτ. νγ'. Πολλή τις παρὰ τῶν πολλῶν καθέστηκε ζητησις, τίνα δεί προτάττεσθαι, λέγω δὴ τὴν ἡμέραν πρὸ τῆς νυκτός, ἢ τὴν νύκτα πρὸ τῆς ἡμέρας; Ἐὰν γὰρ εἴπωμεν τὴν ἡμέραν προτερεύειν, εὑρίσκεται λοιπὸν ὁ Χριστὸς ἐν σαββάτῳ ἀναστάς. Ἡ γὰρ νύξ ἐκείνη τοῦ σαββάτου ἦν, κατὰ τὸν λόγον Μωσέως τοῦ συγγραφέως τῆς κοσμοποιίας. Απόκ. Κατὰ μὲν τὸν σκοπὸν καὶ λόγον τὸν λέγον- τα, ὅτι εἶπεν ὁ Θεὸς πρὸ πάντων, « Γενηθήτω φῶς, ν πρόδηλον, ὅτι ἡ ἡμέρα προτερεύει (80) τῆς νυκτός. ἄλλοι δὲ καρπὸν πνευματικόν, Επιτο quæ oculus non vidit, nec auris audivit, nec in corho- C tur in quibusdam mss. Genes. (78') Interpres videtur legisse : quæ desunt in textu Græco. D minis ascenderunt, valde inferior et est et creditur. QUEST. XLIX. Quantum temporis in paradiso mansit Adam? RESP. Rem de qua non consentiunt Patres pro- ponis. Alii enim sex menses, ali diutius mansisse existimant, alii tot horas (nec amplius) quot Domi- nus in ligno crucis mansit, quod arbitror verius esse. At alii vero novem tantum horas. QUEST. L. Quale lignum fuit, cujus fructus Adamus comedit? Resp. Nec hac in re consentiunt Patres, et me- rito. Quod enim divina Scriptura sponte occultavit, nemo exquisite potuit dicere. Unde alii ficum fuisse illum fructum putant : alii fructum spiritalena (78'), alii Evæ contemplationem. Nonnullis etiam videtur nihil in paradiso comedisse Adamus. Forte tamen verior est prima sententia quæ ficum fuisse defen- dit, quia scilicet bujus foliis usi sunt primi paren- tes ad se tegendum, et quod postea ficus a Christo maledicta fuerit. (Sanctus autem Isidorus Pelusiota in quinquagesima prima ipsius epistola, ait ficum fuisse, cujus fructum primi parentes comederunt, quodque id ab antiquis senibus audiverit.) Quest. LI. Porro si Adam non prævaricatus esset, quales debebat esse hominum vita et multitudo RESP. Poterat Deus, qui verbo multitudinem angelorum creaverat, venerando quodam et puro modo multitudinem humani generis creare. Quidam vero aiunt, cum Deus hominem masculum et femi- nam fecerit, iude clarum esse Deum voluisse homi- num genus generatione procreare. Attamen id noluit per inobedientiam fieri, sed cum honore. QUEST. LII. Quare die septima Deus creationem perfecit ? RESP. Inter numeros denarium numerum reperi- mus esse omnis numeri complementum. Si enim ad denarium numerum deveneris, statim rursus in unitatem redis. Itaque septenarius et ternus nume- rus, perfectissimus est. Idcirco septenarius est creationis. At sancta Trinitas est increata. QUEST. LIII. Valde inter multos quæstio agila tur, quemnam priore loco collocare oporteat, nempe diem ante noctem, aut noctem ante diem? Nam si dicimus diem primas occupare, reperiétur Christus sabbato resurrexisse. Nox enim illa sabbati est, juxta verba Moysis creationis mundi scriptoris. RESP. Ex scopo et verbis quibus narratur Deum ante omnia dixisse, Fiat lux, perspicuum est, diem ante noctem esse. Nam tenebra illæ, quæ su- desumpta sunt. Quæ porro de Isidoro dicuntur, noluimus a cateris sejungere et ad imumn repo- nere, sed uncinis inclusimus, nam adjectitia sunt. (77) Haec quæstio deest in prius editis; sed legi- (78) Huic similis est quæstio 26 Theodoreti in (79) Hæc ad finem usque responsionis ex Reg. 11, (80) Beg. 2, πρωτεύει, hic et infra:

QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. ἀγαθῶν, ὧν ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, Δ πάνυ ἐλαχύς ἐστι καὶ πιστεύεται. Ερώτ. μθ'. (77) Πόσον χρόνον ἐν παραδείσῳ ἐποίη σεν ὁ 'Αδάμ; Απόκ. Αμφιβαλλόμενον τοῖς πατράσιν ἠρώτησας πρόβλημα. Οἱ μὲν γάρ φασιν ἐξαμηνιαῖον χρόνον, εἱ δὲ πλείονα· ἄλλοι δὲ τοσαύτας ὥρας καὶ μόνον, ὅσας ὁ Κύριος ἐν τῷ ξύλῳ τοῦ σταυροῦ πεποίηκεν, ὅπερ οἶμαι ἀληθέστερον εἶναι· ἕτεροι δὲ ἐννέα καὶ μόνον ώρας ποιῆσαι. Ερώτ. ν'. (78) Τί δὲ ἦν ἄρα τὸ ξύλον, ἐξ οὗ τὸν καρπὸν ἔφαγεν ὁ ᾿Αδάμ; Απόκ. Οὐδὲ ἐν τούτῳ συμφώνως εἰρήκασιν οἱ Πατέρες· καὶ δικαίως. Ὅπερ γὰρ ἡ θεία Γραφή ἑκουσίως ἀπέκρυψεν, οὐδεὶς κατὰ ἀκρίβειαν εἰπεῖν ἔσχυσεν. "Οθεν οἱ μὲν σῦκον εἶναί φασι τὸν καρπὸν, Β ἄλλοι δὲ τὴν τῆς Εὔας θεωρίαν. Δοκεῖ δέ τισι μηδα μῶς βεβρωκέναι τὸν Ἀδὰμ ἐν τῷ παραδείσῳ. Ἴσως δὲ ὁ πρῶτος ἀληθέστερος ὑπάρχει, ὁ τοῦ σύκου, (79) διὰ τὸ τοῖς φύλλοις αὐτοῦ εἰς σκέπην χρήσασθαι τους προπάτορας, καὶ διὰ τὸ τὴν συχὴν ὕστερον ὑπὸ Χρι στοῦ καταραθεῖσαν. (Ὁ δὲ ἐν ἁγίοις Ἰσίδωρος ὁ Πηλουσιώτης ἐν τῇ πεντηκοστῇ αὐτοῦ πρώτῃ ἐπιστο- λῇ φησιν, ὅτι σῦχον ἦν, ἐξ οὗ οἱ προπάτορες ἔφαγον καρπόν· καὶ ὅτι ἀπὸ ἀρχαίων γερόντων ἐγνώσθη αὐτῷ τοῦτο.) Ερώτ. να'. Καὶ εἰ μὴ παρέβη ὁ ᾿Αδάμ, πῶς ἔμελλεν γενέσθαι ὁ βίος τῶν ἀνθρώπων καὶ τὸ πλῆ- θος ; Απόκ. Ηδύνατο ὁ λόγῳ συστησάμενος τὸ πλῆθος τῶν ἀγγέλων, τιμίῳ τινὶ καὶ καθαρῷ τρόπῳ συστή. σασθαι πλῆθος γένους ἀνθρώπων. Τινὲς δέ φασιν, ἔτι, τοῦ Θεοῦ ἄρσεν καὶ θῆλυ ποιήσαντος, εύδηλον, ὅτι διὰ σπερμογονίας ἐβουλήθη ὁ Θεὸς τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων συστήσασθαι. Ομως δὲ οὐκ ἠβούλετο διὰ παρακοῆς, ἀλλὰ μετὰ τιμῆς γενέσθαι τοῦτο. Ερώτ. νε. Διὰ τί δὲ τῇ ἑβδόμῃ ἡμέρᾳ ὁ Θεὸς τὴν κτίσιν ἐτέλεσεν ; Απόκ. Ἐν τῷ ἀριθμῷ τὴν δεκάδα εὑρίσκομεν πλήρωμα παντὸς ἀριθμοῦ. Ἐὰν γὰρ εἰς τὴν δεκάδα καταλάβης, πάλιν εὐθέως εἰς τὴν μονάδα υποστρέ φεις. Ἑπτὰ οὖν καὶ τρεῖς ἐστιν ὁ πληρέστατος ἀριθμός. Καὶ τούτου χάριν αἱ ἑπτά εἰσι τῆς κτίσεως· ἡ δὲ ἁγία Τριὰς ἄκτιστος. Ερώτ. νγ'. Πολλή τις παρὰ τῶν πολλῶν καθέστηκε ζητησις, τίνα δεί προτάττεσθαι, λέγω δὴ τὴν ἡμέραν πρὸ τῆς νυκτός, ἢ τὴν νύκτα πρὸ τῆς ἡμέρας; Ἐὰν γὰρ εἴπωμεν τὴν ἡμέραν προτερεύειν, εὑρίσκεται λοιπὸν ὁ Χριστὸς ἐν σαββάτῳ ἀναστάς. Ἡ γὰρ νύξ ἐκείνη τοῦ σαββάτου ἦν, κατὰ τὸν λόγον Μωσέως τοῦ συγγραφέως τῆς κοσμοποιίας. Απόκ. Κατὰ μὲν τὸν σκοπὸν καὶ λόγον τὸν λέγον- τα, ὅτι εἶπεν ὁ Θεὸς πρὸ πάντων, « Γενηθήτω φῶς, ν πρόδηλον, ὅτι ἡ ἡμέρα προτερεύει (80) τῆς νυκτός. ἄλλοι δὲ καρπὸν πνευματικόν, Επιτο quæ oculus non vidit, nec auris audivit, nec in corho- C tur in quibusdam mss. Genes. (78') Interpres videtur legisse : quæ desunt in textu Græco. D minis ascenderunt, valde inferior et est et creditur. QUEST. XLIX. Quantum temporis in paradiso mansit Adam? RESP. Rem de qua non consentiunt Patres pro- ponis. Alii enim sex menses, ali diutius mansisse existimant, alii tot horas (nec amplius) quot Domi- nus in ligno crucis mansit, quod arbitror verius esse. At alii vero novem tantum horas. QUEST. L. Quale lignum fuit, cujus fructus Adamus comedit? Resp. Nec hac in re consentiunt Patres, et me- rito. Quod enim divina Scriptura sponte occultavit, nemo exquisite potuit dicere. Unde alii ficum fuisse illum fructum putant : alii fructum spiritalena (78'), alii Evæ contemplationem. Nonnullis etiam videtur nihil in paradiso comedisse Adamus. Forte tamen verior est prima sententia quæ ficum fuisse defen- dit, quia scilicet bujus foliis usi sunt primi paren- tes ad se tegendum, et quod postea ficus a Christo maledicta fuerit. (Sanctus autem Isidorus Pelusiota in quinquagesima prima ipsius epistola, ait ficum fuisse, cujus fructum primi parentes comederunt, quodque id ab antiquis senibus audiverit.) Quest. LI. Porro si Adam non prævaricatus esset, quales debebat esse hominum vita et multitudo RESP. Poterat Deus, qui verbo multitudinem angelorum creaverat, venerando quodam et puro modo multitudinem humani generis creare. Quidam vero aiunt, cum Deus hominem masculum et femi- nam fecerit, iude clarum esse Deum voluisse homi- num genus generatione procreare. Attamen id noluit per inobedientiam fieri, sed cum honore. QUEST. LII. Quare die septima Deus creationem perfecit ? RESP. Inter numeros denarium numerum reperi- mus esse omnis numeri complementum. Si enim ad denarium numerum deveneris, statim rursus in unitatem redis. Itaque septenarius et ternus nume- rus, perfectissimus est. Idcirco septenarius est creationis. At sancta Trinitas est increata. QUEST. LIII. Valde inter multos quæstio agila tur, quemnam priore loco collocare oporteat, nempe diem ante noctem, aut noctem ante diem? Nam si dicimus diem primas occupare, reperiétur Christus sabbato resurrexisse. Nox enim illa sabbati est, juxta verba Moysis creationis mundi scriptoris. RESP. Ex scopo et verbis quibus narratur Deum ante omnia dixisse, Fiat lux, perspicuum est, diem ante noctem esse. Nam tenebra illæ, quæ su- desumpta sunt. Quæ porro de Isidoro dicuntur, noluimus a cateris sejungere et ad imumn repo- nere, sed uncinis inclusimus, nam adjectitia sunt. (77) Haec quæstio deest in prius editis; sed legi- (78) Huic similis est quæstio 26 Theodoreti in (79) Hæc ad finem usque responsionis ex Reg. 11, (80) Beg. 2, πρωτεύει, hic et infra:

Α Τὸ γὰρ σκότος ἐκεῖνο τὸ ἐπάνω τῆς ἀδύσσου οὔπω ἦν ὀνομασθὲν νύξ, οὔτε ὑπὸ σελήνης καὶ ἀστέρων, καὶ δώδεκα ὡρῶν μετρούμενον. 'Αναμφιβόλως οὖν τὸ φῶς προτερεύει τοῦ σκότους. Ομως ἵνα μὴ εύρωσι πρὸς ἡμᾶς λέγειν Ἰουδαίων παῖδες, ὅτι ἐν σαββάτῳ ἀνέστη ὁ Χριστὸς, τούτου χάριν προαπεφίμωσεν αὐτοὺς ὁ Θεός, νομοθετήσας καὶ αὐτοῖς ἀφ' ἑσπέρας ἄρχεσθαι τῆς ἡμέρας τοῦ σαββάτου (81) Ερώτ. νδ'. Τί οὖν τούτου χάριν καὶ ἡμῖν ὁ Θεὸς προσέταξεν ἀφ' ἑσπέρας τοῦ σαββάτου ἀπάρχεσθαι τῆς Κυριακῆς Απόκ. (82) Οὐ τούτου χάριν· ἀλλ' ἐπειδὴ ὁ Θεὸς τὰ ἔθνη ἐκ τοῦ σκότους τῆς ἀγνωσίας, καὶ τῆς σκιάς τοῦ νόμου εἰς τὸ φῶς τῆς θεογνωσίας καὶ τοῦ Εὐαγγε λίου ἐκάλεσε. Πρεπόντως ἄρα ἡμῖν τὴν ἀναστάσιμον Β αὐτοῦ ἡμέραν ἀφ' ἑσπέρας ἄρχεσθαι καὶ εἰς φῶς τε σθαι τῆς. καὶ τῆς σκιᾶς τοῦ νόμου. καὶ ἐκ τοῦ νόμου, λειοῦσθαι προσέταξεν. ᾿Απρεπὲς γὰρ ἦν καὶ ἀνάρμο στον ἀπὸ φωτὸς ἄρχεσθαι, καὶ εἰς νύκτα, καὶ εἰς σκό τος καταλήγειν τὰς Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἡμέρας. Ερώτ. νε'. Τίνος χάριν τῇ εἰκάδι πέμπτῃ τοῦ λε- γομένου παρὰ 'Ρωμαίων Μαρτίου μηνὸς ὁ Χριστὸς ἐν τῇ μήτρα τῆς Παρθένου ἐπὶ γῆς ἐσκήνωσεν ; Απόκ. Επειδὴ ἐν αὐτῇ τῇ ἡμέρᾳ ἀπ' ἀρχῆς ὁ Θεὸς τὸν Ἀδὰμ ἔπλασεν. Οθεν καὶ τῷ μηνὶ ἐκείνῳ πάντα τὰ δένδρα, καὶ αἱ βοτάναι, καὶ τὰ ζῶα εἰς καρποφο ρίαν καὶ τεκνογονίαν κινοῦνται, ὡς τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ὑπὸ Θεοῦ γενόμενα. Ερώτ. νς'. (83) Ὁποῖοι ἦσαν οἱ δερμάτινοι χιτώ νες, οὓς ὁ Θεὸς τῷ Ἀδὰμ καὶ τῇ Εὔᾳ πεποίηκεν ; Απόκ. (84) Οἱ μέν φασιν ἐκ φύλλων δένδρων· οἱ δὲ πάλιν τὴν σάρκα ἡμῶν τούτους τοὺς χιτῶνας εἶναι εἰρήκασιν· ἔδοξε δὲ ἑτέροις, τοῖς καὶ ἀληθεστέροις, ἐν ἀληθείᾳ χιτῶνας δερματίνους εἶναι τοὺς τῶν προ- πατόρων χιτῶνας Ερώτ. νζ'. (85) Τινὸς οὔπω τότε ἀποθανόντος, πό θεν ἔμαθεν ὁ Κάϊν φονεῦσαι τὸν ᾿Αβελ; Απόκ. Ο διάβολος αὐτῷ κατ' ὄναρ ὑπέδειξε, ποίη τρόπῳ θανατῶσαι τὸν ἀδελφόν (86). • Ερώτ. νη'. (87) Τίνες ἦσαν οἱ υἱοὶ (88) τοῦ Θεοῦ, οἱ ἰδόντες καὶ λαβόντες τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων; Απόκ. Οἱ υἱοὶ τοῦ Σήθ. Ἐπεὶ ἡ ἀσώματος φύσις οὔτε σωμάτων ἐρᾷ, οὔτε γυναιξὶ συμπλέκεται. Ερώτ. νθ'. Διὰ τί ἐν βάτω ὤφθη Θεὸς τῷ Μωσῇ, καὶ οὐκ ἐν ἑτέρῳ φυτῷ; ᾿Απόκ. Οἱ μέν φασιν, ἵνα μὴ δυνηθώσιν Εβραίων παῖδες εἴδωλον ποιῆσαι ἐκ τοῦ ξύλου αὐτῆς (89)· ἄλλοις δὲ δοκεῖ, ὅτι προδιαγράφων ὁ Θεός, ὅτι μέλ- λει ἐν τῇ ἐξακανθησάσῃ ἡμῶν σαρκοῦσθαι φύσει, τούτου χάριν ἐν τῷ τοιούτῳ φυτῷ ὤφθη τῷ Μωῇσ. ὅτι ἔμελλεν ὁ Χριστὸς βλαστῆσαι ἐκ τῆς ἀκανθώδου ἡμῶν φύσεως, τούτου χάριν ὤφθη ἐν τῇ βάτῳ τῷ Μωσῇ. ἀκανθησάσῃ. S. ATHANASIUS. SPURIA. pra abyssum erant, nos nondum appellata erant, nec a luna et sideribus duodecimve horis dimensä. Maud dubie ergo lux tenebras antecedit. Verumta- men ne possint Judæi nobis dicere Christum Sab- bato resurrexisse: idcirco eorum ora prius obtu- ravit, lege illis data ut a vespera diem Sabbati in- choarent QUEST. LIV. Cur ergo eam ob rem nobis Deus jussit Dominicam a vespera sabbati ordiri? RESP. Non eam ob rem: sed quia Deus gentes ex ignorantiæ tenebris et ex umbra legis in lucem co- gnitionis Dei et Evangelii vocavit. Admodum igitur congruenter suæ resurrectionis diem a vespera præcepit incipere et ad lucem desinere, Valde enim dedecebat minimeque conveniens erat, dies Christi veri luminis a luce incipere et in noctem ac tene- bras desinere. QUEST. LV. Quare vicesima quinta mensis Mar- tii, ut vocant Romani, Christus in utero Virginis in terris habitavit ? ' RESP. Quia scilicet hac ipsa die Deus ab initio Adamum formavit. Unde et inense illo arbores et plantæ omnes nec non animalia, ad fructuum et prolis procreationem permoventur, tanquam quæ a Deo tunc temporis fuere creata. QUEST. LVI. Cujusmodi erant pelliceæ tunicæ, quas Deus Adamo et Evæ fecit? RESP. Alii volunt ex foliis arborum contextas fuisse alii carnem nostram has esse tunicas dixe- re : aliis autem visum est, qui et verius sentiunt, revera pelliceas fuisse illorum tunicas. QUEST. LVII. Cum nullus hominum mortuus es- set, undenam Cainus didicit Abelem occidere ? Resp. Diabolus ipsi in somnis ostendit, quomodo fratrem morte afficeret. Quasr. LVIII. Quinam erant filii Dei, qui viderunt ac sumpserunt filias hominum? Resp. Filii Seth. Nam incorporea natura nec cor- pora amat, nec cum mulieribus commiscetur. QUAST. LIX. Cur Deus Moysi in rubo apparuit, non alio in arbusto? RESP. Quidam respondent causam esse, ut ex ejas ¡igno simulacrum non possent Hebræi efficere. Aliis autem videtur Deum hoc facto præsignißcasse se in spinosa carne nostra esse incarnandum, eamque ob rem in bujusmodi arburto Movsi apparuisse, fra in interpretationibus Parabol. Scripturæ sacræ, quæstione 57. Paulo post quidam mss. Editi vero, mi- nus recte. teribus Lathis editis. C D Genes. iisque multa adjicit. Iidem Reg. 5, (81) Reg. 3, ἀφ' ἑσπέρας τῆς παρασκευῆς ἄρχε (82) Huic quæstioni similia quædam habentur in- (83) Quæstio 55, jam 56, abest a Pal. 2, et a ve- (84) Hæc fere habet Theodoretus, quæst. 39, in (85) Hunc locum citat Michael Glycas, p. 119. (86) Palat. 2, ποίῳ τρόπῳ φονεύσει τὸν ἀδ. (87) Vide Theodoret. quæst. 47 in Genes. (88) Quidam mss., οἱ ἄγγελοι. (89) Palat. 2, ποιῆσαι ἐκ ξύλων αὐτῆς. Αλλη δ

Α Τὸ γὰρ σκότος ἐκεῖνο τὸ ἐπάνω τῆς ἀδύσσου οὔπω ἦν ὀνομασθὲν νύξ, οὔτε ὑπὸ σελήνης καὶ ἀστέρων, καὶ δώδεκα ὡρῶν μετρούμενον. 'Αναμφιβόλως οὖν τὸ φῶς προτερεύει τοῦ σκότους. Ομως ἵνα μὴ εύρωσι πρὸς ἡμᾶς λέγειν Ἰουδαίων παῖδες, ὅτι ἐν σαββάτῳ ἀνέστη ὁ Χριστὸς, τούτου χάριν προαπεφίμωσεν αὐτοὺς ὁ Θεός, νομοθετήσας καὶ αὐτοῖς ἀφ' ἑσπέρας ἄρχεσθαι τῆς ἡμέρας τοῦ σαββάτου (81) Ερώτ. νδ'. Τί οὖν τούτου χάριν καὶ ἡμῖν ὁ Θεὸς προσέταξεν ἀφ' ἑσπέρας τοῦ σαββάτου ἀπάρχεσθαι τῆς Κυριακῆς Απόκ. (82) Οὐ τούτου χάριν· ἀλλ' ἐπειδὴ ὁ Θεὸς τὰ ἔθνη ἐκ τοῦ σκότους τῆς ἀγνωσίας, καὶ τῆς σκιάς τοῦ νόμου εἰς τὸ φῶς τῆς θεογνωσίας καὶ τοῦ Εὐαγγε λίου ἐκάλεσε. Πρεπόντως ἄρα ἡμῖν τὴν ἀναστάσιμον Β αὐτοῦ ἡμέραν ἀφ' ἑσπέρας ἄρχεσθαι καὶ εἰς φῶς τε σθαι τῆς. καὶ τῆς σκιᾶς τοῦ νόμου. καὶ ἐκ τοῦ νόμου, λειοῦσθαι προσέταξεν. ᾿Απρεπὲς γὰρ ἦν καὶ ἀνάρμο στον ἀπὸ φωτὸς ἄρχεσθαι, καὶ εἰς νύκτα, καὶ εἰς σκό τος καταλήγειν τὰς Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἡμέρας. Ερώτ. νε'. Τίνος χάριν τῇ εἰκάδι πέμπτῃ τοῦ λε- γομένου παρὰ 'Ρωμαίων Μαρτίου μηνὸς ὁ Χριστὸς ἐν τῇ μήτρα τῆς Παρθένου ἐπὶ γῆς ἐσκήνωσεν ; Απόκ. Επειδὴ ἐν αὐτῇ τῇ ἡμέρᾳ ἀπ' ἀρχῆς ὁ Θεὸς τὸν Ἀδὰμ ἔπλασεν. Οθεν καὶ τῷ μηνὶ ἐκείνῳ πάντα τὰ δένδρα, καὶ αἱ βοτάναι, καὶ τὰ ζῶα εἰς καρποφο ρίαν καὶ τεκνογονίαν κινοῦνται, ὡς τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ὑπὸ Θεοῦ γενόμενα. Ερώτ. νς'. (83) Ὁποῖοι ἦσαν οἱ δερμάτινοι χιτώ νες, οὓς ὁ Θεὸς τῷ Ἀδὰμ καὶ τῇ Εὔᾳ πεποίηκεν ; Απόκ. (84) Οἱ μέν φασιν ἐκ φύλλων δένδρων· οἱ δὲ πάλιν τὴν σάρκα ἡμῶν τούτους τοὺς χιτῶνας εἶναι εἰρήκασιν· ἔδοξε δὲ ἑτέροις, τοῖς καὶ ἀληθεστέροις, ἐν ἀληθείᾳ χιτῶνας δερματίνους εἶναι τοὺς τῶν προ- πατόρων χιτῶνας Ερώτ. νζ'. (85) Τινὸς οὔπω τότε ἀποθανόντος, πό θεν ἔμαθεν ὁ Κάϊν φονεῦσαι τὸν ᾿Αβελ; Απόκ. Ο διάβολος αὐτῷ κατ' ὄναρ ὑπέδειξε, ποίη τρόπῳ θανατῶσαι τὸν ἀδελφόν (86). • Ερώτ. νη'. (87) Τίνες ἦσαν οἱ υἱοὶ (88) τοῦ Θεοῦ, οἱ ἰδόντες καὶ λαβόντες τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων; Απόκ. Οἱ υἱοὶ τοῦ Σήθ. Ἐπεὶ ἡ ἀσώματος φύσις οὔτε σωμάτων ἐρᾷ, οὔτε γυναιξὶ συμπλέκεται. Ερώτ. νθ'. Διὰ τί ἐν βάτω ὤφθη Θεὸς τῷ Μωσῇ, καὶ οὐκ ἐν ἑτέρῳ φυτῷ; ᾿Απόκ. Οἱ μέν φασιν, ἵνα μὴ δυνηθώσιν Εβραίων παῖδες εἴδωλον ποιῆσαι ἐκ τοῦ ξύλου αὐτῆς (89)· ἄλλοις δὲ δοκεῖ, ὅτι προδιαγράφων ὁ Θεός, ὅτι μέλ- λει ἐν τῇ ἐξακανθησάσῃ ἡμῶν σαρκοῦσθαι φύσει, τούτου χάριν ἐν τῷ τοιούτῳ φυτῷ ὤφθη τῷ Μωῇσ. ὅτι ἔμελλεν ὁ Χριστὸς βλαστῆσαι ἐκ τῆς ἀκανθώδου ἡμῶν φύσεως, τούτου χάριν ὤφθη ἐν τῇ βάτῳ τῷ Μωσῇ. ἀκανθησάσῃ. S. ATHANASIUS. SPURIA. pra abyssum erant, nos nondum appellata erant, nec a luna et sideribus duodecimve horis dimensä. Maud dubie ergo lux tenebras antecedit. Verumta- men ne possint Judæi nobis dicere Christum Sab- bato resurrexisse: idcirco eorum ora prius obtu- ravit, lege illis data ut a vespera diem Sabbati in- choarent QUEST. LIV. Cur ergo eam ob rem nobis Deus jussit Dominicam a vespera sabbati ordiri? RESP. Non eam ob rem: sed quia Deus gentes ex ignorantiæ tenebris et ex umbra legis in lucem co- gnitionis Dei et Evangelii vocavit. Admodum igitur congruenter suæ resurrectionis diem a vespera præcepit incipere et ad lucem desinere, Valde enim dedecebat minimeque conveniens erat, dies Christi veri luminis a luce incipere et in noctem ac tene- bras desinere. QUEST. LV. Quare vicesima quinta mensis Mar- tii, ut vocant Romani, Christus in utero Virginis in terris habitavit ? ' RESP. Quia scilicet hac ipsa die Deus ab initio Adamum formavit. Unde et inense illo arbores et plantæ omnes nec non animalia, ad fructuum et prolis procreationem permoventur, tanquam quæ a Deo tunc temporis fuere creata. QUEST. LVI. Cujusmodi erant pelliceæ tunicæ, quas Deus Adamo et Evæ fecit? RESP. Alii volunt ex foliis arborum contextas fuisse alii carnem nostram has esse tunicas dixe- re : aliis autem visum est, qui et verius sentiunt, revera pelliceas fuisse illorum tunicas. QUEST. LVII. Cum nullus hominum mortuus es- set, undenam Cainus didicit Abelem occidere ? Resp. Diabolus ipsi in somnis ostendit, quomodo fratrem morte afficeret. Quasr. LVIII. Quinam erant filii Dei, qui viderunt ac sumpserunt filias hominum? Resp. Filii Seth. Nam incorporea natura nec cor- pora amat, nec cum mulieribus commiscetur. QUAST. LIX. Cur Deus Moysi in rubo apparuit, non alio in arbusto? RESP. Quidam respondent causam esse, ut ex ejas ¡igno simulacrum non possent Hebræi efficere. Aliis autem videtur Deum hoc facto præsignißcasse se in spinosa carne nostra esse incarnandum, eamque ob rem in bujusmodi arburto Movsi apparuisse, fra in interpretationibus Parabol. Scripturæ sacræ, quæstione 57. Paulo post quidam mss. Editi vero, mi- nus recte. teribus Lathis editis. C D Genes. iisque multa adjicit. Iidem Reg. 5, (81) Reg. 3, ἀφ' ἑσπέρας τῆς παρασκευῆς ἄρχε (82) Huic quæstioni similia quædam habentur in- (83) Quæstio 55, jam 56, abest a Pal. 2, et a ve- (84) Hæc fere habet Theodoretus, quæst. 39, in (85) Hunc locum citat Michael Glycas, p. 119. (86) Palat. 2, ποίῳ τρόπῳ φονεύσει τὸν ἀδ. (87) Vide Theodoret. quæst. 47 in Genes. (88) Quidam mss., οἱ ἄγγελοι. (89) Palat. 2, ποιῆσαι ἐκ ξύλων αὐτῆς. Αλλη δ

Ερώτ. ξ'. Διὰ τί ἐν γνόφῳ ὁ Θεὸς τὸν νόμον δέ- Α δωκεν ; Απόκ. Επειδή σκοτεινῶς καὶ συγκεκαλυμμέν νως (90) ἐν αὐτῷ ἐκέκρυπτο τῆς οἰκονομίας Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν τὸ μυστήριον. Ερώτ. ξα΄. (91) Τίνος χάριν αἱ δύο πλάκες αἱ πρῶτ και (92) συνετρίβησαν; Απόκ. Σημαίνοντος τοῦ Θεοῦ τὴν τοῦ προτέρου νό μου παλαίωσιν καὶ διάβασιν. Ερώτ. ξβ'. 'Ασωμάτου καὶ ἀσχηματίστου ὄντος τοῦ Θεοῦ (93), ποῖα οπίσθια εἶδε Μωσής ; Απόκ. Προαιώνιον καὶ ἐμπρόσθιον πάντων τῶν κτισμάτων πιστεύομεν εἶναι τὸν τῶν ὅλων Θεὸν ἄκτιστον. Οθεν πρόδηλον, ὅτι τὰ ὀπίσω Θεοῦ τὰ κτί- σματά εἰσι, καὶ οἱ λόγοι αὐτῶν, οὓς ἰδὼν ἐξέθετο τό· Β Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Ερώτ. ξγ'. Τις πρῶτος προετύπωσεν ἐν τῇ Παλαιᾷ τοὺς δύο λαούς, λέγω δὴ τὸν ἐξ Ἰουδαίων καὶ ἐξ ἐθνῶν (94); Απόκ. Εύδηλον, ὅτι ἡ 'Ρεβέκκα ἡ γυνὴ τοῦ Ἰσαάκ, διδύμους γεννήσασα τὸν Ἰακὼβ καὶ τὸν Ησαῦ. Πλὴν αἱ δύο πλάκες τοῦ νόμου τῶν δύο λαῶν ὑπῆρχον σύμ βολον (95). Ερώτ. ξδ. Τίς ἐν τῇ Παλαιᾷ προετύπωσε πρῶτος τὸν τύπον τοῦ ζωοποιοῦ σταυροῦ; Απόκ. Ὁ Ἰακώβ, εὐλογῶν τοὺς δύο υἱοὺς τοῦ Ἰω- σήφ, ἐναλλάξας τὰς ἑαυτοῦ χεῖρας (96). Ερώτ. ξε'. Τίνα λέγουσιν ἐν τῇ Παλαιᾷ ἐν νεκροῖς τρίτον λογισθῆναι ; Απόκ. Πρόδηλον, ὅτι τὸν Ἰωνᾶν. ὡς γὰρ ἀρ- χαῖος φέρεται λόγος, οὗτος ἦν ὁ υἱὸς τῆς χήρας, ὃν ἤγειρεν Ἠλίας ὁ προφήτης ἐκ νεκρῶν· πάλιν τε ἐν τῷ κήτει παρὰ ἀνθρώποις ἀπέθανε· καὶ τρίτον τὴν τελευταίαν αὐτοῦ κοίμησιν. Ερώτ. ξς'. Ποῦ ἐστιν ἡ Θαρσίς (97) ὅπου Ἰωνᾶς ἔφυγεν ; Απόκ. Η Θαρσίς πόλις ἐστὶ χώρας τῆς Ἰνδικῆς, ὡς ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν μανθάνομεν. Ερώτ. ξ5'. 'Αρα μέχρι καὶ νῦν ἐπάγονται ἁμαρ τίαι πατέρων ἐπὶ τέκνα περὶ τρίτην καὶ τετάρτην γε νεάν ; Απόκ. Διὰ μὲν Μωσέως τοῦτο εἶπεν ὁ Θεός· διὰ • της τότε τοῦ Θεοῦ ποῖα λοιπὸν ὁπ. προ- αιώνιον καὶ ποιητὴν πάντων... ὅλων Θεὸν καὶ ἄκτι στην. Οθεν δῆλον, ὅτι τὰ ὀπίσθια Θεοῦ τὰ κτίσματά εἰσι, καὶ οἱ λόγοι, οὓς ἰδὼν ἐξέθετο ἐν ἀρχῇ, Καὶ ταῦτα μὲν ὁ πολὺς ἐν τὰ θεῖα μέγας ᾿Αθανά σιος. Ἡμεῖς δὲ οἱ παρ' αὐτοῦ φωτισθέντες, φαμέν, ἔτι καὶ ἄλλως ὀπίσθια λέγειν ή Γραφή. Οὐχ ὅτι ὁ Θεὸς ἔχῃ μέρη ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν· ταῦτα γὰρ τοῦ σώματος ίδια, τὸ δὲ Θεῖον ἀσώματον· ἀλλ' ἐπειδὴ πανταχοῦ τὰ ὀπισθέν εἰσι ταπεινότερα ἤπερ τὰ ἔμ- προσθεν, νόησον τὰ ἔμπροσθεν τὴν θεότητα. Καὶ διὰ τοῦτο εἶπεν· οὐ γὰρ μὴ ἴδοι ἄνθρωπος τὸ πρόσωπόν μου καὶ ζήσεται. Οὐ γάρ ἐστι δυνατὸν ὑλικοῖς ὀφθαλ μοις την αῦλον οὐσίαν τοῦ Θεοῦ θεαθῆναι καὶ ζῆσαι. Οπίσθια δὲ Θεοῦ νόησον τὴν σάρκα, ἣν προσελάβετο ἐκ τῆς Παρθένου, καὶ ἐθεάθη δι' αὐτῆς. Τίμιον γὰρ καὶ ὑψηλὸν τοῦ Θεοῦ ἡ θεότης, αθέατος οὖσα, ἥτις καὶ πρόσωπον προσηγόρευται. Οπίσθια δὲ τοῦ Θεοῦ ἡ σὰρξ, ἥτις ὡς καταπεφρονημένη οπίσθια ὠνόμα σται. "Ο δὲ προσημαίνων τῷ Μωσῇ λέγει· Δείξω τὰ ὀπίσθιά μου, ἤτοι τὴν ἀσθενῆ σάρκα ενδυσάμενος δι' αὐτῆς θεαθήσομαι. λαοὺς, τόν τε ἐθνικὸν καὶ τὸν Ἰουδαϊκόν. τοῦ νόμου QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. QUEST. LX. Cur legem Deus in caligine dedit? RESP. Quia obscure et occulte in ipsa latebat Christi Dei nostri œconomiæ mysterium. QUEST. LXI. Quare primæ duæ tabulæ confractæ sunt? RESP. Ea re indicabat Deus prioris legis invete- rationem et transgressionem. QUEST. LXII. Cum Deus corporis et figuræ sit expers, qualia, quæso, tunc Moyses vidit puste- riora? RESP. Ante sæcula et ante res omnes crea- tas exsistere credimus universorum Deum incrca- tum. Quapropter clarum est posteriora Dei res creatas esse, et rationes eorum, quas videns ait : • Genes. 1, 1. Mor idem, etc. Idem codex ad finem hujus Resp. adjicit : (sic) (sic) C D ‹ In principio fecit Deus cœlum et terram ³., QUEST. LXIM. Quis primus in Veteri Testamen- to duos populos præfiguravit, Judæos nempe et gentes? RESP. Evidens est esse Rebeccam uxorem Isaaci, quee geminos peperit, Jacob scilicet et Esau. Atta- men duæ quoque tabulæ legis, duorum populorum symbolum fuere. QUEST. LXIV. Quis primus in Veteri Testamen- to vivificæ crucis imaginem præsignificavit? Resp. Jacob, cum duobus filiis Joseph benedice- ret, suis transpositis manibus. QUEST. LXV. Quem dicunt in Veteri Testamento ter inter mortuos reputatum fuisse? RESP. Jonam esse constat. Nam, ut veteres nar- rant, filius ille erat viduæ, quem ex mortuis exci- tavit Elias propheta. Iterum vero in ceto quoad ho- mines est mortuus. Tertio denique ɔostremam obiit mortem. QUEST. LXVI. Ubi est Tharsis, quo Jonas fu- git? Resp. Tharsis urbs est Indicæ regionis, ut ex Regum tertio discimus. QUEST. LXVII. Numquid etiamnum parentuin peccata in filios inducuntur ad tertiam et quartam generationem? RESP. Id quidem per Movsem declaravit Deus. At deest. absunt quæest. 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97. (90) Συγκεκραμένος, Palat. 2. (91) Vide Theodoretum quæst. 68, in Exod. (92) Palat. 2, αἱ δύο πλάκες πρῶτον. (93) Sic Palat. 2, quem sequimur. Editi vero, (94) Palat. 2, Τίς πρῶτος διετύπωσε τους δύο (95) Sic manuscripti pene omnes. In editis vero, (96) Εναλλάξ τιθεὶς τὰς ἑαυτ. Sic Palat. 2, a quo (97) Ή Θαρσῶν πόλις, Reg. 2.

Ερώτ. ξ'. Διὰ τί ἐν γνόφῳ ὁ Θεὸς τὸν νόμον δέ- Α δωκεν ; Απόκ. Επειδή σκοτεινῶς καὶ συγκεκαλυμμέν νως (90) ἐν αὐτῷ ἐκέκρυπτο τῆς οἰκονομίας Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν τὸ μυστήριον. Ερώτ. ξα΄. (91) Τίνος χάριν αἱ δύο πλάκες αἱ πρῶτ και (92) συνετρίβησαν; Απόκ. Σημαίνοντος τοῦ Θεοῦ τὴν τοῦ προτέρου νό μου παλαίωσιν καὶ διάβασιν. Ερώτ. ξβ'. 'Ασωμάτου καὶ ἀσχηματίστου ὄντος τοῦ Θεοῦ (93), ποῖα οπίσθια εἶδε Μωσής ; Απόκ. Προαιώνιον καὶ ἐμπρόσθιον πάντων τῶν κτισμάτων πιστεύομεν εἶναι τὸν τῶν ὅλων Θεὸν ἄκτιστον. Οθεν πρόδηλον, ὅτι τὰ ὀπίσω Θεοῦ τὰ κτί- σματά εἰσι, καὶ οἱ λόγοι αὐτῶν, οὓς ἰδὼν ἐξέθετο τό· Β Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Ερώτ. ξγ'. Τις πρῶτος προετύπωσεν ἐν τῇ Παλαιᾷ τοὺς δύο λαούς, λέγω δὴ τὸν ἐξ Ἰουδαίων καὶ ἐξ ἐθνῶν (94); Απόκ. Εύδηλον, ὅτι ἡ 'Ρεβέκκα ἡ γυνὴ τοῦ Ἰσαάκ, διδύμους γεννήσασα τὸν Ἰακὼβ καὶ τὸν Ησαῦ. Πλὴν αἱ δύο πλάκες τοῦ νόμου τῶν δύο λαῶν ὑπῆρχον σύμ βολον (95). Ερώτ. ξδ. Τίς ἐν τῇ Παλαιᾷ προετύπωσε πρῶτος τὸν τύπον τοῦ ζωοποιοῦ σταυροῦ; Απόκ. Ὁ Ἰακώβ, εὐλογῶν τοὺς δύο υἱοὺς τοῦ Ἰω- σήφ, ἐναλλάξας τὰς ἑαυτοῦ χεῖρας (96). Ερώτ. ξε'. Τίνα λέγουσιν ἐν τῇ Παλαιᾷ ἐν νεκροῖς τρίτον λογισθῆναι ; Απόκ. Πρόδηλον, ὅτι τὸν Ἰωνᾶν. ὡς γὰρ ἀρ- χαῖος φέρεται λόγος, οὗτος ἦν ὁ υἱὸς τῆς χήρας, ὃν ἤγειρεν Ἠλίας ὁ προφήτης ἐκ νεκρῶν· πάλιν τε ἐν τῷ κήτει παρὰ ἀνθρώποις ἀπέθανε· καὶ τρίτον τὴν τελευταίαν αὐτοῦ κοίμησιν. Ερώτ. ξς'. Ποῦ ἐστιν ἡ Θαρσίς (97) ὅπου Ἰωνᾶς ἔφυγεν ; Απόκ. Η Θαρσίς πόλις ἐστὶ χώρας τῆς Ἰνδικῆς, ὡς ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν μανθάνομεν. Ερώτ. ξ5'. 'Αρα μέχρι καὶ νῦν ἐπάγονται ἁμαρ τίαι πατέρων ἐπὶ τέκνα περὶ τρίτην καὶ τετάρτην γε νεάν ; Απόκ. Διὰ μὲν Μωσέως τοῦτο εἶπεν ὁ Θεός· διὰ • της τότε τοῦ Θεοῦ ποῖα λοιπὸν ὁπ. προ- αιώνιον καὶ ποιητὴν πάντων... ὅλων Θεὸν καὶ ἄκτι στην. Οθεν δῆλον, ὅτι τὰ ὀπίσθια Θεοῦ τὰ κτίσματά εἰσι, καὶ οἱ λόγοι, οὓς ἰδὼν ἐξέθετο ἐν ἀρχῇ, Καὶ ταῦτα μὲν ὁ πολὺς ἐν τὰ θεῖα μέγας ᾿Αθανά σιος. Ἡμεῖς δὲ οἱ παρ' αὐτοῦ φωτισθέντες, φαμέν, ἔτι καὶ ἄλλως ὀπίσθια λέγειν ή Γραφή. Οὐχ ὅτι ὁ Θεὸς ἔχῃ μέρη ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν· ταῦτα γὰρ τοῦ σώματος ίδια, τὸ δὲ Θεῖον ἀσώματον· ἀλλ' ἐπειδὴ πανταχοῦ τὰ ὀπισθέν εἰσι ταπεινότερα ἤπερ τὰ ἔμ- προσθεν, νόησον τὰ ἔμπροσθεν τὴν θεότητα. Καὶ διὰ τοῦτο εἶπεν· οὐ γὰρ μὴ ἴδοι ἄνθρωπος τὸ πρόσωπόν μου καὶ ζήσεται. Οὐ γάρ ἐστι δυνατὸν ὑλικοῖς ὀφθαλ μοις την αῦλον οὐσίαν τοῦ Θεοῦ θεαθῆναι καὶ ζῆσαι. Οπίσθια δὲ Θεοῦ νόησον τὴν σάρκα, ἣν προσελάβετο ἐκ τῆς Παρθένου, καὶ ἐθεάθη δι' αὐτῆς. Τίμιον γὰρ καὶ ὑψηλὸν τοῦ Θεοῦ ἡ θεότης, αθέατος οὖσα, ἥτις καὶ πρόσωπον προσηγόρευται. Οπίσθια δὲ τοῦ Θεοῦ ἡ σὰρξ, ἥτις ὡς καταπεφρονημένη οπίσθια ὠνόμα σται. "Ο δὲ προσημαίνων τῷ Μωσῇ λέγει· Δείξω τὰ ὀπίσθιά μου, ἤτοι τὴν ἀσθενῆ σάρκα ενδυσάμενος δι' αὐτῆς θεαθήσομαι. λαοὺς, τόν τε ἐθνικὸν καὶ τὸν Ἰουδαϊκόν. τοῦ νόμου QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. QUEST. LX. Cur legem Deus in caligine dedit? RESP. Quia obscure et occulte in ipsa latebat Christi Dei nostri œconomiæ mysterium. QUEST. LXI. Quare primæ duæ tabulæ confractæ sunt? RESP. Ea re indicabat Deus prioris legis invete- rationem et transgressionem. QUEST. LXII. Cum Deus corporis et figuræ sit expers, qualia, quæso, tunc Moyses vidit puste- riora? RESP. Ante sæcula et ante res omnes crea- tas exsistere credimus universorum Deum incrca- tum. Quapropter clarum est posteriora Dei res creatas esse, et rationes eorum, quas videns ait : • Genes. 1, 1. Mor idem, etc. Idem codex ad finem hujus Resp. adjicit : (sic) (sic) C D ‹ In principio fecit Deus cœlum et terram ³., QUEST. LXIM. Quis primus in Veteri Testamen- to duos populos præfiguravit, Judæos nempe et gentes? RESP. Evidens est esse Rebeccam uxorem Isaaci, quee geminos peperit, Jacob scilicet et Esau. Atta- men duæ quoque tabulæ legis, duorum populorum symbolum fuere. QUEST. LXIV. Quis primus in Veteri Testamen- to vivificæ crucis imaginem præsignificavit? Resp. Jacob, cum duobus filiis Joseph benedice- ret, suis transpositis manibus. QUEST. LXV. Quem dicunt in Veteri Testamento ter inter mortuos reputatum fuisse? RESP. Jonam esse constat. Nam, ut veteres nar- rant, filius ille erat viduæ, quem ex mortuis exci- tavit Elias propheta. Iterum vero in ceto quoad ho- mines est mortuus. Tertio denique ɔostremam obiit mortem. QUEST. LXVI. Ubi est Tharsis, quo Jonas fu- git? Resp. Tharsis urbs est Indicæ regionis, ut ex Regum tertio discimus. QUEST. LXVII. Numquid etiamnum parentuin peccata in filios inducuntur ad tertiam et quartam generationem? RESP. Id quidem per Movsem declaravit Deus. At deest. absunt quæest. 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97. (90) Συγκεκραμένος, Palat. 2. (91) Vide Theodoretum quæst. 68, in Exod. (92) Palat. 2, αἱ δύο πλάκες πρῶτον. (93) Sic Palat. 2, quem sequimur. Editi vero, (94) Palat. 2, Τίς πρῶτος διετύπωσε τους δύο (95) Sic manuscripti pene omnes. In editis vero, (96) Εναλλάξ τιθεὶς τὰς ἑαυτ. Sic Palat. 2, a quo (97) Ή Θαρσῶν πόλις, Reg. 2.

Α δὲ Ἱερεμίου τοῦ προφήτου πάλιν εἴρηκεν, ὅτι οὐκ ΧΙΣΙ, ἔσται τοῦ λοιποῦ οὕτως· ἀλλ' ὅστις φάγῃ τοὺς ὄμφα- κας, αὐτοῦ οἱ ὀδόντες ὠμοδιάσουσιν. Ακούομεν δὲ πάλιν τοῦ Χριστοῦ πρὸς Ἰουδαίους λέγοντος, ὅτι, Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐπελεύσονται αἱ ἀνομίαι (98) τῶν πατέρων ὑμῶν ἐφ' ὑμᾶς, ἀπὸ τοῦ αἵματος Αβελ τοῦ δικαίου ἕως τοῦ αἵματος Ζαχαρίου τοῦ υἱοῦ Βαραχίου, ὃν ἐφονεύσατε μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου. "Οθεν στοχάζεσθαι χρή, ὅτι ἐπὶ μὲν τῶν ἀπίστων (99) ἐπάγονται ἁμαρτίαι πα τέρων ἀσεβῶν ἐπὶ υἱοὺς πονηρούς· οὐ γὰρ ἀγαθούς· ἐπὶ δὲ τῶν πιστῶν τὸ ἅγιον βάπτισμα καθαρίζει ἡμᾶς ἀπὸ πάσης προπατορικῆς ἁμαρτίας. Ερώτ. ξη'. Τινές φασι πολλάκις τελευταν νήπια (1) διὰ γονέων ἁμαρτίας ἆρα οὕτως ἐστίν ; Απόκ. Μὴ γένοιτο εἶναι τοῦτο οὕτως ! Ερώτ. ξθ'. Τίνος χάριν νήπια τελευτῶσιν· ἕτεροι δὲ ὑπεργηρῶσι, καὶ πόθεν τινὲς μὲν δικαιοπραγούν τες γίνονται ὀλιγόβιοι (2)· τινὲς δὲ κακοπραγούντες πολυχρόνιοι τελευτῶσιν· ἄλλοι δὲ ἀγαθοὶ γίνονται ἅτε κνοι καὶ πένητες· ἕτεροι δὲ ἀσεβεῖς εὐτεκνοῦσί τε καὶ εὐπραγοῦσιν ; · Απόκ. Πολὺς ὁ περὶ τούτων τῶν τοῦ Θεοῦ κριμά των λόγος καὶ ἀκατάληπτος. Ομως ὡς ἐκ τῶν ἁγίων Γραφῶν καταλαμβανόμεθα, λέγομεν, ὅτι περ τὰ τῶν πιστῶν νήπια οὐκ ἐξ ἁμαρτιῶν, ἀλλὰ πολλάκις πρὸς σωφρονισμὸν τῶν γονέων τελευτῶσι· δύο ἀγαθὰ τοῦ Θεοῦ ἐν τούτῳ πραγματευομένου, ἓν μὲν, ὅπως, και θαρὰ ἀπελθόντα, σωτηρίας ἐκεῖ ἐντύχωσιν· ἴσως γὰρ ὅτι πάνυ πονηρὸν βίον ζῆσαι μέλλοντα, οἰκονομικῶς ὁ Θεὸς προήρπασεν αὐτά· δεύτερον δὲ, ὅπως καὶ οἱ τού των γονεῖς σωφρονέστεροι γίνωνται· ἴσως δὲ ἵνα τὰ (3) τοῖς τέκνοις μέλλοντα κατὰ διαθήκας δοθῆναι χρήματα εἰς πτωχοὺς λοιπὸν δαπανηθῶσι. Πάντως δὲ καὶ κατὰ ἄλλο κρίμα ἡμῖν ὑπάρχον ἄδηλον. Καὶ οὕτω μὲν περὶ πιστῶν νηπίων λόγος. Εὐπραγοῦσι δὲ καὶ εὐθυνοῦσι καὶ εὐτεκνοῦσιν ἄνδρες πονηροί, ἴσως τινὰ μικρὰ ἀγαθὰ ἔργα (4) ποιήσαντες, καὶ ἐνταῦθα τὸν μισθὸν αὐτῶν ἀπολαμβάνοντες, ὡς ὁ πλούσιος ἐκεῖνος ὁ ἀκούσας· « Μνήσθητι ὅτι ἀπέλαβες τὰ ἀγαθά του ἐν τῇ ζωῇ σου· : τουτέστιν, ἐπληρώθης τὸν μισθὸν τῶν ἀγαθῶν ἔργων, ὧν ἔπραξας. Δυσπραγοῦσι δὲ εὐ- λαβεῖς καὶ ὅσιοι ἐνταῦθα, ὅπως, διὰ τῆς θλίψεως και θαρισθέντες, ὡς ὁ Λάζαρος τῶν ἰδίων ἁμαρτιῶν, ἐκεῖ λοιπὸν τελείως σὺν αὐτῷ παρακληθῶσιν. Εἰ γὰρ ἂν ἀγαπᾷ Κύριος παιδεύει, τί λοιπὸν θορυβεῖς, ὁρῶν ἁγίους ἐν δυσπραγία, ἀσεβεῖς δὲ ἐν εὐπραγίᾳ ὑπάρ χοντας, καὶ ὡς χοίρους εἰς σφαγὴν τῷ αἰωνίῳ πυρὶ σιτιζομένους καὶ ἑτοιμαζομένους ; λοιπὸν οὖν μὴ θο- ρυβοῦ· (5) οὐ γὰρ μέχρι τῶν ἐνταῦθα ἴσταται τὰ ἡμέτερα, ἀλλὰ δεῖ πάντως τοὺς σωζομένους διὰ πολ- λῶν θλίψεων εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρα νῶν. Σκοπὸς γὰρ οὗτός ἐστι τῷ Θεῷ, τὸ πάντας ἀν- πιστὰ νήπια, χρόνιοι τελευτῶσιν, δοθῆναι, θῆναι S. ATHANASIUS. SPURIA - per Jeremiam rursus dixit non ita amplius futurum esse; sed qui comederit uvas acerbas, dentes ejus stupore afficiendos *. Hæc rursus Christum ad Ju- dæos dicentem audimus : • Amen dico vobis, ve- nient iniquitates patrum vestrorum super vos, a sanguine Abel justi, usque ad sanguinem Zachariæ filii Barachiæ, quem occidistis inter templum et al- tare *. » Unde licet conjicere, apud infideles pec- cata parentum impiorum in filios perversos induci, non in bonos : at apud fideles, sanctum bapti- sma puros nos reddit ab omni iniquitate paren- tum. QUEST. LXVIII. Quidam aiunt sæpe infantes pro- pter parentum peccata mori: num id verum est? RESP. Absit id ita esse! QUEST. LXIX. Cur igitur infantes moriuntur : alii vero consenescunt? Cur item quidam juste agen- tes, breve tempus vivunt : alii vero male agentes, longævi moriuntur? Cur item alii boni absque li- beris et inopes sunt alii autem impii multos ha- bent liberos, et feliciter degunt ? RESP. Multa de his Dei judiciis possent disputari, quorum utique ratio nequit comprehendi. Tamen, ut ex sanctis Scripturis percipimus, respondemus fi- delium infantes non ob parentum peccata, sed ad eorum emendationem sæpe mori: qua in re duo Deus procurat bona, unum quidem, ut puri dece dentes, salutem illic consequantur : forte enim quia improbam omnino vitam acturi erant, eos Deus dispensatione quadam antea eripuit; aliud au- tem bonum est, ut ipsi parentes sapientiores fiant : forte vero ut pecuniam, quam testamento liberis daturi erant, in pauperes deinceps insumant. De- nique alia plane de causa nobis occulta. Et hæc qui- dem quod ad fidelium infantes spectat. Improbi autem homines forte idcirco fortunati sunt, feliciter agunt, et liberos habent; quod quædam parva hona ege- rint, quorum mercedem bic recipiant, ut di- ves ille ad quem hæc dicta sunt: ‹ Recordare quod receperis bona tua in vita tua 6. › Hoc est, plenam mercedem bonorum quæ egisti, percepisti. Arum- nosi autem hic sunt pii et sancti viri, ut, per affli- ctionem peccatis, ut Lazarus, purgati, illic demum cum ipso consolatione perfruantur. Si enim ‹ quem diligit Dominus, corripit ' : » quid igitur perturba- ris, qui sanctos vides misere degentes, malos au- tem feliciter agentes, ac velut porcos ad mactatio- nem igni æterno saginatos et præparatos? Nihil ergo te amplius conturbet. Nec enim hic tantum consistunt quæ ad nos spectant, sed omnino necesse est eos qui salvantur, per multas tribulationes in- gredi in regnum cœlorum. Hic enim Deo est scopus, • Jerem. B C D Sic Reg. 2. Editi, minus recte. omissis quibusdam. * Prov. 111, 12. pro legitur. num. 30. • Matth. xxi, 35. * Luc. Ivι, 25. (98) Duo mss., ἁμαρτίαι. (99) Reg. 2, απίστων, alii, ἀβαπτίστων. (2) Sic mss. Editi vero, δικαιοπραγούντες πολυ- (3) Sic mss. In editis pro iva, xat, et inferius, (4) Ita quidam mss., έργα deest in editis. (5) Joan. Chrys. homil. 1; ad populum Antioche

