Β ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ, ΕΚ ΤΟΥ ΚΑΤΑ ΛΑΤΙΝΩΝ ΛΟΓΟΥ. ἐκεῖνος τό· . Οταν ἔλθῃ, λέγων, ὁ Παράκλητος δ ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται·, μόνον ἐντεῦθεν προβολέα τὸν Πατέρα τοῦ Πνεύματος ἀπο δείκνυσιν· οὕτω καὶ οὗτοι τῷ διδασκάλῳ πειθόμενος ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου τοῦτό φασιν ἐκπορεύεσθαι. Εἰ δέ τις ἐρεῖ, ὅτι οὐδαμοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκ μόνου λέγεται τοῦ Πατρός· ἀκουέτω ὁ τοιοῦτος, ὅτιπερ ὁ περὶ τού του γράφων οὐκ ἄλλως ἐπιμαρτύρεται ἢ κατὰ τὴν τῶν θειοτάτων Πατέρων ἡμῶν διδασκαλίαν. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖνοι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρός φασιν ἐκπορεύεσθαι, τὴν αἰτίαν ἀπ' αὐτοῦ τοῦ κυριακού λαμβάνοντες στόματος· οὕτω καὶ οἱ καθεξής λογο γράφοι καὶ συγγραφεῖς ἀκολούθως διαγορεύουσιν. Οὐ μέντοιγέ τις αὐτῶν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦτό φησιν ἐκπορεύεσθαι· εἰ μή πως ἐρεῖ τις τὴν ἄλλην πρόχυσιν, εἴτουν φανέρωσιν καὶ ἀποστο λὴν τῶν χαρισμάτων τοῦ Πνεύματος. Πρὸς ταύτην γὰρ, καίπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς φανεροῦται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πρὸς ἐπινέμησιν, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καθὼς ὁ τῆς ἀληθείας διδάσκει κανών. Κἀπειδήπερ ἅπαντας τὸ αὐτὸ λέγοντες συμφώνως καὶ ἓν κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου παράδοσιν, καὶ οὐδαμοῦ φαίνεται τις διαφωνῶν· εἴδηλον, ὅτι ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἔχει τὴν ὕπαρξιν· εἴπερ ἡ τοιαύτη ἐκπό S. ATHANASIUS. SPURIA. - unos et Spiritus sanctus Deus. Et confitentes pec- A mæ multoruin de morte ad vitam translatæ sunt, cata sua, ipsam sanctam imaginem ostenderunt epi- scopo, narrantes etiam qualiter sanguis et aqua de latere ipsius cucurrit, et quanta mirabilia facta sunt. Episcopus autem universaliter indicto jejunio, omnes regeneravit sacro baptismate, quos ipse om- nes suscepit. Synagogam quidem eorum principa- Jem ecclesiam consecravit in honorem Salvatoris nostri Jesu Christi : cæteras vero synagogas eorum dedicavit ecclesias in honorem apostolorum el mar- tyrum factumque gaudium magnum, non solum quod tanta corpora curata sunt, sed quod et ani- Hæc sciens ergo, dilectissimi fratres, acceleravi manifestare vobis; ut in hoc etiam cognoscentes virtutem et misericordiam Domini nostri Jesu Chri- sti, amplius confirmati sitis in fide, et gratiarum actiones illi reddatis pro mirabilibus et beneficiis quæ Dominus ostendit. Decrevit sancta Romana et Antiochensis Ecclesia diem v Iduum Novembrium solemnem agi, in quo hæc facta sunt ad laudem Domini nostri Jesu Christi, qui vivit et regnat cum Deo Patre in unitate Spiritus sancti Deus, per om- nia secula sæculorum. Amen. IN SEQUENS OPUSCULUM MONITUM. Perperam titulus Athanasii nomen præfert, cum sit hoc opusculum alius cujusdam scriptoris qui, ut cugurari licet, Photii avo hæc scripserit, quando oborta quæstio est de additione Filioque in Symbolo facta. Pro virili ergo pugnat hic homo, Spiritum sanctum, nec ex Filio, nec per Filium procedere. Multum tamen negotii faciunt aperta Athanasii hic allata testimonia, unde fortasse fuerit quod Athanasii nomeɛ inscriptio ferat; Gregorii item Nysseni et Cyrilli loca, quibus liquido affirmatur ex Patre Filioque Spiritum sanctum procedere. Iis ut occurrat scriptor iste, vanissima utitur distinctione : ait enim, ut duplex est generatio Filii, æterna alia, aliaque temporanea, ita duplicem esse Spiritus sancti proces- sionem ; æternam aliam ex solo Patre, temporaneam secundam, qua ex Patre, Filio, atque seipso miltitur et datur. Quod gratis sane excogitatum commentum exsufflatur ex Athanasii locis compluribus in Præfatione, ubi de Spiritus sancti processione agitur, allatis, maximeque ex eo loco : Filius in Patre fons est Spiritus sancti. Quis enim negaverit fontem, primam significare originem? Ibi videsis. ATHANASI PATRIARCHÆ ALEXANDRINI, EX SERMONE CONTRA LATINOS (19). sicut ille, qui ait : • Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre Spiritum veritatis, qui a Patre procedit ", › his declarat Patrem solum esse Spiritus sancti productorem: eadem quoque isti ratione, magistro obtemperantes, ex solo eum Patre aiunt procedere. Quod si quis dixerit, nus- quam dici Spiritum ex solo esse Patre; is audiat, eum qui de illo scribit, haud aliter quam ex divi- nissimorum Patrum nostrorum doctrina, illud ferre testimonium. Ut enim illi Spiritum sanctum dicunt ex Patre procedere, sumpto ex Domini ipsius ore argumento; ita subsequentes scriptores consequen- ter declararunt. Nec quisquam est illorum qui ex C Filio vel per Filium dicat ipsum procedere; nisi fortasse quispiam id dicat de alia profusione, seu manifestatione ac missione donorum Spiritus sancti. Ea quippe ratione quanquam ex Patre manifestatur Spiritus sanctus ad dispensationem, ita quoque ex Filio, ut docet regula veritatis. Et quandoquidem idipsum omnes uno consensu dicunt, nemoque unus est qui hac in re dissonet, propalam est ex solo Patre Spiritum suam habere subsistentiam : siqui- dem hujusmodi emanatio subsistentia est. Quemad- modum enim hoc omnium dictum, Filius est Patris fetus, ita intelligitur, ut ex solo Patre sit Filius, Joan. xv, 26. 1. At non ita ( sentiunt) qui Christi sunt; sed 1. Ἀλλ' οὐχ οὕτως οἱ τοῦ Χριστοῦ, ἀλλ᾿ ὥσπερ (19) Ex codice Regio 2271 nunc 451, p. 155, ad marginem operis sancti Justini ad Zenam.

Β ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ, ΕΚ ΤΟΥ ΚΑΤΑ ΛΑΤΙΝΩΝ ΛΟΓΟΥ. ἐκεῖνος τό· . Οταν ἔλθῃ, λέγων, ὁ Παράκλητος δ ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται·, μόνον ἐντεῦθεν προβολέα τὸν Πατέρα τοῦ Πνεύματος ἀπο δείκνυσιν· οὕτω καὶ οὗτοι τῷ διδασκάλῳ πειθόμενος ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου τοῦτό φασιν ἐκπορεύεσθαι. Εἰ δέ τις ἐρεῖ, ὅτι οὐδαμοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκ μόνου λέγεται τοῦ Πατρός· ἀκουέτω ὁ τοιοῦτος, ὅτιπερ ὁ περὶ τού του γράφων οὐκ ἄλλως ἐπιμαρτύρεται ἢ κατὰ τὴν τῶν θειοτάτων Πατέρων ἡμῶν διδασκαλίαν. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖνοι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρός φασιν ἐκπορεύεσθαι, τὴν αἰτίαν ἀπ' αὐτοῦ τοῦ κυριακού λαμβάνοντες στόματος· οὕτω καὶ οἱ καθεξής λογο γράφοι καὶ συγγραφεῖς ἀκολούθως διαγορεύουσιν. Οὐ μέντοιγέ τις αὐτῶν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦτό φησιν ἐκπορεύεσθαι· εἰ μή πως ἐρεῖ τις τὴν ἄλλην πρόχυσιν, εἴτουν φανέρωσιν καὶ ἀποστο λὴν τῶν χαρισμάτων τοῦ Πνεύματος. Πρὸς ταύτην γὰρ, καίπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς φανεροῦται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πρὸς ἐπινέμησιν, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καθὼς ὁ τῆς ἀληθείας διδάσκει κανών. Κἀπειδήπερ ἅπαντας τὸ αὐτὸ λέγοντες συμφώνως καὶ ἓν κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου παράδοσιν, καὶ οὐδαμοῦ φαίνεται τις διαφωνῶν· εἴδηλον, ὅτι ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἔχει τὴν ὕπαρξιν· εἴπερ ἡ τοιαύτη ἐκπό S. ATHANASIUS. SPURIA. - unos et Spiritus sanctus Deus. Et confitentes pec- A mæ multoruin de morte ad vitam translatæ sunt, cata sua, ipsam sanctam imaginem ostenderunt epi- scopo, narrantes etiam qualiter sanguis et aqua de latere ipsius cucurrit, et quanta mirabilia facta sunt. Episcopus autem universaliter indicto jejunio, omnes regeneravit sacro baptismate, quos ipse om- nes suscepit. Synagogam quidem eorum principa- Jem ecclesiam consecravit in honorem Salvatoris nostri Jesu Christi : cæteras vero synagogas eorum dedicavit ecclesias in honorem apostolorum el mar- tyrum factumque gaudium magnum, non solum quod tanta corpora curata sunt, sed quod et ani- Hæc sciens ergo, dilectissimi fratres, acceleravi manifestare vobis; ut in hoc etiam cognoscentes virtutem et misericordiam Domini nostri Jesu Chri- sti, amplius confirmati sitis in fide, et gratiarum actiones illi reddatis pro mirabilibus et beneficiis quæ Dominus ostendit. Decrevit sancta Romana et Antiochensis Ecclesia diem v Iduum Novembrium solemnem agi, in quo hæc facta sunt ad laudem Domini nostri Jesu Christi, qui vivit et regnat cum Deo Patre in unitate Spiritus sancti Deus, per om- nia secula sæculorum. Amen. IN SEQUENS OPUSCULUM MONITUM. Perperam titulus Athanasii nomen præfert, cum sit hoc opusculum alius cujusdam scriptoris qui, ut cugurari licet, Photii avo hæc scripserit, quando oborta quæstio est de additione Filioque in Symbolo facta. Pro virili ergo pugnat hic homo, Spiritum sanctum, nec ex Filio, nec per Filium procedere. Multum tamen negotii faciunt aperta Athanasii hic allata testimonia, unde fortasse fuerit quod Athanasii nomeɛ inscriptio ferat; Gregorii item Nysseni et Cyrilli loca, quibus liquido affirmatur ex Patre Filioque Spiritum sanctum procedere. Iis ut occurrat scriptor iste, vanissima utitur distinctione : ait enim, ut duplex est generatio Filii, æterna alia, aliaque temporanea, ita duplicem esse Spiritus sancti proces- sionem ; æternam aliam ex solo Patre, temporaneam secundam, qua ex Patre, Filio, atque seipso miltitur et datur. Quod gratis sane excogitatum commentum exsufflatur ex Athanasii locis compluribus in Præfatione, ubi de Spiritus sancti processione agitur, allatis, maximeque ex eo loco : Filius in Patre fons est Spiritus sancti. Quis enim negaverit fontem, primam significare originem? Ibi videsis. ATHANASI PATRIARCHÆ ALEXANDRINI, EX SERMONE CONTRA LATINOS (19). sicut ille, qui ait : • Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre Spiritum veritatis, qui a Patre procedit ", › his declarat Patrem solum esse Spiritus sancti productorem: eadem quoque isti ratione, magistro obtemperantes, ex solo eum Patre aiunt procedere. Quod si quis dixerit, nus- quam dici Spiritum ex solo esse Patre; is audiat, eum qui de illo scribit, haud aliter quam ex divi- nissimorum Patrum nostrorum doctrina, illud ferre testimonium. Ut enim illi Spiritum sanctum dicunt ex Patre procedere, sumpto ex Domini ipsius ore argumento; ita subsequentes scriptores consequen- ter declararunt. Nec quisquam est illorum qui ex C Filio vel per Filium dicat ipsum procedere; nisi fortasse quispiam id dicat de alia profusione, seu manifestatione ac missione donorum Spiritus sancti. Ea quippe ratione quanquam ex Patre manifestatur Spiritus sanctus ad dispensationem, ita quoque ex Filio, ut docet regula veritatis. Et quandoquidem idipsum omnes uno consensu dicunt, nemoque unus est qui hac in re dissonet, propalam est ex solo Patre Spiritum suam habere subsistentiam : siqui- dem hujusmodi emanatio subsistentia est. Quemad- modum enim hoc omnium dictum, Filius est Patris fetus, ita intelligitur, ut ex solo Patre sit Filius, Joan. xv, 26. 1. At non ita ( sentiunt) qui Christi sunt; sed 1. Ἀλλ' οὐχ οὕτως οἱ τοῦ Χριστοῦ, ἀλλ᾿ ὥσπερ (19) Ex codice Regio 2271 nunc 451, p. 155, ad marginem operis sancti Justini ad Zenam.

