ΛΟΓΟΣ ΛΒ'. Περὶ τῆς (4) ἐν διαλέξεσιν εὐταξίας, καὶ ὅτι οὐ παντὸς ἀνθρώπου, οὔτε παντός καιροῦ τὸ περὶ Θεοῦ διαλέγεσθαι. Α'. Ἐπειδὴ συνεληλύθατε προθύμως, καὶ πολυάν θρωπος ἡ πανήγυρις (5), καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα και ρὸς ἐργασίας (6), φέρε τι δῶμεν ὑμῖν ἐμπόρευμα, εἰ καὶ μὴ τῆς προθυμίας· ἄξιον τῆς κοινῆς, ἀλλά γε τῆς δυνάμεως τῆς ἡμετέρας μὴ ἐνδεέστερον. Η μὲν γὰρ ἀπαιτεῖ τὰ μείζω, ἡ δὲ εἰσφέρει τὰ μέτρια καὶ κρείσσον τὸ κατὰ δύναμιν εἰσενεγκεῖν, ἢ τὸ πᾶν ἐλλείπειν (7). Οὐ γὰρ ὁ μὴ δυνηθείς τὰ τοιαῦτα ὑπεύ θυνος, ἀλλ᾽ ὁ μὴ βουληθεὶς ὑπαίτιος, κἂν τοῖς θείοις ὁμοίως, κἂν τοῖς ἀνθρωπίνοις πράγμασιν. Εἰμὶ μὲν ποιμὴν ὀλίγος καὶ πένης, καὶ οὔπω τοῖς ἄλλοις ἀρέσκων ποιμέσιν· οὕτω γὰρ εἰπεῖν μέτριον, εἴτε τὴν εὐδοκίαν (8) καὶ τὸν ὀρθὸν λόγον, εἴτε διὰ μι- Β κροψυχίαν καὶ ἔριν, οὐκ οἶδα τοῦτο· ῾Ο Θεὺς οἶδε, Περὶ τῆς εὐταξίας ἐν ταῖς διαλέξε δοκίαν. εὐδοξίαν, < νὲς μὲν καὶ διὰ φθόνον καὶ ἔριν· τινὲς δὲ καὶ δι' εὐ- $73 ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. - bus de doctrina disputationibus, Christi veri pastoris mansuetudinem ac benignitarem imitentur; et sicut in domo Patris mansiones multæ sunt ",» ita unusquisque per viam sibi propriam ac peculiarem gradiatur. Alia plura erudite pertractat, quæ utinam omnium animis et. cordibus essent inscripta, ac præcipue eorum, qui a philosophie arti- ficia et apparatus, velut Ægyptiacas plagas,» ut ait Theologus (n. 25), « in Ecclesiam inferunt. Tunc namque contentiones, schismata et hæreses procul facesserent, ac pura veritas puris mentibus ab omnibus tractaretur. III. Inconcussum videri debet, hanc orationem Constantinopoli, in frequenti hominum cœtu habitam fuisse. Hac in re consentiunt eruditi. Verum non ita perspicuum est, utrum anno aut sequenti; utrumne etiam in Anastasia, in qua primum conciones habuit Gregorius, aut in majori Constantinopolitanæ urbis ecclesia, post redditas Catholicis ecclesias, ut conjectant nonnulli, pronuntiata fuerit. Hanc ultimam sententiam, ut verisi- miliorem, secuti sunt Hermant (1) et Tillemontius (2). Idcirco orationem istam ad annum referendam arbitrantur. Elias vero aliter sensisse videtur. Nam de hac oratione loquens, ait Hæretici ecclesias omnes Constantinopoli occupatas tenebant, ubi Grego- rium hanc orationem pronuntiasse tradunt. » Hinc si rem æqua lance perpendere volu- mus, Eliæ opinioni ultro accedendum fatebimur. Id enim suadent hæc istius orationis verba (n. 1) : « Exiguus et pauper sum pastor, pastoribusque aliis, ut parce dicam, non- dum gratus et acceptus; quod, rectone judicio, an animi malevolentia fiat, nescio. » Quæ profecto non dixisset Gregorius, si, expulsis hæreticis, ecclesiæ jam a Theodosio Magno traditæ Catholicis fuissent. Magnum argumentum est hac in re Theologi silentium. Præ- terea idem prorsus in ista oratione, ac in theologica prima scopus declaratur. Gregorius enim utrobique ostendit, nec cujusvis hominis, nec cujusvis temporis esse de Deo dispu- tare; sed qua moderatione id faciendum sit, in hac præcipue, tum suo ipsius, tum aliorum exemplo ac ratione demonstrat. Unde nobis verisimilius videtur hanc orationem, unam esse ex iis, quas in præcedenti monito inter theologicas, dictas et interjectas » (3) mo- nuimus; ac proinde Constantinopoli, in Anastasia, circa medium annum habitum fuisse putamus. Joan. xiv, 2. .(3) Monit, ad theol. or., n. 3. AB'. ORATIO XXXII A De moderatione in disputationibus servanda, et quod a Alias XXVI. Quæ autem erat, nunc 42. Habita anno 380. - habent tantum: atv De moderatione in disputationibus. In qui- busdam Пept Deótos, De divinitate. > pronuntiata est in festo quopiam martyrum. Sed, quinam fuerint isti martyres, ignoratur. Eos_enim nullibi in toto istius orationis decursu nominal Theo- Jogus. est, inquit Elias, apud homines, in celebritati- bus ac mercatibus publicis, quædam inter se merci- non sit cujusvis hominis, nec cujusvis temporis de Deo disputare. festus maxima hominum frequentia celebratur, ob idque potissimum negotiandi occasio se offert, age, merces quasdam vobis offeramus, si minus communi huic vestræ animorum alacritati pares, viri- bus certe nostris haudquaquam inferiores. Illa enim majora postulat, hæ autem mediocria solum præ- stant atque afferunt. Porro satius est, id, quod per facultates licet, afferre, quam officio prorsus deesse. Non enim qui hujusmodi res non potuit, in judicium vocandus est; sed, qui noluit, in culpa hæret, sive de divinis, sive de humanis loquamur. Atque ipse quidem exiguus et pauper sun pastor, pastoribus- que aliis, ut parce dicam, nondum gratus atque ac monia contrahiere, de quibus aliquod ipsis lucruin accedit. ▸ prorsus deficere. › Aptior Combefisio videtur vox ob celebritatem. Ego vero crediderim, Gregorium alludere ad hæc verba Apostoli, Philipp. 1, 15: T- doxlav Quidam quidem et propter invidiam et contentionem; quidam autem propter bonam volun- tatem, etc. Unde hæc verba, eľte thy eúdoxlav xał ópbdv lóyov, sic reddenda censemus: sive pro- pter bonam voluntatein reclamque doctrinam. › (1) T. IX, art. 66, p. 464. (2) T. II, 1. ix, c. 12, p. 209. (4) Пɛpl τñç, etc. Or. 2 aliique nonnulli codices (5) 'H zarnupis. Dies festus. Hæc oratio (6) Kapós praolaç. Negotiandi tempus. Mos 1. Quoniam prompto animo convenistis, ac dies hic (7) 'Ellɛlzɛir. In nonnullis, Àɩπɛïv, • quam (8) Εἴτε τὴν εὐδοκίαν, etc. Or. 1, εἴτε δι' εὐα

ΛΟΓΟΣ ΛΒ'. Περὶ τῆς (4) ἐν διαλέξεσιν εὐταξίας, καὶ ὅτι οὐ παντὸς ἀνθρώπου, οὔτε παντός καιροῦ τὸ περὶ Θεοῦ διαλέγεσθαι. Α'. Ἐπειδὴ συνεληλύθατε προθύμως, καὶ πολυάν θρωπος ἡ πανήγυρις (5), καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα και ρὸς ἐργασίας (6), φέρε τι δῶμεν ὑμῖν ἐμπόρευμα, εἰ καὶ μὴ τῆς προθυμίας· ἄξιον τῆς κοινῆς, ἀλλά γε τῆς δυνάμεως τῆς ἡμετέρας μὴ ἐνδεέστερον. Η μὲν γὰρ ἀπαιτεῖ τὰ μείζω, ἡ δὲ εἰσφέρει τὰ μέτρια καὶ κρείσσον τὸ κατὰ δύναμιν εἰσενεγκεῖν, ἢ τὸ πᾶν ἐλλείπειν (7). Οὐ γὰρ ὁ μὴ δυνηθείς τὰ τοιαῦτα ὑπεύ θυνος, ἀλλ᾽ ὁ μὴ βουληθεὶς ὑπαίτιος, κἂν τοῖς θείοις ὁμοίως, κἂν τοῖς ἀνθρωπίνοις πράγμασιν. Εἰμὶ μὲν ποιμὴν ὀλίγος καὶ πένης, καὶ οὔπω τοῖς ἄλλοις ἀρέσκων ποιμέσιν· οὕτω γὰρ εἰπεῖν μέτριον, εἴτε τὴν εὐδοκίαν (8) καὶ τὸν ὀρθὸν λόγον, εἴτε διὰ μι- Β κροψυχίαν καὶ ἔριν, οὐκ οἶδα τοῦτο· ῾Ο Θεὺς οἶδε, Περὶ τῆς εὐταξίας ἐν ταῖς διαλέξε δοκίαν. εὐδοξίαν, < νὲς μὲν καὶ διὰ φθόνον καὶ ἔριν· τινὲς δὲ καὶ δι' εὐ- $73 ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. - bus de doctrina disputationibus, Christi veri pastoris mansuetudinem ac benignitarem imitentur; et sicut in domo Patris mansiones multæ sunt ",» ita unusquisque per viam sibi propriam ac peculiarem gradiatur. Alia plura erudite pertractat, quæ utinam omnium animis et. cordibus essent inscripta, ac præcipue eorum, qui a philosophie arti- ficia et apparatus, velut Ægyptiacas plagas,» ut ait Theologus (n. 25), « in Ecclesiam inferunt. Tunc namque contentiones, schismata et hæreses procul facesserent, ac pura veritas puris mentibus ab omnibus tractaretur. III. Inconcussum videri debet, hanc orationem Constantinopoli, in frequenti hominum cœtu habitam fuisse. Hac in re consentiunt eruditi. Verum non ita perspicuum est, utrum anno aut sequenti; utrumne etiam in Anastasia, in qua primum conciones habuit Gregorius, aut in majori Constantinopolitanæ urbis ecclesia, post redditas Catholicis ecclesias, ut conjectant nonnulli, pronuntiata fuerit. Hanc ultimam sententiam, ut verisi- miliorem, secuti sunt Hermant (1) et Tillemontius (2). Idcirco orationem istam ad annum referendam arbitrantur. Elias vero aliter sensisse videtur. Nam de hac oratione loquens, ait Hæretici ecclesias omnes Constantinopoli occupatas tenebant, ubi Grego- rium hanc orationem pronuntiasse tradunt. » Hinc si rem æqua lance perpendere volu- mus, Eliæ opinioni ultro accedendum fatebimur. Id enim suadent hæc istius orationis verba (n. 1) : « Exiguus et pauper sum pastor, pastoribusque aliis, ut parce dicam, non- dum gratus et acceptus; quod, rectone judicio, an animi malevolentia fiat, nescio. » Quæ profecto non dixisset Gregorius, si, expulsis hæreticis, ecclesiæ jam a Theodosio Magno traditæ Catholicis fuissent. Magnum argumentum est hac in re Theologi silentium. Præ- terea idem prorsus in ista oratione, ac in theologica prima scopus declaratur. Gregorius enim utrobique ostendit, nec cujusvis hominis, nec cujusvis temporis esse de Deo dispu- tare; sed qua moderatione id faciendum sit, in hac præcipue, tum suo ipsius, tum aliorum exemplo ac ratione demonstrat. Unde nobis verisimilius videtur hanc orationem, unam esse ex iis, quas in præcedenti monito inter theologicas, dictas et interjectas » (3) mo- nuimus; ac proinde Constantinopoli, in Anastasia, circa medium annum habitum fuisse putamus. Joan. xiv, 2. .(3) Monit, ad theol. or., n. 3. AB'. ORATIO XXXII A De moderatione in disputationibus servanda, et quod a Alias XXVI. Quæ autem erat, nunc 42. Habita anno 380. - habent tantum: atv De moderatione in disputationibus. In qui- busdam Пept Deótos, De divinitate. > pronuntiata est in festo quopiam martyrum. Sed, quinam fuerint isti martyres, ignoratur. Eos_enim nullibi in toto istius orationis decursu nominal Theo- Jogus. est, inquit Elias, apud homines, in celebritati- bus ac mercatibus publicis, quædam inter se merci- non sit cujusvis hominis, nec cujusvis temporis de Deo disputare. festus maxima hominum frequentia celebratur, ob idque potissimum negotiandi occasio se offert, age, merces quasdam vobis offeramus, si minus communi huic vestræ animorum alacritati pares, viri- bus certe nostris haudquaquam inferiores. Illa enim majora postulat, hæ autem mediocria solum præ- stant atque afferunt. Porro satius est, id, quod per facultates licet, afferre, quam officio prorsus deesse. Non enim qui hujusmodi res non potuit, in judicium vocandus est; sed, qui noluit, in culpa hæret, sive de divinis, sive de humanis loquamur. Atque ipse quidem exiguus et pauper sun pastor, pastoribus- que aliis, ut parce dicam, nondum gratus atque ac monia contrahiere, de quibus aliquod ipsis lucruin accedit. ▸ prorsus deficere. › Aptior Combefisio videtur vox ob celebritatem. Ego vero crediderim, Gregorium alludere ad hæc verba Apostoli, Philipp. 1, 15: T- doxlav Quidam quidem et propter invidiam et contentionem; quidam autem propter bonam volun- tatem, etc. Unde hæc verba, eľte thy eúdoxlav xał ópbdv lóyov, sic reddenda censemus: sive pro- pter bonam voluntatein reclamque doctrinam. › (1) T. IX, art. 66, p. 464. (2) T. II, 1. ix, c. 12, p. 209. (4) Пɛpl τñç, etc. Or. 2 aliique nonnulli codices (5) 'H zarnupis. Dies festus. Hæc oratio (6) Kapós praolaç. Negotiandi tempus. Mos 1. Quoniam prompto animo convenistis, ac dies hic (7) 'Ellɛlzɛir. In nonnullis, Àɩπɛïv, • quam (8) Εἴτε τὴν εὐδοκίαν, etc. Or. 1, εἴτε δι' εὐα

ΛΟΓΟΣ ΛΒ'. Περὶ τῆς (4) ἐν διαλέξεσιν εὐταξίας, καὶ ὅτι οὐ παντὸς ἀνθρώπου, οὔτε παντός καιροῦ τὸ περὶ Θεοῦ διαλέγεσθαι. Α'. Ἐπειδὴ συνεληλύθατε προθύμως, καὶ πολυάν θρωπος ἡ πανήγυρις (5), καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα και ρὸς ἐργασίας (6), φέρε τι δῶμεν ὑμῖν ἐμπόρευμα, εἰ καὶ μὴ τῆς προθυμίας· ἄξιον τῆς κοινῆς, ἀλλά γε τῆς δυνάμεως τῆς ἡμετέρας μὴ ἐνδεέστερον. Η μὲν γὰρ ἀπαιτεῖ τὰ μείζω, ἡ δὲ εἰσφέρει τὰ μέτρια καὶ κρείσσον τὸ κατὰ δύναμιν εἰσενεγκεῖν, ἢ τὸ πᾶν ἐλλείπειν (7). Οὐ γὰρ ὁ μὴ δυνηθείς τὰ τοιαῦτα ὑπεύ θυνος, ἀλλ᾽ ὁ μὴ βουληθεὶς ὑπαίτιος, κἂν τοῖς θείοις ὁμοίως, κἂν τοῖς ἀνθρωπίνοις πράγμασιν. Εἰμὶ μὲν ποιμὴν ὀλίγος καὶ πένης, καὶ οὔπω τοῖς ἄλλοις ἀρέσκων ποιμέσιν· οὕτω γὰρ εἰπεῖν μέτριον, εἴτε τὴν εὐδοκίαν (8) καὶ τὸν ὀρθὸν λόγον, εἴτε διὰ μι- Β κροψυχίαν καὶ ἔριν, οὐκ οἶδα τοῦτο· ῾Ο Θεὺς οἶδε, Περὶ τῆς εὐταξίας ἐν ταῖς διαλέξε δοκίαν. εὐδοξίαν, < νὲς μὲν καὶ διὰ φθόνον καὶ ἔριν· τινὲς δὲ καὶ δι' εὐ- $73 ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. - bus de doctrina disputationibus, Christi veri pastoris mansuetudinem ac benignitarem imitentur; et sicut in domo Patris mansiones multæ sunt ",» ita unusquisque per viam sibi propriam ac peculiarem gradiatur. Alia plura erudite pertractat, quæ utinam omnium animis et. cordibus essent inscripta, ac præcipue eorum, qui a philosophie arti- ficia et apparatus, velut Ægyptiacas plagas,» ut ait Theologus (n. 25), « in Ecclesiam inferunt. Tunc namque contentiones, schismata et hæreses procul facesserent, ac pura veritas puris mentibus ab omnibus tractaretur. III. Inconcussum videri debet, hanc orationem Constantinopoli, in frequenti hominum cœtu habitam fuisse. Hac in re consentiunt eruditi. Verum non ita perspicuum est, utrum anno aut sequenti; utrumne etiam in Anastasia, in qua primum conciones habuit Gregorius, aut in majori Constantinopolitanæ urbis ecclesia, post redditas Catholicis ecclesias, ut conjectant nonnulli, pronuntiata fuerit. Hanc ultimam sententiam, ut verisi- miliorem, secuti sunt Hermant (1) et Tillemontius (2). Idcirco orationem istam ad annum referendam arbitrantur. Elias vero aliter sensisse videtur. Nam de hac oratione loquens, ait Hæretici ecclesias omnes Constantinopoli occupatas tenebant, ubi Grego- rium hanc orationem pronuntiasse tradunt. » Hinc si rem æqua lance perpendere volu- mus, Eliæ opinioni ultro accedendum fatebimur. Id enim suadent hæc istius orationis verba (n. 1) : « Exiguus et pauper sum pastor, pastoribusque aliis, ut parce dicam, non- dum gratus et acceptus; quod, rectone judicio, an animi malevolentia fiat, nescio. » Quæ profecto non dixisset Gregorius, si, expulsis hæreticis, ecclesiæ jam a Theodosio Magno traditæ Catholicis fuissent. Magnum argumentum est hac in re Theologi silentium. Præ- terea idem prorsus in ista oratione, ac in theologica prima scopus declaratur. Gregorius enim utrobique ostendit, nec cujusvis hominis, nec cujusvis temporis esse de Deo dispu- tare; sed qua moderatione id faciendum sit, in hac præcipue, tum suo ipsius, tum aliorum exemplo ac ratione demonstrat. Unde nobis verisimilius videtur hanc orationem, unam esse ex iis, quas in præcedenti monito inter theologicas, dictas et interjectas » (3) mo- nuimus; ac proinde Constantinopoli, in Anastasia, circa medium annum habitum fuisse putamus. Joan. xiv, 2. .(3) Monit, ad theol. or., n. 3. AB'. ORATIO XXXII A De moderatione in disputationibus servanda, et quod a Alias XXVI. Quæ autem erat, nunc 42. Habita anno 380. - habent tantum: atv De moderatione in disputationibus. In qui- busdam Пept Deótos, De divinitate. > pronuntiata est in festo quopiam martyrum. Sed, quinam fuerint isti martyres, ignoratur. Eos_enim nullibi in toto istius orationis decursu nominal Theo- Jogus. est, inquit Elias, apud homines, in celebritati- bus ac mercatibus publicis, quædam inter se merci- non sit cujusvis hominis, nec cujusvis temporis de Deo disputare. festus maxima hominum frequentia celebratur, ob idque potissimum negotiandi occasio se offert, age, merces quasdam vobis offeramus, si minus communi huic vestræ animorum alacritati pares, viri- bus certe nostris haudquaquam inferiores. Illa enim majora postulat, hæ autem mediocria solum præ- stant atque afferunt. Porro satius est, id, quod per facultates licet, afferre, quam officio prorsus deesse. Non enim qui hujusmodi res non potuit, in judicium vocandus est; sed, qui noluit, in culpa hæret, sive de divinis, sive de humanis loquamur. Atque ipse quidem exiguus et pauper sun pastor, pastoribus- que aliis, ut parce dicam, nondum gratus atque ac monia contrahiere, de quibus aliquod ipsis lucruin accedit. ▸ prorsus deficere. › Aptior Combefisio videtur vox ob celebritatem. Ego vero crediderim, Gregorium alludere ad hæc verba Apostoli, Philipp. 1, 15: T- doxlav Quidam quidem et propter invidiam et contentionem; quidam autem propter bonam volun- tatem, etc. Unde hæc verba, eľte thy eúdoxlav xał ópbdv lóyov, sic reddenda censemus: sive pro- pter bonam voluntatein reclamque doctrinam. › (1) T. IX, art. 66, p. 464. (2) T. II, 1. ix, c. 12, p. 209. (4) Пɛpl τñç, etc. Or. 2 aliique nonnulli codices (5) 'H zarnupis. Dies festus. Hæc oratio (6) Kapós praolaç. Negotiandi tempus. Mos 1. Quoniam prompto animo convenistis, ac dies hic (7) 'Ellɛlzɛir. In nonnullis, Àɩπɛïv, • quam (8) Εἴτε τὴν εὐδοκίαν, etc. Or. 1, εἴτε δι' εὐα

ΛΟΓΟΣ ΛΒ'. Περὶ τῆς (4) ἐν διαλέξεσιν εὐταξίας, καὶ ὅτι οὐ παντὸς ἀνθρώπου, οὔτε παντός καιροῦ τὸ περὶ Θεοῦ διαλέγεσθαι. Α'. Ἐπειδὴ συνεληλύθατε προθύμως, καὶ πολυάν θρωπος ἡ πανήγυρις (5), καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα και ρὸς ἐργασίας (6), φέρε τι δῶμεν ὑμῖν ἐμπόρευμα, εἰ καὶ μὴ τῆς προθυμίας· ἄξιον τῆς κοινῆς, ἀλλά γε τῆς δυνάμεως τῆς ἡμετέρας μὴ ἐνδεέστερον. Η μὲν γὰρ ἀπαιτεῖ τὰ μείζω, ἡ δὲ εἰσφέρει τὰ μέτρια καὶ κρείσσον τὸ κατὰ δύναμιν εἰσενεγκεῖν, ἢ τὸ πᾶν ἐλλείπειν (7). Οὐ γὰρ ὁ μὴ δυνηθείς τὰ τοιαῦτα ὑπεύ θυνος, ἀλλ᾽ ὁ μὴ βουληθεὶς ὑπαίτιος, κἂν τοῖς θείοις ὁμοίως, κἂν τοῖς ἀνθρωπίνοις πράγμασιν. Εἰμὶ μὲν ποιμὴν ὀλίγος καὶ πένης, καὶ οὔπω τοῖς ἄλλοις ἀρέσκων ποιμέσιν· οὕτω γὰρ εἰπεῖν μέτριον, εἴτε τὴν εὐδοκίαν (8) καὶ τὸν ὀρθὸν λόγον, εἴτε διὰ μι- Β κροψυχίαν καὶ ἔριν, οὐκ οἶδα τοῦτο· ῾Ο Θεὺς οἶδε, Περὶ τῆς εὐταξίας ἐν ταῖς διαλέξε δοκίαν. εὐδοξίαν, < νὲς μὲν καὶ διὰ φθόνον καὶ ἔριν· τινὲς δὲ καὶ δι' εὐ- $73 ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. - bus de doctrina disputationibus, Christi veri pastoris mansuetudinem ac benignitarem imitentur; et sicut in domo Patris mansiones multæ sunt ",» ita unusquisque per viam sibi propriam ac peculiarem gradiatur. Alia plura erudite pertractat, quæ utinam omnium animis et. cordibus essent inscripta, ac præcipue eorum, qui a philosophie arti- ficia et apparatus, velut Ægyptiacas plagas,» ut ait Theologus (n. 25), « in Ecclesiam inferunt. Tunc namque contentiones, schismata et hæreses procul facesserent, ac pura veritas puris mentibus ab omnibus tractaretur. III. Inconcussum videri debet, hanc orationem Constantinopoli, in frequenti hominum cœtu habitam fuisse. Hac in re consentiunt eruditi. Verum non ita perspicuum est, utrum anno aut sequenti; utrumne etiam in Anastasia, in qua primum conciones habuit Gregorius, aut in majori Constantinopolitanæ urbis ecclesia, post redditas Catholicis ecclesias, ut conjectant nonnulli, pronuntiata fuerit. Hanc ultimam sententiam, ut verisi- miliorem, secuti sunt Hermant (1) et Tillemontius (2). Idcirco orationem istam ad annum referendam arbitrantur. Elias vero aliter sensisse videtur. Nam de hac oratione loquens, ait Hæretici ecclesias omnes Constantinopoli occupatas tenebant, ubi Grego- rium hanc orationem pronuntiasse tradunt. » Hinc si rem æqua lance perpendere volu- mus, Eliæ opinioni ultro accedendum fatebimur. Id enim suadent hæc istius orationis verba (n. 1) : « Exiguus et pauper sum pastor, pastoribusque aliis, ut parce dicam, non- dum gratus et acceptus; quod, rectone judicio, an animi malevolentia fiat, nescio. » Quæ profecto non dixisset Gregorius, si, expulsis hæreticis, ecclesiæ jam a Theodosio Magno traditæ Catholicis fuissent. Magnum argumentum est hac in re Theologi silentium. Præ- terea idem prorsus in ista oratione, ac in theologica prima scopus declaratur. Gregorius enim utrobique ostendit, nec cujusvis hominis, nec cujusvis temporis esse de Deo dispu- tare; sed qua moderatione id faciendum sit, in hac præcipue, tum suo ipsius, tum aliorum exemplo ac ratione demonstrat. Unde nobis verisimilius videtur hanc orationem, unam esse ex iis, quas in præcedenti monito inter theologicas, dictas et interjectas » (3) mo- nuimus; ac proinde Constantinopoli, in Anastasia, circa medium annum habitum fuisse putamus. Joan. xiv, 2. .(3) Monit, ad theol. or., n. 3. AB'. ORATIO XXXII A De moderatione in disputationibus servanda, et quod a Alias XXVI. Quæ autem erat, nunc 42. Habita anno 380. - habent tantum: atv De moderatione in disputationibus. In qui- busdam Пept Deótos, De divinitate. > pronuntiata est in festo quopiam martyrum. Sed, quinam fuerint isti martyres, ignoratur. Eos_enim nullibi in toto istius orationis decursu nominal Theo- Jogus. est, inquit Elias, apud homines, in celebritati- bus ac mercatibus publicis, quædam inter se merci- non sit cujusvis hominis, nec cujusvis temporis de Deo disputare. festus maxima hominum frequentia celebratur, ob idque potissimum negotiandi occasio se offert, age, merces quasdam vobis offeramus, si minus communi huic vestræ animorum alacritati pares, viri- bus certe nostris haudquaquam inferiores. Illa enim majora postulat, hæ autem mediocria solum præ- stant atque afferunt. Porro satius est, id, quod per facultates licet, afferre, quam officio prorsus deesse. Non enim qui hujusmodi res non potuit, in judicium vocandus est; sed, qui noluit, in culpa hæret, sive de divinis, sive de humanis loquamur. Atque ipse quidem exiguus et pauper sun pastor, pastoribus- que aliis, ut parce dicam, nondum gratus atque ac monia contrahiere, de quibus aliquod ipsis lucruin accedit. ▸ prorsus deficere. › Aptior Combefisio videtur vox ob celebritatem. Ego vero crediderim, Gregorium alludere ad hæc verba Apostoli, Philipp. 1, 15: T- doxlav Quidam quidem et propter invidiam et contentionem; quidam autem propter bonam volun- tatem, etc. Unde hæc verba, eľte thy eúdoxlav xał ópbdv lóyov, sic reddenda censemus: sive pro- pter bonam voluntatein reclamque doctrinam. › (1) T. IX, art. 66, p. 464. (2) T. II, 1. ix, c. 12, p. 209. (4) Пɛpl τñç, etc. Or. 2 aliique nonnulli codices (5) 'H zarnupis. Dies festus. Hæc oratio (6) Kapós praolaç. Negotiandi tempus. Mos 1. Quoniam prompto animo convenistis, ac dies hic (7) 'Ellɛlzɛir. In nonnullis, Àɩπɛïv, • quam (8) Εἴτε τὴν εὐδοκίαν, etc. Or. 1, εἴτε δι' εὐα

ΛΟΓΟΣ ΛΒ'. Περὶ τῆς (4) ἐν διαλέξεσιν εὐταξίας, καὶ ὅτι οὐ παντὸς ἀνθρώπου, οὔτε παντός καιροῦ τὸ περὶ Θεοῦ διαλέγεσθαι. Α'. Ἐπειδὴ συνεληλύθατε προθύμως, καὶ πολυάν θρωπος ἡ πανήγυρις (5), καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα και ρὸς ἐργασίας (6), φέρε τι δῶμεν ὑμῖν ἐμπόρευμα, εἰ καὶ μὴ τῆς προθυμίας· ἄξιον τῆς κοινῆς, ἀλλά γε τῆς δυνάμεως τῆς ἡμετέρας μὴ ἐνδεέστερον. Η μὲν γὰρ ἀπαιτεῖ τὰ μείζω, ἡ δὲ εἰσφέρει τὰ μέτρια καὶ κρείσσον τὸ κατὰ δύναμιν εἰσενεγκεῖν, ἢ τὸ πᾶν ἐλλείπειν (7). Οὐ γὰρ ὁ μὴ δυνηθείς τὰ τοιαῦτα ὑπεύ θυνος, ἀλλ᾽ ὁ μὴ βουληθεὶς ὑπαίτιος, κἂν τοῖς θείοις ὁμοίως, κἂν τοῖς ἀνθρωπίνοις πράγμασιν. Εἰμὶ μὲν ποιμὴν ὀλίγος καὶ πένης, καὶ οὔπω τοῖς ἄλλοις ἀρέσκων ποιμέσιν· οὕτω γὰρ εἰπεῖν μέτριον, εἴτε τὴν εὐδοκίαν (8) καὶ τὸν ὀρθὸν λόγον, εἴτε διὰ μι- Β κροψυχίαν καὶ ἔριν, οὐκ οἶδα τοῦτο· ῾Ο Θεὺς οἶδε, Περὶ τῆς εὐταξίας ἐν ταῖς διαλέξε δοκίαν. εὐδοξίαν, < νὲς μὲν καὶ διὰ φθόνον καὶ ἔριν· τινὲς δὲ καὶ δι' εὐ- $73 ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. - bus de doctrina disputationibus, Christi veri pastoris mansuetudinem ac benignitarem imitentur; et sicut in domo Patris mansiones multæ sunt ",» ita unusquisque per viam sibi propriam ac peculiarem gradiatur. Alia plura erudite pertractat, quæ utinam omnium animis et. cordibus essent inscripta, ac præcipue eorum, qui a philosophie arti- ficia et apparatus, velut Ægyptiacas plagas,» ut ait Theologus (n. 25), « in Ecclesiam inferunt. Tunc namque contentiones, schismata et hæreses procul facesserent, ac pura veritas puris mentibus ab omnibus tractaretur. III. Inconcussum videri debet, hanc orationem Constantinopoli, in frequenti hominum cœtu habitam fuisse. Hac in re consentiunt eruditi. Verum non ita perspicuum est, utrum anno aut sequenti; utrumne etiam in Anastasia, in qua primum conciones habuit Gregorius, aut in majori Constantinopolitanæ urbis ecclesia, post redditas Catholicis ecclesias, ut conjectant nonnulli, pronuntiata fuerit. Hanc ultimam sententiam, ut verisi- miliorem, secuti sunt Hermant (1) et Tillemontius (2). Idcirco orationem istam ad annum referendam arbitrantur. Elias vero aliter sensisse videtur. Nam de hac oratione loquens, ait Hæretici ecclesias omnes Constantinopoli occupatas tenebant, ubi Grego- rium hanc orationem pronuntiasse tradunt. » Hinc si rem æqua lance perpendere volu- mus, Eliæ opinioni ultro accedendum fatebimur. Id enim suadent hæc istius orationis verba (n. 1) : « Exiguus et pauper sum pastor, pastoribusque aliis, ut parce dicam, non- dum gratus et acceptus; quod, rectone judicio, an animi malevolentia fiat, nescio. » Quæ profecto non dixisset Gregorius, si, expulsis hæreticis, ecclesiæ jam a Theodosio Magno traditæ Catholicis fuissent. Magnum argumentum est hac in re Theologi silentium. Præ- terea idem prorsus in ista oratione, ac in theologica prima scopus declaratur. Gregorius enim utrobique ostendit, nec cujusvis hominis, nec cujusvis temporis esse de Deo dispu- tare; sed qua moderatione id faciendum sit, in hac præcipue, tum suo ipsius, tum aliorum exemplo ac ratione demonstrat. Unde nobis verisimilius videtur hanc orationem, unam esse ex iis, quas in præcedenti monito inter theologicas, dictas et interjectas » (3) mo- nuimus; ac proinde Constantinopoli, in Anastasia, circa medium annum habitum fuisse putamus. Joan. xiv, 2. .(3) Monit, ad theol. or., n. 3. AB'. ORATIO XXXII A De moderatione in disputationibus servanda, et quod a Alias XXVI. Quæ autem erat, nunc 42. Habita anno 380. - habent tantum: atv De moderatione in disputationibus. In qui- busdam Пept Deótos, De divinitate. > pronuntiata est in festo quopiam martyrum. Sed, quinam fuerint isti martyres, ignoratur. Eos_enim nullibi in toto istius orationis decursu nominal Theo- Jogus. est, inquit Elias, apud homines, in celebritati- bus ac mercatibus publicis, quædam inter se merci- non sit cujusvis hominis, nec cujusvis temporis de Deo disputare. festus maxima hominum frequentia celebratur, ob idque potissimum negotiandi occasio se offert, age, merces quasdam vobis offeramus, si minus communi huic vestræ animorum alacritati pares, viri- bus certe nostris haudquaquam inferiores. Illa enim majora postulat, hæ autem mediocria solum præ- stant atque afferunt. Porro satius est, id, quod per facultates licet, afferre, quam officio prorsus deesse. Non enim qui hujusmodi res non potuit, in judicium vocandus est; sed, qui noluit, in culpa hæret, sive de divinis, sive de humanis loquamur. Atque ipse quidem exiguus et pauper sun pastor, pastoribus- que aliis, ut parce dicam, nondum gratus atque ac monia contrahiere, de quibus aliquod ipsis lucruin accedit. ▸ prorsus deficere. › Aptior Combefisio videtur vox ob celebritatem. Ego vero crediderim, Gregorium alludere ad hæc verba Apostoli, Philipp. 1, 15: T- doxlav Quidam quidem et propter invidiam et contentionem; quidam autem propter bonam volun- tatem, etc. Unde hæc verba, eľte thy eúdoxlav xał ópbdv lóyov, sic reddenda censemus: sive pro- pter bonam voluntatein reclamque doctrinam. › (1) T. IX, art. 66, p. 464. (2) T. II, 1. ix, c. 12, p. 209. (4) Пɛpl τñç, etc. Or. 2 aliique nonnulli codices (5) 'H zarnupis. Dies festus. Hæc oratio (6) Kapós praolaç. Negotiandi tempus. Mos 1. Quoniam prompto animo convenistis, ac dies hic (7) 'Ellɛlzɛir. In nonnullis, Àɩπɛïv, • quam (8) Εἴτε τὴν εὐδοκίαν, etc. Or. 1, εἴτε δι' εὐα

ἀμαθία, καὶ, τῷ ταύτης ἐκγόνῳ κακῷ, θράσει· θρά- σας γὰρ (20) ἀμαθίας ἔκγονον. Αἱ μὲν γὰρ ἀσθενεῖς, καὶ πρὸς ἀρετὴν καὶ πρὸς κακίαν ὁμοίως νωθείς (21) καὶ δυσκίνητοι, καὶ οὐδ᾽ ἑτέρωσε μέγα νεύουσαι, οἷα τὰ τῶν ναρκώντων κινήματα. Αἱ γενναῖαι δὲ, λόγου μὲν αὐτὰς παιδαγωγοῦντος καὶ διευθύνοντος, μέγα τι χρῆμα πρὸς ἀρετήν· ἐπιλειπούσης δὲ ἐπιστήμης καὶ λόγου, τὸ ἴσον εἰς κακίαν εὑρίσκονται. Ἐπεὶ καὶ ἵππον θυμοειδῆ μὲν εἶναι χρὴ καὶ γενναῖον, τὸν ἐσό μενον νικηφόρον, είτε πολεμιστήριον (22), είτε άμιλ λητήριον· εἴη δ' ἂν ὁ αὐτὸς οὐδὲν (23) ἀγαθοῦ, μὴ χαλινῷ παιδευθείς, καὶ γυμνασία φιλοπονωτέρα μα θὼν ἡμερότητα. • Δ'. Καὶ τοῦτό ἐστιν, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ὃ διέσπασε Β μέλη, διέστησεν ἀδελφοὺς, πόλεις ἑτάραξε, δήμους ἐξέμηνεν, ὥπλισεν ἔθνη, βασιλεῖς ἐπανέστησεν, ἱερεῖς λαῷ καὶ ἀλλήλοις, λαὸν ἑαυτῷ καὶ ἱερεῦσι, γονεῖς τέκνοις, τέκνα γονεῦσιν, ἄνδρας γυναιξί, γυναῖκας ἀνδράσι. Πάντα τὰ τῆς εὐνοίας ὀνόματα, δούλους καὶ δεσπότας ἀλλήλους (24), ἀλλήλους διδασκάλους καὶ μαθητάς, πρεσβύτας καὶ νέους, καὶ τὸν τῆς αἰδοῦς ἀτιμάσαν νόμον, τοῦ μεγίστου πρὸς ἀρετὴν βοηθή ματος, τὸν τῆς αὐθαδείας εἰσήνεγκεν· καὶ γεγόνα- μεν οὐ φυλὴ, καὶ φυλὴ καθ' ἑαυτὴν, ὃ πάλαι ὁ Ἰσραὴλ ὠνειδίζετο· οὐδὲ Ἰσραὴλ καὶ Ἰούδας, τὰ δύο καὶ ἑνὸς ἔθνους καὶ μικροῦ τούτου τμήματα, κατ' οἴκους δὲ καὶ συζυγίας τὰς ἀναγκαίας, καὶ οἷον πρὸς ἑαυτὸν ἕκαστος, ἐμερίσθημεν, ἡ οἰκουμένη πᾶσα, καὶ γένος ἅπαν ἀνθρώπων, ὅσον ὁ θεῖος λόγος ἐπέδραμεν· καὶ γέγονεν ἀναρχία, ή πολυαρχία, καὶ διεσκορπίσθη τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ᾅδην· καὶ ἐχρῆν· (5), ἐπειδὴ τῶν εκτὸς ἐχθρῶν ἐκρατήσαμεν (26), ὑπ' ἀλλήλων ἡμᾶς καταλυθῆναι, καὶ, καθάπερ τοὺς μαινομένους, τῶν ἰδίων σαρκῶν ἀπτομένους, μηδὲ αἰσθάνεσθαι, ἀλλὰ καὶ (27) χαίρειν τῷ κακῷ πλέον, ἢ εἰρηνεύοντες ἕτεροι, καὶ κέρδος ποιεῖσθαι τὴν συμφοράν, καὶ ἡγεῖσθαι λατρείαν εἰσφέρειν τῷ Θεῷ (28) τὴν κατά λυσιν, καὶ διαιρεθῆναι, καὶ ἐμπρησθῆναι, οὐ τὴν ἐπαινετὴν διαίρεσιν, ἀλλὰ τὴν ψεκτὴν, οὐδὲ τὸν και θάρσιον ἐμπρησμόν, ἀλλὰ τὸν ὀλέθριον. Οὐ γὰρ ὁ του μὸς διαιρεῖ λόγος, ἡ Χριστοῦ μάχαιρα, τοὺς πισ τεύοντας ἀπὸ τῶν ἀπίστων, οὐδὲ πῦρ βάλλεται, καὶ ἀνάπτεται, ἡ δαπανώσα τὴν ὕλην καὶ ἐσθίουσα πίστις, καὶ ἡ ζέσις (29) τοῦ Πνεύματος· ἀλλ' ἐναν τίως ἢ πρότερον, δαπανώμεθα καὶ τεμνόμεθα. νωθείς. μηδενός. ἀλλήλοις, ἀλλήλους. ** φέρειν Θεῷ. (29; Καὶ ἡ ζέσις. καὶ ζέσις. ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. - A virtutis munus exsequi potest); sed quæ cum ge nerositate imprudentiam, et inscitiam, et, qui ma Jus ipsius fetus est, temeritatem conjunctam ha- beant; siquidem inscitiæ fetus, est temeritas. Infir- mi enim et imbecilles animni, tam ad virtutem, quam ad vitium segnes et tardi sunt, neque in alterutram partem magnopere inclinantur: non secus scilicet atque hominum torpore laborantium incessus. At fortes et generosi, quemadmodum si ratione guber- mentur et coerceantur, magnum ad virtutem pon- dus afferunt; ita, si a scientia et ratione desera- tur, non minus momenti ad vitium habituri sunt. Sie nimirum equum acris esse ac generosæ naturæ necesse est, qui quidem, sive in bellis atque acie, sive in ludicro cursu et certamine victor sit disces surus: at idem tamen nullum unquam egregium sui usum præbuerit, nisi freno eruditus, et accu- ratiori exercitatione domitus et cicuratus fuerit. C IV. Atque hoc, ut plurimum est, quod membra laceravit et distraxit, fratres divalsit, urbes per- turbavit, populos in furorem præcipites egit, gentes armavit, reges in mutuum exitium concitavit, sa- cerdotes cum plebe, et secum etiam ipsos, plebem rursus non minus ipsum secum, quam cum sacer- dotibus commisit, parentes cum liberis, liberos cum parentibus, viros cum uxoribus, uxores cum viris. Hoc omnia benevolentiæ nomina permiscuit, atque confudit, servos et dominos, discipulos et præceptores, senes et juvenes convulsaque et proculcata pudoris lege, quo nullum majus adju- mentum ad virtutem excogitari potest, contumaciæ arrogantiæque legem induxit: factique sumus, non jam tribus ac tribus separatim, quod olim Israeli objectabatur; nec Israel et Juda, duo, inquam, illa unius ejusque perangustæ gentis segmenta; verum per domos et familias, et necessaria sodalitia, vel- utque in se quisque, divisi sumus, universus orbis terrarum, universum hominum genus, quod Dei verbum fideique doctrina peragravit; multorumque imperium in efrenem quamdam atque imperii ex- pertem licentiam recidit, atque ossa nostra secus infernum dissipata sunt ' ; quasi vero necessum es- set, nos, exteris hostibus domitis, mutuo alios ab aliis opprimi, et furentium ritu in próprias carnes sævire, ac ne id quidem sentire, verum majorem ex hoc malo, quam alii ex pace el concordia, volu- platem capere, calamitatemque lucro ducere, atque existimare per eversionem nostram obsequium Deo præstaris, ac dividi et incendi, non recta et lauda- bili divisione, sed turpi et vituperanda, nec incen- dio illo, quo animæ labes expiantur, sed funesto et exitiali. Non enim acutus ille sermo ", hoc est, Christi gladius, pios ab impiis dividit, nec ignis jacitur et accenditur, hoc est, fides, et Spiritus fervor, id quod terrenuin est absumens ac devorans : sed contrario plane, ac prius, modo, scindimur et consumimur. D llebr. v, 12. Psal. CAL, 7. Joan. XVI, 2. aliis, Mox iterum, pro Luc. xii, 49. Or. 1, et Bill. ad marg. Edit. Βas., (20) Θράσος γάρ. Οr. 1, θράσος δέ. (21) Ομοίως νωθεῖς. In quibusdam, ὁμοίως εἰσὶ (22) Πολεμιστήριον. Οr. 1, πολεμητήριον. (25) Οὐδέν. leg. b, Or. 1 et Comib., μηδέν. In (24) Αλλήλους. Duo Regg. et Or. 1, ἀλλήλοις. (25) 'Expñr. Or. 1, xpñv. (26) Εκρατήσαμεν. Οr. 1, κεκρατήκαμεν. (27) 'Αλλά και. Sic Or. 4. Deest αλλά in ed. (28) Εισφέρειν τῷ Θεῷ. Sic Or. 1. In ed., προστ

ἀμαθία, καὶ, τῷ ταύτης ἐκγόνῳ κακῷ, θράσει· θρά- σας γὰρ (20) ἀμαθίας ἔκγονον. Αἱ μὲν γὰρ ἀσθενεῖς, καὶ πρὸς ἀρετὴν καὶ πρὸς κακίαν ὁμοίως νωθείς (21) καὶ δυσκίνητοι, καὶ οὐδ᾽ ἑτέρωσε μέγα νεύουσαι, οἷα τὰ τῶν ναρκώντων κινήματα. Αἱ γενναῖαι δὲ, λόγου μὲν αὐτὰς παιδαγωγοῦντος καὶ διευθύνοντος, μέγα τι χρῆμα πρὸς ἀρετήν· ἐπιλειπούσης δὲ ἐπιστήμης καὶ λόγου, τὸ ἴσον εἰς κακίαν εὑρίσκονται. Ἐπεὶ καὶ ἵππον θυμοειδῆ μὲν εἶναι χρὴ καὶ γενναῖον, τὸν ἐσό μενον νικηφόρον, είτε πολεμιστήριον (22), είτε άμιλ λητήριον· εἴη δ' ἂν ὁ αὐτὸς οὐδὲν (23) ἀγαθοῦ, μὴ χαλινῷ παιδευθείς, καὶ γυμνασία φιλοπονωτέρα μα θὼν ἡμερότητα. • Δ'. Καὶ τοῦτό ἐστιν, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ὃ διέσπασε Β μέλη, διέστησεν ἀδελφοὺς, πόλεις ἑτάραξε, δήμους ἐξέμηνεν, ὥπλισεν ἔθνη, βασιλεῖς ἐπανέστησεν, ἱερεῖς λαῷ καὶ ἀλλήλοις, λαὸν ἑαυτῷ καὶ ἱερεῦσι, γονεῖς τέκνοις, τέκνα γονεῦσιν, ἄνδρας γυναιξί, γυναῖκας ἀνδράσι. Πάντα τὰ τῆς εὐνοίας ὀνόματα, δούλους καὶ δεσπότας ἀλλήλους (24), ἀλλήλους διδασκάλους καὶ μαθητάς, πρεσβύτας καὶ νέους, καὶ τὸν τῆς αἰδοῦς ἀτιμάσαν νόμον, τοῦ μεγίστου πρὸς ἀρετὴν βοηθή ματος, τὸν τῆς αὐθαδείας εἰσήνεγκεν· καὶ γεγόνα- μεν οὐ φυλὴ, καὶ φυλὴ καθ' ἑαυτὴν, ὃ πάλαι ὁ Ἰσραὴλ ὠνειδίζετο· οὐδὲ Ἰσραὴλ καὶ Ἰούδας, τὰ δύο καὶ ἑνὸς ἔθνους καὶ μικροῦ τούτου τμήματα, κατ' οἴκους δὲ καὶ συζυγίας τὰς ἀναγκαίας, καὶ οἷον πρὸς ἑαυτὸν ἕκαστος, ἐμερίσθημεν, ἡ οἰκουμένη πᾶσα, καὶ γένος ἅπαν ἀνθρώπων, ὅσον ὁ θεῖος λόγος ἐπέδραμεν· καὶ γέγονεν ἀναρχία, ή πολυαρχία, καὶ διεσκορπίσθη τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ᾅδην· καὶ ἐχρῆν· (5), ἐπειδὴ τῶν εκτὸς ἐχθρῶν ἐκρατήσαμεν (26), ὑπ' ἀλλήλων ἡμᾶς καταλυθῆναι, καὶ, καθάπερ τοὺς μαινομένους, τῶν ἰδίων σαρκῶν ἀπτομένους, μηδὲ αἰσθάνεσθαι, ἀλλὰ καὶ (27) χαίρειν τῷ κακῷ πλέον, ἢ εἰρηνεύοντες ἕτεροι, καὶ κέρδος ποιεῖσθαι τὴν συμφοράν, καὶ ἡγεῖσθαι λατρείαν εἰσφέρειν τῷ Θεῷ (28) τὴν κατά λυσιν, καὶ διαιρεθῆναι, καὶ ἐμπρησθῆναι, οὐ τὴν ἐπαινετὴν διαίρεσιν, ἀλλὰ τὴν ψεκτὴν, οὐδὲ τὸν και θάρσιον ἐμπρησμόν, ἀλλὰ τὸν ὀλέθριον. Οὐ γὰρ ὁ του μὸς διαιρεῖ λόγος, ἡ Χριστοῦ μάχαιρα, τοὺς πισ τεύοντας ἀπὸ τῶν ἀπίστων, οὐδὲ πῦρ βάλλεται, καὶ ἀνάπτεται, ἡ δαπανώσα τὴν ὕλην καὶ ἐσθίουσα πίστις, καὶ ἡ ζέσις (29) τοῦ Πνεύματος· ἀλλ' ἐναν τίως ἢ πρότερον, δαπανώμεθα καὶ τεμνόμεθα. νωθείς. μηδενός. ἀλλήλοις, ἀλλήλους. ** φέρειν Θεῷ. (29; Καὶ ἡ ζέσις. καὶ ζέσις. ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. - A virtutis munus exsequi potest); sed quæ cum ge nerositate imprudentiam, et inscitiam, et, qui ma Jus ipsius fetus est, temeritatem conjunctam ha- beant; siquidem inscitiæ fetus, est temeritas. Infir- mi enim et imbecilles animni, tam ad virtutem, quam ad vitium segnes et tardi sunt, neque in alterutram partem magnopere inclinantur: non secus scilicet atque hominum torpore laborantium incessus. At fortes et generosi, quemadmodum si ratione guber- mentur et coerceantur, magnum ad virtutem pon- dus afferunt; ita, si a scientia et ratione desera- tur, non minus momenti ad vitium habituri sunt. Sie nimirum equum acris esse ac generosæ naturæ necesse est, qui quidem, sive in bellis atque acie, sive in ludicro cursu et certamine victor sit disces surus: at idem tamen nullum unquam egregium sui usum præbuerit, nisi freno eruditus, et accu- ratiori exercitatione domitus et cicuratus fuerit. C IV. Atque hoc, ut plurimum est, quod membra laceravit et distraxit, fratres divalsit, urbes per- turbavit, populos in furorem præcipites egit, gentes armavit, reges in mutuum exitium concitavit, sa- cerdotes cum plebe, et secum etiam ipsos, plebem rursus non minus ipsum secum, quam cum sacer- dotibus commisit, parentes cum liberis, liberos cum parentibus, viros cum uxoribus, uxores cum viris. Hoc omnia benevolentiæ nomina permiscuit, atque confudit, servos et dominos, discipulos et præceptores, senes et juvenes convulsaque et proculcata pudoris lege, quo nullum majus adju- mentum ad virtutem excogitari potest, contumaciæ arrogantiæque legem induxit: factique sumus, non jam tribus ac tribus separatim, quod olim Israeli objectabatur; nec Israel et Juda, duo, inquam, illa unius ejusque perangustæ gentis segmenta; verum per domos et familias, et necessaria sodalitia, vel- utque in se quisque, divisi sumus, universus orbis terrarum, universum hominum genus, quod Dei verbum fideique doctrina peragravit; multorumque imperium in efrenem quamdam atque imperii ex- pertem licentiam recidit, atque ossa nostra secus infernum dissipata sunt ' ; quasi vero necessum es- set, nos, exteris hostibus domitis, mutuo alios ab aliis opprimi, et furentium ritu in próprias carnes sævire, ac ne id quidem sentire, verum majorem ex hoc malo, quam alii ex pace el concordia, volu- platem capere, calamitatemque lucro ducere, atque existimare per eversionem nostram obsequium Deo præstaris, ac dividi et incendi, non recta et lauda- bili divisione, sed turpi et vituperanda, nec incen- dio illo, quo animæ labes expiantur, sed funesto et exitiali. Non enim acutus ille sermo ", hoc est, Christi gladius, pios ab impiis dividit, nec ignis jacitur et accenditur, hoc est, fides, et Spiritus fervor, id quod terrenuin est absumens ac devorans : sed contrario plane, ac prius, modo, scindimur et consumimur. D llebr. v, 12. Psal. CAL, 7. Joan. XVI, 2. aliis, Mox iterum, pro Luc. xii, 49. Or. 1, et Bill. ad marg. Edit. Βas., (20) Θράσος γάρ. Οr. 1, θράσος δέ. (21) Ομοίως νωθεῖς. In quibusdam, ὁμοίως εἰσὶ (22) Πολεμιστήριον. Οr. 1, πολεμητήριον. (25) Οὐδέν. leg. b, Or. 1 et Comib., μηδέν. In (24) Αλλήλους. Duo Regg. et Or. 1, ἀλλήλοις. (25) 'Expñr. Or. 1, xpñv. (26) Εκρατήσαμεν. Οr. 1, κεκρατήκαμεν. (27) 'Αλλά και. Sic Or. 4. Deest αλλά in ed. (28) Εισφέρειν τῷ Θεῷ. Sic Or. 1. In ed., προστ