Α δὲ Ἱερεμίου τοῦ προφήτου πάλιν εἴρηκεν, ὅτι οὐκ ΧΙΣΙ, ἔσται τοῦ λοιποῦ οὕτως· ἀλλ' ὅστις φάγῃ τοὺς ὄμφα- κας, αὐτοῦ οἱ ὀδόντες ὠμοδιάσουσιν. Ακούομεν δὲ πάλιν τοῦ Χριστοῦ πρὸς Ἰουδαίους λέγοντος, ὅτι, Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐπελεύσονται αἱ ἀνομίαι (98) τῶν πατέρων ὑμῶν ἐφ' ὑμᾶς, ἀπὸ τοῦ αἵματος Αβελ τοῦ δικαίου ἕως τοῦ αἵματος Ζαχαρίου τοῦ υἱοῦ Βαραχίου, ὃν ἐφονεύσατε μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου. "Οθεν στοχάζεσθαι χρή, ὅτι ἐπὶ μὲν τῶν ἀπίστων (99) ἐπάγονται ἁμαρτίαι πα τέρων ἀσεβῶν ἐπὶ υἱοὺς πονηρούς· οὐ γὰρ ἀγαθούς· ἐπὶ δὲ τῶν πιστῶν τὸ ἅγιον βάπτισμα καθαρίζει ἡμᾶς ἀπὸ πάσης προπατορικῆς ἁμαρτίας. Ερώτ. ξη'. Τινές φασι πολλάκις τελευταν νήπια (1) διὰ γονέων ἁμαρτίας ἆρα οὕτως ἐστίν ; Απόκ. Μὴ γένοιτο εἶναι τοῦτο οὕτως ! Ερώτ. ξθ'. Τίνος χάριν νήπια τελευτῶσιν· ἕτεροι δὲ ὑπεργηρῶσι, καὶ πόθεν τινὲς μὲν δικαιοπραγούν τες γίνονται ὀλιγόβιοι (2)· τινὲς δὲ κακοπραγούντες πολυχρόνιοι τελευτῶσιν· ἄλλοι δὲ ἀγαθοὶ γίνονται ἅτε κνοι καὶ πένητες· ἕτεροι δὲ ἀσεβεῖς εὐτεκνοῦσί τε καὶ εὐπραγοῦσιν ; · Απόκ. Πολὺς ὁ περὶ τούτων τῶν τοῦ Θεοῦ κριμά των λόγος καὶ ἀκατάληπτος. Ομως ὡς ἐκ τῶν ἁγίων Γραφῶν καταλαμβανόμεθα, λέγομεν, ὅτι περ τὰ τῶν πιστῶν νήπια οὐκ ἐξ ἁμαρτιῶν, ἀλλὰ πολλάκις πρὸς σωφρονισμὸν τῶν γονέων τελευτῶσι· δύο ἀγαθὰ τοῦ Θεοῦ ἐν τούτῳ πραγματευομένου, ἓν μὲν, ὅπως, και θαρὰ ἀπελθόντα, σωτηρίας ἐκεῖ ἐντύχωσιν· ἴσως γὰρ ὅτι πάνυ πονηρὸν βίον ζῆσαι μέλλοντα, οἰκονομικῶς ὁ Θεὸς προήρπασεν αὐτά· δεύτερον δὲ, ὅπως καὶ οἱ τού των γονεῖς σωφρονέστεροι γίνωνται· ἴσως δὲ ἵνα τὰ (3) τοῖς τέκνοις μέλλοντα κατὰ διαθήκας δοθῆναι χρήματα εἰς πτωχοὺς λοιπὸν δαπανηθῶσι. Πάντως δὲ καὶ κατὰ ἄλλο κρίμα ἡμῖν ὑπάρχον ἄδηλον. Καὶ οὕτω μὲν περὶ πιστῶν νηπίων λόγος. Εὐπραγοῦσι δὲ καὶ εὐθυνοῦσι καὶ εὐτεκνοῦσιν ἄνδρες πονηροί, ἴσως τινὰ μικρὰ ἀγαθὰ ἔργα (4) ποιήσαντες, καὶ ἐνταῦθα τὸν μισθὸν αὐτῶν ἀπολαμβάνοντες, ὡς ὁ πλούσιος ἐκεῖνος ὁ ἀκούσας· « Μνήσθητι ὅτι ἀπέλαβες τὰ ἀγαθά του ἐν τῇ ζωῇ σου· : τουτέστιν, ἐπληρώθης τὸν μισθὸν τῶν ἀγαθῶν ἔργων, ὧν ἔπραξας. Δυσπραγοῦσι δὲ εὐ- λαβεῖς καὶ ὅσιοι ἐνταῦθα, ὅπως, διὰ τῆς θλίψεως και θαρισθέντες, ὡς ὁ Λάζαρος τῶν ἰδίων ἁμαρτιῶν, ἐκεῖ λοιπὸν τελείως σὺν αὐτῷ παρακληθῶσιν. Εἰ γὰρ ἂν ἀγαπᾷ Κύριος παιδεύει, τί λοιπὸν θορυβεῖς, ὁρῶν ἁγίους ἐν δυσπραγία, ἀσεβεῖς δὲ ἐν εὐπραγίᾳ ὑπάρ χοντας, καὶ ὡς χοίρους εἰς σφαγὴν τῷ αἰωνίῳ πυρὶ σιτιζομένους καὶ ἑτοιμαζομένους ; λοιπὸν οὖν μὴ θο- ρυβοῦ· (5) οὐ γὰρ μέχρι τῶν ἐνταῦθα ἴσταται τὰ ἡμέτερα, ἀλλὰ δεῖ πάντως τοὺς σωζομένους διὰ πολ- λῶν θλίψεων εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρα νῶν. Σκοπὸς γὰρ οὗτός ἐστι τῷ Θεῷ, τὸ πάντας ἀν- πιστὰ νήπια, χρόνιοι τελευτῶσιν, δοθῆναι, θῆναι S. ATHANASIUS. SPURIA - per Jeremiam rursus dixit non ita amplius futurum esse; sed qui comederit uvas acerbas, dentes ejus stupore afficiendos *. Hæc rursus Christum ad Ju- dæos dicentem audimus : • Amen dico vobis, ve- nient iniquitates patrum vestrorum super vos, a sanguine Abel justi, usque ad sanguinem Zachariæ filii Barachiæ, quem occidistis inter templum et al- tare *. » Unde licet conjicere, apud infideles pec- cata parentum impiorum in filios perversos induci, non in bonos : at apud fideles, sanctum bapti- sma puros nos reddit ab omni iniquitate paren- tum. QUEST. LXVIII. Quidam aiunt sæpe infantes pro- pter parentum peccata mori: num id verum est? RESP. Absit id ita esse! QUEST. LXIX. Cur igitur infantes moriuntur : alii vero consenescunt? Cur item quidam juste agen- tes, breve tempus vivunt : alii vero male agentes, longævi moriuntur? Cur item alii boni absque li- beris et inopes sunt alii autem impii multos ha- bent liberos, et feliciter degunt ? RESP. Multa de his Dei judiciis possent disputari, quorum utique ratio nequit comprehendi. Tamen, ut ex sanctis Scripturis percipimus, respondemus fi- delium infantes non ob parentum peccata, sed ad eorum emendationem sæpe mori: qua in re duo Deus procurat bona, unum quidem, ut puri dece dentes, salutem illic consequantur : forte enim quia improbam omnino vitam acturi erant, eos Deus dispensatione quadam antea eripuit; aliud au- tem bonum est, ut ipsi parentes sapientiores fiant : forte vero ut pecuniam, quam testamento liberis daturi erant, in pauperes deinceps insumant. De- nique alia plane de causa nobis occulta. Et hæc qui- dem quod ad fidelium infantes spectat. Improbi autem homines forte idcirco fortunati sunt, feliciter agunt, et liberos habent; quod quædam parva hona ege- rint, quorum mercedem bic recipiant, ut di- ves ille ad quem hæc dicta sunt: ‹ Recordare quod receperis bona tua in vita tua 6. › Hoc est, plenam mercedem bonorum quæ egisti, percepisti. Arum- nosi autem hic sunt pii et sancti viri, ut, per affli- ctionem peccatis, ut Lazarus, purgati, illic demum cum ipso consolatione perfruantur. Si enim ‹ quem diligit Dominus, corripit ' : » quid igitur perturba- ris, qui sanctos vides misere degentes, malos au- tem feliciter agentes, ac velut porcos ad mactatio- nem igni æterno saginatos et præparatos? Nihil ergo te amplius conturbet. Nec enim hic tantum consistunt quæ ad nos spectant, sed omnino necesse est eos qui salvantur, per multas tribulationes in- gredi in regnum cœlorum. Hic enim Deo est scopus, • Jerem. B C D Sic Reg. 2. Editi, minus recte. omissis quibusdam. * Prov. 111, 12. pro legitur. num. 30. • Matth. xxi, 35. * Luc. Ivι, 25. (98) Duo mss., ἁμαρτίαι. (99) Reg. 2, απίστων, alii, ἀβαπτίστων. (2) Sic mss. Editi vero, δικαιοπραγούντες πολυ- (3) Sic mss. In editis pro iva, xat, et inferius, (4) Ita quidam mss., έργα deest in editis. (5) Joan. Chrys. homil. 1; ad populum Antioche

θρώπους σωθῆναι, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν. Διόπερ καὶ τοῖς μὲν ἁμαρτωλοῖς πολλάκις μακρο- χρονίαν χαρίζεται (6), ἀφορμὴν αὐτοῖς διδοὺς πρὸς μετάνοιαν· ὅπως κἂν ὡς οἱ περὶ τὴν ἐνδεκάτην ἐν βάθει γήρως ἐπιστρέψωσι· τοὺς δὲ δικαίους πολλάκις Σιγοχρονίους ἁρπάζει· ἵνα μὴ, ὥς φησιν ὁ Σολομών, ἡ κακία ἀλλάξῃ (7) σύνεσιν αὐτῶν, ἢ δόλος ἀπατήσῃ ψυχὴν αὐτῶν, τελειωθέντες ἐν ὀλίγῳ ἐπλήρωσαν χρό τους μακρούς. Αρεστὴ γὰρ ἦν Κυρίῳ ἡ ψυχὴ αὐτῶν. Ερώτ. ο'. Τί οὖν; Οὐδεὶς τῶν ἐν τῷδε τῷ βίῳ ταλαιπωρησάντων εἰσέρχεται ἐκεῖ εἰς τὴν γέενναν, οὔτε μὴν πάλιν τις τῶν εὐημερησάντων ὧδε εἰσέρ χεται ἐκεῖ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν (8); Απόκ. Ναί. Οἱ μὲν γὰρ τῶν ἀνθρώπων ἥμαρτον μεγάλα, καὶ ἐπαιδεύθησαν ὧδε μικρὰ, καὶ ὑπόκειν Β και πάντως ἐκεῖ τιμωρηθῆναι, ὡς ἐπὶ τῶν ἐν Σοδό μοις εὑρίσκομεν· οἱ δὲ πάλιν προσήγαγον τῷ Θεῷ καμάτους πολλούς, μετέσχον δὲ ἐνταῦθα εὐημερίας μικρᾶς (9), καὶ ἀπόκειται αὐτοῖς λοιπὸν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, ὡς οἱ περὶ Ἀβραὰμ καὶ Νῶς, καὶ Μελχισεδέκ· ἄλλοι ήμαρτον πολλὰ, καὶ ἔπαθον οὐδὲν ἐνθάδε πονηρόν, ὡς ὁ πλούσιος ὁ κατὰ τὸν Λάζαρον, καὶ ὑπόκεινται ἐκεῖ τῇ πάντων χαλεπωτέρᾳ κολάσει · ἑτεροι δὲ ἐξῆλθον διὰ Θεὸν ἐν ὅλῳ τῷ χρόνῳ ἐν μη- λωταῖς καὶ αἰγείοις δέρμασι, πάσης ἀπολαύσεως ἐπιγείου αποταξάμενοι, οἳ καὶ μειζόνων παρὰ Θεοῦ δωρεῶν ὑπὲρ πάντας ἀξιοῦνται· ἄλλοι δὲ ἥμαρτον τῷ Θεῷ μερικῶς (10), καὶ ἐπαιδεύθησαν ἀξίως ὑπὲρ ὧν ἥμαρτον, καὶ ἐλυτρώθησαν ἐκεῖ τῆς αἰωνίου και λάσεως, ὡς ὁ πτωχὸς Λάζαρος. Ωστε διὰ τῶν εἰρη- " μένων ἐμάθομεν, ὅτι οἱ μὲν τῶν ἀνθρώπων κἀκεῖ καὶ ὧδε κολάζονται· οἱ δὲ ὧδε καὶ μόνον· ἄλλοι δὲ ὧδε μὲν οὐδαμῶς, ἐκεῖ δὲ ὀδυνηρῶς. Ὥσπερ καὶ τὸ ἐναντίον (11)· ὅτι οἱ μὲν καὶ ἐνταῦθα καὶ ἐκεῖ ἀπο λαύουσιν· οἱ δὲ ἐνταῦθα μὲν οὐδαμῶς, ἀλλ' ἐκεῖ. Ἴσως δέ τινες καὶ τῶν ἐνταῦθα καὶ τῶν ἐκεῖ ἀπο- πίπτουσιν· ὧδε μὲν δι᾿ ἀνθρωπαρέσκειαν κακοπα θήσαντες, καὶ διὰ τοῦτο τῶν ἐκεῖ ἀγαθῶν ἐκπεσόν τες. Δεῖ τοίνυν πάντας τοὺς εὐσεβεῖς συμπαθεῖς ἐπίστασθαι ἀκριβῶς, ὅτιπερ οὐ μόνον ὑπὲρ ὧν ἔπραξαν ὑπόκεινται συμπάθειαν εἰς τοὺς δεομένους ἐπιδείξασθαι, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ πάντων ὧν αὐτοῖς ὁ Θεὸς ἐδωρήσατο ἀγαθῶν. Οὐ γὰρ δεῖ μετρεῖν τὰ δι δόμενα, ἀλλὰ τὰ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἡμῖν χαριζόμενα μήπως καὶ ὑπὲρ αὐτῶν τῶν τοῦ Θεοῦ δωρεῶν κρί- ματι φοβερῷ ὑποπέσωμεν. Πολλάκις γὰρ καὶ ἀναξίοις καὶ ἁμαρτωλοῖς ὁ Θεὸς πλοῦτον χαρίζεται, ἵνα δι' αὐτοῦ ἐν ἐλεημοσύναις τὰς ἑαυτῶν ἁμαρτίας ἀποπλύνωσι, καὶ ἐξαλείψωσιν. Ἐλεημοσύναις γάρ, φησὶν ἡ θεία Γραφή, ἀποκαθαίρονται ἁμαρτίαι. • Ερώτ. κα'. Τί θέλομεν λέγειν περὶ τῶν ἐξαίφνης τελευτώντων, ἢ κρημνιζομένων, ἢ ὑπὸ ἄλλων τοιού των θανάτων τέλει τοῦ βίου χρωμένων ; • $37 QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A omnes homines salvos feri et in agnitionem veri- C tatis venire. Hinc sape peccatoribus longum con- cedit tempus, occasionem illis ad poenitentiam tri- buens, ut saltem, velut qui ad horam undecimam venerunt, in extrema senectute convertantur. Ju- stos porro sæpe post breve vitæ tempus abripit, ne, ut ait Salomon, malitia mutet intellectum ipsorum, aut dolus decipiat eorum animam. Consummati in brevi, expleverunt tempora longa, Placita enim erat Domino anima ipsorum. QUEST. LXX. Quid ergo? Nemo eorum qui in hac vita calamitosam dueunt vitam illuc in gehen- nam ingreditur? Nemone item illorum qui hic for- tunate vivunt, ingreditur in regnum cœlorum? Resp. Est sane ita. Alii enim graviter admodum peccaverunt, et parum hic sunt castigati, debent- que omnino illic puniri ut in Sodomitis videre est. Alii rursus multos labores Deo obtulerunt, parvæ- que felicitatis hic fuere participes, quibus utique regnum cœlorum reservatum est, ut Abraham, Noe et Melchisedec. Alii multum peccaverunt, ni- bilque bic incommodum perpessi sunt ut dives ille qui in historia Lazari memoratur, illicque subi- turi sunt asperrimum omnium supplicium. Alii au- tem per totam vitam propter Deum circuierunt in melotis et pellibus caprinis 1, omni terrena volu- plate rejecta, quos amplioribus donis illic Deus præ cæteris omnibus dignabitur. Alii vero in Deum ex parte peccaverunt, et, ut merebantur, pro peccatis emendati sunt, atque æternis tormentis sunt libe- rati, uti pauper Lazarus. Unde ex prædictis disci- mus alios et illic et hic puniri : alios vero hic duntaxat alios autem bic minime puniri, sed illic graviter. Ut et e contrario, alii hic et illic bonis perfruuntur, alii hic minime, sed illic. Forte eliani nonnulli èt hic et illic omni voluptate privantur, qui nempe hic ut placerent hominibus, mala sunt perpessi, et ob hanc causam illic quoque bonis exciderunt. Itaque omnes pios condolentes scire necesse est, non solum debere pro his quæ ege- runt se condolentes erga indigentes exhibere, sed et pro omnibus bonis quæ illis donavit Deus. Nec enim metiri oportet quæ in pauperes erogantur, sed attendere ea a Deo nobis donari, ne forte pro D ipsis Dei donis horrendum subeamus judicium. Sæpe enim et indignis et peccatoribus Deus divi- tias impertit, ut illarum ope peccata sua eleemo- synis abluant. Eleemosynis enim, inquit Scriptura divina, peccata purgantur Sap. iv, 11. • Luc. xvi, 20. Hebr. X1, 37. : Quest. LXXI. Quid dicendum est de iis qui su- bito moriuntur, aut præcipitantur, vel simili morte intereunt? Eccl. 111, 33. (6) Reg. 2, 5, μακροὺς χρόνους. (7) Sic mss. Editi vero, ἀλλάξῃ. (8) Ita mss.; τῶν οὐρανῶν deest in editis. (9) Reg. 9, μακρᾶς. Editi vero μικρᾶς. (10) Ita mss. Editi vero, μετρικώς.

θρώπους σωθῆναι, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν. Διόπερ καὶ τοῖς μὲν ἁμαρτωλοῖς πολλάκις μακρο- χρονίαν χαρίζεται (6), ἀφορμὴν αὐτοῖς διδοὺς πρὸς μετάνοιαν· ὅπως κἂν ὡς οἱ περὶ τὴν ἐνδεκάτην ἐν βάθει γήρως ἐπιστρέψωσι· τοὺς δὲ δικαίους πολλάκις Σιγοχρονίους ἁρπάζει· ἵνα μὴ, ὥς φησιν ὁ Σολομών, ἡ κακία ἀλλάξῃ (7) σύνεσιν αὐτῶν, ἢ δόλος ἀπατήσῃ ψυχὴν αὐτῶν, τελειωθέντες ἐν ὀλίγῳ ἐπλήρωσαν χρό τους μακρούς. Αρεστὴ γὰρ ἦν Κυρίῳ ἡ ψυχὴ αὐτῶν. Ερώτ. ο'. Τί οὖν; Οὐδεὶς τῶν ἐν τῷδε τῷ βίῳ ταλαιπωρησάντων εἰσέρχεται ἐκεῖ εἰς τὴν γέενναν, οὔτε μὴν πάλιν τις τῶν εὐημερησάντων ὧδε εἰσέρ χεται ἐκεῖ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν (8); Απόκ. Ναί. Οἱ μὲν γὰρ τῶν ἀνθρώπων ἥμαρτον μεγάλα, καὶ ἐπαιδεύθησαν ὧδε μικρὰ, καὶ ὑπόκειν Β και πάντως ἐκεῖ τιμωρηθῆναι, ὡς ἐπὶ τῶν ἐν Σοδό μοις εὑρίσκομεν· οἱ δὲ πάλιν προσήγαγον τῷ Θεῷ καμάτους πολλούς, μετέσχον δὲ ἐνταῦθα εὐημερίας μικρᾶς (9), καὶ ἀπόκειται αὐτοῖς λοιπὸν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, ὡς οἱ περὶ Ἀβραὰμ καὶ Νῶς, καὶ Μελχισεδέκ· ἄλλοι ήμαρτον πολλὰ, καὶ ἔπαθον οὐδὲν ἐνθάδε πονηρόν, ὡς ὁ πλούσιος ὁ κατὰ τὸν Λάζαρον, καὶ ὑπόκεινται ἐκεῖ τῇ πάντων χαλεπωτέρᾳ κολάσει · ἑτεροι δὲ ἐξῆλθον διὰ Θεὸν ἐν ὅλῳ τῷ χρόνῳ ἐν μη- λωταῖς καὶ αἰγείοις δέρμασι, πάσης ἀπολαύσεως ἐπιγείου αποταξάμενοι, οἳ καὶ μειζόνων παρὰ Θεοῦ δωρεῶν ὑπὲρ πάντας ἀξιοῦνται· ἄλλοι δὲ ἥμαρτον τῷ Θεῷ μερικῶς (10), καὶ ἐπαιδεύθησαν ἀξίως ὑπὲρ ὧν ἥμαρτον, καὶ ἐλυτρώθησαν ἐκεῖ τῆς αἰωνίου και λάσεως, ὡς ὁ πτωχὸς Λάζαρος. Ωστε διὰ τῶν εἰρη- " μένων ἐμάθομεν, ὅτι οἱ μὲν τῶν ἀνθρώπων κἀκεῖ καὶ ὧδε κολάζονται· οἱ δὲ ὧδε καὶ μόνον· ἄλλοι δὲ ὧδε μὲν οὐδαμῶς, ἐκεῖ δὲ ὀδυνηρῶς. Ὥσπερ καὶ τὸ ἐναντίον (11)· ὅτι οἱ μὲν καὶ ἐνταῦθα καὶ ἐκεῖ ἀπο λαύουσιν· οἱ δὲ ἐνταῦθα μὲν οὐδαμῶς, ἀλλ' ἐκεῖ. Ἴσως δέ τινες καὶ τῶν ἐνταῦθα καὶ τῶν ἐκεῖ ἀπο- πίπτουσιν· ὧδε μὲν δι᾿ ἀνθρωπαρέσκειαν κακοπα θήσαντες, καὶ διὰ τοῦτο τῶν ἐκεῖ ἀγαθῶν ἐκπεσόν τες. Δεῖ τοίνυν πάντας τοὺς εὐσεβεῖς συμπαθεῖς ἐπίστασθαι ἀκριβῶς, ὅτιπερ οὐ μόνον ὑπὲρ ὧν ἔπραξαν ὑπόκεινται συμπάθειαν εἰς τοὺς δεομένους ἐπιδείξασθαι, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ πάντων ὧν αὐτοῖς ὁ Θεὸς ἐδωρήσατο ἀγαθῶν. Οὐ γὰρ δεῖ μετρεῖν τὰ δι δόμενα, ἀλλὰ τὰ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἡμῖν χαριζόμενα μήπως καὶ ὑπὲρ αὐτῶν τῶν τοῦ Θεοῦ δωρεῶν κρί- ματι φοβερῷ ὑποπέσωμεν. Πολλάκις γὰρ καὶ ἀναξίοις καὶ ἁμαρτωλοῖς ὁ Θεὸς πλοῦτον χαρίζεται, ἵνα δι' αὐτοῦ ἐν ἐλεημοσύναις τὰς ἑαυτῶν ἁμαρτίας ἀποπλύνωσι, καὶ ἐξαλείψωσιν. Ἐλεημοσύναις γάρ, φησὶν ἡ θεία Γραφή, ἀποκαθαίρονται ἁμαρτίαι. • Ερώτ. κα'. Τί θέλομεν λέγειν περὶ τῶν ἐξαίφνης τελευτώντων, ἢ κρημνιζομένων, ἢ ὑπὸ ἄλλων τοιού των θανάτων τέλει τοῦ βίου χρωμένων ; • $37 QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A omnes homines salvos feri et in agnitionem veri- C tatis venire. Hinc sape peccatoribus longum con- cedit tempus, occasionem illis ad poenitentiam tri- buens, ut saltem, velut qui ad horam undecimam venerunt, in extrema senectute convertantur. Ju- stos porro sæpe post breve vitæ tempus abripit, ne, ut ait Salomon, malitia mutet intellectum ipsorum, aut dolus decipiat eorum animam. Consummati in brevi, expleverunt tempora longa, Placita enim erat Domino anima ipsorum. QUEST. LXX. Quid ergo? Nemo eorum qui in hac vita calamitosam dueunt vitam illuc in gehen- nam ingreditur? Nemone item illorum qui hic for- tunate vivunt, ingreditur in regnum cœlorum? Resp. Est sane ita. Alii enim graviter admodum peccaverunt, et parum hic sunt castigati, debent- que omnino illic puniri ut in Sodomitis videre est. Alii rursus multos labores Deo obtulerunt, parvæ- que felicitatis hic fuere participes, quibus utique regnum cœlorum reservatum est, ut Abraham, Noe et Melchisedec. Alii multum peccaverunt, ni- bilque bic incommodum perpessi sunt ut dives ille qui in historia Lazari memoratur, illicque subi- turi sunt asperrimum omnium supplicium. Alii au- tem per totam vitam propter Deum circuierunt in melotis et pellibus caprinis 1, omni terrena volu- plate rejecta, quos amplioribus donis illic Deus præ cæteris omnibus dignabitur. Alii vero in Deum ex parte peccaverunt, et, ut merebantur, pro peccatis emendati sunt, atque æternis tormentis sunt libe- rati, uti pauper Lazarus. Unde ex prædictis disci- mus alios et illic et hic puniri : alios vero hic duntaxat alios autem bic minime puniri, sed illic graviter. Ut et e contrario, alii hic et illic bonis perfruuntur, alii hic minime, sed illic. Forte eliani nonnulli èt hic et illic omni voluptate privantur, qui nempe hic ut placerent hominibus, mala sunt perpessi, et ob hanc causam illic quoque bonis exciderunt. Itaque omnes pios condolentes scire necesse est, non solum debere pro his quæ ege- runt se condolentes erga indigentes exhibere, sed et pro omnibus bonis quæ illis donavit Deus. Nec enim metiri oportet quæ in pauperes erogantur, sed attendere ea a Deo nobis donari, ne forte pro D ipsis Dei donis horrendum subeamus judicium. Sæpe enim et indignis et peccatoribus Deus divi- tias impertit, ut illarum ope peccata sua eleemo- synis abluant. Eleemosynis enim, inquit Scriptura divina, peccata purgantur Sap. iv, 11. • Luc. xvi, 20. Hebr. X1, 37. : Quest. LXXI. Quid dicendum est de iis qui su- bito moriuntur, aut præcipitantur, vel simili morte intereunt? Eccl. 111, 33. (6) Reg. 2, 5, μακροὺς χρόνους. (7) Sic mss. Editi vero, ἀλλάξῃ. (8) Ita mss.; τῶν οὐρανῶν deest in editis. (9) Reg. 9, μακρᾶς. Editi vero μικρᾶς. (10) Ita mss. Editi vero, μετρικώς.

Απόκ. Ὅτι μὲν ἄδηλα τὰ τοιαῦτα καὶ Θεῷ μόνῳ γνωστά, οὐ δεῖ ἀμφιβάλλειν. Ομως τοῦ Κυρίου λέ γοντος· « Τί γὰρ οἱ δέκα καὶ ὀκτώ, ἐφ' οὓς ὁ πύρο γος τοῦ Σιλωάμ ἔπεσεν, ἁμαρτωλότεροι ἦσαν παρά πάντας τοὺς κατοικοῦντας ἐν Ἱερουσαλήμ; Ουχι, λέγω ὑμῖν· ο μανθάνομεν, ὅτι οὐ πάντες ὅσοι άσε- 6εῖς ἢ ἄδικοι τυγχάνουσι, πικρῷ θανάτῳ τελευτῶν τες ἀποθνήσκουσι. Καὶ γὰρ οἱ παῖδες τοῦ Ἰώβ, δι- καιοι ὄντες, ἐλεεινὸν ὑπέμειναν θάνατον. Οὐκοῦν δύο ταῦτα (12) ἡμᾶς ἐπὶ τούτων χρὴ στοχάζεσθαι· ὅτι οἱ μὲν εὐλαβεῖς, πικρὸν ἀποθνήσκοντες θάνατον, μια κρόν τι ἐλάττωμα ἐκέκτηντο, καὶ τούτῳ ἐλυτρώθησαν ἐκ τῆς τοιαύτης πονηρᾶς τελευτῆς, ἵνα μειζόνων ἀληθῶς τιμῶν ἀξιωθῶσι. Λοιπὸν δὲ ὅπως καὶ ἡμεῖς ὁρῶντες σωφρονισθῶμεν κατὰ τὸν εἰρημένον λόγον· Β . Ε: ὁ δίκαιος μόλις σώζεται, ὁ ἀσεβὴς, καὶ ἁμαρ- τωλὸς ποῦ φανεῖται; » Ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ ἁμαρ τωλοί, τοιούτοις θανάτοις ἀποθνήσκοντες, πάντως ἐν τούτῳ μερικοῦ (13) ἐλέους τυγχάνουσιν. Αμα δὲ πάλιν καὶ οἱ ὁρῶντες ὠφέλειάν τινα κομίζονται, βλέ ποντες ἄφνω ἁρπαζόμενον, ὡς οὐκ οἶδε, τὸν ἄνθρω πον. Εἰ δὲ καὶ νήπια οὕτω θανατοῦται, μὴ θαμβη- θῇς. Αὐτὰ μὲν γὰρ ἐκ τούτου οὐδὲν ἐβλάβησαν, οὔτε δι' οἰκείαν ἁμαρτίαν τοῦτο πεπόνθασιν· ἀλλ᾽ ὅπως καὶ οἱ αὐτῶν γονεῖς σωφρονέστεροι, ἢ καὶ εὐσε 6έστεροι γίνωνται· ἐννοούμενοι, ὅτιπερ διὰ τὰς αὐτ τῶν ἀνομίας (14) οὕτω τὰ αὐτῶν τέθνηκε νήπια. Ομως ἐπὶ πᾶσι τούτοις δεῖ ἐννοεῖν τὴν τοῦ Κυρίου φωνὴν τὴν λέγουσαν· ὅτι « Δύο στρουθία ἀσσαρίου πωλεῖται, καὶ ἓν ἐξ αὐτῶν οὐ πεσεῖται ἐπὶ τῆς γῆς ἄνευ τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς· καὶ ὅτι ἡμῶν τῶν πιστῶν καὶ αἱ τρίχες τῆς κεφαλῆς πᾶσαι Αριθμημέναι ὑπάρχουσιν. Ερώτ. οβ'. Πολλοῖς (15) τῶν ἐπὶ γῆς φοβερὸς ὁ Εt η πικρὸν ὑπομένοντες θάνατον. ὡς οὐκ οἶδεν. ὡς οἶδεν. τοῦ Κυρίου λόγος καθέστηκεν, δν φησι· . Πᾶσα ἁμαρτία καὶ βλασφημία ἀφεθήσεται τοῖς ἀνθρώ ποις· ο καὶ, ο Ος δ᾽ ἂν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Υἱοῦ ἀφεθήσεται αὐτῷ· ὃς δ᾿ ἂν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, οὐκ ἀφεθήσεται αὐτῷ οὐδὲ ἐν τῷ νῦν αἰῶνι, οὐδὲ ἐν τῷ μέλλοντι. ο Απόκ. Διὰ τοῦτο παραινεῖ πᾶσιν ὁ θεῖος Απόστο λος λέγων, ὅτι • Το γράμμα ἀποκτείνει, τὸ δὲ Πνεῦμα ζωοποιεί. » Πολλὰ γὰρ τῶν θείων Γραφών ἐὰν κατὰ τὸ γράμμα νοήσωμεν, εἰς ἀθέσμους βλασ φημίας εμπίπτομεν (16)· οἷόν ἐστι καὶ τὸ προκεί- μενον ἡμῖν νῦν τοῦ Κυρίου λόγιον, ὅπερ, ἐὰν κατὰ ξηροῦ (17) τὰς λέξεις ἐκλάβωμεν, οὐ μόνον εἰς ἀθε- μίτους ἐννοίας περιπίπτομεν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τὸν Κύριον ἐναντιούμενον ἑαυτῷ εὑρίσκομεν. Ἐὰν γὰρ • Ος δ' ἂν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Υἱοῦ ἀφεθήσεται αὐτῷ, ο πῶς αὐτὸς ὁ Υἱὸς εἶπεν· Ὁ ἀπαρνούμενός με ἔμπροσθεν ἀνθρώπων, απαρνήσομαι αὐτὸν ἔμ- προσθεν τῶν ἀγγέλων τοῦ Θεοῦ; • καὶ πάλιν, ἐὰν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Πνεύμα τος, S. ATIANAS!US. RESP. Quod hæc incerta sint et soli Deo nota, A non est ambigendum. Attamen cum dicat Domi- nus Quid enim? An decem illi et octo supra quos cecidit turris Siloam, magis peccatores erant præter omnes habitantes in Jerusalem ? Non, dico vobis ' : , inde discimus non omnes qui impii sunt et iniqui, acerbam mortem obire. Etenim Jobi filiorum, qui justi erant, acerba mors fuit. Igi- tur hæc duo debemus concludere, pios homines, qui acerba morte interierunt, leve aliquod vitium habuisse, eoque liberatos esse, malo hujusmodi in- teritu, ut majoribus vere honoribus digni essent. Id etiam evenit, ut nos, hæc videntes, meliores ef- ficiamur, juxta hæc verba : Si justus vix salva- tur, impius et peccator ubi parebunt 13? » Similiter - SPURIA. vero et peccatores cum ejusmodi mortem patiun- tur, omnino inde aliquam misericordiam conse- quuntur. Qui item hæc vident, aliquam inde perci- piunt utilitatem, raptum repente cernentes nec opinantem hominem. Quod si infantes eo quoque modo moriuntur, ne obstupescas: namque nihil illi damuum inde perpetiuntur, nec id illis accidit proprium ob peccatum, sed ut ipsorum parentes meliores et religiosiores evadant, nempe intelli- gentes sua propter peccata mori ipsorum infantes. Caterum in his omnibus meminisse oportet hujus Domini vocis : c Duo passeres asse veneunt, unus ex illis non cadet super terram sine Patre meo qui in caelis est ' ; » et quod nostri, qui fde- les sumus, omnes capilli capitis numerati sunt. et QUEST. LXXII. Multis in terra degentibus tre- C & menda visa sunt hæc Domini verba : ‹ Omne pec- catum et blasphemia remittetur hominibus. qui- cunque dixerit verbum contra Filium, remittetur ei : qui autem dixerit verbum contra Spiritum san- ctum, non remittetur ei neque in hoc sæculo neque in futuro 18. Resr. Eapropter, omnes divinus Apostolus his admonet verbis: «Littera occidit, Spiritus autem vivificat "., Multa siquidem divinarum Scriptura. rum loca si secundum carnem intelligamus, in ne- fandas blasphemias incidimus, cujusmodi sunt quæ nobis nunc proponuntur Domini verba, quæ si se- cundum nudas dictiones excipiamus, non solum in nefandas dilabemur cogitationes, sed etiam ipsum Dominum reperiemus sibi ipsi adversari. Namque si ‹ quicunque dixerit verbum contra Filium homi- nis, remittetur ei, quomodo idem Filius dixit, • Qui me negaverit coram hominibus, negabo eum coram angelis Dei 17? Et rursus, si omne pecca- ss Luc. xor, 4. Petr. 17, 18. se Matth. Luc. XII, 9. mss., Infra iidem, Editi, D I, Cor us, 6. Script. sacra, num. 49, de qua re vide Admonitio- nem. Infra editi, etc., omissis multis, quæ ex Regiis duobus supplevimus. (12) Sic mss. Editi vero, Διὰ ταῦτα. Infra duo (13) Ita duo Reg. At editi, ἐκ τούτου μετρικού. (14) Reg. 2, ἁμαρτίας. (15) Hæc quaestio habetur superius in Testimoniis 29. 18 Matth. x11, 31, 32. (16) Reg. 1 et 2, περιπίπτομεν. (17) Ita duo Reg. Εditi vero, κατὰ ἀξίαν.

Απόκ. Ὅτι μὲν ἄδηλα τὰ τοιαῦτα καὶ Θεῷ μόνῳ γνωστά, οὐ δεῖ ἀμφιβάλλειν. Ομως τοῦ Κυρίου λέ γοντος· « Τί γὰρ οἱ δέκα καὶ ὀκτώ, ἐφ' οὓς ὁ πύρο γος τοῦ Σιλωάμ ἔπεσεν, ἁμαρτωλότεροι ἦσαν παρά πάντας τοὺς κατοικοῦντας ἐν Ἱερουσαλήμ; Ουχι, λέγω ὑμῖν· ο μανθάνομεν, ὅτι οὐ πάντες ὅσοι άσε- 6εῖς ἢ ἄδικοι τυγχάνουσι, πικρῷ θανάτῳ τελευτῶν τες ἀποθνήσκουσι. Καὶ γὰρ οἱ παῖδες τοῦ Ἰώβ, δι- καιοι ὄντες, ἐλεεινὸν ὑπέμειναν θάνατον. Οὐκοῦν δύο ταῦτα (12) ἡμᾶς ἐπὶ τούτων χρὴ στοχάζεσθαι· ὅτι οἱ μὲν εὐλαβεῖς, πικρὸν ἀποθνήσκοντες θάνατον, μια κρόν τι ἐλάττωμα ἐκέκτηντο, καὶ τούτῳ ἐλυτρώθησαν ἐκ τῆς τοιαύτης πονηρᾶς τελευτῆς, ἵνα μειζόνων ἀληθῶς τιμῶν ἀξιωθῶσι. Λοιπὸν δὲ ὅπως καὶ ἡμεῖς ὁρῶντες σωφρονισθῶμεν κατὰ τὸν εἰρημένον λόγον· Β . Ε: ὁ δίκαιος μόλις σώζεται, ὁ ἀσεβὴς, καὶ ἁμαρ- τωλὸς ποῦ φανεῖται; » Ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ ἁμαρ τωλοί, τοιούτοις θανάτοις ἀποθνήσκοντες, πάντως ἐν τούτῳ μερικοῦ (13) ἐλέους τυγχάνουσιν. Αμα δὲ πάλιν καὶ οἱ ὁρῶντες ὠφέλειάν τινα κομίζονται, βλέ ποντες ἄφνω ἁρπαζόμενον, ὡς οὐκ οἶδε, τὸν ἄνθρω πον. Εἰ δὲ καὶ νήπια οὕτω θανατοῦται, μὴ θαμβη- θῇς. Αὐτὰ μὲν γὰρ ἐκ τούτου οὐδὲν ἐβλάβησαν, οὔτε δι' οἰκείαν ἁμαρτίαν τοῦτο πεπόνθασιν· ἀλλ᾽ ὅπως καὶ οἱ αὐτῶν γονεῖς σωφρονέστεροι, ἢ καὶ εὐσε 6έστεροι γίνωνται· ἐννοούμενοι, ὅτιπερ διὰ τὰς αὐτ τῶν ἀνομίας (14) οὕτω τὰ αὐτῶν τέθνηκε νήπια. Ομως ἐπὶ πᾶσι τούτοις δεῖ ἐννοεῖν τὴν τοῦ Κυρίου φωνὴν τὴν λέγουσαν· ὅτι « Δύο στρουθία ἀσσαρίου πωλεῖται, καὶ ἓν ἐξ αὐτῶν οὐ πεσεῖται ἐπὶ τῆς γῆς ἄνευ τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς· καὶ ὅτι ἡμῶν τῶν πιστῶν καὶ αἱ τρίχες τῆς κεφαλῆς πᾶσαι Αριθμημέναι ὑπάρχουσιν. Ερώτ. οβ'. Πολλοῖς (15) τῶν ἐπὶ γῆς φοβερὸς ὁ Εt η πικρὸν ὑπομένοντες θάνατον. ὡς οὐκ οἶδεν. ὡς οἶδεν. τοῦ Κυρίου λόγος καθέστηκεν, δν φησι· . Πᾶσα ἁμαρτία καὶ βλασφημία ἀφεθήσεται τοῖς ἀνθρώ ποις· ο καὶ, ο Ος δ᾽ ἂν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Υἱοῦ ἀφεθήσεται αὐτῷ· ὃς δ᾿ ἂν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, οὐκ ἀφεθήσεται αὐτῷ οὐδὲ ἐν τῷ νῦν αἰῶνι, οὐδὲ ἐν τῷ μέλλοντι. ο Απόκ. Διὰ τοῦτο παραινεῖ πᾶσιν ὁ θεῖος Απόστο λος λέγων, ὅτι • Το γράμμα ἀποκτείνει, τὸ δὲ Πνεῦμα ζωοποιεί. » Πολλὰ γὰρ τῶν θείων Γραφών ἐὰν κατὰ τὸ γράμμα νοήσωμεν, εἰς ἀθέσμους βλασ φημίας εμπίπτομεν (16)· οἷόν ἐστι καὶ τὸ προκεί- μενον ἡμῖν νῦν τοῦ Κυρίου λόγιον, ὅπερ, ἐὰν κατὰ ξηροῦ (17) τὰς λέξεις ἐκλάβωμεν, οὐ μόνον εἰς ἀθε- μίτους ἐννοίας περιπίπτομεν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τὸν Κύριον ἐναντιούμενον ἑαυτῷ εὑρίσκομεν. Ἐὰν γὰρ • Ος δ' ἂν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Υἱοῦ ἀφεθήσεται αὐτῷ, ο πῶς αὐτὸς ὁ Υἱὸς εἶπεν· Ὁ ἀπαρνούμενός με ἔμπροσθεν ἀνθρώπων, απαρνήσομαι αὐτὸν ἔμ- προσθεν τῶν ἀγγέλων τοῦ Θεοῦ; • καὶ πάλιν, ἐὰν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Πνεύμα τος, S. ATIANAS!US. RESP. Quod hæc incerta sint et soli Deo nota, A non est ambigendum. Attamen cum dicat Domi- nus Quid enim? An decem illi et octo supra quos cecidit turris Siloam, magis peccatores erant præter omnes habitantes in Jerusalem ? Non, dico vobis ' : , inde discimus non omnes qui impii sunt et iniqui, acerbam mortem obire. Etenim Jobi filiorum, qui justi erant, acerba mors fuit. Igi- tur hæc duo debemus concludere, pios homines, qui acerba morte interierunt, leve aliquod vitium habuisse, eoque liberatos esse, malo hujusmodi in- teritu, ut majoribus vere honoribus digni essent. Id etiam evenit, ut nos, hæc videntes, meliores ef- ficiamur, juxta hæc verba : Si justus vix salva- tur, impius et peccator ubi parebunt 13? » Similiter - SPURIA. vero et peccatores cum ejusmodi mortem patiun- tur, omnino inde aliquam misericordiam conse- quuntur. Qui item hæc vident, aliquam inde perci- piunt utilitatem, raptum repente cernentes nec opinantem hominem. Quod si infantes eo quoque modo moriuntur, ne obstupescas: namque nihil illi damuum inde perpetiuntur, nec id illis accidit proprium ob peccatum, sed ut ipsorum parentes meliores et religiosiores evadant, nempe intelli- gentes sua propter peccata mori ipsorum infantes. Caterum in his omnibus meminisse oportet hujus Domini vocis : c Duo passeres asse veneunt, unus ex illis non cadet super terram sine Patre meo qui in caelis est ' ; » et quod nostri, qui fde- les sumus, omnes capilli capitis numerati sunt. et QUEST. LXXII. Multis in terra degentibus tre- C & menda visa sunt hæc Domini verba : ‹ Omne pec- catum et blasphemia remittetur hominibus. qui- cunque dixerit verbum contra Filium, remittetur ei : qui autem dixerit verbum contra Spiritum san- ctum, non remittetur ei neque in hoc sæculo neque in futuro 18. Resr. Eapropter, omnes divinus Apostolus his admonet verbis: «Littera occidit, Spiritus autem vivificat "., Multa siquidem divinarum Scriptura. rum loca si secundum carnem intelligamus, in ne- fandas blasphemias incidimus, cujusmodi sunt quæ nobis nunc proponuntur Domini verba, quæ si se- cundum nudas dictiones excipiamus, non solum in nefandas dilabemur cogitationes, sed etiam ipsum Dominum reperiemus sibi ipsi adversari. Namque si ‹ quicunque dixerit verbum contra Filium homi- nis, remittetur ei, quomodo idem Filius dixit, • Qui me negaverit coram hominibus, negabo eum coram angelis Dei 17? Et rursus, si omne pecca- ss Luc. xor, 4. Petr. 17, 18. se Matth. Luc. XII, 9. mss., Infra iidem, Editi, D I, Cor us, 6. Script. sacra, num. 49, de qua re vide Admonitio- nem. Infra editi, etc., omissis multis, quæ ex Regiis duobus supplevimus. (12) Sic mss. Editi vero, Διὰ ταῦτα. Infra duo (13) Ita duo Reg. At editi, ἐκ τούτου μετρικού. (14) Reg. 2, ἁμαρτίας. (15) Hæc quaestio habetur superius in Testimoniis 29. 18 Matth. x11, 31, 32. (16) Reg. 1 et 2, περιπίπτομεν. (17) Ita duo Reg. Εditi vero, κατὰ ἀξίαν.

Απόκ. Ὅτι μὲν ἄδηλα τὰ τοιαῦτα καὶ Θεῷ μόνῳ γνωστά, οὐ δεῖ ἀμφιβάλλειν. Ομως τοῦ Κυρίου λέ γοντος· « Τί γὰρ οἱ δέκα καὶ ὀκτώ, ἐφ' οὓς ὁ πύρο γος τοῦ Σιλωάμ ἔπεσεν, ἁμαρτωλότεροι ἦσαν παρά πάντας τοὺς κατοικοῦντας ἐν Ἱερουσαλήμ; Ουχι, λέγω ὑμῖν· ο μανθάνομεν, ὅτι οὐ πάντες ὅσοι άσε- 6εῖς ἢ ἄδικοι τυγχάνουσι, πικρῷ θανάτῳ τελευτῶν τες ἀποθνήσκουσι. Καὶ γὰρ οἱ παῖδες τοῦ Ἰώβ, δι- καιοι ὄντες, ἐλεεινὸν ὑπέμειναν θάνατον. Οὐκοῦν δύο ταῦτα (12) ἡμᾶς ἐπὶ τούτων χρὴ στοχάζεσθαι· ὅτι οἱ μὲν εὐλαβεῖς, πικρὸν ἀποθνήσκοντες θάνατον, μια κρόν τι ἐλάττωμα ἐκέκτηντο, καὶ τούτῳ ἐλυτρώθησαν ἐκ τῆς τοιαύτης πονηρᾶς τελευτῆς, ἵνα μειζόνων ἀληθῶς τιμῶν ἀξιωθῶσι. Λοιπὸν δὲ ὅπως καὶ ἡμεῖς ὁρῶντες σωφρονισθῶμεν κατὰ τὸν εἰρημένον λόγον· Β . Ε: ὁ δίκαιος μόλις σώζεται, ὁ ἀσεβὴς, καὶ ἁμαρ- τωλὸς ποῦ φανεῖται; » Ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ ἁμαρ τωλοί, τοιούτοις θανάτοις ἀποθνήσκοντες, πάντως ἐν τούτῳ μερικοῦ (13) ἐλέους τυγχάνουσιν. Αμα δὲ πάλιν καὶ οἱ ὁρῶντες ὠφέλειάν τινα κομίζονται, βλέ ποντες ἄφνω ἁρπαζόμενον, ὡς οὐκ οἶδε, τὸν ἄνθρω πον. Εἰ δὲ καὶ νήπια οὕτω θανατοῦται, μὴ θαμβη- θῇς. Αὐτὰ μὲν γὰρ ἐκ τούτου οὐδὲν ἐβλάβησαν, οὔτε δι' οἰκείαν ἁμαρτίαν τοῦτο πεπόνθασιν· ἀλλ᾽ ὅπως καὶ οἱ αὐτῶν γονεῖς σωφρονέστεροι, ἢ καὶ εὐσε 6έστεροι γίνωνται· ἐννοούμενοι, ὅτιπερ διὰ τὰς αὐτ τῶν ἀνομίας (14) οὕτω τὰ αὐτῶν τέθνηκε νήπια. Ομως ἐπὶ πᾶσι τούτοις δεῖ ἐννοεῖν τὴν τοῦ Κυρίου φωνὴν τὴν λέγουσαν· ὅτι « Δύο στρουθία ἀσσαρίου πωλεῖται, καὶ ἓν ἐξ αὐτῶν οὐ πεσεῖται ἐπὶ τῆς γῆς ἄνευ τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς· καὶ ὅτι ἡμῶν τῶν πιστῶν καὶ αἱ τρίχες τῆς κεφαλῆς πᾶσαι Αριθμημέναι ὑπάρχουσιν. Ερώτ. οβ'. Πολλοῖς (15) τῶν ἐπὶ γῆς φοβερὸς ὁ Εt η πικρὸν ὑπομένοντες θάνατον. ὡς οὐκ οἶδεν. ὡς οἶδεν. τοῦ Κυρίου λόγος καθέστηκεν, δν φησι· . Πᾶσα ἁμαρτία καὶ βλασφημία ἀφεθήσεται τοῖς ἀνθρώ ποις· ο καὶ, ο Ος δ᾽ ἂν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Υἱοῦ ἀφεθήσεται αὐτῷ· ὃς δ᾿ ἂν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, οὐκ ἀφεθήσεται αὐτῷ οὐδὲ ἐν τῷ νῦν αἰῶνι, οὐδὲ ἐν τῷ μέλλοντι. ο Απόκ. Διὰ τοῦτο παραινεῖ πᾶσιν ὁ θεῖος Απόστο λος λέγων, ὅτι • Το γράμμα ἀποκτείνει, τὸ δὲ Πνεῦμα ζωοποιεί. » Πολλὰ γὰρ τῶν θείων Γραφών ἐὰν κατὰ τὸ γράμμα νοήσωμεν, εἰς ἀθέσμους βλασ φημίας εμπίπτομεν (16)· οἷόν ἐστι καὶ τὸ προκεί- μενον ἡμῖν νῦν τοῦ Κυρίου λόγιον, ὅπερ, ἐὰν κατὰ ξηροῦ (17) τὰς λέξεις ἐκλάβωμεν, οὐ μόνον εἰς ἀθε- μίτους ἐννοίας περιπίπτομεν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τὸν Κύριον ἐναντιούμενον ἑαυτῷ εὑρίσκομεν. Ἐὰν γὰρ • Ος δ' ἂν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Υἱοῦ ἀφεθήσεται αὐτῷ, ο πῶς αὐτὸς ὁ Υἱὸς εἶπεν· Ὁ ἀπαρνούμενός με ἔμπροσθεν ἀνθρώπων, απαρνήσομαι αὐτὸν ἔμ- προσθεν τῶν ἀγγέλων τοῦ Θεοῦ; • καὶ πάλιν, ἐὰν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Πνεύμα τος, S. ATIANAS!US. RESP. Quod hæc incerta sint et soli Deo nota, A non est ambigendum. Attamen cum dicat Domi- nus Quid enim? An decem illi et octo supra quos cecidit turris Siloam, magis peccatores erant præter omnes habitantes in Jerusalem ? Non, dico vobis ' : , inde discimus non omnes qui impii sunt et iniqui, acerbam mortem obire. Etenim Jobi filiorum, qui justi erant, acerba mors fuit. Igi- tur hæc duo debemus concludere, pios homines, qui acerba morte interierunt, leve aliquod vitium habuisse, eoque liberatos esse, malo hujusmodi in- teritu, ut majoribus vere honoribus digni essent. Id etiam evenit, ut nos, hæc videntes, meliores ef- ficiamur, juxta hæc verba : Si justus vix salva- tur, impius et peccator ubi parebunt 13? » Similiter - SPURIA. vero et peccatores cum ejusmodi mortem patiun- tur, omnino inde aliquam misericordiam conse- quuntur. Qui item hæc vident, aliquam inde perci- piunt utilitatem, raptum repente cernentes nec opinantem hominem. Quod si infantes eo quoque modo moriuntur, ne obstupescas: namque nihil illi damuum inde perpetiuntur, nec id illis accidit proprium ob peccatum, sed ut ipsorum parentes meliores et religiosiores evadant, nempe intelli- gentes sua propter peccata mori ipsorum infantes. Caterum in his omnibus meminisse oportet hujus Domini vocis : c Duo passeres asse veneunt, unus ex illis non cadet super terram sine Patre meo qui in caelis est ' ; » et quod nostri, qui fde- les sumus, omnes capilli capitis numerati sunt. et QUEST. LXXII. Multis in terra degentibus tre- C & menda visa sunt hæc Domini verba : ‹ Omne pec- catum et blasphemia remittetur hominibus. qui- cunque dixerit verbum contra Filium, remittetur ei : qui autem dixerit verbum contra Spiritum san- ctum, non remittetur ei neque in hoc sæculo neque in futuro 18. Resr. Eapropter, omnes divinus Apostolus his admonet verbis: «Littera occidit, Spiritus autem vivificat "., Multa siquidem divinarum Scriptura. rum loca si secundum carnem intelligamus, in ne- fandas blasphemias incidimus, cujusmodi sunt quæ nobis nunc proponuntur Domini verba, quæ si se- cundum nudas dictiones excipiamus, non solum in nefandas dilabemur cogitationes, sed etiam ipsum Dominum reperiemus sibi ipsi adversari. Namque si ‹ quicunque dixerit verbum contra Filium homi- nis, remittetur ei, quomodo idem Filius dixit, • Qui me negaverit coram hominibus, negabo eum coram angelis Dei 17? Et rursus, si omne pecca- ss Luc. xor, 4. Petr. 17, 18. se Matth. Luc. XII, 9. mss., Infra iidem, Editi, D I, Cor us, 6. Script. sacra, num. 49, de qua re vide Admonitio- nem. Infra editi, etc., omissis multis, quæ ex Regiis duobus supplevimus. (12) Sic mss. Editi vero, Διὰ ταῦτα. Infra duo (13) Ita duo Reg. At editi, ἐκ τούτου μετρικού. (14) Reg. 2, ἁμαρτίας. (15) Hæc quaestio habetur superius in Testimoniis 29. 18 Matth. x11, 31, 32. (16) Reg. 1 et 2, περιπίπτομεν. (17) Ita duo Reg. Εditi vero, κατὰ ἀξίαν.

S. ATHANASIUS. SPURIA. Α τος τοῦ ἁγίου, οὐκ ἀφεθήσεται αὐτῷ οὔτε ἐν τῷ νῦν , . αἰῶνι οὔτε ἐν τῷ μέλλοντι; Νουνεχῶς ἀκούσωμεν, καὶ μὴ πλανηθῶμεν. Διττὸν εἶναι τὸν Χριστὸν μετὰ τὴν ἄφραστον ἕνωσιν, φημὶ δὴ ἐκ θεότητος καὶ ἐξ ἀνθρωπότητος, αἱ ἱεραὶ ἡμῖν διαβοῶσι Γραφαί· Ο, γὰρ ο Λόγος σάρξ ἐγένετο. » Τὴν γοῦν τοῦ Λόγου θεότητα ὁ αὐτὸς Χριστός Πνεῦμα ἅγιον ὀνομάζει, καθὰ καὶ πρὸς τὴν Σαμαρείτιν ἔλεγεν, ὅτι Πνεῦμα ὁ Θεός· τὴν δὲ ἀνθρωπότητα αὐτοῦ Υἱὸν ἀνθρώπου πάλιν· καθὼς καὶ ἀλλαχοῦ περὶ τῆς ἰδίας αὐτοῦ σαρ κός φησι· « Νῦν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου. » Οἱ οὖν ἀεὶ τῷ Θεῷ προσκρούοντες καὶ βλασφημοῦντες Ἰουδαῖοι διττὴν πρὸς τὸν Χριστὸν τὴν βλασφημίαν ἐκέκτηντο· οἱ μὲν τῇ σαρκὶ αὐτοῦ, ἤγουν τῷ Υἱῷ τοῦ ἀνθρώπου, προσκόπτοντες (25) προφήτην αὐτὸν, ἀλλ᾽ οὐ Θεὸν εἶναι νομίζοντες, οἷς καὶ συγγνώμην ἔδωκεν. Ἀρχὴ γὰρ ἦν τοῦ κηρύγματος, καὶ οὔπω ἐχώρει ὁ κόσμος Θεὸν πιστεύειν φαινόμενον ἄνθρω πον. Διὸ καί φησιν ὁ Χριστὸς, ὅτι "Ος δ' ἂν εἴπῃ λό γον κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, ἤγουν τοῦ σώματος, ἀφεθήσεται αὐτῷ (24). Τολμῶ γὰρ λέγειν, ὅτι οὐδὲ αὐτοὶ οἱ μακάριοι αὐτοῦ μαθηταὶ τὸ τέλειον περὶ τῆς αὐτοῦ θεότητος εἶχον φρόνημα, ἕως τὸ Πνεῦμα το ἅγιον αὐτοῖς τῇ Πεντηκοστῇ ἐπεφοίτησεν. Ἐπεὶ καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν οἱ μὲν ἰδόντες αὐτὸν προσεκύνη σαν, οἱ δὲ ἑδίστασαν, ἀλλ' οὐκ ἐκ τούτου κατεκρίθη- σαν· οἱ δὲ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ήγουν εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ θεότητα, βλασφημοῦντες καὶ λέγοντες, ὅτι • Ἐν Βεελζεβούλ τῷ ἄρχοντι τῶν δαιμόνων ἐκβάλλει τὰ δαιμόνια, ο τούτοις, φησίν, « Οὐκ ἀφεθήσεται Β οὐδὲ ἐν τῷ νῦν αἰῶνι οὐδὲ ἐν τῷ μέλλοντι. » Πλὴν ἐνόμιζον. νομίζοντες. σημειώσασθαι χρή, ὅτι οὐκ εἶπεν ὁ Χριστὸς (25) τῷ βλασφημήσαντι καὶ μετανοήσαντι, οὐκ ἀφεθήσεται, ἀλλὰ τῷ βλασφημοῦντι, ήγουν τῷ ἐν τῇ βλασφημία ἐπιμένοντι. Επειδήπερ οὐκ ἔστιν ἁμαρτία ἀσυγχώ ρητος παρὰ θεῷ ἐν τοῖς ὁσίως καὶ κατ' αξίαν μετα- νοοῦσιν. Ερώτησις ογ'. Τί οὖν ; ἔχει ἄφεσιν διὰ μετανοίας ὁ τὸν Χριστὸν ἀρνούμενος, καὶ βλασφημῶν εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ; Απόκρισις. Τρία βαπτίσματα καθαρτικά πάσης οἷας δήποτε ἁμαρτίας ὁ Θεὸς τῇ φύσει τῶν ἀνθρώπων ἐδωρήσατο· λέγω δὲ τὸ ὕδατος, καὶ πάλιν τὸ διὰ μαρ τυρίου (26) τοῦ ἰδίου αἵματος, καὶ τρίτον τὸ διὰ δα κρύων, εἰς ὅπερ καὶ ἡ πόρνη ἐκαθαρίσθη. Πλὴν δὲ καὶ αὐτὸς ὁ κορυφαῖος τῶν ἁγίων ἀποστόλων Πέτρος μετὰ τὴν ἄρνησιν, κλαύσας προσεδέχθη καὶ ἐσώθη. Ἐὰν δὲ ἡ τοῦ Χριστοῦ ἄρνησις έχει συγχώρησιν, ἡ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος οὐκ ἔχει· εὑρίσκεται λοιπόν ὁ Υἱὸς ἐλάττων τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ακουσον δὲ καὶ γραφικῆς μαρτυρίας, καὶ πείσθητι μὴ εἶναι τὴν οἷαν δήποτε ἁμαρτίαν νικῶσαν τὴν τοῦ Θεοῦ φιλαν θρωπίαν. Λέγει οὖν ὁ Θεὸς διὰ τοῦ προφήτου Ίεζε κιήλ οὕτως· « Ζῶ ἐγώ, λέγει Κύριος, ὅτι, ἐάν τις 31. τοῦ σώματος αὐτοῦ - 6:3 bilem unionem, duplicem esse, nempe ex divinitate et humanitate constare, sacræ nobis clamant Scri- pturæ : nam i Verbum caro factum est " Ita- que Verbi divinitatem Christus ipse Spiritum san- ctum appellat, quemadmodum ad Samaritanam ait : • Deus Spiritus est : , suam autem humanitatem, Filium hominis rursus appellat, quemadmodum alibi de propria carne ait : « Nunc glorificatus est Filius hominis s. » Igitur Judæi, qui Deum semper offendebant et blasphemiis insectabantur, duplicem adversus Christum commiserunt blasphemiam: alii enim carnem ejus sive Filium hominis offendebant, rati prophetam ipsum esse non autem Deum : qui- bus veniam dedit. Siquidem initium prædicationis erat, nondumque poterat mundus Deum illum cre- dere qui homo apparebat. Hinc Christus ait, Qui- cunque dixerit verbum contra Filium hominis, sive contra corpus, remittetur ei. Audeo enim dicere neque ipsos beatos ejus discipulos perfectam ipsius divinitatis habuisse cognitionem, donec Spiritus sanctus die Pentecostes in eos illapsus esset. Nam- que etiam post resurrectionem alii illum viderunt et adorarunt; quidam autem dubitaverunt, at non idcirco fuere condemnati. Qui autem adversus Spiritum sanctum proferebant blasphemiam sive adversus Christi divinitatem, cum nempe hæc di- cerent In Beelzebul principe dæmonum ejicit dæmonia" : › his ait : ‹ Non remittetur neque in præsenti sæculo neque in futuro. › Verumtamen observandum est Christum non dixisse, qui blas- phemias protulerit, et egerit poenitentiam, illi non C remittetur, sed qui blasphemias profert, sive qui in blasphemiis perseverat. Nullum enim est pec- catum quod non condonet Deus iis qui sinceram et dignam agunt pœnitentiam. QUEST. LXXIII. Quid ergo? Veniamne peniten- tia is consequitur qui Christum negat, et blasphe- miam in Spiritum sanctum profert ? RESP. Tria baptismata, quæ quodvis peccatum expiare possint, Deus naturæ hominum concessit : nempe aquæ, proprii sanguinis per martyrium, et tertium per lacrymas, per quod purgata est me- retrix s. Ipse item sanctorum apostolorum cory- phæus Petrus fusis post negationem lacrymis ac- ceptus est et servatus. Quod si Christi negatio re- smittitur, non autem Spiritus sancti negatio, sequi- tur ut Filius inferior sit Spiritu sancto. Audi porro Scripturæ testimonium, nec credere dubites nul- lum quodvis peccatum esse, quod Dei clementiam vincat. Sic igitur Deus loquitur per Ezecbie- len prophetam : « Vivo ego, dicit Dominus, si quis homo omnia fecerit peccata, ipsumque in ju- ** Joan. iv, 24. Joan. XIII, 14. ss Joan. 1, Mor idem, Editi, D sr Matth. xi. 24. ss Luc. vil, desunt. 37. (23) Ita duo Regii. Editi vero, προσπίπτοντες. (24) Ita iidem Regii 2 et 3. In editis hæc, ήγουν (25) Ita duo Regii. Editi vero, ὁ Θεός. (26) Reg. 5, μαρτυρίου. Editi, μαρτυρίας.