ρευσις καθέστηκεν ὕπαρξις. Ωσπερ γὰρ πάντων λεγόντων, γέννημα Πατρὸς ὁ Υἱός, συνεπινοεῖται καὶ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς κατὰ τὴν προαιώνιον γέννησιν· οὕτω καὶ πάντων λεγόντων τὸ Πνεῦμα πρόβλημα Πατρός, συνεπινοεῖται καὶ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὴν προαιώνιον πρό βλησιν· εἰ μόνος ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, καὶ μόνον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Κατὰ δὲ τὴν ὑστέραν πρόχυσιν, εἴτουν ἐπινέμησιν καὶ χορηγίαν τὴν πρὸς τοὺς ἀξίους, ὥσπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, οὕτω καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Καθάπερ δὲ καὶ τὴν ὑστέραν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ, εἴτουν ἐπιδημίαν τὴν πρὸς ἡμᾶς, οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον δοξάζομεν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος. Καὶ πειθέτω σε ἡ τοῦ ἀρχαγγέλου φωνὴ πρὸς Ἰωσήφ λέγουσα τὸν ἄνδρα Μαρίας τη, ο Μή φοβηθής παρα- Β λαβεῖν Μαριάμ τὴν γυναῖκά σου· τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθὲν ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου. » Εἰ δὲ βούλει μαθεῖν, ὅτι καί τινες ἐκ τῶν ἡμετέρων μεγάλων ἁγίων ἀπεφήναντο τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, ἤδη τὸν μέγαν τῆς ἡμετέρας Εκκλησίας ἥλιον Κύριλλον, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν, τοῦ κόσμου παντός, πρὸς τοῦτο λάμβανε μάρτυρα· ἐν γὰρ τῷ Περὶ Τριάδος λόγῳ αὐτοῦ ὧδέ πως σαφῶς περιστά. Η παναγία, φησί, καὶ σεπτὴ Τριάς, πρὸ πάντων αἰώνων καὶ εἰς ἀεὶ ὑπάρχουσα, ἄχραντάς ἔστι καὶ ἀἴδιος, ἀσώματος, ἀκατάληπτος, ἀπερί- ληπτος, περιληπτικὴ δὲ τῶν ἁπάντων, καὶ συγκρα τοῦσα τὸ πᾶν, ἀγαθὴ, προνοητική, δημιουργὸς τῶν ἁπάντων, ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων, ἀπαθὴς, ἀναλ λοίωτος, άτρεπτος, νῷ ἀνθρώπων καὶ ἀγγέλων καὶ τῇ κτιστῇ φύσει ἀκατάληπτος· ὁμοούσιος ἐν ἑαυτῇ, ἀκοινώνητος δὲ κατ᾽ οὐσίαν πάσῃ τῇ κτίσει· γινω- σκομένη μόνον ὑφ' ἑαυτῆς, ὑπ᾽ οὐδεμιᾶς φύσεως τῆς ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ καὶ τῆς ὑπὲρ κόσμον τοῦτον· μονὰς ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν, εἴτουν προσώποις, καὶ Τριὰς ἐν μονάδι θεότητος, ἤτοι μιᾶς ουσίας γινωσκομένη. Ταύτης τῆς ἁγίας καὶ σεπτῆς μονάδος, αἱ προσκυνηταὶ τρεῖς ὑποστάσεις γινώσκονται καὶ πιστεύονται· ἐν Πατρὶ ἀνάρχῳ, ἀναιτίῳ, ἀγεννήτῳ, ἀἰδίῳ· καὶ ἐν Υἱῷ μονογενεῖ γεννηθέντι ἀῤῥήτως, καὶ ἀπαθῶς καὶ ἀφράστως, πρὸ πάντων τῶν αἰώνων, ἐκ τῆς οὐσίας αὐτῆς τοῦ Πατρὸς, καὶ διὰ τοῦτο ὁμοουσίῳ καὶ ἴσῳ τῷ Πατρὶ, χωρὶς τῆς πατρότητος, ἀρχὴν δὲ καὶ αἰτίαν τὸν Πατέρα ἔχοντι γεννητῶς· καὶ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ ζωοποιῷ προσκυνουμένῳ, ἐκπορευομένῳ ἐκ τοῦ Πατρὸς, τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός. Οὐ γεννητῶς καθάπερ ὁ Υἱός, ἵνα μὴ δύο Υἱοὶ ἐν τῇ Τριάδι· ἀλλ᾽ ἐκπορευομένῳ, καθώ ἀπερ εἴρηται, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, καὶ ἀπὸ στόμα- τος· πεφηνότι δὲ δι' Υἱοῦ, καὶ λαλήσαντι ἐν τοῖς ἁγίοις προφήταις καὶ ἀποστόλοις. Πλήν, ὡς εἶπον, τῆς οὐσίας αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχοντι, καὶ τὸ ὁμοούσιον ἔχοντι πρὸς Πατέρα και Υἱόν. Ακοινώνητον δὲ καὶ αὐτό ἐστιν, ὥσπερ καὶ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς πρὸς πᾶσαν τὴν κτίσιν κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον. ἅγιον κατὰ τὸν ἅγιον Κύριλλον, ἢ μᾶλλον κατὰ πα σαν τὴν θείαν Γραφήν. Καὶ μή μοι τὸ ἀπὸ τοῦδε ** SERMO CONTRA LATINOS. A secundum eam quæ ante &rcula est ge- nerationem; ita cum dicant omnes, Spiritum esse a Patre productum, intelligitur ex solo Patre Spiritum esse, secundum eam quæ ante sæcula est productionem : si solus ex solo Patre est Filius, solus ex solo Patre est Spiritus san- ctas. Quod spectat autem secundam profusionem, sive dispensationem, qua datur iis qui digni sunt ; sicut ex Patre est Spiritus, ita et per Filium et ex Filio. Quemadmodum et postremam Filii genera- tionem, ejus scilicet ad nos adventum, non ex solo esse Patre, sed etiam ex Spiritu sancto existima - mus. Ejusque tibi rei fidem faciat angelica vox ad Josephum virum Mariæ facta : « Noli timere acci- pere Mariam conjugem tuam : quod enim in ea na- tum est, ex Spirius sancto est . . Quod si ediscere cupias aliquos ex magnis apud nos sanctis, affirmasse ex solo Patre Spiritum sauctum procedere, jam tibi magnum Ecclesiæ nostræ, imo totius orbis solem, Cyrillum hujusce rei accipe testem : in suo namqua De Trinitate libro aperte ita loquitur. Sanctissima, inquit, et veneranda Trinitas, quæ ante omnia sæ- cula est et semper futura, incorrupta est, æterna, incorporea, incomprehensibilis, incircumscripta, sed quæ complectitur omnia, universumque conti- net : bona, provida, creatris omnium, visibilium et invisibilium, impatibilis, immutabilis, invariabilis, menti hominum et angelorum, creatæque naturæ incomprehensibilis, in seipsa consubstantialis, in- communicabilis secundum substantiam omni crea- turæ : quæ a seipsa solum cognoscitur, et a nulla natura quæ in hoc mundo vel supra hunc mundum fuerit: unitas in tribus hypostasibus, seu personis, et trinitas in unitate deitatis, sive unius substan- tiæ cognita. Hujus sanctæ et venerandæ unitatis, adorandæ tres hypostases cognoscuntur atque cre- duntur : in Patre qui est sine principio, sine causa, ingenitus, sempiternus : in Filio unigenito ; inenar- rabiliter, impassibiliter, ineffabiliter nato ante om- nia sæcula, ex ipsa Patris substantia, atque ideɔ consubstantiali et æquali Patri, excepta paternitate, qui pro causa Patrem habet, generandi scilicet modo et in Spiritu sancto et vivificante adorato, procedente ex Patre, id est ex substantia Patris, D non generatione, quemadmodum Filius, ne duo sint Filii in Trinitate ; sed procedente, uti dictum est, ex solo Patre, atque ex ore. Apparuit autem per Filium, locutusque est in sanctis prophetis et apo- stolis. Cæterum, ut dixi, qui est ex substantia ipsius Patris et Filii, consubstantialisque est Patri et Filio. Incommunicabilis autem est, sicut Pater et Filius, omni creaturæ, juxta substantiæ rationem. Matth. 1, 20. C ctus juxta sanctum Cyrillum; imo juxta totam Scripturam sacram. Et ne quis mihi ultra frigida . 2. Ορᾶς πῶς ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ 2. Viden' quod ex solo Patre sit Spiritus san-

ρευσις καθέστηκεν ὕπαρξις. Ωσπερ γὰρ πάντων λεγόντων, γέννημα Πατρὸς ὁ Υἱός, συνεπινοεῖται καὶ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς κατὰ τὴν προαιώνιον γέννησιν· οὕτω καὶ πάντων λεγόντων τὸ Πνεῦμα πρόβλημα Πατρός, συνεπινοεῖται καὶ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὴν προαιώνιον πρό βλησιν· εἰ μόνος ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, καὶ μόνον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Κατὰ δὲ τὴν ὑστέραν πρόχυσιν, εἴτουν ἐπινέμησιν καὶ χορηγίαν τὴν πρὸς τοὺς ἀξίους, ὥσπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, οὕτω καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Καθάπερ δὲ καὶ τὴν ὑστέραν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ, εἴτουν ἐπιδημίαν τὴν πρὸς ἡμᾶς, οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον δοξάζομεν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος. Καὶ πειθέτω σε ἡ τοῦ ἀρχαγγέλου φωνὴ πρὸς Ἰωσήφ λέγουσα τὸν ἄνδρα Μαρίας τη, ο Μή φοβηθής παρα- Β λαβεῖν Μαριάμ τὴν γυναῖκά σου· τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθὲν ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου. » Εἰ δὲ βούλει μαθεῖν, ὅτι καί τινες ἐκ τῶν ἡμετέρων μεγάλων ἁγίων ἀπεφήναντο τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, ἤδη τὸν μέγαν τῆς ἡμετέρας Εκκλησίας ἥλιον Κύριλλον, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν, τοῦ κόσμου παντός, πρὸς τοῦτο λάμβανε μάρτυρα· ἐν γὰρ τῷ Περὶ Τριάδος λόγῳ αὐτοῦ ὧδέ πως σαφῶς περιστά. Η παναγία, φησί, καὶ σεπτὴ Τριάς, πρὸ πάντων αἰώνων καὶ εἰς ἀεὶ ὑπάρχουσα, ἄχραντάς ἔστι καὶ ἀἴδιος, ἀσώματος, ἀκατάληπτος, ἀπερί- ληπτος, περιληπτικὴ δὲ τῶν ἁπάντων, καὶ συγκρα τοῦσα τὸ πᾶν, ἀγαθὴ, προνοητική, δημιουργὸς τῶν ἁπάντων, ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων, ἀπαθὴς, ἀναλ λοίωτος, άτρεπτος, νῷ ἀνθρώπων καὶ ἀγγέλων καὶ τῇ κτιστῇ φύσει ἀκατάληπτος· ὁμοούσιος ἐν ἑαυτῇ, ἀκοινώνητος δὲ κατ᾽ οὐσίαν πάσῃ τῇ κτίσει· γινω- σκομένη μόνον ὑφ' ἑαυτῆς, ὑπ᾽ οὐδεμιᾶς φύσεως τῆς ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ καὶ τῆς ὑπὲρ κόσμον τοῦτον· μονὰς ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν, εἴτουν προσώποις, καὶ Τριὰς ἐν μονάδι θεότητος, ἤτοι μιᾶς ουσίας γινωσκομένη. Ταύτης τῆς ἁγίας καὶ σεπτῆς μονάδος, αἱ προσκυνηταὶ τρεῖς ὑποστάσεις γινώσκονται καὶ πιστεύονται· ἐν Πατρὶ ἀνάρχῳ, ἀναιτίῳ, ἀγεννήτῳ, ἀἰδίῳ· καὶ ἐν Υἱῷ μονογενεῖ γεννηθέντι ἀῤῥήτως, καὶ ἀπαθῶς καὶ ἀφράστως, πρὸ πάντων τῶν αἰώνων, ἐκ τῆς οὐσίας αὐτῆς τοῦ Πατρὸς, καὶ διὰ τοῦτο ὁμοουσίῳ καὶ ἴσῳ τῷ Πατρὶ, χωρὶς τῆς πατρότητος, ἀρχὴν δὲ καὶ αἰτίαν τὸν Πατέρα ἔχοντι γεννητῶς· καὶ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ ζωοποιῷ προσκυνουμένῳ, ἐκπορευομένῳ ἐκ τοῦ Πατρὸς, τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός. Οὐ γεννητῶς καθάπερ ὁ Υἱός, ἵνα μὴ δύο Υἱοὶ ἐν τῇ Τριάδι· ἀλλ᾽ ἐκπορευομένῳ, καθώ ἀπερ εἴρηται, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, καὶ ἀπὸ στόμα- τος· πεφηνότι δὲ δι' Υἱοῦ, καὶ λαλήσαντι ἐν τοῖς ἁγίοις προφήταις καὶ ἀποστόλοις. Πλήν, ὡς εἶπον, τῆς οὐσίας αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχοντι, καὶ τὸ ὁμοούσιον ἔχοντι πρὸς Πατέρα και Υἱόν. Ακοινώνητον δὲ καὶ αὐτό ἐστιν, ὥσπερ καὶ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς πρὸς πᾶσαν τὴν κτίσιν κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον. ἅγιον κατὰ τὸν ἅγιον Κύριλλον, ἢ μᾶλλον κατὰ πα σαν τὴν θείαν Γραφήν. Καὶ μή μοι τὸ ἀπὸ τοῦδε ** SERMO CONTRA LATINOS. A secundum eam quæ ante &rcula est ge- nerationem; ita cum dicant omnes, Spiritum esse a Patre productum, intelligitur ex solo Patre Spiritum esse, secundum eam quæ ante sæcula est productionem : si solus ex solo Patre est Filius, solus ex solo Patre est Spiritus san- ctas. Quod spectat autem secundam profusionem, sive dispensationem, qua datur iis qui digni sunt ; sicut ex Patre est Spiritus, ita et per Filium et ex Filio. Quemadmodum et postremam Filii genera- tionem, ejus scilicet ad nos adventum, non ex solo esse Patre, sed etiam ex Spiritu sancto existima - mus. Ejusque tibi rei fidem faciat angelica vox ad Josephum virum Mariæ facta : « Noli timere acci- pere Mariam conjugem tuam : quod enim in ea na- tum est, ex Spirius sancto est . . Quod si ediscere cupias aliquos ex magnis apud nos sanctis, affirmasse ex solo Patre Spiritum sauctum procedere, jam tibi magnum Ecclesiæ nostræ, imo totius orbis solem, Cyrillum hujusce rei accipe testem : in suo namqua De Trinitate libro aperte ita loquitur. Sanctissima, inquit, et veneranda Trinitas, quæ ante omnia sæ- cula est et semper futura, incorrupta est, æterna, incorporea, incomprehensibilis, incircumscripta, sed quæ complectitur omnia, universumque conti- net : bona, provida, creatris omnium, visibilium et invisibilium, impatibilis, immutabilis, invariabilis, menti hominum et angelorum, creatæque naturæ incomprehensibilis, in seipsa consubstantialis, in- communicabilis secundum substantiam omni crea- turæ : quæ a seipsa solum cognoscitur, et a nulla natura quæ in hoc mundo vel supra hunc mundum fuerit: unitas in tribus hypostasibus, seu personis, et trinitas in unitate deitatis, sive unius substan- tiæ cognita. Hujus sanctæ et venerandæ unitatis, adorandæ tres hypostases cognoscuntur atque cre- duntur : in Patre qui est sine principio, sine causa, ingenitus, sempiternus : in Filio unigenito ; inenar- rabiliter, impassibiliter, ineffabiliter nato ante om- nia sæcula, ex ipsa Patris substantia, atque ideɔ consubstantiali et æquali Patri, excepta paternitate, qui pro causa Patrem habet, generandi scilicet modo et in Spiritu sancto et vivificante adorato, procedente ex Patre, id est ex substantia Patris, D non generatione, quemadmodum Filius, ne duo sint Filii in Trinitate ; sed procedente, uti dictum est, ex solo Patre, atque ex ore. Apparuit autem per Filium, locutusque est in sanctis prophetis et apo- stolis. Cæterum, ut dixi, qui est ex substantia ipsius Patris et Filii, consubstantialisque est Patri et Filio. Incommunicabilis autem est, sicut Pater et Filius, omni creaturæ, juxta substantiæ rationem. Matth. 1, 20. C ctus juxta sanctum Cyrillum; imo juxta totam Scripturam sacram. Et ne quis mihi ultra frigida . 2. Ορᾶς πῶς ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ 2. Viden' quod ex solo Patre sit Spiritus san-

ρευσις καθέστηκεν ὕπαρξις. Ωσπερ γὰρ πάντων λεγόντων, γέννημα Πατρὸς ὁ Υἱός, συνεπινοεῖται καὶ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς κατὰ τὴν προαιώνιον γέννησιν· οὕτω καὶ πάντων λεγόντων τὸ Πνεῦμα πρόβλημα Πατρός, συνεπινοεῖται καὶ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὴν προαιώνιον πρό βλησιν· εἰ μόνος ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, καὶ μόνον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Κατὰ δὲ τὴν ὑστέραν πρόχυσιν, εἴτουν ἐπινέμησιν καὶ χορηγίαν τὴν πρὸς τοὺς ἀξίους, ὥσπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, οὕτω καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Καθάπερ δὲ καὶ τὴν ὑστέραν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ, εἴτουν ἐπιδημίαν τὴν πρὸς ἡμᾶς, οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον δοξάζομεν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος. Καὶ πειθέτω σε ἡ τοῦ ἀρχαγγέλου φωνὴ πρὸς Ἰωσήφ λέγουσα τὸν ἄνδρα Μαρίας τη, ο Μή φοβηθής παρα- Β λαβεῖν Μαριάμ τὴν γυναῖκά σου· τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθὲν ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου. » Εἰ δὲ βούλει μαθεῖν, ὅτι καί τινες ἐκ τῶν ἡμετέρων μεγάλων ἁγίων ἀπεφήναντο τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, ἤδη τὸν μέγαν τῆς ἡμετέρας Εκκλησίας ἥλιον Κύριλλον, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν, τοῦ κόσμου παντός, πρὸς τοῦτο λάμβανε μάρτυρα· ἐν γὰρ τῷ Περὶ Τριάδος λόγῳ αὐτοῦ ὧδέ πως σαφῶς περιστά. Η παναγία, φησί, καὶ σεπτὴ Τριάς, πρὸ πάντων αἰώνων καὶ εἰς ἀεὶ ὑπάρχουσα, ἄχραντάς ἔστι καὶ ἀἴδιος, ἀσώματος, ἀκατάληπτος, ἀπερί- ληπτος, περιληπτικὴ δὲ τῶν ἁπάντων, καὶ συγκρα τοῦσα τὸ πᾶν, ἀγαθὴ, προνοητική, δημιουργὸς τῶν ἁπάντων, ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων, ἀπαθὴς, ἀναλ λοίωτος, άτρεπτος, νῷ ἀνθρώπων καὶ ἀγγέλων καὶ τῇ κτιστῇ φύσει ἀκατάληπτος· ὁμοούσιος ἐν ἑαυτῇ, ἀκοινώνητος δὲ κατ᾽ οὐσίαν πάσῃ τῇ κτίσει· γινω- σκομένη μόνον ὑφ' ἑαυτῆς, ὑπ᾽ οὐδεμιᾶς φύσεως τῆς ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ καὶ τῆς ὑπὲρ κόσμον τοῦτον· μονὰς ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν, εἴτουν προσώποις, καὶ Τριὰς ἐν μονάδι θεότητος, ἤτοι μιᾶς ουσίας γινωσκομένη. Ταύτης τῆς ἁγίας καὶ σεπτῆς μονάδος, αἱ προσκυνηταὶ τρεῖς ὑποστάσεις γινώσκονται καὶ πιστεύονται· ἐν Πατρὶ ἀνάρχῳ, ἀναιτίῳ, ἀγεννήτῳ, ἀἰδίῳ· καὶ ἐν Υἱῷ μονογενεῖ γεννηθέντι ἀῤῥήτως, καὶ ἀπαθῶς καὶ ἀφράστως, πρὸ πάντων τῶν αἰώνων, ἐκ τῆς οὐσίας αὐτῆς τοῦ Πατρὸς, καὶ διὰ τοῦτο ὁμοουσίῳ καὶ ἴσῳ τῷ Πατρὶ, χωρὶς τῆς πατρότητος, ἀρχὴν δὲ καὶ αἰτίαν τὸν Πατέρα ἔχοντι γεννητῶς· καὶ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ ζωοποιῷ προσκυνουμένῳ, ἐκπορευομένῳ ἐκ τοῦ Πατρὸς, τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός. Οὐ γεννητῶς καθάπερ ὁ Υἱός, ἵνα μὴ δύο Υἱοὶ ἐν τῇ Τριάδι· ἀλλ᾽ ἐκπορευομένῳ, καθώ ἀπερ εἴρηται, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, καὶ ἀπὸ στόμα- τος· πεφηνότι δὲ δι' Υἱοῦ, καὶ λαλήσαντι ἐν τοῖς ἁγίοις προφήταις καὶ ἀποστόλοις. Πλήν, ὡς εἶπον, τῆς