ἀμαθία, καὶ, τῷ ταύτης ἐκγόνῳ κακῷ, θράσει· θρά- σας γὰρ (20) ἀμαθίας ἔκγονον. Αἱ μὲν γὰρ ἀσθενεῖς, καὶ πρὸς ἀρετὴν καὶ πρὸς κακίαν ὁμοίως νωθείς (21) καὶ δυσκίνητοι, καὶ οὐδ᾽ ἑτέρωσε μέγα νεύουσαι, οἷα τὰ τῶν ναρκώντων κινήματα. Αἱ γενναῖαι δὲ, λόγου μὲν αὐτὰς παιδαγωγοῦντος καὶ διευθύνοντος, μέγα τι χρῆμα πρὸς ἀρετήν· ἐπιλειπούσης δὲ ἐπιστήμης καὶ λόγου, τὸ ἴσον εἰς κακίαν εὑρίσκονται. Ἐπεὶ καὶ ἵππον θυμοειδῆ μὲν εἶναι χρὴ καὶ γενναῖον, τὸν ἐσό μενον νικηφόρον, είτε πολεμιστήριον (22), είτε άμιλ λητήριον· εἴη δ' ἂν ὁ αὐτὸς οὐδὲν (23) ἀγαθοῦ, μὴ χαλινῷ παιδευθείς, καὶ γυμνασία φιλοπονωτέρα μα θὼν ἡμερότητα. • Δ'. Καὶ τοῦτό ἐστιν, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ὃ διέσπασε Β μέλη, διέστησεν ἀδελφοὺς, πόλεις ἑτάραξε, δήμους ἐξέμηνεν, ὥπλισεν ἔθνη, βασιλεῖς ἐπανέστησεν, ἱερεῖς λαῷ καὶ ἀλλήλοις, λαὸν ἑαυτῷ καὶ ἱερεῦσι, γονεῖς τέκνοις, τέκνα γονεῦσιν, ἄνδρας γυναιξί, γυναῖκας ἀνδράσι. Πάντα τὰ τῆς εὐνοίας ὀνόματα, δούλους καὶ δεσπότας ἀλλήλους (24), ἀλλήλους διδασκάλους καὶ μαθητάς, πρεσβύτας καὶ νέους, καὶ τὸν τῆς αἰδοῦς ἀτιμάσαν νόμον, τοῦ μεγίστου πρὸς ἀρετὴν βοηθή ματος, τὸν τῆς αὐθαδείας εἰσήνεγκεν· καὶ γεγόνα- μεν οὐ φυλὴ, καὶ φυλὴ καθ' ἑαυτὴν, ὃ πάλαι ὁ Ἰσραὴλ ὠνειδίζετο· οὐδὲ Ἰσραὴλ καὶ Ἰούδας, τὰ δύο καὶ ἑνὸς ἔθνους καὶ μικροῦ τούτου τμήματα, κατ' οἴκους δὲ καὶ συζυγίας τὰς ἀναγκαίας, καὶ οἷον πρὸς ἑαυτὸν ἕκαστος, ἐμερίσθημεν, ἡ οἰκουμένη πᾶσα, καὶ γένος ἅπαν ἀνθρώπων, ὅσον ὁ θεῖος λόγος ἐπέδραμεν· καὶ γέγονεν ἀναρχία, ή πολυαρχία, καὶ διεσκορπίσθη τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ᾅδην· καὶ ἐχρῆν· (5), ἐπειδὴ τῶν εκτὸς ἐχθρῶν ἐκρατήσαμεν (26), ὑπ' ἀλλήλων ἡμᾶς καταλυθῆναι, καὶ, καθάπερ τοὺς μαινομένους, τῶν ἰδίων σαρκῶν ἀπτομένους, μηδὲ αἰσθάνεσθαι, ἀλλὰ καὶ (27) χαίρειν τῷ κακῷ πλέον, ἢ εἰρηνεύοντες ἕτεροι, καὶ κέρδος ποιεῖσθαι τὴν συμφοράν, καὶ ἡγεῖσθαι λατρείαν εἰσφέρειν τῷ Θεῷ (28) τὴν κατά λυσιν, καὶ διαιρεθῆναι, καὶ ἐμπρησθῆναι, οὐ τὴν ἐπαινετὴν διαίρεσιν, ἀλλὰ τὴν ψεκτὴν, οὐδὲ τὸν και θάρσιον ἐμπρησμόν, ἀλλὰ τὸν ὀλέθριον. Οὐ γὰρ ὁ του μὸς διαιρεῖ λόγος, ἡ Χριστοῦ μάχαιρα, τοὺς πισ τεύοντας ἀπὸ τῶν ἀπίστων, οὐδὲ πῦρ βάλλεται, καὶ ἀνάπτεται, ἡ δαπανώσα τὴν ὕλην καὶ ἐσθίουσα πίστις, καὶ ἡ ζέσις (29) τοῦ Πνεύματος· ἀλλ' ἐναν τίως ἢ πρότερον, δαπανώμεθα καὶ τεμνόμεθα. νωθείς. μηδενός. ἀλλήλοις, ἀλλήλους. ** φέρειν Θεῷ. (29; Καὶ ἡ ζέσις. καὶ ζέσις. ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. - A virtutis munus exsequi potest); sed quæ cum ge nerositate imprudentiam, et inscitiam, et, qui ma Jus ipsius fetus est, temeritatem conjunctam ha- beant; siquidem inscitiæ fetus, est temeritas. Infir- mi enim et imbecilles animni, tam ad virtutem, quam ad vitium segnes et tardi sunt, neque in alterutram partem magnopere inclinantur: non secus scilicet atque hominum torpore laborantium incessus. At fortes et generosi, quemadmodum si ratione guber- mentur et coerceantur, magnum ad virtutem pon- dus afferunt; ita, si a scientia et ratione desera- tur, non minus momenti ad vitium habituri sunt. Sie nimirum equum acris esse ac generosæ naturæ necesse est, qui quidem, sive in bellis atque acie, sive in ludicro cursu et certamine victor sit disces surus: at idem tamen nullum unquam egregium sui usum præbuerit, nisi freno eruditus, et accu- ratiori exercitatione domitus et cicuratus fuerit. C IV. Atque hoc, ut plurimum est, quod membra laceravit et distraxit, fratres divalsit, urbes per- turbavit, populos in furorem præcipites egit, gentes armavit, reges in mutuum exitium concitavit, sa- cerdotes cum plebe, et secum etiam ipsos, plebem rursus non minus ipsum secum, quam cum sacer- dotibus commisit, parentes cum liberis, liberos cum parentibus, viros cum uxoribus, uxores cum viris. Hoc omnia benevolentiæ nomina permiscuit, atque confudit, servos et dominos, discipulos et præceptores, senes et juvenes convulsaque et proculcata pudoris lege, quo nullum majus adju- mentum ad virtutem excogitari potest, contumaciæ arrogantiæque legem induxit: factique sumus, non jam tribus ac tribus separatim, quod olim Israeli objectabatur; nec Israel et Juda, duo, inquam, illa unius ejusque perangustæ gentis segmenta; verum per domos et familias, et necessaria sodalitia, vel- utque in se quisque, divisi sumus, universus orbis terrarum, universum hominum genus, quod Dei verbum fideique doctrina peragravit; multorumque imperium in efrenem quamdam atque imperii ex- pertem licentiam recidit, atque ossa nostra secus infernum dissipata sunt ' ; quasi vero necessum es- set, nos, exteris hostibus domitis, mutuo alios ab aliis opprimi, et furentium ritu in próprias carnes sævire, ac ne id quidem sentire, verum majorem ex hoc malo, quam alii ex pace el concordia, volu- platem capere, calamitatemque lucro ducere, atque existimare per eversionem nostram obsequium Deo præstaris, ac dividi et incendi, non recta et lauda- bili divisione, sed turpi et vituperanda, nec incen- dio illo, quo animæ labes expiantur, sed funesto et exitiali. Non enim acutus ille sermo ", hoc est, Christi gladius, pios ab impiis dividit, nec ignis jacitur et accenditur, hoc est, fides, et Spiritus fervor, id quod terrenuin est absumens ac devorans : sed contrario plane, ac prius, modo, scindimur et consumimur. D llebr. v, 12. Psal. CAL, 7. Joan. XVI, 2. aliis, Mox iterum, pro Luc. xii, 49. Or. 1, et Bill. ad marg. Edit. Βas., (20) Θράσος γάρ. Οr. 1, θράσος δέ. (21) Ομοίως νωθεῖς. In quibusdam, ὁμοίως εἰσὶ (22) Πολεμιστήριον. Οr. 1, πολεμητήριον. (25) Οὐδέν. leg. b, Or. 1 et Comib., μηδέν. In (24) Αλλήλους. Duo Regg. et Or. 1, ἀλλήλοις. (25) 'Expñr. Or. 1, xpñv. (26) Εκρατήσαμεν. Οr. 1, κεκρατήκαμεν. (27) 'Αλλά και. Sic Or. 4. Deest αλλά in ed. (28) Εισφέρειν τῷ Θεῷ. Sic Or. 1. In ed., προστ

Ε'. Τοῦτό ἐστιν ὅ πολλὰ εἶναι μέρη τὴν μίαν Ἔχει κλησίαν πεποίηκε, καὶ διέστησεν, οὐκ εἰς ἕνα Παῦ λον, ἢ Κηφᾶν, ή 'Απολλώ, ἢ τὸν δεῖνα φυτευτήν, ἢ τὸν δεῖνα ποτιστήν (30)· πολλοὺς δὲ ἀνέδειξε Παύ λους, καὶ Ἀπολλως, καὶ Κηφάς, ἀφ᾽ ὧν ἀντὶ Χρι- στοῦ καλούμεθα, τὸ μέγα καὶ καινόν (31) ὄνομα, καὶ ὧν εἶναι λεγόμεθα· καὶ εἴθε τοσοῦτον εἶχον εἰ πεῖν· ἀλλὰ καὶ πολλοὺς (ὁ φρίττω λέγων ) Χριστούς ἀνθ᾿ ἑνὸς, τὸν γεννώμενον, τὸν κτιζόμενον, καὶ τὸν ἀπὸ Μαρίας ἀρχόμενον, καὶ τὸν ἀναλύοντα ὅθεν εἰς τὸ εἶναι προῆλθε, καὶ τὸν ἄνουν ἄνθρωπον, καὶ τὸν ὄντα, καὶ τὸν φαινόμενον. Ὡς δὲ καὶ πολλὰ Πνεύ ματα, τὸ ἄκτιστον (52), καὶ τὸ κτίσμα, καὶ τὸ ὁμό τιμον, καὶ τὸ ἐνέργημα, καὶ τὸ ψιλὸν ὄνομα. Δέον ἕνα Θεὸν Πατέρα γινώσκειν, ἄναρχον, καὶ ἀγέννητον, καὶ Υἱὸν ἕνα γεγεννημένον ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ Πνεῦμα ἐν ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, παραχωρούν Πατρὶ μὲν ἀγεννησίας, Υἱῷ δὲ γεννήσεως· τὰ δὲ ἄλλα συμφυές, καὶ σύνθρονον, καὶ ὁμόδοξον, καὶ ὁμότιμον· ταῦτα εἰδέναι, ταῦτα ὁμολογεῖν, μέχρι τούτων ἵστασθαι, τὴν δὲ πολλὴν φλυαρίαν, καὶ τὰς βεβήλους κενοφωνίας τῶν λόγων, τοῖς σχολὴν ἄγου- σιν ἀποπέμπεσθαι (53). Τί τὸ ταῦτα πάντα κεκινη κός; Θερμότης χωρὶς λόγου καὶ ἐπιστήμης άσχετος, καὶ πίστεως πλοῦς ἀκυβέρνητος. Ϛ'. Τοῦτο οὖν εἰδότες, ἀδελφοί, μήτε νωθεῖς ὦμεν πρὸς τὸ καλὸν, ἀλλὰ τῷ Πνεύματι ζέωμεν, μήποτε υπνώσωμεν κατ' ὀλίγον εἰς θάνατον, ἢ, καθεύδουσιν ἡμῖν, ἐπισπείρῃ τὰ πονηρὰ σπέρματα ὁ ἐχθρός · νω- θεία γὰρ ὕπνῳ (36) σύζυγος· μήτε διάπυροι σύν ἀλογίᾳ καὶ φιλαυτία, ἵνα μὴ ἐκφερώμεθα, μηδὲ τῆς ὁδοῦ τῆς βασιλικῆς ἔξω πίπτωμεν· ἔν γέ τι πταίον τες πάντως, ἢ κέντρων δεόμενοι διὰ τὴν νωθείαν, ή χρημνιζόμενοι διὰ τὴν θερμότητα. Αμφοτέρων δὲ ὅσον χρήσιμόν ἐστι λαβόντες, τῆς μὲν τὸ πρᾶον, τῆς δὲ τὸν ζῆλον· ἀμφοτέρων ὅσον ἐστὶ βλαβερὸν διαφύ γωμεν, τῆς μὲν τὸν ἔκνον, τῆς δὲ τὸ θράσος· ἵνα μήτε τῷ ἐλλείποντι ὦμεν ἄκαρποι, μήτε τῷ περιτ τεύοντι κινδυνεύωμεν. Ομοίως γὰρ ἄχρηστα, καὶ νωθρότης άπρακτος, καὶ θερμότης ἀπαίδευτος· ἡ μὲν οὐκ ἐγγίζουσα τῷ καλῷ, ἡ δὲ ὑπερπίπτουσα, καὶ τοῦ δεξιοῦ ποιουμένη τι δεξιώτερον. Οπερ καὶ η ὁ θεῖος Σολομῶν καλῶς (55) ἐπιστάμενος, Μὴ ἐκκλί- ἢ τὸν δεῖνα, « κοινόν. • καινόν, επα κοινόν, νῃς, φησίν, εἰς τὰ δεξιὰ, μηδ' εἰς τὰ ἀριστερά- μηδὲ διὰ τῶν ἐναντίων εἰς κακὸν ἴσον ἐμπέσῃς (30), τὴν ἁμαρτίαν. Καίτοιγε τὸ φύσει δεξιὸν ἐπαινών, Οδοὺς γὰρ, φησί, τὰς ἐκ δεξιῶν οἶδεν ὁ Θεός μον, καὶ τὸ ἐνέργημα. ἄκτιστον, καὶ τὸ ὁμότιμον, καὶ τὸ κτίσμα, καὶ τὸ ἐνέργημα. σθαι. S. GREGORII THEOLOGI B V. Hoc nimirum est, quod Ecclesiam, quæ una ▲ est, in multas partes discidit, atque disjunxit, non in unum Paulum, aut Cephiam, aut Apollo", aut aliquem plantatorem, vel rigalorem, sed in multos Paulos, et Cephas, et Apollones, a quibus jam ipsi, non ab eximio illo et novo Christi nomine appella- mur, et eorum esse dicimur. Atque utinam mihi hoe solum dicere liceret. Verum, et multos Chri- stos (horresco referens), pro uno produxit, geni- fun, creatum, a Maria incipientem, eo, unde in ortum prodiit, relabentem, hominem mentis exper- tem, revera exsistentem, et specie tenus adumbra- tum. Consimili modo multos quoque Spiritus, in- creatum, et creatum, et honore parem, et vim atque facultatem, et simplex ac nudum Spiritus nomen. At unum Deum Patrem agnoscere oportebat principii expertem et ingenitum, et unum Filium ex Patre genitum, et unum Spiritum ex Deo substan- tiam habentem, concedentem Patri ingeniti pro- prietatem, Filio vero generationem; de catero au- tam ejusdem omnino natura, dignitatis, honoris, gloriæ. Hec, inquam, agnoscere oportebat, hæc confiteri, hic gradum figere, prolixas autem nugas ac profanas verborum novitates ad otiosos homines amandare. Quid hæc omnia excitavit.? Animorum fervor, qui sine ratione ac scientia cohiberi nequit, fideique navigium gubernatore carens. - C Vl. Quod cum perspectum habeamus, fratres, de- mus operan, ut nec ad bonum pigri simus, sed Spi- ritu ferveamus, ne alioqui paulatim in mortem ob- dormiamus, aut, dormientibus nobis, prava zizania hostis superserat *; pigritia enim somno conjuncta est; nec rursus cum temeritate et cæco nostri amo- re acres ac fervidi, ne alioqui în transversum abri- piamur, viaque regia excidamus; atque in horum alterum necessario incidamus, ut vel calcaribus pro- pter tarditatem opus habeamus, vel propter animo- rum fervorem in præceps ruamus. Quin potius, cum ex utroque, id, quod utile ac fructuosum est, colle- gerimus, hoc est, ex illa mansuetudinem, ex hoc au- tem zelum ; quod in utroque noxium ac pernicio- sum est, fugiamus, illius nempe pigritiam, hujus vero temeritatem; ut nec ob defectum steriles et in- frugiferi simus, nec ob excessum periclitemur. Æque enim inutiles sunt, iners ac supina segnities, et imperitus fervor : illa ad bonum minime acce- lens, hic autem ulterius cadens, ac dextro dexte rius aliquid efficiens. Atque id probe cognitum et exploratum habens divinus Salomon : Ne declines, 25. 3ª Cor. HI, 4. * Matth. xiis, li addunt, aut alium quendam. » ed. Regius tamen bi et Or. habent, commune; sed ad marg. scribitur vum. » Hanc ultimam lectionem præfert Combed- sius, utpote ab Isaia LXII, 2, expressam. Ea ratione ab Elia probata fuerat, ut a Billio adnotatur. Ipse tamen Billius, praetulit, et vertit : c commu- ui Christi nomine. › D Sic Reg. bm et Or. 1. In ed., (30) Ποτιστήν. Reg. bm, Or. 1, aliique nonnul (31) Καινόν. Sic plures optima note codd. et (32) Ακτιστον, καὶ τὸ κτίσμα, καὶ τὸ ὁμότι (33) Αποπέμπεσθαι. Bas. et Comb., ἀποτίθε (54) Υπνψ. Coisl. 1 et Comb., ὕπνου. (35) Καλώς. Deest in Or. 1. (36) 'Εκπέσης. Duo Regg., πέσης.

Ε'. Τοῦτό ἐστιν ὅ πολλὰ εἶναι μέρη τὴν μίαν Ἔχει κλησίαν πεποίηκε, καὶ διέστησεν, οὐκ εἰς ἕνα Παῦ λον, ἢ Κηφᾶν, ή 'Απολλώ, ἢ τὸν δεῖνα φυτευτήν, ἢ τὸν δεῖνα ποτιστήν (30)· πολλοὺς δὲ ἀνέδειξε Παύ λους, καὶ Ἀπολλως, καὶ Κηφάς, ἀφ᾽ ὧν ἀντὶ Χρι- στοῦ καλούμεθα, τὸ μέγα καὶ καινόν (31) ὄνομα, καὶ ὧν εἶναι λεγόμεθα· καὶ εἴθε τοσοῦτον εἶχον εἰ πεῖν· ἀλλὰ καὶ πολλοὺς (ὁ φρίττω λέγων ) Χριστούς ἀνθ᾿ ἑνὸς, τὸν γεννώμενον, τὸν κτιζόμενον, καὶ τὸν ἀπὸ Μαρίας ἀρχόμενον, καὶ τὸν ἀναλύοντα ὅθεν εἰς τὸ εἶναι προῆλθε, καὶ τὸν ἄνουν ἄνθρωπον, καὶ τὸν ὄντα, καὶ τὸν φαινόμενον. Ὡς δὲ καὶ πολλὰ Πνεύ ματα, τὸ ἄκτιστον (52), καὶ τὸ κτίσμα, καὶ τὸ ὁμό τιμον, καὶ τὸ ἐνέργημα, καὶ τὸ ψιλὸν ὄνομα. Δέον ἕνα Θεὸν Πατέρα γινώσκειν, ἄναρχον, καὶ ἀγέννητον, καὶ Υἱὸν ἕνα γεγεννημένον ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ Πνεῦμα ἐν ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, παραχωρούν Πατρὶ μὲν ἀγεννησίας, Υἱῷ δὲ γεννήσεως· τὰ δὲ ἄλλα συμφυές, καὶ σύνθρονον, καὶ ὁμόδοξον, καὶ ὁμότιμον· ταῦτα εἰδέναι, ταῦτα ὁμολογεῖν, μέχρι τούτων ἵστασθαι, τὴν δὲ πολλὴν φλυαρίαν, καὶ τὰς βεβήλους κενοφωνίας τῶν λόγων, τοῖς σχολὴν ἄγου- σιν ἀποπέμπεσθαι (53). Τί τὸ ταῦτα πάντα κεκινη κός; Θερμότης χωρὶς λόγου καὶ ἐπιστήμης άσχετος, καὶ πίστεως πλοῦς ἀκυβέρνητος. Ϛ'. Τοῦτο οὖν εἰδότες, ἀδελφοί, μήτε νωθεῖς ὦμεν πρὸς τὸ καλὸν, ἀλλὰ τῷ Πνεύματι ζέωμεν, μήποτε υπνώσωμεν κατ' ὀλίγον εἰς θάνατον, ἢ, καθεύδουσιν ἡμῖν, ἐπισπείρῃ τὰ πονηρὰ σπέρματα ὁ ἐχθρός · νω- θεία γὰρ ὕπνῳ (36) σύζυγος· μήτε διάπυροι σύν ἀλογίᾳ καὶ φιλαυτία, ἵνα μὴ ἐκφερώμεθα, μηδὲ τῆς ὁδοῦ τῆς βασιλικῆς ἔξω πίπτωμεν· ἔν γέ τι πταίον τες πάντως, ἢ κέντρων δεόμενοι διὰ τὴν νωθείαν, ή χρημνιζόμενοι διὰ τὴν θερμότητα. Αμφοτέρων δὲ ὅσον χρήσιμόν ἐστι λαβόντες, τῆς μὲν τὸ πρᾶον, τῆς δὲ τὸν ζῆλον· ἀμφοτέρων ὅσον ἐστὶ βλαβερὸν διαφύ γωμεν, τῆς μὲν τὸν ἔκνον, τῆς δὲ τὸ θράσος· ἵνα μήτε τῷ ἐλλείποντι ὦμεν ἄκαρποι, μήτε τῷ περιτ τεύοντι κινδυνεύωμεν. Ομοίως γὰρ ἄχρηστα, καὶ νωθρότης άπρακτος, καὶ θερμότης ἀπαίδευτος· ἡ μὲν οὐκ ἐγγίζουσα τῷ καλῷ, ἡ δὲ ὑπερπίπτουσα, καὶ τοῦ δεξιοῦ ποιουμένη τι δεξιώτερον. Οπερ καὶ η ὁ θεῖος Σολομῶν καλῶς (55) ἐπιστάμενος, Μὴ ἐκκλί- ἢ τὸν δεῖνα, « κοινόν. • καινόν, επα κοινόν, νῃς, φησίν, εἰς τὰ δεξιὰ, μηδ' εἰς τὰ ἀριστερά- μηδὲ διὰ τῶν ἐναντίων εἰς κακὸν ἴσον ἐμπέσῃς (30), τὴν ἁμαρτίαν. Καίτοιγε τὸ φύσει δεξιὸν ἐπαινών, Οδοὺς γὰρ, φησί, τὰς ἐκ δεξιῶν οἶδεν ὁ Θεός μον, καὶ τὸ ἐνέργημα. ἄκτιστον, καὶ τὸ ὁμότιμον, καὶ τὸ κτίσμα, καὶ τὸ ἐνέργημα. σθαι. S. GREGORII THEOLOGI B V. Hoc nimirum est, quod Ecclesiam, quæ una ▲ est, in multas partes discidit, atque disjunxit, non in unum Paulum, aut Cephiam, aut Apollo", aut aliquem plantatorem, vel rigalorem, sed in multos Paulos, et Cephas, et Apollones, a quibus jam ipsi, non ab eximio illo et novo Christi nomine appella- mur, et eorum esse dicimur. Atque utinam mihi hoe solum dicere liceret. Verum, et multos Chri- stos (horresco referens), pro uno produxit, geni- fun, creatum, a Maria incipientem, eo, unde in ortum prodiit, relabentem, hominem mentis exper- tem, revera exsistentem, et specie tenus adumbra- tum. Consimili modo multos quoque Spiritus, in- creatum, et creatum, et honore parem, et vim atque facultatem, et simplex ac nudum Spiritus nomen. At unum Deum Patrem agnoscere oportebat principii expertem et ingenitum, et unum Filium ex Patre genitum, et unum Spiritum ex Deo substan- tiam habentem, concedentem Patri ingeniti pro- prietatem, Filio vero generationem; de catero au- tam ejusdem omnino natura, dignitatis, honoris, gloriæ. Hec, inquam, agnoscere oportebat, hæc confiteri, hic gradum figere, prolixas autem nugas ac profanas verborum novitates ad otiosos homines amandare. Quid hæc omnia excitavit.? Animorum fervor, qui sine ratione ac scientia cohiberi nequit, fideique navigium gubernatore carens. - C Vl. Quod cum perspectum habeamus, fratres, de- mus operan, ut nec ad bonum pigri simus, sed Spi- ritu ferveamus, ne alioqui paulatim in mortem ob- dormiamus, aut, dormientibus nobis, prava zizania hostis superserat *; pigritia enim somno conjuncta est; nec rursus cum temeritate et cæco nostri amo- re acres ac fervidi, ne alioqui în transversum abri- piamur, viaque regia excidamus; atque in horum alterum necessario incidamus, ut vel calcaribus pro- pter tarditatem opus habeamus, vel propter animo- rum fervorem in præceps ruamus. Quin potius, cum ex utroque, id, quod utile ac fructuosum est, colle- gerimus, hoc est, ex illa mansuetudinem, ex hoc au- tem zelum ; quod in utroque noxium ac pernicio- sum est, fugiamus, illius nempe pigritiam, hujus vero temeritatem; ut nec ob defectum steriles et in- frugiferi simus, nec ob excessum periclitemur. Æque enim inutiles sunt, iners ac supina segnities, et imperitus fervor : illa ad bonum minime acce- lens, hic autem ulterius cadens, ac dextro dexte rius aliquid efficiens. Atque id probe cognitum et exploratum habens divinus Salomon : Ne declines, 25. 3ª Cor. HI, 4. * Matth. xiis, li addunt, aut alium quendam. » ed. Regius tamen bi et Or. habent, commune; sed ad marg. scribitur vum. » Hanc ultimam lectionem præfert Combed- sius, utpote ab Isaia LXII, 2, expressam. Ea ratione ab Elia probata fuerat, ut a Billio adnotatur. Ipse tamen Billius, praetulit, et vertit : c commu- ui Christi nomine. › D Sic Reg. bm et Or. 1. In ed., (30) Ποτιστήν. Reg. bm, Or. 1, aliique nonnul (31) Καινόν. Sic plures optima note codd. et (32) Ακτιστον, καὶ τὸ κτίσμα, καὶ τὸ ὁμότι (33) Αποπέμπεσθαι. Bas. et Comb., ἀποτίθε (54) Υπνψ. Coisl. 1 et Comb., ὕπνου. (35) Καλώς. Deest in Or. 1. (36) 'Εκπέσης. Duo Regg., πέσης.

διεστραμμέναι δέ εἰσιν αἱ ἐξ ἀριστερῶν. Πῶς οὖν ἐπαινεῖ τὸ δεξιὸν, καὶ ἀπάγει πάλιν τοῦ δεξιοῦ (37) ; Τούτου δηλαδὴ τοῦ φαινομένου δεξιοῦ, καὶ οὐκ ὄντος. Πρὸς ὁ βλέπων ἑτέρωθι, Μὴ γίνου δίκαιος πολύ, φησί, μηδὲ σοφίζου περισσά. Τὸ γὰρ αὐτὸ καὶ περὶ δικαιοσύνην, καὶ περὶ σοφίαν πάθος, θερμότη, περὶ πρᾶξιν καὶ λόγον, ἔξω τοῦ καλοῦ καὶ τῆς ἀρετῆς δ' ὑπερβολὴν (38) πίπτουσα. Η καὶ τὸ ἐνδέον καὶ τὸ ὑπερβάλλον ὁμοίως λυμαίνεται, ὥσπερ καὶ τῷ κανόνι πρόσθεσις ἢ ὑφαίρεσις (39). Ζ΄. Μηδεὶς οὖν ἔστω πλέον ἢ καλῶς ἔχει σοφός, Β μηδὲ τοῦ νόμου νομιμώτερος, μηδὲ λαμπρότερος τοῦ φωτὸς (40), μηδὲ τοῦ κανόνος εὐθύτερος, μηδὲ τῆς ἐντολῆς ὑψηλότερος. Εσται δὲ τοῦτο πῶς; Ἐὰν εἰδῶμεν κόσμον (41), καὶ ἐπαινῶμεν φύσεως νόμον, καὶ ἐπώμεθα λόγῳ, καὶ μὴ ἀτιμάζωμεν ευταξίαν. Εμβλέψατε εἰς τὸν οὐρανὸν ἄνω, καὶ εἰς τὴν γῆν κάτω, καὶ ἐννοήσατε, πῶς συνέστη τὸ πᾶν, καὶ ὅθεν, καὶ τί πρὸ τῆς διακοσμήσεως ήν, καὶ τί νῦν ὄνομα τῷ παντί. Τάξει τὰ πάντα διεκοσμήθη, και, ὁ δια κοσμήσας Λόγος· καίτοιγε ὡς ἐν τὰ πάντα καὶ ἀθρόως ὑποστῆναι δυνατὸν ἦν (ὁ γὰρ (42) τοῖς οὐκ οὖσι τὸ εἶναι δούς, καὶ τοῖς γενομένοις τὰς ἰδέας καὶ τὰ σχήματα, οὐδ᾽ ὁμοῦ τὸ πᾶν ἀναδεῖξαι καὶ διακος- μῆσαι ἀσθενὴς ἦν· ἀλλὰ διὰ τοῦτο πρῶτόν τι καὶ δεύτερον ἀριθμεῖται, καὶ τρίτον, καὶ τὰ ἑξῆς, ἵνα τάξις εὐθὺς συνεισέλθῃ τοῖς κτίσμασι. Η. Τάξις οὖν τὸ πᾶν συνεστήσατο. Τάξις συν έχει (43) καὶ τὰ ἐπουράνια καὶ τὰ ἐπίγεια· τάξις ἐν νοητοῖς· τάξις ἐν αἰσθητοῖς· τάξις ἐν ἀγγέλοις · τά ξις ἐν ἄστροις, καὶ (44) κινήσει, καὶ μεγέθει, καὶ σχέσει τῇ πρὸς ἄλληλα, καὶ λαμπρότητι. Αλλη δόξα ἡλίου, καὶ ἄλλη δόξα σελήνης, καὶ ἄλλη δόξα ἀστέρων· ἀστὴρ γὰρ ἀστέρος διαφέρει ἐν δόξῃ· τάξις ἐν ὥραις καὶ καιροῖς, ἐν κόσμῳ (45) προϊοῦσί τε καὶ ὑπαπιοῦσι, καὶ διὰ τῆς μεσότητος τὸ αὐστη ρὸν τιθασσεύουσι· τάξις ἐν ἡμέρας καὶ νυκτὸς μέ τροις, καὶ διαστήμασι (46). Τάξις ἐν στοιχείοις, ἐξ ὧν τὰ σώματα · τάξις περιήγαγεν οὐρανὸν, ἤπλωσεν αέρα, γῆν ὑπέθηκεν, ἢ καὶ ὑπερέθηκε, φύσιν ύγραν ἔχει καὶ συνήγαγεν, ἀνέμους ἀφῆκε, καὶ οὐκ ἐπι ἀφῆκεν (47), ὕδωρ ἔδησεν ἐν νεφέλαις, καὶ οὐ κατ- ἔσχεν, ἀλλ᾽ ἔσπειρεν (48) ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς ἀπάγει τοῦ δεξιοῦ πάλιν. λῆς. Μος, ή καί. ἢ καί. οὖν ἔχει καὶ τὰ οὐράνια. καί. ἴσως καὶ τῶν θαλασσῶν τὰ πελάγη - ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. ! A inquit, ad dexteram, neque ad sinistram : nec per contraria in æquale malumn, hoc est, in peccatum, incidus. Quanquam alioqui, quod natura dextrumn est, his verbis laudat : Vias enim, quæ a dextris sunt, novit Deus : perversæ autem sunt, quæ a sini- stris sunt s. Qui dit igitur, ut qui dextrum laudat, idem rursum a dextro nos abducat? Intelligit profecto quod dextri speciem habet, cum revera tale non sit. Quod etiam spectans alio loco inquit : Ne magnope- re justus sis, nec supra modum sapiens ". Par elenium justitia atque sapientiæ detrimentum affert acris, tam in actione, quam in sermone, ani- mi impetus, a bono nempe et a virtuté propter excessum excidens. Hanc enim defectus et excessug peræque labefactant, non secus ac regulam additio aliqua aut subtractio. Vll. Nemo igitur sapientior sit, quam conveniat, nec lege exactior, nec luce splendidior, nec norma rectior, nec praecepto sublimior. Id vero qua tandem. ratione consequemur? Nempe si ordinem noverimus, et naturæ leges comprobemus, et rationem ducem sequamur, et disciplinam non aspernemur. Respici❤ te in coelum sursum, et in terram deorsum s, atque animadvertite, quo pacto tota hæc rerum moles constructa et coagmentata fuerit, unde originem ha buerit, quid ante earum concinnitatem erat, et quo jam nomine universum appelletur. Ordine omnia concinnata et distincta sunt, et quidem concinnato- re Verbo : non quod, ut una res, ita omnes simul produci non possent (nam qui ea quæ non erant, in ortum produxit, productisque formam et speciem. C dedit, idem profecto nequaquam infrmitate probi- bebatur, quominus omnia simul in lucem ederet et. ingrediatur. exornarel); verum ob hanc causam, aliud primum, aliud secundum, aliud tertium numeratur, ac sic deinceps, ut simul cum rebus creatis ordo statim D VIII. Ordo itaque omnia constituit, et colligavit: ordo cœlestia et terrestria continet; ordo in iis, quæ ratione et animo intelliguntur, locum habet; ordo in iis, quæ sensibus percipiuntur; ordo in an- gelis ; ordo in astrorum motu, magnitudine, mutua relatione, et splendore: Alia enim solis claritas est, alia luna, alia stellarum. Stella enim a stella clarita- te differt "; ordo in anni partibus et temporibus, aple et distincte, tum progredientibus, et recedenti bus, ac per mediocritatem asperitatem mitigantibus; ordo in diei et noctis mensuris et intervallis; ordo in elementis, ex quibus corpora constant. Ordo co- luın in orbem duxit, aerem exporrexit, terram sup- posuit, aut etiam superposuit, humidam naturam fu- dit, atque in unum locum contraxit, ventos emisit, sed non ad hominum perniciem immisit, aquas in * Cor. 2, 41. Prov. iv, 27. ibid. Eccle. vit, 17. Isa. Li, 6. Or. 1. In ed., Bas., in duobus Regg. compositi esse curemus. cœ- Comb. In edit. deest hunc locum exponit Elias: Laxavit ventos, ut spirent utiliter, sed non ita laxavit, ut eis facta sit copia supra modum flandi. › Sparsit fontes et fluvios, fortassis et marium æquora. ». (57) Απάγει πάλιν τοῦ δεξιού ; Sic Reg. b, et (38) Δι' υπερβολήν. Regg. b ει μη δι' υπερβο (39) Υφαίρεσις. Reg. b., ἀφαίρεσις. (40) Μηδὲ λαμπρότερος τοῦ φωτός. Ilec desunt (41) Ἐὰν εἰδῶμεν κόσμον. Bill. : • Si modesti et (42) Ο γάρ. Sic Or. 1. In ed., 8 γάρ. (45) Τάξις συνέχει, etc. Reg. b et Or. 1, τάξις (44) Kal. Deest in Or. 1. (45) 'Εν κόσμῳ. In nonnullis, εὐκοσμίως. (46) Καὶ διαστήμασι. Sic duo Regg., Or. 1, (47) Καὶ οὐκ ἐπαφῆκεν. Hæc desunt in Or. 1. Sic (48) Εσπειρεν. Schol. : Πηγὰς καὶ ποταμούς,

διεστραμμέναι δέ εἰσιν αἱ ἐξ ἀριστερῶν. Πῶς οὖν ἐπαινεῖ τὸ δεξιὸν, καὶ ἀπάγει πάλιν τοῦ δεξιοῦ (37) ; Τούτου δηλαδὴ τοῦ φαινομένου δεξιοῦ, καὶ οὐκ ὄντος. Πρὸς ὁ βλέπων ἑτέρωθι, Μὴ γίνου δίκαιος πολύ, φησί, μηδὲ σοφίζου περισσά. Τὸ γὰρ αὐτὸ καὶ περὶ δικαιοσύνην, καὶ περὶ σοφίαν πάθος, θερμότη, περὶ πρᾶξιν καὶ λόγον, ἔξω τοῦ καλοῦ καὶ τῆς ἀρετῆς δ' ὑπερβολὴν (38) πίπτουσα. Η καὶ τὸ ἐνδέον καὶ τὸ ὑπερβάλλον ὁμοίως λυμαίνεται, ὥσπερ καὶ τῷ κανόνι πρόσθεσις ἢ ὑφαίρεσις (39). Ζ΄. Μηδεὶς οὖν ἔστω πλέον ἢ καλῶς ἔχει σοφός, Β μηδὲ τοῦ νόμου νομιμώτερος, μηδὲ λαμπρότερος τοῦ φωτὸς (40), μηδὲ τοῦ κανόνος εὐθύτερος, μηδὲ τῆς ἐντολῆς ὑψηλότερος. Εσται δὲ τοῦτο πῶς; Ἐὰν εἰδῶμεν κόσμον (41), καὶ ἐπαινῶμεν φύσεως νόμον, καὶ ἐπώμεθα λόγῳ, καὶ μὴ ἀτιμάζωμεν ευταξίαν. Εμβλέψατε εἰς τὸν οὐρανὸν ἄνω, καὶ εἰς τὴν γῆν κάτω, καὶ ἐννοήσατε, πῶς συνέστη τὸ πᾶν, καὶ ὅθεν, καὶ τί πρὸ τῆς διακοσμήσεως ήν, καὶ τί νῦν ὄνομα τῷ παντί. Τάξει τὰ πάντα διεκοσμήθη, και, ὁ δια κοσμήσας Λόγος· καίτοιγε ὡς ἐν τὰ πάντα καὶ ἀθρόως ὑποστῆναι δυνατὸν ἦν (ὁ γὰρ (42) τοῖς οὐκ οὖσι τὸ εἶναι δούς, καὶ τοῖς γενομένοις τὰς ἰδέας καὶ τὰ σχήματα, οὐδ᾽ ὁμοῦ τὸ πᾶν ἀναδεῖξαι καὶ διακος- μῆσαι ἀσθενὴς ἦν· ἀλλὰ διὰ τοῦτο πρῶτόν τι καὶ δεύτερον ἀριθμεῖται, καὶ τρίτον, καὶ τὰ ἑξῆς, ἵνα τάξις εὐθὺς συνεισέλθῃ τοῖς κτίσμασι. Η. Τάξις οὖν τὸ πᾶν συνεστήσατο. Τάξις συν έχει (43) καὶ τὰ ἐπουράνια καὶ τὰ ἐπίγεια· τάξις ἐν νοητοῖς· τάξις ἐν αἰσθητοῖς· τάξις ἐν ἀγγέλοις · τά ξις ἐν ἄστροις, καὶ (44) κινήσει, καὶ μεγέθει, καὶ σχέσει τῇ πρὸς ἄλληλα, καὶ λαμπρότητι. Αλλη δόξα ἡλίου, καὶ ἄλλη δόξα σελήνης, καὶ ἄλλη δόξα ἀστέρων· ἀστὴρ γὰρ ἀστέρος διαφέρει ἐν δόξῃ· τάξις ἐν ὥραις καὶ καιροῖς, ἐν κόσμῳ (45) προϊοῦσί τε καὶ ὑπαπιοῦσι, καὶ διὰ τῆς μεσότητος τὸ αὐστη ρὸν τιθασσεύουσι· τάξις ἐν ἡμέρας καὶ νυκτὸς μέ τροις, καὶ διαστήμασι (46). Τάξις ἐν στοιχείοις, ἐξ ὧν τὰ σώματα · τάξις περιήγαγεν οὐρανὸν, ἤπλωσεν αέρα, γῆν ὑπέθηκεν, ἢ καὶ ὑπερέθηκε, φύσιν ύγραν ἔχει καὶ συνήγαγεν, ἀνέμους ἀφῆκε, καὶ οὐκ ἐπι ἀφῆκεν (47), ὕδωρ ἔδησεν ἐν νεφέλαις, καὶ οὐ κατ- ἔσχεν, ἀλλ᾽ ἔσπειρεν (48) ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς ἀπάγει τοῦ δεξιοῦ πάλιν. λῆς. Μος, ή καί. ἢ καί. οὖν ἔχει καὶ τὰ οὐράνια. καί. ἴσως καὶ τῶν θαλασσῶν τὰ πελάγη - ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. ! A inquit, ad dexteram, neque ad sinistram : nec per contraria in æquale malumn, hoc est, in peccatum, incidus. Quanquam alioqui, quod natura dextrumn est, his verbis laudat : Vias enim, quæ a dextris sunt, novit Deus : perversæ autem sunt, quæ a sini- stris sunt s. Qui dit igitur, ut qui dextrum laudat, idem rursum a dextro nos abducat? Intelligit profecto quod dextri speciem habet, cum revera tale non sit. Quod etiam spectans alio loco inquit : Ne magnope- re justus sis, nec supra modum sapiens ". Par elenium justitia atque sapientiæ detrimentum affert acris, tam in actione, quam in sermone, ani- mi impetus, a bono nempe et a virtuté propter excessum excidens. Hanc enim defectus et excessug peræque labefactant, non secus ac regulam additio aliqua aut subtractio. Vll. Nemo igitur sapientior sit, quam conveniat, nec lege exactior, nec luce splendidior, nec norma rectior, nec praecepto sublimior. Id vero qua tandem. ratione consequemur? Nempe si ordinem noverimus, et naturæ leges comprobemus, et rationem ducem sequamur, et disciplinam non aspernemur. Respici❤ te in coelum sursum, et in terram deorsum s, atque animadvertite, quo pacto tota hæc rerum moles constructa et coagmentata fuerit, unde originem ha buerit, quid ante earum concinnitatem erat, et quo jam nomine universum appelletur. Ordine omnia concinnata et distincta sunt, et quidem concinnato- re Verbo : non quod, ut una res, ita omnes simul produci non possent (nam qui ea quæ non erant, in ortum produxit, productisque formam et speciem. C dedit, idem profecto nequaquam infrmitate probi- bebatur, quominus omnia simul in lucem ederet et. ingrediatur. exornarel); verum ob hanc causam, aliud primum, aliud secundum, aliud tertium numeratur, ac sic deinceps, ut simul cum rebus creatis ordo statim D VIII. Ordo itaque omnia constituit, et colligavit: ordo cœlestia et terrestria continet; ordo in iis, quæ ratione et animo intelliguntur, locum habet; ordo in iis, quæ sensibus percipiuntur; ordo in an- gelis ; ordo in astrorum motu, magnitudine, mutua relatione, et splendore: Alia enim solis claritas est, alia luna, alia stellarum. Stella enim a stella clarita- te differt "; ordo in anni partibus et temporibus, aple et distincte, tum progredientibus, et recedenti bus, ac per mediocritatem asperitatem mitigantibus; ordo in diei et noctis mensuris et intervallis; ordo in elementis, ex quibus corpora constant. Ordo co- luın in orbem duxit, aerem exporrexit, terram sup- posuit, aut etiam superposuit, humidam naturam fu- dit, atque in unum locum contraxit, ventos emisit, sed non ad hominum perniciem immisit, aquas in * Cor. 2, 41. Prov. iv, 27. ibid. Eccle. vit, 17. Isa. Li, 6. Or. 1. In ed., Bas., in duobus Regg. compositi esse curemus. cœ- Comb. In edit. deest hunc locum exponit Elias: Laxavit ventos, ut spirent utiliter, sed non ita laxavit, ut eis facta sit copia supra modum flandi. › Sparsit fontes et fluvios, fortassis et marium æquora. ». (57) Απάγει πάλιν τοῦ δεξιού ; Sic Reg. b, et (38) Δι' υπερβολήν. Regg. b ει μη δι' υπερβο (39) Υφαίρεσις. Reg. b., ἀφαίρεσις. (40) Μηδὲ λαμπρότερος τοῦ φωτός. Ilec desunt (41) Ἐὰν εἰδῶμεν κόσμον. Bill. : • Si modesti et (42) Ο γάρ. Sic Or. 1. In ed., 8 γάρ. (45) Τάξις συνέχει, etc. Reg. b et Or. 1, τάξις (44) Kal. Deest in Or. 1. (45) 'Εν κόσμῳ. In nonnullis, εὐκοσμίως. (46) Καὶ διαστήμασι. Sic duo Regg., Or. 1, (47) Καὶ οὐκ ἐπαφῆκεν. Hæc desunt in Or. 1. Sic (48) Εσπειρεν. Schol. : Πηγὰς καὶ ποταμούς,

διεστραμμέναι δέ εἰσιν αἱ ἐξ ἀριστερῶν. Πῶς οὖν ἐπαινεῖ τὸ δεξιὸν, καὶ ἀπάγει πάλιν τοῦ δεξιοῦ (37) ; Τούτου δηλαδὴ τοῦ φαινομένου δεξιοῦ, καὶ οὐκ ὄντος. Πρὸς ὁ βλέπων ἑτέρωθι, Μὴ γίνου δίκαιος πολύ, φησί, μηδὲ σοφίζου περισσά. Τὸ γὰρ αὐτὸ καὶ περὶ δικαιοσύνην, καὶ περὶ σοφίαν πάθος, θερμότη, περὶ πρᾶξιν καὶ λόγον, ἔξω τοῦ καλοῦ καὶ τῆς ἀρετῆς δ' ὑπερβολὴν (38) πίπτουσα. Η καὶ τὸ ἐνδέον καὶ τὸ ὑπερβάλλον ὁμοίως λυμαίνεται, ὥσπερ καὶ τῷ κανόνι πρόσθεσις ἢ ὑφαίρεσις (39). Ζ΄. Μηδεὶς οὖν ἔστω πλέον ἢ καλῶς ἔχει σοφός, Β μηδὲ τοῦ νόμου νομιμώτερος, μηδὲ λαμπρότερος τοῦ φωτὸς (40), μηδὲ τοῦ κανόνος εὐθύτερος, μηδὲ τῆς ἐντολῆς ὑψηλότερος. Εσται δὲ τοῦτο πῶς; Ἐὰν εἰδῶμεν κόσμον (41), καὶ ἐπαινῶμεν φύσεως νόμον, καὶ ἐπώμεθα λόγῳ, καὶ μὴ ἀτιμάζωμεν ευταξίαν. Εμβλέψατε εἰς τὸν οὐρανὸν ἄνω, καὶ εἰς τὴν γῆν κάτω, καὶ ἐννοήσατε, πῶς συνέστη τὸ πᾶν, καὶ ὅθεν, καὶ τί πρὸ τῆς διακοσμήσεως ήν, καὶ τί νῦν ὄνομα τῷ παντί. Τάξει τὰ πάντα διεκοσμήθη, και, ὁ δια κοσμήσας Λόγος· καίτοιγε ὡς ἐν τὰ πάντα καὶ ἀθρόως ὑποστῆναι δυνατὸν ἦν (ὁ γὰρ (42) τοῖς οὐκ οὖσι τὸ εἶναι δούς, καὶ τοῖς γενομένοις τὰς ἰδέας καὶ τὰ σχήματα, οὐδ᾽ ὁμοῦ τὸ πᾶν ἀναδεῖξαι καὶ διακος- μῆσαι ἀσθενὴς ἦν· ἀλλὰ διὰ τοῦτο πρῶτόν τι καὶ δεύτερον ἀριθμεῖται, καὶ τρίτον, καὶ τὰ ἑξῆς, ἵνα τάξις εὐθὺς συνεισέλθῃ τοῖς κτίσμασι. Η. Τάξις οὖν τὸ πᾶν συνεστήσατο. Τάξις συν έχει (43) καὶ τὰ ἐπουράνια καὶ τὰ ἐπίγεια· τάξις ἐν νοητοῖς· τάξις ἐν αἰσθητοῖς· τάξις ἐν ἀγγέλοις · τά ξις ἐν ἄστροις, καὶ (44) κινήσει, καὶ μεγέθει, καὶ σχέσει τῇ πρὸς ἄλληλα, καὶ λαμπρότητι. Αλλη δόξα ἡλίου, καὶ ἄλλη δόξα σελήνης, καὶ ἄλλη δόξα ἀστέρων· ἀστὴρ γὰρ ἀστέρος διαφέρει ἐν δόξῃ· τάξις ἐν ὥραις καὶ καιροῖς, ἐν κόσμῳ (45) προϊοῦσί τε καὶ ὑπαπιοῦσι, καὶ διὰ τῆς μεσότητος τὸ αὐστη ρὸν τιθασσεύουσι· τάξις ἐν ἡμέρας καὶ νυκτὸς μέ τροις, καὶ διαστήμασι (46). Τάξις ἐν στοιχείοις, ἐξ ὧν τὰ σώματα · τάξις περιήγαγεν οὐρανὸν, ἤπλωσεν αέρα, γῆν ὑπέθηκεν, ἢ καὶ ὑπερέθηκε, φύσιν ύγραν ἔχει καὶ συνήγαγεν, ἀνέμους ἀφῆκε, καὶ οὐκ ἐπι ἀφῆκεν (47), ὕδωρ ἔδησεν ἐν νεφέλαις, καὶ οὐ κατ- ἔσχεν, ἀλλ᾽ ἔσπειρεν (48) ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς ἀπάγει τοῦ δεξιοῦ πάλιν. λῆς. Μος, ή καί. ἢ καί. οὖν ἔχει καὶ τὰ οὐράνια. καί. ἴσως καὶ τῶν θαλασσῶν τὰ πελάγη - ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. ! A inquit, ad dexteram, neque ad sinistram : nec per contraria in æquale malumn, hoc est, in peccatum, incidus. Quanquam alioqui, quod natura dextrumn est, his verbis laudat : Vias enim, quæ a dextris sunt, novit Deus : perversæ autem sunt, quæ a sini- stris sunt s. Qui dit igitur, ut qui dextrum laudat, idem rursum a dextro nos abducat? Intelligit profecto quod dextri speciem habet, cum revera tale non sit. Quod etiam spectans alio loco inquit : Ne magnope- re justus sis, nec supra modum sapiens ". Par elenium justitia atque sapientiæ detrimentum affert acris, tam in actione, quam in sermone, ani- mi impetus, a bono nempe et a virtuté propter excessum excidens. Hanc enim defectus et excessug peræque labefactant, non secus ac regulam additio aliqua aut subtractio. Vll. Nemo igitur sapientior sit, quam conveniat, nec lege exactior, nec luce splendidior, nec norma rectior, nec praecepto sublimior. Id vero qua tandem. ratione consequemur? Nempe si ordinem noverimus, et naturæ leges comprobemus, et rationem ducem sequamur, et disciplinam non aspernemur. Respici❤ te in coelum sursum, et in terram deorsum s, atque animadvertite, quo pacto tota hæc rerum moles constructa et coagmentata fuerit, unde originem ha buerit, quid ante earum concinnitatem erat, et quo jam nomine universum appelletur. Ordine omnia concinnata et distincta sunt, et quidem concinnato- re Verbo : non quod, ut una res, ita omnes simul produci non possent (nam qui ea quæ non erant, in ortum produxit, productisque formam et speciem. C dedit, idem profecto nequaquam infrmitate probi- bebatur, quominus omnia simul in lucem ederet et. ingrediatur. exornarel); verum ob hanc causam, aliud primum, aliud secundum, aliud tertium numeratur, ac sic deinceps, ut simul cum rebus creatis ordo statim D VIII. Ordo itaque omnia constituit, et colligavit: ordo cœlestia et terrestria continet; ordo in iis, quæ ratione et animo intelliguntur, locum habet; ordo in iis, quæ sensibus percipiuntur; ordo in an- gelis ; ordo in astrorum motu, magnitudine, mutua relatione, et splendore: Alia enim solis claritas est, alia luna, alia stellarum. Stella enim a stella clarita- te differt "; ordo in anni partibus et temporibus, aple et distincte, tum progredientibus, et recedenti bus, ac per mediocritatem asperitatem mitigantibus; ordo in diei et noctis mensuris et intervallis; ordo in elementis, ex quibus corpora constant. Ordo co- luın in orbem duxit, aerem exporrexit, terram sup- posuit, aut etiam superposuit, humidam naturam fu- dit, atque in unum locum contraxit, ventos emisit, sed non ad hominum perniciem immisit, aquas in * Cor. 2, 41. Prov. iv, 27. ibid. Eccle. vit, 17. Isa. Li, 6. Or. 1. In ed., Bas., in duobus Regg. compositi esse curemus. cœ- Comb. In edit. deest hunc locum exponit Elias: Laxavit ventos, ut spirent utiliter, sed non ita laxavit, ut eis facta sit copia supra modum flandi. › Sparsit fontes et fluvios, fortassis et marium æquora. ». (57) Απάγει πάλιν τοῦ δεξιού ; Sic Reg. b, et (38) Δι' υπερβολήν. Regg. b ει μη δι' υπερβο (39) Υφαίρεσις. Reg. b., ἀφαίρεσις. (40) Μηδὲ λαμπρότερος τοῦ φωτός. Ilec desunt (41) Ἐὰν εἰδῶμεν κόσμον. Bill. : • Si modesti et (42) Ο γάρ. Sic Or. 1. In ed., 8 γάρ. (45) Τάξις συνέχει, etc. Reg. b et Or. 1, τάξις (44) Kal. Deest in Or. 1. (45) 'Εν κόσμῳ. In nonnullis, εὐκοσμίως. (46) Καὶ διαστήμασι. Sic duo Regg., Or. 1, (47) Καὶ οὐκ ἐπαφῆκεν. Hæc desunt in Or. 1. Sic (48) Εσπειρεν. Schol. : Πηγὰς καὶ ποταμούς,

Α γῆς, εὐτάκτως καὶ ὁμοτίμως· καὶ ταῦτα οὐκ ἐπ' ὀλί γον, οὐδὲ εἰς ἕνα καιρὸν ἢ χρόνον, ἀλλ' ἀπ' ἀρχῆς εἰς τέλος, τὴν αὐτὴν ὁδὸν εὐθυνόμενα καὶ περιπο ρευόμενα, πεπηγότα τε καὶ κινούμενα, τὸ μὲν τῷ Λόγῳ, τὸ δὲ (49) τῇ ρεύσει · Έστησεν αὐτὰ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· πρόσταγμα ἔθετο, καὶ οὐ παρελεύσεται. Τοῦτο τῆς πήξεως· καὶ εἴ τι γέγονεν, ή γεννήσεται (50), τοῦτο τοῦ ῥεύ ματος (51). Καὶ τάξεως μὲν ἐπικρατούσης, κόσμος, τὸ Πᾶν, καὶ τὸ κάλλος ἀκίνητον. 'Αταξία δὲ καὶ ἀκοσμία, ἐν μὲν ἀέρι τοὺς σκηπτούς, ἐν δὲ γῇ τοὺς σεισμούς, ἐν δὲ θαλάσσῃ τὰς ἐπικλύσεις (52), ἐν δὲ πόλεσι καὶ οἴκοις πολέμους, ἐν δὲ τοῖς σώμασι τὰς ἀῤῥωστίας, ἐν δὲ ταῖς ψυχαῖς τὰς ἁμαρτίας, έκαινο τόμησεν (53). Ταῦτα πάντα οὐ τάξεως, οὐδὲ εἰρήνης, ἀλλὰ ταραχῆς καὶ ἀταξίας ὀνόματα. Καὶ τὴν θρυλο λουμένην δὲ (54) φθορὰν καὶ (55) προσδοκωμένην, μὴ ἄλλο τι, ἀδελφοί, ἢ πλεονασμὸν ἀταξίας εἶναι νο μίζωμεν. Συνδεί μὲν γὰρ τάξις, λύει δὲ ἀταξία, ὅταν λύσαι τὸ πᾶν ἢ μεταποιῆσαι παραστῇ τῶ συνδή- Β τῷ μὲν τῷ λόγῳ, τῷ δέ, Τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας· σαντι. Θ. Τάξις καὶ τοῖς ζώοις ἅπασι γένεσιν, καὶ τρο φὴν, καὶ τὰς καταλλήλους ἑκάστῳ (55) χώρας ενο μοθέτησε. Καὶ οὔτε δελφινά τις εἶδεν αὔλακα τέ μνοντα, οὔτε βοῦν δι᾽ ὕδατος ολισθαίνοντα· ὥσπερ οὐδ' ἥλιον ἐν νυκτὶ μειούμενον, ἢ πληρούμενον, οὔτε σελήνην ἐν ἡμέρᾳ πυρσεύουσαν· ὄρη τὰ ὑψηλὰ ταῖς ἐλάφοις, πέτρα καταφυγὴ τοῖς λαγωοῖς (56). Εποί- ησε σελήνην εἰς καιρούς· ὁ ἥλιος ἔγνω τὴν δύσιν αὐτοῦ· νύξ, καὶ ἄνθρωπος ὕπνῳ συστέλλεται, καὶ τὰ θηρία παῤῥησιάζεται, καὶ ζητεῖ τροφὴν ἕκαστον τὴν διδομένην παρὰ τοῦ κτίσαντος· ἡμέρα, καὶ τὰ θηρία συνάγεται, καὶ ἄνθρωπος ἐπὶ τὴν ἐργασίαν ἐπείγε ται· καὶ ἀλλήλοις υποχωροῦμεν ἐν τάξει (56), νόμῳ καὶ λόγῳ φύσεως. Προσθήσω το μέγιστόν τε (57) καὶ οἰκειότατον. Τάξις ἐκ λογικοῦ τε καὶ ἀλόγου κράματος, τὸν ἄνθρωπον (57'), ζῶον λογικόν, συνεστήσατο· καὶ συνέδησε μυστικῶς τε (58) καὶ ἀῤῥήτως τὸν χοῦν τῷ νοῖ, καὶ τὸν νοῦν τῷ πνεύματι. Καὶ ἵνα θαυματουργήσῃ τι μεῖζον ἐν τῷ ἑαυτοῦ πλάτ σματι, τὸ αὐτὸ καὶ διεσώσατο, καὶ διέλυσε. Τὸ μὲν γὰρ ἐπεισήγαγε (58'), τὸ δὲ ὑπεξήγαγεν (59), ὥσπερ ἐν ῥεύματι, καὶ τῷ θνητῷ τὴν ἀθανασίαν ἐπραγμα τεύσατο διὰ λύσεως (59'). Αὕτη καὶ τῶν ἀλόνων ἡμᾶς (56') Εντάξει. 'Εκ λογικοῦ τε καὶ ἀλόγου κράματος, τὸν ἄνθρωπον. 'Επεισήγαγε. Τῇ γεννήσει · « Διὰ λύσεως. Ως ὁδοῦ οὔσης τῆς λύσ σεως ἐπὶ τὴν ἀνάστασιν, καὶ τὴν ἐκεῖθεν ἀθανασίαν· nubibus astrinsit, sed non retinuit, verum in totius terræ faciem apte et æquabiliter sparsit : idque non ad exiguum tempus, vel unum aliquem tempo- ris articulum, verum ab ipsis mundi primordiis in finem usque, eamdem viam recto cursu tenentia, et circumeuntia, fixaque simul et motu agitata; illud vi Verbi et facultate, hoc rei fluxæ et caducæ natu- ra : Statuit ea in @lernum, et in saculum sæculi : præceptum posuit, et non præteribit *. Illud fixionis et soliditatis : at si quid ortum habuit, aut habitu- rum est, hoc faxionis. Atque vigente quidem ordi- ne, stat mundus, id est, universum hoc ; ac ejus pulchritudo, certa et stabilis est. Contra autem, perturbatio et confusio, in aere procellas, in terra motus, in 'mari exundationes, in urbibus domibus- que bella et dissidia, in corporibus morbos, in ani- mis peccata, procreavit. Hæc enim omnia, non pacis nec ordinis, sed confusionis et perturbationis nomi- na sunt. Quin celebrem quoque illam, atque omnium sermone tritam, et in exspectatione positam labem et corruptionem, haud quidquam, fratres, aliud esse existimemus, quam profusam quamdam et redundantem omnium rerum confusionem; ut enim ordo constringit, ita perturbatio solvit ac dissipat; cum videlicet, totam hanc rerum machinam dissolvere, aut in præstantiorem statum commutare, ei visum fuerit, a quo conjuncta, et tanquam vinculis qui- busdam constricta est. C IX. Ordo cunctis animantibus ortum, et alimen- tum, ac sedes unicuique aplas et congruentes in- dixit, et quasi lata lege præscripsit. Ac nec delphi- num quisquam arva sulcantem vidit, nec bovem per aquas lubricum iter carpentem; quemadmo- dum nec solem noctu decrescentem vel augescen- " tem, nec rursus lunam mortalibus interdiu praelu- centem. Montes excelsi cervis : petra refugium he- rinaciis. Fecit lunam in tempora, sol cognovit oc- casum suum s. Simul atque nox terram caligine obduxit, statim homo somno contrahitur, feræ autem libere vagantur, ac pabulum a Creatore con- cessum quærunt; simul atque dies illuxit, statim bestiæ congregantur, atque homo ad opus properat. Ita ordine, et juxta naturæ legem atque rationem, nobis invicem cedimus. Addam, quod maximum est, maximeque proprium. Ordo es mistura, par- dim ratione prædita, partim rationis experte, hominem, ratione utens animal, construxit ; atque arcano modo, et qui nullis verbis explicari D queat, terram cum mente, mentem cum spiritu vinxit. Quin, ut mirabilius aliquid in figmento suo atque opere patraret, idemn ipsum et conserva- so Psal. cxLvil, 6. st Psal. cus, 18, 19. 2, et Or. 1. In ed., etc. Schol. : «Ratione essentiæ, fixa; ratione fluxionis, seu ortus et interitus, mota. » introduxit. » i Comb. rejicit ev, et vertit : «Ordi- ni, natura legi et rationi cedimus. » (57') Hæc desunt in duobus Regg. et Or. 1. Or. 1. (58') Schol. : Gene- ratione, ortu. › gratione, a seu, morte. (59') Schol. : 3. GREGORII THEOLOGI (49) Τὸ μὲν τῷ λόγῳ, τὸ δέ. Sic Reg. 1, Coisl. (50) "Η γεννήσεται. Οr. 1, καὶ γενήσεται. (51) Ρεύματος. Coisl. 1, ρήματος. (52) Επικλύσεις. Bill. : naufragia. (53) Εκαινοτόμησε. « Quasi res novas moliendo (54) Δέ. Deest in duobus Regg., et Or. 1. (35) Kal. Duo Regg., 4. (55) Ἑκάστῳ. Ιn quibusdam, ἑκάστοις. (56) Λαγωοίς. « Leporibus. (57) Μέγιστόν τε. Deest τε in Or. 1. (58) Μυστικῶς τε. Deest τe in duobus Regg., et (59) Υπεξήγαγεν. Schol.: Τῇ μεταστάσει· «Mi