S. ATHANASIUS. SPURIA. Α τος τοῦ ἁγίου, οὐκ ἀφεθήσεται αὐτῷ οὔτε ἐν τῷ νῦν , . αἰῶνι οὔτε ἐν τῷ μέλλοντι; Νουνεχῶς ἀκούσωμεν, καὶ μὴ πλανηθῶμεν. Διττὸν εἶναι τὸν Χριστὸν μετὰ τὴν ἄφραστον ἕνωσιν, φημὶ δὴ ἐκ θεότητος καὶ ἐξ ἀνθρωπότητος, αἱ ἱεραὶ ἡμῖν διαβοῶσι Γραφαί· Ο, γὰρ ο Λόγος σάρξ ἐγένετο. » Τὴν γοῦν τοῦ Λόγου θεότητα ὁ αὐτὸς Χριστός Πνεῦμα ἅγιον ὀνομάζει, καθὰ καὶ πρὸς τὴν Σαμαρείτιν ἔλεγεν, ὅτι Πνεῦμα ὁ Θεός· τὴν δὲ ἀνθρωπότητα αὐτοῦ Υἱὸν ἀνθρώπου πάλιν· καθὼς καὶ ἀλλαχοῦ περὶ τῆς ἰδίας αὐτοῦ σαρ κός φησι· « Νῦν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου. » Οἱ οὖν ἀεὶ τῷ Θεῷ προσκρούοντες καὶ βλασφημοῦντες Ἰουδαῖοι διττὴν πρὸς τὸν Χριστὸν τὴν βλασφημίαν ἐκέκτηντο· οἱ μὲν τῇ σαρκὶ αὐτοῦ, ἤγουν τῷ Υἱῷ τοῦ ἀνθρώπου, προσκόπτοντες (25) προφήτην αὐτὸν, ἀλλ᾽ οὐ Θεὸν εἶναι νομίζοντες, οἷς καὶ συγγνώμην ἔδωκεν. Ἀρχὴ γὰρ ἦν τοῦ κηρύγματος, καὶ οὔπω ἐχώρει ὁ κόσμος Θεὸν πιστεύειν φαινόμενον ἄνθρω πον. Διὸ καί φησιν ὁ Χριστὸς, ὅτι "Ος δ' ἂν εἴπῃ λό γον κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, ἤγουν τοῦ σώματος, ἀφεθήσεται αὐτῷ (24). Τολμῶ γὰρ λέγειν, ὅτι οὐδὲ αὐτοὶ οἱ μακάριοι αὐτοῦ μαθηταὶ τὸ τέλειον περὶ τῆς αὐτοῦ θεότητος εἶχον φρόνημα, ἕως τὸ Πνεῦμα το ἅγιον αὐτοῖς τῇ Πεντηκοστῇ ἐπεφοίτησεν. Ἐπεὶ καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν οἱ μὲν ἰδόντες αὐτὸν προσεκύνη σαν, οἱ δὲ ἑδίστασαν, ἀλλ' οὐκ ἐκ τούτου κατεκρίθη- σαν· οἱ δὲ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ήγουν εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ θεότητα, βλασφημοῦντες καὶ λέγοντες, ὅτι • Ἐν Βεελζεβούλ τῷ ἄρχοντι τῶν δαιμόνων ἐκβάλλει τὰ δαιμόνια, ο τούτοις, φησίν, « Οὐκ ἀφεθήσεται Β οὐδὲ ἐν τῷ νῦν αἰῶνι οὐδὲ ἐν τῷ μέλλοντι. » Πλὴν ἐνόμιζον. νομίζοντες. σημειώσασθαι χρή, ὅτι οὐκ εἶπεν ὁ Χριστὸς (25) τῷ βλασφημήσαντι καὶ μετανοήσαντι, οὐκ ἀφεθήσεται, ἀλλὰ τῷ βλασφημοῦντι, ήγουν τῷ ἐν τῇ βλασφημία ἐπιμένοντι. Επειδήπερ οὐκ ἔστιν ἁμαρτία ἀσυγχώ ρητος παρὰ θεῷ ἐν τοῖς ὁσίως καὶ κατ' αξίαν μετα- νοοῦσιν. Ερώτησις ογ'. Τί οὖν ; ἔχει ἄφεσιν διὰ μετανοίας ὁ τὸν Χριστὸν ἀρνούμενος, καὶ βλασφημῶν εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ; Απόκρισις. Τρία βαπτίσματα καθαρτικά πάσης οἷας δήποτε ἁμαρτίας ὁ Θεὸς τῇ φύσει τῶν ἀνθρώπων ἐδωρήσατο· λέγω δὲ τὸ ὕδατος, καὶ πάλιν τὸ διὰ μαρ τυρίου (26) τοῦ ἰδίου αἵματος, καὶ τρίτον τὸ διὰ δα κρύων, εἰς ὅπερ καὶ ἡ πόρνη ἐκαθαρίσθη. Πλὴν δὲ καὶ αὐτὸς ὁ κορυφαῖος τῶν ἁγίων ἀποστόλων Πέτρος μετὰ τὴν ἄρνησιν, κλαύσας προσεδέχθη καὶ ἐσώθη. Ἐὰν δὲ ἡ τοῦ Χριστοῦ ἄρνησις έχει συγχώρησιν, ἡ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος οὐκ ἔχει· εὑρίσκεται λοιπόν ὁ Υἱὸς ἐλάττων τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ακουσον δὲ καὶ γραφικῆς μαρτυρίας, καὶ πείσθητι μὴ εἶναι τὴν οἷαν δήποτε ἁμαρτίαν νικῶσαν τὴν τοῦ Θεοῦ φιλαν θρωπίαν. Λέγει οὖν ὁ Θεὸς διὰ τοῦ προφήτου Ίεζε κιήλ οὕτως· « Ζῶ ἐγώ, λέγει Κύριος, ὅτι, ἐάν τις 31. τοῦ σώματος αὐτοῦ - 6:3 bilem unionem, duplicem esse, nempe ex divinitate et humanitate constare, sacræ nobis clamant Scri- pturæ : nam i Verbum caro factum est " Ita- que Verbi divinitatem Christus ipse Spiritum san- ctum appellat, quemadmodum ad Samaritanam ait : • Deus Spiritus est : , suam autem humanitatem, Filium hominis rursus appellat, quemadmodum alibi de propria carne ait : « Nunc glorificatus est Filius hominis s. » Igitur Judæi, qui Deum semper offendebant et blasphemiis insectabantur, duplicem adversus Christum commiserunt blasphemiam: alii enim carnem ejus sive Filium hominis offendebant, rati prophetam ipsum esse non autem Deum : qui- bus veniam dedit. Siquidem initium prædicationis erat, nondumque poterat mundus Deum illum cre- dere qui homo apparebat. Hinc Christus ait, Qui- cunque dixerit verbum contra Filium hominis, sive contra corpus, remittetur ei. Audeo enim dicere neque ipsos beatos ejus discipulos perfectam ipsius divinitatis habuisse cognitionem, donec Spiritus sanctus die Pentecostes in eos illapsus esset. Nam- que etiam post resurrectionem alii illum viderunt et adorarunt; quidam autem dubitaverunt, at non idcirco fuere condemnati. Qui autem adversus Spiritum sanctum proferebant blasphemiam sive adversus Christi divinitatem, cum nempe hæc di- cerent In Beelzebul principe dæmonum ejicit dæmonia" : › his ait : ‹ Non remittetur neque in præsenti sæculo neque in futuro. › Verumtamen observandum est Christum non dixisse, qui blas- phemias protulerit, et egerit poenitentiam, illi non C remittetur, sed qui blasphemias profert, sive qui in blasphemiis perseverat. Nullum enim est pec- catum quod non condonet Deus iis qui sinceram et dignam agunt pœnitentiam. QUEST. LXXIII. Quid ergo? Veniamne peniten- tia is consequitur qui Christum negat, et blasphe- miam in Spiritum sanctum profert ? RESP. Tria baptismata, quæ quodvis peccatum expiare possint, Deus naturæ hominum concessit : nempe aquæ, proprii sanguinis per martyrium, et tertium per lacrymas, per quod purgata est me- retrix s. Ipse item sanctorum apostolorum cory- phæus Petrus fusis post negationem lacrymis ac- ceptus est et servatus. Quod si Christi negatio re- smittitur, non autem Spiritus sancti negatio, sequi- tur ut Filius inferior sit Spiritu sancto. Audi porro Scripturæ testimonium, nec credere dubites nul- lum quodvis peccatum esse, quod Dei clementiam vincat. Sic igitur Deus loquitur per Ezecbie- len prophetam : « Vivo ego, dicit Dominus, si quis homo omnia fecerit peccata, ipsumque in ju- ** Joan. iv, 24. Joan. XIII, 14. ss Joan. 1, Mor idem, Editi, D sr Matth. xi. 24. ss Luc. vil, desunt. 37. (23) Ita duo Regii. Editi vero, προσπίπτοντες. (24) Ita iidem Regii 2 et 3. In editis hæc, ήγουν (25) Ita duo Regii. Editi vero, ὁ Θεός. (26) Reg. 5, μαρτυρίου. Editi, μαρτυρίας.

ποιήσῃ ἄνθρωπος πάσας τὰς ἁμαρτίας, καὶ εὕρω δὲ αὐτὸν ἐν δικαιοσύνῃ, οὐ μὴ μνησθῶ πασῶν τῶν ἀνο μιῶν αὐτοῦ. » « Εὕρω » δὲ αὐτὸν, δῆλον ὅτι τῇ ὥρᾳ τοῦ θανάτου αὐτοῦ. Δεῖ γὰρ εἰδέναι, ὅτι ὁμοίως τοῦ βαπτίσματος ἡ τῶν δακρύων πηγὴ καθαρίζει τὸν ἄν θρωπον· διόπερ πολλοὶ, διὰ πταισμάτων μολύναντες τὸ ἅγιον (27) βάπτισμα, διὰ δακρύων ἐκαθαρίσθησαν καὶ δίκαιοι ἀπεδείχθησαν. Ερώτ. οδ'. Ποία ἁμαρτία ποιεῖ τὴν προσευχὴν τοῦ ἀνθρώπου ἀπρόσδεκτον παρὰ Θεῷ ; Απόκ. "Η μνησικακία, κατὰ τὸν λόγον τοῦ Κυ ρίου τὸν λέγοντα· ι. Ὅτι ἐὰν προσφέρῃς τὸ δῶρόν σου ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον, κἀκεῖ μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελ φός σου έχει τι κατὰ σοῦ, ἄφες ἐκεῖ τὸ δῶρον σου ἔμπροσθεν τοῦ θυσιαστηρίου, καὶ ὕπαγε· πρῶτον διαλλάγηθι τῷ ἀδελφῷ σου, καὶ τότε ἐλθὼν πρόσφερε τὸ δωρόν σου· ο ὡς τῆς μνησικακίας δῆλον ὅτι ποι- ούσης ἀπρόσδεκτον τὸ δῶρον τῆς προσευχῆς. Ερώτ. σε'. Ποία ἁμαρτία οὐ δύναται μετανοήσαι τῷ Θεῷ ; Απόκ. Δῆλον, ὅτι ἡ ἀπόγνωσις, ὑφ᾽ ἧς κρατηθεὶς Ἰούδας ἀπήγξατο. Ερώτ. ος'. Ποία ἁμαρτία ἐστὶ βαρυτέρα πάντων τῶν πταισμάτων ; Απόκ. Ἐὰν, ὥς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, μεῖζον πάν των τῶν ἀγαθῶν ἡ ἀγάπη, πρόδηλον, ὅτι μεῖζον πάν των τῶν κακῶν ἡ μισαδελφία, καὶ ἡ ἀσπλαγχνία, καὶ ἡ ἀνελεημοσύνη. Ερώτ. οζ'. Ποία τῶν ἐντολῶν συγχωρεῖ τῷ ἀνθρώ πως πάσας τὰς ἁμαρτίας; Απόκ. Τοῦ Κυρίου λέγοντος· . Μὴ κρίνετε, καὶ οὐ μὴ κριθῆτε· ν καὶ πάλιν· ο Αφες ἡμῖν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν· ο πρόδηλον, ὅτι καὶ τὸ μὴ κρίνειν τὸν πλησίον συγχωρεῖ τὰς ἁμαρτίας· ὡσαύτως καὶ τὸ μὴ μνησικακῆσαι ἀν- θρώπῳ. • Αφετε ο γάρ, φησί, ο καὶ ἀφεθήσεται ὑμῖν. Ερώτ. οη'. Εάν τις ποιήσῃ βαρύτατον ἁμάρτημα, καὶ μετανοήσῃ, πόθεν ὀφείλει μαθεῖν εἰ συνεχωρήθη αὐτῷ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἢ οὔ ; Απόκ. Τοῦτο μὲν ὀλίγοις τῶν ἀνθρώπων ἐπὶ γῆς κατάδηλον γίνεται. Όμως ὥσπερ δεσπότης καὶ δοῦ λος, οὕτως ὑπάρχει τὸ συνειδὸς τοῦ ἀνθρώπου καὶ ὁ Θεός. Ωσπερ οὖν ὁ δοῦλος ὁ πταίσας ἐπιγινώσκει ἐκ τῶν σχημάτων καὶ τῶν ῥημάτων τοῦ δεσπότου αὐτ τοῦ, ὅτι οὐκ ἔστι πρὸς αὐτὸν εὐμενὴς, ὡς ἦν πρὸ τοῦ πταίσματος· οὕτω καὶ ὁ ἄνθρωπος ἁμαρτάνων ἀπολ- λύει τὴν παρρησίαν, ἣν εἶχε τὸ συνειδὸς αὐτοῦ πρὸς τὸν Θεὸν ἐν τῇ εὐχῇ αὐτοῦ. Μετανοοῦντος οὖν τοῦ ἀνθρώπου κατ' ἀξίαν, πάλιν χαρίζεται αὐτῷ ὁ Θεὸς τὴν παρρησίαν, ἣν εἶχε πρὸς αὐτὸν πρὸ τοῦ πταί- σματος· καὶ ἐντεῦθεν δὲ γινώσκει ὁ ἄνθρωπος, ὅτι συνεχώρησεν αὐτῷ ὁ Θεὸς τὸ ἁμάρτημα. Β QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A stitia invenerim, non recordabor omnium iniqui. tatum ejus”. › Porro quod ait, ‹ invenerim, › clarum est de hora mortis ejus id intelligi. Scien- dum enim est fonte lacrymarum, perinde ac ba‍ plismo, perpurgari hominem. Hinc multi qui pec- calis suis sanctum baptisma inquinaverant, per lacrymas purgati sunt et justi effecti. B C D QUEST. LXXIV. Quale peccatum facit ut oratio hominis Deo non sit accepta ? KESP. Offensarum recordatio juxta hæc Domini verba : « Si offers munus tuum ad altare, et ibi re- cordatus fueris quia frater tuus habet aliquid ad- versum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade; prius reconciliare fratri tuo, et tunc veniens offer munus tuum s. Quia scilicet offensarum recordatio facit ut orationis munus acceptum Deo non sit. QUEST. LXXV. Cujusnam peccati nullam admit- tit Deus poenitentiam ? · RESP. Manifestum est esse desperationem, qua occupatus Judas se ipse strangulavit. QUEST. LXXVI. Quodnam peccatum omnibus aliis est gravius? RESP. Si, ut ait Apostolus, omnium bonorum præstantissima est charitas ", clarum est omnium malorum gravissimum esse fratres odio prosequi, immisericordem esse, nec eleemosynam amare. QREST. LXXVII. Quod mandatum condonat ho- mini omnia peccata ? Di- Resr. Quandoquidem dicit Dominus : « Nolite judicare, et non judicabimini ", » et rursus. mitte nobis, sicut et nos dimittimus debitoribus no- stris "; » perspicuum est, eo quod quis proximum non judicet, veniam peccatorum obtinere; simili- ter eo quod quis injuriarum sibi illatarum oblivi- scatur. Nam Dimittite, inquit, et dimittetur vobis 8. QUEST. LXXVIII. Si quis post commissum gra- vissimum peccatum penitentiam egerit, undenam possit rescire, an illud sibi Deus condonarit, necne? RESP. Id quidem paucis hominibus in terris fit manifestum. Verumtamen conscientia hominis et Deus perinde se habent ac herus et servus. Quem- admodum igitur servus qui herum offendit, et gestu et verbis heri intelligit ipsum non esse sibi benevolum, ut erat ante offensam : ita homo qui peccat, fiduciam amittit, qua antea ejus conscien- tia fruebatur, cum Deum oraret. Cum autem di- gnam idem egerit pœnitentiam, illi rursum Deus fiduciam reddit, qua ante peccatum gaudebat; in- deque novit homo Deum sibi peccatum condonasse. » Ezech. xxx, 14, Cor. 1, 13. s Matth. vu, 1. ss Matth. V, 16. * Matth. v, 23, 24. 49. * Luc. vi, 7. (27) Duo mss., μολύναντες ἑαυτοὺς μετὰ τὸ ἅγιον.

ποιήσῃ ἄνθρωπος πάσας τὰς ἁμαρτίας, καὶ εὕρω δὲ αὐτὸν ἐν δικαιοσύνῃ, οὐ μὴ μνησθῶ πασῶν τῶν ἀνο μιῶν αὐτοῦ. » « Εὕρω » δὲ αὐτὸν, δῆλον ὅτι τῇ ὥρᾳ τοῦ θανάτου αὐτοῦ. Δεῖ γὰρ εἰδέναι, ὅτι ὁμοίως τοῦ βαπτίσματος ἡ τῶν δακρύων πηγὴ καθαρίζει τὸν ἄν θρωπον· διόπερ πολλοὶ, διὰ πταισμάτων μολύναντες τὸ ἅγιον (27) βάπτισμα, διὰ δακρύων ἐκαθαρίσθησαν καὶ δίκαιοι ἀπεδείχθησαν. Ερώτ. οδ'. Ποία ἁμαρτία ποιεῖ τὴν προσευχὴν τοῦ ἀνθρώπου ἀπρόσδεκτον παρὰ Θεῷ ; Απόκ. "Η μνησικακία, κατὰ τὸν λόγον τοῦ Κυ ρίου τὸν λέγοντα· ι. Ὅτι ἐὰν προσφέρῃς τὸ δῶρόν σου ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον, κἀκεῖ μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελ φός σου έχει τι κατὰ σοῦ, ἄφες ἐκεῖ τὸ δῶρον σου ἔμπροσθεν τοῦ θυσιαστηρίου, καὶ ὕπαγε· πρῶτον διαλλάγηθι τῷ ἀδελφῷ σου, καὶ τότε ἐλθὼν πρόσφερε τὸ δωρόν σου· ο ὡς τῆς μνησικακίας δῆλον ὅτι ποι- ούσης ἀπρόσδεκτον τὸ δῶρον τῆς προσευχῆς. Ερώτ. σε'. Ποία ἁμαρτία οὐ δύναται μετανοήσαι τῷ Θεῷ ; Απόκ. Δῆλον, ὅτι ἡ ἀπόγνωσις, ὑφ᾽ ἧς κρατηθεὶς Ἰούδας ἀπήγξατο. Ερώτ. ος'. Ποία ἁμαρτία ἐστὶ βαρυτέρα πάντων τῶν πταισμάτων ; Απόκ. Ἐὰν, ὥς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, μεῖζον πάν των τῶν ἀγαθῶν ἡ ἀγάπη, πρόδηλον, ὅτι μεῖζον πάν των τῶν κακῶν ἡ μισαδελφία, καὶ ἡ ἀσπλαγχνία, καὶ ἡ ἀνελεημοσύνη. Ερώτ. οζ'. Ποία τῶν ἐντολῶν συγχωρεῖ τῷ ἀνθρώ πως πάσας τὰς ἁμαρτίας; Απόκ. Τοῦ Κυρίου λέγοντος· . Μὴ κρίνετε, καὶ οὐ μὴ κριθῆτε· ν καὶ πάλιν· ο Αφες ἡμῖν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν· ο πρόδηλον, ὅτι καὶ τὸ μὴ κρίνειν τὸν πλησίον συγχωρεῖ τὰς ἁμαρτίας· ὡσαύτως καὶ τὸ μὴ μνησικακῆσαι ἀν- θρώπῳ. • Αφετε ο γάρ, φησί, ο καὶ ἀφεθήσεται ὑμῖν. Ερώτ. οη'. Εάν τις ποιήσῃ βαρύτατον ἁμάρτημα, καὶ μετανοήσῃ, πόθεν ὀφείλει μαθεῖν εἰ συνεχωρήθη αὐτῷ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἢ οὔ ; Απόκ. Τοῦτο μὲν ὀλίγοις τῶν ἀνθρώπων ἐπὶ γῆς κατάδηλον γίνεται. Όμως ὥσπερ δεσπότης καὶ δοῦ λος, οὕτως ὑπάρχει τὸ συνειδὸς τοῦ ἀνθρώπου καὶ ὁ Θεός. Ωσπερ οὖν ὁ δοῦλος ὁ πταίσας ἐπιγινώσκει ἐκ τῶν σχημάτων καὶ τῶν ῥημάτων τοῦ δεσπότου αὐτ τοῦ, ὅτι οὐκ ἔστι πρὸς αὐτὸν εὐμενὴς, ὡς ἦν πρὸ τοῦ πταίσματος· οὕτω καὶ ὁ ἄνθρωπος ἁμαρτάνων ἀπολ- λύει τὴν παρρησίαν, ἣν εἶχε τὸ συνειδὸς αὐτοῦ πρὸς τὸν Θεὸν ἐν τῇ εὐχῇ αὐτοῦ. Μετανοοῦντος οὖν τοῦ ἀνθρώπου κατ' ἀξίαν, πάλιν χαρίζεται αὐτῷ ὁ Θεὸς τὴν παρρησίαν, ἣν εἶχε πρὸς αὐτὸν πρὸ τοῦ πταί- σματος· καὶ ἐντεῦθεν δὲ γινώσκει ὁ ἄνθρωπος, ὅτι συνεχώρησεν αὐτῷ ὁ Θεὸς τὸ ἁμάρτημα. Β QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A stitia invenerim, non recordabor omnium iniqui. tatum ejus”. › Porro quod ait, ‹ invenerim, › clarum est de hora mortis ejus id intelligi. Scien- dum enim est fonte lacrymarum, perinde ac ba‍ plismo, perpurgari hominem. Hinc multi qui pec- calis suis sanctum baptisma inquinaverant, per lacrymas purgati sunt et justi effecti. B C D QUEST. LXXIV. Quale peccatum facit ut oratio hominis Deo non sit accepta ? KESP. Offensarum recordatio juxta hæc Domini verba : « Si offers munus tuum ad altare, et ibi re- cordatus fueris quia frater tuus habet aliquid ad- versum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade; prius reconciliare fratri tuo, et tunc veniens offer munus tuum s. Quia scilicet offensarum recordatio facit ut orationis munus acceptum Deo non sit. QUEST. LXXV. Cujusnam peccati nullam admit- tit Deus poenitentiam ? · RESP. Manifestum est esse desperationem, qua occupatus Judas se ipse strangulavit. QUEST. LXXVI. Quodnam peccatum omnibus aliis est gravius? RESP. Si, ut ait Apostolus, omnium bonorum præstantissima est charitas ", clarum est omnium malorum gravissimum esse fratres odio prosequi, immisericordem esse, nec eleemosynam amare. QREST. LXXVII. Quod mandatum condonat ho- mini omnia peccata ? Di- Resr. Quandoquidem dicit Dominus : « Nolite judicare, et non judicabimini ", » et rursus. mitte nobis, sicut et nos dimittimus debitoribus no- stris "; » perspicuum est, eo quod quis proximum non judicet, veniam peccatorum obtinere; simili- ter eo quod quis injuriarum sibi illatarum oblivi- scatur. Nam Dimittite, inquit, et dimittetur vobis 8. QUEST. LXXVIII. Si quis post commissum gra- vissimum peccatum penitentiam egerit, undenam possit rescire, an illud sibi Deus condonarit, necne? RESP. Id quidem paucis hominibus in terris fit manifestum. Verumtamen conscientia hominis et Deus perinde se habent ac herus et servus. Quem- admodum igitur servus qui herum offendit, et gestu et verbis heri intelligit ipsum non esse sibi benevolum, ut erat ante offensam : ita homo qui peccat, fiduciam amittit, qua antea ejus conscien- tia fruebatur, cum Deum oraret. Cum autem di- gnam idem egerit pœnitentiam, illi rursum Deus fiduciam reddit, qua ante peccatum gaudebat; in- deque novit homo Deum sibi peccatum condonasse. » Ezech. xxx, 14, Cor. 1, 13. s Matth. vu, 1. ss Matth. V, 16. * Matth. v, 23, 24. 49. * Luc. vi, 7. (27) Duo mss., μολύναντες ἑαυτοὺς μετὰ τὸ ἅγιον.

λωθῶσι χρήματα, δύνανται αἱ τῶν πενήτων εὐχαὶ τῷ ΧΧν, 34, 35. Θεῷ ἐξευμενίσασθαι τὸν εἰπόντα· Ποιήσατε ὑμῖν φίλους ἐκ τοῦ μαμμωνᾶ τῆς ἀδικίας. » Εἰ δὲ εἰς ἡδο νάς (29) τινας βιωτικές δαπανηθῶσιν, εὔδηλον ότι δυσὶ κρίμασιν οἱ τοῦτο ποιοῦντες ὑποπίπτουσι, λέγω δὴ ἡδονῆς καὶ κλοπῆς. Ἐρώτ. πη'. Ἰσχύει ἐλεημοσύνη πᾶσαν ἁμαρτίαν ἀνθρώπου ἐξαλείψαι, ἢ οὔ; Απόκρ. Εστιν ἁμαρτία καὶ ἁμαρτία· καὶ ἔστιν ἐλεημοσύνη καὶ ἐλεημοσύνη. Οἷόν τι λέγω· ἐὰν μνη- σικακίαν ἔχωμεν πρὸς τὸν πλησίον, πρόδηλον ὅτι μυρίαι ἐλεημοσύναι οὐ συγχωροῦσιν ἡμῖν, ἐὰν μὴ ἀφίωμεν καὶ ἡμεῖς τῷ ἀδελφῷ ἡμῶν τὰ ὀφειλήματα αὐτοῦ, κατὰ τὸν τοῦ Κυρίου λόγον. Πάλιν τε ἄλλο ἐστὶ, παυσάμενόν τινα πορνείας, ποιεῖν ἐλεημοσύνην, καὶ ἕτερόν ἐστι τῷ ἱσταμένῳ ἐν τῇ ἁμαρτίᾳ οὕτω παρέχειν τοῖς πένησι. Καὶ ἄλλος πάλιν ὁ μισθὸς τοῦ γεωπόνου, ἐξ ἰδίου ἱδρῶτος ποιοῦντος συμπάθειαν, καὶ ἕτερος ὁ τοῦ ἄρχοντος τοῦ ἀπὸ δώρων καὶ προσ όδων παρέχοντος. Πρὸς τούτοις ἄλλος ὁ ἐκ τοῦ ὑστε ρήματος διδοὺς, καὶ ἄλλος ὁ ἐκ τοῦ περισσεύματος· καὶ ἕτερος ὁ χειροχρήστης, ὁ τὰ ἀλλότρια πιστευό- μενος ἐπὶ τὸ διαδοῦναι τοῖς πένησιν. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλ' ὅτι ὁ μὲν ἐν μέσῳ τοῦ κόσμου ὑπάρχων μηδὲν ἄλλο δυνάμενος Θεῷ ὑπὲρ τῶν ἑαυτοῦ πται- σμάτων προσαγαγεῖν, καθαίρεται δι' ἐλεημοσύνης. Ο δὲ τὸν μονήρη βίον μετερχόμενος ἀπαιτεῖται μει ζοτέραν τινὰ πολιτείαν ἐνδείξασθαι. Ομως εἰ τὸν Ναβουχοδονόσορ τὸν τοιοῦτον ἀσεβὴ ἴσχυσεν ἡ ἐλεη μοσύνη δικαιῶσαι, μεγάλα ὡς ἀληθῶς καὶ δυσίατα ἁμαρτήματα δι' ἐλεημοσύνης ἐξαλείφονται. Ακού- σωμεν γὰρ τοῦ ἁγίου Δανιὴλ πρὸς αὐτὸν λέγοντος· • Βασιλεῦ, ἡ βουλή μου ἀρεσάτω σοι· τὰς ἁμαρτίας σου ἐν ἐλεημοσύναις λύτρωσαι, καὶ τὰς ἀδικίας σου ἐν οἰκτιρμοῖς πενήτων. » Καὶ πάλιν ἡ θεία Γραφή • Ἐλεημοσύνη καλύψει ἁμαρτίας μεγάλας. » Καὶ πάλιν· ο Ο συνιὼν ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα, ἐν ἡμέρᾳ πονηρᾷ ρύσεται αὐτὸν ὁ Κύριος· ν τουτέστι τῆς κρίσεως (πονηρὰ γὰρ ὑπάρχει τοῖς ἁμαρτωλοῖς), λέγω δὴ τῆς αἰωνίου κολάσεως. Ερώτ. πθ'. Ἐτόλμησάν τινες μακαρίσαι τους τε λείους ἐλεήμονας ὑπὲρ τοὺς ποιοῦντας σημεία. Απόκ. Οὐκ ἀφ' ἑαυτῶν τὴν τοιαύτην ψῆφον εἰρή κασιν, ἀλλὰ πάντως τοῦ Σωτῆρος εἰπόντος ἀκούσαν τες, ὅτι ὁ Ἐν τούτῳ γνώσονται πάντες, ὅτι ἐμοὶ μαθηταί έστε, » οὐχ ἵνα σημεῖα ποιεῖτε, ἀλλ' ι ἵνα ἀγαπᾶτε ἀλλήλους. • Εὔδηλον δὲ ὅτι τὸ γνώρισμα τῆς ἀληθοῦς ἀγάπης ἡ ἐλεημοσύνη ἐστί. Καὶ γὰρ στήσας ἐκ δεξιῶν ὁ Χριστὸς τοὺς δικαίους, οὐκ εἶπε· • Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονο μήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν, ο ὅτι ση μεῖα καὶ τέρατα ἐποιήσατε, οὐδὲ ἄλλο τι ἀγαθὸν ἐποιήσατε· ἀλλ' ὅτι ι ἐπείνασα, καὶ ἐδώκατέ μοι φα- γεῖν, » καὶ τὰ ἑξῆς. Ὡσαύτως δὲ καὶ τοὺς ἐξ εὐωνύ- S. ATHANASIUS. SPURIA. - peribus erogantur, poterunt orationes pauperum A Deum placare qui ait, Facite vobis amicos ex mammona iniquitatis". Quod si pecuniæ illæ in sumptus sæculares impendantur, clarum est duo- bus judiciis ita agentes obnoxios esse, voluptatis scilicet et furti. QUEST. LXXXVIII. Potestne eleemosyna omne hominum peccatum delere, necne ? Resr. Est peccatum et peccatum : est item elee- mosyna et eleemosyna. Verbi gratia, si proximi injuriarum memoriam retinemus, manifestum est sexcentas eleemosynas veniam nobis non posse ob- tinere, nisi nos quoque fratri nostro remiserimus debita, quemadmodum ait Dominus. Præterea aliud est si quis a fornicatione desistens, eleemo- synam faciat; aliud, si quis in peccato perseverans B in pauperes sit liberalis. Alia similiter merces est agricolæ, qui ex proprio sudore misericordiam exerceat ; alia principis, qui ex donis et proventi- bus eleemosynam præbeat. Insuper alia est ratio ejus qui ex propria indigentia largitur; alia ejus qui ex abundantia; alia ejus cui res alienæ com- missæ sunt, ut eas pauperibus distribuat. Nec vero id solum, sed etiam is qui in medio sæculo ver- . satur, nihilque aliud Deo pro suis peccatis potest offerre, eleemosyna purgatur. At qui monasticam vitam profitetur, tenctur perfectiorem vivendi mo- dum inire. Verumtamen si eleemosyna Nabucho- donosorem, qui adeo impius erat, potuit justifi- care : profecto magna et gravissimna peccata delet eleemosyna. Audiamus enim sanctum Danielem ad ipsum dicentem : « Rex, consilium meum pla- ceat tibi : peccata tua eleemosynis redime, et ini- quitates tuas misericordiis pauperum ". Et rursus divina Scriptura: Eleemosyna abscondit peccata magna “., Et iterum : « Qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Domi- nus *, » id est die judicii, quæ nempe peccatoribus mala est, intelligo scilicet, diem æterni sup- plicii. QUEST. LXXXIX. Quidam ausi sunt perfectos misericordes beatos magis prædicare, quam eos qui edunt miracula. RESP. Non a seipsis talem protulere sententiam, sed profecto audierunt Dominum dicentem: • In hoc cognoscent omnes quod discipuli mei estis, ▸ non si signa edideritis, sed si diligatis invicem., Constat autem signum veræ charitatis esse elee- mosynam. Siquidem Christus justis a dextris col- locatis non ait, c Venite, benedicti Patris mei, pos- sidete paratum vobis regnum, quia signa et prodi- gia fecistis, vel quod aliquid aliud bonum feceritis ; sed quia esurivi, et dedistis mihi manducare **,, etc. Similiter cum illos, qui stant a sinistris, in tenebras æternas mittit, immisericordiam et ani- * Luc. xvi, C D Joan. XIII, 35. * Matthio 9. ** Dan. iv, 24.) "Eccli. 111, 33. "Psal. xı., 2. (20) Ηδονάς, Reg. 2. Editi, ιδίας,

λωθῶσι χρήματα, δύνανται αἱ τῶν πενήτων εὐχαὶ τῷ ΧΧν, 34, 35. Θεῷ ἐξευμενίσασθαι τὸν εἰπόντα· Ποιήσατε ὑμῖν φίλους ἐκ τοῦ μαμμωνᾶ τῆς ἀδικίας. » Εἰ δὲ εἰς ἡδο νάς (29) τινας βιωτικές δαπανηθῶσιν, εὔδηλον ότι δυσὶ κρίμασιν οἱ τοῦτο ποιοῦντες ὑποπίπτουσι, λέγω δὴ ἡδονῆς καὶ κλοπῆς. Ἐρώτ. πη'. Ἰσχύει ἐλεημοσύνη πᾶσαν ἁμαρτίαν ἀνθρώπου ἐξαλείψαι, ἢ οὔ; Απόκρ. Εστιν ἁμαρτία καὶ ἁμαρτία· καὶ ἔστιν ἐλεημοσύνη καὶ ἐλεημοσύνη. Οἷόν τι λέγω· ἐὰν μνη- σικακίαν ἔχωμεν πρὸς τὸν πλησίον, πρόδηλον ὅτι μυρίαι ἐλεημοσύναι οὐ συγχωροῦσιν ἡμῖν, ἐὰν μὴ ἀφίωμεν καὶ ἡμεῖς τῷ ἀδελφῷ ἡμῶν τὰ ὀφειλήματα αὐτοῦ, κατὰ τὸν τοῦ Κυρίου λόγον. Πάλιν τε ἄλλο ἐστὶ, παυσάμενόν τινα πορνείας, ποιεῖν ἐλεημοσύνην, καὶ ἕτερόν ἐστι τῷ ἱσταμένῳ ἐν τῇ ἁμαρτίᾳ οὕτω παρέχειν τοῖς πένησι. Καὶ ἄλλος πάλιν ὁ μισθὸς τοῦ γεωπόνου, ἐξ ἰδίου ἱδρῶτος ποιοῦντος συμπάθειαν, καὶ ἕτερος ὁ τοῦ ἄρχοντος τοῦ ἀπὸ δώρων καὶ προσ όδων παρέχοντος. Πρὸς τούτοις ἄλλος ὁ ἐκ τοῦ ὑστε ρήματος διδοὺς, καὶ ἄλλος ὁ ἐκ τοῦ περισσεύματος· καὶ ἕτερος ὁ χειροχρήστης, ὁ τὰ ἀλλότρια πιστευό- μενος ἐπὶ τὸ διαδοῦναι τοῖς πένησιν. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλ' ὅτι ὁ μὲν ἐν μέσῳ τοῦ κόσμου ὑπάρχων μηδὲν ἄλλο δυνάμενος Θεῷ ὑπὲρ τῶν ἑαυτοῦ πται- σμάτων προσαγαγεῖν, καθαίρεται δι' ἐλεημοσύνης. Ο δὲ τὸν μονήρη βίον μετερχόμενος ἀπαιτεῖται μει ζοτέραν τινὰ πολιτείαν ἐνδείξασθαι. Ομως εἰ τὸν Ναβουχοδονόσορ τὸν τοιοῦτον ἀσεβὴ ἴσχυσεν ἡ ἐλεη μοσύνη δικαιῶσαι, μεγάλα ὡς ἀληθῶς καὶ δυσίατα ἁμαρτήματα δι' ἐλεημοσύνης ἐξαλείφονται. Ακού- σωμεν γὰρ τοῦ ἁγίου Δανιὴλ πρὸς αὐτὸν λέγοντος· • Βασιλεῦ, ἡ βουλή μου ἀρεσάτω σοι· τὰς ἁμαρτίας σου ἐν ἐλεημοσύναις λύτρωσαι, καὶ τὰς ἀδικίας σου ἐν οἰκτιρμοῖς πενήτων. » Καὶ πάλιν ἡ θεία Γραφή • Ἐλεημοσύνη καλύψει ἁμαρτίας μεγάλας. » Καὶ πάλιν· ο Ο συνιὼν ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα, ἐν ἡμέρᾳ πονηρᾷ ρύσεται αὐτὸν ὁ Κύριος· ν τουτέστι τῆς κρίσεως (πονηρὰ γὰρ ὑπάρχει τοῖς ἁμαρτωλοῖς), λέγω δὴ τῆς αἰωνίου κολάσεως. Ερώτ. πθ'. Ἐτόλμησάν τινες μακαρίσαι τους τε λείους ἐλεήμονας ὑπὲρ τοὺς ποιοῦντας σημεία. Απόκ. Οὐκ ἀφ' ἑαυτῶν τὴν τοιαύτην ψῆφον εἰρή κασιν, ἀλλὰ πάντως τοῦ Σωτῆρος εἰπόντος ἀκούσαν τες, ὅτι ὁ Ἐν τούτῳ γνώσονται πάντες, ὅτι ἐμοὶ μαθηταί έστε, » οὐχ ἵνα σημεῖα ποιεῖτε, ἀλλ' ι ἵνα ἀγαπᾶτε ἀλλήλους. • Εὔδηλον δὲ ὅτι τὸ γνώρισμα τῆς ἀληθοῦς ἀγάπης ἡ ἐλεημοσύνη ἐστί. Καὶ γὰρ στήσας ἐκ δεξιῶν ὁ Χριστὸς τοὺς δικαίους, οὐκ εἶπε· • Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονο μήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν, ο ὅτι ση μεῖα καὶ τέρατα ἐποιήσατε, οὐδὲ ἄλλο τι ἀγαθὸν ἐποιήσατε· ἀλλ' ὅτι ι ἐπείνασα, καὶ ἐδώκατέ μοι φα- γεῖν, » καὶ τὰ ἑξῆς. Ὡσαύτως δὲ καὶ τοὺς ἐξ εὐωνύ- S. ATHANASIUS. SPURIA. - peribus erogantur, poterunt orationes pauperum A Deum placare qui ait, Facite vobis amicos ex mammona iniquitatis". Quod si pecuniæ illæ in sumptus sæculares impendantur, clarum est duo- bus judiciis ita agentes obnoxios esse, voluptatis scilicet et furti. QUEST. LXXXVIII. Potestne eleemosyna omne hominum peccatum delere, necne ? Resr. Est peccatum et peccatum : est item elee- mosyna et eleemosyna. Verbi gratia, si proximi injuriarum memoriam retinemus, manifestum est sexcentas eleemosynas veniam nobis non posse ob- tinere, nisi nos quoque fratri nostro remiserimus debita, quemadmodum ait Dominus. Præterea aliud est si quis a fornicatione desistens, eleemo- synam faciat; aliud, si quis in peccato perseverans B in pauperes sit liberalis. Alia similiter merces est agricolæ, qui ex proprio sudore misericordiam exerceat ; alia principis, qui ex donis et proventi- bus eleemosynam præbeat. Insuper alia est ratio ejus qui ex propria indigentia largitur; alia ejus qui ex abundantia; alia ejus cui res alienæ com- missæ sunt, ut eas pauperibus distribuat. Nec vero id solum, sed etiam is qui in medio sæculo ver- . satur, nihilque aliud Deo pro suis peccatis potest offerre, eleemosyna purgatur. At qui monasticam vitam profitetur, tenctur perfectiorem vivendi mo- dum inire. Verumtamen si eleemosyna Nabucho- donosorem, qui adeo impius erat, potuit justifi- care : profecto magna et gravissimna peccata delet eleemosyna. Audiamus enim sanctum Danielem ad ipsum dicentem : « Rex, consilium meum pla- ceat tibi : peccata tua eleemosynis redime, et ini- quitates tuas misericordiis pauperum ". Et rursus divina Scriptura: Eleemosyna abscondit peccata magna “., Et iterum : « Qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Domi- nus *, » id est die judicii, quæ nempe peccatoribus mala est, intelligo scilicet, diem æterni sup- plicii. QUEST. LXXXIX. Quidam ausi sunt perfectos misericordes beatos magis prædicare, quam eos qui edunt miracula. RESP. Non a seipsis talem protulere sententiam, sed profecto audierunt Dominum dicentem: • In hoc cognoscent omnes quod discipuli mei estis, ▸ non si signa edideritis, sed si diligatis invicem., Constat autem signum veræ charitatis esse elee- mosynam. Siquidem Christus justis a dextris col- locatis non ait, c Venite, benedicti Patris mei, pos- sidete paratum vobis regnum, quia signa et prodi- gia fecistis, vel quod aliquid aliud bonum feceritis ; sed quia esurivi, et dedistis mihi manducare **,, etc. Similiter cum illos, qui stant a sinistris, in tenebras æternas mittit, immisericordiam et ani- * Luc. xvi, C D Joan. XIII, 35. * Matthio 9. ** Dan. iv, 24.) "Eccli. 111, 33. "Psal. xı., 2. (20) Ηδονάς, Reg. 2. Editi, ιδίας,

τὸν τῇ ἀγαθῇ συνηθείς, εἰς τὸ πάντοτε προθύμως διδύναι. Ερώτ. πγ'. Τοῦ Ἀποστόλου λέγοντος· « Μὴ ἐκ λύ- της, ἢ ἐξ ἀνάγκης· ἱλαρὸν γὰρ δότην ἀγαπᾷ ὁ Θεός· ο οὐ χρὴ λοιπὸν βιάζεσθαι τὸν λογισμὸν ἑαυ τοῦ τὸν ἄνθρωπον, καὶ ποιῆσαι ἐλεημοσύνην ; Απόκ. Τῶν τελείων ἐστὶ τὸ πάντοτε ἱλαρῶς ποιεῖν τὸ ἀγαθόν· καὶ οἱ βιαζόμενοι δὲ ἑαυτοὺς εἰς τὴν τοῦ πτωχοῦ ἐντολὴν εὐπρόσδεκτοί εἰσι παρὰ Θεῷ τῷ εἰπόντι· ο Βιασταὶ ἁρπάζουσι τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. » Ερώτ. πο. Εάν τις περὶ τῶν ἑαυτοῦ ἁμαρτιῶν μετανοήσῃ, πρόδηλον ὅτι ἐξαλείφει τὰς ἁμαρτίας αὐτοῦ· ἄρα λοιπὸν καὶ ἐάν τις ποιήσας εὐποιίαν με ταμεληθῇ, ἐξαλείφει τὸν μισθὸν ἂν ἐποίησε διὰ τῆς μεταμελείας ; Απόκ. Μὴ γένοιτο! ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῆς μετα νοίας τῶν ἁμαρτιῶν ὁ Θεός ἐστιν ὁ ταύτης πρόξενος, οὕτως ἐπὶ τῆς μετανοίας τῆς περὶ τὴν ἐλεημοσύνην ὁ διάβολός ἐστι ποιητὴς αὐτῆς, καὶ οὐχ ἡ ψυχή του ἀνθρώπου. Διὸ οὐδὲ ἀναλύεται ὁ γινόμενος μισθός. Όμως οὐ καλὸν τὸ μεταγινώσκειν ἐπ᾿ ἀγαθῷ γινο μένῳ. Ὁ γὰρ συνεχῶς μεταμελούμενος ὀκνηρότερος εἰς τὸ ἀγαθὸν γίνεται, Ερώτ. πε'. Τινές φασιν, ὅτι οὐ δεῖ ἀνεξέταστον παρέχειν ἐλεημοσύνην, ἀλλ' ἐρωτῶν μετὰ ἀκριβείας, εἰ ἐν ἀληθείᾳ ἐνδεής ἐστιν ὁ ἡμῖν προσερχόμενος. Λέγει γάρ, φησὶν ὁ Σολομών, ὅτι, ο Ἐὰν ποιῇς ἀγα θόν, βλέπε τίνι ποιεῖς. κ Απόκρ. Οὕτω καὶ τὰς λοιπὰς Γραφάς οἱ κακῶς νοοῦντες διαστρέφουσιν· οὐ γὰρ περὶ τοῦ ἀνθρώπου τοῦ πτωχοῦ τοῦτο εἶπεν ὁ Σολομών· ἀλλὰ ο βλέπε, τίνι ποιεῖς, ο τουτέστιν, ὅτι τῷ Θεῷ ποιεῖς. Εἰ γὰρ πρὸ τοῦ ἀνακρίνειν τοὺς αἰτοῦντας τούτό φησι, πῶς ὁ Κύριος λέγει· « Παντὶ τῷ αἰτοῦντί σε δίδου ; » Ερώτ. πς'. 'Αρα δὲ τὸ ἐν ἐκκλησίαις προσφέρειν υπάρχει παρὰ θεῷ τιμιώτερον, ἢ τὸ τοῖς δεομένοις διανέμειν ; - ᾿Απόκ. Τὸ εἰπεῖν τὸν Κύριον τοῖς ἐκ δεξιῶν ὅτι • Επείνασα, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· ἐδίψησα, καὶ ἐποτίσατέ με, ο έδειξε προτιμοτέραν εἶναι τὴν εἰς τοὺς κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν αὐτοῦ κτισθέντας ναούς συμπάθειαν. Πλὴν πολλάκις, ἐν καιρῷ διωγμοῦ μέλη λοντος ναοῦ Θεοῦ ἀπόλλυσθαι, ἀναγκαία καὶ ἡ ἐν τούτῳ συμπάθεια. Καὶ πάλιν, τινῶν διὰ Χριστοῦ πίστιν βασανιζομένων, τιμιωτέρα πάντων ἡ τούτων ἀνάῤῥυσις. Ερώτ. πι. Ἐάν τις πιστὸς παρὰ ἀπίστῳ χρήματα πιστευθείς τούτων παράψηται, ἅμα εὐσύγνωστον παρὰ Θεῷ τοῦτο καθέστηκεν; Απόκ. Τοῦ Κυρίου λέγοντος, « Απόδοτε τα Καί- σαρος Καίσαρι, ο δῆλον ὅτι, Ἕλληνος τοῦ τότε Καί σαρος ὄντος, μανθάνομεν, ὅτι οὐκ ἐπαινετὸν τὸ παρ- άψασθαι. Όμως, ἐὰν εἰς πένητας τὰ τοιαῦτα ἀνα- QUÆSTIONES AD ANTIOCIJum ducem. A misericordia permoveatur, beneque omnino agat, tum bona consuetudine adeo proficiet, ut semper sit pronus ad dandum. B I C QUEST. LXXXIII. Cum dicat Apostolus, Non ex tristitia aut ex necessitate: hilarem enim datort diligit Deus, nequaquam vim sibi facere debet homo, ut eleemosynam tribuat ? RESP. Perfectorum est bonum hilare semper age- re: attamen qui vim sibi faciunt, ut præcepto ob- temperantes, pauperem adjuvent Deo utique acce- pti sunt dicenti: Violenti rapiunt regnum cd- loruin 3. » QUEST. LXXXIV. Si quis pro peccatis agat poe- nitentiam, liquet ipsum sua delere peccata : an igitur similiter, si quem poeniteat benefactorum, hujusmodi poenitentia mercedem delet quam pro- meruerat ? RESP. Absit! nam quemadmodum in pœnitentia peccatorum, Deus ejus auctor est : ita in peniten- tia qua quem dalæ eleemosynæ ponitet, diabolus effector ejus est, non autem hominis anima. Quo- circa non perit merces promerita. Tamen bonum non est pœnitere quod bene egeris. Nam quem frequenter penitet, negligentior efficitur ad bene agendum. QUEST. LXXXV. Quidam aiunt non oporter3 eleemosynam absque examine impertiri, sed inqui- rendum diligenter num vere indigens sit, qui ad nos accedit. Namque, inquiunt, ait Salomon, ‹ Si bene feceris, vide cui feceris ³7. › RESP. Ita scilicet et cætera Scripturæ testimonia pervertunt qui prave sentiunt. Nec enim de pau- pere homine hæc dixit Salomon, sed, Vide cui feceris, i id est, Deo facis. Si enim nendicos indi- cat esse discernendos, cur igitur ait Dominus, • Cuivis petenti da 38?, QUEST. LXXXVI. Nunquid Deo gratius est offerre in ecclesiis, quam indigentibus distribuere? RESP. lis quæ Dominus ad illos dicturus est qui a dextris erunt, Esurivi et dedistis mihi mandu- care: sitivi, et dedistis mihi bibere ", ostenditur gratiorem Deo esse commiserationem, quæ erga templa ad ejus imaginem et similitudinem facta, D exhibetur. Verumtamen multoties cum per- secutionis tempore templum Dei periturum est, necessaria tunc est erga illud commiseratio. Deni- que cum quidam propter Christi fidem tormentis subjiciuntur, eorum liberatio omnibus est pretio- sior. II Cor. 1x, 7. so Matth. x1, 12. s Eccli. xit, 1. XXII, 21. PATROL. GR. XXVIII. QUAST. LXXXVII. Si quis infidelis pecuniam cre- diderit fideli, isque illum defraudet, num id sine culpa est apud Deum ? RESP. Cum Dominus dicat, Reddite quæ sunt Casaris, Casari ": » quandoquidem tunc gentilis Cæsar erat, inde discimus laudabilem non esse fraudem hujuscemodi. Tamen si illæ pecuniæ pau- Luc. VI, 30. so Matth. xxν, 42. Matth.

τὸν τῇ ἀγαθῇ συνηθείς, εἰς τὸ πάντοτε προθύμως διδύναι. Ερώτ. πγ'. Τοῦ Ἀποστόλου λέγοντος· « Μὴ ἐκ λύ- της, ἢ ἐξ ἀνάγκης· ἱλαρὸν γὰρ δότην ἀγαπᾷ ὁ Θεός· ο οὐ χρὴ λοιπὸν βιάζεσθαι τὸν λογισμὸν ἑαυ τοῦ τὸν ἄνθρωπον, καὶ ποιῆσαι ἐλεημοσύνην ; Απόκ. Τῶν τελείων ἐστὶ τὸ πάντοτε ἱλαρῶς ποιεῖν τὸ ἀγαθόν· καὶ οἱ βιαζόμενοι δὲ ἑαυτοὺς εἰς τὴν τοῦ πτωχοῦ ἐντολὴν εὐπρόσδεκτοί εἰσι παρὰ Θεῷ τῷ εἰπόντι· ο Βιασταὶ ἁρπάζουσι τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. » Ερώτ. πο. Εάν τις περὶ τῶν ἑαυτοῦ ἁμαρτιῶν μετανοήσῃ, πρόδηλον ὅτι ἐξαλείφει τὰς ἁμαρτίας αὐτοῦ· ἄρα λοιπὸν καὶ ἐάν τις ποιήσας εὐποιίαν με ταμεληθῇ, ἐξαλείφει τὸν μισθὸν ἂν ἐποίησε διὰ τῆς μεταμελείας ; Απόκ. Μὴ γένοιτο! ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῆς μετα νοίας τῶν ἁμαρτιῶν ὁ Θεός ἐστιν ὁ ταύτης πρόξενος, οὕτως ἐπὶ τῆς μετανοίας τῆς περὶ τὴν ἐλεημοσύνην ὁ διάβολός ἐστι ποιητὴς αὐτῆς, καὶ οὐχ ἡ ψυχή του ἀνθρώπου. Διὸ οὐδὲ ἀναλύεται ὁ γινόμενος μισθός. Όμως οὐ καλὸν τὸ μεταγινώσκειν ἐπ᾿ ἀγαθῷ γινο μένῳ. Ὁ γὰρ συνεχῶς μεταμελούμενος ὀκνηρότερος εἰς τὸ ἀγαθὸν γίνεται, Ερώτ. πε'. Τινές φασιν, ὅτι οὐ δεῖ ἀνεξέταστον παρέχειν ἐλεημοσύνην, ἀλλ' ἐρωτῶν μετὰ ἀκριβείας, εἰ ἐν ἀληθείᾳ ἐνδεής ἐστιν ὁ ἡμῖν προσερχόμενος. Λέγει γάρ, φησὶν ὁ Σολομών, ὅτι, ο Ἐὰν ποιῇς ἀγα θόν, βλέπε τίνι ποιεῖς. κ Απόκρ. Οὕτω καὶ τὰς λοιπὰς Γραφάς οἱ κακῶς νοοῦντες διαστρέφουσιν· οὐ γὰρ περὶ τοῦ ἀνθρώπου τοῦ πτωχοῦ τοῦτο εἶπεν ὁ Σολομών· ἀλλὰ ο βλέπε, τίνι ποιεῖς, ο τουτέστιν, ὅτι τῷ Θεῷ ποιεῖς. Εἰ γὰρ πρὸ τοῦ ἀνακρίνειν τοὺς αἰτοῦντας τούτό φησι, πῶς ὁ Κύριος λέγει· « Παντὶ τῷ αἰτοῦντί σε δίδου ; » Ερώτ. πς'. 'Αρα δὲ τὸ ἐν ἐκκλησίαις προσφέρειν υπάρχει παρὰ θεῷ τιμιώτερον, ἢ τὸ τοῖς δεομένοις διανέμειν ; - ᾿Απόκ. Τὸ εἰπεῖν τὸν Κύριον τοῖς ἐκ δεξιῶν ὅτι • Επείνασα, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· ἐδίψησα, καὶ ἐποτίσατέ με, ο έδειξε προτιμοτέραν εἶναι τὴν εἰς τοὺς κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν αὐτοῦ κτισθέντας ναούς συμπάθειαν. Πλὴν πολλάκις, ἐν καιρῷ διωγμοῦ μέλη λοντος ναοῦ Θεοῦ ἀπόλλυσθαι, ἀναγκαία καὶ ἡ ἐν τούτῳ συμπάθεια. Καὶ πάλιν, τινῶν διὰ Χριστοῦ πίστιν βασανιζομένων, τιμιωτέρα πάντων ἡ τούτων ἀνάῤῥυσις. Ερώτ. πι. Ἐάν τις πιστὸς παρὰ ἀπίστῳ χρήματα πιστευθείς τούτων παράψηται, ἅμα εὐσύγνωστον παρὰ Θεῷ τοῦτο καθέστηκεν; Απόκ. Τοῦ Κυρίου λέγοντος, « Απόδοτε τα Καί- σαρος Καίσαρι, ο δῆλον ὅτι, Ἕλληνος τοῦ τότε Καί σαρος ὄντος, μανθάνομεν, ὅτι οὐκ ἐπαινετὸν τὸ παρ- άψασθαι. Όμως, ἐὰν εἰς πένητας τὰ τοιαῦτα ἀνα- QUÆSTIONES AD ANTIOCIJum ducem. A misericordia permoveatur, beneque omnino agat, tum bona consuetudine adeo proficiet, ut semper sit pronus ad dandum. B I C QUEST. LXXXIII. Cum dicat Apostolus, Non ex tristitia aut ex necessitate: hilarem enim datort diligit Deus, nequaquam vim sibi facere debet homo, ut eleemosynam tribuat ? RESP. Perfectorum est bonum hilare semper age- re: attamen qui vim sibi faciunt, ut præcepto ob- temperantes, pauperem adjuvent Deo utique acce- pti sunt dicenti: Violenti rapiunt regnum cd- loruin 3. » QUEST. LXXXIV. Si quis pro peccatis agat poe- nitentiam, liquet ipsum sua delere peccata : an igitur similiter, si quem poeniteat benefactorum, hujusmodi poenitentia mercedem delet quam pro- meruerat ? RESP. Absit! nam quemadmodum in pœnitentia peccatorum, Deus ejus auctor est : ita in peniten- tia qua quem dalæ eleemosynæ ponitet, diabolus effector ejus est, non autem hominis anima. Quo- circa non perit merces promerita. Tamen bonum non est pœnitere quod bene egeris. Nam quem frequenter penitet, negligentior efficitur ad bene agendum. QUEST. LXXXV. Quidam aiunt non oporter3 eleemosynam absque examine impertiri, sed inqui- rendum diligenter num vere indigens sit, qui ad nos accedit. Namque, inquiunt, ait Salomon, ‹ Si bene feceris, vide cui feceris ³7. › RESP. Ita scilicet et cætera Scripturæ testimonia pervertunt qui prave sentiunt. Nec enim de pau- pere homine hæc dixit Salomon, sed, Vide cui feceris, i id est, Deo facis. Si enim nendicos indi- cat esse discernendos, cur igitur ait Dominus, • Cuivis petenti da 38?, QUEST. LXXXVI. Nunquid Deo gratius est offerre in ecclesiis, quam indigentibus distribuere? RESP. lis quæ Dominus ad illos dicturus est qui a dextris erunt, Esurivi et dedistis mihi mandu- care: sitivi, et dedistis mihi bibere ", ostenditur gratiorem Deo esse commiserationem, quæ erga templa ad ejus imaginem et similitudinem facta, D exhibetur. Verumtamen multoties cum per- secutionis tempore templum Dei periturum est, necessaria tunc est erga illud commiseratio. Deni- que cum quidam propter Christi fidem tormentis subjiciuntur, eorum liberatio omnibus est pretio- sior. II Cor. 1x, 7. so Matth. x1, 12. s Eccli. xit, 1. XXII, 21. PATROL. GR. XXVIII. QUAST. LXXXVII. Si quis infidelis pecuniam cre- diderit fideli, isque illum defraudet, num id sine culpa est apud Deum ? RESP. Cum Dominus dicat, Reddite quæ sunt Casaris, Casari ": » quandoquidem tunc gentilis Cæsar erat, inde discimus laudabilem non esse fraudem hujuscemodi. Tamen si illæ pecuniæ pau- Luc. VI, 30. so Matth. xxν, 42. Matth.