οὐσίας αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχοντι, καὶ τὸ ὁμοούσιον ἔχοντι πρὸς Πατέρα και Υἱόν. Ακοινώνητον δὲ καὶ αὐτό ἐστιν, ὥσπερ καὶ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς πρὸς πᾶσαν τὴν κτίσιν κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον. ἅγιον κατὰ τὸν ἅγιον Κύριλλον, ἢ μᾶλλον κατὰ πα σαν τὴν θείαν Γραφήν. Καὶ μή μοι τὸ ἀπὸ τοῦδε ** SERMO CONTRA LATINOS. A secundum eam quæ ante &rcula est ge- nerationem; ita cum dicant omnes, Spiritum esse a Patre productum, intelligitur ex solo Patre Spiritum esse, secundum eam quæ ante sæcula est productionem : si solus ex solo Patre est Filius, solus ex solo Patre est Spiritus san- ctas. Quod spectat autem secundam profusionem, sive dispensationem, qua datur iis qui digni sunt ; sicut ex Patre est Spiritus, ita et per Filium et ex Filio. Quemadmodum et postremam Filii genera- tionem, ejus scilicet ad nos adventum, non ex solo esse Patre, sed etiam ex Spiritu sancto existima - mus. Ejusque tibi rei fidem faciat angelica vox ad Josephum virum Mariæ facta : « Noli timere acci- pere Mariam conjugem tuam : quod enim in ea na- tum est, ex Spirius sancto est . . Quod si ediscere cupias aliquos ex magnis apud nos sanctis, affirmasse ex solo Patre Spiritum sauctum procedere, jam tibi magnum Ecclesiæ nostræ, imo totius orbis solem, Cyrillum hujusce rei accipe testem : in suo namqua De Trinitate libro aperte ita loquitur. Sanctissima, inquit, et veneranda Trinitas, quæ ante omnia sæ- cula est et semper futura, incorrupta est, æterna, incorporea, incomprehensibilis, incircumscripta, sed quæ complectitur omnia, universumque conti- net : bona, provida, creatris omnium, visibilium et invisibilium, impatibilis, immutabilis, invariabilis, menti hominum et angelorum, creatæque naturæ incomprehensibilis, in seipsa consubstantialis, in- communicabilis secundum substantiam omni crea- turæ : quæ a seipsa solum cognoscitur, et a nulla natura quæ in hoc mundo vel supra hunc mundum fuerit: unitas in tribus hypostasibus, seu personis, et trinitas in unitate deitatis, sive unius substan- tiæ cognita. Hujus sanctæ et venerandæ unitatis, adorandæ tres hypostases cognoscuntur atque cre- duntur : in Patre qui est sine principio, sine causa, ingenitus, sempiternus : in Filio unigenito ; inenar- rabiliter, impassibiliter, ineffabiliter nato ante om- nia sæcula, ex ipsa Patris substantia, atque ideɔ consubstantiali et æquali Patri, excepta paternitate, qui pro causa Patrem habet, generandi scilicet modo et in Spiritu sancto et vivificante adorato, procedente ex Patre, id est ex substantia Patris, D non generatione, quemadmodum Filius, ne duo sint Filii in Trinitate ; sed procedente, uti dictum est, ex solo Patre, atque ex ore. Apparuit autem per Filium, locutusque est in sanctis prophetis et apo- stolis. Cæterum, ut dixi, qui est ex substantia ipsius Patris et Filii, consubstantialisque est Patri et Filio. Incommunicabilis autem est, sicut Pater et Filius, omni creaturæ, juxta substantiæ rationem. Matth. 1, 20. C ctus juxta sanctum Cyrillum; imo juxta totam Scripturam sacram. Et ne quis mihi ultra frigida . 2. Ορᾶς πῶς ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ 2. Viden' quod ex solo Patre sit Spiritus san-

ρευσις καθέστηκεν ὕπαρξις. Ωσπερ γὰρ πάντων λεγόντων, γέννημα Πατρὸς ὁ Υἱός, συνεπινοεῖται καὶ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς κατὰ τὴν προαιώνιον γέννησιν· οὕτω καὶ πάντων λεγόντων τὸ Πνεῦμα πρόβλημα Πατρός, συνεπινοεῖται καὶ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὴν προαιώνιον πρό βλησιν· εἰ μόνος ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, καὶ μόνον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Κατὰ δὲ τὴν ὑστέραν πρόχυσιν, εἴτουν ἐπινέμησιν καὶ χορηγίαν τὴν πρὸς τοὺς ἀξίους, ὥσπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, οὕτω καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Καθάπερ δὲ καὶ τὴν ὑστέραν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ, εἴτουν ἐπιδημίαν τὴν πρὸς ἡμᾶς, οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον δοξάζομεν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος. Καὶ πειθέτω σε ἡ τοῦ ἀρχαγγέλου φωνὴ πρὸς Ἰωσήφ λέγουσα τὸν ἄνδρα Μαρίας τη, ο Μή φοβηθής παρα- Β λαβεῖν Μαριάμ τὴν γυναῖκά σου· τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθὲν ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου. » Εἰ δὲ βούλει μαθεῖν, ὅτι καί τινες ἐκ τῶν ἡμετέρων μεγάλων ἁγίων ἀπεφήναντο τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, ἤδη τὸν μέγαν τῆς ἡμετέρας Εκκλησίας ἥλιον Κύριλλον, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν, τοῦ κόσμου παντός, πρὸς τοῦτο λάμβανε μάρτυρα· ἐν γὰρ τῷ Περὶ Τριάδος λόγῳ αὐτοῦ ὧδέ πως σαφῶς περιστά. Η παναγία, φησί, καὶ σεπτὴ Τριάς, πρὸ πάντων αἰώνων καὶ εἰς ἀεὶ ὑπάρχουσα, ἄχραντάς ἔστι καὶ ἀἴδιος, ἀσώματος, ἀκατάληπτος, ἀπερί- ληπτος, περιληπτικὴ δὲ τῶν ἁπάντων, καὶ συγκρα τοῦσα τὸ πᾶν, ἀγαθὴ, προνοητική, δημιουργὸς τῶν ἁπάντων, ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων, ἀπαθὴς, ἀναλ λοίωτος, άτρεπτος, νῷ ἀνθρώπων καὶ ἀγγέλων καὶ τῇ κτιστῇ φύσει ἀκατάληπτος· ὁμοούσιος ἐν ἑαυτῇ, ἀκοινώνητος δὲ κατ᾽ οὐσίαν πάσῃ τῇ κτίσει· γινω- σκομένη μόνον ὑφ' ἑαυτῆς, ὑπ᾽ οὐδεμιᾶς φύσεως τῆς ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ καὶ τῆς ὑπὲρ κόσμον τοῦτον· μονὰς ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν, εἴτουν προσώποις, καὶ Τριὰς ἐν μονάδι θεότητος, ἤτοι μιᾶς ουσίας γινωσκομένη. Ταύτης τῆς ἁγίας καὶ σεπτῆς μονάδος, αἱ προσκυνηταὶ τρεῖς ὑποστάσεις γινώσκονται καὶ πιστεύονται· ἐν Πατρὶ ἀνάρχῳ, ἀναιτίῳ, ἀγεννήτῳ, ἀἰδίῳ· καὶ ἐν Υἱῷ μονογενεῖ γεννηθέντι ἀῤῥήτως, καὶ ἀπαθῶς καὶ ἀφράστως, πρὸ πάντων τῶν αἰώνων, ἐκ τῆς οὐσίας αὐτῆς τοῦ Πατρὸς, καὶ διὰ τοῦτο ὁμοουσίῳ καὶ ἴσῳ τῷ Πατρὶ, χωρὶς τῆς πατρότητος, ἀρχὴν δὲ καὶ αἰτίαν τὸν Πατέρα ἔχοντι γεννητῶς· καὶ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ ζωοποιῷ προσκυνουμένῳ, ἐκπορευομένῳ ἐκ τοῦ Πατρὸς, τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός. Οὐ γεννητῶς καθάπερ ὁ Υἱός, ἵνα μὴ δύο Υἱοὶ ἐν τῇ Τριάδι· ἀλλ᾽ ἐκπορευομένῳ, καθώ ἀπερ εἴρηται, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, καὶ ἀπὸ στόμα- τος· πεφηνότι δὲ δι' Υἱοῦ, καὶ λαλήσαντι ἐν τοῖς ἁγίοις προφήταις καὶ ἀποστόλοις. Πλήν, ὡς εἶπον, τῆς οὐσίας αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχοντι, καὶ τὸ ὁμοούσιον ἔχοντι πρὸς Πατέρα και Υἱόν. Ακοινώνητον δὲ καὶ αὐτό ἐστιν, ὥσπερ καὶ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς πρὸς πᾶσαν τὴν κτίσιν κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον. ἅγιον κατὰ τὸν ἅγιον Κύριλλον, ἢ μᾶλλον κατὰ πα σαν τὴν θείαν Γραφήν. Καὶ μή μοι τὸ ἀπὸ τοῦδε ** SERMO CONTRA LATINOS. A secundum eam quæ ante &rcula est ge- nerationem; ita cum dicant omnes, Spiritum esse a Patre productum, intelligitur ex solo Patre Spiritum esse, secundum eam quæ ante sæcula est productionem : si solus ex solo Patre est Filius, solus ex solo Patre est Spiritus san- ctas. Quod spectat autem secundam profusionem, sive dispensationem, qua datur iis qui digni sunt ; sicut ex Patre est Spiritus, ita et per Filium et ex Filio. Quemadmodum et postremam Filii genera- tionem, ejus scilicet ad nos adventum, non ex solo esse Patre, sed etiam ex Spiritu sancto existima - mus. Ejusque tibi rei fidem faciat angelica vox ad Josephum virum Mariæ facta : « Noli timere acci- pere Mariam conjugem tuam : quod enim in ea na- tum est, ex Spirius sancto est . . Quod si ediscere cupias aliquos ex magnis apud nos sanctis, affirmasse ex solo Patre Spiritum sauctum procedere, jam tibi magnum Ecclesiæ nostræ, imo totius orbis solem, Cyrillum hujusce rei accipe testem : in suo namqua De Trinitate libro aperte ita loquitur. Sanctissima, inquit, et veneranda Trinitas, quæ ante omnia sæ- cula est et semper