Α γῆς, εὐτάκτως καὶ ὁμοτίμως· καὶ ταῦτα οὐκ ἐπ' ὀλί γον, οὐδὲ εἰς ἕνα καιρὸν ἢ χρόνον, ἀλλ' ἀπ' ἀρχῆς εἰς τέλος, τὴν αὐτὴν ὁδὸν εὐθυνόμενα καὶ περιπο ρευόμενα, πεπηγότα τε καὶ κινούμενα, τὸ μὲν τῷ Λόγῳ, τὸ δὲ (49) τῇ ρεύσει · Έστησεν αὐτὰ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· πρόσταγμα ἔθετο, καὶ οὐ παρελεύσεται. Τοῦτο τῆς πήξεως· καὶ εἴ τι γέγονεν, ή γεννήσεται (50), τοῦτο τοῦ ῥεύ ματος (51). Καὶ τάξεως μὲν ἐπικρατούσης, κόσμος, τὸ Πᾶν, καὶ τὸ κάλλος ἀκίνητον. 'Αταξία δὲ καὶ ἀκοσμία, ἐν μὲν ἀέρι τοὺς σκηπτούς, ἐν δὲ γῇ τοὺς σεισμούς, ἐν δὲ θαλάσσῃ τὰς ἐπικλύσεις (52), ἐν δὲ πόλεσι καὶ οἴκοις πολέμους, ἐν δὲ τοῖς σώμασι τὰς ἀῤῥωστίας, ἐν δὲ ταῖς ψυχαῖς τὰς ἁμαρτίας, έκαινο τόμησεν (53). Ταῦτα πάντα οὐ τάξεως, οὐδὲ εἰρήνης, ἀλλὰ ταραχῆς καὶ ἀταξίας ὀνόματα. Καὶ τὴν θρυλο λουμένην δὲ (54) φθορὰν καὶ (55) προσδοκωμένην, μὴ ἄλλο τι, ἀδελφοί, ἢ πλεονασμὸν ἀταξίας εἶναι νο μίζωμεν. Συνδεί μὲν γὰρ τάξις, λύει δὲ ἀταξία, ὅταν λύσαι τὸ πᾶν ἢ μεταποιῆσαι παραστῇ τῶ συνδή- Β τῷ μὲν τῷ λόγῳ, τῷ δέ, Τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας· σαντι. Θ. Τάξις καὶ τοῖς ζώοις ἅπασι γένεσιν, καὶ τρο φὴν, καὶ τὰς καταλλήλους ἑκάστῳ (55) χώρας ενο μοθέτησε. Καὶ οὔτε δελφινά τις εἶδεν αὔλακα τέ μνοντα, οὔτε βοῦν δι᾽ ὕδατος ολισθαίνοντα· ὥσπερ οὐδ' ἥλιον ἐν νυκτὶ μειούμενον, ἢ πληρούμενον, οὔτε σελήνην ἐν ἡμέρᾳ πυρσεύουσαν· ὄρη τὰ ὑψηλὰ ταῖς ἐλάφοις, πέτρα καταφυγὴ τοῖς λαγωοῖς (56). Εποί- ησε σελήνην εἰς καιρούς· ὁ ἥλιος ἔγνω τὴν δύσιν αὐτοῦ· νύξ, καὶ ἄνθρωπος ὕπνῳ συστέλλεται, καὶ τὰ θηρία παῤῥησιάζεται, καὶ ζητεῖ τροφὴν ἕκαστον τὴν διδομένην παρὰ τοῦ κτίσαντος· ἡμέρα, καὶ τὰ θηρία συνάγεται, καὶ ἄνθρωπος ἐπὶ τὴν ἐργασίαν ἐπείγε ται· καὶ ἀλλήλοις υποχωροῦμεν ἐν τάξει (56), νόμῳ καὶ λόγῳ φύσεως. Προσθήσω το μέγιστόν τε (57) καὶ οἰκειότατον. Τάξις ἐκ λογικοῦ τε καὶ ἀλόγου κράματος, τὸν ἄνθρωπον (57'), ζῶον λογικόν, συνεστήσατο· καὶ συνέδησε μυστικῶς τε (58) καὶ ἀῤῥήτως τὸν χοῦν τῷ νοῖ, καὶ τὸν νοῦν τῷ πνεύματι. Καὶ ἵνα θαυματουργήσῃ τι μεῖζον ἐν τῷ ἑαυτοῦ πλάτ σματι, τὸ αὐτὸ καὶ διεσώσατο, καὶ διέλυσε. Τὸ μὲν γὰρ ἐπεισήγαγε (58'), τὸ δὲ ὑπεξήγαγεν (59), ὥσπερ ἐν ῥεύματι, καὶ τῷ θνητῷ τὴν ἀθανασίαν ἐπραγμα τεύσατο διὰ λύσεως (59'). Αὕτη καὶ τῶν ἀλόνων ἡμᾶς (56') Εντάξει. 'Εκ λογικοῦ τε καὶ ἀλόγου κράματος, τὸν ἄνθρωπον. 'Επεισήγαγε. Τῇ γεννήσει · « Διὰ λύσεως. Ως ὁδοῦ οὔσης τῆς λύσ σεως ἐπὶ τὴν ἀνάστασιν, καὶ τὴν ἐκεῖθεν ἀθανασίαν· nubibus astrinsit, sed non retinuit, verum in totius terræ faciem apte et æquabiliter sparsit : idque non ad exiguum tempus, vel unum aliquem tempo- ris articulum, verum ab ipsis mundi primordiis in finem usque, eamdem viam recto cursu tenentia, et circumeuntia, fixaque simul et motu agitata; illud vi Verbi et facultate, hoc rei fluxæ et caducæ natu- ra : Statuit ea in @lernum, et in saculum sæculi : præceptum posuit, et non præteribit *. Illud fixionis et soliditatis : at si quid ortum habuit, aut habitu- rum est, hoc faxionis. Atque vigente quidem ordi- ne, stat mundus, id est, universum hoc ; ac ejus pulchritudo, certa et stabilis est. Contra autem, perturbatio et confusio, in aere procellas, in terra motus, in 'mari exundationes, in urbibus domibus- que bella et dissidia, in corporibus morbos, in ani- mis peccata, procreavit. Hæc enim omnia, non pacis nec ordinis, sed confusionis et perturbationis nomi- na sunt. Quin celebrem quoque illam, atque omnium sermone tritam, et in exspectatione positam labem et corruptionem, haud quidquam, fratres, aliud esse existimemus, quam profusam quamdam et redundantem omnium rerum confusionem; ut enim ordo constringit, ita perturbatio solvit ac dissipat; cum videlicet, totam hanc rerum machinam dissolvere, aut in præstantiorem statum commutare, ei visum fuerit, a quo conjuncta, et tanquam vinculis qui- busdam constricta est. C IX. Ordo cunctis animantibus ortum, et alimen- tum, ac sedes unicuique aplas et congruentes in- dixit, et quasi lata lege præscripsit. Ac nec delphi- num quisquam arva sulcantem vidit, nec bovem per aquas lubricum iter carpentem; quemadmo- dum nec solem noctu decrescentem vel augescen- " tem, nec rursus lunam mortalibus interdiu praelu- centem. Montes excelsi cervis : petra refugium he- rinaciis. Fecit lunam in tempora, sol cognovit oc- casum suum s. Simul atque nox terram caligine obduxit, statim homo somno contrahitur, feræ autem libere vagantur, ac pabulum a Creatore con- cessum quærunt; simul atque dies illuxit, statim bestiæ congregantur, atque homo ad opus properat. Ita ordine, et juxta naturæ legem atque rationem, nobis invicem cedimus. Addam, quod maximum est, maximeque proprium. Ordo es mistura, par- dim ratione prædita, partim rationis experte, hominem, ratione utens animal, construxit ; atque arcano modo, et qui nullis verbis explicari D queat, terram cum mente, mentem cum spiritu vinxit. Quin, ut mirabilius aliquid in figmento suo atque opere patraret, idemn ipsum et conserva- so Psal. cxLvil, 6. st Psal. cus, 18, 19. 2, et Or. 1. In ed., etc. Schol. : «Ratione essentiæ, fixa; ratione fluxionis, seu ortus et interitus, mota. » introduxit. » i Comb. rejicit ev, et vertit : «Ordi- ni, natura legi et rationi cedimus. » (57') Hæc desunt in duobus Regg. et Or. 1. Or. 1. (58') Schol. : Gene- ratione, ortu. › gratione, a seu, morte. (59') Schol. : 3. GREGORII THEOLOGI (49) Τὸ μὲν τῷ λόγῳ, τὸ δέ. Sic Reg. 1, Coisl. (50) "Η γεννήσεται. Οr. 1, καὶ γενήσεται. (51) Ρεύματος. Coisl. 1, ρήματος. (52) Επικλύσεις. Bill. : naufragia. (53) Εκαινοτόμησε. « Quasi res novas moliendo (54) Δέ. Deest in duobus Regg., et Or. 1. (35) Kal. Duo Regg., 4. (55) Ἑκάστῳ. Ιn quibusdam, ἑκάστοις. (56) Λαγωοίς. « Leporibus. (57) Μέγιστόν τε. Deest τε in Or. 1. (58) Μυστικῶς τε. Deest τe in duobus Regg., et (59) Υπεξήγαγεν. Schol.: Τῇ μεταστάσει· «Mi

Α γῆς, εὐτάκτως καὶ ὁμοτίμως· καὶ ταῦτα οὐκ ἐπ' ὀλί γον, οὐδὲ εἰς ἕνα καιρὸν ἢ χρόνον, ἀλλ' ἀπ' ἀρχῆς εἰς τέλος, τὴν αὐτὴν ὁδὸν εὐθυνόμενα καὶ περιπο ρευόμενα, πεπηγότα τε καὶ κινούμενα, τὸ μὲν τῷ Λόγῳ, τὸ δὲ (49) τῇ ρεύσει · Έστησεν αὐτὰ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· πρόσταγμα ἔθετο, καὶ οὐ παρελεύσεται. Τοῦτο τῆς πήξεως· καὶ εἴ τι γέγονεν, ή γεννήσεται (50), τοῦτο τοῦ ῥεύ ματος (51). Καὶ τάξεως μὲν ἐπικρατούσης, κόσμος, τὸ Πᾶν, καὶ τὸ κάλλος ἀκίνητον. 'Αταξία δὲ καὶ ἀκοσμία, ἐν μὲν ἀέρι τοὺς σκηπτούς, ἐν δὲ γῇ τοὺς σεισμούς, ἐν δὲ θαλάσσῃ τὰς ἐπικλύσεις (52), ἐν δὲ πόλεσι καὶ οἴκοις πολέμους, ἐν δὲ τοῖς σώμασι τὰς ἀῤῥωστίας, ἐν δὲ ταῖς ψυχαῖς τὰς ἁμαρτίας, έκαινο τόμησεν (53). Ταῦτα πάντα οὐ τάξεως, οὐδὲ εἰρήνης, ἀλλὰ ταραχῆς καὶ ἀταξίας ὀνόματα. Καὶ τὴν θρυλο λουμένην δὲ (54) φθορὰν καὶ (55) προσδοκωμένην, μὴ ἄλλο τι, ἀδελφοί, ἢ πλεονασμὸν ἀταξίας εἶναι νο μίζωμεν. Συνδεί μὲν γὰρ τάξις, λύει δὲ ἀταξία, ὅταν λύσαι τὸ πᾶν ἢ μεταποιῆσαι παραστῇ τῶ συνδή- Β τῷ μὲν τῷ λόγῳ, τῷ δέ, Τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας· σαντι. Θ. Τάξις καὶ τοῖς ζώοις ἅπασι γένεσιν, καὶ τρο φὴν, καὶ τὰς καταλλήλους ἑκάστῳ (55) χώρας ενο μοθέτησε. Καὶ οὔτε δελφινά τις εἶδεν αὔλακα τέ μνοντα, οὔτε βοῦν δι᾽ ὕδατος ολισθαίνοντα· ὥσπερ οὐδ' ἥλιον ἐν νυκτὶ μειούμενον, ἢ πληρούμενον, οὔτε σελήνην ἐν ἡμέρᾳ πυρσεύουσαν· ὄρη τὰ ὑψηλὰ ταῖς ἐλάφοις, πέτρα καταφυγὴ τοῖς λαγωοῖς (56). Εποί- ησε σελήνην εἰς καιρούς· ὁ ἥλιος ἔγνω τὴν δύσιν αὐτοῦ· νύξ, καὶ ἄνθρωπος ὕπνῳ συστέλλεται, καὶ τὰ θηρία παῤῥησιάζεται, καὶ ζητεῖ τροφὴν ἕκαστον τὴν διδομένην παρὰ τοῦ κτίσαντος· ἡμέρα, καὶ τὰ θηρία συνάγεται, καὶ ἄνθρωπος ἐπὶ τὴν ἐργασίαν ἐπείγε ται· καὶ ἀλλήλοις υποχωροῦμεν ἐν τάξει (56), νόμῳ καὶ λόγῳ φύσεως. Προσθήσω το μέγιστόν τε (57) καὶ οἰκειότατον. Τάξις ἐκ λογικοῦ τε καὶ ἀλόγου κράματος, τὸν ἄνθρωπον (57'), ζῶον λογικόν, συνεστήσατο· καὶ συνέδησε μυστικῶς τε (58) καὶ ἀῤῥήτως τὸν χοῦν τῷ νοῖ, καὶ τὸν νοῦν τῷ πνεύματι. Καὶ ἵνα θαυματουργήσῃ τι μεῖζον ἐν τῷ ἑαυτοῦ πλάτ σματι, τὸ αὐτὸ καὶ διεσώσατο, καὶ διέλυσε. Τὸ μὲν γὰρ ἐπεισήγαγε (58'), τὸ δὲ ὑπεξήγαγεν (59), ὥσπερ ἐν ῥεύματι, καὶ τῷ θνητῷ τὴν ἀθανασίαν ἐπραγμα τεύσατο διὰ λύσεως (59'). Αὕτη καὶ τῶν ἀλόνων ἡμᾶς (56') Εντάξει. 'Εκ λογικοῦ τε καὶ ἀλόγου κράματος, τὸν ἄνθρωπον. 'Επεισήγαγε. Τῇ γεννήσει · « Διὰ λύσεως. Ως ὁδοῦ οὔσης τῆς λύσ σεως ἐπὶ τὴν ἀνάστασιν, καὶ τὴν ἐκεῖθεν ἀθανασίαν· nubibus astrinsit, sed non retinuit, verum in totius terræ faciem apte et æquabiliter sparsit : idque non ad exiguum tempus, vel unum aliquem tempo- ris articulum, verum ab ipsis mundi primordiis in finem usque, eamdem viam recto cursu tenentia, et circumeuntia, fixaque simul et motu agitata; illud vi Verbi et facultate, hoc rei fluxæ et caducæ natu- ra : Statuit ea in @lernum, et in saculum sæculi : præceptum posuit, et non præteribit *. Illud fixionis et soliditatis : at si quid ortum habuit, aut habitu- rum est, hoc faxionis. Atque vigente quidem ordi- ne, stat mundus, id est, universum hoc ; ac ejus pulchritudo, certa et stabilis est. Contra autem, perturbatio et confusio, in aere procellas, in terra motus, in 'mari exundationes, in urbibus domibus- que bella et dissidia, in corporibus morbos, in ani- mis peccata, procreavit. Hæc enim omnia, non pacis nec ordinis, sed confusionis et perturbationis nomi- na sunt. Quin celebrem quoque illam, atque omnium sermone tritam, et in exspectatione positam labem et corruptionem, haud quidquam, fratres, aliud esse existimemus, quam profusam quamdam et redundantem omnium rerum confusionem; ut enim ordo constringit, ita perturbatio solvit ac dissipat; cum videlicet, totam hanc rerum machinam dissolvere, aut in præstantiorem statum commutare, ei visum fuerit, a quo conjuncta, et tanquam vinculis qui- busdam constricta est. C IX. Ordo cunctis animantibus ortum, et alimen- tum, ac sedes unicuique aplas et congruentes in- dixit, et quasi lata lege præscripsit. Ac nec delphi- num quisquam arva sulcantem vidit, nec bovem per aquas lubricum iter carpentem; quemadmo- dum nec solem noctu decrescentem vel augescen- " tem, nec rursus lunam mortalibus interdiu praelu- centem. Montes excelsi cervis : petra refugium he- rinaciis. Fecit lunam in tempora, sol cognovit oc- casum suum s. Simul atque nox terram caligine obduxit, statim homo somno contrahitur, feræ autem libere vagantur, ac pabulum a Creatore con- cessum quærunt; simul atque dies illuxit, statim bestiæ congregantur, atque homo ad opus properat. Ita ordine, et juxta naturæ legem atque rationem, nobis invicem cedimus. Addam, quod maximum est, maximeque proprium. Ordo es mistura, par- dim ratione prædita, partim rationis experte, hominem, ratione utens animal, construxit ; atque arcano modo, et qui nullis verbis explicari D queat, terram cum mente, mentem cum spiritu vinxit. Quin, ut mirabilius aliquid in figmento suo atque opere patraret, idemn ipsum et conserva- so Psal. cxLvil, 6. st Psal. cus, 18, 19. 2, et Or. 1. In ed., etc. Schol. : «Ratione essentiæ, fixa; ratione fluxionis, seu ortus et interitus, mota. » introduxit. » i Comb. rejicit ev, et vertit : «Ordi- ni, natura legi et rationi cedimus. » (57') Hæc desunt in duobus Regg. et Or. 1. Or. 1. (58') Schol. : Gene- ratione, ortu. › gratione, a seu, morte. (59') Schol. : 3. GREGORII THEOLOGI (49) Τὸ μὲν τῷ λόγῳ, τὸ δέ. Sic Reg. 1, Coisl. (50) "Η γεννήσεται. Οr. 1, καὶ γενήσεται. (51) Ρεύματος. Coisl. 1, ρήματος. (52) Επικλύσεις. Bill. : naufragia. (53) Εκαινοτόμησε. « Quasi res novas moliendo (54) Δέ. Deest in duobus Regg., et Or. 1. (35) Kal. Duo Regg., 4. (55) Ἑκάστῳ. Ιn quibusdam, ἑκάστοις. (56) Λαγωοίς. « Leporibus. (57) Μέγιστόν τε. Deest τε in Or. 1. (58) Μυστικῶς τε. Deest τe in duobus Regg., et (59) Υπεξήγαγεν. Schol.: Τῇ μεταστάσει· «Mi

διέστησε, καὶ πόλεις ᾤκισε, καὶ νόμους ἔθετο, καὶ ἀρετὴν ἐτίμησε, καὶ κακίαν ἐκόλασε, καὶ τέχνας εύρετο, καὶ συζυγίαν (60) ηρμόσατο, καὶ τῷ περὶ τὰ γεννώμενα φίλτρῳ τὸν βίον ἡμέρωσε, καὶ μεῖζόν τι τοῦ κάτω πόθου καὶ τοῦ (60) σαρκικοῦ, τὸν περὶ Θεὸν ἐνιδρύσατο. Γ΄. Καὶ τί δεῖ καθ᾽ ἕκαστον λέγειν; Τάξις, τῶν ὄντων ἐστὶ μήτηρ, καὶ ἀσφάλεια· καὶ τὸ τοῦ Λόγου, μόνη καλῶς ἂν εἴποι, τοῦ πάντα δημιουργήσαντος, εἴ γε (61) λάβοι φωνήν. Ὅτε τὸ πᾶν οὐσιοῦτο τῷ Θεῷ καὶ ὑφίστατο, ἐγὼ ἤμην παρ' αὐτῷ ἁρμόζουσα· ἡνίκα ἡτοίμαζε τὸν ἑαυτοῦ θρόνον ἐπ' ἀνέμων, καὶ ἰσχυρὰ ἐποίει τὰ ἄνω νέφη· ἡνίκα ἐθεμελίου τὴν γῆν, καὶ ὡς ἀσφαλεῖς ἐτίθει πηγὰς τὰς ὑπ᾽ οὐρα νὸν (61%), καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πα σαν δύναμιν έχαρίσατο. 'Αλλ' οὗ χάριν ταῦτα πάντα διῆλθον, καὶ πρὸς ὅ πάλαι ὁ λόγος ἠπείγετο ), τάξις κἂν ταῖς Ἐκκλησίαις, τὸ μὲν εἶναί τι ποίμνιον, τὸ δὲ ποιμένας διώρισε· καὶ τὸ μὲν ἄρχειν, τὸ δὲ ἄρχεσθαι· καὶ τὸ μὲν οἷον εἶναι κεφαλὴν, τὸ δὲ πό- δας, τὸ δὲ χεῖρας, τὸ δὲ ὀφθαλμόν, τὸ δὲ ἄλλο τι τῶν μελῶν τοῦ σώματος, πρὸς τὴν τοῦ παντὸς εὐαρμο- στίαν καὶ τὸ συμφέρον, ἢ προεχομένων, ἢ προεχόν- των· καί, ὥσπερ ἐν τοῖς σώμασιν, οὔτε ἀπέῤῥηκται ἀλλήλων τὰ μέλη, ἀλλ' ἐν σῶμα τὸ πᾶν ἐστιν ἐκ δια- φόρων συγκείμενον· οὔτε ταυτὸ (62) πάντων ἐνέρ- γῆμα, εἰ καὶ ταυτὸ τὸ χρήζειν (62) ἀλλήλων εἰς ἀνά- γκην εὐνοίας τε καὶ συννεύσεως (65)· καὶ οὔτε ὀφθαλμὸς βαδίζει, ἀλλ' ὁδηγεῖ· οὔτε ποὺς προβλέπει, ἀλλὰ μεταβαίνει (65'), καὶ μετατίθησιν· οὔτε γλῶσσα δέχεται φωνάς, ἀκοῆς γάρ· οὔτε ἀκοὴ φθέγγεται, γλώσσης γάρ· καὶ ῥις μὲν, ὀδμῶν (64) αισθητήριον· λάρυγξ δὲ σῖτα γεύεται, φησὶν ὁ Ἰώς· χεὶρ δὲ τοῦ διδόναι καὶ τοῦ λαμβάνειν ὄργανον· νοῦς δὲ τοῖς πᾶ σιν ἡγεμών, παρ' οὗ τὸ αἰσθάνεσθαι, καὶ εἰς ἂν ἡ αἴσθησις. Οὕτω καὶ παρ' ἡμῖν, τῷ κοινῷ Χριστοῦ σώματι. ΙΑ'. Οἱ γὰρ πάντες ἓν σῶμά ἐσμεν ἐν Χριστῷ· οἱ δὲ καθ᾿ ἕνα Χριστοῦ, καὶ ἀλλήλων μέλη. Τὸ μὲν γὰρ ἄρχει καὶ προκαθέζεται, τὸ δὲ ἄγεται καὶ εὐθύνεται, καὶ οὔτε ταυτὸν ἀμφότερα ἐνεργεῖ, εἴπερ μὴ ταυτὸν ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι· καὶ γίνεται ἀμφότερα ἓν εἰς ἕνα Χριστόν, ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ συναρμολογούμενα, καὶ συντιθέμενα Πνεύματος. Κἂν τοῖς ἀρχομένοις πάλιν, ὅσον τὸ μέσον καὶ παιδεύσει, καὶ ἀσκήσει, καὶ ἡλι - ἐν τοῖς ἀνίσοις, « i ORATIO XXXII. - DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. - A vit, et dissolvit. Alterum enim superinduxit, alle- tavil, matrimonia copulavit, ac, per acrem erga ad bumanitatem excoluit, et, quod terreno hoc et nostris infixit. B G rum subduxit, non secus atque in aquarum fluxu, corporique mortali immortalitatem per dissolutio- nein comparavit. Ordo nos a mutis animantibus distinxit, civitates condidit, leges instituit, virtu tem honoribus, vitium pena affecit, artes excogi- susceptos liberos amorem, feram et agrestem vitam carnali amore majus est, divinum amorem animis X. Quid autem singula commemorare attinet ? Ordo, omnium rerum pater et praesidium est; istudque Verbi, rerum omnium conditoris et ar- chitecti, solus recte dicere queat, si quidem voceni acceperit: Cum mundus a Deo crearetur ac produ-. ceretur, cum eo eram cuncta componens **; cum ador- naret thronum suum supra ventos, ac supernas nubes roboraret: cum fundamenta terræ jaceret, et velut firmos et tulos fontes, qui sub coelo sunt, statue- ret, ac Spiritu oris sui virtutem omnem illis largiretur ". Verum (ut ad rem ipsam, cujus causa hæc omnia disserui, et ad quam jampridem oratio nostra festinat, veniamus), ordo in Ecclesiis quo- que constituit, ut alii oves sint, alii pastores, alii præsint, alii subsint ac pareant; alins velut caput sit, alius pes, alius manus, alius oculi, alius aliud quoddam corporis membrum, ad totius Ecclesia concinnitatem et utilitatem, vel inferius vel præ- stantius. Et quemadmodum in corporibus, nec membra inter se divulsa sunt, verum cuncta unum corpus sunt ex diversis membris conflatum; nec rursum idem omnium munus est, tametsi alioqui ad benevolentiae concordiæque necessitatein, liono- risque parem in disparibus rationem, alia aliorum opera ex æquo indigeant; neque enim oculus am bulat, sed viam conmonstrat : nec res prospicit, seď progreditur ac loca permutat: nec lingua voces accipit, il enim aurium est: nec rursus auris lo- quitur, quod linguæ officium est: et nasus quidem est odoratus organum; guttur autem, ut ait Job ", cibos degustat : manus porro dandi atque accipiendi instrumentum est : mens denique omnibus præest atque imperat, nimirum a qua vis sentiendi proficiscitur, et ad quam sensus omnes referuntur. Ad eumdem quoque modum apud nos, hoc est, in communi Christi corpore, res se habet. · D Prov. viii, 30. sa ibid. sqq. Ps. xxxi, 6. • Quod dissolutio via sit ad resurrectionem, et ad ipsan, quæ ex illa est, immortalitatem. coelestes fontes; quod certe a Græco, et a Gregorii nente alienum est. XI. Omnes enim corpus unum in Christo sumus, singuli autem Christi, atque alii aliorum membra ". Alii enim dominantur et præsunt: alii parent ac reguntur. Et quamvis non eadem sit utrorumque actio, siquidem imperare, et imperio regi, 'non est idem; fiunt tamen utraque unum in <unum Chri- stum, ab eodem Spiritu constructa atque compacta. Ac rursus, quemadmodum inter eos, qui subsunt, ss Job xxxiv, 5. 8. Rom. sit, 5. Deest to in ed. et parem honoris in disparibus ra- tionem. Id est, ad æqualitatem servandam in iis rebus quæ dispares sunt.) (60) Συζυγίαν. Duo Regg., συζυγίας. (60) Τοῦ. Deest in duobus Regg. (61) Εt γε. Sic plerique codd. Deest γε in ed. (61) Πηγὰς τὰς ὑπ' οὐρανόν. Billius : « Super- (62) Ταυτό. Reg. b, ταυτόν. (62) Το χρήζειν. Sic Reg. bm, Coisl. 1 et 2, etc. (63) Συννεύσεως. Coisl. 1 addit, καὶ ἰσοτιμίας (63) Μεταβαίνει. Bill.: ingreditur. » (64) Οδιῶν. Reg. 'b, et Comb., ὀσμῶν.

διέστησε, καὶ πόλεις ᾤκισε, καὶ νόμους ἔθετο, καὶ ἀρετὴν ἐτίμησε, καὶ κακίαν ἐκόλασε, καὶ τέχνας εύρετο, καὶ συζυγίαν (60) ηρμόσατο, καὶ τῷ περὶ τὰ γεννώμενα φίλτρῳ τὸν βίον ἡμέρωσε, καὶ μεῖζόν τι τοῦ κάτω πόθου καὶ τοῦ (60) σαρκικοῦ, τὸν περὶ Θεὸν ἐνιδρύσατο. Γ΄. Καὶ τί δεῖ καθ᾽ ἕκαστον λέγειν; Τάξις, τῶν ὄντων ἐστὶ μήτηρ, καὶ ἀσφάλεια· καὶ τὸ τοῦ Λόγου, μόνη καλῶς ἂν εἴποι, τοῦ πάντα δημιουργήσαντος, εἴ γε (61) λάβοι φωνήν. Ὅτε τὸ πᾶν οὐσιοῦτο τῷ Θεῷ καὶ ὑφίστατο, ἐγὼ ἤμην παρ' αὐτῷ ἁρμόζουσα· ἡνίκα ἡτοίμαζε τὸν ἑαυτοῦ θρόνον ἐπ' ἀνέμων, καὶ ἰσχυρὰ ἐποίει τὰ ἄνω νέφη· ἡνίκα ἐθεμελίου τὴν γῆν, καὶ ὡς ἀσφαλεῖς ἐτίθει πηγὰς τὰς ὑπ᾽ οὐρα νὸν (61%), καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πα σαν δύναμιν έχαρίσατο. 'Αλλ' οὗ χάριν ταῦτα πάντα διῆλθον, καὶ πρὸς ὅ πάλαι ὁ λόγος ἠπείγετο ), τάξις κἂν ταῖς Ἐκκλησίαις, τὸ μὲν εἶναί τι ποίμνιον, τὸ δὲ ποιμένας διώρισε· καὶ τὸ μὲν ἄρχειν, τὸ δὲ ἄρχεσθαι· καὶ τὸ μὲν οἷον εἶναι κεφαλὴν, τὸ δὲ πό- δας, τὸ δὲ χεῖρας, τὸ δὲ ὀφθαλμόν, τὸ δὲ ἄλλο τι τῶν μελῶν τοῦ σώματος, πρὸς τὴν τοῦ παντὸς εὐαρμο- στίαν καὶ τὸ συμφέρον, ἢ προεχομένων, ἢ προεχόν- των· καί, ὥσπερ ἐν τοῖς σώμασιν, οὔτε ἀπέῤῥηκται ἀλλήλων τὰ μέλη, ἀλλ' ἐν σῶμα τὸ πᾶν ἐστιν ἐκ δια- φόρων συγκείμενον· οὔτε ταυτὸ (62) πάντων ἐνέρ- γῆμα, εἰ καὶ ταυτὸ τὸ χρήζειν (62) ἀλλήλων εἰς ἀνά- γκην εὐνοίας τε καὶ συννεύσεως (65)· καὶ οὔτε ὀφθαλμὸς βαδίζει, ἀλλ' ὁδηγεῖ· οὔτε ποὺς προβλέπει, ἀλλὰ μεταβαίνει (65'), καὶ μετατίθησιν· οὔτε γλῶσσα δέχεται φωνάς, ἀκοῆς γάρ· οὔτε ἀκοὴ φθέγγεται, γλώσσης γάρ· καὶ ῥις μὲν, ὀδμῶν (64) αισθητήριον· λάρυγξ δὲ σῖτα γεύεται, φησὶν ὁ Ἰώς· χεὶρ δὲ τοῦ διδόναι καὶ τοῦ λαμβάνειν ὄργανον· νοῦς δὲ τοῖς πᾶ σιν ἡγεμών, παρ' οὗ τὸ αἰσθάνεσθαι, καὶ εἰς ἂν ἡ αἴσθησις. Οὕτω καὶ παρ' ἡμῖν, τῷ κοινῷ Χριστοῦ σώματι. ΙΑ'. Οἱ γὰρ πάντες ἓν σῶμά ἐσμεν ἐν Χριστῷ· οἱ δὲ καθ᾿ ἕνα Χριστοῦ, καὶ ἀλλήλων μέλη. Τὸ μὲν γὰρ ἄρχει καὶ προκαθέζεται, τὸ δὲ ἄγεται καὶ εὐθύνεται, καὶ οὔτε ταυτὸν ἀμφότερα ἐνεργεῖ, εἴπερ μὴ ταυτὸν ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι· καὶ γίνεται ἀμφότερα ἓν εἰς ἕνα Χριστόν, ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ συναρμολογούμενα, καὶ συντιθέμενα Πνεύματος. Κἂν τοῖς ἀρχομένοις πάλιν, ὅσον τὸ μέσον καὶ παιδεύσει, καὶ ἀσκήσει, καὶ ἡλι - ἐν τοῖς ἀνίσοις, « i ORATIO XXXII. - DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. - A vit, et dissolvit. Alterum enim superinduxit, alle- tavil, matrimonia copulavit, ac, per acrem erga ad bumanitatem excoluit, et, quod terreno hoc et nostris infixit. B G rum subduxit, non secus atque in aquarum fluxu, corporique mortali immortalitatem per dissolutio- nein comparavit. Ordo nos a mutis animantibus distinxit, civitates condidit, leges instituit, virtu tem honoribus, vitium pena affecit, artes excogi- susceptos liberos amorem, feram et agrestem vitam carnali amore majus est, divinum amorem animis X. Quid autem singula commemorare attinet ? Ordo, omnium rerum pater et praesidium est; istudque Verbi, rerum omnium conditoris et ar- chitecti, solus recte dicere queat, si quidem voceni acceperit: Cum mundus a Deo crearetur ac produ-. ceretur, cum eo eram cuncta componens **; cum ador- naret thronum suum supra ventos, ac supernas nubes roboraret: cum fundamenta terræ jaceret, et velut firmos et tulos fontes, qui sub coelo sunt, statue- ret, ac Spiritu oris sui virtutem omnem illis largiretur ". Verum (ut ad rem ipsam, cujus causa hæc omnia disserui, et ad quam jampridem oratio nostra festinat, veniamus), ordo in Ecclesiis quo- que constituit, ut alii oves sint, alii pastores, alii præsint, alii subsint ac pareant; alins velut caput sit, alius pes, alius manus, alius oculi, alius aliud quoddam corporis membrum, ad totius Ecclesia concinnitatem et utilitatem, vel inferius vel præ- stantius. Et quemadmodum in corporibus, nec membra inter se divulsa sunt, verum cuncta unum corpus sunt ex diversis membris conflatum; nec rursum idem omnium munus est, tametsi alioqui ad benevolentiae concordiæque necessitatein, liono- risque parem in disparibus rationem, alia aliorum opera ex æquo indigeant; neque enim oculus am bulat, sed viam conmonstrat : nec res prospicit, seď progreditur ac loca permutat: nec lingua voces accipit, il enim aurium est: nec rursus auris lo- quitur, quod linguæ officium est: et nasus quidem est odoratus organum; guttur autem, ut ait Job ", cibos degustat : manus porro dandi atque accipiendi instrumentum est : mens denique omnibus præest atque imperat, nimirum a qua vis sentiendi proficiscitur, et ad quam sensus omnes referuntur. Ad eumdem quoque modum apud nos, hoc est, in communi Christi corpore, res se habet. · D Prov. viii, 30. sa ibid. sqq. Ps. xxxi, 6. • Quod dissolutio via sit ad resurrectionem, et ad ipsan, quæ ex illa est, immortalitatem. coelestes fontes; quod certe a Græco, et a Gregorii nente alienum est. XI. Omnes enim corpus unum in Christo sumus, singuli autem Christi, atque alii aliorum membra ". Alii enim dominantur et præsunt: alii parent ac reguntur. Et quamvis non eadem sit utrorumque actio, siquidem imperare, et imperio regi, 'non est idem; fiunt tamen utraque unum in <unum Chri- stum, ab eodem Spiritu constructa atque compacta. Ac rursus, quemadmodum inter eos, qui subsunt, ss Job xxxiv, 5. 8. Rom. sit, 5. Deest to in ed. et parem honoris in disparibus ra- tionem. Id est, ad æqualitatem servandam in iis rebus quæ dispares sunt.) (60) Συζυγίαν. Duo Regg., συζυγίας. (60) Τοῦ. Deest in duobus Regg. (61) Εt γε. Sic plerique codd. Deest γε in ed. (61) Πηγὰς τὰς ὑπ' οὐρανόν. Billius : « Super- (62) Ταυτό. Reg. b, ταυτόν. (62) Το χρήζειν. Sic Reg. bm, Coisl. 1 et 2, etc. (63) Συννεύσεως. Coisl. 1 addit, καὶ ἰσοτιμίας (63) Μεταβαίνει. Bill.: ingreditur. » (64) Οδιῶν. Reg. 'b, et Comb., ὀσμῶν.

διέστησε, καὶ πόλεις ᾤκισε, καὶ νόμους ἔθετο, καὶ ἀρετὴν ἐτίμησε, καὶ κακίαν ἐκόλασε, καὶ τέχνας εύρετο, καὶ συζυγίαν (60) ηρμόσατο, καὶ τῷ περὶ τὰ γεννώμενα φίλτρῳ τὸν βίον ἡμέρωσε, καὶ μεῖζόν τι τοῦ κάτω πόθου καὶ τοῦ (60) σαρκικοῦ, τὸν περὶ Θεὸν ἐνιδρύσατο. Γ΄. Καὶ τί δεῖ καθ᾽ ἕκαστον λέγειν; Τάξις, τῶν ὄντων ἐστὶ μήτηρ, καὶ ἀσφάλεια· καὶ τὸ τοῦ Λόγου, μόνη καλῶς ἂν εἴποι, τοῦ πάντα δημιουργήσαντος, εἴ γε (61) λάβοι φωνήν. Ὅτε τὸ πᾶν οὐσιοῦτο τῷ Θεῷ καὶ ὑφίστατο, ἐγὼ ἤμην παρ' αὐτῷ ἁρμόζουσα· ἡνίκα ἡτοίμαζε τὸν ἑαυτοῦ θρόνον ἐπ' ἀνέμων, καὶ ἰσχυρὰ ἐποίει τὰ ἄνω νέφη· ἡνίκα ἐθεμελίου τὴν γῆν, καὶ ὡς ἀσφαλεῖς ἐτίθει πηγὰς τὰς ὑπ᾽ οὐρα νὸν (61%), καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πα σαν δύναμιν έχαρίσατο. 'Αλλ' οὗ χάριν ταῦτα πάντα διῆλθον, καὶ πρὸς ὅ πάλαι ὁ λόγος ἠπείγετο ), τάξις κἂν ταῖς Ἐκκλησίαις, τὸ μὲν εἶναί τι ποίμνιον, τὸ δὲ ποιμένας διώρισε· καὶ τὸ μὲν ἄρχειν, τὸ δὲ ἄρχεσθαι· καὶ τὸ μὲν οἷον εἶναι κεφαλὴν, τὸ δὲ πό- δας, τὸ δὲ χεῖρας, τὸ δὲ ὀφθαλμόν, τὸ δὲ ἄλλο τι τῶν μελῶν τοῦ σώματος, πρὸς τὴν τοῦ παντὸς εὐαρμο- στίαν καὶ τὸ συμφέρον, ἢ προεχομένων, ἢ προεχόν- των· καί, ὥσπερ ἐν τοῖς σώμασιν, οὔτε ἀπέῤῥηκται ἀλλήλων τὰ μέλη, ἀλλ' ἐν σῶμα τὸ πᾶν ἐστιν ἐκ δια- φόρων συγκείμενον· οὔτε ταυτὸ (62) πάντων ἐνέρ- γῆμα, εἰ καὶ ταυτὸ τὸ χρήζειν (62) ἀλλήλων εἰς ἀνά- γκην εὐνοίας τε καὶ συννεύσεως (65)· καὶ οὔτε ὀφθαλμὸς βαδίζει, ἀλλ' ὁδηγεῖ· οὔτε ποὺς προβλέπει, ἀλλὰ μεταβαίνει (65'), καὶ μετατίθησιν· οὔτε γλῶσσα δέχεται φωνάς, ἀκοῆς γάρ· οὔτε ἀκοὴ φθέγγεται, γλώσσης γάρ· καὶ ῥις μὲν, ὀδμῶν (64) αισθητήριον· λάρυγξ δὲ σῖτα γεύεται, φησὶν ὁ Ἰώς· χεὶρ δὲ τοῦ διδόναι καὶ τοῦ λαμβάνειν ὄργανον· νοῦς δὲ τοῖς πᾶ σιν ἡγεμών, παρ' οὗ τὸ αἰσθάνεσθαι, καὶ εἰς ἂν ἡ αἴσθησις. Οὕτω καὶ παρ' ἡμῖν, τῷ κοινῷ Χριστοῦ σώματι. ΙΑ'. Οἱ γὰρ πάντες ἓν σῶμά ἐσμεν ἐν Χριστῷ· οἱ δὲ καθ᾿ ἕνα Χριστοῦ, καὶ ἀλλήλων μέλη. Τὸ μὲν γὰρ ἄρχει καὶ προκαθέζεται, τὸ δὲ ἄγεται καὶ εὐθύνεται, καὶ οὔτε ταυτὸν ἀμφότερα ἐνεργεῖ, εἴπερ μὴ ταυτὸν ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι· καὶ γίνεται ἀμφότερα ἓν εἰς ἕνα Χριστόν, ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ συναρμολογούμενα, καὶ συντιθέμενα Πνεύματος. Κἂν τοῖς ἀρχομένοις πάλιν, ὅσον τὸ μέσον καὶ παιδεύσει, καὶ ἀσκήσει, καὶ ἡλι - ἐν τοῖς ἀνίσοις, « i ORATIO XXXII. - DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. - A vit, et dissolvit. Alterum enim superinduxit, alle- tavil, matrimonia copulavit, ac, per acrem erga ad bumanitatem excoluit, et, quod terreno hoc et nostris infixit. B G rum subduxit, non secus atque in aquarum fluxu, corporique mortali immortalitatem per dissolutio- nein comparavit. Ordo nos a mutis animantibus distinxit, civitates condidit, leges instituit, virtu tem honoribus, vitium pena affecit, artes excogi- susceptos liberos amorem, feram et agrestem vitam carnali amore majus est, divinum amorem animis X. Quid autem singula commemorare attinet ? Ordo, omnium rerum pater et praesidium est; istudque Verbi, rerum omnium conditoris et ar- chitecti, solus recte dicere queat, si quidem voceni acceperit: Cum mundus a Deo crearetur ac produ-. ceretur, cum eo eram cuncta componens **; cum ador- naret thronum suum supra ventos, ac supernas nubes roboraret: cum fundamenta terræ jaceret, et velut firmos et tulos fontes, qui sub coelo sunt, statue- ret, ac Spiritu oris sui virtutem omnem illis largiretur ". Verum (ut ad rem ipsam, cujus causa hæc omnia disserui, et ad quam jampridem oratio nostra festinat, veniamus), ordo in Ecclesiis quo- que constituit, ut alii oves sint, alii pastores, alii præsint, alii subsint ac pareant; alins velut caput sit, alius pes, alius manus, alius oculi, alius aliud quoddam corporis membrum, ad totius Ecclesia concinnitatem et utilitatem, vel inferius vel præ- stantius. Et quemadmodum in corporibus, nec membra inter se divulsa sunt, verum cuncta unum corpus sunt ex diversis membris conflatum; nec rursum idem omnium munus est, tametsi alioqui ad benevolentiae concordiæque necessitatein, liono- risque parem in disparibus rationem, alia aliorum opera ex æquo indigeant; neque enim oculus am bulat, sed viam conmonstrat : nec res prospicit, seď progreditur ac loca permutat: nec lingua voces accipit, il enim aurium est: nec rursus auris lo- quitur, quod linguæ officium est: et nasus quidem est odoratus organum; guttur autem, ut ait Job ", cibos degustat : manus porro dandi atque accipiendi instrumentum est : mens denique omnibus præest atque imperat, nimirum a qua vis sentiendi proficiscitur, et ad quam sensus omnes referuntur. Ad eumdem quoque modum apud nos, hoc est, in communi Christi corpore, res se habet. · D Prov. viii, 30. sa ibid. sqq. Ps. xxxi, 6. • Quod dissolutio via sit ad resurrectionem, et ad ipsan, quæ ex illa est, immortalitatem. coelestes fontes; quod certe a Græco, et a Gregorii nente alienum est. XI. Omnes enim corpus unum in Christo sumus, singuli autem Christi, atque alii aliorum membra ". Alii enim dominantur et præsunt: alii parent ac reguntur. Et quamvis non eadem sit utrorumque actio, siquidem imperare, et imperio regi, 'non est idem; fiunt tamen utraque unum in <unum Chri- stum, ab eodem Spiritu constructa atque compacta. Ac rursus, quemadmodum inter eos, qui subsunt, ss Job xxxiv, 5. 8. Rom. sit, 5. Deest to in ed. et parem honoris in disparibus ra- tionem. Id est, ad æqualitatem servandam in iis rebus quæ dispares sunt.) (60) Συζυγίαν. Duo Regg., συζυγίας. (60) Τοῦ. Deest in duobus Regg. (61) Εt γε. Sic plerique codd. Deest γε in ed. (61) Πηγὰς τὰς ὑπ' οὐρανόν. Billius : « Super- (62) Ταυτό. Reg. b, ταυτόν. (62) Το χρήζειν. Sic Reg. bm, Coisl. 1 et 2, etc. (63) Συννεύσεως. Coisl. 1 addit, καὶ ἰσοτιμίας (63) Μεταβαίνει. Bill.: ingreditur. » (64) Οδιῶν. Reg. 'b, et Comb., ὀσμῶν.

καὶ πνεύματα προφητῶν προφήταις ὑποτάσσεται, Παύλου λέγοντος, μὴ ἀμφίβαλλε. Καὶ οὓς μὲν έθετο, φησὶν (64'), ὁ Θεὸς ἐν τῇ Ἐκκλησία, πρώτ τον ἀποστόλους, δεύτερον προφήτας, τρίτον ποιμένας (65) καὶ διδασκάλους· πρῶτον διὰ τὴν ἀλήθειαν, δεύτερον διὰ τὴν σκιάν, τρίτον διὰ τὸ μέτρον τῆς ὠφελείας, καὶ τῆς ἐλλάμψεως. Καὶ τὸ μὲν πνεῦμα ἐν, τὰ χαρίσματα δὲ οὐκ ἴσα, ὅτι μηδὲ τὰ δοχεῖα τοῦ πνεύματος. Ο μέν (66) γὰρ διὰ τοῦ Πνεύματος δίδοται λόγος σοφίας καὶ θεωρίας (67), ἄλλῳ δὲ λόγος γνώσεως ἢ ἀποκαλύψεως, ἄλλῳ (68) πίστις βεβαία καὶ ἀνενδοίαστος ἄλλῳ δὲ ἐνεργή ματα δυνάμεων καὶ θαυμάτων ὑψηλοτέρων, ἄλλῳ δὲ χαρίσματα ιαμάτων, ἀντιλήψεις, εἴτουν προς στασίαι, κυβερνήσεις, εἴτουν παιδαγωγίας σαρκός, γένη γλωσσών, ἑρμηνείαι γλωσσῶν, τὰ μείζω χαρίσματα, καὶ τὰ δεύτερα, κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως κίᾳ διεστηκόσι· καν τοῖς ἄγουσι τὸ διάφορον ὅσον Β ΙΒ'. Ταύτην αἰδώμεθα τὴν τάξιν, ἀδελφοί, ταύτην φυλάττωμεν. Ο μὲν ἔστω τις ἀκοὴ, ὁ δὲ γλῶττα, δ δὲ χεὶρ, ὁ δὲ ἄλλο τι τούτων (69). Ὁ μὲν διδασκέτω, ὁ δὲ μανθανέτω· ὁ δὲ ἐργαζέσθω τὸ ἀγαθὸν ταῖς Ιδίαις χερσὶν εἰς μετάδοσιν τοῦ δεομένου και χρή ζοντος. Ὁ μὲν ἀρχέτω καὶ προβεβλήσθω· ὁ δὲ δι καιούσθω διὰ τῆς ὑπουργίας· καὶ ὁ διδάσκων ἐγκόσμως. Προφῆται γὰρ δύο ἢ τρεῖς λαλείτωσαν, καὶ ἀνὰ μέρος, καὶ εἰς διερμηνευέτω. Αλλου δὲ τρα νωθέντος, ὁ πρῶτος ὑποχωρείτω. Καὶ ὁ μανθάνων, ἐν εὐπειθείᾳ· καὶ ὁ χορηγῶν, ἐν ἱλαρότητι· καὶ ὁ ὑπουργῶν, ἐν προθυμίᾳ. Μὴ πάντες ὦμεν γλῶσσα, τὸ ἑτοιμότατον· μὴ πάντες ἀπόστολοι, μὴ πάντες προφῆται, μὴ πάντες διερμηνεύωμεν. Μέγα τὸ περὶ Θεοῦ λαλεῖν ; ᾿Αλλὰ μεῖζον τὸ ἑαυτὸν καθαίρειν Θεῷ· ἐπειδὴ εἰς κακότεχνον (70) ψυχήν σοφία οὐκ εἰσελεύσεται. Καὶ σπείρειν ἐκελεύσθημεν εἰς δικαιο- σύνην, καὶ τρυγᾷν καρπὸν ζωῆς, ἵνα (71) και φωτι σθῶμεν τῷ φωτὶ τῆς γνώσεως. Καὶ Παῦλος, διὰ τοῦ ἀγαπᾷν ἡμᾶς τὸν Κύριον, ὑπὸ Κυρίου γινώσκεσθαι βούλεται, διὰ δὲ τοῦ γιγνώσκεσθαι, τὸ διδάσκεσθαι, καὶ ταύτην ὁδὸν βελτίονα οἶδεν εἰς γνῶσιν, τῆς φυ σιούσης οιήσεως. ΙΓ. Μέγα τὸ διδάσκειν; ᾿Αλλὰ τὸ μανθάνειν ἀκίν· δυνον. Τί σεαυτὸν ποιεῖς ποιμένα, πρόβατον ὤν ; Τί γίνῃ κεφαλή, ποὺς τυγχάνων ; Τί στρατηγεῖν ἐπιχει- ρεῖς, τεταγμένος ἐν στρατιώταις ; Τί τὰ μεγάλα καὶ οὐκ ἀσφαλῆ κέρδη τῆς θαλάσσης ἐπιδιώκεις (72), ἐνὸν ἀκινδύνως γεωργείν γῆν, εἰ καὶ (75) κερδαίνοις Φησίν. ἄλλο τι. S. GREGORII THEOLOGI permagnum discrimen reperitur, ut qui et doe A ctrina, et usu atque exercitatione, et ætate inter se differant: eodem modo inter præfectos quoque non parva differentia est; ac spiritus prophetarum prophetis subjici ", cum Paulus ipse affirmet, non est cur de ea re dubites. Et quosdam quidem, in- quit, posuit Deus in Ecclesia, primum apostolos, secundo prophetas, tertio pastores et doctores primum propter veritatem, alterum propter um- bram, postremum propter utilitatis et illuminationis divinæ mensuram. Et spiritus quidem unus est, non autem pares gratia : quandoquidem nec paria spi- ritus conceptacula. Alii enim per Spiritum datur sermo sapientiæ et speculationis, alii sermo scientiæ et revelationis, alii fides certa minimeque dubia, alii virtutum sublimiumque miraculorum operationes, alii gratia curationum, opitulationes, hoc est, de- fensiones et patrocinia ; gubernationes, hoc est, carnis castigationes, genera linguarum, interpreta- tiones linguarum ", aliis denique præstantiores, aliis inferiores gratiæ, pro fidei nimirum ratione et proportione. XII. Hunc ordinem revereamur, o fratres, hunc tueamur et conservemnus. Alius auris sit, alius lin- gua, alius manus, alius aliud quiddam. Alius de- ceat, alius discat; alius propriis manibus bonum operetur, ut habeat quod egentibus impertiatur **: alius præsit ac plebem moderetur: alius justitiæ Jaudem per ministerium consequatur. Qui docet, in modestia doceat. Prophetæ enim duo aut tres lo- C quantur, idque vicissim, atque unus interpretetur. Quod si alii revelatum fuerit, primus loco ipsi ce- dat *. Et qui discit, in obedientia : et qui tribuit, in hilaritate : et qui ministrat, in alacritate **. Ne linguæ munere, quod omnium promptissimum et paratissimum est, omnes fungamur; nec omnes apostoli simus, nec omnes prophetæ, nec omnes interpretes ". Amplum et præclarum est de Deo verba facere? At præclarius est seipsum Deo purgare; quoniam in malevolam animam non in- troibit sapientia “. Atque ad justitiam seminare, et vitæ fructum metere jubemur *, ut scientiæ lumine perfundamur. Ac Paulus ipse nos per Domini amo- rem a Domino cognosci vult, per cognitionem autem doceri : atque hanc ad cognitionem viam, me- liorem esse censet, quam opinionem eam, quæ inflat. XIII. Magnum et præclarum est docere? At dis- D cere periculo vacat. Quid pastoris munus tibi ar- rogas, cum ovis sis? Quid caput efficeris, cum pes sis? Quid exercitum ducere aggrederis, in militum ordinem ascriptus? Quid magna quidem illa, sed incerta et periculosa maris lucra consectaris, cum Cor. iv, 32. I Cor. XII, 28. ibid. 8. Ephes. 18, 28. * Cor. xiv, el sqq. Rom. XII, 8. • Cor. xu, 29. "Sap. 1, 4. (64') Deest in duobus Regg. Comb., etc. Prave in ed., 6. "Ose. x, 12. * I Cor. VIII, 3. legitur tantum, (65) Ποιμένας. Deest in Or. 1. (66) 'ρ μέν. Sic sacer fextus, Coisl. 1, Or. 1, (67) Καὶ θεωρίας. Reg. b. ἢ θεωρίας. (68) 'Αλλῳ. Reg. bin addit, δέ. (69) 'Ο δὲ ἄλλο τι τούτων. Sic Reg. b. In ed (70) Εἰς κακότεχνον. Sic quatuor Regg., et Or. 1. in edit., ὡς κακότεχνον. (71) "Ira. Reg. b, et Or. 1 adduni, xal. (72) Επιδιώκεις. Reg. bm, et Or. 1, διώκεις. (75) Εἰ κα!. Οr. 1 ad marg., καὶ εἰ καί.