τὸν τῇ ἀγαθῇ συνηθείς, εἰς τὸ πάντοτε προθύμως διδύναι. Ερώτ. πγ'. Τοῦ Ἀποστόλου λέγοντος· « Μὴ ἐκ λύ- της, ἢ ἐξ ἀνάγκης· ἱλαρὸν γὰρ δότην ἀγαπᾷ ὁ Θεός· ο οὐ χρὴ λοιπὸν βιάζεσθαι τὸν λογισμὸν ἑαυ τοῦ τὸν ἄνθρωπον, καὶ ποιῆσαι ἐλεημοσύνην ; Απόκ. Τῶν τελείων ἐστὶ τὸ πάντοτε ἱλαρῶς ποιεῖν τὸ ἀγαθόν· καὶ οἱ βιαζόμενοι δὲ ἑαυτοὺς εἰς τὴν τοῦ πτωχοῦ ἐντολὴν εὐπρόσδεκτοί εἰσι παρὰ Θεῷ τῷ εἰπόντι· ο Βιασταὶ ἁρπάζουσι τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. » Ερώτ. πο. Εάν τις περὶ τῶν ἑαυτοῦ ἁμαρτιῶν μετανοήσῃ, πρόδηλον ὅτι ἐξαλείφει τὰς ἁμαρτίας αὐτοῦ· ἄρα λοιπὸν καὶ ἐάν τις ποιήσας εὐποιίαν με ταμεληθῇ, ἐξαλείφει τὸν μισθὸν ἂν ἐποίησε διὰ τῆς μεταμελείας ; Απόκ. Μὴ γένοιτο! ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῆς μετα νοίας τῶν ἁμαρτιῶν ὁ Θεός ἐστιν ὁ ταύτης πρόξενος, οὕτως ἐπὶ τῆς μετανοίας τῆς περὶ τὴν ἐλεημοσύνην ὁ διάβολός ἐστι ποιητὴς αὐτῆς, καὶ οὐχ ἡ ψυχή του ἀνθρώπου. Διὸ οὐδὲ ἀναλύεται ὁ γινόμενος μισθός. Όμως οὐ καλὸν τὸ μεταγινώσκειν ἐπ᾿ ἀγαθῷ γινο μένῳ. Ὁ γὰρ συνεχῶς μεταμελούμενος ὀκνηρότερος εἰς τὸ ἀγαθὸν γίνεται, Ερώτ. πε'. Τινές φασιν, ὅτι οὐ δεῖ ἀνεξέταστον παρέχειν ἐλεημοσύνην, ἀλλ' ἐρωτῶν μετὰ ἀκριβείας, εἰ ἐν ἀληθείᾳ ἐνδεής ἐστιν ὁ ἡμῖν προσερχόμενος. Λέγει γάρ, φησὶν ὁ Σολομών, ὅτι, ο Ἐὰν ποιῇς ἀγα θόν, βλέπε τίνι ποιεῖς. κ Απόκρ. Οὕτω καὶ τὰς λοιπὰς Γραφάς οἱ κακῶς νοοῦντες διαστρέφουσιν· οὐ γὰρ περὶ τοῦ ἀνθρώπου τοῦ πτωχοῦ τοῦτο εἶπεν ὁ Σολομών· ἀλλὰ ο βλέπε, τίνι ποιεῖς, ο τουτέστιν, ὅτι τῷ Θεῷ ποιεῖς. Εἰ γὰρ πρὸ τοῦ ἀνακρίνειν τοὺς αἰτοῦντας τούτό φησι, πῶς ὁ Κύριος λέγει· « Παντὶ τῷ αἰτοῦντί σε δίδου ; » Ερώτ. πς'. 'Αρα δὲ τὸ ἐν ἐκκλησίαις προσφέρειν υπάρχει παρὰ θεῷ τιμιώτερον, ἢ τὸ τοῖς δεομένοις διανέμειν ; - ᾿Απόκ. Τὸ εἰπεῖν τὸν Κύριον τοῖς ἐκ δεξιῶν ὅτι • Επείνασα, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· ἐδίψησα, καὶ ἐποτίσατέ με, ο έδειξε προτιμοτέραν εἶναι τὴν εἰς τοὺς κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν αὐτοῦ κτισθέντας ναούς συμπάθειαν. Πλὴν πολλάκις, ἐν καιρῷ διωγμοῦ μέλη λοντος ναοῦ Θεοῦ ἀπόλλυσθαι, ἀναγκαία καὶ ἡ ἐν τούτῳ συμπάθεια. Καὶ πάλιν, τινῶν διὰ Χριστοῦ πίστιν βασανιζομένων, τιμιωτέρα πάντων ἡ τούτων ἀνάῤῥυσις. Ερώτ. πι. Ἐάν τις πιστὸς παρὰ ἀπίστῳ χρήματα πιστευθείς τούτων παράψηται, ἅμα εὐσύγνωστον παρὰ Θεῷ τοῦτο καθέστηκεν; Απόκ. Τοῦ Κυρίου λέγοντος, « Απόδοτε τα Καί- σαρος Καίσαρι, ο δῆλον ὅτι, Ἕλληνος τοῦ τότε Καί σαρος ὄντος, μανθάνομεν, ὅτι οὐκ ἐπαινετὸν τὸ παρ- άψασθαι. Όμως, ἐὰν εἰς πένητας τὰ τοιαῦτα ἀνα- QUÆSTIONES AD ANTIOCIJum ducem. A misericordia permoveatur, beneque omnino agat, tum bona consuetudine adeo proficiet, ut semper sit pronus ad dandum. B I C QUEST. LXXXIII. Cum dicat Apostolus, Non ex tristitia aut ex necessitate: hilarem enim datort diligit Deus, nequaquam vim sibi facere debet homo, ut eleemosynam tribuat ? RESP. Perfectorum est bonum hilare semper age- re: attamen qui vim sibi faciunt, ut præcepto ob- temperantes, pauperem adjuvent Deo utique acce- pti sunt dicenti: Violenti rapiunt regnum cd- loruin 3. » QUEST. LXXXIV. Si quis pro peccatis agat poe- nitentiam, liquet ipsum sua delere peccata : an igitur similiter, si quem poeniteat benefactorum, hujusmodi poenitentia mercedem delet quam pro- meruerat ? RESP. Absit! nam quemadmodum in pœnitentia peccatorum, Deus ejus auctor est : ita in peniten- tia qua quem dalæ eleemosynæ ponitet, diabolus effector ejus est, non autem hominis anima. Quo- circa non perit merces promerita. Tamen bonum non est pœnitere quod bene egeris. Nam quem frequenter penitet, negligentior efficitur ad bene agendum. QUEST. LXXXV. Quidam aiunt non oporter3 eleemosynam absque examine impertiri, sed inqui- rendum diligenter num vere indigens sit, qui ad nos accedit. Namque, inquiunt, ait Salomon, ‹ Si bene feceris, vide cui feceris ³7. › RESP. Ita scilicet et cætera Scripturæ testimonia pervertunt qui prave sentiunt. Nec enim de pau- pere homine hæc dixit Salomon, sed, Vide cui feceris, i id est, Deo facis. Si enim nendicos indi- cat esse discernendos, cur igitur ait Dominus, • Cuivis petenti da 38?, QUEST. LXXXVI. Nunquid Deo gratius est offerre in ecclesiis, quam indigentibus distribuere? RESP. lis quæ Dominus ad illos dicturus est qui a dextris erunt, Esurivi et dedistis mihi mandu- care: sitivi, et dedistis mihi bibere ", ostenditur gratiorem Deo esse commiserationem, quæ erga templa ad ejus imaginem et similitudinem facta, D exhibetur. Verumtamen multoties cum per- secutionis tempore templum Dei periturum est, necessaria tunc est erga illud commiseratio. Deni- que cum quidam propter Christi fidem tormentis subjiciuntur, eorum liberatio omnibus est pretio- sior. II Cor. 1x, 7. so Matth. x1, 12. s Eccli. xit, 1. XXII, 21. PATROL. GR. XXVIII. QUAST. LXXXVII. Si quis infidelis pecuniam cre- diderit fideli, isque illum defraudet, num id sine culpa est apud Deum ? RESP. Cum Dominus dicat, Reddite quæ sunt Casaris, Casari ": » quandoquidem tunc gentilis Cæsar erat, inde discimus laudabilem non esse fraudem hujuscemodi. Tamen si illæ pecuniæ pau- Luc. VI, 30. so Matth. xxν, 42. Matth.

τὸν τῇ ἀγαθῇ συνηθείς, εἰς τὸ πάντοτε προθύμως διδύναι. Ερώτ. πγ'. Τοῦ Ἀποστόλου λέγοντος· « Μὴ ἐκ λύ- της, ἢ ἐξ ἀνάγκης· ἱλαρὸν γὰρ δότην ἀγαπᾷ ὁ Θεός· ο οὐ χρὴ λοιπὸν βιάζεσθαι τὸν λογισμὸν ἑαυ τοῦ τὸν ἄνθρωπον, καὶ ποιῆσαι ἐλεημοσύνην ; Απόκ. Τῶν τελείων ἐστὶ τὸ πάντοτε ἱλαρῶς ποιεῖν τὸ ἀγαθόν· καὶ οἱ βιαζόμενοι δὲ ἑαυτοὺς εἰς τὴν τοῦ πτωχοῦ ἐντολὴν εὐπρόσδεκτοί εἰσι παρὰ Θεῷ τῷ εἰπόντι· ο Βιασταὶ ἁρπάζουσι τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. » Ερώτ. πο. Εάν τις περὶ τῶν ἑαυτοῦ ἁμαρτιῶν μετανοήσῃ, πρόδηλον ὅτι ἐξαλείφει τὰς ἁμαρτίας αὐτοῦ· ἄρα λοιπὸν καὶ ἐάν τις ποιήσας εὐποιίαν με ταμεληθῇ, ἐξαλείφει τὸν μισθὸν ἂν ἐποίησε διὰ τῆς μεταμελείας ; Απόκ. Μὴ γένοιτο! ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῆς μετα νοίας τῶν ἁμαρτιῶν ὁ Θεός ἐστιν ὁ ταύτης πρόξενος, οὕτως ἐπὶ τῆς μετανοίας τῆς περὶ τὴν ἐλεημοσύνην ὁ διάβολός ἐστι ποιητὴς αὐτῆς, καὶ οὐχ ἡ ψυχή του ἀνθρώπου. Διὸ οὐδὲ ἀναλύεται ὁ γινόμενος μισθός. Όμως οὐ καλὸν τὸ μεταγινώσκειν ἐπ᾿ ἀγαθῷ γινο μένῳ. Ὁ γὰρ συνεχῶς μεταμελούμενος ὀκνηρότερος εἰς τὸ ἀγαθὸν γίνεται, Ερώτ. πε'. Τινές φασιν, ὅτι οὐ δεῖ ἀνεξέταστον παρέχειν ἐλεημοσύνην, ἀλλ' ἐρωτῶν μετὰ ἀκριβείας, εἰ ἐν ἀληθείᾳ ἐνδεής ἐστιν ὁ ἡμῖν προσερχόμενος. Λέγει γάρ, φησὶν ὁ Σολομών, ὅτι, ο Ἐὰν ποιῇς ἀγα θόν, βλέπε τίνι ποιεῖς. κ Απόκρ. Οὕτω καὶ τὰς λοιπὰς Γραφάς οἱ κακῶς νοοῦντες διαστρέφουσιν· οὐ γὰρ περὶ τοῦ ἀνθρώπου τοῦ πτωχοῦ τοῦτο εἶπεν ὁ Σολομών· ἀλλὰ ο βλέπε, τίνι ποιεῖς, ο τουτέστιν, ὅτι τῷ Θεῷ ποιεῖς. Εἰ γὰρ πρὸ τοῦ ἀνακρίνειν τοὺς αἰτοῦντας τούτό φησι, πῶς ὁ Κύριος λέγει· « Παντὶ τῷ αἰτοῦντί σε δίδου ; » Ερώτ. πς'. 'Αρα δὲ τὸ ἐν ἐκκλησίαις προσφέρειν υπάρχει παρὰ θεῷ τιμιώτερον, ἢ τὸ τοῖς δεομένοις διανέμειν ; - ᾿Απόκ. Τὸ εἰπεῖν τὸν Κύριον τοῖς ἐκ δεξιῶν ὅτι • Επείνασα, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· ἐδίψησα, καὶ ἐποτίσατέ με, ο έδειξε προτιμοτέραν εἶναι τὴν εἰς τοὺς κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν αὐτοῦ κτισθέντας ναούς συμπάθειαν. Πλὴν πολλάκις, ἐν καιρῷ διωγμοῦ μέλη λοντος ναοῦ Θεοῦ ἀπόλλυσθαι, ἀναγκαία καὶ ἡ ἐν τούτῳ συμπάθεια. Καὶ πάλιν, τινῶν διὰ Χριστοῦ πίστιν βασανιζομένων, τιμιωτέρα πάντων ἡ τούτων ἀνάῤῥυσις. Ερώτ. πι. Ἐάν τις πιστὸς παρὰ ἀπίστῳ χρήματα πιστευθείς τούτων παράψηται, ἅμα εὐσύγνωστον παρὰ Θεῷ τοῦτο καθέστηκεν; Απόκ. Τοῦ Κυρίου λέγοντος, « Απόδοτε τα Καί- σαρος Καίσαρι, ο δῆλον ὅτι, Ἕλληνος τοῦ τότε Καί σαρος ὄντος, μανθάνομεν, ὅτι οὐκ ἐπαινετὸν τὸ παρ- άψασθαι. Όμως, ἐὰν εἰς πένητας τὰ τοιαῦτα ἀνα- QUÆSTIONES AD ANTIOCIJum ducem. A misericordia permoveatur, beneque omnino agat, tum bona consuetudine adeo proficiet, ut semper sit pronus ad dandum. B I C QUEST. LXXXIII. Cum dicat Apostolus, Non ex tristitia aut ex necessitate: hilarem enim datort diligit Deus, nequaquam vim sibi facere debet homo, ut eleemosynam tribuat ? RESP. Perfectorum est bonum hilare semper age- re: attamen qui vim sibi faciunt, ut præcepto ob- temperantes, pauperem adjuvent Deo utique acce- pti sunt dicenti: Violenti rapiunt regnum cd- loruin 3. » QUEST. LXXXIV. Si quis pro peccatis agat poe- nitentiam, liquet ipsum sua delere peccata : an igitur similiter, si quem poeniteat benefactorum, hujusmodi poenitentia mercedem delet quam pro- meruerat ? RESP. Absit! nam quemadmodum in pœnitentia peccatorum, Deus ejus auctor est : ita in peniten- tia qua quem dalæ eleemosynæ ponitet, diabolus effector ejus est, non autem hominis anima. Quo- circa non perit merces promerita. Tamen bonum non est pœnitere quod bene egeris. Nam quem frequenter penitet, negligentior efficitur ad bene agendum. QUEST. LXXXV. Quidam aiunt non oporter3 eleemosynam absque examine impertiri, sed inqui- rendum diligenter num vere indigens sit, qui ad nos accedit. Namque, inquiunt, ait Salomon, ‹ Si bene feceris, vide cui feceris ³7. › RESP. Ita scilicet et cætera Scripturæ testimonia pervertunt qui prave sentiunt. Nec enim de pau- pere homine hæc dixit Salomon, sed, Vide cui feceris, i id est, Deo facis. Si enim nendicos indi- cat esse discernendos, cur igitur ait Dominus, • Cuivis petenti da 38?, QUEST. LXXXVI. Nunquid Deo gratius est offerre in ecclesiis, quam indigentibus distribuere? RESP. lis quæ Dominus ad illos dicturus est qui a dextris erunt, Esurivi et dedistis mihi mandu- care: sitivi, et dedistis mihi bibere ", ostenditur gratiorem Deo esse commiserationem, quæ erga templa ad ejus imaginem et similitudinem facta, D exhibetur. Verumtamen multoties cum per- secutionis tempore templum Dei periturum est, necessaria tunc est erga illud commiseratio. Deni- que cum quidam propter Christi fidem tormentis subjiciuntur, eorum liberatio omnibus est pretio- sior. II Cor. 1x, 7. so Matth. x1, 12. s Eccli. xit, 1. XXII, 21. PATROL. GR. XXVIII. QUAST. LXXXVII. Si quis infidelis pecuniam cre- diderit fideli, isque illum defraudet, num id sine culpa est apud Deum ? RESP. Cum Dominus dicat, Reddite quæ sunt Casaris, Casari ": » quandoquidem tunc gentilis Cæsar erat, inde discimus laudabilem non esse fraudem hujuscemodi. Tamen si illæ pecuniæ pau- Luc. VI, 30. so Matth. xxν, 42. Matth.

τὸν τῇ ἀγαθῇ συνηθείς, εἰς τὸ πάντοτε προθύμως διδύναι. Ερώτ. πγ'. Τοῦ Ἀποστόλου λέγοντος· « Μὴ ἐκ λύ- της, ἢ ἐξ ἀνάγκης· ἱλαρὸν γὰρ δότην ἀγαπᾷ ὁ Θεός· ο οὐ χρὴ λοιπὸν βιάζεσθαι τὸν λογισμὸν ἑαυ τοῦ τὸν ἄνθρωπον, καὶ ποιῆσαι ἐλεημοσύνην ; Απόκ. Τῶν τελείων ἐστὶ τὸ πάντοτε ἱλαρῶς ποιεῖν τὸ ἀγαθόν· καὶ οἱ βιαζόμενοι δὲ ἑαυτοὺς εἰς τὴν τοῦ πτωχοῦ ἐντολὴν εὐπρόσδεκτοί εἰσι παρὰ Θεῷ τῷ εἰπόντι· ο Βιασταὶ ἁρπάζουσι τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. » Ερώτ. πο. Εάν τις περὶ τῶν ἑαυτοῦ ἁμαρτιῶν μετανοήσῃ, πρόδηλον ὅτι ἐξαλείφει τὰς ἁμαρτίας αὐτοῦ· ἄρα λοιπὸν καὶ ἐάν τις ποιήσας εὐποιίαν με ταμεληθῇ, ἐξαλείφει τὸν μισθὸν ἂν ἐποίησε διὰ τῆς μεταμελείας ; Απόκ. Μὴ γένοιτο! ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῆς μετα νοίας τῶν ἁμαρτιῶν ὁ Θεός ἐστιν ὁ ταύτης πρόξενος, οὕτως ἐπὶ τῆς μετανοίας τῆς περὶ τὴν ἐλεημοσύνην ὁ διάβολός ἐστι ποιητὴς αὐτῆς, καὶ οὐχ ἡ ψυχή του ἀνθρώπου. Διὸ οὐδὲ ἀναλύεται ὁ γινόμενος μισθός. Όμως οὐ καλὸν τὸ μεταγινώσκειν ἐπ᾿ ἀγαθῷ γινο μένῳ. Ὁ γὰρ συνεχῶς μεταμελούμενος ὀκνηρότερος εἰς τὸ ἀγαθὸν γίνεται, Ερώτ. πε'. Τινές φασιν, ὅτι οὐ δεῖ ἀνεξέταστον παρέχειν ἐλεημοσύνην, ἀλλ' ἐρωτῶν μετὰ ἀκριβείας, εἰ ἐν ἀληθείᾳ ἐνδεής ἐστιν ὁ ἡμῖν προσερχόμενος. Λέγει γάρ, φησὶν ὁ Σολομών, ὅτι, ο Ἐὰν ποιῇς ἀγα θόν, βλέπε τίνι ποιεῖς. κ Απόκρ. Οὕτω καὶ τὰς λοιπὰς Γραφάς οἱ κακῶς νοοῦντες διαστρέφουσιν· οὐ γὰρ περὶ τοῦ ἀνθρώπου τοῦ πτωχοῦ τοῦτο εἶπεν ὁ Σολομών· ἀλλὰ ο βλέπε, τίνι ποιεῖς, ο τουτέστιν, ὅτι τῷ Θεῷ ποιεῖς. Εἰ γὰρ πρὸ τοῦ ἀνακρίνειν τοὺς αἰτοῦντας τούτό φησι, πῶς ὁ Κύριος λέγει· « Παντὶ τῷ αἰτοῦντί σε δίδου ; » Ερώτ. πς'. 'Αρα δὲ τὸ ἐν ἐκκλησίαις προσφέρειν υπάρχει παρὰ θεῷ τιμιώτερον, ἢ τὸ τοῖς δεομένοις διανέμειν ; - ᾿Απόκ. Τὸ εἰπεῖν τὸν Κύριον τοῖς ἐκ δεξιῶν ὅτι • Επείνασα, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· ἐδίψησα, καὶ ἐποτίσατέ με, ο έδειξε προτιμοτέραν εἶναι τὴν εἰς τοὺς κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν αὐτοῦ κτισθέντας ναούς συμπάθειαν. Πλὴν πολλάκις, ἐν καιρῷ διωγμοῦ μέλη λοντος ναοῦ Θεοῦ ἀπόλλυσθαι, ἀναγκαία καὶ ἡ ἐν τούτῳ συμπάθεια. Καὶ πάλιν, τινῶν διὰ Χριστοῦ πίστιν βασανιζομένων, τιμιωτέρα πάντων ἡ τούτων ἀνάῤῥυσις. Ερώτ. πι. Ἐάν τις πιστὸς παρὰ ἀπίστῳ χρήματα πιστευθείς τούτων παράψηται, ἅμα εὐσύγνωστον παρὰ Θεῷ τοῦτο καθέστηκεν; Απόκ. Τοῦ Κυρίου λέγοντος, « Απόδοτε τα Καί- σαρος Καίσαρι, ο δῆλον ὅτι, Ἕλληνος τοῦ τότε Καί σαρος ὄντος, μανθάνομεν, ὅτι οὐκ ἐπαινετὸν τὸ παρ- άψασθαι. Όμως, ἐὰν εἰς πένητας τὰ τοιαῦτα ἀνα- QUÆSTIONES AD ANTIOCIJum ducem. A misericordia permoveatur, beneque omnino agat, tum bona consuetudine adeo proficiet, ut semper sit pronus ad dandum. B I C QUEST. LXXXIII. Cum dicat Apostolus, Non ex tristitia aut ex necessitate: hilarem enim datort diligit Deus, nequaquam vim sibi facere debet homo, ut eleemosynam tribuat ? RESP. Perfectorum est bonum hilare semper age- re: attamen qui vim sibi faciunt, ut præcepto ob- temperantes, pauperem adjuvent Deo utique acce- pti sunt dicenti: Violenti rapiunt regnum cd- loruin 3. » QUEST. LXXXIV. Si quis pro peccatis agat poe- nitentiam, liquet ipsum sua delere peccata : an igitur similiter, si quem poeniteat benefactorum, hujusmodi poenitentia mercedem delet quam pro- meruerat ? RESP. Absit! nam quemadmodum in pœnitentia peccatorum, Deus ejus auctor est : ita in peniten- tia qua quem dalæ eleemosynæ ponitet, diabolus effector ejus est, non autem hominis anima. Quo- circa non perit merces promerita. Tamen bonum non est pœnitere quod bene egeris. Nam quem frequenter penitet, negligentior efficitur ad bene agendum. QUEST. LXXXV. Quidam aiunt non oporter3 eleemosynam absque examine impertiri, sed inqui- rendum diligenter num vere indigens sit, qui ad nos accedit. Namque, inquiunt, ait Salomon, ‹ Si bene feceris, vide cui feceris ³7. › RESP. Ita scilicet et cætera Scripturæ testimonia pervertunt qui prave sentiunt. Nec enim de pau- pere homine hæc dixit Salomon, sed, Vide cui feceris, i id est, Deo facis. Si enim nendicos indi- cat esse discernendos, cur igitur ait Dominus, • Cuivis petenti da 38?, QUEST. LXXXVI. Nunquid Deo gratius est offerre in ecclesiis, quam indigentibus distribuere? RESP. lis quæ Dominus ad illos dicturus est qui a dextris erunt, Esurivi et dedistis mihi mandu- care: sitivi, et dedistis mihi bibere ", ostenditur gratiorem Deo esse commiserationem, quæ erga templa ad ejus imaginem et similitudinem facta, D exhibetur. Verumtamen multoties cum per- secutionis tempore templum Dei periturum est, necessaria tunc est erga illud commiseratio. Deni- que cum quidam propter Christi fidem tormentis subjiciuntur, eorum liberatio omnibus est pretio- sior. II Cor. 1x, 7. so Matth. x1, 12. s Eccli. xit, 1. XXII, 21. PATROL. GR. XXVIII. QUAST. LXXXVII. Si quis infidelis pecuniam cre- diderit fideli, isque illum defraudet, num id sine culpa est apud Deum ? RESP. Cum Dominus dicat, Reddite quæ sunt Casaris, Casari ": » quandoquidem tunc gentilis Cæsar erat, inde discimus laudabilem non esse fraudem hujuscemodi. Tamen si illæ pecuniæ pau- Luc. VI, 30. so Matth. xxν, 42. Matth.

πονηρὰν ἔχοντα· καὶ μείζονι ὁ ἐν γήρᾳ πορνεύων παρὰ τὸν ἐν νεότητι· καὶ μείζον: ὁ ἀδιαλείπτως ὑπὲρ τὸν διὰ χρόνου· καὶ μείζονι ὁ μὴ θερμῆς ὑπάρ χων κράσεως, ἀλλὰ ψυχρᾶς, ἑαυτὸν δὲ διὰ βρωμάτων θερμαίνων, καὶ εἰς ἡδονὴν προτρεπόμενος. Καὶ ἄλλα δὲ πολλά ἐστιν εἰπεῖν καὶ διάφορα περὶ πορνείας παρὰ Θεῷ κρίματα. "Αλλο γὰρ κρίμα τῷ εἰς μίαν γυναῖκα ἁμαρτάνοντι ὑπὲρ τὸν εἰς πολλὰς καὶ δια- φόρους κατατρέχοντα, καὶ πολλὰς ψυχὰς μετὰ τῆς ἑαυτοῦ ἀπολλύοντα· καὶ ἄλλο πάλιν κρῖμα τοῦ μετὰ παρατηρήσεως ἁμαρτάνοντος παρὰ τὸν ἀναισχύντως ἑαυτὸν τῇ ἁμαρτίᾳ ἐκδιδόντα (55), καὶ ἕτερον τοῦ σύμβιον ἔχοντος (36) καὶ εἰς ὑπανδρον πταίοντος: ὅπερ καὶ διπλῆ μοιχεία τῷ ἐργαζομένῳ τὴν ἁμαρτίαν λογίζεται. Φρικτὸν δὲ πάλιν τὸ κρῖμα τὸ κανονικῇ γυναικὶ κατεπέρχεσθαι· καὶ πάλιν τὸ ἀδικουμένῃ Β γυναικὶ βοηθεῖν καὶ μισθὸν τῆς προστασίας πρὸς ἁμαρτίαν αὐτῇ συγγενέσθαι. Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τόπος πρὸς ἁμαρτίαν ἐστὶ διάφορος (37). Πολλοὶ γὰρ καὶ ἐν ἐκκλησίᾳ τὴν ἁμαρτίαν ἐργάζονται, καὶ διτ τὸν κρῖμα ἀποφέρονται. Πολλάκις γὰρ καὶ φίλων γυναῖκας μολύνουσιν ἕτεροι, Ἰουδαϊκὴν ἀγάπην ὑπου κρινόμενοι. "Απερ ἅπαντα ἀνακρίνει καὶ σκοπεῖ ὁ δίκαιος τοῦ Θεοῦ ὀφθαλμὸς, κατὰ τὸ ἄῤῥητον αὐτοῦ κρίμα τὸ ἀπροσωπόληπτον, καὶ τὸν ζυγὸν αὐτοῦ τὸν ἀκριβῆ καὶ ἀχλεύαστον. Ερώτ. κη'. Πολλῶν δικαίων δύο γυναῖκας ἐν τῇ Παλαιᾷ καὶ τρεῖς ἐχόντων, πῶς ἡμῖν οὐκ ἐπιτέτρα- πται δύο γυναῖκας ἔχειν, ἀλλ' οὐδὲ παλλακὰς κτή- σασθαι; ο ο Απόκ. Οὐ μόνον τὸ δύο γυναῖκας ἔχειν τοὺς θεοσε- Εξ ὁ Χριστός διεκώλυσεν, ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς μιᾶς ἀπέχεσθαι προετρέψατο, λέγων· . Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅστις οὐ μισεῖ πατέρα καὶ μητέρα καὶ γυναῖκα, καὶ ἀκολουθεῖ ὀπίσω μου, οὐκ ἔστι μου ἄξιος. » Εἰ δὲ βού λει τὸ μειζότερον, ἄκουσον· • Εῤῥήθη, φησί, τοῖς ἀρχαίοις, Οὐ μοιχεύσεις· ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, ὅτι πᾶς ὁ ἐμβλέψας γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. » Εἰ οὖν τὴν τοῦ ὀφθαλμοῦ ἐπιθυμίαν μοιχείαν ὁ Χριστὸς τοῖς πιστοῖς λογίζεται, ποίαν λοιπὸν φιλοσοφίαν καὶ που λιτείαν οἱ πιστοὶ παρὰ τοὺς ἐν τῇ Παλαιᾷ ἀπαιτού- μ:θα; Εἰ γὰρ ἐξὸν τὸν ἄνθρωπον δύο γυναίκας ἔχειν, πρόδηλον ὅτι καὶ τῇ γυναικὶ δύο άνδρας. Ακουσον γοῦν τοῦ Θεοῦ περὶ τοῦ ἀνδρὸς καὶ τῆς γυ- Ξικός λέγοντος, ὅτι ο Ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν. » Καὶ οὐκ εἶπεν, « Επονται οἱ τρεῖς εἰς σάρκα μίαν (58). » Ομως μία γυνή, δοθεῖσα τῷ ἀνδρὶ, αὐτῷ τε καὶ τῷ κόσμῳ ἐπεβούλευσε· τί ἔμελλεν ὁ κόσμος παθεῖν, εἰ ἐποίησε ὁ Θεὸς δύο γυναῖκας ἀπ' ἀρχῆς λαβεῖν τὸν ἄνθρωπον ; Εἰ δὲ ζητεῖς τίνος χά ριν οἱ ἀρχαῖοι καὶ δύο καὶ τρεῖς γυναῖκας εἶχον, μάνθανε ἀκριβῶς, ὅτι πολλὴ ἦν τότε τοῦ διαβόλου ἡ τυραννίς, ἣν ὁ Χριστὸς ἐπιδημήσας κατήργησε, πολύ ** QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. Jam : graviori qui in senectute scortatur, quam qui in juventute : graviori qui assidue, quam qui in- terdum : graviori, qui cum calidi non sit tempe- ramenti, sed frigidi, se ipsum cibis calefacit, et ad voluptatem accendit. Multa quoque alia et varia af ferri possunt Dei judicia de scortatione. Aliud enim est judicium ejus qui in unam peccat mulierem, quam qui in plures et diversas irruit, multasque animas cum sua perdit. Aliud rursus judicium ejus est, qui cum aliqua observatione peccat, quam qui impudenter se ipse peccato mancipat. Aliud iterum judicium ejus est qui uxorem habet et in nuptam peccat, quod ut duplex adulterium imputatur hu- jusmodi peccatum committenti. Horrendum autem judicium ejus qui ad canonicam accedit mulierem ; ut et qui mulieri aflictæ opem fert, ejusque causa præsidii peccat cum ea. Imo vero ratione loci, va-. rius quoque est peccati modus. Multi enim pec- cant in ecclesia, duplexque judicium subeunt. Sa- pe enim alii Judaicam simulantes charitatem ami- corum conjuges contaminant. Quæ quidem omnia dijudicat et videt justus Dei oculus, juxta ineffabile ejus judicium qui personam non accipit, et juxta accuratam ejus et minime ridendam trutinam, A dicio qui bonam habet conjugem, quam qui ma - C QUEST. XCVIII. Cum multi justi duas vel etiam tres uxores in Veteri Testamento habuerint, quare nobis non licet duas habere uxores, nec eliam con- cubinas possidere? RESP. Non modo pios duas habere uxores vetuit Christus, sed etiam hortatus est ut ab ipsa una absti- neant. « Amen, inquit, dico vobis, qui non odit patrem et matrem et uxorem nec sequitur me, non est me dignus s. . Quod si majus aliquid optas, haec audi : e Dictum est, inquit, antiquis : Non mæcha- beris ego autem dico vobis quia omnis qui vide- rit mulierem ad concupiscendum eam, jam mœcha- tus est eam in corde suo ". . Si igitur oculi con- cupiscentiam Christus in delibus censet esse adulterium, quænam, quæso, philosophia, quinam- ve vivendi modus a nobis fidelibus præ antiquis exigitur ? Si enim licet homini duas habere uxores, certe et uxori duos maritos. Audi ergo quid dicat Deus de viro et de uxore, Erunt duo in carne arna ". » Non dixit, Erunt tres in carne una. » Verumtamen una mulier viro tradita, ipsi et mundo insidiata est: quid igitur passurus erat mundus, si Deus ab initio duas mulieres homini dedisset? Quod si quæris cujus rei gratia antiqui duas vel tres uxores habuerint, disce accurate causam esse, quod multa tunc diaboli vigeret tyrannis, quam Christus ad- ventu suo destruxit, qui et multos dæmones e medio sustulit, aliosque in abyssum exterminavit, alios in D · Matıb. v, 27, 28. st Genes. 11, 24. 26. ss Luc. xiv, (55) Sic mss. Editi vero, ἐκδώσαντα. (36) la editi. Mss. vero, τὸν σύμβιον ἔχοντα. (57) Mss., ἔστι κρίμα διάφορον. (58) Ita mss. In editis, εἰς σάρκα μίαν desunt.

πονηρὰν ἔχοντα· καὶ μείζονι ὁ ἐν γήρᾳ πορνεύων παρὰ τὸν ἐν νεότητι· καὶ μείζον: ὁ ἀδιαλείπτως ὑπὲρ τὸν διὰ χρόνου· καὶ μείζονι ὁ μὴ θερμῆς ὑπάρ χων κράσεως, ἀλλὰ ψυχρᾶς, ἑαυτὸν δὲ διὰ βρωμάτων θερμαίνων, καὶ εἰς ἡδονὴν προτρεπόμενος. Καὶ ἄλλα δὲ πολλά ἐστιν εἰπεῖν καὶ διάφορα περὶ πορνείας παρὰ Θεῷ κρίματα. "Αλλο γὰρ κρίμα τῷ εἰς μίαν γυναῖκα ἁμαρτάνοντι ὑπὲρ τὸν εἰς πολλὰς καὶ δια- φόρους κατατρέχοντα, καὶ πολλὰς ψυχὰς μετὰ τῆς ἑαυτοῦ ἀπολλύοντα· καὶ ἄλλο πάλιν κρῖμα τοῦ μετὰ παρατηρήσεως ἁμαρτάνοντος παρὰ τὸν ἀναισχύντως ἑαυτὸν τῇ ἁμαρτίᾳ ἐκδιδόντα (55), καὶ ἕτερον τοῦ σύμβιον ἔχοντος (36) καὶ εἰς ὑπανδρον πταίοντος: ὅπερ καὶ διπλῆ μοιχεία τῷ ἐργαζομένῳ τὴν ἁμαρτίαν λογίζεται. Φρικτὸν δὲ πάλιν τὸ κρῖμα τὸ κανονικῇ γυναικὶ κατεπέρχεσθαι· καὶ πάλιν τὸ ἀδικουμένῃ Β γυναικὶ βοηθεῖν καὶ μισθὸν τῆς προστασίας πρὸς ἁμαρτίαν αὐτῇ συγγενέσθαι. Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τόπος πρὸς ἁμαρτίαν ἐστὶ διάφορος (37). Πολλοὶ γὰρ καὶ ἐν ἐκκλησίᾳ τὴν ἁμαρτίαν ἐργάζονται, καὶ διτ τὸν κρῖμα ἀποφέρονται. Πολλάκις γὰρ καὶ φίλων γυναῖκας μολύνουσιν ἕτεροι, Ἰουδαϊκὴν ἀγάπην ὑπου κρινόμενοι. "Απερ ἅπαντα ἀνακρίνει καὶ σκοπεῖ ὁ δίκαιος τοῦ Θεοῦ ὀφθαλμὸς, κατὰ τὸ ἄῤῥητον αὐτοῦ κρίμα τὸ ἀπροσωπόληπτον, καὶ τὸν ζυγὸν αὐτοῦ τὸν ἀκριβῆ καὶ ἀχλεύαστον. Ερώτ. κη'. Πολλῶν δικαίων δύο γυναῖκας ἐν τῇ Παλαιᾷ καὶ τρεῖς ἐχόντων, πῶς ἡμῖν οὐκ ἐπιτέτρα- πται δύο γυναῖκας ἔχειν, ἀλλ' οὐδὲ παλλακὰς κτή- σασθαι; ο ο Απόκ. Οὐ μόνον τὸ δύο γυναῖκας ἔχειν τοὺς θεοσε- Εξ ὁ Χριστός διεκώλυσεν, ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς μιᾶς ἀπέχεσθαι προετρέψατο, λέγων· . Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅστις οὐ μισεῖ πατέρα καὶ μητέρα καὶ γυναῖκα, καὶ ἀκολουθεῖ ὀπίσω μου, οὐκ ἔστι μου ἄξιος. » Εἰ δὲ βού λει τὸ μειζότερον, ἄκουσον· • Εῤῥήθη, φησί, τοῖς ἀρχαίοις, Οὐ μοιχεύσεις· ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, ὅτι πᾶς ὁ ἐμβλέψας γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. » Εἰ οὖν τὴν τοῦ ὀφθαλμοῦ ἐπιθυμίαν μοιχείαν ὁ Χριστὸς τοῖς πιστοῖς λογίζεται, ποίαν λοιπὸν φιλοσοφίαν καὶ που λιτείαν οἱ πιστοὶ παρὰ τοὺς ἐν τῇ Παλαιᾷ ἀπαιτού- μ:θα; Εἰ γὰρ ἐξὸν τὸν ἄνθρωπον δύο γυναίκας ἔχειν, πρόδηλον ὅτι καὶ τῇ γυναικὶ δύο άνδρας. Ακουσον γοῦν τοῦ Θεοῦ περὶ τοῦ ἀνδρὸς καὶ τῆς γυ- Ξικός λέγοντος, ὅτι ο Ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν. » Καὶ οὐκ εἶπεν, « Επονται οἱ τρεῖς εἰς σάρκα μίαν (58). » Ομως μία γυνή, δοθεῖσα τῷ ἀνδρὶ, αὐτῷ τε καὶ τῷ κόσμῳ ἐπεβούλευσε· τί ἔμελλεν ὁ κόσμος παθεῖν, εἰ ἐποίησε ὁ Θεὸς δύο γυναῖκας ἀπ' ἀρχῆς λαβεῖν τὸν ἄνθρωπον ; Εἰ δὲ ζητεῖς τίνος χά ριν οἱ ἀρχαῖοι καὶ δύο καὶ τρεῖς γυναῖκας εἶχον, μάνθανε ἀκριβῶς, ὅτι πολλὴ ἦν τότε τοῦ διαβόλου ἡ τυραννίς, ἣν ὁ Χριστὸς ἐπιδημήσας κατήργησε, πολύ ** QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. Jam : graviori qui in senectute scortatur, quam qui in juventute : graviori qui assidue, quam qui in- terdum : graviori, qui cum calidi non sit tempe- ramenti, sed frigidi, se ipsum cibis calefacit, et ad voluptatem accendit. Multa quoque alia et varia af ferri possunt Dei judicia de scortatione. Aliud enim est judicium ejus qui in unam peccat mulierem, quam qui in plures et diversas irruit, multasque animas cum sua perdit. Aliud rursus judicium ejus est, qui cum aliqua observatione peccat, quam qui impudenter se ipse peccato mancipat. Aliud iterum judicium ejus est qui uxorem habet et in nuptam peccat, quod ut duplex adulterium imputatur hu- jusmodi peccatum committenti. Horrendum autem judicium ejus qui ad canonicam accedit mulierem ; ut et qui mulieri aflictæ opem fert, ejusque causa præsidii peccat cum ea. Imo vero ratione loci, va-. rius quoque est peccati modus. Multi enim pec- cant in ecclesia, duplexque judicium subeunt. Sa- pe enim alii Judaicam simulantes charitatem ami- corum conjuges contaminant. Quæ quidem omnia dijudicat et videt justus Dei oculus, juxta ineffabile ejus judicium qui personam non accipit, et juxta accuratam ejus et minime ridendam trutinam, A dicio qui bonam habet conjugem, quam qui ma - C QUEST. XCVIII. Cum multi justi duas vel etiam tres uxores in Veteri Testamento habuerint, quare nobis non licet duas habere uxores, nec eliam con- cubinas possidere? RESP. Non modo pios duas habere uxores vetuit Christus, sed etiam hortatus est ut ab ipsa una absti- neant. « Amen, inquit, dico vobis, qui non odit patrem et matrem et uxorem nec sequitur me, non est me dignus s. . Quod si majus aliquid optas, haec audi : e Dictum est, inquit, antiquis : Non mæcha- beris ego autem dico vobis quia omnis qui vide- rit mulierem ad concupiscendum eam, jam mœcha- tus est eam in corde suo ". . Si igitur oculi con- cupiscentiam Christus in delibus censet esse adulterium, quænam, quæso, philosophia, quinam- ve vivendi modus a nobis fidelibus præ antiquis exigitur ? Si enim licet homini duas habere uxores, certe et uxori duos maritos. Audi ergo quid dicat Deus de viro et de uxore, Erunt duo in carne arna ". » Non dixit, Erunt tres in carne una. » Verumtamen una mulier viro tradita, ipsi et mundo insidiata est: quid igitur passurus erat mundus, si Deus ab initio duas mulieres homini dedisset? Quod si quæris cujus rei gratia antiqui duas vel tres uxores habuerint, disce accurate causam esse, quod multa tunc diaboli vigeret tyrannis, quam Christus ad- ventu suo destruxit, qui et multos dæmones e medio sustulit, aliosque in abyssum exterminavit, alios in D · Matıb. v, 27, 28. st Genes. 11, 24. 26. ss Luc. xiv, (55) Sic mss. Editi vero, ἐκδώσαντα. (36) la editi. Mss. vero, τὸν σύμβιον ἔχοντα. (57) Mss., ἔστι κρίμα διάφορον. (58) Ita mss. In editis, εἰς σάρκα μίαν desunt.

πονηρὰν ἔχοντα· καὶ μείζονι ὁ ἐν γήρᾳ πορνεύων παρὰ τὸν ἐν νεότητι· καὶ μείζον: ὁ ἀδιαλείπτως ὑπὲρ τὸν διὰ χρόνου· καὶ μείζονι ὁ μὴ θερμῆς ὑπάρ χων κράσεως, ἀλλὰ ψυχρᾶς, ἑαυτὸν δὲ διὰ βρωμάτων θερμαίνων, καὶ εἰς ἡδονὴν προτρεπόμενος. Καὶ ἄλλα δὲ πολλά ἐστιν εἰπεῖν καὶ διάφορα περὶ πορνείας παρὰ Θεῷ κρίματα. "Αλλο γὰρ κρίμα τῷ εἰς μίαν γυναῖκα ἁμαρτάνοντι ὑπὲρ τὸν εἰς πολλὰς καὶ δια- φόρους κατατρέχοντα, καὶ πολλὰς ψυχὰς μετὰ τῆς ἑαυτοῦ ἀπολλύοντα· καὶ ἄλλο πάλιν κρῖμα τοῦ μετὰ παρατηρήσεως ἁμαρτάνοντος παρὰ τὸν ἀναισχύντως ἑαυτὸν τῇ ἁμαρτίᾳ ἐκδιδόντα (55), καὶ ἕτερον τοῦ σύμβιον ἔχοντος (36) καὶ εἰς ὑπανδρον πταίοντος: ὅπερ καὶ διπλῆ μοιχεία τῷ ἐργαζομένῳ τὴν ἁμαρτίαν λογίζεται. Φρικτὸν δὲ πάλιν τὸ κρῖμα τὸ κανονικῇ γυναικὶ κατεπέρχεσθαι· καὶ πάλιν τὸ ἀδικουμένῃ Β γυναικὶ βοηθεῖν καὶ μισθὸν τῆς προστασίας πρὸς ἁμαρτίαν αὐτῇ συγγενέσθαι. Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τόπος πρὸς ἁμαρτίαν ἐστὶ διάφορος (37). Πολλοὶ γὰρ καὶ ἐν ἐκκλησίᾳ τὴν ἁμαρτίαν ἐργάζονται, καὶ διτ τὸν κρῖμα ἀποφέρονται. Πολλάκις γὰρ καὶ φίλων γυναῖκας μολύνουσιν ἕτεροι, Ἰουδαϊκὴν ἀγάπην ὑπου κρινόμενοι. "Απερ ἅπαντα ἀνακρίνει καὶ σκοπεῖ ὁ δίκαιος τοῦ Θεοῦ ὀφθαλμὸς, κατὰ τὸ ἄῤῥητον αὐτοῦ κρίμα τὸ ἀπροσωπόληπτον, καὶ τὸν ζυγὸν αὐτοῦ τὸν ἀκριβῆ καὶ ἀχλεύαστον. Ερώτ. κη'. Πολλῶν δικαίων δύο γυναῖκας ἐν τῇ Παλαιᾷ καὶ τρεῖς ἐχόντων, πῶς ἡμῖν οὐκ ἐπιτέτρα- πται δύο γυναῖκας ἔχειν, ἀλλ' οὐδὲ παλλακὰς κτή- σασθαι; ο ο Απόκ. Οὐ μόνον τὸ δύο γυναῖκας ἔχειν τοὺς θεοσε- Εξ ὁ Χριστός διεκώλυσεν, ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς μιᾶς ἀπέχεσθαι προετρέψατο, λέγων· . Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅστις οὐ μισεῖ πατέρα καὶ μητέρα καὶ γυναῖκα, καὶ ἀκολουθεῖ ὀπίσω μου, οὐκ ἔστι μου ἄξιος. » Εἰ δὲ βού λει τὸ μειζότερον, ἄκουσον· • Εῤῥήθη, φησί, τοῖς ἀρχαίοις, Οὐ μοιχεύσεις· ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, ὅτι πᾶς ὁ ἐμβλέψας γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. » Εἰ οὖν τὴν τοῦ ὀφθαλμοῦ ἐπιθυμίαν μοιχείαν ὁ Χριστὸς τοῖς πιστοῖς λογίζεται, ποίαν λοιπὸν φιλοσοφίαν καὶ που λιτείαν οἱ πιστοὶ παρὰ τοὺς ἐν τῇ Παλαιᾷ ἀπαιτού- μ:θα; Εἰ γὰρ ἐξὸν τὸν ἄνθρωπον δύο γυναίκας ἔχειν, πρόδηλον ὅτι καὶ τῇ γυναικὶ δύο άνδρας. Ακουσον γοῦν τοῦ Θεοῦ περὶ τοῦ ἀνδρὸς καὶ τῆς γυ- Ξικός λέγοντος, ὅτι ο Ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν. » Καὶ οὐκ εἶπεν, « Επονται οἱ τρεῖς εἰς σάρκα μίαν (58). » Ομως μία γυνή, δοθεῖσα τῷ ἀνδρὶ, αὐτῷ τε καὶ τῷ κόσμῳ ἐπεβούλευσε· τί ἔμελλεν ὁ κόσμος παθεῖν, εἰ ἐποίησε ὁ Θεὸς δύο γυναῖκας ἀπ' ἀρχῆς λαβεῖν τὸν ἄνθρωπον ; Εἰ δὲ ζητεῖς τίνος χά ριν οἱ ἀρχαῖοι καὶ δύο καὶ τρεῖς γυναῖκας εἶχον, μάνθανε ἀκριβῶς, ὅτι πολλὴ ἦν τότε τοῦ διαβόλου ἡ τυραννίς, ἣν ὁ Χριστὸς ἐπιδημήσας κατήργησε, πολύ ** QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. Jam : graviori qui in senectute scortatur, quam qui in juventute : graviori qui assidue, quam qui in- terdum : graviori, qui cum calidi non sit tempe- ramenti, sed frigidi, se ipsum cibis calefacit, et ad voluptatem accendit. Multa quoque alia et varia af ferri possunt Dei judicia de scortatione. Aliud enim est judicium ejus qui in unam peccat mulierem, quam qui in plures et diversas irruit, multasque animas cum sua perdit. Aliud rursus judicium ejus est, qui cum aliqua observatione peccat, quam qui impudenter se ipse peccato mancipat. Aliud iterum judicium ejus est qui uxorem habet et in nuptam peccat, quod ut duplex adulterium imputatur hu- jusmodi peccatum committenti. Horrendum autem judicium ejus qui ad canonicam accedit mulierem ; ut et qui mulieri aflictæ opem fert, ejusque causa præsidii peccat cum ea. Imo vero ratione loci, va-. rius quoque est peccati modus. Multi enim pec- cant in ecclesia, duplexque judicium subeunt. Sa- pe enim alii Judaicam simulantes charitatem ami- corum conjuges contaminant. Quæ quidem omnia dijudicat et videt justus Dei oculus, juxta ineffabile ejus judicium qui personam non accipit, et juxta accuratam ejus et minime ridendam trutinam, A dicio qui bonam habet conjugem, quam qui ma - C QUEST. XCVIII. Cum multi justi duas vel etiam tres uxores in Veteri Testamento habuerint, quare nobis non licet duas habere uxores, nec eliam con- cubinas possidere? RESP. Non modo pios duas habere uxores vetuit Christus, sed etiam hortatus est ut ab ipsa una absti- neant. « Amen, inquit, dico vobis, qui non odit patrem et matrem et uxorem nec sequitur me, non est me dignus s. . Quod si majus aliquid optas, haec audi : e Dictum est, inquit, antiquis : Non mæcha- beris ego autem dico vobis quia omnis qui vide- rit mulierem ad concupiscendum eam, jam mœcha- tus est eam in corde suo ". . Si igitur oculi con- cupiscentiam Christus in delibus censet esse adulterium, quænam, quæso, philosophia, quinam- ve vivendi modus a nobis fidelibus præ antiquis exigitur ? Si enim licet homini duas habere uxores, certe et uxori duos maritos. Audi ergo quid dicat Deus de viro et de uxore, Erunt duo in carne arna ". » Non dixit, Erunt tres in carne una. » Verumtamen una mulier viro tradita, ipsi et mundo insidiata est: quid igitur passurus erat mundus, si Deus ab initio duas mulieres homini dedisset? Quod si quæris cujus rei gratia antiqui duas vel tres uxores habuerint, disce accurate causam esse, quod multa tunc diaboli vigeret tyrannis, quam Christus ad- ventu suo destruxit, qui et multos dæmones e medio sustulit, aliosque in abyssum exterminavit, alios in D · Matıb. v, 27, 28. st Genes. 11, 24. 26. ss Luc. xiv, (55) Sic mss. Editi vero, ἐκδώσαντα. (36) la editi. Mss. vero, τὸν σύμβιον ἔχοντα. (57) Mss., ἔστι κρίμα διάφορον. (58) Ita mss. In editis, εἰς σάρκα μίαν desunt.

Α λοὺς τῶν δαιμόνων ἐκ μέσου ἐξορίσας· τοὺς μὲν ἐν τῇ ἀδύσσῳ, τοὺς δὲ ἐν ἐρήμοις, καὶ ἀοικήτοις καὶ ἀθά τοις τόποις. β Ερώτ. ιθ'. Πῶς πολλάκις τὰ μὲν τῶν ἐνυπνίων ἀληθεύουσιν ; Απόκ. Τοῦτο πολλάκις γίνεται καὶ ἐκ Θεοῦ· πολ- λάκις δὲ καὶ ἐκ τοῦ συμβεβηκότος. Εστι δ' ὅτε καὶ ὡς νοερά οὖσα ή ψυχή προγινώσκει· τινὰ δὲ καὶ οἱ δαίμονες προδεικνύουσι δι' ἐνυπνίων. Ἐρώτ. ρ'. Τί οὖν; προγνώστης (59) ἐστὶν ὁ διά βολος καὶ οἱ δαίμονες, καὶ δύνανται εἰπεῖν τὰ μέλ λοντα γενέσθαι ; Απόκ. Προγνώστης καὶ καρδιογνώστης μόνος δ Θεὸς ὑπάρχει· ἐπεὶ οὐδὲ αὐτοὶ οἱ ἄγγελοι τὰ ἐν καρδίᾳ, ἢ τὰ μέλλοντα ἐπίστανται. Οἱ δὲ δαίμονες, ὅσα προδεικνύειν νομίζουσιν, ἐκ πανουργίας στοχα- ζόμενοι ταῦτα λέγουσιν. Οἷόν τι πολλάκις ὡς πνεύ ματα ὁρῶσι τοὺς ὄμβρους τοὺς Ἰνδικοὺς πολλοὺς γινομένους, καὶ προλαμβάνουσιν ἐν Αἰγύπτῳ, καὶ διὰ φαρμακειῶν (40) ἢ ὀνειράτων, μεγάλην ἀνάβασιν τοῦ Νείλου ποταμοῦ μαντεύονται (41)· καὶ ἄλλα δέ τινα ὅμοια τούτοις διαπράττονται. Πολλάκις δὲ καὶ ψεύ- δονται. Καὶ ὁ βουλόμενος τούτους ἐλέγξαι ὁρισάτω ἐν τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ, ὑπόθου" πόσα νομίσματα διαδοῦναι εἰς τὴν αὔριον· καὶ προσκαλεσάμενος τὸν φαρμακὸν ἢ τὸν μάντιν, ἐρωτησάτω αὐτὸν, περὶ οὗ ὥρισε· καὶ πάντως εὑρήσεις αὐτὸν μηδὲν ἐπιστάμενον εἰπεῖν Ερώτ. ρα'. Ἐπειδή τινες καὶ Ἰουδαῖοι, καὶ Ἕλλη νες, πολλάκις εὐποιίας ἐργάζονται, ἄρα διὰ τοῦτο εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν εἰσέρχονται; ἢ τί χρή περὶ αὐτῶν λογίζεσθαι; Απόκ. Τοῦ Κυρίου λέγοντος προς Νικόδημου • Αμήν λέγω σοι, ἐὰν μή τις γεννηθῇ δι' ὕδατος καὶ Πνεύματος, οὐ μὴ εἰσέλθῃ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν· ο εὔδηλον ὅτι οὐδεὶς ἀβάπτιστος εἰς αὐτὴν εἰσελεύσεται. Τοῦτο δὲ χρὴ περὶ ἀπίστων ἀγαθοποιών λογίζεσθαι· ἢ ὅτι διὰ τῆς ἐνταῦθα αὐτῶν εὐημερίας τὸν ἴδιον μισθὸν λαμβάνουσιν· ἢ ὅτι ἐν τῷ μέλλοντε αἰῶνι ἐλαφροτέρως κολάζονται παρὰ τοὺς λοιπούς ἀπίστους, τοὺς μηδὲν ἀγαθὸν ποιήσαντας. Εἰ δὲ καὶ γέγραπται· ι Δόξα καὶ τιμὴ, καὶ εἰρήνη παντὶ τῷ εργαζομένῳ τὸ ἀγαθὸν, Ἰουδαίῳ τε πρῶτον καὶ Ελληνι, » μὴ θαυμάσης. Περὶ γὰρ τῶν πρὸ τῆς Χριστοῦ παρουσίας ταῦτα εἶπεν ὁ Απόστολος. Ερώτ. μβ'. 'Αρα δὲ ἔχει τέλος τῶν ἁμαρτωλῶν ἡ κόλασις, ἢ οὔ ; Απόκ. Τοῦ Κυρίου λέγοντος περὶ τῶν ἐν τῇ γεέννῃ ὅτι • Ο σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτήσει, καὶ τὸ πῦρ αὐτῶν οὐ σβεσθήσεται·, καὶ πάλιν· . Οἱ δὲ ἁμαρ τωλοὶ εἰς κόλασιν αἰώνιον ἀπελεύσονται· ν καὶ πάλιν τοῦ ᾿Αποστόλου λέγοντος· « Μὴ πλανάσθε, οὔτε μοι χοί, οὔτε πόρνοι, οὔτε μαλακοί, οὔτε ἀρσενοκοίται, οὔτε μέθυσοι, οὐ λοίδοροι, οὐχ ἅρπαγες, βασιλείαν Θεοῦ οὐ κληρονομήσουσιν· εὔδηλον ὅτι αἰώνιος καὶ ἡ τῶν δικαίων ἀπόλαυσις, καὶ ἡ τῶν ἁμαρτωλῶν σε S. ATHANASIUS. SPURIA. - deserta loca, alios in terras inhabitabiles et inac- cessas. QUEST. XCIX. Qui fit ut sæpe somnia vera sint? Resp. ll spe ex Deo venit: sæpe etiam casu : nonnunquam anima, utpote intelligentia prædita, futura prænoscit: quædam etiam dæmones in som- mis prædicunt. QUEST. C. Quid igitur? num demones et diabo- lus præscii rerum sunt, et cordium cognitores, eaque quæ futura sint possunt prædicere? Resp. Solus Deus res prescit, et cordium cogni- tor est. Neque enim ipsi angeli norunt ea quæ sunt in corde, nec quæ futura sunt. At dæmones quæ praedicere arbitrantur, ea ex astutia conjiciunt. Verbi gratia, cum, ut spiritus, multos apud Indos imbres vident, illi in Ægypto præveniunt, ac per incantationes et insomnia magnam fore Nili inunda- tionem vaticinantur : aliaque his similia per- agunt. Sæpe autem etiam mentiuntur. Hinc si quis illos velit convincere, secum determinet, ac suppo- nat quot nummos crastina die distribuere cupiat: Quo facto accitum magum vel vatem interroget ea de re de qua determinavit, nihilque omnino illos posse rescire comperiet. QUEST. Cl. Cum quidam et Judæi et gentiles be- neficia sæpe tribuant, nunquid idcirco in regnum coelorum ingrediuntur? aut quid nobis de illis judi candum est? RESP. Cum Dominus ad Nicodemum dicat : ‹Amen dico tibi, nisi quis natus fuerit per aquam et Spi- ritum, non intrabit in regnum calorum : » mani- festum est neminem non baptizatum in illud in- gressurum. Id autem de bonis infidelium operibus est sentiendum, vel prospera qua hic utuntur for- tuna, propriam percipere mercedem, vel in futuro sæculo levins esse puniendos quam cæteros infi- deles, qui nihil boni egerunt. Quod si scriptumn sit, «Gloria et honor et pax omni operanti bonum, Ju… diæo primum et Græco s,, ne mireris. Haec enim dixit Apostolus de iis qui ante Christi adventum ex- stiterunt. QUEST. Cl. Habetne finem peccatorum pena necne ? Rese. Cum Dominus dicat de iis, qui sunt in ge. henna : «Vermis eorum non morietur, et ignis eo- rum non exstinguetur ; et rursus : Peccatores au- tem ibunt in pœnas æternas; cum item Apostolus dicat : «Nolite errare, neque adulteri, neque scor- taiores, neque molles, neque masculorum concubi- tores, neque ebriosi, neque maledici, neque rapa- ces regnum Dei possidebunt " ; › ex his liquet justo- rum æternam esse beatitudinem, et peccatorum as Joan. 111, Cor. vi, 10. 821. (59) Προγνώστης καὶ καρδιογνώστης quidam mss. (40) leg. 2, φαρμακῶν καὶ ἐνυπνίων. 5. 89 Rom. 11, 10. 60 Marc. ix, 47. (44) Haec vide in Vita Antoni, tom. 1 [11], pe

Α λοὺς τῶν δαιμόνων ἐκ μέσου ἐξορίσας· τοὺς μὲν ἐν τῇ ἀδύσσῳ, τοὺς δὲ ἐν ἐρήμοις, καὶ ἀοικήτοις καὶ ἀθά τοις τόποις. β Ερώτ. ιθ'. Πῶς πολλάκις τὰ μὲν τῶν ἐνυπνίων ἀληθεύουσιν ; Απόκ. Τοῦτο πολλάκις γίνεται καὶ ἐκ Θεοῦ· πολ- λάκις δὲ καὶ ἐκ τοῦ συμβεβηκότος. Εστι δ' ὅτε καὶ ὡς νοερά οὖσα ή ψυχή προγινώσκει· τινὰ δὲ καὶ οἱ δαίμονες προδεικνύουσι δι' ἐνυπνίων. Ἐρώτ. ρ'. Τί οὖν; προγνώστης (59) ἐστὶν ὁ διά βολος καὶ οἱ δαίμονες, καὶ δύνανται εἰπεῖν τὰ μέλ λοντα γενέσθαι ; Απόκ. Προγνώστης καὶ καρδιογνώστης μόνος δ Θεὸς ὑπάρχει· ἐπεὶ οὐδὲ αὐτοὶ οἱ ἄγγελοι τὰ ἐν καρδίᾳ, ἢ τὰ μέλλοντα ἐπίστανται. Οἱ δὲ δαίμονες, ὅσα προδεικνύειν νομίζουσιν, ἐκ πανουργίας στοχα- ζόμενοι ταῦτα λέγουσιν. Οἷόν τι πολλάκις ὡς πνεύ ματα ὁρῶσι τοὺς ὄμβρους τοὺς Ἰνδικοὺς πολλοὺς γινομένους, καὶ προλαμβάνουσιν ἐν Αἰγύπτῳ, καὶ διὰ φαρμακειῶν (40) ἢ ὀνειράτων, μεγάλην ἀνάβασιν τοῦ Νείλου ποταμοῦ μαντεύονται (41)· καὶ ἄλλα δέ τινα ὅμοια τούτοις διαπράττονται. Πολλάκις δὲ καὶ ψεύ- δονται. Καὶ ὁ βουλόμενος τούτους ἐλέγξαι ὁρισάτω ἐν τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ, ὑπόθου" πόσα νομίσματα διαδοῦναι εἰς τὴν αὔριον· καὶ προσκαλεσάμενος τὸν φαρμακὸν ἢ τὸν μάντιν, ἐρωτησάτω αὐτὸν, περὶ οὗ ὥρισε· καὶ πάντως εὑρήσεις αὐτὸν μηδὲν ἐπιστάμενον εἰπεῖν Ερώτ. ρα'. Ἐπειδή τινες καὶ Ἰουδαῖοι, καὶ Ἕλλη νες, πολλάκις εὐποιίας ἐργάζονται, ἄρα διὰ τοῦτο εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν εἰσέρχονται; ἢ τί χρή περὶ αὐτῶν λογίζεσθαι; Απόκ. Τοῦ Κυρίου λέγοντος προς Νικόδημου • Αμήν λέγω σοι, ἐὰν μή τις γεννηθῇ δι' ὕδατος καὶ Πνεύματος, οὐ μὴ εἰσέλθῃ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν· ο εὔδηλον ὅτι οὐδεὶς ἀβάπτιστος εἰς αὐτὴν εἰσελεύσεται. Τοῦτο δὲ χρὴ περὶ ἀπίστων ἀγαθοποιών λογίζεσθαι· ἢ ὅτι διὰ τῆς ἐνταῦθα αὐτῶν εὐημερίας τὸν ἴδιον μισθὸν λαμβάνουσιν· ἢ ὅτι ἐν τῷ μέλλοντε αἰῶνι ἐλαφροτέρως κολάζονται παρὰ τοὺς λοιπούς ἀπίστους, τοὺς μηδὲν ἀγαθὸν ποιήσαντας. Εἰ δὲ καὶ γέγραπται· ι Δόξα καὶ τιμὴ, καὶ εἰρήνη παντὶ τῷ εργαζομένῳ τὸ ἀγαθὸν, Ἰουδαίῳ τε πρῶτον καὶ Ελληνι, » μὴ θαυμάσης. Περὶ γὰρ τῶν πρὸ τῆς Χριστοῦ παρουσίας ταῦτα εἶπεν ὁ Απόστολος. Ερώτ. μβ'. 'Αρα δὲ ἔχει τέλος τῶν ἁμαρτωλῶν ἡ κόλασις, ἢ οὔ ; Απόκ. Τοῦ Κυρίου λέγοντος περὶ τῶν ἐν τῇ γεέννῃ ὅτι • Ο σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτήσει, καὶ τὸ πῦρ αὐτῶν οὐ σβεσθήσεται·, καὶ πάλιν· . Οἱ δὲ ἁμαρ τωλοὶ εἰς κόλασιν αἰώνιον ἀπελεύσονται· ν καὶ πάλιν τοῦ ᾿Αποστόλου λέγοντος· « Μὴ πλανάσθε, οὔτε μοι χοί, οὔτε πόρνοι, οὔτε μαλακοί, οὔτε ἀρσενοκοίται, οὔτε μέθυσοι, οὐ λοίδοροι, οὐχ ἅρπαγες, βασιλείαν Θεοῦ οὐ κληρονομήσουσιν· εὔδηλον ὅτι αἰώνιος καὶ ἡ τῶν δικαίων ἀπόλαυσις, καὶ ἡ τῶν ἁμαρτωλῶν σε S. ATHANASIUS. SPURIA. - deserta loca, alios in terras inhabitabiles et inac- cessas. QUEST. XCIX. Qui fit ut sæpe somnia vera sint? Resp. ll spe ex Deo venit: sæpe etiam casu : nonnunquam anima, utpote intelligentia prædita, futura prænoscit: quædam etiam dæmones in som- mis prædicunt. QUEST. C. Quid igitur? num demones et diabo- lus præscii rerum sunt, et cordium cognitores, eaque quæ futura sint possunt prædicere? Resp. Solus Deus res prescit, et cordium cogni- tor est. Neque enim ipsi angeli norunt ea quæ sunt in corde, nec quæ futura sunt. At dæmones quæ praedicere arbitrantur, ea ex astutia conjiciunt. Verbi gratia, cum, ut spiritus, multos apud Indos imbres vident, illi in Ægypto præveniunt, ac per incantationes et insomnia magnam fore Nili inunda- tionem vaticinantur : aliaque his similia per- agunt. Sæpe autem etiam mentiuntur. Hinc si quis illos velit convincere, secum determinet, ac suppo- nat quot nummos crastina die distribuere cupiat: Quo facto accitum magum vel vatem interroget ea de re de qua determinavit, nihilque omnino illos posse rescire comperiet. QUEST. Cl. Cum quidam et Judæi et gentiles be- neficia sæpe tribuant, nunquid idcirco in regnum coelorum ingrediuntur? aut quid nobis de illis judi candum est? RESP. Cum Dominus ad Nicodemum dicat : ‹Amen dico tibi, nisi quis natus fuerit per aquam et Spi- ritum, non intrabit in regnum calorum : » mani- festum est neminem non baptizatum in illud in- gressurum. Id autem de bonis infidelium operibus est sentiendum, vel prospera qua hic utuntur for- tuna, propriam percipere mercedem, vel in futuro sæculo levins esse puniendos quam cæteros infi- deles, qui nihil boni egerunt. Quod si scriptumn sit, «Gloria et honor et pax omni operanti bonum, Ju… diæo primum et Græco s,, ne mireris. Haec enim dixit Apostolus de iis qui ante Christi adventum ex- stiterunt. QUEST. Cl. Habetne finem peccatorum pena necne ? Rese. Cum Dominus dicat de iis, qui sunt in ge. henna : «Vermis eorum non morietur, et ignis eo- rum non exstinguetur ; et rursus : Peccatores au- tem ibunt in pœnas æternas; cum item Apostolus dicat : «Nolite errare, neque adulteri, neque scor- taiores, neque molles, neque masculorum concubi- tores, neque ebriosi, neque maledici, neque rapa- ces regnum Dei possidebunt " ; › ex his liquet justo- rum æternam esse beatitudinem, et peccatorum as Joan. 111, Cor. vi, 10. 821. (59) Προγνώστης καὶ καρδιογνώστης quidam mss. (40) leg. 2, φαρμακῶν καὶ ἐνυπνίων. 5. 89 Rom. 11, 10. 60 Marc. ix, 47. (44) Haec vide in Vita Antoni, tom. 1 [11], pe