futura, incorrupta est, æterna, incorporea, incomprehensibilis, incircumscripta, sed quæ complectitur omnia, universumque conti- net : bona, provida, creatris omnium, visibilium et invisibilium, impatibilis, immutabilis, invariabilis, menti hominum et angelorum, creatæque naturæ incomprehensibilis, in seipsa consubstantialis, in- communicabilis secundum substantiam omni crea- turæ : quæ a seipsa solum cognoscitur, et a nulla natura quæ in hoc mundo vel supra hunc mundum fuerit: unitas in tribus hypostasibus, seu personis, et trinitas in unitate deitatis, sive unius substan- tiæ cognita. Hujus sanctæ et venerandæ unitatis, adorandæ tres hypostases cognoscuntur atque cre- duntur : in Patre qui est sine principio, sine causa, ingenitus, sempiternus : in Filio unigenito ; inenar- rabiliter, impassibiliter, ineffabiliter nato ante om- nia sæcula, ex ipsa Patris substantia, atque ideɔ consubstantiali et æquali Patri, excepta paternitate, qui pro causa Patrem habet, generandi scilicet modo et in Spiritu sancto et vivificante adorato, procedente ex Patre, id est ex substantia Patris, D non generatione, quemadmodum Filius, ne duo sint Filii in Trinitate ; sed procedente, uti dictum est, ex solo Patre, atque ex ore. Apparuit autem per Filium, locutusque est in sanctis prophetis et apo- stolis. Cæterum, ut dixi, qui est ex substantia ipsius Patris et Filii, consubstantialisque est Patri et Filio. Incommunicabilis autem est, sicut Pater et Filius, omni creaturæ, juxta substantiæ rationem. Matth. 1, 20. C ctus juxta sanctum Cyrillum; imo juxta totam Scripturam sacram. Et ne quis mihi ultra frigida . 2. Ορᾶς πῶς ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ 2. Viden' quod ex solo Patre sit Spiritus san-

Α λεγέτω τις τὰ ψυχρὰ ἐκεῖνα βήματα, ἢ λογύδρια, ὅτι Β ᾿Αθανάσιος καὶ Κύριλλος οἱ ἀοίδιμοι, πρὸς δὲ καὶ ὁ Νυσσαέων Γρηγόριος, τῆς προσθήκης γεγόνασιν αἴτιοι. Ο μὲν γὰρ ᾿Αθανάσιος οὕτως φησί· Τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς οἱ ἀντίθετοι λέγουσι, καὶ παρὰ τοῦ Λόγου, τοῦ ἐκ Πατρὸς, ἐκπορευόμενον· ὁ δὲ Νύσσης, εἰπὼν τὸν Υἱὸν εἶναι προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τους ἐστι τοῦ Πατρός, ἑξῆς λέγει· Τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου· ὁ δέ γε σοφώτατος Κύ- ριλλος προφανῶς, φησίν, εἴρηκεν ἐξ ἀμφοῖν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ταῦτα τῶν τῆς σαθρᾶς προσθήκης τερατουργῶν τὰ προβλήματα. Ἔγωγε δ' ε ἅπαν νόημα, ο καίπερ ὧν ἀμαθὴς, • αἰχμαλωτίζων εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χριστοῦ, ἡ ὧδέ πως ταῦτα διασαφῶ. Οὕτως τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πα- τρός φησιν ᾿Αθανάσιος, καὶ παρὰ τοῦ Λόγου, τοῦ ἐκ Πατρός, ἐκπορευόμενον, ὥσπερ καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ συναϊδίου Πατρός, καθὰ καὶ ὁ Υἱὸς οὕτως ἀπο· στέλλεται (20), καὶ δίδοται παρὰ τοῦ Πνεύμα τος τοῖς πιστοῖς, ὡς καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρός· καὶ τὴν μαρτυρίαν ἀπ' αὐτοῦ λάμβανε τοῦ Λό γου καὶ Υἱοῦ, « Πνεῦμα Κυρίου, » λέγοντος, «ἐπ' ἐμὲ, οὗ εἴνεκεν ἔχρισέ με. Εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με. » "Αρα τὸ Πνεῦμα καὶ ἔχρισε τὸν Υἱόν, καὶ ἀπέσταλκεν· ἀλλὰ καὶ ὁ Πατὴρ ἐξ ἀμφοῖν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἀποστέλλεται. Οπως δὲ τοῦτο, αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς οὕτω διὰ Ἡσαΐου τοῦ προφήτου λέγον τος ἄκουσον· "Ακουέ μου, Ἰακώβ καὶ Ἰσραὴλ, εν ἐγὼ καλῶ· Ἐγὼ Θεὸς πρῶτος, ἐγὼ καὶ μετὰ ταῦτα· καὶ πλὴν ἐμοῦ θεὸς οὐκ ἔστιν. Ἐγὼ χειρί μου ἐθεμε λίωσα τὴν γῆν, καὶ τὸ Πνεῦμά μου εστερέωσε τὸν οὐρανόν. Ἐγὼ πᾶσι τοῖς ἄστροις ἐνετειλάμην. Καὶ νῦν Κύριος ἀπέσταλκέ με. » "Αρα ὁ Πατήρ ἐστιν ἐν ταῦθα ὁ λέγων τό· ι Απέσταλκέ με. » Θρᾷς τὴν Ισοτιμίαν τῶν τριῶν προσώπων τῆς ὑπερτάτης θεά τητος; Ὅτε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀποστέλλεται ἐξ ἀμφοῖν, ὡς ὁμοούσιον ἀποστέλλεται Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Οτε δὲ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς ὁμοούσιος καὶ τοῦ Πνεύματος. "Οτε δὲ ὁ Πατὴρ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, ὡς ὁμοούσιος. Εἰπὼν τοίνυν ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος, τὸ ἐκπορευόμενον τοῦ Πατρὸς Πνεύμα, ἐδήλωσεν ὅθεν ἔχει τὸ Πνεῦμα τὴν ὕπαρξιν, ἐκ μό- νου δηλονότι τοῦ Πατρός. Εἰπὼν δὲ πάλιν οὕτω τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς, τὴν ἰσοτιμίαν ἐδήλωσε Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καταισχύναι ἐν τούτῳ τὸν ἀθεώτατον Αρειον, ὃς κτίσμα ἔλεγε, καὶ οὐ Θεὸν τὸν Υἱόν· οἱονεὶ ταῦτα λέγων πρὸς αὐτόν· Ὦ ἀθείτατε Αρειε, οὕτω τὸ ἐκπορευόμενον Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, παρὰ τοῦ ὑπὸ σου βλασφημουμένου Υἱοῦ ἐκλάμπει καὶ δίδοται τοῖς πιστοῖς κατὰ τὴν αὐτοῦ ἐνέργειαν καὶ δωρεάν, ὥσπερ καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ συναϊδίου Πατρός. Οτι δὲ τοῦτο τοιοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, ὅρα τί γράφει προς τὸν ἐπίσκοπον τὸν Σεραπίωνα, ὁ τῆς ἀθανασίας ἀξιώνυμος οὗτος Πατήρ. Τὰ αὐτὰ γὰρ λέγων, καὶ S. ATHANASIUS. SPURIA. - illa proferat verba, aut voculas, quod scilicet præclari illi viri Athanasius et Cyrillus, unaque Gregorius Nyssenus, additionis in causa fuere. Athanasius quippe ita ait : Spiritus ex Patre, ( aiunt adversarii) et a Verbo, quod est ex Patre procedit. Nyssenus autem postquam dixit, Filium esse peculiariter ex primo, id est ex Patre, deinceps ait Spiritus per eum qui est peculia- riter ex primo. Sapientissimus vero Cyrillus aperte dixit, ex ambolus, Patre nempe et Filio, Spiritum esse sanctum. Hæc sunt argumenta auctorum por- tentosæ illius atque pravæ additionis. Ego vero, ignarus licet, omnem sensum captivans in obe- dientiam Christi, hac ratione loca illa explico. Ea sententia Athanasius ait, Spiritum ex Patre esse, et a Verbo quod ex Patre procedit. Quemadmodum ex ipso coæterno Patre: sicut et Verbum mit- titur daturque fidelibus a Spiritu, eadem ratione qua ab ipso Patre. Testimonium accipe ab ipso Verbo atque Filio, aiente: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me. Evangelizare pauperi- bus misit mess » Sanctus ergo Spiritus Filium un- xit atque misit; sed etiam Pater ex ambobus Fi- lio scilicet et Spiritu mittitur. Qua ratione porro id fiat, Patrem audi per Isaiam prophetam ita lo- quentem : • Audi me, Jacob et Israel, quem ego voco : Ego Deus primus, et ego post læc : et præ- ter me non est Deus. Ego manu mea fundavi ter- ram, et Spiritus neus firmavit calum. Ego cmni- bus astris præcepi. Et nunc Dominus misit C mel Pater igitur est qui hoc loco dicit : • Mi- sit me. » Viden' æqualitatem trium personarum ex- celsissimæ deitatis? Cum Spiritus sanctus mitti- tur a duobus, ut consubstantialis mittitur Patri atque Filio. Cum autem Filius ex Patre, ut con- substantialis etiam Spiritui. Cum autem Pater ex Filio et Spiritu, quasi consubstantialis. Cum dixit itaque magnus Athanasius, Spiritus ex Patre procedens, declaravit undenam Spiritus habeat subsistentiam, scilicet ex solo Patre. Cum autem ait rursum: Ita est Spiritus ex Patre, ut est ex Filio qui est ex Patre; æqualitatem Patris et Fi- lii commonstravit, ut hac in re confunderet impiis- simum Arium, qui Filium creaturam esse dicit, et non Deum : quasi hisce illum verbis compella- D ret: impiissime Ari, sic Spiritus qui a Patre procedit, a Filio quem tu blasphemas, splendet daturque fidelibus, secundum ejus operationem atque donum, quemadmodum ab ipso sempiterno Patre. Quod autem hoc ad hunc modum se habeat, vide, quæso, quid ad Serapionem scribat episco- pun ille Pater, qui ab immortalitate nomen acce- pit. Eadem enim loquitur, deque iisdem philoso- phatur hisce verbis: Quemadmodum Filius proles est unigenita Patris, ita et Spiritus a Filio datus, st Isa. Lxr, 1; Luc. 17, 18. ** Isa. xlviii, 12-16. (20) llic desunt nonulla.