καὶ πνεύματα προφητῶν προφήταις ὑποτάσσεται, Παύλου λέγοντος, μὴ ἀμφίβαλλε. Καὶ οὓς μὲν έθετο, φησὶν (64'), ὁ Θεὸς ἐν τῇ Ἐκκλησία, πρώτ τον ἀποστόλους, δεύτερον προφήτας, τρίτον ποιμένας (65) καὶ διδασκάλους· πρῶτον διὰ τὴν ἀλήθειαν, δεύτερον διὰ τὴν σκιάν, τρίτον διὰ τὸ μέτρον τῆς ὠφελείας, καὶ τῆς ἐλλάμψεως. Καὶ τὸ μὲν πνεῦμα ἐν, τὰ χαρίσματα δὲ οὐκ ἴσα, ὅτι μηδὲ τὰ δοχεῖα τοῦ πνεύματος. Ο μέν (66) γὰρ διὰ τοῦ Πνεύματος δίδοται λόγος σοφίας καὶ θεωρίας (67), ἄλλῳ δὲ λόγος γνώσεως ἢ ἀποκαλύψεως, ἄλλῳ (68) πίστις βεβαία καὶ ἀνενδοίαστος ἄλλῳ δὲ ἐνεργή ματα δυνάμεων καὶ θαυμάτων ὑψηλοτέρων, ἄλλῳ δὲ χαρίσματα ιαμάτων, ἀντιλήψεις, εἴτουν προς στασίαι, κυβερνήσεις, εἴτουν παιδαγωγίας σαρκός, γένη γλωσσών, ἑρμηνείαι γλωσσῶν, τὰ μείζω χαρίσματα, καὶ τὰ δεύτερα, κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως κίᾳ διεστηκόσι· καν τοῖς ἄγουσι τὸ διάφορον ὅσον Β ΙΒ'. Ταύτην αἰδώμεθα τὴν τάξιν, ἀδελφοί, ταύτην φυλάττωμεν. Ο μὲν ἔστω τις ἀκοὴ, ὁ δὲ γλῶττα, δ δὲ χεὶρ, ὁ δὲ ἄλλο τι τούτων (69). Ὁ μὲν διδασκέτω, ὁ δὲ μανθανέτω· ὁ δὲ ἐργαζέσθω τὸ ἀγαθὸν ταῖς Ιδίαις χερσὶν εἰς μετάδοσιν τοῦ δεομένου και χρή ζοντος. Ὁ μὲν ἀρχέτω καὶ προβεβλήσθω· ὁ δὲ δι καιούσθω διὰ τῆς ὑπουργίας· καὶ ὁ διδάσκων ἐγκόσμως. Προφῆται γὰρ δύο ἢ τρεῖς λαλείτωσαν, καὶ ἀνὰ μέρος, καὶ εἰς διερμηνευέτω. Αλλου δὲ τρα νωθέντος, ὁ πρῶτος ὑποχωρείτω. Καὶ ὁ μανθάνων, ἐν εὐπειθείᾳ· καὶ ὁ χορηγῶν, ἐν ἱλαρότητι· καὶ ὁ ὑπουργῶν, ἐν προθυμίᾳ. Μὴ πάντες ὦμεν γλῶσσα, τὸ ἑτοιμότατον· μὴ πάντες ἀπόστολοι, μὴ πάντες προφῆται, μὴ πάντες διερμηνεύωμεν. Μέγα τὸ περὶ Θεοῦ λαλεῖν ; ᾿Αλλὰ μεῖζον τὸ ἑαυτὸν καθαίρειν Θεῷ· ἐπειδὴ εἰς κακότεχνον (70) ψυχήν σοφία οὐκ εἰσελεύσεται. Καὶ σπείρειν ἐκελεύσθημεν εἰς δικαιο- σύνην, καὶ τρυγᾷν καρπὸν ζωῆς, ἵνα (71) και φωτι σθῶμεν τῷ φωτὶ τῆς γνώσεως. Καὶ Παῦλος, διὰ τοῦ ἀγαπᾷν ἡμᾶς τὸν Κύριον, ὑπὸ Κυρίου γινώσκεσθαι βούλεται, διὰ δὲ τοῦ γιγνώσκεσθαι, τὸ διδάσκεσθαι, καὶ ταύτην ὁδὸν βελτίονα οἶδεν εἰς γνῶσιν, τῆς φυ σιούσης οιήσεως. ΙΓ. Μέγα τὸ διδάσκειν; ᾿Αλλὰ τὸ μανθάνειν ἀκίν· δυνον. Τί σεαυτὸν ποιεῖς ποιμένα, πρόβατον ὤν ; Τί γίνῃ κεφαλή, ποὺς τυγχάνων ; Τί στρατηγεῖν ἐπιχει- ρεῖς, τεταγμένος ἐν στρατιώταις ; Τί τὰ μεγάλα καὶ οὐκ ἀσφαλῆ κέρδη τῆς θαλάσσης ἐπιδιώκεις (72), ἐνὸν ἀκινδύνως γεωργείν γῆν, εἰ καὶ (75) κερδαίνοις Φησίν. ἄλλο τι. S. GREGORII THEOLOGI permagnum discrimen reperitur, ut qui et doe A ctrina, et usu atque exercitatione, et ætate inter se differant: eodem modo inter præfectos quoque non parva differentia est; ac spiritus prophetarum prophetis subjici ", cum Paulus ipse affirmet, non est cur de ea re dubites. Et quosdam quidem, in- quit, posuit Deus in Ecclesia, primum apostolos, secundo prophetas, tertio pastores et doctores primum propter veritatem, alterum propter um- bram, postremum propter utilitatis et illuminationis divinæ mensuram. Et spiritus quidem unus est, non autem pares gratia : quandoquidem nec paria spi- ritus conceptacula. Alii enim per Spiritum datur sermo sapientiæ et speculationis, alii sermo scientiæ et revelationis, alii fides certa minimeque dubia, alii virtutum sublimiumque miraculorum operationes, alii gratia curationum, opitulationes, hoc est, de- fensiones et patrocinia ; gubernationes, hoc est, carnis castigationes, genera linguarum, interpreta- tiones linguarum ", aliis denique præstantiores, aliis inferiores gratiæ, pro fidei nimirum ratione et proportione. XII. Hunc ordinem revereamur, o fratres, hunc tueamur et conservemnus. Alius auris sit, alius lin- gua, alius manus, alius aliud quiddam. Alius de- ceat, alius discat; alius propriis manibus bonum operetur, ut habeat quod egentibus impertiatur **: alius præsit ac plebem moderetur: alius justitiæ Jaudem per ministerium consequatur. Qui docet, in modestia doceat. Prophetæ enim duo aut tres lo- C quantur, idque vicissim, atque unus interpretetur. Quod si alii revelatum fuerit, primus loco ipsi ce- dat *. Et qui discit, in obedientia : et qui tribuit, in hilaritate : et qui ministrat, in alacritate **. Ne linguæ munere, quod omnium promptissimum et paratissimum est, omnes fungamur; nec omnes apostoli simus, nec omnes prophetæ, nec omnes interpretes ". Amplum et præclarum est de Deo verba facere? At præclarius est seipsum Deo purgare; quoniam in malevolam animam non in- troibit sapientia “. Atque ad justitiam seminare, et vitæ fructum metere jubemur *, ut scientiæ lumine perfundamur. Ac Paulus ipse nos per Domini amo- rem a Domino cognosci vult, per cognitionem autem doceri : atque hanc ad cognitionem viam, me- liorem esse censet, quam opinionem eam, quæ inflat. XIII. Magnum et præclarum est docere? At dis- D cere periculo vacat. Quid pastoris munus tibi ar- rogas, cum ovis sis? Quid caput efficeris, cum pes sis? Quid exercitum ducere aggrederis, in militum ordinem ascriptus? Quid magna quidem illa, sed incerta et periculosa maris lucra consectaris, cum Cor. iv, 32. I Cor. XII, 28. ibid. 8. Ephes. 18, 28. * Cor. xiv, el sqq. Rom. XII, 8. • Cor. xu, 29. "Sap. 1, 4. (64') Deest in duobus Regg. Comb., etc. Prave in ed., 6. "Ose. x, 12. * I Cor. VIII, 3. legitur tantum, (65) Ποιμένας. Deest in Or. 1. (66) 'ρ μέν. Sic sacer fextus, Coisl. 1, Or. 1, (67) Καὶ θεωρίας. Reg. b. ἢ θεωρίας. (68) 'Αλλῳ. Reg. bin addit, δέ. (69) 'Ο δὲ ἄλλο τι τούτων. Sic Reg. b. In ed (70) Εἰς κακότεχνον. Sic quatuor Regg., et Or. 1. in edit., ὡς κακότεχνον. (71) "Ira. Reg. b, et Or. 1 adduni, xal. (72) Επιδιώκεις. Reg. bm, et Or. 1, διώκεις. (75) Εἰ κα!. Οr. 1 ad marg., καὶ εἰ καί.

ἐλάσσονα ; Καὶ εἰ μὲν ἀνὴρ εἴ κατὰ Χριστὸν, καὶ γεγύμνασταί σοι τὰ αἰσθητήρια, καὶ λαμπρόν σοι τὸ φῶς τῆς γνώσεως, λάλει Θεοῦ σοφίαν τὴν λαλουμέν νην ἐν τοῖς τελείοις, καὶ τὴν ἀποκεκρυμμένην ἐν μυστηρίῳ· καὶ ταύτην, ὅταν καιρὸν λάβῃς, καὶ πι στευθῇς. Τί γὰρ ἔχεις παρὰ σεαυτοῦ, ὁ μὴ δέδοται, μηδὲ εἴληφας ; Εἰ δὲ ἔτι νήπιος εξ (74), καὶ χαμερ πῆς τὴν διάνοιαν, καὶ τοῖς ὑψηλοτέροις προσβαίνειν οὐχ ἱκανὸς, γενοῦ Κορίνθιος, γάλακτι τράφηθι (75). Τί χρήζεις στερεωτέρας τροφῆς, ἦν οὐκ ἀναλίσκει τὰ μέλη, καὶ ποιεῖ τροφὴν δι' ἀσθένειαν; Φθέγγου μὲν, εἴ τι κρεῖττον σιωπῆς ἔχεις (καὶ γὰρ τὸ τάξιν στείλασθαι χείλεσιν ἐπαινούμενον, ἔγνως)· ἀγάπα δὲ ἡσυχίαν, ἔνθα κρεῖττον λόγου τὸ σιωπᾷν· καὶ τὰ μὲν εἰπεῖν, τὰ δὲ ἀκοῦσαι· καὶ τὰ μὲν ἐπαινέσαι, τὰ δὲ μὴ πικρῶς ἀποπέμψασθαι. ΙΔ'. Οὐκ ἴστε τὸν ἀγῶνα τὸν ἡμέτερον, ἀδελφοί, τῶν σοβαρῶς ἐνταῦθα προκαθεζομένων, καὶ ταῦτα νομοθετούντων ὑμῖν τοῖς πολλοῖς. Τάχα δὲ οὐδὲ ἡμῶν αὐτῶν οἱ πλείους γιγνώσκομεν (8 καὶ δακρύειν ἄξιον), όπως παρὰ Θεῷ ταλαντεύεται καὶ νόημα τῶν, καὶ λόγος, καὶ πρᾶξις· καὶ οὐ παρὰ Θεῷ μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀνθρώπων τοῖς πλείστοις· οἱ βραδείς μὲν εἰσι τῶν ἰδίων κριταί, ταχεῖς δὲ τῶν (76) ἀλλο- τρίων ἐξετασταί, καὶ ῥᾷον ἂν ἄλλοις τὰ μέγιστα, ἢ τὰ ἐλάχιστα ἡμῖν συγχωρήσαιεν (77)· κἂν ὦσιν ἀμα- θέστεροι, θᾶττον ἂν ἡμῶν ἀσέβειαν καταγνοίεν, ἢ μετρίαν ἑαυτῶν ἄγνοιαν. Οὐκ ἴστε, πηλίκον ἐκ Θεοῦ δῶρον ἡ σιωπὴ, καὶ τὸ μὴ ἀνάγκην (78) ἔχειν λόγου παντὸς, ὥστε κατ᾽ ἐξουσίαν, τὸν μὲν αἱρεῖσθαι, τὸν δὲ (79) ἀποδιδράσκειν, καὶ ταμιεύειν ἑαυτῷ καὶ λό- γον καὶ σιωπήν. Φύσει μὲν γὰρ (80) ἅπας λόγος σαθρὸς καὶ εὐκίνητος, καὶ διὰ τὸν ἀντιμαχόμενον λόγον ἐλευθερίαν οὐκ ἔχων· ὁ δὲ περὶ Θεοῦ, τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ μεῖζον τὸ ὑποκείμενον, καὶ ὁ ζῆλος πλείων, καὶ ὁ κίνδυνος χαλεπώτερος. Καὶ τί φοβη θέντες, τί θαῤῥήσομεν ; νοῦν, ἢ λόγον, ἢ ἀκοὴν, ἐν τρισὶ τούτοις τοῦ κινδύνου σαλεύοντος; Καὶ γὰρ νοῆσαι (81) χαλεπὸν, καὶ ἑρμηνεῦσαι ἀμήχανον, καὶ ἀκοῆς κεκαθαρμένης ἐπιτυχεῖν (82) εργωδέστερον. ΙΕ΄. Φῶς μὲν δ᾽ Θεὸς, καὶ φῶς τὸ ἀκρότατον, ου βραχεῖα τις ἀποῤῥοή, καὶ ἀπαύγασμα κάτω (85) εἰ δὲ ἔστι νήπιος, εἶ, συγχωρήσειεν. τὸ μέν... τὸ δέ. χεῖν. κάτω ORATIO XXXII. - DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. A terram sine periculo colere liceat, etiamsi minore B cum quæstu? Si vir secundum Christum es, et sensus exercitatos habes ", ac splendido scientiæ lumine præditus es, Dei sapientiam loquere, quæ apud perfectos * prædicatur, et quæ in mysterio abscondita est; idque ita demum, si commodum tempus nactus fueris, eamque fidei tuæ commissam habueris. Quid enim a leipso habes, quod tibi da- tum non fuerit, et quod non acceperis * ? Sin autem ætate adhuc tenera es, atque humili et abjecto animo, viribusque infirmioribus, quam ut ad subli miora progredi possis, Corinthius esto, satis tibi sit lacte nutriri w. Quid solidiorem cibum expetis, queni membra præ imbecillitate conficere, atque in alimentum vertere nequeant? Loquere sane, si quid silentio melius et excellentius habes (neque enim te fugit laudi duci, si quis ordinem labiis adhibeat "1), at ubi silere praestat, quam loqui, silen- tium complectere. Atque alia dicere aines, alia audire; alia laudibus evehere, alia, non tamen acerbe, ablegare ac rejicere. XIV. Nescitis, fratres, qua difficultate premamur, nos, inquam, qui hic cun pompa et fastu præside- mus atque hæc vobis, qui e plebe estis, quasi lata lege promulganus. Ac fortasse nec nostrum pleri- que (quod etiam deplorandum est) intelligunt, quomodo apud Deum, et cogitatio omnis, et sermo, et actio velut ad lancem expendatur : nec apud Deum duntaxat, verum et apud omnes ferme ho- mines; qui, cum rerum suarum tardi sint judices, alienarum autem expediti sunt explora- tores, citiusque aliis gravissima errata, quam nobis levissima, concesserint; ac, si imperitiores sint, nobis impietatis crimen potius impegerint, quam ut mediocrem suam inscitiam accusent. Nescitis, quantum Dei donum sit silentium, ac loquendi ne- cessitate minime constrictum esse, ita ut pro arbi- Iratu alterum eligere, alterum fugere liceat, sibi- que, et sermonis, et silentii, velut dispensatorem esse. Nam cum omnis oratio suapte natura imbellis sit, facileque percellatur, ac propter repugnantem sermonem libertate careat; tum vero ea, quæ de Deo suscipitur, tanto plus habet difficultatis, quanto subjectum majus est, et zelus amplior, et pericu- lum gravius. Quid autem metuenus? Aut quid erit auditus, cum in tribus his rebus periculum ver- verbis explicare perdifficile, et purgatas aures C ex quo fiduciam concipiemus? Mensne, an sermo, an setur? Nam et res divinas mente consequi arduum, et nancisci majoris laboris et difficultatis est. D Hebr. v, 14. | Cor. 11, 6. Cor. 1, etc. censoriam virgulam celerrime arripiunt. » Comb. In ed., monis necessitate constringi, ita ut liberam habeat facultatem, quem maluerit, eligendi aut cavendi, sibique et sermonis, et silentii, velut dispensatorem esse. De illo manique loquitur Gregorius, qui non XV. Deus quidem lux est, atque adeo lux om- nium sublimissima, cujus perexiguus quidam rivas, sedet in magistri cathedra, cui iucumbit de rebus divinis sermonem habere, et fidem explicare. Comb. In ed., cero De universitate, eamdem sententiam habent. et 2, Or. 1, etc. Deest in ed. (74) Εἰ δὲ ἔτι νήπιος ει. Sic codd. Prave iu ed., (75) Γάλακτι τράφηθι. Lac cibum adhibe. (76) Ταχεῖς δὲ τῶν, etc. Bill. : c in alienis tamen (77) Συγχωρήσαιεν. Sic tres Regg., Or. 1 et (78) Καὶ τὸ μὴ ἀνάγκην, etc. • Nec cujusvis ser- 7. '50 1 Cor. 111, 2. ss Prov. x, (79) Τὸν μὲν τὸν δέ. Sic tres Regg., Or. 1 et (80) Γάρ. Deest in Reg. b et Or. 1. (81) Καὶ γὰρ νοῆσαι, etc. Plato in Timæo, et Ci (82) Επιτυχεῖν. Plures Regg. et Or. 1, τυ (83) Απαύγασμα κάτω. Sic Reg. bm, Coisl. 1

ἐλάσσονα ; Καὶ εἰ μὲν ἀνὴρ εἴ κατὰ Χριστὸν, καὶ γεγύμνασταί σοι τὰ αἰσθητήρια, καὶ λαμπρόν σοι τὸ φῶς τῆς γνώσεως, λάλει Θεοῦ σοφίαν τὴν λαλουμέν νην ἐν τοῖς τελείοις, καὶ τὴν ἀποκεκρυμμένην ἐν μυστηρίῳ· καὶ ταύτην, ὅταν καιρὸν λάβῃς, καὶ πι στευθῇς. Τί γὰρ ἔχεις παρὰ σεαυτοῦ, ὁ μὴ δέδοται, μηδὲ εἴληφας ; Εἰ δὲ ἔτι νήπιος εξ (74), καὶ χαμερ πῆς τὴν διάνοιαν, καὶ τοῖς ὑψηλοτέροις προσβαίνειν οὐχ ἱκανὸς, γενοῦ Κορίνθιος, γάλακτι τράφηθι (75). Τί χρήζεις στερεωτέρας τροφῆς, ἦν οὐκ ἀναλίσκει τὰ μέλη, καὶ ποιεῖ τροφὴν δι' ἀσθένειαν; Φθέγγου μὲν, εἴ τι κρεῖττον σιωπῆς ἔχεις (καὶ γὰρ τὸ τάξιν στείλασθαι χείλεσιν ἐπαινούμενον, ἔγνως)· ἀγάπα δὲ ἡσυχίαν, ἔνθα κρεῖττον λόγου τὸ σιωπᾷν· καὶ τὰ μὲν εἰπεῖν, τὰ δὲ ἀκοῦσαι· καὶ τὰ μὲν ἐπαινέσαι, τὰ δὲ μὴ πικρῶς ἀποπέμψασθαι. ΙΔ'. Οὐκ ἴστε τὸν ἀγῶνα τὸν ἡμέτερον, ἀδελφοί, τῶν σοβαρῶς ἐνταῦθα προκαθεζομένων, καὶ ταῦτα νομοθετούντων ὑμῖν τοῖς πολλοῖς. Τάχα δὲ οὐδὲ ἡμῶν αὐτῶν οἱ πλείους γιγνώσκομεν (8 καὶ δακρύειν ἄξιον), όπως παρὰ Θεῷ ταλαντεύεται καὶ νόημα τῶν, καὶ λόγος, καὶ πρᾶξις· καὶ οὐ παρὰ Θεῷ μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀνθρώπων τοῖς πλείστοις· οἱ βραδείς μὲν εἰσι τῶν ἰδίων κριταί, ταχεῖς δὲ τῶν (76) ἀλλο- τρίων ἐξετασταί, καὶ ῥᾷον ἂν ἄλλοις τὰ μέγιστα, ἢ τὰ ἐλάχιστα ἡμῖν συγχωρήσαιεν (77)· κἂν ὦσιν ἀμα- θέστεροι, θᾶττον ἂν ἡμῶν ἀσέβειαν καταγνοίεν, ἢ μετρίαν ἑαυτῶν ἄγνοιαν. Οὐκ ἴστε, πηλίκον ἐκ Θεοῦ δῶρον ἡ σιωπὴ, καὶ τὸ μὴ ἀνάγκην (78) ἔχειν λόγου παντὸς, ὥστε κατ᾽ ἐξουσίαν, τὸν μὲν αἱρεῖσθαι, τὸν δὲ (79) ἀποδιδράσκειν, καὶ ταμιεύειν ἑαυτῷ καὶ λό- γον καὶ σιωπήν. Φύσει μὲν γὰρ (80) ἅπας λόγος σαθρὸς καὶ εὐκίνητος, καὶ διὰ τὸν ἀντιμαχόμενον λόγον ἐλευθερίαν οὐκ ἔχων· ὁ δὲ περὶ Θεοῦ, τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ μεῖζον τὸ ὑποκείμενον, καὶ ὁ ζῆλος πλείων, καὶ ὁ κίνδυνος χαλεπώτερος. Καὶ τί φοβη θέντες, τί θαῤῥήσομεν ; νοῦν, ἢ λόγον, ἢ ἀκοὴν, ἐν τρισὶ τούτοις τοῦ κινδύνου σαλεύοντος; Καὶ γὰρ νοῆσαι (81) χαλεπὸν, καὶ ἑρμηνεῦσαι ἀμήχανον, καὶ ἀκοῆς κεκαθαρμένης ἐπιτυχεῖν (82) εργωδέστερον. ΙΕ΄. Φῶς μὲν δ᾽ Θεὸς, καὶ φῶς τὸ ἀκρότατον, ου βραχεῖα τις ἀποῤῥοή, καὶ ἀπαύγασμα κάτω (85) εἰ δὲ ἔστι νήπιος, εἶ, συγχωρήσειεν. τὸ μέν... τὸ δέ. χεῖν. κάτω ORATIO XXXII. - DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. A terram sine periculo colere liceat, etiamsi minore B cum quæstu? Si vir secundum Christum es, et sensus exercitatos habes ", ac splendido scientiæ lumine præditus es, Dei sapientiam loquere, quæ apud perfectos * prædicatur, et quæ in mysterio abscondita est; idque ita demum, si commodum tempus nactus fueris, eamque fidei tuæ commissam habueris. Quid enim a leipso habes, quod tibi da- tum non fuerit, et quod non acceperis * ? Sin autem ætate adhuc tenera es, atque humili et abjecto animo, viribusque infirmioribus, quam ut ad subli miora progredi possis, Corinthius esto, satis tibi sit lacte nutriri w. Quid solidiorem cibum expetis, queni membra præ imbecillitate conficere, atque in alimentum vertere nequeant? Loquere sane, si quid silentio melius et excellentius habes (neque enim te fugit laudi duci, si quis ordinem labiis adhibeat "1), at ubi silere praestat, quam loqui, silen- tium complectere. Atque alia dicere aines, alia audire; alia laudibus evehere, alia, non tamen acerbe, ablegare ac rejicere. XIV. Nescitis, fratres, qua difficultate premamur, nos, inquam, qui hic cun pompa et fastu præside- mus atque hæc vobis, qui e plebe estis, quasi lata lege promulganus. Ac fortasse nec nostrum pleri- que (quod etiam deplorandum est) intelligunt, quomodo apud Deum, et cogitatio omnis, et sermo, et actio velut ad lancem expendatur : nec apud Deum duntaxat, verum et apud omnes ferme ho- mines; qui, cum rerum suarum tardi sint judices, alienarum autem expediti sunt explora- tores, citiusque aliis gravissima errata, quam nobis levissima, concesserint; ac, si imperitiores sint, nobis impietatis crimen potius impegerint, quam ut mediocrem suam inscitiam accusent. Nescitis, quantum Dei donum sit silentium, ac loquendi ne- cessitate minime constrictum esse, ita ut pro arbi- Iratu alterum eligere, alterum fugere liceat, sibi- que, et sermonis, et silentii, velut dispensatorem esse. Nam cum omnis oratio suapte natura imbellis sit, facileque percellatur, ac propter repugnantem sermonem libertate careat; tum vero ea, quæ de Deo suscipitur, tanto plus habet difficultatis, quanto subjectum majus est, et zelus amplior, et pericu- lum gravius. Quid autem metuenus? Aut quid erit auditus, cum in tribus his rebus periculum ver- verbis explicare perdifficile, et purgatas aures C ex quo fiduciam concipiemus? Mensne, an sermo, an setur? Nam et res divinas mente consequi arduum, et nancisci majoris laboris et difficultatis est. D Hebr. v, 14. | Cor. 11, 6. Cor. 1, etc. censoriam virgulam celerrime arripiunt. » Comb. In ed., monis necessitate constringi, ita ut liberam habeat facultatem, quem maluerit, eligendi aut cavendi, sibique et sermonis, et silentii, velut dispensatorem esse. De illo manique loquitur Gregorius, qui non XV. Deus quidem lux est, atque adeo lux om- nium sublimissima, cujus perexiguus quidam rivas, sedet in magistri cathedra, cui iucumbit de rebus divinis sermonem habere, et fidem explicare. Comb. In ed., cero De universitate, eamdem sententiam habent. et 2, Or. 1, etc. Deest in ed. (74) Εἰ δὲ ἔτι νήπιος ει. Sic codd. Prave iu ed., (75) Γάλακτι τράφηθι. Lac cibum adhibe. (76) Ταχεῖς δὲ τῶν, etc. Bill. : c in alienis tamen (77) Συγχωρήσαιεν. Sic tres Regg., Or. 1 et (78) Καὶ τὸ μὴ ἀνάγκην, etc. • Nec cujusvis ser- 7. '50 1 Cor. 111, 2. ss Prov. x, (79) Τὸν μὲν τὸν δέ. Sic tres Regg., Or. 1 et (80) Γάρ. Deest in Reg. b et Or. 1. (81) Καὶ γὰρ νοῆσαι, etc. Plato in Timæo, et Ci (82) Επιτυχεῖν. Plures Regg. et Or. 1, τυ (83) Απαύγασμα κάτω. Sic Reg. bm, Coisl. 1

ἐλάσσονα ; Καὶ εἰ μὲν ἀνὴρ εἴ κατὰ Χριστὸν, καὶ γεγύμνασταί σοι τὰ αἰσθητήρια, καὶ λαμπρόν σοι τὸ φῶς τῆς γνώσεως, λάλει Θεοῦ σοφίαν τὴν λαλουμέν νην ἐν τοῖς τελείοις, καὶ τὴν ἀποκεκρυμμένην ἐν μυστηρίῳ· καὶ ταύτην, ὅταν καιρὸν λάβῃς, καὶ πι στευθῇς. Τί γὰρ ἔχεις παρὰ σεαυτοῦ, ὁ μὴ δέδοται, μηδὲ εἴληφας ; Εἰ δὲ ἔτι νήπιος εξ (74), καὶ χαμερ πῆς τὴν διάνοιαν, καὶ τοῖς ὑψηλοτέροις προσβαίνειν οὐχ ἱκανὸς, γενοῦ Κορίνθιος, γάλακτι τράφηθι (75). Τί χρήζεις στερεωτέρας τροφῆς, ἦν οὐκ ἀναλίσκει τὰ μέλη, καὶ ποιεῖ τροφὴν δι' ἀσθένειαν; Φθέγγου μὲν, εἴ τι κρεῖττον σιωπῆς ἔχεις (καὶ γὰρ τὸ τάξιν στείλασθαι χείλεσιν ἐπαινούμενον, ἔγνως)· ἀγάπα δὲ ἡσυχίαν, ἔνθα κρεῖττον λόγου τὸ σιωπᾷν· καὶ τὰ μὲν εἰπεῖν, τὰ δὲ ἀκοῦσαι· καὶ τὰ μὲν ἐπαινέσαι, τὰ δὲ μὴ πικρῶς ἀποπέμψασθαι. ΙΔ'. Οὐκ ἴστε τὸν ἀγῶνα τὸν ἡμέτερον, ἀδελφοί, τῶν σοβαρῶς ἐνταῦθα προκαθεζομένων, καὶ ταῦτα νομοθετούντων ὑμῖν τοῖς πολλοῖς. Τάχα δὲ οὐδὲ ἡμῶν αὐτῶν οἱ πλείους γιγνώσκομεν (8 καὶ δακρύειν ἄξιον), όπως παρὰ Θεῷ ταλαντεύεται καὶ νόημα τῶν, καὶ λόγος, καὶ πρᾶξις· καὶ οὐ παρὰ Θεῷ μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀνθρώπων τοῖς πλείστοις· οἱ βραδείς μὲν εἰσι τῶν ἰδίων κριταί, ταχεῖς δὲ τῶν (76) ἀλλο- τρίων ἐξετασταί, καὶ ῥᾷον ἂν ἄλλοις τὰ μέγιστα, ἢ τὰ ἐλάχιστα ἡμῖν συγχωρήσαιεν (77)· κἂν ὦσιν ἀμα- θέστεροι, θᾶττον ἂν ἡμῶν ἀσέβειαν καταγνοίεν, ἢ μετρίαν ἑαυτῶν ἄγνοιαν. Οὐκ ἴστε, πηλίκον ἐκ Θεοῦ δῶρον ἡ σιωπὴ, καὶ τὸ μὴ ἀνάγκην (78) ἔχειν λόγου παντὸς, ὥστε κατ᾽ ἐξουσίαν, τὸν μὲν αἱρεῖσθαι, τὸν δὲ (79) ἀποδιδράσκειν, καὶ ταμιεύειν ἑαυτῷ καὶ λό- γον καὶ σιωπήν. Φύσει μὲν γὰρ (80) ἅπας λόγος σαθρὸς καὶ εὐκίνητος, καὶ διὰ τὸν ἀντιμαχόμενον λόγον ἐλευθερίαν οὐκ ἔχων· ὁ δὲ περὶ Θεοῦ, τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ μεῖζον τὸ ὑποκείμενον, καὶ ὁ ζῆλος πλείων, καὶ ὁ κίνδυνος χαλεπώτερος. Καὶ τί φοβη θέντες, τί θαῤῥήσομεν ; νοῦν, ἢ λόγον, ἢ ἀκοὴν, ἐν τρισὶ τούτοις τοῦ κινδύνου σαλεύοντος; Καὶ γὰρ νοῆσαι (81) χαλεπὸν, καὶ ἑρμηνεῦσαι ἀμήχανον, καὶ ἀκοῆς κεκαθαρμένης ἐπιτυχεῖν (82) εργωδέστερον. ΙΕ΄. Φῶς μὲν δ᾽ Θεὸς, καὶ φῶς τὸ ἀκρότατον, ου βραχεῖα τις ἀποῤῥοή, καὶ ἀπαύγασμα κάτω (85) εἰ δὲ ἔστι νήπιος, εἶ, συγχωρήσειεν. τὸ μέν... τὸ δέ. χεῖν. κάτω ORATIO XXXII. - DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. A terram sine periculo colere liceat, etiamsi minore B cum quæstu? Si vir secundum Christum es, et sensus exercitatos habes ", ac splendido scientiæ lumine præditus es, Dei sapientiam loquere, quæ apud perfectos * prædicatur, et quæ in mysterio abscondita est; idque ita demum, si commodum tempus nactus fueris, eamque fidei tuæ commissam habueris. Quid enim a leipso habes, quod tibi da- tum non fuerit, et quod non acceperis * ? Sin autem ætate adhuc tenera es, atque humili et abjecto animo, viribusque infirmioribus, quam ut ad subli miora progredi possis, Corinthius esto, satis tibi sit lacte nutriri w. Quid solidiorem cibum expetis, queni membra præ imbecillitate conficere, atque in alimentum vertere nequeant? Loquere sane, si quid silentio melius et excellentius habes (neque enim te fugit laudi duci, si quis ordinem labiis adhibeat "1), at ubi silere praestat, quam loqui, silen- tium complectere. Atque alia dicere aines, alia audire; alia laudibus evehere, alia, non tamen acerbe, ablegare ac rejicere. XIV. Nescitis, fratres, qua difficultate premamur, nos, inquam, qui hic cun pompa et fastu præside- mus atque hæc vobis, qui e plebe estis, quasi lata lege promulganus. Ac fortasse nec nostrum pleri- que (quod etiam deplorandum est) intelligunt, quomodo apud Deum, et cogitatio omnis, et sermo, et actio velut ad lancem expendatur : nec apud Deum duntaxat, verum et apud omnes ferme ho- mines; qui, cum rerum suarum tardi sint judices, alienarum autem expediti sunt explora- tores, citiusque aliis gravissima errata, quam nobis levissima, concesserint; ac, si imperitiores sint, nobis impietatis crimen potius impegerint, quam ut mediocrem suam inscitiam accusent. Nescitis, quantum Dei donum sit silentium, ac loquendi ne- cessitate minime constrictum esse, ita ut pro arbi- Iratu alterum eligere, alterum fugere liceat, sibi- que, et sermonis, et silentii, velut dispensatorem esse. Nam cum omnis oratio suapte natura imbellis sit, facileque percellatur, ac propter repugnantem sermonem libertate careat; tum vero ea, quæ de Deo suscipitur, tanto plus habet difficultatis, quanto subjectum majus est, et zelus amplior, et pericu- lum gravius. Quid autem metuenus? Aut quid erit auditus, cum in tribus his rebus periculum ver- verbis explicare perdifficile, et purgatas aures C ex quo fiduciam concipiemus? Mensne, an sermo, an setur? Nam et res divinas mente consequi arduum, et nancisci majoris laboris et difficultatis est. D Hebr. v, 14. | Cor. 11, 6. Cor. 1, etc. censoriam virgulam celerrime arripiunt. » Comb. In ed., monis necessitate constringi, ita ut liberam habeat facultatem, quem maluerit, eligendi aut cavendi, sibique et sermonis, et silentii, velut dispensatorem esse. De illo manique loquitur Gregorius, qui non XV. Deus quidem lux est, atque adeo lux om- nium sublimissima, cujus perexiguus quidam rivas, sedet in magistri cathedra, cui iucumbit de rebus divinis sermonem habere, et fidem explicare. Comb. In ed., cero De universitate, eamdem sententiam habent. et 2, Or. 1, etc. Deest in ed. (74) Εἰ δὲ ἔτι νήπιος ει. Sic codd. Prave iu ed., (75) Γάλακτι τράφηθι. Lac cibum adhibe. (76) Ταχεῖς δὲ τῶν, etc. Bill. : c in alienis tamen (77) Συγχωρήσαιεν. Sic tres Regg., Or. 1 et (78) Καὶ τὸ μὴ ἀνάγκην, etc. • Nec cujusvis ser- 7. '50 1 Cor. 111, 2. ss Prov. x, (79) Τὸν μὲν τὸν δέ. Sic tres Regg., Or. 1 et (80) Γάρ. Deest in Reg. b et Or. 1. (81) Καὶ γὰρ νοῆσαι, etc. Plato in Timæo, et Ci (82) Επιτυχεῖν. Plures Regg. et Or. 1, τυ (83) Απαύγασμα κάτω. Sic Reg. bm, Coisl. 1

Α φθάνον, φῶς ἅπαν, κἂν ὑπέρλαμπρον φαίνηται· ἀλλ᾽ ὁρᾷς, γνόφον πατεῖ (84) τὸν ἡμέτερον, καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, μέσον αὐτοῦ (85) τε καὶ ἡμῶν θεὶς, ὥσπερ καὶ Μωϋσῆς πάλαι τὸ κάλυμμα ἑαυτοῦ τε καὶ τῆς πωρώσεως Ισραήλ, ἵνα μὴ ῥᾳδίως ἴδῃ σκοτεινή φύσις τὸ ἀπόθετον κάλλος, καὶ ὀλίγων ἄξιον, μηδὲ ῥᾳδίως ἐπιτυχὸν (86), ῥᾳδίως καὶ ἀπο βάλῃ διὰ τὴν εὐκολίαν τῆς κτήσεως· φῶς (87) δὲ ὁμιλήσῃ φωτὶ, ἀεὶ πρὸς τὸ ὕψος ἕλκοντι διὰ τῆς ἐφέσ σεως, καὶ νοῦς πλησιάσῃ τῷ καθαρωτάτῳ κεκαθαρ μένος, καὶ τὸ μὲν ἄρτι φανῇ, τὸ δὲ ὕστερον, ἆθλον ἀρετῆς καὶ τῆς ἐντεῦθεν πρὸς αὐτὸ (88) νεύσεως, εἴ- τουν ἐξομοιώσεως. Βλέπομεν γὰρ ἄρτι, φησί, δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνίγματι, τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον· ἄρτι γινώσκω εκ μέρους, τότε δὲ ἐπιγνώσομαι καθὼς καὶ ἐπεγνώσθην. Καὶ τὸ ταπεινὸν ἡμῶν ὅσον ! καὶ ἡ ἐπαγγελία πηλίκη! γνώ- ναι Θεὸν τοσοῦτον, ὅσον ἐγνώσμεθα. Ταῦτα Παῦλος ὁ μέγας κῆρυξ τῆς ἀληθείας, ὁ τῶν ἐθνῶν ἐν πίστει διδάσκαλος, ὁ τὸν πολὺν κύκλον τοῦ Εὐαγγελίου πλη- ρώσας, ὁ μὴ ἄλλῳ τινὶ ζῶν, ἡ Χριστῷ, ὁ μέχρι οὐ ρανοῦ τρίτου φθάσας, ὁ τοῦ παραδείσου θεατής. ποθῶν διὰ τὴν τελειότητα τὴν ἀνάλυσιν. ΙϚ'. Καὶ Μωϋσῆς μὲν (89) μόλις εἶδε Θεοῦ τὰ ὀπίσθια διὰ τῆς πέτρας (ἅτινα ταῦτά ἐστι, καὶ ἥτις ή πέτρα), καὶ ταῦτα πολλὰ δεηθεὶς, καὶ τυχών ὑποσχέσεως· πλὴν ὅτι μὴ, ὅσον ἐπόθησεν, εἶδεν, ἀλλὰ πλέον (90) τοῦ φαντασθέντος ἦν ὁ διέφυγεν· Μωϋσῆς, ὁ τοῦ Φαραὼ Θεὸς, ὁ τοσοῦτον ἄγων λαὸν, ὁ τηλικαύτην σημείων ἐπιδειξάμενος δύναμιν. Σὺ δὲ, τίνας ἔθρεψας ἐξ οὐρανοῦ; Ποῖον ὕδωρ ἐκ πέτρας δέδωκας (91); Ποίαν ἔρρηξας θάλασσαν ῥάβδῳ ; Τίνα λαὸν διήγαγες ὡς διὰ ξηρᾶς τῆς ὑγρᾶς; Τίνας έχω θροὺς κατεπόντισας ; Τίνας στύλῳ πυρὸς καὶ νεφές λης ὡδήγησας; Τίνα κατεπολέμησας ᾿Αμαληκ εὐχῃ, καὶ χειρῶν ἐκτάσει, καὶ τῷ σταυρῷ προτυπουμένῳ πόρρωθεν μυστικῶς, ἵν' ᾗ σοι συμφορὰ τὸ μὴ τε λείως καταλαβεῖν (92) Θεὸν, καὶ διὰ τοῦτο πάντα δονῆται, καὶ ἄνω καὶ κάτω φέρηται (93); Επεὶ δὲ Μωϋσέως ἐμνήσθην, οὐκ ἔμαθες ἐντεῦθεν χαρίσμα τος ἀκολουθίαν καὶ νόμον τάξεως; Εἰ μὲν εἶ Μωϋσῆς, καὶ τῆς νεφέλης εἴσω χώρησον, καὶ λάλει Θεῷ, καὶ φωνῆς ἄκους, καὶ δέξαι νόμον, καὶ νομοθέτ σε κιν, ὁρᾷς, γνόφον πατεῖν. Γνό- φον, τουτέστι, τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν· « τυχοῦσα. ἅγιος τῷ ἀληθινῷ φωτὶ πλησιάσῃ. Σκοτεινὴν δὲ φύσιν λέγει τὴν ἁμαρτητικὴν κατάστασιν. Σκοτεινὴν γὰρ ἀνθρώπου φύσιν τὸν Θεὸν ποιῆσαι αμήχανον· ἀγαθὸς γὰρ ὢν, καλὰ λίαν πάντα ἐποίησεν βάνειν. νεῖται... φέρεται. S. GREGORII THEOLOGI ae radius ad inferiora pertingens, est lumen id omne quod cernimus, quantumvis splendidum vi- deatur; sed, ut vides, caliginem nostram calcat, ac tenebras latibulum suum posuit ", easque iuter se ac nos, quemadmodum olim Moyses velamen inter se et obduratos Israelitas, interjecit 8, ne sepositam ac reconditam pulchritudinem, qua pau- ci digni sunt, caliginosa natura facile videat, faci- leque hujusmodi aspectus compos effecta, facile quoque propter adipiscendi facilitatem amittat : verum lumen cum lumine, semper in sublime per appetitionem traliente, versetur, ac mens, vitiorum maculis repurgata, purissimæ menti jungatur, par- timque nunc nobis aliquid appareat, partim autem postea, hoc scilicet virtutis, propensiorisque in Deum animi, seu expressæ illius similitudinis præ- mium ferens. Videmus enim nunc, inquit, per specu- lum et in anignale : tunc autem 590. facie ad fa- ciem. Nunc cognosco ex parte : tunc autem cognoscam sicut el cognitus sum ". Quanta est vilitas noştra et abjectio! Quanta rursus pollicitatio ! Deum per- inde coguoscere, ut cogniti sumus. Ilæc Paulus magnus ille veritatis præco; gentium in fide magister "³, qui amplissimum orbem Evangelio implevit "; qui nulli alii, quam Christo, vixit ", qui usque ad ter- tium cœlum penetravit ", qui paradisi spectator fuit 58, qui denique perfectionis causa dissolution is desiderio flagrabat so B c XVI. Ac Moyses quidem Dei posteriora per pe- tram vix conspexit " ( quæcunque tandem poste- riora illa erant, et quæcunque petra), idque cum multum precatus esset, ac promissi compos factus : nisi quod non tantum, quantum exoplabat, vidit, plusque illud fuit, quod eum fugit, quam quod ipsius oculis sėse objecit; Moyses, inquam, qui Pharaonis Deus erat, qui tantam hominum multitudinem du- etabat, qui tantam miraculorum vim demonstrarat. Tu vero, quosnam usquain cœlitus aluisti? Quam aquam e petra extudisti "? Quod mare virga di- rupisli es? Quem populum per aquas, tanquam per aridam, transmisisti ? Quos hostes fluctibus obraigti? Quos per ignis et nubis columuam de- duxisti ? Quos Amalecitas per orationem, et ma- mum extensionem ", ac crucem tanto ante mystice adumbratam, ſudisti et profligasti, ut misere le- cum et calamitose agi putes, quod plene ac perfe- D cle Deum non comprehendas, atque idcireo omnia tibi moveri, ac sursum deorsumque jactari videan- ss Psal. xvn, 12. *³ Exod. xxxiv, 33. Exod. sqq. 6ª Exod. xın, 21. || Τim. 1, 11. se Rom. xv, 19. 86' Galat. Exod. XXXII, sqq. Exod. xv, 6. * Cor.xml, 12. Philip. 1, 13. Exod. xvII, seq. desnet . In ed.. Schol. : Caliginem, id est, infirmitatem nostram. id est, mens pura et sancta vero lumini appropinquet. Caligino- sam autem appellat naturam, propensionem ad pec- catum. Caliginosam enim conditam fuisse a Deo hominis naturain, dicere fas non est; quippe qui bonus cum sit, omnia valde bona Creavit. 11. 20. 87. 11 Cor. xii, 2. 88 ibid. 4. (84) ῾Ορᾷς, γνόφον πατεῖ. Sic Reg: bm et Coisl. 2. In Or. 1, ὅρα, « aspice. In aliis, ὁρᾷς; e vi- (83) Αὐτοῦ. Duo Regg., ἑαυτοῦ. (86) Επιτυχόν. Reg. hu, Coisl. 1 et Bas, έπι (87) Φως. Schol. : Τουτέστι, νοῦς καθαρὸς καὶ (88) Αύτό. Reg. bu et Sav., αὐτόν. (89) Mér. Deest in duobus Regg. et Or. 1. (90) Πλέον. Οr. 1, πλεῖον. (91) Δέδωκας. Duo Regg. et Or. 1, ἔδωκας. (92) Καταλαβεῖν. Duo Regg. et Or. 1, καταλαμ- (93) Δονῆται... φέρηται. Reg. bm, et Comb., δο

Α φθάνον, φῶς ἅπαν, κἂν ὑπέρλαμπρον φαίνηται· ἀλλ᾽ ὁρᾷς, γνόφον πατεῖ (84) τὸν ἡμέτερον, καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, μέσον αὐτοῦ (85) τε καὶ ἡμῶν θεὶς, ὥσπερ καὶ Μωϋσῆς πάλαι τὸ κάλυμμα ἑαυτοῦ τε καὶ τῆς πωρώσεως Ισραήλ, ἵνα μὴ ῥᾳδίως ἴδῃ σκοτεινή φύσις τὸ ἀπόθετον κάλλος, καὶ ὀλίγων ἄξιον, μηδὲ ῥᾳδίως ἐπιτυχὸν (86), ῥᾳδίως καὶ ἀπο βάλῃ διὰ τὴν εὐκολίαν τῆς κτήσεως· φῶς (87) δὲ ὁμιλήσῃ φωτὶ, ἀεὶ πρὸς τὸ ὕψος ἕλκοντι διὰ τῆς ἐφέσ σεως, καὶ νοῦς πλησιάσῃ τῷ καθαρωτάτῳ κεκαθαρ μένος, καὶ τὸ μὲν ἄρτι φανῇ, τὸ δὲ ὕστερον, ἆθλον ἀρετῆς καὶ τῆς ἐντεῦθεν πρὸς αὐτὸ (88) νεύσεως, εἴ- τουν ἐξομοιώσεως. Βλέπομεν γὰρ ἄρτι, φησί, δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνίγματι, τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον· ἄρτι γινώσκω εκ μέρους, τότε δὲ ἐπιγνώσομαι καθὼς καὶ ἐπεγνώσθην. Καὶ τὸ ταπεινὸν ἡμῶν ὅσον ! καὶ ἡ ἐπαγγελία πηλίκη! γνώ- ναι Θεὸν τοσοῦτον, ὅσον ἐγνώσμεθα. Ταῦτα Παῦλος ὁ μέγας κῆρυξ τῆς ἀληθείας, ὁ τῶν ἐθνῶν ἐν πίστει διδάσκαλος, ὁ τὸν πολὺν κύκλον τοῦ Εὐαγγελίου πλη- ρώσας, ὁ μὴ ἄλλῳ τινὶ ζῶν, ἡ Χριστῷ, ὁ μέχρι οὐ ρανοῦ τρίτου φθάσας, ὁ τοῦ παραδείσου θεατής. ποθῶν διὰ τὴν τελειότητα τὴν ἀνάλυσιν. ΙϚ'. Καὶ Μωϋσῆς μὲν (89) μόλις εἶδε Θεοῦ τὰ ὀπίσθια διὰ τῆς πέτρας (ἅτινα ταῦτά ἐστι, καὶ ἥτις ή πέτρα), καὶ ταῦτα πολλὰ δεηθεὶς, καὶ τυχών ὑποσχέσεως· πλὴν ὅτι μὴ, ὅσον ἐπόθησεν, εἶδεν, ἀλλὰ πλέον (90) τοῦ φαντασθέντος ἦν ὁ διέφυγεν· Μωϋσῆς, ὁ τοῦ Φαραὼ Θεὸς, ὁ τοσοῦτον ἄγων λαὸν, ὁ τηλικαύτην σημείων ἐπιδειξάμενος δύναμιν. Σὺ δὲ, τίνας ἔθρεψας ἐξ οὐρανοῦ; Ποῖον ὕδωρ ἐκ πέτρας δέδωκας (91); Ποίαν ἔρρηξας θάλασσαν ῥάβδῳ ; Τίνα λαὸν διήγαγες ὡς διὰ ξηρᾶς τῆς ὑγρᾶς; Τίνας έχω θροὺς κατεπόντισας ; Τίνας στύλῳ πυρὸς καὶ νεφές λης ὡδήγησας; Τίνα κατεπολέμησας ᾿Αμαληκ εὐχῃ, καὶ χειρῶν ἐκτάσει, καὶ τῷ σταυρῷ προτυπουμένῳ πόρρωθεν μυστικῶς, ἵν' ᾗ σοι συμφορὰ τὸ μὴ τε λείως καταλαβεῖν (92) Θεὸν, καὶ διὰ τοῦτο πάντα δονῆται, καὶ ἄνω καὶ κάτω φέρηται (93); Επεὶ δὲ Μωϋσέως ἐμνήσθην, οὐκ ἔμαθες ἐντεῦθεν χαρίσμα τος ἀκολουθίαν καὶ νόμον τάξεως; Εἰ μὲν εἶ Μωϋσῆς, καὶ τῆς νεφέλης εἴσω χώρησον, καὶ λάλει Θεῷ, καὶ φωνῆς ἄκους, καὶ δέξαι νόμον, καὶ νομοθέτ σε κιν, ὁρᾷς, γνόφον πατεῖν. Γνό- φον, τουτέστι, τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν· « τυχοῦσα. ἅγιος τῷ ἀληθινῷ φωτὶ πλησιάσῃ. Σκοτεινὴν δὲ φύσιν λέγει τὴν ἁμαρτητικὴν κατάστασιν. Σκοτεινὴν γὰρ ἀνθρώπου φύσιν τὸν Θεὸν ποιῆσαι αμήχανον· ἀγαθὸς γὰρ ὢν, καλὰ λίαν πάντα ἐποίησεν βάνειν. νεῖται... φέρεται. S. GREGORII THEOLOGI ae radius ad inferiora pertingens, est lumen id omne quod cernimus, quantumvis splendidum vi- deatur; sed, ut vides, caliginem nostram calcat, ac tenebras latibulum suum posuit ", easque iuter se ac nos, quemadmodum olim Moyses velamen inter se et obduratos Israelitas, interjecit 8, ne sepositam ac reconditam pulchritudinem, qua pau- ci digni sunt, caliginosa natura facile videat, faci- leque hujusmodi aspectus compos effecta, facile quoque propter adipiscendi facilitatem amittat : verum lumen cum lumine, semper in sublime per appetitionem traliente, versetur, ac mens, vitiorum maculis repurgata, purissimæ menti jungatur, par- timque nunc nobis aliquid appareat, partim autem postea, hoc scilicet virtutis, propensiorisque in Deum animi, seu expressæ illius similitudinis præ- mium ferens. Videmus enim nunc, inquit, per specu- lum et in anignale : tunc autem 590. facie ad fa- ciem. Nunc cognosco ex parte : tunc autem cognoscam sicut el cognitus sum ". Quanta est vilitas noştra et abjectio! Quanta rursus pollicitatio ! Deum per- inde coguoscere, ut cogniti sumus. Ilæc Paulus magnus ille veritatis præco; gentium in fide magister "³, qui amplissimum orbem Evangelio implevit "; qui nulli alii, quam Christo, vixit ", qui usque ad ter- tium cœlum penetravit ", qui paradisi spectator fuit 58, qui denique perfectionis causa dissolution is desiderio flagrabat so B c XVI. Ac Moyses quidem Dei posteriora per pe- tram vix conspexit " ( quæcunque tandem poste- riora illa erant, et quæcunque petra), idque cum multum precatus esset, ac promissi compos factus : nisi quod non tantum, quantum exoplabat, vidit, plusque illud fuit, quod eum fugit, quam quod ipsius oculis sėse objecit; Moyses, inquam, qui Pharaonis Deus erat, qui tantam hominum multitudinem du- etabat, qui tantam miraculorum vim demonstrarat. Tu vero, quosnam usquain cœlitus aluisti? Quam aquam e petra extudisti "? Quod mare virga di- rupisli es? Quem populum per aquas, tanquam per aridam, transmisisti ? Quos hostes fluctibus obraigti? Quos per ignis et nubis columuam de- duxisti ? Quos Amalecitas per orationem, et ma- mum extensionem ", ac crucem tanto ante mystice adumbratam, ſudisti et profligasti, ut misere le- cum et calamitose agi putes, quod plene ac perfe- D cle Deum non comprehendas, atque idcireo omnia tibi moveri, ac sursum deorsumque jactari videan- ss Psal. xvn, 12. *³ Exod. xxxiv, 33. Exod. sqq. 6ª Exod. xın, 21. || Τim. 1, 11. se Rom. xv, 19. 86' Galat. Exod. XXXII, sqq. Exod. xv, 6. * Cor.xml, 12. Philip. 1, 13. Exod. xvII, seq. desnet . In ed.. Schol. : Caliginem, id est, infirmitatem nostram. id est, mens pura et sancta vero lumini appropinquet. Caligino- sam autem appellat naturam, propensionem ad pec- catum. Caliginosam enim conditam fuisse a Deo hominis naturain, dicere fas non est; quippe qui bonus cum sit, omnia valde bona Creavit. 11. 20. 87. 11 Cor. xii, 2. 88 ibid. 4. (84) ῾Ορᾷς, γνόφον πατεῖ. Sic Reg: bm et Coisl. 2. In Or. 1, ὅρα, « aspice. In aliis, ὁρᾷς; e vi- (83) Αὐτοῦ. Duo Regg., ἑαυτοῦ. (86) Επιτυχόν. Reg. hu, Coisl. 1 et Bas, έπι (87) Φως. Schol. : Τουτέστι, νοῦς καθαρὸς καὶ (88) Αύτό. Reg. bu et Sav., αὐτόν. (89) Mér. Deest in duobus Regg. et Or. 1. (90) Πλέον. Οr. 1, πλεῖον. (91) Δέδωκας. Duo Regg. et Or. 1, ἔδωκας. (92) Καταλαβεῖν. Duo Regg. et Or. 1, καταλαμ- (93) Δονῆται... φέρηται. Reg. bm, et Comb., δο

Α φθάνον, φῶς ἅπαν, κἂν ὑπέρλαμπρον φαίνηται· ἀλλ᾽ ὁρᾷς, γνόφον πατεῖ (84) τὸν ἡμέτερον, καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, μέσον αὐτοῦ (85) τε καὶ ἡμῶν θεὶς, ὥσπερ καὶ Μωϋσῆς πάλαι τὸ κάλυμμα ἑαυτοῦ τε καὶ τῆς πωρώσεως Ισραήλ, ἵνα μὴ ῥᾳδίως ἴδῃ σκοτεινή φύσις τὸ ἀπόθετον κάλλος, καὶ ὀλίγων ἄξιον, μηδὲ ῥᾳδίως ἐπιτυχὸν (86), ῥᾳδίως καὶ ἀπο βάλῃ διὰ τὴν εὐκολίαν τῆς κτήσεως· φῶς (87) δὲ ὁμιλήσῃ φωτὶ, ἀεὶ πρὸς τὸ ὕψος ἕλκοντι διὰ τῆς ἐφέσ σεως, καὶ νοῦς πλησιάσῃ τῷ καθαρωτάτῳ κεκαθαρ μένος, καὶ τὸ μὲν ἄρτι φανῇ, τὸ δὲ ὕστερον, ἆθλον ἀρετῆς καὶ τῆς ἐντεῦθεν πρὸς αὐτὸ (88) νεύσεως, εἴ- τουν ἐξομοιώσεως. Βλέπομεν γὰρ ἄρτι, φησί, δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνίγματι, τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον· ἄρτι γινώσκω εκ μέρους, τότε δὲ ἐπιγνώσομαι καθὼς καὶ ἐπεγνώσθην. Καὶ τὸ ταπεινὸν ἡμῶν ὅσον ! καὶ ἡ ἐπαγγελία πηλίκη! γνώ- ναι Θεὸν τοσοῦτον, ὅσον ἐγνώσμεθα. Ταῦτα Παῦλος ὁ μέγας κῆρυξ τῆς ἀληθείας, ὁ τῶν ἐθνῶν ἐν πίστει διδάσκαλος, ὁ τὸν πολὺν κύκλον τοῦ Εὐαγγελίου πλη- ρώσας, ὁ μὴ ἄλλῳ τινὶ ζῶν, ἡ Χριστῷ, ὁ μέχρι οὐ ρανοῦ τρίτου φθάσας, ὁ τοῦ παραδείσου θεατής. ποθῶν διὰ τὴν τελειότητα τὴν ἀνάλυσιν. ΙϚ'. Καὶ Μωϋσῆς μὲν (89) μόλις εἶδε Θεοῦ τὰ ὀπίσθια διὰ τῆς πέτρας (ἅτινα ταῦτά ἐστι, καὶ ἥτις ή πέτρα), καὶ ταῦτα πολλὰ δεηθεὶς, καὶ τυχών ὑποσχέσεως· πλὴν ὅτι μὴ, ὅσον ἐπόθησεν, εἶδεν, ἀλλὰ πλέον (90) τοῦ φαντασθέντος ἦν ὁ διέφυγεν· Μωϋσῆς, ὁ τοῦ Φαραὼ Θεὸς, ὁ τοσοῦτον ἄγων λαὸν, ὁ τηλικαύτην σημείων ἐπιδειξάμενος δύναμιν. Σὺ δὲ, τίνας ἔθρεψας ἐξ οὐρανοῦ; Ποῖον ὕδωρ ἐκ πέτρας δέδωκας (91); Ποίαν ἔρρηξας θάλασσαν ῥάβδῳ ; Τίνα λαὸν διήγαγες ὡς διὰ ξηρᾶς τῆς ὑγρᾶς; Τίνας έχω θροὺς κατεπόντισας ; Τίνας στύλῳ πυρὸς καὶ νεφές λης ὡδήγησας; Τίνα κατεπολέμησας ᾿Αμαληκ εὐχῃ, καὶ χειρῶν ἐκτάσει, καὶ τῷ σταυρῷ προτυπουμένῳ πόρρωθεν μυστικῶς, ἵν' ᾗ σοι συμφορὰ τὸ μὴ τε λείως καταλαβεῖν (92) Θεὸν, καὶ διὰ τοῦτο πάντα δονῆται, καὶ ἄνω καὶ κάτω φέρηται (93); Επεὶ δὲ Μωϋσέως ἐμνήσθην, οὐκ ἔμαθες ἐντεῦθεν χαρίσμα τος ἀκολουθίαν καὶ νόμον τάξεως; Εἰ μὲν εἶ Μωϋσῆς, καὶ τῆς νεφέλης εἴσω χώρησον, καὶ λάλει Θεῷ, καὶ φωνῆς ἄκους, καὶ δέξαι νόμον, καὶ νομοθέτ σε κιν, ὁρᾷς, γνόφον πατεῖν. Γνό- φον, τουτέστι, τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν· « τυχοῦσα. ἅγιος τῷ ἀληθινῷ φωτὶ πλησιάσῃ. Σκοτεινὴν δὲ φύσιν λέγει τὴν ἁμαρτητικὴν κατάστασιν. Σκοτεινὴν γὰρ ἀνθρώπου φύσιν τὸν Θεὸν ποιῆσαι αμήχανον· ἀγαθὸς γὰρ ὢν, καλὰ λίαν πάντα ἐποίησεν βάνειν. νεῖται... φέρεται. S. GREGORII THEOLOGI ae radius ad inferiora pertingens, est lumen id omne quod cernimus, quantumvis splendidum vi- deatur; sed, ut vides, caliginem nostram calcat, ac tenebras latibulum suum posuit ", easque iuter se ac nos, quemadmodum olim Moyses velamen inter se et obduratos Israelitas, interjecit 8, ne sepositam ac reconditam pulchritudinem, qua pau- ci digni sunt, caliginosa natura facile videat, faci- leque hujusmodi aspectus compos effecta, facile quoque propter adipiscendi facilitatem amittat : verum lumen cum lumine, semper in sublime per appetitionem traliente, versetur, ac mens, vitiorum maculis repurgata, purissimæ menti jungatur, par- timque nunc nobis aliquid appareat, partim autem postea, hoc scilicet virtutis, propensiorisque in Deum animi, seu expressæ illius similitudinis præ- mium ferens. Videmus enim nunc, inquit, per specu- lum et in anignale : tunc autem 590. facie ad fa- ciem. Nunc cognosco ex parte : tunc autem cognoscam sicut el cognitus sum ". Quanta est vilitas noştra et abjectio! Quanta rursus pollicitatio ! Deum per- inde coguoscere, ut cogniti sumus. Ilæc Paulus magnus ille veritatis præco; gentium in fide magister "³, qui amplissimum orbem Evangelio implevit "; qui nulli alii, quam Christo, vixit ", qui usque ad ter- tium cœlum penetravit ", qui paradisi spectator fuit 58, qui denique perfectionis causa dissolution is desiderio flagrabat so B c XVI. Ac Moyses quidem Dei posteriora per pe- tram vix conspexit " ( quæcunque tandem poste- riora illa erant, et quæcunque petra), idque cum multum precatus esset, ac promissi compos factus : nisi quod non tantum, quantum exoplabat, vidit, plusque illud fuit, quod eum fugit, quam quod ipsius oculis sėse objecit; Moyses, inquam, qui Pharaonis Deus erat, qui tantam hominum multitudinem du- etabat, qui tantam miraculorum vim demonstrarat. Tu vero, quosnam usquain cœlitus aluisti? Quam aquam e petra extudisti "? Quod mare virga di- rupisli es? Quem populum per aquas, tanquam per aridam, transmisisti ? Quos hostes fluctibus obraigti? Quos per ignis et nubis columuam de- duxisti ? Quos Amalecitas per orationem, et ma- mum extensionem ", ac crucem tanto ante mystice adumbratam, ſudisti et profligasti, ut misere le- cum et calamitose agi putes, quod plene ac perfe- D cle Deum non comprehendas, atque idcireo omnia tibi moveri, ac sursum deorsumque jactari videan- ss Psal. xvn, 12. *³ Exod. xxxiv, 33. Exod. sqq. 6ª Exod. xın, 21. || Τim. 1, 11. se Rom. xv, 19. 86' Galat. Exod. XXXII, sqq. Exod. xv, 6. * Cor.xml, 12. Philip. 1, 13. Exod. xvII, seq. desnet . In ed.. Schol. : Caliginem, id est, infirmitatem nostram. id est, mens pura et sancta vero lumini appropinquet. Caligino- sam autem appellat naturam, propensionem ad pec- catum. Caliginosam enim conditam fuisse a Deo hominis naturain, dicere fas non est; quippe qui bonus cum sit, omnia valde bona Creavit. 11. 20. 87. 11 Cor. xii, 2. 88 ibid. 4. (84) ῾Ορᾷς, γνόφον πατεῖ. Sic Reg: bm et Coisl. 2. In Or. 1, ὅρα, « aspice. In aliis, ὁρᾷς; e vi- (83) Αὐτοῦ. Duo Regg., ἑαυτοῦ. (86) Επιτυχόν. Reg. hu, Coisl. 1 et Bas, έπι (87) Φως. Schol. : Τουτέστι, νοῦς καθαρὸς καὶ (88) Αύτό. Reg. bu et Sav., αὐτόν. (89) Mér. Deest in duobus Regg. et Or. 1. (90) Πλέον. Οr. 1, πλεῖον. (91) Δέδωκας. Duo Regg. et Or. 1, ἔδωκας. (92) Καταλαβεῖν. Duo Regg. et Or. 1, καταλαμ- (93) Δονῆται... φέρηται. Reg. bm, et Comb., δο