Αντίχριστος οὐδὲν σημεῖον τοιοῦτον κέκτηται· ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς Γαλιλαίας, ὅθεν ὁ Χριστὸς ἐξῆλθεν, ἐξέρ χεται, ὥς φησιν ἡ Γραφή· « Σκύμνος λέοντος Δάν, καὶ ἐκπηδήσει ἐκ Βασάν. » Αὕτη δέ ἐστιν Σκυθό πολις. Ερώτ. ρι'. Λέγουσι τινες, ὅτι οὐ δύναται ὁ ᾿Αντί- χριστος νεκρὸν ἄνθρωπον ἀναστῆσαι ἐπεὶ πάντα τὰ λοιπά σημεία ποιεί. Απόκ. Τὸ εἰπεῖν τὸν ᾿Απόστολον περὶ τοῦ Ἀντι- χρίστου, ὅτι ἐν πᾶσι σημείοις καὶ δυνάμεσι πλάνης, εύδηλου (48) ὅτι καὶ νεκρὸν δείκνυσιν εγειρόμενον, οὐκ ἐν ἀληθείᾳ, ἀλλ᾽ ἐν φαντασίᾳ. Ερώτ. ρια'. Πῶς καί τινες αἱρετικοὶ ποιοῦσε πολ λάκις σημεῖα ; Απόκ. Τοῦτο ἡμᾶς οὐκ ὀφείλει ξενίζειν. Ἠχού- Β σαμεν γὰρ τοῦ Κυρίου λέγοντος· ὅτι πολλοὶ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ ἐροῦσι· « Κύριε, οὐκ ἐν τῷ σῷ ὀνόματι δαιμόνια εξεβάλομεν, καὶ δυνάμεις πολλάς ἐποιήσαμεν ; » καὶ ἐρεῖ αὐτοῖς (49)· « Αμήν λέγω ὑμῖν, οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς· ἀποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ, ἐργάται τῆς ἀνομίας. • Πολλάκις γὰρ οὐχ ἡ πολι τεία του θαυματουργοῦντός ἐστιν ἡ τὴν ἴασιν έργα ζομένη, ἀλλ' ἡ πρὸς αὐτὸν πίστις τοῦ προσερχομένου ἀνθρώπου. Γέγραπται γάρ· . Ἡ πίστις σου σέσωκέ σε. › Πλὴν δεῖ καὶ τοῦτο γινώσκειν, ὅτι πολλάκις τινὲς κακόπιστοι καμάτους πολλοὺς δι' ἀσκήσεως τῷ Θεῷ προσήγαγον, καὶ τὴν ἀντιμισθίαν αὐτῶν ἔλαβον ἐν τῷ νῦν αἰῶνι ἐκ Θεοῦ, τὸ τῶν ἰαμάτων καὶ προῤῥήσεων χάρισμα· ἵνα ἐν τῷ αἰῶνι τῷ μέλ- λοντι ἀκούσωσιν· Ἀπελάβετε τὰ ἀγαθὰ ὑμῶν καὶ τοὺς καμάτους ὑμῶν· νῦν δὲ λοιπὸν οὐδὲν ὑμῖν κεχρεώστη- ται. Ερώτ. ριβ. Ἐὰν ἐν καιρῷ ἑορτῆς καταληφθῇ ἄνθρωπος ἐν χώρᾳ, ἐν ᾗ ἡ κοινωνία τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας οὐχ εὑρίσκεται, τί ὀφείλει διὰ τὴν ἑορτὴν σκέψασθαι, κοινωνῆσαι τοῖς αἱρετικοῖς, ἢ μεῖναι ἀκοινώνητος ; Απόκ. Εἰ πολὺς καὶ χαλεπὸς ὁ κίνδυνος, τὸ τὴν Μίαν γυναῖκα μοιχεῦσαι, καὶ ἄλλῃ (50) συγγενέσθαι, κἂν ἐν ἀποδημίᾳ τυγχάνῃ ὁ ἀνήρ· πόσῳ γε μᾶλλον τὴν ὀρθὴν πίστιν προδοῦναι διὰ τὸ τοῖς αἱρετικοῖς συγκοινωνῆσαι; Ὥσπερ οὖν οἱ τὴν ἑαυτῶν πραγμα- τείαν πωλῆσαι βουλόμενοι, ὅσον ἂν χρόνον ἐπὶ ξένης βραδύνωσιν, οὐ καταδέχονται λαβεῖν ἀντὶ τοῦ βασι λικοῦ χαράγματος τὸ ἔξω χάραγον· οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς Χριστοῦ κοινωνίας χρὴ λογίζεσθαι. Τὸ γὰρ εἰπεῖν την Απόστολον, ὅτι • Εἷς Κύριος, καὶ μία πίστις, καὶ ἐν βάπτισμα, ο ἐσήμανεν ἀκριβῶς, ὅτι μία καὶ μόνη ἐν κόσμῳ ἀψευδῆς ὑπάρχει πίστις, ἣν ἡ ἁγία κλησία· καὶ ἐν βάπτισμα καθαρτικὸν καὶ ἁμαρτιῶν λυτρωτικόν· καὶ εἷς Κύριος, ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ καὶ νεχρ. QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A christus enim nullum hujusmodi signum est habe VII, 22. Matth. C turus : sed ex Galilæa, unde exivit Christus, proditurus ipse est, ut ait Scriptura : « Catulus leonis Dan, et exsiliet ex Basan ***¸ ', quæ ipsa est Scythopolis. QUEST. CX. Aiunt nonnulli Antichristum non posse aliquem defunctum hominem a mortuis ex- citare, etiamsi cætera omnia edat signa. RESP. Verba Apostoli quibus ait Antichristum in omnibus signis et virtutibus deceptorem fore, manifeste ostendunt illum mortuos quoque ad vitam revocaturum, licet non revera, sed specie duntaxat. QUEST. CXI. Quomodo quidam hæretici signa sæpe edunt? RESP. Id mirum nobis esse non debet. Audivi- mus enim dicentem Dominum, multos illa die di- cturos Domine, nonne in nomine tuo dæmonia ejecimus et virtutes multas fecimus?, ipsumque ad eos responsurum: Amen dico vobis, nunquam novi vos : discedite a me, qui operamini iniquita - tem . . Sæpe enim non vita edentis miracula, sanitatem operatur, sed fides hominis qui ad ipsum accedit : scriptum siquidem est, ‹ Fides tua te salvum fecit "., Id etiam intelligendum est, sæpe nonnullos pravæ fidei multos exercitationis labores · Deo obtulisse, quorum mercedem in præsenti sæ- culo gratiam sanitatum et prædictionum percepe- runt ; ut nimirum in futuro sæculo audiant : Recepistis bona vestra et labores vestros, nunc vero nihil vobis amplius debitum est. QUEST. CXII. Si accidat ut homo die festo sit in regione, in qua non reperiatur communio Ecclesiz catholicæ, quid propter festum ipsi agendum est ? Num cum hæreticis communicabit, an manebit absque communione? RESP. Si magnum et grave est periculum, pro- priam uxorem scortari, et cum alio rem habere, si vir sit in peregrina regione: quanto majus est pe- riculum rectam ſidem prodere propter communio- nem cum hæreticis habitam? Quemadmodum ergo qui suas merces cupiunt vendere, quandiu in ex- terna morantur regione, accipere recusant pro re- D gio numismate, externum numisma : ita et de Christi communione censendum est. Nam Paulus hisce verbis, • Unus Dominus, et una fides, et unum baptisma ", > clare significat unam et solam in mundo sinceram esse fidem, quam sancta et sola tenet catholiea et apostolica Ecclesia unum item esse baptisma, quo peccata purgantur et expiantur: unum denique Dominum, Patrem et Marc. x, 52. 36* Deut. xxx111, 22. Quæstio 110, 111, 112, 115, 114, et 146, absunt a Palat. 2. Ephes. IV, 5. tuntur. (51) καὶ μόνη κρατεῖ καθολικὴ καὶ ἀποστολικὴ Ἐκ- (48) Palat. 2, καὶ δυνάμεσι ψεύδους, δῆλον, ὅτι (42) Reg. 1, καὶ ἐρεῖ αὐτοῖς. Editi, καὶ λέγω. (50) "Αλλη. Editi, άλλην. Reg. 2, άλλη. (51) Ita Reg. 2. In editis vero, bic multa omit-

Αντίχριστος οὐδὲν σημεῖον τοιοῦτον κέκτηται· ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς Γαλιλαίας, ὅθεν ὁ Χριστὸς ἐξῆλθεν, ἐξέρ χεται, ὥς φησιν ἡ Γραφή· « Σκύμνος λέοντος Δάν, καὶ ἐκπηδήσει ἐκ Βασάν. » Αὕτη δέ ἐστιν Σκυθό πολις. Ερώτ. ρι'. Λέγουσι τινες, ὅτι οὐ δύναται ὁ ᾿Αντί- χριστος νεκρὸν ἄνθρωπον ἀναστῆσαι ἐπεὶ πάντα τὰ λοιπά σημεία ποιεί. Απόκ. Τὸ εἰπεῖν τὸν ᾿Απόστολον περὶ τοῦ Ἀντι- χρίστου, ὅτι ἐν πᾶσι σημείοις καὶ δυνάμεσι πλάνης, εύδηλου (48) ὅτι καὶ νεκρὸν δείκνυσιν εγειρόμενον, οὐκ ἐν ἀληθείᾳ, ἀλλ᾽ ἐν φαντασίᾳ. Ερώτ. ρια'. Πῶς καί τινες αἱρετικοὶ ποιοῦσε πολ λάκις σημεῖα ; Απόκ. Τοῦτο ἡμᾶς οὐκ ὀφείλει ξενίζειν. Ἠχού- Β σαμεν γὰρ τοῦ Κυρίου λέγοντος· ὅτι πολλοὶ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ ἐροῦσι· « Κύριε, οὐκ ἐν τῷ σῷ ὀνόματι δαιμόνια εξεβάλομεν, καὶ δυνάμεις πολλάς ἐποιήσαμεν ; » καὶ ἐρεῖ αὐτοῖς (49)· « Αμήν λέγω ὑμῖν, οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς· ἀποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ, ἐργάται τῆς ἀνομίας. • Πολλάκις γὰρ οὐχ ἡ πολι τεία του θαυματουργοῦντός ἐστιν ἡ τὴν ἴασιν έργα ζομένη, ἀλλ' ἡ πρὸς αὐτὸν πίστις τοῦ προσερχομένου ἀνθρώπου. Γέγραπται γάρ· . Ἡ πίστις σου σέσωκέ σε. › Πλὴν δεῖ καὶ τοῦτο γινώσκειν, ὅτι πολλάκις τινὲς κακόπιστοι καμάτους πολλοὺς δι' ἀσκήσεως τῷ Θεῷ προσήγαγον, καὶ τὴν ἀντιμισθίαν αὐτῶν ἔλαβον ἐν τῷ νῦν αἰῶνι ἐκ Θεοῦ, τὸ τῶν ἰαμάτων καὶ προῤῥήσεων χάρισμα· ἵνα ἐν τῷ αἰῶνι τῷ μέλ- λοντι ἀκούσωσιν· Ἀπελάβετε τὰ ἀγαθὰ ὑμῶν καὶ τοὺς καμάτους ὑμῶν· νῦν δὲ λοιπὸν οὐδὲν ὑμῖν κεχρεώστη- ται. Ερώτ. ριβ. Ἐὰν ἐν καιρῷ ἑορτῆς καταληφθῇ ἄνθρωπος ἐν χώρᾳ, ἐν ᾗ ἡ κοινωνία τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας οὐχ εὑρίσκεται, τί ὀφείλει διὰ τὴν ἑορτὴν σκέψασθαι, κοινωνῆσαι τοῖς αἱρετικοῖς, ἢ μεῖναι ἀκοινώνητος ; Απόκ. Εἰ πολὺς καὶ χαλεπὸς ὁ κίνδυνος, τὸ τὴν Μίαν γυναῖκα μοιχεῦσαι, καὶ ἄλλῃ (50) συγγενέσθαι, κἂν ἐν ἀποδημίᾳ τυγχάνῃ ὁ ἀνήρ· πόσῳ γε μᾶλλον τὴν ὀρθὴν πίστιν προδοῦναι διὰ τὸ τοῖς αἱρετικοῖς συγκοινωνῆσαι; Ὥσπερ οὖν οἱ τὴν ἑαυτῶν πραγμα- τείαν πωλῆσαι βουλόμενοι, ὅσον ἂν χρόνον ἐπὶ ξένης βραδύνωσιν, οὐ καταδέχονται λαβεῖν ἀντὶ τοῦ βασι λικοῦ χαράγματος τὸ ἔξω χάραγον· οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς Χριστοῦ κοινωνίας χρὴ λογίζεσθαι. Τὸ γὰρ εἰπεῖν την Απόστολον, ὅτι • Εἷς Κύριος, καὶ μία πίστις, καὶ ἐν βάπτισμα, ο ἐσήμανεν ἀκριβῶς, ὅτι μία καὶ μόνη ἐν κόσμῳ ἀψευδῆς ὑπάρχει πίστις, ἣν ἡ ἁγία κλησία· καὶ ἐν βάπτισμα καθαρτικὸν καὶ ἁμαρτιῶν λυτρωτικόν· καὶ εἷς Κύριος, ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ καὶ νεχρ. QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A christus enim nullum hujusmodi signum est habe VII, 22. Matth. C turus : sed ex Galilæa, unde exivit Christus, proditurus ipse est, ut ait Scriptura : « Catulus leonis Dan, et exsiliet ex Basan ***¸ ', quæ ipsa est Scythopolis. QUEST. CX. Aiunt nonnulli Antichristum non posse aliquem defunctum hominem a mortuis ex- citare, etiamsi cætera omnia edat signa. RESP. Verba Apostoli quibus ait Antichristum in omnibus signis et virtutibus deceptorem fore, manifeste ostendunt illum mortuos quoque ad vitam revocaturum, licet non revera, sed specie duntaxat. QUEST. CXI. Quomodo quidam hæretici signa sæpe edunt? RESP. Id mirum nobis esse non debet. Audivi- mus enim dicentem Dominum, multos illa die di- cturos Domine, nonne in nomine tuo dæmonia ejecimus et virtutes multas fecimus?, ipsumque ad eos responsurum: Amen dico vobis, nunquam novi vos : discedite a me, qui operamini iniquita - tem . . Sæpe enim non vita edentis miracula, sanitatem operatur, sed fides hominis qui ad ipsum accedit : scriptum siquidem est, ‹ Fides tua te salvum fecit "., Id etiam intelligendum est, sæpe nonnullos pravæ fidei multos exercitationis labores · Deo obtulisse, quorum mercedem in præsenti sæ- culo gratiam sanitatum et prædictionum percepe- runt ; ut nimirum in futuro sæculo audiant : Recepistis bona vestra et labores vestros, nunc vero nihil vobis amplius debitum est. QUEST. CXII. Si accidat ut homo die festo sit in regione, in qua non reperiatur communio Ecclesiz catholicæ, quid propter festum ipsi agendum est ? Num cum hæreticis communicabit, an manebit absque communione? RESP. Si magnum et grave est periculum, pro- priam uxorem scortari, et cum alio rem habere, si vir sit in peregrina regione: quanto majus est pe- riculum rectam ſidem prodere propter communio- nem cum hæreticis habitam? Quemadmodum ergo qui suas merces cupiunt vendere, quandiu in ex- terna morantur regione, accipere recusant pro re- D gio numismate, externum numisma : ita et de Christi communione censendum est. Nam Paulus hisce verbis, • Unus Dominus, et una fides, et unum baptisma ", > clare significat unam et solam in mundo sinceram esse fidem, quam sancta et sola tenet catholiea et apostolica Ecclesia unum item esse baptisma, quo peccata purgantur et expiantur: unum denique Dominum, Patrem et Marc. x, 52. 36* Deut. xxx111, 22. Quæstio 110, 111, 112, 115, 114, et 146, absunt a Palat. 2. Ephes. IV, 5. tuntur. (51) καὶ μόνη κρατεῖ καθολικὴ καὶ ἀποστολικὴ Ἐκ- (48) Palat. 2, καὶ δυνάμεσι ψεύδους, δῆλον, ὅτι (42) Reg. 1, καὶ ἐρεῖ αὐτοῖς. Editi, καὶ λέγω. (50) "Αλλη. Editi, άλλην. Reg. 2, άλλη. (51) Ita Reg. 2. In editis vero, bic multa omit-

λιοι ἰχθύες (55) καὶ πάλιν τοὺς χιλίους ἰχθύας χίλιοι ἄνδρες, καὶ τοὺς χιλίους ἄνδρας χίλιοι λέοντες ; Απόκ. Ομολογεῖτε, ὦ ἀνόητοι, παντοδύναμον εἶναι τὴν τοῦ δημιουργοῦ Θεοῦ οὐσίαν ; Πάντως ἐρεῖτε, ὅτι ναί. Ὥστε μάθετε ἀκριβῶς, ὦ ἄφρονες, ὅτι περ δ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παρενέγκας Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, αὐτὸς ἀῤῥήτῳ τινὶ λόγῳ καὶ ἀναπλάσαι αὐτὸν δύναται. Τί γάρ ἐστιν, εἰπέ μοι, εὐκοπώτερον τῷ κεραμεῖ, τὸ ἐκ τοῦ μὴ ὄντως εἰς τὸ εἶναι παρ- αγαγεῖν τὸ σκεῦος, ἢ τὸ συντριβὲν πάλιν ἀνακαινί σαι; Πρόδηλον ὅτι τὸ ἀναπλάσαι τό γενόμενον ήδη, κἂν εἰς πολλὰ μέρη διεσκορπίσθη (56). Ἵνα δὲ καὶ φυσικῇ τινι ἀκολουθία χρήσωμαι, καὶ ὑποδείγματι, ὥσπερ παντὸς τοῦ ἐπὶ γῆς πυρὸς καὶ τῆς θέρμης πηγὴ καὶ ρίζα ὁ ἥλιος ὑπάρχει, καὶ σβεννυμένης μὲν καμίνου, εύδηλον ὅτι ἡ θέρμη αὐτῆς πρὸς τὸν ἥλιον ἀοράτως ἀνέδραμε· καὶ πάλιν ἁπτομένης αὐτῆς ἐκ τοῦ ἡλίου, δῆλον ὅτι τὸ πῦρ παραγίνεται, τὸ ἐξ αὐτῆς ἀναχωρῆσαν· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν καταφθειρομέ- νων σωμάτων ἀνθρωπίνων καὶ διαλυομένων μοι νόη- σον, ὅτι περ εἰς ὅσας ἂν θηρίων, ἢ ἰχθύων, ἢ ὀρνέων γαστέρας διαμερισθῇ ὁ ἄνθρωπος, εἰς τὰ τέσσαρα πάντως στοιχεῖα ἀναλύεται, καὶ ἀπέρχεται, ἐξ ὧν καὶ συνέστηκε κατὰ τὸ τοῦ ἡλίου ὑπόδειγμα. Καὶ εἰς μὲν τὰ ὕδατα ἀπέρχεται τὸ ὑγρόν· εἰς δὲ τὸν ἀέρα τὸ ψυχρόν (57) · εἰς δὲ τὸ πῦρ πρόδηλον τὸ θερμόν· εἰς δὲ τὴν γῆν λοιπὸν τὸ ξηρόν. Τῷ οὖν καιρῷ τῆς ἀναστάσεως κελεύσει Θεοῦ ἀοράτως ἀποδίδωσιν ἔκα- στον τῶν στοιχείων, ὅπερ ἔλαβεν ἀποθανόντος τοῦ ἀνθρώπου (58), και προστρέχει ἡ ψυχὴ καὶ ἀνίσταται ὁ ἄνθρωπος, ὡς οἶδε μόνος ὁ πλάσας τὸν ἄνθρωπον, σπαρεὶς μὲν εἰς γῆν φθορᾷ, ἐγειρόμενος δὲ ἐν ἀφθαρ- σίᾳ. Οθεν καὶ Σαμαρείτας ἐντεῦθεν δυνάμεθα ἐλέγξαι, ὅτι τοῦτο τὸ σῶμα ἀνίσταται, ἐκ τοῦ καὶ αὐτοὺς ὥσπερ τινὰ κόκκον ἐπὶ γῆς κατακρύπτειν τὰ σώματα. Τούτου γὰρ χάριν ὁ Θεὸς καὶ ἀπ᾿ ἀρχῆς διὰ τῶν πατέρων ἐνομοθέτησε σκάπτοντας ἡμᾶς κατα κρύπτειν τὰ τεθνεῶτα σώματα, ὅπως καὶ ἄκων ὁ ἄνθρωπος ὁμολογῇ τὴν ἀνάστασιν. Πᾶν γὰρ τὸ ἐν τῇ γῇ ὑφ᾽ ἡμῶν χωννύμενον, εὔδηλον ὅτι ἐπ᾿ ἐλπίδι ἀναστάσεως κρύπτεται. Εἰ δὲ οὐκ ἔστι νεκρῶν ἀνά- στασις, καθώς αἱρετικοὶ λέγουσιν, ἄδικος λοιπὸν ὁ Θεός εὑρεθήσεται, πολλοὺς μὲν δικαίους ἐνταῦθα ταλαιπωρῆσαι καὶ ἀναιρεθῆναι κακῶς συγχωρήσας, πολλοῖς δὲ ἀσεβέσι καὶ ἁμαρτωλοῖς εὐζωΐαν και εὐτεχνίαν καὶ εὐπραγίαν δωρησάμενος. Ἀλλὰ μὴ πλανάσθωσαν Σαμαρειτῶν παῖδες (59)· ἔσται γάρ ποτε ἀναστάσεως και κρίσεως καιρός, ὅπως καὶ οἱ ἐνταῦθα κακοπαθήσαντες εὐσεβεῖς στεφανωθῶσι, καὶ οἱ πάλιν εὐημερήσαντες ἀσεβεῖς τῷ αἰωνίῳ πυρί εἰς αἰῶνας αἰώνων καταδικασθώσι, κατὰ τὸ δίκαιον κρίμα τοῦ Θεοῦ. Ἐρώτ. ριεʹ. Ποῦ ὑπάγουσι τὰ τελευτῶντα πιο σκορπισθέν. τὸ ψυχρόν. QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A mersam devorarint mille pisces, quos rursus mille pisces comederint mille bomines, qui mille homines postea a mille leonibus fuerint devo- rati? RESP. Num fatemini, o insani, omnipotentem esse Dei opificis essentiam ? Omnino concedetis. Itaque discite, o insipientes, Deum qui hominem e nihilo fecit ut esset, ipsum ineffabili quadam ra- tione reficere posse. Quid enim, amabo, facilius est figulo, vas ex nihilo facere ut sit, an contri- tum rursum reficere? Certe facilius est vas jam factum, licet in multas partes dispersum, reficere. Ut autem naturali aliquo ordine et exemplo utar, quemadmodum ignis et caloris, qui in terra est, fons et radix est sol, constatque exstincti camini B calorem ad solem invisibiliter reverti, eoque G D Samarita : erit enim aliquando resurrectionis et . rursus accenso, ignem qui recesserat, ex sole rur- sus redireita et in corruptis dissolutisque hominum corporibus intellige: in quorumvis ani- malium, piscium vel avium ventres dispersus sit homo: tamen in quatuor omnino elenienta, ex quibus et constat dissolvi et abire, juxta allatum solis exemplum; ita ut quod humidum est, in aquas abeat : quod frigidum, in aerem ; quod cali- dum, in ignem ; denique quod siccum est, in ter- ram. Itaque resurrectionis tempore, Deo imperante, siugula elementa invisibiliter reddent quidquid ex humanis corporibus acceperint, accurretque' anima, atque ita resurget homo, prout solus ipse novit qui formavit hominem, seminatum quidem in terra in corruptione, resurgentem vero in incor- ruptione. Quapropter hinc quoque possumus con- vincere Samaritas, quod hoc corpus resurgat, ex eo quod ipsi corpora, veluti quoddam granum, in terra abscondant. Hujus enim rei gratia Deus initio per nostros patres lege sancivit, ut mortua corpora terra effossa abderemus, ut vel invitus homo resurrectionem fatcatur. Quidquid enim terra obruimus, in spem resurrectionis contegi- mus. Sed si nulla est mortuorum resurrectio, ut volunt hæretici, certe injustus Deus reperietur, quippe qui multos justos hic ærumnas pati et e medio tolli sinat, multis autem impiis et peccato- ribus felicem vitam, liberorum copiam, et prospe- ram fortunam concedat. Verum ne decipiantur judicii tempus, ut et pii qui hic mala perpessi sunt, coronis donentur ; qui autem fortunati fue- rint impii, æterno igne in sæcula sæculorum dam.. nentur, juxta justum Dei judicium. omissis intermediis. QUEST. CXV. Quo vadunt morientes fideles in- (55) Ita Reg. 2, recte. Editi vero, χίλιοι ἰχθύας, (56) Ita Reg. 2. Editi vero, καὶ εἰς πολλὰ μέρη (37) Sic mss. In editis hæc desunt, εἰς δὲ τὸν ἀέρα (58) Sic Reg. 2. Editi, του σώματος. (59) Reg. 2, οἱ Σαμαρεῖται καὶ οἱ αὐτῶν παῖδες.

λιοι ἰχθύες (55) καὶ πάλιν τοὺς χιλίους ἰχθύας χίλιοι ἄνδρες, καὶ τοὺς χιλίους ἄνδρας χίλιοι λέοντες ; Απόκ. Ομολογεῖτε, ὦ ἀνόητοι, παντοδύναμον εἶναι τὴν τοῦ δημιουργοῦ Θεοῦ οὐσίαν ; Πάντως ἐρεῖτε, ὅτι ναί. Ὥστε μάθετε ἀκριβῶς, ὦ ἄφρονες, ὅτι περ δ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παρενέγκας Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, αὐτὸς ἀῤῥήτῳ τινὶ λόγῳ καὶ ἀναπλάσαι αὐτὸν δύναται. Τί γάρ ἐστιν, εἰπέ μοι, εὐκοπώτερον τῷ κεραμεῖ, τὸ ἐκ τοῦ μὴ ὄντως εἰς τὸ εἶναι παρ- αγαγεῖν τὸ σκεῦος, ἢ τὸ συντριβὲν πάλιν ἀνακαινί σαι; Πρόδηλον ὅτι τὸ ἀναπλάσαι τό γενόμενον ήδη, κἂν εἰς πολλὰ μέρη διεσκορπίσθη (56). Ἵνα δὲ καὶ φυσικῇ τινι ἀκολουθία χρήσωμαι, καὶ ὑποδείγματι, ὥσπερ παντὸς τοῦ ἐπὶ γῆς πυρὸς καὶ τῆς θέρμης πηγὴ καὶ ρίζα ὁ ἥλιος ὑπάρχει, καὶ σβεννυμένης μὲν καμίνου, εύδηλον ὅτι ἡ θέρμη αὐτῆς πρὸς τὸν ἥλιον ἀοράτως ἀνέδραμε· καὶ πάλιν ἁπτομένης αὐτῆς ἐκ τοῦ ἡλίου, δῆλον ὅτι τὸ πῦρ παραγίνεται, τὸ ἐξ αὐτῆς ἀναχωρῆσαν· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν καταφθειρομέ- νων σωμάτων ἀνθρωπίνων καὶ διαλυομένων μοι νόη- σον, ὅτι περ εἰς ὅσας ἂν θηρίων, ἢ ἰχθύων, ἢ ὀρνέων γαστέρας διαμερισθῇ ὁ ἄνθρωπος, εἰς τὰ τέσσαρα πάντως στοιχεῖα ἀναλύεται, καὶ ἀπέρχεται, ἐξ ὧν καὶ συνέστηκε κατὰ τὸ τοῦ ἡλίου ὑπόδειγμα. Καὶ εἰς μὲν τὰ ὕδατα ἀπέρχεται τὸ ὑγρόν· εἰς δὲ τὸν ἀέρα τὸ ψυχρόν (57) · εἰς δὲ τὸ πῦρ πρόδηλον τὸ θερμόν· εἰς δὲ τὴν γῆν λοιπὸν τὸ ξηρόν. Τῷ οὖν καιρῷ τῆς ἀναστάσεως κελεύσει Θεοῦ ἀοράτως ἀποδίδωσιν ἔκα- στον τῶν στοιχείων, ὅπερ ἔλαβεν ἀποθανόντος τοῦ ἀνθρώπου (58), και προστρέχει ἡ ψυχὴ καὶ ἀνίσταται ὁ ἄνθρωπος, ὡς οἶδε μόνος ὁ πλάσας τὸν ἄνθρωπον, σπαρεὶς μὲν εἰς γῆν φθορᾷ, ἐγειρόμενος δὲ ἐν ἀφθαρ- σίᾳ. Οθεν καὶ Σαμαρείτας ἐντεῦθεν δυνάμεθα ἐλέγξαι, ὅτι τοῦτο τὸ σῶμα ἀνίσταται, ἐκ τοῦ καὶ αὐτοὺς ὥσπερ τινὰ κόκκον ἐπὶ γῆς κατακρύπτειν τὰ σώματα. Τούτου γὰρ χάριν ὁ Θεὸς καὶ ἀπ᾿ ἀρχῆς διὰ τῶν πατέρων ἐνομοθέτησε σκάπτοντας ἡμᾶς κατα κρύπτειν τὰ τεθνεῶτα σώματα, ὅπως καὶ ἄκων ὁ ἄνθρωπος ὁμολογῇ τὴν ἀνάστασιν. Πᾶν γὰρ τὸ ἐν τῇ γῇ ὑφ᾽ ἡμῶν χωννύμενον, εὔδηλον ὅτι ἐπ᾿ ἐλπίδι ἀναστάσεως κρύπτεται. Εἰ δὲ οὐκ ἔστι νεκρῶν ἀνά- στασις, καθώς αἱρετικοὶ λέγουσιν, ἄδικος λοιπὸν ὁ Θεός εὑρεθήσεται, πολλοὺς μὲν δικαίους ἐνταῦθα ταλαιπωρῆσαι καὶ ἀναιρεθῆναι κακῶς συγχωρήσας, πολλοῖς δὲ ἀσεβέσι καὶ ἁμαρτωλοῖς εὐζωΐαν και εὐτεχνίαν καὶ εὐπραγίαν δωρησάμενος. Ἀλλὰ μὴ πλανάσθωσαν Σαμαρειτῶν παῖδες (59)· ἔσται γάρ ποτε ἀναστάσεως και κρίσεως καιρός, ὅπως καὶ οἱ ἐνταῦθα κακοπαθήσαντες εὐσεβεῖς στεφανωθῶσι, καὶ οἱ πάλιν εὐημερήσαντες ἀσεβεῖς τῷ αἰωνίῳ πυρί εἰς αἰῶνας αἰώνων καταδικασθώσι, κατὰ τὸ δίκαιον κρίμα τοῦ Θεοῦ. Ἐρώτ. ριεʹ. Ποῦ ὑπάγουσι τὰ τελευτῶντα πιο σκορπισθέν. τὸ ψυχρόν. QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A mersam devorarint mille pisces, quos rursus mille pisces comederint mille bomines, qui mille homines postea a mille leonibus fuerint devo- rati? RESP. Num fatemini, o insani, omnipotentem esse Dei opificis essentiam ? Omnino concedetis. Itaque discite, o insipientes, Deum qui hominem e nihilo fecit ut esset, ipsum ineffabili quadam ra- tione reficere posse. Quid enim, amabo, facilius est figulo, vas ex nihilo facere ut sit, an contri- tum rursum reficere? Certe facilius est vas jam factum, licet in multas partes dispersum, reficere. Ut autem naturali aliquo ordine et exemplo utar, quemadmodum ignis et caloris, qui in terra est, fons et radix est sol, constatque exstincti camini B calorem ad solem invisibiliter reverti, eoque G D Samarita : erit enim aliquando resurrectionis et . rursus accenso, ignem qui recesserat, ex sole rur- sus redireita et in corruptis dissolutisque hominum corporibus intellige: in quorumvis ani- malium, piscium vel avium ventres dispersus sit homo: tamen in quatuor omnino elenienta, ex quibus et constat dissolvi et abire, juxta allatum solis exemplum; ita ut quod humidum est, in aquas abeat : quod frigidum, in aerem ; quod cali- dum, in ignem ; denique quod siccum est, in ter- ram. Itaque resurrectionis tempore, Deo imperante, siugula elementa invisibiliter reddent quidquid ex humanis corporibus acceperint, accurretque' anima, atque ita resurget homo, prout solus ipse novit qui formavit hominem, seminatum quidem in terra in corruptione, resurgentem vero in incor- ruptione. Quapropter hinc quoque possumus con- vincere Samaritas, quod hoc corpus resurgat, ex eo quod ipsi corpora, veluti quoddam granum, in terra abscondant. Hujus enim rei gratia Deus initio per nostros patres lege sancivit, ut mortua corpora terra effossa abderemus, ut vel invitus homo resurrectionem fatcatur. Quidquid enim terra obruimus, in spem resurrectionis contegi- mus. Sed si nulla est mortuorum resurrectio, ut volunt hæretici, certe injustus Deus reperietur, quippe qui multos justos hic ærumnas pati et e medio tolli sinat, multis autem impiis et peccato- ribus felicem vitam, liberorum copiam, et prospe- ram fortunam concedat. Verum ne decipiantur judicii tempus, ut et pii qui hic mala perpessi sunt, coronis donentur ; qui autem fortunati fue- rint impii, æterno igne in sæcula sæculorum dam.. nentur, juxta justum Dei judicium. omissis intermediis. QUEST. CXV. Quo vadunt morientes fideles in- (55) Ita Reg. 2, recte. Editi vero, χίλιοι ἰχθύας, (56) Ita Reg. 2. Editi vero, καὶ εἰς πολλὰ μέρη (37) Sic mss. In editis hæc desunt, εἰς δὲ τὸν ἀέρα (58) Sic Reg. 2. Editi, του σώματος. (59) Reg. 2, οἱ Σαμαρεῖται καὶ οἱ αὐτῶν παῖδες.

Απόκ. Ἐὰν ἀνὴρ ἅγιός ἐστιν ὁ τὴν τιμωρίαν ἀν- θρώπῳ ἀποστείλας, εύδηλονότι βουλῇ (65) Θεοῦ τοῦτο πεποίηκε. Καὶ τίς ἔσται λοιπὸν ὁ τὴν βουλὴν τοῦ Θεοῦ ἀναλῦσαι δυνάμενος; Πλὴν οὔτε αὐτοὶ οἱ ἅγιοι ἀλλήλοις ποτὲ ἀντιπολεμοῦσι γινώσκοντες τὸν τῆς ἀγάπης τοῦ πνεύματος σύνδεσμον, καὶ ὅτι οὐκ εἰσ ακούσεται Κύριος ἁγίου, τοῦ δι' εὐχῆς ἀναλῦσαι βου- λομένου ἄλλου ἁγίου εὐχήν. Οὔτε γὰρ πρέπον Θεῷ τοῦτο, ἕνα μὲν θλίψαι, ἕνα δὲ ἀναπαῦσαι ἑαυτοῦ θε ράποντα. Οθεν τὸν ἐν Κορίνθῳ πορνεύσαντα Παῦλος ὁ δήσας αὐτὸς καὶ ἔλυσε· καὶ τὸν οὐρανὸν ἐν τῇ Πα- λαιᾷ πρὸς ἀβροχίαν Ηλίας ἔδησε, καὶ Ηλίας πάλιν Έλυσε, καίπερ ἔχοντος τότε τοῦ Θεοῦ ἑπτακισχιλίους ἁγίους, οἵτινες οὐκ ἔκαμψαν γόνυ τῇ Βάαλ. Καὶ πά λιν, ὑβρισθέντος τοῦ Ἰὼβ ὑπὸ τῶν ἑαυτοῦ φίλων, αὐτὸν πεποίηκεν ὁ Θεὸς συγχωρῆσαι αὐτοῖς τὸ ἁμάρ- τημα, λέγων αὐτοῖς, ὅτι ὁ Πορεύεσθε πρὸς τὸν θε ράποντά μου Ἰώβ, καὶ προσεύξεται περὶ ὑμῶν. Καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἁγίων ἀγγέλων οὐκ ἀντιπράτ- τει ἕτερος ἑτέρῳ, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἁγίων νοήσω- μεν. Ερώτ. ριθ'. Πόθεν τινὲς φύσει ἀβιάστως ὑπάρ χουσιν ἐλεήμονες· τινὲς δὲ πάλιν φυσικῶς εἰσιν ὠμοί τε καὶ ἄσπλαγχνοι εἰς μετάδοσιν ; Απόκ. Οὐδεὶς ὑπὸ Θεοῦ ἄνθρωπος γέγονε φύσει ἀσυμπαθῆς καὶ ἄσπλαγχνος· φύσει δὲ μᾶλλον ὁ Θεὸς τὸ φιλάλληλον εἰς τὴν τοῦ ἀνθρώπου οὐσίαν ἔθηκεν· οὐκ ἐν τῇ τοῦ ἀνθρώπου δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ τῶν ἀλόγων καὶ πετεινῶν. Οθεν πολλάκις καὶ ἐξ ἀλ- λήλων χωριζόμενα, στυγνάζουσι, καὶ βοῶσι, καὶ νη- στεύουσι· τινὰ δὲ καὶ δακρύουσι. Κορωνῶν δὲ γένος, καὶ βρῶμα εὑροῦσαι, εὐθέως ἀλλήλας τῇ φωνῇ κράτ ζουσι πρὸς μετάληψιν. Καὶ πῶς λοιπὸν, εἰπέ μοι, οὐ μέλλουσι πολλὰ καὶ τῶν ἀλόγων ἡμᾶς κατακρίνειν, τοὺς κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ κτισθέντας, οὐ μόνον διὰ τὴν ἀσπλαγχνίαν ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἄγνοιαν (66) καὶ ἀκολασίαν, ἣν ἔχομεν ; Ἐκεῖνα γὰρ οὐ μόνον ἄρ- σεν ἄρσενος εἰς συνουσίαν οὐχ ἅπτεται, ἀλλὰ καὶ αὐτ τῆς τῆς θηλείας πρὸς ὀλίγας καὶ μόνον ἡμέρας ἐφίε- ται· τινὰ δὲ καὶ χηρεύουσι. Πλεονεξίαν οὐκ οἶδε, λοιδορίαν οὐ μετέρχεται. Τὸ δὲ χαλεπώτερον, ὅτι περ κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν Θεοῦ γενόμενοι, καὶ ἄρχειν ἀλόγων τεταγμένοι, παρασυνεβλήθημεν τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις καὶ ὁμοιώθημεν αὐτοῖς. Ερώτ. ρκ'. Ποῖαι πλεῖστον πάντων ἀρεταὶ τοῖς ἄρ χουσι πρέπουσί τε καὶ ἁρμόζουσιν ; Απόκ. (67) Προηγουμένως τὸ συμπαθητικὸν καὶ φιλάνθρωπον, τὰ καὶ Θεῷ ὑπάρχοντα· εἶτα τὸ ἀμνη- σίκακον καὶ ἀόργητον, καὶ ἀπροσωπόληπτον, καὶ ἀδωροδόκητον, καὶ πρὸ πάντων τὸ μὴ εὐχερῶς, μηδὲ Β ἡμέρας εφίεται τινὰ δὲ καὶ χηρεύουσι, QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. • A Resr. Si vir sanctus est qui supplicium ho- se Job XLII, 8. Psal. XLVIII, 13. bus Latinis editis absunt quaest. 118, 119, 120, 121, 122, 124, 125, 128, 129, 130, 131, 132, 133, et 135. post B C D mini immisit, manifestum est Dei voluntate id fecisse. Quis ergo possit Dei voluntatem irritam facere? Verum nec ipsi sancti sibi invicem adver- santur cum non ignorent vinculum charitatis spi- ritus, neque a Domino exauditum iri quemquam sanctum, qui sua oratione velit alius sancti irritam reddere orationem. Nec enim Deo convenit, suo- rum servorum unum affligere, alium vero recreare. Hine Corinthium illum fornicatorem idem solvit Paulus ipse qui et vinxerat : itemque Elias in Ve- teri Testamento coelum ne plueret ligavit; idem- que postea solvit, quamvis tunc Deus septem san- ctorum millia haberet, qui genua non flexerant idolo Baal. Item cum Job ab amicis injuria fuisset affectus, voluit Deus ipsum illis condonare id pec- cali, unde eis ait : c Ile ad servum meum Jobs, et orabit pro vobis 80. Denique ut inter angelos, nullus alteri repugnat : idem similiter de sanctis est sentiendum. QUEST. CXIX. Unde quidam natura sunt invite et repugnanter misericordes : quidam item natu- raliter crudeles immitesque, nec facile aliis quid impertiunt ? Resp. Nemo homo a Deo factus est natura in- mitis et immisericors; quin potius mutuum amo- rem Deus hominum naturæ indidit, nec tantum hominum naturæ, sed etiam irrationalium et volu- crum. Inde sæpe ab invicem separatæ animantes congemunt, clamant et jejunant, quædam etiam lacrymantur. Cornicum autem genus, cibo invento, statim invicem voce clamant ut omnes ejus sint participes. Annon ergo multa etiam irrationalia nos, qui ad Dei imaginem conditi sumus, con- demnatura sunt non solum quod immisericordes simus, verum etiam nostram ob ignorantiam et incontinentiam? Illa enim non solum mas cum mare non commiscentur, sed ad paucos duntaxat dies feminam appetunt. Quædam etiam viduitater servant. Avaritiam autem non norunt. At quod gravius est, nos qui ad imaginem et similitudinem Dei facti sumus, et ad imperandum irrationalibus constituti, comparati sumus jumentis insipienti- bus, et similes facti sumus illis". QUEST. CXX. Quæ ex omnibus virtutibus polis- simum principibus conveniunt et consentanea sunt ? RESP. Præcipue commiseratio et humanitas, quæ et Deo insunt. Deinde injuriarum oblivisci, non moveri iracundia, personas non accipere, nec muneribus corrumpi, sed in primis non facile ne- addit, qu desunt in editis. mss. Reg. restituimus. (65) Reg. 2, βουλήσει. A Palatino 2, et a veteri- (66) Αγνοιαν deest in Reg. 2. Infra, idem (67) lane Resp. in prius ed. valde mutilam ex

Απόκ. Ἐὰν ἀνὴρ ἅγιός ἐστιν ὁ τὴν τιμωρίαν ἀν- θρώπῳ ἀποστείλας, εύδηλονότι βουλῇ (65) Θεοῦ τοῦτο πεποίηκε. Καὶ τίς ἔσται λοιπὸν ὁ τὴν βουλὴν τοῦ Θεοῦ ἀναλῦσαι δυνάμενος; Πλὴν οὔτε αὐτοὶ οἱ ἅγιοι ἀλλήλοις ποτὲ ἀντιπολεμοῦσι γινώσκοντες τὸν τῆς ἀγάπης τοῦ πνεύματος σύνδεσμον, καὶ ὅτι οὐκ εἰσ ακούσεται Κύριος ἁγίου, τοῦ δι' εὐχῆς ἀναλῦσαι βου- λομένου ἄλλου ἁγίου εὐχήν. Οὔτε γὰρ πρέπον Θεῷ τοῦτο, ἕνα μὲν θλίψαι, ἕνα δὲ ἀναπαῦσαι ἑαυτοῦ θε ράποντα. Οθεν τὸν ἐν Κορίνθῳ πορνεύσαντα Παῦλος ὁ δήσας αὐτὸς καὶ ἔλυσε· καὶ τὸν οὐρανὸν ἐν τῇ Πα- λαιᾷ πρὸς ἀβροχίαν Ηλίας ἔδησε, καὶ Ηλίας πάλιν Έλυσε, καίπερ ἔχοντος τότε τοῦ Θεοῦ ἑπτακισχιλίους ἁγίους, οἵτινες οὐκ ἔκαμψαν γόνυ τῇ Βάαλ. Καὶ πά λιν, ὑβρισθέντος τοῦ Ἰὼβ ὑπὸ τῶν ἑαυτοῦ φίλων, αὐτὸν πεποίηκεν ὁ Θεὸς συγχωρῆσαι αὐτοῖς τὸ ἁμάρ- τημα, λέγων αὐτοῖς, ὅτι ὁ Πορεύεσθε πρὸς τὸν θε ράποντά μου Ἰώβ, καὶ προσεύξεται περὶ ὑμῶν. Καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἁγίων ἀγγέλων οὐκ ἀντιπράτ- τει ἕτερος ἑτέρῳ, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἁγίων νοήσω- μεν. Ερώτ. ριθ'. Πόθεν τινὲς φύσει ἀβιάστως ὑπάρ χουσιν ἐλεήμονες· τινὲς δὲ πάλιν φυσικῶς εἰσιν ὠμοί τε καὶ ἄσπλαγχνοι εἰς μετάδοσιν ; Απόκ. Οὐδεὶς ὑπὸ Θεοῦ ἄνθρωπος γέγονε φύσει ἀσυμπαθῆς καὶ ἄσπλαγχνος· φύσει δὲ μᾶλλον ὁ Θεὸς τὸ φιλάλληλον εἰς τὴν τοῦ ἀνθρώπου οὐσίαν ἔθηκεν· οὐκ ἐν τῇ τοῦ ἀνθρώπου δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ τῶν ἀλόγων καὶ πετεινῶν. Οθεν πολλάκις καὶ ἐξ ἀλ- λήλων χωριζόμενα, στυγνάζουσι, καὶ βοῶσι, καὶ νη- στεύουσι· τινὰ δὲ καὶ δακρύουσι. Κορωνῶν δὲ γένος, καὶ βρῶμα εὑροῦσαι, εὐθέως ἀλλήλας τῇ φωνῇ κράτ ζουσι πρὸς μετάληψιν. Καὶ πῶς λοιπὸν, εἰπέ μοι, οὐ μέλλουσι πολλὰ καὶ τῶν ἀλόγων ἡμᾶς κατακρίνειν, τοὺς κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ κτισθέντας, οὐ μόνον διὰ τὴν ἀσπλαγχνίαν ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἄγνοιαν (66) καὶ ἀκολασίαν, ἣν ἔχομεν ; Ἐκεῖνα γὰρ οὐ μόνον ἄρ- σεν ἄρσενος εἰς συνουσίαν οὐχ ἅπτεται, ἀλλὰ καὶ αὐτ τῆς τῆς θηλείας πρὸς ὀλίγας καὶ μόνον ἡμέρας ἐφίε- ται· τινὰ δὲ καὶ χηρεύουσι. Πλεονεξίαν οὐκ οἶδε, λοιδορίαν οὐ μετέρχεται. Τὸ δὲ χαλεπώτερον, ὅτι περ κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν Θεοῦ γενόμενοι, καὶ ἄρχειν ἀλόγων τεταγμένοι, παρασυνεβλήθημεν τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις καὶ ὁμοιώθημεν αὐτοῖς. Ερώτ. ρκ'. Ποῖαι πλεῖστον πάντων ἀρεταὶ τοῖς ἄρ χουσι πρέπουσί τε καὶ ἁρμόζουσιν ; Απόκ. (67) Προηγουμένως τὸ συμπαθητικὸν καὶ φιλάνθρωπον, τὰ καὶ Θεῷ ὑπάρχοντα· εἶτα τὸ ἀμνη- σίκακον καὶ ἀόργητον, καὶ ἀπροσωπόληπτον, καὶ ἀδωροδόκητον, καὶ πρὸ πάντων τὸ μὴ εὐχερῶς, μηδὲ Β ἡμέρας εφίεται τινὰ δὲ καὶ χηρεύουσι, QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. • A Resr. Si vir sanctus est qui supplicium ho- se Job XLII, 8. Psal. XLVIII, 13. bus Latinis editis absunt quaest. 118, 119, 120, 121, 122, 124, 125, 128, 129, 130, 131, 132, 133, et 135. post B C D mini immisit, manifestum est Dei voluntate id fecisse. Quis ergo possit Dei voluntatem irritam facere? Verum nec ipsi sancti sibi invicem adver- santur cum non ignorent vinculum charitatis spi- ritus, neque a Domino exauditum iri quemquam sanctum, qui sua oratione velit alius sancti irritam reddere orationem. Nec enim Deo convenit, suo- rum servorum unum affligere, alium vero recreare. Hine Corinthium illum fornicatorem idem solvit Paulus ipse qui et vinxerat : itemque Elias in Ve- teri Testamento coelum ne plueret ligavit; idem- que postea solvit, quamvis tunc Deus septem san- ctorum millia haberet, qui genua non flexerant idolo Baal. Item cum Job ab amicis injuria fuisset affectus, voluit Deus ipsum illis condonare id pec- cali, unde eis ait : c Ile ad servum meum Jobs, et orabit pro vobis 80. Denique ut inter angelos, nullus alteri repugnat : idem similiter de sanctis est sentiendum. QUEST. CXIX. Unde quidam natura sunt invite et repugnanter misericordes : quidam item natu- raliter crudeles immitesque, nec facile aliis quid impertiunt ? Resp. Nemo homo a Deo factus est natura in- mitis et immisericors; quin potius mutuum amo- rem Deus hominum naturæ indidit, nec tantum hominum naturæ, sed etiam irrationalium et volu- crum. Inde sæpe ab invicem separatæ animantes congemunt, clamant et jejunant, quædam etiam lacrymantur. Cornicum autem genus, cibo invento, statim invicem voce clamant ut omnes ejus sint participes. Annon ergo multa etiam irrationalia nos, qui ad Dei imaginem conditi sumus, con- demnatura sunt non solum quod immisericordes simus, verum etiam nostram ob ignorantiam et incontinentiam? Illa enim non solum mas cum mare non commiscentur, sed ad paucos duntaxat dies feminam appetunt. Quædam etiam viduitater servant. Avaritiam autem non norunt. At quod gravius est, nos qui ad imaginem et similitudinem Dei facti sumus, et ad imperandum irrationalibus constituti, comparati sumus jumentis insipienti- bus, et similes facti sumus illis". QUEST. CXX. Quæ ex omnibus virtutibus polis- simum principibus conveniunt et consentanea sunt ? RESP. Præcipue commiseratio et humanitas, quæ et Deo insunt. Deinde injuriarum oblivisci, non moveri iracundia, personas non accipere, nec muneribus corrumpi, sed in primis non facile ne- addit, qu desunt in editis. mss. Reg. restituimus. (65) Reg. 2, βουλήσει. A Palatino 2, et a veteri- (66) Αγνοιαν deest in Reg. 2. Infra, idem (67) lane Resp. in prius ed. valde mutilam ex

ὅτι περ ἐν τοις τεσσαρσι τόποις, οἷς ειρήκαμεν, Α πλεονάζει ἕτερον τοῦ ἑτέρου κατὰ τὴν προκειμένην φυσιολογίαν. Ερώτ. ρκδ'. Πῶς καὶ φαρμακοί τινες ἐκδιώκουσιν ἐξ ἀνθρώπων δαίμονας; Απόκ. Τοῦ Χριστοῦ ἐν τοῖς ἁγίοις Εὐαγγελίοις λέγοντος, ὅτι ο Εἰ ὁ Σατανᾶς τὸν Σατανᾶν ἐκβάλλει, ἡ βασιλεία αὐτοῦ οὐχ ἵσταται· εὔδηλον, ὅτι δαίμονα φαρμακὸς οὐ διώκει, ἀλλ' ὁ δαίμων ὁ ἐν τῷ δαιμονι ζομένῳ ἀνθρώπῳ οἰκῶν ἑκουσίως υποχωρεῖ πρὸς τὸ ἀπατηθῆναι τοὺς ἀνθρώπους, καὶ ἀντὶ τοῦ προστρέ χειν πρὸς Θεὸν, πείθει πρὸς τοὺς φαρμακοὺς τρέ χειν. Ερώτ. ρκε'. Πῶς ἐπὶ τοσοῦτον ἰσχύει φαρμακός, ὥστε καὶ εἰς ἀλόγου φύσιν μετενέγκαι τὸν ἄνθρω που Απόκ. Εἰ ἠδύνατο ἐξ ἀνθρώπου ζῶον ἀπεργάσα- σθαι, πάντως ίσχυσε καὶ ἐξ ἀλόγου ἄνθρωπον συστή σασθαι λογικόν. Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο· μὴ γένοιτο ! Αλλ' ὥσπερ οἱ λεγόμενοι Ψηφάδες, καὶ πάλιν αὐτὸς ὁ ᾿Αντίχριστος ἐρχόμενος ἐν φαντασίᾳ πλανᾷ τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν ἀνθρώπων χρυσίον αὐτοῖς πολλάκις ἢ ἄργυρον ὑποδεικνύς· οὕτω καὶ οἱ λέγοντες ἐξ ἀν θρώπου ζῶον ποιεῖν τοὺς ὁρῶντας καὶ μόνον ἀπα τῶσιν· ἐπεὶ τὸν κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν Θεοῦ γενό- μενον ἄνθρωπον κτήνος ποιῆσαι οὐ δύνανται. Ερώτ. ρκς'. 'Αρα κρίμα κέκτηνται οι κλοπήν ὑπομένοντες, καὶ εἰς τοὺς λεγομένους μάντεις ὑπά γοντες ; Απόκ. Καὶ μέγα· ἐδίδαξεν γὰρ ἡμᾶς ἡ Γραφὴ ἐπὶ πάσης συμφορᾶς ἡμῖν ἐπερχομένης λέγειν τό· • Ο Κύριος έδωκεν, ὁ Κύριος ἀφείλατο· ὡς τῷ Κυ ρίῳ ἔδοξεν, οὕτω καὶ ἐγένετο· εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον. » Ερώτ. ρκζ'. Πῶς τινες ἐν τοῖς θανατικοῖς ἀπο- θνήσκουσι, καὶ θεωροῦσί τινας οπτασίας, καὶ μετὰ δύο ή τρεις ώρας ἀνίστανται διηγούμενοι ; Απόκ. Ἐπὶ τῶν τοιούτων οὐ τελείως τότε ἡ ψυχὴ ἐξῆλθεν ἐκ τοῦ σώματος· ἀλλ' ἐν ἐκστάσει γίνονται, κἂν ἡμῖν ἐκπνεύσαντες νομίζωνται· ἅπερ δὲ ὁρῶσι καὶ διηγοῦνται φοβερά, πρὸς τὸ ἡμῖν συμφέρον ὁ Θεὸς αὐτὰ ὑπέδειξεν· (69) ἵνα φοβηθέντες διορθω- σώμεθα ἑαυτοὺς, ἀπεχόμενοι τῶν πονηρῶν πρά- ξεων. Ερώτ. ρχη'. Πόθεν ἐπιγινώσκει ἡ ψυχὴ ἀπλανῶς τὸ ἴδιον σῶμα ἐν τῇ ἀναστάσει, καὶ οὐκ εἰς ἀλλότριον εἰσέρχεται ; Απόκ. Φυσικῇ ἀκολουθίς. Ωσπερ γὰρ ἀρνία ἀφ' ἑσπέρας ἐκ μητέρων χωρισθέντα, εἶτα, πρωΐας ἀπο- λυθέντα, ἁπλανῶς ἔκαστον ὑπὸ τῆς φύσεως πρὸς τὴν ἰδίαν μητέρα ἔρχεται· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ψυχῶν να ήσωμεν ἐν τῇ ἀναστάσει γενέσθαι. Ερώτ. ρκθ'. Ἐάν τις ληστής, ἑκατὸν φόνους ποιήσας, κρατηθεὶς ἀποκεφαλισθῇ, τί λέγομεν περὶ αὐτοῦ ; 'Αρα ἠλευθερώθη τῶν φόνων, ὧν ἐποί- ησεν ; * QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. abundat, secundum antea propositam naturæ ra- tionem. QUEST. CXXIV. Quomodo quidam incantatores dæmones ex hominibus ejiciunt ? RESP. Cum Christus in sanctis Evangeliis dicat, • Si Satanas Satanam ejicit, regnum ejus non sta- bit > inde liquet non ab incantatore expelli dæ- monem, sed dæmonem in obsesso homine exsi- stentem sponte recedere quo homines decipiat, qui ne ad Deum confugiant, suadet ipsis ut ad incan- tatores abeant. QUEST. CXXV. Quomodo tanta vis et potentia incantatoris est, ut hominem in belluarum naturam B commutet ? D Marc. 111, 26. 8* Job 1, 21. RESP. Si posset ex homine belluam reddere, pos- set et ex bellua hominem efficere rationalem. At non ita est : absit! Sed quemadmodum qui dicuntur Pseplades, ut item ipse Antichristus, falsa ami- ctus specie venturus est, qua oculos hominum de- ludat, quibus aurum sæpe et argentum ostensurus est sic qui aiunt se ex homine belluam facere, videntes tantummodo decipiunt : quandoquidem hominem ad imaginem et similitudinem Dei fa- ctum non possunt in brutum animal commutare. QUEST. CXXVI. Num judicium sibi accersunt, qui furtum passi, ad dictos incantatores se confe- runt ? RESP. Grave profecto sibi accersunt judicium. Siquidem nos docuit Scriptura in qualibet calami- tale quæ nobis accidit, hæc dicere, « Dominus de- dit, Dominus abstulit: sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum 84. , ' QUEST. CXXVII. Quonam modo temporibus mor- tiferis moriuntur quidam, cernuntque visiones atque post duas vel tres horas resurgunt, eas enar- rantes? RESP. In istis anima non penitus tunc e corpore exivit : sed in exstasin rapiuntur, etiamsi nobis videantur exspirasse, quæ autem vident et narrant metuenda, ad nostram utilitatem Deus hæc illig ostendit; ut timore correpti nosmetipsos emende- mus, abstineamusque ab operibus malis. QUEST. CXXVIII. Quomodo anima in resurre- ctione certo suum corpus agnoscit, nec in alienum ingreditur? Resp. Naturali ratione. Ut enim agni ve- spere a matribus separati, et mane dimissi, vi na- turæ singuli ad suam matrem certo accurrunt : ita idem in resurrectione animabus accidere est intel- ligendum. QUEST. CXXIX. Si quis latro post centum ho- micidia commissa captus obtruncetur, quid de illo sentiendum est? Num ab omnibus cædibus quas perpetravit, absolutus est? (69) Ita manuscripti quidam. Hæc ad finem usque Responsionis deerant in editis.