Α λεγέτω τις τὰ ψυχρὰ ἐκεῖνα βήματα, ἢ λογύδρια, ὅτι Β ᾿Αθανάσιος καὶ Κύριλλος οἱ ἀοίδιμοι, πρὸς δὲ καὶ ὁ Νυσσαέων Γρηγόριος, τῆς προσθήκης γεγόνασιν αἴτιοι. Ο μὲν γὰρ ᾿Αθανάσιος οὕτως φησί· Τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς οἱ ἀντίθετοι λέγουσι, καὶ παρὰ τοῦ Λόγου, τοῦ ἐκ Πατρὸς, ἐκπορευόμενον· ὁ δὲ Νύσσης, εἰπὼν τὸν Υἱὸν εἶναι προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τους ἐστι τοῦ Πατρός, ἑξῆς λέγει· Τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου· ὁ δέ γε σοφώτατος Κύ- ριλλος προφανῶς, φησίν, εἴρηκεν ἐξ ἀμφοῖν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ταῦτα τῶν τῆς σαθρᾶς προσθήκης τερατουργῶν τὰ προβλήματα. Ἔγωγε δ' ε ἅπαν νόημα, ο καίπερ ὧν ἀμαθὴς, • αἰχμαλωτίζων εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χριστοῦ, ἡ ὧδέ πως ταῦτα διασαφῶ. Οὕτως τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πα- τρός φησιν ᾿Αθανάσιος, καὶ παρὰ τοῦ Λόγου, τοῦ ἐκ Πατρός, ἐκπορευόμενον, ὥσπερ καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ συναϊδίου Πατρός, καθὰ καὶ ὁ Υἱὸς οὕτως ἀπο· στέλλεται (20), καὶ δίδοται παρὰ τοῦ Πνεύμα τος τοῖς πιστοῖς, ὡς καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρός· καὶ τὴν μαρτυρίαν ἀπ' αὐτοῦ λάμβανε τοῦ Λό γου καὶ Υἱοῦ, « Πνεῦμα Κυρίου, » λέγοντος, «ἐπ' ἐμὲ, οὗ εἴνεκεν ἔχρισέ με. Εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με. » "Αρα τὸ Πνεῦμα καὶ ἔχρισε τὸν Υἱόν, καὶ ἀπέσταλκεν· ἀλλὰ καὶ ὁ Πατὴρ ἐξ ἀμφοῖν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἀποστέλλεται. Οπως δὲ τοῦτο, αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς οὕτω διὰ Ἡσαΐου τοῦ προφήτου λέγον τος ἄκουσον· "Ακουέ μου, Ἰακώβ καὶ Ἰσραὴλ, εν ἐγὼ καλῶ· Ἐγὼ Θεὸς πρῶτος, ἐγὼ καὶ μετὰ ταῦτα· καὶ πλὴν ἐμοῦ θεὸς οὐκ ἔστιν. Ἐγὼ χειρί μου ἐθεμε λίωσα τὴν γῆν, καὶ τὸ Πνεῦμά μου εστερέωσε τὸν οὐρανόν. Ἐγὼ πᾶσι τοῖς ἄστροις ἐνετειλάμην. Καὶ νῦν Κύριος ἀπέσταλκέ με. » "Αρα ὁ Πατήρ ἐστιν ἐν ταῦθα ὁ λέγων τό· ι Απέσταλκέ με. » Θρᾷς τὴν Ισοτιμίαν τῶν τριῶν προσώπων τῆς ὑπερτάτης θεά τητος; Ὅτε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀποστέλλεται ἐξ ἀμφοῖν, ὡς ὁμοούσιον ἀποστέλλεται Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Οτε δὲ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς ὁμοούσιος καὶ τοῦ Πνεύματος. "Οτε δὲ ὁ Πατὴρ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, ὡς ὁμοούσιος. Εἰπὼν τοίνυν ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος, τὸ ἐκπορευόμενον τοῦ Πατρὸς Πνεύμα, ἐδήλωσεν ὅθεν ἔχει τὸ Πνεῦμα τὴν ὕπαρξιν, ἐκ μό- νου δηλονότι τοῦ Πατρός. Εἰπὼν δὲ πάλιν οὕτω τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς, τὴν ἰσοτιμίαν ἐδήλωσε Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καταισχύναι ἐν τούτῳ τὸν ἀθεώτατον Αρειον, ὃς κτίσμα ἔλεγε, καὶ οὐ Θεὸν τὸν Υἱόν· οἱονεὶ ταῦτα λέγων πρὸς αὐτόν· Ὦ ἀθείτατε Αρειε, οὕτω τὸ ἐκπορευόμενον Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, παρὰ τοῦ ὑπὸ σου βλασφημουμένου Υἱοῦ ἐκλάμπει καὶ δίδοται τοῖς πιστοῖς κατὰ τὴν αὐτοῦ ἐνέργειαν καὶ δωρεάν, ὥσπερ καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ συναϊδίου Πατρός. Οτι δὲ τοῦτο τοιοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, ὅρα τί γράφει προς τὸν ἐπίσκοπον τὸν Σεραπίωνα, ὁ τῆς ἀθανασίας ἀξιώνυμος οὗτος Πατήρ. Τὰ αὐτὰ γὰρ λέγων, καὶ S. ATHANASIUS. SPURIA. - illa proferat verba, aut voculas, quod scilicet præclari illi viri Athanasius et Cyrillus, unaque Gregorius Nyssenus, additionis in causa fuere. Athanasius quippe ita ait : Spiritus ex Patre, ( aiunt adversarii) et a Verbo, quod est ex Patre procedit. Nyssenus autem postquam dixit, Filium esse peculiariter ex primo, id est ex Patre, deinceps ait Spiritus per eum qui est peculia- riter ex primo. Sapientissimus vero Cyrillus aperte dixit, ex ambolus, Patre nempe et Filio, Spiritum esse sanctum. Hæc sunt argumenta auctorum por- tentosæ illius atque pravæ additionis. Ego vero, ignarus licet, omnem sensum captivans in obe- dientiam Christi, hac ratione loca illa explico. Ea sententia Athanasius ait, Spiritum ex Patre esse, et a Verbo quod ex Patre procedit. Quemadmodum ex ipso coæterno Patre: sicut et Verbum mit- titur daturque fidelibus a Spiritu, eadem ratione qua ab ipso Patre. Testimonium accipe ab ipso Verbo atque Filio, aiente: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me. Evangelizare pauperi- bus misit mess » Sanctus ergo Spiritus Filium un- xit atque misit; sed etiam Pater ex ambobus Fi- lio scilicet et Spiritu mittitur. Qua ratione porro id fiat, Patrem audi per Isaiam prophetam ita lo- quentem : • Audi me, Jacob et Israel, quem ego voco : Ego Deus primus, et ego post læc : et præ- ter me non est Deus. Ego manu mea fundavi ter- ram, et Spiritus neus firmavit calum. Ego cmni- bus astris præcepi. Et nunc Dominus misit C mel Pater igitur est qui hoc loco dicit : • Mi- sit me. » Viden' æqualitatem trium personarum ex- celsissimæ deitatis? Cum Spiritus sanctus mitti- tur a duobus, ut consubstantialis mittitur Patri atque Filio. Cum autem Filius ex Patre, ut con- substantialis etiam Spiritui. Cum autem Pater ex Filio et Spiritu, quasi consubstantialis. Cum dixit itaque magnus Athanasius, Spiritus ex Patre procedens, declaravit undenam Spiritus habeat subsistentiam, scilicet ex solo Patre. Cum autem ait rursum: Ita est Spiritus ex Patre, ut est ex Filio qui est ex Patre; æqualitatem Patris et Fi- lii commonstravit, ut hac in re confunderet impiis- simum Arium, qui Filium creaturam esse dicit, et non Deum : quasi hisce illum verbis compella- D ret: impiissime Ari, sic Spiritus qui a Patre procedit, a Filio quem tu blasphemas, splendet daturque fidelibus, secundum ejus operationem atque donum, quemadmodum ab ipso sempiterno Patre. Quod autem hoc ad hunc modum se habeat, vide, quæso, quid ad Serapionem scribat episco- pun ille Pater, qui ab immortalitate nomen acce- pit. Eadem enim loquitur, deque iisdem philoso- phatur hisce verbis: Quemadmodum Filius proles est unigenita Patris, ita et Spiritus a Filio datus, st Isa. Lxr, 1; Luc. 17, 18. ** Isa. xlviii, 12-16. (20) llic desunt nonulla.