Α φθάνον, φῶς ἅπαν, κἂν ὑπέρλαμπρον φαίνηται· ἀλλ᾽ ὁρᾷς, γνόφον πατεῖ (84) τὸν ἡμέτερον, καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, μέσον αὐτοῦ (85) τε καὶ ἡμῶν θεὶς, ὥσπερ καὶ Μωϋσῆς πάλαι τὸ κάλυμμα ἑαυτοῦ τε καὶ τῆς πωρώσεως Ισραήλ, ἵνα μὴ ῥᾳδίως ἴδῃ σκοτεινή φύσις τὸ ἀπόθετον κάλλος, καὶ ὀλίγων ἄξιον, μηδὲ ῥᾳδίως ἐπιτυχὸν (86), ῥᾳδίως καὶ ἀπο βάλῃ διὰ τὴν εὐκολίαν τῆς κτήσεως· φῶς (87) δὲ ὁμιλήσῃ φωτὶ, ἀεὶ πρὸς τὸ ὕψος ἕλκοντι διὰ τῆς ἐφέσ σεως, καὶ νοῦς πλησιάσῃ τῷ καθαρωτάτῳ κεκαθαρ μένος, καὶ τὸ μὲν ἄρτι φανῇ, τὸ δὲ ὕστερον, ἆθλον ἀρετῆς καὶ τῆς ἐντεῦθεν πρὸς αὐτὸ (88) νεύσεως, εἴ- τουν ἐξομοιώσεως. Βλέπομεν γὰρ ἄρτι, φησί, δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνίγματι, τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον· ἄρτι γινώσκω εκ μέρους, τότε δὲ ἐπιγνώσομαι καθὼς καὶ ἐπεγνώσθην. Καὶ τὸ ταπεινὸν ἡμῶν ὅσον ! καὶ ἡ ἐπαγγελία πηλίκη! γνώ- ναι Θεὸν τοσοῦτον, ὅσον ἐγνώσμεθα. Ταῦτα Παῦλος ὁ μέγας κῆρυξ τῆς ἀληθείας, ὁ τῶν ἐθνῶν ἐν πίστει διδάσκαλος, ὁ τὸν πολὺν κύκλον τοῦ Εὐαγγελίου πλη- ρώσας, ὁ μὴ ἄλλῳ τινὶ ζῶν, ἡ Χριστῷ, ὁ μέχρι οὐ ρανοῦ τρίτου φθάσας, ὁ τοῦ παραδείσου θεατής. ποθῶν διὰ τὴν τελειότητα τὴν ἀνάλυσιν. ΙϚ'. Καὶ Μωϋσῆς μὲν (89) μόλις εἶδε Θεοῦ τὰ ὀπίσθια διὰ τῆς πέτρας (ἅτινα ταῦτά ἐστι, καὶ ἥτις ή πέτρα), καὶ ταῦτα πολλὰ δεηθεὶς, καὶ τυχών ὑποσχέσεως· πλὴν ὅτι μὴ, ὅσον ἐπόθησεν, εἶδεν, ἀλλὰ πλέον (90) τοῦ φαντασθέντος ἦν ὁ διέφυγεν· Μωϋσῆς, ὁ τοῦ Φαραὼ Θεὸς, ὁ τοσοῦτον ἄγων λαὸν, ὁ τηλικαύτην σημείων ἐπιδειξάμενος δύναμιν. Σὺ δὲ, τίνας ἔθρεψας ἐξ οὐρανοῦ; Ποῖον ὕδωρ ἐκ πέτρας δέδωκας (91); Ποίαν ἔρρηξας θάλασσαν ῥάβδῳ ; Τίνα λαὸν διήγαγες ὡς διὰ ξηρᾶς τῆς ὑγρᾶς; Τίνας έχω θροὺς κατεπόντισας ; Τίνας στύλῳ πυρὸς καὶ νεφές λης ὡδήγησας; Τίνα κατεπολέμησας ᾿Αμαληκ εὐχῃ, καὶ χειρῶν ἐκτάσει, καὶ τῷ σταυρῷ προτυπουμένῳ πόρρωθεν μυστικῶς, ἵν' ᾗ σοι συμφορὰ τὸ μὴ τε λείως καταλαβεῖν (92) Θεὸν, καὶ διὰ τοῦτο πάντα δονῆται, καὶ ἄνω καὶ κάτω φέρηται (93); Επεὶ δὲ Μωϋσέως ἐμνήσθην, οὐκ ἔμαθες ἐντεῦθεν χαρίσμα τος ἀκολουθίαν καὶ νόμον τάξεως; Εἰ μὲν εἶ Μωϋσῆς, καὶ τῆς νεφέλης εἴσω χώρησον, καὶ λάλει Θεῷ, καὶ φωνῆς ἄκους, καὶ δέξαι νόμον, καὶ νομοθέτ σε κιν, ὁρᾷς, γνόφον πατεῖν. Γνό- φον, τουτέστι, τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν· « τυχοῦσα. ἅγιος τῷ ἀληθινῷ φωτὶ πλησιάσῃ. Σκοτεινὴν δὲ φύσιν λέγει τὴν ἁμαρτητικὴν κατάστασιν. Σκοτεινὴν γὰρ ἀνθρώπου φύσιν τὸν Θεὸν ποιῆσαι αμήχανον· ἀγαθὸς γὰρ ὢν, καλὰ λίαν πάντα ἐποίησεν βάνειν. νεῖται... φέρεται. S. GREGORII THEOLOGI ae radius ad inferiora pertingens, est lumen id omne quod cernimus, quantumvis splendidum vi- deatur; sed, ut vides, caliginem nostram calcat, ac tenebras latibulum suum posuit ", easque iuter se ac nos, quemadmodum olim Moyses velamen inter se et obduratos Israelitas, interjecit 8, ne sepositam ac reconditam pulchritudinem, qua pau- ci digni sunt, caliginosa natura facile videat, faci- leque hujusmodi aspectus compos effecta, facile quoque propter adipiscendi facilitatem amittat : verum lumen cum lumine, semper in sublime per appetitionem traliente, versetur, ac mens, vitiorum maculis repurgata, purissimæ menti jungatur, par- timque nunc nobis aliquid appareat, partim autem postea, hoc scilicet virtutis, propensiorisque in Deum animi, seu expressæ illius similitudinis præ- mium ferens. Videmus enim nunc, inquit, per specu- lum et in anignale : tunc autem 590. facie ad fa- ciem. Nunc cognosco ex parte : tunc autem cognoscam sicut el cognitus sum ". Quanta est vilitas noştra et abjectio! Quanta rursus pollicitatio ! Deum per- inde coguoscere, ut cogniti sumus. Ilæc Paulus magnus ille veritatis præco; gentium in fide magister "³, qui amplissimum orbem Evangelio implevit "; qui nulli alii, quam Christo, vixit ", qui usque ad ter- tium cœlum penetravit ", qui paradisi spectator fuit 58, qui denique perfectionis causa dissolution is desiderio flagrabat so B c XVI. Ac Moyses quidem Dei posteriora per pe- tram vix conspexit " ( quæcunque tandem poste- riora illa erant, et quæcunque petra), idque cum multum precatus esset, ac promissi compos factus : nisi quod non tantum, quantum exoplabat, vidit, plusque illud fuit, quod eum fugit, quam quod ipsius oculis sėse objecit; Moyses, inquam, qui Pharaonis Deus erat, qui tantam hominum multitudinem du- etabat, qui tantam miraculorum vim demonstrarat. Tu vero, quosnam usquain cœlitus aluisti? Quam aquam e petra extudisti "? Quod mare virga di- rupisli es? Quem populum per aquas, tanquam per aridam, transmisisti ? Quos hostes fluctibus obraigti? Quos per ignis et nubis columuam de- duxisti ? Quos Amalecitas per orationem, et ma- mum extensionem ", ac crucem tanto ante mystice adumbratam, ſudisti et profligasti, ut misere le- cum et calamitose agi putes, quod plene ac perfe- D cle Deum non comprehendas, atque idcireo omnia tibi moveri, ac sursum deorsumque jactari videan- ss Psal. xvn, 12. *³ Exod. xxxiv, 33. Exod. sqq. 6ª Exod. xın, 21. || Τim. 1, 11. se Rom. xv, 19. 86' Galat. Exod. XXXII, sqq. Exod. xv, 6. * Cor.xml, 12. Philip. 1, 13. Exod. xvII, seq. desnet . In ed.. Schol. : Caliginem, id est, infirmitatem nostram. id est, mens pura et sancta vero lumini appropinquet. Caligino- sam autem appellat naturam, propensionem ad pec- catum. Caliginosam enim conditam fuisse a Deo hominis naturain, dicere fas non est; quippe qui bonus cum sit, omnia valde bona Creavit. 11. 20. 87. 11 Cor. xii, 2. 88 ibid. 4. (84) ῾Ορᾷς, γνόφον πατεῖ. Sic Reg: bm et Coisl. 2. In Or. 1, ὅρα, « aspice. In aliis, ὁρᾷς; e vi- (83) Αὐτοῦ. Duo Regg., ἑαυτοῦ. (86) Επιτυχόν. Reg. hu, Coisl. 1 et Bas, έπι (87) Φως. Schol. : Τουτέστι, νοῦς καθαρὸς καὶ (88) Αύτό. Reg. bu et Sav., αὐτόν. (89) Mér. Deest in duobus Regg. et Or. 1. (90) Πλέον. Οr. 1, πλεῖον. (91) Δέδωκας. Duo Regg. et Or. 1, ἔδωκας. (92) Καταλαβεῖν. Duo Regg. et Or. 1, καταλαμ- (93) Δονῆται... φέρηται. Reg. bm, et Comb., δο

τησον. Εἰ δὲ Ααρών, συνανάβηθι μὲν, ἀλλὰ τῆς νεφέλης ἔξω στῆθι πλησίον. Εἰ δὲ Ἰθάμαρ τις, ἢ Ἐλεάζαρ, καὶ τρίτος ἀπὸ Μωϋσέως, ἢ τῆς γερουσίας τις καὶ τῶν Ἑβδομήκοντα, ἔτι πόρρωθεν στῆθι, κἂν τῇ στάσει (94) το τρίτον ἔχων. Εἰ δὲ τοῦ λαοῦ καὶ τῶν πολλῶν εἶς, οὐ προσίεται σε τὸ ὄρος, οὗ καν θηρίον θίγη, λιθοβοληθήσεται. Κάτω μεῖνον, καὶ μόνης ἄκουε τῆς φωνῆς, καὶ ταύτης, ἁγνίσας σεαυ- τὸν καὶ καθάρας (95), ὡς διατέταξαι. β ΙΖ΄. Καὶ ἵνα σε παιδεύσω διὰ πλειόνων, τίς τῶν ἱερέων ἐτελείου τὰς χεῖρας; Μωϋσῆς. Τίς τῶν τε αξιουμένων ὁ πρῶτος; Ααρών. Καὶ ἔτι πρὸ τούτων, τίς τὰ πρὸς Θεὸν ἦν; Καὶ τίς ἀντὶ φωνῆς τῷ λαῷ; Εἰς δὲ τὰ ῾Αγια τῶν ἁγίων εἰσῄει τίς, πλὴν ἑνός; Αεὶ δὲ οὗτος; Οὐδαμῶς· ἀλλ᾽ ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ, καὶ ἦν ὅτε. Εφερον δὲ τὴν σκηνὴν τίνες, πλὴν τῶν Λευϊτῶν; Καὶ οὗτοι, καθώς διετέτακτο, οἱ μὲν τὰ τιμιώτερα ταύτης, οἱ δὲ τὰ δεύτερα, καθὼς ἡ τῶν φερόντων ἀξία ; Ἐπεὶ δὲ καὶ φυλάσσεσθαι ταύτην ἔδει, ἐφύλασσον τίνες, καὶ πῶς; Οἱ μὲν τόδε τὸ κλίτος (96), οἱ δὲ τόδε· καὶ οὐδὲ (97) αόριστον, οὐδὲ ἄτακτον, οὐδὲ τῶν ἐλαχίστων. Ἡμεῖς δὲ ἂν μικροῦ δοξαρίου τύχω- μεν, ἢ οὐδὲ τούτου πολλάκις, ἀλλ' ὡς ἔτυχεν, ἢ δύο (98), ή τρία βήματα τῆς Γραφῆς ἐκμελετήσω- μεν, καὶ ταῦτα περικεκομμένως καὶ ἀνοήτως (τοῦτο ἐκεῖνο, ἡ αὐθημερινὴ σοφία, καὶ ὁ ἐν Χαλάνῃ (99) πύργος, ὃς καλῶς τὰς γλώσσας ἐμέρισεν )· καὶ ἀπο- νοηθῆναι δεῖ κατὰ Μωϋσέως, καὶ γενέσθαι Δαθαν καὶ ᾿Αβειρὼν τοὺς ὑβριστὰς καὶ ἀθέους. αν φύγω μεν τὴν αὐθάδειαν, καὶ μηδὲ τὴν ἀπόνοιαν μιμησώ- μεθα, μηδὲ τὸ τέλος δεξώμεθα. ΙΗ. Βούλει δὲ καὶ ἄλλην σοι παραστήσω τάξιν, καὶ ταύτην ἐπαινετὴν, καὶ ταύτην ἀξίαν τῆς εἰς τὸ παρὸν μνήμης, καὶ νουθεσίας; Ορᾷς τῶν Χριστοῦ μαθητῶν, πάντων ὄντων ὑψηλῶν, καὶ τῆς ἐκλογῆς ἀξίων, ὁ μὲν Πέτρα καλεῖται, καὶ τοὺς θεμελίους τῆς Ἐκκλησίας πιστεύεται, ὁ δὲ ἀγαπᾶται πλέον, καὶ ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ (1) Ἰησοῦ ἀναπαύεται, καὶ φέ ρουσιν οἱ λοιποὶ τὴν προτίμησιν. ᾿Αναβῆναι δὲ εἰς τὸ δρος δεῆσαν, ἵνα τῇ μορφῇ λάμψῃ, καὶ τὴν θεότητα παραδείξῃ, καὶ γυμνώσῃ τὸν ἐν τῇ σαρκὶ κρυπτό- μενον, τίνες συναναβαίνουσιν (οὐ γὰρ πάντες ἐπόπ ται τοῦ θαύματος); Πέτρος, καὶ Ἰάκωβος, καὶ Ιωάννης, οἱ πρὸ τῶν ἄλλων καὶ ὄντες καὶ ἀριθμού- μενοι. Παρεῖναι δὲ ἀγωνιῶντι, καὶ ἀναχωροῦντι μι χχιν, το ήρας. νῃ, • ORATIO XXXH. — DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. A tur? At quoniam Moysis mentionem feci, none hine gratiæ divinæ seriem, ordinisque legem didi - cisti? Si Moyses es, nubem quoque ipsam ingredere, et Deum alloquere, et vocem audi, et legem acci- pe, ac leges statue ". Si autem Aaron, simul qui- dem ascende: verum extra nubem in propinquo consiste . Si vero Itbamar quispiam, aut Elea- zare, atque a Moyse tertius, ordinisque senatorii et ex Septuaginta unus, longius adhuc gradum fige, quamvis ordine tertius. Quod si plebeius quispiam, infimique ordinis, mons minime te admittit; quippe quem etiam si bestia tetigerit, lapidibus opprimetur. Infra remane, vocemnque solam audi, id- que etiam postquam teipsum, ut jussus es, expiaveris ac perpurgaveris. XVII. Atque ut uberius te instruam, quis sacer- dolum manus consecrabat? Moyses. Quis eorum, qui consecrabantur, primus erat? Aaron. Quis au- ten, quod ante a nobis dictumn oportuit, ea, quae ad Deum spectabant, curabat? Quis rursus po- pulo vocis instar erat? Jam, in Sancta sanctorum cui, præterquam uni, aditus patebat ? Semperne autem illi patebat? Nequaquam; sed semel per annum, et statuto tempore. Quinam porro arcam gestabant, nisi Levitæ ? Et ex iis, ut constitutum erat, alii quidem præstantiores ejus partes, alli autem inferiores minorisque pretii, prout cujusque dignitas ferebat? Et quoniam eam quoque custodiri oportebat, quinam eam, et quo pacto custodie- bant? Alii videlicet aliud latus, alii aliud : nec quidquam non distinctum et ordinatum erat, ne minimarum quidem rerum. At nos si exiguam C quamdamn gloriolam assecuti fuerimus, ac ue hanc quidem persæpe, verum temere duo aut tria Scri- pluræ verba, eaque imperite et concise perdidice- rimus (illa videlicet sapientia est. uno die parta, et Chalanæ turris, qua linguæ præclare divisæ sant), jam et contumaciter atque insane adversus Moysem insurgendum est, et Dathani et Abironis coutumelia et impietas imitanda. Quorum arrogantiam et amentiam, quæso, fugiamus, ne iisdem pe- uis opprimamur. XVIII. Vis aliud quoque ordinis et disciplinæ exemplum in medium proferam, idque praclarum et laudabile, ac præsenti commemoratione atque admonitione imprimis diguun? Vides quemadmo- dum ex Christi discipulis, magnis utique omnibus et excelsis, atque electione dignis; hic Petra voce- tur", atque Ecclesiæ fundamenta in fidem suam acci- piat, ille impensius ametur, et supra pectus Jesu D requiescat ", ac reliqui discipuli eos sibi praeferri Exod. XIX, 899. * Εxod. sqq. ❤ Matth. XVI, 18. Joan. sit, 25. Matth. XVII, acquiesce. > alii illam partem. › æquo animo ferant. Jam, cum in montem ascen- dendum fuisset, ut Christus corporea fórma splen- deret, et divinitatem suam patefaceret, eumque, qui carne tegebatur, nudaret atque aperiret, qui- nam simul ascendunt (nec enim omnes ad hujus Exod. xxvi, sqq. Levit. xv1, 2; llebr. 1x, 7. i 8qq Chalanae turris, id est, « turris Babel. (94) Κἂν τῇ στάσει, etc. Bill. : sedeque tertia (95) Καθάρας. Duo Regg. et Or. 1, καθώ (96) Το κλίτος. Schol. : Το μέρος. « Alii hanc, 97) Οὐδέ. Reg. bn, et Bas., οὐδέν. (98) "Η δύο. Sic codd. deest ή in ed. (99) Χαλάνῃ. Duo Regg. et Or. 1, Χαλάν (1) Τοῦ. Deest in tribus Regg. et Or. 1.

τησον. Εἰ δὲ Ααρών, συνανάβηθι μὲν, ἀλλὰ τῆς νεφέλης ἔξω στῆθι πλησίον. Εἰ δὲ Ἰθάμαρ τις, ἢ Ἐλεάζαρ, καὶ τρίτος ἀπὸ Μωϋσέως, ἢ τῆς γερουσίας τις καὶ τῶν Ἑβδομήκοντα, ἔτι πόρρωθεν στῆθι, κἂν τῇ στάσει (94) το τρίτον ἔχων. Εἰ δὲ τοῦ λαοῦ καὶ τῶν πολλῶν εἶς, οὐ προσίεται σε τὸ ὄρος, οὗ καν θηρίον θίγη, λιθοβοληθήσεται. Κάτω μεῖνον, καὶ μόνης ἄκουε τῆς φωνῆς, καὶ ταύτης, ἁγνίσας σεαυ- τὸν καὶ καθάρας (95), ὡς διατέταξαι. β ΙΖ΄. Καὶ ἵνα σε παιδεύσω διὰ πλειόνων, τίς τῶν ἱερέων ἐτελείου τὰς χεῖρας; Μωϋσῆς. Τίς τῶν τε αξιουμένων ὁ πρῶτος; Ααρών. Καὶ ἔτι πρὸ τούτων, τίς τὰ πρὸς Θεὸν ἦν; Καὶ τίς ἀντὶ φωνῆς τῷ λαῷ; Εἰς δὲ τὰ ῾Αγια τῶν ἁγίων εἰσῄει τίς, πλὴν ἑνός; Αεὶ δὲ οὗτος; Οὐδαμῶς· ἀλλ᾽ ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ, καὶ ἦν ὅτε. Εφερον δὲ τὴν σκηνὴν τίνες, πλὴν τῶν Λευϊτῶν; Καὶ οὗτοι, καθώς διετέτακτο, οἱ μὲν τὰ τιμιώτερα ταύτης, οἱ δὲ τὰ δεύτερα, καθὼς ἡ τῶν φερόντων ἀξία ; Ἐπεὶ δὲ καὶ φυλάσσεσθαι ταύτην ἔδει, ἐφύλασσον τίνες, καὶ πῶς; Οἱ μὲν τόδε τὸ κλίτος (96), οἱ δὲ τόδε· καὶ οὐδὲ (97) αόριστον, οὐδὲ ἄτακτον, οὐδὲ τῶν ἐλαχίστων. Ἡμεῖς δὲ ἂν μικροῦ δοξαρίου τύχω- μεν, ἢ οὐδὲ τούτου πολλάκις, ἀλλ' ὡς ἔτυχεν, ἢ δύο (98), ή τρία βήματα τῆς Γραφῆς ἐκμελετήσω- μεν, καὶ ταῦτα περικεκομμένως καὶ ἀνοήτως (τοῦτο ἐκεῖνο, ἡ αὐθημερινὴ σοφία, καὶ ὁ ἐν Χαλάνῃ (99) πύργος, ὃς καλῶς τὰς γλώσσας ἐμέρισεν )· καὶ ἀπο- νοηθῆναι δεῖ κατὰ Μωϋσέως, καὶ γενέσθαι Δαθαν καὶ ᾿Αβειρὼν τοὺς ὑβριστὰς καὶ ἀθέους. αν φύγω μεν τὴν αὐθάδειαν, καὶ μηδὲ τὴν ἀπόνοιαν μιμησώ- μεθα, μηδὲ τὸ τέλος δεξώμεθα. ΙΗ. Βούλει δὲ καὶ ἄλλην σοι παραστήσω τάξιν, καὶ ταύτην ἐπαινετὴν, καὶ ταύτην ἀξίαν τῆς εἰς τὸ παρὸν μνήμης, καὶ νουθεσίας; Ορᾷς τῶν Χριστοῦ μαθητῶν, πάντων ὄντων ὑψηλῶν, καὶ τῆς ἐκλογῆς ἀξίων, ὁ μὲν Πέτρα καλεῖται, καὶ τοὺς θεμελίους τῆς Ἐκκλησίας πιστεύεται, ὁ δὲ ἀγαπᾶται πλέον, καὶ ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ (1) Ἰησοῦ ἀναπαύεται, καὶ φέ ρουσιν οἱ λοιποὶ τὴν προτίμησιν. ᾿Αναβῆναι δὲ εἰς τὸ δρος δεῆσαν, ἵνα τῇ μορφῇ λάμψῃ, καὶ τὴν θεότητα παραδείξῃ, καὶ γυμνώσῃ τὸν ἐν τῇ σαρκὶ κρυπτό- μενον, τίνες συναναβαίνουσιν (οὐ γὰρ πάντες ἐπόπ ται τοῦ θαύματος); Πέτρος, καὶ Ἰάκωβος, καὶ Ιωάννης, οἱ πρὸ τῶν ἄλλων καὶ ὄντες καὶ ἀριθμού- μενοι. Παρεῖναι δὲ ἀγωνιῶντι, καὶ ἀναχωροῦντι μι χχιν, το ήρας. νῃ, • ORATIO XXXH. — DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. A tur? At quoniam Moysis mentionem feci, none hine gratiæ divinæ seriem, ordinisque legem didi - cisti? Si Moyses es, nubem quoque ipsam ingredere, et Deum alloquere, et vocem audi, et legem acci- pe, ac leges statue ". Si autem Aaron, simul qui- dem ascende: verum extra nubem in propinquo consiste . Si vero Itbamar quispiam, aut Elea- zare, atque a Moyse tertius, ordinisque senatorii et ex Septuaginta unus, longius adhuc gradum fige, quamvis ordine tertius. Quod si plebeius quispiam, infimique ordinis, mons minime te admittit; quippe quem etiam si bestia tetigerit, lapidibus opprimetur. Infra remane, vocemnque solam audi, id- que etiam postquam teipsum, ut jussus es, expiaveris ac perpurgaveris. XVII. Atque ut uberius te instruam, quis sacer- dolum manus consecrabat? Moyses. Quis eorum, qui consecrabantur, primus erat? Aaron. Quis au- ten, quod ante a nobis dictumn oportuit, ea, quae ad Deum spectabant, curabat? Quis rursus po- pulo vocis instar erat? Jam, in Sancta sanctorum cui, præterquam uni, aditus patebat ? Semperne autem illi patebat? Nequaquam; sed semel per annum, et statuto tempore. Quinam porro arcam gestabant, nisi Levitæ ? Et ex iis, ut constitutum erat, alii quidem præstantiores ejus partes, alli autem inferiores minorisque pretii, prout cujusque dignitas ferebat? Et quoniam eam quoque custodiri oportebat, quinam eam, et quo pacto custodie- bant? Alii videlicet aliud latus, alii aliud : nec quidquam non distinctum et ordinatum erat, ne minimarum quidem rerum. At nos si exiguam C quamdamn gloriolam assecuti fuerimus, ac ue hanc quidem persæpe, verum temere duo aut tria Scri- pluræ verba, eaque imperite et concise perdidice- rimus (illa videlicet sapientia est. uno die parta, et Chalanæ turris, qua linguæ præclare divisæ sant), jam et contumaciter atque insane adversus Moysem insurgendum est, et Dathani et Abironis coutumelia et impietas imitanda. Quorum arrogantiam et amentiam, quæso, fugiamus, ne iisdem pe- uis opprimamur. XVIII. Vis aliud quoque ordinis et disciplinæ exemplum in medium proferam, idque praclarum et laudabile, ac præsenti commemoratione atque admonitione imprimis diguun? Vides quemadmo- dum ex Christi discipulis, magnis utique omnibus et excelsis, atque electione dignis; hic Petra voce- tur", atque Ecclesiæ fundamenta in fidem suam acci- piat, ille impensius ametur, et supra pectus Jesu D requiescat ", ac reliqui discipuli eos sibi praeferri Exod. XIX, 899. * Εxod. sqq. ❤ Matth. XVI, 18. Joan. sit, 25. Matth. XVII, acquiesce. > alii illam partem. › æquo animo ferant. Jam, cum in montem ascen- dendum fuisset, ut Christus corporea fórma splen- deret, et divinitatem suam patefaceret, eumque, qui carne tegebatur, nudaret atque aperiret, qui- nam simul ascendunt (nec enim omnes ad hujus Exod. xxvi, sqq. Levit. xv1, 2; llebr. 1x, 7. i 8qq Chalanae turris, id est, « turris Babel. (94) Κἂν τῇ στάσει, etc. Bill. : sedeque tertia (95) Καθάρας. Duo Regg. et Or. 1, καθώ (96) Το κλίτος. Schol. : Το μέρος. « Alii hanc, 97) Οὐδέ. Reg. bn, et Bas., οὐδέν. (98) "Η δύο. Sic codd. deest ή in ed. (99) Χαλάνῃ. Duo Regg. et Or. 1, Χαλάν (1) Τοῦ. Deest in tribus Regg. et Or. 1.

Α κρὸν πρὸ τοῦ πάθους, καὶ εὐχομένῳ, τίνες; Οἱ αὐτοὶ πάλιν. Αὕτη μὲν ἡ τοῦ Χριστοῦ προτίμησις. Η λοιπὴ δὲ εὐκοσμία καὶ τάξις, ὅση; Τὸ μὲν Πέτρος ἐρωτᾷ, τὸ δὲ Φίλιππος, τὸ δὲ Ἰούδας, τὸ δὲ Θωμᾶς, τὸ δὲ ἄλλος τις, καὶ οὐδὲ τὸ αὐτὸ πάντες, οὐδὲ τὰ πάντα εἷς, ἀλλ᾽ ἕκαστος εν μέρει, καὶ καθ᾽ ἕν. Ο περ (2) ἕκαστος ἔχρηζεν, εἴποις ἄν ; Αλλ' ἐκεῖνό γε, τί σοι φαίνεται; Βούλεται τι Φίλιππος εἰπεῖν, καὶ οὐ θαῤῥεῖ μόνος, ἀλλὰ καὶ ᾿Ανδρέαν προσλαμβάνει. Χρήζει πυθέσθαι τι Πέτρος, καὶ Ἰωάννην προβάλλε ται διὰ νεύματος. Ποῦ τὸ αὐστηρὸν ἐνταῦθα; Ποῦ δὲ τὸ φίλαρχον; Πῶς ἂν μᾶλλον ἔδειξαν ὄντες μαθη- ταὶ Χριστοῦ, τοῦ πράου καὶ ταπεινοῦ τὴν καρδίαν, καὶ δούλου δι' ἡμᾶς τοὺς αὐτοῦ δούλους, καὶ πᾶσαν τῷ Πατρὶ τὴν δόξαν ἐν πᾶσιν ἀναπέμποντος, ἵν᾿ ἡμῖν δῷ τύπον εὐταξίας καὶ μετριότητος; Εν τοσοῦτον τιμᾶν ἀπέχομεν, ὥστε ἀγαπῴην ἄν, εἰ μὴ καὶ θρα σύτεροι πάντων εἴημεν, οἴ γε περὶ μεγίστων κἂν τοῖς μεγίστοις ταύτην ἐπιδεικνύμεθα. Β ΙΘ'. Οὐκ οἶσθα, ὅτι το ταπεινόν, οὐκ ἐν τοῖς μια κροῖς κρίνεται τοσοῦτον ( γένοιτο γὰρ ἂν καὶ δι' ἕν δειξιν καὶ ψευδή μόρφωσιν ἀρετῆς ), ὅσον ἐν τοῖς μείζοσι δοκιμάζεται ; Καὶ ταπεινόφρων ἐμοὶ, οὐχ ὅστις περὶ ἑαυτοῦ μικρὰ διαλέγεται, καὶ τοῦτο πρὸς ὀλίγους, καὶ ὀλιγάκις, οὐδ᾽ ὅστις ταπεινῶς προσαγο- ρεύει τὸν ἀτιμότερον, ἀλλ' ὅστις μετρίως περὶ Θεοῦ φθέγγεται· καὶ τὰ μὲν εἰπεῖν οἶδε, τὰ δὲ κατέχειν, τῶν δὲ ὁμολογεῖν (3) τὴν ἄγνοιαν, καὶ παραχωρεί (4) τοῦ λόγου τῷ πιστευθέντι, καὶ εἶναί τινα πνευματι κώτερον δέχεται, καὶ διαβεβηκότα μᾶλλον ἐν θεωρία. Αἰσχρὸν γὰρ (5) ἐσθῆτος μὲν καὶ διαίτης, μὴ τὴν υψηλοτέραν αἱρεῖσθαι, ἀλλὰ τὴν εὐτελεστέραν, καὶ τύλοις γονάτων, καὶ δακρύων πηγαῖς, ἔτι δὲ νη· στείαις, καὶ ἀγρυπνίαις, καὶ χαμευνίαις, κόπῳ καὶ πᾶσιν ὑπωπιασμοῖς (6) τὸ ταπεινὸν ἐπιδείκνυσθαι (7), καὶ τὴν τῆς ἰδίας ἀσθενείας συναίσθησιν· αὐτοκράτ τορα δὲ εἶναι καὶ τύραννον ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις, καὶ μηδενὶ τὸ παράπαν ὑφίεσθαι, καὶ τὴν ὀφρὺν αξ ρειν ὑπὲρ πάντα νομοδιδάσκαλον· ἔνθα τὸ ταπεινὸν μετὰ τῆς εὐδοξίας ἔχει καὶ τὴν ἀσφάλειαν. Κ'. Τί οὖν; σιωπησόμεθα περὶ Θεοῦ, καὶ τοῦτο κελεύεις (ὑπέκρουέ [8] τις τῶν θερμοτέρων); Καὶ περὶ τίνος μᾶλλον, ἢ τούτου φθεγξόμεθα; Καὶ που θήσομεν τό, Διὰ παντὸς ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῷ στόματί μου· καὶ, Εὐλογήσω τὸν Κύριον ἐν παντὶ το χιν, 8. το σαι. έκρουσε. ἀντέπεσε. S. GREGORII THEOLOGI mairaculi spectaculum admittuntur)? Petrus, Joan- nes et Jacobus, qui ante alios, et erant, et nu- merabantur. Rursus cumn in supremo agone versanti, et paulo ante passionem secedenti '', ac precibus operam danti quosdam adesse oporteret, quinam ad earn rem asciti sunt? lidem illi. Atque hæc Christi prælatio et electio fuit Cæteroqui vero quanta concinnitas, et disciplina ? Aliud Petrus in- terrogat ", aliud Philippus ", aliud Judas 78, aliud Thomas ", aliud alius quispiam, neque aut idem omnes, aut omnia unus, sed vicissim quisque, ac sigillatim. Dicesne hic fortasse, hoc singulos qua- sivisse, quod cuique opus erat ? istud autem, quale tibi videtur? Philippus quiddam dicere ge- stit, nec solus audet, verum Andream quoque ad hibet r. Petrus aliquid percunctari cupit, et Joanni rem capitis nutu proponit 7. Ubi hic morositas? Ubi dominandi libido? Ecquod illustrius argumen- tum edere potuissent, se Christi discipulos esse, mitis, inquam, illius et humilis corde ", et servi propter nos, ipsius servos, atque omnem in omni- bus rebus gloriam ad Patrem transmittentis, ut nobis moderationis exemplum et disciplinæ præbe- ret? Quam tamen tantum abest, ut colamus et amplectamur, ut bene nobiscum actum iri putemus, si non omnes homines audacia et arrogantia superemus, utpote qui hanc de maximis et in maximis rebus ostentemus. XIX. An te fugit, humilitatem, non tam in par- vis rebus levisque momenti (fieri enim possit, ut eam ostentatio, fictaque et adumbrata virtutis spe- cies parial), quam in majoribus et gravioribus explorari? Ego certe humilitatis ac modestiæ lau- den huic demum tribuerim, non qui de seipso pau- ca (idque apud paucos, et raro commemorat), nec qui inferiorem humiliter affatur, sed qui parce ac moderate de Deo loquitur; ac quædam proloqui, quædam premere et retinere, quorumdam etiam in- scitiam fateri novit, atque ei sermone cedit, cui loquendi munus commissum est, ac nonnullos ube- riori Spiritus gratia præditos, et contemplatione s altius provectos esse æquo animo patitur. Turpe enim est profecto, in veste ac victus ratione, non sublimiorem, sed viliorem eligere, ac genuum callo, lacrymarum fontibus, jejuniis, vigiliis, chamemniis, labore, atque omni corporis maceratione humilita- tem præ se ferre, ac propriam imbecillitatem agno- scere; in divinis autem disputationibus principa- D tum et tyrannidem sibi vindicare, nec cuiquam om- nino cedere, verum supra omnes legis doctores supercilium efferre; cum ibi humilitas, non solum gloriam, sed etiam securitatem habeat. C XX. Quid igitur (interpellabit quispiam ex iis, qui ferventioris animi sunt), an de Deo tacelimus, idque nobis indicis? Et de qua tandem re potius, quam de ipso loquemur? Aut quo loco illud pone- mus : Semper laus ejus in ore meo ''; el, Benedi- ** Matth. xxvi, 37. Joan. x!!!, 6. Joan. xii, 24. Matth. x1, 29. Joan. ibid. 22. ibid. 5. ” Joan. xii, 22. so sul. XXXIII, xal delevimus auctoritate melioris note codicum. Gloss., (2) Ούπερ. Εditi habet, και ουπερ, quod (3) ῾Ομολογεῖν. Duo Regg. et Οr. 1, ὁμολόγη (4) Παραχωρεί. Coisl. 1, παραχωρεῖν. (5) Αἰσχρὸν γάρ. Sic Reg. hm. Deest γάρ in ed. (6) Υπωπιασμοίς. Comb., ύπωπιεσμοῖς. (7) Επιδείκνυσθαι. Or. 1, ὑποδείκνυσθαι. (8) Υπέκρουε. Duo Regg., Coisl. 1 e: Or. 1, ύπ-

Α κρὸν πρὸ τοῦ πάθους, καὶ εὐχομένῳ, τίνες; Οἱ αὐτοὶ πάλιν. Αὕτη μὲν ἡ τοῦ Χριστοῦ προτίμησις. Η λοιπὴ δὲ εὐκοσμία καὶ τάξις, ὅση; Τὸ μὲν Πέτρος ἐρωτᾷ, τὸ δὲ Φίλιππος, τὸ δὲ Ἰούδας, τὸ δὲ Θωμᾶς, τὸ δὲ ἄλλος τις, καὶ οὐδὲ τὸ αὐτὸ πάντες, οὐδὲ τὰ πάντα εἷς, ἀλλ᾽ ἕκαστος εν μέρει, καὶ καθ᾽ ἕν. Ο περ (2) ἕκαστος ἔχρηζεν, εἴποις ἄν ; Αλλ' ἐκεῖνό γε, τί σοι φαίνεται; Βούλεται τι Φίλιππος εἰπεῖν, καὶ οὐ θαῤῥεῖ μόνος, ἀλλὰ καὶ ᾿Ανδρέαν προσλαμβάνει. Χρήζει πυθέσθαι τι Πέτρος, καὶ Ἰωάννην προβάλλε ται διὰ νεύματος. Ποῦ τὸ αὐστηρὸν ἐνταῦθα; Ποῦ δὲ τὸ φίλαρχον; Πῶς ἂν μᾶλλον ἔδειξαν ὄντες μαθη- ταὶ Χριστοῦ, τοῦ πράου καὶ ταπεινοῦ τὴν καρδίαν, καὶ δούλου δι' ἡμᾶς τοὺς αὐτοῦ δούλους, καὶ πᾶσαν τῷ Πατρὶ τὴν δόξαν ἐν πᾶσιν ἀναπέμποντος, ἵν᾿ ἡμῖν δῷ τύπον εὐταξίας καὶ μετριότητος; Εν τοσοῦτον τιμᾶν ἀπέχομεν, ὥστε ἀγαπῴην ἄν, εἰ μὴ καὶ θρα σύτεροι πάντων εἴημεν, οἴ γε περὶ μεγίστων κἂν τοῖς μεγίστοις ταύτην ἐπιδεικνύμεθα. Β ΙΘ'. Οὐκ οἶσθα, ὅτι το ταπεινόν, οὐκ ἐν τοῖς μια κροῖς κρίνεται τοσοῦτον ( γένοιτο γὰρ ἂν καὶ δι' ἕν δειξιν καὶ ψευδή μόρφωσιν ἀρετῆς ), ὅσον ἐν τοῖς μείζοσι δοκιμάζεται ; Καὶ ταπεινόφρων ἐμοὶ, οὐχ ὅστις περὶ ἑαυτοῦ μικρὰ διαλέγεται, καὶ τοῦτο πρὸς ὀλίγους, καὶ ὀλιγάκις, οὐδ᾽ ὅστις ταπεινῶς προσαγο- ρεύει τὸν ἀτιμότερον, ἀλλ' ὅστις μετρίως περὶ Θεοῦ φθέγγεται· καὶ τὰ μὲν εἰπεῖν οἶδε, τὰ δὲ κατέχειν, τῶν δὲ ὁμολογεῖν (3) τὴν ἄγνοιαν, καὶ παραχωρεί (4) τοῦ λόγου τῷ πιστευθέντι, καὶ εἶναί τινα πνευματι κώτερον δέχεται, καὶ διαβεβηκότα μᾶλλον ἐν θεωρία. Αἰσχρὸν γὰρ (5) ἐσθῆτος μὲν καὶ διαίτης, μὴ τὴν υψηλοτέραν αἱρεῖσθαι, ἀλλὰ τὴν εὐτελεστέραν, καὶ τύλοις γονάτων, καὶ δακρύων πηγαῖς, ἔτι δὲ νη· στείαις, καὶ ἀγρυπνίαις, καὶ χαμευνίαις, κόπῳ καὶ πᾶσιν ὑπωπιασμοῖς (6) τὸ ταπεινὸν ἐπιδείκνυσθαι (7), καὶ τὴν τῆς ἰδίας ἀσθενείας συναίσθησιν· αὐτοκράτ τορα δὲ εἶναι καὶ τύραννον ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις, καὶ μηδενὶ τὸ παράπαν ὑφίεσθαι, καὶ τὴν ὀφρὺν αξ ρειν ὑπὲρ πάντα νομοδιδάσκαλον· ἔνθα τὸ ταπεινὸν μετὰ τῆς εὐδοξίας ἔχει καὶ τὴν ἀσφάλειαν. Κ'. Τί οὖν; σιωπησόμεθα περὶ Θεοῦ, καὶ τοῦτο κελεύεις (ὑπέκρουέ [8] τις τῶν θερμοτέρων); Καὶ περὶ τίνος μᾶλλον, ἢ τούτου φθεγξόμεθα; Καὶ που θήσομεν τό, Διὰ παντὸς ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῷ στόματί μου· καὶ, Εὐλογήσω τὸν Κύριον ἐν παντὶ το χιν, 8. το σαι. έκρουσε. ἀντέπεσε. S. GREGORII THEOLOGI mairaculi spectaculum admittuntur)? Petrus, Joan- nes et Jacobus, qui ante alios, et erant, et nu- merabantur. Rursus cumn in supremo agone versanti, et paulo ante passionem secedenti '', ac precibus operam danti quosdam adesse oporteret, quinam ad earn rem asciti sunt? lidem illi. Atque hæc Christi prælatio et electio fuit Cæteroqui vero quanta concinnitas, et disciplina ? Aliud Petrus in- terrogat ", aliud Philippus ", aliud Judas 78, aliud Thomas ", aliud alius quispiam, neque aut idem omnes, aut omnia unus, sed vicissim quisque, ac sigillatim. Dicesne hic fortasse, hoc singulos qua- sivisse, quod cuique opus erat ? istud autem, quale tibi videtur? Philippus quiddam dicere ge- stit, nec solus audet, verum Andream quoque ad hibet r. Petrus aliquid percunctari cupit, et Joanni rem capitis nutu proponit 7. Ubi hic morositas? Ubi dominandi libido? Ecquod illustrius argumen- tum edere potuissent, se Christi discipulos esse, mitis, inquam, illius et humilis corde ", et servi propter nos, ipsius servos, atque omnem in omni- bus rebus gloriam ad Patrem transmittentis, ut nobis moderationis exemplum et disciplinæ præbe- ret? Quam tamen tantum abest, ut colamus et amplectamur, ut bene nobiscum actum iri putemus, si non omnes homines audacia et arrogantia superemus, utpote qui hanc de maximis et in maximis rebus ostentemus. XIX. An te fugit, humilitatem, non tam in par- vis rebus levisque momenti (fieri enim possit, ut eam ostentatio, fictaque et adumbrata virtutis spe- cies parial), quam in majoribus et gravioribus explorari? Ego certe humilitatis ac modestiæ lau- den huic demum tribuerim, non qui de seipso pau- ca (idque apud paucos, et raro commemorat), nec qui inferiorem humiliter affatur, sed qui parce ac moderate de Deo loquitur; ac quædam proloqui, quædam premere et retinere, quorumdam etiam in- scitiam fateri novit, atque ei sermone cedit, cui loquendi munus commissum est, ac nonnullos ube- riori Spiritus gratia præditos, et contemplatione s altius provectos esse æquo animo patitur. Turpe enim est profecto, in veste ac victus ratione, non sublimiorem, sed viliorem eligere, ac genuum callo, lacrymarum fontibus, jejuniis, vigiliis, chamemniis, labore, atque omni corporis maceratione humilita- tem præ se ferre, ac propriam imbecillitatem agno- scere; in divinis autem disputationibus principa- D tum et tyrannidem sibi vindicare, nec cuiquam om- nino cedere, verum supra omnes legis doctores supercilium efferre; cum ibi humilitas, non solum gloriam, sed etiam securitatem habeat. C XX. Quid igitur (interpellabit quispiam ex iis, qui ferventioris animi sunt), an de Deo tacelimus, idque nobis indicis? Et de qua tandem re potius, quam de ipso loquemur? Aut quo loco illud pone- mus : Semper laus ejus in ore meo ''; el, Benedi- ** Matth. xxvi, 37. Joan. x!!!, 6. Joan. xii, 24. Matth. x1, 29. Joan. ibid. 22. ibid. 5. ” Joan. xii, 22. so sul. XXXIII, xal delevimus auctoritate melioris note codicum. Gloss., (2) Ούπερ. Εditi habet, και ουπερ, quod (3) ῾Ομολογεῖν. Duo Regg. et Οr. 1, ὁμολόγη (4) Παραχωρεί. Coisl. 1, παραχωρεῖν. (5) Αἰσχρὸν γάρ. Sic Reg. hm. Deest γάρ in ed. (6) Υπωπιασμοίς. Comb., ύπωπιεσμοῖς. (7) Επιδείκνυσθαι. Or. 1, ὑποδείκνυσθαι. (8) Υπέκρουε. Duo Regg., Coisl. 1 e: Or. 1, ύπ-

Α κρὸν πρὸ τοῦ πάθους, καὶ εὐχομένῳ, τίνες; Οἱ αὐτοὶ πάλιν. Αὕτη μὲν ἡ τοῦ Χριστοῦ προτίμησις. Η λοιπὴ δὲ εὐκοσμία καὶ τάξις, ὅση; Τὸ μὲν Πέτρος ἐρωτᾷ, τὸ δὲ Φίλιππος, τὸ δὲ Ἰούδας, τὸ δὲ Θωμᾶς, τὸ δὲ ἄλλος τις, καὶ οὐδὲ τὸ αὐτὸ πάντες, οὐδὲ τὰ πάντα εἷς, ἀλλ᾽ ἕκαστος εν μέρει, καὶ καθ᾽ ἕν. Ο περ (2) ἕκαστος ἔχρηζεν, εἴποις ἄν ; Αλλ' ἐκεῖνό γε, τί σοι φαίνεται; Βούλεται τι Φίλιππος εἰπεῖν, καὶ οὐ θαῤῥεῖ μόνος, ἀλλὰ καὶ ᾿Ανδρέαν προσλαμβάνει. Χρήζει πυθέσθαι τι Πέτρος, καὶ Ἰωάννην προβάλλε ται διὰ νεύματος. Ποῦ τὸ αὐστηρὸν ἐνταῦθα; Ποῦ δὲ τὸ φίλαρχον; Πῶς ἂν μᾶλλον ἔδειξαν ὄντες μαθη- ταὶ Χριστοῦ, τοῦ πράου καὶ ταπεινοῦ τὴν καρδίαν, καὶ δούλου δι' ἡμᾶς τοὺς αὐτοῦ δούλους, καὶ πᾶσαν τῷ Πατρὶ τὴν δόξαν ἐν πᾶσιν ἀναπέμποντος, ἵν᾿ ἡμῖν δῷ τύπον εὐταξίας καὶ μετριότητος; Εν τοσοῦτον τιμᾶν ἀπέχομεν, ὥστε ἀγαπῴην ἄν, εἰ μὴ καὶ θρα σύτεροι πάντων εἴημεν, οἴ γε περὶ μεγίστων κἂν τοῖς μεγίστοις ταύτην ἐπιδεικνύμεθα. Β ΙΘ'. Οὐκ οἶσθα, ὅτι το ταπεινόν, οὐκ ἐν τοῖς μια κροῖς κρίνεται τοσοῦτον ( γένοιτο γὰρ ἂν καὶ δι' ἕν δειξιν καὶ ψευδή μόρφωσιν ἀρετῆς ), ὅσον ἐν τοῖς μείζοσι δοκιμάζεται ; Καὶ ταπεινόφρων ἐμοὶ, οὐχ ὅστις περὶ ἑαυτοῦ μικρὰ διαλέγεται, καὶ τοῦτο πρὸς ὀλίγους, καὶ ὀλιγάκις, οὐδ᾽ ὅστις ταπεινῶς προσαγο- ρεύει τὸν ἀτιμότερον, ἀλλ' ὅστις μετρίως περὶ Θεοῦ φθέγγεται· καὶ τὰ μὲν εἰπεῖν οἶδε, τὰ δὲ κατέχειν, τῶν δὲ ὁμολογεῖν (3) τὴν ἄγνοιαν, καὶ παραχωρεί (4) τοῦ λόγου τῷ πιστευθέντι, καὶ εἶναί τινα πνευματι κώτερον δέχεται, καὶ διαβεβηκότα μᾶλλον ἐν θεωρία. Αἰσχρὸν γὰρ (5) ἐσθῆτος μὲν καὶ διαίτης, μὴ τὴν υψηλοτέραν αἱρεῖσθαι, ἀλλὰ τὴν εὐτελεστέραν, καὶ τύλοις γονάτων, καὶ δακρύων πηγαῖς, ἔτι δὲ νη· στείαις, καὶ ἀγρυπνίαις, καὶ χαμευνίαις, κόπῳ καὶ πᾶσιν ὑπωπιασμοῖς (6) τὸ ταπεινὸν ἐπιδείκνυσθαι (7), καὶ τὴν τῆς ἰδίας ἀσθενείας συναίσθησιν· αὐτοκράτ τορα δὲ εἶναι καὶ τύραννον ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις, καὶ μηδενὶ τὸ παράπαν ὑφίεσθαι, καὶ τὴν ὀφρὺν αξ ρειν ὑπὲρ πάντα νομοδιδάσκαλον· ἔνθα τὸ ταπεινὸν μετὰ τῆς εὐδοξίας ἔχει καὶ τὴν ἀσφάλειαν. Κ'. Τί οὖν; σιωπησόμεθα περὶ Θεοῦ, καὶ τοῦτο κελεύεις (ὑπέκρουέ [8] τις τῶν θερμοτέρων); Καὶ περὶ τίνος μᾶλλον, ἢ τούτου φθεγξόμεθα; Καὶ που θήσομεν τό, Διὰ παντὸς ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῷ στόματί μου· καὶ, Εὐλογήσω τὸν Κύριον ἐν παντὶ το χιν, 8. το σαι. έκρουσε. ἀντέπεσε. S. GREGORII THEOLOGI mairaculi spectaculum admittuntur)? Petrus, Joan- nes et Jacobus, qui ante alios, et erant, et nu- merabantur. Rursus cumn in supremo agone versanti, et paulo ante passionem secedenti '', ac precibus operam danti quosdam adesse oporteret, quinam ad earn rem asciti sunt? lidem illi. Atque hæc Christi prælatio et electio fuit Cæteroqui vero quanta concinnitas, et disciplina ? Aliud Petrus in- terrogat ", aliud Philippus ", aliud Judas 78, aliud Thomas ", aliud alius quispiam, neque aut idem omnes, aut omnia unus, sed vicissim quisque, ac sigillatim. Dicesne hic fortasse, hoc singulos qua- sivisse, quod cuique opus erat ? istud autem, quale tibi videtur? Philippus quiddam dicere ge- stit, nec solus audet, verum Andream quoque ad hibet r. Petrus aliquid percunctari cupit, et Joanni rem capitis nutu proponit 7. Ubi hic morositas? Ubi dominandi libido? Ecquod illustrius argumen- tum edere potuissent, se Christi discipulos esse, mitis, inquam, illius et humilis corde ", et servi propter nos, ipsius servos, atque omnem in omni- bus rebus gloriam ad Patrem transmittentis, ut nobis moderationis exemplum et disciplinæ præbe- ret? Quam tamen tantum abest, ut colamus et amplectamur, ut bene nobiscum actum iri putemus, si non omnes homines audacia et arrogantia superemus, utpote qui hanc de maximis et in maximis rebus ostentemus. XIX. An te fugit, humilitatem, non tam in par- vis rebus levisque momenti (fieri enim possit, ut eam ostentatio, fictaque et adumbrata virtutis spe- cies parial), quam in majoribus et gravioribus explorari? Ego certe humilitatis ac modestiæ lau- den huic demum tribuerim, non qui de seipso pau- ca (idque apud paucos, et raro commemorat), nec qui inferiorem humiliter affatur, sed qui parce ac moderate de Deo loquitur; ac quædam proloqui, quædam premere et retinere, quorumdam etiam in- scitiam fateri novit, atque ei sermone cedit, cui loquendi munus commissum est, ac nonnullos ube- riori Spiritus gratia præditos, et contemplatione s altius provectos esse æquo animo patitur. Turpe enim est profecto, in veste ac victus ratione, non sublimiorem, sed viliorem eligere, ac genuum callo, lacrymarum fontibus, jejuniis, vigiliis, chamemniis, labore, atque omni corporis maceratione humilita- tem præ se ferre, ac propriam imbecillitatem agno- scere; in divinis autem disputationibus principa- D tum et tyrannidem sibi vindicare, nec cuiquam om- nino cedere, verum supra omnes legis doctores supercilium efferre; cum ibi humilitas, non solum gloriam, sed etiam securitatem habeat. C XX. Quid igitur (interpellabit quispiam ex iis, qui ferventioris animi sunt), an de Deo tacelimus, idque nobis indicis? Et de qua tandem re potius, quam de ipso loquemur? Aut quo loco illud pone- mus : Semper laus ejus in ore meo ''; el, Benedi- ** Matth. xxvi, 37. Joan. x!!!, 6. Joan. xii, 24. Matth. x1, 29. Joan. ibid. 22. ibid. 5. ” Joan. xii, 22. so sul. XXXIII, xal delevimus auctoritate melioris note codicum. Gloss., (2) Ούπερ. Εditi habet, και ουπερ, quod (3) ῾Ομολογεῖν. Duo Regg. et Οr. 1, ὁμολόγη (4) Παραχωρεί. Coisl. 1, παραχωρεῖν. (5) Αἰσχρὸν γάρ. Sic Reg. hm. Deest γάρ in ed. (6) Υπωπιασμοίς. Comb., ύπωπιεσμοῖς. (7) Επιδείκνυσθαι. Or. 1, ὑποδείκνυσθαι. (8) Υπέκρουε. Duo Regg., Coisl. 1 e: Or. 1, ύπ-