ὅτι περ ἐν τοις τεσσαρσι τόποις, οἷς ειρήκαμεν, Α πλεονάζει ἕτερον τοῦ ἑτέρου κατὰ τὴν προκειμένην φυσιολογίαν. Ερώτ. ρκδ'. Πῶς καὶ φαρμακοί τινες ἐκδιώκουσιν ἐξ ἀνθρώπων δαίμονας; Απόκ. Τοῦ Χριστοῦ ἐν τοῖς ἁγίοις Εὐαγγελίοις λέγοντος, ὅτι ο Εἰ ὁ Σατανᾶς τὸν Σατανᾶν ἐκβάλλει, ἡ βασιλεία αὐτοῦ οὐχ ἵσταται· εὔδηλον, ὅτι δαίμονα φαρμακὸς οὐ διώκει, ἀλλ' ὁ δαίμων ὁ ἐν τῷ δαιμονι ζομένῳ ἀνθρώπῳ οἰκῶν ἑκουσίως υποχωρεῖ πρὸς τὸ ἀπατηθῆναι τοὺς ἀνθρώπους, καὶ ἀντὶ τοῦ προστρέ χειν πρὸς Θεὸν, πείθει πρὸς τοὺς φαρμακοὺς τρέ χειν. Ερώτ. ρκε'. Πῶς ἐπὶ τοσοῦτον ἰσχύει φαρμακός, ὥστε καὶ εἰς ἀλόγου φύσιν μετενέγκαι τὸν ἄνθρω που Απόκ. Εἰ ἠδύνατο ἐξ ἀνθρώπου ζῶον ἀπεργάσα- σθαι, πάντως ίσχυσε καὶ ἐξ ἀλόγου ἄνθρωπον συστή σασθαι λογικόν. Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο· μὴ γένοιτο ! Αλλ' ὥσπερ οἱ λεγόμενοι Ψηφάδες, καὶ πάλιν αὐτὸς ὁ ᾿Αντίχριστος ἐρχόμενος ἐν φαντασίᾳ πλανᾷ τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν ἀνθρώπων χρυσίον αὐτοῖς πολλάκις ἢ ἄργυρον ὑποδεικνύς· οὕτω καὶ οἱ λέγοντες ἐξ ἀν θρώπου ζῶον ποιεῖν τοὺς ὁρῶντας καὶ μόνον ἀπα τῶσιν· ἐπεὶ τὸν κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν Θεοῦ γενό- μενον ἄνθρωπον κτήνος ποιῆσαι οὐ δύνανται. Ερώτ. ρκς'. 'Αρα κρίμα κέκτηνται οι κλοπήν ὑπομένοντες, καὶ εἰς τοὺς λεγομένους μάντεις ὑπά γοντες ; Απόκ. Καὶ μέγα· ἐδίδαξεν γὰρ ἡμᾶς ἡ Γραφὴ ἐπὶ πάσης συμφορᾶς ἡμῖν ἐπερχομένης λέγειν τό· • Ο Κύριος έδωκεν, ὁ Κύριος ἀφείλατο· ὡς τῷ Κυ ρίῳ ἔδοξεν, οὕτω καὶ ἐγένετο· εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον. » Ερώτ. ρκζ'. Πῶς τινες ἐν τοῖς θανατικοῖς ἀπο- θνήσκουσι, καὶ θεωροῦσί τινας οπτασίας, καὶ μετὰ δύο ή τρεις ώρας ἀνίστανται διηγούμενοι ; Απόκ. Ἐπὶ τῶν τοιούτων οὐ τελείως τότε ἡ ψυχὴ ἐξῆλθεν ἐκ τοῦ σώματος· ἀλλ' ἐν ἐκστάσει γίνονται, κἂν ἡμῖν ἐκπνεύσαντες νομίζωνται· ἅπερ δὲ ὁρῶσι καὶ διηγοῦνται φοβερά, πρὸς τὸ ἡμῖν συμφέρον ὁ Θεὸς αὐτὰ ὑπέδειξεν· (69) ἵνα φοβηθέντες διορθω- σώμεθα ἑαυτοὺς, ἀπεχόμενοι τῶν πονηρῶν πρά- ξεων. Ερώτ. ρχη'. Πόθεν ἐπιγινώσκει ἡ ψυχὴ ἀπλανῶς τὸ ἴδιον σῶμα ἐν τῇ ἀναστάσει, καὶ οὐκ εἰς ἀλλότριον εἰσέρχεται ; Απόκ. Φυσικῇ ἀκολουθίς. Ωσπερ γὰρ ἀρνία ἀφ' ἑσπέρας ἐκ μητέρων χωρισθέντα, εἶτα, πρωΐας ἀπο- λυθέντα, ἁπλανῶς ἔκαστον ὑπὸ τῆς φύσεως πρὸς τὴν ἰδίαν μητέρα ἔρχεται· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ψυχῶν να ήσωμεν ἐν τῇ ἀναστάσει γενέσθαι. Ερώτ. ρκθ'. Ἐάν τις ληστής, ἑκατὸν φόνους ποιήσας, κρατηθεὶς ἀποκεφαλισθῇ, τί λέγομεν περὶ αὐτοῦ ; 'Αρα ἠλευθερώθη τῶν φόνων, ὧν ἐποί- ησεν ; * QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. abundat, secundum antea propositam naturæ ra- tionem. QUEST. CXXIV. Quomodo quidam incantatores dæmones ex hominibus ejiciunt ? RESP. Cum Christus in sanctis Evangeliis dicat, • Si Satanas Satanam ejicit, regnum ejus non sta- bit > inde liquet non ab incantatore expelli dæ- monem, sed dæmonem in obsesso homine exsi- stentem sponte recedere quo homines decipiat, qui ne ad Deum confugiant, suadet ipsis ut ad incan- tatores abeant. QUEST. CXXV. Quomodo tanta vis et potentia incantatoris est, ut hominem in belluarum naturam B commutet ? D Marc. 111, 26. 8* Job 1, 21. RESP. Si posset ex homine belluam reddere, pos- set et ex bellua hominem efficere rationalem. At non ita est : absit! Sed quemadmodum qui dicuntur Pseplades, ut item ipse Antichristus, falsa ami- ctus specie venturus est, qua oculos hominum de- ludat, quibus aurum sæpe et argentum ostensurus est sic qui aiunt se ex homine belluam facere, videntes tantummodo decipiunt : quandoquidem hominem ad imaginem et similitudinem Dei fa- ctum non possunt in brutum animal commutare. QUEST. CXXVI. Num judicium sibi accersunt, qui furtum passi, ad dictos incantatores se confe- runt ? RESP. Grave profecto sibi accersunt judicium. Siquidem nos docuit Scriptura in qualibet calami- tale quæ nobis accidit, hæc dicere, « Dominus de- dit, Dominus abstulit: sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum 84. , ' QUEST. CXXVII. Quonam modo temporibus mor- tiferis moriuntur quidam, cernuntque visiones atque post duas vel tres horas resurgunt, eas enar- rantes? RESP. In istis anima non penitus tunc e corpore exivit : sed in exstasin rapiuntur, etiamsi nobis videantur exspirasse, quæ autem vident et narrant metuenda, ad nostram utilitatem Deus hæc illig ostendit; ut timore correpti nosmetipsos emende- mus, abstineamusque ab operibus malis. QUEST. CXXVIII. Quomodo anima in resurre- ctione certo suum corpus agnoscit, nec in alienum ingreditur? Resp. Naturali ratione. Ut enim agni ve- spere a matribus separati, et mane dimissi, vi na- turæ singuli ad suam matrem certo accurrunt : ita idem in resurrectione animabus accidere est intel- ligendum. QUEST. CXXIX. Si quis latro post centum ho- micidia commissa captus obtruncetur, quid de illo sentiendum est? Num ab omnibus cædibus quas perpetravit, absolutus est? (69) Ita manuscripti quidam. Hæc ad finem usque Responsionis deerant in editis.

ὅτι περ ἐν τοις τεσσαρσι τόποις, οἷς ειρήκαμεν, Α πλεονάζει ἕτερον τοῦ ἑτέρου κατὰ τὴν προκειμένην φυσιολογίαν. Ερώτ. ρκδ'. Πῶς καὶ φαρμακοί τινες ἐκδιώκουσιν ἐξ ἀνθρώπων δαίμονας; Απόκ. Τοῦ Χριστοῦ ἐν τοῖς ἁγίοις Εὐαγγελίοις λέγοντος, ὅτι ο Εἰ ὁ Σατανᾶς τὸν Σατανᾶν ἐκβάλλει, ἡ βασιλεία αὐτοῦ οὐχ ἵσταται· εὔδηλον, ὅτι δαίμονα φαρμακὸς οὐ διώκει, ἀλλ' ὁ δαίμων ὁ ἐν τῷ δαιμονι ζομένῳ ἀνθρώπῳ οἰκῶν ἑκουσίως υποχωρεῖ πρὸς τὸ ἀπατηθῆναι τοὺς ἀνθρώπους, καὶ ἀντὶ τοῦ προστρέ χειν πρὸς Θεὸν, πείθει πρὸς τοὺς φαρμακοὺς τρέ χειν. Ερώτ. ρκε'. Πῶς ἐπὶ τοσοῦτον ἰσχύει φαρμακός, ὥστε καὶ εἰς ἀλόγου φύσιν μετενέγκαι τὸν ἄνθρω που Απόκ. Εἰ ἠδύνατο ἐξ ἀνθρώπου ζῶον ἀπεργάσα- σθαι, πάντως ίσχυσε καὶ ἐξ ἀλόγου ἄνθρωπον συστή σασθαι λογικόν. Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο· μὴ γένοιτο ! Αλλ' ὥσπερ οἱ λεγόμενοι Ψηφάδες, καὶ πάλιν αὐτὸς ὁ ᾿Αντίχριστος ἐρχόμενος ἐν φαντασίᾳ πλανᾷ τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν ἀνθρώπων χρυσίον αὐτοῖς πολλάκις ἢ ἄργυρον ὑποδεικνύς· οὕτω καὶ οἱ λέγοντες ἐξ ἀν θρώπου ζῶον ποιεῖν τοὺς ὁρῶντας καὶ μόνον ἀπα τῶσιν· ἐπεὶ τὸν κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν Θεοῦ γενό- μενον ἄνθρωπον κτήνος ποιῆσαι οὐ δύνανται. Ερώτ. ρκς'. 'Αρα κρίμα κέκτηνται οι κλοπήν ὑπομένοντες, καὶ εἰς τοὺς λεγομένους μάντεις ὑπά γοντες ; Απόκ. Καὶ μέγα· ἐδίδαξεν γὰρ ἡμᾶς ἡ Γραφὴ ἐπὶ πάσης συμφορᾶς ἡμῖν ἐπερχομένης λέγειν τό· • Ο Κύριος έδωκεν, ὁ Κύριος ἀφείλατο· ὡς τῷ Κυ ρίῳ ἔδοξεν, οὕτω καὶ ἐγένετο· εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον. » Ερώτ. ρκζ'. Πῶς τινες ἐν τοῖς θανατικοῖς ἀπο- θνήσκουσι, καὶ θεωροῦσί τινας οπτασίας, καὶ μετὰ δύο ή τρεις ώρας ἀνίστανται διηγούμενοι ; Απόκ. Ἐπὶ τῶν τοιούτων οὐ τελείως τότε ἡ ψυχὴ ἐξῆλθεν ἐκ τοῦ σώματος· ἀλλ' ἐν ἐκστάσει γίνονται, κἂν ἡμῖν ἐκπνεύσαντες νομίζωνται· ἅπερ δὲ ὁρῶσι καὶ διηγοῦνται φοβερά, πρὸς τὸ ἡμῖν συμφέρον ὁ Θεὸς αὐτὰ ὑπέδειξεν· (69) ἵνα φοβηθέντες διορθω- σώμεθα ἑαυτοὺς, ἀπεχόμενοι τῶν πονηρῶν πρά- ξεων. Ερώτ. ρχη'. Πόθεν ἐπιγινώσκει ἡ ψυχὴ ἀπλανῶς τὸ ἴδιον σῶμα ἐν τῇ ἀναστάσει, καὶ οὐκ εἰς ἀλλότριον εἰσέρχεται ; Απόκ. Φυσικῇ ἀκολουθίς. Ωσπερ γὰρ ἀρνία ἀφ' ἑσπέρας ἐκ μητέρων χωρισθέντα, εἶτα, πρωΐας ἀπο- λυθέντα, ἁπλανῶς ἔκαστον ὑπὸ τῆς φύσεως πρὸς τὴν ἰδίαν μητέρα ἔρχεται· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ψυχῶν να ήσωμεν ἐν τῇ ἀναστάσει γενέσθαι. Ερώτ. ρκθ'. Ἐάν τις ληστής, ἑκατὸν φόνους ποιήσας, κρατηθεὶς ἀποκεφαλισθῇ, τί λέγομεν περὶ αὐτοῦ ; 'Αρα ἠλευθερώθη τῶν φόνων, ὧν ἐποί- ησεν ; * QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. abundat, secundum antea propositam naturæ ra- tionem. QUEST. CXXIV. Quomodo quidam incantatores dæmones ex hominibus ejiciunt ? RESP. Cum Christus in sanctis Evangeliis dicat, • Si Satanas Satanam ejicit, regnum ejus non sta- bit > inde liquet non ab incantatore expelli dæ- monem, sed dæmonem in obsesso homine exsi- stentem sponte recedere quo homines decipiat, qui ne ad Deum confugiant, suadet ipsis ut ad incan- tatores abeant. QUEST. CXXV. Quomodo tanta vis et potentia incantatoris est, ut hominem in belluarum naturam B commutet ? D Marc. 111, 26. 8* Job 1, 21. RESP. Si posset ex homine belluam reddere, pos- set et ex bellua hominem efficere rationalem. At non ita est : absit! Sed quemadmodum qui dicuntur Pseplades, ut item ipse Antichristus, falsa ami- ctus specie venturus est, qua oculos hominum de- ludat, quibus aurum sæpe et argentum ostensurus est sic qui aiunt se ex homine belluam facere, videntes tantummodo decipiunt : quandoquidem hominem ad imaginem et similitudinem Dei fa- ctum non possunt in brutum animal commutare. QUEST. CXXVI. Num judicium sibi accersunt, qui furtum passi, ad dictos incantatores se confe- runt ? RESP. Grave profecto sibi accersunt judicium. Siquidem nos docuit Scriptura in qualibet calami- tale quæ nobis accidit, hæc dicere, « Dominus de- dit, Dominus abstulit: sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum 84. , ' QUEST. CXXVII. Quonam modo temporibus mor- tiferis moriuntur quidam, cernuntque visiones atque post duas vel tres horas resurgunt, eas enar- rantes? RESP. In istis anima non penitus tunc e corpore exivit : sed in exstasin rapiuntur, etiamsi nobis videantur exspirasse, quæ autem vident et narrant metuenda, ad nostram utilitatem Deus hæc illig ostendit; ut timore correpti nosmetipsos emende- mus, abstineamusque ab operibus malis. QUEST. CXXVIII. Quomodo anima in resurre- ctione certo suum corpus agnoscit, nec in alienum ingreditur? Resp. Naturali ratione. Ut enim agni ve- spere a matribus separati, et mane dimissi, vi na- turæ singuli ad suam matrem certo accurrunt : ita idem in resurrectione animabus accidere est intel- ligendum. QUEST. CXXIX. Si quis latro post centum ho- micidia commissa captus obtruncetur, quid de illo sentiendum est? Num ab omnibus cædibus quas perpetravit, absolutus est? (69) Ita manuscripti quidam. Hæc ad finem usque Responsionis deerant in editis.

Β Απόκ. Ἑνὸς καὶ μόνου φόνου Εδωκε δίκην· τῶν δὲ λοιπῶν ἐνενήκοντα ἐννέα ἐν τῷ αἰῶνι τῷ μέλλοντι ἀπολογήσεται. Γινώσκειν δὲ χρὴ, ὅτι πολλάκις και ἕνα φόνον ποιήσας ἄνθρωπος, κἂν κρατηθεὶς ἀπο κεφαλισθῇ, οὐ πάντως ὅτι ὅλου τοῦ κρίματος τοῦ φόνου ἠλευθέρωται. Οἷόν τι λέγομεν ἐπὶ τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ καὶ Ἡρώδου· ὅτε γὰρ καὶ ἀπεκεφαλίσθη Ηρώδης, ὑπὲρ οὗ ἐφόνευσεν τὸν Βα- πτιστήν, ἀλλ᾽ οὐκ ἔστιν ἴσον πρὸς σωτηρίαν τοῦ κόσ σμου Ἰωάννης και Ηρώδης. Ο μὲν γὰρ σωτήριος ἄνθρωπος, ὁ δὲ ἐπίβουλος. Ομοίως δὲ καὶ ἐπὶ ἄλλων φονέων, καὶ φονευομένων δικαίων ἀνδρῶν, ἐστὶ να ῆσαι, καὶ διακρῖναι, καθώς προειρήκαμεν. Κων. Ερώτ. ρλ'. Ἐάν τις ἄρχων ἀπὸ θυμοῦ μεθ' ὅρ κοιν (71) πολλῶν ὁρίσῃ πρᾶγμα, εἶτα μετὰ τὸν ἔρχον ἐλθὼν εἰς ἑαυτὸν μεταμεληθῇ, γνοὺς ὅτι κακῶς ὡρ κισε, τί ὀφείλει ποιῆσαι ; Απόκ. Ἐξομολογήσασθαι τῷ Θεῷ καὶ καταγνῶναι τὰς ἑαυτοῦ προπετείας, καὶ ἀναλῦσαι τὸν ὅρκον. Καὶ γὰρ καὶ Πέτρος ὁ ἀπόστολος εἰπὼν, ὅτι ο Ο μή μου νίψεις τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα· ν καὶ ἀνα- λύσας ὅπερ εἶπεν, ἐπαινεῖται τοῦτο πεποιηκώς. Ηρώς δης δὲ, στήσας τὸν ἑαυτοῦ ὅρκον, διὰ τὴν τοῦ προ- δρόμου κεφαλὴν εἰς αἰῶνας κολάζεται. Ερώτ. ρλα'. Εάν τις λογίσηταί τι πρᾶγμα ὡς να μίζει ἑαυτῷ συμφέρον, πῶς ὀφείλε: περὶ αὐτοῦ αἰτή σασθαι, καὶ Θεῷ προσεύξασθαι; Απόκ. Καθὼς ἡμᾶς ὁ Χριστὸς ἐδίδαξε προσεύχε- σθαι, καὶ λέγειν πρὸς Θεόν· « Γενηθήτω τὸ θέλημά σου. » Καὶ γὰρ τοῦτο παιδεύων ἡμᾶς ὁ Κύριος οὕτω καὶ αὐτὸς προσηύχετο λέγων τῷ Πατρί· « Μὴ τὸ ἐμὸν θέλημα γενέσθω, ἀλλὰ τὸ σόν. » Ἡμεῖς δὲ πολὺ λάκις οἱ ἄνθρωποι αυτού μεθά τινα παρὰ Θεοῦ, νομί ζοντες ταῦτα ἡμῖν συμφέρειν, καὶ τυγχάνοντες (72) τοῦ αἰτήματος, εὑρίσκομεν τὴν τούτου ἐκβασιν πάνυ ἡμᾶς καταβλάψασαν. Οθεν ὡς προγνώστης ὁ Κύριος, τὰ τέλη τῶν πραγμάτων ἐπιστάμενος, παρακούει πολλάκις τῆς προσευχῆς ἡμῶν ὡς ἀγαθὸς τὸ συμφέ- ρον ἡμῖν (75) πραγματευόμενος. "Οθεν οὐ καλὸν βιά- ζεσθαι τὸν Θεὸν ἐν τοῖς αἰτήμασιν ἡμῶν, ἀλλ' ὡς ἐδιδάχθημεν εὔχεσθαι. καὶ ζητεῖν μὴ τὸ ἡμέτερον, ἀλλὰ τὸ τοῦ Θεοῦ θέλημα γενέσθαι. Θέλει γὰρ πάντως πάντας σωθῆναι, καὶ παρέχει ἡμῖν τὰ εἰς ἡμετέραν σωτηρίαν συντείνοντα. Ερώτ. ρλβ'. Εάν τις βουλεύσηται πράγμα ποιῆ σαι, πόθεν ὀφείλει ἐπιγνῶναι, ὅτι θεάρεστόν ἐστιν, δ ποιῆσαι ἐσκέψατο; ᾿Απόκ. Ολίγων ἐστὶ λίαν ἀνδρῶν τὸ (74) ἐν πᾶσιν ἀπλανῶς τοῖς ἑαυτῶν βουλεύμασιν ἐπίστασθαι, εἰ θεάρεστόν ἐστι τὸ γινόμενον. Μέντοιγε ἐκ τῶν ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς εἰρημένων, καὶ τοῖς ἁγίοις της πραγμένων, τὰ πολλὰ τῶν καθ' ἡμᾶς στοχαζόμεθα εἰ 42. ἀγαθὸς τὸ συμφέρον ἡμῖν, ἀνδρῶν τῶν. S. ATHANASIUS RESP. Unius et solius homicidii poenas luit: de A aliis nonaginta novem homicidiis rationem reddet in futuro sæculo (70). Sciendum est autem, si homo unius cædis reus, comprehensus, capite ple- clatur, sape tamen non omni judicio esse libera tum. Quale est quod de sancto Joanne Baptista et Herode dicimus. Qui si decollatus esset, propterea quod Baptistam occiderat, non tamen quid æquale est ad salutem mundi Joannes et Herodes. Ille enim salutaris erat homo; hic vero, insidiator. Idem de aliis homicidis, et justis viris occisis intelligendum et dijudicandum est, quemadmodum diximus, QUEST. CXXX. Si quis princeps ira commotus rem aliquam cum jurejurando decreverit, deinde post jusjurandum ad seipsum redierit, factique pre- niteat, cum nempe advertat se malo jurasse, quid ipsi agendum est ? RESP. Deo confiteri debet, suamque condemnare inconsiderantiam, et juramentumn solvere. Namque Petrus apostolus qui dixerat, Non lavabis pedes meos in aeternum, 84*, » rescisso luc quod dixerat, ea de causa laudatur. Herodes contra juramento confirmato, propter amputatum præcursoris caput, penas æternas luit. QUEST. CXXXI. Si quis sibi rem aliquam utilem esse arbitretur, quomodo eam a Deo in oratione petere debet? RESP. Quemadmodum Christus nos orare docuit, Lacque ad Deum dicere, • Fiat voluntas tua 68. Nam et ipse Dominus, qui ita nos erudierat, sic et C ipse Patrem precabatur, «Non mea voluntas fiat, sed tua s. » Nos autem homines non raro quædam a Deo petimus, quæ nobis prodesse credimus, ob- tentaque petitione, id nobis magno esse detrimento comperimus. Hinc Dominus, ut rerum præscius, nostras sape non exaudit orationes, idque, uti bo- nus, in nostrum vertit commodum. Unde rectum non est vim Deo inferre, cum ab eo aliquid peti- mus, sed ut edocti sumus, orandum nobis est, nec quærendum ut nostra, sed ut Dei fiat voluntas. Vult enim omnes omnino salvos fieri, eaque nobis præbet, quæ saluti nostræ conducunt, QUEST. CXXXII. Si quis rem quampiam velit D agere, undenam nosse possit, gratum ſore Deo quod statuit agere? RESP. Paucorum vaide hominum est, in omnibus quæ agere deliberant, certo nosse num Deo pla- ceat quod agitur. Attamen ex iis quæ habentur in divinis Scripturis, et quæ egerunt sancti, pleraque quæ nos spectant, possumus conjicere num Deo e. Joan. vult, 8. ss Matth. vi, 10. - SPURIA: Luc. XXII, desunt. (70) Vide Chrysostom. in Matth. 71) Ita quidam mss. Editi vero, θυμοῦ καὶ ὄρο (72) Ita Reg. 2. Editi, ἐντυγχάνοντες. (73) Sic manuscripti quidam. In editis hær, ὡς (74) Ita Regius 2. Editi vero, ὀλίγοις ἐστὶ λίαν

Β Απόκ. Ἑνὸς καὶ μόνου φόνου Εδωκε δίκην· τῶν δὲ λοιπῶν ἐνενήκοντα ἐννέα ἐν τῷ αἰῶνι τῷ μέλλοντι ἀπολογήσεται. Γινώσκειν δὲ χρὴ, ὅτι πολλάκις και ἕνα φόνον ποιήσας ἄνθρωπος, κἂν κρατηθεὶς ἀπο κεφαλισθῇ, οὐ πάντως ὅτι ὅλου τοῦ κρίματος τοῦ φόνου ἠλευθέρωται. Οἷόν τι λέγομεν ἐπὶ τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ καὶ Ἡρώδου· ὅτε γὰρ καὶ ἀπεκεφαλίσθη Ηρώδης, ὑπὲρ οὗ ἐφόνευσεν τὸν Βα- πτιστήν, ἀλλ᾽ οὐκ ἔστιν ἴσον πρὸς σωτηρίαν τοῦ κόσ σμου Ἰωάννης και Ηρώδης. Ο μὲν γὰρ σωτήριος ἄνθρωπος, ὁ δὲ ἐπίβουλος. Ομοίως δὲ καὶ ἐπὶ ἄλλων φονέων, καὶ φονευομένων δικαίων ἀνδρῶν, ἐστὶ να ῆσαι, καὶ διακρῖναι, καθώς προειρήκαμεν. Κων. Ερώτ. ρλ'. Ἐάν τις ἄρχων ἀπὸ θυμοῦ μεθ' ὅρ κοιν (71) πολλῶν ὁρίσῃ πρᾶγμα, εἶτα μετὰ τὸν ἔρχον ἐλθὼν εἰς ἑαυτὸν μεταμεληθῇ, γνοὺς ὅτι κακῶς ὡρ κισε, τί ὀφείλει ποιῆσαι ; Απόκ. Ἐξομολογήσασθαι τῷ Θεῷ καὶ καταγνῶναι τὰς ἑαυτοῦ προπετείας, καὶ ἀναλῦσαι τὸν ὅρκον. Καὶ γὰρ καὶ Πέτρος ὁ ἀπόστολος εἰπὼν, ὅτι ο Ο μή μου νίψεις τοὺς πόδας εἰς τὸν αἰῶνα· ν καὶ ἀνα- λύσας ὅπερ εἶπεν, ἐπαινεῖται τοῦτο πεποιηκώς. Ηρώς δης δὲ, στήσας τὸν ἑαυτοῦ ὅρκον, διὰ τὴν τοῦ προ- δρόμου κεφαλὴν εἰς αἰῶνας κολάζεται. Ερώτ. ρλα'. Εάν τις λογίσηταί τι πρᾶγμα ὡς να μίζει ἑαυτῷ συμφέρον, πῶς ὀφείλε: περὶ αὐτοῦ αἰτή σασθαι, καὶ Θεῷ προσεύξασθαι; Απόκ. Καθὼς ἡμᾶς ὁ Χριστὸς ἐδίδαξε προσεύχε- σθαι, καὶ λέγειν πρὸς Θεόν· « Γενηθήτω τὸ θέλημά σου. » Καὶ γὰρ τοῦτο παιδεύων ἡμᾶς ὁ Κύριος οὕτω καὶ αὐτὸς προσηύχετο λέγων τῷ Πατρί· « Μὴ τὸ ἐμὸν θέλημα γενέσθω, ἀλλὰ τὸ σόν. » Ἡμεῖς δὲ πολὺ λάκις οἱ ἄνθρωποι αυτού μεθά τινα παρὰ Θεοῦ, νομί ζοντες ταῦτα ἡμῖν συμφέρειν, καὶ τυγχάνοντες (72) τοῦ αἰτήματος, εὑρίσκομεν τὴν τούτου ἐκβασιν πάνυ ἡμᾶς καταβλάψασαν. Οθεν ὡς προγνώστης ὁ Κύριος, τὰ τέλη τῶν πραγμάτων ἐπιστάμενος, παρακούει πολλάκις τῆς προσευχῆς ἡμῶν ὡς ἀγαθὸς τὸ συμφέ- ρον ἡμῖν (75) πραγματευόμενος. "Οθεν οὐ καλὸν βιά- ζεσθαι τὸν Θεὸν ἐν τοῖς αἰτήμασιν ἡμῶν, ἀλλ' ὡς ἐδιδάχθημεν εὔχεσθαι. καὶ ζητεῖν μὴ τὸ ἡμέτερον, ἀλλὰ τὸ τοῦ Θεοῦ θέλημα γενέσθαι. Θέλει γὰρ πάντως πάντας σωθῆναι, καὶ παρέχει ἡμῖν τὰ εἰς ἡμετέραν σωτηρίαν συντείνοντα. Ερώτ. ρλβ'. Εάν τις βουλεύσηται πράγμα ποιῆ σαι, πόθεν ὀφείλει ἐπιγνῶναι, ὅτι θεάρεστόν ἐστιν, δ ποιῆσαι ἐσκέψατο; ᾿Απόκ. Ολίγων ἐστὶ λίαν ἀνδρῶν τὸ (74) ἐν πᾶσιν ἀπλανῶς τοῖς ἑαυτῶν βουλεύμασιν ἐπίστασθαι, εἰ θεάρεστόν ἐστι τὸ γινόμενον. Μέντοιγε ἐκ τῶν ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς εἰρημένων, καὶ τοῖς ἁγίοις της πραγμένων, τὰ πολλὰ τῶν καθ' ἡμᾶς στοχαζόμεθα εἰ 42. ἀγαθὸς τὸ συμφέρον ἡμῖν, ἀνδρῶν τῶν. S. ATHANASIUS RESP. Unius et solius homicidii poenas luit: de A aliis nonaginta novem homicidiis rationem reddet in futuro sæculo (70). Sciendum est autem, si homo unius cædis reus, comprehensus, capite ple- clatur, sape tamen non omni judicio esse libera tum. Quale est quod de sancto Joanne Baptista et Herode dicimus. Qui si decollatus esset, propterea quod Baptistam occiderat, non tamen quid æquale est ad salutem mundi Joannes et Herodes. Ille enim salutaris erat homo; hic vero, insidiator. Idem de aliis homicidis, et justis viris occisis intelligendum et dijudicandum est, quemadmodum diximus, QUEST. CXXX. Si quis princeps ira commotus rem aliquam cum jurejurando decreverit, deinde post jusjurandum ad seipsum redierit, factique pre- niteat, cum nempe advertat se malo jurasse, quid ipsi agendum est ? RESP. Deo confiteri debet, suamque condemnare inconsiderantiam, et juramentumn solvere. Namque Petrus apostolus qui dixerat, Non lavabis pedes meos in aeternum, 84*, » rescisso luc quod dixerat, ea de causa laudatur. Herodes contra juramento confirmato, propter amputatum præcursoris caput, penas æternas luit. QUEST. CXXXI. Si quis sibi rem aliquam utilem esse arbitretur, quomodo eam a Deo in oratione petere debet? RESP. Quemadmodum Christus nos orare docuit, Lacque ad Deum dicere, • Fiat voluntas tua 68. Nam et ipse Dominus, qui ita nos erudierat, sic et C ipse Patrem precabatur, «Non mea voluntas fiat, sed tua s. » Nos autem homines non raro quædam a Deo petimus, quæ nobis prodesse credimus, ob- tentaque petitione, id nobis magno esse detrimento comperimus. Hinc Dominus, ut rerum præscius, nostras sape non exaudit orationes, idque, uti bo- nus, in nostrum vertit commodum. Unde rectum non est vim Deo inferre, cum ab eo aliquid peti- mus, sed ut edocti sumus, orandum nobis est, nec quærendum ut nostra, sed ut Dei fiat voluntas. Vult enim omnes omnino salvos fieri, eaque nobis præbet, quæ saluti nostræ conducunt, QUEST. CXXXII. Si quis rem quampiam velit D agere, undenam nosse possit, gratum ſore Deo quod statuit agere? RESP. Paucorum vaide hominum est, in omnibus quæ agere deliberant, certo nosse num Deo pla- ceat quod agitur. Attamen ex iis quæ habentur in divinis Scripturis, et quæ egerunt sancti, pleraque quæ nos spectant, possumus conjicere num Deo e. Joan. vult, 8. ss Matth. vi, 10. - SPURIA: Luc. XXII, desunt. (70) Vide Chrysostom. in Matth. 71) Ita quidam mss. Editi vero, θυμοῦ καὶ ὄρο (72) Ita Reg. 2. Editi, ἐντυγχάνοντες. (73) Sic manuscripti quidam. In editis hær, ὡς (74) Ita Regius 2. Editi vero, ὀλίγοις ἐστὶ λίαν

εἰσὶ θεάρεστα (75). Καὶ τοῦτο δέ τινες ἐπετήρησαν, ὅτι περ ὅσα εἰσὶν εὐαπόδεκτα τῷ Θεῷ, οὐ μόνον ὁ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ πᾶσα ἡ κτίσις συνεργεῖ, καὶ συνέρχεται εἰς αὐτά· ὥσπερ εἰς τὰ τῷ Θεῷ ἀπαρέσκοντα οὐ δου- λεύει, ἀλλὰ ἀντιτάσσεται. Τοῦτο δὲ πάντως ἀπαιτεῖ ται ὁ ἄνθρωπος, ἵνα πρὸς Θεοῦ εὐαρέστησιν πάντα, ὅσα πράττει, βουλεύσηται. Ερώτ. ρλγ. Προειρήκαμεν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ότιπερ εἰς καταληφθήσεται ἄνθρωπος ἐν τῷ θανάτῳ αὐτοῦ, εἰς αὐτὸ καὶ ἀπέρχεται, εἴτε ἀγαθῷ εἴτε κακῷ. Ἐὰν οὖν τις καὶ πονηρὰ καὶ ἀγαθὰ ποιήσας τελευτ τήσῃ, τί χρὴ περὶ αὐτοῦ λογίζεσθαι ; Απόκ. Μόνῳ Θεῷ ἔγνωσται τοῦτο· ἐπεὶ οὔτε ἀν- θρώπῳ οὔτε ἀγγέλῳ. Εἰσὶ γάρ τινα κακὰ καλύπτοντα μικρὰ ἀγαθά· καί εἰσί τινα ἀγαθὰ καλύπτοντα καὶ ἐξαλείφοντα μεγάλα πονηρά. Τὰ δὲ κρίματα ταῦτα • άβυσσος πολλή. Ερώτ. ρλδ'. Ἔδοξέ τισι ματαιόφροσι λέγειν ὅτι οὐδὲν διαφέρει τοῦ κτήνους ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ' ὡς ὁ θάνατος τοῦ κτήνους, οὕτως ἐστὶ καὶ ὁ θάνατος τοῦ ἀνθρώπου μὴ ἔχοντός τινα ψυχῆς οὐσίαν ἀθάνατον. Καὶ γὰρ, φησὶν, ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ κτήνος ὁμοίως θνήσκουσιν, ἐξερχομένου καὶ κενουμένου τοῦ αἵματος αὐτῶν. - Απόκ. Τοῦ αἵματος ή φύσις παρὰ μὲν τοῖς ἀλό γοις οὐσία τίς ἐστι ζωτικὴ, καὶ τῶν λοιπῶν τριῶν στοιχείων συστατική· οὔτινος τὸ ζῶον στερούμενον θνήσκει, μηδὲν λοιπὸν ἐκ τῶν τριῶν στοιχείων ὠφε - λούμενον, παρὰ δὲ τῇ καθ' ἡμᾶς φύσει τῇ λογικῇ ἡ τοῦ αἵματος φύσις σύνδεσμός ἐστι τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος, καὶ ἀφαιρουμένου τοῦ συνδέσμου, ἀνάγκη πᾶσα καὶ τὰ συνδεδεμένα χωρίζεσθαι. Ερώτ. λε'. Καλῶς· φυσικὴ γὰρ ἡ ἀπόδειξις. Όμως ἐπειδὴ ζῶα καὶ ἄνθρωποι τελευτῶσι, πολλά- κις καὶ ἄνευ κενώσεως αἵματος, τί ἐστι τὸ παρ' αὐτῶν ἐξερχόμενον καὶ ποιοῦν τὸν θάνατον ; Απόκ. Παρὰ μὲν τοῖς ἀλόγοις ἡ ζωτική, καὶ θρε πτική, καὶ θερμαντική, καὶ κινητική, καὶ αὐξητική τοῦ αἵματος, ἡ ἐκ πυρὸς ὑπάρχει ἐνέργεια, ἡ καὶ τὸ ἀναπνεῖν αὐτοῖς παρέχουσα. Ωσπερ γὰρ ὁ λέξης ὑπὸ πυρός καιόμενος τὸ ἐν αὐτῷ ὕδωρ κινεῖ καὶ βράζει· πανομένου δὲ τοῦ πυρὸς, νεκρὸν λοιπὸν καὶ ἀκίνητον, καὶ ψυχρὸν τὸ ὕδωρ γίνεται· οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς τῶν ἀλόγων φύσεως καὶ τῆς ζέσεως τοῦ αἵματος γίνεσθαι νόμιζε, καὶ ταύτην εἶναι τὴν αἰτίαν τῆς αὐτῶν ζωῆς καὶ κινήσεως. Εξασθενοῦντος οὖν τοῦ αἵματος, νε κρὸν λοιπὸν καὶ ἀκίνητον τὸ κτῆνος ἢ τὸ πετεινὸν, ἢ ὁ ἰχθὺς καθίσταται. Ἐπὶ δὲ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως οὐ μόνον ἡ ζέσις καὶ ἡ θέρμη τοῦ αἵματος τῷ καιρῷ τοῦ θανάτου χωρίζονται, ἀλλὰ σὺν αὐτοῖς καὶ ψυχή τις λογική τε καὶ συστατικὴ, ἀθάνατός τε καὶ νοερά. Ερώτ. ρλς'. Τοὺς τῷ Εὐαγγελίῳ μὴ πιστεύοντας Έλληνας, καὶ τὰς θείας πάσας Γραφὰς εὐτελίζοντας, πῶς αὐτοὺς πεῖσαι ὀφείλομεν, ὅτι ἔστι θεὸς ἄκτιστος, ποιητὴς οὐρανοῦ καὶ γῆς, εἷς καὶ μόνος, καὶ οὐ πολύ λοὶ θεοὶ, ὡς αὐτοὶ πλανώμενοι νομίζουσιν ; Απόκ. Τοὺς τὰς θείας Γραφάς μὴ δεχομένους ἐξ €31 QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A sint accepta. Id vero nonnulli observarunt, ad ea B C D agenda, que Deo sunt accepta, non solum Deumn adjuvare, sed universam etiam concurrere et con- spirare naturam, quemadmodum in iis, quæ Deo displicent, non serviunt sed repugnant. Id autem omnino ab homine exigitur, ut quæcunque agit, ad Deo placendum agenda prospiciat. QUEST. CXXXIII. (Supra diximus qualis homio in morte deprehensus fuerit, talem decedere, sive bonum sive malum. Si quis ergo post acta et bona et mala moriatur, quid de illo sentiendum est ? RESP. Id soli Deo notum est: nam et homo et angelus ignorat. Quædam enim sunt mala quibus parva bona absconduntur. Similiter quædam sunt bona quibus magna mala obteguntur et delentur. Hac autem judicia, e abyssus multa. » QUAST. CXXXIV. Vanis quibusdam hominibus dicere visum est nihil hominem inter et belluam interesse, sed qualis est interitus belluæ, talem esse hominis interitum, quippe qui non habeat substan- Liam animæ immortalem; scilicet, inquiunt, homo et bellua codem modo intereunt, cum nimirum ef- fluxerit et evacuatus fuerit ipsorum sanguis. • Resp. Sanguis natura in belluis substantia quæ dam vitalis et animalis est, quæ cætera tria cle- menta contineat, quo si animal privatur, interit, mihilque jam auxilii percipit ab aliis tribus elemen- tis. In nobis autem, quorum natura rationalis est, sanguinis natura vinculum est animæ et corporis, quo dissoluto vinculo, necesse est ea quæ junctɔ sunt separari. QUEST. CXXXV. Recte : hæc enim physica de- monstratio est. Attamen cum animalia et homines sæpe intereant absque sanguinis effusione, quid est quod ab illis exit et mortis causa est? RESP. In brutis, facultas vitalis, nutritiva, calo- ris, motus, auginenti, quæ in sanguine est, que- que ex igne vim agendi habet, quæ et causa illis est respirandi. Ut enim lebes igne accensus aquam, quam continet, movet ita ut bulliat, exstincto au- tem igne, mortua jam, immota et frigida fit aqua. Idem cogita de brutarum animantium natura et sanguinis fervore, hancque esse causam eorum vi- tæ et motus. Deficiente igitur sanguine mortua nia- nent pecora, volucres et pisces. At quod humanam spectat naturam, non solum fervor et calor san- guinis, mortis tempore, separantur; sed præterea rationalis quædam anima et constitutiva, immor- talis et intelligens. QUEST. CXXXVI. Quomodo gentilibus, qui Evan- gelio non credunt divinasque omnes Scripturas for- cifaciunt, possit persuaderi Deum esse increatum, cœli et terræ opificem, unum et solum, non multos deos, ut errantes ipsi arbitrantur? PATROL. GR. XXVIII. Resp. Eos qui divinas non admittunt Scripturas (75) Sic quidam mss. Editi vero, θείως εἶναι θεάρεστα.

εἰσὶ θεάρεστα (75). Καὶ τοῦτο δέ τινες ἐπετήρησαν, ὅτι περ ὅσα εἰσὶν εὐαπόδεκτα τῷ Θεῷ, οὐ μόνον ὁ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ πᾶσα ἡ κτίσις συνεργεῖ, καὶ συνέρχεται εἰς αὐτά· ὥσπερ εἰς τὰ τῷ Θεῷ ἀπαρέσκοντα οὐ δου- λεύει, ἀλλὰ ἀντιτάσσεται. Τοῦτο δὲ πάντως ἀπαιτεῖ ται ὁ ἄνθρωπος, ἵνα πρὸς Θεοῦ εὐαρέστησιν πάντα, ὅσα πράττει, βουλεύσηται. Ερώτ. ρλγ. Προειρήκαμεν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ότιπερ εἰς καταληφθήσεται ἄνθρωπος ἐν τῷ θανάτῳ αὐτοῦ, εἰς αὐτὸ καὶ ἀπέρχεται, εἴτε ἀγαθῷ εἴτε κακῷ. Ἐὰν οὖν τις καὶ πονηρὰ καὶ ἀγαθὰ ποιήσας τελευτ τήσῃ, τί χρὴ περὶ αὐτοῦ λογίζεσθαι ; Απόκ. Μόνῳ Θεῷ ἔγνωσται τοῦτο· ἐπεὶ οὔτε ἀν- θρώπῳ οὔτε ἀγγέλῳ. Εἰσὶ γάρ τινα κακὰ καλύπτοντα μικρὰ ἀγαθά· καί εἰσί τινα ἀγαθὰ καλύπτοντα καὶ ἐξαλείφοντα μεγάλα πονηρά. Τὰ δὲ κρίματα ταῦτα • άβυσσος πολλή. Ερώτ. ρλδ'. Ἔδοξέ τισι ματαιόφροσι λέγειν ὅτι οὐδὲν διαφέρει τοῦ κτήνους ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ' ὡς ὁ θάνατος τοῦ κτήνους, οὕτως ἐστὶ καὶ ὁ θάνατος τοῦ ἀνθρώπου μὴ ἔχοντός τινα ψυχῆς οὐσίαν ἀθάνατον. Καὶ γὰρ, φησὶν, ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ κτήνος ὁμοίως θνήσκουσιν, ἐξερχομένου καὶ κενουμένου τοῦ αἵματος αὐτῶν. - Απόκ. Τοῦ αἵματος ή φύσις παρὰ μὲν τοῖς ἀλό γοις οὐσία τίς ἐστι ζωτικὴ, καὶ τῶν λοιπῶν τριῶν στοιχείων συστατική· οὔτινος τὸ ζῶον στερούμενον θνήσκει, μηδὲν λοιπὸν ἐκ τῶν τριῶν στοιχείων ὠφε - λούμενον, παρὰ δὲ τῇ καθ' ἡμᾶς φύσει τῇ λογικῇ ἡ τοῦ αἵματος φύσις σύνδεσμός ἐστι τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος, καὶ ἀφαιρουμένου τοῦ συνδέσμου, ἀνάγκη πᾶσα καὶ τὰ συνδεδεμένα χωρίζεσθαι. Ερώτ. λε'. Καλῶς· φυσικὴ γὰρ ἡ ἀπόδειξις. Όμως ἐπειδὴ ζῶα καὶ ἄνθρωποι τελευτῶσι, πολλά- κις καὶ ἄνευ κενώσεως αἵματος, τί ἐστι τὸ παρ' αὐτῶν ἐξερχόμενον καὶ ποιοῦν τὸν θάνατον ; Απόκ. Παρὰ μὲν τοῖς ἀλόγοις ἡ ζωτική, καὶ θρε πτική, καὶ θερμαντική, καὶ κινητική, καὶ αὐξητική τοῦ αἵματος, ἡ ἐκ πυρὸς ὑπάρχει ἐνέργεια, ἡ καὶ τὸ ἀναπνεῖν αὐτοῖς παρέχουσα. Ωσπερ γὰρ ὁ λέξης ὑπὸ πυρός καιόμενος τὸ ἐν αὐτῷ ὕδωρ κινεῖ καὶ βράζει· πανομένου δὲ τοῦ πυρὸς, νεκρὸν λοιπὸν καὶ ἀκίνητον, καὶ ψυχρὸν τὸ ὕδωρ γίνεται· οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς τῶν ἀλόγων φύσεως καὶ τῆς ζέσεως τοῦ αἵματος γίνεσθαι νόμιζε, καὶ ταύτην εἶναι τὴν αἰτίαν τῆς αὐτῶν ζωῆς καὶ κινήσεως. Εξασθενοῦντος οὖν τοῦ αἵματος, νε κρὸν λοιπὸν καὶ ἀκίνητον τὸ κτῆνος ἢ τὸ πετεινὸν, ἢ ὁ ἰχθὺς καθίσταται. Ἐπὶ δὲ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως οὐ μόνον ἡ ζέσις καὶ ἡ θέρμη τοῦ αἵματος τῷ καιρῷ τοῦ θανάτου χωρίζονται, ἀλλὰ σὺν αὐτοῖς καὶ ψυχή τις λογική τε καὶ συστατικὴ, ἀθάνατός τε καὶ νοερά. Ερώτ. ρλς'. Τοὺς τῷ Εὐαγγελίῳ μὴ πιστεύοντας Έλληνας, καὶ τὰς θείας πάσας Γραφὰς εὐτελίζοντας, πῶς αὐτοὺς πεῖσαι ὀφείλομεν, ὅτι ἔστι θεὸς ἄκτιστος, ποιητὴς οὐρανοῦ καὶ γῆς, εἷς καὶ μόνος, καὶ οὐ πολύ λοὶ θεοὶ, ὡς αὐτοὶ πλανώμενοι νομίζουσιν ; Απόκ. Τοὺς τὰς θείας Γραφάς μὴ δεχομένους ἐξ €31 QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A sint accepta. Id vero nonnulli observarunt, ad ea B C D agenda, que Deo sunt accepta, non solum Deumn adjuvare, sed universam etiam concurrere et con- spirare naturam, quemadmodum in iis, quæ Deo displicent, non serviunt sed repugnant. Id autem omnino ab homine exigitur, ut quæcunque agit, ad Deo placendum agenda prospiciat. QUEST. CXXXIII. (Supra diximus qualis homio in morte deprehensus fuerit, talem decedere, sive bonum sive malum. Si quis ergo post acta et bona et mala moriatur, quid de illo sentiendum est ? RESP. Id soli Deo notum est: nam et homo et angelus ignorat. Quædam enim sunt mala quibus parva bona absconduntur. Similiter quædam sunt bona quibus magna mala obteguntur et delentur. Hac autem judicia, e abyssus multa. » QUAST. CXXXIV. Vanis quibusdam hominibus dicere visum est nihil hominem inter et belluam interesse, sed qualis est interitus belluæ, talem esse hominis interitum, quippe qui non habeat substan- Liam animæ immortalem; scilicet, inquiunt, homo et bellua codem modo intereunt, cum nimirum ef- fluxerit et evacuatus fuerit ipsorum sanguis. • Resp. Sanguis natura in belluis substantia quæ dam vitalis et animalis est, quæ cætera tria cle- menta contineat, quo si animal privatur, interit, mihilque jam auxilii percipit ab aliis tribus elemen- tis. In nobis autem, quorum natura rationalis est, sanguinis natura vinculum est animæ et corporis, quo dissoluto vinculo, necesse est ea quæ junctɔ sunt separari. QUEST. CXXXV. Recte : hæc enim physica de- monstratio est. Attamen cum animalia et homines sæpe intereant absque sanguinis effusione, quid est quod ab illis exit et mortis causa est? RESP. In brutis, facultas vitalis, nutritiva, calo- ris, motus, auginenti, quæ in sanguine est, que- que ex igne vim agendi habet, quæ et causa illis est respirandi. Ut enim lebes igne accensus aquam, quam continet, movet ita ut bulliat, exstincto au- tem igne, mortua jam, immota et frigida fit aqua. Idem cogita de brutarum animantium natura et sanguinis fervore, hancque esse causam eorum vi- tæ et motus. Deficiente igitur sanguine mortua nia- nent pecora, volucres et pisces. At quod humanam spectat naturam, non solum fervor et calor san- guinis, mortis tempore, separantur; sed præterea rationalis quædam anima et constitutiva, immor- talis et intelligens. QUEST. CXXXVI. Quomodo gentilibus, qui Evan- gelio non credunt divinasque omnes Scripturas for- cifaciunt, possit persuaderi Deum esse increatum, cœli et terræ opificem, unum et solum, non multos deos, ut errantes ipsi arbitrantur? PATROL. GR. XXVIII. Resp. Eos qui divinas non admittunt Scripturas (75) Sic quidam mss. Editi vero, θείως εἶναι θεάρεστα.

εἰσὶ θεάρεστα (75). Καὶ τοῦτο δέ τινες ἐπετήρησαν, ὅτι περ ὅσα εἰσὶν εὐαπόδεκτα τῷ Θεῷ, οὐ μόνον ὁ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ πᾶσα ἡ κτίσις συνεργεῖ, καὶ συνέρχεται εἰς αὐτά· ὥσπερ εἰς τὰ τῷ Θεῷ ἀπαρέσκοντα οὐ δου- λεύει, ἀλλὰ ἀντιτάσσεται. Τοῦτο δὲ πάντως ἀπαιτεῖ ται ὁ ἄνθρωπος, ἵνα πρὸς Θεοῦ εὐαρέστησιν πάντα, ὅσα πράττει, βουλεύσηται. Ερώτ. ρλγ. Προειρήκαμεν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ότιπερ εἰς καταληφθήσεται ἄνθρωπος ἐν τῷ θανάτῳ αὐτοῦ, εἰς αὐτὸ καὶ ἀπέρχεται, εἴτε ἀγαθῷ εἴτε κακῷ. Ἐὰν οὖν τις καὶ πονηρὰ καὶ ἀγαθὰ ποιήσας τελευτ τήσῃ, τί χρὴ περὶ αὐτοῦ λογίζεσθαι ; Απόκ. Μόνῳ Θεῷ ἔγνωσται τοῦτο· ἐπεὶ οὔτε ἀν- θρώπῳ οὔτε ἀγγέλῳ. Εἰσὶ γάρ τινα κακὰ καλύπτοντα μικρὰ ἀγαθά· καί εἰσί τινα ἀγαθὰ καλύπτοντα καὶ ἐξαλείφοντα μεγάλα πονηρά. Τὰ δὲ κρίματα ταῦτα • άβυσσος πολλή. Ερώτ. ρλδ'. Ἔδοξέ τισι ματαιόφροσι λέγειν ὅτι οὐδὲν διαφέρει τοῦ κτήνους ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ' ὡς ὁ θάνατος τοῦ κτήνους, οὕτως ἐστὶ καὶ ὁ θάνατος τοῦ ἀνθρώπου μὴ ἔχοντός τινα ψυχῆς οὐσίαν ἀθάνατον. Καὶ γὰρ, φησὶν, ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ κτήνος ὁμοίως θνήσκουσιν, ἐξερχομένου καὶ κενουμένου τοῦ αἵματος αὐτῶν. - Απόκ. Τοῦ αἵματος ή φύσις παρὰ μὲν τοῖς ἀλό γοις οὐσία τίς ἐστι ζωτικὴ, καὶ τῶν λοιπῶν τριῶν στοιχείων συστατική· οὔτινος τὸ ζῶον στερούμενον θνήσκει, μηδὲν λοιπὸν ἐκ τῶν τριῶν στοιχείων ὠφε - λούμενον, παρὰ δὲ τῇ καθ' ἡμᾶς φύσει τῇ λογικῇ ἡ τοῦ αἵματος φύσις σύνδεσμός ἐστι τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος, καὶ ἀφαιρουμένου τοῦ συνδέσμου, ἀνάγκη πᾶσα καὶ τὰ συνδεδεμένα χωρίζεσθαι. Ερώτ. λε'. Καλῶς· φυσικὴ γὰρ ἡ ἀπόδειξις. Όμως ἐπειδὴ ζῶα καὶ ἄνθρωποι τελευτῶσι, πολλά- κις καὶ ἄνευ κενώσεως αἵματος, τί ἐστι τὸ παρ' αὐτῶν ἐξερχόμενον καὶ ποιοῦν τὸν θάνατον ; Απόκ. Παρὰ μὲν τοῖς ἀλόγοις ἡ ζωτική, καὶ θρε πτική, καὶ θερμαντική, καὶ κινητική, καὶ αὐξητική τοῦ αἵματος, ἡ ἐκ πυρὸς ὑπάρχει ἐνέργεια, ἡ καὶ τὸ ἀναπνεῖν αὐτοῖς παρέχουσα. Ωσπερ γὰρ ὁ λέξης ὑπὸ πυρός καιόμενος τὸ ἐν αὐτῷ ὕδωρ κινεῖ καὶ βράζει· πανομένου δὲ τοῦ πυρὸς, νεκρὸν λοιπὸν καὶ ἀκίνητον, καὶ ψυχρὸν τὸ ὕδωρ γίνεται· οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς τῶν ἀλόγων φύσεως καὶ τῆς ζέσεως τοῦ αἵματος γίνεσθαι νόμιζε, καὶ ταύτην εἶναι τὴν αἰτίαν τῆς αὐτῶν ζωῆς καὶ κινήσεως. Εξασθενοῦντος οὖν τοῦ αἵματος, νε κρὸν λοιπὸν καὶ ἀκίνητον τὸ κτῆνος ἢ τὸ πετεινὸν, ἢ ὁ ἰχθὺς καθίσταται. Ἐπὶ δὲ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως οὐ μόνον ἡ ζέσις καὶ ἡ θέρμη τοῦ αἵματος τῷ καιρῷ τοῦ θανάτου χωρίζονται, ἀλλὰ σὺν αὐτοῖς καὶ ψυχή τις λογική τε καὶ συστατικὴ, ἀθάνατός τε καὶ νοερά. Ερώτ. ρλς'. Τοὺς τῷ Εὐαγγελίῳ μὴ πιστεύοντας Έλληνας, καὶ τὰς θείας πάσας Γραφὰς εὐτελίζοντας, πῶς αὐτοὺς πεῖσαι ὀφείλομεν, ὅτι ἔστι θεὸς ἄκτιστος, ποιητὴς οὐρανοῦ καὶ γῆς, εἷς καὶ μόνος, καὶ οὐ πολύ λοὶ θεοὶ, ὡς αὐτοὶ πλανώμενοι νομίζουσιν ; Απόκ. Τοὺς τὰς θείας Γραφάς μὴ δεχομένους ἐξ €31 QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A sint accepta. Id vero nonnulli observarunt, ad ea B C D agenda, que Deo sunt accepta, non solum Deumn adjuvare, sed universam etiam concurrere et con- spirare naturam, quemadmodum in iis, quæ Deo displicent, non serviunt sed repugnant. Id autem omnino ab homine exigitur, ut quæcunque agit, ad Deo placendum agenda prospiciat. QUEST. CXXXIII. (Supra diximus qualis homio in morte deprehensus fuerit, talem decedere, sive bonum sive malum. Si quis ergo post acta et bona et mala moriatur, quid de illo sentiendum est ? RESP. Id soli Deo notum est: nam et homo et angelus ignorat. Quædam enim sunt mala quibus parva bona absconduntur. Similiter quædam sunt bona quibus magna mala obteguntur et delentur. Hac autem judicia, e abyssus multa. » QUAST. CXXXIV. Vanis quibusdam hominibus dicere visum est nihil hominem inter et belluam interesse, sed qualis est interitus belluæ, talem esse hominis interitum, quippe qui non habeat substan- Liam animæ immortalem; scilicet, inquiunt, homo et bellua codem modo intereunt, cum nimirum ef- fluxerit et evacuatus fuerit ipsorum sanguis. • Resp. Sanguis natura in belluis substantia quæ dam vitalis et animalis est, quæ cætera tria cle- menta contineat, quo si animal privatur, interit, mihilque jam auxilii percipit ab aliis tribus elemen- tis. In nobis autem, quorum natura rationalis est, sanguinis natura vinculum est animæ et corporis, quo dissoluto vinculo, necesse est ea quæ junctɔ sunt separari. QUEST. CXXXV. Recte : hæc enim physica de- monstratio est. Attamen cum animalia et homines sæpe intereant absque sanguinis effusione, quid est quod ab illis exit et mortis causa est? RESP. In brutis, facultas vitalis, nutritiva, calo- ris, motus, auginenti, quæ in sanguine est, que- que ex igne vim agendi habet, quæ et causa illis est respirandi. Ut enim lebes igne accensus aquam, quam continet, movet ita ut bulliat, exstincto au- tem igne, mortua jam, immota et frigida fit aqua. Idem cogita de brutarum animantium natura et sanguinis fervore, hancque esse causam eorum vi- tæ et motus. Deficiente igitur sanguine mortua nia- nent pecora, volucres et pisces. At quod humanam spectat naturam, non solum fervor et calor san- guinis, mortis tempore, separantur; sed præterea rationalis quædam anima et constitutiva, immor- talis et intelligens. QUEST. CXXXVI. Quomodo gentilibus, qui Evan- gelio non credunt divinasque omnes Scripturas for- cifaciunt, possit persuaderi Deum esse increatum, cœli et terræ opificem, unum et solum, non multos deos, ut errantes ipsi arbitrantur? PATROL. GR. XXVIII. Resp. Eos qui divinas non admittunt Scripturas (75) Sic quidam mss. Editi vero, θείως εἶναι θεάρεστα.