829 SERMO CONTRA LATINOS. B Β 830 neque ex multis unus, sed ipse solus Spiritus. Unus enim cum sit Filius Verbum vivens, unam esse oportet perfectam plenamque, sanctificantem atque illuminantem vitam, quæ sit ejus operatio atque donum, quæ dicitur ex Patre procedere ; quandoquidem ex Verbo, quod ex Patre esse in confesso est, splendet, mittitur atque datur. Sicut proles unigenita est, ait, Patris Filius, ita et pro- ductio ejusdem Patris est unus Spiritus et non mul- ti, nec ex multis, ut planum est, habet subsisten- tiamn. Sed sicut unus est ipse Spiritus, unum pro- ductum, ita et ex solo et uno est Patre. Cum unus namque sit Filius vivens Verbum, utpote ex uno Patre; unam quoque oportet esse perfectam et ple- nam', sanctificantem et illuminantem vitam, quæ est Spiritus sanctus, qui donum ipse suum opera- tur, et dividit proprie singulis prout vult. Quod donum ideo ex Patre dicitur procedere, hoc est, effundi atque mitti, quia a Verbo, quod ex Patre esse in confesso est, splendet, mittitur et datur. Cum prius sanctus ille ratiocinatus subobscure es- set de processione Spiritus quæ est ante sæcula, solumque ipsum ostendens esse productum, quasi ex uno productore, atque Patre; in subsequenti- bus nobis liquido declarat eam quæ in tempore est profusionem, quasi ex duobus, Patre scilicet at- que Filio, exsistentem; quod ibidem significatur hoc dicto Sic Spiritus ex Patre, quemadmodum a Verbo quod est ex Patre. Ita quoque hoc loco illud : Quæ ex Patre dicitur procedere, quandoqui dem a Verbo, quod ex Patre esse in confesso est, splendet, mittitur et datur. φιλοσοφῶν περὶ τῶν αὐτῶν, οὕτω κἀκεῖσέ φησιν· A atque missus, ipse quoque unus est et non multi, "Ωσπερ γέννημα μονογενές ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ διδόμενον καὶ τεμπόμενον, καὶ αὐτὸ ἓν καὶ οὐ πολλὰ, οὐδ᾽ ἐκ πολλῶν ἕν, ἀλλὰ μόνον αὐτὸ Πνεῦμα. Ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λόγου, μίαν εἶναι δεῖ τελείαν καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν καὶ φωτιστικὴν ζωὴν, οὖσαν ἐνέργειαν καὶ δωρεὰν αὐτοῦ, ἥτις γε ἐκ Πατρὸς λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει καὶ ἀποστέλλεται καὶ δίδοται. "Ωσπερ γέννημα μονογε νές, φησίν, ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ πρόβλημα τοῦ αὐτοῦ Πατρὸς ἐν τὸ Πνεῦμα καὶ οὐ πολλά, οὐδ᾽ ἐκ πολλῶν δηλονότι τὴν ὕπαρξιν ἐσχηκός. Αλλ' ὡς μόνον αὐτὸ Πνεῦμα καὶ πρόβλημα, οὕτως και ἐκ μόνου τοῦτο καὶ ἐξ ἑνὸς τοῦ Πατρός. Ενὸς γὰρ ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λόγου, ὡς ἐξ ἑνὸς τοῦ Πατρὸς, καὶ μίαν εἶναι δεῖ τελείαν καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν καὶ φωτιστικὴν ζωήν, ἥτις ἦν τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον, τὸ τὴν ἰδίαν ἑαυτοῦ δωρεὰν ἐνεργοῦν, καὶ διαιροῦν ἰδίᾳ ἑκάστῳ, καθώς βούλεται. Ητις γε δωρεὰ διὰ τοῦτο ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται ἐκπορεύ εσθαι, τουτέστιν ἐκχεῖσθαι καὶ ἀποστέλλεσθαι, ἐπει δὴ παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει καὶ ἀποστέλλεται καὶ δίδοται. Φιλοσοφή σας πρῶτον ὁ ἅγιος περὶ τῆς προαιωνίου τοῦ Πνεύ. ματος ἐκπορεύσεως ἀμυδρώς, μόνον αὐτὸ ἀποδείξας πρόβλημα, ὡς ἐξ ἑνὸς τοῦ προβολέως τε καὶ Πα- τρός, διὰ τῶν ἑξῆς ἡμῖν ἀποδείκνυσι μάλα σαφῶς καὶ τὴν ὑπὸ χρόνον πρόχυσιν, ὡς ἐξ ἀμφοῖν ὑπάρ χουσαν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Ὅπερ δὲ δύναται ἐκεῖ τὸ, Οὕτω τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς παρὰ τοῦ Λε γου τοῦ ἐκ Πατρὸς. οὕτως ἐνταῦθα καὶ τό· Ητις γε ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ παρὰ καὶ ἀποστέλλεται καὶ δίδοται. C Γρηγόριος τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου φησί · μετὰ τοῦ Υἱοῦ δηλονότι συνημμένως καὶ ἅμα, καὶ οὐ μετὰ τὸν Υἱὸν ὑστερίζων κατὰ τὴν ὕπαρξιν. Εἰπὼν δὲ τὸν Υἱὸν προσεχῶς ἐκ του πρώτου, μή νόμιζε μή καὶ αὐτὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου. Ὥσπερ γὰρ ὁ Υἱὸς προσεχῶς καὶ ἔγγιστα ἐκ τοῦ πρώτου, τουτέστι τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα προσ- εχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, κατὰ τὴν προαιώνιον ὕπαρ- D ξιν. Πρῶτος δὲ ὁ Πατήρ οὐ κατὰ χρόνον, οὐδὲ κατὰ τάξιν, μή γένοιτο! ἀλλὰ καθὸ αἴτιος τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, ὥσπερ καὶ μείζων καὶ ἄναρχος, ὡς ἀναίτιος, ὡς ῥίζα τῶν ἐξ αὐτοῦ καὶ πηγή. Ωσπερ γὰρ οὗτος μόνος άναρχος πρὸς τὸ Πνεῦμα καὶ τὸν Υἱόν, οὕτω καὶ τούτων ὁ αὐτὸς μόνος αἴτιος· τὸ δὲ Πνεῦμα πρὸς τὸν Πατέρα, οὐκ ἄναρχον, οὐδ᾽ ἀναίτιον, ὥσπερ δὴ καὶ αὐτὸς ὁ Υἱὸς κατὰ τὴν ἐν χρόνῳ ἀρχήν. Οὐ μόνον τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ καὶ ὁ Υἱὸς ἄναρχος ὥσπερ καὶ ὁ Πατήρ. Πρῶτος αἴτιος καὶ μόνος ὁ Πατήρ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. ᾿Αλλὰ μὴ ζήτει καὶ δεύτερον ὁ ὀρθόδοξος, μηδέ γε τρίτον· ἵνα μὴ, τὴν αὐτὴν καὶ μίαν οὐσίαν κατατέμνων κακοσχόλως, τοῦ mo; : Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει Spiritum per eum esse qui est peculiariter ex pri- cum Filio scilicet conjunctim atque simul, neque post Filium secundum subsistentiam. Cum ait autem Filium peculiariter ex primo, ne arbi- trere ipsum Spiritum non esse peculiariter ex pri- mo. Quemadmodum enim Filius peculiariter et proxime ex primo est, id est, ex Patre ; ita et Spi ritus peculiariter est ex primo, secundum eam quæ ante sæcula est subsistentiam. Primus porro Pater est, non tempore, nec 302 ordine, absit! sed in quantum causa est Filii et Spiritus, quem- admodum et major et absque principio, ut sine causa ulla, radix et fons eorum quæ ex ipso ema- nant. Quemadmodum enim ipse solus absque prin- cipio est respectu Spiritus ac Fili, ita et eorum ipse solus est causa. Spiritus vero respectu Pa- tris, non absque principio, nec absque causa est, quemadmodum nec ipse Filius juxta suum in tem- pore principium. Non modo Spiritus, sed etiain Filius absque principio est sicuti Pater. Prima cau- sa eaque sola Pater est Filii atque Spiritus. At secundam ne. e. quæras, quisquis orthodoxus es, ne que tertiam; ut ne eamdem unamque substantiɛm 5. Κατ' αὐτὸν δὲ τὸν τρόπον καὶ ὁ Νύσσης 3. Eodem quoque modo Gregorius Nyssenus ait

829 SERMO CONTRA LATINOS. B Β 830 neque ex multis unus, sed ipse solus Spiritus. Unus enim cum sit Filius Verbum vivens, unam esse oportet perfectam plenamque, sanctificantem atque illuminantem vitam, quæ sit ejus operatio atque donum, quæ dicitur ex Patre procedere ; quandoquidem ex Verbo, quod ex Patre esse in confesso est, splendet, mittitur atque datur. Sicut proles unigenita est, ait, Patris Filius, ita et pro- ductio ejusdem Patris est unus Spiritus et non mul- ti, nec ex multis, ut planum est, habet subsisten- tiamn. Sed sicut unus est ipse Spiritus, unum pro- ductum, ita et ex solo et uno est Patre. Cum unus namque sit Filius vivens Verbum, utpote ex uno Patre; unam quoque oportet esse perfectam et ple- nam', sanctificantem et illuminantem vitam, quæ est Spiritus sanctus, qui donum ipse suum opera- tur, et dividit proprie singulis prout vult. Quod donum ideo ex Patre dicitur procedere, hoc est, effundi atque mitti, quia a Verbo, quod ex Patre esse in confesso est, splendet, mittitur et datur. Cum prius sanctus ille ratiocinatus subobscure es- set de processione Spiritus quæ est ante sæcula, solumque ipsum ostendens esse productum, quasi ex uno productore, atque Patre; in subsequenti- bus nobis liquido declarat eam quæ in tempore est profusionem, quasi ex duobus, Patre scilicet at- que Filio, exsistentem; quod ibidem significatur hoc dicto Sic Spiritus ex Patre, quemadmodum a Verbo quod est ex Patre. Ita quoque hoc loco illud : Quæ ex Patre dicitur procedere, quandoqui dem a Verbo, quod ex Patre esse in confesso est, splendet, mittitur et datur. φιλοσοφῶν περὶ τῶν αὐτῶν, οὕτω κἀκεῖσέ φησιν· A atque missus, ipse quoque unus est et non multi, "Ωσπερ γέννημα μονογενές ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ διδόμενον καὶ τεμπόμενον, καὶ αὐτὸ ἓν καὶ οὐ πολλὰ, οὐδ᾽ ἐκ πολλῶν ἕν, ἀλλὰ μόνον αὐτὸ Πνεῦμα. Ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λόγου, μίαν εἶναι δεῖ τελείαν καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν καὶ φωτιστικὴν ζωὴν, οὖσαν ἐνέργειαν καὶ δωρεὰν αὐτοῦ, ἥτις γε ἐκ Πατρὸς λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει καὶ ἀποστέλλεται καὶ δίδοται. "Ωσπερ γέννημα μονογε νές, φησίν, ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ πρόβλημα τοῦ αὐτοῦ Πατρὸς ἐν τὸ Πνεῦμα καὶ οὐ πολλά, οὐδ᾽ ἐκ πολλῶν δηλονότι τὴν ὕπαρξιν ἐσχηκός. Αλλ' ὡς μόνον αὐτὸ Πνεῦμα καὶ πρόβλημα, οὕτως και ἐκ μόνου τοῦτο καὶ ἐξ ἑνὸς τοῦ Πατρός. Ενὸς γὰρ ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λόγου, ὡς ἐξ ἑνὸς τοῦ Πατρὸς, καὶ μίαν εἶναι δεῖ τελείαν καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν καὶ φωτιστικὴν ζωήν, ἥτις ἦν τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον, τὸ τὴν ἰδίαν ἑαυτοῦ δωρεὰν ἐνεργοῦν, καὶ διαιροῦν ἰδίᾳ ἑκάστῳ, καθώς βούλεται. Ητις γε δωρεὰ διὰ τοῦτο ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται ἐκπορεύ εσθαι, τουτέστιν ἐκχεῖσθαι καὶ ἀποστέλλεσθαι, ἐπει δὴ παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει καὶ ἀποστέλλεται καὶ δίδοται. Φιλοσοφή σας πρῶτον ὁ ἅγιος περὶ τῆς προαιωνίου τοῦ Πνεύ. ματος ἐκπορεύσεως ἀμυδρώς, μόνον αὐτὸ ἀποδείξας πρόβλημα, ὡς ἐξ ἑνὸς τοῦ προβολέως τε καὶ Πα- τρός, διὰ τῶν ἑξῆς ἡμῖν ἀποδείκνυσι μάλα σαφῶς καὶ τὴν ὑπὸ χρόνον πρόχυσιν, ὡς ἐξ ἀμφοῖν ὑπάρ χουσαν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Ὅπερ δὲ δύναται ἐκεῖ τὸ, Οὕτω τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς παρὰ τοῦ Λε γου τοῦ ἐκ Πατρὸς. οὕτως ἐνταῦθα καὶ τό· Ητις γε ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ παρὰ καὶ ἀποστέλλεται καὶ δίδοται. C Γρηγόριος τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου φησί · μετὰ τοῦ Υἱοῦ δηλονότι συνημμένως καὶ ἅμα, καὶ οὐ μετὰ τὸν Υἱὸν ὑστερίζων κατὰ τὴν ὕπαρξιν. Εἰπὼν δὲ τὸν Υἱὸν προσεχῶς ἐκ του πρώτου, μή νόμιζε μή καὶ αὐτὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου. Ὥσπερ γὰρ ὁ Υἱὸς προσεχῶς καὶ ἔγγιστα ἐκ τοῦ πρώτου, τουτέστι τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα προσ- εχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, κατὰ τὴν προαιώνιον ὕπαρ- D ξιν. Πρῶτος δὲ ὁ Πατήρ οὐ κατὰ χρόνον, οὐδὲ κατὰ τάξιν, μή γένοιτο! ἀλλὰ καθὸ αἴτιος τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, ὥσπερ καὶ μείζων καὶ ἄναρχος, ὡς ἀναίτιος, ὡς ῥίζα τῶν ἐξ αὐτοῦ καὶ πηγή. Ωσπερ γὰρ οὗτος μόνος άναρχος πρὸς τὸ Πνεῦμα καὶ τὸν Υἱόν, οὕτω καὶ τούτων ὁ αὐτὸς μόνος αἴτιος· τὸ δὲ Πνεῦμα πρὸς τὸν Πατέρα, οὐκ ἄναρχον, οὐδ᾽ ἀναίτιον, ὥσπερ δὴ καὶ αὐτὸς ὁ Υἱὸς κατὰ τὴν ἐν χρόνῳ ἀρχήν. Οὐ μόνον τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ καὶ ὁ Υἱὸς ἄναρχος ὥσπερ καὶ ὁ Πατήρ. Πρῶτος αἴτιος καὶ μόνος ὁ Πατήρ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. ᾿Αλλὰ μὴ ζήτει καὶ δεύτερον ὁ ὀρθόδοξος, μηδέ γε τρίτον· ἵνα μὴ, τὴν αὐτὴν καὶ μίαν οὐσίαν κατατέμνων κακοσχόλως, τοῦ mo; : Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει Spiritum per eum esse qui est peculiariter ex pri- cum Filio scilicet conjunctim atque simul, neque post Filium secundum subsistentiam. Cum ait autem Filium peculiariter ex primo, ne arbi- trere ipsum Spiritum non esse peculiariter ex pri- mo. Quemadmodum enim Filius peculiariter et proxime ex primo est, id est, ex Patre ; ita et Spi ritus peculiariter est ex primo, secundum eam quæ ante sæcula est subsistentiam. Primus porro Pater est, non tempore, nec 302 ordine, absit! sed in quantum causa est Filii et Spiritus, quem- admodum et major et absque principio, ut sine causa ulla, radix et fons eorum quæ ex ipso ema- nant. Quemadmodum enim ipse solus absque prin- cipio est respectu Spiritus ac Fili, ita et eorum ipse solus est causa. Spiritus vero respectu Pa- tris, non absque principio, nec absque causa est, quemadmodum nec ipse Filius juxta suum in tem- pore principium. Non modo Spiritus, sed etiain Filius absque principio est sicuti Pater. Prima cau- sa eaque sola Pater est Filii atque Spiritus. At secundam ne. e. quæras, quisquis orthodoxus es, ne que tertiam; ut ne eamdem unamque substantiɛm 5. Κατ' αὐτὸν δὲ τὸν τρόπον καὶ ὁ Νύσσης 3. Eodem quoque modo Gregorius Nyssenus ait

Λ καὶ διαιρῶν, καταδικασθῇς ὡς κακόδοξος. Πρώ τος τοιγαροῦν ὁ Πατὴρ καθό μείζων, μείζων δὲ καθὸ ἄναρχος· ἄναρχος δὲ καθὸ ἀρχὴ τῶν ὁμο φυῶν ὑποστάσεων. Τὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ Υἱὸς προσ- εχῶς ἐκ τοῦ μείζονος, τουτέστι τοῦ Πατρός. Αμα γὰρ ὁ Υἱὸς κυρίως καὶ ἀληθῶς, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός. Οὐχ ὁ μὲν πρότερον, τὸ δὲ μετ᾿ αὐτόν· ἀλλ᾽ ἅμα ἡ γέννησις τοῦ Υἱοῦ, ἅμα καὶ τοῦ Πνεύματος ἡ ἐκπόρευσις ἐκλάμπε ται, καὶ ἀποστέλλεται τὸ Πνεῦμα καὶ δίδοται διὰ τοῦ Υἱοῦ, ὡς μακάριός φησιν ᾿Αθανάσιος, καθ ἀπερ καὶ ὁ Υἱὸς διὰ τοῦ Πνεύματος, ὥσπερ εν ρηται. Ὡσαύτως καὶ τὸ τοῦ μακαρίου Κυρίλ λου, λέγω δὴ τὸ ἐξ ἀμφοῖν, κατ' αὐτὴν ἐκλη πτέον τὴν ἔννοιαν· τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξ ἀμφοῖν ἐκλάμπεται, ἀποστέλ λεται καὶ δίδοται, Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Καὶ μετ' ὀλίγα· Δύο γεννήσεις ὡς ἄνωθεν ἔφθην εἰπὼν ἐπὶ τοῦ Λόγου μεμάθηκα· μίαν μὲν τὴν ἐκ Πα τρὸς καὶ ὑπὲρ χρόνον, μίαν δὲ τὴν ἐκ τῆς Παρ- θένου καὶ ὑπὸ χρόνον. Ὡσαύτως καὶ δύο προ- χύσεις έμυήθην ἐπὶ τοῦ Πνεύματος· μίαν μὲν τὴν ἐκπορευτικὴν καὶ ὑπὲρ χρόνον, καὶ μίαν τὴν μεταδοτικὴν ἀγαθότητος. ᾿Αλλὰ τῆς πρώτης γεν- νήσεως τοῦ Υἱοῦ, καὶ τῆς πρώτης τοῦ Πνεύ ματος ἐκπορεύσεως, ὁ Πατήρ μόνος αἴτιος. Τῆς δὲ ἄλλης γεννήσεως τῆς ὑπὸ χρόνον, καὶ τῆς ἄλλης προχύσεως τῆς μεταδοτικῆς, οὐ μόνος αἴτιος ὁ Πα- τὴρ, ἀλλὰ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἐξ ἀμφοῖν τοιγαροῦν τὸ Πνεῦμα, Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, πρὸς ἐπινέμησιν προχεῖται· οὐ κατὰ τὴν ὕπαρξιν, μὴ γέα νοιτο ! ἐπεὶ δύο τὰ αἴτια παρεισάγονται, τοῦ ἑνὸς συμφυοῦς καὶ ὁμοτίμου κατὰ πολὺ διαφέροντα. διδασκαλικόν S. ATHANASIUS. - SPURIA. improbo dividens studio, ut pravæ doctrinæ ho- mo damneris. Primus itaque Pater est in quantum major est; major vero in quantum est absque prin- cipio; absque principio autem est in quantum est principium hypostasium quæ sunt ejusdem naturæ. Spiritus et Filius peculiariter ex majore, id est ex Patre. Una enim Filius proprie ac vere, necnon Spiritus sanctus ex Patre sunt. Non quod ille prius, iste posterius ; sel simul Filii generatio, et Spiritus processio splendet mittitur Spiritus at- que datur per Filium, ut beatus ait Athanasius, quemadmoduin et Filius per Spiritum, uti dictum fuit. Eadem quoque ratione intelligendum illud Cy- rilli dictum, nempe ex ambobus, scilicet, Spiritus ex Patre procedens ex ambobus splendet, mittitur et datur, ex Patre scilicet et Filio. Et paulo post : Duas generationes, uti superius dixi, circa Filium didici; unam quæ est ex Patre ante tempora, aliam quæ ex Virgine in tempore. Eodem modo duas pro- fusiones didici esse Spiritus sancti; unam qua procedit ante tempora, et aliam qua bonitatem im- partitur. Sed prioris Filii generationis et prioris processionis Spiritus, Pater solus causa est. Alte- rius vero generationis quæ in tempore facta est, et alterius profusionis, qua dona impartitur, non solus Pater, sed Filius et Spiritus sanctus est causa. Ex ambobus itaque, Palre scilicet et Filio, ad dis- pensationem efunditur : non secundum subsisten- tiam, absit! alioquin duæ causæ perperam induce- B rentur, quæ uni illi ejusdem naturae ac paris ho- C noris exsistenti, multum antecellerent. IN SYNTAGMA DOCTRINE ADMONITIO. - Hoc opusculum paucis ab hinc annis in lucem protulit vir clariss. Andreas Arnoldus Norimbergensis, anno scilicet 1685. Atque in præfatione sua multis ille argumentis Athanasio asserere contendit. Sancti Athanasii archiepiscopi Alexandrini, ait iose, Syntagma doctrinæ ad monachos, clericos et laicos, recensetur ex pulcherrimo codice membranaceo Vossiano quingentorum vel sexcentorum annorum, qui continet præterea Palladii Historiam Lausiacam cum aliquot libellis vetustioribus. Ad cupiditatem describendi exciverunt me viri illustris manu ascripta verba Non est in editis Athanasii. Nolebam enim parvi facere quidquid tanti Ecclesiæ doctoris esset, quodque ad aliquem meum fructum redundaret. Postea per litteras fau- torem de voluntate emittendi Athanasii certiorem reddidi, quibus tale responsum dedit: S. Athanasii De vita monastica dignum est prorsus quod edatur, longeque praestantius ea regula, quam ex lliero- nymi operibus collegit Lupus. Cum veteres scriptum hoc Athanasio tribuant, non satis video quare de auctore dubitas. Winsoriæ xı Jul. clɔɔcLxxxI. Ex quo magnum mihi nascebatur argumentum tum veritatis, tum dignitatis. Pergam in incepto, ubi tanto viro pro suis in me meritis, gratias egero. Per quinque amplius menses bibliotheca ipsius, quæ multas alias raritate, utilitateque longe superat, non tantum patuit; sed oraculum eruditionis in singulos dies consulere fas erat. Veteres oraculi vel una vice con- sultandi causa longissima emetiebantur itinera, beati brevibus responsis: quis dubitet, meliore fuisse loco qui in templo Musarum cum Apolline habitavit? Alio quandoque spectabat Pythia vox: aliquando sortem oraculi eluserunt. Dormicbant nonnulli in delubris, ut per somnium viderent species rerum, vel audirent vocem; mihi tunc lætiores in vita illuxerunt dies, vera omnis et perspicua oratio. Gratias te dignas, illustris Vossi, agere deberem, et quas possum ago. Siquidem nihil satis magnificum de virtute tua dixerim. Tantopere de me merito, Lector benevole, gratum præbere imperavit pietas; nunc ad Syntagma re-