και ρῷ· καὶ, Αλήθειαν μελετήσει ο λάρυγξ μου (9) · καὶ, Ιδού, τὰ χείλη μου οὐ μὴ κωλύσω καὶ τοιαῦτα ἐρεῖ μεμελετημένα, καὶ ὡρισμένα ῥή ματα ; Πρὸς ὅν δεῖ πράως καὶ μὴ χαλεπῶς ἀπαντής σαι τοῖς λόγοις, ἐντεῦθεν διδάσκοντας (10) ευταξίαν. Οὐ σιωπᾷν διακελεύομαι, ὦ σοφώτατε, ἀλλὰ μὴ φι λονείκως ἵστασθαι· οὐ κρύπτειν τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ μὴ διδάσκειν παρὰ τὸν νόμον (11). Εγώ πρῶτος τῶν ἐπαινούντων εἰμὶ σοφίαν, κάν τοῖς θείοις λόγοις ἀσχο λουμένων, ἢ ἀσχολεῖσθαί γε βουλομένων· καὶ μή ποτε πρὸ ταύτης τι θείην τῆς ἀσχολίας, μηδὲ ταλαί. πωρος ὑπ' αὐτῆς ἀκούσαιμι τῆς Σοφίας, ὡς σοφίαν καὶ παιδείαν ἐξουθενῶν. Φεύγω δ' ὅμως τὸ ἄμετρον, καὶ κολάζω (12) τὴν ἀπληστίαν· καὶ ἀργὸς εἶναι μᾶλλον τοῦ δέοντος, ἢ περίεργος δέχομαι, ἂν μὴ ἀμφότερα διαφεύγειν ἐξῇ, καὶ τοῦ μετρίου (15) τυγχάνειν· καὶ δειλότερος μᾶλλον τοῦ δέοντος, ἢ θρασύτερος. Σὺ δὲ ποιεῖς παραπλήσιον, ὥσπερ ἂν εἰ κωλύοντά με τροφῆς ἀμετρίαν, καὶ καθόλου τροφὴν κωλύειν κατητιῶ· ἢ καὶ τυφλότητα ἐπαινεῖν, σω · φρόνως δραν εἰσηγούμενον. , ΚΑ'. Εἰ (14) ἔστι σοι λόγος συνέσεως, ἀποκρί- στι, φησί, καὶ οὐδεὶς ὁ κωλύσων· εἰ δὲ μὴ, δε σμὸς κείσθω σοῖς χείλεσι. Πόσῳ μᾶλλον ἁρμόζει τοῦτο τοῖς εἰς τὸ διδάσκειν ἑτοίμοις ; Εἰ μὲν ἔστι σοι καιρὸς, δίδαξον· εἰ δὲ μή, τὴν γλῶσσαν πεδήσας. λύσον τὴν ἀκοήν. Μελέτα μὲν ἐν τοῖς θείοις, ἀλλ' εἴσω τῶν ὅρων μένων. Φθέγγου μὲν τὰ τοῦ Πνεύμα τος, καὶ, εἰ δυνατόν, μηδ' (15) ἄλλο τι · καὶ φθέγγου μᾶλλον ἢ ἀνάπνει (καλὸν γὰρ τοῦτο καὶ ἔνθεον, τῇ μνήμῃ τῶν θείων, ἀεὶ (16) κεντρίζεσθαι πρὸς Θεόν), ἀλλ᾽ & προσετάχθης διανοούμενος. Μὴ περιεργάζου Πατρός φύσιν (17), Υἱοῦ (18) μονογενοῦς οὐσίωσιν, Πνεύματος δόξαν καὶ δύναμιν, τὴν μίαν ἐν τοῖς τρισί θεότητα καὶ λαμπρότητα, τὴν ἀμέριστον καὶ φύσιν, καὶ ὁμολογίαν, καὶ δόξαν, καὶ τῶν πεπιστευκότων ἐλπίδα. Ἔχου τῶν συντρόφων ῥημάτων· ὁ λόγος ἔστω τῶν σοφωτέρων. Αρκεί σοι τὸν θεμέλιον ἔχειν· ἐποικοδομείτω δὲ ὁ τεχνίτης. Αρκεῖ τῷ ἄρτῳ τὴν καρδίαν στηρίζεσθαι· τὰ ὄψα δὲ τοῖς πλουσίοις συγ χώρησον. Οὐδεὶς κρίνει σε, μὴ τρέφοντα πολυτελῶς, τῶν νοῦν ἐχόντων· ἀλλ᾽ ἐὰν μὴ παραθῇς ἄρτον, μη- δὲ ποτίσῃς ὕδωρ, εἴτουν μαθητὴν Χριστοῦ (19), εἴτε ἄλλον τινὰ μέχρι τούτων δυνάμενος. Μὴ ἴσθι ταχὺς ἐν λόγοις, ἡ σοφία διακελεύεταί σοι· μὴ συμπαρ- εκτείνου, πένης ὤν, πλουσίῳ, μηδὲ ζήτει τῶν σοφῶν διδάσκοντες. σχολάζω, του Β ν, τὴν τοῦ Πατρὸς μίαν ὑπόστασιν· « οὖν Χριστοῦ μαθητήν. • - ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. A cam Dominum in omni tempore et, Veritatem meditabitur gultur meum ; et, Ecce labia mea non prohibebo **; et alia quæ in eamdem senten- tiam meditata ac definita testimonia producet? Cui leniter et sine acerbitate, ut hinc quoque animi moderationem doceamus, occurrendum est. Non te tacere jubeo, vir sapientissime, sed a pertinaci contentione abstinere: non veritatem occultare, sed præter legem non docere. Nam et ipse vel pri- mus inter eos nomen profiteor, qui sapientiam et doctrinam laudibus efferunt, atque in divinis ser- monibus sacrisque studiis tempus atque operam ponunt, aut certe ponere cupiunt : ac Deus faxit, ne quid unquam buic occupationi prævertendum ducam, ne alioqui ab ipsa Sapientia miser appel- ler, ut sapientiam et eruditionem spernens ", pro nihilo ducens. Interim tamen excessum vito, et inexplebilem cupiditatem coerceo; malimque, si mihi utrumque fugere, ac mediocritatem assequi non liceat, nimis ignavus esse, quam nimis curio- sus; ac nimis timidus, quam nimis audax et te- merarius. At tu idem omnino mihi facere videris, ac si me, immodico cibo tibi interdicentem, eo ɲoinine accusares, quasi ab omni universum alimento tibi abstinendum esse præscriberem; aut ad caste pudiceque cernendum hortantem, perinde criminareris, quasi cæcitatem laudibus efferrem. Psal. xxx111, 2. Prov. viii, 7. Psal. Saxis, sunt in duobus Regg. et Or. 1. In quibusdam, Comb., etc. In ed., otior. » in ed. B c D ac XXI. Si est tibi sermo prudentiæ, inquit ille, re- sponde : nec quisquam prohibebit : sin minus, hæreat vinculum labiis tuis **. Quanto commodius hoc in eos, qui ad docendum prompti ac parati sunt, adhiberi queat ? Si tibi tempus est, doce ; sin minus, revinela lingua, aures solve. Meditare tu quidem, atque ani- mo versare in rebus divinis, cæterum intra fines te continens. Loquere tu quidem ea quæ sunt Spiritus, ac, si fieri potest, ne aliud quidem quid- quam loquere; imo etiam crebrius loquere, quam respires (pulchrum enim ac divinuum est per divi- narum rerum commemorationem ad Dei amorem perpetuo exstimulari); sed ita, ut ea, quæ tibi im- perata sunt, cogites. Ne Patris naturam anxie in- quiras, Unigeniti ortum, Spiritus sancti gloriam et potentiam; unam, inquam, et eamdem in tribus personis deitatem et claritatem, individuam illan naturam, ac confessionem, et gloriam, et creden- tium spem. Verba ea, quibus simul cum lacte im- butus es, mordicus retine; sermonis autem et dis- putationis curam eruditioribus manda, Satis su- perque tibi est fundamentum habere: superstruat architectus. 594. Suficit tibi cor pane fulcire : olsonia copiosis et locupletibus relinque. Nemo sanus ac prudens te accusabit, si splendide ac 10. Sap. ut, 11. Eccli. Deest de! in ed. Ecce naturam ap- pellavit unam Patris subsistentiam, seu, perso pam. (9) Αλήθειαν μελετήσει ὁ λάρυγξ μου. Hæc de- (10) 'Εντεύθεν διδάσκοντας. Coisl. 1, ἐνταῦθα. (14) Παρὰ τὸν νόμον. Οr. 1, ὑπὲρ τὸν νόμον. (12) Κολάζω. Sic Reg. bm, Coisl. 1, Or. 1, Bas., (13) Τοῦ μετρίου. Sic tres Regg. et Or. 1. Deest (14) El. Or. 1 addit, μέν, (15) Μηδ'. Reg. hu, μηδέν. (16) Θείων, ἀεί. Sic duo R 'gg., Or. 1, et Comb. (17) Πατρὸς φύσιν. Schol.: Ἰδοὺ φύσιν εκάλεσε (13) Υἱοῦ. Deest in tribus Regg. et Or. 1. (19) Είτουν μαθητὴν Χριστοῦ. Duo Regg., είτ'

ἀλλὰ μὴ ὑπεραίρεσθαι, μηδὲ ταυτὸν ταῖς φωναῖς πάν σχειν, αἱ παντελῶς ἐκλείπουσιν, ἐὰν ὑπερφωνῶνται δι' ἀμετρίαν. Κρείττον ὄντα σοφόν, ὑφίεσθαι δι' ἐπι- είκειαν, ἢ ἀμαθῶς ἔχοντα διὰ θράσος ὑπερεκτείνε σθαι. Τὸ τάχος. Έστω σοι μέχρι τῆς ὁμολογίας, εξ ποτε (20) ταύτην ἀπαιτηθείης· τὸ δὲ ὑπὲρ ταύτην εἶναι δειλότερος. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἡ βραδυτης, ἐνταῦθα δὲ ἡ ταχυτὴς ἔχει τὸν κίνδυνον. εἶναι σοφώτερος. Σοφία, καὶ τὸ γινώσκειν ἑαυτὸν, ὀλίγων ἐστὶν ἐξγαλλωπίσματα. ΚΒ'. Τί σοι δεινὸν, ἐὰν μὴ πᾶσι λόγοις ἐνδυναστεύ σῃς, καὶ τὴν προεδρίαν ἔχῃς ἐπὶ παντὸς προβλήμα τος, ἢ ζητήματος, ἀλλ᾽ ἕτεροί σου φανῶσιν, ἢ σοφώ- τεροι, ἢ θρασύτεροι; Τῷ Θεῷ χάρις, ὅτι καὶ τὰ ἐξαί ρετα δίδωσι, καὶ διὰ τῶν κοινῶν, σώζειν ἐπίσταται. Καὶ τοῦτο οὐ περὶ λόγους μόνον (21) τὸ θαῦμα, ἀλλὰ καὶ περὶ τὴν δημιουργίαν αὐτήν, εἴ ποτε κατενόησας. Οὔτε ἐν τοῖς κτίσμασι τὰ πρωτεῖά (22) τινών ἐστιν, ἀλλὰ πάντων, καὶ κοινὴ χάρις τοῦ ἑνὸς πλάσματος· οὔτε ἐν τῇ πίστει τὰ σώζοντα τῶν δυνατωτέρων, ἀλλὰ τῶν βουλομένων. Τί κάλλιον ἀέρος, πυρός, ὕδατος, γῆς, ὑετῶν, καρπῶν ἡμέρων τε καὶ ἀγρίων, στέγης, ἐνδύματος; Τούτων ή μετουσία κοινή, τῶν μὲν καὶ παντάπασι, τῶν δὲ μετρίως· καὶ οὐδεὶς οὕτω τι καν νος, ὥστε μόνος ἀπολαῦσαι τῆς κοινῆς χάριτος. Ανα- τέλλει τὸν ἥλιον ὁμοτίμως, βρέχει πλουσίοις καὶ πέ- νησι· κοινὴ νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἐναλλαγὴ, κοινὸν δῶ. ρον ὑγίεια, κοινὸς ὄρος (25) ζωῆς, κοινόν μέτρον καὶ χάρις σώματος, κοινὸν αἰσθήσεων δύναμις· τάχα δὲ καὶ πλεῖον (24) ὁ πένης ἔχει, τὸ ἐπὶ τούτοις πλεῖον εὐχαριστεῖν, καὶ ἀπολαύειν ἥδιον τῶν κοινῶν, ἢ τῶν ἐκ περιουσίας οἱ δυνατώτεροι. Ταῦτα μὲν οὖν κοινά, καὶ ὁμότιμα, καὶ Θεοῦ δικαιοσύνης γνωρίσματα· ὁ χρυσὸς δὲ, καὶ οἱ διαφανεῖς λίθοι καὶ ἀγαπώμενοι, καὶ τῆς ἐσθῆτος ὅση μαλακὴ καὶ περίεργος, καὶ ἡ φλεγμαίνουσα (25) καὶ ἐκμαίνουσα τράπεζα, καὶ τὰ περιττὰ τῆς κτήσεως, ὁ πόνος (26) τῶν κεκτημένων, ΚΓ'. Τοῦτο καὶ περὶ τὴν πίστιν ἐγὼ θεωρῶ. Κοι να, νόμος, προφῆται, Διαθήκαι, λόγια Διαθηκών, χά- ρις (27), παιδαγωγία, τελείωσις, πάθη Χριστοῦ, καινὴ κτίσις, ἀπόστολοι, Εὐαγγέλια, διανομή Πνεύματος, μόνον. S. GREGORII THEOLOGI magnifice coenam non instruxeris : verum si, vel A Christi discipulo, vel cuipiam alii panem non ap- posueris, aut aquæ poculum 'non porrexeris, cum id tibi per facultates tuas liceat, tum demum jure ac merito condemnaberis. Noli celer esse in verbis, admonet Sapiens 86; nec inopia laborans, te cum locuplete compara, nec sapientibus sapientior esse affecta. Sapientiæ quoque genus est, seipsum nosse, ac non inunodice efferri, codemque modo, quo voces, allici, quæ, si vehementius contendantur, propter excessum omnino deficiunt. Praestat, cum doctus sis, ob mansuetudinem et animi æqħitatem consulte cedere, quam, cum eruditione careas, per insolentiam ae temeritatem altius efferri. Celeritas tua usque ad fidei confessionem progrediatur, si quando a te poscitur, ultra eam autem timidiorem te esse velim. Nam ut illic tarditas, ita bic festinatio periculosa est. XXII. Quid autem est, quamobrem grave et acer- B bum putes, si non in omni disputatione domine- ris, atque in, omni problemate aut quæstione pri- anariam sedem obtineas, verum alii te, vel doctia- res, vel audaciores inveniantur? Deo gratiæ la- beantur, quod, ut eximia largitur, ita per commu- mia saluti hominum consulere norit. Atque hoc miraculum non in doctrina tantum ac disputatio- nibus, sed in ipsa quoque mundi effectione locum babere comperies, si animnum adverteris. Neque enim in rebus creatis excellentissima quæque non- nullorum duntaxat, sed omnium sunt, atque ad unum idemque creaturarum genus communis Dei gratia dimanat: neque in fidei ratione, ea, quæ salutem afferunt, potentiorum sunt, sed volentium. Quid pulchrius aere, igne, aqua, terra, pluviis, fructibus, sativis juxta et agrestibus, tecto, indu- mentis? Atqui hæc sunt ejusmodi, ut omnes iis communiter ntantur; partim quidem omnino con- muniter, partim ad quamdam mediocritatem : nec quisquam adeo tyrannus est, ut communi beneficio solus fruatur. Deus enim solem suum æque omni- bus oriri facit 87; divitibus ac pauperibus pluit; communis diei noctisque alternatio et vicissitudo, commune donum sanitas, communis vitae terminus, communis mensura el gratia corporis, communis sensuum vis et facultas; ac fortasse hoc nomine, meliori. quoque conditione pauper est, quod pro D C his beneficiis ampliores Deo gratias agat, jucundiusque communibus, quam potentiores super- fluis minimeque ad vitam necessariis, fruatur. Atque hæc quidem communia, omnibusque exposita sunt, Deique justitiam perspicuo argumento testantur. At auruin, et pellucidi ac deamati lapides, et molles ac nimis exquisitæ vestes, et mensa deliciis turgens ac libidinem accendens, et redun- dantes opes, quæ dominos labore conficiunt, paucorum hominum ornamenta sunt. XXIII. Hoc autem etiam circa fidem ipse anim- adverto. Communia suut, lex, propheta, Tesla- menta, Testamentorum oracula, gratia, puerilis institutio, perfectio, Christi passiones, nova crea- Eccli. v, 1. Matth. v, 45. rit, inquit Elias, respectu necessitatis morien- di. proficiscitur, quam dividit in puerilem institutio - nem a lege profectam, et in perfectionem, quæ li per Evangelium.> (20) Είποτε. Reg. bm, ὅποτε. (25) Καὶ ἡ φλεγμαίνουσα. Sic duo Regg., Coisl. (21) Λόγους μόνον. Duo Regg., λόγον τὸ θαῦμα 1, et Comb. Desunt in ed., καὶ ἡ. (22) Τα πρωτεία. Οr. 1. τὰ πρῶτα. (23) Κοινός όρος. Reg. b, κοινὸν ὄρος. « lloc di- (24) Πλείον. Reg. b, πλέον. (26) Πόνος. Coisl. 2, Comb., etc., κόπος. (27) Χάρις. « Gratia, inquit Elias, quæ a Deo

ἀλλὰ μὴ ὑπεραίρεσθαι, μηδὲ ταυτὸν ταῖς φωναῖς πάν σχειν, αἱ παντελῶς ἐκλείπουσιν, ἐὰν ὑπερφωνῶνται δι' ἀμετρίαν. Κρείττον ὄντα σοφόν, ὑφίεσθαι δι' ἐπι- είκειαν, ἢ ἀμαθῶς ἔχοντα διὰ θράσος ὑπερεκτείνε σθαι. Τὸ τάχος. Έστω σοι μέχρι τῆς ὁμολογίας, εξ ποτε (20) ταύτην ἀπαιτηθείης· τὸ δὲ ὑπὲρ ταύτην εἶναι δειλότερος. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἡ βραδυτης, ἐνταῦθα δὲ ἡ ταχυτὴς ἔχει τὸν κίνδυνον. εἶναι σοφώτερος. Σοφία, καὶ τὸ γινώσκειν ἑαυτὸν, ὀλίγων ἐστὶν ἐξγαλλωπίσματα. ΚΒ'. Τί σοι δεινὸν, ἐὰν μὴ πᾶσι λόγοις ἐνδυναστεύ σῃς, καὶ τὴν προεδρίαν ἔχῃς ἐπὶ παντὸς προβλήμα τος, ἢ ζητήματος, ἀλλ᾽ ἕτεροί σου φανῶσιν, ἢ σοφώ- τεροι, ἢ θρασύτεροι; Τῷ Θεῷ χάρις, ὅτι καὶ τὰ ἐξαί ρετα δίδωσι, καὶ διὰ τῶν κοινῶν, σώζειν ἐπίσταται. Καὶ τοῦτο οὐ περὶ λόγους μόνον (21) τὸ θαῦμα, ἀλλὰ καὶ περὶ τὴν δημιουργίαν αὐτήν, εἴ ποτε κατενόησας. Οὔτε ἐν τοῖς κτίσμασι τὰ πρωτεῖά (22) τινών ἐστιν, ἀλλὰ πάντων, καὶ κοινὴ χάρις τοῦ ἑνὸς πλάσματος· οὔτε ἐν τῇ πίστει τὰ σώζοντα τῶν δυνατωτέρων, ἀλλὰ τῶν βουλομένων. Τί κάλλιον ἀέρος, πυρός, ὕδατος, γῆς, ὑετῶν, καρπῶν ἡμέρων τε καὶ ἀγρίων, στέγης, ἐνδύματος; Τούτων ή μετουσία κοινή, τῶν μὲν καὶ παντάπασι, τῶν δὲ μετρίως· καὶ οὐδεὶς οὕτω τι καν νος, ὥστε μόνος ἀπολαῦσαι τῆς κοινῆς χάριτος. Ανα- τέλλει τὸν ἥλιον ὁμοτίμως, βρέχει πλουσίοις καὶ πέ- νησι· κοινὴ νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἐναλλαγὴ, κοινὸν δῶ. ρον ὑγίεια, κοινὸς ὄρος (25) ζωῆς, κοινόν μέτρον καὶ χάρις σώματος, κοινὸν αἰσθήσεων δύναμις· τάχα δὲ καὶ πλεῖον (24) ὁ πένης ἔχει, τὸ ἐπὶ τούτοις πλεῖον εὐχαριστεῖν, καὶ ἀπολαύειν ἥδιον τῶν κοινῶν, ἢ τῶν ἐκ περιουσίας οἱ δυνατώτεροι. Ταῦτα μὲν οὖν κοινά, καὶ ὁμότιμα, καὶ Θεοῦ δικαιοσύνης γνωρίσματα· ὁ χρυσὸς δὲ, καὶ οἱ διαφανεῖς λίθοι καὶ ἀγαπώμενοι, καὶ τῆς ἐσθῆτος ὅση μαλακὴ καὶ περίεργος, καὶ ἡ φλεγμαίνουσα (25) καὶ ἐκμαίνουσα τράπεζα, καὶ τὰ περιττὰ τῆς κτήσεως, ὁ πόνος (26) τῶν κεκτημένων, ΚΓ'. Τοῦτο καὶ περὶ τὴν πίστιν ἐγὼ θεωρῶ. Κοι να, νόμος, προφῆται, Διαθήκαι, λόγια Διαθηκών, χά- ρις (27), παιδαγωγία, τελείωσις, πάθη Χριστοῦ, καινὴ κτίσις, ἀπόστολοι, Εὐαγγέλια, διανομή Πνεύματος, μόνον. S. GREGORII THEOLOGI magnifice coenam non instruxeris : verum si, vel A Christi discipulo, vel cuipiam alii panem non ap- posueris, aut aquæ poculum 'non porrexeris, cum id tibi per facultates tuas liceat, tum demum jure ac merito condemnaberis. Noli celer esse in verbis, admonet Sapiens 86; nec inopia laborans, te cum locuplete compara, nec sapientibus sapientior esse affecta. Sapientiæ quoque genus est, seipsum nosse, ac non inunodice efferri, codemque modo, quo voces, allici, quæ, si vehementius contendantur, propter excessum omnino deficiunt. Praestat, cum doctus sis, ob mansuetudinem et animi æqħitatem consulte cedere, quam, cum eruditione careas, per insolentiam ae temeritatem altius efferri. Celeritas tua usque ad fidei confessionem progrediatur, si quando a te poscitur, ultra eam autem timidiorem te esse velim. Nam ut illic tarditas, ita bic festinatio periculosa est. XXII. Quid autem est, quamobrem grave et acer- B bum putes, si non in omni disputatione domine- ris, atque in, omni problemate aut quæstione pri- anariam sedem obtineas, verum alii te, vel doctia- res, vel audaciores inveniantur? Deo gratiæ la- beantur, quod, ut eximia largitur, ita per commu- mia saluti hominum consulere norit. Atque hoc miraculum non in doctrina tantum ac disputatio- nibus, sed in ipsa quoque mundi effectione locum babere comperies, si animnum adverteris. Neque enim in rebus creatis excellentissima quæque non- nullorum duntaxat, sed omnium sunt, atque ad unum idemque creaturarum genus communis Dei gratia dimanat: neque in fidei ratione, ea, quæ salutem afferunt, potentiorum sunt, sed volentium. Quid pulchrius aere, igne, aqua, terra, pluviis, fructibus, sativis juxta et agrestibus, tecto, indu- mentis? Atqui hæc sunt ejusmodi, ut omnes iis communiter ntantur; partim quidem omnino con- muniter, partim ad quamdam mediocritatem : nec quisquam adeo tyrannus est, ut communi beneficio solus fruatur. Deus enim solem suum æque omni- bus oriri facit 87; divitibus ac pauperibus pluit; communis diei noctisque alternatio et vicissitudo, commune donum sanitas, communis vitae terminus, communis mensura el gratia corporis, communis sensuum vis et facultas; ac fortasse hoc nomine, meliori. quoque conditione pauper est, quod pro D C his beneficiis ampliores Deo gratias agat, jucundiusque communibus, quam potentiores super- fluis minimeque ad vitam necessariis, fruatur. Atque hæc quidem communia, omnibusque exposita sunt, Deique justitiam perspicuo argumento testantur. At auruin, et pellucidi ac deamati lapides, et molles ac nimis exquisitæ vestes, et mensa deliciis turgens ac libidinem accendens, et redun- dantes opes, quæ dominos labore conficiunt, paucorum hominum ornamenta sunt. XXIII. Hoc autem etiam circa fidem ipse anim- adverto. Communia suut, lex, propheta, Tesla- menta, Testamentorum oracula, gratia, puerilis institutio, perfectio, Christi passiones, nova crea- Eccli. v, 1. Matth. v, 45. rit, inquit Elias, respectu necessitatis morien- di. proficiscitur, quam dividit in puerilem institutio - nem a lege profectam, et in perfectionem, quæ li per Evangelium.> (20) Είποτε. Reg. bm, ὅποτε. (25) Καὶ ἡ φλεγμαίνουσα. Sic duo Regg., Coisl. (21) Λόγους μόνον. Duo Regg., λόγον τὸ θαῦμα 1, et Comb. Desunt in ed., καὶ ἡ. (22) Τα πρωτεία. Οr. 1. τὰ πρῶτα. (23) Κοινός όρος. Reg. b, κοινὸν ὄρος. « lloc di- (24) Πλείον. Reg. b, πλέον. (26) Πόνος. Coisl. 2, Comb., etc., κόπος. (27) Χάρις. « Gratia, inquit Elias, quæ a Deo

ἀλλὰ μὴ ὑπεραίρεσθαι, μηδὲ ταυτὸν ταῖς φωναῖς πάν σχειν, αἱ παντελῶς ἐκλείπουσιν, ἐὰν ὑπερφωνῶνται δι' ἀμετρίαν. Κρείττον ὄντα σοφόν, ὑφίεσθαι δι' ἐπι- είκειαν, ἢ ἀμαθῶς ἔχοντα διὰ θράσος ὑπερεκτείνε σθαι. Τὸ τάχος. Έστω σοι μέχρι τῆς ὁμολογίας, εξ ποτε (20) ταύτην ἀπαιτηθείης· τὸ δὲ ὑπὲρ ταύτην εἶναι δειλότερος. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἡ βραδυτης, ἐνταῦθα δὲ ἡ ταχυτὴς ἔχει τὸν κίνδυνον. εἶναι σοφώτερος. Σοφία, καὶ τὸ γινώσκειν ἑαυτὸν, ὀλίγων ἐστὶν ἐξγαλλωπίσματα. ΚΒ'. Τί σοι δεινὸν, ἐὰν μὴ πᾶσι λόγοις ἐνδυναστεύ σῃς, καὶ τὴν προεδρίαν ἔχῃς ἐπὶ παντὸς προβλήμα τος, ἢ ζητήματος, ἀλλ᾽ ἕτεροί σου φανῶσιν, ἢ σοφώ- τεροι, ἢ θρασύτεροι; Τῷ Θεῷ χάρις, ὅτι καὶ τὰ ἐξαί ρετα δίδωσι, καὶ διὰ τῶν κοινῶν, σώζειν ἐπίσταται. Καὶ τοῦτο οὐ περὶ λόγους μόνον (21) τὸ θαῦμα, ἀλλὰ καὶ περὶ τὴν δημιουργίαν αὐτήν, εἴ ποτε κατενόησας. Οὔτε ἐν τοῖς κτίσμασι τὰ πρωτεῖά (22) τινών ἐστιν, ἀλλὰ πάντων, καὶ κοινὴ χάρις τοῦ ἑνὸς πλάσματος· οὔτε ἐν τῇ πίστει τὰ σώζοντα τῶν δυνατωτέρων, ἀλλὰ τῶν βουλομένων. Τί κάλλιον ἀέρος, πυρός, ὕδατος, γῆς, ὑετῶν, καρπῶν ἡμέρων τε καὶ ἀγρίων, στέγης, ἐνδύματος; Τούτων ή μετουσία κοινή, τῶν μὲν καὶ παντάπασι, τῶν δὲ μετρίως· καὶ οὐδεὶς οὕτω τι καν νος, ὥστε μόνος ἀπολαῦσαι τῆς κοινῆς χάριτος. Ανα- τέλλει τὸν ἥλιον ὁμοτίμως, βρέχει πλουσίοις καὶ πέ- νησι· κοινὴ νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἐναλλαγὴ, κοινὸν δῶ. ρον ὑγίεια, κοινὸς ὄρος (25) ζωῆς, κοινόν μέτρον καὶ χάρις σώματος, κοινὸν αἰσθήσεων δύναμις· τάχα δὲ καὶ πλεῖον (24) ὁ πένης ἔχει, τὸ ἐπὶ τούτοις πλεῖον εὐχαριστεῖν, καὶ ἀπολαύειν ἥδιον τῶν κοινῶν, ἢ τῶν ἐκ περιουσίας οἱ δυνατώτεροι. Ταῦτα μὲν οὖν κοινά, καὶ ὁμότιμα, καὶ Θεοῦ δικαιοσύνης γνωρίσματα· ὁ χρυσὸς δὲ, καὶ οἱ διαφανεῖς λίθοι καὶ ἀγαπώμενοι, καὶ τῆς ἐσθῆτος ὅση μαλακὴ καὶ περίεργος, καὶ ἡ φλεγμαίνουσα (25) καὶ ἐκμαίνουσα τράπεζα, καὶ τὰ περιττὰ τῆς κτήσεως, ὁ πόνος (26) τῶν κεκτημένων, ΚΓ'. Τοῦτο καὶ περὶ τὴν πίστιν ἐγὼ θεωρῶ. Κοι να, νόμος, προφῆται, Διαθήκαι, λόγια Διαθηκών, χά- ρις (27), παιδαγωγία, τελείωσις, πάθη Χριστοῦ, καινὴ κτίσις, ἀπόστολοι, Εὐαγγέλια, διανομή Πνεύματος, μόνον. S. GREGORII THEOLOGI magnifice coenam non instruxeris : verum si, vel A Christi discipulo, vel cuipiam alii panem non ap- posueris, aut aquæ poculum 'non porrexeris, cum id tibi per facultates tuas liceat, tum demum jure ac merito condemnaberis. Noli celer esse in verbis, admonet Sapiens 86; nec inopia laborans, te cum locuplete compara, nec sapientibus sapientior esse affecta. Sapientiæ quoque genus est, seipsum nosse, ac non inunodice efferri, codemque modo, quo voces, allici, quæ, si vehementius contendantur, propter excessum omnino deficiunt. Praestat, cum doctus sis, ob mansuetudinem et animi æqħitatem consulte cedere, quam, cum eruditione careas, per insolentiam ae temeritatem altius efferri. Celeritas tua usque ad fidei confessionem progrediatur, si quando a te poscitur, ultra eam autem timidiorem te esse velim. Nam ut illic tarditas, ita bic festinatio periculosa est. XXII. Quid autem est, quamobrem grave et acer- B bum putes, si non in omni disputatione domine- ris, atque in, omni problemate aut quæstione pri- anariam sedem obtineas, verum alii te, vel doctia- res, vel audaciores inveniantur? Deo gratiæ la- beantur, quod, ut eximia largitur, ita per commu- mia saluti hominum consulere norit. Atque hoc miraculum non in doctrina tantum ac disputatio- nibus, sed in ipsa quoque mundi effectione locum babere comperies, si animnum adverteris. Neque enim in rebus creatis excellentissima quæque non- nullorum duntaxat, sed omnium sunt, atque ad unum idemque creaturarum genus communis Dei gratia dimanat: neque in fidei ratione, ea, quæ salutem afferunt, potentiorum sunt, sed volentium. Quid pulchrius aere, igne, aqua, terra, pluviis, fructibus, sativis juxta et agrestibus, tecto, indu- mentis? Atqui hæc sunt ejusmodi, ut omnes iis communiter ntantur; partim quidem omnino con- muniter, partim ad quamdam mediocritatem : nec quisquam adeo tyrannus est, ut communi beneficio solus fruatur. Deus enim solem suum æque omni- bus oriri facit 87; divitibus ac pauperibus pluit; communis diei noctisque alternatio et vicissitudo, commune donum sanitas, communis vitae terminus, communis mensura el gratia corporis, communis sensuum vis et facultas; ac fortasse hoc nomine, meliori. quoque conditione pauper est, quod pro D C his beneficiis ampliores Deo gratias agat, jucundiusque communibus, quam potentiores super- fluis minimeque ad vitam necessariis, fruatur. Atque hæc quidem communia, omnibusque exposita sunt, Deique justitiam perspicuo argumento testantur. At auruin, et pellucidi ac deamati lapides, et molles ac nimis exquisitæ vestes, et mensa deliciis turgens ac libidinem accendens, et redun- dantes opes, quæ dominos labore conficiunt, paucorum hominum ornamenta sunt. XXIII. Hoc autem etiam circa fidem ipse anim- adverto. Communia suut, lex, propheta, Tesla- menta, Testamentorum oracula, gratia, puerilis institutio, perfectio, Christi passiones, nova crea- Eccli. v, 1. Matth. v, 45. rit, inquit Elias, respectu necessitatis morien- di. proficiscitur, quam dividit in puerilem institutio - nem a lege profectam, et in perfectionem, quæ li per Evangelium.> (20) Είποτε. Reg. bm, ὅποτε. (25) Καὶ ἡ φλεγμαίνουσα. Sic duo Regg., Coisl. (21) Λόγους μόνον. Duo Regg., λόγον τὸ θαῦμα 1, et Comb. Desunt in ed., καὶ ἡ. (22) Τα πρωτεία. Οr. 1. τὰ πρῶτα. (23) Κοινός όρος. Reg. b, κοινὸν ὄρος. « lloc di- (24) Πλείον. Reg. b, πλέον. (26) Πόνος. Coisl. 2, Comb., etc., κόπος. (27) Χάρις. « Gratia, inquit Elias, quæ a Deo

πίστις, ἐλπὶς, ἀγάπη εἰς Θεόν τε καὶ ἐκ Θεοῦ, καὶ οὐ πρὸς μέτρον, ὡς ἡ τοῦ μάννα ποτὲ δωρεὰ τῷ ἀχα- ρίστῳ Ἰσραὴλ καὶ ἀγνώμον;· ἀλλὰ καθ' ὅσον ἕκα στις βούλεται, ἀνάβασις, ἔλλαμψις, ὀλίγη μὲν ἡ ἐν- τεῦθεν, τρανοτέρα δὲ ἡ ἐλπιζομένη (28) · τὸ μέγιστον, ἡ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος ἐπίγνω- σις, καὶ ὁμολογία της πρώτης ἡμῶν ἐλπίδος. Τούτων τί μεῖζον ; τί δαὶ κοινότερον ; Τὰ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, καν τῷ σπαγίῳ τὸ τιμιώτερον ἔχῃ, ἀλλὰ τῷ γε ἀναγκαίῳ τὸ δεύτερον· ὧν γὰρ ἄνευ τὸ (29) είναι Χριστιανὸν οὐχ οἷόν τε, ταῦτα τῶν ὀλίγοις ἐφικτῶν χρησιμώ τερα. ΚΔ'. Ο μέν τις πλουτεῖ θεωρίᾳ, καὶ ὑπὲρ τοὺς Β πολλούς αίρεται, καὶ πνευματικά συγκρίνει πνευμα τικοῖς, καὶ ἀπογράφεται τρισσῶς (30), ἐπὶ τὸ πλά τος τῆς καρδίας (31), τὸν πάντας οικοδομοῦντα λό- γον, καὶ τὸν πολλούς, καὶ τὸν τινὰς ἀντὶ πλειόνων ἢ πάντων, καὶ οὐκ ἀνέχεται πένης ών, και (32) έμβα- τεύει τοῖς βάθεσιν. ᾿Ανίτω, καὶ ὁδηγείσθω, καὶ ὑπὸ τοῦ νοῦ φερέσθω, καὶ, εἰ βούλεται, μέχρις οὐρανοῦ τρίτου, κατὰ τὸν Παῦλον· μόνον σὺν λόγῳ καὶ ἐπι- στήμῃ, καὶ μὴ καταπιπτέτω διὰ τὴν ἔπαρσιν, μηδὲ πτεροῤῥυείτω διὰ τὸ ὕψος τῆς πτήσεως. Τίς φθόνος ἐπαινετῆς ἀναβάσεως; Καὶ τί πτῶμα τοιοῦτο, οἷον επάρσει περιπαρῆναι (55), καὶ μὴ γνῶναι τῆς ἀνθρω πίνης ἀνανεύσεως (54) την ταπείνωσιν, καὶ ὅσον ἔτι λείπεται τοῦ ἀληθινοῦ ὕψους ὁ πάντων ἀνώτα- τος; ΚΕ'. Ὁ δὲ ὀλίγος ἐστὶ τὴν διάνοιαν, καὶ πένης τὴν γλῶτταν, καὶ οὐκ οἶδε λόγων στροφάς, βήσεις τε σοφῶν καὶ αἰνίγματα, καὶ τὰς Πύρδωνος ἐνστά σεις, ἢ ἐφέξεις, ἢ ἀντιθέσεις, καὶ τῶν Χρυσίππου συλλογισμῶν τὰς διαλύσεις, ἢ τῶν ᾿Αριστοτέλους τε- χνῶν τὴν κακοτεχνίαν, ἢ τῆς Πλάτωνος εύγλωτ τίας (35) τα γοητεύματα, οι κακῶς εἰς τὴν Ἐκκλησίαν ἡμῶν εἰσέφησαν (56), ὥσπερ Αίγυπτιακαί τινες μά- στιγες. Εχει καὶ οὗτος ὅθεν σωθῇ. Καὶ διὰ τίνων ῥημάτων; Οὐδὲν τῆς χάριτος (37) πλουσιώτερον. Οὐ- δὲν δεῖ σοι, φησὶν, εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνελθεῖν, της ἐκεῖθεν ἑλκύσῃς Χριστόν· οὐδὲ εἰς τὴν ἄβυσσον κατελθεῖν, ἵν' ἐντεῦθεν αὐτὸν ἐκ νεκρῶν ἀνασπά σης (38), ἢ τὴν πρώτην πολυπραγμονών φύσιν, ἢ τὴν τελευταίαν οἰκονομίαν. Εγγύς σου, φησί, τὸ ῥῆμά ἐστιν· ἡ διάνοια τοῦτον ἔχει τὸν θησαυρὸν, καὶ ἡ γλῶσσα· ἡ μὲν πιστεύουσα, ἡ δὲ ὁμολογοῦσα. ζομεν. οι πλάτος. καρδίας. σαν. σης. " ! ORATIO XXXII. - DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. A tio, apostoli, Evangelia, Spiritus distributio, fides, spes, charitas, eaque tum erga Deum, tum ex Deo, nec ea ad mensuram data, quemadmodum olim manna illud ingrato et improbo Israeli donatum *8, sed ad uniuscujusque voluntatem, ascensus item, illuminatio, subobscura quidem læc, quæ in hac vita contingit, clarior autem illa, quam spe con- ceptam habemus; denique, quod maximum est, Patris, et Filii, et Spiritus sancti agnitio, ac pri- mariæ nostræ spei confessio. Quid his majus ac sublimius? Quid rursus communius? At quæ ultra hæc sunt, tametsi ob raritatem præstantiora sint, tenent. Nam ea, sine quibits nullus potest esse attingi atque percipi possunt. tamen, si necessitatem spectemus, posteriores partes Christianus, iis utiliora sunt, quæ a paucis duntaxat XXIV. Enimvero alius contemplationis opibus afuit, ac supra vulgus assurgit, et spiritualia cum spiritualibus comparat, atque in cordis latitudine tripliciter describit ®, nimirum, et eam doctrina", quæ omnes instruat, et eam quæ multos, et cam qua non omnes, nec multos, sed paucos duntaxat ; nec pauper esse sustinet, verum in altissima et abs- trusissima quæque penetral. Ascendat vero ille, ac viæ ducem se præbeat, atque a mente feratur, vel ad tertium usque column, si ita libeat, quemadmo- dum Paulo contigit" : cæterum cum ratione et scientia, ne propter animi elationem cadat, pen- nisque propter volatus sublimitatem liquefactis, misere corruat. Quid enim ob laudabilem ascensunt cuiquam invidia confletur? Quæ rursus fœdior pro- C lapsio, quam ejus hominis, qui animi elatione trans- fixus est, nec humanæ mentis, quæ ad cœlestia erigitur, humilitatem intelligit, quantumque adhuc a vero fastigio absit, qui mortales omnes sublimitate antecedit ? ss Exod. xxi, 16. D XXV. Alius contra exiguo ingenio est, et lingua pauper, nec verborum flexus et captiones novit, nec sapientum dicta et ænigmata, nec Pyr- rhonis instantias, aut assensus retentiones, aut oppos sitiones, nec syllogismorum Chrysippi solutiones, ant pravum artium Aristotelis artificium, aut Plas tonis facundiæ præstigias; qui velut Ægyptiaca quædam plagæ in Ecclesiam nostram irrepserunt: At hic quoque babet, unde salutem consequatur. Quibus tandem verbis? O mirificas divinæ gratiae opes! Nihil, inquit, tibi necesse est in cælum ascendere, ut Christum illine trahus: nec in abys sum descendere, ut hinc eum a mortuis extrahas, nimirum, vel primam ipsius naturam curiosius ins vestigans, vel postremam carnis assumpta dispen sationem. Prope te, inquit, verbum est : mens et lingua thesaurum hunc habent; illa videlicet crea Prov. XXII, 20. Cor. 211, 2. Rom. x, 6, 7. es ibid. 8. bit., Elias mtelligit de triplici Scripturae sensu, e historico » scilicet, c morali, et auagogico,, id est, mystico..> 1, PATROL GR. XXXVI. tiae et eruditionis. Quod interpretatur Scholiastes : « certa per- nicie irrepsere. › tius. › (28) 'Η ἐλπιζομένη. Reg. bin, et Or. 1, ἣν ἐλπί (29) Tó. Deest in Reg. bm. (30) Απογράφεται τρισσώς. • Trifariam descri- (51) Το πλάτος τῆς καρδίας. Duo Regg., et Or. (32) Καί. Reg. hu, et Or. 1, αλλά (53) Περιπαρῆναι. 1n nonnullis, περιπαρεῖναι. (54) ᾿Ανανεύσεως. In quibusdam, ἀναβάσεως. (55) Εὐγλωττίας. Reg. Cypr., εὐτεχνίας, « sapien (30) Εἰσέφησαν. Orat. 1, aliique, εισεφθάρη (57) Οὐδὲν τῆς χάριτος, etc. • Nihil gratia di (38) 'Ανασπάσῃς. Gr. 1, et Combefis., ἀναστή

πίστις, ἐλπὶς, ἀγάπη εἰς Θεόν τε καὶ ἐκ Θεοῦ, καὶ οὐ πρὸς μέτρον, ὡς ἡ τοῦ μάννα ποτὲ δωρεὰ τῷ ἀχα- ρίστῳ Ἰσραὴλ καὶ ἀγνώμον;· ἀλλὰ καθ' ὅσον ἕκα στις βούλεται, ἀνάβασις, ἔλλαμψις, ὀλίγη μὲν ἡ ἐν- τεῦθεν, τρανοτέρα δὲ ἡ ἐλπιζομένη (28) · τὸ μέγιστον, ἡ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος ἐπίγνω- σις, καὶ ὁμολογία της πρώτης ἡμῶν ἐλπίδος. Τούτων τί μεῖζον ; τί δαὶ κοινότερον ; Τὰ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, καν τῷ σπαγίῳ τὸ τιμιώτερον ἔχῃ, ἀλλὰ τῷ γε ἀναγκαίῳ τὸ δεύτερον· ὧν γὰρ ἄνευ τὸ (29) είναι Χριστιανὸν οὐχ οἷόν τε, ταῦτα τῶν ὀλίγοις ἐφικτῶν χρησιμώ τερα. ΚΔ'. Ο μέν τις πλουτεῖ θεωρίᾳ, καὶ ὑπὲρ τοὺς Β πολλούς αίρεται, καὶ πνευματικά συγκρίνει πνευμα τικοῖς, καὶ ἀπογράφεται τρισσῶς (30), ἐπὶ τὸ πλά τος τῆς καρδίας (31), τὸν πάντας οικοδομοῦντα λό- γον, καὶ τὸν πολλούς, καὶ τὸν τινὰς ἀντὶ πλειόνων ἢ πάντων, καὶ οὐκ ἀνέχεται πένης ών, και (32) έμβα- τεύει τοῖς βάθεσιν. ᾿Ανίτω, καὶ ὁδηγείσθω, καὶ ὑπὸ τοῦ νοῦ φερέσθω, καὶ, εἰ βούλεται, μέχρις οὐρανοῦ τρίτου, κατὰ τὸν Παῦλον· μόνον σὺν λόγῳ καὶ ἐπι- στήμῃ, καὶ μὴ καταπιπτέτω διὰ τὴν ἔπαρσιν, μηδὲ πτεροῤῥυείτω διὰ τὸ ὕψος τῆς πτήσεως. Τίς φθόνος ἐπαινετῆς ἀναβάσεως; Καὶ τί πτῶμα τοιοῦτο, οἷον επάρσει περιπαρῆναι (55), καὶ μὴ γνῶναι τῆς ἀνθρω πίνης ἀνανεύσεως (54) την ταπείνωσιν, καὶ ὅσον ἔτι λείπεται τοῦ ἀληθινοῦ ὕψους ὁ πάντων ἀνώτα- τος; ΚΕ'. Ὁ δὲ ὀλίγος ἐστὶ τὴν διάνοιαν, καὶ πένης τὴν γλῶτταν, καὶ οὐκ οἶδε λόγων στροφάς, βήσεις τε σοφῶν καὶ αἰνίγματα, καὶ τὰς Πύρδωνος ἐνστά σεις, ἢ ἐφέξεις, ἢ ἀντιθέσεις, καὶ τῶν Χρυσίππου συλλογισμῶν τὰς διαλύσεις, ἢ τῶν ᾿Αριστοτέλους τε- χνῶν τὴν κακοτεχνίαν, ἢ τῆς Πλάτωνος εύγλωτ τίας (35) τα γοητεύματα, οι κακῶς εἰς τὴν Ἐκκλησίαν ἡμῶν εἰσέφησαν (56), ὥσπερ Αίγυπτιακαί τινες μά- στιγες. Εχει καὶ οὗτος ὅθεν σωθῇ. Καὶ διὰ τίνων ῥημάτων; Οὐδὲν τῆς χάριτος (37) πλουσιώτερον. Οὐ- δὲν δεῖ σοι, φησὶν, εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνελθεῖν, της ἐκεῖθεν ἑλκύσῃς Χριστόν· οὐδὲ εἰς τὴν ἄβυσσον κατελθεῖν, ἵν' ἐντεῦθεν αὐτὸν ἐκ νεκρῶν ἀνασπά σης (38), ἢ τὴν πρώτην πολυπραγμονών φύσιν, ἢ τὴν τελευταίαν οἰκονομίαν. Εγγύς σου, φησί, τὸ ῥῆμά ἐστιν· ἡ διάνοια τοῦτον ἔχει τὸν θησαυρὸν, καὶ ἡ γλῶσσα· ἡ μὲν πιστεύουσα, ἡ δὲ ὁμολογοῦσα. ζομεν. οι πλάτος. καρδίας. σαν. σης. " ! ORATIO XXXII. - DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. A tio, apostoli, Evangelia, Spiritus distributio, fides, spes, charitas, eaque tum erga Deum, tum ex Deo, nec ea ad mensuram data, quemadmodum olim manna illud ingrato et improbo Israeli donatum *8, sed ad uniuscujusque voluntatem, ascensus item, illuminatio, subobscura quidem læc, quæ in hac vita contingit, clarior autem illa, quam spe con- ceptam habemus; denique, quod maximum est, Patris, et Filii, et Spiritus sancti agnitio, ac pri- mariæ nostræ spei confessio. Quid his majus ac sublimius? Quid rursus communius? At quæ ultra hæc sunt, tametsi ob raritatem præstantiora sint, tenent. Nam ea, sine quibits nullus potest esse attingi atque percipi possunt. tamen, si necessitatem spectemus, posteriores partes Christianus, iis utiliora sunt, quæ a paucis duntaxat XXIV. Enimvero alius contemplationis opibus afuit, ac supra vulgus assurgit, et spiritualia cum spiritualibus comparat, atque in cordis latitudine tripliciter describit ®, nimirum, et eam doctrina", quæ omnes instruat, et eam quæ multos, et cam qua non omnes, nec multos, sed paucos duntaxat ; nec pauper esse sustinet, verum in altissima et abs- trusissima quæque penetral. Ascendat vero ille, ac viæ ducem se præbeat, atque a mente feratur, vel ad tertium usque column, si ita libeat, quemadmo- dum Paulo contigit" : cæterum cum ratione et scientia, ne propter animi elationem cadat, pen- nisque propter volatus sublimitatem liquefactis, misere corruat. Quid enim ob laudabilem ascensunt cuiquam invidia confletur? Quæ rursus fœdior pro- C lapsio, quam ejus hominis, qui animi elatione trans- fixus est, nec humanæ mentis, quæ ad cœlestia erigitur, humilitatem intelligit, quantumque adhuc a vero fastigio absit, qui mortales omnes sublimitate antecedit ? ss Exod. xxi, 16. D XXV. Alius contra exiguo ingenio est, et lingua pauper, nec verborum flexus et captiones novit, nec sapientum dicta et ænigmata, nec Pyr- rhonis instantias, aut assensus retentiones, aut oppos sitiones, nec syllogismorum Chrysippi solutiones, ant pravum artium Aristotelis artificium, aut Plas tonis facundiæ præstigias; qui velut Ægyptiaca quædam plagæ in Ecclesiam nostram irrepserunt: At hic quoque babet, unde salutem consequatur. Quibus tandem verbis? O mirificas divinæ gratiae opes! Nihil, inquit, tibi necesse est in cælum ascendere, ut Christum illine trahus: nec in abys sum descendere, ut hinc eum a mortuis extrahas, nimirum, vel primam ipsius naturam curiosius ins vestigans, vel postremam carnis assumpta dispen sationem. Prope te, inquit, verbum est : mens et lingua thesaurum hunc habent; illa videlicet crea Prov. XXII, 20. Cor. 211, 2. Rom. x, 6, 7. es ibid. 8. bit., Elias mtelligit de triplici Scripturae sensu, e historico » scilicet, c morali, et auagogico,, id est, mystico..> 1, PATROL GR. XXXVI. tiae et eruditionis. Quod interpretatur Scholiastes : « certa per- nicie irrepsere. › tius. › (28) 'Η ἐλπιζομένη. Reg. bin, et Or. 1, ἣν ἐλπί (29) Tó. Deest in Reg. bm. (30) Απογράφεται τρισσώς. • Trifariam descri- (51) Το πλάτος τῆς καρδίας. Duo Regg., et Or. (32) Καί. Reg. hu, et Or. 1, αλλά (53) Περιπαρῆναι. 1n nonnullis, περιπαρεῖναι. (54) ᾿Ανανεύσεως. In quibusdam, ἀναβάσεως. (55) Εὐγλωττίας. Reg. Cypr., εὐτεχνίας, « sapien (30) Εἰσέφησαν. Orat. 1, aliique, εισεφθάρη (57) Οὐδὲν τῆς χάριτος, etc. • Nihil gratia di (38) 'Ανασπάσῃς. Gr. 1, et Combefis., ἀναστή

Α Τί τούτου συντομώτερον τοῦ πλούτου; τί ταύτης (59) Β τῆς δωρεᾶς εὐκολώτερον; Ομολόγησαν Ἰησοῦν Χρι στὸν (40), καὶ πίστευσον, ὅτι ἐκ νεκρῶν ἐγήγερ ται, καὶ σωθήσῃ. Δικαιοσύνη μὲν γὰρ, καὶ τὸ πιστεύ σαι μόνον· σωτηρία δὲ παντελής (41), τὸ καὶ ὁμο λογῆσαι, καὶ προσθεῖναι τῇ ἐπιγνώσει τὴν παῤῥη σίαν. Σὺ μεῖζόν τι σωτηρίας ζητεῖς (42), τὴν ἐκεῖ. θεν δόξαν τε καὶ λαμπρότητα· ἐμοὶ καὶ τὸ σωθῆναι μέγιστον, καὶ τὰς ἐκεῖθεν φυγεῖν βασάνους, Σὺ βα δίζεις τὴν ἀτριβῆ καὶ ἀπρόσιτον· ἐγὼ τὴν τετριμ μένην, καὶ ἡ πολλοὺς ἔσωσεν. Κα· Οὐδὲν ἂν ἦν τῆς πίστεως ἡμῶν, ἀδελφοί, ἀδικώτερον, εἴ γε εἰς τοὺς σοφοὺς ἔπιπτε μόνον (45), καὶ τοὺς περιττοὺς ἐν λόγῳ, καὶ ταῖς λογικαῖς ἀπο- δείξεσι· τοὺς πολλοὺς δὲ ἔδει, καθάπερ χρυσοῦ, καὶ ἀργύρου, καὶ τῶν ἄλλων, ὁπόσα τίμια κάτω, καὶ περισπούδαστα τοῖς πολλοῖς, οὕτω δὴ (44) καὶ ταύ- τῆς ἀποτυγχάνειν· καὶ τὸ μὲν ὑψηλόν τε καὶ εἰς ὀλίγους φθάνον, φίλον ἦν Θεῷ καὶ οἰκεῖον· τὸ δὲ ἐγ γυτέρω, καὶ τοῖς πολλοῖς ἐφικτὸν, ἀπόπτυστον καὶ ἀπόβλητον. Οὐδὲ γὰρ τῶν ἀνθρώπων οι μετριώτεροι τοῦτο πάθοιεν ἂν, ὥστε μὴ τὰς κατὰ δύναμιν ἀπαι τεῖν τιμάς, ἀλλὰ χαίρειν μόνον ταῖς προεχούσαις, μήτιγε δὴ Θεός· οὗ πολλῶν ὄντων ἐφ' οἷς θαυμάζεται, αὐδὲν οὕτως, ὡς τὸ πάντας εὐεργετεῖν, ἰδιώτατον. Μή ἀτίμαζε τὸ εἰωθὸς, μὴ θήρευε τὸ καινὸν (45), ἵν' εὐ δοκιμήσῃς (46) ἐν τοῖς πλείοσι. Κρείσσων (47) με κρὰ μερὶς μετὰ ἀσφαλείας, ἢ μεγάλη μετὰ σαθρό τητος, παιδευέτω σε τῇ συμβουλῇ Σολεμών· καὶ, Κρείσσων ἄπορος πορευόμενος ἐν ἁπλότητι (48) αὐτοῦ (μία καὶ αὕτη τῶν παροιμιῶν σοφῶς ἔχουσα), ὁ πένης ἐν λόγῳ καὶ γνώσει, καὶ τοῖς ἁπλοῖς ῥήμα σιν επερειδόμενος, καὶ ἐπὶ τούτων ὥσπερ ἐπὶ λε- πτῆς σχεδίας διασωζόμενος, ὑπὲρ στρεβλόχειλον ἄφρονα, τὸν ἀποδείξει λόγου θαῤῥοῦντα σὺν ἀμαθία, καὶ κενοῦντα (49) τὸν σταυρὸν τοῦ Χριστοῦ, πραγμά τι λόγου κρεῖττον, διὰ τῆς ἐν λόγοις δυνάμεως, ένθα τὸ ἀσθενὲς τῆς ἀποδείξεως, τῆς ἀληθείας ἐστὶν ἐλάτ τωσις. . Ταύτης. οι σύ τί μεῖζον σωτηρίας ζητεῖς ; μας. ΚΖ'. Τί πρὸς οὐρανὸν ἀνίπτασαι, πεζὸς ὤν; Τί πύργον οἰκοδομεῖς, τὰ πρὸς ἀπαρτισμὸν οὐκ ἔχων ; Τί καὶ σὺ μετρεῖς τῇ χειρὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸν οὐρανὸν σπιθαμῇ, καὶ πᾶσαν τὴν γῆν δρακί, στοιχεῖα με γάλα, καὶ μόνῳ μετρητὰ τῷ ποιήσαντι ; Γνῶθι σαυ τὸν πρῶτον· τὰ ἐν χερσὶ κατανόησον· τίς εἶ, καὶ πῶς ἐπλάσθης, καὶ πῶς συνέστης, ἵν' εἰκὼν ᾖς (50) σου. δυνατὸν τοῦ λόγου • ο νικησάν. S. GREGORII THEOLOGI dendo, haec conftendo. Quid his divitiis compen- diosius? Quid hoc beneficio facilius et expromptius? Confitere Jesum Christum, eumque a morte ad vi- 1am rediisse crede, et salutem consequeris. Etenim justitia quidein est, vel solum credere; at perfecta salus in eo sita est, ut etiam confiteamur, ac cogni- tioni dicendi libertatem adjungamus. Tu majus ali- quid salute quæris, nempe alterius vitæ gloriam et splendorem; mihi vero salutem consequi maximum est, et futuras ponas vitare. Tu viam minime tri- tam et inaccessam ingrederis; ego tritam atque calcatam, et qua multi ad salutem pervenerunt. XXVI. Nihil Gide nostra, fratres, iniquius fugί posset, si in eruditos tantum dicendique facultate ac logicis demonstrationibus præstantiores caderet; popularis autem multitudo, ut auro et argento, aliisque omnibus rebus, quæ hic in pretio haben- tur, atque a plerisque avidissime expetuntur, sic hac quoque frustraretur ; ac Deus id, quod altum et excelsum est, atque ad paucos pertingit, gratum acceptumque haberet; contra, quod propinquius est, nec vulgi captum superat, aspernaretur et re- jiceret. Nam ne in moderatiores quidem homines hoc cadit, ut non quales ipsis haberi honores pos sunt, exigant, sed excellentibus tantum eximiisque delectentur, nedum in Deum; qui, cum multis no- minibus admirabilis nobis et suspiciendus occurrat, nihil tamen tam proprium habet, quain onnes beneficiis alicere. Usitata ne spernas, novi- tatem ne caples, ut nominis splendorem tibi apud vulgus concilies. Erudiat te consilio Salomon: He- lior est, inquit, exigua pars cum securitate, quam magna cum infirmitate et incertitudine ". Et, Me- lior est pauper ambulans in simplicitate sua (nam insignis quoque et erudita est haec paramia), et qui sermonis ac scientia inopia laborat, simplicibusque verbis innititur, atque in illis, tanquam in parva et tenui rate, salutem assequitur, quam fatuus la- biisque perversus, qui disputationibus et argumen- tis inepte atque imperite confidit, ac Christi cru- cem, rem omni sermone sublimiorem, per disserendi facultatem evacuat, ubi probationis et argu. C ter- . mentorum infirmitas veritatem imminuit et labefactat. XXVII. Quid in cœlum provolas, cum pedes sis? D Quid turrim exstruis, cum iis rebus careas, quæ ad eam perficiendam requiruntur ? Quid ipse quo- que manú aquam metiris, et cœlum palmo ramque omnem pugillo, elementa magna, et ejus. nodi, ut ea Creator solus dimetiri possit? Primum teipsum cognosce: quæ in manibus sunt, intellectu Luc. XIV, 28. (39) Deest in duobus Regg., et Or. 1. Regg., et Or. 1. ›³ Prov. xv↓, 8. Prov. xix, 1. codd. In ed., Isa. xL, 12. militate. > Crucis evacuatio, verbi poten- tia. » Alludit Gregorius ad hae Apost. verba Cor. 1, 17, Non in Sapientia verbi, ut non evacuetur crus Christi. (40) Ἰησοῦν Χριστόν. Haec desunt in duobus (41) Παντελής. Οr. 1, παντελῶς. (42) Σὺ μεῖζόν τι σωτηρίας ζητεῖς. Sic plerique (43) Μόνον. Coisl. 1, μόνους. (44) Δή. Deest in Or. 1. (45) Τὸ καινόν. Coisl. 1, τὸ κενόν. (46) Ευδοκιμήσης. Orat. 1, et Combef., εὐδοκι- (47) Κρείσσων. Sic duo Regg. In ed., κρείσ (48) Απλότητι. In quibusdam, ταπεινότητι, «lu- (49) Κενοῦντα. Schol.: Κένωσις τοῦ σταυροῦ, τὸ (50) *ς. Sic cod. In ed., . Μox, κινῆσάν. Οr. 4,