αὐτῆς λοιπὸν τῆς τῶν πραγμάτων φύσεως περὶ θεο- λογίας πεῖσαι ὀφείλομεν. Ὁρῶμεν γάρ τινας ουσίας ἐν τῇ κτίσει οὐ κατὰ φύσιν, ἀλλ' ὑπὲρ φύσιν μετ' ἀλλήλων ὑπαρχούσας. Οἷόν τι λέγω. Φύσει ἡ τῶν ὑδάτων ουσία γευστική και καταφερὴς υπάρχει πῶς οὖν ὁρῶμεν τους λεγομένους σίφωνας ἐκ τῆς θα λάσσης ὕδωρ τὰς νεφέλας ἀνέλκοντας ; Τὸ δὲ θαυματ στότερον, ὅτι, αλμυρά ανερχόμενα, γλυκέα λοιπόν ταῦτα ἐπὶ γῆς διὰ τῶν ὄμβρων κατέρχονται. Πῶς δὲ πάλιν καὶ ἡ τῶν σωμάτων [ὑδάτων] φύσις, βολιστική κατὰ φύσιν ὑπάρχουσα, ὁρᾶται, ἄδυτος καὶ ἀβόλιστος ἐν τοῖς ὕδασι τῆς Μαρμαρικῆς Πενταπόλεως; Οὐ μέσ νον δὲ, ἀλλὰ γὰρ καὶ ὕδατος καὶ πυρὸς ἐναντία ἡ φύ σις ὑπάρχουσα, ἐν τῷ ἅμα ἦν, ὅτε ἐν Λυκίᾳ τῷ ὄρει τῷ λεγομένῳ Ὀλύμπῳ, καθώς μυριάδες ἀνδρῶν ἑω ράκασι ; Καὶ ἄλλα δὲ μυρία τούτοις ὅμοια καὶ παρά δοξά ἐστιν ἐν τῇ κτίσει ὁρώμενα καὶ θαυμαζόμενα ἅπερ ἅπαντα οὐκ ἂν οὕτως ὑπὲρ φύσιν γίνεσθαι ἔμελ λον, εἰ μὴ οὐσία τις Θεοῦ ἦν τούτων δεσπόζουσα, καὶ τούτοις ἐπιτρέπουσα ἀλλήλοις μὴ ἀντιτάττεσθαι. Πῶς δὲ πάλιν λέγουσιν ἡμῖν Ἑλλήνων παῖδες, βροντῆς στεῤῥᾶς γινομένης, ἅπασα ἡ φύσις τῶν ἀνθρώπων τρέμει, φρίττει τε καὶ ἐξίσταται, μηνύουσα διὰ τοῦ σχήματος, ὡς ὑπὸ δεσπότην ἐστὶ τὸν τὰς βροντάς έργαζόμενον; Καὶ ταῦτα μὲν πρὸς τοὺς ἀφελεστέ ρους Ελλήνων εἰς θεογνωσίαν φέροντα υποδείγματα. Πρὸ γὰρ τῶν παρ' αὐτοῖς σοφῶν ἐκ φιλοσόφων ἀρχαίων δυνατών μαρτύρια πολλὰ περὶ θεοσεβείας τινὲς Ελλήνων σοφοὶ ἔφρασαν· ἀλλὰ καὶ τὴν Χρι- στοῦ οἰκονομίαν ἀμυδρῶς προεμήνυσαν. Καὶ γοῦν τις τῶν παρ' αὐτοῖς σοφῶν πρὸ πολλῶν τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας χρόνων φησίν, ὅτι Ηξει ἡ νεάνις ἔχουσα ἡμῖν οὐράνιον γόνον. Καὶ ἄλλος πάλιν ἔφρασεν οὔτ τως· ὑψέ ποτε ἐπὶ τὴν πολυσχεδή ταύτην κατέρχε- ται ὁ Θεὸς γῆν, καὶ δίχα πταίσματος σὰρξ γενήσε- ται· ὡς κατάκριτος ἐν ξύλῳ κρεμασθήσεται, καὶ ἀνίατα πάθη θεραπεύσει. Ερώτ. ρλζ'. Χριστιανῶν τε καὶ Ἰουδαίων Χρι στὸν ὁμολογούντων, ἀμφιβαλλόντων δὲ τῶν Ἰουδαίων οὔπω αὐτὸν ἐληλυθέναι, ἀλλὰ λεγόντων, ὅτι μέλλει ἔρχεσθαι· πόθεν αὐτοὺς πεῖσαι ὀφείλομεν, ὅτι καὶ Θεός ἐστιν ὁ Χριστὸς, καὶ ὅτι ἀληθής ἐστι, καὶ οὐ πλάνος, ὡς αὐτοὶ νομίζουσιν; Απόκ. 1. Ὅτι μὲν Θεὸς καὶ Κύριος ὁ Χριστός ἐστιν, οἱ προφῆται μαρτυρούσιν· ὁ μὲν Δαβὶδ λέγων· ο Θεός Κύριος, καὶ ἐπέφανεν ἡμῖν· ν καὶ πάλιν· ο Εκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη· καὶ πάλιν· . Ο καθήμενος ἐπὶ τῶν χερουβίμ, ἐμφάνηθι· ν ὁ δὲ Ἀμβακούμ πάλιν φησίν· ο Ο Θεὸς ἀπὸ Θαιμὰν ἥξει· ν ὁ δὲ Βα- ρούχ· « Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν· ἔξευρε πᾶταν ὁδὸν ἐπιστήμης, καὶ ἔδω- κεν αὐτὴν Ἰακὼβ τῷ παιδὶ αὐτοῦ, καὶ Ἰσραὴλ τῷ Αγαπημένῳ ὑπ' αὐτοῦ. Μετὰ τοῦτο ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη. • Ἰδοὺ πως προφανῶς οἱ προφῆται Θεὸν λέγουσι τὸν Χριστόν. οι S. ATHANASIUS. SPURIA. B - ex ipsa rerum natura, quid de Deo sentiendum sit A dceere debemus. Nam inter res creatas, quasdam videmus essentias, quæ non secundum naturain, sed supra naturam pariter exsistunt. Exempli causa. Aquarum essentia natura est fluxa et declivis: quo- modo ergo siphonas (sic vocant) videmus ex mare aquam ad nubes attrahere? Quod autem admirabi- lius est, quæ salsa ascendunt, dulcia postea in ter- ram per imbres descendunt? Quomodo rursus cum corporum possit, bolide jacta, natura explorari, in undis Marmarica Pentapolcos nec penetrari ad imum, nec bolide potest investigari? Quin etiam cum aqua et ignis contraria sint natura, simul ta- men invicem erant in Lyciae monte, quem Olympum vocant, quemadmodum innumerabiles viderunt ho- mines? Infinita alia sunt his similia in rerum natura quæ videmus et admiramur: quæ same omnia su- pra naturam non ita possent fieri, nisi esset aliqua Dei natura, quæ hisce dominaretur, imperaretque invicem non adversari. Quomodo rursus, dicant nobis gentiles, valido facto tonitru, universa homi- num natura tremit, horrescit, obstupescit? Qui- bus utique iudiciis ostendit se illi subjici Domino, qui tonitrui est auctor. Et hæc quidem sunt exem- pla, quibus Dei cognitionem doceri possint gentilium simpliciores. Nam ante ipsos eorum sapientes, qui- dam sapientes gentiles ex antiquis prastantibus philosophis, multa de Dei cultu testimonia protu- lere quin etiam ipsam Christi economiam obscure præsignificarunt. Sic igitur quidam illorum sapiens multis ante Christi adventum anuis verba fa- C cit Fuella veniet quæ cœlestem nobis editura est partum. Alius item sic loquitur : Tandem aliquando Deus in multifidam hanc terram descendet, et sine Tabe fiet caro : ut damnatus, pendebit in ligno, mor- bosque curabit insanabiles. QUEST. CXXXVII. (76) Cum Christiani et Judæi Christum confiteantur, ejusque de adventu dubi- tent Judæi, velintque nondum ipsum venisse, sed venturum esse, qua ratione ipsis poterimus persua- dere Deum esse Christum, veracemque, non impo- storein esse, ut ipsi arbitrantur? RESP. 1. Christum quidem Deum et Dominum esse testantur propheta, et quidem sic ait David : « Do- D minus Deus, et apparuit nobis > Et rursus : Inclinavit cœlos et descendit 88. > Et iterum : • Qui sedes super cherubim, appare ". Hæc ite:n sunt verba Hlabacuc : • Deus a Thaman veniet 9. Et Baruch : « Hic est Deus noster, et non astima- bitur alius adversus eum invenit omnem viam scientie, et tradidit illam Jacob puero suo, et ls- rael dilecto suo. Post hæc in terris visus est, et cum hominibus conversatus est , Vides quam Juculenter prophetæ Christum Deum appellent. Baruch. 111, Psal. cxvi, 27. es Psal. xvil, 2. so falac. 111, 3. 10. 89 Psal. LXXIX, (76) Hac non sunt Athanasio indigna, et in nouullis codicibus separatim ponuntur.

αὐτῆς λοιπὸν τῆς τῶν πραγμάτων φύσεως περὶ θεο- λογίας πεῖσαι ὀφείλομεν. Ὁρῶμεν γάρ τινας ουσίας ἐν τῇ κτίσει οὐ κατὰ φύσιν, ἀλλ' ὑπὲρ φύσιν μετ' ἀλλήλων ὑπαρχούσας. Οἷόν τι λέγω. Φύσει ἡ τῶν ὑδάτων ουσία γευστική και καταφερὴς υπάρχει πῶς οὖν ὁρῶμεν τους λεγομένους σίφωνας ἐκ τῆς θα λάσσης ὕδωρ τὰς νεφέλας ἀνέλκοντας ; Τὸ δὲ θαυματ στότερον, ὅτι, αλμυρά ανερχόμενα, γλυκέα λοιπόν ταῦτα ἐπὶ γῆς διὰ τῶν ὄμβρων κατέρχονται. Πῶς δὲ πάλιν καὶ ἡ τῶν σωμάτων [ὑδάτων] φύσις, βολιστική κατὰ φύσιν ὑπάρχουσα, ὁρᾶται, ἄδυτος καὶ ἀβόλιστος ἐν τοῖς ὕδασι τῆς Μαρμαρικῆς Πενταπόλεως; Οὐ μέσ νον δὲ, ἀλλὰ γὰρ καὶ ὕδατος καὶ πυρὸς ἐναντία ἡ φύ σις ὑπάρχουσα, ἐν τῷ ἅμα ἦν, ὅτε ἐν Λυκίᾳ τῷ ὄρει τῷ λεγομένῳ Ὀλύμπῳ, καθώς μυριάδες ἀνδρῶν ἑω ράκασι ; Καὶ ἄλλα δὲ μυρία τούτοις ὅμοια καὶ παρά δοξά ἐστιν ἐν τῇ κτίσει ὁρώμενα καὶ θαυμαζόμενα ἅπερ ἅπαντα οὐκ ἂν οὕτως ὑπὲρ φύσιν γίνεσθαι ἔμελ λον, εἰ μὴ οὐσία τις Θεοῦ ἦν τούτων δεσπόζουσα, καὶ τούτοις ἐπιτρέπουσα ἀλλήλοις μὴ ἀντιτάττεσθαι. Πῶς δὲ πάλιν λέγουσιν ἡμῖν Ἑλλήνων παῖδες, βροντῆς στεῤῥᾶς γινομένης, ἅπασα ἡ φύσις τῶν ἀνθρώπων τρέμει, φρίττει τε καὶ ἐξίσταται, μηνύουσα διὰ τοῦ σχήματος, ὡς ὑπὸ δεσπότην ἐστὶ τὸν τὰς βροντάς έργαζόμενον; Καὶ ταῦτα μὲν πρὸς τοὺς ἀφελεστέ ρους Ελλήνων εἰς θεογνωσίαν φέροντα υποδείγματα. Πρὸ γὰρ τῶν παρ' αὐτοῖς σοφῶν ἐκ φιλοσόφων ἀρχαίων δυνατών μαρτύρια πολλὰ περὶ θεοσεβείας τινὲς Ελλήνων σοφοὶ ἔφρασαν· ἀλλὰ καὶ τὴν Χρι- στοῦ οἰκονομίαν ἀμυδρῶς προεμήνυσαν. Καὶ γοῦν τις τῶν παρ' αὐτοῖς σοφῶν πρὸ πολλῶν τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας χρόνων φησίν, ὅτι Ηξει ἡ νεάνις ἔχουσα ἡμῖν οὐράνιον γόνον. Καὶ ἄλλος πάλιν ἔφρασεν οὔτ τως· ὑψέ ποτε ἐπὶ τὴν πολυσχεδή ταύτην κατέρχε- ται ὁ Θεὸς γῆν, καὶ δίχα πταίσματος σὰρξ γενήσε- ται· ὡς κατάκριτος ἐν ξύλῳ κρεμασθήσεται, καὶ ἀνίατα πάθη θεραπεύσει. Ερώτ. ρλζ'. Χριστιανῶν τε καὶ Ἰουδαίων Χρι στὸν ὁμολογούντων, ἀμφιβαλλόντων δὲ τῶν Ἰουδαίων οὔπω αὐτὸν ἐληλυθέναι, ἀλλὰ λεγόντων, ὅτι μέλλει ἔρχεσθαι· πόθεν αὐτοὺς πεῖσαι ὀφείλομεν, ὅτι καὶ Θεός ἐστιν ὁ Χριστὸς, καὶ ὅτι ἀληθής ἐστι, καὶ οὐ πλάνος, ὡς αὐτοὶ νομίζουσιν; Απόκ. 1. Ὅτι μὲν Θεὸς καὶ Κύριος ὁ Χριστός ἐστιν, οἱ προφῆται μαρτυρούσιν· ὁ μὲν Δαβὶδ λέγων· ο Θεός Κύριος, καὶ ἐπέφανεν ἡμῖν· ν καὶ πάλιν· ο Εκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη· καὶ πάλιν· . Ο καθήμενος ἐπὶ τῶν χερουβίμ, ἐμφάνηθι· ν ὁ δὲ Ἀμβακούμ πάλιν φησίν· ο Ο Θεὸς ἀπὸ Θαιμὰν ἥξει· ν ὁ δὲ Βα- ρούχ· « Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν· ἔξευρε πᾶταν ὁδὸν ἐπιστήμης, καὶ ἔδω- κεν αὐτὴν Ἰακὼβ τῷ παιδὶ αὐτοῦ, καὶ Ἰσραὴλ τῷ Αγαπημένῳ ὑπ' αὐτοῦ. Μετὰ τοῦτο ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη. • Ἰδοὺ πως προφανῶς οἱ προφῆται Θεὸν λέγουσι τὸν Χριστόν. οι S. ATHANASIUS. SPURIA. B - ex ipsa rerum natura, quid de Deo sentiendum sit A dceere debemus. Nam inter res creatas, quasdam videmus essentias, quæ non secundum naturain, sed supra naturam pariter exsistunt. Exempli causa. Aquarum essentia natura est fluxa et declivis: quo- modo ergo siphonas (sic vocant) videmus ex mare aquam ad nubes attrahere? Quod autem admirabi- lius est, quæ salsa ascendunt, dulcia postea in ter- ram per imbres descendunt? Quomodo rursus cum corporum possit, bolide jacta, natura explorari, in undis Marmarica Pentapolcos nec penetrari ad imum, nec bolide potest investigari? Quin etiam cum aqua et ignis contraria sint natura, simul ta- men invicem erant in Lyciae monte, quem Olympum vocant, quemadmodum innumerabiles viderunt ho- mines? Infinita alia sunt his similia in rerum natura quæ videmus et admiramur: quæ same omnia su- pra naturam non ita possent fieri, nisi esset aliqua Dei natura, quæ hisce dominaretur, imperaretque invicem non adversari. Quomodo rursus, dicant nobis gentiles, valido facto tonitru, universa homi- num natura tremit, horrescit, obstupescit? Qui- bus utique iudiciis ostendit se illi subjici Domino, qui tonitrui est auctor. Et hæc quidem sunt exem- pla, quibus Dei cognitionem doceri possint gentilium simpliciores. Nam ante ipsos eorum sapientes, qui- dam sapientes gentiles ex antiquis prastantibus philosophis, multa de Dei cultu testimonia protu- lere quin etiam ipsam Christi economiam obscure præsignificarunt. Sic igitur quidam illorum sapiens multis ante Christi adventum anuis verba fa- C cit Fuella veniet quæ cœlestem nobis editura est partum. Alius item sic loquitur : Tandem aliquando Deus in multifidam hanc terram descendet, et sine Tabe fiet caro : ut damnatus, pendebit in ligno, mor- bosque curabit insanabiles. QUEST. CXXXVII. (76) Cum Christiani et Judæi Christum confiteantur, ejusque de adventu dubi- tent Judæi, velintque nondum ipsum venisse, sed venturum esse, qua ratione ipsis poterimus persua- dere Deum esse Christum, veracemque, non impo- storein esse, ut ipsi arbitrantur? RESP. 1. Christum quidem Deum et Dominum esse testantur propheta, et quidem sic ait David : « Do- D minus Deus, et apparuit nobis > Et rursus : Inclinavit cœlos et descendit 88. > Et iterum : • Qui sedes super cherubim, appare ". Hæc ite:n sunt verba Hlabacuc : • Deus a Thaman veniet 9. Et Baruch : « Hic est Deus noster, et non astima- bitur alius adversus eum invenit omnem viam scientie, et tradidit illam Jacob puero suo, et ls- rael dilecto suo. Post hæc in terris visus est, et cum hominibus conversatus est , Vides quam Juculenter prophetæ Christum Deum appellent. Baruch. 111, Psal. cxvi, 27. es Psal. xvil, 2. so falac. 111, 3. 10. 89 Psal. LXXIX, (76) Hac non sunt Athanasio indigna, et in nouullis codicibus separatim ponuntur.

φήτης τὸν χρόνον τῆς παρουσίας αὐτοῦ σημαίνων οὕτω φησί, μᾶλλον δὲ πρὸς αὐτὸν ὁ ἀρχάγγελος Γα βριήλ ο Εβδομήκοντα ἑβδομάδες συνετμήθησαν ἐπὶ τὸν λαόν σου, καὶ ἐπὶ τὴν πόλιν τὴν ἁγίαν, τοῦ συν- τελεσθῆναι ἁμαρτίας, καὶ τοῦ σφραγῖσαι ἁμαρτίας·, καὶ μετὰ βραχύ· ι Καὶ τοῦ σφραγῖσαι ὅρασιν καὶ προφητείαν, καὶ τοῦ χρῖσαι "Αγιον ἁγίων. » Τίς οὖν ἐστιν ἕτερος χρισθεὶς ῞Αγιος ἁγίων εἰ μὴ ὁ Χριστὸς μόνος, ὡς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος; Αἱ γὰρ ἑβδομήκοντα Εβδομάδες τετρακόσια ἐνενήκοντα ἔτη σημαίνουσιν. ᾿Απὸ δὲ τοῦ Δανιὴλ ἕως τοῦ νῦν ὑπάρχουσιν ἔτη τῶν ὀκτακοσίων πλείω. Δείξουσιν οὖν ἡμῖν λοιπὸν Ἰου- δαῖοι, τίς παρ' αὐτοῖς ἐχρίσθη "Αγιος ἁγίων μετὰ τε τρακόσια ενενήκοντα ἔτη τοῦ Δανιήλ, καὶ κατήργησε τὴν θυσίαν καὶ τὴν σπονδὴν τὴν νομικήν; Αλλ' οὐκ Β ἔχουσι δεῖξαι, τίς τοῦτο πεποίηκεν, εἰ μὴ Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. ὡς ὑμεῖς νομίζετε, ὦ Ἰουδαῖοι, παραστήσομεν ὑμῖν τοῦτο οὐ διὰ ῥημάτων, ἀλλὰ διὰ πραγμάτων, μέχρι τοῦ νῦν κραζόντων καὶ μαρτυρούντων ἐν πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ · καὶ ὅτι πάντα τὰ ὑπ' αὐτοῦ λεχθέντα γε γόνασιν. Εἶπε γὰρ, ὅτι ο Ο οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρ- ελεύσεται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσιν. » Ποῖοι δὲ λόγοι, νουνεχῶς ἀκούσωμεν. Εἶπε περὶ τοῦ ὑμε- τέρου ναοῦ, ὅτι « Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, οὐ μὴ μείνῃ λί- θὸς ἐπὶ λίθον ἐπ᾿ αὐτῷ, ὃς οὐ μὴ καταλυθῇ· "Αρα γέγονεν αὐτοῦ ὁ λόγος, ἢ οὐ γέγονεν; Εἶπεν, ὅτι ἐλεύσονται οἱ Ρωμαῖοι, καὶ ἀροῦσιν ὑμῶν τὸ ἔθνος, καὶ τὴν πόλιν καὶ τὸ βασίλειον· "Αρα γέγονε τοῦτο ἐπὶ Οὐεσπασιανοῦ καὶ Τίτου, ἢ οὐ γέγονεν; Εἶπεν, ὅτι ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται ἕως Ἰωάννου τοῦ Βα- πτιστοῦ, καὶ πάυονται· Αρα οὐ γέγονε τοῦτο; Τίς προφήτης παρ' ὑμῖν μετὰ Ἰωάννην τὸν Βαπτιστήν ; Εὔδηλον, ὅτι οὐδείς. Εἶπε πάλιν ὁ αὐτὸς Κύριος Ἰη- σοῦς Χριστὸς ὁ ἀληθινὸς Θεὸς ἡμῶν, ὅτι κηρυχθήσε- ται τὸ Εὐαγγέλιον ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ· ἆρα γέγονεν τοῦτο, ἢ οὐ γέγονεν; Πάλιν εἶπεν, ὅτι πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσι τῆς Ἐκκλησίας· Αρα ἐψεύσατο; Μὴ γένοιτο ! Εἶπεν ἡμῖν τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσιν, ὅτι «Ἔσεσθε μισούμενοι ὑπὸ πάντων διὰ τὸ ὄνομά μου· "Αρτι εἴπατε ἡμῖν, διὰ τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ οὐ πάντα τὰ ἔθνη ἡμᾶς μισεῖ καὶ βδελύττεται ; Κἂν ὑμεῖς σιωπήσητε, ἀλλ᾽ οἱ λίθοι κράξονται, καὶ αὐτὴ δὲ τῶν πραγμάτων ἡ ἀλήθεια ἱκανῶς ἐντρέψαι καὶ κατασχῦναι ὑμᾶς δύναται, καὶ πεῖσαι καὶ ἄκοντας, ὅτι Χριστὸς ὁ Θεὸς ἐμφανῶς ἦλθε καὶ ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ ἔκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη, καὶ πάλιν ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ, καὶ ἐπετάσθη, καὶ ἀνέβη εἰς οὐρανοὺς ἐν ἀλαλαγμῷ ὡς Θεός. πωρώσεως, λοιπὸν δὲ καὶ ἡμεῖς οἱ πιστοὶ βεβαιότεροι ἐν τῇ Χριστοῦ πίστει γενώμεθα· φέρε διὰ βραχέων περὶ πάσης τῆς Χριστοῦ οἰκονομίας καὶ περὶ τῆς τοῦ Εὐαγγελίου ἀπολογίας ἐκ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης τὰς QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. • miele propheta, qui tempus ejus adventus sic ipse, vel potius archangelus Gabriel ipsi, indicavit : <Se ptuaginta hebdomades abbreviatae sunt super popu- lum tuum et super urbem sanctam, ut perficiantur peccata, et obsignentur peccata . Et paulo post : • Et obsignetur visio et prophetia, et ungatur San- ctus sanctorum 93. Quis ergo alius est unctus Sanctus sanctorum, præter solum Christum, ut Dei viventis ? Septuaginta enim hebdomades qua- dringentos nonaginta annos significant. Namque a Daniele ad hoc tempus sunt anni plusquam octin- genti. Ostendant igitur nobis Judaei quinam apud ipsos unctus sit Sanctus sanctorum post quadrin- gentos nonaginta annos Danielis, qui et sacrificium libationemque legalem abrogaverit? Sane neminem es Dan. is, 24. •s ibid. 26. xxv), 42. " Matth. xxiv, 9. ss Luc. xxi, 33. G poteriut indicare qui hæc præstiterit, nisi Jesum Christum Filium Dei. ut vos, Judai, arbitramini, id vobis non verbis sed factis sumus probaturi; quæ, inquam, facta id hac- tenus per totum orbem clamant et testantur, ut et omnia, quæ ipse dixit, facta esse, dixit enim : « Co- lum et terra transibunt, verba autem mea non trans- ibunt . . Quænam autem verba dixerit, attendamus. Dixit de vestro templo : t Amen, dico vobis, non remanebit lapis super lapidem in ipso qui non destrua- tur. Id ejus verbum factumne est, necne? Dixit venturos Romanos, vestramque sublaturos gentem urbemque et regnum. Annon sub Vespasiano et Tito id factum est, necne? Dixit legem et prophetas usque ad Joannem Baptistam futuros, tuncque finem habituros : annon id factum est ? Quis enim pro- pheta apud vos exstitit post Joannem Baptistam? Nullus profecto. Dixit rursus idem Dominus Jesus Christus verus Deus noster, Evangelium in toto mundo praedicatum iri ' : factum ergo id est, necne? Dixit item portas inferi non prævalituras adversus Ecclesiam : nunquid mentitus est? Absit ! Dixit no- bis qui in ipsum credimus : e Eritis odio omnibus propter nomen meum . » Dicite itaque nobis, an - non omnes gentes propter Christi nomen odio nos habent et exsecrantur? Etiamsi vos taceatis, ipsi clamabunt lapides, ipsaque rerum veritas vos pu- dore satis poterit afficere, cogetque vel invitos cre- D dere Christum Deum manifeste venisse, in terris visum esse, calos inclinasse et descendisse, rur- sumque super cherubim ascendisse et volasse, ad cœlosque in jubilatione ut Deum rediisse nemus, nosque, qui fideles sumus, in Christi fide firmiores efficiamur; age, breviter de univer- sa Christi oeconomia et pro Evangelii defensione, testimoniis ex Vetere Testamento excerptis, dis- ” Matth. xxiv, 2, Luc. xvi, 16. Matth. 2. Christum autem jam venisse habemus ex Da- 2. Ὅτι δὲ ἐλήλυθεν ἤδη ὁ Χριστός, Δανιὴλ ὁ προ- Α 5. Ὅτι δὲ ἀληθῆς ἐστι, καὶ οὐ πλάνος, ὁ Χριστὸς, 4. Ἵνα δὲ τελείως τῆς Ἰουδαϊκῆς καταγνῶμεν 5. Quod autem verus sit, non impostor Christus, 4. Ut autem Judaicam cæcitatem plane condem-

φήτης τὸν χρόνον τῆς παρουσίας αὐτοῦ σημαίνων οὕτω φησί, μᾶλλον δὲ πρὸς αὐτὸν ὁ ἀρχάγγελος Γα βριήλ ο Εβδομήκοντα ἑβδομάδες συνετμήθησαν ἐπὶ τὸν λαόν σου, καὶ ἐπὶ τὴν πόλιν τὴν ἁγίαν, τοῦ συν- τελεσθῆναι ἁμαρτίας, καὶ τοῦ σφραγῖσαι ἁμαρτίας·, καὶ μετὰ βραχύ· ι Καὶ τοῦ σφραγῖσαι ὅρασιν καὶ προφητείαν, καὶ τοῦ χρῖσαι "Αγιον ἁγίων. » Τίς οὖν ἐστιν ἕτερος χρισθεὶς ῞Αγιος ἁγίων εἰ μὴ ὁ Χριστὸς μόνος, ὡς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος; Αἱ γὰρ ἑβδομήκοντα Εβδομάδες τετρακόσια ἐνενήκοντα ἔτη σημαίνουσιν. ᾿Απὸ δὲ τοῦ Δανιὴλ ἕως τοῦ νῦν ὑπάρχουσιν ἔτη τῶν ὀκτακοσίων πλείω. Δείξουσιν οὖν ἡμῖν λοιπὸν Ἰου- δαῖοι, τίς παρ' αὐτοῖς ἐχρίσθη "Αγιος ἁγίων μετὰ τε τρακόσια ενενήκοντα ἔτη τοῦ Δανιήλ, καὶ κατήργησε τὴν θυσίαν καὶ τὴν σπονδὴν τὴν νομικήν; Αλλ' οὐκ Β ἔχουσι δεῖξαι, τίς τοῦτο πεποίηκεν, εἰ μὴ Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. ὡς ὑμεῖς νομίζετε, ὦ Ἰουδαῖοι, παραστήσομεν ὑμῖν τοῦτο οὐ διὰ ῥημάτων, ἀλλὰ διὰ πραγμάτων, μέχρι τοῦ νῦν κραζόντων καὶ μαρτυρούντων ἐν πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ · καὶ ὅτι πάντα τὰ ὑπ' αὐτοῦ λεχθέντα γε γόνασιν. Εἶπε γὰρ, ὅτι ο Ο οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρ- ελεύσεται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσιν. » Ποῖοι δὲ λόγοι, νουνεχῶς ἀκούσωμεν. Εἶπε περὶ τοῦ ὑμε- τέρου ναοῦ, ὅτι « Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, οὐ μὴ μείνῃ λί- θὸς ἐπὶ λίθον ἐπ᾿ αὐτῷ, ὃς οὐ μὴ καταλυθῇ· "Αρα γέγονεν αὐτοῦ ὁ λόγος, ἢ οὐ γέγονεν; Εἶπεν, ὅτι ἐλεύσονται οἱ Ρωμαῖοι, καὶ ἀροῦσιν ὑμῶν τὸ ἔθνος, καὶ τὴν πόλιν καὶ τὸ βασίλειον· "Αρα γέγονε τοῦτο ἐπὶ Οὐεσπασιανοῦ καὶ Τίτου, ἢ οὐ γέγονεν; Εἶπεν, ὅτι ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται ἕως Ἰωάννου τοῦ Βα- πτιστοῦ, καὶ πάυονται· Αρα οὐ γέγονε τοῦτο; Τίς προφήτης παρ' ὑμῖν μετὰ Ἰωάννην τὸν Βαπτιστήν ; Εὔδηλον, ὅτι οὐδείς. Εἶπε πάλιν ὁ αὐτὸς Κύριος Ἰη- σοῦς Χριστὸς ὁ ἀληθινὸς Θεὸς ἡμῶν, ὅτι κηρυχθήσε- ται τὸ Εὐαγγέλιον ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ· ἆρα γέγονεν τοῦτο, ἢ οὐ γέγονεν; Πάλιν εἶπεν, ὅτι πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσι τῆς Ἐκκλησίας· Αρα ἐψεύσατο; Μὴ γένοιτο ! Εἶπεν ἡμῖν τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσιν, ὅτι «Ἔσεσθε μισούμενοι ὑπὸ πάντων διὰ τὸ ὄνομά μου· "Αρτι εἴπατε ἡμῖν, διὰ τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ οὐ πάντα τὰ ἔθνη ἡμᾶς μισεῖ καὶ βδελύττεται ; Κἂν ὑμεῖς σιωπήσητε, ἀλλ᾽ οἱ λίθοι κράξονται, καὶ αὐτὴ δὲ τῶν πραγμάτων ἡ ἀλήθεια ἱκανῶς ἐντρέψαι καὶ κατασχῦναι ὑμᾶς δύναται, καὶ πεῖσαι καὶ ἄκοντας, ὅτι Χριστὸς ὁ Θεὸς ἐμφανῶς ἦλθε καὶ ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ ἔκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη, καὶ πάλιν ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ, καὶ ἐπετάσθη, καὶ ἀνέβη εἰς οὐρανοὺς ἐν ἀλαλαγμῷ ὡς Θεός. πωρώσεως, λοιπὸν δὲ καὶ ἡμεῖς οἱ πιστοὶ βεβαιότεροι ἐν τῇ Χριστοῦ πίστει γενώμεθα· φέρε διὰ βραχέων περὶ πάσης τῆς Χριστοῦ οἰκονομίας καὶ περὶ τῆς τοῦ Εὐαγγελίου ἀπολογίας ἐκ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης τὰς QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. • miele propheta, qui tempus ejus adventus sic ipse, vel potius archangelus Gabriel ipsi, indicavit : <Se ptuaginta hebdomades abbreviatae sunt super popu- lum tuum et super urbem sanctam, ut perficiantur peccata, et obsignentur peccata . Et paulo post : • Et obsignetur visio et prophetia, et ungatur San- ctus sanctorum 93. Quis ergo alius est unctus Sanctus sanctorum, præter solum Christum, ut Dei viventis ? Septuaginta enim hebdomades qua- dringentos nonaginta annos significant. Namque a Daniele ad hoc tempus sunt anni plusquam octin- genti. Ostendant igitur nobis Judaei quinam apud ipsos unctus sit Sanctus sanctorum post quadrin- gentos nonaginta annos Danielis, qui et sacrificium libationemque legalem abrogaverit? Sane neminem es Dan. is, 24. •s ibid. 26. xxv), 42. " Matth. xxiv, 9. ss Luc. xxi, 33. G poteriut indicare qui hæc præstiterit, nisi Jesum Christum Filium Dei. ut vos, Judai, arbitramini, id vobis non verbis sed factis sumus probaturi; quæ, inquam, facta id hac- tenus per totum orbem clamant et testantur, ut et omnia, quæ ipse dixit, facta esse, dixit enim : « Co- lum et terra transibunt, verba autem mea non trans- ibunt . . Quænam autem verba dixerit, attendamus. Dixit de vestro templo : t Amen, dico vobis, non remanebit lapis super lapidem in ipso qui non destrua- tur. Id ejus verbum factumne est, necne? Dixit venturos Romanos, vestramque sublaturos gentem urbemque et regnum. Annon sub Vespasiano et Tito id factum est, necne? Dixit legem et prophetas usque ad Joannem Baptistam futuros, tuncque finem habituros : annon id factum est ? Quis enim pro- pheta apud vos exstitit post Joannem Baptistam? Nullus profecto. Dixit rursus idem Dominus Jesus Christus verus Deus noster, Evangelium in toto mundo praedicatum iri ' : factum ergo id est, necne? Dixit item portas inferi non prævalituras adversus Ecclesiam : nunquid mentitus est? Absit ! Dixit no- bis qui in ipsum credimus : e Eritis odio omnibus propter nomen meum . » Dicite itaque nobis, an - non omnes gentes propter Christi nomen odio nos habent et exsecrantur? Etiamsi vos taceatis, ipsi clamabunt lapides, ipsaque rerum veritas vos pu- dore satis poterit afficere, cogetque vel invitos cre- D dere Christum Deum manifeste venisse, in terris visum esse, calos inclinasse et descendisse, rur- sumque super cherubim ascendisse et volasse, ad cœlosque in jubilatione ut Deum rediisse nemus, nosque, qui fideles sumus, in Christi fide firmiores efficiamur; age, breviter de univer- sa Christi oeconomia et pro Evangelii defensione, testimoniis ex Vetere Testamento excerptis, dis- ” Matth. xxiv, 2, Luc. xvi, 16. Matth. 2. Christum autem jam venisse habemus ex Da- 2. Ὅτι δὲ ἐλήλυθεν ἤδη ὁ Χριστός, Δανιὴλ ὁ προ- Α 5. Ὅτι δὲ ἀληθῆς ἐστι, καὶ οὐ πλάνος, ὁ Χριστὸς, 4. Ἵνα δὲ τελείως τῆς Ἰουδαϊκῆς καταγνῶμεν 5. Quod autem verus sit, non impostor Christus, 4. Ut autem Judaicam cæcitatem plane condem-

φήτης τὸν χρόνον τῆς παρουσίας αὐτοῦ σημαίνων οὕτω φησί, μᾶλλον δὲ πρὸς αὐτὸν ὁ ἀρχάγγελος Γα βριήλ ο Εβδομήκοντα ἑβδομάδες συνετμήθησαν ἐπὶ τὸν λαόν σου, καὶ ἐπὶ τὴν πόλιν τὴν ἁγίαν, τοῦ συν- τελεσθῆναι ἁμαρτίας, καὶ τοῦ σφραγῖσαι ἁμαρτίας·, καὶ μετὰ βραχύ· ι Καὶ τοῦ σφραγῖσαι ὅρασιν καὶ προφητείαν, καὶ τοῦ χρῖσαι "Αγιον ἁγίων. » Τίς οὖν ἐστιν ἕτερος χρισθεὶς ῞Αγιος ἁγίων εἰ μὴ ὁ Χριστὸς μόνος, ὡς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος; Αἱ γὰρ ἑβδομήκοντα Εβδομάδες τετρακόσια ἐνενήκοντα ἔτη σημαίνουσιν. ᾿Απὸ δὲ τοῦ Δανιὴλ ἕως τοῦ νῦν ὑπάρχουσιν ἔτη τῶν ὀκτακοσίων πλείω. Δείξουσιν οὖν ἡμῖν λοιπὸν Ἰου- δαῖοι, τίς παρ' αὐτοῖς ἐχρίσθη "Αγιος ἁγίων μετὰ τε τρακόσια ενενήκοντα ἔτη τοῦ Δανιήλ, καὶ κατήργησε τὴν θυσίαν καὶ τὴν σπονδὴν τὴν νομικήν; Αλλ' οὐκ Β ἔχουσι δεῖξαι, τίς τοῦτο πεποίηκεν, εἰ μὴ Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. ὡς ὑμεῖς νομίζετε, ὦ Ἰουδαῖοι, παραστήσομεν ὑμῖν τοῦτο οὐ διὰ ῥημάτων, ἀλλὰ διὰ πραγμάτων, μέχρι τοῦ νῦν κραζόντων καὶ μαρτυρούντων ἐν πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ · καὶ ὅτι πάντα τὰ ὑπ' αὐτοῦ λεχθέντα γε γόνασιν. Εἶπε γὰρ, ὅτι ο Ο οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρ- ελεύσεται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσιν. » Ποῖοι δὲ λόγοι, νουνεχῶς ἀκούσωμεν. Εἶπε περὶ τοῦ ὑμε- τέρου ναοῦ, ὅτι « Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, οὐ μὴ μείνῃ λί- θὸς ἐπὶ λίθον ἐπ᾿ αὐτῷ, ὃς οὐ μὴ καταλυθῇ· "Αρα γέγονεν αὐτοῦ ὁ λόγος, ἢ οὐ γέγονεν; Εἶπεν, ὅτι ἐλεύσονται οἱ Ρωμαῖοι, καὶ ἀροῦσιν ὑμῶν τὸ ἔθνος, καὶ τὴν πόλιν καὶ τὸ βασίλειον· "Αρα γέγονε τοῦτο ἐπὶ Οὐεσπασιανοῦ καὶ Τίτου, ἢ οὐ γέγονεν; Εἶπεν, ὅτι ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται ἕως Ἰωάννου τοῦ Βα- πτιστοῦ, καὶ πάυονται· Αρα οὐ γέγονε τοῦτο; Τίς προφήτης παρ' ὑμῖν μετὰ Ἰωάννην τὸν Βαπτιστήν ; Εὔδηλον, ὅτι οὐδείς. Εἶπε πάλιν ὁ αὐτὸς Κύριος Ἰη- σοῦς Χριστὸς ὁ ἀληθινὸς Θεὸς ἡμῶν, ὅτι κηρυχθήσε- ται τὸ Εὐαγγέλιον ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ· ἆρα γέγονεν τοῦτο, ἢ οὐ γέγονεν; Πάλιν εἶπεν, ὅτι πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσι τῆς Ἐκκλησίας· Αρα ἐψεύσατο; Μὴ γένοιτο ! Εἶπεν ἡμῖν τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσιν, ὅτι «Ἔσεσθε μισούμενοι ὑπὸ πάντων διὰ τὸ ὄνομά μου· "Αρτι εἴπατε ἡμῖν, διὰ τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ οὐ πάντα τὰ ἔθνη ἡμᾶς μισεῖ καὶ βδελύττεται ; Κἂν ὑμεῖς σιωπήσητε, ἀλλ᾽ οἱ λίθοι κράξονται, καὶ αὐτὴ δὲ τῶν πραγμάτων ἡ ἀλήθεια ἱκανῶς ἐντρέψαι καὶ κατασχῦναι ὑμᾶς δύναται, καὶ πεῖσαι καὶ ἄκοντας, ὅτι Χριστὸς ὁ Θεὸς ἐμφανῶς ἦλθε καὶ ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ ἔκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη, καὶ πάλιν ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ, καὶ ἐπετάσθη, καὶ ἀνέβη εἰς οὐρανοὺς ἐν ἀλαλαγμῷ ὡς Θεός. πωρώσεως, λοιπὸν δὲ καὶ ἡμεῖς οἱ πιστοὶ βεβαιότεροι ἐν τῇ Χριστοῦ πίστει γενώμεθα· φέρε διὰ βραχέων περὶ πάσης τῆς Χριστοῦ οἰκονομίας καὶ περὶ τῆς τοῦ Εὐαγγελίου ἀπολογίας ἐκ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης τὰς QUÆSTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. • miele propheta, qui tempus ejus adventus sic ipse, vel potius archangelus Gabriel ipsi, indicavit : <Se ptuaginta hebdomades abbreviatae sunt super popu- lum tuum et super urbem sanctam, ut perficiantur peccata, et obsignentur peccata . Et paulo post : • Et obsignetur visio et prophetia, et ungatur San- ctus sanctorum 93. Quis ergo alius est unctus Sanctus sanctorum, præter solum Christum, ut Dei viventis ? Septuaginta enim hebdomades qua- dringentos nonaginta annos significant. Namque a Daniele ad hoc tempus sunt anni plusquam octin- genti. Ostendant igitur nobis Judaei quinam apud ipsos unctus sit Sanctus sanctorum post quadrin- gentos nonaginta annos Danielis, qui et sacrificium libationemque legalem abrogaverit? Sane neminem es Dan. is, 24. •s ibid. 26. xxv), 42. " Matth. xxiv, 9. ss Luc. xxi, 33. G poteriut indicare qui hæc præstiterit, nisi Jesum Christum Filium Dei. ut vos, Judai, arbitramini, id vobis non verbis sed factis sumus probaturi; quæ, inquam, facta id hac- tenus per totum orbem clamant et testantur, ut et omnia, quæ ipse dixit, facta esse, dixit enim : « Co- lum et terra transibunt, verba autem mea non trans- ibunt . . Quænam autem verba dixerit, attendamus. Dixit de vestro templo : t Amen, dico vobis, non remanebit lapis super lapidem in ipso qui non destrua- tur. Id ejus verbum factumne est, necne? Dixit venturos Romanos, vestramque sublaturos gentem urbemque et regnum. Annon sub Vespasiano et Tito id factum est, necne? Dixit legem et prophetas usque ad Joannem Baptistam futuros, tuncque finem habituros : annon id factum est ? Quis enim pro- pheta apud vos exstitit post Joannem Baptistam? Nullus profecto. Dixit rursus idem Dominus Jesus Christus verus Deus noster, Evangelium in toto mundo praedicatum iri ' : factum ergo id est, necne? Dixit item portas inferi non prævalituras adversus Ecclesiam : nunquid mentitus est? Absit ! Dixit no- bis qui in ipsum credimus : e Eritis odio omnibus propter nomen meum . » Dicite itaque nobis, an - non omnes gentes propter Christi nomen odio nos habent et exsecrantur? Etiamsi vos taceatis, ipsi clamabunt lapides, ipsaque rerum veritas vos pu- dore satis poterit afficere, cogetque vel invitos cre- D dere Christum Deum manifeste venisse, in terris visum esse, calos inclinasse et descendisse, rur- sumque super cherubim ascendisse et volasse, ad cœlosque in jubilatione ut Deum rediisse nemus, nosque, qui fideles sumus, in Christi fide firmiores efficiamur; age, breviter de univer- sa Christi oeconomia et pro Evangelii defensione, testimoniis ex Vetere Testamento excerptis, dis- ” Matth. xxiv, 2, Luc. xvi, 16. Matth. 2. Christum autem jam venisse habemus ex Da- 2. Ὅτι δὲ ἐλήλυθεν ἤδη ὁ Χριστός, Δανιὴλ ὁ προ- Α 5. Ὅτι δὲ ἀληθῆς ἐστι, καὶ οὐ πλάνος, ὁ Χριστὸς, 4. Ἵνα δὲ τελείως τῆς Ἰουδαϊκῆς καταγνῶμεν 5. Quod autem verus sit, non impostor Christus, 4. Ut autem Judaicam cæcitatem plane condem-

ὅτι προαιώνιός ἐστιν ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ γέννη- σις, ἀκούσωμεν, τοῦ προφήτου Μιχαίου λέγοντος· ι Καὶ σὺ, Βηθλεέμ, οἶκος τοῦ Ἐφραθα, μὴ ὀλιγο- στὸς εἶ τοῦ εἶναι ἐν χιλιάσιν Ἰούδα· Ἐκ τοῦ γάρ μοι ἐξελεύσεται τοῦ εἶναι εἰς ἄρχοντα ἐν τῷ Ἰσραὴλ, καὶ ἔξοδος αὐτοῦ ἀπ' ἀρχῆς ἐξ ἡμερῶν αἰῶνος. » Ὅτι δὲ ἐν Σιὼν μέλλει φανεροῦσθαι ὁ Χριστὸς, καὶ ὅτι Υψιστός ἐστι, Δαβὶδ ὁ προφήτης ἐν τῷ πς' ψαλ- μῷ οὕτω προφητεύει λέγων· « Μήτηρ Σιὼν ἐρεῖ, *Ανθρωπος καὶ ἄνθρωπος ἐγεννήθη ἐν αὐτῇ, καὶ αὐ τὸς ἐθεμελίωσεν αὐτὴν ὁ Ὕψιστος. » Ὥστε οὖν ὕψιστός ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Ὅτι δὲ τεχθεὶς ὁ Χριστὸς ἔμελλε μετὰ τῆς ἰδίας μητρὸς τῆς πνευματικῆς νεφέλης ἔρχεσθαι εἰς Αἴγυπτον, Ησαΐου τοῦ προφήτου ἀκούσωμεν λέγοντος· « Ἰδοὺ Κύριος κάθηται ἐπὶ νεφέλης κούφης, καὶ ἥξει εἰς Αἴγυπτον, καὶ σεισθήσονται τὰ χειροποίητα Αἰγύπ- του. • "Οτι δὲ βαπτιζομένου τοῦ Χριστοῦ, ἔμελλεν ὁ Πατὴρ ἄνωθεν αὐτῷ μαρτυρεῖν, ἐν τῷ κη' ψαλμῷ γέγραπται οὕτω· ι Φωνή Κυρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων, ὁ Θεὸς τῆς δόξης ἐβρόντησεν, Κύριος ἐπὶ ὑδάτων πολλῶν. ο Εἶτα περὶ τῶν θαυμάτων καὶ ἰαμάτων, ὧν ὁ Χριστὸς καὶ Θεὸς ἡμῶν ἐποίησεν Ησαΐας ἡμᾶς διδάσκει λέγων· · Αὐτὸς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἦρε, καὶ τὰς νόσους ἐβάστασε, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυ νᾶται. » Οτι δὲ εἰρηνεῦσαι τὸν κόσμον ἦλθεν ὁ Χριστὸς, ἀκούσωμεν τοῦ σα' ψαλμοῦ· • Καταβήσεται ὡς ὑετὸς ἐπὶ πόκον, καὶ ὡσεὶ σταγὼν ἡ στάζουσα ἐπὶ τὴν γῆν. ᾿Ανατελεῖ ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ δι καιοσύνη, καὶ πλῆθος εἰρήνης, ἕως οὗ ἀνταναιρεθῇ ἡ σελήνη, καὶ κατακυριεύσει ἀπὸ θαλάσσης ἕως θα- λάσσης, καὶ ἀπὸ ποταμῶν ἕως περάτων τῆς οἰκου μένης. » Κἂν εἴπῃ Ἰουδαῖος, ὅτι περὶ Σολομῶντος λέγει ὁ ψαλμὸς, ψεύδεται. Λέγει γάρ «Πρὸ τοῦ ἡ- λίου διαμένει τὸ ὄνομα αὐτοῦ· καὶ πάντα τὰ ἔθνη μακαριοῦσιν αὐτὸν, καὶ προσκυνήσουσιν αὐτῷ πάν- τες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς. » Ταῦτα δὲ οὐ δυνατὸν εἰς Σολομῶντα λέγεσθαι· οὐ γὰρ ἦν αὐτὸς πρὸ ἡλίου. ὁ Θεὸς ἡμῶν καταργεῖν τὸν διάβολον, ὁ ογ' ψαλμὸς μαρτυρεί λέγων πρὸς Θεὸν οὕτως· « Σὺ συνέτριψας τὰς κεφαλὰς τῶν δρακόντων ἐπὶ τοῦ ὕδατος· σὺ συν- ἔθλασας τὴν κεφαλὴν τοῦ δράκοντος. » Οτι δὲ ποι ητὴς οὐρανοῦ ὁ Χριστός ἐστιν, ὁ ἐν θαλάσσῃ περι- πατήσας, τοῦ Ἰὼβ ἀκούσωμεν λέγοντος οὕτως· « Ο τανύσας τὸν οὐρανὸν μόνος, καὶ περιπατῶν ἐπὶ θα- λάσσης ὡς ἐπ' ἐδάφους. » Περὶ δὲ τοῦ πώλου καὶ τῆς ὄνου, ἐφ᾽ ὧν ὁ Χριστὸς ἐπεκάθισεν, ἀκούσωμεν τοῦ προφήτου Ζαχαρίου λέγοντος· « Χαίρε σφόδρα, θύ- γατερ Σιών · κήρυσσε, θύγατερ Ἱερουσαλήμ· ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου ἔρχεταί σοι δίκαιος καὶ σώζων, αὐτὸς πραῦς, καὶ ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ ὑποζύγιον καὶ πῶλον νέον. » Τί τοίνυν τῶν προφητικῶν τούτων φωνῶν τηλαυγέστερον ; 'Αλλ' ὅμως, καίπερ οὕτως τρανῶς περὶ τοῦ Χριστοῦ προφητευόντων, ἀπετύφλωσεν ὁ Σατανᾶς τὰ τῶν Ἰουδαίων ὄμματα, καὶ ἐπήρωσε τὰς θα QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A quodque ante sacula sit ejus ex Patre generatio, audiamus Michæam prophetam dicentem, Et tu, Bethlehem, domus Ephratha, non minima es in millibus Juda : ex te enim mihi egredietur, qui sit dominator in Israel, et egressus ejus ab initio, ex diebus sæculis. Quod item in Sion Christus appari- turus esset, et quod ipse sit Altissimus, David pro- pheta psalmo octogesimo sexto his verbis prophe tat : «Mater Sion dicet, Homo et homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus 15. Itaque Al- tissimus est Christus Filius Dei. Quod vero natus Christus cum propria matre, spirituali nube, in Ægyptum erat venturus, audiamus Isaiam pro- phetam dicentem, «Ecce Dominus sedet in nube levi, venietque in Ægyptum, et commovebuntur simulacra Ægypti., Quod autem, cum baptizaretur Christus, Pater de eo testaturus esset, ita scriptum habemus in psalmo vicesimo octavo, <Vox Domini super aquas : Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas., Deinde quod ad miracula et sanationes spectat, quas Christus et Deus noster effecit, sic de his nos docet Isaias, e Ipse infirmi- tales nostras tulit, et morbos portavit, et pro nobis cruciatur. Quod similiter Christus pacem mundo venerit allaturus, discimus ex septuagesimo primo psalmo, «Descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stilla stillans in terram. Orietur in diebus justitia et abundantia pacis, donec auferatur luna, et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumi- nibus usque ad terminos orbis terrarum., Quod si dicat Judæus psalmum de Salomone loqui, falli- tur. Nam hæc ejus sunt. verba : «Ante solem per- manet nomen ejus : et omnes gentes beatum dicent eum, et adorabunt eum omnes reges terra, Atqui hæc in Salomonem quadrare non queunt, quippe qui ante solem non exstiterit. B C D Mich. v, 2. Psal. Lxxxvi, 5. Isa. xix. 2531, 6-8. so ibid. 17. ss Fsal. Lxx!!!, 15. smum contriturus esset diabolum, testatur psalmus septuagesimus tertius his verbis: «Tu contrivisti capita draconum in aqua tu confregisti capita draconis " : » Christum præterea coli effectoren esse qui et in mari ambulaverit, audiamus ex his Jobi verbis, Qui expandit cœlum solus, et ambulat in mari velut in solo"., De pullo autem et asina, in quibus Christus insedit, audiamus Zachariam prophetam aientem : Exsulta multum, filia Sion : prædica, filia Jerusalem; ecce rex tuus venit tibi justus et salvator, ipse mitis sedens super subju- galem et pullum juniorem., Quid his propheticis vocibus luculentius? Sed tamen licet tam clara de Christo essent vaticinia, oculos Judæorum excæ- cavit Satanas, eorumque mentis pupillas obtudit, ut tol testimonia prave explicarent. Verum audia- mus insuper de pueris qui Christo Hosanna accla 4. ( Psal. XXVIII, 3. Isa Litt, 4, 5. Psal. Job 1x, Zachar. IX, 7. Οτι δὲ καὶ διὰ βαπτίσματος ἔμελλεν ὁ Χριστος 7. Quod autem Christus Deus noster per bapli-

ὅτι προαιώνιός ἐστιν ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ γέννη- σις, ἀκούσωμεν, τοῦ προφήτου Μιχαίου λέγοντος· ι Καὶ σὺ, Βηθλεέμ, οἶκος τοῦ Ἐφραθα, μὴ ὀλιγο- στὸς εἶ τοῦ εἶναι ἐν χιλιάσιν Ἰούδα· Ἐκ τοῦ γάρ μοι ἐξελεύσεται τοῦ εἶναι εἰς ἄρχοντα ἐν τῷ Ἰσραὴλ, καὶ ἔξοδος αὐτοῦ ἀπ' ἀρχῆς ἐξ ἡμερῶν αἰῶνος. » Ὅτι δὲ ἐν Σιὼν μέλλει φανεροῦσθαι ὁ Χριστὸς, καὶ ὅτι Υψιστός ἐστι, Δαβὶδ ὁ προφήτης ἐν τῷ πς' ψαλ- μῷ οὕτω προφητεύει λέγων· « Μήτηρ Σιὼν ἐρεῖ, *Ανθρωπος καὶ ἄνθρωπος ἐγεννήθη ἐν αὐτῇ, καὶ αὐ τὸς ἐθεμελίωσεν αὐτὴν ὁ Ὕψιστος. » Ὥστε οὖν ὕψιστός ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Ὅτι δὲ τεχθεὶς ὁ Χριστὸς ἔμελλε μετὰ τῆς ἰδίας μητρὸς τῆς πνευματικῆς νεφέλης ἔρχεσθαι εἰς Αἴγυπτον, Ησαΐου τοῦ προφήτου ἀκούσωμεν λέγοντος· « Ἰδοὺ Κύριος κάθηται ἐπὶ νεφέλης κούφης, καὶ ἥξει εἰς Αἴγυπτον, καὶ σεισθήσονται τὰ χειροποίητα Αἰγύπ- του. • "Οτι δὲ βαπτιζομένου τοῦ Χριστοῦ, ἔμελλεν ὁ Πατὴρ ἄνωθεν αὐτῷ μαρτυρεῖν, ἐν τῷ κη' ψαλμῷ γέγραπται οὕτω· ι Φωνή Κυρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων, ὁ Θεὸς τῆς δόξης ἐβρόντησεν, Κύριος ἐπὶ ὑδάτων πολλῶν. ο Εἶτα περὶ τῶν θαυμάτων καὶ ἰαμάτων, ὧν ὁ Χριστὸς καὶ Θεὸς ἡμῶν ἐποίησεν Ησαΐας ἡμᾶς διδάσκει λέγων· · Αὐτὸς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἦρε, καὶ τὰς νόσους ἐβάστασε, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυ νᾶται. » Οτι δὲ εἰρηνεῦσαι τὸν κόσμον ἦλθεν ὁ Χριστὸς, ἀκούσωμεν τοῦ σα' ψαλμοῦ· • Καταβήσεται ὡς ὑετὸς ἐπὶ πόκον, καὶ ὡσεὶ σταγὼν ἡ στάζουσα ἐπὶ τὴν γῆν. ᾿Ανατελεῖ ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ δι καιοσύνη, καὶ πλῆθος εἰρήνης, ἕως οὗ ἀνταναιρεθῇ ἡ σελήνη, καὶ κατακυριεύσει ἀπὸ θαλάσσης ἕως θα- λάσσης, καὶ ἀπὸ ποταμῶν ἕως περάτων τῆς οἰκου μένης. » Κἂν εἴπῃ Ἰουδαῖος, ὅτι περὶ Σολομῶντος λέγει ὁ ψαλμὸς, ψεύδεται. Λέγει γάρ «Πρὸ τοῦ ἡ- λίου διαμένει τὸ ὄνομα αὐτοῦ· καὶ πάντα τὰ ἔθνη μακαριοῦσιν αὐτὸν, καὶ προσκυνήσουσιν αὐτῷ πάν- τες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς. » Ταῦτα δὲ οὐ δυνατὸν εἰς Σολομῶντα λέγεσθαι· οὐ γὰρ ἦν αὐτὸς πρὸ ἡλίου. ὁ Θεὸς ἡμῶν καταργεῖν τὸν διάβολον, ὁ ογ' ψαλμὸς μαρτυρεί λέγων πρὸς Θεὸν οὕτως· « Σὺ συνέτριψας τὰς κεφαλὰς τῶν δρακόντων ἐπὶ τοῦ ὕδατος· σὺ συν- ἔθλασας τὴν κεφαλὴν τοῦ δράκοντος. » Οτι δὲ ποι ητὴς οὐρανοῦ ὁ Χριστός ἐστιν, ὁ ἐν θαλάσσῃ περι- πατήσας, τοῦ Ἰὼβ ἀκούσωμεν λέγοντος οὕτως· « Ο τανύσας τὸν οὐρανὸν μόνος, καὶ περιπατῶν ἐπὶ θα- λάσσης ὡς ἐπ' ἐδάφους. » Περὶ δὲ τοῦ πώλου καὶ τῆς ὄνου, ἐφ᾽ ὧν ὁ Χριστὸς ἐπεκάθισεν, ἀκούσωμεν τοῦ προφήτου Ζαχαρίου λέγοντος· « Χαίρε σφόδρα, θύ- γατερ Σιών · κήρυσσε, θύγατερ Ἱερουσαλήμ· ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου ἔρχεταί σοι δίκαιος καὶ σώζων, αὐτὸς πραῦς, καὶ ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ ὑποζύγιον καὶ πῶλον νέον. » Τί τοίνυν τῶν προφητικῶν τούτων φωνῶν τηλαυγέστερον ; 'Αλλ' ὅμως, καίπερ οὕτως τρανῶς περὶ τοῦ Χριστοῦ προφητευόντων, ἀπετύφλωσεν ὁ Σατανᾶς τὰ τῶν Ἰουδαίων ὄμματα, καὶ ἐπήρωσε τὰς θα QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. A quodque ante sacula sit ejus ex Patre generatio, audiamus Michæam prophetam dicentem, Et tu, Bethlehem, domus Ephratha, non minima es in millibus Juda : ex te enim mihi egredietur, qui sit dominator in Israel, et egressus ejus ab initio, ex diebus sæculis. Quod item in Sion Christus appari- turus esset, et quod ipse sit Altissimus, David pro- pheta psalmo octogesimo sexto his verbis prophe tat : «Mater Sion dicet, Homo et homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus 15. Itaque Al- tissimus est Christus Filius Dei. Quod vero natus Christus cum propria matre, spirituali nube, in Ægyptum erat venturus, audiamus Isaiam pro- phetam dicentem, «Ecce Dominus sedet in nube levi, venietque in Ægyptum, et commovebuntur simulacra Ægypti., Quod autem, cum baptizaretur Christus, Pater de eo testaturus esset, ita scriptum habemus in psalmo vicesimo octavo, <Vox Domini super aquas : Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas., Deinde quod ad miracula et sanationes spectat, quas Christus et Deus noster effecit, sic de his nos docet Isaias, e Ipse infirmi- tales nostras tulit, et morbos portavit, et pro nobis cruciatur. Quod similiter Christus pacem mundo venerit allaturus, discimus ex septuagesimo primo psalmo, «Descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stilla stillans in terram. Orietur in diebus justitia et abundantia pacis, donec auferatur luna, et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumi- nibus usque ad terminos orbis terrarum., Quod si dicat Judæus psalmum de Salomone loqui, falli- tur. Nam hæc ejus sunt. verba : «Ante solem per- manet nomen ejus : et omnes gentes beatum dicent eum, et adorabunt eum omnes reges terra, Atqui hæc in Salomonem quadrare non queunt, quippe qui ante solem non exstiterit. B C D Mich. v, 2. Psal. Lxxxvi, 5. Isa. xix. 2531, 6-8. so ibid. 17. ss Fsal. Lxx!!!, 15. smum contriturus esset diabolum, testatur psalmus septuagesimus tertius his verbis: «Tu contrivisti capita draconum in aqua tu confregisti capita draconis " : » Christum præterea coli effectoren esse qui et in mari ambulaverit, audiamus ex his Jobi verbis, Qui expandit cœlum solus, et ambulat in mari velut in solo"., De pullo autem et asina, in quibus Christus insedit, audiamus Zachariam prophetam aientem : Exsulta multum, filia Sion : prædica, filia Jerusalem; ecce rex tuus venit tibi justus et salvator, ipse mitis sedens super subju- galem et pullum juniorem., Quid his propheticis vocibus luculentius? Sed tamen licet tam clara de Christo essent vaticinia, oculos Judæorum excæ- cavit Satanas, eorumque mentis pupillas obtudit, ut tol testimonia prave explicarent. Verum audia- mus insuper de pueris qui Christo Hosanna accla 4. ( Psal. XXVIII, 3. Isa Litt, 4, 5. Psal. Job 1x, Zachar. IX, 7. Οτι δὲ καὶ διὰ βαπτίσματος ἔμελλεν ὁ Χριστος 7. Quod autem Christus Deus noster per bapli-

ἀντὶ ἀγαθῶν. ο Δῆλον, ὅτι ὧν ὁ Χριστὸς ἐν τῷ λαῷ αὐτῷ πεποίηκε· πρῶτον μὲν τὴν ἔξοδον αὐτῶν τὴν ἐξ Αἰγύπτου, καὶ τὰ λοιπὰ μύρια ἀγαθά, ἃ εἰς αὐτ τοὺς εἰργάσατο, ἔπειτα δὲ τοὺς νοσοῦντας αὐτῶν ἰά- σατο. Περὶ δὲ τῶν μαστιγωσάντων καὶ ῥαπισάντων τὸν Χριστὸν Ἡσαΐας ὁ προφήτης ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ οὕτως φησί· ι Τὸν νῶτόν μου δέδωκα εἰς μά- στιγας, τὰς δὲ σιαγόνας μου εἰς ῥαπίσματα, τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ἀπέστρεψα ἀπὸ αἰσχύνης ἐμπτυ- σμάτων, » Ομοίως δὲ καὶ ὁ προφήτης Δαβὶδ ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ ἐν λζ' ψαλμῷ λέγει· «Ότι ἐγὼ εἰς μάστιγας ἕτοιμος, καὶ ἡ ἀλγηδών μου ἐν- ώπιόν μου ἐστι διὰ παντός. » Περὶ δὲ (77) τῆς πράσεως τοῦ Χριστοῦ λέγει Ιερεμίας ὁ προφήτης· « Καὶ ἔλα- σον τὰ τριάκοντα ἀργύρια, τὴν τιμὴν τοῦ τετιμημέ-, νου, ὃν ἐτιμήσαντο ἀπὸ υἱῶν Ἰσραήλ, καὶ ἔδωκαν αὐτὰ εἰς τὸν ἀγρὸν τοῦ κεραμέως, καθὼς συνέταξέ μοι Κύριος. ο 'Αρα τοῦτο παραγράψασθαι δύνασθε, ὦ Ἰουδαῖοι, ὅπερ πρὸ ὀφθαλμῶν παντὸς τοῦ κόσμου πρό- κειται ἔκτοτε καὶ μέχρι τοῦ νῦν ; λέγω δὴ ὁ ἀγρὸς τοῦ κεραμέως εἰς ταφὴν τοῖς ξένοις. Ωσαύτως δὲ καὶ Ζαχαρίας ὁ προφήτης λέγει περὶ τῶν τριάκοντα ἀρ- γυρίων ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ· « Καὶ ἔστησαν τὸν μισθόν μου τριάκοντα ἀργύρια. . Ὅτι δὲ τὴν ἀρ- χὴν τῆς σωτηρίας ἡμῶν, ἤγουν τὸν τίμιον σταυρὸν, ἐν τοῖς ἰδίοις ὤμοις αὐτοῦ ἐβάστασεν ὁ Χριστὸς ὑψω- θεὶς ἐν αὐτῷ, Ησαΐας ὁ προφήτης ἐκ Πνεύματος ἁγίου προφητεύσας εἶπεν, ὅτι « Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, υἱὸς καὶ ἐδόθη ἡμῖν, οὗ ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ· ἡ τουτέστιν ὁ ζωοποιὸς σταυρός. Περὶ δὲ τοῦ ἀκανθίνου στεφάνου γέγραπται ἐν τοῖς Ασμασι τῶν ἀσμάτων· « Θυγατέρες Ἱερουσαλήμ, ἐξέλθετε, καὶ ἴδετε τὸν στέφανον ὃν ἐστεφάνωσεν αὐτὸν ἡ μήτηρ αὐτοῦ· τουτέστιν ἡ συναγωγὴ τῶν Ἰουδαίων (μήτηρ γὰρ Χριστοῦ αὕτη κατὰ σάρκα νοεῖται), ἐν ἡμέρᾳ νυμφεύσεως αὐτοῦ, καὶ ἐν ἡμέρᾳ εὐφροσύνης καρ- δίας αὐτοῦ. Πρόδηλον δὲ, ὅτι ἡ ἡμέρα τοῦ πάθους τοῦ Χριστοῦ ἦν ἡμέρα εὐφροσύνης αὐτοῦ διὰ τὴν σω- τηρίαν ἡμῶν. Ὥσπερ γὰρ ἄκανθαί τινες, οὕτως ὑπὸ ἤρχον αἱ ἁμαρτίαι τοῦ κόσμου, ἄστινας, ἐλθὼν ὁ Χρι- στὸς ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ἐξήλειψε. Καὶ καθάπερ διὰ τοῦ καρποῦ τοῦ ξύλου ἡ ἁμαρτία, οὕτω διὰ τοῦ ξύλου τοῦ σταυροῦ ἡ σωτηρία. Καὶ διὰ τοῦτο ἐν κήπῳ τὸ πάθος τοῦ Χρι στοῦ γέγονεν, ἐπειδὴ ἐν παραδείσῳ παρέβη ὁ 'Αδάμ. Διὰ τοῦτο καὶ λῃστῇ παράδεισος ἀπὸ σταυροῦ ἀνοί γεται· διὰ τοῦτο δὲ καὶ ὥρᾳ ἕκτῃ ὁ Χριστὸς σταυ ροῦται, ἐπειδὴ τὸ δειλινὸν ὁ Ἀδὰμ ἐξωρίσθη. Χολῆς γεύεται, ἵνα τὴν γλυκύτητα τῆς πικρᾶς ἡδονῆς τοῦ Ἀδὰμ Ιάσηται· ῥαπίζεται, ἵνα ἐμοὶ τὴν ἐλευθερίαν χαρίσηται· ἐμπτύεται, ἵνα τὸ ἐμφύσημα τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡμῖν χαρίσηται· φραγγελοῦται, ἵνα τὸ ἐπὶ τοῦ νώτου ἡμῶν φορτίον τῶν ἁμαρτιῶν σκορπίσῃ· γυμνοῦται ἐν ξύλῳ, ἵνα τὴν ἐμὴν αἰσχύνην σκεπάσῃ· θανατοῦται, ἵνα ἐμὲ ζωοποιήσῃ· κατακρίνεται, ἵνα - ο ΧΧΧΙν, 11, 12. ΣΧΧVΙ, 132. 15, 14. QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. B A retribuebant mihi mala pro bonis ". » Notum uti- C que est Christi beneficentia, primo ipsorum popu lum ex Ægypto discessisse, cateraque quam pluri- ma in illos bona eum contulisse: corum quoque sanavit infirmos. De iis autem qui flagellarunt et percusserunt Christum, sic ex Christi persona lo- quitur Isaias : e Dorsum meum dedi ad flagella, et genas meas ad alapas: faciem autem meam non averti ab ignominia sputorum s. Similiter item David propheta ex Christi persona in psalmo tri- cesimo septimo ait: Quoniam ego in flagella pa- ratus sum, et dolor meus in conspectu meo sem- per 3. . Hæc quoque de Christi venditione dicit Jeremias : . Et acceperunt triginta argenteos, pre- tium appretiati, quem appretiaverunt a filiis Israel, et dederunt eos in agrum figuli, sicut constituit mihi Dominus 38. . An istud depravare potestis, Judai, quod ante oculos totius mundi ex illo ad hoc usque tempus expositum est ? Loquor nimirum de agro figuli ad sepulturam peregrinorum comparati. Eodem modo Zacharias propheta de triginta argen- teis mentionem facit, velut ex persona Christi : « Et appenderunt mercedem meam triginta argenteis ". Quod item salutis nostrae principium, pretiosam vide- licet crucem, suis ipse humeris tulerit Christus, in ea exaltatus, Isaias propheta ex Spiritu sancto his verbis prophetavit : Puer natus est nobis, filius natus est nobis, cuius principatus super humerum ejus 4, scilicet crux vivifica. De spinea vero corona scri- ptum est in Canticis canticorum : • Filiæ Jerusa- Tem, egredimini et videte coronam, qua coronavit eum mater sua, nempe Judæorum Synagoga (ipsa enim mater Christi secundum carnem intelligitur), c in die desponsationis ejus, et in die exsultationis cordis illius. » Manifestum autem est diem, qua passus est Christus, diem ejus exsultationis fuisse propter salutem nostram. Instar enim spinarum fuere mundi peccata, quæ suo adventu Christus, Agnus Dei, peccatum mundi tollens, delevit. Ac quemadmodum per fructum ligni, peccatum; sic per lignum crucis, salus. Unde in horto passus est Christus, quia in paradiso Adam peccaverat. Hinc et latroni paradisus a cruce aperitur: hinc sexta hora crucifixus Christus est, quia pomeridiano tem- pore Adam expulsus est. Fel gustat, ut dulcedinem amaræ voluptatis Adami sanet: alapis percutitur, ut libertatem nobis donet: conspuitur, ut sancti Spiritus afilatum nobis impertiat : flagellatur, ut nostram peccatorum sarcinam dorso suo ventilet : in ligno nudatur, ut meam operiat ignominiam : moritur, ut me vivificet: condemnatur, ut me a maledictione liberet: caput ejus arundine percuti- tur, ut serpentis caput conterat: lancea pungitur latus ejus, ut ex Adami latere creatam mulierem sanet, flammeamque rhomphæam, quæ adversum Jerem. xxx, 9; Matth. xxvII, 9. D * Psal. s6 lsa. L, 6. Psal. 6. . Cant. ut, 11. (77) Reg. 5, τῆς πράσεως. Editi, προδόσεως.