Α Τί τούτου συντομώτερον τοῦ πλούτου; τί ταύτης (59) Β τῆς δωρεᾶς εὐκολώτερον; Ομολόγησαν Ἰησοῦν Χρι στὸν (40), καὶ πίστευσον, ὅτι ἐκ νεκρῶν ἐγήγερ ται, καὶ σωθήσῃ. Δικαιοσύνη μὲν γὰρ, καὶ τὸ πιστεύ σαι μόνον· σωτηρία δὲ παντελής (41), τὸ καὶ ὁμο λογῆσαι, καὶ προσθεῖναι τῇ ἐπιγνώσει τὴν παῤῥη σίαν. Σὺ μεῖζόν τι σωτηρίας ζητεῖς (42), τὴν ἐκεῖ. θεν δόξαν τε καὶ λαμπρότητα· ἐμοὶ καὶ τὸ σωθῆναι μέγιστον, καὶ τὰς ἐκεῖθεν φυγεῖν βασάνους, Σὺ βα δίζεις τὴν ἀτριβῆ καὶ ἀπρόσιτον· ἐγὼ τὴν τετριμ μένην, καὶ ἡ πολλοὺς ἔσωσεν. Κα· Οὐδὲν ἂν ἦν τῆς πίστεως ἡμῶν, ἀδελφοί, ἀδικώτερον, εἴ γε εἰς τοὺς σοφοὺς ἔπιπτε μόνον (45), καὶ τοὺς περιττοὺς ἐν λόγῳ, καὶ ταῖς λογικαῖς ἀπο- δείξεσι· τοὺς πολλοὺς δὲ ἔδει, καθάπερ χρυσοῦ, καὶ ἀργύρου, καὶ τῶν ἄλλων, ὁπόσα τίμια κάτω, καὶ περισπούδαστα τοῖς πολλοῖς, οὕτω δὴ (44) καὶ ταύ- τῆς ἀποτυγχάνειν· καὶ τὸ μὲν ὑψηλόν τε καὶ εἰς ὀλίγους φθάνον, φίλον ἦν Θεῷ καὶ οἰκεῖον· τὸ δὲ ἐγ γυτέρω, καὶ τοῖς πολλοῖς ἐφικτὸν, ἀπόπτυστον καὶ ἀπόβλητον. Οὐδὲ γὰρ τῶν ἀνθρώπων οι μετριώτεροι τοῦτο πάθοιεν ἂν, ὥστε μὴ τὰς κατὰ δύναμιν ἀπαι τεῖν τιμάς, ἀλλὰ χαίρειν μόνον ταῖς προεχούσαις, μήτιγε δὴ Θεός· οὗ πολλῶν ὄντων ἐφ' οἷς θαυμάζεται, αὐδὲν οὕτως, ὡς τὸ πάντας εὐεργετεῖν, ἰδιώτατον. Μή ἀτίμαζε τὸ εἰωθὸς, μὴ θήρευε τὸ καινὸν (45), ἵν' εὐ δοκιμήσῃς (46) ἐν τοῖς πλείοσι. Κρείσσων (47) με κρὰ μερὶς μετὰ ἀσφαλείας, ἢ μεγάλη μετὰ σαθρό τητος, παιδευέτω σε τῇ συμβουλῇ Σολεμών· καὶ, Κρείσσων ἄπορος πορευόμενος ἐν ἁπλότητι (48) αὐτοῦ (μία καὶ αὕτη τῶν παροιμιῶν σοφῶς ἔχουσα), ὁ πένης ἐν λόγῳ καὶ γνώσει, καὶ τοῖς ἁπλοῖς ῥήμα σιν επερειδόμενος, καὶ ἐπὶ τούτων ὥσπερ ἐπὶ λε- πτῆς σχεδίας διασωζόμενος, ὑπὲρ στρεβλόχειλον ἄφρονα, τὸν ἀποδείξει λόγου θαῤῥοῦντα σὺν ἀμαθία, καὶ κενοῦντα (49) τὸν σταυρὸν τοῦ Χριστοῦ, πραγμά τι λόγου κρεῖττον, διὰ τῆς ἐν λόγοις δυνάμεως, ένθα τὸ ἀσθενὲς τῆς ἀποδείξεως, τῆς ἀληθείας ἐστὶν ἐλάτ τωσις. . Ταύτης. οι σύ τί μεῖζον σωτηρίας ζητεῖς ; μας. ΚΖ'. Τί πρὸς οὐρανὸν ἀνίπτασαι, πεζὸς ὤν; Τί πύργον οἰκοδομεῖς, τὰ πρὸς ἀπαρτισμὸν οὐκ ἔχων ; Τί καὶ σὺ μετρεῖς τῇ χειρὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸν οὐρανὸν σπιθαμῇ, καὶ πᾶσαν τὴν γῆν δρακί, στοιχεῖα με γάλα, καὶ μόνῳ μετρητὰ τῷ ποιήσαντι ; Γνῶθι σαυ τὸν πρῶτον· τὰ ἐν χερσὶ κατανόησον· τίς εἶ, καὶ πῶς ἐπλάσθης, καὶ πῶς συνέστης, ἵν' εἰκὼν ᾖς (50) σου. δυνατὸν τοῦ λόγου • ο νικησάν. S. GREGORII THEOLOGI dendo, haec conftendo. Quid his divitiis compen- diosius? Quid hoc beneficio facilius et expromptius? Confitere Jesum Christum, eumque a morte ad vi- 1am rediisse crede, et salutem consequeris. Etenim justitia quidein est, vel solum credere; at perfecta salus in eo sita est, ut etiam confiteamur, ac cogni- tioni dicendi libertatem adjungamus. Tu majus ali- quid salute quæris, nempe alterius vitæ gloriam et splendorem; mihi vero salutem consequi maximum est, et futuras ponas vitare. Tu viam minime tri- tam et inaccessam ingrederis; ego tritam atque calcatam, et qua multi ad salutem pervenerunt. XXVI. Nihil Gide nostra, fratres, iniquius fugί posset, si in eruditos tantum dicendique facultate ac logicis demonstrationibus præstantiores caderet; popularis autem multitudo, ut auro et argento, aliisque omnibus rebus, quæ hic in pretio haben- tur, atque a plerisque avidissime expetuntur, sic hac quoque frustraretur ; ac Deus id, quod altum et excelsum est, atque ad paucos pertingit, gratum acceptumque haberet; contra, quod propinquius est, nec vulgi captum superat, aspernaretur et re- jiceret. Nam ne in moderatiores quidem homines hoc cadit, ut non quales ipsis haberi honores pos sunt, exigant, sed excellentibus tantum eximiisque delectentur, nedum in Deum; qui, cum multis no- minibus admirabilis nobis et suspiciendus occurrat, nihil tamen tam proprium habet, quain onnes beneficiis alicere. Usitata ne spernas, novi- tatem ne caples, ut nominis splendorem tibi apud vulgus concilies. Erudiat te consilio Salomon: He- lior est, inquit, exigua pars cum securitate, quam magna cum infirmitate et incertitudine ". Et, Me- lior est pauper ambulans in simplicitate sua (nam insignis quoque et erudita est haec paramia), et qui sermonis ac scientia inopia laborat, simplicibusque verbis innititur, atque in illis, tanquam in parva et tenui rate, salutem assequitur, quam fatuus la- biisque perversus, qui disputationibus et argumen- tis inepte atque imperite confidit, ac Christi cru- cem, rem omni sermone sublimiorem, per disserendi facultatem evacuat, ubi probationis et argu. C ter- . mentorum infirmitas veritatem imminuit et labefactat. XXVII. Quid in cœlum provolas, cum pedes sis? D Quid turrim exstruis, cum iis rebus careas, quæ ad eam perficiendam requiruntur ? Quid ipse quo- que manú aquam metiris, et cœlum palmo ramque omnem pugillo, elementa magna, et ejus. nodi, ut ea Creator solus dimetiri possit? Primum teipsum cognosce: quæ in manibus sunt, intellectu Luc. XIV, 28. (39) Deest in duobus Regg., et Or. 1. Regg., et Or. 1. ›³ Prov. xv↓, 8. Prov. xix, 1. codd. In ed., Isa. xL, 12. militate. > Crucis evacuatio, verbi poten- tia. » Alludit Gregorius ad hae Apost. verba Cor. 1, 17, Non in Sapientia verbi, ut non evacuetur crus Christi. (40) Ἰησοῦν Χριστόν. Haec desunt in duobus (41) Παντελής. Οr. 1, παντελῶς. (42) Σὺ μεῖζόν τι σωτηρίας ζητεῖς. Sic plerique (43) Μόνον. Coisl. 1, μόνους. (44) Δή. Deest in Or. 1. (45) Τὸ καινόν. Coisl. 1, τὸ κενόν. (46) Ευδοκιμήσης. Orat. 1, et Combef., εὐδοκι- (47) Κρείσσων. Sic duo Regg. In ed., κρείσ (48) Απλότητι. In quibusdam, ταπεινότητι, «lu- (49) Κενοῦντα. Schol.: Κένωσις τοῦ σταυροῦ, τὸ (50) *ς. Sic cod. In ed., . Μox, κινῆσάν. Οr. 4,

Α Τί τούτου συντομώτερον τοῦ πλούτου; τί ταύτης (59) Β τῆς δωρεᾶς εὐκολώτερον; Ομολόγησαν Ἰησοῦν Χρι στὸν (40), καὶ πίστευσον, ὅτι ἐκ νεκρῶν ἐγήγερ ται, καὶ σωθήσῃ. Δικαιοσύνη μὲν γὰρ, καὶ τὸ πιστεύ σαι μόνον· σωτηρία δὲ παντελής (41), τὸ καὶ ὁμο λογῆσαι, καὶ προσθεῖναι τῇ ἐπιγνώσει τὴν παῤῥη σίαν. Σὺ μεῖζόν τι σωτηρίας ζητεῖς (42), τὴν ἐκεῖ. θεν δόξαν τε καὶ λαμπρότητα· ἐμοὶ καὶ τὸ σωθῆναι μέγιστον, καὶ τὰς ἐκεῖθεν φυγεῖν βασάνους, Σὺ βα δίζεις τὴν ἀτριβῆ καὶ ἀπρόσιτον· ἐγὼ τὴν τετριμ μένην, καὶ ἡ πολλοὺς ἔσωσεν. Κα· Οὐδὲν ἂν ἦν τῆς πίστεως ἡμῶν, ἀδελφοί, ἀδικώτερον, εἴ γε εἰς τοὺς σοφοὺς ἔπιπτε μόνον (45), καὶ τοὺς περιττοὺς ἐν λόγῳ, καὶ ταῖς λογικαῖς ἀπο- δείξεσι· τοὺς πολλοὺς δὲ ἔδει, καθάπερ χρυσοῦ, καὶ ἀργύρου, καὶ τῶν ἄλλων, ὁπόσα τίμια κάτω, καὶ περισπούδαστα τοῖς πολλοῖς, οὕτω δὴ (44) καὶ ταύ- τῆς ἀποτυγχάνειν· καὶ τὸ μὲν ὑψηλόν τε καὶ εἰς ὀλίγους φθάνον, φίλον ἦν Θεῷ καὶ οἰκεῖον· τὸ δὲ ἐγ γυτέρω, καὶ τοῖς πολλοῖς ἐφικτὸν, ἀπόπτυστον καὶ ἀπόβλητον. Οὐδὲ γὰρ τῶν ἀνθρώπων οι μετριώτεροι τοῦτο πάθοιεν ἂν, ὥστε μὴ τὰς κατὰ δύναμιν ἀπαι τεῖν τιμάς, ἀλλὰ χαίρειν μόνον ταῖς προεχούσαις, μήτιγε δὴ Θεός· οὗ πολλῶν ὄντων ἐφ' οἷς θαυμάζεται, αὐδὲν οὕτως, ὡς τὸ πάντας εὐεργετεῖν, ἰδιώτατον. Μή ἀτίμαζε τὸ εἰωθὸς, μὴ θήρευε τὸ καινὸν (45), ἵν' εὐ δοκιμήσῃς (46) ἐν τοῖς πλείοσι. Κρείσσων (47) με κρὰ μερὶς μετὰ ἀσφαλείας, ἢ μεγάλη μετὰ σαθρό τητος, παιδευέτω σε τῇ συμβουλῇ Σολεμών· καὶ, Κρείσσων ἄπορος πορευόμενος ἐν ἁπλότητι (48) αὐτοῦ (μία καὶ αὕτη τῶν παροιμιῶν σοφῶς ἔχουσα), ὁ πένης ἐν λόγῳ καὶ γνώσει, καὶ τοῖς ἁπλοῖς ῥήμα σιν επερειδόμενος, καὶ ἐπὶ τούτων ὥσπερ ἐπὶ λε- πτῆς σχεδίας διασωζόμενος, ὑπὲρ στρεβλόχειλον ἄφρονα, τὸν ἀποδείξει λόγου θαῤῥοῦντα σὺν ἀμαθία, καὶ κενοῦντα (49) τὸν σταυρὸν τοῦ Χριστοῦ, πραγμά τι λόγου κρεῖττον, διὰ τῆς ἐν λόγοις δυνάμεως, ένθα τὸ ἀσθενὲς τῆς ἀποδείξεως, τῆς ἀληθείας ἐστὶν ἐλάτ τωσις. . Ταύτης. οι σύ τί μεῖζον σωτηρίας ζητεῖς ; μας. ΚΖ'. Τί πρὸς οὐρανὸν ἀνίπτασαι, πεζὸς ὤν; Τί πύργον οἰκοδομεῖς, τὰ πρὸς ἀπαρτισμὸν οὐκ ἔχων ; Τί καὶ σὺ μετρεῖς τῇ χειρὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸν οὐρανὸν σπιθαμῇ, καὶ πᾶσαν τὴν γῆν δρακί, στοιχεῖα με γάλα, καὶ μόνῳ μετρητὰ τῷ ποιήσαντι ; Γνῶθι σαυ τὸν πρῶτον· τὰ ἐν χερσὶ κατανόησον· τίς εἶ, καὶ πῶς ἐπλάσθης, καὶ πῶς συνέστης, ἵν' εἰκὼν ᾖς (50) σου. δυνατὸν τοῦ λόγου • ο νικησάν. S. GREGORII THEOLOGI dendo, haec conftendo. Quid his divitiis compen- diosius? Quid hoc beneficio facilius et expromptius? Confitere Jesum Christum, eumque a morte ad vi- 1am rediisse crede, et salutem consequeris. Etenim justitia quidein est, vel solum credere; at perfecta salus in eo sita est, ut etiam confiteamur, ac cogni- tioni dicendi libertatem adjungamus. Tu majus ali- quid salute quæris, nempe alterius vitæ gloriam et splendorem; mihi vero salutem consequi maximum est, et futuras ponas vitare. Tu viam minime tri- tam et inaccessam ingrederis; ego tritam atque calcatam, et qua multi ad salutem pervenerunt. XXVI. Nihil Gide nostra, fratres, iniquius fugί posset, si in eruditos tantum dicendique facultate ac logicis demonstrationibus præstantiores caderet; popularis autem multitudo, ut auro et argento, aliisque omnibus rebus, quæ hic in pretio haben- tur, atque a plerisque avidissime expetuntur, sic hac quoque frustraretur ; ac Deus id, quod altum et excelsum est, atque ad paucos pertingit, gratum acceptumque haberet; contra, quod propinquius est, nec vulgi captum superat, aspernaretur et re- jiceret. Nam ne in moderatiores quidem homines hoc cadit, ut non quales ipsis haberi honores pos sunt, exigant, sed excellentibus tantum eximiisque delectentur, nedum in Deum; qui, cum multis no- minibus admirabilis nobis et suspiciendus occurrat, nihil tamen tam proprium habet, quain onnes beneficiis alicere. Usitata ne spernas, novi- tatem ne caples, ut nominis splendorem tibi apud vulgus concilies. Erudiat te consilio Salomon: He- lior est, inquit, exigua pars cum securitate, quam magna cum infirmitate et incertitudine ". Et, Me- lior est pauper ambulans in simplicitate sua (nam insignis quoque et erudita est haec paramia), et qui sermonis ac scientia inopia laborat, simplicibusque verbis innititur, atque in illis, tanquam in parva et tenui rate, salutem assequitur, quam fatuus la- biisque perversus, qui disputationibus et argumen- tis inepte atque imperite confidit, ac Christi cru- cem, rem omni sermone sublimiorem, per disserendi facultatem evacuat, ubi probationis et argu. C ter- . mentorum infirmitas veritatem imminuit et labefactat. XXVII. Quid in cœlum provolas, cum pedes sis? D Quid turrim exstruis, cum iis rebus careas, quæ ad eam perficiendam requiruntur ? Quid ipse quo- que manú aquam metiris, et cœlum palmo ramque omnem pugillo, elementa magna, et ejus. nodi, ut ea Creator solus dimetiri possit? Primum teipsum cognosce: quæ in manibus sunt, intellectu Luc. XIV, 28. (39) Deest in duobus Regg., et Or. 1. Regg., et Or. 1. ›³ Prov. xv↓, 8. Prov. xix, 1. codd. In ed., Isa. xL, 12. militate. > Crucis evacuatio, verbi poten- tia. » Alludit Gregorius ad hae Apost. verba Cor. 1, 17, Non in Sapientia verbi, ut non evacuetur crus Christi. (40) Ἰησοῦν Χριστόν. Haec desunt in duobus (41) Παντελής. Οr. 1, παντελῶς. (42) Σὺ μεῖζόν τι σωτηρίας ζητεῖς. Sic plerique (43) Μόνον. Coisl. 1, μόνους. (44) Δή. Deest in Or. 1. (45) Τὸ καινόν. Coisl. 1, τὸ κενόν. (46) Ευδοκιμήσης. Orat. 1, et Combef., εὐδοκι- (47) Κρείσσων. Sic duo Regg. In ed., κρείσ (48) Απλότητι. In quibusdam, ταπεινότητι, «lu- (49) Κενοῦντα. Schol.: Κένωσις τοῦ σταυροῦ, τὸ (50) *ς. Sic cod. In ed., . Μox, κινῆσάν. Οr. 4,

Θεοῦ, καὶ τῷ χείρονι συνδεθῇς, καὶ τί τὸ κινῆσάν σε, τίς ἡ περὶ σὲ σοφία καὶ τί τῆς φύσεως τὸ μυστή. ριον· πῶς μετρῇ τόπῳ, καὶ νοῦς οὐχ ὁρίζεται (51), ἀλλ᾽ ἐν ταυτῷ μένων πάντα ἐπέρχεται· πῶς ὄψις ὀλίγη, καὶ ἐπιπλεῖστον φθάνουσα, καὶ πότερον πα- ραδοχή τίς ἐστι τοῦ ὀφθέντος, ἢ πρὸς ἐκεῖνο διά- βασις· πῶς τὸ αὐτὸ καὶ κινεῖ (52), καὶ κινεῖται, διὰ βουλήσεως κυβερνώμενον· τίς δαὶ παῦλα κινήσεως· τίς ὁ τῶν αἰσθήσεων μερισμὸς, καὶ πῶς διὰ τούτων ὁ νοῦς ὁμιλεῖ (53) τοῖς ἔξω, καὶ τὰ ἔξωθεν παραδέ χεται· πῶς ἀναλαμβάνει τὰ εἴδη· καὶ τίς ἡ τήρησις τοῦ ἀναληφθέντος, ἡ μνήμη· καὶ τίς ἡ τοῦ ἀπελ θόντος ἀνάληψις, ἢ ἀνάμνησις· πῶς λόγος νοῦ γέν- νημα, καὶ γεννᾷ λόγον ἐν ἄλλῳ νοῖ, καὶ πῶς λόγῳ νόημα διαδίδοται (54)· πῶς τρέφεται (55) διὰ ψυχῆς σῶμα, καὶ πῶς ψυχὴ διὰ σώματος κοινωνεῖ πάθους· πῶς πήγνυσι φόβος, καὶ λύει θάρσος (56), καὶ συ στέλλει λύπη, καὶ διαχεῖ ἡδονὴ, καὶ τήκει φθόνος, καὶ μετεωρίζει τύφος, καὶ κουφίζει ἐλπίς· πῶς ἐκ- μαίνει θυμὸς, καὶ αἰδὼς ἐρυθραίνει δι' αἵματος, ὁ μὲν ζέσαντος, ἡ δὲ ἀναχωρήσαντος· καὶ πῶς οἱ χα- ρακτήρες τῶν παθῶν ἐν τοῖς σώμασι· τίς ἡ τοῦ λογισμοῦ προεδρία, καὶ πῶς πᾶσι τούτοις ἐπιστατεί καὶ ἡμεροῖ τὰ τῶν παθῶν κινήματα· πῶς αἵματι κρατεῖται καὶ πνοῇ τὸ ἀσώματον· καὶ πῶς ἡ τού- των έκλειψις, ψυχῆς ἐστιν ἀναχώρησις. Ταῦτα, ἢ τούτων τι κατανόησον, ὦ ἄνθρωπε· οὔπω γὰρ λέγω φύσιν, ἢ κίνησιν οὐρανοῦ, καὶ τάξιν ἀστέρων, καὶ μίξιν στοιχείων, καὶ ζώων διαφοράς, καὶ δυνάμεων οὐρανίων ὑποβάσεις (57) καὶ ὑπερθέσεις, καὶ πάντα εἰς ὅσα ὁ δημιουργικές (58) λόγος καταμερίζεται, καὶ λόγους προνοίας καὶ διοικήσεως· καὶ τότε οὔπω λέγω, θάῤῥησον· ἀλλ', "Ετι φοβήθητι προσθῆναι τοῖς ὑψηλοτέροις, καὶ τοῖς μᾶλλον ὑπὲρ τὴν σὴν δύ Β ναμιν. ΚΗ'. Μάλιστα μὲν γὰρ (59), γυμνασία τῆς περὶ τὰ μείζω φιλονεικίας, ἅπας λόγος δύσερις καὶ φιλό- τιμος (60)· καὶ δεῖ, καθάπερ τοὺς παῖδας πλάττο- μὲν ἐν τοῖς πρώτοις ἤθεσιν, ἵνα τὴν ὕστερον μοχθη ρίαν φύγωσιν· οὕτω δὴ καὶ (61) τῷ λόγῳ, μηδὲ περὶ τὰ μικρὰ φαίνεσθαι θρασὺν καὶ ἀπαίδευτον, ἵνα μὴ περὶ τὰ μείζω τῇ μελέτῃ καταχρησώμεθα. Ῥᾷον γὰρ ἀπ' ἀρχῆς μὴ ἐνδοῦναι κακίᾳ, καὶ προσιοῦσαν διαφυγεῖν, ἢ προβαίνουσαν ἀνακόψαι καὶ φανῆναι η ταύτης ἀνώτερον· ὥσπερ καὶ πέτραν (62) ἀπ' ἀρ χῆς ἐρεῖσαι καὶ κατασχεῖν, ἢ φερομένην ἀνώσα- σθαι (63). Εἰ δὲ ἀπληστότερος εἶ, καὶ κατέχειν τὴν χωρίζεται. ὁ νοῦς. πέτραις. ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. A assequere : quis sis, et quomodo elictus, ita ut C • simul et imago Dei sis, et deteriori astringaris ; quid illud sit, quod tibi motum attulit, quæ in te sapientia eluceat, quod naturæ arcanum : quomodo loco circumscriberis, ac mens nullo limite includi- tur, sed in eodem loco manens, omnia lustrat ac pervagatur. Quomodo, cum tantillus sit oculus, tam longe pertingit; utrum quod rem visam admit- tat, an potius quod ad eam transeat: quomodo idem et movet et movetur, ac per voluntatem gu- bernatur: quæ motus quies, quæ sensuum partitio, quomodo mens eorum opera cum externis versatur, atque externa excipit : quomodo formas recipit quæ assumptæ rei conservatio, vel memoria: quæ elapse recuperatio, vel reminiscentia : quomodo . sermo mentis fetus est, atque in alia mente sermo- nem procreat, et quomodo cogitatio sermone distri- buitur : quomodo corpus per animam alitur, et quomodo anima per corpus affectuum particeps fit : quomodo eam tinor constringit, præfidentia solvit, macror contrabil, lælitia diffundit, livor tabe afficit, superbia effert, spes erigit : quomodo iracun- dia eam in furorem agit, et pudor rubore suffundit; hac quidem, ebulliente sanguine, hic vero, rece- dente quomodo perturbationum signa corporibus imprimuntur; quomodo ratio præsidet, quomodo hæc omnia regit et moderatur, affectuumque mo- tus lenit ac sedat; quomodo a sanguine et spira- tione, id, quod corpore vacat, tenetur; quomodo horum defectio, animæ discessio est. Hæc, aut ho- rum aliquid, o homo, cognitione comprehende (nondum enim coeli naturam aut motum, nec side- rum ordinem, nec elementorum permistionem, nec animantium discrimina, nec cœlestium virtutum inferiores gradus et sublimiores, atque omnia, in quæ artifex ratio distribuitur, nec denique providentiæ gubernationisque rationes commemoro): ac tum nondum dicam, Aude; verum, Adhuc time ad ea, quæ sublimiora sunt, viresque laas magis supe- rant, accedere. XXVIII. Ac maxime quidem, ita comparatum est, aut omnis sermo contentiosus et cum ambitione con- junctus, exercitatio quædam sit, qua ad contenden- dum de rebus gravioris momenti provehamur. Pro- inde nobis cura esse debet, ut quemadmodum pue ros in primis moribus et prima institutione fingi- mus, ut insequentis ætatis improbitatem fugiant; ita nos quoque ne in levibus quidem parvique mo- menti disputationibus, audaciæ atque ineptiæ sigui- ficationem præbeamus, ne ea tandem diuturna con- suetudine in majoribus abutamur. Minoris enim la- boris est primum improbitati non cedere, ac eam Or. 1, et Comb. In ed. deest, tur, movetur. » lentiosus. vis. D In ed., (51) Οὐχ ὁρίζεται. Sic plerique codd. In ed., οὐ ὑποβάσεις. (52) Καὶ κινεῖ. Deest xal in Reg. bu. (53) ῾Ο νους ὁμιλεῖ. Sic duo Regg., Coisl. 1 et 2, (54) Διαδίδοται. Duo Regg., δίδοται. (55) Τρέφεται. In nonnullis, στρέφεται, « verti- (56) Θάρσος. Reg. bm, et Combef., θράσος. (57) Υποβάσεις. Sic plerique codd. li ed., καὶ (58) Δημιουργικός. Reg. b, δημιουργός. (59) Γάρ. Deest in tribus Regg., et Or. 1. (60) Φιλότιμος. Or. 1 ad marg., φιλόνεικος, e con- (61) Kai. Reg. b, Gabr., et Comb., xãv, ‹ quam- (62) Πέτραν. Sic plures Regg. Coisl. 1, et Or. 1. (63) Ανώσασθαι. Coisl. 1, ἀπώσασθαι.

Θεοῦ, καὶ τῷ χείρονι συνδεθῇς, καὶ τί τὸ κινῆσάν σε, τίς ἡ περὶ σὲ σοφία καὶ τί τῆς φύσεως τὸ μυστή. ριον· πῶς μετρῇ τόπῳ, καὶ νοῦς οὐχ ὁρίζεται (51), ἀλλ᾽ ἐν ταυτῷ μένων πάντα ἐπέρχεται· πῶς ὄψις ὀλίγη, καὶ ἐπιπλεῖστον φθάνουσα, καὶ πότερον πα- ραδοχή τίς ἐστι τοῦ ὀφθέντος, ἢ πρὸς ἐκεῖνο διά- βασις· πῶς τὸ αὐτὸ καὶ κινεῖ (52), καὶ κινεῖται, διὰ βουλήσεως κυβερνώμενον· τίς δαὶ παῦλα κινήσεως· τίς ὁ τῶν αἰσθήσεων μερισμὸς, καὶ πῶς διὰ τούτων ὁ νοῦς ὁμιλεῖ (53) τοῖς ἔξω, καὶ τὰ ἔξωθεν παραδέ χεται· πῶς ἀναλαμβάνει τὰ εἴδη· καὶ τίς ἡ τήρησις τοῦ ἀναληφθέντος, ἡ μνήμη· καὶ τίς ἡ τοῦ ἀπελ θόντος ἀνάληψις, ἢ ἀνάμνησις· πῶς λόγος νοῦ γέν- νημα, καὶ γεννᾷ λόγον ἐν ἄλλῳ νοῖ, καὶ πῶς λόγῳ νόημα διαδίδοται (54)· πῶς τρέφεται (55) διὰ ψυχῆς σῶμα, καὶ πῶς ψυχὴ διὰ σώματος κοινωνεῖ πάθους· πῶς πήγνυσι φόβος, καὶ λύει θάρσος (56), καὶ συ στέλλει λύπη, καὶ διαχεῖ ἡδονὴ, καὶ τήκει φθόνος, καὶ μετεωρίζει τύφος, καὶ κουφίζει ἐλπίς· πῶς ἐκ- μαίνει θυμὸς, καὶ αἰδὼς ἐρυθραίνει δι' αἵματος, ὁ μὲν ζέσαντος, ἡ δὲ ἀναχωρήσαντος· καὶ πῶς οἱ χα- ρακτήρες τῶν παθῶν ἐν τοῖς σώμασι· τίς ἡ τοῦ λογισμοῦ προεδρία, καὶ πῶς πᾶσι τούτοις ἐπιστατεί καὶ ἡμεροῖ τὰ τῶν παθῶν κινήματα· πῶς αἵματι κρατεῖται καὶ πνοῇ τὸ ἀσώματον· καὶ πῶς ἡ τού- των έκλειψις, ψυχῆς ἐστιν ἀναχώρησις. Ταῦτα, ἢ τούτων τι κατανόησον, ὦ ἄνθρωπε· οὔπω γὰρ λέγω φύσιν, ἢ κίνησιν οὐρανοῦ, καὶ τάξιν ἀστέρων, καὶ μίξιν στοιχείων, καὶ ζώων διαφοράς, καὶ δυνάμεων οὐρανίων ὑποβάσεις (57) καὶ ὑπερθέσεις, καὶ πάντα εἰς ὅσα ὁ δημιουργικές (58) λόγος καταμερίζεται, καὶ λόγους προνοίας καὶ διοικήσεως· καὶ τότε οὔπω λέγω, θάῤῥησον· ἀλλ', "Ετι φοβήθητι προσθῆναι τοῖς ὑψηλοτέροις, καὶ τοῖς μᾶλλον ὑπὲρ τὴν σὴν δύ Β ναμιν. ΚΗ'. Μάλιστα μὲν γὰρ (59), γυμνασία τῆς περὶ τὰ μείζω φιλονεικίας, ἅπας λόγος δύσερις καὶ φιλό- τιμος (60)· καὶ δεῖ, καθάπερ τοὺς παῖδας πλάττο- μὲν ἐν τοῖς πρώτοις ἤθεσιν, ἵνα τὴν ὕστερον μοχθη ρίαν φύγωσιν· οὕτω δὴ καὶ (61) τῷ λόγῳ, μηδὲ περὶ τὰ μικρὰ φαίνεσθαι θρασὺν καὶ ἀπαίδευτον, ἵνα μὴ περὶ τὰ μείζω τῇ μελέτῃ καταχρησώμεθα. Ῥᾷον γὰρ ἀπ' ἀρχῆς μὴ ἐνδοῦναι κακίᾳ, καὶ προσιοῦσαν διαφυγεῖν, ἢ προβαίνουσαν ἀνακόψαι καὶ φανῆναι η ταύτης ἀνώτερον· ὥσπερ καὶ πέτραν (62) ἀπ' ἀρ χῆς ἐρεῖσαι καὶ κατασχεῖν, ἢ φερομένην ἀνώσα- σθαι (63). Εἰ δὲ ἀπληστότερος εἶ, καὶ κατέχειν τὴν χωρίζεται. ὁ νοῦς. πέτραις. ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. A assequere : quis sis, et quomodo elictus, ita ut C • simul et imago Dei sis, et deteriori astringaris ; quid illud sit, quod tibi motum attulit, quæ in te sapientia eluceat, quod naturæ arcanum : quomodo loco circumscriberis, ac mens nullo limite includi- tur, sed in eodem loco manens, omnia lustrat ac pervagatur. Quomodo, cum tantillus sit oculus, tam longe pertingit; utrum quod rem visam admit- tat, an potius quod ad eam transeat: quomodo idem et movet et movetur, ac per voluntatem gu- bernatur: quæ motus quies, quæ sensuum partitio, quomodo mens eorum opera cum externis versatur, atque externa excipit : quomodo formas recipit quæ assumptæ rei conservatio, vel memoria: quæ elapse recuperatio, vel reminiscentia : quomodo . sermo mentis fetus est, atque in alia mente sermo- nem procreat, et quomodo cogitatio sermone distri- buitur : quomodo corpus per animam alitur, et quomodo anima per corpus affectuum particeps fit : quomodo eam tinor constringit, præfidentia solvit, macror contrabil, lælitia diffundit, livor tabe afficit, superbia effert, spes erigit : quomodo iracun- dia eam in furorem agit, et pudor rubore suffundit; hac quidem, ebulliente sanguine, hic vero, rece- dente quomodo perturbationum signa corporibus imprimuntur; quomodo ratio præsidet, quomodo hæc omnia regit et moderatur, affectuumque mo- tus lenit ac sedat; quomodo a sanguine et spira- tione, id, quod corpore vacat, tenetur; quomodo horum defectio, animæ discessio est. Hæc, aut ho- rum aliquid, o homo, cognitione comprehende (nondum enim coeli naturam aut motum, nec side- rum ordinem, nec elementorum permistionem, nec animantium discrimina, nec cœlestium virtutum inferiores gradus et sublimiores, atque omnia, in quæ artifex ratio distribuitur, nec denique providentiæ gubernationisque rationes commemoro): ac tum nondum dicam, Aude; verum, Adhuc time ad ea, quæ sublimiora sunt, viresque laas magis supe- rant, accedere. XXVIII. Ac maxime quidem, ita comparatum est, aut omnis sermo contentiosus et cum ambitione con- junctus, exercitatio quædam sit, qua ad contenden- dum de rebus gravioris momenti provehamur. Pro- inde nobis cura esse debet, ut quemadmodum pue ros in primis moribus et prima institutione fingi- mus, ut insequentis ætatis improbitatem fugiant; ita nos quoque ne in levibus quidem parvique mo- menti disputationibus, audaciæ atque ineptiæ sigui- ficationem præbeamus, ne ea tandem diuturna con- suetudine in majoribus abutamur. Minoris enim la- boris est primum improbitati non cedere, ac eam Or. 1, et Comb. In ed. deest, tur, movetur. » lentiosus. vis. D In ed., (51) Οὐχ ὁρίζεται. Sic plerique codd. In ed., οὐ ὑποβάσεις. (52) Καὶ κινεῖ. Deest xal in Reg. bu. (53) ῾Ο νους ὁμιλεῖ. Sic duo Regg., Coisl. 1 et 2, (54) Διαδίδοται. Duo Regg., δίδοται. (55) Τρέφεται. In nonnullis, στρέφεται, « verti- (56) Θάρσος. Reg. bm, et Combef., θράσος. (57) Υποβάσεις. Sic plerique codd. li ed., καὶ (58) Δημιουργικός. Reg. b, δημιουργός. (59) Γάρ. Deest in tribus Regg., et Or. 1. (60) Φιλότιμος. Or. 1 ad marg., φιλόνεικος, e con- (61) Kai. Reg. b, Gabr., et Comb., xãv, ‹ quam- (62) Πέτραν. Sic plures Regg. Coisl. 1, et Or. 1. (63) Ανώσασθαι. Coisl. 1, ἀπώσασθαι.

Θεοῦ, καὶ τῷ χείρονι συνδεθῇς, καὶ τί τὸ κινῆσάν σε, τίς ἡ περὶ σὲ σοφία καὶ τί τῆς φύσεως τὸ μυστή. ριον· πῶς μετρῇ τόπῳ, καὶ νοῦς οὐχ ὁρίζεται (51), ἀλλ᾽ ἐν ταυτῷ μένων πάντα ἐπέρχεται· πῶς ὄψις ὀλίγη, καὶ ἐπιπλεῖστον φθάνουσα, καὶ πότερον πα- ραδοχή τίς ἐστι τοῦ ὀφθέντος, ἢ πρὸς ἐκεῖνο διά- βασις· πῶς τὸ αὐτὸ καὶ κινεῖ (52), καὶ κινεῖται, διὰ βουλήσεως κυβερνώμενον· τίς δαὶ παῦλα κινήσεως· τίς ὁ τῶν αἰσθήσεων μερισμὸς, καὶ πῶς διὰ τούτων ὁ νοῦς ὁμιλεῖ (53) τοῖς ἔξω, καὶ τὰ ἔξωθεν παραδέ χεται· πῶς ἀναλαμβάνει τὰ εἴδη· καὶ τίς ἡ τήρησις τοῦ ἀναληφθέντος, ἡ μνήμη· καὶ τίς ἡ τοῦ ἀπελ θόντος ἀνάληψις, ἢ ἀνάμνησις· πῶς λόγος νοῦ γέν- νημα, καὶ γεννᾷ λόγον ἐν ἄλλῳ νοῖ, καὶ πῶς λόγῳ νόημα διαδίδοται (54)· πῶς τρέφεται (55) διὰ ψυχῆς σῶμα, καὶ πῶς ψυχὴ διὰ σώματος κοινωνεῖ πάθους· πῶς πήγνυσι φόβος, καὶ λύει θάρσος (56), καὶ συ στέλλει λύπη, καὶ διαχεῖ ἡδονὴ, καὶ τήκει φθόνος, καὶ μετεωρίζει τύφος, καὶ κουφίζει ἐλπίς· πῶς ἐκ- μαίνει θυμὸς, καὶ αἰδὼς ἐρυθραίνει δι' αἵματος, ὁ μὲν ζέσαντος, ἡ δὲ ἀναχωρήσαντος· καὶ πῶς οἱ χα- ρακτήρες τῶν παθῶν ἐν τοῖς σώμασι· τίς ἡ τοῦ λογισμοῦ προεδρία, καὶ πῶς πᾶσι τούτοις ἐπιστατεί καὶ ἡμεροῖ τὰ τῶν παθῶν κινήματα· πῶς αἵματι κρατεῖται καὶ πνοῇ τὸ ἀσώματον· καὶ πῶς ἡ τού- των έκλειψις, ψυχῆς ἐστιν ἀναχώρησις. Ταῦτα, ἢ τούτων τι κατανόησον, ὦ ἄνθρωπε· οὔπω γὰρ λέγω φύσιν, ἢ κίνησιν οὐρανοῦ, καὶ τάξιν ἀστέρων, καὶ μίξιν στοιχείων, καὶ ζώων διαφοράς, καὶ δυνάμεων οὐρανίων ὑποβάσεις (57) καὶ ὑπερθέσεις, καὶ πάντα εἰς ὅσα ὁ δημιουργικές (58) λόγος καταμερίζεται, καὶ λόγους προνοίας καὶ διοικήσεως· καὶ τότε οὔπω λέγω, θάῤῥησον· ἀλλ', "Ετι φοβήθητι προσθῆναι τοῖς ὑψηλοτέροις, καὶ τοῖς μᾶλλον ὑπὲρ τὴν σὴν δύ Β ναμιν. ΚΗ'. Μάλιστα μὲν γὰρ (59), γυμνασία τῆς περὶ τὰ μείζω φιλονεικίας, ἅπας λόγος δύσερις καὶ φιλό- τιμος (60)· καὶ δεῖ, καθάπερ τοὺς παῖδας πλάττο- μὲν ἐν τοῖς πρώτοις ἤθεσιν, ἵνα τὴν ὕστερον μοχθη ρίαν φύγωσιν· οὕτω δὴ καὶ (61) τῷ λόγῳ, μηδὲ περὶ τὰ μικρὰ φαίνεσθαι θρασὺν καὶ ἀπαίδευτον, ἵνα μὴ περὶ τὰ μείζω τῇ μελέτῃ καταχρησώμεθα. Ῥᾷον γὰρ ἀπ' ἀρχῆς μὴ ἐνδοῦναι κακίᾳ, καὶ προσιοῦσαν διαφυγεῖν, ἢ προβαίνουσαν ἀνακόψαι καὶ φανῆναι η ταύτης ἀνώτερον· ὥσπερ καὶ πέτραν (62) ἀπ' ἀρ χῆς ἐρεῖσαι καὶ κατασχεῖν, ἢ φερομένην ἀνώσα- σθαι (63). Εἰ δὲ ἀπληστότερος εἶ, καὶ κατέχειν τὴν χωρίζεται. ὁ νοῦς. πέτραις. ORATIO XXXII. DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. A assequere : quis sis, et quomodo elictus, ita ut C • simul et imago Dei sis, et deteriori astringaris ; quid illud sit, quod tibi motum attulit, quæ in te sapientia eluceat, quod naturæ arcanum : quomodo loco circumscriberis, ac mens nullo limite includi- tur, sed in eodem loco manens, omnia lustrat ac pervagatur. Quomodo, cum tantillus sit oculus, tam longe pertingit; utrum quod rem visam admit- tat, an potius quod ad eam transeat: quomodo idem et movet et movetur, ac per voluntatem gu- bernatur: quæ motus quies, quæ sensuum partitio, quomodo mens eorum opera cum externis versatur, atque externa excipit : quomodo formas recipit quæ assumptæ rei conservatio, vel memoria: quæ elapse recuperatio, vel reminiscentia : quomodo . sermo mentis fetus est, atque in alia mente sermo- nem procreat, et quomodo cogitatio sermone distri- buitur : quomodo corpus per animam alitur, et quomodo anima per corpus affectuum particeps fit : quomodo eam tinor constringit, præfidentia solvit, macror contrabil, lælitia diffundit, livor tabe afficit, superbia effert, spes erigit : quomodo iracun- dia eam in furorem agit, et pudor rubore suffundit; hac quidem, ebulliente sanguine, hic vero, rece- dente quomodo perturbationum signa corporibus imprimuntur; quomodo ratio præsidet, quomodo hæc omnia regit et moderatur, affectuumque mo- tus lenit ac sedat; quomodo a sanguine et spira- tione, id, quod corpore vacat, tenetur; quomodo horum defectio, animæ discessio est. Hæc, aut ho- rum aliquid, o homo, cognitione comprehende (nondum enim coeli naturam aut motum, nec side- rum ordinem, nec elementorum permistionem, nec animantium discrimina, nec cœlestium virtutum inferiores gradus et sublimiores, atque omnia, in quæ artifex ratio distribuitur, nec denique providentiæ gubernationisque rationes commemoro): ac tum nondum dicam, Aude; verum, Adhuc time ad ea, quæ sublimiora sunt, viresque laas magis supe- rant, accedere. XXVIII. Ac maxime quidem, ita comparatum est, aut omnis sermo contentiosus et cum ambitione con- junctus, exercitatio quædam sit, qua ad contenden- dum de rebus gravioris momenti provehamur. Pro- inde nobis cura esse debet, ut quemadmodum pue ros in primis moribus et prima institutione fingi- mus, ut insequentis ætatis improbitatem fugiant; ita nos quoque ne in levibus quidem parvique mo- menti disputationibus, audaciæ atque ineptiæ sigui- ficationem præbeamus, ne ea tandem diuturna con- suetudine in majoribus abutamur. Minoris enim la- boris est primum improbitati non cedere, ac eam Or. 1, et Comb. In ed. deest, tur, movetur. » lentiosus. vis. D In ed., (51) Οὐχ ὁρίζεται. Sic plerique codd. In ed., οὐ ὑποβάσεις. (52) Καὶ κινεῖ. Deest xal in Reg. bu. (53) ῾Ο νους ὁμιλεῖ. Sic duo Regg., Coisl. 1 et 2, (54) Διαδίδοται. Duo Regg., δίδοται. (55) Τρέφεται. In nonnullis, στρέφεται, « verti- (56) Θάρσος. Reg. bm, et Combef., θράσος. (57) Υποβάσεις. Sic plerique codd. li ed., καὶ (58) Δημιουργικός. Reg. b, δημιουργός. (59) Γάρ. Deest in tribus Regg., et Or. 1. (60) Φιλότιμος. Or. 1 ad marg., φιλόνεικος, e con- (61) Kai. Reg. b, Gabr., et Comb., xãv, ‹ quam- (62) Πέτραν. Sic plures Regg. Coisl. 1, et Or. 1. (63) Ανώσασθαι. Coisl. 1, ἀπώσασθαι.

νόσον ἀδυνατεῖς, ταῦτα μελέτα, ἐν τούτοις ἴσθι· κενούσθω σοι (64) τὸ φιλότιμον ἐν τοῖς ἀκινδύ- νοις. ΚΘ'. Οὐ δέχῃ τοῦτο, οὐδὲ ἡ γλῶσσά σου χαλινὸν Έχει, οὐδὲ κρείττων εἴ τῆς φορᾶς, δεῖ δὲ ἀπονοεί σθαι πάντως, καὶ ταῖς πρώταις δυνάμεσι μή ύφ ἴεσθαι, εἴπερ μὴ κἀκείναις (65) μέτρον ἐστὶ τῆς γνώσεως, καὶ πλέον (66) εἶναι μέγαν, ἢ ὅσον συμ- φέρον (67)· σὺ δὲ μὴ κατακρίνῃς τὸν ἀδελφὸν, μηδὲ τὴν δειλίαν ἀσέβειαν ὀνομάσῃς, μηδὲ ἀπέλθῃς προ- πετῶς καταγνούς, ἢ ἀπογνούς (68), ὁ τὴν ἐπιεί κειαν ὑπισχνούμενος. Αλλ' ἐνταῦθά μοι φάνηθι Β ταπεινὸς, ἕως ἔξεστιν· ἐνταῦθα τὸν ἀδελφὸν προτί Δ΄. Οὐκ ἔστιν ἴσον φυτὸν ἐκτεμεῖν, ἢ ἄνθος τι τῶν προσκαίρων, καὶ ἄνθρωπον. Εἰκὼν εἶ Θεοῦ, καὶ εἰκόνι Θεοῦ διαλέγῃ, καὶ κρίνῃ αὐτὸς (71) ὁ κρίσ νων· καὶ κρίνεις ἀλλότριον οἰκέτην, καὶ ἂν ὁ ἄλλος οἰκονομεῖ. Οὕτω δοκίμαζε τὸν ἀδελφόν σου, ὡς καὶ αὐτὸς ἐν τοῖς αὐτοῖς μέτροις κρινόμενος. Διὰ τοῦτο μὴ ταχέως τέμῃς, μηδὲ ἀλλοτριώσῃς τὸ μέλος, ἄδη- λον, εἰ μὴ διὰ τούτου προσλυμανῇ τι (72) τῷ ὑγιαί νοντι· ἀλλὰ νουθέτησον, ἐπιτίμησον, παρακάλεσον. Ἔχεις ἰατρείας κανόνα (73). Χριστοῦ μαθητής εἴ, τοῦ πράου καὶ φιλανθρώπου, καὶ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν βαστάσαντος. Κἂν τὸ πρῶτον ἀντιβῇ, μακρο- θύμησον· κἂν τὸ δεύτερον, μὴ ἀπελπίσῃς, ἔτι και ρὸς θεραπείας· κἂν τὸ τρίτον, γενοῦ φιλάνθρωπος γεωργός· ἔτι τοῦ Δεσπότου δεήθητι, μὴ ἐκκόψαι, μησον, μὴ μετὰ τῆς σεαυτοῦ βλάβης, ἔνθα τὸ κατα κρῖναι καὶ ἀτιμάσαι, ἐκβαλεῖν ἐστι Χριστοῦ καὶ τῆς μόνης ἐλπίδος, καὶ τὸν λανθάνοντα σίτον, καὶ σἶτον ἴσως σου τιμιώτερον, συνεκκόψαι τοῖς ζιζα- νίοις. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν, ἐκεῖνον διόρθωσαι, καὶ τοῦτο πράως καὶ φιλανθρώπως, μὴ ὡς ἐχθρὸς, μηδὲ ὡς ἀπότομος Ιατρός, μηδὲ ὡς (49) ἓν τοῦτο μόνον εἰ δὼς τὴν καῦσιν καὶ τὴν τομήν· τὸ δὲ, σεαυτοῦ και τάγνωθι, καὶ τῆς ἀσθενείας τῆς τῆς. Τί γὰρ εἰ λη- μῶν, ἢ ἄλλο (70) τι πάσχων τὰς ὄψεις, ἀμυδρὸν βλέπεις τὸν ἥλιον; Τί δαί εἰ στρέφεσθαί σοι τὸ πᾶν δοκεῖ, ναυτιῶντι τυχόν, ἢ μεθύοντι, καὶ τὴν σὴν ἄγνοιαν ἑτέρων ὑπολαμβάνεις; Πολλὰ δεῖ στρα- φῆναι καὶ παθεῖν, πρὶν ἄλλου καταγνῶναι δυσσέ Ο βειαν. χιν, 4. είπερ ἐπειδήπερ, « μή, συμφέρει. ἀπογνούς. εἰ ἄλλο. κρίνῃ καὶ αὐτός. προσλυμανεῖται. S. GREGORII THEOLOGI accedentem fugere, quam progressam exscindere, & seque ea superiorem præbere: non secus videlicet ac facilius est petram initio firmare et retinere, quam ruentem sursum retrahere. Sin autein tam immodico et inexplebili disputandi studio flagras, nec morbum sistere ac reprimere potes, hæc ineditare, in his esto: ambitionem istam in iis rebus, in quibus periculi nihil subest, effunde. XXIX. Quod si hoc repudias, nec linguam freno coercere, animique impetumn frangere ac compri- mere potes, sed tibi furere atque insanire certum est, ac primis potestatibus minime cedere (nisi ta- men iis quoque cognitionis modus est), altiusque omnino assurgere, quam ex utilitate tua sit : at illud saltem tibi impera, ut fratrem non con- demnes, nec timiditati impietatis nomen imponas, nec temere ac præcipiti judicio eum condemnes, aul salutem ejus pro desperata habens discedas, qui animi facilitatem ac morum suavitatem profiteris. Quin potius, hic humilem te prabe, dum licet : hic nullo cum tuo detrimento fratrem tibi antepone, ubi condemnare et contemnere, nihil aliud est, quam a Christo, ac sola spe ejicere, atque exturbare, oc- cultumque triticum, et quidem triticum fortasse te præstantius, una cum zizaniis exscindere ". Hanc rationem tene, ut illum quidem corrigas, idque le- niter et humane, non ut hostis, nec ut durus et ri- gidus medicus, nec ut sectionibus tantum et caute- riis adversus morbum grassari sciens; teipsum au- tem, ac tuam infirmitatem agnoscas. Quid enim si lippientibus oculis, aut alio quopiam morbo labo- rantibus, obscurum solem aspicias? Quid si omnia verti ac sorsum deorsumque ferri putes, ipse nau- sea correptus, aut vino obrutus, ignorantiamque dus atque contorquendus est animus, multa ferenda, XXX. Non idem est stirpem, aut brevem quem- dam et caducum florem evellere, atque hominem exscindere. Imago Dei es, et imaginem quoque Dei alloqueris, tuque qui judicas, ipse judicaberis "; et quidem alienum servum judicas", et quem alius moderatur. Sic fratrem tuum explora, quasi ipse ad eamdem mensuram expendendus. Quocirca, ne cito ac temere membrum seces ac projicias, cum incertum sit, an hac ratione partes quoque sanæ perniciem aliquain contracturæ sint. Verum argue, increpa, obsecra ³. Habes medicinæ regulam. Chri- sti discipulus es, mitis ac benigni *, et qui nostras infirmitates portavit³. Si primum obluctetur, leni- ter exspecta : si secundo, ne spem abjicias ; non- dum enim curationis tempus efluxit; si tertio, be- D tuam aliis attribuas? Multum diuque ante versan- quam ut alium impietatis damnemus. » Matth. xii, 27. so Matth. vi, 1. » Rom. Tim. IV, 2. * Matth. x1, 29. • 152. Lill. ; Petr. 11, 24. 1, aliisque nonnullis. Id fatetur Billius; sed vulga- tam lectionem præfert. Elias vero censet Grego- rium hic afirmanter pronunciare, et idem souare, ac quandoquidem, » Hine, si expungatur particula negativa, locus iste sic veri potest : e siquidem illae (polestates) certami cognitionis mensuram habent. › (64) Σοι. Reg. b, et Or. 1, σου. (65) Εἴπερ μὴ κἀκείναις, etc. Deest μή in Coisl. (66) Πλέον. Duo Regg., πλεῖον. (67) Συμφέρον. Duo Regg., Coisl. 1 et 2, aliique, (68) "Η ἀπογνούς. Tres Regg., et Oral. 1, καὶ (69) Μηδέ ώς. Sic Regius bn. In ed., μὴ ὡς. (70) Ἢ άλλο. Sic tres Regg., et Or. 1. In ed., (71) Καὶ κρίνῃ αὐτός. Sic plures codd. In ed., (72) Προσλυμανῇ τι. Duo Regg., Oral. 1, etc., (73) Κανόνα. Reg. bm, κανόνας.