ἀντὶ ἀγαθῶν. ο Δῆλον, ὅτι ὧν ὁ Χριστὸς ἐν τῷ λαῷ αὐτῷ πεποίηκε· πρῶτον μὲν τὴν ἔξοδον αὐτῶν τὴν ἐξ Αἰγύπτου, καὶ τὰ λοιπὰ μύρια ἀγαθά, ἃ εἰς αὐτ τοὺς εἰργάσατο, ἔπειτα δὲ τοὺς νοσοῦντας αὐτῶν ἰά- σατο. Περὶ δὲ τῶν μαστιγωσάντων καὶ ῥαπισάντων τὸν Χριστὸν Ἡσαΐας ὁ προφήτης ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ οὕτως φησί· ι Τὸν νῶτόν μου δέδωκα εἰς μά- στιγας, τὰς δὲ σιαγόνας μου εἰς ῥαπίσματα, τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ἀπέστρεψα ἀπὸ αἰσχύνης ἐμπτυ- σμάτων, » Ομοίως δὲ καὶ ὁ προφήτης Δαβὶδ ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ ἐν λζ' ψαλμῷ λέγει· «Ότι ἐγὼ εἰς μάστιγας ἕτοιμος, καὶ ἡ ἀλγηδών μου ἐν- ώπιόν μου ἐστι διὰ παντός. » Περὶ δὲ (77) τῆς πράσεως τοῦ Χριστοῦ λέγει Ιερεμίας ὁ προφήτης· « Καὶ ἔλα- σον τὰ τριάκοντα ἀργύρια, τὴν τιμὴν τοῦ τετιμημέ-, νου, ὃν ἐτιμήσαντο ἀπὸ υἱῶν Ἰσραήλ, καὶ ἔδωκαν αὐτὰ εἰς τὸν ἀγρὸν τοῦ κεραμέως, καθὼς συνέταξέ μοι Κύριος. ο 'Αρα τοῦτο παραγράψασθαι δύνασθε, ὦ Ἰουδαῖοι, ὅπερ πρὸ ὀφθαλμῶν παντὸς τοῦ κόσμου πρό- κειται ἔκτοτε καὶ μέχρι τοῦ νῦν ; λέγω δὴ ὁ ἀγρὸς τοῦ κεραμέως εἰς ταφὴν τοῖς ξένοις. Ωσαύτως δὲ καὶ Ζαχαρίας ὁ προφήτης λέγει περὶ τῶν τριάκοντα ἀρ- γυρίων ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ· « Καὶ ἔστησαν τὸν μισθόν μου τριάκοντα ἀργύρια. . Ὅτι δὲ τὴν ἀρ- χὴν τῆς σωτηρίας ἡμῶν, ἤγουν τὸν τίμιον σταυρὸν, ἐν τοῖς ἰδίοις ὤμοις αὐτοῦ ἐβάστασεν ὁ Χριστὸς ὑψω- θεὶς ἐν αὐτῷ, Ησαΐας ὁ προφήτης ἐκ Πνεύματος ἁγίου προφητεύσας εἶπεν, ὅτι « Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, υἱὸς καὶ ἐδόθη ἡμῖν, οὗ ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ· ἡ τουτέστιν ὁ ζωοποιὸς σταυρός. Περὶ δὲ τοῦ ἀκανθίνου στεφάνου γέγραπται ἐν τοῖς Ασμασι τῶν ἀσμάτων· « Θυγατέρες Ἱερουσαλήμ, ἐξέλθετε, καὶ ἴδετε τὸν στέφανον ὃν ἐστεφάνωσεν αὐτὸν ἡ μήτηρ αὐτοῦ· τουτέστιν ἡ συναγωγὴ τῶν Ἰουδαίων (μήτηρ γὰρ Χριστοῦ αὕτη κατὰ σάρκα νοεῖται), ἐν ἡμέρᾳ νυμφεύσεως αὐτοῦ, καὶ ἐν ἡμέρᾳ εὐφροσύνης καρ- δίας αὐτοῦ. Πρόδηλον δὲ, ὅτι ἡ ἡμέρα τοῦ πάθους τοῦ Χριστοῦ ἦν ἡμέρα εὐφροσύνης αὐτοῦ διὰ τὴν σω- τηρίαν ἡμῶν. Ὥσπερ γὰρ ἄκανθαί τινες, οὕτως ὑπὸ ἤρχον αἱ ἁμαρτίαι τοῦ κόσμου, ἄστινας, ἐλθὼν ὁ Χρι- στὸς ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ἐξήλειψε. Καὶ καθάπερ διὰ τοῦ καρποῦ τοῦ ξύλου ἡ ἁμαρτία, οὕτω διὰ τοῦ ξύλου τοῦ σταυροῦ ἡ σωτηρία. Καὶ διὰ τοῦτο ἐν κήπῳ τὸ πάθος τοῦ Χρι στοῦ γέγονεν, ἐπειδὴ ἐν παραδείσῳ παρέβη ὁ 'Αδάμ. Διὰ τοῦτο καὶ λῃστῇ παράδεισος ἀπὸ σταυροῦ ἀνοί γεται· διὰ τοῦτο δὲ καὶ ὥρᾳ ἕκτῃ ὁ Χριστὸς σταυ ροῦται, ἐπειδὴ τὸ δειλινὸν ὁ Ἀδὰμ ἐξωρίσθη. Χολῆς γεύεται, ἵνα τὴν γλυκύτητα τῆς πικρᾶς ἡδονῆς τοῦ Ἀδὰμ Ιάσηται· ῥαπίζεται, ἵνα ἐμοὶ τὴν ἐλευθερίαν χαρίσηται· ἐμπτύεται, ἵνα τὸ ἐμφύσημα τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡμῖν χαρίσηται· φραγγελοῦται, ἵνα τὸ ἐπὶ τοῦ νώτου ἡμῶν φορτίον τῶν ἁμαρτιῶν σκορπίσῃ· γυμνοῦται ἐν ξύλῳ, ἵνα τὴν ἐμὴν αἰσχύνην σκεπάσῃ· θανατοῦται, ἵνα ἐμὲ ζωοποιήσῃ· κατακρίνεται, ἵνα - ο ΧΧΧΙν, 11, 12. ΣΧΧVΙ, 132. 15, 14. QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. B A retribuebant mihi mala pro bonis ". » Notum uti- C que est Christi beneficentia, primo ipsorum popu lum ex Ægypto discessisse, cateraque quam pluri- ma in illos bona eum contulisse: corum quoque sanavit infirmos. De iis autem qui flagellarunt et percusserunt Christum, sic ex Christi persona lo- quitur Isaias : e Dorsum meum dedi ad flagella, et genas meas ad alapas: faciem autem meam non averti ab ignominia sputorum s. Similiter item David propheta ex Christi persona in psalmo tri- cesimo septimo ait: Quoniam ego in flagella pa- ratus sum, et dolor meus in conspectu meo sem- per 3. . Hæc quoque de Christi venditione dicit Jeremias : . Et acceperunt triginta argenteos, pre- tium appretiati, quem appretiaverunt a filiis Israel, et dederunt eos in agrum figuli, sicut constituit mihi Dominus 38. . An istud depravare potestis, Judai, quod ante oculos totius mundi ex illo ad hoc usque tempus expositum est ? Loquor nimirum de agro figuli ad sepulturam peregrinorum comparati. Eodem modo Zacharias propheta de triginta argen- teis mentionem facit, velut ex persona Christi : « Et appenderunt mercedem meam triginta argenteis ". Quod item salutis nostrae principium, pretiosam vide- licet crucem, suis ipse humeris tulerit Christus, in ea exaltatus, Isaias propheta ex Spiritu sancto his verbis prophetavit : Puer natus est nobis, filius natus est nobis, cuius principatus super humerum ejus 4, scilicet crux vivifica. De spinea vero corona scri- ptum est in Canticis canticorum : • Filiæ Jerusa- Tem, egredimini et videte coronam, qua coronavit eum mater sua, nempe Judæorum Synagoga (ipsa enim mater Christi secundum carnem intelligitur), c in die desponsationis ejus, et in die exsultationis cordis illius. » Manifestum autem est diem, qua passus est Christus, diem ejus exsultationis fuisse propter salutem nostram. Instar enim spinarum fuere mundi peccata, quæ suo adventu Christus, Agnus Dei, peccatum mundi tollens, delevit. Ac quemadmodum per fructum ligni, peccatum; sic per lignum crucis, salus. Unde in horto passus est Christus, quia in paradiso Adam peccaverat. Hinc et latroni paradisus a cruce aperitur: hinc sexta hora crucifixus Christus est, quia pomeridiano tem- pore Adam expulsus est. Fel gustat, ut dulcedinem amaræ voluptatis Adami sanet: alapis percutitur, ut libertatem nobis donet: conspuitur, ut sancti Spiritus afilatum nobis impertiat : flagellatur, ut nostram peccatorum sarcinam dorso suo ventilet : in ligno nudatur, ut meam operiat ignominiam : moritur, ut me vivificet: condemnatur, ut me a maledictione liberet: caput ejus arundine percuti- tur, ut serpentis caput conterat: lancea pungitur latus ejus, ut ex Adami latere creatam mulierem sanet, flammeamque rhomphæam, quæ adversum Jerem. xxx, 9; Matth. xxvII, 9. D * Psal. s6 lsa. L, 6. Psal. 6. . Cant. ut, 11. (77) Reg. 5, τῆς πράσεως. Editi, προδόσεως.

ἀντὶ ἀγαθῶν. ο Δῆλον, ὅτι ὧν ὁ Χριστὸς ἐν τῷ λαῷ αὐτῷ πεποίηκε· πρῶτον μὲν τὴν ἔξοδον αὐτῶν τὴν ἐξ Αἰγύπτου, καὶ τὰ λοιπὰ μύρια ἀγαθά, ἃ εἰς αὐτ τοὺς εἰργάσατο, ἔπειτα δὲ τοὺς νοσοῦντας αὐτῶν ἰά- σατο. Περὶ δὲ τῶν μαστιγωσάντων καὶ ῥαπισάντων τὸν Χριστὸν Ἡσαΐας ὁ προφήτης ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ οὕτως φησί· ι Τὸν νῶτόν μου δέδωκα εἰς μά- στιγας, τὰς δὲ σιαγόνας μου εἰς ῥαπίσματα, τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ἀπέστρεψα ἀπὸ αἰσχύνης ἐμπτυ- σμάτων, » Ομοίως δὲ καὶ ὁ προφήτης Δαβὶδ ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ ἐν λζ' ψαλμῷ λέγει· «Ότι ἐγὼ εἰς μάστιγας ἕτοιμος, καὶ ἡ ἀλγηδών μου ἐν- ώπιόν μου ἐστι διὰ παντός. » Περὶ δὲ (77) τῆς πράσεως τοῦ Χριστοῦ λέγει Ιερεμίας ὁ προφήτης· « Καὶ ἔλα- σον τὰ τριάκοντα ἀργύρια, τὴν τιμὴν τοῦ τετιμημέ-, νου, ὃν ἐτιμήσαντο ἀπὸ υἱῶν Ἰσραήλ, καὶ ἔδωκαν αὐτὰ εἰς τὸν ἀγρὸν τοῦ κεραμέως, καθὼς συνέταξέ μοι Κύριος. ο 'Αρα τοῦτο παραγράψασθαι δύνασθε, ὦ Ἰουδαῖοι, ὅπερ πρὸ ὀφθαλμῶν παντὸς τοῦ κόσμου πρό- κειται ἔκτοτε καὶ μέχρι τοῦ νῦν ; λέγω δὴ ὁ ἀγρὸς τοῦ κεραμέως εἰς ταφὴν τοῖς ξένοις. Ωσαύτως δὲ καὶ Ζαχαρίας ὁ προφήτης λέγει περὶ τῶν τριάκοντα ἀρ- γυρίων ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ· « Καὶ ἔστησαν τὸν μισθόν μου τριάκοντα ἀργύρια. . Ὅτι δὲ τὴν ἀρ- χὴν τῆς σωτηρίας ἡμῶν, ἤγουν τὸν τίμιον σταυρὸν, ἐν τοῖς ἰδίοις ὤμοις αὐτοῦ ἐβάστασεν ὁ Χριστὸς ὑψω- θεὶς ἐν αὐτῷ, Ησαΐας ὁ προφήτης ἐκ Πνεύματος ἁγίου προφητεύσας εἶπεν, ὅτι « Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, υἱὸς καὶ ἐδόθη ἡμῖν, οὗ ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ· ἡ τουτέστιν ὁ ζωοποιὸς σταυρός. Περὶ δὲ τοῦ ἀκανθίνου στεφάνου γέγραπται ἐν τοῖς Ασμασι τῶν ἀσμάτων· « Θυγατέρες Ἱερουσαλήμ, ἐξέλθετε, καὶ ἴδετε τὸν στέφανον ὃν ἐστεφάνωσεν αὐτὸν ἡ μήτηρ αὐτοῦ· τουτέστιν ἡ συναγωγὴ τῶν Ἰουδαίων (μήτηρ γὰρ Χριστοῦ αὕτη κατὰ σάρκα νοεῖται), ἐν ἡμέρᾳ νυμφεύσεως αὐτοῦ, καὶ ἐν ἡμέρᾳ εὐφροσύνης καρ- δίας αὐτοῦ. Πρόδηλον δὲ, ὅτι ἡ ἡμέρα τοῦ πάθους τοῦ Χριστοῦ ἦν ἡμέρα εὐφροσύνης αὐτοῦ διὰ τὴν σω- τηρίαν ἡμῶν. Ὥσπερ γὰρ ἄκανθαί τινες, οὕτως ὑπὸ ἤρχον αἱ ἁμαρτίαι τοῦ κόσμου, ἄστινας, ἐλθὼν ὁ Χρι- στὸς ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ἐξήλειψε. Καὶ καθάπερ διὰ τοῦ καρποῦ τοῦ ξύλου ἡ ἁμαρτία, οὕτω διὰ τοῦ ξύλου τοῦ σταυροῦ ἡ σωτηρία. Καὶ διὰ τοῦτο ἐν κήπῳ τὸ πάθος τοῦ Χρι στοῦ γέγονεν, ἐπειδὴ ἐν παραδείσῳ παρέβη ὁ 'Αδάμ. Διὰ τοῦτο καὶ λῃστῇ παράδεισος ἀπὸ σταυροῦ ἀνοί γεται· διὰ τοῦτο δὲ καὶ ὥρᾳ ἕκτῃ ὁ Χριστὸς σταυ ροῦται, ἐπειδὴ τὸ δειλινὸν ὁ Ἀδὰμ ἐξωρίσθη. Χολῆς γεύεται, ἵνα τὴν γλυκύτητα τῆς πικρᾶς ἡδονῆς τοῦ Ἀδὰμ Ιάσηται· ῥαπίζεται, ἵνα ἐμοὶ τὴν ἐλευθερίαν χαρίσηται· ἐμπτύεται, ἵνα τὸ ἐμφύσημα τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡμῖν χαρίσηται· φραγγελοῦται, ἵνα τὸ ἐπὶ τοῦ νώτου ἡμῶν φορτίον τῶν ἁμαρτιῶν σκορπίσῃ· γυμνοῦται ἐν ξύλῳ, ἵνα τὴν ἐμὴν αἰσχύνην σκεπάσῃ· θανατοῦται, ἵνα ἐμὲ ζωοποιήσῃ· κατακρίνεται, ἵνα - ο ΧΧΧΙν, 11, 12. ΣΧΧVΙ, 132. 15, 14. QUESTIONES AD ANTIOCHUM DUCEM. B A retribuebant mihi mala pro bonis ". » Notum uti- C que est Christi beneficentia, primo ipsorum popu lum ex Ægypto discessisse, cateraque quam pluri- ma in illos bona eum contulisse: corum quoque sanavit infirmos. De iis autem qui flagellarunt et percusserunt Christum, sic ex Christi persona lo- quitur Isaias : e Dorsum meum dedi ad flagella, et genas meas ad alapas: faciem autem meam non averti ab ignominia sputorum s. Similiter item David propheta ex Christi persona in psalmo tri- cesimo septimo ait: Quoniam ego in flagella pa- ratus sum, et dolor meus in conspectu meo sem- per 3. . Hæc quoque de Christi venditione dicit Jeremias : . Et acceperunt triginta argenteos, pre- tium appretiati, quem appretiaverunt a filiis Israel, et dederunt eos in agrum figuli, sicut constituit mihi Dominus 38. . An istud depravare potestis, Judai, quod ante oculos totius mundi ex illo ad hoc usque tempus expositum est ? Loquor nimirum de agro figuli ad sepulturam peregrinorum comparati. Eodem modo Zacharias propheta de triginta argen- teis mentionem facit, velut ex persona Christi : « Et appenderunt mercedem meam triginta argenteis ". Quod item salutis nostrae principium, pretiosam vide- licet crucem, suis ipse humeris tulerit Christus, in ea exaltatus, Isaias propheta ex Spiritu sancto his verbis prophetavit : Puer natus est nobis, filius natus est nobis, cuius principatus super humerum ejus 4, scilicet crux vivifica. De spinea vero corona scri- ptum est in Canticis canticorum : • Filiæ Jerusa- Tem, egredimini et videte coronam, qua coronavit eum mater sua, nempe Judæorum Synagoga (ipsa enim mater Christi secundum carnem intelligitur), c in die desponsationis ejus, et in die exsultationis cordis illius. » Manifestum autem est diem, qua passus est Christus, diem ejus exsultationis fuisse propter salutem nostram. Instar enim spinarum fuere mundi peccata, quæ suo adventu Christus, Agnus Dei, peccatum mundi tollens, delevit. Ac quemadmodum per fructum ligni, peccatum; sic per lignum crucis, salus. Unde in horto passus est Christus, quia in paradiso Adam peccaverat. Hinc et latroni paradisus a cruce aperitur: hinc sexta hora crucifixus Christus est, quia pomeridiano tem- pore Adam expulsus est. Fel gustat, ut dulcedinem amaræ voluptatis Adami sanet: alapis percutitur, ut libertatem nobis donet: conspuitur, ut sancti Spiritus afilatum nobis impertiat : flagellatur, ut nostram peccatorum sarcinam dorso suo ventilet : in ligno nudatur, ut meam operiat ignominiam : moritur, ut me vivificet: condemnatur, ut me a maledictione liberet: caput ejus arundine percuti- tur, ut serpentis caput conterat: lancea pungitur latus ejus, ut ex Adami latere creatam mulierem sanet, flammeamque rhomphæam, quæ adversum Jerem. xxx, 9; Matth. xxvII, 9. D * Psal. s6 lsa. L, 6. Psal. 6. . Cant. ut, 11. (77) Reg. 5, τῆς πράσεως. Editi, προδόσεως.

ἐμὲ τῆς κατάρας ἀπολύσῃ· καλάμῳ τὴν κεφαλὴν τύ πτεται, ἵνα τὴν τοῦ ὄφεως κεφαλὴν συντρίψῃ: λόγο χῃ τὴν πλευρὰν νύττεται, (78) ἵνα τὴν ἐκ τῆς πλευρᾶς τοῦ Ἀδὰμ κτισθεῖσαν θεραπεύσῃ, καὶ τὴν φλο γίνην ῥομφαίαν τὴν καθ᾿ ἡμῶν στρεφομένην παύσῃ, καὶ τὴν ὁδὸν ἡμῖν τοῦ παραδείσου ἀνοίξῃ. ▸ Β σταυροῦσθαι, ἐν ογ' ψαλμῷ γέγραπται· Ὁ δὲ Θεὸς βασιλεὺς ἡμῶν πρὸ αἰώνων εἰργάσατο σωτηρίαν ἐν μέσῳ τῆς γῆς. » Καὶ ὅτι μετὰ λῃστῶν ἔμελλεν ὁ Χρι- στὸς σταυροῦσθαι, Ησαΐας φησί· ι Καὶ μετὰ ἀνό μων ελογίσθη. » Περὶ δὲ τῶν ἤλων καὶ τοῦ διαμερι σμοῦ τῶν ἱματίων αὐτοῦ, ψαλμὸς κα' οὕτω λέγει· Ωρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξηρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου· διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμόν μου ἔβαλον κλήρον. » Ομοίως δὲ καὶ Ζαχαρίας ὁ προφήτης περὶ τῶν ἤλων οὕτως ἔφη· ι Καὶ ἐροῦσι πρὸς αὐτόν· Τί αἱ πληγαί αὗται αἱ ἀνὰ μέσον τῶν χειρῶν σου; Καὶ ἐρεῖ· Ας ἐπλήγην ἐν τῷ οἴκῳ τῶν ἀγαπητῶν μου. • Περὶ δὲ τοῦ σκοτασμοῦ ὁ αὐτὸς προφήτης Ζαχαρίας λέγει ού τω· ι Καὶ ἔσται ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, οὐκ ἔσται φῶς· καὶ ψύχος καὶ πάγος ἔσται μία ἡμέρα, καὶ ἡμέρα ἐκείνη γνωστὴ τῷ Κυρίῳ· καὶ οὐχ ἡμέρα καὶ οὐ νύξ, καὶ πρὸς ἑσπέραν ἔσται φῶς. » Ομοίως δὲ καὶ ᾿Αμώς ὁ προφήτης εἶπε· ι Καὶ ἔσται ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρα, λέγει Κύριος, καὶ δύσεται ὁ ἥλιος μεσημβρίας, καὶ συσκοτάσει ἐπὶ τῆς γῆς ἐν ἡμέρᾳ τὸ φῶς. » Καὶ Ἰωὴλ δὲ ὁ προφήτης λέγει· «Ὁ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη σκου τάσουσι (79), καὶ οἱ ἀστέρες δύσουσι τὸ φέγγος αὐτῶν. Ο δὲ Κύριος ἐκ Σιὼν ἀνακράξεται, καὶ ἐξ Ἱερουσα λὴμ δώσει φωνὴν αὐτοῦ, καὶ σεισθήσεται ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ. ο Ὅτι δὲ ἔμελλεν ὄξος καὶ χολὴν ποτίζε σθαι Χριστός, ψαλμοῦ ξη' ἀκούσωμεν· «Εδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολὴν, καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἐπότισάν με όξος. » Διὸ καὶ ἀρᾶται αὐτοὺς λέγων· « Γενηθήτω ἡ τράπεζα αὐτῶν ἐνώπιον αὐτῶν εἰς παγίδα καὶ εἰς ἀνταπόδοσιν, καὶ εἰς σκάνδαλον. Σκοτισθήτωσαν οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν, τοῦ μὴ βλέπειν, καὶ τὸν νῶτον αὐ τῶν διὰ παντὸς σύγκυψον. Εκχεον ἐπ' αὐτοὺς τὴν ὀργήν σου, καὶ ὁ θυμὸς τῆς ὀργῆς σου καταλάβοι αὐτ τους. Γενηθήτω ἡ ἔπαυλις αὐτῶν ἠρημωμένη, καὶ ἐν τοῖς σκηνώμασιν αὐτῶν μὴ ἔστω ὁ κατοικῶν· ο ήγουν ὁ ἐν Ἱεροσολύμοις ναὸς αὐτῶν, ὁ δὲ καὶ γέγονε. Καὶ τὰ λοιπὰ δὲ τοῦ ψαλμοῦ, ὡς ἐπὶ κατάρας λεγόμενα, τοῖς Ἰουδαίοις ἁρμόζει, οὓς καὶ Μωσῆς ὠνείδισεν εἰπών· ι Καὶ ἔσται ἡ ζωή σου κρεμαμένη απέναντι τῶν ὀφθαλμῶν σου, καὶ φοβηθήσῃ ἡμέρας καὶ νυκτὸς, καὶ οὐ πιστεύσεις τῇ ζωῇ σου. » Αδάμ θεραπεύσῃ. ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ· ι Καὶ ἐπιβλέψονται πρὸς μὲ, εἰς ὃν ἐξεκέντησαν. » Περὶ δὲ τοῦ ὕδατος τῆς ἁγίας αὐτοῦ πλευρᾶς ὁ αὐτὸς προφήτης εἶπεν· • Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἐξελεύσεται ὕδωρ ζῶν ἐξ Ιε- ρουσαλήμ. ο 'Ακούσωμεν δὲ καὶ τοῦ προφήτου Ἠσαΐου S. ATHANASIUS. SPURIA. - nos vibratur, inhibeat, ac nobis viam paradisi A aperia gendus esset, in psalmo septuagesimo tertio scri- ptum est, e Deus rex noster ante secula operatus est salutem in medio terræ ". › Quod item cum latronibus esset Christus crucifigendus, Isaias ait : ‹ Et cum iniquis reputatus est *. » De clavis quo- que et partitione vestimentorum ejus sic habet psalmus vicesimus primus : « Foderunt ma- nus meas et pedes meos, dinumeraverunt omnia Ossa mea : diviserunt sibi vestimenta mea, et su- per vestem meam miserant sortem *, Similiter vero et Zacharias propheta de clavis sic ait: ‹ Et dicent ei: Quid plagæ istæ in medio manuum tua- rum? Et dicet: Has accepi in domo dilectorum meorum". Ita quoque de tenebris loquitur idem Zacharias propheta : « Et erit in die illa, non erit lux, et frigus et gelu erit una dies, et dies illa nota Domino et non dies et non nox, et ad vesperam erit lux. • Amos pariter propheta ait : . Et erit in die illa, dicit Dominus, et occidet sol in meri- die, et lux per diem in terra tenebrescet ". Hæc item sunt Joelis prophetæ verba : • Sol et luna obscurabuntur, et stella retrahent splende- rem suum: Dominus autem ex Sion vociferabitur, et ex Jerusalem dabit vocem suam, et commovebi- tur cœlum et terra ". Quod autem aceto et felle potandus foret Christus, audiamus ex psalmo sexa- gesino octavo : • Dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto "., Hinc ipsis imprecatur hoc modo: ‹ Fiat mensa eorum, coram ipsis in laqueum, et in retributiones, et in scan- dalum. Obscurentur oculi eorum ne videant; et dorsum eorum semper incurva. Effunde super eos icam tuam, et furor iræ tuæ comprehendat eos. Fiat habitatio eorum deserta, et in tabernaculis eorum non sit qui inhabitet " : » nempe in templo ipso rum Jerosolymitano, quod et accidit. Cætera porro quæ in psalmo sequuntur, instar maledictionis di- cta, in Judæos quadrant, quos et Moyses his verbis objurgavit : . Et erit vita tua pendens ante oculos tuos, et timebis die ac nocte, nec credes vita Luge s0 > D phcta quasi ex persona Christi: Et aspicient ad me quem confixerunt ". » De aqua autem, quæ ex sancto ejus latere exivit, ait propheta idem: « In die illa exibit aqua viva ex Jerusalem ”. • Audia- mus autem et Isaiam prophetam de sepultura Do- mini hæc dicentem, et Judæos irridentem : « Vi- Psal. LXXIII, 12. * Isa. LI, 12. 6s Psal. Joel 11, 10, 11. ss Zachar. siν, 8. C . xxr, 18, 19. ** Zachar. x11, 6. Psal. LXVIII, 22. ibid. 23-26. Zachar. XIV, Deut. XXVIII, 10. Jam quod in medio terra Christus crucifi- 10. Οτι δὲ ἐν μέσῳ τῆς γῆς ἔμελλεν ὁ Χριστὸς 11. De lancea vero ita loquitur Zacharias pro- 6. 7. * Amos vult, 3. 66. Zachar. XII, 10. (78) Ita Reg. 3, Editi vero, ἵνα τὴν πλευρὰν τοῦ 11. Περὶ δὲ τῆς λόγχης λέγει Ζαχαρίας ὁ προφήτης (79) Quidam mss., συσκοτάσουσιν.

ἐμὲ τῆς κατάρας ἀπολύσῃ· καλάμῳ τὴν κεφαλὴν τύ πτεται, ἵνα τὴν τοῦ ὄφεως κεφαλὴν συντρίψῃ: λόγο χῃ τὴν πλευρὰν νύττεται, (78) ἵνα τὴν ἐκ τῆς πλευρᾶς τοῦ Ἀδὰμ κτισθεῖσαν θεραπεύσῃ, καὶ τὴν φλο γίνην ῥομφαίαν τὴν καθ᾿ ἡμῶν στρεφομένην παύσῃ, καὶ τὴν ὁδὸν ἡμῖν τοῦ παραδείσου ἀνοίξῃ. ▸ Β σταυροῦσθαι, ἐν ογ' ψαλμῷ γέγραπται· Ὁ δὲ Θεὸς βασιλεὺς ἡμῶν πρὸ αἰώνων εἰργάσατο σωτηρίαν ἐν μέσῳ τῆς γῆς. » Καὶ ὅτι μετὰ λῃστῶν ἔμελλεν ὁ Χρι- στὸς σταυροῦσθαι, Ησαΐας φησί· ι Καὶ μετὰ ἀνό μων ελογίσθη. » Περὶ δὲ τῶν ἤλων καὶ τοῦ διαμερι σμοῦ τῶν ἱματίων αὐτοῦ, ψαλμὸς κα' οὕτω λέγει· Ωρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξηρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου· διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμόν μου ἔβαλον κλήρον. » Ομοίως δὲ καὶ Ζαχαρίας ὁ προφήτης περὶ τῶν ἤλων οὕτως ἔφη· ι Καὶ ἐροῦσι πρὸς αὐτόν· Τί αἱ πληγαί αὗται αἱ ἀνὰ μέσον τῶν χειρῶν σου; Καὶ ἐρεῖ· Ας ἐπλήγην ἐν τῷ οἴκῳ τῶν ἀγαπητῶν μου. • Περὶ δὲ τοῦ σκοτασμοῦ ὁ αὐτὸς προφήτης Ζαχαρίας λέγει ού τω· ι Καὶ ἔσται ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, οὐκ ἔσται φῶς· καὶ ψύχος καὶ πάγος ἔσται μία ἡμέρα, καὶ ἡμέρα ἐκείνη γνωστὴ τῷ Κυρίῳ· καὶ οὐχ ἡμέρα καὶ οὐ νύξ, καὶ πρὸς ἑσπέραν ἔσται φῶς. » Ομοίως δὲ καὶ ᾿Αμώς ὁ προφήτης εἶπε· ι Καὶ ἔσται ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρα, λέγει Κύριος, καὶ δύσεται ὁ ἥλιος μεσημβρίας, καὶ συσκοτάσει ἐπὶ τῆς γῆς ἐν ἡμέρᾳ τὸ φῶς. » Καὶ Ἰωὴλ δὲ ὁ προφήτης λέγει· «Ὁ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη σκου τάσουσι (79), καὶ οἱ ἀστέρες δύσουσι τὸ φέγγος αὐτῶν. Ο δὲ Κύριος ἐκ Σιὼν ἀνακράξεται, καὶ ἐξ Ἱερουσα λὴμ δώσει φωνὴν αὐτοῦ, καὶ σεισθήσεται ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ. ο Ὅτι δὲ ἔμελλεν ὄξος καὶ χολὴν ποτίζε σθαι Χριστός, ψαλμοῦ ξη' ἀκούσωμεν· «Εδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολὴν, καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἐπότισάν με όξος. » Διὸ καὶ ἀρᾶται αὐτοὺς λέγων· « Γενηθήτω ἡ τράπεζα αὐτῶν ἐνώπιον αὐτῶν εἰς παγίδα καὶ εἰς ἀνταπόδοσιν, καὶ εἰς σκάνδαλον. Σκοτισθήτωσαν οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν, τοῦ μὴ βλέπειν, καὶ τὸν νῶτον αὐ τῶν διὰ παντὸς σύγκυψον. Εκχεον ἐπ' αὐτοὺς τὴν ὀργήν σου, καὶ ὁ θυμὸς τῆς ὀργῆς σου καταλάβοι αὐτ τους. Γενηθήτω ἡ ἔπαυλις αὐτῶν ἠρημωμένη, καὶ ἐν τοῖς σκηνώμασιν αὐτῶν μὴ ἔστω ὁ κατοικῶν· ο ήγουν ὁ ἐν Ἱεροσολύμοις ναὸς αὐτῶν, ὁ δὲ καὶ γέγονε. Καὶ τὰ λοιπὰ δὲ τοῦ ψαλμοῦ, ὡς ἐπὶ κατάρας λεγόμενα, τοῖς Ἰουδαίοις ἁρμόζει, οὓς καὶ Μωσῆς ὠνείδισεν εἰπών· ι Καὶ ἔσται ἡ ζωή σου κρεμαμένη απέναντι τῶν ὀφθαλμῶν σου, καὶ φοβηθήσῃ ἡμέρας καὶ νυκτὸς, καὶ οὐ πιστεύσεις τῇ ζωῇ σου. » Αδάμ θεραπεύσῃ. ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ· ι Καὶ ἐπιβλέψονται πρὸς μὲ, εἰς ὃν ἐξεκέντησαν. » Περὶ δὲ τοῦ ὕδατος τῆς ἁγίας αὐτοῦ πλευρᾶς ὁ αὐτὸς προφήτης εἶπεν· • Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἐξελεύσεται ὕδωρ ζῶν ἐξ Ιε- ρουσαλήμ. ο 'Ακούσωμεν δὲ καὶ τοῦ προφήτου Ἠσαΐου S. ATHANASIUS. SPURIA. - nos vibratur, inhibeat, ac nobis viam paradisi A aperia gendus esset, in psalmo septuagesimo tertio scri- ptum est, e Deus rex noster ante secula operatus est salutem in medio terræ ". › Quod item cum latronibus esset Christus crucifigendus, Isaias ait : ‹ Et cum iniquis reputatus est *. » De clavis quo- que et partitione vestimentorum ejus sic habet psalmus vicesimus primus : « Foderunt ma- nus meas et pedes meos, dinumeraverunt omnia Ossa mea : diviserunt sibi vestimenta mea, et su- per vestem meam miserant sortem *, Similiter vero et Zacharias propheta de clavis sic ait: ‹ Et dicent ei: Quid plagæ istæ in medio manuum tua- rum? Et dicet: Has accepi in domo dilectorum meorum". Ita quoque de tenebris loquitur idem Zacharias propheta : « Et erit in die illa, non erit lux, et frigus et gelu erit una dies, et dies illa nota Domino et non dies et non nox, et ad vesperam erit lux. • Amos pariter propheta ait : . Et erit in die illa, dicit Dominus, et occidet sol in meri- die, et lux per diem in terra tenebrescet ". Hæc item sunt Joelis prophetæ verba : • Sol et luna obscurabuntur, et stella retrahent splende- rem suum: Dominus autem ex Sion vociferabitur, et ex Jerusalem dabit vocem suam, et commovebi- tur cœlum et terra ". Quod autem aceto et felle potandus foret Christus, audiamus ex psalmo sexa- gesino octavo : • Dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto "., Hinc ipsis imprecatur hoc modo: ‹ Fiat mensa eorum, coram ipsis in laqueum, et in retributiones, et in scan- dalum. Obscurentur oculi eorum ne videant; et dorsum eorum semper incurva. Effunde super eos icam tuam, et furor iræ tuæ comprehendat eos. Fiat habitatio eorum deserta, et in tabernaculis eorum non sit qui inhabitet " : » nempe in templo ipso rum Jerosolymitano, quod et accidit. Cætera porro quæ in psalmo sequuntur, instar maledictionis di- cta, in Judæos quadrant, quos et Moyses his verbis objurgavit : . Et erit vita tua pendens ante oculos tuos, et timebis die ac nocte, nec credes vita Luge s0 > D phcta quasi ex persona Christi: Et aspicient ad me quem confixerunt ". » De aqua autem, quæ ex sancto ejus latere exivit, ait propheta idem: « In die illa exibit aqua viva ex Jerusalem ”. • Audia- mus autem et Isaiam prophetam de sepultura Do- mini hæc dicentem, et Judæos irridentem : « Vi- Psal. LXXIII, 12. * Isa. LI, 12. 6s Psal. Joel 11, 10, 11. ss Zachar. siν, 8. C . xxr, 18, 19. ** Zachar. x11, 6. Psal. LXVIII, 22. ibid. 23-26. Zachar. XIV, Deut. XXVIII, 10. Jam quod in medio terra Christus crucifi- 10. Οτι δὲ ἐν μέσῳ τῆς γῆς ἔμελλεν ὁ Χριστὸς 11. De lancea vero ita loquitur Zacharias pro- 6. 7. * Amos vult, 3. 66. Zachar. XII, 10. (78) Ita Reg. 3, Editi vero, ἵνα τὴν πλευρὰν τοῦ 11. Περὶ δὲ τῆς λόγχης λέγει Ζαχαρίας ὁ προφήτης (79) Quidam mss., συσκοτάσουσιν.

Α νεκρούς. Προείπε γὰρ περὶ τούτου ὁ αὐτὸς προφήτης Δανιήλ· • Εθεώρουν ἕως οὗ θρόνοι ἐτέθησαν, καὶ Πα λαιὸς ἡμερῶν ἐκάθητο· καὶ τὸ ἔνδυμα αὐτοῦ λευκὸν ὡσεὶ χιών, καὶ ἡ θρίξ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ ὡσεὶ ἔριον καθαρόν. Ο θρόνος αὐτοῦ φλόξ πυρός, οἱ τροχοὶ αὐ τοῦ πῦρ φλέγον. Ποταμός πυρὸς εἶλκεν ἔμπροσθεν αὐτοῦ, χίλιαι χιλιάδες ἐλειτούργουν αὐτῷ, καὶ μύ ριαι μυριάδες παρείστηκαν αὐτῷ. Κριτήριον εκάθισε, καὶ βίβλοι ἠνεώχθησαν. Εθεώρουν τότε ἀπὸ φωνῆς τῶν λόγων τῶν μεγάλων, ὧν τὸ κέρας ἐκεῖνο ἐλάλει, ἕως ἀνηρέθη τὸ θηρίον καὶ ἀπώλετο, καὶ τὸ σῶμα αὐτοῦ ἐδόθη εἰς καῦσιν πυρός, ο Πρόδηλον δὲ, ὅτι τὸ θηρίον ὁ ᾿Αντίχριστός ἐστιν. Ὁ γὰρ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐρχόμενος, ἀνελεῖ αὐτὸν τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ, ὅτι αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. φῶν παρεθέμεθα πρὸς μὲν ἡμετέραν τῶν Χριστια νῶν μείζονα πίστιν, πρὸς ἔλεγχον δὲ τῆς Ἰουδαϊκῆς σκληροκαρδίας καὶ φρενοβλαβείας. "Οτι ὁ εἷς τῆς ἁγίας ζωοποιοῦ Τριάδος, Θεὸς Λόγος καὶ Θεοῦ Υἱὸς, καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, αὐτὸς διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν ἐνην θρώπησεν ἐκ τῆς παναγίας ἀχράντου δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου, καὶ ἀεὶ παρθένου Μαρίας. Καὶ πάντα θεο- πρεπῶς ἀπεργασάμενος, καὶ παθών, καθὼς οἱ ἅγιοι προείπον προφῆται, ἔσωσεν ἐκ τῆς τοῦ ἐχθροῦ πλά- νης καὶ δουλείας τὸ γένος ἡμῶν. Ὑπὲρ τῶν τοσού των οὖν εὐεργεσιῶν, ὧν τυχεῖν παρὰ τῆς αὐτοῦ ἀγαθότητος ἠξιώθημεν, σπουδάσωμεν εὐάρεστοι αὐτῷ ἀναδειχθῆναι διὰ τῆς τῶν ἁγίων αὐτοῦ ἐντολῶν ἐκ- πληρώσεως, ὅπως καὶ τῶν αἰωνίων καὶ ἀτελευτήτων ἀγαθῶν ἐπιτύχωμεν ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Θεῷ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος σὺν τῷ παντοκράτορι Πατρὶ αὐτοῦ, καὶ τῷ παναγίῳ καὶ ζωοποιῷ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ α'. « Τοῦ δὲ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἡ γέννησις οὕτως ἦν. Μνηστευθείσης γὰρ τῆς μητρὸς αὐτοῦ Μπ ρίας τῷ Ἰωσήφ. » Διὰ τί οὐκ εἶπε· Μνηστευθείσης Ο τῆς παρθένου, ἀλλὰ ο τῆς μητρὸς αὐτοῦ. ο ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὥστε εὐπαράδεκτον γενέσθαι τὸν λόγον, καὶ προσδοκῶντά τι τῶν συνήθων ἀκούσασθαι τὸν ἀκροατήν, καταπλήξῃ τῇ τοῦ παραδόξου πράγμα τος ἐπαγωγῇ, λέγων· « Πρὶν ἢ συνελθεῖν αὐτοὺς, εὑρέθη ἐν γαστρὶ ἔχουσα ἐκ Πνεύματος ἁγίου. » Ερώτ. β'. Ωφθη δὲ αὐτῷ ἄγγελος Κυρίου κατ' όναρ λέγων· . Διὰ τί μὴ φανερῶς φαίνεται ὁ ἄγγελος τῷ Ἰωσήφ, καθάπερ τοῖς ποιμέσι καὶ τῷ Ζαχαρίᾳ ; Απόκ. "Οτι σφόδρα πιστὸς ἦν ὁ ἀνὴρ, καὶ οὐ δεόμενος τῆς τοιαύτης όψεως. Ερώτ. γ'. « Μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριάμ τὴν γυναῖκά σου. » Διὰ τί εἶπε· Μὴ φοβηθῇς, σε σε το S. ATHANASIUS. SPURIA. - nec throni positi sunt, et Antiquus dierum sedit : vestimentum ejus candidum quasi nix, et capilli ca- pitis ejus quasi lana munda. Thronus ejus, flamma iguis: role ejus, ignis accensus. Fluvius igneus fuebat ante eum. Millia millium ministrabant ei, et decies millies dena millia assistebant ei. Judi- cium sedit, et libri aperti sunt. Aspiciebam tunc propter vocem sermonum grandium, quos cornu illud loquebatur, donec interfecta esset bestia, et periisset : : et corpus ejus traditum est ut igne com- bureretur . » Clarum autem est bestiam esse An- tichristum. Filius quippe Dei cum venerit, eam in- terficiet spiritu oris sui, quia ipsi gloria et impe- rium in sæcula sæculorum. Amen. pturis proposuimus, cum ad nostram, qui Chri- stiani sumus ampliorem fidema, tum ad pertina- ciam et amentiam Judæorum confutandam. Scili- cet unus sanctæ vivificæ Trinitatis, Deus Verbum, et Dei Filius, et Dominus noster Jesus Christus, ipse propter nostram salutem extremis diebus homo factus est ex sanctissima, immaculata, Do- mina nostra Deipara et semper virgine Maria. Idemque omnibus divine peractis, passusque, quem- admodum prophetæ prædixerant, genus nostrum ex fallaciis et servitute inimici eripuit. Pro tot igitur tantisque beneficiis quibus sua bonitas di- gnata nos est, studeamus grati ei esse, sanctorum videlicet mandatorum observatione, ut æterna et infinita bona consequi possimus, in ipso Christo Deo nostro, cui gloria et imperium cum omnipo- tenti ejus Patre, et sanctissimo ac vivifico Spi- ritu, nunc et semper et in sæcula sæculorum. Amen. B C Quæstiones sequentes in Evangelia, ex codice Reg. 2431, nunc primum in lucem prodeunt. Adjiciuntur porro in eodem codice ad calcem Quæstionis 136, ad Antiochum. QUÆSTIO 1. « Christi autem generatio sic erat. Cum enim esset desponsata mater ejus Maria Jo- seph ., Quare non dixit : Cum esset desponsata virgo, sed e Mater ejus ?, RESPONSIO. Ut credibilis sermo foret, et ut au- ditorem, paratum ad quidpiam audiendum non in- suetun, insolitæ rei additione percelleret, dicendo : • Antequam convenirent, inventa est in utero ba- bens de Spiritu sancto ".» Q. 2. « Apparuit autem ei angelus Domini in so- mnis dicens ". » Quare non palam apparet angelus Josepho, quemadmodum pastoribus et Zachariæ ? R. Quia admodum ſidelis erat vir ille. Nec opus illi erat ejusmodi visione. Q. 5. Ne timeas accipere Mariam conjugem Luam 7., Quare dixit: • Ne timeas? ibid. Psal. vil, 9-11. Matth. 1, 16-18. ibid. 20. 13. Hæc autem ex multis pauca ex sacris Scri- 13. Ταῦτα δὲ ἐκ πολλῶν ὀλίγα ἐκ τῶν ἁγίων Γρα- 6. ibid.

Α νεκρούς. Προείπε γὰρ περὶ τούτου ὁ αὐτὸς προφήτης Δανιήλ· • Εθεώρουν ἕως οὗ θρόνοι ἐτέθησαν, καὶ Πα λαιὸς ἡμερῶν ἐκάθητο· καὶ τὸ ἔνδυμα αὐτοῦ λευκὸν ὡσεὶ χιών, καὶ ἡ θρίξ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ ὡσεὶ ἔριον καθαρόν. Ο θρόνος αὐτοῦ φλόξ πυρός, οἱ τροχοὶ αὐ τοῦ πῦρ φλέγον. Ποταμός πυρὸς εἶλκεν ἔμπροσθεν αὐτοῦ, χίλιαι χιλιάδες ἐλειτούργουν αὐτῷ, καὶ μύ ριαι μυριάδες παρείστηκαν αὐτῷ. Κριτήριον εκάθισε, καὶ βίβλοι ἠνεώχθησαν. Εθεώρουν τότε ἀπὸ φωνῆς τῶν λόγων τῶν μεγάλων, ὧν τὸ κέρας ἐκεῖνο ἐλάλει, ἕως ἀνηρέθη τὸ θηρίον καὶ ἀπώλετο, καὶ τὸ σῶμα αὐτοῦ ἐδόθη εἰς καῦσιν πυρός, ο Πρόδηλον δὲ, ὅτι τὸ θηρίον ὁ ᾿Αντίχριστός ἐστιν. Ὁ γὰρ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐρχόμενος, ἀνελεῖ αὐτὸν τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ, ὅτι αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. φῶν παρεθέμεθα πρὸς μὲν ἡμετέραν τῶν Χριστια νῶν μείζονα πίστιν, πρὸς ἔλεγχον δὲ τῆς Ἰουδαϊκῆς σκληροκαρδίας καὶ φρενοβλαβείας. "Οτι ὁ εἷς τῆς ἁγίας ζωοποιοῦ Τριάδος, Θεὸς Λόγος καὶ Θεοῦ Υἱὸς, καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, αὐτὸς διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν ἐνην θρώπησεν ἐκ τῆς παναγίας ἀχράντου δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου, καὶ ἀεὶ παρθένου Μαρίας. Καὶ πάντα θεο- πρεπῶς ἀπεργασάμενος, καὶ παθών, καθὼς οἱ ἅγιοι προείπον προφῆται, ἔσωσεν ἐκ τῆς τοῦ ἐχθροῦ πλά- νης καὶ δουλείας τὸ γένος ἡμῶν. Ὑπὲρ τῶν τοσού των οὖν εὐεργεσιῶν, ὧν τυχεῖν παρὰ τῆς αὐτοῦ ἀγαθότητος ἠξιώθημεν, σπουδάσωμεν εὐάρεστοι αὐτῷ ἀναδειχθῆναι διὰ τῆς τῶν ἁγίων αὐτοῦ ἐντολῶν ἐκ- πληρώσεως, ὅπως καὶ τῶν αἰωνίων καὶ ἀτελευτήτων ἀγαθῶν ἐπιτύχωμεν ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Θεῷ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος σὺν τῷ παντοκράτορι Πατρὶ αὐτοῦ, καὶ τῷ παναγίῳ καὶ ζωοποιῷ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΕΡΩΤΗΣΙΣ α'. « Τοῦ δὲ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἡ γέννησις οὕτως ἦν. Μνηστευθείσης γὰρ τῆς μητρὸς αὐτοῦ Μπ ρίας τῷ Ἰωσήφ. » Διὰ τί οὐκ εἶπε· Μνηστευθείσης Ο τῆς παρθένου, ἀλλὰ ο τῆς μητρὸς αὐτοῦ. ο ΑΠΟΚΡΙΣΙΣ. Ὥστε εὐπαράδεκτον γενέσθαι τὸν λόγον, καὶ προσδοκῶντά τι τῶν συνήθων ἀκούσασθαι τὸν ἀκροατήν, καταπλήξῃ τῇ τοῦ παραδόξου πράγμα τος ἐπαγωγῇ, λέγων· « Πρὶν ἢ συνελθεῖν αὐτοὺς, εὑρέθη ἐν γαστρὶ ἔχουσα ἐκ Πνεύματος ἁγίου. » Ερώτ. β'. Ωφθη δὲ αὐτῷ ἄγγελος Κυρίου κατ' όναρ λέγων· . Διὰ τί μὴ φανερῶς φαίνεται ὁ ἄγγελος τῷ Ἰωσήφ, καθάπερ τοῖς ποιμέσι καὶ τῷ Ζαχαρίᾳ ; Απόκ. "Οτι σφόδρα πιστὸς ἦν ὁ ἀνὴρ, καὶ οὐ δεόμενος τῆς τοιαύτης όψεως. Ερώτ. γ'. « Μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριάμ τὴν γυναῖκά σου. » Διὰ τί εἶπε· Μὴ φοβηθῇς, σε σε το S. ATHANASIUS. SPURIA. - nec throni positi sunt, et Antiquus dierum sedit : vestimentum ejus candidum quasi nix, et capilli ca- pitis ejus quasi lana munda. Thronus ejus, flamma iguis: role ejus, ignis accensus. Fluvius igneus fuebat ante eum. Millia millium ministrabant ei, et decies millies dena millia assistebant ei. Judi- cium sedit, et libri aperti sunt. Aspiciebam tunc propter vocem sermonum grandium, quos cornu illud loquebatur, donec interfecta esset bestia, et periisset : : et corpus ejus traditum est ut igne com- bureretur . » Clarum autem est bestiam esse An- tichristum. Filius quippe Dei cum venerit, eam in- terficiet spiritu oris sui, quia ipsi gloria et impe- rium in sæcula sæculorum. Amen. pturis proposuimus, cum ad nostram, qui Chri- stiani sumus ampliorem fidema, tum ad pertina- ciam et amentiam Judæorum confutandam. Scili- cet unus sanctæ vivificæ Trinitatis, Deus Verbum, et Dei Filius, et Dominus noster Jesus Christus, ipse propter nostram salutem extremis diebus homo factus est ex sanctissima, immaculata, Do- mina nostra Deipara et semper virgine Maria. Idemque omnibus divine peractis, passusque, quem- admodum prophetæ prædixerant, genus nostrum ex fallaciis et servitute inimici eripuit. Pro tot igitur tantisque beneficiis quibus sua bonitas di- gnata nos est, studeamus grati ei esse, sanctorum videlicet mandatorum observatione, ut æterna et infinita bona consequi possimus, in ipso Christo Deo nostro, cui gloria et imperium cum omnipo- tenti ejus Patre, et sanctissimo ac vivifico Spi- ritu, nunc et semper et in sæcula sæculorum. Amen. B C Quæstiones sequentes in Evangelia, ex codice Reg. 2431, nunc primum in lucem prodeunt. Adjiciuntur porro in eodem codice ad calcem Quæstionis 136, ad Antiochum. QUÆSTIO 1. « Christi autem generatio sic erat. Cum enim esset desponsata mater ejus Maria Jo- seph ., Quare non dixit : Cum esset desponsata virgo, sed e Mater ejus ?, RESPONSIO. Ut credibilis sermo foret, et ut au- ditorem, paratum ad quidpiam audiendum non in- suetun, insolitæ rei additione percelleret, dicendo : • Antequam convenirent, inventa est in utero ba- bens de Spiritu sancto ".» Q. 2. « Apparuit autem ei angelus Domini in so- mnis dicens ". » Quare non palam apparet angelus Josepho, quemadmodum pastoribus et Zachariæ ? R. Quia admodum ſidelis erat vir ille. Nec opus illi erat ejusmodi visione. Q. 5. Ne timeas accipere Mariam conjugem Luam 7., Quare dixit: • Ne timeas? ibid. Psal. vil, 9-11. Matth. 1, 16-18. ibid. 20. 13. Hæc autem ex multis pauca ex sacris Scri- 13. Ταῦτα δὲ ἐκ πολλῶν ὀλίγα ἐκ τῶν ἁγίων Γρα- 6. ibid.