νόσον ἀδυνατεῖς, ταῦτα μελέτα, ἐν τούτοις ἴσθι· κενούσθω σοι (64) τὸ φιλότιμον ἐν τοῖς ἀκινδύ- νοις. ΚΘ'. Οὐ δέχῃ τοῦτο, οὐδὲ ἡ γλῶσσά σου χαλινὸν Έχει, οὐδὲ κρείττων εἴ τῆς φορᾶς, δεῖ δὲ ἀπονοεί σθαι πάντως, καὶ ταῖς πρώταις δυνάμεσι μή ύφ ἴεσθαι, εἴπερ μὴ κἀκείναις (65) μέτρον ἐστὶ τῆς γνώσεως, καὶ πλέον (66) εἶναι μέγαν, ἢ ὅσον συμ- φέρον (67)· σὺ δὲ μὴ κατακρίνῃς τὸν ἀδελφὸν, μηδὲ τὴν δειλίαν ἀσέβειαν ὀνομάσῃς, μηδὲ ἀπέλθῃς προ- πετῶς καταγνούς, ἢ ἀπογνούς (68), ὁ τὴν ἐπιεί κειαν ὑπισχνούμενος. Αλλ' ἐνταῦθά μοι φάνηθι Β ταπεινὸς, ἕως ἔξεστιν· ἐνταῦθα τὸν ἀδελφὸν προτί Δ΄. Οὐκ ἔστιν ἴσον φυτὸν ἐκτεμεῖν, ἢ ἄνθος τι τῶν προσκαίρων, καὶ ἄνθρωπον. Εἰκὼν εἶ Θεοῦ, καὶ εἰκόνι Θεοῦ διαλέγῃ, καὶ κρίνῃ αὐτὸς (71) ὁ κρίσ νων· καὶ κρίνεις ἀλλότριον οἰκέτην, καὶ ἂν ὁ ἄλλος οἰκονομεῖ. Οὕτω δοκίμαζε τὸν ἀδελφόν σου, ὡς καὶ αὐτὸς ἐν τοῖς αὐτοῖς μέτροις κρινόμενος. Διὰ τοῦτο μὴ ταχέως τέμῃς, μηδὲ ἀλλοτριώσῃς τὸ μέλος, ἄδη- λον, εἰ μὴ διὰ τούτου προσλυμανῇ τι (72) τῷ ὑγιαί νοντι· ἀλλὰ νουθέτησον, ἐπιτίμησον, παρακάλεσον. Ἔχεις ἰατρείας κανόνα (73). Χριστοῦ μαθητής εἴ, τοῦ πράου καὶ φιλανθρώπου, καὶ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν βαστάσαντος. Κἂν τὸ πρῶτον ἀντιβῇ, μακρο- θύμησον· κἂν τὸ δεύτερον, μὴ ἀπελπίσῃς, ἔτι και ρὸς θεραπείας· κἂν τὸ τρίτον, γενοῦ φιλάνθρωπος γεωργός· ἔτι τοῦ Δεσπότου δεήθητι, μὴ ἐκκόψαι, μησον, μὴ μετὰ τῆς σεαυτοῦ βλάβης, ἔνθα τὸ κατα κρῖναι καὶ ἀτιμάσαι, ἐκβαλεῖν ἐστι Χριστοῦ καὶ τῆς μόνης ἐλπίδος, καὶ τὸν λανθάνοντα σίτον, καὶ σἶτον ἴσως σου τιμιώτερον, συνεκκόψαι τοῖς ζιζα- νίοις. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν, ἐκεῖνον διόρθωσαι, καὶ τοῦτο πράως καὶ φιλανθρώπως, μὴ ὡς ἐχθρὸς, μηδὲ ὡς ἀπότομος Ιατρός, μηδὲ ὡς (49) ἓν τοῦτο μόνον εἰ δὼς τὴν καῦσιν καὶ τὴν τομήν· τὸ δὲ, σεαυτοῦ και τάγνωθι, καὶ τῆς ἀσθενείας τῆς τῆς. Τί γὰρ εἰ λη- μῶν, ἢ ἄλλο (70) τι πάσχων τὰς ὄψεις, ἀμυδρὸν βλέπεις τὸν ἥλιον; Τί δαί εἰ στρέφεσθαί σοι τὸ πᾶν δοκεῖ, ναυτιῶντι τυχόν, ἢ μεθύοντι, καὶ τὴν σὴν ἄγνοιαν ἑτέρων ὑπολαμβάνεις; Πολλὰ δεῖ στρα- φῆναι καὶ παθεῖν, πρὶν ἄλλου καταγνῶναι δυσσέ Ο βειαν. χιν, 4. είπερ ἐπειδήπερ, « μή, συμφέρει. ἀπογνούς. εἰ ἄλλο. κρίνῃ καὶ αὐτός. προσλυμανεῖται. S. GREGORII THEOLOGI accedentem fugere, quam progressam exscindere, & seque ea superiorem præbere: non secus videlicet ac facilius est petram initio firmare et retinere, quam ruentem sursum retrahere. Sin autein tam immodico et inexplebili disputandi studio flagras, nec morbum sistere ac reprimere potes, hæc ineditare, in his esto: ambitionem istam in iis rebus, in quibus periculi nihil subest, effunde. XXIX. Quod si hoc repudias, nec linguam freno coercere, animique impetumn frangere ac compri- mere potes, sed tibi furere atque insanire certum est, ac primis potestatibus minime cedere (nisi ta- men iis quoque cognitionis modus est), altiusque omnino assurgere, quam ex utilitate tua sit : at illud saltem tibi impera, ut fratrem non con- demnes, nec timiditati impietatis nomen imponas, nec temere ac præcipiti judicio eum condemnes, aul salutem ejus pro desperata habens discedas, qui animi facilitatem ac morum suavitatem profiteris. Quin potius, hic humilem te prabe, dum licet : hic nullo cum tuo detrimento fratrem tibi antepone, ubi condemnare et contemnere, nihil aliud est, quam a Christo, ac sola spe ejicere, atque exturbare, oc- cultumque triticum, et quidem triticum fortasse te præstantius, una cum zizaniis exscindere ". Hanc rationem tene, ut illum quidem corrigas, idque le- niter et humane, non ut hostis, nec ut durus et ri- gidus medicus, nec ut sectionibus tantum et caute- riis adversus morbum grassari sciens; teipsum au- tem, ac tuam infirmitatem agnoscas. Quid enim si lippientibus oculis, aut alio quopiam morbo labo- rantibus, obscurum solem aspicias? Quid si omnia verti ac sorsum deorsumque ferri putes, ipse nau- sea correptus, aut vino obrutus, ignorantiamque dus atque contorquendus est animus, multa ferenda, XXX. Non idem est stirpem, aut brevem quem- dam et caducum florem evellere, atque hominem exscindere. Imago Dei es, et imaginem quoque Dei alloqueris, tuque qui judicas, ipse judicaberis "; et quidem alienum servum judicas", et quem alius moderatur. Sic fratrem tuum explora, quasi ipse ad eamdem mensuram expendendus. Quocirca, ne cito ac temere membrum seces ac projicias, cum incertum sit, an hac ratione partes quoque sanæ perniciem aliquain contracturæ sint. Verum argue, increpa, obsecra ³. Habes medicinæ regulam. Chri- sti discipulus es, mitis ac benigni *, et qui nostras infirmitates portavit³. Si primum obluctetur, leni- ter exspecta : si secundo, ne spem abjicias ; non- dum enim curationis tempus efluxit; si tertio, be- D tuam aliis attribuas? Multum diuque ante versan- quam ut alium impietatis damnemus. » Matth. xii, 27. so Matth. vi, 1. » Rom. Tim. IV, 2. * Matth. x1, 29. • 152. Lill. ; Petr. 11, 24. 1, aliisque nonnullis. Id fatetur Billius; sed vulga- tam lectionem præfert. Elias vero censet Grego- rium hic afirmanter pronunciare, et idem souare, ac quandoquidem, » Hine, si expungatur particula negativa, locus iste sic veri potest : e siquidem illae (polestates) certami cognitionis mensuram habent. › (64) Σοι. Reg. b, et Or. 1, σου. (65) Εἴπερ μὴ κἀκείναις, etc. Deest μή in Coisl. (66) Πλέον. Duo Regg., πλεῖον. (67) Συμφέρον. Duo Regg., Coisl. 1 et 2, aliique, (68) "Η ἀπογνούς. Tres Regg., et Oral. 1, καὶ (69) Μηδέ ώς. Sic Regius bn. In ed., μὴ ὡς. (70) Ἢ άλλο. Sic tres Regg., et Or. 1. In ed., (71) Καὶ κρίνῃ αὐτός. Sic plures codd. In ed., (72) Προσλυμανῇ τι. Duo Regg., Oral. 1, etc., (73) Κανόνα. Reg. bm, κανόνας.

νόσον ἀδυνατεῖς, ταῦτα μελέτα, ἐν τούτοις ἴσθι· κενούσθω σοι (64) τὸ φιλότιμον ἐν τοῖς ἀκινδύ- νοις. ΚΘ'. Οὐ δέχῃ τοῦτο, οὐδὲ ἡ γλῶσσά σου χαλινὸν Έχει, οὐδὲ κρείττων εἴ τῆς φορᾶς, δεῖ δὲ ἀπονοεί σθαι πάντως, καὶ ταῖς πρώταις δυνάμεσι μή ύφ ἴεσθαι, εἴπερ μὴ κἀκείναις (65) μέτρον ἐστὶ τῆς γνώσεως, καὶ πλέον (66) εἶναι μέγαν, ἢ ὅσον συμ- φέρον (67)· σὺ δὲ μὴ κατακρίνῃς τὸν ἀδελφὸν, μηδὲ τὴν δειλίαν ἀσέβειαν ὀνομάσῃς, μηδὲ ἀπέλθῃς προ- πετῶς καταγνούς, ἢ ἀπογνούς (68), ὁ τὴν ἐπιεί κειαν ὑπισχνούμενος. Αλλ' ἐνταῦθά μοι φάνηθι Β ταπεινὸς, ἕως ἔξεστιν· ἐνταῦθα τὸν ἀδελφὸν προτί Δ΄. Οὐκ ἔστιν ἴσον φυτὸν ἐκτεμεῖν, ἢ ἄνθος τι τῶν προσκαίρων, καὶ ἄνθρωπον. Εἰκὼν εἶ Θεοῦ, καὶ εἰκόνι Θεοῦ διαλέγῃ, καὶ κρίνῃ αὐτὸς (71) ὁ κρίσ νων· καὶ κρίνεις ἀλλότριον οἰκέτην, καὶ ἂν ὁ ἄλλος οἰκονομεῖ. Οὕτω δοκίμαζε τὸν ἀδελφόν σου, ὡς καὶ αὐτὸς ἐν τοῖς αὐτοῖς μέτροις κρινόμενος. Διὰ τοῦτο μὴ ταχέως τέμῃς, μηδὲ ἀλλοτριώσῃς τὸ μέλος, ἄδη- λον, εἰ μὴ διὰ τούτου προσλυμανῇ τι (72) τῷ ὑγιαί νοντι· ἀλλὰ νουθέτησον, ἐπιτίμησον, παρακάλεσον. Ἔχεις ἰατρείας κανόνα (73). Χριστοῦ μαθητής εἴ, τοῦ πράου καὶ φιλανθρώπου, καὶ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν βαστάσαντος. Κἂν τὸ πρῶτον ἀντιβῇ, μακρο- θύμησον· κἂν τὸ δεύτερον, μὴ ἀπελπίσῃς, ἔτι και ρὸς θεραπείας· κἂν τὸ τρίτον, γενοῦ φιλάνθρωπος γεωργός· ἔτι τοῦ Δεσπότου δεήθητι, μὴ ἐκκόψαι, μησον, μὴ μετὰ τῆς σεαυτοῦ βλάβης, ἔνθα τὸ κατα κρῖναι καὶ ἀτιμάσαι, ἐκβαλεῖν ἐστι Χριστοῦ καὶ τῆς μόνης ἐλπίδος, καὶ τὸν λανθάνοντα σίτον, καὶ σἶτον ἴσως σου τιμιώτερον, συνεκκόψαι τοῖς ζιζα- νίοις. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν, ἐκεῖνον διόρθωσαι, καὶ τοῦτο πράως καὶ φιλανθρώπως, μὴ ὡς ἐχθρὸς, μηδὲ ὡς ἀπότομος Ιατρός, μηδὲ ὡς (49) ἓν τοῦτο μόνον εἰ δὼς τὴν καῦσιν καὶ τὴν τομήν· τὸ δὲ, σεαυτοῦ και τάγνωθι, καὶ τῆς ἀσθενείας τῆς τῆς. Τί γὰρ εἰ λη- μῶν, ἢ ἄλλο (70) τι πάσχων τὰς ὄψεις, ἀμυδρὸν βλέπεις τὸν ἥλιον; Τί δαί εἰ στρέφεσθαί σοι τὸ πᾶν δοκεῖ, ναυτιῶντι τυχόν, ἢ μεθύοντι, καὶ τὴν σὴν ἄγνοιαν ἑτέρων ὑπολαμβάνεις; Πολλὰ δεῖ στρα- φῆναι καὶ παθεῖν, πρὶν ἄλλου καταγνῶναι δυσσέ Ο βειαν. χιν, 4. είπερ ἐπειδήπερ, « μή, συμφέρει. ἀπογνούς. εἰ ἄλλο. κρίνῃ καὶ αὐτός. προσλυμανεῖται. S. GREGORII THEOLOGI accedentem fugere, quam progressam exscindere, & seque ea superiorem præbere: non secus videlicet ac facilius est petram initio firmare et retinere, quam ruentem sursum retrahere. Sin autein tam immodico et inexplebili disputandi studio flagras, nec morbum sistere ac reprimere potes, hæc ineditare, in his esto: ambitionem istam in iis rebus, in quibus periculi nihil subest, effunde. XXIX. Quod si hoc repudias, nec linguam freno coercere, animique impetumn frangere ac compri- mere potes, sed tibi furere atque insanire certum est, ac primis potestatibus minime cedere (nisi ta- men iis quoque cognitionis modus est), altiusque omnino assurgere, quam ex utilitate tua sit : at illud saltem tibi impera, ut fratrem non con- demnes, nec timiditati impietatis nomen imponas, nec temere ac præcipiti judicio eum condemnes, aul salutem ejus pro desperata habens discedas, qui animi facilitatem ac morum suavitatem profiteris. Quin potius, hic humilem te prabe, dum licet : hic nullo cum tuo detrimento fratrem tibi antepone, ubi condemnare et contemnere, nihil aliud est, quam a Christo, ac sola spe ejicere, atque exturbare, oc- cultumque triticum, et quidem triticum fortasse te præstantius, una cum zizaniis exscindere ". Hanc rationem tene, ut illum quidem corrigas, idque le- niter et humane, non ut hostis, nec ut durus et ri- gidus medicus, nec ut sectionibus tantum et caute- riis adversus morbum grassari sciens; teipsum au- tem, ac tuam infirmitatem agnoscas. Quid enim si lippientibus oculis, aut alio quopiam morbo labo- rantibus, obscurum solem aspicias? Quid si omnia verti ac sorsum deorsumque ferri putes, ipse nau- sea correptus, aut vino obrutus, ignorantiamque dus atque contorquendus est animus, multa ferenda, XXX. Non idem est stirpem, aut brevem quem- dam et caducum florem evellere, atque hominem exscindere. Imago Dei es, et imaginem quoque Dei alloqueris, tuque qui judicas, ipse judicaberis "; et quidem alienum servum judicas", et quem alius moderatur. Sic fratrem tuum explora, quasi ipse ad eamdem mensuram expendendus. Quocirca, ne cito ac temere membrum seces ac projicias, cum incertum sit, an hac ratione partes quoque sanæ perniciem aliquain contracturæ sint. Verum argue, increpa, obsecra ³. Habes medicinæ regulam. Chri- sti discipulus es, mitis ac benigni *, et qui nostras infirmitates portavit³. Si primum obluctetur, leni- ter exspecta : si secundo, ne spem abjicias ; non- dum enim curationis tempus efluxit; si tertio, be- D tuam aliis attribuas? Multum diuque ante versan- quam ut alium impietatis damnemus. » Matth. xii, 27. so Matth. vi, 1. » Rom. Tim. IV, 2. * Matth. x1, 29. • 152. Lill. ; Petr. 11, 24. 1, aliisque nonnullis. Id fatetur Billius; sed vulga- tam lectionem præfert. Elias vero censet Grego- rium hic afirmanter pronunciare, et idem souare, ac quandoquidem, » Hine, si expungatur particula negativa, locus iste sic veri potest : e siquidem illae (polestates) certami cognitionis mensuram habent. › (64) Σοι. Reg. b, et Or. 1, σου. (65) Εἴπερ μὴ κἀκείναις, etc. Deest μή in Coisl. (66) Πλέον. Duo Regg., πλεῖον. (67) Συμφέρον. Duo Regg., Coisl. 1 et 2, aliique, (68) "Η ἀπογνούς. Tres Regg., et Oral. 1, καὶ (69) Μηδέ ώς. Sic Regius bn. In ed., μὴ ὡς. (70) Ἢ άλλο. Sic tres Regg., et Or. 1. In ed., (71) Καὶ κρίνῃ αὐτός. Sic plures codd. In ed., (72) Προσλυμανῇ τι. Duo Regg., Oral. 1, etc., (73) Κανόνα. Reg. bm, κανόνας.

μηδὲ μισῆσαι τὴν ἄκαρπον συκῆν καὶ ἀνόνητον, Α ἀλλ᾽ ἐπιστρέψαι, καὶ θεραπεῦσαι, καὶ (74) περιβα- λεῖν κόπρια, τὴν δι' ἐξαγορεύσεως, καὶ τῆς εἰς τὸ φανερὸν αἰσχύνης, καὶ ἀτιμοτέρας ἀγωγῆς, ἐπανόρ θωσιν (75). Τις οἶδεν, εἰ μεταβαλεῖ, καὶ καρποφο ρήσει, καὶ θρέψει τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ Βηθανίας επανερ- χόμενον ; ΛΑ'. Ενεγκέ τι τῆς τοῦ ἀδελφοῦ δυσωδίας, ἢ οὐ σης, ή δοκούσης, ὁ τῷ πνευματικῷ μύρῳ συγκε χρισμένος, τῷ συντεθειμένῳ τέχνῃ μυρεψικῇ, ἵνα μεταδῷς τούτῳ τῆς σῆς εὐωδίας. Οὐκ ἔστιν ἐχίδνης Ιός (76) ἡ κακία, ἵν᾿ ὁμοῦ τῷ πληγῆναι περιβληθῇς ὀδύναις, ἢ καὶ διαφθαρῆς, καὶ διὰ τοῦτο ἡ σοι συγ γνώμη φεύγοντι (77) τὸ θηρίον, ἢ ἀποκτείνοντι. Β Αλλ' εἰ μὲν εἶ δυνατὸς, κἀκεῖνον θεράπευσον· εἰ δὲ μή, τό γε ἀσφαλὲς ἔχεις, ἐν τῷ μηδὲν αὐτὸς (78) τῆς μοχθηρίας μεταλαβεῖν. Οσμή τίς ἐστιν ἀηδὴς τὸ ἐκείνου πάθος, ἣν ἀπελάσει τυχὸν τὸ σὸν εὐῶδες ὑπερνικήσαν. Ταχὺ ἂν ἐδέξω τι τοιοῦτον ὑπὲρ τοῦ ὁμοδούλου καὶ συγγενούς, οἷον Παῦλος ὁ ζηλωτής, καὶ διανοηθῆναι, καὶ εἰπεῖν ἐτόλμησεν, ἑαυτοῦ, εἰ οἷόν τε, τὸν Ἰσραὴλ ἀντεισαχθῆναι Χριστῷ, διὰ τὸ συμπαθές· ὅς γε καὶ ἐξ ὑπονοίας πολλάκις μόνης, ἀποτέμνεις τὸν ἀδελφόν. Ον ἴσως ἐκέρδανας ἂν τῇ χρηστότητα, τοῦτον ἀπολλύεις (79) τῇ θρασύτητι, τὸ σὸν μέλος, ὑπὲρ οὗ Χριστὸς ἀπέθανεν. Εἰ τοίνυν καὶ ἰσχυρὸς εἶ, φησὶν ὁ Παῦλος περὶ βρωμάτων διαλε γόμενος, καὶ θαῤῥεῖς τῷ λόγῳ καὶ τῷ γενναίῳ τῆς πίστεως, ἀλλὰ καὶ τὸν ἀδελφὸν οἰκοδόμησον. Μὴ τῷ βρώματί σου κατάλυε τὸν ὑπὸ Χριστοῦ τῷ κοινῷ πάθει τετιμημένον. Καὶ γὰρ εἰ τὸ πρᾶγμα ἕτερον, ἀλλ' ὅ γε τῆς παραινέσεως λόγος ὁμοίως χρήσι μας. ΛΒ'. Χρήν (80) δὲ καὶ νόμον κεῖσθαι παρ' ἡμῖν, καθάπερ τοῖς πάλαι σοφοῖς Εβραίων, ἔστιν ἃς τῶν ἱερῶν βίβλων μὴ ἀνεῖσθαι τοῖς νέοις, ὡς οὐ λυσιτε λούσας ταῖς ἀστηρίκτοις ἔτι καὶ ἀπαλωτέραις ψυ χαῖς· οὕτω καὶ μηδὲ παντὶ (81), μηδὲ πάντοτε, ἀλλ' ἔστιν ὅτε, καὶ οἷς, τὸν περὶ πίστεως συγχωρεῖσθαι λόγον, τοῖς μὴ παντελῶς ὀλιγώροις (82) λέγω, και νωθροῖς τὴν διάνοιαν, ἢ τοῖς μὴ λίαν ἁπλήστοις, καὶ φιλοτίμοις (83), καὶ θερμοτέροις τοῦ δέοντος εἰς εὐσέβειαν· καὶ τοὺς μὲν τάττειν ἐνταῦθα, οὗ μήτε . * σιν, 15. επιστρέψαι, καὶ περιβα λεῖν κύπρια, θεραπεῦσαι τήν, επανόρθωσον. κτείναντι. αὐτόν. λύς. χρῆναι, οὐ τῷ μὴ παντί. ORATIO XXXII. - DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. mignum illum et humanitate prælitum agricolam C imitare, cum Domino adhuc age, ne inutilem et infructuosam ficum exscindat* atque odio habeat, verum emendet et curet, ac stercus injiciat, hoe est, eam correctionem, quæ per confessionem ac publicam ignominiam, contemplioremque victus rationem eficitur. Quis scit, an mutabitur, ac fru- ctum feret, Jesumque a Bethania redeuntem pascet? XXXI. Tu, qni spirituali illo unguento arte un- guentaria confecto delibutus es, fraterni fetoris nonnihil perfer, sive verus sit fetor ille, sive it tibi videatur: ut ipse vicissim boni tui odoris illi. aliquid impertiaris. Vipera virus non est impron- tas, ut simul atque ictus fueris, doloribus crucie- ris, aut etiam intereas, ob eamque causam tibi, bestiamn fugienti, vel interimenti, venia parata sit. Verum, si quidem a te fieri potest, eum quoque morbo libera; sin minus, ipse certe ita demum in tuto versaberis, si improbitatis illius particeps ne- quaquam factus fueris. Insuavis quidam odor est illius morbus, quem fortasse fragrantia tua vincet atque depellet. Libenter scilicet ac prompte hujus- modi quiddam conservi et cognati tui causa susci - peres, quale Paulus ille zelo et æmulatione flagrans, præ commiseratione, non modo cogitare, sed etiam dicere ausus est; nimirum ut, si fieri posset, Israel, in ipsius locum subrogatus, ad Christum introduce- retur ; cum sola plerumque suspicione ductus, fratrem præscindas. Quem fortasse lucrari benigni- tate potuisses, eum audacia tua perimis, mem- brum tuum, pro quo Christus mortem oppetiit *. Proinde, si firmus ac robustus es, ait Paulus de cibis disserens ", atque ob doctrinam fideique firmita- tem confidis : fratrem quoque ut ædifices, cura. Noli cibo tuo eum, quem Christus communi passione honestavit, evertere. Etsi enim res diversa est, consilii tamen admonitionisque ratio pereque utilis est. D Luc. XIII, 8. * Rom. 15, 5. * Cor. vis, 42. XXXII. Ac profecto legem quoque apud nos constitutam esse oportebat, quæ juberet, ut, quen)- admodum olim apud sapientes Hebræos, a quibus- dam Scripturæ sacræ libris juvenes arcebantur, ut- pote tenerioribus adhuc minimeque firmis animis haudquaquam profuturis; eodem quoque modo, non quibuslibet, nec semper, sed certo tempore, ac certis hominibus, de fide disputandi potestas feret, iis nimirum, qui nec ingenio sunt omnino segni et ignavo; uec rursum iis, qui inexplebili quadam * Rom. Reg. bm, et Gr. 1. In ed., etc. In ed., improbitas. > Hinc Elias : • Frater tuus non est bel Jua venenosa, ut præ metu, ne quid mali tibi ab eo accidat, vel fugiendus sit, vel occidendus, quod certe fieret, si eum a pietate, aut ab Ecclesia, ian- quam alienum excluderes.» In ed., et Or. 1. Billius autem ad marg. Bas. edit. scripsit, quod secutus est Morellus. Par. ed. 1, Or. 1, etc. Prave in ed., cillioribus. > (74) Επιστρέψαι, καὶ θεραπεῦσαι, και, etc. Sic (75) Επανόρθωσιν. Sic leg. uni, Coisl. 1 et 2, etc. (76) Εχίδνης Ιός, etc. • Vipere virus non est (77) Φεύγοντι. Plures codd., φεύγοντι καὶ ἀπο (78) Αὐτός. Sic tres Regg., Coisl. 1, Comb., etc. (79) Απολλύεις. Unus Reg., et duo Coll., ἀπολ (80) Χρήν. Sic plures Regg., et Coll., Coisl. 2, (81) Οὕτω καὶ μηδὲ παντί. Sic tres Regg., Coisl. (82) Ολιγώροις. Gloss., ἀσθενεστέροις, « imbe (83) Φιλοτίμοις. Gloss., ἤτοι φιλοδόξοις.

μηδὲ μισῆσαι τὴν ἄκαρπον συκῆν καὶ ἀνόνητον, Α ἀλλ᾽ ἐπιστρέψαι, καὶ θεραπεῦσαι, καὶ (74) περιβα- λεῖν κόπρια, τὴν δι' ἐξαγορεύσεως, καὶ τῆς εἰς τὸ φανερὸν αἰσχύνης, καὶ ἀτιμοτέρας ἀγωγῆς, ἐπανόρ θωσιν (75). Τις οἶδεν, εἰ μεταβαλεῖ, καὶ καρποφο ρήσει, καὶ θρέψει τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ Βηθανίας επανερ- χόμενον ; ΛΑ'. Ενεγκέ τι τῆς τοῦ ἀδελφοῦ δυσωδίας, ἢ οὐ σης, ή δοκούσης, ὁ τῷ πνευματικῷ μύρῳ συγκε χρισμένος, τῷ συντεθειμένῳ τέχνῃ μυρεψικῇ, ἵνα μεταδῷς τούτῳ τῆς σῆς εὐωδίας. Οὐκ ἔστιν ἐχίδνης Ιός (76) ἡ κακία, ἵν᾿ ὁμοῦ τῷ πληγῆναι περιβληθῇς ὀδύναις, ἢ καὶ διαφθαρῆς, καὶ διὰ τοῦτο ἡ σοι συγ γνώμη φεύγοντι (77) τὸ θηρίον, ἢ ἀποκτείνοντι. Β Αλλ' εἰ μὲν εἶ δυνατὸς, κἀκεῖνον θεράπευσον· εἰ δὲ μή, τό γε ἀσφαλὲς ἔχεις, ἐν τῷ μηδὲν αὐτὸς (78) τῆς μοχθηρίας μεταλαβεῖν. Οσμή τίς ἐστιν ἀηδὴς τὸ ἐκείνου πάθος, ἣν ἀπελάσει τυχὸν τὸ σὸν εὐῶδες ὑπερνικήσαν. Ταχὺ ἂν ἐδέξω τι τοιοῦτον ὑπὲρ τοῦ ὁμοδούλου καὶ συγγενούς, οἷον Παῦλος ὁ ζηλωτής, καὶ διανοηθῆναι, καὶ εἰπεῖν ἐτόλμησεν, ἑαυτοῦ, εἰ οἷόν τε, τὸν Ἰσραὴλ ἀντεισαχθῆναι Χριστῷ, διὰ τὸ συμπαθές· ὅς γε καὶ ἐξ ὑπονοίας πολλάκις μόνης, ἀποτέμνεις τὸν ἀδελφόν. Ον ἴσως ἐκέρδανας ἂν τῇ χρηστότητα, τοῦτον ἀπολλύεις (79) τῇ θρασύτητι, τὸ σὸν μέλος, ὑπὲρ οὗ Χριστὸς ἀπέθανεν. Εἰ τοίνυν καὶ ἰσχυρὸς εἶ, φησὶν ὁ Παῦλος περὶ βρωμάτων διαλε γόμενος, καὶ θαῤῥεῖς τῷ λόγῳ καὶ τῷ γενναίῳ τῆς πίστεως, ἀλλὰ καὶ τὸν ἀδελφὸν οἰκοδόμησον. Μὴ τῷ βρώματί σου κατάλυε τὸν ὑπὸ Χριστοῦ τῷ κοινῷ πάθει τετιμημένον. Καὶ γὰρ εἰ τὸ πρᾶγμα ἕτερον, ἀλλ' ὅ γε τῆς παραινέσεως λόγος ὁμοίως χρήσι μας. ΛΒ'. Χρήν (80) δὲ καὶ νόμον κεῖσθαι παρ' ἡμῖν, καθάπερ τοῖς πάλαι σοφοῖς Εβραίων, ἔστιν ἃς τῶν ἱερῶν βίβλων μὴ ἀνεῖσθαι τοῖς νέοις, ὡς οὐ λυσιτε λούσας ταῖς ἀστηρίκτοις ἔτι καὶ ἀπαλωτέραις ψυ χαῖς· οὕτω καὶ μηδὲ παντὶ (81), μηδὲ πάντοτε, ἀλλ' ἔστιν ὅτε, καὶ οἷς, τὸν περὶ πίστεως συγχωρεῖσθαι λόγον, τοῖς μὴ παντελῶς ὀλιγώροις (82) λέγω, και νωθροῖς τὴν διάνοιαν, ἢ τοῖς μὴ λίαν ἁπλήστοις, καὶ φιλοτίμοις (83), καὶ θερμοτέροις τοῦ δέοντος εἰς εὐσέβειαν· καὶ τοὺς μὲν τάττειν ἐνταῦθα, οὗ μήτε . * σιν, 15. επιστρέψαι, καὶ περιβα λεῖν κύπρια, θεραπεῦσαι τήν, επανόρθωσον. κτείναντι. αὐτόν. λύς. χρῆναι, οὐ τῷ μὴ παντί. ORATIO XXXII. - DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. mignum illum et humanitate prælitum agricolam C imitare, cum Domino adhuc age, ne inutilem et infructuosam ficum exscindat* atque odio habeat, verum emendet et curet, ac stercus injiciat, hoe est, eam correctionem, quæ per confessionem ac publicam ignominiam, contemplioremque victus rationem eficitur. Quis scit, an mutabitur, ac fru- ctum feret, Jesumque a Bethania redeuntem pascet? XXXI. Tu, qni spirituali illo unguento arte un- guentaria confecto delibutus es, fraterni fetoris nonnihil perfer, sive verus sit fetor ille, sive it tibi videatur: ut ipse vicissim boni tui odoris illi. aliquid impertiaris. Vipera virus non est impron- tas, ut simul atque ictus fueris, doloribus crucie- ris, aut etiam intereas, ob eamque causam tibi, bestiamn fugienti, vel interimenti, venia parata sit. Verum, si quidem a te fieri potest, eum quoque morbo libera; sin minus, ipse certe ita demum in tuto versaberis, si improbitatis illius particeps ne- quaquam factus fueris. Insuavis quidam odor est illius morbus, quem fortasse fragrantia tua vincet atque depellet. Libenter scilicet ac prompte hujus- modi quiddam conservi et cognati tui causa susci - peres, quale Paulus ille zelo et æmulatione flagrans, præ commiseratione, non modo cogitare, sed etiam dicere ausus est; nimirum ut, si fieri posset, Israel, in ipsius locum subrogatus, ad Christum introduce- retur ; cum sola plerumque suspicione ductus, fratrem præscindas. Quem fortasse lucrari benigni- tate potuisses, eum audacia tua perimis, mem- brum tuum, pro quo Christus mortem oppetiit *. Proinde, si firmus ac robustus es, ait Paulus de cibis disserens ", atque ob doctrinam fideique firmita- tem confidis : fratrem quoque ut ædifices, cura. Noli cibo tuo eum, quem Christus communi passione honestavit, evertere. Etsi enim res diversa est, consilii tamen admonitionisque ratio pereque utilis est. D Luc. XIII, 8. * Rom. 15, 5. * Cor. vis, 42. XXXII. Ac profecto legem quoque apud nos constitutam esse oportebat, quæ juberet, ut, quen)- admodum olim apud sapientes Hebræos, a quibus- dam Scripturæ sacræ libris juvenes arcebantur, ut- pote tenerioribus adhuc minimeque firmis animis haudquaquam profuturis; eodem quoque modo, non quibuslibet, nec semper, sed certo tempore, ac certis hominibus, de fide disputandi potestas feret, iis nimirum, qui nec ingenio sunt omnino segni et ignavo; uec rursum iis, qui inexplebili quadam * Rom. Reg. bm, et Gr. 1. In ed., etc. In ed., improbitas. > Hinc Elias : • Frater tuus non est bel Jua venenosa, ut præ metu, ne quid mali tibi ab eo accidat, vel fugiendus sit, vel occidendus, quod certe fieret, si eum a pietate, aut ab Ecclesia, ian- quam alienum excluderes.» In ed., et Or. 1. Billius autem ad marg. Bas. edit. scripsit, quod secutus est Morellus. Par. ed. 1, Or. 1, etc. Prave in ed., cillioribus. > (74) Επιστρέψαι, καὶ θεραπεῦσαι, και, etc. Sic (75) Επανόρθωσιν. Sic leg. uni, Coisl. 1 et 2, etc. (76) Εχίδνης Ιός, etc. • Vipere virus non est (77) Φεύγοντι. Plures codd., φεύγοντι καὶ ἀπο (78) Αὐτός. Sic tres Regg., Coisl. 1, Comb., etc. (79) Απολλύεις. Unus Reg., et duo Coll., ἀπολ (80) Χρήν. Sic plures Regg., et Coll., Coisl. 2, (81) Οὕτω καὶ μηδὲ παντί. Sic tres Regg., Coisl. (82) Ολιγώροις. Gloss., ἀσθενεστέροις, « imbe (83) Φιλοτίμοις. Gloss., ἤτοι φιλοδόξοις.

μηδὲ μισῆσαι τὴν ἄκαρπον συκῆν καὶ ἀνόνητον, Α ἀλλ᾽ ἐπιστρέψαι, καὶ θεραπεῦσαι, καὶ (74) περιβα- λεῖν κόπρια, τὴν δι' ἐξαγορεύσεως, καὶ τῆς εἰς τὸ φανερὸν αἰσχύνης, καὶ ἀτιμοτέρας ἀγωγῆς, ἐπανόρ θωσιν (75). Τις οἶδεν, εἰ μεταβαλεῖ, καὶ καρποφο ρήσει, καὶ θρέψει τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ Βηθανίας επανερ- χόμενον ; ΛΑ'. Ενεγκέ τι τῆς τοῦ ἀδελφοῦ δυσωδίας, ἢ οὐ σης, ή δοκούσης, ὁ τῷ πνευματικῷ μύρῳ συγκε χρισμένος, τῷ συντεθειμένῳ τέχνῃ μυρεψικῇ, ἵνα μεταδῷς τούτῳ τῆς σῆς εὐωδίας. Οὐκ ἔστιν ἐχίδνης Ιός (76) ἡ κακία, ἵν᾿ ὁμοῦ τῷ πληγῆναι περιβληθῇς ὀδύναις, ἢ καὶ διαφθαρῆς, καὶ διὰ τοῦτο ἡ σοι συγ γνώμη φεύγοντι (77) τὸ θηρίον, ἢ ἀποκτείνοντι. Β Αλλ' εἰ μὲν εἶ δυνατὸς, κἀκεῖνον θεράπευσον· εἰ δὲ μή, τό γε ἀσφαλὲς ἔχεις, ἐν τῷ μηδὲν αὐτὸς (78) τῆς μοχθηρίας μεταλαβεῖν. Οσμή τίς ἐστιν ἀηδὴς τὸ ἐκείνου πάθος, ἣν ἀπελάσει τυχὸν τὸ σὸν εὐῶδες ὑπερνικήσαν. Ταχὺ ἂν ἐδέξω τι τοιοῦτον ὑπὲρ τοῦ ὁμοδούλου καὶ συγγενούς, οἷον Παῦλος ὁ ζηλωτής, καὶ διανοηθῆναι, καὶ εἰπεῖν ἐτόλμησεν, ἑαυτοῦ, εἰ οἷόν τε, τὸν Ἰσραὴλ ἀντεισαχθῆναι Χριστῷ, διὰ τὸ συμπαθές· ὅς γε καὶ ἐξ ὑπονοίας πολλάκις μόνης, ἀποτέμνεις τὸν ἀδελφόν. Ον ἴσως ἐκέρδανας ἂν τῇ χρηστότητα, τοῦτον ἀπολλύεις (79) τῇ θρασύτητι, τὸ σὸν μέλος, ὑπὲρ οὗ Χριστὸς ἀπέθανεν. Εἰ τοίνυν καὶ ἰσχυρὸς εἶ, φησὶν ὁ Παῦλος περὶ βρωμάτων διαλε γόμενος, καὶ θαῤῥεῖς τῷ λόγῳ καὶ τῷ γενναίῳ τῆς πίστεως, ἀλλὰ καὶ τὸν ἀδελφὸν οἰκοδόμησον. Μὴ τῷ βρώματί σου κατάλυε τὸν ὑπὸ Χριστοῦ τῷ κοινῷ πάθει τετιμημένον. Καὶ γὰρ εἰ τὸ πρᾶγμα ἕτερον, ἀλλ' ὅ γε τῆς παραινέσεως λόγος ὁμοίως χρήσι μας. ΛΒ'. Χρήν (80) δὲ καὶ νόμον κεῖσθαι παρ' ἡμῖν, καθάπερ τοῖς πάλαι σοφοῖς Εβραίων, ἔστιν ἃς τῶν ἱερῶν βίβλων μὴ ἀνεῖσθαι τοῖς νέοις, ὡς οὐ λυσιτε λούσας ταῖς ἀστηρίκτοις ἔτι καὶ ἀπαλωτέραις ψυ χαῖς· οὕτω καὶ μηδὲ παντὶ (81), μηδὲ πάντοτε, ἀλλ' ἔστιν ὅτε, καὶ οἷς, τὸν περὶ πίστεως συγχωρεῖσθαι λόγον, τοῖς μὴ παντελῶς ὀλιγώροις (82) λέγω, και νωθροῖς τὴν διάνοιαν, ἢ τοῖς μὴ λίαν ἁπλήστοις, καὶ φιλοτίμοις (83), καὶ θερμοτέροις τοῦ δέοντος εἰς εὐσέβειαν· καὶ τοὺς μὲν τάττειν ἐνταῦθα, οὗ μήτε . * σιν, 15. επιστρέψαι, καὶ περιβα λεῖν κύπρια, θεραπεῦσαι τήν, επανόρθωσον. κτείναντι. αὐτόν. λύς. χρῆναι, οὐ τῷ μὴ παντί. ORATIO XXXII. - DE MODERATIONE IN DISPUTANDO. mignum illum et humanitate prælitum agricolam C imitare, cum Domino adhuc age, ne inutilem et infructuosam ficum exscindat* atque odio habeat, verum emendet et curet, ac stercus injiciat, hoe est, eam correctionem, quæ per confessionem ac publicam ignominiam, contemplioremque victus rationem eficitur. Quis scit, an mutabitur, ac fru- ctum feret, Jesumque a Bethania redeuntem pascet? XXXI. Tu, qni spirituali illo unguento arte un- guentaria confecto delibutus es, fraterni fetoris nonnihil perfer, sive verus sit fetor ille, sive it tibi videatur: ut ipse vicissim boni tui odoris illi. aliquid impertiaris. Vipera virus non est impron- tas, ut simul atque ictus fueris, doloribus crucie- ris, aut etiam intereas, ob eamque causam tibi, bestiamn fugienti, vel interimenti, venia parata sit. Verum, si quidem a te fieri potest, eum quoque morbo libera; sin minus, ipse certe ita demum in tuto versaberis, si improbitatis illius particeps ne- quaquam factus fueris. Insuavis quidam odor est illius morbus, quem fortasse fragrantia tua vincet atque depellet. Libenter scilicet ac prompte hujus- modi quiddam conservi et cognati tui causa susci - peres, quale Paulus ille zelo et æmulatione flagrans, præ commiseratione, non modo cogitare, sed etiam dicere ausus est; nimirum ut, si fieri posset, Israel, in ipsius locum subrogatus, ad Christum introduce- retur ; cum sola plerumque suspicione ductus, fratrem præscindas. Quem fortasse lucrari benigni- tate potuisses, eum audacia tua perimis, mem- brum tuum, pro quo Christus mortem oppetiit *. Proinde, si firmus ac robustus es, ait Paulus de cibis disserens ", atque ob doctrinam fideique firmita- tem confidis : fratrem quoque ut ædifices, cura. Noli cibo tuo eum, quem Christus communi passione honestavit, evertere. Etsi enim res diversa est, consilii tamen admonitionisque ratio pereque utilis est. D Luc. XIII, 8. * Rom. 15, 5. * Cor. vis, 42. XXXII. Ac profecto legem quoque apud nos constitutam esse oportebat, quæ juberet, ut, quen)- admodum olim apud sapientes Hebræos, a quibus- dam Scripturæ sacræ libris juvenes arcebantur, ut- pote tenerioribus adhuc minimeque firmis animis haudquaquam profuturis; eodem quoque modo, non quibuslibet, nec semper, sed certo tempore, ac certis hominibus, de fide disputandi potestas feret, iis nimirum, qui nec ingenio sunt omnino segni et ignavo; uec rursum iis, qui inexplebili quadam * Rom. Reg. bm, et Gr. 1. In ed., etc. In ed., improbitas. > Hinc Elias : • Frater tuus non est bel Jua venenosa, ut præ metu, ne quid mali tibi ab eo accidat, vel fugiendus sit, vel occidendus, quod certe fieret, si eum a pietate, aut ab Ecclesia, ian- quam alienum excluderes.» In ed., et Or. 1. Billius autem ad marg. Bas. edit. scripsit, quod secutus est Morellus. Par. ed. 1, Or. 1, etc. Prave in ed., cillioribus. > (74) Επιστρέψαι, καὶ θεραπεῦσαι, και, etc. Sic (75) Επανόρθωσιν. Sic leg. uni, Coisl. 1 et 2, etc. (76) Εχίδνης Ιός, etc. • Vipere virus non est (77) Φεύγοντι. Plures codd., φεύγοντι καὶ ἀπο (78) Αὐτός. Sic tres Regg., Coisl. 1, Comb., etc. (79) Απολλύεις. Unus Reg., et duo Coll., ἀπολ (80) Χρήν. Sic plures Regg., et Coll., Coisl. 2, (81) Οὕτω καὶ μηδὲ παντί. Sic tres Regg., Coisl. (82) Ολιγώροις. Gloss., ἀσθενεστέροις, « imbe (83) Φιλοτίμοις. Gloss., ἤτοι φιλοδόξοις.

τὴν ἐν λόγοις ἐλευθερίαν ἔχειν τοὺς μετρίους ἐν λόγῳ, καὶ ὡς ἀληθῶς κοσμίους καὶ σώφρονας· τοὺς πολλοὺς δὲ ἀπάγειν (85) τῆς ὁδοῦ ταύτης, καὶ τῆς νῦν κατεχούσης φιλολαλιᾶς καὶ ἀῤῥωστίας, καὶ (86) ἐπ' ἄλλο τι τρέπειν ἀρετῆς εἶδος ἀκινδυνότερον, ἔνθα καὶ τὸ ὀλίγωρον ἧττον βλαβερόν, καὶ τὸ ἅπλη στον εὐσεβέστερον. ἑαυτοὺς βλάψωσι (84), μήτε ἄλλους ταττόμενοι· καὶ Β ιν, 5, 6. • φῆναι. λαμπροτέρων τε καὶ σφαλερωτέρων. σφαλεστέρων, ἀφανεστέρων, α λαμπροτέροις, τὰ ἥττω τοῖς μείζοσι, ΛΓ'. Εἰ μὲν γὰρ, ὥσπερ εἰς Κύριος, μία πίστις, ἐν βάπτισμα, εἰς Θεὸς, ὁ Πατὴρ πάντων, καὶ διὰ πάντων, καὶ ἐν πᾶσιν, οὕτω καὶ μία τις ἦν σω τηρίας ὁδὸς, ἡ διὰ λόγου καὶ θεωρίας, καὶ ταύτης ἐκπεσόντας, ἔδει τοῦ παντὸς ἁμαρτεῖν, καὶ ἀπορ ῥιφθῆναι (87) Θεοῦ, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἐλπίδος· οὐδὲν ἂν ἦν, οὔτε τοῦ συμβουλεύειν τὰ τοιαῦτα, οὔτε τοῦ πείθεσθαι σφαλερώτερον. Εἰ δὲ, ὥσπερ ἐν τοῖς ἀνθρω πίνοις, πολλαὶ διαφοραί βίων και προαιρέσεων, μειζόνων τε καὶ ἡττόνων, λαμπροτέρων καὶ ἀφανεστέρων (88), οὕτω κάν τοῖς θείοις, οὐχ ἔν τι τὸ σῶζόν ἐστιν, οὐδὲ μία τῆς ἀρετῆς ὁδὸς, ἀλλὰ πλείονες, καὶ τοῦ (69) πολλὰς εἶναι μονὰς παρὰ τῷ Θεῷ, τούτου δὲ (90) τοῦ θρυλο λουμένου, κάν ταῖς πάντων κειμένου γλώσσαις, οὐκ ἄλλο τι ἢ τοῦτο αἴτιον, τὸ πολλὰς εἶναι τὰς ἐκεῖσε φερούσας ὁδοὺς, τὰς μὲν ἐπικινδυνοτέρας τε καὶ λαμπροτέρας, τὰς δὲ ταπεινοτέρας τε καὶ ἀσφαλε στέρας· τί τὰς ἀσφαλεστέρας ἀφέντες, ἐπὶ μίαν ταύτην τρεπόμεθα, τὴν οὕτως ἐπισφαλῆ καὶ ὀλι σθηράν, καὶ οὐκ οἶδ' ὅποι (91) φέρουσαν; Η τροφή μὲν οὐχ ἡ αὐτὴ πᾶσι κατάλληλος, ἄλλῳ δὲ ἄλλη κατὰ τὴν διαφορὰν καὶ (91) τῶν ἡλικιῶν καὶ τῶν ἕξεων· βίος δὲ ὁ αὐτὸς πᾶσι συμφέρων, ἢ λόγος ; Οὐκ ἔγωγε τοῦτο εἴποιμ᾽ ἂν (95), οὐδὲ προσθοίμην τοῖς λέγουσιν. Εἴ τι οὖν ἐμοὶ πείθεσθε, νέοι καὶ γέροντες, ἄρχοντες λαῶν (94) καὶ ἀρχόμενοι, μου νασταὶ καὶ μιγάδες, τὰς μὲν περιττὰς καὶ ἀχρή- στους φιλοτιμίας χαίρειν ἑάσατε· αὐτοὶ δὲ διὰ βίου, καὶ πολιτείας, καὶ λόγων τῶν ἀκινδυνοτέρων τῷ Θεῷ πλησιάζοντες (95), τεύξεσθε τῆς ἐκεῖθεν ἀλη θείας καὶ θεωρίας, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα (96) εἰς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. τοῦτο δὲ τὸ θρυλλούμενον... κείμενον. τοῦτο δὴ τοῦ, εἰι. πᾶσα δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν· « • S. GREGORII THEOLOGI traduceretur, ubi et segnities minorem labem ae aviditate laborant, glorieque studio ducuntur, at- A que in pietate ferventiores sunt quam par sit, atque hi quidem illic collocarentur, ubi nec sibi ipsis, nec aliis noxii essent; iis autem, qui in disputationibus modesti, ac vere compositi et tem- perantes essent, libera disputandi facultas daretur: promiscua vero multitudo ab hac via, et loquacita- tis morbo hac tempestate vigente, abducta et aversa, et aliud virtutis genus minus periculosum detrimentum afferret, et insaturabilis aviditas pietatis laudem mereretur. XXXIII. Etenim si, ut unus Dominus, una fides, unum baptismum, unus Deus, Pater omnium, et per omnia, et in omnibus", ita una quædam esset per disputationem et contemplationem ad salutem via, ut qui ab ea exciderent, iidem a toto quoque aber. rarent, atque a Deo, ac spe salutis æternæ præci- pites ejicerentur, nihil sane periculosius esset, quam vel hujusmodi consilium dare, vel huic pa- rere. At si, ut in rebus humanis, multa et diversa sunt vitarum genera et instituta, alia majora, alia minora, alia illustriora, alia obscuriora, sic in di- vinis quoque, non una salutis ratio est, nec una quædam virtutis via, sed plures ; atque hujus per- vulgati dicti omniumque linguis celebrati, nimirum, multas apud Deum mausiones esse, nulla alia causa est, quam quod multæ sint viæ eo ferentes, quarum aliæ periculosiores et splendidiores sint, aliæ abjectiores et tutiores; cur, tutioribus relictis, ad unam hanc nos convertimus, adeo lubricam et periculosam, ac nescio quo ferenteum ? An idem quidem cibus non omnibus congruet, sed alius alii, pro diversa ætatum et constitutionum ratione; ea- dem autem vita, aut disputatio cunctis conducet ? Hoc ipse quidem non dixerim, nec dicentibus as- sentiar. Quare si mihi obtemperandum duxeritis, juvenes et senes, præfecti et subditi, monachi et qui in sodalitio vivitis, supervacaneas et inntiles ostentationes valere jubebitis; atque id potius cu - rabitis, ut per morum probitatem, et honestam vitæ rationem, ac sermones periculo vacuos ad Deum appropinquantes, ad alterius sæculi verita- tem et contemplationem perveniatis, in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria in sæcula sæculo- rum. Amen. • Ephes. Joan. xiv, 2. Regg., et Or. 1, Billius ad marg. Bas. ed., que habet, scripsit : e Putamus legendum, opponatur quemadmodum quod etiam satis ostendunt quæ sc quuntur. » G D eliam Billius ad marg. Bas. edit. scripsit. Coisl. 1, In ed., suaserim. › cui omnis glo- ria in sæcula. Amen. › (84) Βλάψωσι. Plures codd., βλάψουσι. (85) Απάγειν. In nonnullis, άπαγαγόντας. (86) Kal. Deest in pluribus Regg., et Or. 1. (87) Αποῤῥιφθῆναι. Reg. bm, et Οr. 1, ἀποῤῥι- (88) Λαμπροτέρων καὶ ἀφανεστέρων. Plures (89) Kal rov. Comb., xx! tó. (90) Τούτου δέ, etc. Sic Reg. hu, et Or. 1. Sic (91) "Οποι. Reg. bm, ὅπη. (92) Καί. Deest in tribus Regg., et Or. 1 (93) Εἴποιμ' ἄν. Regius bun, συμβουλεύσαιμεν, (94) Λαῶν. Hanc vocem respuit Combefisius. (95) Πλησιάζοντες. In nonnullis, πλησιάσαντες. (96) το ἡ δόξα. Plures codices sic desiuunt:

τὴν ἐν λόγοις ἐλευθερίαν ἔχειν τοὺς μετρίους ἐν λόγῳ, καὶ ὡς ἀληθῶς κοσμίους καὶ σώφρονας· τοὺς πολλοὺς δὲ ἀπάγειν (85) τῆς ὁδοῦ ταύτης, καὶ τῆς νῦν κατεχούσης φιλολαλιᾶς καὶ ἀῤῥωστίας, καὶ (86) ἐπ' ἄλλο τι τρέπειν ἀρετῆς εἶδος ἀκινδυνότερον, ἔνθα καὶ τὸ ὀλίγωρον ἧττον βλαβερόν, καὶ τὸ ἅπλη στον εὐσεβέστερον. ἑαυτοὺς βλάψωσι (84), μήτε ἄλλους ταττόμενοι· καὶ Β ιν, 5, 6. • φῆναι. λαμπροτέρων τε καὶ σφαλερωτέρων. σφαλεστέρων, ἀφανεστέρων, α λαμπροτέροις, τὰ ἥττω τοῖς μείζοσι, ΛΓ'. Εἰ μὲν γὰρ, ὥσπερ εἰς Κύριος, μία πίστις, ἐν βάπτισμα, εἰς Θεὸς, ὁ Πατὴρ πάντων, καὶ διὰ πάντων, καὶ ἐν πᾶσιν, οὕτω καὶ μία τις ἦν σω τηρίας ὁδὸς, ἡ διὰ λόγου καὶ θεωρίας, καὶ ταύτης ἐκπεσόντας, ἔδει τοῦ παντὸς ἁμαρτεῖν, καὶ ἀπορ ῥιφθῆναι (87) Θεοῦ, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἐλπίδος· οὐδὲν ἂν ἦν, οὔτε τοῦ συμβουλεύειν τὰ τοιαῦτα, οὔτε τοῦ πείθεσθαι σφαλερώτερον. Εἰ δὲ, ὥσπερ ἐν τοῖς ἀνθρω πίνοις, πολλαὶ διαφοραί βίων και προαιρέσεων, μειζόνων τε καὶ ἡττόνων, λαμπροτέρων καὶ ἀφανεστέρων (88), οὕτω κάν τοῖς θείοις, οὐχ ἔν τι τὸ σῶζόν ἐστιν, οὐδὲ μία τῆς ἀρετῆς ὁδὸς, ἀλλὰ πλείονες, καὶ τοῦ (69) πολλὰς εἶναι μονὰς παρὰ τῷ Θεῷ, τούτου δὲ (90) τοῦ θρυλο λουμένου, κάν ταῖς πάντων κειμένου γλώσσαις, οὐκ ἄλλο τι ἢ τοῦτο αἴτιον, τὸ πολλὰς εἶναι τὰς ἐκεῖσε φερούσας ὁδοὺς, τὰς μὲν ἐπικινδυνοτέρας τε καὶ λαμπροτέρας, τὰς δὲ ταπεινοτέρας τε καὶ ἀσφαλε στέρας· τί τὰς ἀσφαλεστέρας ἀφέντες, ἐπὶ μίαν ταύτην τρεπόμεθα, τὴν οὕτως ἐπισφαλῆ καὶ ὀλι σθηράν, καὶ οὐκ οἶδ' ὅποι (91) φέρουσαν; Η τροφή μὲν οὐχ ἡ αὐτὴ πᾶσι κατάλληλος, ἄλλῳ δὲ ἄλλη κατὰ τὴν διαφορὰν καὶ (91) τῶν ἡλικιῶν καὶ τῶν ἕξεων· βίος δὲ ὁ αὐτὸς πᾶσι συμφέρων, ἢ λόγος ; Οὐκ ἔγωγε τοῦτο εἴποιμ᾽ ἂν (95), οὐδὲ προσθοίμην τοῖς λέγουσιν. Εἴ τι οὖν ἐμοὶ πείθεσθε, νέοι καὶ γέροντες, ἄρχοντες λαῶν (94) καὶ ἀρχόμενοι, μου νασταὶ καὶ μιγάδες, τὰς μὲν περιττὰς καὶ ἀχρή- στους φιλοτιμίας χαίρειν ἑάσατε· αὐτοὶ δὲ διὰ βίου, καὶ πολιτείας, καὶ λόγων τῶν ἀκινδυνοτέρων τῷ Θεῷ πλησιάζοντες (95), τεύξεσθε τῆς ἐκεῖθεν ἀλη θείας καὶ θεωρίας, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα (96) εἰς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. τοῦτο δὲ τὸ θρυλλούμενον... κείμενον. τοῦτο δὴ τοῦ, εἰι. πᾶσα δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν· « • S. GREGORII THEOLOGI traduceretur, ubi et segnities minorem labem ae aviditate laborant, glorieque studio ducuntur, at- A que in pietate ferventiores sunt quam par sit, atque hi quidem illic collocarentur, ubi nec sibi ipsis, nec aliis noxii essent; iis autem, qui in disputationibus modesti, ac vere compositi et tem- perantes essent, libera disputandi facultas daretur: promiscua vero multitudo ab hac via, et loquacita- tis morbo hac tempestate vigente, abducta et aversa, et aliud virtutis genus minus periculosum detrimentum afferret, et insaturabilis aviditas pietatis laudem mereretur. XXXIII. Etenim si, ut unus Dominus, una fides, unum baptismum, unus Deus, Pater omnium, et per omnia, et in omnibus", ita una quædam esset per disputationem et contemplationem ad salutem via, ut qui ab ea exciderent, iidem a toto quoque aber. rarent, atque a Deo, ac spe salutis æternæ præci- pites ejicerentur, nihil sane periculosius esset, quam vel hujusmodi consilium dare, vel huic pa- rere. At si, ut in rebus humanis, multa et diversa sunt vitarum genera et instituta, alia majora, alia minora, alia illustriora, alia obscuriora, sic in di- vinis quoque, non una salutis ratio est, nec una quædam virtutis via, sed plures ; atque hujus per- vulgati dicti omniumque linguis celebrati, nimirum, multas apud Deum mausiones esse, nulla alia causa est, quam quod multæ sint viæ eo ferentes, quarum aliæ periculosiores et splendidiores sint, aliæ abjectiores et tutiores; cur, tutioribus relictis, ad unam hanc nos convertimus, adeo lubricam et periculosam, ac nescio quo ferenteum ? An idem quidem cibus non omnibus congruet, sed alius alii, pro diversa ætatum et constitutionum ratione; ea- dem autem vita, aut disputatio cunctis conducet ? Hoc ipse quidem non dixerim, nec dicentibus as- sentiar. Quare si mihi obtemperandum duxeritis, juvenes et senes, præfecti et subditi, monachi et qui in sodalitio vivitis, supervacaneas et inntiles ostentationes valere jubebitis; atque id potius cu - rabitis, ut per morum probitatem, et honestam vitæ rationem, ac sermones periculo vacuos ad Deum appropinquantes, ad alterius sæculi verita- tem et contemplationem perveniatis, in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria in sæcula sæculo- rum. Amen. • Ephes. Joan. xiv, 2. Regg., et Or. 1, Billius ad marg. Bas. ed., que habet, scripsit : e Putamus legendum, opponatur quemadmodum quod etiam satis ostendunt quæ sc quuntur. » G D eliam Billius ad marg. Bas. edit. scripsit. Coisl. 1, In ed., suaserim. › cui omnis glo- ria in sæcula. Amen. › (84) Βλάψωσι. Plures codd., βλάψουσι. (85) Απάγειν. In nonnullis, άπαγαγόντας. (86) Kal. Deest in pluribus Regg., et Or. 1. (87) Αποῤῥιφθῆναι. Reg. bm, et Οr. 1, ἀποῤῥι- (88) Λαμπροτέρων καὶ ἀφανεστέρων. Plures (89) Kal rov. Comb., xx! tó. (90) Τούτου δέ, etc. Sic Reg. hu, et Or. 1. Sic (91) "Οποι. Reg. bm, ὅπη. (92) Καί. Deest in tribus Regg., et Or. 1 (93) Εἴποιμ' ἄν. Regius bun, συμβουλεύσαιμεν, (94) Λαῶν. Hanc vocem respuit Combefisius. (95) Πλησιάζοντες. In nonnullis, πλησιάσαντες. (96) το ἡ δόξα. Plures codices sic desiuunt: