Diplomatic text · scholarios OCR (cleaned, language-split) — reverted from mis-slotted digitized 2026-06-09 — PG column chips mark the printed columns.
col. 1073–1074page 1 of 94
Monitum ad scholia sequentia
PG 36:1073ελά χιστος, Βασίλειος ἐλάχιστος, ο Καισαρείας Καππαδοκίας, τῷ φιλοχρίστῳ δεσπότη Κωνσταντίνῳ αὐτοκράτορι. Ἐν ταῖς μεγίσταις καὶ δημοτελέσι τῶν πανηγύρεων, μέγιστε Αὐτοκράτορ, οὐ μόνον οἱ ἐν τέλει, καὶ Καὶ Βασίλειος 68) δὲ ὁ Μέγας οὗ κοινωνὸς καὶ ὀνόματος καὶ θρόνου ὁ ταῦτα γράφων ἐγώ. Α'), ὡς Ιωάννης διδάσκει με διὰ τῆς Ἀποκαλύψεως, Βα τοῦ μὴ προσκεῖσθαι τῷ Πατρὶ τῶν ἐπιθέτων τὰ γνω ρίσματα τοῦ εὐαγγελιστοῦ, ἀποστόλου καὶ θεολόγου Ἰωάννου, ἐπειράθησάν τινες τὴν Ἀποκάλυψιν άθε τεῖν, ὡς μὴ τοῦ εὐαγγελιστοῦ, ἄλλου δέ τινος εἶναι Ἰωάννου· καὶ οὐ θαυμαστὸν, ἐπεὶ καὶ τῶν παλαιῶν οὐκ ὀλίγοι τοῦτο πεπόνθασιν, τοῦ καταλόγου τῶν ἰε ρῶν ἐξορίζοντες Γραμμάτων. Διονύσιος μέντοι δ Αλεξανδρείας· ἀθετῆσαι μὲν, φησίν, οὐκ ἂν τολμήσαιμι τὸ βιβλίον, πολλῶν αὐτὸ διὰ σπουδῆς ἐχόντων, μείζονα δὲ τῆς ἐμαυτοῦ φρονήσεως τὴν ὑπόληψιν τὴν περὶ αὐτοῦ λαμβάνω, κεκρυμμέ την εἶναι τινα καὶ θαυμασιωτέραν τὴν καθ᾿ ἕκα στον ἐκδοχὴν ὑπολαμβάνων. Τούτοις θαυμάζει μὲν καὶ τὴν γραφὴν οὐκ ἀθετεῖν ἔφη, ἐκ δὲ τοῦ χα ρακτῆρος, ἄλλου τινὸς ἀλλ' οὐ τοῦ ἀποστόλου εἶναι. Τεκμηριοῦται δὲ τὸν λόγον [ ἀποστ, τεκμηρ. τῷ λόγῳ. ἀποστ. εἶναι τεκμηρ. τὸν λ. ] Οὕτω μὲν οὖν ἐκ τῶν μυστηρίων καὶ τῶν ἐν αὐτῇ θείων ἐννοιῶν ὑμνουμένης, οὐκ ἄξιον ἐκ μόνης ιδέας λόγων και χαρακτῆρος τοσοῦτον ἔργον διαγράφεσθαι, ἐπεὶ καὶ ῥητόρων και συγγραφέων καὶ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς ούν
(Boissonade (a) in Notices et Extraits des Mss. de la Bibliothèque du Roi et autres bibliothèques. Tom. Xl, p. 55. Paris, Imprim. Royale, 1827.) Basilius, Casarem Capadociæ sæculo x episcopus, qui, ne cum S. Basilio Magno confunderetur, minimus, ipse, pro modestia sua, nominari voluit, Commentaria amplissima scripsit in Orationes Gregorii Nazianzeni huc usque inedita. Hæc magni faciebant Fabricius et Ruhnkenius et ea luce dignis sima pronuntiavit Hase ad Leonem Diaconum (p. 227). Basilii scholia Ruhnkenius habuerat ex ms. Vos siano qui in bibliotheca Leydensi asservatur et iis usus est in notis eruditissimis quibus Lexicon Plato nicum Timæi illustravit. Doctissimus Bast, vir in veteribus grammaticis, si quis alius, versatus, ex opere Basilii juxta ms. Regium 573 nonnulla ad proprium usum excerpserat, quæ nunc cum reliquis ejus ad versariis servat bibliotheca Universitatis Oxoniensis. Eadem scholia ipse non semel adhibui in iis quæ ad Diogenem, ad Nicetam Eugenianum et in Herodiani Epimerismata adnotavi. Quæ cum ita sint, litteraturæ sacræ hoc illustrationi fore putavi si in ista Excerptorum et notitiarum Collectione, que Regiminis munificentia prodit, loca satis ampla ex opere Basilii exscriberem. Steliteu tica contra Julianum elegi quæ præ aliis Gregorii orationibus multa continent notatu digna (b). Addidi epistolam nuncupatoriam quam Basilius commentariis suis præfixit. Luce non est indigna. Eam jam Ban dinius ediderat în Catalogo, sed non sine mendis et lacunis. Codex regius quem sequor n. 573 notatur. Pergamenus est, in 4', undecimi sæculi, ut videtur, manu scriptus haud imperita; 279 foliis constat. Inter Coislinianos mss., quatuor Basilii scholia continent; juxta Catalogum sæculo decimno ascribendi sunt. Eum qui n. 236 prenotatur contuli cum ms. 573 et varias lectiones adjeci. (a) Obiit vir desideratissimus ante bos paucos menses in vico Passiaco juxta Parisios, 111 Id. Septem bris 1857, annos natus octoginta quinque. (b) Addidit etiam postea vir doctissimus scholia ad orationem Gregorii in honorem Heronis philosophi. Vide infra. (cod. p. 4) Βasilius minimus, Casarea Cappadocia episcopus, Articulum d, qui deest in ms. Regio, supplevi ex Bandinio et Coislin. Non minus perspicue se commentarii auctorem innuit Basilius in loco se quenti quo jam Seberus usus est (cod. p. Cum nobis imprimis propositum sit ut Basilii opus notum faciamus, locum integrum exscribere placet in quo verba citata leguntur; inde etiam nonnihil luminis accipiet historia critica Apoca lypseos. Ad Gregorii verba (orat. 42, col. 470 silius hæc adnotat (cod. Coislin. p. 69, 2): 'Ex Christi amanti Constantino imperatori. In solemnitatibus publicis, Imperator maxime, non modo qui muneribus publicis funguntur, lu Coisl. Lege Lambecius putat hic agi non de Constantino Magno, sed de alio imperatore multo juniori. Oudi mus, Fabricius, D. Louvard Constantinum Porphy rogenetam intelligunt. Quod enim propter erudi tionem laudetur imperator, hoc Porphyrogenetam magis quam quemvis alium innuit; et hæc conje ctura firmatur nota 5 mox sequenti.
col. 1075–1076page 2 of 94
Epistola nuncupatoria ad Constantinum imperatorem
PG 36:1075βαρεῖ πλούτῳ καὶ δόξῃ ἐξωγκωμένοι και υπερφέ οὐκ ὀλίγους λόγους είδους ένεκα διαφέροντας περι γράψομεν, καὶ Βασίλειος δὲ ὁ Μέγας, οὗ κοινωνὸς καὶ ὀνόματος καὶ θρόνου ὁ ταῦτα γράφων ἐγώ, ἐν δευ τέρῳ λόγῳ τῷ πρὸς Εὐνόμιον ᾿Αντιῤῥητικῷ οὕτω πως ἐγκρίνων φησί 249)· Αὐτὸς ὁ εὐαγγελιστὴς (εἴτουν ὁ Ἰωάννης· προειρήκει γὰρ τό· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος), αὐτὸς οὖν, φησὶν, ἐν ἑτέρῳ ἔδειξεν εἰπών υῶν, καὶ ὁ ἦν, καὶ ὁ παν τοκράτωρ | 1, 8).» Τοίνυν αὐτοῦ Βασιλείου τὸ προδήλως δν τῆς ᾿Αποκαλύψεως τοῦ εὐαγγελιστοῦ εἶναι κεκρικότος, τίς λοιπὸν ὁ ἀντειπεῖν ὅλως θρασυνόμενος; Ομοίως καὶ Ὠριγένης· Διὰ τί, φησίν, οὐκ εἶπεν, ὁ Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ (α), καὶ μὴν ὁ αὐτὸς Ἰωάννης ἐν τῇ Ἀποκαλύψει λέγει Καὶ ἐκέκλητο τὸ ὄνομα αὐτοῦ λόγος τοῦ Θεοῦ.» βαρεῖ πλούτῳ εἰ ἐξωγκο μένοι Ογκῳ δὲ φρονήματος καὶ βάρει πλούτου, καὶ τῇ περὶ τὸ σῶμα θεραπείᾳ καὶ διαίτῃ χρώμενος ἐπαχθέστερον ἢ κατ' ἰδιώτην. οὐ μόνον ἐντελεῖ καὶ βαρεῖ πλούτῳ; οἱ ἐν τέλει, (νι, 88): τῶν τε ἐφόρων καὶ τῶν ἐν τέλει ὄντων. 47): οἱ τὰ τέλη ἔχον τες. τὰ τέλη ροντες, ἀλλ᾽ ἤδη [ ἢ δή ] καὶ οἱ ἐν αὐταρκεία ζην ᾑρημένοι, καὶ μετρίαν είληχότες τὴν ὕπαρξιν, κατὰ δύναμιν ὑμᾶς καταγεραίρειν ἐπείγονται· ἀλλ' οἱ μὲν χρυσῷ τε καὶ ἀργύρῳ, καὶ μαργάροις ἢ λί θοις διαυγέσιν, ή τισι σκεύεσι πολυτελέσιν, ἢ καὶ πέο πλοις πολυανθέσιν ἀφοσιοῦνται, τὸ φιλότιμον ἐπισ δεικνύμενοι· οἱ δέ τινες ἄλλοις καὶ ἄλλοις, ὡς ἂν ἔχωσι προθυμίας ἢ εὐπορίας [ προθ. ἡ εὐ νοίας·] γνώμης ὅτι μάλιστα κατευστοχείν [ καὶ εὐστοχεῖν ] ἐφιέμενοι [ ιέμενος] σύμπαντες τοῦ δεξομένου, καὶ τὸ φίλτρον οἷον, καὶ ᾧ μάλιστα προσφερομένῳ ἡσθείη πραγματευσάμενοι. Πολλῶν οὖν, ὡς εἰκὸς συντελούντων καὶ ποικίλην ὑμῖν καὶ πολυτελή [ πολυειδῆ ] τὴν εἰσφορὰν έμποιούντων, καὶ μάλιστα κατὰ τήνδε τὴν τῶν Χρισ στοῦ Γενεθλίων πανήγυριν, καὶ τὴν κατ' ἐχθρῶν νι κητήριον εὐχαριστίαν ἐδόκει μὴ μόνους ἡμᾶς ἀσυντελεῖς [ ἀτελεῖς ] οὕτω καθῆσθαι, ἢ κενὴν καινήν] ἄλλως ἀνύειν καὶ μόχθον ἀνήνυτον τῇδε καὶ τῇδε, κατὰ τὴν τοῦ κυνὸς ἐκείνου παραπληξίαν ἐπιμοχθοῦντος, καταμωκωμένου δῆθεν τοῦ δήμου τῶν ᾿Αθηναίων, ἀλλ᾽ ἢ καὶ χερσὶν αὐταῖς ὕδωρ εὐγνωμόνως ἀρύττειν καὶ πᾶν ὅτι γε τῶν δυνατῶν ἡμῖν καὶ τιμίων ἀγαθῷ σοι βασιλεῖ καὶ φιλανθρώπω [ καὶ τιμίῳ ] προσκομίζειν· τούτων δὲ οὐκ ἄλλο τι τῷ φιλολόγῳ, ἀλλ᾽ ἢ λόγος ἐδόκει· ἐδόκει δὲ οὐ καθ' αὐτόν πως εἶναι τοιοῦτος οἷος βασιλικὴν εὖ διαθεῖναι [ εὐδιαθ. ] καὶ σοφὴν εὐφράνει διάνοιαν· ὁρᾷς γὰρ ὡς ἀγλευκής τις καὶ ἀκαλλής ἐστι, καὶ, ὡς εἰπεῖν λόγῳ, ἀνεπαφρόδιτος. Πλὴν ἀλλ' ἡμῶν τῶν πάνυ καὶ οὗτός ἐστι τιμίων, ὅτι δὴ καὶ (επίσκοποι) (τοῖς τέλεσι) Τέλη γεραίρειν, καταγερ. τὴν ὕπαρξιν, καταγεραίρειν ὑμᾶς κατὰ δύναμιν ἐπείγονται. βρίῳ δὲ μηνὶ, Ινδικτιῶνος ς', ἐπιβουλήν τινες κατὰ τοῦ Βασιλέως Κωνσταντίνου ἐμελέτησαν, βουλόμενοι τὸν Βασιλέα Στέφανον ἐν τῇ νήσῳ ὄντα ἐν τῷ παλα τίῳ ἀγαγεῖν. Ταύτης οὖν μηνυθείσης Κωνσταντίν διὰ Μιχαὴλ τοῦ Διαβολικου λεγομένου, τοὺς ἐπιδοῦς τους κρατήσας ὁ Βασιλεὺς, τῶν μὲν τὰς ῥίνας καὶ τὰ ὦτα ἀπέτεμεν, τοὺς δὲ δαρμῷ ἀφορήτῳ ὑπέβαλεν, καὶ ὄνοις ἐπικαθίσας διὰ μέσης τῆς πόλεως ἐθριάμβευσεν, καὶ ἐξορίᾳ παρέπεμψεν. οδόν, μάτην ἄρα τὴν ὁδὸν ἀνύτομεν. ἀρύειν. ἀρύττειν, ἀρύτειν,
eulentis opibus gloriaque superbiumt atque præ pollent, sed jam et qui mediocrem vivendi ra tionem elegerunt et moderatam sortiti sunt fortu nam, pro facultate sua vos venerari propere quæ runt. Sed alii quidem auro et argento, et marga ritis, vel lapidibus pellucidis,. vel quibusdam pre tiosis supellectilibus, vel et velis flore multo dis tinctis certatim piant; alii vero aliis atque aliis muneribus, juxta cujusque facultates vel volunta tem atque studium; cuncti enim accipientem for tuna prospere fungi peroptant, et quasi philtrum, quo maxime oblato fruatur, conficiunt. Omnibus igitur, ut æquum est, de suis conferentibus, va riamque et magnificam oblationem pendentibus, ac præsertim in hac Christi natalium solemnitate, in his de debcllatis inimicis gratiarum actionibus, visum est ne nos soli immunes sederemus, vel ina nen viam et irritum laborem passim faceremus, juxta Cynici istius insipientiam, stomachantis atque Atheniensium populum irridentis; at contra pro priis manibus generose hauriamus, et quidquid in nostra facultate sit decoris, optimo tibi impera tori atque humanissimo afferamus. Quorum vero nihil tam dignum quod litterarum amanti offe ratur, quam sermo, nobis visum est. Verum in se non is videbitur, qui regalem recreet, sapientem. que delectet mentem: vides enim ut sit rudis et inelegans, atque, ut ita dicam, omnino leporum inops. Verumtamen, cum ita se habeat, e nostris pretiosissimum munus est, quoniam simius et Æthiops maximi faciunt et formosissimam re putant prolis suæ deformitatem, Quod si tibi (Basil. l. I, p. Apoc. Ex verbis hic allatis ad id fere inducor ut credam Basilium Plutar chi locum ex Vita Alexandri sibi imitandum pro posuisse, ubi (cap. 48) Philolæ gesta describit Lambecius Comm. Bibl. Vindob. lil, p. 500), qui prima praefationis nostræ verba juxta vetustissimum et optimæ notæ codicem Vindo bonensis bibliothecæ citavit, hunc locuin sic exscribit, sed male legerit, et ms. eamdem cum aliis lectionem præferre debet, publicani,qui nuneribus publicis funguntur. Nec raro occurrit hic loquendi modus. Thucydides Alias (v, Arriano in Indicis (xi, 5) sunt magi stratus ipsi. Ait apud Indos quosdam inspectores Band. Bund. Band. Band., Coisl. Band, Band. [Coisl. Band., Coisl. Band. esse qui in provinciis quæ sub domina tione regis sunt regi, in iis vero quæ propriis le gibus reguntur magistratibus renuntient quidquid agitur. eodem sensu apud Appia num, Punic. c. 4. Vide Greg. in 1 contra Julian. et Scboliasten Montaculii (infra). Bandinium sequor. Ms. Reg. simplex habet Coislin. compositum verbaque aliter disponit, Ex his argui potest hic agi de Constantino Porphyrogeneta; non absurde enim referendus vi detur locus ad conjurationem anno 918, mense Decembri, faciam de Basilio ad imperium revo cando, quam sanguis conjuratorum exstinxit. En verba unius e continuatoribus Theophanis: Acxeu Supple vocem quæ legitur apud Grego rium Corinthium in loco quem hausisse ait ex Aribus Aristophanis, ubi tamen decst Alludit ad ea quæ de Persa Sineta refert Alia nus Hist. var. 32. Ms. Coislin. habet Atticismus est vel melius de que videndus Pierson ad Mærin., et interpretes Grego rii Corinthi
col. 1077–1078page 3 of 94
PG 36:1077(Γρηγό ρου) πίθηκος καὶ Αιθίοψ μέγιστον τίθεται ἑκάτερος καὶ οἴεται κάλλιστον τῶν οἰκείων ὠδίνων τὴν ἀμορφίαν Εἰ δὲ καί σοι τῷ παντίμῳ κριθείη τοιοῦτος [ τοιοῦτο ], οὐ κατ᾽ ἄλλο τι, ἀλλ᾽ ἢ κατ' αὐτὸ δῆλον τὰ τῆς ὑποθέσεως ἡδίων ὀφθήσεται καὶ χαρίεις. Τί γάρ σοι τῶν ἁπάντων ερασμιώτερον ἢ τί γε τι μαλφέστερον ἄλλο, ἢ Γρηγόριον καὶ τὰ [ τὰ τοῦ ] Γρηγορίου ἐνοπτρίζεσθαί τε καὶ ἀκου τίζεσθαι! Τίνος ἥδιον λόγους ἢ νοῦν ἀνιχνεύειν ἢ τοῦ Γρηγόρου νοῦ τούτου οὕτω γὰρ καλεῖν αὐτόν ἐστιν οἰκειότερον); τίνος ἄβυσσον σοφίας! τίνος ύψος θεολογίας, ἢ φράσεως ἅμα κάλλος καὶ μέγε θος ἢ ὅσα παντοίας ἐστὶ τέχνης καὶ θεωρίας και χάριτος! Τῶν οὖν πανσόφων τούτου λόγων, εἰ καὶ τολμηρόν, ὅμως ἔδοξε καὶ τὰ Πατράσιν εἰς ἐξήγησιν καὶ διασάφησιν ῥητῶν τινῶν ἐσπουδασμένα ἐπιτομώτερον πως καὶ σαφέστερον, κατὰ τὸ ἐνὸν, διαθέσθαι, πρὸς δὲ, τινὰ καὶ ἡμῖν προστεθεῖσθαι [ προτεθ. ] εἰς ἐξάπλωσιν νοημάτων καὶ τῆς ἐν βάθει διανοίας ενάργειαν. Ετι δε κἂν [ ἐνάργειαν... κἂν] πολλοῖς ὅσοις χωρίοις, ὑπεροραθεῖσι μὲν ὡς ἐπιδήλοις ἴσως ἐκείνοις, δεομένοις δέ τινος, ἢ κατ' ἔννοιαν ἑρμηνείας, ἢ κατὰ σύμφρασιν ἢ σύνταξιν ἀκολουθίας, ἢ κατὰ θεωρίαν ἐπιστασίας, ἢ κατά τις νας τεχνικὰς ἐφόδους περιόδων τε καὶ σχημάτων καὶ ἰδεῶν ποικίλων ἐπισημασίας· τούτοις οὖν ὁ πόνος ἡμῖν οὗτος ἐσπουδάσθη [ ἐσπ. οὗτος. οὗτος ἐπεσπουδ. ]. Πρὸς δ' ἔτι, καὶ στιγμῶν τινῶν ἁρμοττούσας ἐπιδείκνυσι θέσεις, καὶ τόπους προσήκοντας τούτων ἑκάσταις, οὐκ ἀπό τινος οὐμενοῦν ἀλογίστου ἐμπειρίας, ὁποία τῶν μικρά | σμικρά ] βλεπόντων θέλξαι μόνον ὑπάρχει [ ὑπάρχειν] τὴν αἴσθησιν. Ἐν οἷς περιορᾷν ἔστιν ἀλωμένους ενίους, τὰς αὐτάς που περιόδους, τὰ αὐτὰ συνδετικὰ τῶν μερῶν τοῦ λόγου μόρια ἄλλοτε ἄλλως ἐξαγγελλόντων, καὶ τὴν ὑπόκρισιν διαφθειρόντων, καὶ τὸ ἦθος ἅπαν λυμαινομένων, καὶ οἷον ψυχρά τινα μέλη περιοδόντων τινα... περί... των, ] τὰ ἀνειμένα ἔστιν ὅτε εντεινόντων, καὶ δια λυόντων ἔμπαλιν τὰ τεταμένα ἀλλὰ τέχνης θεσμοῖς ἐπιβεβλημένας καὶ περιόδων εἱρμῷ καὶ τά Τὰς πιθήκους γάρ φασιν, ἐπειδὰν τέ χωσιν, ὥσπερ ἀγάλμασιν ενατενίζειν τοῖς βρέφεσιν, ἀγαμένας του κάλλους· οὕτως ἐστὶν ἡ φύσις φιλό τέκνον! τὰ δὲ ἀλλήλων ὁρῶσιν ἅπερ ἐστί, πιθήκων παιδία. 575, ἐγρηγόρου. γρηγόρου Πῶς εὐχὶ ῥεῖθρα πνευματόῤῥυτον χύσιν Ποταμὸς ἀνένωτος ἐκ διδαγμάτων Ο γρήγορος τους πλημμυρήσει πανσόφως; Ο γρήγορος νοῦς, τῶν βροτῶν ἡ τερπνότης. καὶ κάλλος. καλός ο μέγας κάλλιστός τε ῶν, καὶ μέγας ὀφθῆναι. πρὸς δέ τινα, πρὸς δέ τούτοις, πρὸς δέ τι, πρὸς δ' ἔτι. 90, 22): Πρὸς δὲ ἔτι καὶ προσελά δε το φίλος ἐὼν 'Αριαράμνης. 575, ο μενουν ο μεν οὖν. οποία ὁποῖα οποία ὁποῖον, Εν οἷς. ἐν ᾧ, τεταγμένα. μένος τεταγμένος,
nisi ob ipsum propositum gratior acceptiorque re putabitur. Quid enim omnium tibi jucundius atque pretiosius, quam Gregorium et Gregorii opera con tueri atque audire? Cujus gratius est sermones et mentem investigare, quam illius Vigilantis (sic enim vocare eum magis proprium est)? Quantæ abyssus sapientiæ! Quante altitudo theolo gia, sive eloquii decore simul et magnitudine, sive varia arte, speculatione et gratia! Constituimus igitur, etsi id audax, quæ latres ad sapientissimo rum horum sermonum verba nonnulla explicanda explanandaque accurate ediderunt, breviore ac lu cidiore quodam modo exponere, et præterea non nulla e nostris addere, ad sententias enucleandas, quoque honoratissimo talis videretur, non ob aliud Band. Band., Coisl. sensumque absconditum magis in lucem pronen Band. Band. Coisl. Band. Coisl. Coisl., Band. [Band. Hæc forte auctori nostro suggessit Synesius (epist. 1). Ad Nicandrum mittens sermonem de quo ut judicet postulat, quia paterni oculi minus perspi caces quam alieni, eadem utitur comparatione qua bic Basilius Ms. Praetuli ex Bandi nio et Coisl. Cum eadem forma hoc verbo utitur ano nymus quidam auctor versuum politicorum parvi pretii (apud Matthæi Greg. orat. bina, p. 4), [supra, col. 933 A] qui, ut Basilius,ludit in nomine Gregorii Eumdem lusum et eamdem formam habet Nice phorus Callistus in carmine brevi in quo Patres Ecclesiæ recenset (ap. Fabric. Bibl. Gr., VII, 441). Coislin., Voces dum, denique et pluribus locis, neglectis quidem ut liquido forsan patentibus, at quibus opus esset aliqua vel secundum sensum interpretatione, vel secundum seriem ordinemque verborum concor dantia, vel secundum theoriam animadversione, vel secundum quasdam technicas periodorum schematumque et variorum scribendi generum regulas; his igitur operam studiosius impendere curavimus. Præterea et nonnullorum punctorum congruentes ostendimus positiones, locaque eorum singulis idonea, non e quadam nec prorsus irra. tionabili experientia, qualis est eorum parva pen dentium tantummodo sensum illustrare: in quo negligenter perspicientes nonnunquam deerrave runt nonnulli, easdem nunc periodos, easdem ca pulativas sermonis partium particulas alias alibi enuntiantes, et actionem corrumpentes, et passio nem omnem pervertentes, et quasi frigida quædam membra illustrantes, soluta nonnunquam contra bentes, intentaque vicissim dissolventes; sed artis legibus impositas et periodorum serie et ordine. conjunctivarum particularumn interpunctis distin clas. Tale igitur nostrum, Serenissime, munus, tale tibi litterarum amantissimo offertur. Ilis tibi gratulamur, omni laude et victoriæ hymuis junctæ sæpe occurrunt apud scriptores Græcos, ut jam dixi ad hæc Eunapii verba in Vita Prisci, initio (p.333) Mss. quod emendavi. Formula absolute posita cum ellipsi vocis sæpe occurrit apud Herodotum et apud alios non semel. Videndi Schafer in Ellipsibus; Fischer in Weller, Reiff in Artemidorum (p. 258). Mox loco ut legunt mss., scripsi Herodotus (tom. VIII, cap. Ms. Coislin., Ban dinium sequor. Lego cum Bandinio; ms. 573; Coislin vel non male. Quasi scriberetur in quo. Quid de hoc usu pluralis numeri sentiendum sit, jam dixi in notis ad Nicetam (vi, 454). Bandin. lis quæ alias (Ad, Marin. p. 71, 146) adnotavi de permutatione vocum_tɛta et adde locum Fischeri in Welles rum (tom. 111, p. 177); cf. Wakefield in Silva (tom. V. p. 8). Melissa epistolam quam ad Clearetem scripsit
col. 1079–1080page 4 of 94
Scholia in Gregorii orationem I contra Julianum
PG 36:1079; ξει τῶν συνδεόντων μορίων περιεστιγμένας. Τοιοῦτό του τοιοῦτόν τι] τὸ ἡμέτερον, γαληνότατε, δῶρον· τοιοῦτό σοι τῷ φιλολόγῳ τὸ προσφερόμενον· τούτοις σε δεξιούμεθα, παντὸς ἐπαίνου καὶ παιάνων κρείττοσιν ἐπινικίων· τοῖς ἡμῖν μὲν, προσευπορηθεῖσι [ ἡμῖν προσυπ. ] κατὰ τὰ μέτρον τῆς ἄνωθεν χάριτος χορηγηθείσης, ὑμῖν δὲ, προσενεχθεῖσι καὶ προσδεχθεῖσιν οὐκ ἀηδῶς, οἶμαι, ὁπόσον [ ὅπως ] ἐστὶν εἰκάσαι τὸ εὐγενὲς καὶ φιλεπίστημον τῆς ὑμετέρας ἡμετέρας διανοίας. Πιστεύειν γὰρ χρὴ τῷ τὰς ψυχὰς κάλλει τε καὶ πλούτῳ, μᾶλλον ἢ τῷ τᾶς ὄψιος καὶ τῶν χρη μάτων· τὰ μὲν γὰρ φθόνος καὶ νούσος παραιρέεται, τὰ δὲ μέχρι θανάτῳ πάρεντι ἐντεταγμένα. Έχει δέ μοι ὧδε [ ὧδέ μοι ] τὰ τῆς ὑποθέσεως. Εκτεταμένα, Παιάνων Με. παιά νων; παιώνων. Εἰς 262) τον α' τῶν κατὰ Ἰουλιανοῦ Στηλιτευτικών εἰς τὸν κατὰ Ἰουλιανοῦ στηλιτευτι των α'. οὐκ ἄδηλος ποικιλλόμενος. Αὐτὴν βάλλων οὐχ ὑπ' ἄλλων, ἀλλὰ τοῖς αὐτῶν πτεραῖς ἁλισκόμεθα. Οὐκ άδηλος ο σκοπός τήν τοῦ Παραβάτου στηλιτεύων κακίαν, καὶ πολλοῖς βάλλων αὐτὸν τοῖς εγχειρήμασιν, οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τοῖς αὐτοῦ πτεροῖς κατατοξεύων, οἷς ἐκεῖνος ἀεροβατών ἐπήρθη, καὶ μύθοις καὶ ἱστορίαις, καὶ σοφίσμασι δολεροῖς, γοητείαις τε καὶ θυσίαις, καὶ δαιμόνων ἀπά ταις τε καὶ χρησμοῖς καθ᾿ ἡμῶν τε καὶ Χριστοῦ ἐξυβρίσας ἐπτερύξατο. Πλείστης δὲ ὅσης τῆς ὕλης ὑποκειμένης, πολὺς ἐστι τῷ Πατρὶ καὶ ὁ τῆς τέχνης τοῦ λόγου σχηματισμός. Πῆ μὲν γὰρ πανηγυρικῶς, πῆ δὲ δικανικῶς, πῆ δὲ καὶ συμβουλευτικῶς πρόεισι, κατὰ πᾶν εἶδος τῆς τέχνης στρεφόμενος το καὶ ποικιλλόμενος. Καὶ μυθικῶν δὲ πλασμάτων καὶ ἱστοριῶν προσευπόρησεν ἀνασκευῶν συναναφαι νομένων ἀναγκαίως τῇ ὑποθέσει, καὶ συνυφαινομένων [ συμφαινομένων ] δυνάμει λόγων τοῖς ἐνῶ θυμήμασι καὶ ἐπιχειρήματι τῇ συμφράσει τῶν ἀποδείξεων. 532 2. Ακούσατε ταῦτα, πάντα τὰ ἔθνη, καὶ τὰ ἑξῆς. Τοῦ προοιμίου ἡ πρότασις ἐκ προφητικῶν είληπται φωνῶν ἄγαν προσήκουσα τῇ ὑποθέσει, ἐν ᾗ Αὐτοκράτωρ μὲν ὑπόκειται, πολλῶν ἐθνῶν ἐπάρχων καὶ πόλεων, καὶ μικροῦ πᾶσαν κατασείσας τὴν οἰκουμένην, καὶ εἰς τὸ ὕψος λαλήσας ἀδικίαν, μῦθοι καὶ πλάσματα, μυθικά πλάσματα, Ως πρᾶγμα καὶ γὰρ πλάσμα του μύθου βλέπω... Καὶ τοὺς σπορεῖς σου τῶν μύθων καὶ πλασμάτων. τῇτε συμφράσει. Του σύμφρατις, φυσ
pretiosioribus his nobis quidem satis abunde sup peditatis juxta mensuram præeuntis supernæ gra- [ Band., Coisί. tiæ; vobis vero non ingrate accipientibus disposi tisque, ut puto, quantum æstimari licet de vestræ mentis generositate atque in scientias studio. Band. Band. [Band. Ita se habet propositum meum. sic claudit Εmendo, Coisl. Band. juxta ms. 87 bibliotheca Mazarinez. recepi ex Bandinio. 575, Coislin., IN GREGORI ORATIONEM I CONTRA JULIANUM IMP. In primam orationem stelitenticam contra Julianum. (Cod. p. Non obscurus sermonis finis, Apostatæ nequi tiam exprobrans, multisque eum lacessens argu mentis, quinimo et propriis pennis sagittans, qui bus iste quasi per aera vagatus exaltatus est, et fabulis, historiis, sophismatibus fraudulentis, præ stigiisque et sacrificiis, ac demonum fraudibusque et oraculis adversus nos atque Christum cum igno minia invectus est. Maxima igitur supposita mate ria, multus est Patri sermonis artificii habitus. Nunc quidem panegyrice, nunc vero judiciali modo, nunc autem deliberative procedit, juxta genus om ne artis inflexo variatoque sermone. Et mythicis quidem adinventionibus atque historiis abundavit, confutationibus, ut ex proposito necesse erat, simul enuntiatis adjunctisque vi sermonum argumentis et sententiis probationum connexione. Audile hac, omnes gentes ', et quæ sequuntur. Procemil protasis e propheticis desumitur verbis, maxime proposito accommodata, in quo de impera tore agitur, qui multis gentibus ac civitatibus præerat, universumque terrarum orbem fere con cusserat, et in Excelsum impietatem locutus fue * Psal. XLVIII, 2. Coislin., D. Clemencetus in Monito ad Steliteutica hunc locum citat a verbis usque ad legit, minus bene. Manifeste alludit auctor ad illius aquil verba quæ, juxta fabulam, propriis exuviis penna tam vidit sagittam qua confossa jacebat... S. Gregorius Nazianzenus. Alias (ad Marinum, p. 113, 148) hæc verba Coisl. Col. illustravi. Videnda etiam quæ recentius observavit Witten bach in libro II Philomathiæ. S. Theodori panegy rista bis hoc loquendi modo utitur Forte in Thesauro Henrici Stephani desideratur, hic, ut puto, innuit_seriem, connexionem probationum. Vide Ernesti Lexicon technologicum.
col. 1081–1082page 5 of 94
PG 36:1081καὶ εἰς αὐτὸν τὸν τοῦ παντὸς κόσμου κύριον καὶ ', τεχνίτην· εἰκότως οὖν οὐχὶ τοὺς τὴν οἰκουμένην μεν νον οἰκοῦντας καλεῖ, ἀλλὰ καὶ τὰς οὐρανίους 573 οὐρανίας] πάσας Δυνάμεις, τὸ κή ρυγμα μειζόνως ἐπαίρων, ὡς ἔκ τινος περιωπῆς τοῦτο γὰρ τὸ ἀποπτον βούλεται, ἐξ οὗ ἐστὶν ὄψεσθαι πολλά, μηδενὸς ὄψιν καὶ φωνὴν ἐπιπροσθοῦντος. Ἐπεὶ οὖν καὶ πρὸς οἰκουμένην ὅλην καὶ κόσμον ὅλον ὁ λόγος, οὐκ ἐξ ἀπόπτου μόνον, ἀλλὰ καὶ μεσαιτάτης ἔφη περιωπῆς· ἔστι μὲν γάρ πως καὶ ἐν ὑψηλῷ τινὰ καὶ ἐν ἀπόπτῳ εἶναι, μὴ μὴν ἐν μεσαιτάτῳ καὶ ἐπὶ κέντρῳ· καὶ οὐ δή που πρόσεστι τῶν κηρυττομένων ὑπ' αὐτοῦ πάντας επίσης ἐπαίειν. άποπτον, Α. Πλὴν ὅσον. Διχῆ διαστέλλει τούτοις καὶ τὸν σκοπὸν χωρὶς ίστησιν Ησαΐου, τὸν μὲν ὅσον ἐπὶ τῷ Ἰσραὴλ ἠθετηκότι μαρτύρασθαι, τὸν δε πάλιν, ἐπὶ τυράννῳ ἀθετήσαντι καὶ καταπεσόντι. 6. Ακουε καὶ ἡ τοῦ μεγάλου Κωνσταντίου ψυχὴ, εἴ τις αἴσθησις. Ἐπαινεῖ καὶ Μέγαν αὐτὸν πολλάκις καλεῖ, καὶ μάλιστα ἐν τοῖς κατὰ τοῦ Αποστάτου λόγοις, ἐξ ἀντιπαραθέσεως τυράννου καὶ μισοχρίστου, ὡς φιλόχριστον τοῦτον κατακοσμῶν τοῖς ἐπαίνοις. Εστι δὲ ἐν οἷς καὶ ὑπεραπολογεῖται τῆς ὑποψίας, ὡς συναπαχθέντος ᾿Αρειανοῖς ἁπλό τητι, οὐ μὴν κακουργίᾳ καὶ δυσφημίᾳ· τὰ δ' ἄλλα χριστιανοῖς μέγα όφελος καὶ λέγει καὶ ἐξυμνεῖ γεγε νῆσθαι. Εἴ τις δὲ αἴσθησις, φησί, διὰ τὸ Ακους, ὡς μὴ πάντη δήλου μηδὲ πᾶσιν αἴσθησιν τῶν τῇδε τοῖς ἀπελθοῦσιν ἔχειν μόναις γὰρ τοῦτο ταῖς τῶν Μακαρίων ἐν ἄλλοις φησὶν ἀποκεκρίσθαι ψυχαίς. 19. Καὶ γὰρ οὐ τῷ λόγῳ μόνῳ. Τῷ θείῳ λέγει Λόγῳ· οὕτως γὰρ ὀνομάζεται. 13. Μετὰ τῶν ἄλλων. Ποίων ἄλλων; οἷς ονομάζεται Υἱός, Σοφία, Δύναμις, καὶ τὰ λοιπά. Χαίρει γάρ, φησί, καὶ τῇ προσηγορία ταύτῃ καὶ τῇ δυνάμει. Ποίᾳ; τῆς κλήσεως ταύτης· οὐδὲν γὰρ ἕτερον δύναται νοῦν ἑρμηνεῦσαι καλῶς, ἢ Λόγος ὅλον ἐν ἑαυτῷ ἐν αὐτῷ] φέρων τὸν νοῦν· ὡς ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τὸν Πατέρα τε καὶ Γεννήτορα. Ο γὰρ δωρακώς, φησίν, ἐμὲ τὸν Πατέρα εώρακε 537 2. Εἰ δὲ ὅλως συμμίξαι. Κατὰ ἀπο στροφὴν πρὸς αὐτὸν ἐκεῖνον φησίν· "Εδειξάς σου τούτοις τὴν ἧτταν, συμμίξαι ἡμῖν καὶ εἰς χεῖρας ἐλθεῖν φοβηθείς, κἂν ἔδοξας νικᾶν ἐκεῖνον, ὃν ἡγων νίσω 265) μὴ ἀγωνίσασθαι πρὸς αὐτ τὸν τουτέστιν ἡμᾶς· ἐν οἷς δείκνυσι καὶ τῶν λόγων τύραννον ὄντα, ἐσχάτην ἀλογίαν, οὐ μόνον βίαν προσάψας αὐτῷ. χιν, εἶναι τοὺς ἀπελθόντας Έχειν. Αἴσθησις, Ισοκρατικόν. Εί τις αἴσθησις τοῖς τετελευτηκόσι περὶ τῶν ἐνθάδε γιγνομένων. τις ἐστι τοῖς τετελευτηκόσι αἴσθησις τῶν ζώντων. εἰ τις αἴσθησις, (§ 71, 505): Ε' τινες τούτων τῶν τετε λευτηκότων λάβοιεν τρόπῳ τινὶ τοῦ νυνὶ γιγνομένου πράγματος αἴσθησιν. λόγω μόνον.
SCHOLIA IN ORAT. I CONTRA JULIANUM. rat atque in ipsum totius mundi Dominum et [Sic. Coisl. Cod. artifcen. Non immerito igitur non terrarum orbem incolentes modo vocat, sed et caelestes omnes pole states, advocatione altius elata, quasi e specula quadam. Hoc enim vult id est ex quo multa licet aspicere, nihil oculos vel vocem probi bente. Cum igitur et ad universam terram, univer sumque mundum sermo sit, non ex edita tantum modo, sed ex mediterranea specula dixit. Etenim fieri potest ut quivis in excelso quodam editoque Joco sit constitutus, non autem in mediterraneo et in centro, neque ab omnibus, ad quos verba facit, pariter exaudiatur. Col. 533 1 Hoc unum interest. His dividit propositum), osten dilque ab Isaiæ diversum hic enim ea ob Israel qui Dei legem rejecerat contestatur; noster vero ob Ibid. Ibid. Ibid. [Coisl. (Joann. Col. (Cod. p. Psal. LXXII, 8. • Joann. 9. Legendum videtur vel Scholiastes Montaculii hic opportune notat Similia enim habet Isocrates in Eragora, initio Huic Isocratis loco, quem exscripsit D. Clemencet, alius addi potest haud absimilis ex Menexeno Platonis (§ 21): El For mula cum de mortuis agitur, alias tyrannum qui et eam rejecit et misere occidit. Audi hæc etiam, Constantii Magni anima, si quis mortuis sensus. Laudat Magnumque eum sæpius vocat, et maxime in sermonibus adversum Apo statam, ex parallelo tyranni Christoque inimici, quasi Christi amantem hunc laudibus exornans. Alicubi eum defendens dicit ad Arianismum incli natum fuisse simplicitate, non autem impietate atque infamia: cæterum Christianis eumdem magnæ utilitati fuisse et ait et prædicat. Si quis sensus, ait, audi, propter quod non omnino patet neque omni bus hujusce mundi rerum sensum esse defunctis solis enim hoc beatorum animabus concessum alias dicit. Neque enim Verbo duntaxat. Divino scilicet Verbo: ita enim nominatur. Præter alia vocabula. Quænam alia? Quibus nominatur Filius, Sapientia, Virtus, et cetera. Gaudet enim, ait, hoc nomine ac nominis vi et fa. cultale. Qua? hujus nominis. Neque enim alius recte sensus accipi potest, nisi Verbum totum in se ipso sensum ferens: sicut Filius et Verbum Patremque et Genitorem: Qui enim vidit me, ait, Patrem vidit. Quod si omnino signa conferre. Per apostrophen hunc istum compellat. His te victum declarasti, signa nobiscum conferre et manus conserere veri tus, etsi devincere existimasti eum, quem ne dimi cares, tantopere a te dimicatum est, nos scilicet in quibus ostendit et sermonum tyrannum cum summa stoliditate, non cum violentia tantummodo, egisse. etiam occurrit. Gottleber in Menexene quædam exem pla alert. Vide clar. Wolf. in hunc Leptinere locum not. ad v. Editi, Videtur Basilius textum sequi in nonnullis discrepantem ab eo quem nunc habemus,
col. 1083–1084page 6 of 94
PG 36:1083Β. 9. "Ηδη δέ μοι πηδᾷ καὶ ἴεται πρὸς πανηγυρισμὸν ὁ λόγος. Σημείωσαι ὅτι καὶ ἐπισημαίνεται διὰ τὸ πανηγυρικὸν εἶδος 11. Ὅσοι τε νηστείαις. Τοὺς τὸ θεῖον ἐκλι παροῦντας νυκτὸς καὶ ἡμέρας, μονάζοντάς τε, καὶ τοὺς τὸν βίον ἐκείνοις παραπλησίους λέγει, τούς τε δημεύσεις ὑπομεμενηκότας, καὶ τοὺς ἔτι προσταλαι πωροῦντας πρὸς ταλ. ] ἐν ποικίλαις βασάνοις, καὶ ὄρεσι δὲ καὶ σπηλαίοις καὶ ταῖς τῆς γῆς ὀπεῖς ἐνδιαιτωμένους, ὧν ὡς ἀληθῶς οὐκ ἦν ἄξιος ὁ κόσμος. 12. "Η τῆς ἑαυτῶν ὁ δή λέγεται. Τοὺς φυγάδας αινίττεται καὶ τῶν οἰκείων διαζευχθέντας. Τὰ δὲ δ δὴ λέγεται διὰ τοὺς οἰκείους πρόσκειται τῆς μικρᾶς καὶ σωματικῆς οἰκειότητος· ἡ γὰρ ἀληθῆς οἰκειότης καὶ μεγίστη, ἡ τῆς ἄνω πατρίδος καὶ συγγενείας ἐστί. Κακίας δὲ ὕλην τὸν πλοῦτον εἶπεν 14). πανηγυρικόν τυραννικὸν εἰρηνικός 540 7. 'Ετέραν δὲ μοῖραν λέγει τους, όσος Θεὸν ὁμολογοῦντες σκανδαλίζονται ταῖς τοιαύταις οἰκονομίαις, ύψουμένων τῶν ἀσεβῶν· σκανδαλίζονται δὲ διὰ πτωχείαν, ὡς αὐτὸς ἔφη 13), ψυ χῆς, ἐμπυριζόμενοι τοῖς λογισμοῖς, εἰρήνην ἁμαρ τωλῶν καὶ εὐτυχίαν μὴ φέροντες, δοῦλοι ὄντες τῶν παρόντων, καὶ μόνοις τοῖς τοιούτοις παραδόξοις θαύ μασι πρὸς τὴν ἀλήθειαν βεβαιοῦνται. 3. Είθε μοι τοῦ χοροῦ μέρος ἦν κἀκεῖνο τὸ σύστημα. Ἐντεῦθεν δῆλον ὅτι οὔπω ἡ τῶν μου ναχῶν ἔνωσις ἐγεγένητο, ἐφ' οἷς ἐῤῥέθησαν οἱ Εἰ ρηνικοί ὧν οὐ μέμφεται τὴν πίστιν, ἀκίβδηλον ᾠδὴν τὴν αὐτῶν δόξαν ἀποκαλῶν 5) καὶ οὐκ ἀδόκιμον, οὐκ εὐρυθμον δὲ, ἀλλ᾿ ἰδίαν καὶ οὐκ εἰς τὸ αὐτὸ ἐρχομένην. 12. Αλλ' όποίαν καὶ τίνα. Κινηθεὶς οὖν ἐντεῦθεν πρὸς λόγον ἀηδῆ τινα καὶ ψόγον, ἐπέσχεν αἰδοῖ τῆς ἐλπίδος, ὡς αὐτός φησι 13), καὶ τῆς ἑνώσεως. 541 1. Μίαν μοῖραν καὶ ἐν ψυχῶν γένος ἀποκηρύττω. Τοὺς ὀλιγοπίστους λέγει, καὶ ἐν καιρῷ πειρασμῶν σκανδαλισθέντας, καὶ τῇ πλάνη καθυπαχθέντας, ὧν καὶ χείρους φησὶν ἐκείνους, οι μηδὲ μικρὸν ἀντέβησαν αντεβόησαν] τῷ καιρῷ, οὐδὲ πρὸς ὀλίγον ἀντέστησαν, ἀλλ᾽ ἐκ περιουσίας ἐφάνησαν κακοί. 6. Τοῦτο γὰρ μεθαρμόζω. Τοῦτο ποῖον; τὸ ι εἰς θάλασσαν, ἔῤῥιψεν· οὐδὲ γὰρ εἰς θάλασσαν. Μεθαρμόζω γὰρ, ἔφη, καὶ μετατίθημι τοῦτο ἔρριψε γὰρ τὸν [ 573, έρριψε τόν ] ἀποστάτην καὶ δεύτερον Φαραὼ ὅποι φίλον τῷ ἀποῤῥίψαντι ἦν, καὶ ὅπως, φησὶν, εδικαίωσεν. 11. Καὶ οἷον διὰ κύκλου τινός. Πῶς διὰ κύκλου τινὸς οἷός οἷον] τέ ἐστιν εὐθύνειν; Δ', Β', Γ' καί. οιονεί.
Enimvero mihi jam exsitit, atque ad panegyri smum gestit oratio. Animadverte quæ innuit de panegyrico genere. Tum qui jejuniis. Deum suppliciter exorantes noctu diuque, in solitudine viventes, aut vitam simili modo degentes designat, illosque quorum bona publicata sunt, vel qui variis adhuc tenta tionibus laborant, quique in montibus, aut spelun cis, aut terræ cavis habitant, quibus, ut vere dicam, mundus non dignus erat. Vel patria sua, ut quidem dicitur. Fugitivos in nuit et a propriis disjunctos. Hoc vero, ut quidem dicitur propter familiares adjacel parvæ et corpo ralis necessitudinis. Vera enim necessitudo et Ibid. Ibid. [Coisl. Ibid. maxima quæ supernæ patriz et cognationis est. Vitii autem materiam divitias vocat. (Ibid. Alteram vero partem dicit eos qui, cum Deum confiteantur, talibus scandalizantur rebus, impiis scilicet exallatis; scandalizantur vero ob pauperta tem, ut hic ait, anima, cogitationibus incensi, peccatorum pacem ac felicitatem non ferentes, praesentibus inservientes, et solummodo hujusce modi miraculis in veritate confirmantur. Atque utinam ille quoque cœtus ad chorum no strum se adjungeret. Exinde patet quod nondum monachi in unum coierant, quibus de pace ora tiones ascriptæ sunt, quorumque non criminatur fdem, non adulterinam cantationem eorum opi nionem vocans, neque ignobilem inconcinnamve, sed peculiarem neque ad eadem vergentem. Quaminam autem et qualem. Incitatus igitur hic ad verba quædam molesta, atque ad vituperatio nem, verecundia auten retinetur, ut ipse ait, et spe unitatis procurandæ. Unam classem unumque animarum genus abdico alque propello. Parva Gdei homines designat, et in tentationum tempore scandalizatos, et errore de ductos, quibus et pejores ait eos, qui tempori ne tantillum quidem obstiterunt, sed sponte improbos se prebuerunt. Hoc enim immuto. Quidnam vero? Hoc, in mare projecit: non enim in mare. Immulo enim, ait, ac transpono illud. Namque projecit Apostatam se cundumque Pharaonem, ubi ipsi projicienti gratum fuit, et, ut ait, quemadmodum ipse justum censuit, Ac velut per circulum quemdam. Quomodo velut per circulum quemdam dirigit ac moderatur? Ne Recepi ex Coislin. pro mis. 573. Caterum quid sibi velit Basilius non bene video. Scholium forte quoddam innuit de ge nere panegyrico; et reipsa scholiastes apud Monta cutium agit de triplici genere oratorio: panegyrico scilicet, deliberativo et judiciali. Nonnulla bic deesse puto. Gregorii orationes ires intelligit Col. (Ibid. Ibid. (ibid. C. Ibid. (ibid. G Col. [Coisl., Ibid. G ms. Ibid. [Coisl., inscriptas, quæ in editione Clemenceti sexta, vicesima secunda et vicesima tertia sunt. Schisma de quo hic agitur ortum duxerat ex coquod pater S. Gregorii subscripserat formulæ Arianæ in concilio Ariminensi editæ. (29)Editi omittunt Editi,
col. 1085–1086page 7 of 94
PG 36:1085οὐδὲ γὰρ ὁ κύκλος εὐθὺς εὐθής ὑπάρχει, οὐδὲ εὐθύνει· διὸ 205 ) καὶ τὸ τινὸς τίνος ] πρόσκειται· ὡς οἱονεί πως διὰ κύκλου κι νηθέντων τῶν πραγμάτων ἡμῖν, ἐκ τοῦ ἀφ' οὗπερ σημείου τῆς εὐσεβείας καὶ διὰ τῆς ἀσεβείας κυκλικώς πορευθέντων εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν τῆς εὐσε βείας παρεληλύθει σημείον· ὁμοῦ μὲν γὰρ σαλευόμενά πως καὶ μὴ σαλευόμενα τὰ ἡμέτερα, καὶ ταῖς τοῦ βίου περιτροπαῖς τε καὶ παλιῤῥοίαις φερόμενα, αὖθις ὡς ἐν ἀκινήτῳ τινὶ τάξει καὶ προνοίᾳ μένει πάγια, τὰ αὐτὰ διὰ τῶν ἐναντίων παραδόξως ὁδεύοντα. 544 9. "Οταν αὐτῶν δυνηθώμεν παρελθεῖν τάχει ποδῶν τὴν ἀσέβειαν. Παρώδηκε τὸ προφητικόν 35)• Εἶδον τὸν ἀσεβῆ ὑπερυψούμενον καὶ ἐπαιρόμενον, καὶ τὰ ἑξῆς μέχρι τοῦ Παρῆλθε καὶ ἰδοὺ οὐκ ἦν· καὶ πότε οὖν ἐστι, φησὶ [ 573, οὖν φησί ], τοῦτο ἰδεῖν; ἢ δῆλον ὅταν τὴν ἀσέβειαν αὐτῶν τάχει ποδός ἀσφαλεῖ, τουτέστιν ἀποφυγῇ, θᾶττον δυνηθείημεν παρελθεῖν. 6. Λαοῖς οἷς παρέδωκε. Τουτέστι, Πέρ σαις. Οὕτω γὰρ μεθηρμόσθη καὶ τοῦτο, ἀντὶ τῶν Αἰ Οιόπων ληφθέν· ἐκείνοις γὰρ τὸν ὑβριστήν πα ραδέδωκε. 9. Οὐκ ἐπὶ πολὺ μετεωρισθέντα. Στη γὰρ δύο ἐβασίλευσεν ὁ τρισκατάρατος, ἐπεὶ πέντε έτη καίσαρ ἐγένετο, προβαλλομένου αὐτὸν τοῦ Θείου καὶ βασιλέως. 13. Διαιρόντων κεφαλήν. Παραπέφρασται καὶ τοῦτο ἀπὸ τοῦ ἐν κατάραις ὄφεως εἰρημένου Αὐτός σου τηρήσει κεφαλήν, σὺ δὲ τηρήσεις αὐτοῦ πτέραν 111, 15). Λάθρα μὲν γὰρ ὥσπερ έρποντες τὴν ἡμῶν ἑτήρουν Ελληνες πτέραν καὶ τὰ ἔσχατα, μὴ οἷοί τε ὄντες κεφαλὴν ἐπαίρειν, καὶ παῤῥησιάζεσθαι κακουργεῖν· ἐκελεύσθησαν γὰρ πατεῖσθαι ὑφ᾽ ἡμῶν, κἂν μικρόν τι καὶ φανερῶς ἔδοξαν κρατεῖν 545 9. Συστενάζει καὶ συνωδίνει. Το Αποστολικὸν τρανότερον ἐξηγεῖται τίνι συνωδίνει καὶ συστέναζει ὅτι τοῖς ἀνθρώποις καὶ τῇ φθορᾷ τῶν γιγνομένων καὶ ἀπογιγνομένων· στένει οὖν, φησὶ, καὶ ὀδυνᾶται διὰ τὸν ἐκ παρακοῆς θάνατον καὶ τὴν φθοράν. Πλὴν ἀποκαραδοκεῖ τὴν τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ ἀποκάλυψιν, εἴτουν ἀνάστασιν καὶ τὴν ὡς. ως. σημείου αὐτοῦ, τοῦ ἀσε οὺς αὐτῶν τάχει καὶ ἀσφαλείᾳ ποδός. τάχει ποδὸς ἀσφαλεῖ. παρῆλθεν; παρῆλθον, ἦ δῆλον ὅταν. η δηλαδη ὅτι ... η δηλονοτι. ή δηλαδή ὅτι, ἢ δηλονότι ή δῆλα δή, ή δῆλον ὅτι. Π. θεν, ὦ Σώκρατες, φαίνῃ; ἢ δῆλα δὴ ὅτι ἀπὸ κυνηγεσίου τοῦ περὶ τὴν ᾿Αλκιβιάδου ὥραν; ἡ δῆλα δή, ἡ δῆλον ὅτι, ή κας αὐτὸν βρῶμα λαοῖς τοῖς Αἰθίοψι. μεν γὰρ ὅτι πᾶσα ἡ κτίσις συστενάζει καὶ συνωδίνει ἄχρι τοῦ νῦν.
SCHOLIA IN ORAT. I CONTRA JULIANUM. adjicitur quemdam, quasi enim per circulum di rectis rebus nostris, ex quo pietatis signo et per impietatem in orbem profectis ad idem rursus pietatis pertransiit signum: fluctuantes enim simul et non fluctuantes res nostræ, ac per vitæ agitatio nes æstusque ablatæ, rursus in stabili quodam ordine et providentia firmæ manent, iisdem per contraria mirum in modum gradientibus. [ms. 573, ] & que enim circulus rectus est neque dirigit; ideoque (Cod. p. [Codd., Col. (Psal. xxxvi, ms. Ibid. Ibid. Ibid. (Gen. Si quidem ipsorum impietatem pedum celeritate præterire possimus. Alludit ad hæc prophetica Vidi impium superexaltatum et elevatum, et quæ sequuntur usque ad illa: Et transivi, et ecce non erat. Ubi autem, ait, illud conspicere liceat? Quippe manifestum cum impietatem eorum cele ritate pedis stabili, id est effugiat, celerius pre terire possemus. Populis quibus traditus est, scilicet Persis. Ita enim convenit et illud pro Ethiopibus acceptum. Namque istis violentum tradidit. Cum haud diu intumuissent. Duobus euin annis ter maledictus iste regnavit, cum jam a quinque an nis Cæsar factus esset, promovente eum Deo et im. peratore. Caput attollentes. Hic alluditur ad ea quæ in serpentis maledictione dicta sunt: Ipse observabit caput tuum, et tu calcaneum ipsius observabis. Occulte enim sicut serpentes nostrum observabant gentiles calcaneum, atque extrema, cum non caput valerent attollere, et male facere liberius audere. Jussi sunt enim a nobis proculcari, etsi parvum aliquid et manifeste dominari videantur Ingemiscit et parturit. Apostoli textus manife stius indicat quibus ingemiscit et parturit; id est hominibus et corruptioni nascentium et intereun tium. Gemit igitur, ait, doletque, ob mortem ex contumacia et corruptionem; attamen exspectat Dei filiorum revelationem, seu resurrectionem et Col. incorruptionem speratamque libertatem adipisci * Psal. xxxv↓, 35, 36. * Gen. 3, 15. Rom. VIII, Coislin., In 573 νox compendiose scribi tury. Editi, quod ad præcedentem special; tamen forte præstal. Mox editi, Basilius videtur legisse Coislin., editt. quod praestat. Scribendum puto Non consen Liunt interpretes in scribendis formulis Quidam scribunt, alii Sunt qui in terrogandi notam post hæc verba ponant; alii non. Clar. Heindorf, inter eos annumerandus qui de Pla tone bene meruerunt, legit in Protagora, initio ubi legendum sine interrogationis signu ut fit inter seriocinandum, cum scilicet interlo cutor suæ ipsius interrogationi affirmative respon det; vel admisso cum nota interrogandi, reticen tia subintelligenda. Quia reipsa de Ethiopibus agitur in psalmo LXXIII (vers. 14), ex quo Pater hæc mutuatur: “Eòw Deest hoc scholium in 573; habet Coislin. ad marginem, sed prima manu. Agitur de loco Pauli ad Rom. viii, 22: Oľda Ut autem scholii sensus palcat, con ferendus textus Paulinus.
col. 1087–1088page 8 of 94
PG 36:1087ἀφθαρσίαν, καὶ τὴν ἐλπιζομένην ἐλευθερίαν ἐκδέ χεται. Θρηνεῖ μὲν γὰρ καὶ στενάζει ἀπαξιούσα φθαρτοῖς δουλεύειν, ἐπ' ἀφθαρσίᾳ κτισθεῖσα· ἐκδέ χεται δὲ ὅμως οὐχ εκοῦσα, ἀλλὰ διὰ [ ἐκοῦσα διὰ ] τὸν ὑποτάξαντα ἐπ' ἐλπίδι. 548 13. Καὶ τοὺς μὲν ὡς ξηρὰ παραπέμπουσα. Τοὺς Ἰσραηλίτας ἐν ἰσθμῷ καὶ ξηρᾷ παραπέμπουσα, τοῖς δὲ τοῖς Αἰγυπτίοις, κατὰ τὴν αὐτῆς φύσιν ἐπεισρέουσα, καὶ καταποντοῦσα. 3. "Αρτος Φόμενος. Τὸ μάννα λέγει τοῦτο γὰρ τῇ χρεία σύμμετρον εκάστης ημέρας ἐδί δου· τὸ γὰρ εἴ τι πρὸς τὴν αὔριον τεθησαύριστο ἑωλόν τε καὶ ἄχρηστον τῇ ἑξῆς ὑπῆρχεν 19, 20)- ὑπὲρ τὴν χρείαν δὲ καὶ 264 ) ὑπὲρ ἐκ περισσοῦ τὴν ὀρτυγομήτραν 15) νοητέον· βρέξαι γὰρ εἴρηται 27) ώσε χνοῦν σάρκας, καὶ ὡσεὶ ἄμμον θαλασσῶν πετεινὰ πτερωτά, οἷς τὸ ὑπὲρ ἐκ περισσοῦ δεδήλωται καὶ ὑπὲρ τὴν χρείαν. 10. Τείχη κατασειόμενα ἀριθμῷ δύο ναμιν ἔχοντι. Τῷ ἑβδόμῳ δηλονότι ἀριθμῷ. Ἑπτὰ γάρ, φησὶ, ἱερεῖς μετὰ σαλπίγγων ζ', ἑπτάκις τὰ τείχη τῷ τείχει) Ιεριχούς περιελθόντες, κατέσεισαν τε καὶ εἰς γῆν καταβεβλήκασιν, δυνάμει δηλονότι τοῦ ἀριθμοῦ. Εἴρηται περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τούτου ἐν τῷ εἰς τὴν Πεντηκοστήν λόγῳ πλατύτερον. τοῖς δέ αὐτῆς. Αὐτήν έτεθησαύριστο. ι. ΙΧ, ὑπὲρ ἐκ περισσοῦ ἀριθμῷ δ. ἔχοντα; 573 ἀριθμὸν δ. ἔχοντα. έχοντι ἀριθμῷ τῷ ἑβδόμῳ δηλονότι ἀριθμῷ, ἀκο λουθία Έχοντα έχοντι λάμποντα εἰ λάμποντι, στέργοντι ει στέργονται ποθέοντι εἰ ποθέοντα, Έχοντι ἔχοντα αριθμόν εἰς τὴν ν' λόγῳ. Τὴν ἑβδομάδα τιμῶσιν Ἑβραίων παῖδες, ἐκ τῆς Μωϋσέως νομοθεσίας· ὥσπερ οι Πυθαγορικοί τὴν τετρακτὺν ὕστερον, ἣν δὴ καὶ ὅρκον πεποίηνται, Οὗτος δ Πυθαγόρας Σάμιος φιλόσοφος, ἀφ᾽ οὗ Πυθαγορικοί ὠνομάσθησαν· παρ' οἷς τετρακτύς ἐτετίμητο· πη τὴν γὰρ τὴν τετράδα τῆς ἀϊδίου διακοσμήσεως ἀπέ φήναντο, τὴν αὐτὴν οὖσαν τῷ δημιουργώ. Αριθμός (α) δέ, γὰρ ἀριθμῷ αὐτῷ ὁ Θεὸς ὕμνητο. Εἰ γὰρ τὰ ὄντα πάντα, φησί, ταῖς ἀἰδίοις αὐτοῦ βουλήσεσιν ὑφέστηκεν, δῆλον ὅτι καὶ ὁ ἀριθμὸς ὁ ἐν ἑκάστῳ εἴδει τῶν ὄντων. Καὶ ὁ πρῶτος ἀριθμὸς ἐκεῖ ἐστιν· ἐκεῖθεν γὰρ καὶ ὁ ἐνταῦθα. Εἶτα, φησίν, ἀπὸ τοῦ ἑνὸς τὸ πεπερασμένον διάστημα γέγονεν ἡ δεκάς· ὁ γὰρ ἐπὶ πλέον ἀριθμεῖν ἐθέλων, ἀνακάμπτει πάλιν ἐπὶ τὸ ἐν καὶ τὰ ἑξῆς, μέχρι τῆς αὐτῆς πάλιν δεκάδος, καὶ οὕτω δευτέραν καὶ τρίτην μέχρι δεκάδος ἐπαρι θμῶν, ἐν τῇ δεκάδι τῶν δεκάδων ἐν τοῖς ρ' γεγονώς, αὖθις ἐπὶ τὴν πρώτην παλινοστεῖ· ἧς δεκάδος δύνα μις, ἡ τετρακτύς· ἐν δὲ ταύτῃ ἡνωμένη τις τελειότης. θεωρείται. Κατὰ γὰρ σύνθεσιν τὴν ἀπὸ μονάδος ἕως τετράδος δεκὰς γίνεται· ἓν γὰρ καὶ δύο καὶ γ' καὶ δ', δέκα. Εστι δὲ καὶ μεσότης ἀριθμητική μονάδας καὶ ἑβδομάδος ἡ τετράς· τῷ ἴσῳ γὰρ ἀριθμῷ ὑπερ ἔχει καὶ ὑπερέχεται, τριάδι; τε τράδι] μὲν ἑβδομάδος λειπομένη, τριάδι δὲ καὶ ὑπερ έχουσα μονάδος μονῆς. Αριστοι δὲ καὶ κάλλιστοι τῶν ἀριθμῶν καὶ ἡ μονὰς καὶ ἡ ἑβδομάς. Μόνη τῶν ἐντὸς δεκάδος ἡ μονάς, ὡς ἀρχὴ παντὸς ἀριθμοῦ, τὰς πάντων δυνάμεις ἐν ἑαυτῇ συνέχει· ἡ δὲ ἑβδομάς, ὡς ἀμήτωρ καὶ παρθένος, τὴν τῆς μονά δος ἀξίαν δευτέρως ἔχει, τῆς δή (α) αγεννήτου μονά δος καὶ τῆς ἀμήτορος ἑβδομάδος ἡ τετρὰς μέση κει μένη τὰς τῶν γεννώντων καὶ γεννωμένων δυνάμεις συνείληφεν, ἀπὸ δυάδος γεννωμένη καὶ γεννῶσα τὸν η' ἀριθμόν. Καὶ στερεοῦ πρώτη έμφασις ἐν τῇ τε τράδι εὑρίσκεται· τὸ γὰρ σημεῖον ἀνάλογόν έστι μας νάδι, τῇ δυάδι γραμμή, ἐπιφάνεια τῇ τριάδι, τὸ στερεὸν δὲ τῇ τετράδι. Πάλιν κριτικαὶ δυνάμεις τέσ σαρες, νοῦς, ἐπιστήμη, δόξα, αἴσθησις. Καὶ ἁπλῶς τὰ ὄντα πάντα ἡ τετρὰς ἀνεδήσατο, στοιχεῖα ἀριθμῶν, ὥρας ἔτους, ἡλικιῶν συνοικισμόν. Καὶ οὐκ ἔστιν εἰδ πεῖν ὁ μὴ τῆς τετρακτύος ὡς ῥίζης καὶ ἀρχῆς ἤρτηται· ἔστι γάρ, ὡς ἔφημεν, δημιουργὸς τῶν ὅλων απ τία, Θεὸς νοητός, αἴτιος οὐρανοῦ καὶ αἰσθητοῦ κόσμου.
tur. Etenim ingemit lugetque corruptis servire respuens, quæ ob incorruptionem creata est; ve rumtamen accipit invita, sed propter eum qui ipsam ob spem subjecit 7. Atque illos quasi in sicco transmittens. Israelitas in angusto et sicco transmittens, Ægyptios vero, secundum propriam ipsius naturam, inundans atque obruens. Panis pluviæ instar fusus. Mannam ostendit; hanc enim pro necessitate affatim singulis diebus dabat. Cujus quidem si quis aliquid in crastinum thesaurizaret, vietum statim ac inutile fieret. Quod vero supra necessitatem atque ex superfluitate, coturnicem innuit. Pluisse quippe dicitur tanquam pulverem carnes, et sicut arenam maris volatilia pennata; quibus ostenditur supra necessitatem atque ex abundanti. Muri concussi numero vim habenti: septenario videlicet numero. Septem enim, ait, sacerdotes, cum tubis septen, septies Hiericho inœnia circum euntes, concusserunt atque in terram dejecerunt ", numeri scilicet virtute. Dictum est de hoc numero in Oratione in Pentecosten copiosius. Coisl. Col. Ibid. (Exod. I, (cod. p. (Exod. IV, (Ps. Lxxvil, Ibid. (Coisl. Josue vs, 1 sqq. 7 Rom. viii, 20. • Psal. Lxxvi, 27. Hæc confirmant lectionem quam Montacutius et Clemencetus receperunt. Scribi posset 573, male. Coislin. Εst quod hæreas. De augmenti resecatione egi in notis ad Eunapium (pp. 304, 587). Clar. Hase exempla nonnulla affert in indice ad Timarionem (Notices des mss., P. JI, p. 257). Videtur Basilius in suo exemplari legisse. Coislin. cod. Lego emendatione mihi non dubia. Hanc confirmant vox in Coislin. et verla phrasis denique postulat. pro positum fuerit quod scripturæ compendia in vocibus in a ett de sinentibus adhibita descriptoribus sæpe fucum fe cerunt; inde accusativi pro dativis et vice versa. Hæc jam tetigi in notis ad Nicetain Eugenianum (ur, 318) et ad Manassem (1x, 180), ubi varias le ctiones adduxi. ergo in mutato, descriptor quidam scripse rit ut concordarent casus. Ms. uterque Oratio in Pente costen in editione Clemenceti est quadragesima prima. Reipsa in hunc locum, qui legitur initio orationis, Basilius sequentia scripsit quæ Lector conferre poterit cum commentario Hieroclis in Versus au reos (Notices des mss., t. IX, p. 11, p. 257), ex quo doctrinam suam manifeste hausit scholiastes noster. (ms. 573 p. 106, 1; Coislin. p. 105, 2) Legendum ut apud Ilieroclem, p. 222. [sic Coislin. Reg. (Coislin. Dein multus est scholiastes in exponendis numeri septeni proprietatibus. Ex his quæ fuse
col. 1089–1090page 9 of 94
PG 36:1089547 3. Τὸ τοῦ προσώπου κακόηθες. τοῦ Ἰουλιανοῦ λέγει, ἡνίκα τὸ στρατιωτικόν ἐξωπλίσθη κατὰ τῶν ἐν τέλει. Σημείωσαι ότι φόβῳ και νοτομίας 499 διὰ τὸν θάνατον τοῦ με γάλου Κωνσταντίνου, τὸ στρατιωτικὸν ἐκαινοτόμησε κατὰ τῶν ἐν τέλει καὶ ἀξιώματι· ἐν οἷς καὶ οὗτος σὺν Γάλλῳ τῷ ἀδελφῷ μετὰ Γάλλου τοῦ ἀδελφοῦ] ἐνείχετο, ὑπὸ δὲ Κωνσταντίου σέσωστο καὶ ἔν τινι τῶν βασιλικῶν χωρίων βασιλικῆς μετὰ τοῦ ἀδελφοῦ θεραπείας ἠξιοῦτο διὰ τὰς ἐπα γομένας αιτίας τρεῖς καὶ ούτε τῷ Θεῷ, οὔτε τῷ σώσαντι βασιλεῖ χάριν ἔσχεν, ἀλλ' ἀμφοτέροις ὤφθη κακός, ἀπὸ μὲν τοῦ Θεοῦ μὲν Θ.] ἀπόστασιν ἐννοῶν, κατὰ δὲ Κωνσταντίου ἐπανάστασιν, στρατὸν ἀπὸ δύσεως κατὰ τοῦ βασιλέως ἀγείρας, εἰ καὶ προφθάσαν τὸ τέλος τοῦ Κωνσταντίου έστησε τὴν ἐπισ βουλήν. 14. "Ο δέ μοι πρὸ τούτων εἰπεῖν ἀναγ καῖον. Τὰ πρότερα τῶν πραγμάτων αναχρονίσας 573 αναγνωρίσας] λέγει. 552 12. Τῷ μέντοι κλήρῳ φέροντες ἑαυτοὺς κατέλεξαν. Σημείωσαι ὅτι καὶ ἀμφοτέρουςτοὺς ἀδελφούς κλήρῳ κατατετάχθαι φάσκει. 4. Ὁ μὲν καὶ κατὰ ἀλήθειαν εὐσεβῶν. Τον Γάλλον φησί γνήσιον εἰς εὐσέβειαν ὑπάρχειν, εἰ καὶ τὴν φύσιν θερμότερον, Ἰουλιανὸν δὲ τὸν καιρὸν ἐξωνούμενον καὶ κρύπτοντα ἐπιεικείας πλάσματι την έμφυτον κακοήθειαν. 653 5. Ο ψυχῆς σοφῆς εἰς τὸ κακο ποιῆσαι. Σοφοῦ ὄντος αὐτοῦ εἰς τὸ κακοποιῆσαι, τὴν εἰς αὐτὸν βάσανον καὶ κάκωσιν αιωνίαν οὐκ ἀποπέ φευγε, καίπερ τοῦ Θεοῦ τὸ μέλλον διὰ τῶν δρωμέ των προκηρύττοντος, ἵνα τὴν ἀσέβειαν ἀνακόψῃ τῇ τῆς προγνώσεως υποδείξει. 9. Ἀλλὰ γινώσκῃ νοούμενος. Αλλ' ἵνα, φησίν, Ἰουλιανὸς γινώσκῃ ὑπὸ Θεοῦ μὴ ἀγνοούμενος, ἀλλὰ καταλαμβανόμενος ὑπ' αὐτοῦ μὴ ὑπεραί. ρηται. 357 6. Πλέον ἢ καλῶς. Ἀντὶ τοῦ πλέον τοῦ καλῶς ἔχοντος, ὅπερ ἐστὶ, κακῶς, καὶ ὑπὲρ τῶν Ἑλλήνων ἰσχυριζόμενος, ὡς τὸν ἥττω λόγον εἰς γυμνασίαν δῆθεν ἀναλαμβανόμενος, δυνάμει δὲ τὰς ἑπτὰ σάλπιγγας Ἰησοῦ τοῦ Ναυή, καὶ περιόδους τοσαύτας, καὶ ἡμέρας, καὶ ἱερέας, ἐξ ὧν τὰ Ἱεριχούντια τείχη κατασείεται. Ιεριχώ πόλις ἣν Ἰσραηλῖται είλον, Ἰησοῦ του Ναυή στρατηγοῦντος. Ἑπτὰ γὰρ ἱερεῖς μετὰ τοσούτων σαλπίγγων ἐν ἑπτὰ ἡμέραις, ἑπτάκις τῆς ἡμέρας ἰέναι κύκλῳ παρεσκεύασαν· οὕτω κατέσεισε τε καὶ κατηρίπωσε τὴν πόλιν. τρόπου, νος βασιλικής 13. ἠξιοῦντα. μέν γε, εγκατέ. λεξαν κλήρῳ: Κλῆρον λέ. κλήρος λέγεται) τὸ λαχεῖν καὶ ἡ κληρονομία, καὶ τὸ σύστημα τῶν παπάδων 8 καὶ νῦν τίθησι. Παραδόξως δὲ ὧδε διασωθέντες, προσετάχθησαν ἐν Καππαδοκίᾳ διατρίβειν ἐν Μακέλλῳ.... ἔνθα δὴ θεραπείας καὶ ἀγωγῆς βασιλικῆς ἠξιοῦντο, καὶ ματ θήματι καὶ γυμνασίοις τὰς καθ᾽ ἡλικίαν ἐχρῶντο, καὶ λόγων διδασκάλοις, καὶ τοῖς ὑφηγηταῖς τῶν ἁγίων Γραφῶν, ὡς καὶ κλήρῳ ἐγκαταλέγῆναι, καὶ ὑπαναγινώσκειν τῷ λαῷ τὰς ἐκκλησιαστικὰς βίβλους. Ει Ὁ τῶν θείων ὑπαναγνώστης ποτὲ λογίων, καὶ τῆς τοῦ μεγάλου βήματος ἠξιωμένος τιμῆς. Δήθεν λέ. λέ γει) Λέγει
SCHOLIA IN ORAT. I CONTRA JULIANUM. Morum istius pravitatem. Juliani scilicet, cum milites adversus eos qui imperio potiebantur, fu erunt instructi. Animadverte quod novarum rerum formidine propter Constantini Magni mortem, exer→ citum instauravit adversus imperio potitos ac di gnitatibus: in quibus et iste cum Gallo fratre de prehensus, a Constantio servatus est. Et in quodam regiorum oppidorum regali cum fratre oficio di gnatus est ob tres cilalas causas, et neque Deo, neque salvatori imperatori gratias egit, sed utri que visus est improbus, a Dei fide discedens atque adversus Constantium rebellionem parans, exerci tu a stativis adversus imperatorem congregato, nisi Constantii mors insidias prævertisset. Col. (Vide col. B) [Coisl., [Coisl., Ibid. [MS. Col. Ibid. Col. lbid. Col. prosequitur pauca describam quæ ad rem in qua versamur spectant. 'Evvow 68, ait Gregorius, xai Quod Basilius his verbis explicat De his et aliis nugis ad numerorum vim spectantibus vide Meursium ad Chalcidium (p. 3). et in primnis Classical Jour nal. tom. VIII, P. 365. Editi, quod sane praestat. deest in ms. 573; addidi ex Coislin. Deest etiam in quibusdam miss S. Grego rii apud Clemencetum. Hanc vocem merito reti nuit vir doctissimus; sed errat cum Socratis au cloritatem appellat; scribere debuit Sozomenum. esl Quod autem necessario mihi prius exponendum Resumpto altius tempore hæc dicit. Quin etiam in clerum seipsos ascripserunt. Ani madverte quod utrumque fratrem in clero ordina tos fuisse dicit. Alter quidem vere et serio pietatem profitens. Gal lum ait sincera pietate præditum fuisse, quamvis natura fervidiorem, Julianum vero tempus redi mentem, abscondentemque sub mansuetudinis specie insitam pravitatem. O sapientem animam ad malefaciendum! Sapiens iste cum esset ad malefaciendum, suumn autem cruciatum, malumque æternum non effugit, etsi Deus futura per ea quæ facta erant proclamaret, ut impietatem compesceret præscientiam demon strans. Verum consika sua patere intelligeret. Sed ut, ait, Julianus se a Deo cognium intelligeret, neque animo eferretur, frauden suam teneri sentiens. Plus quam equum. Nempe plus quam decebat, id est pessime, et pro Græcis contendens, quasi inferiorem doctrinam exercitationis videlicet causa tuens, et vi sermonis ac sophismatibus, non vero Has indicat Gregorius loco citato. Coislin. ut editi, qui mor legunt. Additur in margine, prima manu, e regione vocis (lego Similia habet Sozomenus (Hist. 1. v, c. 2) S. Gregorius etiam infra de Juliano recepi ex Coislin. pro (id est alterius codicis. etiam admitti posset si ad Gregorium referatur.
col. 1091–1092page 10 of 94
PG 36:1091λόγου καὶ σοφίσμασιν, ἀλλ' οὐκ ἀληθείᾳ, ισχυρότερον τὸν Ἑλλήνων λόγον ἢ 264, 2) τὸν τῆς εὐο σεβείας καὶ τοῦ κρείττονος ἀποδεικνύμενος. 6. Ασία δὲ ἦν αὐτοῦ τῆς ἀσεβείας διδασκαλεῖον, ὅσης γε τῆς ἀσεβείας περί ἀστρονομίαν, καὶ τὰ ἑξῆς. Τῇ γὰρ κινήσει τῶν οὐρανίων περιγράφοντες τὰ ἡμέτερα, καὶ τὴν κτίσιν θεοποιοῦντες παρὰ τὸν κτίσαντα, ἀσεβείας διδασκαλεῖον εἰκότως ταύτην πεποίηται οὗτοι γὰρ οἱ ἐν Ἀσίᾳ τηνικαῦτα ἀστρονομίᾳ καὶ γενέσει τὰς προγνώσεις τερατευσάμενοι, τὴν τοιαύτην ἀσέβειαν ἐξεπαίδευον φανταζόμενοι 13. Τὴν ἐναντίαν ζητοῦσα μεταβολήν. Τὰς εἰς ἄκρον εὐεξίας σφαλερὰς ἰατρῶν παλιές φασι και κινουμένων γὰρ πάντων τῶν ἐν γενέσει 573, ὅση γε. νος ἀσεβείας ὅση τε γε. τῆς ἀσεβείας ὅσης πεποίηνται. περιγράφοντες οι θεοποιοῦντες, πεποίηται οἱ ἐν Ασία, οι Ασιανοί, θεραπευσάμενοι καὶ φανταζόμενοι, τὴν τ. ἀπ. ἐξεπαίδευον. Ἐν τοῖσι γυμναστικοῖσιν αἱ ἐπ' ἄκρον εὐεξίαι σφαλεραὶ, ἦν ἐν τῷ ἐσχάτῳ ἔωσιν κτλ. φησί, Καὶ ὁ κόρος δι᾿ ὃν ὑβρίσαμεν. ἤτοιγε πρὸς τὸ κρεῖττον ἢ καὶ τὸ χεῖρον, ἀνάγκη κινεῖσθαι καὶ μεταβάλλειν τὰ κινητὰ σώματά τε καὶ πράγματα, ἐξ οὗ καὶ τὸν κόρον φασὶν ὑβρίζειν ἀποστασίαν γὰρ διδάσκει, κατὰ τό· "Εφαγεν Ιακώβ, καὶ ἐνεπλήσθη, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ ἀγαπημένος 15). Εἰς ἄκρον οὖν καὶ τῆς χριστιανῶν ἐληλακυίας εὐεξίας, ἐπεὶ μὴ οἷόν τε πλέον η ἰέναι ἐπὶ τὸ κρεῖττον, ἐπὶ τὸ χεῖρον κινηθὲν καὶ ἐναντίον μεταβέβληται. 560 2. Πρὸ μὲν συντριβῆς ἡγεῖται ὕβρις, Παροιμιακὸς ὁ λόγος ἀσαφῶς εἰρημένος, δν καὶ διασαφῶν, τῇ ὕβρει, ἔφη, ήτοι τῇ ἐπάρσει, ἐπακολουθεῖ συντριβὴ καὶ ταπείνωσις, ταπεινώσει δὲ εὐεξία. Κύριος ὑπερηφάνοις ἀντιτάσσεται, ταπεινοῖς δὲ δίδωσι χάριν.!!!, 34), τὰ ἐναντία τοῖς ἐναντίοις ἀντεισάγων, τὴν ἔπαρσιν μὲν συντρίβων καὶ ταπεινῶν, τὴν ταπείνωσιν δὲ δοξάζων τε καὶ ὑψῶν. 13. Μέσην 573, μέσον] πλημμελείας καὶ διορθώσεως. Πῶς; Ἐπλημμέλησε πρότερον, εἶτα ταπεινωθείς διωρθώθη, φυλάξας τὸ λόγιόν σου 67), ὡς ἐκ μὲν τῆς ἁμαρτίας τεχθείσης τῆς ταπεινώσεως, ἐξ ἧς μέσης ἡ ἐπιστροφὴ καὶ διόρθωσις ἠκολούθησεν. 1. Ὅρον μέν όρμον μέν ] ή βα (Κόρος) ("Υβρις) Τίκτει τοι κόρος ύβριν, όταν κακῷ ὄλβος ἔπηται Ανθρώπῳ, καὶ ὅτῳ μὴ νόος ἄρτιος ᾖ. Εθέλοντι δ᾽ ἀλεξεῖν όριν Κόρου μα τέρα θρασύμυθον. 575, πλέον ιέναι ἐπί. πλέον ἦν ἐπί. ἐπὶ τὸ ἐναντίον καὶ τὸ χεῖρον κινη θὲν μετ. πρὸ μ. σ. ἡγ. ὕβρις, απ παροιμίαι καλῶς φασί, παροιμιακὸς ὁ λόγος Παροιμίαι "γύρις ἄνδρα τα πεινοῖ, τοὺς δὲ ταπεινόφρονας ερείδει δόξη Κύριος.
veritate Græcorum doctrinam pia meliorique doctri la praestantiorem demonstrans. Ipsi porro Asia impietatis schola erat, impietatis nempe quæ ad siderum scientiam special, et quæ sequuntur. Coelestium enim motu quum res no stras dirigant, creationemque Creatoris loco quasi Deum habeant, hanc non immerito impietatis scho lam vocat. Isti enim tunc circa siderum scientiam et genituras præscientiasque ac præstigia vanissime versatl, hanc impietatem edocebant. Contrariam mutationem quærens. Valetudines ad summum bonitatis perductas periculosas esse me dicorum filii pronuntiant; commotis igitur omni (Cod. p. Ibid. bid. bus in generatione sive ad melius sive ad pejus, necesse est moveantur et mutentur mobilia cor pora et negotia: ex quo et saturitatem ait in in solentiam prolabi. Apostasiam enim docet, juxta illud: Manducavit Jacob, et impletus est, et incras satus est dilectus 10. Ad summum igitur et Chri stianorum perducta valetudine, cum altius ad me liora non jam ire liceret, ad pejora propulsa atque ad contrarium translata est. Contritionem quidem præcedit contumelia. Hæc e Proverbiis obscure dicta, nunc explanat: contu meliæ ait, hoc est animi elationis asseclam esse contritionem et humiliationem, humiliationis au tem gloriam. Deus superbis resistit, humilibus au tem dal gratiam '', contraria contrariis subrogans, elationem quidem conterens atque dejiciens, hu miliationem vero efferens ac gloria afficiens. Dejectionem scilicet inter delictum et resipiscen tiam. Quomodo? Deliquit prius, deinde se ipsum humilians, ad resipiscentiam conversus est, cu stodiens eloquium tuum; tanquam scilicet ex pec cato dejectio nala sit, ex hoc autem interposita, morum correctio et resipiscentia subsecuta sit. Ac Cæsari quidem et imperium et vita finem ac 10 Deut. xxxn, 15. 11 Petr. V, 5. Sic Coislin. Ms. quæ sequitur öons postulat. Editi aliter legunt; recipi saltem possent et Basilius verba addidisse videtur ui vocis sen sum exponeret. Coislin. Sic male scriptum fuerit ab aunanuensi quodam qui voces in nominandi casu positas, cum verbo concordare putavit; al legendum ut ad Gregorium spectet. Participia ponuntur in nomi nandi casu absoluto et referuntur ad voces quae subaudiuntur. Hic forte quædam aliter primitus erant disposita. Textus me inducit ut credam Basilium scripsisse, Hippocrates, exempli gratia (Aplor. 1, 3) Fortasse legendum nam ipsa sunt Gregorii verba Aliter nihil haberet pasiv in quo hæreremus; jam (Deut. xxxi, Col. (Prov. Ibid. Cod. (Psal. cxvi, Ibid. [Coisl. enim Satietatem ut Injuriæ matrem induxerat Theognis (155 Brunck.), quod etiam in proverbium cesserat. In Pindaro e contra (Ol. XIII, 12) Injuria mater est Satietatis. Vide Heyne in hunc Pindari locum. Ms. Coislin., Utramque lectionem admisi. Coislin., Scripsit Gregorius, quæ Basilius exponeus ver bis utitur, ex quo induci posset eum non vidisse per verba al hic intel ligi Proverbia Salomonis, in quibus (avi, 18) reipsa legitur locus citatus. Est etiam in Proverbiis locus aller (xxix, 23) quem opportune hic afferre poterat Gregorius vel Basilius d by Google
col. 1093–1094page 11 of 94
PG 36:1093σιλεία τῷ Καίσαρι καὶ ὁ βίος λαμβάνει. Γάλλον γὰρ ἀνέδειξεν ὁ βασιλεὺς Κωνστάντιος Αντιοχείας καίσαρα, τὸ οἰκεῖον περιθεὶς αὐτῷ 573 αὐτό] τοῦ πρὶν ἀξιώματος όνομα. Επει δε τυραννίδα με λετήσας καὶ μὴ λαθὼν ἀνηρέθη, ὅρον είληφεν, ήτοι τέλος καὶ περιορισμόν, ἤ τε ζωὴ αὐτοῦ καὶ ἡ βασι λεία. Ην γὰρ ἀνελών, μὴ μηνύσας τῷ βασιλεῖ Κων σταντίῳ, Μαγνέντιον υπαρχον Εψας καὶ Μάγνον κουαίστωρα· ἐφ' ὅ ἐφ᾽ ᾧ] κινηθεὶς ὁ Κωνστάντιος, μεταστειλάμενος αὐτὸν, περὶ νῆσον Φλανω νίαν ἀναιρεθῆναι ἐκέλευσεν. Σιωπᾷν δὲ φησὶ τὰ ἐν μέσῳ, αἰδούμενος αὐτῶν τὸ εὐσεβές, ὡς χρι στιανῶν· θρασέως γὰρ ὁ μὲν ἐπανέστη ὁ Γάλλος, ὁ δ δὲ Κωνστάντιος ἀνεῖλεν. Ἐπεὶ οὖν κατηγορήσαντος τοῦ ἑτέρου, τὸν ἕτερον ἀφεῖναι τῆς αἰτίας ἀνάγκη ἦν, τὸ θράσος ἀμφοῖν, ἐπαφείς, τὰ ἐν μέσῳ σιγᾷν ἔφη. 561 4. Καὶ δι' αὐτῶν ὧν ἐγκέκληκα. Απολογεῖται ὑπὲρ Κωνσταντίου, ὅτι, καὶ δι᾽ ὧν ἐγὼ κέκληκα, 265) ἤτοι ένεγκλημάτισα ένε κλημ.], κατηγόρηκα, ἀπολελόγημαι, φησὶ, ἱκανῶς ὑπὲρ αὐτοῦ· χρηστότητα χρηστότητος] γὰρ εἰς πῶν, ἐδήλωσα τὴν τῆς κατηγορίας ἄφεσιν· διὰ γὰρ ἀγαθότητα ἔλαθε τὸν θῆρα τοῖς τοῦ Χριστοῦ θρέμμασιν ἐπιστήσας. 564 4. "Ος γε καὶ εἴ τι παρελύπησεν. Ἐλύπει γὰρ τοὺς ὀρθοδόξους, προστεθεὶς ἁπλότητι τοῖς ᾿Αρειανοῖς, ἔλκων καὶ βιαζόμενος πρὸς ἕνωσιν, ὥστε μὴ διεστάναι ταῖς δόξαις, ἀλλ' ἓν πάντας χρι στιανοὺς εἶναι. Πλην δύο, φησί, χρηστότητες οὐ συν ἦλθον ἤν τε πρὸς τὴν εὐσέβειαν καὶ τοὺς χρι στιανοὺς εἶχεν, καὶ ἣν πρὸς τὸ ἀσεβέστατον χρη σευσάμενος ἐνεδείξατο τοῦ μέλλοντος ἐν ἀγνοίᾳ. 7. Δυσκίνητον λόγῳ. Ἰσχυρόν, δυσανά σκευον, καὶ μὴ δυνάμενον λόγῳ ἀληθείας κινηθῆναι καὶ ἀνατραπῆναι. 9. 'Ημιλλήθη τῷ ἀναδείξαντι. Τῷ ἀναδείξαντι βασιλέα Κωνσταντίῳ. Πῶς ἡμιλλήθη; καινότερον τρόπον, μὴ γὰρ ἀρετῇ σθένων, καὶ εὐσεβεία, ἀσεβείᾳ τε καὶ κακίᾳ ἐφιλονείκησεν ἐκνικᾷν. 565 5. Τίς δὲ οὐκ ἐκ τῆς πίστεως; Τίς, φησίν, οὐκ ἂν ἤλπισεν Ἰουλιανὸν ἐκ τῆς πίστεως ἧς ἐπιστεύθη παρὰ Κωνσταντίου, γεγενῆσθαι αὐτὸν Φλάνων περὶ Φλάνωνα τὴν νῆσον. συνεισῆλθον. συνῆλθον. οὐ καὶ δύο χρηστότητες οὐ συνῆλθον ἀλλήλαις. ἣν ἐπιστεύθη ἧς ΤΗς ΕΠΙ ΤΗ ΑΙΡΕΣΕΙ Η ΕΧΩΝ ΔΙΑΤΕ ΛΕΙ ΠΕΡΙ ΤΟ ΙΕΡΟΝ ΚΑΙ ΤΟΝ ΔΗΜΟΝ. νι,
cipit. Gallum enim creavit imperator Constantius Antiochiæ Cæsarem, ei attributo veteris dignitatis nomine. Cum vero tyrannidem molitus deprehen susque interfectus esset, terminum accepit, aul finem atque peractionem et vita ejus et imperium. Interfecerat enim, inscio Constantio imperatore, Magnentium Orientis legatum et Magnum quæsto rem: quo permotus Constantius accitum eum ad Phlanoniam insulam interfici jussit: se autein ait silentio premere quæ interea acciderunt, eorum pietatem venerans, ut Christianorum. Temere enim insurrexerat Gallus, Constantius vero interfecit. Dum igitur alterum accusat, alterum crimine libe ret necesse est: ideoque tenieritate in utroque reprehensa, quæ in medio sita sunt, silentio præ [Cod. [forte terire se dicit. Col. (cod. p. [leg. (Cod. Col. Ibid. Ibid. Col. Socrati et Philostorgio Domitianus.Quis Ba silius erraverit vix dubitandi locus. Apud Socratem audit, Ubi credes sit admissa non consentit inter historicos. Vide Valesium ad Ammianum Mar cellinum, xiv, c. 11, p. 57. Coislin. et editi, Melius Admittenda etiam videtur ex mss. particula negativa quæ in editis desideratur, . Ac duæ benignitates non con cordarunt altera scilicet erga pium genus, altera quam, futuri nescius, erga omnium hominum im piissimum exhibuit., Editores Gregorii retinuerunt cum lectionem ex pluribus mss. haberent. recipiendum puto ea ratione quod ex duabus te ctionibus ea eligenda est quæ minus trita videtur. In locis quæ attractionem admittunt amanuenses sæpe pronomini casum assignarunt quem postu Per ea quoque quæ objeci. Constantium defendit, quod, et per ea quæ objeci, sive criniinatus sum, reprehendi, causam ejus, ait, satis defendi. Nam benignitatem ejus ostendens, accusationis veniam indicavi. Propter benignitatem enim feram Christi ovibus insciens præfecit. Qui quidem et si quid nobis molestia exhibui:. Orthodoxis molestiam exhibuit, Arianis cum sim plicitate indulgens, ad unitatem excitans atque compellens, ut non jam opinionibus differentes, unum omnes Christiani essent. Attamen hæ duæ, inquit, benignitates non concordarunt: altera sci licet erga pietatem et Christianos: altera quam futuri nescius erga impiissimum benigne agens exhibuit. Ut sermone vix convelli posset. Validum, infra clum, nec quod veritatis sermone moveri et everti posset. Cum eo qui designatus fuerat certavit. Qui impe ratorem eum designaverat Constantius. Quo modo certavit? novo modo: non enim virtutis ac pieta tis laude, sed impietate et improbitate superare eum contendit. Quis non ex fide? Quis, ait, non speravisset Ju lianum ex fide quæ a Constantio habita est, fieri justiorem, quod quidem præter æquum, et impro abat verbum_loco casus quem postulabat nomen. Quod ex nota Brunckii ad Aristophanem (Thesmoph. 855) patebit, ut ii noscent quibus eam legere plas cuerit. In uno e marmoribus Oxoniensibus legitur decretum quod in honorem cujusdam Clinodemi Delii tulerant Reine sius, qui hæc exscripsit, HN EXON legit. Ut inter utramque lectionem statueretur, videndum esset marmor; interim magna cum probabilitate dicere possumus verain esse lectionem quæ in v male mulata fuerit. Horatii (1 Sal. 15 ) veteres edi tiones et mss. habent notante Judice, que nosti, populo. Cum autem criticus nescio quis scripsisset quem, mendum in omnibus editionibus repetitum fuit us que ad Bentleii recensionem, qui ablativum at tractivum quo reposuit et exemplis demonstravit
col. 1095–1096page 12 of 94
PG 36:1095δικαιότερον, καὶ παρὰ τὸ εἰκὸς καὶ τὸ τῆς καὶ 'Ασυλλόγιστον καὶ π. τὸ εἰκός ἐπιστεύθη. ἀμφοῖν έφυ, ἔφη κίας 573 τὸ κακ.] αὐτοῦ ἔμφυτον καὶ δυσμενές ημερώτερον ἔσεσθαι, λογιζόμενος ὡς ἀμφοτέροις δικαίς κρίσει καὶ βασιλικῇ τοῦ μὲν Γάλλου μεγάλου] ἐπιτιμηθέντος, Ἰουλιανοῦ δὲ προβληθέντος, ἐκ τῆς ὑπερβαλλούσης τιμῆς τοῦ δευτέρου δικαίαν τοῦ προτέρου τὴν κατάκρισιν, ἣν διὰ τὴν προπέτειαν ὑπομεμενήκει 575, ὑπομενήκει] κρίνων καὶ συλλογιζόμενος. Καὶ ἄλλως ἐπιχειρεῖ δεικνύναι οὐκ ἀλόγιστον πάντη τὴν Ἰουλιανοῦ προβολήν, ὅτι οὐχ ὅσον διὰ πίστιν Ἰουλιανοῦ ἐθάῤῥει Κωνστάντιος, ὅσον διὰ τὴν ἰδίαν ἰσχύν, θάττον καταλύσων αὐτὸν, εἴ τι ἐπιχειροίη νεώτερον· ὥσπερ καὶ Πῶρον, τὸν Ἰνδῶν βασιλεύοντα, λαμπρῶς ἡγωνισμένον 'Αλέξανδρος ὁ μέγας καταβαλών, οὐ μόνον ζῆν εἴασεν, ἀλλὰ καὶ βασιλεύειν ἐπέταξεν· ἐπ' αὐτῷ γὰρ ἦν ἰσχύος κράτει βουλομένῳ, εἰ κακόν λάβοι, χειροῦσθαι πάλιν καὶ δι καὶ ἀπαιτεῖν. 6. Ενὸν κρατεῖν καὶ ἡττημένον. Πῶς οἷόν τε ἦν κρατεῖν ἡττημένον; καὶ ὁ κρατήσων [. 575, ὁ κράτης] τίς καὶ τίνα; ὡς τῶν ἀντιλεγόντων νικώντων δῆθεν καὶ φαῦλον Κωνστάντιον πειρωμένων δεικνύναι, ἡττῆσθαι δοκεῖ ὁ τοῦτον ἐπαινῶν· εἶτα λαβὼν τὸν ἥττω λόγον ὁ θεσπέσιος • Οὗτος ἀνήρ, εἰ οὐκ ἀγαθὸς, ἔφη ὁ τὴν βασιλείαν Ἰουλιανῷ πεπι στευκώς, ὁ πιστευθεὶς καὶ εἰς τοιαύτην τιμὴν ἀνα χθείς, καὶ κακῶς ἀποδειχθεὶς, τίς ἂν πρὸς ἐκεῖνον νομισθείη; ποῦ δὲ καὶ τὴν τοιαύτην ἄξιον θεῖναι καὶ κίαν; εἰ γὰρ τὸ μὴ προειδέσθαι τὸν ἐξάγιστον ἐκείνου τρόπον ὑπὸ αἰτίαν ἐστὶν, αὐτὴν τὴν πηγὴν 573, ἐστι τὴν π.] τῆς κακίας ποῦ τάξαι δίκαιον; τὸ δὲ 265, 2) ασυλλόγιστον, ἢ ὅλως ἀκατανόησ τόν ἐστιν, ἢ δυσνόητον καὶ μὴ ῥᾳδίως θηρώμενον, ἢ αὐτὴν τὴν πονηρίαν ἀλόγιστόν τι καὶ ἀνόητον εἶναι φησι, μή συλλογιζομένην τὸ ἀγαθὸν καὶ προσῆκον. Μ. ρ. 23. Ταῦτα Πλάτωνες 573 Πλάτωνος], καὶ τὰ ἑξῆς. Οὗτοι τῶν παρ' Ελλησι φιλοσόφων οι κράτιστοι, καὶ μάλιστα ἐκείνῳ τιμώμενοι, λόγῳ μόνῳ τὴν ἀρετήν σεμνύνοντες καὶ φιλοσοφοῦντες ἐκδιδάσκοντες τὸ ἀδικεῖσθαι μᾶλλον ἤπερ ἀδικεῖν γεωμετρίας δὲ ισότητα, τὴν διὰ τῶν γεωμετρικών μεθόδων δεικνυμένην ἀδιάψευστον δικαιοσύνην τε καὶ ἀλήθειαν Γενναίους δὲ διδασκάλους, τους κατ' αὐτὸν ἐκεῖνον γεγονότας, Πορφύριον καὶ Λιβά νιον λέγει τοὺς σοφιστάς. ἔφυ. Οὐδαμῶς ἄρα δεῖ ἀδικεῖν, οὐδὲ ἀδικούμενον ἄρα ἀν ταδικεῖν, ὡς οἱ πολλοὶ οἴονται. Εἰ δ' ἀναγκαῖον είη, ἀδικεῖν ἢ ἀδικεῖσθαι, ἐλοίμην ἂν μᾶλλον ἀδικεῖσθαι ἢ ἀδικεῖν. ισότης γεωμετρική εί
bilatis ejus innatam acerbitatem mitiorem elici, repulans utrumque justo et imperatorio judicio, Gallum quidem poena alectum, Julianum vero ele clum, ex praestantissimo natu minoris honore ju stam prioris panam, quam pro temeritate passus est, judicans atque secum reputans. Alia ratione illud demonstrare conatur Juliani electionem nou omnino inconsideratam fuisse. Non tam enim ob Juliani fidem fidenti animo erat Constantius, quam ob suasmet vires, eum quam primam oppressu rus, si quid novarum rerum moliretur. Sicut et Porum, Indiæ regem, qui præclare pugnaverat, Alexander Magnus cum devicisset, non modo vi vere permisit, sed et rursus regnare præcepit namque in sua potestate esset, si malum comperi ret, rursus devincere pœnaque aſlicere. Cum mihi causam facile obtinere liceat, etiam superato. Quomodo superato causam obtinere lice ret? Quis vinceret, et quem? Quodammodo supe rantibus videlicet contradicentibus, Constantium que criminari conantibus, devictus videtur eum laudans. Inferiorem vero causam assumens divi nus orator, Iste vir, si malus est, ait, qui impe rium Juliano commisit, iste cui imperium commis sum est, quique ad hujusmodi honorem evectus est, ac postea sceleratumn se præbuit, quis existi mari debet? Talem ubi nequitiam collocabimus? Et si impios illius mores non prænovisse in culpa ponitur, ipsum improbitatis fontem quo tandem loco statuere par est? porro vel om nino inexplicabile, vel intellectu difficile et quod non facile deprehendi potest, vel ipsam improbitatem, irrationabile quiddam atque inexplicabile, esse dicit, quæ non quid bonum quidve decorum cogitat. Hæc ipsum Platones, et quæ sequuntur. Isti igitur apud Græcos philosophorum præstantissimi, maximoque in pretio Juliano habiti, sermone solo virtutem coronantes ac philosophantes, edocentes que injuriam pati potius quam inferre; Geometria vero æquitatem, eam quæ per geometricas methodos demonstratur, erroris expertem justitiam et ve ritatem; egregiosque magistros, quos iste conscrip serat, Porphyrium et Libanium sophistas dicit. hauc constructionem, Græcis familiarem, a lingua Latina non alienam esse. lis quæ collegit addam sequentia ex Fabretto (Inscr. Don. p. 321 ) DISEVMBENS VT ME VIDETIS, SIC ET Verba loco suo mota videntur; in textu edito rectius ponuntur post Basilium vel amanuensem hic errasse patet; sensus et syntaxis aµyorépwv postulant; mox vox pro genitivo habenda et sic interpretanda el alias etiam hic locus eget medica manu. Ms. Reg. quod sustineri posset; at [Cod. Coisl. [rod. Ibid. [cod. (cod. p. Col. 568 12. M. B. p. 66 B. C. p. 96 D.. [ms. multo praestat. Nonnulla observavi, ad Marine (p. 90), de hac facili permutatione vocum En el Bene Socrates in Critone Platonis (§ 10) Locus ipse ad quem alludit Gregorius legitur in Gorgia (pag. 469 C. 5. 55). inquit Socrates ad Polum, Clemencet. alium loculo laudavit, at is ille est quem intendit Gregorius. De hac præclara ethica paganæ sententia vide loca quæ indicant Fischerus ad Critonem; Davisius in Tusculanas et Wolfius ad Libanium. In his quæ hic de auctor, manifeste alludit ad hæc Socratis verba in
col. 1097–1098page 13 of 94
PG 36:10979. Οἱ καὶ λόγῳ πλάττουσι πόλεις. Πλά τωνα τούτοις καταπαίζει λόγῳ πλάσαντα πόλεις τὰς ἔργῳ μήτε συστάσας μήτε συστήναι δυναμένας. Μὴ εἶναι δὲ Πρόνοιαν καὶ Θεὸν οἱ περὶ Πυθαγόραν καὶ Ἀριστοτέλην καὶ Δημόκριτον καὶ Ἐπίκουρον ἐδόξαζον καὶ οἱ κατ' αὐτούς (θ)· οἷς καὶ διατύρων, τὴν ἀρετὴν λέγει άλλως καὶ ματαίως όνομα εὐπρεπὲς εἶναι αὐτοῖς πράγματος χηρεύον. Η] γὰρ ου συνεϊδέ τις ταῦτα; Ταῦτα, φησὶν, ἢ οὐδ᾽ ὅλως τινές συνεἶδον οὐδὲ ἐφαντάς σθησαν, οὐδὲ ταῖς τῆς ἀληθείας αὐταῖς τὴν διάνοιαν ἐκαθάρθησαν, ἀλλὰ βαθεῖ σκότῳ καὶ βορβόρῳ πρὸς τὰ κάτω καὶ τὴν αἴσθησιν Ιλυσπώμενοι (ἀπὸ τοῦ ἐν τῇ Εύϊ κατασπάσθαι []), οὐδὲν ὑπὲρ τοὺς ἀκαθάρτους δαίμονας ἔγνωσαν· ἢ εἴ τις μικρὴν κατὰ Σωκράτην καὶ Πλάτωνα, καί τινας ἑτέρους ἄγαν εὐαριθμήτους, ὑπὸ τῶν πιθανωτέρων παρεσύρη, καὶ ταῖς τῶν πολ δῶν δόξαις συναπήχθη μὴ ἀντισχών· ἡ γὰρ πιθανό της εγγίζει πως τῇ ἀληθείᾳ 1. 9. Χρῆναι φιλοσοφίαν καὶ βασιλείαν εἰς ταυτὸ συνελθεῖν. Ὁ ἐν Πλάτωνι Σωκράτης τότε τὰς πόλεις παύσεσθαι 573, παύσασθαι] κακῶν ἔφη, ὅταν φιλοσοφία καὶ βασιλεία συνέλθωσιν. Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν οὕτω· ὁ δὲ αὐχ ἵνα παύσωνται, ἀλλ᾽ ἵνα πλησθῶσι κακῶν. Έσπευσε γὰρ ἐν αὐτῷ ταῦτα συνελο θεῖν, καὶ ἑαυτὸν ἀνέδησε καὶ τῇ τῆς βασιλείας μεγάλη προσηγορία ἐτίμησε, καὶ οὐδὲ τὸν κύριον τῆς βασιλείας διάδημα περιβεβλῆσθαι, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα πρὸς αὐτὸν πρὸς αὐτὸν μάλιστα] Εκστρατεύει. 572 9. Μὴ θαυμαζέτωσαν, καὶ τὰ ἑξῆς. Οἱ μὴ τῶν τοῦ Θεοῦ λόγων τὸ ἀτέκμαρτον ἐπιστάμενα βάθος, μὴ θαυμαζέτωσαν, φησί· ἀναίτιον γὰρ πάντη (§ 135: Λέληθε σε ὅτι ἡ ἰσότης ἡ γεωμετρικὴ καὶ ἐν θεοῖς καὶ ἐν ἀνθρώποις μέγα δύο 415): Ταύτης καρπὸς τῆς φιλοσοφίας, οὐ λόγῳ πλαττόμεναι πόλεις· σκίνδαψοί τινες, ὡς αὐτοί φασι, καὶ τραγέλαφοι. & γλώσσα μόνη συνεί θησι. Λόγῳ πλαττόμεναι. Οία ἡ ὑπὸ Πλά τωνας πλασθεῖσα μὲν, μηδέποτε δὲ γεγονυία· διὸ καὶ ἐπάγει· Σκινδαμοί τινες, καὶ βλίτυρι καὶ τραγέλαφοι, ἀνύπαρκτα πράγματα, συνθέσεις στοιχείων καὶ λέ ξεων, γλώττη, μόνον καὶ στόματι φερόμενα, κ. τ. λ. βλίτυρι, βλίτυρι καὶ σκινδαψός, Μ. σκινδαψοί βλίτωρ:. 33, 37): Βάλλα μοι τὸ κακὸν, τὸ πλῆρες, Λεύκιππος 1) καὶ ἑταῖρος αὐτοῦ Δημόκριτος στοιχειά φασινεἶναι τὸ κενὸν καὶ τὸ πλῆρες, καὶ τούτων τὸ μὲν πλήρες καὶ στερεὸν ὄν, τὸ δὲ κενόν καινόν τε καὶ μανὸν, μὴ ἦν· καὶ οὐθὲν μᾶλλον τὰ ἄν τοῦ μὴ ὄντος εἶναι φασιν, ὅτι οὐδὲ τὸ κενὸν τοῦ σώματος αἴτια δὲ ταῦτα τῶν ὄντων ὡς ὕλην· πανταχοῦ γὰρ εἶναι κενὸν ὅπου καὶ πλῆρες· οἱ δέ φασιν τὸ παράπαν μηδὲν εἶναι κενόν, μηδὲ αὐτὸν τὸν ὁρώμενον μέρα. πλήρη μὲν ὄντα καὶ σῶμα καὶ ταῖς ἀτόμοις περι πληθή. αυτόματον Επικούρου οὕτως ληροῦντος ή φιλοσοφοῦντος, τὰ τῆς Προνοίας ἐκβάλλοντος, καὶ τὰς ἀτόμους αἰτιωμένου, καὶ τὴν ἡδονὴν τέλος τῆς εὐδαιμονίας εἶναι ὁρίζοντος. 575, ματαίους δν εύπρ. άλλως ματαίως (ρ. Η γὰρ πιθ ἀληθείᾳ. Ὅτι ἑαυτὸν ἔστεψε ὁ δυσώνυμος, καὶ οὐ περιέμεινε τὸν Κωνστάντιον ταύτης αὐτὸν τῆς τιμῆς ἀξιώσει.
SCHOLIA IN ORAT. I CONTRA JULIANUM Ibid. CoL569 1.H [Coisl., [cod. Coisl., Col. Giorgia Heindl.) Hæc in memoriam revocant locum parallekim orationis quam dixit Gregorius in honorem Heronis philosophi (p. Basilii Scholion (p. 150, 1. ms. 873) dignum est ut legatur. Videtur Basilius in exemplari suo legisse verba xal quæ in textu edito desiderantur. Proverbia liter dicebatur ut res nola. rentur commentitia (Etymol. Cf. not. ad Epimer. Herod.. p. 291.) Αt hoo forte in causa fuit at Basilius vocem utramque legerit, cum Gregorius tantum scripserat, rejecta nt bar barum aliquid et vile sonante. Vide Scholia ad orationem in honorem Heronis philosophi, infra. Non bene, mea quidem sententia, Basilius Aristotelem et Pythagoram una cum Democrito et Epicuro de atheismo postulat. Alias nonnulla de Epicura et Democrito adnotavit quæ hic exsoribers opere pretium duco. Ad hæc Gregorii verba (orat. olim nunc sic de Democrito loquitur: (ms. p. 130, Qui civitates etiam sermone fingunt. His perstrin Bit Platonem, sermone Ingentem civitates, qure reipsa nec constitutæ sunt, nec constitui possunt. Non vero Providentiam esse, neque Derma Pytha κora, Aristotelis, Democriti et Epicuri discipuli existimabant, necnon et qui eorum doctrinas pro fesai sunt, quos noster deridens virtutem dicit inane ac speciosum duntaxat nomen esse cis, ac ne ompi vacuNN. Aut enim quispiam eorum hæc non intellexit? lac, inquit, aut malo modo perspexerunt quidam eorum alque excogitaverunt, neque veritatis radiis mentem purgaverunt, sed tenebrosa caligine et nito cœpo circa terrena auque in sensum radentia prevoluti, in limo scilicet demersi, nihil supra im mundos dæmones intellexerunt. Aut si quis leviter prospexit juxta Socratem, Platonemque et quos dam alios paucissimos, a probabiliori sermone abreptus est; probabilitas enim quodammodo ad veritatem appropinquat. Oportere enim philosophiam et imperium in unume convenire. Apud Platonem Socrates tune malorum finem urbibus fore dixit, cum philosophia et impe rium convenirent. Sie illi. Isto vero, non at malo rum fiņis sit civitatibus, sed nt ijs potius imple rentur. Festinavit enim ea in se congregare, sili ipse diadema imposuit, magnoque imperatoris no mine seipsum ornavit; neque exspectavit ut per domiaum imperii diademnate cingeretur, sed et ideo adversus eum cuum exercitu profectus est. Nec tamen mirentur, et reliqua. Qui Dei judicio rum altitudinem omni conjectura sublimiorem, comprehendere non possunt, ne inirentur, ait. Ne (cod. Tum ad verba (orat. olim 23, nunc 25), haec de Epicuro scribit Μs. Optime Basilius Gregorianum voce exponit. Eodem modo adverbium w interpretantur scholiastes Aristophanis (Plut. 4400) et Timasus Lexicographus 193) «le quo videnda Ruhnkenii nota. Verba parenthesibus conclusa desunt in cod. 573; leguntur ad marginem Coislin. et prima manu. Haec non habet $73, sed Coïslin, in margine, eadem manu, et vi dentur pars esse scholii Basiliani. Celebris hæc sententia legitur in libro v Reipublica Platonis (p. 388). Eam Latine reddidit Rutilius Lupus (1, c. 6, p. M), quein ad hunc locum præclare illustravit doctus ejus interpres. Hio margini nonnulla addíta sunt quæ Basilii esse non puto Κedom, paucis mutatis, habet su lastes Montacutii.
col. 1099–1100page 14 of 94
PG 36:1099διὸ καὶ τῆς μὲν οὐκ ἐπεσχέθη ἀκοντί, οὐ μὴν ἐπήρθη πρὸς τὴν κακίαν ὑπὸ Θεοῦ. κακῶν τὸ θεῖον, τοῦ δὲ προελομένου τὰ τῆς κακίας Εκστρατία εκστρατεύει εκστρατίαν 573 παρ' ήν, παρ' ὧν, παρών παρήν 9. Ἐπὶ τὴν ἐκστρατείαν. Εκστρατία παροξυτόνως· συντεθὲν γὰρ ἀναπέμπει 15. Αλλ' ἀποῤῥητοτέραν. Προθεσμίαν δη λονότι· παρῆν ὑπὸ δαιμόνων ἀρθεὶς τὸ μέλλον ὑπισχνουμένων, ἢ μᾶλλον οὐ κατὰ πρόγνωσιν δαιμονιώδη, ἀλλὰ κατὰ γνῶσιν, θάνατον 266, 4) ἐκ συσκευῆς Κωνσταντίῳ μελετῶν· οὗ καὶ αὐτουργὸς ἦν, κλέψας τινὰ τῶν ἔνδον, διὰ τὴν ἐπιχείρησιν τῆς πονηρίας ἣν ἐμελέτα ποιεῖν. Οτι δὲ οὐ διὰ δαι μόνων τοῦτο ἦν, έδειξεν ή Περσίς ὅπως εύστοχοι αὐτῷ 573 αὐτοῦ] πρὸς εὐεργεσίαν οἱ δαίμονες, εἰ μήτιγε καὶ αὐτὸ τὸ κακὸν εἶναι Ἰουλιανὸν τούτοις ἀξίως προσθήσομεν. 11. Μηδ' ὁ ἀφωνὴς πόλεμος. Εξ ἐπι βουλῆς τούτοις αινίττεται τεθνάναι Κωνστάντιον· ἡ *] γὰρ ἂν, φησί, ὁ ἀλιτήριος ἔγνω δι' ἔργου πληροφορηθείς, καθ᾿ ἑαυτοῦ ταχύνας, καὶ πρὸ τῶν Περσῶν ἐσωφρονίσθη ἂν τὴν μανίαν. 573 10. Καὶ τὸν σοφώτατον ἔχων ἐν ἄρ χυσι. Ὁ γὰρ βασιλεὺς, αἰσθόμενος τοῦ ἀλιτηρίου τὴν κατ' αὐτοῦ λύσσαν τε και ἐπανάστασιν, στρατῷ πολλῷ καὶ θυμῷ ζέοντι κατὰ τῆς ἀπονοίας καὶ ἀσι βείας αὐτοῦ, συνέσχεν ἂν, προϋποτεμνόμενος τὰς ἐλπίδας ἐκείνου, εἰ μὴ ἐν ἀκμῇ τῆς ὁδοῦ καταλελύκει τὸν βίον. Τὸ δὲ μεταξὺ ἀναφωνηθέν, "Ω τῆς ἡμετέρας κακίας! δηλοῖ διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν συμβεβηκέναι πρὸ τῆς ἐκδικήσεως ἡμῶν τὸ τοῦ βίου πέρας Κωνστάντιον δεδέχθαι. 7. Καὶ τῆς συμπεσούσης ἐπηρείας. Συμ πεσούσης εἰπὼν, επάγει, ἢ παρὰ τοῦ Πονηροῦ, καὶ τὰ ἑξῆς· ἐδόκει γὰρ ἐκ τῆς τοιαύτης φωνῆς τὰς ἐκ ταυτομάτου καὶ τυχηρὰς λέγειν· διὸ εὐκρίνων 573 λέγειν· διευκρινῶν] καὶ διορθούμενος διέ στειλεν, ἢ παρὰ μὲν τοῦ Πονηροῦ κινηθείσας καὶ προσπεσούσας, παρὰ Θεοῦ δὲ συγχωρηθείσας κρίμασιν οἷς μόνος οἶδεν αὐτός. 14. Οἱ μὲν γὰρ τὰς τελευταίας αὐτῶν πλη γάς. Τὰς ἐσχάτας, τὰς μεγάλας καὶ θανασίμου, οδύρονται, καὶ τὰς ἐντεῦθεν βασάνους, ἃς ὑπομείναντες καὶ ἡττηθέντες ἐζημιώθησαν. Ἐμοὶ δὲ, φη σιν 7), ἔπεισι θρηνεῖν μετὰ τῶν ἐντεῦθεν, καὶ τῶν ἐκεῖθεν βασάνων ἕνεκα. Καὶ οὐπω, φησί, τὸ μέγιστον λέγω· ποῖον; τὸ ἐξωσθῆναι Θεοῦ, μεί ζον ἁπάντων ὑπάρχον. 576 1. Πῶς μὴ δακρύσω; Τὰς διαφοράς λέγει τῆς ἀπωλείας τῶν δεδιωγμένων, εἶτα συλληφθέντων, καὶ ἡττηθέντων, τῶν προσδραμόντων καὶ κλαπείς κατεμήνυε τὸν καιρὸν καθ᾽ ἂν ἐπιχειρῆσαι δεῖ. βασιλεύς Τοσοῦτον γὰρ ἀπελήφθη καὶ φυγεῖν οὐκ εἶχεν, ὅτι μόλις ὕστε ρον την δύναμιν τοῦ στρατοῦ ίσχυσε χειρώσασθαι, ἤδη βασιλεύσας.
que enim malorim causa ullo modo divinum nu men est: vitium ejus est qui elegit. Ideoque non invitus a vitio repressus est, non tamen ad impro bitátem impulsus est a Deo. Ad hanc expeditionem. paroxytonus compositum enim remittit. Sed magis arcanum. Præstitum videlicet tempus. Adveniebat a damonibus excitatus, futurum polli centibus, aut magis non juxta diabolicam præeno tionem, sed juxta cognitionem, mortem ex insidiis Constantio moliens: cujus et architectus erat, do mesticorum quemdam celans, propter conatum nequitiæ quam facere meditabatur. Quod vero non per dæmones hoc fieret, Persia ostendit quam sa gaces atque in eum benevoli dæmones: nisi hoc quoque ipsum, quod Julianus nequam et improbus sit, ipsis ascribemus. Neque obscurum bellum. Hic ex insidiis innuit occidisse Constantium. Etenim, ait, consceleratus ille ac nefarius intellexisset ac eventu comperissel se adversus seipsum hac celeritate usum fuisse, et ante suam in Perside stragem, amentiæ pœnas persolvisset. Et sapientissimum hominem in laqueis irretitum tonens. Imperator enim, detecta istius nequissim:i viri defectione atque rebellione, cum magno exer citu adversus ejus amentiam impietatemque iracun dia fervens, undique cingebat eum, omues ejus spes præcidens, nisi in medio itinere diem extre mum clausisset. Quæ autem interponuntur: Proh nostrum vilium! ostendunt peccatis nostris factum Tuisse ut Constantius, antequam illatas nobis in jurias ulcisceretur, e vita migraverit. Eamque quæ ipsis accidit vexationem. Quæ ipsis accidit dicens, adjicit aut a diabolo invectam, et re liqua. Videtur enim his verbis, quæ temere et for tuito contigit, ostendere. Ideo mitigans et quasi se corrigens explicavit, quae ipsis vel a diabolo in vecta est atque ingruit, vel Dei judiciis permissa est, quæ solus novit. Quidam enim extremas duntaxat eorum plagas, Supremas, et magnas et letiferas lugent, et quas lic perpetiuntur penas, quas sustinentes multati sunt. Mihi autem, ait, in mentem venit eos defere, tum ob hujusce vita tormenta, tum ob sequentis vita cruciatus.—Εt nondum, adjicit, quod maximum est d:co. Quid? Deo ejici, quod cæteris omnibus gravius est, Qui potero non lugere? Diversam ostendit pœ nam eorum quidem qui vexati sunt, ac tormen tis succubuerunt, et eorum vero qui sua sponte ad Hæc desuut in ms. 575, addita in margine Coislin., prima manu, e regione vocis (supra col. 1097 3); sed manifeste ad hunc locuma revocanda sunt. Scboliastes legebat, quod et Clemencetus ex pluribus miss. babuit. Cod. Coisl. editi praetuli, quod phrasim expeditiorem reddit. **(77) Coislin. In margine et prima manu: "Ott 6 lbid. Ibid. (cod. p. [ms. lbid. [Coisl. Col. Ibid. [ws. Ibid. (ibid. Col. Coislin. iterum in margine nonuulla exhibes e regione vocis posita, sed male, nam ut hic revocentur sensus manifeste postulat. Eadem quoad sensum habet scho liastes Montacutii.
col. 1101–1102page 15 of 94
PG 36:1101αυτομολησάντων εἰς τὴν κακίαν, ὧν ἁπάντων πλέον τὸν συναρπάσαντα βίᾳ βίπ] καὶ βιασάμενον θρηνεῖν χρῆναι μέ φησι. Μᾶλλον δὲ τοῖς μὲν οὐδὲν δεινὸν ἐπηρεασθεῖσ: τὸ πεπονθέναι ἐπηρ. καὶ πεπ.] ὑπὲρ Χριστοῦ, τοῖς δὲ, παθοῦσι δηλον ότι και ήττηθεῖσι, προοίμιον τὰ πάθη τῶν ἀποκειμένων 573 υποκειμ.] κολάσεων· οἷς καὶ βέλτιον ἦν οἷς βέλτ. εξεν], φησί, εἰ καὶ μα κρότερον ἐκολάσθησαν· ἐν οἷς δηλοῦται μηδὲ τούτους ἀμισθὶ τὰς πληγὰς ὑποστῆναι μακρῷ δὲ ὅμως βέλ τιον αὐτοῖς ἦν μὴ τοῖς ἐκεῖθεν δικαστηρίοις τα μιευθῆναι. 12. Ταῦτα μὲν οὖν. Ποια; τὸ θρηνεῖν καὶ συμπαθῶς ἔχειν πρὸς τοὺς πεπτωκότας, καὶ μὴ ἐπι χαίρειν τοὺς ἑστηκότας ἐπὶ τοῖς πεπτωκόσιν. 10. Καὶ τὸ πρῶτον αὐτοῦ τῶν τολμημάτ των. Ποῖον πρῶτον; αἵματι ἀνοσίῳ τὸ τοῦ 266, 2) βαπτίσματος ἀποῤῥύπτεται καὶ ἀφαγνίζεται λουτρόν· οὕτως τὸ τὰ] ἑξῆς· τὸ δὲ, «Εἰς οἷους ἐμπίπτειν ἀναγκάζομαι λόγους!. ἐπεμβέβλη και σχετλιαστικῶς. • Αφαγνίζεται 573 ἀφο αγνίζεις] καὶ τὰς χεῖρας, ἀνάγνους εργάζεται τὰς τὴν ἀναίμακτον δεχομένας θυσίαν, δι' ὧν ἡμεῖς τῆς θεότητος καὶ τῶν παθημάτων κοινωνοῦμεν Χρι στῷ 3. Εντόμοις, ἀντὶ τοῦ, σφαγίοις 8. Αλλ' ἐπειδή γε εντόμων εμνήσθην. Διά τινων ζώων θυομένων καὶ τῶν σπλάγχνων ἀνατεμνομένων ὑποσημαίνεσθαί τινα ἐλέγετο τούτῳ μαντευομένῳ ἐν ἀδύτοις τισὶ καὶ ζοφώδεσι χωρίοις, ὑπὸ διδα σκάλῳ ὑποδιδ.] τῶν τοιούτων. Καὶ δή φησι 577 13), Θυομένῳ τὰ σπλάγχνα σταυρὸν αναδείκνυσι στεφανούμενον. Καὶ ὁ μὲν τῶν τοιούτων μύστης καὶ τῆς ἀσεβείας διδάσκαλος παρηρμ[ήνευσεν?] ὡς περιγεγραμμένων ἡμῶν διὰ τοῦ κύκλου, πρὸς τὸν οἰκεῖον σκοπὸν σχεδιάζων τὸ δεικνύμενον· πρὸς ὁ καὶ ὁ μέγας Γρηγόριος οὗτος ταλαντεύεσθαι καὶ ζυγοστα τεῖσθαι τὴν γνώμην φησι· πλὴν ἐν ταῖς μεγάλαις και νοτομίαις καινοτομεῖσθαι καὶ συμβαίνειν κατατίθεται πολλὰ τὸν τρόπον τοῦτον, καὶ καθαρώς παραδηλοῦσθαι τὰ θαύματος ἄξια εἰς τὴν τοῦ ἡμετέρου κράτους συναίσθησιν· ὅμως. Εἰ μὲν ψευδῆ, φησὶν 6), αύραι φέροιεν· εἰ δὲ ἀληθῆ, πάλιν τόδε καὶ τόδε. 580 7. "Ανεισι δ' οὖν καὶ τῇ ψυχῇ δαι μονῶν καὶ τοῖς πράγμασι. Ἀπ᾿ ἐκείνης ἐπλήσθη ξαιμόνων τῆς ἡμέρας, ἀφ᾿ ἧς καὶ τοιαῦτα προεθυμήθη προεμηνύθη], καὶ ἐβουλεύσατο τὴν ἀποστασίαν ἀπὸ Θεοῦ. 11. Αλλά γε έκδηλότερον καὶ περιφανέστερον. Δαιμόνων τότε επλήσθη, επισημαίνων δῆλον. δηλονότι δικαιωτηρίοις. δικαστηρίοις ει δικαιωτηρίας τὰ τούτων δικαστήριά τε καὶ δικαιωτήρια, ἀν. έργ. δι' ὧν ἡμ. Χριστῷ καὶ τῆς θ. καὶ τ. παθ. κοιν. Ριο δι' ὧν δι' ἧς, ἀλλά τότε καὶ περιφανέστερον.
impietatem accurrerunt, e quibus eum amplius Coisl. om. [Coisl. [ms. [id. Coisl. Ibid. Ibid. (cod. p. [Coisl. [ms. Ibid. G Ibid. [Coisl. (col. (ibid. Col. [Coisl. mid. Coislin., ms. Reg. scribit cum signo hyphen. Goisl. Lectionis varietas inter inducit ut credatur in his Philostrati verbis (Her. p. 268), duplicem inesse le ctionem, ut viderunt Valesius et Villoison. Verba desunt in ms. 575; habet Coislin. in margine, etiam prima manu, et forte alius secum vi abstrahentem et pessumdantem, sibi lugendum esse dicit. Quin potius his quidem qui vexati sunt nihi grave accidit, quod pro Chri sto passi sint; illis vero qui cruciatus passi sunt videlicet, et tormentis succubuerunt, hoc prælu-' dium quoddam earum pœnaruin quæ eos inament'; quibus scilicet conducibilius erat, nit, diutius excrn ciari: quo ostenditur neque illos frustra et incassum labores pertulisse; multo tamen satius ipsis fuisset non ad divinum tribunal reservari. Atque hac quidem. Quænam? Deffere et commi seratione prosequi devictos, neque stantes de la psis lætari. Atque hinc quidem facinora sua auspicatur. Quale primum hoc facinus? Impuro et nefario sanguine baptismatis lavacrum profanat atque exstergit. Sic quod sequitur. Hoc vero: Proh! in quos sermones incurrere cogor! per querimonia modum interje ctum est. Manasque suas profanal, impuras eficit, quæ incruentum sacrificium susceperant, per quod nos Deitati et passionibus Christi communicamus. Per incisiones, id est victimarum viscera. At quoniam incisionum mentionem feci. Per quæ dam animalia immolata et viscera incisa indicari quædam dicebantur huic oracula sciscitanti in ad ytis nonnullis tenebrosisque locis, a talium malefi ciorum magistro. Atque igitur ait quod sacrificanti victimarum exta coronatam crucem ostendunt. Ta lium vero pontifex et impietatis magister fiducia confirmabatur, tanquam circumscripti essemus per circulum, ad proprium propositum quæ ostende rentur prave et sinistre ex tempore interpretatus. Ad quod et magnus ille Gregorius se dubii atque aucipitis esse animi, et mentem quasi in trutina pen dentem habere dicit: verumtamen in magnis nova tionibus innovari atque accidere hoc modo multa constituit, et pure declarari admiratione digna, in nostra dominationis conscientiam. Attamen, Si fal. sunt est, ait, in auras abeat: si autem serum, rursus hoc atque illud. Cæterum ascendit, tum animo arreptitius, tum re bus ipsis. Ab eo die demonibus impletus est, quo res tam sceleratas et nefarias in animo immiserat ac defectionem a Deo molitus fuerat. Verum id apertius et manifestius tunc patuit. Dæ monibus tune impletus est, oculorum acie perspe… Basilii non sunt. Coislin. mallem ut scripsit Gre gorius. Hæc omittit ms. 573, habet Coislin. in mar gine. Gregorii Lortus editus habet tantum,
col. 1103–1104page 16 of 94
PG 36:1103σαφῶς διὰ τῶν ὀφθαλμῶν οὓς ἐθεράπευε μηδὲν δια φερόντων τῶν ὑλακτούντων. σοφίζεσθαι, μου 9. Ειδέ τι ἀνδρὸς σοφοῦ τὴν κακίαν. Εν τινι τῶν ἀντιγράφων ίδετε 573 είδετε] ἀντὶ τοῦ εἶδε φέρεται, όπερ στηλιτεύοντός ἐστι τὴν κακίαν ἴδιον· ἐνταῦθα δὲ ἄμεινον τὸ εἶδε, πρὸς τὸ εἶτ᾽ οὖν ἐδιδάχθη, τουτέστιν ἀφ' ἑαυτοῦ συνείδε, ἀλλ' οὐ παρά τῶν εἰς τὴν ἀσέβειαν ἀλειφόντων ἐδιδάχθη. Εύ ρήσεις δὲ τὴν λέξιν καὶ ἐν τῷ εἰς Ἥρωνα τὸν φιλό σοφον λόγῳ 581 3. Καὶ συγκαλύψειν τὴν ἀλήθειαν τοῖς σοφίσμασι. Σοφίσματα οἱ περὶ ταῦτα δεινοί καλοῦσι κυρίως τὰ μετὰ κατασκευῆς ἀπατηλὰ ψεύ σματα, καὶ τοὺς χρωμένους τούτοις, σοφίζεσθαι λέ γουσι. 9. Ταῦτα παιζέτωσαν παρ' ἐκείνοις Εμε πεδοκλεῖς. Οὗτος ἀλαζὼν φιλόσοφος, δς, ἵνα θεός να μισθῇ, τοῖς Σικελικοῖς κρατῆρσι τοῦ πυρὸς ἑαυτὸν ἐπαφεὶς, ἠφάνισται, μόνῳ δὲ τῷ σανδάλῳ ἀναβρα σθέντι, ἔξω ἐῤῥιμμένῳ, κατεμηνύθη, τὴν ἀλαζονείαν αὐτοῦ στηλιτεύοντι. Οἱ δὲ ἀδύτοις τισὶ καὶ ἐπινοίαις κατακρύψαντες ἑαυτοὺς ποικίλαις, ὑπὸ τῆς αὐτῆς κενοδοξίας ἐλέγχθησαν καὶ καθυβρίσθησαν 12. Τῆς παρὰ Θεοῦ τιμῆς, μᾶλλον δὲ καὶ ὑπὸ ταύτην. Τῆς δὲ παρὰ Θεοῦ τιμῆς τί ἂν ὑπέρτερον εἴη; Τί οὖν φησι; Τρεῖς τάξεις παραδίδωσιν, ὧν ἔνεκά τις τῶν ἐπαινετῶν τὰ ἔργα ποιεί, ή τῆς παρὰ Θεοῦ τιμῆς χάριν, ἢ δι' αὐτὸ τὸ καλόν, ἀλλ᾽ οὐ διὰ τὴν ὑπὲρ αὐτοῦ τιμήν τε καὶ ἀνταπόδοσιν, ἥτις καὶ πρώτη τάξις τῶν ἐπαινετῶν ἐστι· δευτέρα δὲ 267), ἡ εἰρημένη πρότερον, τῆς τιμῆς τοῦ Θεοῦ ἕνεκα· τρίτη δὲ, ἡ διὰ φόβον κολάσεως φεύ γουσα τὴν μοχθηρίαν καὶ πράττουσα τὰ ἐπαινετά. 585 5. Τὸν γὰρ Πρωτέα παρίημι. Τοῦτόν φασιν οἱ μῦθοι μεταβάλλεσθαι εἰς ὅπερ ἂν ἐδου λήθη. Ὅμηρος ὑπὸ τοῦ Μενελάου κρατηθέντα άκου σίως φησί 456. Ήτοι μὲν πρώτιστα λέων γένετ' ευγένειος, Αὐτὰρ ἔπειτα ἐράκων, καὶ πάρδαλις, ἠδὲ μέγας [αῦς.. Καὶ τὸ μὲν ἠθήσειος σύμβολον καλλωπισμοῦ, τὸ δὲ δράκων ἡδονῆς, τὸ δὲ τρίτον τῆς μετὰ θυμοῦ ἀγριότητας, τὸ δὲ τέταρτον τῆς μετὰ ἀκαθαρσίας θρασύτητος. 9. Καὶ ἀπολογία τῆς ἀγριότητος ἡ χρηστό της. Τὸ δοκεῖν φιλάνθρωπον, λίαν ἀπάνθρωπον ἦν αὐτῷ αὐτοῦ]· πείθειν γὰρ ἐπιχειρῶν καὶ απίπιο άλειφ. δαιμόνων, εἰδὲ τ: ἀνδρὸς σοφού, εἶδέ τι εἶτ᾽ οὖν ἀνδρὸς σοφ., εἶτ᾽ οὖν εἶδέ τι εἴτ' οὖν ἐδιδάχθη. θωπεύων, εἶτα εἶτ']. ἀποτυγχάνων, ἐγριοῦτο, καὶ ἦν αὐτῷ ἀπολογία τῆς ἀγριότητος ή χρηστότης, ὡς εἰκότως δοκοίη βιάζεσθαι, ὑπερορωμένης αὐτοῦ τῆς θωπείας, τῆς δῆθεν χρηστότητος. 2. Οὐχ ὡς εὔνους τῷ μεγάλῳ βασιλεί. Πρόφασιν, ὡς εἴνους τῷ μεγάλῳ βασιλεῖ Κωνσταντίν, τῶν βασιλείων ἐξῆγε Χριστιανούς, τῇ δ' ἀληθείᾳ, τῷ ραιο, ειδέ τι μέγα καὶ νεανικόν 1197), ἴδε οι ἴδετε. ὑπέρ, υπέρ υπό
eturn faciens quinam illi essent quos coluerat, nihil a latrantibus differentes. Atque in impietate excellanti viro, quiddam vidit. in quodam manuscriptorum late legitur pro slås, quod exprobrantis proprium est nequitiam: hie vero melius side cum qui carte edoctus est; id est a se ipso vidit, non autem ab iis qui ad impietatem eum alliciebant, edoctus est. Invenies autem hanc quo que lectionem in sormoue de Herone philosopho. Ut callidis consiliis veritatem obrueret. Sophi snata, qui harum rerum scientiam callent, nienda ca ea vocant, quæ adjuncta probatione, animos decipiunt, eosque qui his utuntur est vafre et subdole ratiocinari dicunt. Hæc apud illos lusitent Empedocles. Iste inani ja etantia tumens philosophus, qui ut deus haberetur, cum seipsum in Siculi crateris ignes dejecisset, ex oculis evanuit, soloque calceo, quem ignes rejece vant, inanis ejus amentia prodita est. Hi vero, în nonnullis antris cuin varia unente delituissent, corum anentia prodita, probro et contumelia per fusi sunt. Honorem a Deo, imo sublimius assurgere. Quid honore, qui venit a Deo, sublimius? Quid igitur. ail? Tres classes assignat eoruin qui laude digna Jaciunt, vel propter bonorein quem a Deo consequun tur, vel ipsum bonum honestumque, non vero propter honores atque remunerationem: quæ qui dem prima justorum classis est: secunda, que prius dicta est, propter honorem apud Deum; tertia, qui poenæ metu, a scelere et mateficio deterren tur, honestaque et laudabilia faciunt. Proleum enim omitto. Hunc fabulæ dicunt quamli bet formam assumere posse. Quem a Menelao ægre devictum Homerus narrat. Qui quidem primum leo factus est promissa juba, Ac deinde draco, et panthera, et ingens sus. Promissa leonis juba ornatus symbolum, draco voluptatis, tertia feritatis et iracundiæ, quarta im mundæ protervitatis. Acerbitati crudelitatique excusationem. Videri hu manum, perquam inhumanum erat illi. Persumiere Ibid. (ms. Col. lbid. Ibid. (cod. p. Col. (Odyss. IV, Ibid. enim quaerens et blanditias adhibens, ac deinde [ms: 575 nihil proficiens, sæviebat, eratque ci crudelitatis excusatio benignitas, ut non sine causa vim afferre vileretur, contemptis ejus blanditiis ac Geta beni-, gnitate. Non tam quia benevolo erga maguum imperatorem fuerant. Sub specie quod erga magnum im peratorem benevoli erant, ex aula Christianos sub Coislin., quod non probo; bic enim, ut puto, non demonies, sed sophistæ in telligendi, qui Julianum ad propriam impietatem allicere conabantur. Hujusce paragraphi initio Basi lius Gregorii textumn sic legit, qua certo praestat lectioni editæ, ex qua phrasis ft impedita. Legatur callem, [Coisl. Wid. Vide Gregorii orationem in honorem Heronis philosophi (Locus a Basilio indicatus is est, ut (col. ubi mss. quidan legunt hic Editi quod praestat; et ex his Ba quæ silius adnotat, patet eum legisse autem mendose scriptum ab amanuensi.
col. 1105–1106page 17 of 94
PG 36:1105μείζονι βασιλεῖ Χριστῷ· τούτων οὖν τοὺς μὲν παρ ωσάμενος, τοὺς 575 τοῦ] δὲ θανάτῳ προεξάγων, φησί, πρότερον. 588 14. Τολμά τε ἤδη καὶ κατὰ τοῦ μεγάλου συνθήματος. Τον τίμιον σταυρὸν λέγει, ὃς προπομπεύει καὶ προπορεύεται καὶ ἄγει τὸν στρατὸν εἰς ὕψος αιρόμενος, λυτήριον καμάτων ὑπάρχων, καὶ κατὰ Ῥωμαίους ὀνομαζόμενος. Εοικε δὲ τοῦτο ση μαίνειν ή Λατίνων φωνή, τὸ σίγνον ἢ βάνδον, ή τι ἕτερον βασιλεύον τῶν βασιλευόντων λοιπών σημείων βασιλικῶν, ὅσα ἐξῆς ἀπαριθμεῖται. 1. Εὐηθέστατε καὶ ἀσεβέστατο. Μετά βαρύτητος άγαν σφοδρῶς ἀποστρέψας λέγει· οὐ μόνον αὐτὸν ἀπαίδευτον, ἀλλὰ καὶ μωρὶν ἀποκαλῶν δεί κνυσι. Παλαιὸν δὲ καὶ νέον τὸ κήρυγμα εἶπε, τὸ μὲν, ὅτι καὶ πρὸ αἰώνων καὶ πρὸ καταβολής κόσμου ήν, εἶτα καὶ ὑπὸ ὑπὲρ] προφητῶν κακήρυκτο της Παλαιάς Διαθήκης, τὸ δὲ, ὅτι καὶ ἐν τῇ συντελείᾳ πεφανέρωται τῶν αἰώνων, τὸ μὲν τοῖς ὀλίγοις ταῖς προτέραις γενεαῖς ἐν σκιαγραφίαις καὶ τύποις, πολύ λοῖς δὲ τοῖς ἐν τῇ χάριτι ἐκτυπώτερον. Τὸ δὲ, ὡς ὑμεῖς τῶν θεῶν ὑμῶν τινα νέον ἀεὶ τερατεύεσθε, αἰνίτε τεται τὸν Ἀπόλλωνα, ἐπεὶ καὶ ἀγένειον ἱστοροῦσιν αὐτόν. 589 2. Ην ὡς Θεὸς ἐποίησεν. "Ην κληρονομίαν καὶ ἐποίησε 573 κλῆρον ἐπ.] καὶ ἐκλη μονόμησεν· ὡς Θεὸς ἐποίησεν, ὡς ἄνθρωπος ἐκληρονόμησε· σὺ κατὰ τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ τοῦ τὸν κόσμον καθήραντος τοῖς σοῖς μικροῖς ἐκχυθεῖσιν απ μασι τοῖς δαίμοσιν. πια! 589 10. Ὁ τὴν 'Ηρακλέους σέβων θαυμάζων] πυράν. Οὗτος οὐ] χιτῶνα ὑπὸ τοῦ Νέσσου τοῦ γίγαντος καταρρεύσαντος αίματος κεχρισμένον ἐνδεδυκώς, βέλει βληθέντος ὑπὸ Ηρακλέους; διὰ τὴν βίαν τῆς Δηϊανείρας· ὅστις 267, 2) χιτών τῷ τῆς ὕδρας αίματι πεφάρμακτο τούτῳ γὰρ φίλερου χάριν τὸν χιτῶνα φαρμάξασα στέλλει & δὲ ἐνδύς, ἐν βωμῷ παρέστη θύσων. Τῇ τοίνυν θέρμη τοῦ πυρὸς τοῦ χιτώνος ἐξάψαντος, ὁ πολύαθλος οὗτος οὐκ ἔστεξε τὴν πυράν, ἀλλὰ μεγάλα βοῶν καὶ θρηνών, νήσας ξύλων πυρκαϊὰν, καὶ ἐν πυρκ. ἐν] ταύτῃ περισπειραθείς, ἀπηλλάγη ἀπανθρακωθείς ἀπηνθρ]· κἀκ τοῦ τοιούτου θεὸς νενόμισται ἀτυχήματος, γεγονώς καὶ περὶ γυναῖκας ἄδικος καὶ ἀπό λαστος. Τὰς δὲ λοιπὰς τῶν ἱστοριῶν πλατύτερον ἐκτεθειμένας εὑρήσεις ἄλλοθι καὶ περίεργον λοι τὸν πολλάκις περὶ τῶν αὐτῶν ἀδολεσχεῖν. 593 Α. 8. Ορᾶς τοὺς ἀβίους τούτους. Μέχρι τούτων τοὺς θαυμαζομένους ἐν Ἕλλησι συναριθμη σάμενος καὶ τοὺς ἐν Ῥωμαίοις εὐδοκιμηκότας ἐν πολέμοις καὶ στρατηγίαις, Σκηπίωνας καὶ τοὺς κατ' αὐτοὺς, καὶ τὰ αὐτοῦ Ἰουλιανοῦ εὐχήματα ἐπαγαγὼν, ἐν τῷ τῷ [πο. ἐν οἷς τῷ στρ. ] στρατῷ συμβαδίζειν καὶ σχεδιάζειν συμβαδίζων καὶ σχεδιάζων] ταῖς τροφαῖς, καὶ τὴν αὐτουργὸν 575 τολμᾶται ήδη τολμά δε ήδη. ἐπεφάρμαχτο.
SCHOLIA IN ORAT. I CONTRA JULIANUM. ducebat, sed reipsa quod erga majorem imperato [me. Col. {Coisl. Ibid. [Coisl. Gol. [ms. rem Christum benevoli erant: quorum igitur alios quidem submovebat, alios morte prius subducebat, ail. Quinetiam adversus magnum illud vezillum dacia effertur. Pretiosam dicit crucem, quæ magni fice præcedit, in altumque elata exercitum ducit, ærumnarum solvendarum vim habens, hincque apud Romanos nomen trahens. Hoc autem indicare videtur Latina vox signam vel bandum, vel quodvis alind principatum in reliqua imperatoria vexilla' tenens, quæ continuo enumerantur. Homo stultissime et implissime. Per apostrophen cum vehementia et acerbitate invehens dicit; non modo eum imperitum, sed et stultum compellans ostendit. Veterem novanique prædicationem dixit, veterem quia ante sæcula mundique principiumi erat, vel a Veteris Testamenti prophetis prædicata est; novam vero, quia in sæculorum consummatione manifestata est; veterem, quia paucis et prioribus generationibus adumbrata et figuris expressa, tisque in gratia apertius declarata. Hoc vero, U vos deorum quemdam portentose confingitis, Apolli nem innuit, quem imberbem fuisse narrant, Quam ut Deus creavit. Quam hæreditatem et fecit et hæreditaté consecutus est. Ut Deus fecit, ut homo hereditate consecutus est. Tu adversus Christi sanguinem, quo mundus purgatus est, cum impuris cruoribus tuis, quos dæmonibus offers. Qui Herculis rogum admirarie. Hic tunicam Nos si gigantis craore infectam Auente induerat, sagitta ab Hercule perfossi propter vim Dejaníræ íllatam que quidem tunica hydre steguine infecta erat. Herculi philtri instar hane tunicam veueno perfu sam induendam mittit. Quam cum induisset, ad altare sacrificaturus accessit. Ignis vero calore tunica accensa, miserrimus ille non pressit incen dium, sed magnopere vociferans gemensque, ligno rum exstruxit rogum, in eum insilit et statim damnmnæ ardore delagrat, atque ex hoc infortunio deus reputatus est, qui erga mulieres violentus lis que deditissimus fuerat. Reliquas vero historias Col. {Editt. [Coisl. (cod. p. [Coisl. Coisl. fusius expositas alibi invenies, et celerum sapius Col. Coisl. [Coisl. [Coisl. Μs. editi Coislin. Vide supra not. ii. Apud Nonmum scilicet. de iis effutire supervacaneum est. Videsne hos pauperes. Postquam hucusque eoS qui apud Graecos in admiratione erant enumeravit, nunc cum his eos etiam recenset qui apud Roma nos in bellis ac militaribus imperiis illustrati sunt, velut Scipiones aliosque eorum similes: qui bus ea quoque adnectit, ob quæe Julianus gloriabe tur, nempe quod cum exercitu graderetur, simplici et illaborato victu vesceretur, omniaque in bello De hac articuli repetitione Vide Noticer des mss. t. XI, parte si, pag. 22.
col. 1107–1108page 18 of 94
PG 36:1107& αὐτουργῆ] στρατηγίαν ἐπισυνάπτει, ἀντιτιθεὶς τοὺς βίους τῶν ἁγίων Πατέρων καὶ ἀσκητῶν, ἀληθῶς τὴν ὑψηλὴν ἐν Χριστῷ φιλοσοφίαν ἡσκηκότων. Καὶ δια γράφει τὰ τῶν Ἑλλήνων, ἐπαίρει δὲ, ὡς ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Εἰρηνικών ἐπὶ τῇ τῶν μοναχῶν, ὡς αλ οἷόν τέ ἐστι πρὸς τοὺς τοιούτους τῆς φιλοσοφίας και νόνας ἐξικνεῖσθαι τὴν Ἑλληνικὴν φλυαρίαν· κἂν ὅτι μάλιστα επαρθείη κομπάζων ἐπὶ τῇ οἰκείᾳ τῶν λογισμών ματαιότητι. 597 10. Πόσοι ταῦτα καὶ μέχρι τίνος; Καὶ ταῦτα, φησὶν, εἰ φιλοσοφίας τινὸς ἐχόμενά ἐστιν, εὖ αρίθμητα υπάρχει πρὸς τὰς παρ' ἡμῖν χιλιάδας καὶ μυ ριάδας, καὶ τοιαῦτα πεφιλοσοφηκότας καὶ ὑπὲρ ταύτα καὶ θαυμασιώτερα, καὶ ἐν παντὶ τόπῳ καὶ ἐκ παντὸς γένους καὶ τύχης καὶ ἡλικίας προς οἷς 573 οὓς] καὶ τὴν δοκοῦσαν ἀντίθεσιν ἐπιλύων, φησίν, ὅτι κάν ἄλογος ἡ ἡμετέρα φιλοσοφία δόξῃ, οὐδὲ τοῦτο μέγα, έπεὶ τὴν εὐσέβειαν οὐ λόγος ὁρίζει καὶ στόματος σοφία, ἀλλὰ πρᾶξις, καὶ καρπὸς θεωρίας, βίῳ λαμπρῷ συλ λεγόμενος, ὡς καί τινι, φησί, τῶν παρ' ὑμῖν ἔδοξε, πράξιν λόγου τιμιώτερον εἶναι φιλοσοφήσαντι 18 γὰρ εὔλογον πλεῖον ἐν ἔργοις ἐν λόγοις], καὶ ἡ ἐν τοῖς πράγμασιν, ἀλλ' οὐχ 573 πρ. οὐχ ἁπλῶς ἐν τοῖς λόγοις, παίδευσις τε καὶ σοφία. Κομπάζουσα Η 600 7. Καὶ πρὸς τὴν χρυσῆν ἐκείνην γενεάν. Ταύτης της λεγομένης χρυσῆς γενεάς Λιβά νιος ἐν τῷ εἰς Ἰουλιανὸν μέμνηται λόγῳ, ἐξ Ἡσιόδου λαβών· οὗτος Εχρ. 108, γὰρ ταῖς τοιαύταις ύλαις παρεικάζει τοὺς βίους τῆς φύσεως τῆς ἀνθρωπίνης, ἐξ ἀρετῆς 575, ἄρεως] καὶ κακίας διατυπούμενος τοὺς χαρακτήρας, χρυσήν και λῶν γενεάν, καὶ 268, 1 ) ἀργυρᾶν ἑτέραν, καὶ καθεξής τινας ύλας παρατιθεὶς ἄλλας ὑποβεβηκυίας, τῇ διαφορᾷ τῶν ὑλῶν συγκρίνων τοὺς βίους τοῦ ἡμετέρου γένους, τοὺς μὲν ἀπειλικρινῶν τῇ εἰσ κόνι τῆς λαμπρότητος τοῦ χρυσοῦ, ὡς τοῦ καὶ πάσης κακίας ἀνεπιδέκτους, τοὺς δὲ ἄλλως διακρίνων, ήτος μέσως πως έχοντας ἀρετῆς καὶ κακίας, ἢ μᾶλλον ἢ ἧττον ἢ καὶ ἄκρατον τὸ καλὸν ἢ κακόν, ὡς ἐν ὕλῃ τὸ σαθρὸν καὶ τὸ κοπρῶδες καὶ τὸ ἴον. 3. Καὶ περιθρυλλεῖσθαι ἡμῶν ἔδει τὰ ὦτα. Επαινῶν γὰρ Λιβάνιος τὴν ἐκείνου ἀρχὴν, καὶ φαντασιοκοπῶν | φαντασιοσκοπῶν], καὶ τοὺς χρόνους τοῦ χρόνου] τῆς βασιλείας Ἰουλιανού γένος χρυσοῦν ἐκάλει, τάδε καὶ τάδε πεποιηκότος ο ἢ ποιεῖν μέλλοντος, ἅπερ οὐκ ἐγένετο· διὸ καὶ ἀκαριαίᾳ ταῦτα καὶ φαντασιώδη φησί. 601 9. "Ο μοι δοκεῖ ἄλλον μὲν ἂν ἰδεῖν. Το ποίον συνιδεῖν; τὸ καὶ μικροῖς καὶ μεγάλοις πλέο ξαι τὸν διωγμὸν ἐν καιροῖς τῆς τοσαύτης τῶν Χρι στιανῶν ἐπιδόσεως, ὡς ἐκ τούτου καὶ πλείστην όσην ἄνοιαν στηλιτεύεσθαι ἐν τούτοις αὐτοῦ, πᾶσαν μικρού τὴν τῶν Ῥωμαίων διώκειν καὶ καταλύειν ἀρχὴν πει ρωμένου, ἐν οἷς καὶ τὸ καῦφον αὐτοῦ καὶ μειρακιώ Πᾶς λόγος ἐστὶ μάταιος ὁ μὴ τετελεσμένος έργο Καὶ πᾶσα πράξις τὸν λόγον ἔργον ἔχει
per se administraret; quibus sanctorum Patrum et pietati addictorum hominum vitas opponit, qui vere sublimem in Christo philosophiam professi sunt. Dein Grecorum virtutes describit, et sicut in prima De pace oratione post monachorum recon ciliationem, ostendit ad eas philosophiæ normas mi wine Graecain ineptiam pervenire posse; et quod maxime exaltata est propriam argumentorum va uitatem jactans. Quot vero homines his virtutibus excelluerunt et, quandis? Et hæc quidem, ait, si quadam philoso phia prædita suni, quam pauca si conferas, cum chiladibus et myriadibus apud nos, qui hanc phi losophiam, et multo majorem atque admirabilio rem consertali sunt, et in omni loco, ex omni ge nere, fortuna et ætate. Deinde quæ objici possent ṛefellens, ait, quod, etsi philosophia nostra sermo wis elegantia careat, hoc parvi momenti, cum pie tatem constituant neque sermo, neque sapientia ab ore profecta, sed actio, et fructus speculatio nis cum praclara vita conjunctus, quemadmodum etiam, ait, cuidam vestrum visum est, actionem sermone anteponendam esse asserenti. Majore enim est ratione prudentia in operibus, atque in rebus, non simpliciter in verbis, doctrina et sa pientia. Col. [ms. [Coisl. [ms. Atque ad auream illam ætatem. De hac aurea setate Libanius in sernione de Juliano mentionem facit, ex Hesiodo desumptam. Nam ille bumanæ, naturæ vitas bujusmodi materiis comparat, virtute et vitio earum notas eßngens, atque auream quam dam aetatem vocans, alteram argenteam, ac dein ceps alias quasdam inferiores materias apponens, atque cum earum differentia comparans generis nostri vitas, alias quidem auri splendoris imagine purifcans, ut rubiginis omnisque vitii expertes; alias vero dividens, ut medium quoddam inter virtutem et vitium tenentes aut magis aut minus quam sincerum bonum aut malum, sicut in mate ria caries, sordes ac rubigo. Atque harum rerum laudibus aures nostras per sonare oportebat. Laudans enim Libanius Juliani imperium, atque hoc sibi opinionis errore fugens, regni ejus tempora aureum genus vocabat, ut qui hæc atque illa fecisset aut esset facturus, quæ non contigerunt. Ideoque momentanea hæc atque ima ginaria dicit. Quod meo quidem judicio alius animadvertisset. Quidnam? Nempe quod parvis æque ac magnis persecutionem moliri in tantæ Christianorum am plitudinis temporibus, quasi ex boc et quam pluri mam amentiam cum ignominia demonstrariin istis ejus, totum fere Romanorum persequi et evertere imperium conantis, in quibus illud sane perquama Vide supra not. 28. scribere debebat. Ennuit forte hoc anonymum epigramma Col. (Hes. sqq.) [ms. (cod. p. lbid. codd. [Coisl. Col. (Anal. 446)
col. 1109–1110page 19 of 94
PG 36:1109δες δεικνύει, ὅτι τῇ μεταθέσει τῆς κλήσεως τῶν Γαλιλαίων ᾠήθη καὶ τὴν διάθεσιν συνακολουθῆσαι πλὴν καὶ ἔργῳ δεδήλωται ὅτι μέγιστον εἰς δόξαν ἡ τοῦ Χριστιανοῦ [Με. 573 Χριστιανισμοῦ] κλῆσις, καὶ διὰ τοῦτο ἀποστερεῖν ἡμᾶς τούτου ἐμηχανάτο, ή δεδοικώς, καθάπερ οἱ δαίμονες, την προσηγορίαν. ικε. 2. 'Ημείς δ' οὐ παρακινήσομεν αὐτοῖς τὰ ὀνόματα. Οὐκ ἔχομεν γάρ, φησίν, εἰς ὅ τι καταγελαστότερον μετατεθειμέναι τὰ ἡμέτερα τῶν ὀνομά των, τῶν σεμνών φαλλῶν ὑμῶν καὶ τῶν ἑξῆς ἐπο αγομένων. 8. Δεῖ γὰρ ἢ ἀτυχεῖν͵ παρ' ἐκείνοις. Πῶς ἀτυχεῖν; εἰς πολλὰς ἀκολασταίνειν γυναῖκας Ένα, τουτέστι τὸν κράτιστον Ηρακλέα. 9. "Η έκ πολλών γεννᾶσθαι γίνεσθαι] ένα. Τίνα; τὸν Πᾶνα λέγει, δν φασι, πολλούς μνη στῆρας τῇ Πηνελόπη συνελθόντας, ἕνα τοῦτον γεννηθῆναι τὸν αἰσχιστον, κερασφόρον καὶ τραγοσκελῆ. 604 3. Βουθοίναν καὶ Τριέσπερον. Τὸν αὐτὸν λέγει Ηρακλέα. Οὗτος γὰρ διερχόμενος, ζευ γίτην ἀροτριῶντα εὑρών, καὶ τὸν ἕτερον τούτου θύ σας τῶν βοῶν, θοίνην ἑαυτοῦ καὶ βρῶμα πεποίηται ἐξ οὗ καὶ ὠνόμασται. Ὁ αὐτὸς οὗτος 7) καὶ τὰς Θεστίου ν' θυγατέρας ἐν μιᾷ διέφθειρε νυκτί· καὶ διὰ τριῶν νυχτῶν ἐτέχθη τῇ ᾿Αλκμήνη, καινοτομήσαντος τοῦ μεγάλου Διός, ὡς φασιν, δι' ἀκολασίας ἔρωτα, καὶ τὰς ἡμέρας, καὶ κελεύσαντος ήμέ ρας κελ.] ἡλίῳ ἐπὶ τρισὶ μὴ ἀνατείλαι ἡμέραις, ὡς μὴ ἀρκούσης νυκτὸς μιᾶς ἐκπλῆσαι τὸν οὕτω θερμόν 14. Ειδωλιανὸν καὶ Πισαῖον. Διὰ τὴν μετα ωνυμίαν τῶν Γαλιλαίων, ἀντισκώπτοντες ἀντὶ τοῦ σκώπτοντες] Ειδωλιανὸν αὐτὸν καὶ Πισαῖον Πισσαῖον ἐκάλουν, οι μὴ συναπαχθέντες τῇ δεισιδαίμονι πλάνῃ αὐτοῦ, τὸ μὲν ἀπὸ τῶν εἰδώλων, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς Πίσης Πίσσης.]· οὕτω γὰρ ἔν τι σιν εὕρηται τῶν ἀντιγράφων· ἡ ἀπὸ τῆς πειθούς· ὅτι, φασὶ, καὶ τοῦτο, εἰ καὶ βραχύτερον τῆς βίας, ὅμως παρ' αὐτῷ ἦν. Εἰδωλιανὸν οὖν αὐτὸν ὠνομάκασι, καὶ Αδωναίον 15) ἀπὸ 'Αδώνιδος, καὶ Καυσίταυρον, ὅτι πολλάκις ταύρους ὡλοκαύται· ἀλλὰ κάν τοῖς να μίσμασι ταῦρον ενετύπου· διὸ καὶ ᾿Αντιοχεῖς ἀποσκώπτοντας κατά πρόσωπον ἔλεγον· Το νόμισμα σου ταῦρον ἔχει καὶ τὸν κόσμον ἀνατρέπει τροπικώς, η ἀπὸ τοῦ ὑπὸ τῶν ταύρων καὶ τῶν βοῶν ἑλκομένου καὶ τὴν γῆν ἀνατρέποντος αρότρου. 605 10. Τῇ λεοντῇ τὴν κερδαλήν ἐγ κρύπτων. Παροιμιακώς εἴρηται ἀπὸ τῆς δορᾶς τοῦ λέοντος καὶ τῆς κερδοῦς, εἴτουν ἀλώπεκος. Είληπται ἀπὸ τῶν ζώων. Λέων, ἰσχυρότατον καὶ βασιλικώτα τον τῶν ζώων, δυνάμει θαῤῥοῦν ἀτρύτῳ, δόλου παν τὸς ἐλεύθερον· κερδὼ δὲ, ῥώμῃ μὲν ἀσθενὲς ἀσθενὴς], δόλῳ δε κρατοῦν καὶ ἰσχυροτέρων. βούλεται δὲ λέγειν ὁ λόγος, ὅτι τῷ τυραννικῷ καὶ βασιλικῷ ἤθει ἔκρυπτεν ὁ ᾿Αποστάτης τὸ πανούργον καὶ δολερὸν, ἀλλ' οὐχ, ὡς βασιλεὺς, τὰ βασιλεῖ πρέποντα ἐλευθερίως καὶ ἀπανούργως ἐτέλει. Πίσης πειθούς ἀδικεῖν, ἀτυχεῖν πῶς ἀτυχείν;
SCHOLIA IN ORAT. I CONTRA JULIANUM. juvenile et leve ipsius ostendit, quoniam nominis Ibid. Lbid. Ibid. [edd. Col. (ibid. [Coisl. (cod. p. 268, 2) xal ¿reipň Epwta. (bid. [Coisl. [Coisl. [Coisl. (ibid. Col. [codd. Galilæorum mutationem animorum quoque mutatio nem secuturam esse arbitratus est. Verumtamen reipsa perspicuum fuit Christiani nomen maximl ad gloriam ponderis esse, ac proinde hoc is moli tus est, ut id nobis eriperet, vel timens, ut dæmo ues, hanc appellationem. Nos autem nomina ipsis haudquaquam in vertemus. Neque enim ullum aliud magis ridicu lumn est, in quod nostra nomina immuterus. præclaris vestris phallis, et aliis quæ continue enu. merantur. Apud illos injuria afficere oportet. Quomodo in juria afficere? Nempe multas ignominia alicere mulieres unum, scilicet fortissimum Herculemu. Vel ex multis procreari unum. Quemnam? Pana dicit, quem aiunt, multis amatoribus cum Pene lope congressis, unum procreatum fuisse defor missimum, cornigerum atque hircinis pedibus. Buthænam et Trivesperum. Eumdem ita Herculem vocat. Hic enim iter faciens, cum jugum boun terram aratro sulcans obvium habuisset, unum ex bobus acceptum jugulavit, eumque sibi epulum et escam fecit. Unde et sic dictus est. Hic idem quin quaginta Thestil filias una nocte stupravit. Et per tres noctes Alcmene eum concepit, ex integro re staurante magno Jove, ut aiunt, ob libidinis petu Iantiam, amores, et dies, solique imperante per tres continuos dies non oriri, quasi non sufficiente nocte una ad explendum adeo calidum atque inde fessun amorem. Idolianum et Pisæum. Propter Galilæorum no minis immutationem, eodem ludo ulciscentes, Ido lianum eum et Pisæum vocabant, qui non supersti t'osis ejus erroribus abstracti erant, alterum`qui dem ab idolis, alterum a (Pisa). Ita enim in nonnullis invenitur manuscriptis; vel a (persuasione); quod, aiunt, hæc quoque, etsi ra rior violentia, tamen apud eum erat. Idolianum igitur eum nuncupaverunt, et Adoniæum ab Ado nide, et Tauricremum, quod sæpius boves igne cremaret. Monetam quoque tauro signabat. Qua propter Antiocheni vultum ejus deridentes dice bant: Moneta lua taurum hubet et mundum in vertit: metaphorice desumptum ex aratro quod a bobus extrahitur terramque invertit. Leoninæ pelli vulpinam prætexens. Proverbialiter dictum a leonis corio, vulpisque. Hoc ab animali bus desumptum. Leo, validissimum regalissimum que animalium, viribus confidens indomitis, atque ab omni dolo liberum. Contra vulpes, robore quidem debilis, astu superior et valentior est. Cujus ser monis hic sensus, quod sub tyrannicis regiisque moribus Apostatam fraudem et versutiam occul tabat, neque ut imperator, ea quæ imperatorem do cebant, libere ac simpliciter exsequebatur. Editi revle; quod legunt nonnulli ass., sensui mulum olicit; et ideo Basi lius, inquit.
col. 1111–1112page 20 of 94
PG 36:1111ὡς κακοῦ γε τοῦ παντός, ι. Παῖδα, τον Μετ λάμπουν ἀπέφηνας. 608 4 15. Ὡς κακοῦ γε τοῦ παντὸς μὴ εἶναι διαμαρτεῖν. Τουτέστιν, ὡς εἶναι μὴ ἀπο τυχεῖν τοῦ παντὸς κακοῦ, ἤτοι μὴ προσκυνοῦντας, ὡς βασιλέως κολάζεσθαι ὑβριστάς, ἢ προσκυνοῦντας συμπροσκυνεῖν δοκεῖν καὶ λατρεύειν εἰδώλοις, ὡς τῆς προσκυνήσεως τὸ πᾶν ἐχούσης τῶν κακῶν στ σοφισμένως. 3. Φαρμαχθῆναι καὶ φιλανθρωπία των τὸ ἀπάνθρωπον. Φιλανθρωπίαν καλεῖ τὴν τῆς ἐκ τόπου ἐκτύπου] βασιλικῆς δωρεάς φιλοτιμίαν ἀπανθρωπίαν δὲ, τὴν διὰ τῆς δοκούσης φιλανθρωπίας εἰσαγομένην ἀσέβειαν, χρήμασι φαρμακευούσης καὶ δελεαζούσης στρατιωτικὴν ἁπλότητα. 609 3. Μελάμπους Μελ. τις.], οι μαι, τὶς ἢ Πρωτεύς. Είρηται περὶ Πρωτέως ὁ δὲ Μελάμπους καὶ αὐτὸς ἐπὶ πανουργίαις διαδέ βληται καὶ γοητείαις καὶ μαγγανείαις ἀπατηλας 5. Ενός τεχνάσματος ὤνιος ἦν. Οἷον, ἑωνημένος, πεπρα[γ]μένος διὰ μιᾶς μηχανῆς δολεράς καὶ πανούργου σκέψεως. 612 1. Τα ψυχροφόρῳ κύλικι. Μετά τὴν πολλὴν κεκραμένην οινοποσίαν, τῇ συνήθει συνηθεία] ἐπέχρηντο ἀκρατοποσία ψυχρού οἴνου· εἶτα εἰς ὄνομά 573 όνόματα] τινες ἀνα βλέψαντες Χριστοῦ εὐφήμως ἀνεῖπον ἂν εἶπον]· ἔπειτά τις τῶν συμποταζόντων, Μετὰ τὴν ἄρ νησιν, ἔφη, Χριστὸν 269 1) ότι έπινα λεῖσθε; Καὶ τὰ ἑπόμενα σημείωσαι ὡς ἄξια ἐπιστάσεως. 613 9. Τὸ Αἰγαῖον πῦρ. Αίτνη ὄρος ἐστὶ Σικελικὸν, ἐν ᾧ χάσμα τι κατὰ κορυφῆς ἐνυπάρχον, βρασμῷ καὶ ἤχῳ πολλῷ πῦρ ἄνω ἀπερεύγεται, προ περον κατὰ τοὺς κρατήρας αιρόμενον, εἶτ᾽ αὖθις κατά τῶν ὑποκειμένων φερόμενον φοβερῷ καὶ ἀπίστῳ τινὶ ρεύματι φθείρει τὰ παρακείμενα. Ὁ δὲ μυθός φησι, Γιγάντων ἐπαναστάντων τῷ Διῖ, τὸν τούτων τυρανο νικώτερον καταλαβών 573. καταβαλών] καὶ κεραυνῷ βαλών, φησίν, ἐτιμωρήσατο· ἐξ οὗτινος 575 ούτινος] τὸ ἀναπεμπόμενον άσθμα ἄσμα], πυρίπνουν ὂν, λυμαίνεται, τὰ δι' ὧν ῥεῖ πυρπο λοῦν, καὶ πᾶν καταφλέγον τὸ προσπελάζον καὶ ὑποκείμενον. 2. Καὶ τοὺς πλήρεις πλήρης] α ματος αἱμάτων] κίονας. Ἐν κίοσι γὰρ τὰς χείρας τῶν μὴ πειθαρχούντων ἐξαπλοῦντες κύκλῳ καὶ περιζωννύοντες, τῶν ἁγίων τὰς σάρκας δορκαλίσι κατέξαινον. 616 2. Παρθένους ἀγγὰς τῆς ἐσθῆτος γυμνώσαντες γυμνάσαντες], εἶτ᾽ ἀνακείραντες ἀνακήραντες] και δικάσαντες. ψυχοφθόρῳ, φόρος οι φθόρος Χριστόν Χ, Χριστοῦ. έτι.
Ittt Ut rulla omnino ratione malum vitari posset. Hoc est ut non ab alterutro malo aberrarent, nempe ut vel ii qui uon adorarent, tanquam imperatoris con tenplores supplicio afficerentur, vel qui adorarent, una quoque idola colere atque adorare viderentur, quasi omnia mala in adoratione artificiose contine rentur. Etenim benignitate quadam crudelitatem condire studet. Benignitatem vocat insolite imperatoriæ fargitonis liberalitatem; et crudelitatem, impieta tean eam, quæ per bujusce bumanitatis speciem indicebatur, militum simplicitatem pecunia illiciens et inescans. Melampum quemdam aut Proteum suspicari posses. Jam de Proteo dictum est. Metampus et ipse ver sutia, præstigiis magicisque incantamentis celeber riinus est. Unica techna et frande venalis prostabat. Nempe per dolosam unam machinam et malignum ac vete ratorium consilium vendebatur. Ad consuetam frigidæ potationem. Post multam vini cum aqua misti potationem de more sincerum frigidumque merum biberant; deinde quidam sub latis in altum oculis Christi nomen fauste invoca verunt; ac compotatorum aliquis: Post abjuratio nem, ait, Christum adhuc invocatis? Ad ea quæ sequuntur, ut animadversione digna, operæ pre uum est animo attendere. Ætnæum ignem. Ætna Siciliæ mons est, in cujus vertice biatus quidam cum æstu et fragore multo ignem in altum evomit, primo per cacumina ela tum; qui deinde in subjecta loca invectus, horri Aci et malefidi fluminis instar, proximos can:pos vastat. Narrat fabula Jovem, cum gigantes adver sus ipsum insurrexissent, eorum validissimum pro stravisse, ac fulmine percussum cruciatu affecisse e□jus anhelitus, utpote igneus, ea per quæ fluit, incendat, Quitimamque omnem et subiacentem re gionem exurat. El columnas cruoris plenas. In columnis enim corum, qui ipsis minime parebant, manus per sy rum extendentes, et columnas iis tanquam cingen ses, sanctorum carnes fustibus lacerabant. Virgines castas vestibus nudantes, ac postea pro scindentes et dissecantes. Profecto horrendum illud, omnemque non modo impietatem, sed et feritateın Edhi non male. Supra, ad col. 585 5. Alias (ad Mapin., p. 88) de Melampo non mulla dixi quæ videri possunt. De illo egit Nonnus (Hist. 1, 45) ad hunc Gregorii locum. Libanius Juliano, (Orat. 14, 1, p. 191. 20) ut ejus in di sinatione peritiam extollat, inquit, Col. Ibid. {Coisl. Col. [Coisl. lbid. Col. [Coisl. {ms. {Coisl. (cod. p. Col. [ms. [ms. [Coisl. Ibid. [Coisl. (editt. Col. (Coisl. Coisl. Cod. 573 quod omnino non ad mittit sensus. Notanda permutatio vocum ex compositarum, de qua dial ad Nicetam (Ix, 90). Domnus Clemencetus, qui hoc scholion cita vit, hic scripsit, quod sensu caret. Ms. i. e. Μox idem Clemencelus emittit
col. 1113–1114page 21 of 94
PG 36:1113Φρικτὸν τοῦτο ὡς ἀληθῶς, καὶ πάσης, οὐκ ἀσεβείας μόνον, ἀλλὰ καὶ θηριωδίας ἐπέκεινα. Ποῖον γὰρ ἂν θηρίον ὁμοφύλων σαρχῶν ἐφάψαιτο; 690 € 9. Ὡς ἐπαινοίη τὸ σύμβολον. Τι ταύτης τῆς ψυχῆς ἱερώτερόν τε καὶ ὑψηλότερον; κάτω γὰρ ἅπαντα θεὶς τὰ σωματικά τε καὶ γήινα, καὶ αὐτοῦ τοῦ οἰκείου σωματίου μεθεὶς καὶ ὑπερ φρονήσας, ὑψωθείς τε καὶ μετέωρος γεγονώς, καὶ αὐτῆς τῆς οὐρανίας ἁψίδος ὑπεραρθείς, ἐπεντρυφῶν ὥσπερ τοῖς δεινοῖς, ὡς ταπεινούς, ἐπαγγελῶν ἐπαγγέλων), και λίαν χαμερπεῖς ἐπετώβαζε τους αἰκίζοντας. 62 (; 6. Υπέρ οὗ τάχα μόνου δικαίως Επισχε. Ποίου; τοῦ, ὅτι τὸν ἐξάγιστον τούτον, ηνίκα τὰ ἐκείνου γένος ἅπαν ἐκινδύνευεν ἀπολωλέναι, καὶ αὐτὸς εἰς ἦν τῶν σεσωκότων αὐτὸν καὶ ἀποκρυψάν των. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλα, φησιν, ἀδίκως έπασχεν, ὅτι δὲ κακὸν τοσοῦτον τῇ οἰκουμένῃ τώζων ελάνθανεν Ιουλιανόν, διὰ τοῦτο καὶ πλείω προσπαθεῖν ἄξιος ἦν, φησί. 624 Α. 8. Ως μικρὸν εἶναι την 'Εχάτου καὶ Φαλάριδος ἀπανθρωπίαν. Αμφω στην περιβόητοι τὴν ὠμότητα καὶ τὴν ἀπανθρωπίαν· ὧν ὁ μὲν Ἔχετος, Σικελίας τύραννος ἦν, ὃς, ἀκρωτηριάζων τοῦ σώματος τὰ μέλη τῶν μελῶν] καὶ τὰ αἰδοῖα ἀποτέμνων, οἰκτίστῳ θανάτῳ παρεδί του· ὁ Φάλαρις δὲ, Διονυσίῳ Διονύσῳ, κι ἱπ[τα] τῷ τυράννω βοῦν χαλκοῦν κατασκευάσας, ἐν τούτῳ ἐν ᾧπερ] ὑποκαεομένῳ ἀνθρώπους εἰς βάλλειν εἰσηγεῖτο τῷ Διονυσίῳ, ὡς ἂν τῇ τούτων οι μαγῇ φοβερὸν ὑπηχείσθαι, ὥσπερ τοῦ βοός μυχα μένου· ἐν ᾧ καὶ πρῶτος δικαίως αὐτὸς ἐμβληθείς τὴν πεῖραν ἐδίδαξεν. 4. Τις ἂν μοι δοίη τὴν Ηροδότου καὶ Θουκυδίδου σχολήν τε καὶ γλώτταν; Ιστορικοί ἐγενέσθην οὗτοι τῶν παρ' Ἕλλησι θαυμαζομένων, τὰς Ἑλληνικὰς γράψαντες ἱστορίας. 'Αλλ', ὦ Πάτερ ἡμέτερα καὶ τὴν σοφίαν ὑπέρτερε, οὐδὲν προσθεί γλώττης ἡμῖν τῆς ἐκείνων· ήρκεσε γὰρ οὐδὲν ἧττον, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ἡ τῆς ὑμετέρας γλώττης βροντή τε καὶ ἀστραπὴ, ὑπερφωνῆσαι καὶ καταστρέψαι καὶ στήλῃ μακρᾷ θριαμβεῦσαι, ὅτι δὲ καὶ καταβαλεῖν καὶ καταφλέξαι κακίαν οὕτω λαμπρὰν, καὶ ὡς αιθάλην λικμῆσαι αὐτοῖς εἰδώλοις καὶ μύθοις καὶ τε λεταῖς καὶ μαγγανείαις τὸν ἀλιτήριον. 5. Τὸν ᾿Ορόντην. Ποταμὸς οὗτός ἐστιν Αν τιοχείας ἐν ᾧπερ τοὺς ὑπ' αὐτοῦ ἀναιρουμένους ἐρρίπτει κτείνων ἀδήλως, ἂν καὶ τοῖς νεκροῖς στε μικρὰν εἶναι. 575 μικρόν ἦν. μικρόν Ὡς χαλεπόν εἰσιν οἱ φίλοι μικράν φιλανθρωπίαν ἀμφοῖν. ἄμφω, Εντεῦθεν ὀργῇ περικλεής Ούλύμπιος Αστραπτ', ἐβρόντα, ξυνεκύκα την Ελλάδα. Αντιόχεια Αντιοχίς, νος ή Απάμεια
SCHOLIA IN ORAT. L CONTRA JULIANUM. carnibus vesceretur? exsuperans. Quomodo enim fera simillum suorum Col [Coisl. Col. Col. [Colol. [Coisl. [Coisl. Ibid. Ibid. Edit. et Coislin. Col. Clemencetus invenit in uno ex suis mss.. guod praestat. inquit Chremylus in Pluto (v. 782). Nihil apud veteres magis tritum quanı hic usus neutri generis. sed amanuenses non semel, ut ibi verba et juxta genus concordare inepte volue runt. Vide Schaefer ad Ellipses Lud. Boos (p. 535). Mss. Scripsi quod jam pro posui in nota ad Epimerismala Herodiani (p. 38), abi scholion hoc integrum citatur; ubi etiam erro Nimirum signum illud sibi placere. Quid hac ani ma sanctius atque sublimins? Nam cum corporea omnia et terrena infra se posuisset, atque ipsum etiam corpus saum contempsisset, in sublimeque elatus penderet, ac ipsa coelesti suspensione adme dum delectaretur, dolorum acerbitates velut in de liciis habens, quasi humiles humique demissiores eos, qui ipsum cruciabant, cavillis incescebat. Quo etiam solo nomine merito fortasse kæc perpe libatur. Quonam nomine? Hoc quod impiissimum istum, tum, cum genus ipsius totum vitæ disori mine versaretur, ex iis unus ille fuerat qui serra verant atque furtim subdexerant. Nam cætera qui dem, ait, injuste passus est; quoniam vero tantum orbi malum servans absconderat Julianum, ideo et plura pati marehalær, ait. Ut jam parva sit Echeti et Phularidis crudelitas. Ambo erant crudelitate et inhumanitate famnosis simi. Quorum alter, Echelus, Sicilia tyrannus eral, qui nonnullos extremis corporis artubus præ cisis, genitalibusque obtruncatis, horrenda nece affciebat. Phalaris verp Dionysio tyranno æneum bovem confecerat, in quem supposito igne calefa ctum homines injici Dionysio suadebat, ut eorum ejulatibus tremendus sanus foret, bovis instar mu gientis; sed ipse merito primus in eum injectus experimentum dedit. Quis mihi Herodoti ac Thucydidis otium linguam quo suppeditabit? Historici autem hi duo viri fue runt, apud Graecos admiratione florentes, qui Gre cas historias scripserunt. Verum, venerande Pater, adeoque sapientia sublimis, nihil nebis 00 rum lingua opus est. Sufficit enim haudquaquam rninus, inio potius, tuae lingua tonitru et falgar, ad proclamandum, ad fulgore oculorum aciem pre stringendam, ad insculpendum quasi in cohimna magna, atque etiam ad dejiciendam atque inuren dam pravitatem adeo formidandam, et sicut cine rem ventillandum ipsis idolis, et fabulis, et initia tionibus, et incantamentis, nefarium hunc atque inpiissimum. Orontem. Est autem hic Orontes Antiochiæ flu vius, qui quidem eorum, qui ab isto mecabantur et in cum proficiebantur, mukiteline opprimebatur, rem Basilii notavi et quædam dixi de Echeto. Alludit ad hunc locum jam a multis imitatum et laudatum D. Letronne observat hic vocem notare territorium Antiochenum, et positam fuisse pro ut apud Strabonem (§ 1V, p. 73) tum urbem Apamcam tuum regio nem Apameensem designat. ed by Google
col. 1115–1116page 22 of 94
PG 36:1115νοῦσθαι ἐξ Ομήρου Φ, λαβὼν εἶπε· τῶν νέην, Χίμαιρα. Κιλικίας μεν Λυκίας, δ' ἀνατεμνομένων παίδων τε καὶ παρθένων καὶ τῶν ὑπὲρ εὐσεβείας κινδυνευόντων φρέασί τε καὶ διώρυξι καὶ τοίχοις καὶ κοίλοις τισὶν ἐναπέκρυπτε τόποις. 625 4 9. Ἐν καιρῷ τῆς εὐτυχίας ἀτυχησάσης. Ἐν τῇ καθ᾿ ἡμᾶς Καισαρείᾳ τῇ μεγάλη ταύτῃ ναὸς ἦν καὶ στήλη τῆς Τύχης, όνπερ, ἐν καιρῷ τῆς αὐτοῦ βασιλείας καὶ εὐτυχίας, πυρί τις τῶν εἰς εὐσέβειαν θερμοτέρων καταβαλὼν ἀπῃθάλωσε ο διά καὶ ὑπ' αὐτοῦ περιορισμένου ἀπελήσαντο, μακραίς ὑπερορίαις κατακριθέντες. . 12. Καὶ τὸν νέον θεὸν ἡμῖν ἀναπλάττοντες. Αὐτὸν λέγει τὸν ἄθεον Εἰδωλιανόν Ούτω γὰρ αὐτὸν οἱ τὰ ἐκείνου σέβοντες ἀνέπλαττόν τε καὶ Β΄ ἀνηγόρευον. 4. Την ύδραν οὐδείς ποτε εἶπεν ἡμε ρον. Είδος όφεως υδρα πολυκέφαλον, ἧς ὁ Ἡρακλῆς, ὡς ὁ μῦθος, τὰς κεφαλὰς ἀποτέμνων οὐκ ἤρχει ἀντὶ μιᾶς πλειόνων, ως φασι, φυομένων, εἰ μὴ ὁ Ιόλεως παρών τε καὶ συμμαχῶν ἐνεπίμπρα τὰς τεμνομένας. 628 1. Πατερικὴν Χίμαιραν. Αὕτη τρεῖς κεφαλὰς καθ' Όμηρον Ξ, 181) εἶχε πρόσθεν πρόσθε] γὰρ, ἔφη, λέων, ὄπισθεν δὲ δράκων, μέση δε χίμαιρα· ἣν ὁ Βελλεροφόντης ἀνεῖλεν ἐν Πατάροις τῆς Κιλικίας Τρεῖς καὶ τὸν Κέρβερον τοῦ ᾅδου κύνα φασὶ κεφαλὰς ὁμοίως ἔχειν. * Δίδος δε κυνέην, μέλαιναν περικεφαλαίαν φασί κυ νέη δὲ ἡ ἀπὸ κυνὸς δέρματος κατεσκευασμένη. Περὶ τῶν ἄλλων ἱστοριών είρηται πολλάκις. 629 1. Αἱ μὲν δὴ φρίσσουσιν. Ἐγηγερ μέναι εἰσίν. Αἱ δὲ ἐπιφρίσσουσιν. Ἐπὶ ταῖς ἤδη ἐγερ θείσαις ἐπεγείρονται· αἱ δὲ τέως μὲν ἠρεμοῦσι, τοῦ ὁλκοῦ μήπω ὅλου τοῦ δράκοντος κινηθέντος. 5. "Ωσπερ κεραυνῷ καὶ κεραυνοῦμ Τὰ μὲν, φησί, κατέχεται, τὰ δὲ 270, 11 προμελαίνεται· τῆς γὰρ ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως τα χυνθείτης, καν τόποις τόπῳ] συναθροισθείσης, καὶ ἐπί τι κατασχεθείσης, μελαίνεται μὲν πρότερον, εἶτα πνευματωθεῖσα κινεῖται, καὶ ῥηγνυμένη ἐξάπτεται, καὶ κάτω ἀστράπτουσα φέρεται, ὁ καὶ σκηπτός Ο καλεῖται. 1. "Α γὰρ μήτε Διοκλητιανός. Οὗτος πρῶτος Χριστιανοῖς ἐνύβρισεν, εἶτα Μαξιμίνος μετ' ἐκεῖνον καὶ ὑπὲρ ἐκεῖνον, ἔπειτα Μάξιμος ύπερ βαλλόντως, δς, φησί, καὶ ὑπὸ Θεοῦ πληγείς, ελαι βώθη τὸ σῶμα, οὔτινος 573 οὗτινος] καὶ αἱ εἰν κόνες στηλιτεύουσι τὴν λώβην. 632 7. Καὶ ὁ λόγος ὡς πάνσοφος του φο νευτοῦ [ 573 λόγ. ὁ περίσοφος του φορητού ] ΠΑΤΑΡΕΩΝ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΟΥ ΛΥΚΙΟΥ ΕΘΝΟΥΣ Ο ΔΗΜΟΣ. Μαξιμιανός.
vat ab Homero alldsionem ducens dixit. Dissecto- (Iliasl. 219) rum vero puerorum virginumque, et eorum qui pro pietate se periculis objecerant, corpora in pu Lis, et fassis, et muris, cavisque nonnullis locis abscondebat. Melioris fortuna tempore infortunio affectam. In hac magna nostra Cæsarea templum erat et statua Fortunæ, quod, in istius imperii et felicitatis tem pore, vir quispiam, acriori pietate preditas, incer derat atque in cinerem redegerat: ex quo Cæsa rienses ab eo contumeliis afecti diuturnis exsiliis multati sunt. Novumque deum illum nobis effingunt. Ipsum dixit atbeum Idolianum, Ita enim eum, qui istius opera venerabantur, eſſingebant vocabantque. Atqui hydram nemo unquam lenem el mansuetam dixit. Erat bydra genus serpentis multiceps, cujus capita Hercules, ut poeta Angunt, secare nequi bat, pro uno nimirum multis aliis, si fabulæ fides adbibenda est, enascentibus, nisi lolaus, qui tum aderat, eumque adjuvabat, abscissa capita exus sisset. Pataricam Chimæram. Ipsa tria capita, juxta Ho merum, habebat. fronte, ait, leo, a tergo draco, Sn medio chimara. Hanc Bellerophon Patara in Ci licia interfecit. Cerberum quoque inferorum canem tria capita similiter habuisse fingunt. Inferni xv caninam pellem, nigram circum caput aiunt. Kuvéŋ autem, quæ e canina pelle confecta est. De cæteris historiis sæpius dictum est. Partim jam horrescunt, dum excitantur. Partim superhorrescunt. Post jam excitatas excitantur. Partim adhuc quiescunt, toto sci licet draconis tractu nondum emoto. Quemadmodum fulmine. Aliæ partes, ait, occu pantur, aliæ nigrore prius inficiuntur. Sicco enim vapore spissato, atque in locis congesto, et alicui rei adhaerescente, primum quidem nubes nigrescit, dein tumescens agitatur, dissiliensque pendet, ful guransque defertur, quod fulmen vocant. Nam quæ nec Diocletianus. Hic primus Chri stianos contumeliis adfecit, dein Maximianus post cum et super eum; deinde Maximus vehementius adhue, cujus, ut ait, a Deo percussum corpus tæde mutilatum est, imaginesque hanc fœditatem iura mia notant. Porro quam scita et acula ratio carnificis illius et Dei desertoris. Cum quidem verberaus et omni cru Vide supra ad col. 604 14. Hoc scholion jam laudavi ad Epimerismata flerodiani (p. 149), voce D. Letronne ad hunc locum adnotavit, Basi Si vel amanuensium lapsu scriptumn Patarum cuim Lycia metropolim fuisse, ut patet ex hac inscriptione que in una ex ejus por Col. Ibid. Ibid. Col. (Iliad. Coisl. Col. Ibid. Ibid. [Coisl. (Cod. p. [Coisl. Ibid. [ms. Col. ms. tis inventa est Historia scilicet de Gyge, Seylla, Charybde et aliis, quas Nonnus exposuit. Editi, rectius, Quæ hic Grego rius ait de Maximino et ejus statuis, hæc potius ad Maximianum spectare videntur.
col. 1117–1118page 23 of 94
PG 36:1117καὶ ἀποστάτου προστάτου]. Ἐπειδὴ γὰρ τύπτων καὶ παντοίως αἰκιζόμενος καὶ μιαιφονῶν καὶ τῶν χρημάτων ἀπεστέρες, μὴ ἐξεῖναι δίκας ὑπὲρ τούτων λαμβάνειν Χριστιανοῖς ἐνομοθέτει, ἐκ τῶν ἡμετέρων νόμων δῆθεν καταδικάζων ἡμᾶς μήτε ἀμύνεσθαι, μήτε δικάζεσθαι τυραννουμένους, μήτε μὴν τὰ ἡμέτερα ἀπαιτεῖν ἀπὸ τῶν αἱρόντων, μήτε τι όλως κεκτῆσθαι, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν θείων ἐνα τολῶν προσετίθει· ταῦτά φησιν ἀκριβῶς προσωμιληκέναι ὁ Πατήρ, ἐκεῖνο δὲ οὐκ ἀνεγνωκέναι ΣΣΙ, ὅτι κακὸς κακῶς ἀπολεῖται ὁ τὸ Θεῖον ἐξαρ νησάμενος, ὡς αὐτός έξαρν. αὐτ. Ὥσπερ οὖν ἡμᾶς τοιούτους εἶναι νομοθετεί νου θετεῖ ], καὶ πρὸς τὸ ἀκρότατον τῆς ἀρετῆς ἐπείγει τοιαῦτα γὰρ τὰ ἡμέτερα τῆς ἄκρας φιλοσοφίας τοῦ Κυρίου ἐντάγματα· οὕτω δείκνυσιν ἑαυτὸν τῇ παρα θέσει κάκιστον· ἅμα δὲ καὶ δείκν. ε. τ. π. κάκ. ἑαυτόν· ἅμα καὶ τοῖς ἑαυτοῦ ἐγκαλῶν θεοῖς, τὸ κακίστοις κακίστην] εἶναι ἀποκέκριται ἐν τούτοις γὰρ ἡμῖν μὲν ἡ κρείττων μοῖρα, ἐκείνοις δὲ ἡ δ' ή] χείρων. Εἰ δή περ καὶ αὐτοὶ αὐτὰ] μεταποιοῦνται, εἰ καὶ μὴ τοῖς ἔργοις, ἀλλ' οὖν καλοκαγαθίας καὶ ἡμερότητος, καὶ τοῦ δίκαιον ἡμᾶς μὲν καὶ πάσχοντας καρτερεῖν λέγειν καὶ μηδ' ἀντιλέγειν, αὐτοὺς δὲ μηδὲ φειδομέ των φείδεσθαι; οὐκ αἰσθανόμενος ὁ ἀνόσιος, ὅτι τῆς ἡμετέρας νομοθεσίας τὰ μὲν ἀνάγκην ἔχει τηρεῖσθαι, καὶ κίνδυνος τοῖς μὲ φυλάσσουσιν ἕπεται, τὰ δ' αἵρεσιν ἀλλ' οὐκ ἀνάγκην, καὶ φυλάσσουσι μὲν τιμὴν καὶ ἀντίδοσιν, μὴ φυλάσσουσι [ φυλάσσειν ] δὲ οὐδ᾽ ἐντινοῦν ὄντινες οὖν] κίνδυνον. Καὶ τὰ τούτων παραδείγματα δηλοί. 636 14. Ο πρῶτον μετὰ τὸν πρῶτον ήσπασάμην. Ο πρῶτον· τὸ τῶν λόγων δηλονότι κράτος, φησίν, ἡσπασάμην· μετὰ γὰρ τὸ πρῶτον καὶ τὸ θεῖον (8 καὶ ἐπιφέρων διασαφεῖ, τὰ θεῖα λέγων καὶ τῶν νοητῶν τὰς ἐλπίδας)· μετὰ γὰρ τὰ πρῶτα ταῦτα, τὸν Θεὸν καὶ τὰ θεῖα, πρότερον τῶν λοιπῶν ἁπάν των τὸ κράτος, φησίν, ἡσπασάμην τῶν λόγων. 637 Α. 5. Οἷς τὸ «Αὐτὸς ἔφα» τὸ πρῶτον 470, 2) και μέγιστόν ἐστι τῶν δογμάτων. Τοῖς Πυθαγορείοις. Μετὰ τὴν πρῶτον τῆς φιλοσοφίας σιωπὴν, ἢ μέτρον λόγων ἐδίδασκε, νόμος ἦν αὐτοῖς, ὅ τι ἂν τῶν δογμάτων ερωτωμένοις, εἰς ἀπόδειξιν τὸν Αὐτὸς ἔφα· μόνον ήρκει ότι φάναι Πυθαγόρᾳ τοῦτο εἴη δεδογμένον· ὅπερ δύναται ἐν ἄλλοις βήμασιν ἴσον τοῦ Πίστευσον ἡμετέρου. Βούλεται δὲ ὁ λόγος μὴ ἐξεῖναι διαπιστεῖν τοῖς ὑπὸ προφητῶν καὶ ἀποστόλων καὶ ἀξιολόγων προσώπων ειρημένοις. Εν ἄλλοις, μὴ ἐπεξιέναι διὰ πίστιν, γράφεται, ἀντὶ τοῦ, μὴ περιεργάζεσθαι καὶ πολυπραγμονείν. Χρυσῶν δὲ ἐπῶν λένει, ὧν Πυθαγόρας συνεγράψατο, κ τινεάλ μήτε κεκτῆσθαί τι την ἀρχήν, τὴν ἀρχὴν ἀρχήν Καὶ ἀμφὶ μὲν τῷ νόμῳ τούτῳ ἐχέτω ὡς καὶ ἀρχὴν ἐνομίσθη. τοῖς αὐτοῦ θεοῖς ἐν καλῷ τοῦτο τυγχάνον. ἀλλ᾽ οὖν λόγῳ ἀκολουθία ἔργοις.
SCHOLIA IN ORAT. I CONTRA JULIANUM. [Coisl. citus genere lacessens, et trucidans, et fortunis spolians, non licere Christianis ea ulcisci ediceret, lege nostra videlicet nos condemnans, ne mala afflicti ulcisceremur, nec litem intenderemus, nec nostra ab eripientibus repeteremus, nec quidquam omnino possideremus, cæteraque e divinis manda tis adjiceret. Qui quidem, ut ait Pater, in his accu rate versatus, illud tamen non legit, quod malus male perdetur, hoc est quisquis divinum nossen (Malth. ejurarit, ut ipse. Quemadmodum igitur ut tales 41), simus præscribit, et ad summum virtutis apicem | Coisl. ]. extollit: hæc enim nostra summæ philosophiæ Do [ ms. 575, nini præcepta; sic ostendit seipsum comparatione pessimum; simulque deos suos criminans, pessi mos fuisse reprehendit. In his enim nobis quidem pars melior, illis vero pejor. Sin autem ipsi quo [Coisl. que probitatis aliquid et lenitatis, si non rebus ] ipsis, oratione saltem sibi vindicant, quonam modo [Coisl. æquum est, nos quidem, cum malis afficimur, pa tientiam adhibere, nec injuriam referre, sed ipsis [ms. 575, ne parcentibus quidem parcere? Minime reputans [ ms. 575 impius quod alia quidem necessitate observamus, et non observantibus periculum consequitur, alia autem arbitrio, non vero necessitate; observanti bus honor et præmium; non autem observantibus nihil periculi. Quorum exempla exponit. Coisl. [Coisl. Col. Col. (cod. p. Orator, aliis verbis, quod D. Clemencet in nota vertit, nec quid quam possideamus jure dominii. Billius, recte, nec quidquam omnino possideamus. Editor Benedicti nus, quod et interpretes ipso peritiores fugit, vi detur ignorasse, in istiusmodi phrasibus, cum sunt negativa, vocem nihil aliud signidcare (quan) prorsus, omnino. Vide Lennep. ad Phalari dem (ep. 16, p. 82); Fischer in Indice Æschinis So cratici; Elsner in Observationibus sacris (p. 319); Fabricium in Sexto Empirico (Hyp. 1. xiv, 96; II, 6, 50). An vero iden. dicendum sit de phrasibus Quod primum post id quod primum est amplexalus sum. Quod primum: nempe sermonum robur, ait. amplexatus sum; etenim post id quod primum et divinum est (statimque postea exponens, res divi nas, ait, et spes eorum quæ mente intelliguntur), post hæc prima, Deum ac divina, potius reliquis omnibus robur, ait, amplexatus sum serinonum. Quibus illud, ‹Ipse dixit, › dogmatum omnium pri. mum est et maximum. Nempe Pythagoricis. Post primum philosophiæ illius silentium, quo sermo num modum edocebantur, mos erat apud illos cum de dogmatibus interrogarentur, probationis gratia respondere: Ipse dixit. Satis erat ita hoc Pyth goræ visum fuisse. Quod quidem parem vim habet quod nostrum Crede. Vult porro nobis hic sermo non licere iis fidem abrogare, quæ a prophetis, el apostolis, virisque fide dignis dicta sunt. Alias non discurrendum de fide scribitur, id est non curiosius inquirendum atque investigandum. De aureis car minibus mentionem facit, quæ Pythagoras con alirmativis, apud eruditos non constat. Loca quæ dam invenire est in quibus hæreas; in sequenti tamen Herodoti loco voci (Clio, 140, 45) sensus non videtur tribuendus quem Latine habent prorsus, omnino, revera Vox tyxaλwy orta videtur ex prava lectione quam Basilius habuerit in sno exemplari. Editi, recte, Forte ut phrasis constet et antithesis fat cum
col. 1119–1120page 24 of 94
PG 36:1119λοι τῶν Πυθαγορείων ἐν ἐξαμέτρω τόνῳ, είτουν Μετόν μέτεστι ἐξόν, ἔξεστι ξίφος, μάχαιρα, εξούλης εξούλης ηρωϊκῷ μέτρῳ, ἀπερ καὶ μολιβὰ καταπαίζων εἰρήσει ὁ μέγας διδάσκαλος οὗτος καὶ χρυσῶν ἐπῶν ὡς ἀλη θῶς ἀρχιτέκτων. 637 11. Εἰ δὲ καὶ σοὺς, πῶς τούτων ἡμῖν οὐ μετόν; Εἰ δείξεις σους δηλονότι τους λόγους 573, έδειξε σου δηλ. τοῦ λόγου ], πῶς οὐ μέτεστι τούτων καὶ ἡμῖν; τὸ γὰρ μετόν μέτεστι σημαίνει, ὡς τὸ ἐξὸν ἔξεστι. Πῶς οὖν τὰ δείξεις; ἀντὶ τοῦ. Οὐ δείξεις τοὺς λόγους σούς. ᾿Αλλὰ τίνος εἰσὶ τοῦ Ελλη νίζειν, ὦ περὶ τὰς ὁμωνυμίας ἔχων σε τὴν ἀκριβῆ ἐπιστήμην καὶ τὰ ὑπ' αὐτῶν δηλούμενα. "Η γάρ μια προσηγορία και ομωνυμία διάφορα σημαίνεται [ ή γ. μία προσηγορία κ. όμ. διάφ. σ. ], εἷον, κύων· ἡ διαφόροις προσηγορίαις ἐν, οἷον, δορ, ξίφος, μάχαιρα· ἢ ἑτέραις ἕτερα έτερωνύμως δηλονότι ἀνάγκη γὰρ ἢ τῆς θρησκείας ταῦτα εἶναι ἡ τοῦ ἔθνος τοῦ | Εθνους ]· καὶ εἰ τῆς θρησκείας, οὐ παρά πᾶσι τὰ αὐτὰ [ αὐτοῦ ] τῶν θυσιῶν τελεῖται, ὡς ὁμώνυμον εἶναι πᾶσι τοῖς θρησκεύουσι τὸ ἑλληνίζειν. Οὕτως ἐνὶ τῷ Ἑλληνίζειν πάντα κατηγορείται τῆς θρησκείας τὰ εἴδη, ὡς τοῖς ἱεροφάνταις δοκεί, τοῖς τὰ μυστήρια τῶν τελετῶν τοῖς μυουμένοις ἐκφαίνουσιν ἄλλοι γὰρ ἄλλως τὰς τιμὰς τοῖς δαίμοσι προσφέρουσι· καὶ τὰ ἑξῆς ὅσα ὁ θεσπέσιος ἐπάγει. Καὶ διὰ τοῦτ᾽ ἂν ἐξούλεις καὶ ταύτης ἔξω γραφείημεν τῆς κατηγορίας. τῶν δαιμόνων. Συνυπακούεται τὸ φύσιν τάδε καὶ τάδε οὐδὲ γὰρ πᾶσι δαίμοσι τὰ αὐτὰ εθύετο, ἀλλὰ τοῖς μὲν βόες, πρόβατα, χοίροι, τοῖς δὲ ἄλλα καὶ ἄλλα. Οἷς, φησί, τῶν δαιμόνων· οὔτε γὰρ πάσι τὰ αὐτὰ, οὔτε ἐνὶ τὰ πάντα, οὐδὲ μὴν ὁμοίως, ἀλλ' ετεροτρόπως· οὐ τοίνυν ἔγκριτον το. Ἑλληνίζειν, καὶ κεχωρισμένως | κεχωρισμένον ] ἡφώριστό τινε τῶν εἰδώλων εἰς τιμήν· οὐδὲ γὰρ εἰ τοὺς αὐτοὺς συμβέβηκε καὶ τὴν γλῶτταν Ἑλληνίζειν καὶ τῆς θρησκείας τῆς αὐτῆς εἶναι, παρὰ τοῦτο καὶ τῆς θρη σκείας εἶεν οἱ λόγοι καὶ τὸ Ἑλληνίζειν· ὡς καὶ διὰ ταῦτα ἐξούλης 573 ἐξ ὕλης] τῶν λόγων γράφειν [ 573 γραφήν ] έξοιμεν. 15. Οὐ γὰρ εἰ περὶ [ γὰρ εἶπεν] ταυτὸν ἄμφω, καὶ ἀλλήλοις ἄμφω ταῦτα. Δύο τινά η ονόματα καθ᾿ ἑνὸς ὑποκειμένου κατηγορείται, οἷον ἐξούλεις, ἐξ ὕλης, Εξού λης γράφειν ἔξοιμεν, εξούλης εξούλης δίκη νεί γραφή που εξούλης (α). εξούλης Εξούλης τῶν λόγων γράφειν ἕξομεν. χρυσοχόος καὶ ζωγράφος, εἰ τύχοι, κατὰ Πέτρου, ἀλλ' οὐκέτι καὶ τὸ χρυσοχοείν ζωγραφεῖν ἐστιν [ 1. εξούλεις καὶ ταύτης ἔξω γραφείημεν κατηγορίας, ἐξούλεις ἐξ ύλης. θύειν τάδε. Εἰ μὲν οὖν τῆς θρησκείας, δείξον ποῦ καὶ παρά τισι τῶν ἱερέων το Ελληνίζειν εννόμον, ὥσπερ καὶ τὸ θύειν ἔστιν & καὶ οἷς τῶν δαιμόνων. θύειν, ἔστιν οἷς· ἐστιν ὁ καὶ ἔστιν οἷς. ἔστιν ὁ καὶ οἷς
scripsit vel Pythagoricorum nonnulli in hexametro Lono, seu heroico metro, quæ et plumbea ludens nuncupatus est magnus bic magister, aureorumque carminum verissime conditor. Quod si tuos quoque esse ostenderis, quomodo nos zorum minime participes? Si ostenderis tuos esse serinones, cur nobis quoque in eis nihil juris est? enim (particeps est) significat, sicut (licet). Quomodo igitur hoc ostendes Pro: Non tuos esse sermones ostendes. Cujus autem Græcismi sermones sunt, tu qui homonymias stu diose caplas, carumque sensus! Uua porro deno minatione et homonymia diversæ res signifcantur, ut canis; ac rursum plurimis vocabulis una et ea dem notatur, cujusmodi sunt ἄop, quæ tria gladium significant. Aliis denique alia si gnifcantur, ut in heteronymis. Etenim necesse erat vel ad dæmonum religionem hæc pertinere, vel ad gentilia; et si religionis sunt, non tamen apud om nes eadem sacrifcia patrantur, ita ut homonymun sit omnibus gentilibus Græcizari. Sic in uno Gracisari omnia congregantur ethnicæ religionis genera, ut hierophantis videtur, qui cæremonia rum mysteria iis, qui initiantur, aperiunt. Alii enim aliter honores dæmonibus proferunt; et reli qua quæ divinissimus Pater adjicit. Ideoque licet mobis istum in jus vocare, qui nobis hoc adem: rit. Quemadmodum quasnam victimas et quibus dæmo nibus. Subauditur maclare has atque illas. Neque enim omnibus dæmonibus eadem mactabantur, sed aliis quidem boves, oves, porci, aliis vero alia at que alia. Et quibus, ait, dæinonibus. Neque enim omnibus eadem, neque uni omnia, neque similiter, sed diversis modis. Non igitur Graecizari uni cui dam deorum separatim attributum atque assigna tum est in honorem. Non enim si eosdem et lingua el religione Græcizari contigit, protinus et sermo mes ipsi et Graeca lingua ad religionem pertinebunt. Atque hac ratione rursum de sermonibus istum in jus vocare haberemus. Non enim si duo circa idem versentur, ambo prvin de eadem inter se sunt. Duo quædam nomina de uno Col. (ms. Codd, Coisl. Coisl. Col. 640 1. “Eater (cod. p. 271, i) & zal olę Coisl. (ms. ms. Ibid. Coisl. subjecto dicuntur, sicut aurifex et pictor, ut feri potest, de Petro: non autem aurum fundere idem e-t ac pingere, et vice versa. Rationi enim ea con Coislin. Regius utrobique male. Iufra hæc iterum tangit Basilius, sed cum alia verborum dispositione, ex quo patet locum perturbatumn esse. In secunda periodo scribit quod magis probandum; nara in formula adje ctiva est. Primam periodum scripsit homo qui an tique hujus phrasis juris Attici significationem non noverat; causa dicta ejus erat qui re bus quas juste possidebat vi spuliabatur Quasi dicat Basilius: Licet nobis Julianum in jus vocare, qui nobis sermonem Græcum adimere vult. In alia purasi additio vocis sensu caret, mea quidem sea tentia, ut et altera lectio Male Basilius subaudit En verba oratoris Si quid subaudiendum, non certe quod hic legitur, sed tantum ante Habuit forte Basilius exemplar vitiosum, vel hæ sit in formula eum certe multum torsit hic locus, quod patet ex ejus prolixis et im peditis argumentis. (a) Vide S. Petit, Leg. Attic., p. 508; Hérault, Animadv. in Salmas., vn, 26.
col. 1121–1122page 25 of 94
PG 36:1121ἢ τὸ ἀνάπαλιν· ἀσυλλόγι 575 χρ. καὶ ζωγρ. ἐξὸν ], στα γὰρ τὰ τοιαῦτα. Καὶ πῶς οἷόν τέ ἐστιν; Εἰ τὸν Ελληνίζοντα οὕτω καὶ οὕτω θρησκεύειν "Ελλ. οὕτω καὶ θρ. ] συμβέβηκεν, ἤδη καὶ τοὺς οὕτω θρησκεύοντας μόνους "Ελληνας εἴποιμεν. 9. Τὸ μὲν σμερδαλέον. Τοῦτο τὸ κατα πληκτικών σημαίνει· τὸ δὲ κοναβίζειν, ἠχεῖν ἢ χτυ πεῖν. Τὸ μῶν, τὸ μὴ οὖν. Τὸ δήπουθεν, συνδεσμι κὸν ἐπίρρημα βεβαιώσεως, τὸ ἅττα ψιλούμενο, τὸ τινά δασυνόμενον δὲ τὸ ἅτινα δηλοῖ. Τὸ δὲ ἀμωσ. γέπως, τὰ μερικὸν καὶ ἀπό τινος μέρους. Φησὶν οὖν μὴ ταῦτα μόνα εἶναι· καὶ τὸ κομπηρὸν τῆς φράσεως, ἀλλὰ καὶ τὸ πεζόν, καὶ εὐτελὲς τῆς ἀνὰ χεῖρα ἡμι Δίας Ἑλληνικῆς ἐστι διαλέκτου· καὶ μάτην, φησί, λη ρεῖς, τῶν μὲν ἀπείργων ἡμᾶς, τῶν δὲ τὴν χρῆσιν ὑπερορῶν ὑβριζομένην παρ' ἡμῶν, ὡς οὐχ Ἑλληνικῆς ὑπαρχούσης. Της ματαιότητος! τῆς παρακοπῆς τῶν φρενών! θ. φησὶν, εἰσὶ] φωναί. Εἰ γὰρ εἰσὶ θεῖαι φωναί, ἤτοι Θεοῦ ἢ καὶ ἀγγέλων, οἱ διὰ γυμνῶν τῶν ἐννοιῶν καὶ τυπωμάτων συγγίνονται ἀλλήλοις, εἴποιεν ἄλλοι, φησίν· ὡς καὶ ἐκεῖναι τούτων υπάρχουσαι γυμναί, πολὺ τὸ τίμιον ἔχουσι. Τὸ δὲ τῶν σῶν μῶλυ θεῶν, καὶ τὸν Ξάνθον, καὶ τὴν χαλκίδα, καταγελώ, φησί, τῆς εἰκαιομυθίας τῆς ποιητικῆς τῆς ποιητ. εἰκ.]. ἡ καὶ ταῦτα ἐκαινοτόμησεν εἰς κατάπληξιν μειρακιώδη. Τούτων δέ ἐστι τὸ μὲν, εἶδος ὀρνέου, ή χαλκίς· τὸ δὲ, ποταμὸς, ὁ Ξάνθος· ῥιζίον βίζιον] δὲ βοτάνης τὸ μώλυ & ὥς] φησιν Όμηρος χιν, δὲ τῶν θεῶν οὕτως ὠνομάσθαι. Τὸ μὲν σμερδαλέον. κοναβίζειν μῶν μη, Δήπουθεν ἄττα αμωσγέπως Ο 11. ] ὑπὸ μὲν ἀνθρώπων ἑτέρως, ὑπὸ Σὲν τὸ Ἑλληνίζειν; εἰπέ μοι, καὶ τὰ ἐπόμενα. Τούτοις βάλλει τὸν ἀλιτήριον, καὶ τῇ πυκνότητι τῶν ἐπιχειρημάτων καὶ παραδειγμάτων ἐλέγχει, καὶ τῆς ἀνοίας καὶ κακοηθείας στηλιτεύει τὸ ὑπερβάλλον, καὶ αὐτῆς ἀπογυμνοί τῆς ἁλουργίδος, ὡς μηδὲν αὐτῷ διαφερούσης κατὰ τὴν τῶν θεσπισμάτων αὐτοῦ λύσε σαν. Πένθιμον δὲ τοῖς κακοῖς ῥάκος καὶ ὑπερήφανον εἶπε 644 2) ταύτην, ὅτι ἐν κακοῖς καὶ συμ φοραῖς πενθοῦντες μελανειμανοῦσιν ἄνθρωποι· τοιοῦ τον δὲ καὶ τὸ τῆς πορφύρας ἄνθος καὶ χρῶμα· τὸ ὑπερήφανον δηλοῖ καὶ Ομηρος τὸν δι' αἵματος πορφύρεον φράσας θάνατον. 645 14. Εἰ δὲ ταῦτά σοι κακουργίας εἶ και δοκεῖ κακ. οἶμαι δοκ.] τὸ λεῖον ἠμφιεσμένης ημφιεσμένος]. Ταῦτα πρὸς τὸν ἀκροατὴν ἀποστρέψας λέγει. Κερδαλεώτερα δε, τὰ πανουργότερα, ὡς ἂν εἴποι τις, καὶ δολερώτερα (εξα ρηται ἀπὸ τῆς ἀλώπεκος, κερδούς οὕτω πως κεκλημένης)· ὡς καὶ τὰ ὑποκείμενα δολίως βεβου τινά. μ. άττα ει άττα. Τῷ τοῦ Ἰξίονος τροχῷ προσδεδέσθαι ἢ ἄλλα τὰ πά σχειν τῶν ἀμηχάνων κακῶν. ἢ ἀλλ᾽ ἅττα ή άλλα τινά. ὀλίγα άττα διεξελθών. «ἄττα,; μικρά άττα διεξιόντες. μικρὰ ἄττα, μικρά τινα. άλλ' άττα ὁμοιότροπα. άλλ' άττα όμ.; 448 ἄλλα τὰ ποιῶν. ἄλλ' ἄττα πο οἷον μώλυ
SCHOLIA IN ORAT. I CONTRA JULIANUM. Δ'traria. Qua scilicet ratione hoc fere posset 9 (ol si ita contigerit, ut qui et lingua Græea utitur, et qui deos colit, unus et idem sit, jam ita deos co lentes soles Graecos dicere poterimus. {Coisl. Ibid. C. Col. 641 A. 13. El pèr nal Osiai elol (ms. 573, [Coisl. [Coisl. [Coisl. [Moly Odyss, x, 305; Chalc. 11, 291; Hoc significat horrendum, autem strepere, tinnire. Eodem modo idem quod num. autem copu lativum adverbium eat; vero, cum aspiratur, qua quidem significat; cum autem tenuatur, alia quaedam. Denique partim, quadam te nus aut vulgariter. Ait igitur non hæc sola esse; et fucate sermonis dictiones, sed et pedestres, et viles, vulgatique usus Græcæ item linguæ sunt. Εt fru stra, ait, deliras, a quibusdam non arcens, et alio rum usum fastidiose patiens contumeliose a nobis usurpandum, quasi non Graca dictionis essent. vanitatem atque mentis vesaniam! Si quædam etiam deorum voces sunt. Si enim di vinæ voces sunt, sive Dei, sive angelorum, qui per nudas cogitationes et informationes commercium inter se habent, de his alii pronuntient, ait. Que quidem illorum, cum pudæ sint, majore in pretio habentur. Tuorum vero deorum moly, Xanthum et ehalcidem, rideo, ait, ineptias poetarum, qui hæc adsl puerilem incutiendum metumn invenerunt. Q40 rum primum, chalcis, avium genus; alterum Xan thus, durius; tertium, moly, stirpis cujusdam radix est: quæ Homerus dixit aliter ab hominibus, a diis ita nominari. Xanth. xx, (Col. Col. [Coisl. [Coisl. Scribe Alias (Notices des mss. I. X, n, pp. 141, 279) jam notavi amanuensium lapsus in vocibus Alia loca nunc afferam. Theodorus Prodromus (Lazer Misc. t. II, p. 567) Corrige pro Joannes Chrysost. (Eclog. p. 19) Malim ait Matthæi quod sine dubio erat admittendum, et ita jam Sa vilius scripserat. Lucianus (Hes. 6, 5), Scribe id est Quid ais? tuum est Græcizari? et quæ sequuntur. His impiissimum istum lacessit, et argumento rum documentorumque frequentia confutat, ejus que amentiæ et perversitatis summam impudentiam ignominia afficit, ipsaque purpura nudat, ut nihil ei afferente juxta imperiorum ejus rabiem, Qua pannum ait luctuosum improbis ac superbum, quod in malis et calamitatibus homines in mœrore et luctu versantur, atras vestes gerentes. Alque bic purpure des et ender. Superbum quoque osten dit Homerus, qui purpuream eruentam mortem vocat. Quod si ce vobis versulam improbijatem kanilate tectam resipere. Hæc per apostrophen ad auditorem dicit. Astutiora hæc majoris improbitasie, ut ita quispiam dicat, et dolosiora (sumpta autem est hae vox a vulpe, quæ xapòò appellatur): quomodo quæ. exponuntur meditaretur Apostata, et nos devincere omnibus modis pararet, simul ac quæ apud nos Anna Comnenæ textus editus (p. 147 B), Scribe et alias (p. D), Scribe Coislin. pro ot. Ex contextu scribendum videtur 4. De jam dixi in notis ad Hereica Philo strati. Ait D. Virey (Dict. des sciences méd., 1. XXIV, p. 53), nec subdubitans, Homericum molu esse allium nigrum Linnæi; sed in re tam incerta nimis affirmative loquitur. Vide ad col. 605 10.
col. 1123–1124page 26 of 94
PG 36:1123λευμένου τοῦ ᾿Αποστάτου, καὶ νικήν Αποτ. νικ.] ἡμᾶς κάν τούτοις παντοίως μηχανωμένου, καὶ τὰ θαυμαζόμενα παρ' ἡμῖν ἔν τε θείοις δόγμασί τε καὶ θαύματι καὶ ταῖς λοιποῖς σεμνοπρεπείαις καὶ παραδόσεσι καὶ πολιτείαις. "Εσπευδε γὰρ μηδὲ ταῦτα ἀκακούργητα μένειν ἐᾷν, εἰ μὴ προφθάσασα (πε 575 προφθάσα] ή δίκη κατέλυσε τὸν ἀνόσιον αὐταῖς βουλαῖς καὶ δολιότησιν ἐν Περσίδι. Εδείχθη γὰρ ἂν φησί 649 3), τίνα μὲν ἀνθρώπων, ὑπὲρ 575, ἀνθρ. κ' ὑπὲρ] τὰ ἐσκαμμένα επαιρομένων, τῆς ἀρετῆς ἄλματα, τίνα δὲ πιθήκων μιμήματα. μετὰ τῆς ἀσεβείας, καὶ μετὰ τοῦ ἀσθενοῦς τὸ γελοῖον, μένον. Ακούοιτ' ἂν ἤδη τὰ μετὰ ταῦτα περὶ τῆς πολιτείας ἣν διήλθομεν, οἷόν τι πρὸς αὐτὴν περ πονθώς τυγχάνω. Προσέοικε δὲ δή τινί μοι τοιώδε τὸ πάθος, οἷον εἴ τις ζῶα καλά που θεασάμενος, εἴτε ὑπὸ γραφῆς εἰργασμένα, εἴτε καὶ ζῶντα ἀληθινῶς, 649 9. Ιγ' δ φησι Πλάτων. Τί φησι καὶ περὶ τίνος; Περὶ τῆς ἐν λόγοις αὐτῷ πλασθείσης πλ. αὐτῷ] καὶ σκιαγραφηθείσης πόλεως· τ οὖν φησι; ἵνα ίδωμεν κινουμένην ἐν ἔργοις αὐτοῖς καὶ τὴν τούτων τῆς κακίας ἐπίνοιαν· ἀλλ᾿ ὥσπερ οὐχ ἡ Πλατωνική οὐδὲ τούτου εὖ ποιοῦσα τοῖς πρά γμασι δέδεικται πώποτε. Πλὴν ὁ θεσπέσιος οὗτοςἀνὴρ θεωρεῖ τε καὶ ἀντεξετάζει τῶν ἡμετέρων τὰ τῆς φιλοσοφίας δόγματά τε καὶ σκάμματα τοῖς πρά γμασιν ἑστῶτα καὶ μέχρι καὶ τήμερον φαινόμενα και φθεγγόμενα, τῶν δὲ τὴν ἀνυπόστατον ἐξελέγχει καὶ ἀνόητον φλυαρίαν, την μήτε γεγενημένην, μήτε οὖν κἂν ἐν σκιαῖς σκηναίς] καὶ κενολογίαις παρα βεβλήσθαι δεδυνημένην, πολὺ ἔχουσαν τὸ αἰσχρὸν καί γε τῶν ἠθῶν τὸ λίαν ἀνάγωγον καὶ κατεφθαρ 653 4. Καλόν προσαδεῖσθαι τὴν Ἡσι δου Θεογονίαν. Μετὰ τὰ Εργα καὶ ἡμέρας καὶ τὴν λεγομένην Ασπίδα, ποιημάτιόν τί ἐστι καὶ ἡ μνημονευομένη αὕτη Θεογονία, θεῶν γένεσιν καὶ ὄνομά των κλήσεις καταλεγομένη, ἐν οἷς τῶν μυθευομένων θεῶν πᾶσα ἡ θεολογία καὶ τὰ πρακτικὰ καὶ ἠθικά φέρεται· καὶ ἐν ταῖς Ὁμήρου ῥαψῳδίαις ὁμοίως· ἃ καὶ παισὶ καὶ τοῖς ἄρτι παιδείας γενομένοις γενομ παιδ.] δῆλα. Τούτοις οὖν παρατεθεικὼς ὁ ἡμέτερος οὗ τος θεολόγος, οὐ μόνον τὸ θεωρητικὸν ἡμῶν καὶ θεολογικὸν τῆς φιλοσοφίας, ἀλλὰ καὶ τὸ πρακτικόν τε καὶ ἠθικὸν, ἐλέγξας, κατὰ σύγκρισιν,τὴν Ἑλληνικὴν ἀπα σαν ματαιότητα, ἔδειξεν οὐδ᾽ ἐγγὺς τῶν ἡμετέρων, πολλοῦ γε καὶ δεῖ, τὰ τῶν Ἑλλήνων φαντάσματα. Καίτοι γε, φάσκων, πῶς ταῦτα τῶν ἡμετέρων εγγύς, οἷς ὄρος μὲν φιλίας, καὶ τὰ ἑξῆς, ὅσα, ὡς ἐν συν όψει, μέχρι τέλους καταλέγων, ἀσύγκριτα δείκνυσι τὰ ἡμέτερα καὶ παντὸς αὐτῶν λόγου κρείττω. ἡσυχίαν δὲ ἄγοντα, εἰς ἐπιθυμίαν ἀφίκοιτο θεάσασθαι κινούμενά τε αὐτὰ καί... Ταυτὸν καὶ ἐγὼ πέπονθε πρὸς τὴν πόλιν ἣν διήλθομεν. πλάνη. πλα. Πλατωνική
admirabilia sunt in divinis dogmatibusque et mira- Coisl. culis, et in cæteris decoribus, traditionibus atque institutis. Pestimabat enim ne quidquid eorum ipsius malignam versutiam effugeret, nisi prævia pœna propriis consiliis et fraudibus impium istum in Perside ante occupasset. Liquido enim patuisset, sit, quinam hominum, fossas superantium, virtutis saltus, et quænam simiarum imitationes. (col. [ms. Ut quod ait Plato. Quid ait, et de quo? De civi tale quam sermone finxerat atque adumbraverat. Quid igitur ait? Ut eorum consilium motu prædi tum atque in opus perductum videamus. At sicut non Platonica civitas, ita nunquam istius opibus florens visa est. Verumtamen sanctus ille vir no stræ philosophiæ dogmata et fundamenta speculatur aique deprehendit rebus florentia, et hodie mani festa et resonantia; istorum vero instabiles aperte ostendit insipientesque ineptias; quæ quidem neque exstiterunt, neque vel in umbris inanibusque elo quiis expromi potuerunt, cum multa habeant tur pia cum impietate, et cum imbecillitate ridicula, mullamque morum licentiam atque corruptelam. Præclarum erit Hesiodi Theogoniam… Præter Ope ra et dies, præter Clypeum, alterum hujus poema est, Theogonia hic niemorata, deorum generationem et nominum denominationes enumerans, in quibus Bciorum deorum omnis theologia, gestaque et mo res referuntur; sicut et in Homeri rhapsodiis: quæ et pueris et adhuc puerilia sapientibus in promptu sunt. Cum istis igitur conferens noster hic theolo gus, non modo contemplationem nostram et philo sophiæ nostræ theologiam, sed et practicam atque moralem, per hanc comparationem Græcam omnem vanitatem aperte ostendit, demonstravitque nou modo ad nostras non accedere, sed ab iis multum abesse Græcorum imaginationes. An vero, ait, haec ad nostram religionem et doctrinam accedunt, apud quos tex et norma amicitiæ, et quæ sequuntur; quæ quasi uno contuitu usque ad finem enumerans, extra omnem comparationem doctrinam nostram, longer que illorum doctrina præstantiorem esse ostendit. Alludit ad sententiam Socratis in Timmo, circa initium Col. [Coisl. [Coisl. Col. [Coisl. Ms. 573 Coisl. compendiose, quod intelligendum non dubito, et sic scripsi.
col. 1125–1126page 27 of 94
PG 36:1125ΕΙΣ 272) ΤΟΝ [ΤΩΝ] ΚΑΤΑ ΙΟΥΛΙΑΝΟΥ ΣΤΗΛΙΤΕΥΤΙΚΩΝ ΛΕΥΤΕΡΟΝ. 664 14. Οὗτος μὲν δὴ τῶν ἐμῶν λόγων ὁ πρῶτος ἄεθλος εκτετέλεσται. Είληπται το προ οίμιον ἐξ Ομήρου τῆς Ὀδυσσείας Οδυσσεύς γὰρ ὁ τοῦ Λαέρτου, μετὰ τὴν ἐπὶ Ἴλιον στρατείαν, ὑποστρέφων οἴκαδε, κινδύνοις πλείστοις τε ἄλλοις ὠμιληκώς, τέλος καὶ ναυαγίῳ τήν τε ναῦν καὶ τὰ ὑπάρχοντα ἀπολωλεκώς, εἰς τὸν οἶκον πτωχεύων καὶ μὴ γνωριζόμενος ήκε, μνηστήρας τῆς γυναικὸς οὐκ ὀλίγους καταλαβὼν τὰ ἑαυτοῦ κατεσθίοντας· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν ὡς πτωχὸν ἐπικερτομοῦντας καὶ ἐνυβρίζοντας εἶχον. Ἐπεὶ δὲ Πηνελόπη τόξον τε καὶ πελέκεις προβεβλημένη, ἐν οἷς ποτὲ Οδυσσεὺς τὴν ἐκηβόλον ἀσκούμενος τέχνην, τὰ βέλη πρὸς τὸν σκοπὸν ἠφίει, προφάσεσι πλανῶσα τὸν νοῦν αὐτῶν καὶ ταῖς ἐλπίσιν ἐπαίρουσα, ἄνωθεν ἔφη κοσμίως επιφανεῖσα, ὡς «Εἴ τις ὑμῶν τουτὶ τὸ τόξον εντείνεις, καὶ διὰ τῆς τῶν πελέκεων ὀπῆς τὸ βέλος ιθύνεις, τούτῳ εἰς γάμον ἐφέψομαι συνα φθεῖσα.» Οἱ δὲ μετὰ τὴν πεῖραν ἀπεῖπον ἡτονη κότες. Εἶτα Οδυσσεύς εἶτ' Οδ.] τοῦτο, καίτοι καίπερ] πολλῶν ἀπειργόντων, λαμβάνει λαμβάνοι], καὶ τείνει θᾶττον, καὶ βάλλει, καὶ τοῦ σκοποῦ μάλα τυγχάνει· ἔπειτα τουτὶ τὸ ἔπος εἰπὼν, κατὰ τοῦ πρώτου τῶν μνηστήρων Αντινόου, ἀνδρὸς τυραννικωτάτου καὶ βιαίου, εὐθύνας βάλλει καὶ κατα βάλλει· οὕτω δὲ καὶ τοὺς ὑβριστὰς ἐφεξῆς ἐπεξέρχεται τῶν μνηστήρων καὶ τὴν γυναῖκα καὶ τὸν οἶκον ἐλευθερώσας ἀπειλήφει. Τοῦτο δὲ τὸ ἔπος κατα κολλῶν ὁ μέγας Γρηγόριος, ἔστι δ᾽ οἷς καὶ παρῳδῶν, προσφόρως κέχρηται· καὶ τὸν τὸ πρῶτον κατὰ τοῦ παλαμναίου καὶ τῶν ἀσεβῶν διηνυκέναι ἄεθλον ἔφη, καὶ ἐπὶ τὸν δεύτερον τουτονί κεχωρηκέναι, καὶ τὰ θεῖα τῆς δίκης δείκνυσι βέλη, οἷς τῶν ἤχου τούτων ἀπώλετο τὸ μνημόσυνον 13). 665 7. Τὰ δίκαια τοῦ Θεοῦ στάθμα, καὶ οἷς ἀντιταλαντεύεται πονηρία. Τουτέστι, Τοῖς εἰρημέ τοις ὑφ᾽ ἡμῶν, φησί, κατὰ τοῦ τυράννου καὶ τῶν δυσσεβῶν ἐπὶ τοῖς τετολμημένοις αὐτοῖς κατὰ τῶν εὐσεβῶν ἀσεβῶν], προστίθημι καταλέγων καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τάλαντά τε καὶ στάθμια οἷστισι τούτοις ταλάντοις ἀντισταθμᾶται καὶ ἀντιτίθεται πονηρία. Τίνα δὲ ταῦτά ἐστι τὰ τοῖς ἀσεβέσιν ἀντιμετρούμενα καὶ ἀπο διδόμενα; τὰς ἐνδίκους φησὶ νόσους καὶ τὰ ἑξῆς δυσσεβῶν τὸ πᾶν σύνταγμα κατετοξεύθη, καὶ μετ' "Αρειος γάρ, δι' Οὗτος μὲν δὴ ἀεθλος δάατος ἐκτετέλεσται Νίν αύτε σκοπὸν ἄλλον, δν οἴπω τις βάλεν ἀνὴρ, Είσομαι, αἶχε τύχοιμι. σταθμία. νόσους μὲν δὴ τῶν ἀσεβῶν ἐνδίκους και ρήξεις οὐκ ἀφανεῖς. νόσους ρήξεις Αρειανών δηλονότι, συμφορὰν ἐπικόπτειν ἑλέῳ. μέμνησθε γὰρ τῆς ἀποστολικῆς ἐκείνης εὐχῆς ἡ τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἀσεβείας κατέλυσεν ἐν τό τοῖς ἀξίοις τῶν τῆς γλώσσης ἁμαρτημάτων. ὄχλου γεγονώς Κωνσταντίνῳ τῷ βασιλεῖ τῷ εὐσεβεστάτῳ, έπειγε δι' αὐτοῦ καὶ ᾿Αλέξανδρον εἰς και νωνίαν δέξασθαιτοῦτον, ὑποκρινόμενος εὐσεβεῖν· ὁ δὲ τῇ τοῦ βασιλέως ἀξιώσει περιαλγής γεγονώς, Θεῷ τὴν κρίσιν δι' εὐχῆς ἀνατίθησιν. Ωριστο ἡ κυρία εὐτρέπιστο ὁ δυσσεβής· εἴχετο λοιπὸν τῆς ὁδοῦ, καὶ τῷ ἱερῷ προσήγγικεν ἤδη ἀντείχετο θερμότερον τῆς εὐχῆς ὁ ἀρχιερεύς· τί οὖν τὸ ἑξῆς, τὸν μὲν ἀφε ὁρῶν εἶχε, τὰ δὲ κατέῤῥει τῶν σπλάγχνων τῇ κόπρῳ συννεκκενούμενα, ἡ δὲ δύστηνος οὐ μᾶλλον ἢ δύσ φημος ἀπέπλυστο ἀναφυσηθεῖσα τούτου ψυχή, ἐν κοπρῶνι καὶ ἐν βεβήλοις τόποις τὴν παμβέβηλον καὶ μυσαρὰν αὐτοῖς δόγμασι καὶ βλασφημίαις συν απορρήξασα ζωήν. Ταύτης τῆς λύσσης ἤρξατο μὲν "Αρειος ὁ τῆς μανίας ἐπώνυμος, ὃς καὶ δίκην ἔδωκεν ἀκολάστου γλώσσης, τὴν ἐν βεβήλοις τόποις κατάλυσιν, εἰ ἧς
SCHOLIA IN ORAT. II CONTRA JULIANUM. (cod. p. Col. c. (Odyss. xxι, init.) [Coisl. [Coisl. [Coisl. [Coisl. (Psal. Col. [Coisl. Ac primum quidem sermonum meorum certamen confectum atque absolutum est. Ex Homeri Odys sæa proœmium sumptum est. Ulysses enim Laertii filius, post Trojanum bellum domi reversus, mul tis variisque periculis obnoxius, navi denique om nibusque opibus orbatus, in palatium mneudicans ignotusque venit, uxoris suæ procos non paucos nactus sua ipsius comedentes; imo ipsum ut men dicum irridentes et contumeliis lacessentes ha buit. Cum autem Penelope arcum et secures pro posuisset, in quibus quondam Ulysses, sagittandi artem colens, sagittas ad scopum emittebat, spe cioso prætextu animum eorum lludens, spemque excitans, dixissetque ornatissino habitu superve niens: Si quis vestrum hunc arcum extenderit et per securium foramen sagittam recte direxerit, huic in matrimonium conjungi patiar. › Qui vero experti infirmiores destiterunt; tum Ulysses ar cum, nultis licet obsistentibus, accipit, ocius ten dit, sagittat ac scopum scite attingit. Deinde illud, quod memoravimus, dicens, primum ex omnibus procis Antinoum, ferocissimum violentissimumque virum, petit ac statim transfigit; ac deinceps pro tervos procos interimit singulos, domumque suain et uxorem insolentia liberat. Hinc igitur ista mu tuatus vir sanctus, partimque ad ea alludens, apie ad sermonem accommodat; primumque adversus homicidam atque impios absolutum esse certamen dicit, atque se ad secundum illud convertere, dl vinasque penæ ostendit sagittas, quibus omnis ini piorum malitia refellitur et cum sonitu perit eo rum memoria. Justas Dei lances et quibus improbitas compen satur. id est, His, quæ prius diximus, ait, adversus tyrannum atque impios, ob ipsorum contra pios admissa, adjiciam nunc Dei stateras atque lances, quibus lancibus compensatur et rependitur in probitas. Quaenam autem illa sunt impiis compen sata atque reddita? Juste ait morbos et reliqua mala accidisse talia admissis, per vera visa cala mitates et pœnas, et per insomnia animadversio Iuitio libri xu, cum Ulysses procos allo-D ait Basilius (man. 575, p. 195. 2), quitur Editi In diminutivis hujusmodi ac centus variat. Haec sunt Gregorii verba, Ad vocem et ad referendum videtur scholion Montacutii, quod male, ut puto, superius locatum fuit ad verba, Arii mortem narrat Basilius in scho lio ad hæc verba (orat. 26, olim 27) (Arius) Alias (oral. 21) Gregorius de Ario
col. 1127–1128page 28 of 94
PG 36:1127τῶν δεινῶν συμβέβηκε τοῖς τολμηταῖς τῶν τοιού ἄρτον οὐ νόσου γενόμενος, καὶ τὴν Ἰούδα ῥῆξιν ὑπου στὰς, ἐπ᾽ ἴσῃ προδοσία τοῦ Λόγου Όχλουμένου 573, 55, 4) γὰρ, φησί, τοῦ βασιλέως ὑπὸ τοῦ Αλεξανδρίας Αλεξάνδρου ἐξεβέβλητο, κελεῦσαι καὶ αὖθις ἐπὶ συνόδου ἀπολογησόμενον προσδεχθῆναι ορισθείσης δὲ τῆς κυρίας, Αλέξανδρος μὲν πρὸς θεὸν ἦρχε τὰς χεῖρας, ὁ δὲ ὅσον οὐκ ἤδη καλεῖσθαι μέλη λων, ἔν τινι τῶν ἀφεδρώνων αγωνιῶν εἰσελθών, ἅμα σκυβάλοις καὶ τῶν ἐγκάτων αἰσχρῶς ἀποκενοῦται, Στον βέβηλον ἐν βεβήλοις έκεῖθεν αποφορήσεις ψυχήν. των, τάς ύπαρ 272, 2) συμφορὰς καὶ ποινάς, καὶ τὰς δι' ὀνειράτων ετάσεις τε καὶ παιδεύσεις καὶ μάστιγας· καὶ τοιαύτας γὰρ οὐ καθ' ὕπαρ καὶ 573 μόνον ἀλλὰ καί] ἐγρηγορότες αἰκίσεις ἐδέξαντο. 1. Οὐδ' αὐτομάτῳ τινὶ φορᾷ. Οὕτω γὰρ Ελλήνων τινὲς ἐδόξαζον, Πρόνοιαν ἀτιμάσαντες καὶ τὸ αὐτόματον δογματίσαντες, τῇ ἀλόγῳ τύχη διδόντες τὸ πᾶν. Ούκουν, φησί, αὐτομάτως ταῦτα τοῖς κατὰ χριστιανῶν οὕτω λυττήσασι συμβεβήκει, ἀλλ' ὀργῆς καὶ ἀγανακτήσεως ανακτήσεως] Θεοῦ ταῦτα γνωρίσματα· οὐδὲ γὰρ τοῖς τυχοῦσιν Ἑλλή νων, οὐδὲ τῶν ἐπιεικεστέρων τισὶν, ἀλλὰ τοῖς ἐξω υβρίσασι μᾶλλον, καὶ οὕτως ἐκμανεῖσιν ὡς καὶ σαρ κῶν ἅψασθαι ἀνθρωπίνων. 668 2. Επιθειάζων· δῆθεν ἐκ τῶν παρ' αὐτοῖς βίβλων. Μεμηχάνηται γὰρ αὐτῷ καὶ τοῦτο, ὡς ἐξ' Εβραϊκῶν ἀποκρύφων καὶ θείων βίβλων εύροι προφητευθεῖσαν κατὰ τόνδε τὸν καιρὸν τὴν αὐτ τῶν πρὸς τὴν Ἱερουσαλήμ γενήσεσθαι ἀνάκλησιν, καὶ τὸν ναὸν ἀναδείμασθαι. Σχήματι δὲ, ἀλλ᾽ οὐκ ἀληθείᾳ, τῆς πρὸς αὐτοὺς 573 αὐτήν] εὐνοίας, ἐπινοίς δὲ μᾶλλον τῇ καθ᾿ ἡμῶν, ταῦτα εἰσηγείτο, πειρώμενος δεῖξαι ψευδῆ τὰ ἡμέτερα καὶ Χριστοῦ περὶ καὶ περὶ] ταύτης προφητευθέντα, καὶ ἅμα τὴν ἐκείνων καθ᾿ ἡμῶν μανίαν ἐγεῖραι φιλονεικῶν, καὶ πόλεμον ἑκατέρωθεν στῆσαι διπλοῦν, ὡς ἂν πανταχόθεν βαλλοίμεθα. 5. Ὡς δ' ὑπ' ἀγρίας λαίλαπας. Σημαία τέον ὡς παράδοξον καὶ φρικτὸν τοῦτο καὶ θείας ὡς ἀληθῶς ὀργῆς ἅμα καὶ δυναστείας το τερατούργημα, εἰς κατάπληξιν μὲν ἀποδῶν, τῶν εὐσεβούντων δὲ πρὸς ἀσφάλειαν. 669 1. Ὁ δὲ [πις. 573 οἱ δὲ] ἅπαντες καὶ λέγουσι καὶ πιστεύουσι. Καὶ τοῦτο σημειωτέον, δ καὶ τοῦ προκειμένου φοβερώτερον ἂν καὶ πρὸς πίν στιν έφησε βεβαιώτερον, ὡς ὑπὸ πάντων καὶ λεγό μενον καὶ πιστευόμενον. 12, “Ο δὲ καὶ ἔτι τούτων παραδοξότερον καὶ περιφανέστερον, ἔστη φῶς ἐν οὐρανῷ. Ἱστο ρηται πολλοῖς ἑτέροι; καὶ τοῦτο, τῶν δυσσεβῶν Ἑβραίων καὶ Ἑλλήνων στηλιτεύον τὸ δύσφημον. Ἔστη οὖν τὸν σταυρὸν περιγράφον τὸ φῶς κύκλῳ, ήτοι διαγράφον τὸν σταυρὸν καὶ διατυποῦν διατυπούμενον] ἢ καὶ στεφανοῦν καὶ κύκλῳ φωτει δεῖ τὸν τίμιον καὶ κατάστερον περιλαμβάνον σταυρών. Τὸ πρότερον ὑπὸ τῶν ἀθέων ἐπὶ γῆς ἀτιμαζόμε ἐπὶ τούτου τοῦ σημαινομένου καὶ παρὰ τῷ Συγγραφεῖ τὸ ἐπιθειάζειν εὑρέθη. Ει ο Συγγραφείς, Κηρύκων περὶ μυστικών, δι' άπερ έφυγε μαρτυρουμένων και έπι θειαζόντων μὴ κατάγειν, αφθη ἐν τῷ οὐρανῷ του σωτηρίου Σταυρού το σχήμα φωτοειδές.
nes, castigationes et flagra. Talia enim supplician & non per vera visa solummodo, sed et vigilantes pa ciebantur. Aut rerum eventus temerario cuidam motuį. Ita enim nonnulli e Græcis, Providentiam rejicientes, et fortuito casu res moderari docentes, omnia te mcrariæ fortunae tribuebant. Hæc igitur, ait, non fortuito istis, qui in Christianos adeo sævierant, evenerunt, sed Dei iracundiæ atque indignationis indicia sunt. Non enim gentilium cuivis, non qui busdam recta indole præditis, sed iis qui maxime contumeliis affecerunt atque eo apientiæ provecti sunt ut humanas carnes vorarent. Ex ipsorum scilicet libris fatale essa affirmans. Hoc enim ille machinatus est, quod ex Hebraicis et arcanis quibusdam divinisque libris repererat pra phetizatam eorum in Hierosolymam revocationeni hoc tempore factum iri, templique reædificatio nem. Specie autem, at non veritate, suæ erga eos benevolentia, magisque adversus nos consilio, hæc agebat, falsa deprehendere conatus quæ nos, quæ Christus de ea prædixisset, simulque istorum ad versus nos furorem excitare, discordiam serens, et bellum utrinque parare duplex, ut omni ex parte lacesseremur. Ut vero sævą turbine. Animadverte ut adınirabile ac formidandum illud vere divinæ iracundis si mul et potestatis portentum, ad inipiorum terro rem, piorum vero incolumitatem, Hoc autem uno jum ore omnes referunt ac pro certo habent. Hoc quoque operæ pretium est anim advertere, quod et narrationis formidabilius at que ad fidem dixit stabilips, velut ab omnibus et parralum et creditum. Quod autem froc etiam mirabilius clariusque ſuit. Narraverunt hoc quoque multi alii, ad impioruın Hebreorum ethnicorumque infamiam. Stetit igitur lux in eœlo, in crucis typum efformata et crucis Åguram ambiens, vel lacido circulo coronans pre sinaam, stellatamque circumiens crucem.. Quod in terra prius impiis contemptui fuerat, signum, qualnor partibus figura constans, nomenque. Quodnam? Crux. Ac quoniam victores in victorise ad quæ Basilius adnotat (er. orat. 25, rol. 23): (ms. p. Monendus lector cum hic et infra Alexandri nomen œ¿currit, Basilium de Alexandro CP. episcopa verba (cod. p. [ms. Ibid. [Coisl. Col. [ms. [Coisl. Ibid. G Cel. Ibid. [Coisl. facere, non de Alexandro Alexandrino. Scholiastes Montacuti hæc opportune ad scholii finem adnotat reipsa in Thucydide (viu, 53% quem laudat titulo στastantissimus historicus, quaedam pou absimilia leguntur (Alcibiades) Hac narrat Theodoretus (fliet, eccl. 111, 20)
col. 1129–1130page 29 of 94
PG 36:1129νον ο σημεῖον, τὸ τετραμερὲς σχῆμα ι ὄνομα δέ ποῖον; ὁ Σταυρός. Ἐπεὶ οὖν τοῖς νικῶσιν ἔθος κατὰ τῶν ἡττωμένων ἐχθρῶν τρόπαιον, ὡς σύμβολον νίκης, ἑστάναι, καὶ Χριστῷ τῷ Θεῷ ἡμῶν κατὰ τῶν ἀσεβούν των τούτο γίνεται, θειότερόν τε καὶ παντὸς τροπαίου περιφανέστερον, ὕψιστον τρόπαιον καὶ σελασφό 14. Καὶ τῶν οὐρανίων καταψευδόμενος. Εκβάλλει τὰς γενέσεις, καὶ ἀθετεῖ αὐτῶν, ὡς ψευ δομένων, τὸ μάταιον, τῇ τῶν ἀστέρων φορὰ καὶ κι νήσει ἀνατιθέντων 273, 1), καὶ πλεκόντων τὰ συμβαίνοντα, καὶ διασύρει τὴν πλάνην αὐτοῦ τε καὶ τῶν αὐτῷ τιμωμένων ἀστρολόγων καὶ μάντεων. 2. Λέγε μοι καὶ σὺ τοὺς σοὺς ἀστέρας. Αριάδνη καὶ Βερονίκη Βερνίκη], γυα ναῖκες θνηταί, ὧν τῆς μὲν, τῇ τῆς πλάνης αὐτονομίᾳ, στέφανον, τῆς δὲ πλόκαμον κατηστερίσθαι φασὶ, καὶ τοὺς ἀστέρας ἐν οὐρανῷ καταψευδόμενοι συντιθέασιν ἐπιδεικνύντες, καντεῦθεν τε σχηματίζοντες καὶ ἐκεῖ θεν τοὺς πρὶν ἢ ταύτας γεννηθῆναι ἐν οὐρανῷ τὴν ίδρυσιν ἐσχηκότας. 4. Καὶ τὸν ἀσελγῆ Κύκνον. τινι, φασὶν, ὁμοιωθεὶς ὁ Ζεὺς, τῇ Λήδα συνελθών, ὄρνιθος τρό τον ὠδν εγκυμονεί, ἐξ οὗ Ελένη μυθεύεται γεννηθῆναι, ἡ Κάστορος ἀδελφὴ καὶ Πολυδεύκους. Ταῦρον δὲ ὑβριστὴν τὸν αὐτὸν Δία καλεῖ εἰς ὃν μεταμορφωθεὶς τὴν Εὐρώπην ἁρπάσας φθείρει· Οφιοῦχος δὲ, φερωνύμως ὄφιν κατέχων ἄνθρωπος, κατὰ τὸν νότιο ὁμοίως· ὁ δὲ λέων· ἐχόμενος 575, ἐχόμενα] καρ κίνου καὶ τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ· οὔστινας, φησί, τούτους λόγοις ἀπατηλοῖς συντεθεικότες καὶ ὀνομάσαντες, τοὺς μὲν θεοὺς, τοὺς δὲ ἀστέρας ἐπλάσαντο ὅμως, φησίν, ἐκ τῶν οὐρανίων ἔχω κἀγὼ ἀστέρας, ἀλλ' οὐ θεούς, αὐτὸ τοῦτο ὅπερ εἰσὶ καλῶν, ἀλλ᾽ οὐ μεθιστῶν τὴν προσηγορίαν, ὅτι μηδὲ τὴν οὐσίαν ἔχω οὖν ἀστέρας σημαντικούς, τὸν μὲν Χριστοῦ παρ ουσίας, τὸν δὲ στέφανον αὐτοῦ νίκης καὶ τροπαίου, συμπαθούντας [πε. 573, συμπαθοῦντα] τοῖς ἡμετέροις κατὰ τὴν μεγάλην τοῦ παντὸς ἁρμονίαν τε καὶ οἰκείωσιν· ᾠκείωται γάρ πως άρμοττόμενον τὸ πᾶν τῷ παντὶ, καὶ συγγενές ἐστι καὶ προσήγορον· διδ καὶ φῶς τῷ φωτὶ 575, καί φησι τῷ φ.] προ λάμπει Χριστῷ, καὶ τῷ νικητῇ τὸ τοῦ τροπαίου συν εκλάμπει στεφάνωμα. 672 3. Επιδειξάτωσαν ἔτι καὶ νῦν τὰς ἐσθῆτας. Σημειωτέον ὅτι καὶ ἐπὶ τὰς ἐσθῆτας καὶ τὸν Ἀριάδνης στέφανον καὶ Βερονίκης πλόκαμον, κ. τ. λ. Λέγουσιν Αριάδνης τινὰ στέφανον καὶ Βερονίκης πλόκαμον, τοιαῦτά τινα παραληρούντες. ᾿Αριάδνη, ὥς φασιν, θυγατήρ Μίνωος Μηνως] ὑπῆρχεν τοῦ Κρη τῶν βασιλέως· αὕτη ηράσθη Θησέως, τοῦ ᾿Αθηνῶν [. Αθηναίων] βασιλέως, ἐλθόντος ἐπ' ἀναιρέσει ἐπαναιρέσει] του Μινωταύρου Μινοταύρου]. Ἐκ τοῦ οὖν Θησέως ἔλαβεν αὐτὴν ὁ Διόνυσος, καὶ ἀνήγαγεν αὐτὴν ἐν τῇ Νάξῳ ἀνάξω] καὶ συν εμίγη αὐτῇ, καὶ πρὸς τιμὴν αὐτῆς στέφανον ἐν τῷ οὐρανῷ δι' ἀστέρων ὑπεζωγράφησεν. Ἡ δὲ τοῦ πλοκάμου Βερονίκης ἐστὶν αὕτη. Γέγονε: Βερονίκης ἐστὶν αὕτη, ἱστορία. Γέγονε] γυ νὴ τοῦ τῆς] ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ Πτολεμαίου. Τοῦ οὖν ἀνδρὸς αὐτῆς ὄντος ἐν πολέμοις, εὔξατο ὅτι, εἰ ὑποστρέψει άτρωτος, τῶν πλοκάμων ἀποκείρασα τῶν ἑαυτῆς ἐν τῷ [ἱερῷ] ἀναθήσει. Κόμων οὖν γέ γονεν] ἀστρονόμος τότε καὶ πρὸς….. κίαν [κολακείαν] αὐτῆς ἔφη ὑπὸ τῶν θεῶν ὑποζωγράφεσθαι αὐτὸν ἐν τῷ οὐρανῷ δι᾿ ἀστέρων βοτρυειδώς.
SCHOLIA IN ORAT. II CONTRA JULIANUM. »· signum adversus devictos hostes tropaeum. statuere por Ibisl. (cod. p. ibid. [codd. Ibid. [ms. [ms. solent, idcirco et Christo Deo nostro victoriæ ad versus impios obtentæ Gt illud, diviniusque et omni tropeo præclarius, altissimum luciferumque tropæum. Falsaque de cœlestibus loqueris. Invehitur in na Livitates, earumque ignominia afficit vanitatem, ut falsarum, siderum motu et conversione eventus texentium atque dirigentium, ipsiusque et eorum qui apud ipsum in honore erant astrologorum et hariolorum errorem irridet. Sidera quoque tua mihi expone. Ariadne et Be renice, mortales feminæ, quarum prioris quidem erroris licentia, coronan, alterius vero caesarien inter astra relatas esse fabulantur, ac sidera etiamı in cœlo mentientes conficiunt ostendentes, effin gentesque ea, antequam illæ nascerentur, colloca tionem in cœlo habuisse. El salacem Cycnum. Cujus formam cum assum psisset Jupiter, cum Leda coiens, avis instar ovum peperit, ex quo Helenam natam esse fabulantur, Castoris Pollucisque sororem. Taurum vero petu lantem eumdem Jovem vocat, qui hanc mutuatus formam, raptam Europam stupravit. Ophiuchus autem, quo nomine serpentem occupans innuitur homo, juxta meridiem similiter. Leo est post can crum aestivum et tropicum. Quos vero, ait, fallaci bus verbis effingentes atque nominantes, alios quidem in deorum, alios in siderum numeruin ascripserunt. Veruntamen, ait, ipse nonnihil ha beo quod de cœlestibus: sed astra non deos, idem quod sunt voco, nec denominationem transmuto, quod nec essentiam. Stellas igitur habeo indices, alteram Christi præsentia, alteram aulem, in co rouæ specie affectam, victoriæ et triumphi, qua velut naturæ consentione ad res nostras afficiun. tur, juxta magnam videlicet universi concinnitateın atque necessitudinem. Pulchre enim et apte qua drat omnia ad omnia, et congener atque congruum. est. Ideoque lux luci prævia fulget Christo, et victori triumphi collucet corona. Col. Ut intelligatur scholion, hæc ex Gregorii textu sunt supplenda Scholiastes ms. Dris Clarke (Catal. Gaisford p. 43) nihil nos edocet de origine harum stellarum. Locum tamen exscribam ut emendationes quasdam proponam [edit. [ed. [ed. ed. [lego Proferant nunc quoque vesles suas. Animadverte quod in vestibus et palliis eorum stellis signatum nempe [ed. Lacunas conji ciendo supplevi. Conjecturas tamen confirmat Non nus (Hist. Collect. II, 1) qui consuli potest; et si ejus auctoritas non tanta videtur ut eo vade Cono nem astronomum babeamus pro aulico et homine de licioso, addam testimonium Callimachi, Theonis, Achillis Tatii, Hesychii et Hygini, quorum loca collegit Walckenaer in præclaris suis adnotationi bus ad Fragmenta elegiaca Callimachi (p. 36 sqq.).
col. 1131–1132page 30 of 94
PG 36:1131τὰ ἱμάτια αὐτῶν ἄστρα; ἐντετύπωτο τὸ τοῦ σταυ ροῦ κατάστικτον σημεῖον, καὶ ὅτι τὸ ὑπερφυὲς τοῦτο τερατούργημα οὐκ ἐν βραχέσιν, ὥστε καὶ λανθάνειν, οὐδ' ἐν ἡμετέροις μόνον, ὥστε καὶ παραγράφεσθαι ὡς πλαττόμενον· ἀλλὰ γὰρ κάν τοῖς ἐναντίοις ἐναρ γὲς τὸ σημεῖον· οὐ γὰρ ἔφθη τις διηγούμενος ἑτέρῳ, καὶ ἑαυτὸν καθεώρα κατάστερον καὶ πάντοθεν ἐσταυρωμένον, πάσης ἱστουργικῆς, φησί, ψηφίδος καὶ περιέργου ζωγραφίας ποικιλώτερον ἀμπισχόμενον τὸν χιτῶνα Καὶ τὸ θαῦμα μεῖζον πάσης ἀπί στου γνώμης καθέστηκεν, ἀπὸ τοῦ μηδὲ χρόνων παρ ολκαῖς τισι πλάττεσθαι δοκεῖν, ὡς ἂν τῷ ἀδήλῳ τὸ ὕποπτον ἔχειν· ἐξ ὑπογυίου γὰρ γέγραπται, καὶ σχεδὸν ἐφ᾽ ᾧ τοῦ καιροῦ πέπρακται, τῆς αὐτῆς 573 αὐτοῦ] ἱσταμένης γενεᾶς, καὶ τῶν 273) αὐτῶν ὄψει τε καὶ ἀκοῇ ἐπησθημένων προσώπων τὸ τερατούργημα. 672 6. Διὰ τῶν φοβερών ὠφεληθέντων. Τίνα ὠφέλειαν; τὸ μὴ φοβεῖσθαι· διὰ γὰρ τῶν τοιού των φοβερών ταῖς ἐκκλησίαις προσδεδραμηκότες, καὶ τῷ ἁγίῳ βαπτίσματι ἀγνισθέντες, ὠφέληντο τὸ μὴ δεδοικέναι, παντὸς δέους ἔξω γεγενημένοι. 10. Οιστρηλατούμενος. Ως ἐν οἴστρῳ ἐλαυνόμενος. Οίστρος δὲ ζωύφιον τί ἐστιν ὑπόπτερον, βουσὶν ἐφιπτάμενον, καὶ κέντρῳ δεινῷ πλῆττον, ὡς ἐλαύνεσθαι, καὶ πρὸς ὄρη καὶ λίμνας καὶ ποταμοὺς σφᾶς αὐτὰς ἐπαφιέναι. Οὕτως οὖν καὶ αὐτὸς ἐλαυνόμενος, ἐδόκει κατὰ τὸν νοῦν καὶ τὴν βουλὴν αὐτοῦ καὶ τὰ τῶν Χριστιανῶν ἔχειν, οἷς ἤδη κατείργαστο, καὶ τὸ πᾶν θελήσαντι αὐτῷ μόνον ἀλωτὸν εἶναι ἐπίστευεν. 673 7. Καὶ οὐδὲ ἐκεῖνο συνιδείν συνάδειν] δυνηθείς. Ποῖον; ὅτι θράσος καὶ θάρσος πολύ διήνεγκε, κἂν τοῖς ὀνόμασι δοκοίη πλησιάζειν. ὅσον ἀνδρία καὶ ἀνανδρία. Ανδρία μὲν γὰρ ἐστι τὸ ἐν τοῖς τολμητοῖς καὶ δυνατοῖς καταθαρσείν, δειλίας δὲ τὸ ὑφίεσθαι· τὸ δ' ἐν τοῖς ἐναντίοις καὶ ἀδυνάτοι, ομόσε χωρεῖν θράσους, τὸ δ' ὑποχωρεῖν ἀσφαλείας καὶ τὸ φυλάξαι οὖν τὰ ὄντα καὶ τῶν οὐκ ὄντων τι προσλαβεῖν, οὐ ταυτόν· τοῦ τοίνυν μετὰ ραστώνης ἀγαθοῦ σώφροσιν ἀνθεκτέον, τὸ δ᾽ ἀντιπίπτον περι οπτέον· ἀνόητον δὲ τὸ ὑπὲρ κτήσεως ἐλπιζομένων κινδυνεύειν τοῖς ὑπάρχουσιν ἅπασιν. θράσος, θάρσος, Β. Καὶ Σαλμωνεύς τις ἐκ βύρσης βροντών. Ασεβή τινα μυθεύονται εἶναι τοῦτον, έφη, Έφθη έτερα ἑτέρῳ, ἑαυτά, ἑαυτόν. οὐ φθάνω... καί, 77: Οὐ γὰρ ἔφθανεν ἐκεῖνος ἐξ ἀνθρώπων ἁπιών, καὶ ἥ τε θεραπεία τῶν κατὰ τὴν Αλεξάνδρειαν καὶ τὴ Σεραπεῖον ἱερὸν διεσκεδάννυτο ὁμοῦ τε γὰρ ταῦτα διηγεῖτό τις... καὶ τὸ θαῦμα ἑώρα, οὐκ ἔφθη τις διηγούμενος... καί, ὁμοῦ τε ταῦτα διηγεῖτό τις... καί. άμπε χόμενον νεὶ ἀμπισχόμενον, ὠφεληθέντας. επαφιέναι. Με. 573 σφᾶς αὐτὰς ἐπιέναι τε καὶ ἐπαφιέναι.
erat distinctum crucis signum, quodque superna turale illud prodigium, mon in paucis solum, ut res ea obscura maneret, nec in nostris duntaxat, ut id tanquam fictitium repudiari possit; sed et in adversariis quoque perspicuum hoc signum erat. Simul ac aliquis narrabat hæc alteri, ipse semet ipsum stellis perfusum videbat, crucibusque omni ex parte in vestimentis respersum, atque omni textorio calculo, elaborataque pictura magis va rium. Atque hoc miraculum omnem animi dissi dentis ambiguitatem superabat: neque enim tem poris vetustas ei suspicionem afferebat, quippe cum ex recenti adhuc cerneretur, ac pene, ex quo tempore res ea contigerat, eadem adhuc hominum generatio superstes esset, qui visu et auditu illud palam perspexissent miraculum. Atque utilitatem ex timore consecuti. Qnamnam utilitatem? Quod metu liberati sunt. Quo enim ti more propulsi, ad ecclesias properantes, et san eto baptismate purificati, hoc utile consequeban tur quod omnis timoris immunes erant. Furoris œstro percitus. Quasi œstro excruciatus. Œstrum exiguum quoddam animal pennatum est, in boves involans, atrocique aculeo eos feriens, quo perciti, ad montes, stagna et fluvius præci piti impetu feruntur. Sic et ille impulsus, ex animi sui sententia res Christianorum habere videbatur, ex his quæ jam confecerat, et se quidquid vellet expugnare posse credebal. [ms. (cod. p. Col. Ibid. Col. (Coisl. Ac ne illud quidem perspiciens. Quid? Nempe in ter fiduciam, et audaciam, niultum interesse, etiamsi alioqui nominum affinitate con jungi videantur, sicut inter fortitudinem et igna viam. Fortitudinis enim est, in iis rebus in qui bus audacia adhibenda est et quæ vires non exce dunt, Adenti animo esse; ignaviæ autem periculum detrectare. At vero adversus impossibilia et con traria se objicere temeritatis est, et refugere cau tionis ac securitatis. Et quæ habentur tueri et eorum quæ non habeas aliquid adipisci`non unum et idem sunt. Si quidem haud magno negotio id a sapientibus comparari queat, accipiendum; sin autem in contrarium cedat, contemnendum. Stul. tum enim est, ut speratorum aliquid adipiscaris, de rerum omnium tuarum summa periclitari. Ac Salmoneum quemdam e corio tonantem. Im- Ibid. 14. pium quemdam hunc fuisse fingunt, qui tonantem Mss. ambo mendose et fere sine sensu scripsi. Coislin. pro ut recte le git ms. Regius; ins. uterque quod mutavi in Sensus est: Vix aliquis alteri mirabilia hæc narraverat, ipse semetipsum crucibus stellatum videbat; vel: Simul ac aliquis narrabat, ipse, etc. Hunc loquendi modum, inter alios illustraverunt Marckland (ad Suppl. 1219) et De Coray (ad Hippocr. De aquis, etc., p. 273), quos jam laudavi in notis ad Eunapium (p. 473) in hoc loco (p. Comunel.) Vix e vivis abierat Antoninus cum dispersi sunt deorum ministri in Alexandria et Serapeio. Grego p rii verba, lectionem meam confirmant; formula enin, omnino syno nyma est cum llæc narrant Socrates (111. 20), Sozome nus (v, 22) et Theodoretus (111, 20). His confirmatur lectio plurium mss., quæ, ut puto, in teslu Gregorii recipienda esset. Omnino legendum, Variant editi in hoc loco, at lectionem Billi prztulerim. Hoc scholion laudavi in notis ad Epimeri smala Herodiani (p. 144) usque ad legit,
col. 1133–1134page 31 of 94
PG 36:1133ὥστε καὶ βροντῶντι, φασί, τῷ Διὶ, βροντἂν καὶ αὐτὸς ἀντεμηχανάτο, ἐκ βύρσης ἐπιχτυπῶν ξηρᾶς καὶ χλευάζων. 1. Τραϊανοὺς δὲ λέγει καὶ Ἀδριανοὺς πληθυντικώς. Οἵτινες βασιλεῖς ἥστην Ρωμαίων, ἐπὶ τῇ ἀνδρίᾳ καὶ τὸ ἀσφαλὲς ἐσχηκότες· διὸ καὶ πολεμικω κάτω ἐγενέσθην, καὶ πολλὰς πόλεις καὶ χώρας όλας καὶ ἔθνη μυρία τῇ Ῥωμαίων ὑπέταξαν ἐξουσίᾳ. Τοὐναντίον δὲ Κάρον Κᾶρον] καὶ Οὐαλεριανὸν ὁρμῇ λέγεται ἀτάκτῳ καὶ ἀνοίᾳ πεπονθέναι ἐν Περσῶν ὁρίοις καταλυθέντας πλὴν, φησὶ, οὐκ ὄνει δίζω τύχας, διεξοδικώτερον καταλέγων τὰ σφίσι συμβεβηκότα· είληπται δὲ τοῦτο 573 εἷλ. γὰρ τ.] ἀπὸ τῆς Εὐριπίδου τραγῳδίας Ορέστου 14. Τῆς ὁρμῆς ἦν. Ποίας; τοῦ προκειμέ του σκοποῦ· ἵν', εἰ κρατήσεις Περσῶν, ὅλον τοῖς δαίμοσι παραστήσαι τὸ Χριστιανῶν γένος, ἐπαγόμενος καὶ εἰς ἓν πᾶσαν μαντείας και γοητείας ῥητῆς τε καὶ ἀῤῥήτου θυσίας τερατείαν ἄγων 573, 274, 1, άγων ], οἰκονομίᾳ θείᾳ, ἵνα πᾶσα ἐν ὀλίγῳ συγκαταλυθείη αὐτῷ ούτῃ καὶ τελεστῇ τῶν τοιούτων. 676 9. Ὥσπερ ψάμμου ποδός ὑπο σπασθείσης. Επείπερ, λεπτὴ ὥσπερ κόνις ἐκ λιθίας μικρᾶς διωρισμένης, ἀλλ' οὐ συνεχής ή ψάμμος, καὶ οὐ βάσιν ἔχουσα διὰ τοῦτο στερεὰν, οὐδὲ πῆξιν ἀντ φρείδοντος ἐν αὐτῇ τοῦ ποδός, ὑποσπᾶται μὴ ὑφισταμένη σκεδάννυται τῇ διεχείᾳ, καὶ εἰς τοὐ πίσω μᾶλ λον ἢ τοῦ μπροσθεν βάλλει τὸν ὁδοιπόρον. 8. Εξ ὑπερδεξίων. Ὡς ἄν τις εἴποι δε ξιῶς ἐχόντων καὶ ἐπιτηδείων καὶ πρὸς ἄμυναν ἐπι δεξίων· τοιαῦτα δὲ τὰ ὑπερκείμενα χωρία καὶ τοῖς βάλλουσι καὶ μαχομένοις εὐεπίφορά. Δυεῖν γὰρ πό λεων ὑπερκειμένων, ἐξ ὧν ἔδει ἑκατέρωθεν βάλλεσθαι τοὺς ὑποκειμένους καὶ ποταμῷ μέσῳ πλέοντας, πρὸ ὀφθαλμῶν λοιπὸν αὐτῶν τὰ πέρατα καὶ τὸ τέλος τοῦ ὀλέθρου. 12. Απορρήξας καὶ περιαγαγών. Τοῦ προ ταμοῦ ἀποτεμὼν μέρος καὶ ἀποῤῥήξας, καὶ ὡς ἐν κύκλῳ περιαγαγὼν καὶ περικάμψας· ἡ γὰρ περί πρόθεσις κύκλῳ καὶ οὐ κατ᾽ εὐθεῖαν τὴν ἀγωγὴν ἐμ φαίνει. 677 3. Κατὰ μετώπου δὲ ἵστασθαι καὶ κινδυνεύειν. Η Περσική δύναμις κατὰ πρόσωπον ἵστασθαι καὶ μάχεσθαι οὐκ ᾤετο δεῖν δίχα μεγάλης ἀνάγκης, ἐνυπάρχοντος αὐτῇ ἐκ περιουσίας καὶ ἀκιν δύνως κρατεῖν. 5. Ἐκ δὲ τῶν λόφων καὶ τῶν στενών παρείκοι. Τουτέστι βάλλουσα καὶ τοξεύουσαι, ὅπου ἂν ἐγχωρεῖν ἐδόκει ἀκινδύνως ενίκα. 2. Τὸν ἐπὶ Βαβυλῶνι πρὸς Κύρον Ζώπυρον μιμησάμενος. Ζώπυρος οὗτος υπασπιστής Κυ ἵν' δ φησιν ἡ τραγῳδία, μὴ ὀνειδίζω τὰς τύχας. Ὁ γὰρ μακάριος, ποὐκ ὀνειδίζω τύχας, Διὸς πεφυκώς, ώς λέγουσι, Τάντανος, περί τάς
SCHOLIA IN ORAT. II CONTRA JULIANUM. Jovem æmulari conabatur, per corium siccum stre ibid. [Coisl. [ms. ibid. [ms. p. om. Col. Ibid. Wid. Col. Ibid. Ibid. En Gregorii verba Εt reipsa Orestes ait in tra gedia quæ ejus nomine inscribitur, initio pitum edens irridensque. Trajanosque illos et Adrianos sibi ob oculos pro ponens. Qui quidem Romanorum imperatores erant, atque virtuti prudentiam adjecerant. Ideoque in re militari excelluerunt, multasque urbes, integrasque provincias, atque innumeras gentes Romanorum ditioni subjunxerunt. Contra Carum et Valerianum ferunt stolidi ac temerarii impetus pœnas dedisse, et in Persarum finibus fuisse deletos. Attamen, ait, non fortunas exprobro, fusius quæ iis accide runt exponens. Ab Euripide porro in Orestis tra gadia, hoc sumptum est. Tolusque ferebatur. In quidnam? In eam expedi tionem. Ut si Persas superaret, universum Christia norum genus sub dæmonum potestatem redige ret, omni divinationis et præstigiarum, dicendo rumque et tacendorum sacrificiorum vanitate in unum collecta, quadam Dei providentia, ut universa ea simul cum ipso hujusmodi rerum sacrifico et initiatore deleretur. Velut arena pedibus subtracta. Arena quippe tenuis quidem est ut pulvis, non autem cohærens, ut quæ ex perexiguis lapillis coacervata sit, pro ptereaque nihil firmum ac solidum habeat, ubi gressus igi possit; ita ut impresso pedi sese ipsa subducat, diducens, atque in tergum potius quam in frontem viatorem mittat. loco superiori. Scilicet ex commodis, atque ad defensionem maxime idoneis locis. Hæc enim edita loca ad feriendum propulsandumque admo dum commoda. Duæ enim urbes eminebant, e qui bus necesse erat utrinque telis peti qui in humi lioribus locis erant ac flumen trajicere conaban tur: ita ut illi ante oculos nihil nisi perniciem certamque necem prospiciebant. Cum dirupisset ac circumduxisset. Parte scilicet fluvii præcisa abductaque et quasi in circulo cir cumducta et indexa. Præpositio enim circui tum, non rectam directionem indicat. Adversa quidem acie sibi standum et periculum adire. Persicæ copiæ adversa acie sibi standum et decertandum uon putaverunt, nisi magna necessi tate urgente, cum nullo negotio ac discrimine vic toriam obtinere liceret. tumulis et locorum angustiis, ubi facultas da. retur. Id est tela et sagittas dejicientes, ubi id impune fieri videretur. Zopyri illius erga Cyrum, in Babylonis obsidione, facinus imitatur. Zopyrus ille Cyri armiger erat Ex hoc Basilii loco expungendas erit in textu Gregorii articulus quod hemistichium impedit. Zopyri historiam narrat Herodotus (111, 153 sqq.). Lapsus est Gregorius Cyrum pro Dario scri bens, quod secutus est Basilius; at scholiastes Montacutii Darium restituit.
col. 1135–1136page 32 of 94
PG 36:1135η τελῶν, πολιορκούντος Βαβυλῶνα καὶ οὐχ οπου τε ὄντος ἑλεῖν, προσελθὼν Κύρῳ, ὑπισχνείται τὴν ἅλωσιν· καὶ δὴ αἰκισάμενος ἑαυτὸν, αὐτομολεί Βαβυλωνίοις, ώς δή τι προσκεκρουκώς Κύρῳ, ὁ δὲ αἰκίσαιτο ταῖς ἀνυποίστοις ταύταις αὐτὸν, φησίν, ἀνυπ. ταύταις φησ. ], αἰκίαις, δεικνὺς τὴν τοῦ σώματος λώβην· οἱ δὲ ταῖς τοιαύταις πιστεύσαντες καὶ τεθαρρηκότες ἀπάταις, ἔλαβον ἑαυτούς τε προδεδωκότες καὶ Βαβυλῶνα Ζωπύρῳ καὶ Κύρῳ. 12. Καὶ προσῆν ὁ γέλως. Τίσι προσήν; ἆρα τοῖς πολεμίοις; ἢ τῷ βουλεύσαντι; ἢ τῷ πει σθέντι καὶ τῇ στρατιᾷ; Τοῖς πολεμίοις, οἶμαι, και τάγελως ἦν, ἐπειδὴ καὶ ἡ σφαγὴ οὐ μακράν τῶν πεπιστευκότων· αὐτόχειρας γὰρ τῆς ἑαυτῶν σφαγῆς γεγονότας έωρακότες, καὶ καὶ] τὴν αὐ τῶν σωτηρίαν πυρὶ παραδεδωκότας, πῶς οὐ κατα γελᾷν εἰκὸς ἦν; Ἔστι δὲ νοεῖν καὶ ὡς ἐν παιδιᾷ καὶ γέλωτι ἔχειν τὸ γεγονὸς, τόν τε πιστεύσαντα 573 τὸν πιστ.] Αποστάτην τοὺς σὺν αὐτῷ θεσόλα βεία βληθέντας, ὡς περιττόν φόρτον ἀποσεισαμένων 575 ἀποσεισάμενον] καὶ θάττον 573 274) τῶν κατὰ γνώμην προηγγελμένων επιτυχεῖν. 680 4. Οἱ μὲν γὰρ ὑπὸ Περσῶν κατηκοντίσθαι φασίν. Ατάκτοις, φησὶν, ἐκδρομαῖς τῇδε κἀκεῖσε σὺν ἐμπληξίᾳ Εκπληξία] φερόμενον, ὅμοιόν τι πεπονθέναι Κύρῳ τῷ Παρυσάτιδος, καὶ ᾿Αρ ταξέρξου ἀδελφῷ· οὗτος γὰρ ὁ Κῦρος, ἀλλ' οὐχ ὁ μέτ γας, συνανελθὼν μετὰ μυρίων Ἑλλήνων, ἐν οἷς καὶ Ξενοφῶν ὁ Γρύλλου, ὡς αὐτὸς ἐκεῖνος ἐν τῇ Ανα βάσει γράφει, συνὼν συνῆν] μετὰ τοῦ ἀδελ φοῦ, συμβαλών, και, νικῶν ἤδη, θράσει οἰκείῳ συμ πεσὼν τῷ ἀδελφῷ συνανῄρηται Οὕτω δὴ καὶ αὐτόν φασιν ἀνῃρῆσθαι ὑπὸ Περσῶν βεβλημένον· ἡ οὖν οὕτως ἢ ἐκείνως ἐκεῖνος], ὑφ᾽ ὅτου καὶ δή, ὅμως δέχεται πληγὴν καιρίαν καὶ παντὶ τῷ κόσμῳ σωτήριον, μια τόλμῃ σφαγέως πολλών σπλάγχνων ἀνατομῆς κακῶς πιστευθέντων ἀπαιτηθεὶς τιμωρίαν· ὅπερ καὶ θαύματος ἄξιον, ὅπως πάντα γινώσκειν οιόμενος ταῖς ἀνατομαῖς, τὴν τῶν ἑαυτοῦ σπλάγχνων ηγνόησε τομὴν καὶ πληγήν. 681 € 1. Καὶ τὸ εἶδος ἀληθῶς ἄξιον τυ ραννίδος. Ἰδιανὸν λέγει ἄνδρα εὐσεβῆ καὶ τὸ εἶδος ἄξιον ἔχοντα βασιλείας· τοὺς γὰρ βασιλεῖς οἱ παλαιοὶ τυράννους ἐκάλουν, καὶ τὴν βασιλείαν τυραννίδα ὕστερον γὰρ διαφορὰν ἐδέξατο ἡ φωνὴ, τὸν μὲν βίαιον καὶ μὴ κατὰ τοὺς νόμους πολιτευόμενον μόναρχον, τύραννον, βασιλέα δὲ, τὸν πειθόμενον νόμοις, καὶ τῇ βουλῇ χρώμενον, καὶ πράττοντα τὰ βεβουλευμένα καὶ ἔννομα. 9. "Η τι Δείσαντες ἄλλο των λεγομένων. Τίνων λεγομένων; ἔδεισαν γὰρ ἴσως μή πως ὁμόσε τῇ ἀνάγκῃ χωρήσαντες καὶ ἀπογνώσει τὸν θυμὸν ἀνάψαντες, κατ' αὐτῶν ὁρμήσωσιν ἀμεταστρεπτί, Τόλμη τομῇ, ανατομῆς, τομή
Babylonem obsidentis. Quem, cum eam oppugnare pou minine posset, adiit, urbis oppugnationem pollicl tus. Ac se ipsum foede dilacerans, ad Babylonios transfugit, quasi Cyro maxime infensus, qui ipsum adeo atrocibus plagis excruciavisset, corporisque mutilationem ostendens. Illi vero istis Gidem adbi bentes et fraude decepti, inscii seipsos et Babylo nem Zopyro et Cyro tradiderunt. Ac risus insuper accedebat. Quibusnam accede bat? Nempe hostibus. Persuadentine? vel persuaso et exercitui? Hostibus, inquam, risus accedebat, cum jam in eo essent ut persuasos trucidarent quos enim sibi ipsis mortem consciscere videbant, propriamque salutem igne conflagrantes, quomodo poterant non ridere? Quod quidem pro joco et risu habendum, credidisse scilicet Apostatam et suos a Deo dementia perculsos, quasi superva cuum onus rejicientes et celerius quam quæ ex opinione prædicta erant, evenire. Nonnulli enim a Persis eum jaculo confixum fuisse aiunt. Quidam enim eum temerario ac furioso impetu luc atque illuc ruentem idem quod Cyro Parysatidis Glio Artaxerxisque fratri accidit, pas sum fuisse aiunt. Hic enim Cyrus, sed non mia gnus, congregatis decem Græcorum millibus, in quibus Xenophon Grylli filius, ut ille ipse in sua de Cyri expeditione historia narrat, fratri in acie oc currit, et cum eo congressus, jamque victor, pre prio impetu lapsus cum fratre interiit. Sic et eum aiunt interiisse a Persis jaculo confixum. Quoquo autem pacto res se habeat, et a quo interfectus sit, letale certe orbique universo salutare vulnus accipit, ac per unicam incisionem multorum vis cerum, male creditorum, incisionis poenas exsol vit. Quod etiam ipsum admiratione dignum, quo modo qui se per viscerum sectiones omnia nosse arbitrabatur, plagam sectionemque visceribus suis infigendam ignorarit. Tyrannide profecto digna. Jovianum dicit pium virum atque imperio admodum dignum. Prisci enim reges tyrannos appellabant, et regnum tyran nidem. Postea autem discrimen hæc vox accepit, ut qui per vim ac non ex legum præscripto res ad ministraret, tyrannus vocaretur; rex autem, qui legitime imperium gubernaret, et consilium adhi beret, resque prudenter et consulte gereret. Aut aliud quiddam eorum, quæ fàma ferebantur, metuentes. Quænam? Timuerunt enim ne forte ne cessitate ad desperationem compulsi, ac per de sperationem excitatis animis, furiosius in eos ir Si reipsa Basilius in mente habuit, ut ex ejus textu induci potest, Cyrum et Artaxerxem una in prælio apud Cunaxam casos fuisse, a vero multum aberravit. Coisl. Ibid. [Coisl. om. (ms. [ms. (ms. p. Col. [Coisl. [Coisl. [Coisl. Col. Ibid. ms. uterque; editi quod pre stat; et Basilium ipsum toµn legisse patet ex voce quæ cum antithesin efficit.
col. 1137–1138page 33 of 94
PG 36:1137καὶ ἡ τελείως τρέψωσιν, ἢ πολλῷ φόνῳ Περσῶν καὶ οὐκ ἀναιμωτὶ τεθνήξονται. 12. Πυρφόρον δὲ ἀπό τινος παροιμίας φασίν ἐφείδοντο γὰρ ἐν τοῖς πολέμοις τῶν προ ηγουμένων μάντεων στεφανηφορούντων καὶ δᾷδας κατεχόντων πρὸς θυσίας εὐτρεπεῖς· καὶ 573 καὶ] οἱ νικῶντες οὖν ὡς ἱερῶν ἐφείδοντο τῶν τοιού των. Είρηται ὑπερβολικῶς ἐπὶ τῶν κατανικηθέντων, ὡς οὐδὲ πυρφόρος ἐξέφυγεν. ἱκανῶς οὖν ἐδόκει τι προσειληφέναι εὐημερίας, καὶ πρὸς τὴν ἐλπίδα ἐδεδοίκεισαν τῶν μελλόντων 684 13. Καὶ τὸ τοῦ Ἡροδότου περὶ τῆς Σαμίων τυραννίδος. Αρταφέρνης ὁ Περσῶν σατρά της ᾐτιᾶτο Ιστιαίον ὑπὲρ τῆς τῶν Ἰώνων ἀποστάσεως· ὁ δὲ τὴν αἰτίαν εἰς Ἀρισταγόραν μετετίθει η ἐπίθει]. Τὸν δόλον οὖν καὶ τὸν τρόπον συνεὶς ὁ σατράπης, ἐξονειδίζων τὴν χρείαν ταύτην ἀπέρριψε· τὸ δ' ἀπόφθεγμα παροιμιακὴν τάξιν 575, παροιμία κατάταξιν] εἰλήφει τὸ πανοῦργον τοῦ Ἱστιαίου καὶ δολοῤῥάφον ἐλέγχον 575, ἐλέγ χων]. 6. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἡμῖν ἐστὶ νεκρός. Σύγκρι φιν Κωνσταντίου ταφῆς καὶ Ἰουλιανοῦ τοῦ θεοστυγοῦς, προστιθεὶς καὶ περὶ Κωνσταντίου καὶ ταῦτα, ὅτι φωνή τις ηκούετο ψαλλόντων καὶ παραπεμπόντων 275, 1) Αγγελικῶν, οἶμαι, Δυνάμεων ἀγγ. δυνάμ.]. Αλλ' οὖν ἡμεῖς, φησί 685 9), τὸ κοινότερον ἐννοοῦντες, τὸν πρῶτον καὶ μέγας Κωνσταντῖνον, τὸν βαλόντα τὴν κρηπῖδα τῆς βασιλικῆς τῷ Χριστιανισμῷ δυνα στείας καὶ πίστεως, καὶ τὰ ἑξῆς ἀποδεδομένα τῷ εἱρμῷ τῆς συντάξεως. 688 3. Τῷ δὲ αἰσχρὰ μὲν τὰ τῆς ἐκε στρατείας. Ἡ ἀντίθεσις τῆς συγκρίσεως· ἠλαύνετο δήμοις» καὶ τὰ ἐχόμενα, τὴν ἄρνησιν καὶ τὴν ἧτταν ὀνειδιζόμενος, καὶ πᾶν κακὸν πάσχων καὶ ἀκούων, οἷς οὗτοι οἱ μίμοι λέγειν τῶν γελοίων ειώθασιν, καὶ τοῖς ἐπὶ σκηνῆς αἴσχεσιν ἐπομπεύετο· οἷς, φησὶν οἱ τοιοῦτοι νεανιεύονται τέχνην ἔχοντες τὴν υβριν· ὑποδέχεται δὲ αὐτὸν ἡ Ταρσέων 573, Ταρσέως] πόλις, ἀντὶ τίνος, φησίν, οὐκ οἶδα δεινοῦ κατακριθεῖσα τὴν ἀτιμίαν ὑποδέξασθαι ταύτην, ἔνθα δὲ οἱ τέμενος, καὶ τὰ ἑξῆς. 5. Οὐκ ἀγνοῶν ὡς δυσὶ μὲν καὶ τρισί. Εἰς τοσούτους τῶν κολάκων καὶ τὴν ἀσεβείαν οὐδὲ πυρφόρος ελείφθη. Πυρφόρος. (μ. Χρεία, χρεία χρεία Ἐπὶ τῶν τὰ ἑαυτῶν ἐγκλήματα ἄλλοις πανούργως προσαπτόντων. καινότερον, κοινότερον, ἡμεῖς τὸ κοινότερον ἡμεῖς οἱ κοινότεροι, ἵνα ἀρίστην ἑαυτῷ προκαταστήσηται τὴν τῆς βασιλείας κρηπίδα. Κρηπίδα, ὑποβάθραν, θεμέλιον, ἐνταῦθα· δηλοῖ δὲ εἶδος ὑποδήματος.
rumperent, et vel rerum faciem omnino verterent, vel Ibid. [ms. om. multa Persarum cæde et multo cruore trucidarentur. Ignifer. Hoc ex proverbio. Parcebant enim in bello præeuntibus vatibus corona redimitis faces que ferentibus ad sacrificia consumenda. Victores enim eis ut pontificibus parcebant. Hoc igitur per hyperbolen dicitur de iis, qui ita ad internecionem cæsi sunt, ut ne signifer quidem superfuerit. Satis magnam sibi videbantur gloriam habuisse, ac de futuris metuerant. Atque illud Ierodoti de Samniorum tyrannide. Artaphernes Persarum satrapa Histiæum de Ionum defectione criminabatur: ille autem culpam in Col. Aristagoram rejiciebat. Fraudem igitur et dolum [Coisl. [ms. [ms. Ibid. (cod. p. [Coisl. (col. Col. (ihil.), [ms. lbid. Nihil magis tritum quam hoc proverbium, Videndi præter scholion Basilii, Paramiographi Greci, scholiastes Monta cntij in hunc Gregorii locum; Hesychii interpretes sub voce Casaubon in Casaubonianis (p. 78) cum nota Wolfii 283), et G. Michaelis iu Dissertatione de stratagenale Gedeonis (§ 2). Videtur Basilius Gregorii mentem non bene ecpisse; scholiastes Montacutii hic Oratoris sen tentiæ magis adhæret. Illum vide infra. ut vocem grammaticam illustravit Ernesti in Lexico technologico. Conferendæ etiam Emendationes Leopardi (111, 7). Grammaticis Lati nis quibusdam est usus, necessitus, male. Quintilianus et Seneca ab ea voce vertenda absti nuerunt, sed litteris Latinis scripserunt chria. In hoc loco significat hoc apophthegina, hoc cum intelligeret satrapa, hoe dicterium vituperans in eum contorsit; quod quidem apophthegma in proverbium venit, fraudulentam Histici artidicio samque agendi rationem exprobrans. Quoniam autem nos etiam exanime corpus habe mus, Facta inter Constantii, impiique Juliani fu nera comparatione, hæc quoque de Constantio ad jiciens, quod vox quædamn audita est psallentium, prosequentiumque angelicarum, ut puto, Virtutum. At nos a, ait, e vulgus ignobile, magnum cogitan tes Constantinum, a quo primo imperatoriæ poten tiæ et fidei Christianæ fundamenta jacta sunt,› et catera syntaxis ueru conjuncta. Cum turpis et fœda expeditio. Altera pars com parationis. Exagitabatur a populis s, et qua se quuntur, ob abjurationem clademque ignominia lacessitur, et omne malum patiens atque audiens, cum iis quæ mimi et histriones dicere solent, pro brisque a scena pelitis, deducebatur; cum iis, ait, quæ hujusmodi homines, qui petulantiam pro arte habent, perpetrare consueverunt. Excipit eum Tar sensis civitas, haud scio quomodo et quam ob causam hac contumelia multata. Huic illi templum infame, et quæ sequuntur. Non alioqui nescius duobus aut tribus. Istis adu latoribus, eique impietate paribus potestas data lepide dictum Artaphernis quod in Gregorio et le rodoto (vi, 4) labes. Reipsa Diogenianus (viri, 49) hanc vocem ait proverbialiter dictam, adhibetur, inquit, Vid. P. Schott, in Diogenianum. Coislin. permutatione frequenti (vid. ad Tiber. Rhet., p. 58). Vera lectio est quam habent editi; at eam male Latine red ditam puto verbis id quod communius est; synonymum est, ut mihi videtur, cum nos vulgus ignobile, S. Gregorius (or. xxi) ait Jovianum imperii initio episcopos ab exsilio revocasse, adnotat Basilius (ms. 575, p. 60, 2),
col. 1139–1140page 34 of 94
PG 36:1139ὁμοίοις τὸ κράτος ἐδόθη, τῆς ἀσεβείας ὁ τοσοῦτος πυκ τικὴ ἀγωνία, εἰς τοσοῦτο. ὁμοίων ὁμοίους. ἐδόθη εἰς τοσούτους ομοίοις φέρων τρεῖς τοῦ ἐν. ταυτὸν ἦν ψήφοις τε παίζειν τὴν ὄψιν κλεπτούσαις τῷ τάχει τῆς μεταθέσεως... καὶ περὶ Θεοῦ λέγειν τι καὶ ἀκού ειν καινότερον καὶ περίεργον. 575 55, 1, "Εστι γὰρ καὶ τοιαύτη ματαιότης, ὡς ψήφους τινάς δεικνύναι τους θαυμα μισθός, ληίζεσθαι τὴν ὑπὸ Ῥωμαίοις γῆν τε καὶ θάν λασσαν, καὶ τὰ ἑξῆς· τὰ μείζω γὰρ καταλέξας, ταῦτα μικρὰ τάχα εἶπεν ἐγκαλεῖν, καὶ τούτοις καθυβρίζειν τὰ μέγιστα· πλὴν δείκνυται καὶ διὰ τούτων, φησὶν, οὐ διὰ τῶν μειζόνων μόνον, ὡς οὐκ ἄξιος Ηλυσίων Πε δίων, οὐδὲ τῆς Ῥαδαμάνθυος κρίσεως ἐνδικωτάτης. Μυθεύονται γὰρ Ἑλλήνων παῖδες τὸ μὲν Ηλύσιον Πεδίον χῶρον τινα ἐπιτερπῆ, ἡδίστων καὶ παντοίων εὐφορώτατον καρπῶν, φέροντα τρὶς τοῦ ἐνιαυτοῦ δικαστὴν δὲ τὸν Ραδάμανθυν τῶν ἐν ᾅδου ἀδέκαστον ἀδέκ. τῶν ἐν ᾅδ.. 689 6. Τοῦτ' ἐκεῖνο αἱ τῶν ψήφων κλο παί. Μετενήνεκται ἀπὸ τῶν ψηφολόγων, οι οἷον] κλέπτουσι τὰς ὄψεις καὶ ψήφοις ἐξαπατῶσιν ἐκ δυεῖν, κατὰ τὴν παροιμίαν τρία φαντάζοντες ὁρᾷν· τὸ δ᾽ ὅλον αινίττεται τὴν ἀπάτην, δι' ἧς τῶν κουφοτέρων μετεωρίζων τὸν νοῦν ἐσύλα, οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ γὰρ καὶ 575, ἀλλὰ καὶ] τοὺς φιλοσοφίαν ὑποκρινομένους ἐφέλκων, διὰ τοῦ ἑταῖρε καὶ ἑταῖρε, ἀπράκτους φενακίζων ἀπέπεμπεν, οὐκ ἔχοντας ᾧτινι τῆς ἀβουλίας μέμψονται πλέον, ἐκείνῳ, φησί, διὰ τὴν ἀπάτην, ἢ ἑαυτοῖς διὰ τὴν ἐπιδημίαν. 13. Παίων πυξ δημοσίᾳ καὶ λὰξ ἐναλλά μενος. Τουτέστιν ἐπιπηδῶν καὶ λακτίζων ὡς ἄνος Αντρώνιος Πὺξ δὲ παίειν ἐστὶ τὸ ἐπικλινομένων εἴσω καὶ ἐσφιγμένων τῶν δακτύλων παίειν καὶ κρούειν, ἐξ οὗ καὶ ἡ πυκτικὴ ἀγωνία ὠνόμασται. Τοιαῦτα τοῦ καλοῦ τε καὶ σοφωτάτου βασιλέως τὰ ἀγαθὰ, ὧν γεῦσαι τὴν οἰκουμένην ὁ σοφὸς ἐπαινέτης αὐτοῦ Λι βάνιος ἐληρώδει. 1. Φυσήσεις καὶ ἀναφυσήσεις ἀντι φυσήσ.]. Διασύρων ὁ δυσσεβὴς τὰ ἡμέτερα καὶ τὰς ἐν τῷ ἁγίῳ βαπτίσματι εμφυσήσεις ἐκφυσ. κωμῳδῶν, τοῖς γραϊδίως απείκαζεν 975), αὐτὸς τὸ ἐπιβώμιον πῦρ φυσῶν καὶ ταῖς γνάθοις ἐν ασχημονῶν. Τὴν αὐτοῦ θεάν ᾿Αθηνῶν ὁ πάνσοφος ούτ τος βασιλεὺς οὐκ ἐνενόει, αὐτοὺς ἀναλαβομένην καὶ αὐλεῖν ἐπιχειροῦσαν ἐπιχειρεῖν]· ἡ δὲ, ὡς πλη στον ὕδατος τὴν ἑαυτῆς ᾔσθετο σκιάν, καὶ τὰς γνάθους κατενόησεν αἱρομένας οὐκ εὐπρεπῶς, ρίψασα θάττον κατηράσατο τοῖς αὐλοῖς. 692 Λ 2. Υποκλέπτων τὸ ἀσελγές μυστηρίου προσχήματι. Ἐν ταῖς τελεταῖς καὶ τοῖς τῶν δαι μόνων μυστηρίοις, πόρναις ἅμα γυναιξί συγκατιών τοποιούς, καὶ φαίνεσθαι μὲν τόσας, ἐρευνωμένας δὲ μή τοσαύτας καταλαμβάνεσθαι, μή γοητεία τυχόν, ἀλλὰ ταχυτήτι, φησί, τοῦ χρωμένου, ἀποπλανῶντος τὴν αἴσθησιν. Ἐκ δυοῖν τρία βλέπεις. 111, ὡς ὄνος ἄγριος. νος άγριος Αντρώ νιος όνος.
erat, tantum impietatis præmium, terram omnem maraque Romanorum imperio subjecta expilare, et reliqua. Majoribus autem expositis, hæc parva modo dixit exprobrare, iisque decus inferre ma xima. Attamen ostendit et per ea, ait, non per maxima solummodo, cum Elysiis campis ac Rha damanti legitimo judicio haudquaquam dignum esse. Fingunt enim Græeorum fìlii Elysium cam pum jucundam quamdam esse et amœnam regio. nem, suavissimorum omnis generis fructuum fera cissimam, ac ter quotannis fructus proferentem; Rhadamantum vero inferorum judicem incorru plum. Hoc illud videlicet, calculorum praestigia. Trans latum autem hoc est a ludionibus, qui oculis fu cum faciunt ac per calcules decipiunt, efficientes præstigiis ut, juxta proverbium, duo tria esse vi deantur. Fraudem innuit, qua levissimos quosque istorum suspensos tenens, eorum mentes subripie bat, nec tantuin, imo et iis qui philosophiæ larvam gerebant, illud - sodalis, sodalis, accinens, eos infectis rebus decipiens dimittebat, haud satis con stitutum habentes utri magis succenserent, ipsi ne, inquit, ob fraudem, an sibi ipsis, quod ad eum se contulissent. Palam pugna ferious, calcibusque impetens. Id est insiliens et calcitrans ut Antronius asinus. Pu gnia autem cædere, est inflexis intro et compres sis digitis aliquem pulsare ac ferire: ex quo pugilatio, nomen duxit. Hæc sunt optimi et sapientissimi imperatoris egregia bena, quibus frui terrarum orbem sapiens istius lauda tor Libanius inepte prædicabat. Suffationes et refationes. Nostros ritus, atque insulationes in sancto baptismate usitatas in ri sum et calumniam trahens, impius iste homo ve tulis ostentabat, ipse aræ ignem sumans, malis in decore tumentibus. Minervam autem deam suam sapientissimus iste imperator non cogitabat, ti biis sumptis canere conantem. Hæc autem, cum in undæ ripa propriam conspexisset umbram, buc casque indecore sublatas animadvertisset, tibias protinus cum exsecratione projecit. Mysterii obtentu petulantem libidinem obvelans. In sacris enim ac dæmonum mysteriis, simul cum scortis in adyta descendens, mystica probra cele Locus sanus non videtur; ms. 573 legit Coisliniani lectionem pratuli. Forte legen dum vel Aliter simul cum et cum dativo construitur, quod durum certe est, sed non sine exemplo. Coislin. Ait Gregorius in fiuebri oratione de Basilio Magno (orat. olim xx, nunc xliii), tempus fuisse quo theologi sermone uterentur superflua verborum Lepore et arte fucata experle; tunc, pergit, Ad quæ Basilius (cod. p. hæc adnotat [Coisl. Col. [Coisl. [ms. Ibid. Ibid. (editt. [Coislin. (cod. p. [Coisl. Col. Adde scholiasten Montacu tii, p. 13. Proverbium hoc vide apud Suidam, ad voces Adde Adagio Erasmi, Ms. 575 Coislin. lectionem recepi. non aliud est quam glossa vel forte amanuensis ipsius emendatio qui nesciebat, asinos apud Antronenses adeo grandes, asperos ( pigros, ut inde proverbialiter diceretur,
col. 1141–1142page 35 of 94
PG 36:1141ἐν τοῖς ἀδύτοις, ἦγε τα αίσχη τα μυστικά, και, συμφθειρόμενος καὶ φθείρων, ἔκλεπτε τὸ ἀσελγὲς, ὡς δή τι δῆτι] θεῖον ἐπιτελῶν, προπίνων ταῖς πόρναις καὶ προπινόμενος ὑπ' αὐτῶν, σχήματι καὶ προφάσει μυστηρίων ἐναγιασμοῦ 575 εναγισμοῦ] τοιαῦτα ὁ σεμνὸς οὗτος βασιλεὺς καὶ κρείττων ὑμνούμενος ἡδονῶν ἐπετέλει. 1. Τότε τοίνυν οὐ φαῦλος ἐγὼ τοῦ ἀν δρός. Σημειωτέον τὸ ἦθος τοῦ Ἀποστάτου ὡς ἐξά γιστον καὶ σεσοβημένον καὶ δαιμονῶν 8 καὶ μάντις, οἶμαι, καὶ ἀσφαλῆς φυσιογνώμων ἐθήρασεν ἄν, εἰπὼν πλήρη δαιμόνων τὸν ἄνδρα, καὶ κακίας ἁπάσης μεστὸν καταγώγιον· ἐκπέφρασται δὲ πάνω οἰκείως, καὶ τῷ Πατρὶ καὶ προφητικῶς ταῦτα διηγόρευται· δείκνυσι γὰρ τούτοις ἡμῖν καὶ ἐναργῶς τῷ λόγῳ παρίστησιν ὁποῖον ἡ πεῖρα διὰ τῶν ἔργων ἐγνώρισε τέρας, οἷον οὐ πρότερον ἡ φύσις ἐγέννησεν, ἀλλόκοτόν τι θηρίον κατὰ τὰς Σκύλλας ἐκείνας καὶ Χιμαίρας 573, Σκ. καὶ Χιμ.] δεικνύμενον. 693 2. Ως οὐκ ἐφορῶντός τινος τὰ ἡμέ τερα. Τοῦτο γὰρ ἐδόξαξεν ἡμῶν τὸ ἀντίπαλον, μηδὲ μίαν κυβερνήσεως αἰτίαν ἢ Θεὸν ἔφορον εἶναι τῶν τῇδε, ἀλλ᾽ αὐτομάτως τὸ πᾶν οὕτω φέρεσθαι καὶ τῶν εὖ ἢ κακῶς βιούντων οὐδ᾽ ἥντινα τὴν ἀνταπόδοσιν ἔσεσθαι. 6. Ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν τινος ἀσόφων. Ἐκ τῶν προφητῶν τινος τῶν δοκούντων ὑμῖν, φησίν, ἀπόφων λαμβάνω τὸν ἐπινίκιον· οἷς ἐπισυνάπτει καὶ τὰς θυσίας καὶ τὰς τελετὰς καὶ τὰ τῆς ἀσεβείας μυ στήρια, καὶ τὰ τούτοις εχόμενα. 11. Ποῦ Βαβυλών. Ταῦτα γὰρ αὐτῷ καὶ ἡ οἰκουμένη πᾶσα ἐκ τῶν εἰρημένων, εντόμων τε καὶ σφαγίων καὶ τῶν λοιπῶν ὠνειροπολεῖτο τῷ δυσ σεβεί χειρούμενα. 696 5. Ἡ τὸν ἐμνύοντα κατὰ τῆς Ἰα κὼς ὑπερηφανίας Θεόν Ητοι τὸν ὀμνύοντα κατὰ τὸν Ἰακὼν εἰς τίνα; εἰς τὴν τῆς ὑπεροχῆς καὶ ὑπεράνω πάντων φαινόμενον Θεόν· ἢ τὸν ὀμνύοντα Θεὸν κατὰ τῆς Ἰακὼν καὶ πίστεως καὶ μεγαλοφροσύνης, ὥσπερ φησὶν ὁ Ἰακώβ· οὐ κατὰ δαιμόνων ώμνυεν, ἀλλὰ κατὰ Θεόν· εἰς ὅρκον γάρ, φησὶν, οὐ δαίμονας ἐλάμβανεν, ἀλλὰ Θεὸν εὐσεβῶς ὅρκον ἐποιεῖτο, τὸν ὑπεράνω πάντων καὶ ὄντα 276, 1) καὶ φαινόμενον. 698 7. Ταῦτα Χριστιανοῖς παρὰ σοῦ. Ταῦτα ἀνταποδίδως ταπίχειρα 573 τὰ ἐπίχ.] Χριστιανοῖς, ἀνθ' ὧν ἢ δι᾽ ὧν καλῶς ἐσώθης ἀναρ πασθεὶς ὑπ' αὐτῶν, καὶ τῆς ἐνδίκου σφαγῆς λυτρωθεὶς. 3. Τότε μὲν δυσανασχετοῦντες. Πρὸς τὸ πρότερον ν ἀποδέδοται τοῦτο· ἀναλαμβάνει γὰρ ὅτι Δαιμόνων τῇ ψυχῇ δαιμόνων καὶ τοῖς πράγμασι. έντομα σφάγια έντομα, τὰ σφάγια, κυρίως τὰ τοῖς νεκροῖς ἐναγιζόμενα. ἀλλὰ κατὰ Θεόν. ήτουν ή τόν. ἀμύνοντα ὀμνύοντα, Όμνύει Κύριος κατὰ τῆς ὑπερηφανίας Ἰακώβ.
SCHOLIA IN ORAT. II CONTRA JULIANUM. & brabat, et corruptus ipse et corruinpens; alque [Coisl. [me Ibid. [ms. Col. Ebid. Ibid. Col. (cod. p. libidinis petulantiam occultabat, nempe tanquam aliquid divinum peragens, scortis præbibens, quæ etiam ipsi vicissim præbibebant, sub nefariorum mysteriorum specie atque obtentu: gravis hic im perator, et qui ut voluptatibus superior laudaba tur, hujusmodi res gerebat. Tunc igitur me non malum de hoc viro. Notanda Apostatæ indoles, ut scelesta, et agitata, el dama niaca. Quam quidem vates, opinor, certusque phy siognomon deprehendisset, plenum demonibus virum declarans, omaique nequitia repletum di versorium. Exposita sunt maxime proprie et a Pa tre prophetice hæc dicta sunt. Ostendit enim illis nobis, et manifeste sermone constituit, quale expe rientia operibus cognovit monstrum, quale non prius natura genuit, variis generibus confalain belluam ostensam velut Scyllæ illæ et Chimæræ. Tanquam videlicet nemo esset qui res nostras in spiceret. lloc enim jactabant adversarii nostri, ne que ullam gubernationis causam vel Deum esse terrestria iuspicientem, sed fortuito omnia ita ſerri, atque iis qui honeste vel male vixerunt, nul lam futuram esse retributionem. Ab indoctorum nostratium quodam. propheta rum quodam, qui indocti apud vos videntur, ait, triumphale carmen desumo. Quibus subjungit et sacrificia, et cæremonias, et impietatis mysteria, cæteraque hujusmodi. Col. [ms. Ibid. mss., sine sensu. Emendatio obvia es non dubia. Supra Gregorius de Juliano ait, Supra jam per vocem expo sait. Scholiastes Apollonii Rhodii (1, 587) Clemencetus in nota ad hunc locuni scholion Basilii retulit usque ad Male scripsit pro Cum autem Basilii interpretatio Ubi Babylon? Hujus atque universi orbis, ex. istis quæ jam diximus immolationibus atque inci siopibus, reliquisque aliis, possessionem quask somnians sibi promittebat. Deum qui jurat adversus superbiam Jacob. In quem adversus Jacob Jurantem? In supereminen tem omniaque superantem Deum. Aut jurantem Deum per Jacob fidem et magnanimitatem, sicut ait Jacob non per dæmones juravit, sed per Deum. In jusjurandum enim, ait, non dæmones accepit, sed Deum religiose jusjurandum fecit, qui super omnia et est et videtur. Hæc tu scilicet Christiants. Hæc Christianis præ mia persolvis, pro iis aut propter ea quibus pul chre servatus es ab ipsis subtractus, et justa nece liberatus. Tum nos agre et acerbe ferentes. Ad e prius qui dem › hæc referuntur. Repetit enim quod cum sus satis sit impedita, D. Clemencetus conjicit pro qui opitulatur, qui ulciscitur. Sed ni hil mutandum, cum manifeste Gregorii sermo ad hæc verba prophetæ Amos spectaret quæ laudat ipse Clemencetus Male omnino Basilius interpretatus est, et eam Gregorio mentem fuisse patet ut significaret, Quem alium adjutorem exspectare potuimus nisi Deum illum qui juravit contra superbiain Jacob?»
col. 1143–1144page 36 of 94
PG 36:1143ἡνίκα ἀνεβάλλετο καὶ ἀνοχῆς εἶχετο ἡ κατὰ τῶν Εμόρφωσε Ενδ χωσε, Είλκυσε, Ώρισε, 573 σκότου. ὁ σκότος εἰ τὸ σκότος. σκότους το σκότος έλυσε. Εει Τινῶν δὲ νύκτες, νυκτὸς ὄντως άξια. 35 ): Νύκτες δέ εἰσι σκότους ἄξια: αἱ κατὰ τὸν κελεὸν καὶ τὰ τῆς ἐκείνου μυστήρια τελετής. ἀσεβῶν ὀργὴ τοῦ Θεοῦ, δυσανασχετοῦντες ἐκείνας ἠφίεμεν τὰς φωνάς· εἶτ᾽ ἐπάγει μετά πολλά 700. 11)· Ταῦτα μὲν οὖν πρότερον, νυνὶ δὲ, καὶ τὸ λοιπά. 701 5. Επεσε Βὴλ, συνετρίβη Δαγών, ἔλη ἐγένετο ὁ Σαρών. Βὴλ καὶ Δαγὼν καὶ Σαρών, ναοὶ καὶ στῆναι καὶ δαιμόνων ὀνόματα· ἐκ δὲ τῆς Γραφῆς 1; 9) ἐλήφθη καὶ ταῦτα καθ᾽ ὁμοίωσιν τῶν κατ' ἐκεῖνο ἐκείνου] καιρού συμβεβηκότων· ὑπὸ γὰρ τῶν εὐσεβῶν καθῄρησαν ταῦτα καὶ συνετρίβη, καὶ ἀπωλείᾳ τελείᾳ παραδέδοται· εἶτα ἐπιφέρει καὶ τὰ ἡμέτερα καὶ προφητεύει τὰ μέλλοντα, ἃ καὶ νῦν ἔτι καθορᾶται γινόμενα καὶ γεγονότα ἤδη, καὶ γενησόμενα εὖ οἶδα· τοῖς τελε σθεῖσι γὰρ βεβαίως ἔχω ἔχων] καὶ τὰ ἐσόμενα. 2. Οὐκ ἔτι πανηγυρίσουσι καθ' ἡμῶν. Πανηγύρεις τελέσουσι καὶ ἑορτάς, ἐπιχαίροντες ἡμῖν οἱ ἐχθραίνοντες ἀσεβεῖς, νόμῳ ἀνόμῳ ἀποκλείσαντες τῆς κιβδήλου καὶ ἀδοκίμου παιδεύσεως· ἀπεῖρξαν γὰρ Χριστιανοὺς παιδείας Ἑλληνικῆς καὶ σοφίας με ταλαμβάνειν, καὶ τὰς γλώττας ἡμῶν ἀποφράττειν κάν τούτῳ κακούργως οιόμενοι. 704 6. Σβεσάτω τὸ πῦρ δ δᾳδοῦχος. Ἐπυρφόρει οὗτος ὁ δᾳδοῦχος, ὁμοῦ τάς τε θυσίας ὁλοκαυτῶν καὶ φωτίζων ἐπί τινα χρόνον τὰς τελετάς εἶτα κατασβεννύων ἐδίδου καιρὸν ἐν σκότῳ τὰ αἰσχρὰ τῶν μυστηρίων τελεῖσθαι. Πορνικὴν δὲ στολὴν ὁ ἱεροφάντης ἐνδιδυσχόμενος αἰσχρώς ἱερουργει διδ επιφέρει· «Επίσχες σου τὰς αἰσχρὰς καὶ σκότους γεμούσας νύκτας. 12. Εσπειρεν αέρα. Οἰκείως ἔκαστον ἀποδίδωσιν· ι ὑπεστήσατο, Αδρασεν, ἐγύρωσεν, ἔσπειρεν, ὥρισεν, εἵλκυσεν, ἐψύχωσεν, ἐμόρφωσε διὰ μὲν γὰρ τοῦ • ἐμόρφωσε» τὸ κατ' εἰκόνα δηλών διὰ δὲ τοῦ «ἐψύχωσε ο τὸ ζωτικὸν λογικόν τε καὶ 573, ζωτικόν τε λόγ. καὶ ] νοερὸν καὶ τὸ ἄλογον μέρος τῆς ψυχῆς· διὰ τοῦ ' εἵλκυσε ν τὸν ὁλκὸν καὶ τὴν τῶν ποταμῶν φοράν· τὸ δὲ ο ὥρισεν ο ἐμφατικὸν ἐστι τοῦ διορισμοῦ τῆς θαλάσσης. Οριον γάρβο φησίν, ἔθου ὃ οὐ παρελεύσεται (9). Ἐσπάρθαι δὲ καὶ τὸν ἀέρα εἰκότως εἶπε· κέχυται γὰρ καὶ διέσπαρται παντὶ λεγομένῳ κενῷ· οἰκεῖον δὲ καὶ τὸ «ἐγύρωσεν, οὐρανοῦ· ὡς ἐν γύρῳ γὰρ καὶ τόρνῳ περιαγαγὼν σφαιρικῶς ἐτεκτήνατο τὸ δ' ἔδραῖον καὶ στερεόν ἴδιον 276, 2) γῆς της φωτὶ δὲ λελυμένως καὶ οἷον ἀσωμάτως ιόντι δέδωκε χώραν ὑποστήσας ἐπιβατεύειν ἀέρι ἀραιῷ 575 εὐρεῖ ] καὶ λεπτῷ. . Καταβαλέ σου τοὺς Τριπτολέμους. Εἴρηται περὶ τούτων ἐν τῷ εἰς τὰ Θεοφάνια λόγῳ περιαγαγείν γυρούν τις περι ήγαγεν οὐρανόν;: Ἴσον ἐστὶ τῷ ἐγύρωσε, κυκλοτερή καὶ σφαιροειδῆ εἰργάσατο. ἢ γὰρ περὶ κύκλον σημαίνει· ἢ τὴν περιφορὰν τοῦ κυκλοφορικοῦ τούτου σώματος ὑποληπτέον. εἰς τὰ Θεοφάνια
Lineretur atque diferretur a Deo sua adversus impios ira, nos ægre ferentes eas emittebamus vo ces. Dein post multa adjicit: Hæc autem ipse prius.... nunc vero, et reliqua. Cecidit Bel, contritus est Dagon, patus factus est Saron. Bel, Dagon et Saron, templa et signa et dæmonum nomina. Scriptura hæc sumpta sunt ad similitudinem eorum quæ hoc temporis evene runt. piis enim hæc omnia deleta et eversa, et penitus diruta sunt. Deinde adjicit et nostra, et futura prænuntiat, quæ et nunc adhuc perspiciun tur vel evenientia, vel jam impleta, vel certe fu tura, ut probe scio: iis enim quæ eventu confir mata sunt in futurorum fide confirmatus sum. Non jam adversum nos festos dies agent. Solemni tates ae festa celebrabunt, gaudentes adversus nos impii inimici, ac legis iniquæ decreto a falsa et adulterina doctrina nos excludentes. Prohibebant enim ne Christiani Græcarum litterarum ac doctri naruu participes essent: hac ratione se illud con secuturos arbitrantes, ut linguas quoque nostras inhiberent. Ignem facifer tuus exstinguat. Ignem gerebat is qui facem tenebat, simul et sacrificiis ignem im mittens, et sacra et eæremonias ad aliquod tempus illuminans: posteaque eumdem exstinguens, turpia et obscena mysteria in tenebris celebrandi spatium da bat. Ac tum sacrorum antistes meretricia veste indu tus turpiter de rebus sacris disserebat. Ideo subjun. git: ‹ Fœdas tuas et tenebris plenas noctes cohibe.» Aerem sparsit. Proprie singula exprimit:
col. 1145–1146page 37 of 94
PG 36:1145καὶ περὶ Ορφέως δεδήλωταί μοι ἐν ἄλλοις καὶ ἐν ταῖς φερομέναις ἱστορίαις πλατύτερον ευρή σεις. Οὐκ ἔτι φθέγγεται δρύς. Τὴν ἐν Δωδώνῃ λέγει δρῦν φθεγγομένην καὶ λάλον, καὶ ληροῦσαν τὰ τῆς πλάνης μαντεύματα. Λέβητα δὲ τὸν ἐν Δελφοῖς φησι τρίποδα, καὶ Πυθίαν τὴν ἐν Δήλω Πληρουμένην δὲ εἶπε, καθότι μυθεύονται, ἀπό τινος χάσματος πνεύματος ἀναφερομένου, ξέρειάν τινα υπερβαίνουσαν κάτωθεν διὰ τῶν μυρίων έπεισε πνεῖσθαι, καὶ πληροῦσθαι μαντικῶν ληρημάτων, καὶ τοὺς λεγομένους ἐντεῦθεν ἀποθεσπίζειν χρη σμούς. Περὶ δὲ τῶν ἑξῆς λέλεκται ἐν ἄλλοις Πλὴν καὶ ταῦτα πάντα σεσιγηκέναι φησί. 705 5. Καὶ Προσύμνῳ τῷ καλῷ θεὸς Θεῷ] παθαινόμενος. Τουτέστι πάσχων, καὶ τῷ ὡραίῳ Προσύμνῳ συμφθειρόμενος· ὁ δὲ Πράσυμνος, όνομα κύριον· ἀσελγείας καὶ ἀκολασίας τοῦ τοιούτου θεοῦ ὑπουργὸς ὢν καὶ ἐρώμενος Θερσίτην δε Ολύμπιον τὸν Ηφαιστον αινίττεται, ἀπει κάζων τῷ καταγελάστῳ καὶ αἰσχίστῳ Θερσίτῃ τῷ Ομηρικῷ. 3. Τον Κερδῷον καὶ τὸν λόγιον. Τον Ἑρμῆν λέγει, ἀπὸ τοῦ λόγου Λόγιον καλῶν, ἀπὸ δέ γε τοῦ κέρδους καὶ τῶν κλεμμάτων Κερδῷον· ἐπεὶ δὲ καὶ μοιχὸς δάλω καθ' Ομηρον, δεσμοῖς ἀφύκτοις ὑπ' Αρεως σὺν Αφροδίτῃ πεδηθεὶς, αὐτὸς μὲν Ἐν αγώνιος ἦν, θεοὶ δ' ὁρῶντες ἀσβέστῳ κατείχοντο γέ λωτι· ἀλλ' ἐγώ, φησὶ φασί. συγκαλύπτω μὲν τοὺς ὀφθαλμοὺς αἰδούμενος τῷ 573, ὀφθ. τῷ] αἰσχίστῳ τούτῳ θεάματι 6. Σὺ δὲ μοι προσκύνει τὸ σύντονον τε τοῦ λόγου καὶ τὸ Σακέλλιον. Τοῦ Ἑρμοῦ καὶ ταῦτα ὡς δὲ δῆθεν σεμνὰ φράζει καὶ τὸ τοῦ λόγου δὲ κε εἰς τὰ ἅγια Φώτα πιει εἰς τὰ Θεοφάνια κελεούς τινας καὶ Τρι πτολέμους (Ορφέως τελεταὶ καὶ Ὀρφεὺς παρίτω μετὰ τῆς κι ᾠδῆς. θάρας και της πάντα ε Τέλος της (Συναγωγὴ ἱστοριών) 1. Ι, 77. Κασταλίη, Δάφνη τε, δρυὺς μαντεύματα κείσθω. Δωδώνη πόλις ἐστὶ περὶ τὴν Ἤπειρον· ἐν ταύτῃ ἦν ὁρᾶς ἐν ᾗ Ζεὺς ἐπισκιάζειν ἐλέγετο, καὶ μαντείαν τοῖς χρήζουσι διδόναι ἐξ αὐτῆς τῆς δρυός.... ἐξηχούμενα· Ὅμηρος δὲ ( 284), Σελλοί, φησίν, και της Δωδώνης δρυός μάντεις, ὑποχα. [ ὑποφήτας] τὸ ἔθνος προσαγορεύων τούτους δὲ χαμαιεύνας φησὶ καὶ ἀνιπτόποδας, θε λόγου κέδρους [ τῷ θεῷ] ἀνακέιμενους· ἔνθα καὶ γυναῖκας έλεγον ἐμφορουμένας προλέγειν καὶ μαντεύεσθαι, καὶ ταύτας οἷόν τοὺς ἱερεῖς ἀγνευούσας φασί λέβης δώνη
SCHOLIA IN ORAT. II CONTRA JULIANUM. ostensum est mihi in aliis, atque in iis quæ histo riæ dicuntur, fusius invenies bit. C11. Col. [Coisl. Hid. [Coisl. Greg. ibid.], [ms. Ibid. est, nec etiam uhinam de eo loqui potuisset non video. In sermone (oral. 39), apud quosdam inscribitur, Grego rius, ut in praesenti loco, ait; sed Basilius nibil in bunc locum aduotavit. Expositionem forte ab ipsius expositione diversam innuit; quod tamen vero simile non est. Quem locum innuat non video. Oratio in Epiphaniam locum Basilio dederat ut quædam de Orpheo diceret verba sunt Gregorii orat. 38), sed diet, dicere noluit; quædam etiam adnotare potuisset in hæc verba primæ Steliteutica Αt nihil occur rit, in Exempli gratia, in Nonni Collectione histo riarum c. Gregorius in carmine 29 Codex doctoris Clarke scholion in hunc locum exhibet valde mutilum (Catalog. ms. Clarke, p. 48), quod nibil mutans edidit Gaisford. Illud juvat hic emendatius allexere Iliad. xvi, forte Non jam querculus loquitur. Quercum in Do done dicit, vocalem et erroris oracula eloquentem. Lebelem vero in Delphis ait tripodem; et Pythiam Delicam valem. Impletam vocat, ut fabulantur, quod, spiritu ex quodam hiatu prorumpente, illa vates supergrediebatur, et quasi aþ innumeris spi rantibus implebatur propheticis ineptiis, quas deinde ut oracula proferebat. De cæteris jam alias dictum est, etsi potius esset, ait, silentio omnia premere. Deus in pulchri Proshymni amorem propensus, Scilicet patiens et formoso Proshymno turpiter abusus. Proskymnus, nomen proprium est. Petu lantiæ ac libidinis įstius Dei minister erat et ama sius. Thersiţem aulem Olympium Vulcanum innuit, euin compaṛans cum ridiculo et turpissimo apud Homerum Thersite. Lucrium tuum et Logium. Mercurium dicit, Lo gium a (sermone) vocans, et a (lu cro) et furtis Lucrium. Cum autem mcchus depre lensus est, juxta Homerum, ineluctabilibus vincu lis a Marte cum Venere illigatus, ipse quidem in inanifesto scelere esset, diique videntes cachinnos immanes sustulerunt. Sed ego, ait, oculos obtego turpissimi bujus spectaculi pudore. Tibi vero per me sane liceat seṛmonis contentionem et sacculum. Hæc quoque ad Mercurium spectant. Quasi decora eloquitur, et orationis gravitatem forte Errat Basilius, at Nonnus (Hist Collect. 11,2 infra) recte scripsit. Voce Gregorius non tripoda Delphicum intelligit, sed vas illud æreum quod statua flagellabat. Van Dalen in famigeraty suo De oraculis tractatu (c. 9) loca nonnulla colle git quæ ad Dodonæas fabulas spectant. At videnda in primis Dissertatio in qua præses de Brosses de hoc oraculo fuse agit (Acad. des B. L. t. XXXV). Adde Claverium De oraculis (p. 9). Nescio an jam alicui sit animadversum, Suidam ea quæ in Aw disserit, ex Nonno exscripsisse, et impera tricen Eudoxiam ex eodem fonte hausisse in Vio lario (p. 187), cum de lebete agit. Iterum erravit Basilius, at iterum recte Non nus (Hist. 1, 13). Pythiam Delphicam, non Delica intelligit Gregorius. Ubinam loci, nescio, si de sui ipsius scho liis loquitur; at deficiente Basilio vide Nonnum (1, 14 sq.) De Prosbymni turpi historia vide Clementern Alexandrinum, Protrept. p. 22, Arnob. v. p. 176. Errore singulari hic Basilius Mercurium pro Marte, et Martem pro Vulcano ponit. Non videtur Basilius mentem Gregorii ce pisse, qui hic statuarum Mercurii habitum coscenum intelligit, quas videre pudet.
col. 1147–1148page 38 of 94
PG 36:1147κροτημένον καὶ σύντονον ἐπισυνάπτει, καὶ τὸ τῶν συλῶν σύλων] τὸν θησαυρὸν σακέλλιον, ὡς καὶ αὐτοῦ [ ὡς αὐτ.] τάχα προσκυνουμένου 8. Δἵ τε Ισιδες καὶ "Αττιδες και Μενδήσιοι. Αἰγύπτιοι καὶ οὗτοι θεοί, περὶ ὧν ἐλέ χθη Πλήν Πρίαπος μὲν θεὸς ἐνομίσθη καὶ αὐτὸς αἰσχρὸς καὶ γραφόμενος τὰ ἐπίσειον ἐπείσιον]. ἤτοι τὸ αἰδοῖον, ἐκκρεμὲς ἔχων ὅτι μέγιστον ὅτι καὶ μεγ.]. Ερμαφρόδιτος δὲ διττήν, ὡς αὐτοί φα σιν, ἔλαχε φύσιν, ἄῤῥενός τε καὶ θηλείας, ἑκατέρωθεν ἀσελγαίνων, ὥσπερ καὶ τὴν Τειρεσίαν ἱστοροῦσιν. Αττις δὲ τε] καὶ Όσιρις ὁ μὲν τὰ αἰδοῖς ἀποκέκοπται, καὶ τὰ τῶν ἀνδρῶν ἀφῄρηται, τὰ γυ ναικῶν δὲ πάσχων ἐτιμήθη· Οσιρις δὲ διεσπάσθη, καὶ ἀνάρπαστος γεγονώς, θεὸς ἐνομίσθη. του τὸ σύντονον τοῦ λόγου, σὺ δέ μοι προσκύνει τὸ σύντονον λόγου – καὶ τὸ σακέλλιον. τὸ σύντονον, καὶ τὸ σακέλλιον, ἐν σου μόνον αἰδέσιμον. σακέλλιον. Σακέλλιον (δ θησαυρὸς τῶν συλῶν τῶν σύλων, συ λῶν) Αττιδες, αἵ τε Ισιδες καὶ οἱ Μενδήσιοι θεοὶ καὶ οἱ "Απίδες. "Απιδες. 9. Ακούσατε λόγον ἀνδρὸς οὐ μετρίως τὰ τοιαῦτα πεπαιδευμένου. Περὶ ἑαυτοῦ λέγει, οὐχ ἁπλῶς ἑαυτὸν ἐπαινῶν, ἀλλὰ ῥητορικώτερον εἴρηται καὶ ἀνεπαχθῶς· νόμος γὰρ ῥητόρων ἐν συμ βουλευτικῷ 277) είδει καὶ ἑαυτόν τινα ἐπαινεῖν, εὐπαράδεκτον ποιοῦντα τὴν συμβουλήν οὐδὲ γὰρ ἂν μετριολογοῦντος τοῦ συμβουλεύοντος εὐχερῶς ἂν δέξαιτό τις τὴν προτροπήν Πόθεν οὖν τὸ τῆς τοιαύτης παιδεύσεως 573 τῆς παιδ.] μοι περίεστιν; ἐκ τῶνδε, φησί, καὶ τῶνδε 12. Μέγα μὲν τὸ μηδὲ τὴν ἀρχὴν τυχεῖν ἁμαρτόντας ἢ μὴ τὰ μέγιστα. Ἐπειδὴ γὰρ ᾔσθητη τὸν ὑπὲρ τὴν φύσιν» εἰρηκώς, αὐτίκα πρὸς δεν όρθωσιν ἦλθεν ἐπενεγκών «ἢ μὴ τὰ μέγιστα·, οὐδεὶς γὰρ ἀναμάρτητος· ὑπὲρ γὰρ τὴν ἀνθρωπίνην φύσινα τὸ ἀναμάρτητον, φησίν, ἔταξεν 573 αναμ. Ετ.] ὁ Θεός. Υποπτευθείη δ' ἄν πως καὶ τοῦτο, ἀνθρωπίνης φύσεως εἶναι λέγειν τὸ ἁμαρτητικόν λέγ. τὸ ἀναμάρτητον]· καὶ, εἰ τοῦτο ἀνεύθυνον που ὡς ἀνθρωπίνης φύσεως ἴδιον ἡ ἁμαρτία· τί οὖν ἐροῦμεν; ἀπὸ τοῦ συμβαίνοντος τοῦτο σκοπεῖσθαι οὐ γὰρ κακὸν ἡ φύσις, οὐδ᾽ ἐπὶ ἁμαρτίᾳ ἔκτισται ἐροῦμεν· ἔκτισθαι], ἀλλ᾽ ἐπὶ ἀφθαρσίᾳ· εἰ καί πως δυνάμει καὶ τοῦτο τῇ φύσει παρῆν, δ τοίνυν δύναμιν είχε λαβεῖν, είχε, εἶχέ πως καὶ τοῦτο οὐ τάξαντος τοῦ Θεοῦ, τῇ παραβάσει δὲ παρεισφθαρείσης, καὶ εἰς ἐνέργειαν ἐλθούσης, όφεως ἀπάτῃ διὰ τοῦ ἐν αὐτῷ λαλήσαντος, τῆς ἁμαρτίας. Διὰ διὸ ] τοὺς ὑπὸ μανίας περικεκομμένους Η διεσπασμένους θεούς· (1 99) διεσπασμένους θεούς περικεκομμένους θεούς ὑπὸ μανίας περιχ. οὐδὲ γ. ἂν μετριολογοῦντος εὐχερῶς ἂν δέξαιτο τὴν πρ. ἂν δέξαντο. ἄν,
contentionemque confert cum sacculo furtorum receptaculo, qui et ipse videlicet adorabatur. Et Isides, et Attides, et Mendesii dii. Ægyptii et isti dii, de quibus jam dictum est. Attamen Pria pus quidem deus habebatur et ipse, turpiter depi clus, inguen seu veretrum erectum habens ingen tis magnitudinis. Hermaphroditus vero duplicem, ut illi narrant, sortitus est naturam, virilem scili cet et femineam, utramque libidinem agens, sicut et Tiresiam ferunt. Attis vero et Osiris, ille quidem virilibus partibus truncatus est, eaque quæ femi narum sunt patiens cultus est: Osiris autem, postquam toto corpore laceratus ac de medio subla tus fuit, Deus existimatus est. Audite orationem viri non mediocriter in ejusmodi rebus erudili. De semetipso dicit, non se simplici ter laudans, verum magis suasorio ac non ingrato dicendi genere. Consueverunt enim rhetores in suasorio genere de semetipsis sublimiter loqui, ut magis libenter consilium excipiatur. Neque enim eo, qui suadet, humiliter loquente, facile quispiam cohortationem accipiat. Unde igitur tanta mihi contigerit doctrina? Ex iis, ait, atque illis. [Coisl. Coisl. Ibid. [Coisl. Coisl. [Coisl. Illud vero magnum ne omnino quidem peccasse, qut certe non gravissime. Postquam autem se dixisse sentit supra naturæ modum protinus quasi seipsum corrigens adjecit: e aut certe non gravje sime.» Nemo eniun prorsus peccato caret. Nam supra humanæ naturæ modum, ait, absque peccato esse Deus constituit. Forsan suspicari posset quo dammodo et illud, humanæ naturæ esse dicere peccati expertem esse, et si hoc culpæ immune, ut ita dicam, quasi humanæ naturæ proprium pec calum. Quid igitur dicemus? Ex iis quæ accide runt speculari. Neque enim malum est natura, ne que ad peccatum creata est, sed ad incorruptio nem. Si et quavis ratione virtute et illud naturæ adesset, quod igitur potestatem habuit accipere, habuit quodammodo et illud, non constituente Deo, transgressione autem ad perniciem irrepente atque omni vi atque ope nitente, serpentis artifi Voce manifeste alludit Gregorius ad easdem statuas. Verba quæ Basilio placent, mihi invenuste dicta videntur. Sic distin guendum erit, ut intentio et etiam intonatio ora toris pateat, Αt mibi persuadere non possum, Gregorium, qui semper stylo excelso uti tur, ad hæc facete dicta descendisse ut auditorum risus moveret. Scripserit tautumn Ulinia verba jungo cum in editis subsequentis pe riodi pars sunt, at sine sensu. hoc vel sed potius crumena est quam in multis monumentis Mer curius manu gerit. Quid sint dii Ægyptii, non video. Textus Gregorii habet, Et sine dubio hic restituen cum bid. G (cod. p. [ms. Ibid. [ms. Coisl [Coisl. [Coisl. Apud Nonnum, exempli gratia. Si de iis la cutus est Basilius, locus non occurrit. De Atti et Osiride Basilius intelligit has Gregorii verba, Nonnus de Baccho Zagræo a Titanis cæso, quod admitti potest; et de Gigan tibus quos di vicerunt et deturbarunt. Mala est. hæc posterior interpretatio; verba enim nonnisi de Auide possunt intelligi. Coislin. Prastat lectio ms. 575, quam secutus sum. Addidi ante Repetitio con junctionis quam habet codex Coislinianus, om nino suaderem ut in textu Gregorii recipiatur: non raro occurrit tam in prosaico quam in metrico sep mone.
col. 1149–1150page 39 of 94
PG 36:1149τὸ ἀποβεβηκὸς ἤδη τάξαι λέγεται τὸν Θεὸν γραφικῷ χαρακτῆρι, τὸν οὕτω τὸν ἄνθρωπον πλάσαντα καὶ τούτου δεκτικὸν ἐργασάμενον. 708 2 Δεύτερον δὲ ὡς δεύτ. ώς] ἐμοὶ δοκεῖ. Πρώτου 573 Πρώτος ] τεθέντος τοῦ μὴ ἁμαρτεῖν ἢ μὴ μέγα, δεύτερον ἔπεται τὸ πταί σαντας καὶ παιδευθέντας, εἶτα ἀνέσεως ἐπιτυχόντας, ἐν αἰσθήσει ἀεὶ καὶ μνήμῃ τῆς παιδεύσεως εἶναι, καὶ μὴ ἁμαρτεῖν πάλιν, ἀλλ᾽ ἀποφυγεῖν μάστιγα δευτέρα, ἐκ δευτέρας, φησί, κακίας καὶ ἁμαρτίας. 709 1. Μηδὲ τὴν παρόντα καιρὸν ἐπαι ρωμεν. Τουτέστι, μὴ ταῖς ἐπινικίοις ἡμῶν 573 ὑμῶν ] πανηγύρεσι καὶ εὐωχίαις ταῖς εἰρημέναις ἐπιχαίρωμεν τοσοῦτον, ὥστε καὶ ἐπαίρειν καὶ με- 1 γαλύνειν αὐτὰς πλέον ἢ χρὴ Ἑλληνικοῖς τισιν ἔθεσι καὶ καλλωπισμοῖς· μηδὲ κρότοις καὶ μέθαι; ἐπαίρωμεν τὸν καιρόν· οὐ γὰρ ἄξιόν ἐστι τιμήν τὰ θεῖα καὶ τὰ ἡμέτερα τούτοις τῶν πανηγύρεων· ἀτι μία γὰρ, ἀλλ' οὐ τιμή, τὰ οὕτω τελούμενα. 5. Εἰ καὶ ὀρχήσασθαι δεῖσε. Την Ηρω διάδος όρχησιν παραιτείται, ἧς ἔργον, φησί, βαπτιστοῦ θάνατος· τὴν δὲ τοῦ Δαυΐδ [ 573 δάδ] καὶ ἐπικρίνει, μὴ ἀτιμάζων, ἐπὶ τῇ καταπαύσει τῆς κιβωτοῦ, ἦν καὶ τῆς εὐκινήτου καὶ πολυστρόφου της κατὰ Θεὸν πορείας μυστήριον ἡγεῖται ἀλληγορῶν, καὶ δίδωσι τούτοις νοεῖν οὐκ ἀπόβλητον εἶναι καὶ τὴν ἐν ἑορταῖς καὶ εὐφροσύναις καὶ πανηγύρεσι θείαις διάχυσιν ψυχῆς εὐσεβοῦς, δοξαζομένου Θεοῦ, καὶ τῇ οικονομία (277) Χριστοῦ καὶ ταῖς τῶν ἁγίων μνείαις ἐλλαμπρυνομένης μνήμαις έλλαμ πομένης]. Ένθεν, οἶμαι, οὐκ ἀποβέβληται, παρακεχώρηται δέ πως, καὶ ὡς εὐσεβὲς [ καὶ εὐσ. ] λελόγισται ἡ τῶν ᾀσμάτων ὑμνῳδία, ποικίλως σὺν ἡδονῇ στρεφομένης [ τρεφομένης, πιε. στρεφομένοις ] τοῖς ῥυθμοῖς τῆς ᾠδῆς, ὡς καὶ χεῖρας εὐρύθμως νομᾶσθαί τε καὶ πόδας, καὶ ὅλον πως συν διατίθεσθαι τῷ μέλει τὸ σῶμα ἀκαταγνώστως. 712 & 14. Μὴ ὦν κατέγνωμεν. Τουτέστι μὴ τῶν πράξεων ὧν κατέγνωμεν, ὡς βιαίων καὶ τυραννικῶν, τὰ αὐτὰ τῶν πράξεων εκείνων διαπραξώμεθα. Β. Μὴτοίνυν θελήσωμεν τὴν ὀργὴν μετρηθῆναι. Οἷον ἀντισηκῶσαι καὶ ἀντιμετρῆσαι τὴν ὀργὴν καὶ τὰς τιμωρίας· μὴ τοίνυν θελήσωμεν ἀντιδοῦναι κακὰ ἀντὶ κακῶν, καὶ οἷα ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων πεπόνθαμεν ποιῆσαι εἰς αὐτούς· ἀξίως γὰρ οὐ δυνησόμεθα κολά σαι Ἐπεὶ οὖν τὸ πᾶν εἰσπράξασθαι οὐ δυνατόν, τὸ πᾶν συγχωρήσωμεν. μηδὲ κώμοις καὶ μέθαις, οι κρότοις χώμοις, κρότοι, Κωμάζειν, ἐστὶ μετὰ μέθης αἰσχρῶς ἔδειν· κῶμος δὲ τὸ ὄνομα. κωμαστής Κωμαστής, κώ μος (575, 103, 2) καὶ τὸ παίγνιον, καὶ ὁ ἔπαι νος, ἐξ οὗ καὶ ἐγκώμιον εἴρηται, καὶ ἡ μέθη, ἀλλὰ καὶ ἡ ἐκ μέθης ασέλγεια. Διαστέλλει καὶ ὁ Ἀπόστο η λος 13): μὴ κώμοις καὶ μέθαις· καὶ Θεόκριτος (1): Κωμάσδω πρὸς τὴν Ἀμαρυλλίδα, ἀντὶ τοῦ ἐπὶ πορνεία πορεύομαι. μὴ ὧν κατέγνωμεν ταὐτὰ πράξωμεν, ταῦτα. Ἐάσωμεν οὖν... ετρα κολάζεσθαι τοὺς ἐχθροὺς τῷ συνειδότι πληττομένους, κατὰ τὴν τραγωδίαν· ἡ σύνεσις γὰρ ἀπόλλυσι τὸν δεινὰ εἰργασμένον. ἐάσωμεν οὖν σύμμετρα κολάζεσθαι.
SCHOLIA IN ORAT. H CONTRA JULIANUM. ciis per illum qui in ipso locutus erat, peccato. Col. [Coisl. [ms. Col. [ms. Ibid. ms. cod. p. G [Coisl. Coisl. Coisl. Col. Ibid. Gregorius supra (col. 708 12 ) fortasse Basilius, scripsit ut synonymum voci nam oι strepitus, plausus, convivia comitantur. inquit ad hunc locum scholiastes Montacutii, Basilius ad vo cean quam in alia oratione (oral. 43 ) Gregorius adbibuit, hæc adnotat ms p. Propter eventum jam constituisse dicitur Deum graphico charactere, qui ita hominem effinxerit at que hujus capacem effecerit. Proximum autem, ut mihi videtur. Postquam pri mum positus est minime peccare, vel certe non gra viter, secundum est, si cum peccato admisso ca stigati, ac postea indulgentius habiti, in disciplius semper sensu et memoria bæreant, nec rursum indulgeant peccato, secundaque verbera ob secun dam, ut ait, iniquitatem secundumque peccatum fugiant. Ne prasens tempus extollamus. Id est, ne festis, solemnitatibus atque unguentis, ut modo dixit, adeo exsultemus ut ea extollamus et magnificemus ultra quod decet, sicut in quibusdam Græcorum ritibus et pompis. Neque plausibus et ebrietatibus tempus extollamus. Non enim decet divina nostra que istis solemnitatibus venerari. Nam quæ ita funt dedecus sunt, non vero decus. Quod si te etiam saltare oportet. Herodiadis sal tationem exprobrat, quæ Baptistæ, ait, necem attu lit. Davidis vero incessionem probat, non indeco ram, ob arcæ requiem, quam quidem incessionis Deo gratæ agilitatem et volubilitatem mystice Agu rare censet: atque hoc ipsis intelligendum præ bet, minime abjiciendam atque improbandam i festis ac divinis celebritatibus animi diffusionem et modulatanı agitationem, atque ob Dei gloriam ejus que sanctorum celebritates corpore cum animo tri pudiante. Unde, opinor, non improbatur, sed quo dammodo licitus est, et ut pius habetur canticorum hymnorumque cantus, et voces cum voluptate va rie rhythmis modulatæ, manusque et pedes certa quadam numerorum moderatione agitati, ac totumi denique corpus quadam indexione non vituperabili ad cantun compositum. Ne quæ prius reprehendamus. Hoc est, ne quæ illis objiciebamus, ut tetra et tyrannica, eadem iu eos usurpemus. Proinde ne iram metiri in animum inducamus. Nempe remetiri et compensare iram et ponas, Ne igitur in animum inducanus mala pro malis re pendere, et quæ a Græcis passi sumus, ea in eos facere. Dignam enim pœnam sumere nequiremus. Verum quoniam pœnas omnes ab ipsis exposcere non possumus, pœnas omnes ipsis remittamus. (Rom. III, Idyll. m, Ex his patet legendum in textu Gregorii, pro Hic mancus est textus scholiastis Montacutii: ' Vide tur legendum,
col. 1151–1152page 40 of 94
PG 36:1151Τοὺς Πυριφλεγέθοντάς σου καὶ τοὺς κωκυτοὺς καὶ τοὺς Αχέροντας, πλέθρα. Καὶ Τιτυὸν εἶδον, Γαίης ἐρικυδέος υἱὸν, Κείμενον ἐν δαπέδῳ· ὁ δ' ἐννέα κεῖτο πέλεθρα Γῦπε δέ μιν ἑκάτερθε παρημένω παρ ἔκειρον. 13. Ος οἷς πέπονθε. Οστις Χριστὸς καὶ Θεὸς ἡμῶν ἐφ' οἷς πέπονθε τὸ εὐδόκιμον καὶ αἰνετὸν εἰς νίκην ἔχων, πολλῷ πλέον νενίκηκεν, ἐφ' οἷς, ὡς θεὸς δυνατὸς ὢν πολλαπλάσιον εἰς αὐτοὺς ἐνδείξασθαι τὴν ὀργὴν, τοῦτο οὐκ ἐποίησεν, ἀλλὰ καὶ ὑπερεύχεται τῷ Πατρὶ μὴ στῆναι αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν, φιλανθρωπίας υπερβολή. 714 9. Ἐῶ τὰ θεῖα καὶ τὰ ἡμέτερα. Οσα ἐκ Θεοῦ καὶ τῶν ἁγίων ἔχομεν Γραφῶν περὶ τῶν ἐκεῖθεν δικαιωτηρίων, ἐῶ, φησὶ, καὶ καταλιμπάνω ταῦτα· ἐπὶ δὲ τοὺς σοὺς ἐλθὲ τῶν Ἑλλήνων λόγους, οἷς ἀρέσκονται ποιηταὶ καὶ φιλόσοφοι, οι οἷον ] ποταμούς πυρὸς εἰς κόλασιν ἐκτιθέασι, πυριφλεγέθοντας, Κωκυτούς τε καὶ ᾿Αχέροντας, πληθυντικῶς οὕτω πως εἰρημένους· οἷστισι τοιούτοις κολάζουσι 575, οἷστισι κολ.] ποταμοῖς οἱ παρ' ὑμῖν ἡμῖν] ποιηταὶ καὶ φιλόσοφοι τὴν κακίαν. Καὶ Τάνταλον δίψῃ φασὶ κολαζόμενον δίψη κολ.] ἐφ᾽ ὕδατος ἑστηκότα μέχρι στόματος καὶ γενείου. Όμηρος ἀλλ' ὅτε, φησὶν, ὁ γέρων κύ ψειε πιέειν μενεαίνων, καταζήνασκε κατεζήν.] δαίμων, ξηραίνων τὴν ἐν ᾗ ἔστηκε λίμνην. Τιτὸν δὲ ἐπὶ πολλὰ κείμενον πέλεθρα (τοσοῦτος γὰρ ξε τὸ σῶμα), ὄρνισι τὸ ἔπαρ κειρόμενόν τε καὶ ἀεὶ ἐσθιόμενον, εἰ καὶ ἀεὶ πληρούμενον [ 573 ἐσθ. καὶ μή πληρ.], ὁ μυθάς φησι· Ιξίονα δὲ βριζουμένω τροχῷ συνδεδεμένον καὶ συγκυκλούμενον καὶ οὗ τοι μὲν οἱ τῶν ἐν ᾅδου κολαστηρίων ἠξιωμένος· ού τοσὶ δὲ ὁ ἐξάγιστος Ἰουλιανὸς τίνων; πολύ, φησί, χαλεπωτέρων τούτων καὶ πείσεται καὶ οἰμώξεται, ὅσῳ καὶ πονηρία πονηρία] διήνεγκεν· ἐπεὶ καὶ αἱ τίσεις καὶ ἀντιδόσεις κατὰ τὸ μέτρον νέμονται τῶν ἡμαρτημένων. 716 5, Τοῦτό τοι ἀντὶ ποδός ξεινήμον. Είρηται ὡς Ὀδυσσεὺς ὑποστρέφων Ηλιόθεν πολλοίς περιπέπτωκε 278) κινδύνοις, καὶ εἰκοστῷ περιπεπτωκώς κινδ. εἰκ.] ἔτει ἐν τῷ ἑαυτοῦ ἔφθασεν οἴκῳ, πτωχῷ ὅμοιος, μηδὲ γνωριζόμενος ὑπό τινος, καὶ προφάσει δοκιμῆς τὸ τόξον λαμβάνει, ᾧτινι Πηνελόπη, τοὺς ἑαυτῆς ἑαυτοὺ;] ἐξαπατῶσα μνηστήρας, τοξεύειν κατὰ τῶν ὁπῶν τῶν πελέκεων διεκελεύστο· τῶν δὲ ἠπορηκότων, οὗτος εντείνει μὲν τὸ τόξον, καὶ τοῦ σκοποῦ τυχών, λοιπόν ἐπὶ ᾿Αντίνοον τὸν πρῶτον βάλλει τῶν μνηστήρων καιρίως πλήξας, πρὸς ἂν καὶ τουτὶ τὸ ἔπος Στιι, 290) επιφθέγγεται πεσόντα, Αντί ποδός, λέ γων, τουτί σοι τὰ ξένιον ξένειον]· πόδα Κολάζετε δὲ ἐν ᾅδῃ Τιτύς. κολάζεται δὲ ἐν ᾅδῃ Τιτυός. Ιξίονος κύκλοισιν αλιτροτάτοιο... Μνημονικὸν ἁμάρτημα. Τοῦτό σοι ἀντὶ ποδός ξεινήϊον.
Qui cum per ea quæ passus est. Qui quidem ▲ Christus Deusque noster, victis per ea quæ passus est persecutoribus, eo nomine multo magis supera vis, quod cum multis partibus majorem adversus cos iram ostendere posset, học tamen non modo non fecit, verum etiam pro singulari quadam benignitate, proipsis Patrem precatus est ne hoc iig crimini daret. Mitto divina et nostra. Quæ a Deo et a divinis scriptoribus de suppliciis istos hic manentibus, accepimus, ait, mitto dicere et prætereo. At tu ad tuos Græcorum sermones venias, quibus poetæ et philosophi delectantur; qui quidem igneos quos dam fluvios ad improborum cruciatum tradiderunt, Pyripllegetontes, et Cocytos, et Acherontes (plurali scilicet numero sic quodammodo appellatos); per quos quidem luvios apud vos poetæ ac philosophi improbitatem cruciant. Et Tantalum duplici pœna laboraṇtem aiunt, inter aquas stantem usque ad os et barbam. At cum senex, ut Homerus ait, corpus dennittit bibendi cupidissimus, protinus paludem, in qua demersus stabat, dæmon exsiccat. Τityum vero super multa plethra recumbentem (Lauta enim corporis erat magnitudo), et ab avibus jecore dila cerato semperque vorato, cum semper renascitur, narrat fabula. Atque Ixionem rotæ magno impetu versata devinctum et cum ea in orbem volutum. Hi sunt qui inferorum suppliciis addicti sunt. Οua nam vero impiissimum istum Julianum manent? Multo graviora illis, ait, perpetietur et eo magis lugebit, quo magis improbitate praestat: quando " quidem poena atque cruciatus pro modo eorum, quæ quisque scelerate fecit, tribuuntur. Quæ Hoc tibi pro pede sit munus. Narratum est quo modo Ulysses, Ilio revertens, nultis objeatus fuerit periculis, atque vicesimo anno domum rẹ dierit, pauperi similis, omnibusque ignotus. Arcum que experiri simulans quo Penelope, procos suos eludens, per securium foramina sagittare ju bebat. Istis parum proficientibus, ipse intendit ar cum, telo ad destinatum misso, Antinoum proco rum primam transfigit, opportune pereussum ad quem dejectum hæc verba dixit: Hoc tibi pro pode sit munus. Pedem vero bovis innuit, quo a mensa arrepto conjectoque supplicem Ulyssem male multaverat. His quoque usus est adversus istum homicidam Idolianum (sic enim eum nomi ait emphatice Grego rius. Μs. 573, Alteram lectionem elegi quam habet Homerus (Od. x1, 576) Scholiastes ms. doctoris Clarke (Catal. Gaisford. p. 55), qui cum Nonno conferri potest, de Titio n0 Ibid. Col. [Coisl [ms. [Coisl. (ibid.) [Coisl. (Odyss. xι), [Coisl. ms. [forte Col. (cod. p. [Coisl. [Coisl. (Οdyss. [Coisl. tam scripsit quæ sic incipit Lege Vide eumdem scholiasten (p. 44) in hunc Gregorii versum (carm. 8, De anima, vers. 38) Eumæus Ctesippum, non Antinoum alloquitur. Lapsus est etiam scho liastes Montacutii. In proverbium cesserat hoc he mistichium
col. 1153–1154page 41 of 94
PG 36:1153δὲ λέγει πίδα λέγ.] βοός, όντινα προσαιτοῦντι ώστε, τῷ Ὀδυσσεῖ ἀπὸ τῆς τραπέζης λαβὼν καὶ ἐπιρρίψας κακῶς διέθηκε· κέχρηται δὲ τούτῳ κατὰ τοῦ παλαμναίου Ειδωλιανοί (οὕτω γὰρ αὐτὸν καλεῖν οἰκειότερον) ἀνθ' ὧν ἐμῶς κέχρηται καὶ ἀπανθρώπως Χριστιανοῖς, εἰ καὶ τῷ κωδίῳ τῆς δοκούσης ἐπιεικείας τὸν ᾿Αραβικόν της μανίας λύκον ὑπέκρυ πτεν 573 ἀπέκρ.), λῷστε δὲ εἶπεν ἀντὶ τοῦ βέλτιστε καὶ καλέ, σαρκάζων προσειπεῖν δὲ αὐτὸν ἐφὴ τοῖς αὐτοῦ, ἐπειδὴ τῶν Ἑλληνικῶν ποιημάτων καὶ συγγραμμάτων αἱ κομμωτικαὶ αὗται λέξεις γνωρίζονται. 12. Νειλῴους καταράκτας 573, καταῤῥ.] Αιθιοπίας. Πέτραι υψηλαὶ καὶ ἀπότομοι εἰσιν ύπερθεν Αίθιοπίας, ἐξ ὧν καταῤῥήγνυται ὁ Νεῖ λος καὶ καταῤῥεῖ· δούπῳ δὲ καὶ ἤχῳ πολλῷ προσ αρασσόμενος ταῖς πέτραις ὄνομα τῷ τόπῳ Καταδού τους κατὰ δουπῶν] ἀφῆκεν. Ὥσπερ δὲ ἀδύνα τον ὥσπ. ἀδύν.] τούτων κατασχεῖν τὸν ῥοῦν, δουπῷ, οὕτω, φησίν, ἀμήχανον καὶ τὰς Χριστιανῶν γλώσσας. πεδῆσαι, τοῦ μὴ τὰ ὑμέτερα διελέγχειν στηλιτευούσας. Β. Ταῦτα Βασίλειος καὶ Γρηγόριος. κοινοποιεῖται κἀνταῦθα τὰ ἑαυτοῦ τοῖς τοῦ μεγάλου Βα σιλείου, οὓς, φησὶν, εἰδὼς ὁμονοοῦντας καὶ ἀντιδοξοῦντας σοι, ε τὴν Κυκλώπειον ἐτίμας τιμὴν, καὶ τελευταίους έταμιεύου τῷ κινδύνω, καὶ δῶρον ἐπινέ κιον ἐπενόεις τοῖς δαίμοσιν, εἴ σε ἀπὸ τῆς Περσίδος ὑπεδεξάμεθα 573, έδεξ.] ἐπανήκοντα, ο Κυκλώπειον δὲ τιμὴν τίνα λέγει; Οδυσσεύς, καθ' Ομηρον ἔτι περισωζομένης αὐτῷ τῆς νηός και τινων ἑταίρων, εἰς νῆσον καταίρει Κυκλώπων. Καὶ δὴ τῆς νηὸς ἀποδὰς ἄνεισι πρὸς τὴν νῆσον, εἴ τινας ἀνθρώπων εὕροι κατοικοῦντας. Ὁ δὲ σπηλαίῳ κενῷ περιτυχών, καί τινα σημεῖα ἐνοικούντων ευρηκώς, ο ἔμενε τους οικήτορας· ἦλθε δέ τις ἀνὴρ ὑπὲρ ἄνδρα οὐδὲ γὰρ ἐῴχει, φησίν "Ομηρος 190), ἀνδρὶ σιτοφάγῳ. Κύκλωψ οὗτος ἦν, όνομα Πολύφημος, θρέμα ματα καὶ νέμων καὶ εἰσελαύνων ἤδη ἐν τῷ σπηλαίῳ ὁ δὲ τοῦτον καὶ τοὺς ἑταίρους ἰδὼν, τίνες εἶεν ἠρώτα Οδυσσεὺς δὲ καταλέγει τά τε ἄλλα καὶ τοὔνομα 278, 2), Οὗτιν ἑαυτὸν παρονομάζων· εἶτα σύν τε δύο τῶν ἑταίρων μάρψας τε καὶ συντρίψας, δεῖπνον, φησίν 289), ἑαυτῷ ποιεῖται. Δείσας οὖν ὑδυσσεὺς οἴνῳ αὐτὸν δεξιοῦται, ὃν ἐν ἀσκῷ φέρων ἧκε, και, λόγοις ἐκμειλισσόμενος, ξένιον ἐπεζήτει· ὁ δὲ πύματον ἔφη 369) τὸν Οὗτιν κατέδεσθαι, «Τοῦτό τοι ξεινήτων, ἐπειπών (αὕτη οὖν ἡ Κυκλώπειος εἴρηται χάρις)· ὃν ἐν ὑστέρι τῷ οἶνῳ τὰς φρένας δαμασθέντα ἑτίσατο Οδυσσεύς, ὀφθαλμοῦ ἀλαώσας τε καὶ ἀποστερήσας. 1. Οὐ γὰρ ἀγεννέστεροι τῶν νεα νίσκων ἐκείνων. Τῶν τριῶν λέγει παίδων, καὶ Δα νιὴλ τοῦ προφήτου, καὶ τῶν ζ' Μακκαβαίων σὺν μητρι (νι, 15): Προσέχετε δὲ ἀπὸ τῶν ψευδοπροφητῶν, οἵτινες ἔρχονται πρὸς ὑμᾶς ἐν ἐνα δώμασι προβάτων, ἔσωθεν δέ εἰσι λύκοι άρπαγες. δίσις ενδύμασι Τὸ κώδιον παρελθε, τὸν λύκον βλέπε. κωμωτικαί. λῷστο
SCHOLIA IN ORAT. I CONTRA JULIANUM. [Coisl. nari magis proprium erat) pro ea qua in Christia nos usus est crudelitate, etsi simulatæ mansue tudinis vellere Arabicum furoris lupum absconde rit. id est optime, præclare per irrisiohem compellat, propriis ipsum verbis allocutus, quo ʼnlam hujusmodi dictiones ex ethnicis carminibus ac monumentis desumptas esse coñstat. [ms. Ibid. [ms. [Coisl. [Coisl. Cataráctæ Nili ab Æthiopia. Petræ sunt altis sinæ et praerupte supra Ethiopiæ montana, e quibus prosilit et defluit Nilus atque non sine ingenti id est sonitu ac fragore petris al liditur, unde etiam huic loco Cataduparnm nomen inditum est. Sicut igitur impossibile est illarum profuentes aquas coercere, sic, ut ait, et Christia norum linguæ vincula injici, res vestras insectanti lbid. [ms. (Odyss. ιx), (Odyss. 1.x, (cod. p. (Homer. I. c. (Odyss. lx, Ibid. Vide supra ad col. 604 14. Basilius forsan animum intendebat ad hunc Mocus Matthael Quod vere similius videbitur si attendatur, non Hullos antiquos Patres in suis exemplaribus xw babuisse pro (vide Pric. in Matth. ac proscindenti fleri non potest. Hæc tibi Basilius et Gregorius. Hic propria com Magni Basilii operibus conjungit, quos, ait, cum noveris concordes ac tibi adversarios, Cyclopico honore afficiebas, postremosque ad periculum re servabas, ac fortasse tanquam triumphale quoddam ingens et magnificum munus daemonibus excogita bas, si te a Perside redeuntem excepissent.» Quim nam autem Cyclopicus hic honor est? Ulysses, ut Homerus prodidit, adhuc salvata ipsi nave et non nullis amicis, in Cyclopum insulam appulit. Cum que e navi descendisset ac per insulam oberraret, si quos incolas inveniret, in antrum quoddam in cidit, illicque signa quædam incolarum nactus, in colas exspectabat. Venit autem vir quidam inusi tatæ magnitudinis. Neque enim, ut Homeri verbis ular, similis erat viro frumentum edenti. Cyclops porro hic erat, nomine Polyphemus, armenta pa scens eaque jam in antrum reducens. Qui, viso Ulysse ejusque sociis, quinam essent rogalat. Ulysses autem, cum alia, tum nomen quoque suum exponit, Neminem scilicet seipsum nuncu pans. Tum vero ille duos ex ipsis simul arreptos contrivit, eorumque corporibus, ut ait, sibi coenam paravit. Perterritus igitur Ulysses vino, quod se cum in utre detulerat, eum delinit, ac verbis mul cet, munusque hospitale ab eo requirit. Ille vero dixit postremum Neminem comestum iri: ‹ Iloc, inquit, tibi hospitale munus (hæc igitur Cyclopea dicitur gratia.), Quem vero, cum demum Ulysses ipsius mentem vino concussisset, oculis orbavit atque ita pœnas sumpsit. Neque enim adolescentibus illis ignaviores su mus. Tres dicit pueros, et Danielem prophetam, et septem Machabæos cum matre ac pontifice peri loc. cit.). Ad eumdem locum eodem verbo uti tur Gregorius in hoc versu carminis 17 contra ſai sos episcopus, vers. 38 Coisl. Gregorius verbo ridere voluit Julianum Atticos lepores affectantem, Vox est priscis auctoribus Atticis satis usitata et apud sophistas frequentissima.
col. 1155–1156page 42 of 94
PG 36:1155καὶ ἱερεῖ συγκινδυνευσάντων, καὶ τῶν «Ἐπὶ σοῦ νεα δορκαλίσι Δορκαλίδες δρο γανά εἰσι χολαστικά, δορκαλίσι δορκαλίδες Η δορκάς Δορκάς ὀξυδερκές ἐστι ζώον· διὸ καὶ φερωνύμως κέκληται δορκάς. 210): Δορκάς ὀξυδερκὲς καὶ ὀξεῖ τῷ δρόμῳ τὸ ζῶόν ἐστιν. οξύ οξεί. νιευσαμένων, ὧν ὁ μὲν τὴν μητέρα τῶν σῶν θεῶν καθ υβρίσας πως καὶ τὸν βωμὸν διασπείρας,» καὶ δια σκορπίσας, προσεκλήθη 573 διασκ. προσεκλ.] μὲν ὡς κατάκριτος 573, ὡς κριτός], εἰσῆλθε δε πρὸς τὴν ἐρώτησιν καὶ ἐξέτασιν νικηφόρος, ἐξῆλθε δε πλείονος τῆς παρρησίας· ἡ πεῖρα γὰρ εὐθαρσέστερον ἐργάζεται τὸν οὐχ ἡττημένον. «Ὁ δὲ πᾶν τὸ σῶμα δορκαλίσι καταξανθείς, τουτέστι δορκάδος νεύροις ή λώροις Τούτους δέ φασιν εἶναι τόν τε Αρεθούσιον Μάκρον, καὶ τὸν μακαρίτην Ευσέβιον Σαμοσάτων Καὶ τὰ λοιπὰ ἄξια σημειώσεως, ὅπως γελᾶται καὶ καταπαίζεται μανία ἀσεβῶν καρτερίᾳ τῶν εὐσεβῶν, καὶ μικρὰ πάντα τὰ δεινά, καὶ τὰ μέγιστα είποις πρὸς ὑψηλὸν καὶ μέγα τὸ τῆς ψυχῆς κεκτημένον ἀνά στημα. 717 1. Των Πορφυρίου ψευσμάτων. Ο τος ὁ Πορφύριος κατὰ τῆς πίστεως ἡμῶν ἔγραφα, καὶ περὶ δογμάτων Ελληνικών ὡς περὶ θείων διεξιών δεξιῶν], συνέταξε λήρους καὶ φά σματα, ὡς αὐτὸς καὶ κτίσας καὶ τάξας οὐρανὸν καὶ γῆν, καὶ τὰ ἐν αἰσθήσει πάντα, οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ περὶ νοητῶν καταφρυαξάμενος κατα θρασσυνόμενος]. 3. Η τοῦ Μισοπώγωνος. Ηνίκα γὰρ ἐν Αντιοχεία γέγονεν Ἰουλιανὸς ἐπὶ Πέρσας στρατεύων, ἀπέσκωψαν εἰς αὐτὸν ᾿Αντιοχείς τά τε τά τ'] ἄλλα καὶ τὸν πώγωνα, ὡς αὐτὸς ᾤετο, τὸν βαθὺν καὶ κατεσκληκότα καὶ ἱερατικόν ἱερατικὴν], ἐφ' οἷς αὐτὸς καὶ ἐφ' οἷς καὶ] μέγα εφρόνει· οἱ δὲ πλαγίως καὶ ὡς ἀποστάτην καὶ ἀποστασίαν] ἐπιτωθάζοντες καὶ τὸν πώγωνα ἐλοιδόρουν προς οὖς τὸν Μισοπώγωνα τοῦτον γράφει, ἤτοι Ἀντιοχικὸν· καὶ τοῦτο γὰρ προσεπιγράφει. Εσχημάτισται δὲ αὐτῷ τὰ τῆς ὑποθέσεως· ἐπαινῶν γὰρ ψέγει, καὶ δοκῶν ἀφροντιστεῖν, ὡς δῆθεν φιλοσοφῶν, πάνυ νικά ται τῇ ὀργῇ, σφοδρότερον ἐπεξιών καὶ δάκνων τῷ λόγῳ τοὺς σκώψαντας· ἀπογυμνοῖ γὰρ ἐν τῷ λόγῳ τὰ ἐν τῷ νῷ, καὶ τὰς ὕβρεις προφέρει καὶ τὴν εἰς Χριστὸν προσονειδίζει πίστιν 357 (]· & τις καὶ ἐν αὐτῷ τῷ λόγῳ κατίδοι σαφέστερόν τε καὶ διεξοδικώτερον· πολλὰ γὰρ στίγματα, ὡς προσόντα τη 279) Αντιοχέων πόλει, ἐνέστιξεν ἑαυτῷ, Λιβανίου συμπεπονηκότος τῇ συγγραφῇ· ἐν ᾧ καὶ μεγάλα μέγαὶ ἐπεκόμπασεν Ἰουλιανὸς προστι 'Η δὲ δορκάς σοι τροπικῶς τὸν βλέποντα ση [μαίνει Οὕτω γὰρ βλέπειν πέφυκεν ἁπάντων τὰς καρδίας. οὕτω οὗτος είπης πάντε τῶν δεινῶν, ιν. 22, 178 Α): Κατὰ τῶν τοῦ Χριστοῦ παρθένων ὕβρεις ἄς ἡ γλῶττα προφέρειν οὐκ ἀνέχεται.
culis sese objicientes, eosque qui te imperante strenuum animum præstiterunt; ex quibus alter, cum Deorum tuorum matri contumeliam intulis set, atque ipsius aram dirupisset et evertisset, tanquam reus vocatus est, ut victor autem ad in terrogationem ingressus est, ac cum majori fidu cia et libertate egressus est. Periculum enim quem non vicit magis eum confirmat. ‹ Alter vero toto corpore dilaceratus, id est caprez nervis ac loris. Quos autem esse narrant Arethu sium Marcum, beatumque Eusebium Samosaten sein. Et reliqua animadversione digna, quomodo irrideatur atque ludibrio vertatur impiorum furor patientia piorum, et parva omnia dira, et maxima dices, ad excelsam magnamque animæ paratam elationem. Hæc oratio Porphyrii mendaciis. Iste Porphy rius adversus fidem nostram scripsit, et de Græ corum dogmatibus, tanquam divinis et admiran dis, verba faciens, multas nugas atque excogita tiones condidit; tanquam ipse esset qui cœlum et terram creasset atque constituisset; nec tantuni modo de rebus in sensus, sed etiam in intelligen tiam cadentibus multa insolenter blateravit. Aut etiam præ Misopogone. Cum Julianus Antio chiam venisset, adversus Persas cum exercitu profectus, Antiochenses cum alia ipsius, tum bar bam etiam cavillis incesserunt, ut ipse opinaba tur, profundam et hirsutam, et sacerdotalem, ob quam tamen ipse magnopere sibi placebat. Illi au sem oblique eum ut Apostatanı irridebant, barbam que conviciis incessebant. Adversus quos misopo gonem illum scripsit et Antiochicum; namque et illum libello titulum inscripsit. Fucatum ipsi ora tionis propositum. Laudans enim vituperat, et pa rum curare simulans, ut philosophus videlicet omnino ira vincitur, vehementius invehens, eos que qui ipsum irriserant, oratione tanquam morsu corripiens. Nudat enim oratione quæ animo voi vebat, et contumelias profert, atque in Christum fidem probris afficit; neque quisquam aliud in hac oratione inanifestius ac luculentius animadvertere poterit. Multa enim probra, tanquam Antiochen sium civitati congrua, in ipsum conjicit, Libanio huic operi conscribendo collaborante. In quo et Scholiastes Montacutii ait et forte flagella ex pelle dorca dis confecta. Supra Basilius vocem páσ voce exponit; at vero simile videtur ex enarra tionis consecutione etiam ungues fer. reos fuisse, ut putavit Budæus. Cf. Thesaurum Gra cum Stephani. est vel capreolus, vel dama, vel gazel apud Arabes (Vide Coray in Theophr., p. 192; Cainus in Aristot.). Philo, Car pathensis episcopus, in Enarratione Cantici cantic., (p. 62) dorcadis nomini Græco etymologiam sic as signat Εt alibi (p. Repo nendum puto pro Psellus in Paraphrasi in Canticum (c. 11, n. 9) ad hanc etymologiam animum [ms. [ms. Col. [Coisl. [Coisl. Ibid. [Coisl. [Coisl. [Coisl. [Coisl. [Misopog. p. (Cod. p. (Coisl. intendit cum ait Pro scribendum forte: et sic legeba Zino, qui in sua interpretatione Latina nam ipu scripsit. Etymologicum magnum, nonnisi forma magnum, eamdem etymologiam agnoscit. Et ea fuit sententia Eliæ Cretensis. Vide Clemenceti notam. Fositan scripserat. Supra Coisl. quod forte præstat. Gallice, ad verbum: il profere des injures. Petrus Alexandrinus apud Theodoretum (Hist. Eccl. p.
col. 1157–1158page 43 of 94
PG 36:1157θεὶς μηδὲ πώποτ' ἀπεπτῆσαι, ὡς οὐκ ἀπλήστως δῆθεν χρώμενος ταῖς τροφαίς. 720 3. Ηράκλειοι δὲ στῆλαι ἐν Γαδείροις ἑστᾶσιν, ἐν ἑκατέραις, ὡς φασιν, ἠπείροις, Εὐ ρώπῃ τε καὶ Λιβύη. 7. Κινουμένην. Κεκίνηται ἤδη, καὶ κινεῖται ἔτι, καὶ κινηθήσεται ἔτι καὶ ἔτι, ὦ μακαριώτατε και προφητικώτατε ἄνερ, εἴπερ εὖ τε καὶ καλῶς ἀπεφοί βασας, καὶ συνοδεύει τῷ παντὶ χρόνῳ λάλος εἰκὼν καὶ στήλη, τά τε τά τ'] ἐκείνου στηλιτεύουσα καὶ δημοσιεύουσα αἴσχη καὶ τῆς ἀσεβείας τὰ δόγματα, καὶ τὰ σὰ κατορθώματα καὶ τῆς εὐσεβοῦς Χριστια τῶν πίστεως παιδεύουσα ἱερά τε καὶ θεῖα διδά γματα. Τέλος. Μηδεὶς τῶν ἐντυγχανόντων ἐπιτιμάτω εἰ καί τινα τῶν μὴ λίαν ἀσαφῶν σημειώσεως έτυχε τῆς παρ' ἡμῶν, ὡς δῆθεν ἑρμηνείας δεῖσθαι καὶ σαφηνείας εἰς δήλωσιν τῶν ὑποκειμένων ἐννοιῶν· ἐμέλησε γὰρ ἡμῖν οὐ τῶν ῥητῶν μόνον τὸν ἐγκεκρυμμένον εἰς φῶς, κατὰ τὸ δυνατὸν, ἄγειν νοῦν, ἀλλὰ καὶ τῶν εἰς τινα τῶν παραδόξων καὶ θαύματος ἀξίων σημειοῦσθαι, πρὸς δὲ, καὶ τοῦ ᾿Αποστάτου τὸ κακόηθές τε καὶ τῶν κακουργημάτων τὸ ἐν ταῖς μηχαναῖς ποικίλον, ἔτι δὲ 573 ἔτι τε] καὶ τὴν ὠμότητα καὶ ἀπανθρωπίαν αὐτοῦ τε ἅμα καὶ τῶν τοῖς εἰδώλοις προστετηκό των, καὶ τὴν παράδοξον αὖθις κατάλυσιν τοῦ τυράννου οὕτω θάττον ἢ βουλῆς εἶχεν, αὐτοῖς εἰδώλοις καὶ δαίμοσι καὶ προσκυνηταῖς αὐτῶν αὐτοῖς οἰχομένου· μάλιστα δὲ πάντων, τὸ τῆς ἀνασκευῆς ἀμήχανον, καὶ πολύχουν τῶν τῶν τ'] ἐπιχειρημάτων, καὶ ἐργασιῶν τὸ πλούσιον καὶ μετ᾿ ἰσχύος εὐπρόσοδον, καὶ τῶν ἐνθυμημάτων δὲ τὸ δριμύ τε καὶ ἐν βάθει συνεστραμμένον καὶ ἄφυκτον, ὡς αὐτὸν τοῖς αὐτοῦ πεπεδῆσθαί τε καὶ περιτρέπεσθαι, καὶ μηδ' ἀναπνεῖν συγχωρεῖσθαι τὸν ἄθλιον, ἀγχόνη λόγων τῶν αὐτοῦ σφιγγόμενόν τε καὶ συμπνιγόμενον, ὅπερ καὶ ἄμαχον εἰς ἀντίῤῥησιν· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ δή γε καὶ τοῦτο γὰρ ἐν ἁπάσῃ τῇ τοιαύτῃ πραγματεί, ἡμῖν ἐσπουδάσθη, καὶ τῶν μικρὰ βλεπόντων, καὶ γάλακτος, ἀλλ' οὐ στερεᾶς τῶν λόγων τροφῆς δεομέ Ανασκευή, 45, 20): Ὡς ῥᾷον εἶναι τοὺς λαβυρίνθους διεξελθεῖν ἢ τὰς ἐκείνου τῶν λόγων ἄρκυ; διαφυγείν. 573, 21, ] σπήλαιον ἦν ἡ οἰκοδόμημα ἀδιεξόδευτον ἐν τῇ Κρήτῃ, ἐν ᾧ ὁ Μινώταυρος· καὶ ἐν Αἰ γύπτῳ δὲ ἄλλος τῇ ποικιλίᾳ τοῦ ἔργου δυσδιεξάγωγος. βύρινθος Κρητικός. Εστι γὰρ καὶ ἕτερος ἐν Αἰ γύπτῳ· ὁ δὲ Κρητικὸς οὗτος· κοχλιῶδές τι καὶ δυσδιεξόδευτον κατεσκεύασται ἄντρον, ἐν ᾧ τὸν μυθικόν, Μινώταυρον όντα, καὶ πολλοὺς λυμαινόμενον τοὺς εἰσιόντας λέγουσι, μυθεύονται, συνέβαινε πάντας τῇ τε δυσκολίᾳ τοῦ ἄντρου ἑαυτοῖς περι πίπτοντας, καὶ πολλάκις κατὰ τὸ αὐτὸ γινομένους ο σημεῖον, καὶ τῇ μετ' ἰσχύος ὁρμῇ διαφθείρεσθαι τοῦ θηρίου, ἕως Θησεύς, Αριάδνης υποθεμένης, μίτῳ ἐφαψάμενος ἑαυτὸν, ἐκείνόν τε καταλαβὼν ἀνεῖλεν, καὶ ἀπλανῶς καὶ ἀλωθήτως τῇ ἀναμηρύσει αὖθις τοῦ μίτου διεξῆλθε· μυθεύεται δὲ τοῦτον ἐκ μίξεως ταύ ρου Πασιφάη γεννηθῆναι τῇ τοῦ Μίνωος. Φησὶ δὲ τοῦ Αἰγυπτίου Ηρόδοτος (1, 148) τά τε άλλα μείζονα λ γου εἶναι, καὶ τὰ ὑπὸ γῆν, οὐδὲν δὲ ἧττον καὶ τὰ ὑπὲρ γῆν καὶ δρώμενα· αἵ τε γὰρ ἔξοδοι διὰ τῶν στεγῶν ἦσαν, καὶ οἱ ἐλιγμοὶ τῶν αὐλῶν ποικίλοι ὄντες θαῦμα μυρίον παρεῖχον ἐξ αὐλῆς εἰς τὰ οἰκήματα διεξιούσι, καὶ ἐκ τῶν οἰκημάτων εἰς τὰς παστάδας, εἰς στέγας τε ἄλλας ἐκ τῶν παστάδων· οὗτος δὲ ὑπὸ δώδεκα βασι λέων τὴν ἀρχὴν Αἰγύπτου ενσπόνδω; διανειμαμένων, δόξαν αὐτοῖς, καὶ τοῦτο ὁμοῦ κατεσκευάσθαι λέ γεται. αὐτοῖς, αὐτοῦ. α' τοῦ. αὐτὸς, αὐτοῦ,
SCHOLIA IN ORAT. II CONTRA JULIANUM. maguifice de se jactat Julianus, illudque etiam Col. Ibid. [Coisl. [ms. [Coisl. [Coisl. Hic membrana lacera est in ms. 573. refutatio. De hac voce et sequen tibus, quæ ad artem dialecticam pertinent, vide Lexicon technologicum Ernesti. Gregorius in oratione funebri de Basilio Magno (oral. olim Labyrinthus, inquit scholiastes noster [ms. p. Alias, ad bæc verba Gregorii (or. 28, olim 34) Aa (constructio deficit. Supplenda forte vox vel quid simile), tanquam præclarum aliquid addit, nunquam se cruditate laborasse, quod scilicet cibis ad saturita tem minime uteretur. Herculea columna. Gadibus stabant in utroque, ut ferunt, continenti, Europa scilicet et Libya. Quin motu prædita. Motu jam prædita fuit, nunc adhuc prædita est, et semper prædita erit in futu rum, felicissime et propheticissime vir, recte et optime vaticinatus es, et in omni tempore stabit et loquetur hæc inago et columna, quæ istius pro bra et impia dogmata proscindet ac publicabit, nec non et egregia tua facinora, piæque Christiano rum fidei sanctam divinamque doctrinam conspi cuam reddel. Finis. Nemo nobis crimini det, si nonnulla non obscuriora a nobis signata sunt, tanquam iis inter pretatione ac elucidatione opus esset ad sensus absconditos manifestandos. Namque dedimus ope ram non modo ad dictorum menten absɩon ditam, juxta vires nostras, in lucem proferen dam, sed etiam ad notanda quæcunque admira. tione digna erant. Præterea ostendimus et Apo statæ perversitatem, et in sceleribus excogitandis varietatem, atque etiam crudelitatem et inhumanita tem tum ejus, tum eorum qui idola colebant, et miram insuper tyranni perniciem sic.... celerius quam voluntatis habebat, ipsis idolis et dæmonibus et eorum cultoribus adveniente. Præsertim ante omnia orationis vim inexpugnabilem, innumerani que argumentorum varietatem, auream operis ubertatem, mistamque cum robore facilitatem, et sententias acerrime et altissime condensatas in fractasque adeo, ut impium istum irretitum ever sumque non respirare sinat, et tanquain verborum suorum funiculo constrictum atque strangulatum teneat; non enim quidquam habet quod refutandi causa respondeat. Imo illud etiam in omni hoc ne gotio a nobis curatum est, scilicet eorum quæ parva speculantur, et lacte, non vero solida sermonum esca egent, utilitatem intellexi. Ideoque omnino Ms. Reg. Coislin. Scripsi De hac mutatione vide epistolam criticam 1. Bast. (p. 212) ubi agit de pronominibus cum juxtaponuntur.
col. 1159–1160page 44 of 94
In orationem de Herone philosopho
PG 36:1159νων, συνεἶδον τὴν ὠφέλειαν. Διὸ καὶ τὴν πάνυ 573, τὴν οὐ πάνυ] στερεὰν καὶ ἀνδρώδη καταμασώ μενος καταμασόμ.] καὶ καταλεαίνων τροφήν καὶ κατεργαζόμενος οὐ διέλιπον, ὡς μηδὲ λέξεων ἐξω ηγήσεως καταφρονῆσαι καὶ τῶν διὰ μακροῦ δὲ ἀπο διδομένων περιόδων, συνείρων καὶ συνάγων, ἐπιτομώτερον καὶ σαφέστερον, ὡς οἷόν τε, τὸν σκοπὸν ἐξεθέμην 279, 2) όπως, μηδενὸς τῶν ἀνδρικών τε καὶ ὑψηλῶν εἰς θεωρίαν βλαπτομένου βλα πτομένων], καὶ οὗτοι τῷ κοινῷ τε καὶ ἀπαλῷ καὶ εὐθεῖ καὶ συνήθει τῆς ἑρμηνείας ὠφελοῦντο· τινὰ δὲ καὶ περὶ στιγμῶν τεχνικῶς ὑπεσημηνάμην. Μάξιμος τις, κυνικός φιλόσοφος, προσοικειωθεὶς τῷ Πατρὶ, καὶ ὑπ' αὐτοῦ ἴσα καὶ ἀδελφῷ τιμηθείς τε καὶ ἀσμενέστατα προσδεχθεὶς, ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς ἀποστὰς δῆθεν λατρείας τῆς τε κυνικῆς ἀναιδείας, κατηχεῖται καὶ ἀπολούεται τὰ τῆς πλάνης αἴσχη· καὶ Χριστιανὸς γεγονώς, ὁμοδίαιτος λοιπὸν ἐχρημάτισε τῷ μεγάλῳ· εἶτα μεταβαλών, ἐπανίσταται καὶ καθυλακτεῖ κατὰ τοῦ εὐεργέτου, καὶ τὸν θρόνον ὑφαρπάζει, χειροτονηθεὶς ὑπὸ τῶν διαφερομένων οὐ τῇ πίστει μᾶλλον ἢ τῷ θρόνῳ. Διὸ καὶ μικρὸν ὑποχωρήσας τοῦ θρόνου, καὶ ἐν ἀγρῷ τινι ἡσυ χάσας, ἔπειτα ὑπό τε τῶν ὀρθοδοξούντων καὶ τιμᾶν ἀρετὴν εἰδότων κληθεὶς, μὴ φερόντων τὴν ἀλλοτρίωσιν, ἐπέστη, καὶ τοῦτον προσφωνεῖ τὸν λόγον. άρι Καὶ 573, 128, 2) οὗτος Κυνικός φιλό σοφος ων, Αλεξανδρεὺς τὸ γένος, εὐγενὴς καὶ ἐξ εὐγενῶν ἀλλὰ γὰρ καὶ ἐκ μαρτύρων, βδελυξάμενος τὸν κυνισμόν, αἱρεῖται τὰ ἡμέτερα, καὶ τῶν ἡμε τέρων προτιμᾷ τῶν ὁδῶν τὴν εὐσεβεστέραν καὶ λυσιτελεστέραν· καὶ κατὰ τὸν καιρὸν τῆς Ἀρειανικῆς αἱρέσεως, μετὰ τὴν τοῦ ἁγίου καὶ μεγάλου Ἀθανασίου κοίμησιν, Πέτρου τοῦ μακαριωτάτου, μετά τοῦτον προβεβλημένου, ἐξωσθέντος, καὶ Λουκίου των θρόνον ἁρπάσαντος καὶ διωγμὸν μέγαν κατὰ τῶν ὀρθοδόξων κεκινηκότος, ζήλῳ κινηθεὶς ὁ φιλόσοφος οὗτος παρρησιάζεται τὴν ἀλήθειαν νουθετών, διδά στον ἐξ ἀρίστων, καὶ ἐξ εὐγενῶν εὐγενέστατον.
solidam et virilem devorans et conterens escam di- [ms. gerensque non destiti, ne verborum explanatio ne gligeretur. Et periodorum latius promissarum, ne clens et contrahens, breviorem et lucidiorem, ut quam maxime terminum disposui, ut nihil viršlium et ad contemplationem sublimnium læderetur, et illi communi et delicata et consueta sensus interpreta tione adjuvarentur. Nonnulla punctis technice dis tinxi. (Coisl. (cod. {Coisl. SCHOLIA IN GREGORII ENCOMIUM HERONIS PHILOSOPHI* (BOISSONADE, Notices des ms. XI, n, 131. Vide Monitum ad Scholia ejusdem Basilii ad Steleutetica contra Juliunum. Hieronymus in libro De scriptoribus ecclesiasticis hic agi contendit de Maximo Cynice cujus conversio fals. stimulatæque virtutes fucum Gregorio primum fecerant; Heronisque nomen falso ab amanuensi positum. Hieronymi sententiam amplexi sunt Billius et Clemencetus. Satis sit observare vix concipi posse quomodo Elias Cretensis et Basilius de hac nominum permutatione omnino siluerint, quos tamen latere non potuit. Omnes præterea mss. codices in Heronis nomine consentiunt. En Basilii verba ad orationem Gregorii Contra Maximum philosophum initio (orat. olim 28, nunc 26) cod. p. 198, 1 * Oratio olim XXIII, nunc XXV. Hic cynicus quidem philosophus erat, patria Alexandrinus, nobilis et nobili genere natus: imo martyrio insignitus, postquam detestatus cynismum, nostram fideni prætulit, nostrarumque viarum san etissimam atque utilissimam ingressus est. Cum au tem Ariana haeresis vigeret, ac magnus Athanasius extremua vitæ diem clausisset, beatissimus autem Petrus, qui ei successerat, expulsus fuisset, ac Lucius thronum arripuisset, atrocissimamque adversus or thodoxos persecutionem excitasset, hic philosophus propterea quod veritatem intrepido animo assereret, privatos magistratusque sive privatim sive palam Voce xal Basilius Heronem philosophum a Maximo distinguit. Gregorium sequitur qui ait Heronem esse (cod. p. Hæc narrant Theodoretus ([list. eccl. rv, 21) et Socrates (Hist. eccl. 17, 21).
col. 1161–1162page 45 of 94
PG 36:1161σκων, ἐλέγχων ἰδιώτας, ἄρχοντας, ἰδίᾳ καὶ δημοσίᾳ. καὶ δὴ συναρπασθεὶς ὑπὸ τῆς δυσσεβοῦς ἐξουσίας, ξαίνεται κατὰ νώτου πολλὰς, καὶ ὑπερορία κατακρίνεται. Πρὸς τοῦτον οὖν ἐκπεφώνηται ὁ λόγος παρόντα καὶ τῶν ἐπαίνων τῶν ἑαυτοῦ ἐπαίοντα. 1197 2. Τὸν φιλόσοφον ἐπαινέσομαι. Καὶ ἐν τῷ σώματι, φησὶν, ἀσθενῶς διάκειμαι, τὸν φιλόσοφον ὅμως ἐπαινέσω· αὐτὸ γὰρ τοῦτο τὸ φιλόσοφον ἐπαινεῖν, φιλόσοφόν ἐστι καὶ προσφιλές τῷ Θεῷ. Επαίνεσω δέ. Κατασκευὴ τοῦτο τῆς προτάσεως ἐστιν ἐξ αἰτίας· ἐγὼ γὰρ σοφίας, ἤτοι τοῦ Θεοῦ, θεράπων εἰμὶ καὶ δοῦλος, φιλόσοφος δὲ ἐκεῖνος, τουτέστι Θεὸν φιλῶν· ἐπαινῶν οὖν αὐτὸν Θεὸν φιλώ, καὶ προσφιλές τι Θεῷ ἐργάζομαι, καὶ φιλοσοφῶ. 5. "Ωστε μοι καὶ πρὸς λόγον ὁ ἔπαινος. Ἀντὶ τοῦ εὔλογος καὶ κατὰ λόγον γεγενημένος, ἵνα, εἰ μή τι ἄλλο, ἐν τῷ θαυμάζειν τὸν φιλόσοφον, φιλο σοφῶ· ὡς γὰρ ὁ ἐμὸς λόγος καὶ ὁ σκοπὸς ἔχει, εν λογόν ἐστιν ἡ φιλοσοφεῖν, ἢ τιμήν φιλοσοφίαν, ὅπως μὴ ἀλογίαν 129, 1) κατακριθῶμεν ὄντες λογι κοί· καὶ διὰ τοῦ τοιούτου λόγου τῆς φιλοσοφίας εἰς τὸν θεῖον Λόγον σπεύδομεν ἀνελθεῖν 2. Τοῦτο γὰρ οὐκ ἔτι περιφρονήσει φι λοσοφία: Τοῦτο· ποῖον; τὸ ἡμᾶς ὠφελεῖν· τίς; ἥτις φιλοσοφία ἔργον ἔχει καὶ σπούδασμα τὸ καλοποιεῖν τὸν ἡμέτερον βίον. 1200 13. Καὶ δι' ευγλωττίας. Τοῦτο ἔργον τῆς νόθου σοφίας, ἢ ἐν λόγῳ μόνῳ κεῖται καὶ εὐγλωττίᾳ, καταγοητεύουσα καὶ κατακηλοῦσα καὶ ὡσεί πως φαρμακεύουσα, ὑπεράνωθεν δὲ τούτου ἐπαρθῆναι μὴ δυναμένη, ἀλλὰ μηδὲ βουλομένη, φησί. 1. Ο περιδέξιος τὴν ἀρετήν. Ὁ ἀμφιδέξιος, ὁ ἀμφοτέραις χερσὶ χρήσασθαι δυνατὸς, καὶ τῇ ἀριστερᾷ ὥσπερ τῇ δεξιᾷ ἐνεργεῖν Ἐν ἀλλοτρίῳ δὲ σχήματι, τῇ λαμπροφορία φησί. ἡμέτερον γὰρ τὸ μελανειμονεῖν, καὶ κατὰ τὴν ἐσθῆτα ταπεινοφρονεῖν, καὶ μὴ περπερείᾳ επαίρεσθαι, καὶ ἱματίων καλλωπισμῷ σοβεῖν, ἀλλὰ καὶ κατὰ ταῦτα φιλοσοφεῖν ἀληθῶς· ὁ δὲ τύπῳ ἐγκωμίων εύ φήμῳ οὕτως τῷ ἀγγελικῷ περιτεθεικὼς ἀποσεμνύνει τῷ σχήματι. 10. Δευρό μοι, φιλόσοφε. Τούτοις διαφορὰν σοφίας καὶ φιλοσοφίας νομοθετεῖ· ἕτερον γὰρ ἐστι τὸ φιλούμενον, οἷον σοφία ὡς ὑποκείμενον ἕτερον δὲ τὸ φιλοῦν πρόσωπον, ὁ δεῖνα, δ καὶ κατα ηγορουμένου τύπον ἐπέχει. Εἰ μὴ γάρ τίς ἐστι σοφία, μέχρι τίνος βηθείη τὸ σοφίαν φιλεῖν; "Εως τίνος ὁρισθήσεται τὸ φιλεῖν, εἰ μή τι τὸ φιλούμενον εἴη, οἷον σοφία; 15. Καμοῦ τοῦ διὰ τούτων μυσταγωγου ἐπαινέσομαι. Καὶ ὅπως ἀποφεύξῃ τὸ σὸν περιδέξιον, Περιδέξιος, ὁ ἀμφιδέξιος, εἴτουν ὁ ἀμφοτέραις ἐπίσης χρώμενος ταῖς χερσὶν, ὡς τῇ δεξιᾷ καὶ τῇ ἀριστερᾷ· τοιοῦτοι δὲ πολλοὶ τῶν ἀν θρώπων. Ὅμηρος, βάλλων ἀμφοτέρησι, περὶ τοῦ πρὸς λόγον, Αστεροπαίου φησίν 162), ἐπεὶ περιδέξιος ξεν. Τοιοῦτον δὲ καὶ τὸ κατὰ διλήμματον ἐρωτᾷν δύο κατὰ ταυτὸν ἐρωτῶν ἀμφοτέρωθεν βάλλειν δοκεῖ. πέρπερος Τούτοις φιλόσοφε καὶ σοφέ.
admonens, docens atque confutans ab impio magi Col. Ibid. Ibid. (cod. p. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Ibid. Edit. Haec fuse enarral Elias Cretensis. ait Gre kories in alia oratione (oral. 29, olim 35) et Ba silius haec adnotat p stratu corripitur, multisque verberibus dorso acce ptis, exsilio multatur. Ad hunc igitur hac oratio habita est, præsentemn, propriasque ipsius laudes audientem. Philosophum laudabo. Etsi infirmo sum corpore, ait, philosophum tamen laudibus meis prosequar; philosophicum enim est et Deo gratum, philosophum, laudare. Laudabo autem. Confirmatio hæc propositionis est a causa desumpta. Ego enim Sapientiæ, Dei scilicet, famulus sum et servus, philosophus vero ille, id est Deum diligens. Laudans igitur eum, Deum diligo, gratissimumque Deo facio, et philosophi opus exsequor. Ac proinde non incongrue hoc laudis munus sus cipίο id est apte et juxta rationen, ut, si nihil aliud, hoc saltem quod philosophum admi ror, philosopher. Ut enim mihi sententia et propo situm sese habet, secundum rationem est aut philo sophari, aut philosophiam honore prosequi, ne insi pientiæ damnemur, rationabiles dum sumus; et per hunc philosophiæ sermonem ad divinum Verbum pervenire properamus. Hoc enim non jam contemnet philosophia. Quid hoc nobismetipsis prodesse. Quis proderit? Phi losophia, cujus hoc munus et studium est, ut de vita nostra præclare mereatur. Ac per linguæ facundiam. Hoc opus adulterinæ sapientiæ, quæ in verbo tantum ac lingua facun dia sita est, praestigia offundens, et deliniens, et tanquam veneno inficiens, supra læc autem efferri nec potest, nec cupit, ut ail. Virtute dexter. Ita vocari solent qui ambidextri sunt, id est utraque manu ac sinistra tanquam dextra uli possunt. In alieno habitu. Nempe vestitus candore. Nostrum enim est nigrum vestimentum gestare, humilesque vestes induere, et vanitate ac superbia non inflari nec vestimentis superbire, sed et secundum ea quo que vere philosophos nos gerere. Hic autem figura laudum non ingrata sic angelico circumdans exaltat habitu. Adesdum, philosophe. His verbis inter sapientiam et philosophiam diferentiam ostendit. Aliud enim est quod amatur, sicut sapientia quasi subjectum, aliud est quod amat, quod et designati figuram in hibel. Si enim non aliqua sit sapientia, quem in finem diceretur sapientiam amare? Quousque defl nietur ille amor, si non sit aliquid quod amnetur, sicut sapientia? Atque ad me, qui per hæc in mysteria sum ad (Ιl. xxi. Vanitate el superbia non infari. De voce et ab ea derivatis vide interpretes Hesychii; Wolf in Casaubonianas emendationes Toup., etc. spectat ad verba textus,
col. 1163–1164page 46 of 94
PG 36:1163μένου. Η τὴν χειροτονίαν, ἢ τὴν μυσταγωγίαν καὶ ἅπερ ἐτέλει τέως ἀκατηχήτῳ καὶ τοῦ βαπτίσματος ἀμνήτῳ ἐξῆν. στῆθι πλησίον, Χριστὸν γάρ. ἐν Ὀλύμπῳ Ολυμπία τὸ βάπτισμα λέγει, δ καὶ μᾶλλον εἰκός τὰ μὲν γὰρ Χριστιανῶν ἤδη καὶ φρονεῖν καὶ ποιεῖν τέως ἀκα τηχήτῳ καὶ τοῦ βαπτίσματος ἅπερ ἐτέλει ὡς ὁ καιρὸς ἐκείνοις ἐθίμως τηνικαῦτα εἶχεν, ἐν τῷ τέλει ταμιευσομένοις τὸ βάπτισμα· διὰ τούτων δὲ, ἢ τῶν ἱερέων λέγει ἢ τῶν θείων τελετῶν καὶ τῆς μυ στικῆς τραπέζης, οἷς σε προσάγει καὶ ὁ λόγος τῆς του φίας καὶ τῆς εὐσεβοῦς διδασκαλίας, καὶ ὁ βίας τῆς πολιτείας καὶ πράξεως, δι' ἐμοῦ, φησί, τοῦ μυσταγωγοῦντος την θέωσιν. Χριστὸν διὰ τοῦ φω τίσματος ενδυόμενοι, υἱοὶ Θεοῦ καὶ θεοὶ γινό μεθα. 3. Καὶ ἀνακηρύξω οὐκ ἐν Ὀλυμπία. Ολυμπία τόπος ἦν ἐν Αρκαδίᾳ τῆς Πελοποννήσου, καὶ ὄρος ύψηλόν· ἐν ᾧ ἀγῶνας ἐτησίους ἐξετέλουν καὶ τοὺς νικῶντας ἐστεφάνουν ἀνακηρύττοντες· παρ κράτιον δὲ καὶ πυγμὴν καὶ δίαυλον 199, 2) είδη ἀγωνισμάτων φησὶν εἶναι, περὶ ὧν εἴρηται ἐν ἄλλοις πλατύτερον, εἰς τιμὴν ἡρώων καί τινων δαιμόνων τελούμενα, συμφορά τινι καὶ μύθῳ τετιμημένων· μυθεύονται γὰρ, βιαίως τινὸς ἐκεῖ τελευτήσαντος, ἐκεῖσε ταφῆναι, περὶ οὗ καὶ ὁ ἀγών Συνήθειαν δὲ ἔννομον εἶπε διὰ τὸ συνηθεία μέν τινι πρότερον ταῦτα τελεῖσθαι, ἔπειτα δὲ καὶ νόμου κρατύνεσθαι. 1201 9. Καὶ τῶν διωκόντων τῷ τι] ποιεῖν κακῶς. Οὕτω συνάψεις τὸν λόγον καὶ τῶν διωκόντων διωκτῶν διώκτης· πῶς; ἐν τῷ πάσχειν προθύμως τὰ κακὰ ποιούμενα ὑπὸ τῶν διωκτῶν οὐδὲν γὰρ, φησὶ οὕτω τὸν διώκτην καὶ ποιοῦντα κακῶς νικᾷ, ὡς ἡ προθυμία τοῦ πάσχοντος. 1. Οὐδὲ φιλόσοφον. Ἔστι δηλονότι, οὐδὲ ἡμέτερον, τὴν τοιαύτην θαυμάζειν εὐγένειαν, οὐδὲ τὴν ἐξ αἱμάτων καὶ ἐκ συνουσίας σωματικῆς· ταύτην γὰρ νύκτες χαρίζονται· τὴν ἐκ γραμμάτων δὲ, βασι λέων χεῖρες καὶ τὰ ἔγγραφα διατάγματα· ἄνοδον δὲ τὴν πρὸς τὸ πρῶτον ἀγαθὸν, τὴν δι' ἀσκήσεως καὶ ἀρετῆς εἰς τὸ θεῖον καὶ τὸ κατ' εἰκόνα ἐξ οὗ καὶ γε γόναμεν. 10. Εκ μαρτύρων δέ. Ότι μάρτυς οὗτος καὶ ἐκ μαρτύρων γονέων έφυ. 11. Πολίτης δὲ σοφίᾳ μέν. Συνεξακούεται τό, γέγονε πολίτης γέγονε, φησί, τῇ μὲν σοφίᾳ, τῆς οἰκουμένης πάσης· οὐ γὰρ περιγράφεται μικροῖς δρίοις ή τοιαύτη σοφία. Τῷ δὲ σώματι, τῆς ᾿Αλεξανδρέων γέγονε πολίτης, τῆς σὺν ὑμῖν, τοῖς Κωνσταντίου κότινος Ολυμπικός, "Εν 575, 123, 2) τισι τόποις ώρι σμένοις ἀγῶνας οἱ παλαιοὶ τῶν Ἑλλήνων ἐτίθεσαν, ἐν οἷς νέοι τινὲς καὶ ἔφηβοι ἡγωνίζοντο· τοῖς δὲ νι κῶσιν, ἐν μὲν Ὀλύμπῳ ἐκ κοτίνου, εἴτουν ἐλαίας, στέφανος ἐδίδοτο εἰς γέρας· ἐν δὲ Δελφοῖς, μῆλα· ἐ δὲ Ἰσθμῷ πίτυς· ἐν δὲ Νεμέᾳ, σέλινα. Ολυμπιονίκης οὕτως 119) ὁ κατὰ τοὺς Ολυμπιακούς ἀγῶνας νενικηκὼς ἐκαλεῖτο. ι.
ductus. Vel electionem, vel sacram doctrinam et baptismum dicit, quod et magis probabile. Christia norum enim doctrinam sapere atque excolere non dum catechumeno et baptismale nondum initiato, ficitum erat. Quando autem iis tempus rite consti tutum adveniret, haptismum melius administrabant ita autem per sacerdotes, aut mysteria aut mensam mysticam loquitur: ad quæ te adducunt et sapien tise sermo piaeque disciplinæ, et vita plena negotio rum et actionis; per me, ait, qui per hæc deifica tionem profiteor. Christum enim induentes, Dei filii, diique ipsi fimus. Et proclamabo non in media Olympia. Olympia locus erat Arcadiæ in Peloponneso, et mons excel sus; in quo annua certamina celebrabant, victo. resque proclamabant et coronis ornabant. Pan cratium autem, et cæstum, et cursum genera certaminum esse dicit, de quibus alias fusius di ctum est, in honorem heroum vel nonnullorum demonum celebrata, calamitate quadam et mytho honoratorum. Fabulantur enim aliquem vi interem ptum hic sepultum fuisse: de quo et certamen. Consuetudinem legitimam dixit, quod hæc consue tudine prius celebrata, ac deinde lege prescripta. sunt. Alque eorum, qui ipsum, injuriæ inferendæ causa, persequebantur. Ita sermonem strues: et perse quentium persecutionum persecutor. Quomodo? scilicet fortiter patiendo illatas a persecutoribus injurias. Nihil enim, ait, ita persecutorem et male facientem superat, ut patientis alacritas. Nec philosophicum. Nempe neque nostrum est talem mirari nobilitatem, quæ ex sanguinibus et ex corporali coitu: hanc enim noctes largiuntur. Quæ autem ex litteris, regum manus, scriplaque jussa. Ascensionem vero ad primum illud bonum, quæ ft per exercitium et virtutem in divinum illud que secundum imaginem ejus ex quo et originem travimus. Sed etiam ex martyribus. Quia martyr iile et a martyribus parentibus natus est. Civis enim, si quidem sapientiæ ratio habeatur. Hic subauditur, factus est. Civis factus est, inquit, sapientia quidem, totius orbis terrarum. Non enim circumscribitur exiguis limnitibus talis sapientia. At si corpus spectemus, Alexandriæ urbis civis Elias Cretensis hanc interpretationem non admittit. Hic quædam deesse videntur, aut sub verbis latet altera lectio. Scribe, ut sensus restituatur, Subaudi ex contextu, quæ forte omisit amanuensis. Forte Errat scholiastes. Elias Cretensis, rectius, juxta veritatein historicam, Certis temporibus, in quit, theatrum constituebatur. Videtur etiam Basi lius Olympiam urbem a monte Olympo non dis tinxisse. In nota proxime sequenti locum alterum adfero, ubi pro scripsit. Quem locum innnat non video. In Encomio Ibid. G (cod. p. (ibid.) (ibid.), Col. [cod. (ibid.), Ibid. ibid. Ibid. S. Cypriani, sub finema (orat. 24, olim 18), ad Gre gorii verba, Basilius ha adnotat: (cod. p. Εt in Pane gyrico Machabæorum (orat. 15, olim 22), ad vocem. legitur hac scholiastis brevis adnot tio (cod. p. Hæc intelligenda sunt de ludis Nemzis. Vide Scholiastas Pindari, in Nemais, initio; Villosou in Memoriis Academia, XXXVIII H, p. 51.
col. 1165–1166page 47 of 94
PG 36:1165νου πολίταις, ἢ εὐθέως μεθ᾽ ὑμᾶς, καὶ τῆς ἴσης ο ὑμῖν, ἢ δευτέρας, φησὶ, καὶ μεθ' ὑμᾶς, ὡς μὴ ἀνεχομένης ετέρας δευτέραν ὑπάρχειν καὶ ἐλάττω. 11. Επειδὴ βίων αἱρέσεως [ αιρε σεις]. Ἐπεὶ, φησὶν, αἱρεῖσθαί τινα τῶν βίων ἐδόκει αὐτῷ, ἣν αἵρεσιν καὶ ἐπιλογὴν καὶ κρηπίδα καὶ οἱονεὶ θεμέλιον τοῦ καλῶς πράττειν ἐγὼ ὁρίζομαι. 13. Ειδέ τι μέγα καὶ νεανικόν. 'Αντὶ τοῦ, συνείδεν, εβουλεύσατο, καὶ διανοηθεί προέκρινε τὴν δὲ φιλοσοφίαν λέγει προτιμῶν· οὐδεὶς γὰρ προ κρίνει τι μὴ βουλευσάμενος· προτιμᾷ δ' οὖν φιλοσοφίαν, ἧς καὶ προΐσταται ἐπειδὴ δὲ διττή πως τούτῳ καθεώρατο, οὐδὲ βουλῆς τοῦτο ἀξιώσας, τὴν Έξω καταλιπών, προκρίνει τὴν ἡμετέραν ψήφοις ἀπά σαις. Πάλαι γὰρ αἱ κρίσεις ψήφοις ἐκρίνοντο λευχαῖς τε καὶ μελαίναις, ἐν οἷς συνέβαινεν ἐπί τινων μὴ πάσας συμψηφεῖν τὴν δικαίωσιν, ὅτε δὴ καὶ τὰ τῶν ζητημάτων άμφεγνωμονεῖτο· ὁμοῤῥοθουσῶν δὲ τῶν λευκῶν ἀπασῶν, ᾑρει (130, 1) τὸν ἀντίδικον ὁ ταῖς λευχαῖς ἐντυχών, ἢ τὰς πλείστας ἔχων λευ κὰς ἢ τὰς ἁπάσας, αἱ καὶ λαμπρὸν καὶ ἀναμφήριστον νίκην παρείχον 1204 1. Πανταχοῦ γὰρ τῷ καθ᾿ ἑαυτόν. Πρὸς τὴν αἱρετωτέραν καὶ λυσιτελεστέραν ὁδὸν πᾶσι Χριστιανοῖς, ο συναπτέον τοῦτο τῷ φιλοσοφεῖν καὶ σὺν τῷ ἑαυτοῦ ἕκαστον συλλαμβάνειν καὶ τὸ κοινόν· τοῦτο γὰρ ψυχῆς ἐπιτελεωτάτης καὶ φιλοσοφωτάτης· οὐδὲ γὰρ ἕκαστον ἡμῶν ἑαυτῷ, ἀντὶ τοῦ, οὐ δι' ἑαυτὸν μόνον, γενέσθαι, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν, ἤτοι διὰ πάντας ὅσοι τῆς αὐτῆς ἐσμεν φύσεως. 12. Ορῶν δὲ τὸν μὲν ἐρημικόν. Ἀπὸ συγκρίσεως τῶν βίων μέγαν μέγα] μὲν καὶ ὑψηλὸν καὶ ὑπὲρ τὰ ἀνθρώπινα επαίρει τὸν ἐρημικὸν βίον· τὸν δὲ κοινὸν καὶ ἐπίμικτον πρὸς τὸν και ρὸν νόμῳ ἐπαινεῖ ἐγκωμίων, καὶ ἐγγὺς θείας οἰκονομίας συνάγει· σχῆμα δὲ καὶ σκηνὴν, τὸν Ἑλληνικὸν τύφον καὶ τὴν ὑπόκρισιν ἀποφαίνει· ἀπὸ μεταφοράς τῶν σκηνικῶν προσωπείων, περὶ ὧν ἤδη ἐῤῥέθη 1205 1. Διὰ τοῦτο περιπάτους μὲν, καὶ τὰ ἑξῆς. Είδη φιλοσόφων λέγει, ἀπὸ τόπων καὶ ἑνερ γειῶν, καὶ τῶν προεστώτων, ώνομασμένων. Καὶ ἀπὸ μὲν ἐνεργείας, ἡ περιπατητική, τοῦ ταύτης προϊσταμένου τοὺς οἰκείους ὁμιλητὰς περιπατοῦντος διδά σκοντος· ἀπὸ δὲ τῆς ᾿Ακαδημίας, ᾿Ακαδημαϊκή· καὶ Στωϊκή, ἀπὸ τῆς Στοάς. Τὸ δὲ αὐτόματον Επικούρου φησὶν, οὕτως ληροῦντος ή φιλοσοφοῦντος, τὰ τῆς και κρηπίδα. ται, ἐπειδὴ βίων αἱρέσεως καιρὸς ἐδόκει, ἣν κρηπίδα τοῦ πράττειν εὖ ἡ κακῶς ἐγὼ τίθεμαι αίρεσιν καὶ ἐπιλογήν κρηπίδα καὶ οἱονεὶ θεμέλιον. και χρησ ἦν καὶ προΐσταται. πάσαις ψήφοις, πάσαις νικάν, κρατεῖν, αἱρεῖν, πρός φιλοσοφείν φιλοσοφεί. φιλοσοφείν Οἱ τοῖς ὑψηλοῖς θρόνοις εγκαθεζόμενοι καὶ τὴν ἀρχι κὴν σκηνήν αίροντες. — Τῆς, 373, 128; 1), τῶν ἀξιωμάτων ἀρχῆς τὸν κόμπον λέγει σκηνὴν, ἐκ μεταφοράς των σκηνικῶν τῆς κωμωδίας τρόπων, ἐν οἷς πρόσωπα, μάλλον δὲ προσωπεῖα βασιλέων εἰσάγεται, καὶ τυράννων, καὶ στρατηγών, ὑπὸ πενήτων καὶ εὐτελῶν, τὰς ἐκείνων ὑποδεδωκό των σκευάς. Ως μετὰ τὴν τοιαύτην πομπήν τε καὶ σκηνὴν ἀποδύντες, Ιροι καὶ εὐτελεῖς, ὥσπερ τὸ πρὶν, με μενήκασιν.
malus est, quæ vel cum urbe vestra, Constanti Ibid. cod. Ibid. cod. p. Col. Ibid. [cod. Col. Delendum ante Gregorius dixe Basilius vo cem per exponit et per Repetitio vocula ante xīồɑ amanuensis oscitantiæ sine dubio tribuenda est. Legendum Hinc dictuin proverbiale, cujus multa occur runt exempla in Ellipsibus Græcis editionis Schæfer. Locus vitiatus: delendum est, et pro legendum Quod ex contextu nopolitani, vel certe statim post vestram, quæ pari gloria ac vos, vel secunda, ait, et post vos, nulli alii civitati inferior et secunda. Cum eligendi vitæ generis tempus. Postquam, ait, aliquod vitæ genus eligere sibi videbatur, quam ego quidem electionem et delectum, basim et quasi fun damentum vitæ recte peragendæ esse duco. Vidit magnum aliquid et generosum. Elde, vidit, id est, constituit, molitus est et meditatus ele git. Philosophiam se dicit anteponere. Nemo enim quidquam præferet non animo meditatus. Anteponit igitur philosophiam, quam et sibi præ ficit. Postquam autem duplex quodammodo ei visa fuit, ne in deliberationem quidem id admisit, externaque relicta, nostram longe potiorem duxit. Olim enim apud Græcos judices albis nigrisve lapillis judicia exercebant, in quibus con tingebat de quibusdam non omnes eamdem ferre sententiam, cum ambiguus esset judicii eventus. Concordantibus autem albis, vicit adversarium qui albos sortitus est, sive plerosque albos habens, sive omnes, quod præclaram et minime dubiam victoriam præbet. Privatum commodum cum communi ubique com plecti. Ad præstantiorem et fructuosiorem vitæ rationem omnibus Christianis: hoc cum construendum est: et cum proprio quemque et commune bonum complecti; quod quidem animæ perfectissimæ et sapientissimæ est. Neque enim quemquam nostrum sibi, id est non propter se solum natum fuisse, sed et omnibus, id est propter omnes qui ejusdem naturæ participes sumus. Videns autem vitam solitariam. In vitarum com paratione magnam quidem sublimemque atque plus quam humanam exaltat solitariam vitam. Com munem vero commistamque vitam ad tempus usi celebrat laudans, atque divinæ naturæ proximam asserit. Ηabitum et larram, Græcorum fastum et dissimulationem designat. Desumitur metaphora ex scena spectaculis, de quibus jam dictum est. Ac proinde Peripateticorum, etc. Philosophorum genera dicit, e locis, muneribus, præsidibus nomi natorum. Ex charactere quidem Peripatetica schola, cujus præeses comites ac discipulos deambulans edocebat; ex Academia vero Academica, et Stoica e Stoa. Epicuri autem atomisticam dicit, sic effutientis ac philosophantis, Providentiamque ejicientis atque inducentis atomos, voluptatemque patet. Ad hæc Gregorli verba (orat. 16, olim 15) ait Basilius (cod. p.
col. 1167–1168page 48 of 94
PG 36:1167Προνοίας ἐκβάλλοντος, καὶ τὰς ἀτόμους αιτιωμένου, τὸς ἀνδάνω, 28, 34): ποῖος Ευκλείδης ἐμι μήσατο ταῦτα γραμμαῖς ἐμφιλοσοφῶν ταῖς οὐκ οὔσαις, καὶ κάμνων ἐν ταῖς ἀποδείξεσι; Οὗτος καὶ τὴν ἡδονὴν τέλος τῆς εὐδαιμονίας εἶναι ὁρίζοντος. Πλάτων δ' ἐν ταῖς Πολιτείαις (111, 9, Ομηρον κωμῳδῶν ἐρίῳ στέψαντας ἐκβάλλειν ἔφη τῆς οἰκείας πολιτείας, ὥσπερ τάς χελιδόνας αἱ γυναῖκες, φησί, διὰ τὴν ἀδολεσχίαν. 9. Καὶ νικῶν τὴν μὲν ἐκείνων αὐθάδειαν. Ἐν τῇ τοῦ σχήματος ὁμοιότητι μηδὲν ἐλαττούσθαι καὶ παραβλάπτεσθαι, νικᾶν δὲ μᾶλλον τὴν ἐκείνων ἀλαζονείαν καὶ αὐταρέσκειαν, εἴτουν αὐθάδειαν· οὐ. τως γάρ πως αὐτὴν ἐτυμολογοῦσιν, αυτοάδειάν τινα οὖσαν, ὡς ἂν τοῦ σχήματος ἔχωσιν. 10. Οὐ λόγῳ πλαττόμεναι. Οία ἡ ὑπὸ Πλάτωνος πλασθείσα μεν, μηδέποτε δὲ γεγονυία· διδ καὶ ἐπάγει, σκινδαψοί τινες καὶ βλίτυρι καὶ τραγέλαφοι ἀνύπαρκτα πράγματα, συνθέσεις στο χείων καὶ λέξεων, γλώττη μόνον καὶ στόματι φερό μενα. • Κατηγορίαι, δὲ ᾿Αριστοτέλους, αἱ ἐξ ὑπο κειμένου καὶ κατηγορουμένου προτάσεις, ἐξ ὧν οἱ συλλογισμοί συμπλέκονται, καὶ εἰς ἅπερ ἀναλύονται πάλιν· αἱ δὲ ἐξ ὅρων καὶ αὐταὶ συγκείμεναι, καὶ εἰς αὐτοὺς αὖθις (130, 2) αναλύονται. Δἱ δὲ λεγόμεναι ο μίξεις η, συμπλοκαί τινές εἰσιν ὁλῶν καὶ πραγμάτων ἀναγκαίων, ἐνδεχομένων καὶ ὑπαρχόν των· ἡ γὰρ τοῦ λεγομένου ἀδυνάτου ἀντιστροφή ἐστι τοῦ ἀναγκαίου· 8 γὰρ ἀνάγκη είναι, τοῦτο ἀνάγκη μη εἶναι. Τὰ δὲ < συμβάματα καὶ παρασυμβάματα, ο τῶν εἰρημένων κατηγοριῶν εἰσιν εἴδη, περὶ ὧν έ χρόνος ἡμῖν ἐπιλείψει λεπτότερον ἐξηγουμένοις. 1. Οὐδὲ γραμμαί τινες. Απορεῖται πως οἷόν τέ ἐστιν εἶναι γραμμὰς μηδαμοῦ κειμένας, οἷοι γεωμέτραι ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν τούτων γραμμών, οἷον εὐθείας ταυτησί, καὶ καμπύλης καὶ ξυστροει δοῦς, τῶν ἐνταυθεῖ καὶ γραφομένων καὶ κειμένων καὶ ὁρωμένων, τῷ λόγῳ χωρίζοντες ἀπὸ τῆς ὕλης καὶ τῶν σωμάτων καὶ τῶν αἰσθητῶν, ἀλλως νοοῦσι τας τας καὶ ἀφέτως, ὑφ᾽ ὧν καὶ τὰ πολυειδή σχήματα συντιθέασι τῆς γεωμετρίας Ἐκ τούτων οὖν καὶ οι αστρονομίας μεταποιούμενοι τους σχηματισμούς τῶν ἀστέρων διατυποῦσι, καὶ τὰ λεγόμενα θεμάτια συντιθέασι, καὶ καταγράφουσι τοὺς ἀστέρας, ἐξ ὧν καὶ γινώσκειν καὶ προλέγειν οἴονται τὰ ἑσόμενα, τῆς Προνοίας, φησί, καταπαίζοντες, καὶ τὰ ἀπόῤῥητα τῆς Προνοίας σφετερίζοντες· & πάρεργα τῷ φιλο σόφῳ τούτῳ καὶ παιζόμενα ὑπῆρχον, μὴ χρωμένῳ μὲν, ειδότι δὲ, ὡς μὴ καταπαίζεσθαι ὑπὸ τῶν ολομέ νων ταῦτα εἰδέναι. 1208 1. Συναγόντων μὲν πάντων. Τί συναγόντων; συλλογιζομένων, συμπεραινόντων· τὸ γὰρ ἀποδεικνύμενον ἀπὸ τοῦ συλλογισμοῦ συμπέρασμα λέγεται· οἷον, τῆς οὐσίας κατὰ παντὸς ζώου κατηγορουμένης καὶ λεγομένης, καὶ τοῦ ζώου ὁμοίως γεωμετρίας διδάσκαλος, ἐν τρισκαίδεκα βιβλίοις τὰ τοιαῦτα συντάξας μαθήματα. Γραμμὰς δὲ οὐκ οὖσας εἶπεν, ἐπειδὴ τίθησι μὲν καὶ γράφει εὐθεῖαν καὶ καμπύλην γραμμήν, καὶ τὰ λοιπὰ τούτων είδη, βού λεται δὲ μὴ τὴν γραφομένην ταύτην νοεῖν, νοητώς δέ πως καὶ τῆς ὕλης ἐκτὸς ταῦτα θεωρεῖν· καὶ τυχὸν ἐν τούτοις κάμνει, κοπούμενος ἐν ταῖς ἀποδείξεσι.
felicitatis finem esse affirmantis. Plato autem in Republica, Homerum comœdorum lana coronatum ex civitate sua expellendum censet, quemadmodum a mulieribus hirundines fugari solent, propter gar rulitatem. Atque illorum quidem arrogantiam refutans. In habitus similitudine nihil imminui et lædi, vincere autem magis istorum jactantiam atque audaciam, vel potius impudentiam. Etenim ex etymologia aů aliquem sibimetipsi placentem dici mus habitum habere. Non sermone fictæ civitates. Qualis a Platone ficta civitas, quæ nunquam exstitit. Ideoque sub jicit Scindapsi quidam et blituri et tragelaphi, inania negotia, quæ per litterarum et dictionum structionem componuntur, ac lingua duntaxat et ore proferuatur. Categoriæ autem Aristotelis, pro positiones quæ ex subjecto et prædicato constant, ex quibus syllogismi nectuntur, et in quas rursum resolvuntur: quemadmodum scilicet etiam illæ ex terminis, et in eosdem rursum resolvuntur. At vero mistiones (ut appellantur), conjunctiones quædam sunt materiarum et rerum necessariarum, contingentium et accidentium. Hujus enim quod dicitur impossibile, contrarium est necessarium unum enim necesse est esse, alterum non. Hæc vero symbamata et parasymbamata modo dictarum categoriarum diversa sunt genera, de quibus si fusius dicendum foret tempus deficeret. Nec lineæ quædam. Non satis compertum quo modo lineæ esse possint, nusquam sitæ, sicut geo metræ de sensilibus his lineis, quasi de hac dextra et de hac recurva , et de sinuosa qum bie scribantur, et sita sunt, et videntur, ratione sejungentes a materia, et corporibus et sensilibus absque materia et ex detractione ipsas desumunt quibus varia geometriæ schemata construxerunt. Hinc et astronomiæ studiosi stellarum figuras ef fingunt, astrologicasque tabulas struunt, et sidera circumscribunt, quibus et cognoscere et prædicere opinantur futura, Providentiam, ait, ludifcantes, ac Providentiæ secreta usurpantes. Quæ secunda ria huic philosopho et quasi ludas erant, ut qui iis non uteretur, sed scire satis haberet, ut ne ab iis qui earum rerum scientiam sibi arrogabant, circum veniretur ac deluderetur. Si omnes studium suum atque operam contule rint, Ad quid contulerint? ad syllogismorum con clusionem. Quod enim per syllogismum demonstra tur, conclusio vocatur. Exempli gratia, essentia de omni animall demonstrata patefactaque et animali Vide Basilii scholia ad Orationem I in Ju lianum, not., supra. Alias etiam Gregorius de lineis geometricis loquitur (oral, olim (apum cellula) Que sic exponit Basilius: (cod. p. 918, 2) C. Ast.) Ibid. Ibid. cod. p. lbid. Col.
col. 1169–1170page 49 of 94
PG 36:1169κατὰ παντὸς ἀνθρώπου, τί τί τό. ἐκ τούτων συμπεραίνεται καὶ συνάγεται; τὸ τὴν οὐσίαν καὶ εἶναι καὶ κατηγορεῖσθαι κατὰ παντὸς ἀνθρώπου. 5. Ταῦτα τῆς Ἀντισθένους ἀλαζονείας. Καὶ οὗτος φιλόσοφος ἦν ἀλαζὼν καὶ ὑπερήφανος, ὡς ὑπό τινος ὑβριστοῦ τὸ πρόσωπον συντριβείς, ἐπε έγραψε δὲ τῷ προσώπῳ, ὥσπερ ἐν ἀνδριάντι, τὸν παίσαντα, στηλιτεύων τὸν ὑβριστήν, ἵνα θερμοτέραν τὴν κατηγορίαν ἐνδείξαιτο και Διογένης γαστρίμαργος, όν φασι πολύποδα ὠμὸν βεβρωκότα τελευτῆσαι. Καὶ ὁ Κράτης τῆς αὐτῆς ἐστι τῶν Κυ τῶν φρατρίας, ὅστις καὶ κοινοὺς εἶναι τοὺς γάμους ἀνομοθέτει Τούτων καὶ φείδεσθαι ἔφη διὰ τὴν προσηγορίαν τῆς κυνικῆς φιλοσοφίας, αιδούμενος, ὡς φησιν, ὅπως καὶ 131) αὐτοί τε παραπολαύ σπιεν τοῦ νῦν τούτου ἐπαινουμένου ἀνδρός. 1. ότε γαλήνην. Ην, φησί, καιρὸς ὅτε εἰρήνην είχομεν καὶ γαλήνην ἀπὸ τῶν ἐπικειμένων τούτων αἱρέσεων, Σίμωνος τοῦ Μάγου καὶ Μαρ κίωνος, καὶ τῶν κατ' αὐτούς· ὧν ὁ μὲν πατέρα ἑαυ τὸν ὠνόμαζε τοῦ Χριστοῦ, συνεπήγετο δὲ καὶ γυ ναϊκά τινα μυσαχθῆ, μαγείαις καὶ γοητείαις πολλούς ἐξιστῶν· ὁ δὲ Μαρκίων μαθητὴς ἦν Κέρδωνος, ὃς καὶ δύο ἀρχὰς εἰσῆγε, τὴν μὲν ἀγαθὴν, τὴν δὲ που νηρὰν, καὶ τὸν Χριστὸν δοκήσει ἄνθρωπον γεγονέναι, καὶ τὴν ψυχὴν μοίραν εἶναι τῆς τοῦ Θεοῦ οὐσίας ἐξ ὧν οἱ λεγόμενοι Αρτοτυρεῦται, ἐπεὶ γάλακτι φυ ράσαντες ζύμην τοῖς μαθηταῖς μεταδιδύασιν Οὗτος οὖν ὁ Μαρκίων, καὶ Πολύκαρπον συναντήσας, εἰπεῖν λέγεται πρὸς αὐτόν·. Ἐπιγινώσκεις ἡμᾶς, Πολύκαρπε;» ὁ δὲ πρὸς αὐτὸν, «Ἐπιγινώσκω σε, ν ἔφη, «τὸν πρωτότοκον τοῦ Σατανᾶ.» Οὐαλεντίνος δὲ καὶ Βασιλείδης, ὁ μὲν ἀσώματον φανῆναι τὸν Χριστὸν ἐμυθεύετο καὶ πάθους ἐκτὸς εἶναι, καὶ γοητείαις καὶ ἐπῳδαῖς ἐχρῆτο καὶ εἰδωλοθύτοις· Οὐαλεντίνος δὲ Βυθὸν καὶ Σιγὴν εἰσηγεῖτο, καὶ τὸν Χριστὸν ἀσώ μα τον ὀφθῆναι, καὶ τέλος εἰς ἔσχατον βυθόν ἀσελγείας ἐξώκειλεν· ἦν δὲ ἐπίσκοπος Αἰγύπτου. Καὶ Κήρινθος καὶ Καρποκράτης ἐκ συνουσίας ἀνα δρὸς καὶ γυναικὸς τὸν Χριστὸν γεννηθῆναι ἐληρώσουν, ὅθεν καὶ Πτωχοὶ ὠνομάζοντο· οὕτω γὰρ παρ' Εβραίοις ερμηνεύεται ὁ Εβιωναῖος. Καὶ ὑπὲρ τοῦ ἀγαθοῦ τῷ Δημιουργῷ πολεμή Μέγας ὁ ᾿Αντισθένης ὅτι, τὸ πρόσωπον συντριβεις ὑπό τινος τῶν ὑβριστῶν καὶ θρασέων, ἐπιγράφει τῷ μετώπῳ μόνον, ὥσπερ ἀνδριάντι δημιουργός, τὸν παίσαντα, ἴσως να κατηγορήσῃ θερμότερον. τῆς Κράτητος κοινογαμίας. Φεύξονται, 24), Μαρκίωνος τὸν ἐκ στοιχείων καὶ ἀριθμῶν θεόν. Κατὰ Πυθαγόραν, εἰς ἀριθμὸν λόγοις ἀναλογίας τὴν θεολογίαν ἀριθμητικῶς ἐφιλοσόφει, τὰς ἀρχὰς τῶν εἰδῶν ὑποστησάμενος, τότε ἐν καὶ τὴν ἀόριστον δυάδα· τὸ μὲν ἔν, τὸ αὐτοάγαθον καὶ τῶν ὄντων απ τιον· τὴν ἀόριστον δε δυάδα, κατὰ τὸ εἶδος καὶ τὴν ὕλην, καὶ τὸ μέγα καὶ μικρὸν, καὶ πεπερασμένον καὶ ἄπειρον. 'Αρτοτυρῖται, ἄρτος τυρεύω, φυράσαντες ζύμην 'Αρτοτυρῖται Οἱ οὖν Αρτοτυρῖται ἐκ τῆς αἱρέσεως τούτου τοῦ Μαρκίωνος κατάγονται· παραμείβουσι δὲ τὴν κλῆσιν προσ θήκαις ἐπινοιῶν· γάλακτι γὰρ φυρῶντες ζύμην, τοῖς οἰκείοις μύσταις ὀρέγουσιν. βυθός, Επειτα κατεπόθησαν τῷ ἑαυτῶν Βυθῷ καὶ τῇ Σιγῇ παραδοθέντες, ὥσπερ ἦν ἀξιον. Τὸν Βυθὸν καὶ τὴν Σιγὴν καὶ τοὺς μυθικοὺς αἰῶνας, τὰ βυθοῦ καὶ σιγῆς ὄντως άξια.
concluditur? Essentiam et esse et demonstrari de omni homine. [ cod. - Gf. Elias pariter de omni homine, quid ex iis arguitur alquo Cret. infra ad hunc locum] Ibid. (cul. p. Ibid. 'H' e Hæc de Antisthenis vanitate. Hic etiam pbiloso phus vanus et arrogans. Cujus cum petulans qui dam faciem contrivisset, ejus a quo percussus fue rat, nomen in fronte sua, tanquam in statua inscri psit: ut huic, a quo contumeliam acceperat, infa miæ notam majorem inureret. Diogenes ventri adeo deditus erat, ut ipsum ferant crudo polypo per ingluviem devorato mortem obiisse. Et Crates, ejusdem cynicorum familiæ, communes esse mulie res volebat. Verum ob cynicæ philosophiæ nomen iis parcendum existimat, veritus, sicut ait, ut non ullum ipsi quoque fructum ex viri laudati philo sophia capiant. Cum tranquilla omnia haberemus. Tempus, ait, cum pacem haberemus tranquillaque omnia ab hæ resum procellis, Simonis videlicet Magi, et Marcio nis et cæterorum qui cum ¡His vixerunt. Quorum quidem alter seipsum Christi patrem nominabat, confecit vero et mulierem quamdam abominabilem, magicis et nefariis artibus multos stupore aficiens. Marcion quidem Cerdonis erat discipulus. Duo prin cipia induxit, bonum et malum; et Christum natum fuisse hominem per speciem, animamque parten esse Dei essentiæ. Ex quo Artotyritæ vocati, cum lacte fermentum diluentes inter discipulos divi dant. Iste igitur Marcion, cum Polycarpum obvium haberet, ei dixisse fertur: «Nostin' nos, Poly earpe? - Optime te nosco, inquit, «Satans pri mogenitum. Valentinus vero et Basilides alter quidem incorporeum apparuisse Christum fabula batur, et passionis immunem esse; et maleficiis incantationibusque usus est et idolis sacrificavit, Valentinus autem Bythum et Sigen induxit, et Christum incorporeum visum fuisse, ac denique in imum abyssnm licentiæ delapsus est. Ægypti erat episcopus. Cerinthus et Carpocrates e viri cuni muliere concubita Christum fuisse procreatum blas phemabant, unde et Plochi, Mendici, nominaban tur: ita enim apud Hebræos interpretatur vo Ebionites. Ad verbum fere Gregorium exscripsit, qui hoc narrat in prima Steliteutica (col. 596, 4) Vide Menag. ad Diogen. Laert., vi, 76. Gregorius, ait S. Gregorius (oral. 33, olim Marcion, observat hic Basilius (cod. p. 185, 1) Bellumque pro bono adversus Creatorem gesserunt. Mendum retinui, at sine dubio Basilius scri psit vel scribere debuit ex et ut patet ex verbis sequentibus quibus vocem explicat: conjec turam confrinat locus Timothei (Coteler. Μonum. I, 293) qui cum Basilii textu conferri debet Ludit Basilius in voce Gregorium se cutus, cujus hæc sunt verba: Omnes istos absor buit eorum abyssus et operuit silentium, ut mere bantur. Alias etiam hac imagine usus est Gregorius
col. 1171–1172page 50 of 94
PG 36:1171σαντες. Τῇ δυσσεβεία κατατεμόντες τὸ θεῖον, καὶ Ει Ο πρηστήρ. 22, 14): Τὸ Μοντανοῦ πονηρὸν πνεῦ μα κατὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος; 180) 'Εαυτὸν γὰρ ὁ δυσσεβῆς ἀντεισήγαγεν εἰς την Τριάδα. Μοντανοῦ τὸ πονηρὸν πνεῦμα καὶ γυναικείον, Γυναίκα γάρ 185, 1) τινα, ἀσελγῆ καὶ μαινάδα Πνεῦμα ἅγιον ἐτόλμησεν εἰπεῖν, διὰ τὸ ἐν αὐτῇ Που νηρὸν ἐνεργοῦν τε καὶ λαλοῦν. εἰς μυρίας πλάνας καὶ δόξας ἐληλυθότες, ἐμάχοντο, ὑπὲρ τίνος; Τοῦ ἀγαθοῦ, φησί. Αγαθοῦ γὰρ αὐτοῦ ὄντος καὶ τῇ φυσικῇ ἀγαθότητι ἀνεχομένου πολεμεῖσθαι. Η πρὸς Μαρκίωνα ἀποτείνεται τὸν δυσσεβή, ὃς δύο ἀντικειμένας ἀρχὰς ὑποθείς, Ἀγαθὸν καὶ Δημιουργόν, ὡς ἐκεῖνος τῇ τῆς πλάνης αυτονομία ἐμυθολόγει, ὧν τὸν μὲν δίκαιον, τὸν δὲ πονηρὸν προσ ηγόρευσε· καὶ τοῦ Πονηροῦ τεκτόνημα τὸν κόσμον ἔφη, καὶ τὴν ὕλην κακίστην· ὃς καὶ τὸν ὄφιν ἐτόλ μησεν εἰπεῖν τοῦ Δημιουργοῦ ἀγαθώτερον, ὅτι ὁ μὲν φθόνῳ, φησὶ, τὴν γεῦσιν τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς ἐκώλυσεν, ὁ δὲ ἀφθόνως ταύτης μεταλαβεῖν συνεβούλευσε. Διὰ ταῦτα ἄσπονδον πόλεμον πολεμηθῆναι τούτοις εἴρηκεν ὁ Πατήρ. δ 9. Καὶ Μοντανοῦ τὸ πονηρὸν Πνεύμα Οὗτος ὁ Μοντανὸς Παράκλητον εκάλει ἑαυτὸν, καὶ δύο πόρνας επαγόμενος 131, 2), προφήτιδας επωνόμασε, καὶ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις εἰς ἐν συνέχει πρόσωπον· ὃς καὶ αἵματι φύρων άλφιτα, εἰς μετάλη. ψιν τοῖς φοιτηταῖς μετεδίδου. Οὗτοι δὲ καὶ Πεπτι ζηνοὶ καλοῦνται, ἀπὸ Πεπτούζης, εὐτελοῦς κωμι δρίου ἣν καὶ Ἱερουσαλὴμ εκάλουν. Καὶ τὸ Μάνου, φησί, σκότος· ἄλλη τις τερατεία, καὶ τῆς εὐσεβείας ὀλεθρία απόπτωσις. 1209 5. Ο τυρὼν τῆς ἀδικίας. Τον Αρειον λέγει· τυφῶνι δὲ ἀπεικάζει αὐτὸν, διὰ τὰ ταραχώδες· ἐπεὶ καὶ τὰ σφοδρὰ καὶ ἄτακτα πνεύ ματα τὴν τοῦ νέφους ἔκρηξιν ἀναπυρωθὲν καὶ ἀστράψαν, καὶ βιαίως ἐπὶ γῆς φερόμενον, κεραυνός και λεῖται· ἡμίπυρον δὲ ἂν καὶ ἀθρόον, πρηστήρ παντελῶς δὲ ἄπυρον ὑπάρχον, τυφών προσαγορεύε και 5. Πάλιν πονηρὰ βασιλεία. Τον Κων στάντιον λέγει· οὗτος γὰρ τὰ 'Αρείου φρονῶν, χώ ραν δέδωκε κατὰ τῶν εὐσεβῶν ἀσεβέσιν. 18. "Αρτι μὲν ὁ λαμπρός διωγμός. Ο ἐπὶ τοῦ Ἰουλιανοῦ τοῦ ᾿Αποστάτου· τοῦτον γὰρ ἡ Περσίς καταλέλυκε, Χριστιανῶν πολλῶν αἱμάτων δι' ἑνὸς τούτου αίματος ἀπαιτήσασα δίκην. 1212 Α. 3. Αρτι δὲ ὁ ἀπρεπής ἄρχεται ὁ ὑπὸ Κώνσταντος διωγμὸς δηλονότι, ἔχων, φησί, πρόσχημα Χριστιανοῖς ἀμύνειν καὶ βοηθεῖν, τοῖς ὡς ἀληθῶς Χριστιανοῖς ἐπιφυόμενος καὶ καταικιζόμενος καταιγιζόμενος]. 1. Ναῦς φόρτον έχουσα. Πρεσβύτερον, φησίν, ένα ή δύο, ώς τινες ούρβασον καὶ Μενίδη μον, οἱ δὲ Ἡλιώδορον καὶ Θεόδουλον, τοὺς ἐν τῷ πλοίῳ καέντας. 18. Καὶ οὐδὲ τοσοῦτον ἡ ἱερωσύνη. Λείπει φα φασί, 25) Μάνου τὴν ὕλην μετὰ τοῦ σκότους· Ούτος Ρ. 185) τὴν ὕλην ἄκτιστον ὑπετίθει καὶ συνάναρο χον τῷ Θεῷ, καὶ τὸ σκότος ὁμοίως. (νιι, κεραυνός
lupietate laedentes Deum, atque in innumeros erro res atque opiniones delapsi, bellum gerebant, ad versus quid? Adversus bonum, ait. Bonun enim ipse cum sit, naturali bonitate se bello peti sustinet. Vel ad Marcionem extenditur impium, qui duo adversaria principia statuens, Bonum et Creatorem, ut iste erroris arbitrio fabulabatur, quorum alterum quidem justum, alterum vero malum vocabat. mali opus mundum aiebat, et materiam pessim main. Qui et serpentem Creatore meliorem dicere ausus est, quod hic quidem invidia, ait, gustum ligni vilæ prohibuit, ille autem largiter de ejus fructibus degustare suasit. Quapropter implacabile bellum bellari eis dixit Pater. Et Montani malus spiritus. Montanus iste se ipsum Paracletum vocabat, duoque scorta inducens, prophetissas appellabat, et tres substantias in unam adunavit personam. Qui et sanguine diluens fru mentum, in communionem adhærentibus distribue bat. Isti autem Pepluzeni vocantur a Pepluza, modico vico, quem Jerusalem quoque vocabant. Et Manis tenebra, sit. Alia quædam fallacia, exitiosaque pie talis pestis. Ille injustitia turbo. De Ario loquitur, quem turbini æquiparat propter turbulentum ejus inge nium. Etenim violentus et præceps venti spiritus, qui per nubis eruptionem inflammatus est, ac re fulsit, et magna vi in terra fertur, fulmen appel Latur. Qui autem media duntaxat ex parte ac subito ignoscit, Qui denique prorsus igne earet, turbo dicitur. Rursus malum imperium. Constantium dicit. Hic enim Arii doctrinis favens, locum dedit adversus pios impiis. Sed jam non ita pridem splendida persecutio. Juliani scilicet Apostatæ. Hunc enim Persia oppres sit, multorum Christianorum morte ab uno san guine vindicata. Nunc autem turpis et indecora persecutio cooritur. Sub Constante videlicet persecutio quæ Christiano rum patrocinium ad defensionem prætexens, veros Christianos aggreditur excruciatque. Navis onus portans. Presbyterum, ait, unum vel duos, quos alii Urbasium et Menedemum esse aiunt, alii Heliodorum et Theodulum, per naviga tionem combustos. Nec vero sacerdotium tantam vim. Supple ad in Hac jam dixerat Gregorius in oratione ll De pace (cod. olim et Basilius (cod. p. ait Videtur etiam Montanus nomine san cti Spiritus unam e mulierculis quæ ipsi adhære bant, designasse, si tamen alterum hunc Gregorii locum (orat, ead.), recte exposuit Basilius (cod. p. inquit, Ibid. (cod. p. Col. Ibid. Ibid. Col. [forte Ibid. Ibid. Ms. id est quod mutandum erat, nam ipsa sunt Gregorii verba quibus alias (or. 33. ol. eliam usus est quod Basilius sic exponit: (cod. Basilius Aristotelem exscribit, De mundo, capp. 4, 16. Caeterum hæ distinctiones non ab iis abludunt quas admittebant Stoiei juxta Diogenem Laertium 154). Vide supra expositionem vocis in scholiis Basilii ad orationem I contro Julianum, schol. ad col. 629 3.
col. 1173–1174page 51 of 94
PG 36:1173τὸν αἰδοῦς ἠξίωται, ὅσον οὐδὲ τελευτῆς ἔτυχεν εύσχη μονεστέρας· ἀλλ᾽ ἔτι γε καὶ εἰ ἀποθνήσκειν ἐχρῆν, ευσχημονεστέρῳ πάντως ἔδει θανάτῳ· εἰ δὲ μὴ τοῦτο, ταφῆς μηδαμῶς ἀτυχεῖν, ἢ καὶ τοῖς ἀσεβέσιν ὀφεί λεται. 1213 3. Τὸν τῆς σῆς ὁμολογίας καθε ηγητήν. Τοῖς ἑαυτοῦ, φησί, περὶ τῆς εὐσεβείας ἀγῶσι τῆς σῆς γεγονέναι ὁμολογίας καθηγητήν· λέγει δὲ τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον. 8. Μετὰ τὴν περιβόητον χεῖρα καὶ τοὺς ζωντας νεκρούς. Περὶ ὧν εἴρηται ἐν τῷ εἰς αὐτὸν Επιταφίω 14. Ὁ τῆς ἀληθείας προδότης. Λούκιόν φησι τὸν ᾿Αρειανὸν, ἂν καὶ ἀθέου πηγῆς δαψιλέστερον εἶπε ποταμόν, ὡς ᾿Αρείου μᾶλλον παρασύροντα καὶ ποταμηδόν τὴν εὐσέβειαν κατακλύσαντα· οὗ καὶ " τὰς παρανόμους πράξεις καὶ μιαιφονίας (μέχρι γάρ καὶ τούτων ἐχώρησεν) ὀκνεῖν εἰπεῖν ἔφη. 4. Εστρατήγει μὲν ἀνήρ. Ελλην οὗτος ἦν, ἐκ τῶν εἰδώλων καὶ ἀκαθάρτων 132, 1) αἱμάτων ἐπὶ τὰ μυσαρώτατα. Τίνα δὲ ταῦτα; εἴτουν τὰ ᾿Αρείου δόγματα, ἢ τὰ τολμώμενα ὑπ' αὐτοῦ, τῆς μιαιφονίας καὶ τῆς ἡμῶν ὕβρεως, ἣν καὶ ἱερουργεῖν τοῖς δαίμοσιν ἔφη, ἐπὶ τῇ τοῦ μακα ρίου Πέτρου ἐξωθήσει τοῦ μετὰ ᾿Αθανάσιον. Διὰ δὲ τοῦ Ταβεὴλ (Ιεαί, νιι, 6) τὸν Λούκιον ἐδήλωσεν 1915 4), δν καὶ βασιλεῦσαι καὶ τῆς ἐκκλησίας ἐγκρατή μεθ' ὅπλων γεγενῆσθαι, τὸν μέχρι καὶ τῶν ἐν ἐρήμῳ μοναχῶν τὸν διωγμὸν ἐπιτείναντα. 1216 2. ὡς δὲ ἀκούω τί τοῦτο. Τί τοῦτο, ἀκούω, φησί, φοβερὸν ὄντως, ἀλλ' ὅμως ὅπερ ἀκούω ή τολμηρά μου φθέγγεται γλῶσσα· ἡ γὰρ μὴ τοιαύτη καὶ ἄτολμος εὐλαβηθήσεται διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς κακίας εἰπεῖν. Τίνα δὲ ταῦτά ἐστι; σιωπωμένας ψαλμῳδίας, βλασφήμους δὲ δημηγορούσας γλώσσας ἐπὶ τῶν ἱερῶν θρόνων, καὶ τοῖς ὑπὲρ αὐτῶν ὀρχήμασι [πο. ορχήσμασι] καὶ λογίσμασι τὰ θεῖα μυστήρια ἡμῶν κωμωδούμενα. 14. Καὶ ὁδοῖς Σιὼν ἐπιβάλλει πένθος. Κλαίει, φησίν, Ἱερεμίας, καὶ οὐ μόνον ἐκ τειχῶν ἐκ καλεῖται θρήνον, ἀλλὰ καὶ ταῖς ὁδοῖς Σιὼν ἐπιτίθησι πένθος, διότι οὐκ ἄγουσι τοὺς ἑορτάζοντας 1. 'Εθρήνησε δέ. Διαφυγών γὰρ ὁ ἀρχιερεὺς Πέτρος, καὶ ἐν Ῥώμῃ γεγονώς, τῶν τεθνηκό των ἐν 'Αλεξανδρείᾳ τοὺς χιτῶνας ἡμαγμένους ἐν τῇ Εκκλησίᾳ προτεθεικώς, θριάμβευσε, καὶ πάνδημα δάκρυα κεκινηκώς, τὸ πάθος παρέστησε, καὶ τῶν δεινῶν ἔλαβεν ἐπικουρίαν.. 11. Σὲ δὲ κινεῖ. Πρὸς τὸν φιλόσοφον "Ήρωνα ἡ ὑποστροφὴ τοῦ λόγου. Εἰ τις ὑμῶν οἶδε τὴν χεῖρα ἦν ὁ ῞Αγιος κατεψεύσθη καὶ τὸν ζῶντα νεκρόν, οἶδεν ὁ λέγω. Οὗτοι κατ εἶπον αὐτοῦ συκοφαντοῦντες, ὡς ἄρα τινός Αρσε νίου, ὑπ' αὐτοῦ ἀναιρεθέντος. Τὴν χεῖρα τεμὼν ἦν καὶ ἐπεδείκνυσαν, νεκροῦ τινος ἀποτεμόντες· ταύτην οὖν, φησίν, Αρσένιον, οὗ τὴν χεῖρα κατεψεύδοντα κεκόφθαι ὡς ἀπὸ νεκρού, παρεστήσατο, ἀμφοτέρου τὸ χεῖρα δεικνύς, τὴν ἐκείνων χεῖρα κερτομῶν, καὶ τὸν ζῶντα τοῦτον νεκρὸν ᾿Αρσένιον. των χεῖρα κερτομῶν, 'Αρσένιος μὲν, ὡς ὁρᾶτε, τὰς δύο χεῖρας ἔχων εφεύρηται· τῆς τρίτης δὲ τὸν τόπον ὅθεν ἀφῄρηται δεικνύτωσαν οι κατήγοροι.
cutiendum pudorem babuit, ut honestiorem saltem Col. Ibid. mortem consequeretur. Quippe si mori necesse fuisset, honestius mori debuissent; aut si non mor tem, at certe sepulturam, quæ impiis etiam et sa crilegis hominibus debetur. Illum tue confessionis ducem. Per ea pericula quæ pro fidei orthodoxæ defensione suscepit, illum ait tuæ confessionis ducem esse factum: loquitur autem de magno Athanasio. Post illam omnium ore celebratam manum, post viventes mortuos: de quibus dictum est in Epita phio ei dedicato. Ille veritatis proditor. Lucium dicit Arianum, quem et impio fonte uberiorem vocat fluvium, quippe qui magis quam Arius, diripiebat atque luvii instar lbid pietatem abrumpebat mergebatque. Piget eum illi cita fagitia dicere et nefarias caedes, eo enim Ibid. G (cod. p. (Col. Col. venium erat. Ducis munere fungebatur vir. Græcus iste erat ex idolis et impuris cruoribus ad exsecrabiliora faci nora pergens. Quænam ista? Certe Arii doctrina, sive ab eo nefarie ausa, immundis sacrificiis con tumeliaque adversus nos quasi victima quadam dæmonibus litans, ut ait, cum expelleretur beatus Petrus Athanasii successor. At per Tabeel Lucium ostendit, quem et regnavisse et armis Ecclesiæ po titum esse, persecutionemque usque ad monachos in deserto extendisse. Atque ut audio, hoccine...? Hoccine? Audio, in quit, aliquid horrendum; sed audax mea lingua lstud eloquitur. Hæc enim non timidior est et ea qua talia propter mali immanitatem dicere recuset. Quænam vero sunt ista? Psalmodias silentio com pressas, blasphemas linguas in sacrosanctis Chronis concionantes, saltationibusque et fadis membrorum inflexionibus divina mysteria nostra sugillata. Viisque Sion luctum indicit. Luget, ait, Jeremias, et non modo ex urbis mœnibus ad luctum homines Ibid. hortatur, sed et viis Sion imponit luctum, eo quod (Turen. Ibid. G Ibid. En locus quem Basilius indicat (Greg. or. 21) Quæ Basilius satis dilucide exponit: (cod. p. 56, 1) nullos festa celebraturos adducunt. Deinceps quoque deflevit. Cum enim effugisset " praesul Petrus, Romamque venisset, ac cruentas eorum vestes qui Alexandriæ interempti fuerant, in ecclesia exposuisset, populum vehementer com movit, universisque lacrymas elicuit, ac calamita tem velut in omnium aspectu defixit, et malorum remedium invenit. Te vero commovet. Ad philosophum Heronem serino regreditur. Quæ hic ab Athanasio jocose dicta refert Basilius, thy txel hæc ad verba Athanasii spe clant quæ citavit Socrates Vide scholia ad initium orationis.
col. 1175–1176page 52 of 94
PG 36:1175ή καὶ προϊόν, προελθόν προϊόν 18, 19): ἐνὶ Σαβελλίζων, οὔτε τοῖς τρισὶν 'Αρειανίζων. Σαβελλίου τοῦτο, τὸν αὐτὸν Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον συμφύροντος καὶ συστέλλοντος, καὶ ἀθέως ἀναλύοντος τὰς ὑποστάσεις, καὶ εἰς ἐν ἢ μηδὲν καθαρῶς πρόσ ωπον ἄγοντος. Αρείου δὲ τὸ κατατέμνειν εἰς ἀνισότητα μεγέθους καὶ φύσεως· οὔτε γὰρ μεγέθει ἴσα οὔτε φύ σει ὁ μανιώδης ἐληρώσει τὰ πρόσωπα· Αλλοτρίου γὰρ ταῦτα ἀλλήλων, τὸ πολύθεον ἐνταῦθα πραγματευόμενος. μήτε οὕτω ἀλλήλων ἀπήρτηται, ὡς φύσει τέμνεσθαι, μήτε οὕτως ἐστένωται, ὡς εἰς ἐν πρόσ ωπον περιγράφεσθαι· τὸ μὲν γὰρ, τῆς Αρειανῆς μανίας, τὸ δὲ τῆς Σαβελλιανικῆς ἀθείας 1217 2. Δυσσεβοῦς ἐξουσίας. Τοῦ βασι λέως ἤ τινος τῶν ἐπ' ἐξουσίας. 1220 3. Παλαιοὺς θεοὺς καὶ νέους. Πα λαιούς, τοὺς περὶ Κρόνον δώδεκα ἀριθμουμένους νέους δὲ, τοὺς ἀπ᾿ ἐκείνων καὶ καθεξῆς μέχρι τῶν ἐσχάτων υἱῶν καὶ ἐπεκγόνων ἡρώων, καὶ ἄχρις αὐτ τῶν ἑρπετῶν καὶ κνωδάλων· ἀσχήμονα δὲ τερα τεύματα, Πάνας 11, 28) καὶ τράγους 11, 27), καὶ ᾿Απιδας καὶ δρά κοντας, καὶ φαλλούς τινας καὶ ἴθυφάλλους, καὶ τὰς τῆς) Αφρογενείας, οἷς, φησὶν, εἰ μὲν τὸ θεῖον ὁρίζονται, ὦ τῆς κακοδαιμονίας! Δεῖ γὰρ καὶ τὰς ἐμφάσεις καὶ τοὺς λόγους τούτων εὐσχήμονας εἶναι, καὶ καλὰς τῶν καλῶν, ἀλλὰ μὴ αἰσχράς· εἰ δὲ ἄλλο τι μυστήριον, τί τοῦτό ἐστι, πειθέτωσαν ἡμᾶς. 220 6. Θεὸν μὲν ὅταν καθ᾿ ἑαυτόν. Ὡς Υἱόν, τὸν γεννητὸν Θεὸν καὶ Κύριον, ὅταν καθ᾿ ἑαυτὸν λέγηται· ὅταν δὲ μετὰ τοῦ Πατρὸς ὀνομάζηται, Κύ ριος ὀνόματι κοινῷ· τὸ μὲν, ἤτοι διὰ τὴν φύσιν· μία γὰρ κοινῶς καὶ ἡ θεότης· τὸ δὲ, ἤτοι Κύριον, διὰ την μοναρχίαν 132, 1), ήτις, οἱ φύσις, ἀλλὰ κυριότης οὖσα, μία καὶ ἡ αὐτή ἐστιν ἐν τοῖς τρισίν. Εν ἅγιον Πνεῦμα προελθὸν καὶ ἀεὶ προϊόν ἐκ τοῦ Πατρός· οὐ γὰρ ἐξεφοίτησεν ἅπαξ προελθὸν καὶ διεστηκός· Θεὸν ἕνα τὰ νοητῶς παρακείμενα τρία ταῦτα νοητέον· πολεμούμενον, φησὶ, καὶ νοούμενον, καὶ λεγόμενον· τούτων δὲ ἕκαστον διαφέρει· τοῖς μὲν ἀσεβέσι πολεμούμενον· εὐσέβεσι δὲ, τοῖς μὲν νοούμενον μόνον, μὴ μέντοι καὶ κηρυττόμενον παρρησία, τοῖς πνευματικωτέροις δὲ καὶ νοούμενον καὶ λεγό μενον, μενον, είτουν κηρυττόμενον. 13. Μήτε ὑπ' ἀρχὴν ποιεῖν τὸν Πατέρα Τουτέστι μὴ ὑποτάσσειν αὐτὸν ἀρχῇ ἑτέρᾳ· οὕτως γὰρ ἡ ἀρχὴ ἑτέρῳ προσκείσεται. Οὐκ ἄναρχα δὲ, καὶ ἀναρχὰ πως. Τὸ μὲν τῷ αἰτίῳ· τὸ οὐκ ἄναρχόν φησιν εἶναι τῷ αἰτίῳ· ἐκ τοῦ Πατρὸς γάρ· ἄναρχε δὲ τῷ χρόνῳ· οὐ γὰρ ὑπὸ χρόνου· πῶς γὰρ ὁ ρέων ἐστίν. Μήτε οὕτως ἀπήρτηται· πῶς; ὡς καὶ τῇ φύσει τέμνεσθαι, οἷάπερ ἀλλήλων ἐχόμενα, καὶ διασπασθῆναι μὴ δυνάμενα· οὔτε οὕτως ἑστένωται, ὡς ἑνὶ περιγράφεσθαι προσώπῳ καὶ συγκεχύσθαι· ἔστι γὰρ τῶν μὲν πάντη διαιρετῶν ἐνικωτέρα ή Τριάς, ὡς μὴ πάντη διαιρεῖσθαι· φύσει γὰρ ἤνωται· τῶν δὲ τελέως μοναδικῶν ἀφθονωτέρα, ταῖς ὑποστάσεσι διαιρουμένη. Πίστεως ἔδοξε διαφορὰ ἡ περὶ τὸν ἦχον μικρολογία· εἶτα Σαβελλισμὸς ἐνταῦθα ἐπενοήθη τοῖς τρισὶ προσώποις, καὶ Ἀρειανισμὸς ταῖς τρισὶν ὑποστάσεσι, τὰ τῆς φιλονεικίας αναπλάσματα. Σαβ. επενοήθη· πῶς; μὴ τῶν ὑποστάσεων εἰσαγομένων, ἀλλὰ τῶν προσώπων, ὡς δή τι διαφέρειν δοκοῦντα τῶν ὑποστάσεων· ὡς ἀνυπόστατον τὴν Τριάδα ἐπι νοεῖσθαι, εἰς μίαν συναγομένην ὑπόστασιν· ὅπερ ἐστὶ Σαβελλισμός· δ, φησί, διὰ πενίαν ὀνομάτων καὶ διὰ τὸ στενὸν τῆς Ῥωμαίων φωνῆς συνέπιπτε. Πάλιν, τῶν ὑποστάσεων ὁμολογουμένων, Αρειανισμὸς ὑπενοεῖτο, καὶ τῆς μιᾶς οὐσίας καὶ φύσεως κατατομή.
Impia potestatis. Sive imperatoris sive cujusdam in dignitate constituti. El veleres ac novos deos. Veteres, nempe duode cim circum Saturnum numeratos; novos vero, qui ab ipsis orti sunt, usque ad ultimos filios et nepo tes heroas, et usque ad ipsos serpentes ferasque. Indecoras præstigias, Panos, Hircos, Apides, Dra cones, Phallos quosdam et lthyphallos Aphrogeneas, quibus, ait, si divinitatem definiunt, o miseros et perditos homines! Debent enim ipsæ quoque eo rum significationes et sermones venerandi esse et rerum honestarum signa turpitudine vacare. Quod si aliud quoddam mysterium esse contendunt, quid nam hoc sit nos doceant. Qui Deus quidem appellatur, cum de eo separatim sermo habetur. Ut Filium, genitum Deum et Domi num, cum de eo separatim sermo habetur. Quando autem cụm Patre nominatur, Dominus nomine com muni; • illudque propter naturam.» Una enim communiter et divinitas; choc propter unicum di vinitatis principatum,› qui cum non natura, sed dominatio sit, unus et idem est in tribus. Unum denique Spiritum sanctum et semper a Patre proce dentem.» Non enim processit semel prodiens et dis junetus: Deum unum hæc tria cognoscant, qui ea que apponuntur apprime intelligunt: qui oppugna tur, ait, et animo concipitur, et prædicatur. Horum quodque differt unum. Ab impiis eninı oppugnatur; a piorum vero aliis solum mente concipitur, non autem libere prædicatur; ab aliis vero, qui spiri tualiores sunt, et mente concipitur, et proclamatur vel pradicatur. Ut nec Patri principium tribuamus. Id est ne eum sub aliud principium ponamus. Ita enim principium alii attribuetur. c 113i quippe et principio minime carent, et quodam modo carent.» Primum, quan tum ad causam; non enim principii sunt expertes quantum ad causam. Ex Patre enim sunt. Sed Vox del deest in textu edito Gregorii et op portune, ut puto, reciperetur. Verba etiam ejusdemn textus glossam sapiunt. Non absurde tainen diceretur, Gregorium, cum in re adeo ob scura versaretur (loquitur de processione Spiritus sancti), ut sententiam suam clarius exponeret, voci synonymum addidisse. Quod si admittatur, textus rectius se habet apud Basilium quam in editis. Gregorius orthodoxiam patris sui laudans (or. ol. Nec erat, inquit,τῷ Basilius ad hunc locum hac opportune adnotat: (cod. p. 172, 1) inquit, Alias (or. 34, olim 24), cum de Trinitate verba facit, Gregorius, ait Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, addit, Col. Col. (Nonnus Hist. (Nonn. (Nonn. ibid.) (cod. Col. (cod. p. ibid. Εt Basilius sit(cod. p.190) subaudi Cum de discrimine quod hypostases inter et personas statuebatur, (orat. 21) Græci et Latini theologi disputarent, co rum in hac causa dissidium rɛloïor ail † klɛɛrór. Tum addit Quod Basilius sic exponit: (cod. p. 161, 4) De Sa bellio vide Wolf. in Anecdotis (t. IV, p. 14).
col. 1177–1178page 53 of 94
PG 36:1177χρόνος καὶ τὸ ἀνούσιον πρεσβύτερον εἴη τῶν οὐσιῶν καὶ ἑστώτων ἀεί; 1221 1. Μήτε μίαν Ἰουδαϊκήν. Στενην, φησίν, ὡς μονοπρόσωπον· φθονερὰν δὲ καὶ ἀδύνατον, ὡς ἢ μὴ δυναμένην, ή φθονοῦσαν μή που τὸ ἀγαθὸν ὑπερεκβλύσαν εἰς Υἱοῦ γέννησιν διαχεθείη ή Πνεύ ματος εἰς προέλευσιν· διὸ καί τινες αὐτῶν, φησί, προάγουσι μὲν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, εἰς ἑαυτὸν δὲ πάλιν ἀναλύουσι τὸν Πατέρα· οἱ δὲ καταβάλλουσι τὰς φύσεις, θεότητος ἀλλοτριοῦντες, ὥσπερ τῆς θείας φύσεως, δεδοικυίας μὴ ἀντεξάγοιντο καὶ ἀντιφέρουν το ἀλλήλαις. Τὸ δὲν ὑπὲρ τὰ κτίσματα» οὕτω συνάψεις ὡς μὴ δυναμένην ὑπὲρ τὰ κτίσματα γενναν ἢ προάγειν θειοτέρα γὰρ καὶ ὑπὲρ τὰ κτίσματα ἡ θεία γέννησις, ἀλλ᾽ οὐ ζωώδης καὶ σωματική. 9. Καὶ τοῦτο θεϊκὸν ἔχουσι. Το μοναδικών δηλονότι· ὥσπερ ἡ φύσις μία καὶ μοναδικὴ ἔνεστιν ἐν τοῖς τρισὶν, εἷς μόνος Πατὴρ οὐκ ἄλλος, εἷς μόνος Γιὰς καὶ οὐκ ἄλλος, καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον καὶ οὐκ ἄλλο· καὶ πολύ γε, φησί, τῶν παρ' ἡμῖν ἀληθέστερον Γιατήρ, ότι μόνως καὶ ἰδιοτρόπως· οὐ γὰρ υἱός τινος πρότερον, εἶτα πατήρ, καὶ οὐ μετὰ συζυγίας καὶ σωματικῶς ὥσπερ ἡμεῖς, καὶ ὅλον Πατὴρ ἀπ' ἀρχῆς. τὸ γὰρ ἡμέτερον, φησίν, ἄδηλον· ποιον; τὸ ἑνὸς μόνου καὶ ὅλου υἱοῦ πατέρα τινὰ χρηματίσαι, ἐνδεχομένου καὶ ἑτέρων. Πα. 10. Οὐδὲ μᾶλλον καὶ ἧττον. Αυτοαγιότης γὰρ ὅλον όν, τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον οὐκ ἂν δέξαιτο τὸ δὲ μὴ γεγονέναι ὑπό τινος καὶ ἡ θεότης κοινὸν, φησί, τῆς ἁγίας Τριάδος, Υἱῷ δὲ καὶ ἁγίῳ Πνεύ ματι τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς ἐξ αἰτίου. 4. Εἰ δὲ τὸν τρόπον ἐπιζητεῖς. Ὥς ἀπόρ βατον τοῦτο παρακρούεται, ἐπιφέρων ταυτί, «Γενού το, ο λέγων, ο πρότερον τῶν λεγομένων, τουτέστι Θεοῦ, καὶ οἷον τῆς ἐλλάμψεως ἐκείνης ἠξιωμένος, καὶ τηνικαῦτα τοσοῦτον εἰσῃ ὅσον ἀπ' ἐκείνων γινώ σκεται καὶ γνωσθήσεται. 3. Παράδοξον ἔχουσαν. Παράδοξον γὰρ ὡς ἀληθῶς τοῦτο διαιρεῖσθαί τι ἀδιαιρέτως, καὶ ἐνοῦη σθαι διηρημένως· δ μόνως τηρεῖται ἐν τῇ ἁγίᾳ τῶν ὑποστάσεων Τριάδι κὰν τῷ μοναδικῷ τῆς Θεό τήτος. 6. Αλλ' οὐκ ἀνθρωπικῶς. Οὗ γὰρ ἡ ὕπαρ ξις καὶ τὸ εἶναι οὐκ ἀνθρώπινον, τούτου καὶ ἡ γέννησις οὐκ ἀνθρωπίνη· ἀπαθὴς γάρ. Φοβεῖσθαι δὲ χρό νον καὶ κτίσιν εἰπὼν ἀγορεύει μὴ λέγειν ή πιο στεύειν κτιστόν τι καὶ γεννητὸν τῆς ἁγίας Τριά δος. Μηδὲ συνηγορεῖν δοκῶν τῷ Θεῷ, ἀνέλῃς, φησί, Θεόν, τουτέστιν ἀναιρήσῃς· ἀναίρεσις γὰρ θεότητος Υἱοῦ καὶ Ἁγίου Πνεύματος ἴσον ἐστὶ τοῦ Θεὸν ἀν ελείν. 1224 4. Μη φοβηθῃ τὴν πρόοδον. Τοῦ άπα γορεύει,
quantum ad tempus, principii expertes suit. Nec enim tempori subjecti sunt. Quomodo enim, quod Auit, tempus et quod non erat, iis quæ stabilia sunt et quæ semper exstiterunt, prius atque anti quiuis esset? Col. bid. ibid. bid. lbid. Col. Ariani scilicet. Vide Eliam Cretensem ad hunc locum, Neque unam Judaicam. Angustum ait, propter unicam personaın; invidum vero atque imbecillum, quippe quod vel non potest, vel invidet, ne quid boni exsiliens in Filii generatione perfunderetur, vel in Spiritus processione. Ideoque eorum non nulli, ait, Filium quidem ex Patre producunt, eum dem autem rursum in Patrem resolvunt; alii vero naturas dejiciunt, a Divinitate alienando, perinde ac si divina natura timeret, ne ipsæ adversum se insurgerent ac invicem bellum inferrent. Hoc vero Supra res conditas, ita construes, quasi vim non habens supra res conditas gignendi vel producendi. Divinior enim et supra res conditas divina gene ratio, non autem animalis vel corporalis. Ut hoc quoque divinum habeant. Singularitatem nimirum. Quemadmodum natura una et singularis in tribus inest, unus solus Pater non alius, unus solus Filius et non alius, et unus Spiritus san ctus et non alius: et hoc multo quidem verius, ait, quam quæ apud nos hoc nomen obtinent. Pa ter, quia proprio et singulart modo; neque enim flius abcujus fuit prius, postea pater, et non ex conjunctione et corporaliter sicut nos, sed in totum Pater ab initio. De nobis, ait, hoc certo afirmari nequit. Quidnam? Nempe quod solius et totius filii pater quispiam vocetur, quod cæteris convenit. Nec magis et minus. Namque cum ipsamet san etitas in totum est, nec magis nec minus accipero potest. nullo creatum fuisse atque ipsam divini tatem ait sancti Trinitati commune, Filio et sancto Spiritui, quod uterque eorum ex Patre velut e principio est. Quod si modum quæris. Tanquam arcanum illud expellit, hoc adjecto: • Fac sis quiddam prius corum quæ commemoravimus, › Deus scilicet, et illa glorificatus illuminatione, tum demum scies quantum ab illis cognoscitur et cognoscetur. Cujus divisio plane admirabilis. Prorsus admira bile illud est, quod et citra divisionem dividuntur, et divisim copulantur: quod solummodo observa tur in sancta personarum Trinitate et in Divinita tis unitate. Non autem humano modo. Cujus enim exsisten tia et esse bumanum est, ejus et generatio non humana. Ab omni enim passione aliena est. Metui autem tempus et creationem dicens, prohi bet ne dicatur vel credatur quidpiam creatum et genitum sancta Trinitatis; et cum patrocinium Dei suscipere non vis, Deum, ait, tollas, id est tolles. Sublatio enim divinitatis Filii et sancti Spiritus idem est atque Deum tollere. Processionem ne metuas. Sancti Spiritus proces Nullus dubito quin Basilius scripserit, prohibet.
col. 1179–1180page 54 of 94
PG 36:1179ἁγίου Πνεύματος την πρόοδον λέγει· ὅτι, φησὶν, ὁ πλούσιος καὶ δυνατὸς κατὰ πάντα οὐκ ἀνάγκην έχει ἢ μὴ προβάλλειν· ἑκάτερον γὰρ ὁμοίως ἀδιάστως ἔχει, καὶ προβέβληκεν ἤδη τὸ ἅγιον ἀχρόνως καὶ ἀδιάστως Πνεῦμα. 13. Μήτε τῆς τριθείας έγκλημα. Καὶ μὴν διαβέβληται τὸ τῆς τριθείας δόγμα, κατὰ τὸν τοῦ λεγομένου Φιλοπόνου λῆρον δς εἰς μερικὰς οὐσίας Αριστοτελικῶς διήρει καὶ τὴν θείαν. 'Αλλ' οὐ γὰρ οὐχ οὕτως ταῦτα νοητέον· μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς μενούσης ἀδιαιρέτως ἐν τοῖς τρισί, κἂν Θεὸς, καὶ Θεὸς, καὶ Θεὸς ἕκαστον λέγηται· κοινὴ γὰρ καὶ μία θεότης. Μὴ τοίνυν αἰσχυνθῇς, φησί, ἕως ἂν καὶ ἄλλος κινδυνεύῃ ζημιούμενος τὴν διθεῖαν· κρεῖσσον γὰρ τοῦτο λέγειν, ὁμολογοῦντα τὴν ἐν τοῖς τρισὶ θεότητα, καὶ μὴ ζημιωθῆναι κινδυνεύειν τὴν διθεῖαν λέγειν Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος· ὅπερ οἱ περὶ "Αρειον καὶ Μακεδονίαν περὶ τὴν θεότητα πεπόνθασι· ἢ γὰρ συνέλυσας περικόπτων τὴν τῶν δύο θεότητα καὶ ἀφαιρούμενος, ἢ συνηπόρησας εἰς ἀπορίαν ἐλθών. Πῶς οὐ κινδυνώδης ἡ τριθεία; ἀλλὰ τοῦτο μή φοβηθῇς· ὁ μὲν γὰρ συλλύσας καὶ περικόψας ἐναυάγησε, μετὰ τῶν λογι σμῶν καὶ θεότητα ζημιωθείς· σοὶ δὲ περιμένει σώα ἡ θεότης· κἂν ἐξησθένησεν ὁ λόγος, τὸν τῆς ὑπάρξεως τρόπον διαπορῶν τῆς τριθείας. 7. Την νέαν εὐσέβειαν. Ευφήμως οὕτως τὴν ἀσέβειαν εἶπε, την τεχνολογικῶς, ἀλλ᾽ οὐκ ἀπο στολικῶς κηρυττομένην ὑπὸ τῶν ἀντιδοξούντων, ἣν καὶ μικρόλογον ἔφη σοφίαν. Οὐ δεινὸν λέγει ήττηθῆναι λόγῳ κατασοφισθέντα τινὰ καὶ κλαπέντα ψευδολογίαις, δεινὸν δὲ μᾶλλον το ζημιωθῆναι θεότητα. 8. Τῆς Τριάδος κατοικούσης. Τὸ ἑξῆς οὕτως· Μέμνησό μοι τῆς Τριάδος, τῆς ἐν ταῖς σκηναῖς τῶν ἀγγέλων, καὶ τῆς ἐν αὐταῖς κατοικούσης, δηλο νότι Τριάδος· τουτέστι, μέμνητό μοι, πότε; ὅταν ἐκδη μήσῃς· ποῦ; ἐν ταῖς σκηναῖς· ποίαις; τῆς κατοικούσης ἐν αὐταῖς, τῆς ἁγίας Τριάδος, ταῖς ἐν αἷς ἡ ἁγία Τριάς κατοικεῖ. Καὶ τοῦ μικροῦ τούτου θέρους, ἀπὸ κοινοῦ τὸ μέμνησο· τοῦ καρποῦ τῆς ἐμῆς πρὸς σὲ διδασκαλίας καὶ κατηχήσεως· ἡ ὅτι βραχεῖς τέως ἦσαν οἱ δεδεγμένοι τὸν τῶν ὀρθῶν δογμάτων σπόρον, καὶ διὰ τοῦτο εἶπε τὸ θέρος μικρόν. 1925 4. Τὴν ἡμετέραν κλῆσιν καὶ τὴν ἄπιστον ἐπιδημίαν. Τάχα εκλήθη καὶ οὗτος ὑπ' αὐτ τοῦ ἐν τῇ ὑπερορία· τοῦτο γὰρ διὰ τῶν ἐπαγομένων αἰνίττεται· συγκακοπαθεῖν γὰρ εἶπεν, ἀλλ' οὐ συν τρυφῶν ἐπιδεδημήκαμεν. Καὶ πρὸς ὑμᾶς, φησίν, επανίω πάλιν σαφῶς διὰ τῶν τοιούτων δηλοῦται ἐκδεδημηκέναι αὐτόν που τὸν φιλόσοφον, καὶ τὸ τηνι καῦτα, μήπω τοῦ βίου μεταστάντα, ὁ Διαι τητής. Ο τὰ μάταια πονήσας Ιωάννης ὁ Τριθεΐτης, ὦ καὶ πρὸς ἡμᾶς, φησὶν, ἐπάνιθι πάλιν.
sionem dicit. Quippe, ait, in omnibus dives ac po Ibid. Ibid. Ibid. Col. Præcipui Joannis Philoponi errores deprehen duntur in tractatu cui titulum fecerat: Arbiter, Auctor fuit, saltem unus ex auctoribus b resis Tritheitarum. ait Joanncs Damascenus ludens in no tens non necessitatem habet vel non producere. Utrumque enim pariter sponte ft; atque produxit jam sanctum non in tempore, non coactus Spiri tum. Nec vero tritheiæ crimen. Quippe editum fuerat tritheiæ dogma a quodam Philopono dicto, qui in partiles substantias Aristotelice dividit et divinita tem: hoc vero non ita intelligendum est. Uuius enim ejusdemque manentis indivisibiliter in tribus, est Deus, Deus, Deus quisque dicatur. Communis enim et una deitas. Ne igitur, ait, te pudeat, quandiu alius quoque eadem ratione in ditbeiæ periculo ver satur. Melius enim hoc dicere, conftentem in tri bus divinitatem, nec periculum incurrere ditheiam dicendi Filii et sancti Spiritus. Quod quidem Ari ani et Macedoniani de divinitate admiserunt. E enim aut crimen objectumn dilues circumcidens utriusque divinitatem atque auferens; aut cum illo haerebis animi anxietate laborans. Quomodo enim non periculosa tritheia? Verum illud ne timeas. Ille enim diluens et circumcidens naufragium f ciet, cum rationibus suis divinitatis jacturam pas sus; tibi autem permanebit incolumis divinitas; etsi ratio ipsa imbecillitate laborarit, de tritheiz exsistentiæ modo dubitans. Novamque pietatem. Per euphoniam sic impieta tem vocat, artificiose sed non apostolice ab hete rodoris annuntiatam, quamque jejunam ac mins tam sapientiam dixit. Non grave et acerbum dicit sermone victum esse sophistica disputatione delu sum atque deceptum; grave autem et acerbum est deitatis jacturam fecisse. Trinitatis habitantis. Ita verborum series acci pienda: Memor esto mihi Trinitatis, quæ in ange lorum tabernaculis, et quæ in eis habitat, videlicet Trinitatis. Hoc est, memor esto mihi: quando? Cum peregrinationem obieris; ubi? In tabernaculis. le quibusnam? Habitantis in eis, sancta Trinitatis, in quibus sancta Trinitas inhabitat; et messis lujus exiguæ, similiter memor esto, fructus mes ad te disciplinæ et catecheseos; vel quoniam hac usque pauci erant qui rectorum dogmatum semina acceperant; ideoque messem exiguam dicit. Vocationem nostram et incredibilem peregrinatio nem. Breviter vocatus est ille ab eo in exsilio. Hoc enim iis quæ sequuntur in lucem promitur. Nam se ærumnarum socium fuisse dicit, non autem ul deliciarum esset particeps. Et ad vos, ait, rursus regredere; manifeste per hæc ostenditur hunc phi losophum decessisse, et iunc, nondum e vita exces sisse. mine Philoponus. Vide Biblioth. gr., t. X, pazg. 640 et 651. Hic lapsus est amanuensis. Basilius scribere debuit,
col. 1181–1182page 55 of 94
Ad orationem funebrem in Cæsarium fratrem
PG 36:1181756 3. Οίεσθέ με ἴσως, ὦ φίλοι, καὶ δ ἀδελφοὶ, καὶ πατέρες. Γῆς γνησιότητος τὰ ἐγγύ τερα ταῦτα ὀνόματα· οὐδὲν γὰρ πατρὸς οἰκειότερον, οὐδὲ ἀδελφοῦ γνησιώτερον, ή φίλου πιστοῦ τιμιώτερον· γλυκὺ δὲ πράγμα καὶ ὄνομα, εἰς ἓν συνελών. ταῦτα εἶπεν. Ηδὺ μὲν γὰρ καὶ φίλος, ἥδιον δὲ καὶ ἀδελφὸς, ὁ τῆς ἀδελφότητος τὸ πράγμα τῷ ὄντι της μῶν, ἀλλ' οὐχὶ κατὰ τὸν Κάϊν λυττῶν. Ήδιστον δὲ πάντων πατὴρ, ὁ πατρὸς τὰ σχετικὰ ὥσπερ ὁ Δαυΐδ σώζων πατρικὰ σπλάγχνα, καὶ τὸν πατραλοίαν οὕτω θερμῶς ἀποκλειόμενος υἱόν. Τούτοις οὖν σεμνύνει καὶ αὐτὸς τοὺς πρὸς οὓς αὐτῷ ὁ πρὸς τὸν ἀδελφὸν Επιτάφιος, Οἴεσθέ με, λέγων, τὸν λόγον ὑποδεδέχθαι τουτονί, ὡς θρήνους καὶ ὀδυρμοὺς ὑποβεβληκέναι τῷ ἀδελφῷ; Οὐμενοῦν, οὐκ ἔστι τοῦτο, φησίν· ἀλλ' οὐδὲ κατ' ἐπίδειξίν τινα καὶ κομψείαν πρὸς τὸ θέλξαι τοὺς ἀκροατάς, καὶ ἡδονὴν καὶ χάριν ἐργάσασθαι, την ἀκοὴν ὑμῶν ἑστιάσοντα Καὶ σοφίσεσθαι τὸ ἀλγοῦν. Πῶς ἔστι σοφίσασθαι τὸ ἀλγούν; "Η δήλον, μὴ ἀλγοῦντες, ὡς ἀλγοῦντες διατιθέμενοι· τοῖς φιλικοῖς δὲ πάθεσι, τουτέστι, τοῖς ἡμετέροις· αὐτοὶ μὲν μηδὲν ἄλγους πεπονθότες, τοῖς φίλοις δὲ συμπαθοῦντες ἡμῖν. 12. Χρῆναι γὰρ ἡμᾶς. Ὡσανεί, φησίν, ἡμῖν χρῆναι καὶ τὴν συμφορὰν ἡμῶν ἐπιδεικτικῶς τε καὶ πομπικῶς τῷ λόγῳ διατιθέναι, καθάπερ ὅτι ἦμεν νέοι, καὶ πρὸς πάντα φιλότιμοι καὶ περιττοί, τά τε περὶ τὴν ὕλην καὶ τοὺς λόγους αυτούς. 3. Μὴ τοῦτο περὶ ἡμῶν ὑπολάβητε. Εἰ καλόν τι καὶ δεξιὸν ὑπολαμβάνειν ἐθέλετε περὶ ἡμῶν, τοιοῦτόν τι μηδαμῶς, φησὶν, ὑπολάβητε· εἴτε πλέον ἢ καλῶς ἔχει θρηνήσαι· εἴτε ἀβρῶς τε καὶ κομψῶς ἀπαγγεῖλαι καὶ κατ' ἐπίδειξιν τὸν λόγον και τα καλλύναι. 12. 'Αλλ' ὅσον ἀφοσιώσασθαι τὸν περὶ ταῦτα λόγον Τὸ ὅσιον καὶ καθῆκον ἑκατέροις ἐναρμόσασθαι καὶ ἀποδοῦναι, θαυμάσαι τε ἀπερίτε τως, καὶ δακρύσαι μετρίως· τῆς γὰρ ἀνωτάτω καὶ ἡμετέρας φιλοσοφίας καὶ ταῦτα, τό τε δικαίων μετ' ἐγκωμίων μεμνήσθαι, καὶ τὸ θρήνων ἐπὶ νεκρῶν ὑπολαβεῖν ὑμᾶς με χρήσ Ολεσθε... καὶ πατέρες. εκανίς ofcίκαι Καὶ σοφίσ. τὸ ἀλγοῦν. Χρῆναι γὰρ ἡμᾶς. Μὴ τοῦτο... ὑπολάβητε. Ἀλλ' ὅσον λόγον. οι σοφίσησθε ή. νόμον.
SCHOLIA AD ORATIONEM FUN. IN CÆSARIUM FRATREM. Ad S. Gregorii Naz. Orationem funebrem in Casarium fratrem. (Edidit Lud. de Sinner. Paris 1836, ap. Gaume fratres, in-12 ) Col. Wid.40. Hid. ibid. Ibid. Aut male intellexit Nostrum, aut aliter legit bic Basilius. Supplendum videtur Propinquitatis hac proxi miora nomina. Nihil enim patre antiquius, nihil fratre sincerius, aut fideli amico pretiosius. Res nomenque suave ad personas praedictis cha ritatis. titulis designatas, quas nunc mente in unum colligit, refert. Suave enim quid amicus, suavius autem et frater, qui fraternitatis servat erga fratrem, non autem velut Cain rabie effertur; suavissimum autem omnium pater, qui quæ patrem decent paterna servat viscera, velut David parricidam tam affectuose vocans flium. His ergo charitatis titulis ipsa oratio funebris in fratrem illustrat eos quos alloquitur, Existimatis me, dicens, hunc sermonem suscipere tanquam gemitus et lamentationes fratri daturum? Nullo modo, non est sic, inquit; non enim ad ostenta tionem quamdam vel elegantiam ad mulcendos auditores, non ad suavitatem et gratiam sermonis eliciendam, me auditum vestrum invocasse, vos credere oportet. Quid est discere la ctum? Id est, non lugentes, quasi lugentes sen tire; amici calamitatibus, id est nostris: ipsi qui dem nihil luctus passi, amicis autem nobis con dolentes. Quasi, inquit, oporteret nos, calamitatem nostram cum ostentatione et pomp:, sermone explicare, veluti febat, cum juniores essemus, et in omnibus gloriam quærentes et ambitiosi tum circa res terrenas, tum circa sermo nes ipsos. Si quid pulchri et dextri de nobis vultis supponere, nullo modo quid tale, inquit, existimetis, nos sive amplius quam par sit, lucturos, sive molliter et ornate loculu ros et ad ostentationem ornaturos sermonem. Quantum sufficit ut ju stum et congruum laudi et lacrymis tribuam, nec ultra modum laudando nec plus quam decet lu gendo; cœlestis enim nostræ philosophiæ est, el justorum meminisse cum laudibus, planctumn super mortuis auspicari; non tamen in gemitibus Lege cum editis. Forsan scribendum Editi
col. 1183–1184page 56 of 94
PG 36:1183ἐνάρξαι· οὐ μὴν καὶ πρόσω ταῖς οιμωγαῖς χωρῆσαι τὸ μὲν γὰρ ἀμετρίας, τὸ δὲ ἀναλγησίας λέγω, τὸ μὴ δακρύσει. Τὸ μετὰ τοῦτο ήδη. Καισαρίῳ πατέρες μέν. Καὶ τοσοῦτον...πιότητος. Πολὺς τὸ φαινόμενον. Ωστε καὶ ἤδη εισι.: ὥστε πιστευθῆναι καὶ ῥηθῆναι τισι, μηδὲ τὴν τοῦ ἀνδρὸς τελειότητα, Εκ τῆς παρ. εἰς τὴν κατοικίαν. 757 Α. 6. Τὸ μετὰ τοῦτο ήδη. Εντεύθεν προεκτίθεται τὰ τῆς ὑποθέσεως κεφάλαια· καὶ οὕτω μετὰ τὰ προοίμια χωρεῖ πρὸς τὸ πρῶτον τῶν ἐγκω μίων μέρος, εἴτουν τὸ γένος. 1. Καισαρίῳ πατέρες μέν. Το γένος δη ἐπαινῶν, κἀκ τούτου σεμνύνει τὸν ἀδελφόν. 2. Καὶ τοσοῦτον κοινωνήσας τῆς πιότητος. Πόσον καὶ ποίας πιότητος; Τῆς καλλιελαίου, τῆς εὐσεβείας, ἀφ' ἧς τοσοῦτον τῆς πιότητος ἐπεσπάσατο, ὥστε καὶ ἄλλους εἰς τὴν εὐσεβῆ πίστιν ἐγκεντρίσαι, καὶ διδάξαι, καὶ τῆς ὠφελείας μεταδοῦναι, εἰς ψυχῶν νόσῳ κακοπιστίας καμνουσῶν θεραπείαν καὶ ἴασιν. 9. Πολύς τὸ φαινόμενον. Τοῦτο ὡς καὶ κατὰ τὸ φαινόμενον πολλὰ σύμβολα τῆς τοῦ πατρὸς δείκνυσθαι ἀρετῆς· πλεῖστα δὲ καὶ κρυπτά, μὴ τοῖς πολλοῖς γινωσκόμενα· & καὶ βέλτιόν ἐστι ταῖς ὑπο νοίαις, φησί, καὶ ταῖς ἀγαθαῖς ὑπολήψεσι στη χώ ρεῖν, ἀλλὰ μὴ, τῷ λόγῳ πειρωμένους ἐκτιθέναι, ἐλαττοῦν καὶ περικόπτειν τὸ ἐνυπάρχον τοῦ ὑπό ματος. 700 Β. Ὥστε καὶ ἤδη τισί. Τὸ ἑξῆς. ὥστε πιστευθῆναι καὶ ῥηθῆναι τισι, μηδὲ τὴν τοῦ ἀνδρὸς τελειότητα μεταξὺ γὰρ ἡ περικοπή του θεῖσα διέστησε τὰ τῆς διανοίας· ἔστι δὲ οὕτως ὁ νοῦς τὴν τελειότητα τοῦ ἀνδρὸς, μὴ ἄλλου τινὸς πιστευθή. ναι εἶναι, ἀλλ' ἡ τῆς μητρὸς ἔργον γενέσθαι· τοῦτο ο γάρ, φησί, τισὶ καὶ πιστευθῆναι καὶ ῥηθῆναι συνέβη καὶ τῆς εὐσεβείας ταύτης ἆθλον καὶ στέφανον ἐπι τεθῆναι τὴν τοῦ πατρὸς μείζω (44') καὶ τελεωτέραν εὐσέβειαν. Πλήρεις ἡμερῶν. Καὶ πάσης εὐδαιμ. μέτ. ἐπλήρωσαν. ανακολουθία 1. Εκ τῆς παροικίας εἰς τὴν κατοικίαν. Ἐκ τῶν τῇδε καὶ προσκαίρων· τοιαύτη γὰρ ἡ παρ οικία - κατοικία δὲ, ἡ αἰωνία καὶ μὴ μεταπίπτουσα εὐδαιμονία, καὶ ἡ ἐκεῖθεν μακαριότης. 6. Πλήρης ημερών. Κοινῶς τὰς ἡμέρας τὰς τῆς ζωῆς πληρεστάτας ἑκατέρας ὁμοίως εκφέρει, τῶν τε λυομένων καὶ προσκαίρων, καὶ τῶν μενουσῶν καὶ αἰωνίων, ὡς πλήρεις, ἀλλ' οὐκ ἐλλιπεῖς εἶ ναι, καὶ τῆς ζωῆς ταύτης καὶ τῆς λαμπρότητος ἐκείνης οὐχ ὑφειμένας. 9. Καὶ πάσης εὐδαιμονίας μέτρον ἐπλήρωσαν. Καὶ ἐν πᾶσι καὶ κατὰ πάντα τὸ μέτρον τῆς εὐδαιμονίας καὶ μακαριότητος, όσονπερ ἐνῆν, ἐξε πλήρωσαν ἐσχηκότες, πλὴν τῆς τελευταίας ταύτης οὐ συμφορᾶς δὲ εἶπεν, ἀλλ' οἰκονομίας καὶ δοκι μασίας, ὡς ἄν τις, φησίν, υπολάβοι. Καὶ θέασαι ὅπως τούτοις εἰς εὐδαιμονίαν καὶ ταῦτα ἔλκει καὶ παρατίθησι, τὸ τὸν σφαλερώτατον διὰ νεότητα καὶ ἡλικίαν τῶν παίδων προπέμψαι, καὶ ἐν ἀσφαλεῖ τὸν βίον καταλῦσαι, καὶ πρὸς τὰ οὐράνια μεταστήναι πανοικὶ, όπερ τελείας εὐδαιμονίας ἐστίν. Καὶ μείζονα. πλήρεις
longius procedere, quod ad immoderationem per tineret; lacrymis autem omnino abstinere duri tiam dico. Hinc statuit sermonis ea pita; et sic post exordia transit ad primam lau dum partem, id est ad originem. Originem jam cele brans, sic laudat fratrem. Cujus et quanta pin guedinis? Oleæ fructiferæ, pietatis, ex qua tantum assumpsit pinguedinis, ut et alios in piam fidem insereret, doceret, in necessitatibus auxiliaretur, animis morbo erroris laborantibus remedium et curationem præstaret. His verbis multa exte rioris virtutis in patre demonstrat indicia, płu. rimas autem virtutes absconditas multis ignotas, quas expedit, inquit, opinionibus vestris et cogita tionibus relinquere, non autem sermone tentando exponere, illas minuere, ipsisque quod habent miraculi eripere. Constructio est etc.: interposita enim parenthesis dis junxit membra phrasis; sensus autem est: per fectionem mariti ad nullum alium quam ad [san ctam illam] matrem, ut ipsius opus, referri (hoc enim, inquit, nonnulli credunt et prædicant), hujusque pietatis præmium et coronam accessisse majorem et perfectiorem pietatem patris. Ex terrenis et transitoriis rebus; in his enim est incolatus, habitatio autem æterna et indeficiens est felicitas et coelestis beatitudo. Col. Ibid. Ibid. ibid. Col. Communi dierum nomine utriusque vitæ comprehendit dies quos plenissi mos esse declarat: [pleni, inquit, dierum] tum transitoriorum et deficientium, tum etiam perma nentium et æternorum; pleni sunt ergo illorum dies, non imperfecti. quippe quibus nec longitudo bujus vitæ nec vitæ cœlestis splendor desit (43°). 1n omni bus et per omnia mensuram felicitatis et beatitu dinis, quantum possibile erat, expleverunt, exce pla, inquit, la postrema, non dixit calamitale, sed dispensatione, et probatione, ut quispiam exi ktimare queat, inquit. Vide quomodo et illud ad felicitatem illorum referat, quod, præmisso eo filio cui propter ætatis lubricum magis timendum crat, ipsi securo animo vitam clauserint et cum universa domo. ad coelestia transmigrarint, quod reipsa perfecte est felicitatis. Græcum hujus scholii textumn, dissolutum et maxime laborantem, divinando inter pretati sumus. Ibid. Ibid. Ibid. om. in editis. Editi Scribe cum editis
col. 1185–1186page 57 of 94
PG 36:11857. Αλλὰ τοὐναντίον. Ποιον; Εἰ τῶν τοιούτων γεννητόρων ἀμελήσας, καὶ τῶν ἐγγύθεν υποδειγμάτων καταφρονήσας, μὴ θαύμαζε, φησὶ, εἰ πρὸς ἑτέρους οὐκ εἶδεν, ἀλλὰ πρὸς τούτους· θαύμαζε δὲ μᾶλλον τὸ ἐναντίον εἰ πρὸς ἑτέρους ἰδὼν καὶ οὐκ ἐπαινετὰ ὑποδείγματα, τούτων ὑπερεφρόνησε. 19. Καὶ τὴν ἐπὶ πᾶσι τοῦ ἀνδρὸς χάριν. Το σωματικὸν χάρισμα λέγει, καὶ τὸ κάλλος· τοῦτο γὰρ ἡ εὐαρμοστία παραδηλοῖ, καὶ τῇ ἐν πᾶσι τοῦ ἀν δρὸς καλὸν καὶ σύμφωνον ὡς ἐν φθόγγῳ. ᾿Αλλὰ τοὐναντίον. Καὶ τὴν χάριν. εναρμο στία, Ο πῶς ἀδακρυτί παρέλθω. 761 5. Ο πῶς ἀδακρυτὶ παρέλθω. 'Ανω τέρω, καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἀρχῇ τοῦ λόγου, τὸν θρήνον καὶ τοὺς θρηνοῦντας παραιτησάμενος, νῦν ὥσπερ αἰσθόμενος ἑαυτὸν εἰς τοιαῦτα ἐληλυθότα καὶ σχε τλιάσαντα, θάττον ἐπιλαμβάνεται ἑαυτοῦ παρὰ τὴν ὑπόθεσιν πεπραγότος, καὶ ἀπολογεῖται ὡς μὴ ἀφιλόσοφον λογισθῆναι διὰ τὸ πάθος· καίτοι δακρύσαι ἐπὶ νεκρῷ οὐκ ἔξω, ἔφη, τοῦ ἡμετέρου νόμου· ἐνάρ και μέντοι καὶ μὴ πλέον, ἡ καλῶς ἔχει, θρηνεῖν ἐξεῖναι. Σχετλιάσας οὖν καὶ “Ο πῶς εἰπών, οὐ θρη νεῖ πάντως· οὐ γὰρ ἡ ἀρχὴ θρήνου ἤδη καὶ θρηνός ἐστιν, ὥσπερ οὐδ' ἡ τῆς ὁδοῦ ἀρχὴν ὁδὸς, κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον. 5. Τις δὲ τῇ τῶν βελτίστων αὐτὸν προσ έθηκε; Τίς, φησί, τούτων πλέον, τουτέστι τῶν βελτίστων, τοῖς τε ἄλλοις καὶ τοῖς ἐκ τῆς πατρίδος, προτίμησεν ἡ προστέθεικεν ἑαυτόν; "Ο πῶς Τις δὲ τῇ, προσέθηκε 8. Καίτοι (45°) διὰ τὸ μέγεθος. Τῆς πόλεως Καίτοι διὰ τὸ μέγεθος. Αλεξανδρείας δηλαδή, ὡς μεγίστης αὐτῆς σης· καὶ διὰ τὸ μέγεθος πάντων σχεδόν κρυπτομένων, καὶ μηδὲ γνωριζομένων, οὐδεὶς τούτου γνωριμώτερος ἢ περιφανέστερος ἐπὶ σωφροσύνῃ καὶ συν έσει. 2. Καὶ πάντων ὡς ἐν ἐξασκήσας. Συν ήθη ταῦτα τῷ Πατρὶ τὸ στρέφειν τε καὶ συνάγειν μετὰ κάλλους, τὰ τῇ φράσει συνεστραμμένα καὶ κατο ηναγκασμένα αδρότερον ἀπαγγέλλειν. Πάντα οὖν, φησὶν, ὡς ἐν τῶν μαθημάτων ἐξήσκησε, καὶ οὐδὲ τῶν πρεσβυτέρων τις, μὴ ὅτι γε τῶν ἡλίκων, οὕτως εὐκόλως καὶ ἀσφαλῶς κατώρθωσε. Καὶ πάλιν τούτων. ἕκαστον ἀντὶ πάντων, τουτέστι, πάντα ὡς ἐν μάθημα ᾔδει, καὶ ἕκαστον ὡς πάντα· τὴν γνῶσιν γὰρ ἀπάν των ὡς ἑνὸς μαθήματος εἶχε, καὶ ἑνὸς ἑκάστου είδη σιν πάλιν, ὡς ἁπάντων. 7. Καὶ τῆς ἐπικινδύνου τοῖς ἄλλοις παι δεύσεως. Τῆς ἀστρονομίας καὶ ἀστρολογίας, λέγει, ἧς καὶ τὸ χρήσιμον ἐπιφέρει, τὸ ἐκ τῆς τῶν οὐρα νίων κινήσεως τὸν Δημιουργὸν θαυμάζειν, καὶ τὸ βλαβερόν τε καὶ ἄχρηστον ἐπιδείκνυσιν, (46') οὐ τῇ φορᾷ τῶν ἄστρων, καὶ τὰ ἑξῆς τῶν ἑπομένων. 4. Αριθμῶν καὶ λογισμῶν. Ητοι ἀριθμητικῆς, τῆς ἐν ποσότησιν ἀριθμῶν δίκην γραμ μῶν, ἐν τριγώνοις καὶ τετραγώνοις σχήμασι καὶ που λυγώνοις ποικιλλομένης. Λογισμῶν δὲ, εἴτουν λόγων τε καὶ ἀναλογιῶν, ὡς ἔχουσι πρὸς ἀλλήλους· περὶ (45°) καίτοι γε. πάντα Καὶ πάντα ὡς ἐν ἐξασκήσας. Καὶ τῆς... παιδεύσεως. Ιαβία Οὐ τῇ φορᾷ τῶν ἄστρων, 40 Αριθμῶν καὶ λογισμών. λογισμῶν,
SCHOLIA AD ORATIONEM FUN. IN CÆSARIUM FRATREM. Ibid. lbid. Ne mireris, inquit, si ad cæteros noluit spectare, talibus neglectis parenti bus, et spretis proximorum exemplis; mirare vero potius quod apud alios videns non laudabilia exempla, illa contempserit. Corporalem venustatem et pulchritudinem dicit. Hoc enim significat pulcherque viri in omnibus, velut in sonis, concentus. Superius et in ipso sermonis exordio, gemitum et gementes depreca tus, nunc quasi inchoati gemitus et querelæ sibi conscius, seipsum statim coercet contra proposi Col. tum facientem, seque excusat ne ipsum infirmi lid. animi esse dolor arguat. Nec tamen, inquit, contra legem nostram est lugere mortuum; inchoare planctum et intra justos limites lamentari licet. Ge mens ergo et exclamans, non lamentatio nem perficit inchoatio enim lamentationis non est ipsa lamentatio, sicut initium viæ non ipsa via est, juxta magnum Basilium. ; Quis, inquit, illis, id est viris optimis, cum aliis, tum ex ipsius patria oriundis magis assidua familiaritate se adjunxit? Quis illos in majori pretio habuit? Bbid. Urbis Alexandrinæ n ὑπαρχο-delicet, quæ revera maxima erat. Quamvis igitur, " propter urbis magnitudinem, omnes fere laterent, vixque ullus notesceret, nemo illo clarior aut il lustrior ob temperantiam et sagacitatem. Ibid. C. Ibid. Ibid. Editi Lege cum editis. Concisam hanc et elegantem verborum oppositionem usurpare amat Pater. Omnia, inquit, ut unum, id est, omnes scientias ut unam, excoluerat, et nullus inter ma jores natu, nedum inter æquales, ita facili certo que pede hanc viam cucurrit; singula rursum ut omnia, omnes videlicet scientias ut unam callebat, et unamquainque ut omnes; omnium enim ut unius notitiam habebat, et uniuscujusque ut omnium. De astronomia et astro loquitur, cujus disciplina cum utilitatem, admirationem scilicet Creatoris ex corporum co lestium motu, tum periculum et vanitatem exponit, cum dicit et quæ quuntur. id est arithmetiz, quæ circa quantitates numerorum versatur, horum, linearum instar, trigonis, tetragonis, polygonisque Aguris variata; id est rationum et analogiarum quibus ad se invicem referuntur: de llic quædam deesse videntur.
col. 1187–1188page 58 of 94
PG 36:1187ὧν είρηται πλατύτερον ἐν τῷ εἰς τὴν Πεντηκοστὴν Καὶ τῆς θαυμασίας Ιατρικής. Μετ' ἐκεῖνον... ἀριθμοῖτο. Ἡ νῦν κακῶς... διαλυθείσα. Καὶ πρὸς... σταλῆναι. Συντυχία... ἄλογος. συντυχίαν ἄλογον καὶ ἀναίτιον λόγῳ διὰ τῶν ἡμετέρων υπομνημάτων. Καὶ τῆς θαυμασίας ιατρικῆς. Οὐκ είρω νευόμενος θαυμασίας εἶπεν, ἀλλὰ τὸ ὂν ἔφη· θαύ ματος γὰρ τῷ ὄντι ἀξία ἡ ἐκ τῶν φύσεων καὶ τῶν κράσεων μεθοδεύουσα, καὶ τῆς θεραπείας τοὺς τρό τους παραδιδούσα. Οὐ μὴν τῆς ἐμπειρικῆς καὶ τῆς ἀλόγου τριβῆς, ἢ καὶ βλάψειεν ἔστιν ὅτε τῇ ἀγνοίᾳ τῶν πρώτων αἰτίων· ὥσπερ ἐπιστημόνως θεωρούμενα τε καὶ διερευνώμενα, καὶ φυσικῶς τε καὶ λογικῶς συγκρινόμενα, ἀπαγγέλλουσι τὰς οἷον ῥίζας καὶ την γὰς τῶν νοσημάτων, ἐξ ὧν ἐκβλύζουσι καὶ τὰ ποικίλα τῶν παθῶν ἐκβλαστάνουσιν εἴδη, ὧν ῥιξῶν ταῖς κατὰ αλλήλοις τῶν φαρμάκων Ιατρείαις εκκόπτονται τι καὶ καταμαραίνονται τὰ βλαστήματα. 6. Μετ' ἐκεῖνον εὐθὺς ἀριθμοῖτο. Οὐδεὶς οὖν, φησὶν, ἀμαθῶς τούτῳ περὶ πρεσβειῶν ἀμφισβητήσειε· μέγα δὲ τῷ τοιούτῳ τῷ περὶ πρωτείων φιλονεικοῦντι, παραχωρούντι Καισαρίῳ τὰ πρεσβεία, ἐν τοῖς δευτέροις τὸ πρεσβεῖον λαμβάνειν. 764 3. Ἡ νῦν κακῶς ὑπὸ τοῦ φθόνου διαλυθεῖσα. Θέας αξία ξυνωρὶς τῇ μητρὶ καθορώμενοι, ἥτις νῦν, φησί, θανάτῳ ὑπὸ τοῦ φθόνου λέλυ ται. Σωματοποιεῖ δὲ καὶ προσωποποιεῖ τὸν φθόνον, πράγμα μὴ καθ᾿ ἑαυτὸ συστῆναι δυνάμενον. Μὴ οὖν τὸ τῆς φύσεως ἐπιτίμιον τέως ἔχων αἰτιᾶσθαι τὸ κα κῶς εἶπε λυθῆναι· οὐκ οἶδ' ὅπως, ἢ μή ποτε ἀνά γων εἰς τὸ πρωτότυπον τοῦ φθόνου, οὕτως ἔφη· ἐξ ἐκείνου γὰρ ὅ τε φθόνος καὶ ὁ θάνατος, λέγει, τοῦ τὸν φθόνον γεγεννηκότος Σαταν. 4. Καὶ πρὸς βασιλέα πρεσβείαν σταλῆναι. Οἶμαι, Κωνστάντιον λέγει, μὴ παρόντα μέν ἀπὸ δὲ κοινοῦ δόγματος συγκλήτου, πρεσβευτήν τοῦτον σταλῆναι, ὥστε την πρώτην πόλιν τῷ πρώτῳ τῶν σοφῶν, είτουν Καισαρίῳ, κοσμηθῆναι, εἰ πρώτην ὡς ἀληθῶς εἶναι δεῖ, καὶ τῆς ἐπωνυμίας ἀξίαν. 14. Συντυχία τις ἔδοξεν άλογος. Όπερ οὐκ ἀπὸ γνώμης καὶ βουλῆς γίγνοιτο, ἁπλῶς δὲ συμ βἂν οὕτως, συντυχίαν ἄλογον εἶπε καὶ ἀναίτιον· ὅσε γὰρ μὴ μεριμνήσαντες, μηδὲ προβουλευσάμενοι, ἁπλῶς δ' οὕτως ἐπιτύχοιμεν, εἶεν ἂν τοιαῦτα, οἷον εἰ προϊόντες μὴ σκοπὸν βίβλον ὠνεῖσθαι, ἐπιτυχόντες δ' ώνησαίμεθα· τυχηρὰ ταῦτα καὶ ἄλογος συντυχία τὸ αὐτόματον δὲ σπάνιον, καὶ πάσης τέχνης ἐκτὸς καὶ προσδοκίας. Οἷον, σεισμού γεγονότος, ἐξ ὅρους λίθον σπασθῆναι, θώκου τύπον ἔχοντα· οἷά τινα καὶ τοιαῦτα· σπάνια δ' ὅμως καὶ οὐχ ὡς ἐπὶ πολὺ ὁρᾶται. Τῶν δὲ συντυχικῶν ὡς ἐπὶ πλεῖστον ἡ σύμβασις, καὶ τέχνης καὶ προσδοκίας ἐγγὺς καὶ φύσει οὐκ ἀδύνατον. Ὁ πάντα Καισαρίφ πολύς. πολύς 763 8. 'Ο πάντα Καισαρίῳ πολύς. Ο κατά πάντα, φησί, τίμιος ἐγὼ καὶ πολὺς, είτουν μέγας, ώς οὐδενὸς ἐκείνῳ τιμιωτέρου ὄντος ἐμοῦ, καὶ πολλού ἀξίου τυγχάνοντος.
quo fusius tractavimus in commentariis nostris ad sermonem de Pentecoste. Non ironice admi rabilem vocat artem medicam, sed quod verum est dicit. Vere enim admiratione digna videtur ars quæ exploratis naturis et temperamentis, therapeu ticæ exponit regulas. Non loquitur enim de arte illa empirica et insulsa quæ non semel, ex igno rantia primarum causarum, nocere potest: quæ causæ juxta scientiæ regulas consideratæ, investiga tæ, necnon inter se secundum natura et rationis le ges collatæ, morborum quasi radices et fontes pa tefaciunt, ex quibus variæ affectionum species sca turiunt et germinant: hæc autem pravarum ra dicum prava propago congruis medicamentorum adhibitionibus succiditur et marcescit. Nemo igitur, inquit, ita ineptus erat ut illi primas invideret; imo, si quis primas ambiret, ille in maximi honoris loco habebat illas Cæsario concedere, primumque inter secundos obtinere locum. Par contemplatione dignum matri videbantur, quod nunc, inquit, morte per invidiam dissolutum est. Corpus et personam invidiæ tribuit, quæ per se subsistere nequit. Non ergo hanc malam dissolutionem quasi poenam na turæ humana indictam exponit, quod probabiliter facere potuisset. Sic autem loquens quid sibi vo luerit nescio, nisi forte ad patrem invidiæ alluse rit. Ex eo enim invidia et mors, inquit, nempe Sa tana invidiæ patre. Constantium, ni fallor, indicat, ad quem absentem, communi senatus de creto hic legatus missus est, rogaturus ut princeps civitas viro eruditorum principe ornaretur, si modo primaria revera urbs et nomine suo digna futura esset. Quod absque omni consilio et deliberatione accidit, hoc (eventum fortuitum ratione et causa carens) appellat. Ad id genus pertinent, quæcumque faci mus nullo de bis inito consilio, nulla prævia medi tatione, ut si, v. c., nihil de emendo libro cogi tantes egressi, illum nobis obvium factum ema Ibid. Ibid. Col. Ibid. Ibid. mus hac fortuita sunt, hic est cæcus casus. Spon tanea vero (aŭtóµata) raro, inopinatoque et absque omni arte causante flunt: Sic v. c. terræ motu facto, saxum evellltur sedilis figuram habens, et alia id genus, quæ vix semel et iterum conspicere datur. Res vero fortuite sepius occurrunt, illasque aliquando sic exspectationi nostræ respondere possibile est, ut artem quamdam in causa habere vi deantur. In omnibus, in quit, honoratus ego et (mulius), id est ma ¡gnus, siquidem in majori pretio me quam omnes alios habebat et magni faciebat. Vide infra, ad orationem 41, in Pentecosten. Col. Forsan leg. el.
col. 1189–1190page 59 of 94
PG 36:11893. Μάλλον δὲ ὁ πόθος πρεσβύτερος Τουτέστιν, οὐ τηνικαῦτα ἔγνων φιλοσοφείν, ἀλλὰ πολύ πρότερον. Ο γὰρ τῆς φιλοσοφίας πόθος ἐνὴν μοι καὶ πρὸ τούτου τοῦ καιροῦ, κἂν ὁ βίος τῆς τοιαύτης ἐφέσεως ὕστερος, καὶ οὐ τῷ πόθῳ ἅμα προσγέγονεν. 5. Τὰ πρῶτα τῆς παιδεύσεως. Τα τίμια καὶ προτιμότερα, ήτοι τοὺς λόγους, καὶ τῆς παιδεύσεως τὰ ἐξαίρετα, ὡς ἂν (48') ναῷ τῇ πατρίδι ἀνατεθεικότα ἀνάθημα, τὸν ἔπαινόν τε καὶ τὰ ἐγκώμια, καὶ ἐντού τοις θαυμασθέντα. Δόξης δὲ ἐπιθυμία, φησὶ, καὶ τοῦ προΐστασθαι τῆς πατρίδος, τοῖς βασιλείοις δίδωσιν ἑαυτὸν καὶ τὰ ἑξῆς. 11. Πολυστὸν τετάχθαι παρὰ θεῷ κρεῖτ τον. Κρείττόν έστιν ἔσχατον καὶ μετὰ πολλοὺς παρὰ Θεῷ τετάχθαι, ἢ παρὰ τῷ κάτω βασιλεῖ πρωτεύειν. Μέμψεως δὲ οὐκ ἄξιον κέκρικε τὸ ἑαυτὸν τοῖς βασι λείοις δεδωκέναι Καισάριον· τὸ γὰρ φιλοσοφεῖν οὐ πολλῶν, φησί, διὰ τὸ χαλεπὸν καὶ ἐπίπονον· ὅσῳ γὰρ μέγιστον καὶ λυσιτελέστερον, τοσούτῳ καὶ χαλεπόν. Τῶν γὰρ ὑπὸ τῆς θείας προνοίας προσκεκλημένων ἐστὶ τοῦτο, ἥτις καὶ χεῖρα βοηθείας τούτοις καλῶς ὀρέγει· καὶ τὸ μὲν μέγιστον τοῦτο, οὐ μικρὸν δὲ καὶ τὸ τοῦ δευτέρου βίου, καλοκαγαθίας μεταποιεῖσθαι, καὶ πλείω τῶν κάτω λόγον ἔχειν Θεοῦ καὶ τῆς ἑαυ τοῦ σωτηρίας. 768 2. "Αμισθον δὲ τὴν τῆς τέχνης φιλ ανθρωπίαν. Σημείωσαι ὅπως τοῖς ἐν τέλει καὶ ἀξιώ ματι μόνον τὴν τῆς τέχνης άμισθον εἶπε φιλανθρωπίαν, ἀλλ᾽ οὗ πᾶσιν ἁπλῶς. 8. Καὶ οὐδὲν (49') 'Ιπποκράτους ορκιστοῦ προσδεόμενος. Ορκον ἐγγράφως καταλέλοιπεν Ιπ ποκράτης μηδὲν τῆς φιλανθρώπου ταύτης τέχνης νοθεύειν, μήτε δολοῦν, ἀλλ' οὐδὲ μισθαρνεῖν· οἱ γὰρ μισθαρνέοντες, φησί, δουλεύειν ἀναγκάζουσι τὰς ἐπι Σήμας. 5. Μείζω τῆς φαινομένης εἰς τὸ κοινὸν εὐσεβείας. Μεγάλης οὔσης καὶ τῆς εἰς τὸ φαινόμενον καὶ κοινὸν εὐσεβείας, μείζω τὴν κατὰ τὸν κρυ πτὸν ἄνθρωπον, τῷ Θεῷ παριστὰς καὶ γνωρίζων εὐο σέβειαν. Μᾶλλον πρεσβύτερος. Τὰ πρῶτα τῆς παιδεύσεως ἀναθέντα τῇ πατρίδι. τοῖς βασιλείοις δίδωσιν, Πολλοστόν... κρείττον. *Αμισθον... φιλανθρωπίαν. Καὶ οὐδὲν... προσδεόμενος. Τα Μείζω... εὐσεβείας. 10. Οὐ λογικῶς μόνον. "Εστι γὰρ καὶ εὐ Οὐ λογικῶς μόνον. σεβῶς. Πῶς οὖν καὶ τί τὸ διάφορον ἀμφοῖν; Εστι γὰρ τὸ λογικῶς ἀποδεικνύναι κατὰ τοὺς τῆς λογικῆς φιλοσοφίας συλλογισμούς, ἀνασκευάζειν τε καὶ κατα σκευάζειν· ἀλλὰ καὶ εὐσεβῶς καὶ πνευματικῶς ταῖς θείαις χρώμενον Γραφαῖς, καὶ οὐκ ἀνειμένως, φησί, καὶ ὑπτίως καὶ ἀσθενῶς, ἀλλὰ καὶ σφόδρα διαπύρως καὶ ἐνδιαθέτως ἐπιχειρεῖν. 13. Ελύσσα καθ' ἡμῶν βασιλεὺς ὁ δυσ ώνυμος. Ἰουλιανὸν λέγει, οὗ καὶ τὸ ὄνομα ως μικροῦ δύσφημόν τε καὶ κάκιστον· ὅς, φησὶν, ἐκ τῆς εἰς Χριστὸν ἀθετήσεως, ἀντὶ τοῦ διὰ τὴν ἀθέτησιν Χοι ὁ μὲν πόθος προ ἐν. αὐτόν. μηδέν. ἄνευ μισθοῦ καὶ ξυγγραφής Ελύσσα... δυσώνυμος. ἣν χρηίζωσι μανθάνειν, οἱ γάρ... Επιστήμας, ἀφιλαργυρίαν
Ibid. Ibid. ibid. Col. Ibid. Ibid. G id est, non tunc tem poris, sed jamdudum philosophari mihi statutum erat. Philosophiæ enim desiderium ante hoc tem pus me subierat, quamvis serius illud actu com pleverim, nec votum practica statim vita consecuta sit. Caesarium, inquit, postquam patris pretiosiora in genii sul monumenta, scripta scilicet, et scientia suæ primitias, necnon admirationem sut et laudes publicas quasi in templo dedicasset, glorie cupi ditas et patriæ tutelam suscipiendi votum ad an lam regiam compulit, etc. Praestat apud Deum inter postremos censeri quam apud regem terrenum primas ferre. Non reprehensione lignum censet Cæsarium quod se in aulam contulerit. Philoso phari enim, inquit, non multorum est; res siqui dem ardua est et laboriosa coque difficilior quo utilior et sublimior. Hoc enim illis tantum possi-, bile est quos divina providentia vocavit, ipsis au xilium ferens et amicam manum porrigens. VeruMR tamen etsi id vitæ genus primum sit et nobilissi mum, non tamen secundum parvi faciendum est, quo quis probitati studens majorem Dei salutisque suæ quam terrenarum rerum rationem habet. Notanda agendi ra tio qua proceribus tantum, non autem omnibus indiscriminatim gratuitam artis humanitatem pro ponit. scriptis reliquit jusjurandum suum Hippocrates, quo recipit se nullo modo humanam illam artem adulteraturum aut depravaturum, neque ex ea quæstum facturum hoc enim agentes, inquit, servitutem scientia im ponunt. Etsi non modica illius pie tas in publico spectaretur, majorem tamen, quar tum ad absconditum hominem, Deo offerebat et no tam faciebat. Ibid. Pro veritate enim pie etiam certari potest. Quomodo? et in quo differt uterque certandi modus? Dialectice videlicet certat qui de monstrationes juxta logicæ regulas exponit, argu inentaque destruit vel struit dicit autern Casa rium pro veritate certare pie et spiritualiter, sa cris videlicet Scripturis innixum, non debiliter, nec supino remissoque animo, sed vehementer et ſerventi impetu adversarios urgentem. Ibid. Editi Forsan leg. Lege EDIT. Editi V. Hyppocratis Jusjurandum, t. 42-44 ed. Lin den, praesertim p. 43, lin. 2. Sed ibi medicus artem suam alios educturum, Julianum dicit, cujus, utpote scelerati, nomen infandum est et pessi mum. Qui, inquit, postquam in seipsum primum, per Christi ejurationem (scripsit enim x he jurat. Sedem loci, non inveni. De decenti ornatu, L. 1, p. 55, 1. 4, Hippocrates quidem inter virtutes medici enumerat, sed de constituenda ab ipso mercede fuse agit Præceptionib. c. 4. Alii me liora dent.
col. 1191–1192page 60 of 94
PG 36:1191ἀθετήσεως διὰ τὴν... ἀθέτησιν) στοῦ, καὶ καθ᾿ ἑαυτοῦ ἐμαίνετο πρῶτον, καὶ τοῖς ἄλη Καὶ τὸ μὲν πρῶτον. Καὶ λόγῳ... δυνατόν. Λόγων οικειότητι προσαίνειν, (ὡς λόγοις ᾠκειωμένον αὐτῷ) Καὶ γὰρ καὶ λογικάς. διαλεκτικάς σοφιστικάς Το περιβόητον τούτο.? Ο Ο Καὶ ὡς διδοὺς μᾶλλον χάριν. χωρούσι προσσαίνειν. προσαίνων. σ προσστάς λοις ἤδη ἀφόρητος ἦν καὶ ἐπαχθής· καὶ ὑποκλέπτων ἐν πλάσματι ἐπιεικείας τὸν διωγμόν. Οὐδὲ κατὰ τοὺς ἄλλους Χριστομάχους καὶ διώκτας, μεγαλοψύχως και περιφανῶς ἑαυτῷ περιεγράφετο τὴν ἀσέβειαν εἰς τοὐμφανές, οὐδὲ εἰς ἑαυτὸν ὅλην τὴν ἀσέβειαν ἀριδήλως ἐδείχνυ. 769 1. Καὶ τὸ μὲν πρῶτον. Τοῦτο πρῶτον σοφίζεται καὶ τεχνάζεται, τὸ πάσχοντας ὡς Χρι στιανούς (τουτὶ γὰρ τὸ προυργιαίτερον ἦν ὡς δῆθεν κακούργους κολάζεσθαι, πρόφασιν κακουργίας του τοῖς ἐπιτιθείς. Δεύτερον δὲ τέχνασμα δηλονότι, οὐ τυραννίδος καὶ βίας, ἀλλὰ πειθούς ονόματι, καὶ λόγοις ποικίλοις καὶ ἀπατηλοῖς πείθειν ἐπεχείρει, καὶ πλοκαῖς καὶ σκολιότησι τῶν ἐκείνου συριγμῶν ὁ σχολιὸς ὄφις ἠνάγκαζεν ἡττᾶσθαι τοὺς ἀθλητάς. ὡς ἂν αὐθαιρέτως δῆθεν χωροῦντας (50%) πρὸς τὴν ἀσέβειαν, μεῖζον ᾗ τοῦ κινδύνου τὸ τῆς αἰσχύνης αὐτοῖς. 11. Καὶ λόγῳ καὶ ἔργῳ πρὸς τὸν ἐν ὑμ φοτέροις δυνατόν. ᾿Αθλητὴς ἔτοιμος ἦν καὶ λόγῳ καὶ ἔργῳ πεφραγμένος πρὸς τὸν ἐν ἀμφοτέροις δυνατόν. "Ηδη γὰρ καὶ τῇ τῶν λόγων δεινότητι μέσ γαν τὸν τύραννον εἶπε, καὶ τῇ τῶν ὅπλων πληθύν, οἷς καὶ τὸν ἀθλητὴν πλισεν λόγῳ καὶ θείᾳ δυνάμει Χρι στός. Λόγων δὲ οἰκειότητι προσαίνειν τουτέστι, κολακεύειν, ὡς λόγοις ᾠχειωμένον αὐτῷ καὶ οὐκ ἀμαθῆ, περιχαίρων καὶ χαριεντιζόμενος· εἶτα καὶ δεδιττόμενος πάλιν τῇ ἐξουσίᾳ. 13. Καὶ γὰρ καὶ λογικάς. Οὐ πρὸ πολλοῦ περὶ τῶν λογικῶν ἡμῖν ἐσημειώθη· ὡς συλλογισμούς καὶ ἀποδείξεις αινίττεται· διαλεκτικὰς δὲ, τάς σου φιστικάς· στροφάς γάρ τινας καὶ κομψὰς λέξεις σημαίνει. 772 8. Τὸ περιβόητον τοῦτο. Ποιον; Τὸ ὦ πατρὸς εὐτυχοῦς· τῆς εὐτυχίας καὶ εὐπαιδίας θαυμάζειν· δυστυχῶν δὲ παίδων πάλιν φησί, διὰ τὴν εὐσέβειαν, ἣν δυστυχίαν ὁ δυσσεβὴς ἀπεκάλει, ἐν ᾗ καὶ τιμῆς ἠξιῶσθαι φάσκει, τῇ κοινωνίᾳ τῆς τοῦ ἀδελφοῦ εὐτυχοῦς δυστυχίας καὶ ἀτιμίας. Τ γὰρ τοιαύτῃ ἀτιμίᾳ, τιμῆς μάλιστα τῇ τῆς τύχης κοινωνίᾳ ἠξίωσε. Φυγάς οὖν ὁ μακάριος ἐκεῖθεν πρὸς ἡμᾶς ἐπανήκει· τροπαιοῦχός τε καὶ περιφα γέστερος τὴν ἀτιμίαν ταύτην, παρὰ τὴν τοῦ λοιποῦ βίου λαμπρότητα. 4. Καὶ ὡς διδοὺς μᾶλλον χάριν. Επεν ελθόντων γὰρ Χριστιανοῖς τῶν πραγμάτων μετὰ δό ξης καὶ τιμῆς, καὶ μεθ᾽ ὅσων καὶ οίων μαρτυριών, τοῖς βασιλείοις, φησίν, ἀναλαμβάνεται, ὡς χαριζόμενος μᾶλλον αὐτοῖς, ἢ παρ' αὐτῶν τι χάριτος κομι ζόμενος. προστάς. προστήσῃς προστήσης. προσστάς
coaem sensu ac insaniisset, jain aliis quoque gravis erat et into lerabilis, persecutioni humanitatis larvam impo nens. Non eæterorum enim Christi hostium et per secutorum in modum magno animo impietatem professus est, neque eam in se palam suscipere et manifestare est ausus. Hoc primum artificium ex cogitavit, ut qui Christi causa patiebantur (illud enita honorabilius erat) eos tanquam facinorosos eruciatu aliceret, improbitatis notam illis impo nens. Alterum, quod neminem tyrannice violenter que ad apostasiam compelleret, sed persuasionem tatum multiformnemque et dolosum sermonum ap paratum adhiberet; cujus sibilorum variis lenoci niis cedere athletas Christi vafer serpens cogebat. [Magis enim proficere sibi videbatur Julianus] si Christiani sponte impietatem amplecterentur, infa miam inde contrahentes, quam si id periculi melu facerent. Promptus et paratus athleta erat, opere et sermone munitus adversus hostem in utroque genere pollentem. Jam enim dixerat tyrannum multum esse in armis et magnum in dicendi facultate, adversus quæ athletam suum arnavit Christus sermone et virtue cœlesti. autem id est adulari [Casa rium] quasi sibi communione eloquentiæ conjun ctum et scientia non expertem, idque exsultando et gloriando. Modo expositum est, quæ ad logicam pertinent, circa demonstrationes et syl logismos versari. Hic vero loci loyixas dixit pro vel nonnullas enim argutias ambitiosaque verba significat. Quale Illud scilicet felicem patrem! inquit, felicitatem talium liberorum patris admirans; sed, infelices liberos! addidit, ad pietatem scilicet respiciens quam impius ille in felicitatis instar habebat; propter quam tamen Cœ sarium honoratum fuisse ait, ignominia et' beatæ infelicitatis cum fratre participem factum: magis enim illum tali dedecore nobillavit Julianus) quam si cum ipso fortunam suam participasset. Εxsu! ergo beatus, inquit, ad nos redit, tropae ornatus, atque ob talem.ignominiam clarior quam of reliquæ vitæ splendorem. Postquam res ad Christianos rediissent cum maximo honore et gloria, inquit, cum quot et quantis testimoniis! in aulam rursum receptus est, velut ipse beneficium potius dans quam aliquo munere donatus. (30') Lege cum editis. Sic cod. pro In textu cod. Reg.524 habet Græci omnino sibilantes in pro nuntiatione fere non duplicant. Inde tot librario rum errores in codd. Quæ autem ego olim monui, ad Longi Pastor. p. 173, nonnisi de ante ot vi tando dicta esse volui. Plat. Euthyd. p. 304, D, dedit primus Heindorf.: codd. habent Col. Ibid. Ibid. Col. Ibid. Schol. ad Soph. Τrach. 1185 etiamnum legitur pro Hemsterh. Ad ditam uiss. ad Stephani Thesaur. unice probat. Etiam ante x unum tantum o tolerasse Græ cos librarios docet me Boissonad. ad Anecdot. t. ll, p. 355, et t. 5, p. 251, ob vitandam xaxopwvlav, ut ibi docent grammatici veteres.
col. 1193–1194page 61 of 94
PG 36:1193773 3. Τὴν οὐ πολλοστὴν ἀπὸ βασιλέως διέπων ἀρχήν. Ἀντὶ τοῦ, μεγάλην ἀρχὴν καὶ οὐ μετὰ πολλὰς ἑτέρας ὑστάτην. 4. Ἡ δέ έστι (54'), ταμεύειν βασιλεῖ τὰ χρήματα. Τουτέστι, συλλέγειν καὶ συντηρεῖν ἐν ταμιείοις· ἔοικεν αὕτη φορολογία εἶναι. 5. Αρπάσαντα τὸν καιρὸν εἰς νουθέτησιν. Τοῦ σεισμοῦ τὴν πρόφασιν καὶ τὸν καιρὸν λέγει, τοῦ ἐν Νικαία μεγίστου γεγονότος, ὑφ' οὗ καὶ τῷ συμ πτώματι σκεπασθεὶς διεσώθη. Καὶ λοιπὸν διενοεῖτο, μεταθέμενος τὴν στρατείαν διὰ τὸν κίνδυνον, ἀμεί βειν καὶ τὰ βασίλεια, ὅπερ καὶ ἐκ πολλοῦ πρὸς ἐμὲ γράφων ἔπειθεν· ἐμὲ δὲ τὸν καιρὸν ἁρπάσαντα εἰς νουθέτησιν τοῦ κινδύνου, μὴ διαλιπεῖν ὑποτιθέναι, ἐν τοῖς χείροσιν ἀεὶ μὴ καλινδεῖσθαι τὴν οὕτω φιλόσοφον ψυχήν. 9. ᾿Αλλὰ τοῦ μὲν σεισμοῦ κρείττων ἐγέ νετο. ᾿Αλλὰ γὰρ τοῦ μὲν σεισμοῦ κρείττων ἐγένετο οὐκ ἔτι δὲ καὶ τῆς νόσου· τὸ μὲν γὰρ ἴδιον τῆς αὐτοῦ ἦν εὐσεβείας, τὸ παραδόξως διασωθῆναι· τὸ δὲ κοι νὸν πρὸς τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους· άνθρωπος γάρ ἦν, οὐ μὴν τὴν φύσιν ἀθάνατος. 13. Καὶ προβλαβεν ή παραμυθία τὸ πάθος. Τὸ τοῦ θανάτου πάθος προέλαβεν ἡ παραμυθία τῆς ἀπὸ τοῦ σεισμοῦ σωτηρίας, όπως τῷ θανάτῳ αὐτοῦ ὕστερον, τῇ λύπη ώσπερεί κατασεισθέντες καὶ κατα πεσόντες, τῆς τότε σωτηρίας τῷ παραδόξῳ, φησὶν, ἐγκαυχησώμεθα. 3. Μαρτύρων βήμασι πομπευόμενος. Τουτέστι, παραπεμπόμενος, καὶ ὡς ἐπινικίῳ πομπῇ δορυφορούμενος, καὶ ἐν βήμασι μαρτύρων δοξαζόμενος, ὡς ἂν τῆς σοροῦ ἐν τοῖς βήμασιν ἀποτιθεμένης, ὡς μάρτυρος τῶν μαρτύρων· λαμπροφορίαν δὲ μητρὸς ὑποληπτέον τὴν ἐξαλλαγὴν τῆς λαμπράς ἐσθῆτος, ἀποσεισαμένης τὴν πενθήρη, διὰ τὴν τῆς μαρτυρίας δόξαν καὶ τὴν εὐσέβειαν, καὶ ὥσπερ εὐφραινομένης, ἀλλ᾽ οὐκ ἀθύμως ἀλυούσης. νεόκτιστον δὲ ψυχήν, ὡς ἐν ἐσχάτοις ἀνακτισθεῖσαν, καὶ τῷ δι᾽ ὕδατός τε καὶ Πνεύματος ἀναμορφωθεῖσαν βαπτίσματι. 676 4. Ο πικρὸς λίθος. Πικρὸν τοῦτον καλεῖ τὸν οὐδὲν ἑπταικότα λίθον· δηλονότι ὡς καλύ ψαντα τὸ μὴ καλύπτεσθαι ἄξιον σῶμά τε καὶ κάλλος ἔθος δὲ καὶ τοῖς ἁγίοις ἐν καιρῷ λύπης μεγάλης καὶ σφοδράς, μηδὲν δύσφημον ἄλλο, ἀλλ᾽ ἢ τοῖς ἀψύχοις ἐπαρᾶσθαί τε καὶ κατηγορεῖν· ὡς Δαυΐδ· Ορη τὰ Γελβουέ 11. Καὶ ἀλογία μᾶλλον (52'). Αλογία γάρ ἐστι καὶ σκότωσις νοῦ τῷ ὄντι, ἡ ἐκ τῶν τοιούτων ἀφοσίωσις τῶν ἀπελθόντων. 12. Τὸ δ' ἐμὸν δῶρον, λόγος, φησὶν, ἐστὶ, καὶ τὰ ἑξῆς. 2. Τὰς ψευδομένας τιμάς. Τὰς ἀνυπάρ στους καὶ ἀνυποστάτους· τοιοῦτον γὰρ τὸ ψεῦδος καὶ λεγόμενον οὐχ ὑφίσταται, ὁποία καὶ ἡ τῶν αἰσθή ἦν. Τὴν οὐ πολλοστὴν... ἀρχήν. Η δέ ἐστι... τα χρήματα. Αρπάσαντα... νουθέτησιν. Ἀλλὰ τοῦ... ἐγένετο. Καὶ προὔλαβεν... τὸ πάθος. Μαρτύρων βήμασι πομπευόμενος. λαμπροφορίαν (νεόκτιστον) Ο πικρός λίθος. Καὶ ἀλογία μᾶλλον. Τὸ δὲ ἐμὸν δῶρον λόγος. εστί. Τὰς ψευδομένας τιμάς. μάλλον καὶ ἀλογία πάθους.
Col. bid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Ibid. Editi II Reg. 1, 21. id est praeclaram, nec multis inferiorem. id est colligere pecu nias collectasque in gazophylacio servare. Hoc mu nus tributorum exactio fuisse videtur. Ad occasionem allu dit quam arripuit ex vehementi terræ motu Nicææ exorto, e quo ipsa ruina protectus Caesarius incolu mis evasit. Exinde meditabatur a rebus periculo obnoxiis militiam transferre, sibique commutare aulam, quemadmodum mihi per litteras jampridem signifcaverat: Mihi, inquit, qui hanc occasionem de periculo monendi arripiens, non cessabam hanc tam philosophicam animam hortari ne semper in deterioribus rebus volutaretur. Re enim vera terrae motu superior fuit, morbo vero non item. Illud enim propter pietatem proprium habuit, ut miraculose salvaretur; hoc cum czleris commune: homo enim erat, nec sane natura immortalis. Mortis ejus cala mitatem antevertit consolatio divinitus receptae in terræ motu salutis, ut ipsius morte postea concussi et quasi mœrore prostrati, admirandæ hujus sal vationis memoria gloriaremur. id est de ductus, quasi triumphali pompa comitatus, et sacrariis martyrum dignatus, ejus videlicet loculo, utpote martyris, in sacrariis martyrum deposito. Matris vero intelligendum est de susceptione vestis splendids, excussa scilicet fu nebri, propter gloriosum alii martyrium pietatem que; ipsa siquidem mater exsultabat nedum luctui remisso se dederet. Recens creatam dicit fratris animam, quippe quæ ultimis vitæ tem poribus regenerata sit perque Spiritum et aquam in baptismate transformata, Amarum vocat lapidem qui nullius casus causa exstitit, quod videlicet operturus esset corpus et pulchritudinem, quæ celari minime opor tebat. Solent autem viri sancti, cum magno et vo bementi dolore premuntur, nullum acerbis verbis impetere nisi res inanimatas in quas maledicta et objurgationes jactant, ut David, Montes Gelboe, inquiens, etc. Insaniam enim: et excita tem mentis arguit hoc modo vita functis paren tari. Supple Neum. inquit, munus oratio est, etc. Id est non revera exsis tentes, non subsistentes. Tale est enim nienda cium: ne prolatum quidem subsistit: sic et phan Editi
col. 1195–1196page 62 of 94
PG 36:1195σεων πλάνη μικρὸν γὰρ θέλξατα, ἀπέστη θάττον, ὡς ἐνύπνιον ἐξεγειρομένου. Οὗ μικράν... δεξάμενοι. Τί λοιπὸν ἔτι. Καὶ τοῦτο ὑμέτερον. Οὐδ' ό... βίος μακρός. Πόσον ἡμᾶς ἔφθη Καισάριος; Καὶ παλαιστῶν μέτρον. δῶρον Πάντα ματαιότης ματαιοτήτων. Τέλος λόγος... Θεὸν φοβοῦ. Και.... πρὸς τὰ ἄνω. εὑρίσκοιμεν. ανθρώπων. Δύσις ζωῆς μτο λύσις πνοῆς 6. Οὗ μικρὰν ἀποῤῥοὴν ἐνταῦθα δεξάμενοι. Τὸ ὅσον ἐν ἐσόπτροις καὶ ἐν αἰνίγμασι, τὴν τοῦ καλοῦ ἔχομεν φαντασίαν, καὶ οἷον ἀποῤῥοιάν τινα καλλονῆς καὶ ῥανίδα, αὐτῇ δὲ τῇ πηγῇ τοῦ ἀγαθοῦ, μετὰ τοῦτο ἐντύχοιμεν, καὶ τῆς περὶ τὸ καλὸν ἐνε ταῦθα σπουδῆς καὶ φιλοπονίας, τὴν τελεωτέραν ἐκεῖσε, καθαρῷ τῷ νῷ καθαρὰν ἐποπτεύσαντες ἀλήθειαν, μισθὸν τοῦτο εὑρίσκομεν ὅπερ δήπουθεν καὶ τέλος ἐστὶ τῆς ἡμετέρας μυσταγωγίας. Τι λοιπὸν ἔτι; Κατὰ τὴν τῶν ἐπιταφίων τεχνικὴν διαίρεσιν, πρόεισι καὶ αὐτῷ ὁ λόγος· μετά γὰρ τὴν ἔκθεσιν καὶ τὴν τῶν πρακτέων ἐξάπλωσιν τῶν κεφαλαίων, τέλος καὶ παραμυθίᾳ τῶν προσηκόν των οἱ παλαιοὶ κέχρηνται. 777 3. Καὶ τοῦτο ἡμέτερον. ὑπεραπολογεῖται μὴ θαυμαστὸν γέρουσι δόξαι, νουθετεῖν τὸν νέον, φησίν, ἐμέ, εἴ τι καὶ ἄμεινον λέγειν ὑμῶν δοκῶ· ὑμέτερον γάρ ἐστι καὶ τοῦτο, τῶν καὶ τοῦ εἶναι καὶ τοῦ εἰδέναι ἡμῖν αἰτίων. 7. Οὐδ' ὁ πᾶς ἀνθρώπου βίος μακρός. Τῇ θείᾳ φύσει καὶ ἀτελευτήτῳ παραβαλλόμενος, την σὶν, οὐδὲ ὁ πᾶς ἀνθρώπου βίος καὶ ἡ ζωὴ μακρός ἐστιν οἱ τὰ ἑκατὸν εἴκοσι τυχὸν τῆς ζωῆς ἔτη οὐχὶ δὲ τὸ τῆς ζωῆς λείψανον ἡμῶν καὶ τὸ λειπόμενον ἔτι· πρὸς γὰρ τὸ, Πόσον ἡμᾶς ἔφθη Καισάριος; ὁ σκοπὸς ὁρᾷ· δύσιν δὲ τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς (54') τὸν θάνατον εἶπε. 7. Καὶ παλαιστῶν μέτρον. Μετρητὸν λέ γει ἀριθμόν· μέτρου γὰρ εἶδος ἡ παλαιστή. παλαιστὰς ἔθου τὰς ἡμέρας μου, φησὶν ὁ Δαυΐδ εἴτουν μετρητάς παλαιστὴ δέ ἐστι μέτρον, τεσσάρων δακτύλων ἐπαλλήλως συντεθειμένων, ἢ καὶ πὺξ εἴσω κλιθέντων τῶν δακτύλων, δ καὶ δῶρον καλεῖται. Ησίοδος (55') Τρισπίθαμον δ' ὄψιν τάμνειν δεκαδώρῳ ἀμάξῃ. 780 14. Πάντα ματαιότης ματαιοτήτων. Είρηται περὶ ματαιότητος, ὅτι τὸ εἰκῇ γινόμενόν ἐστιν ἢ λεγόμενον· ἢ καὶ ὡς ἄτη καὶ βλάβη ανόνητός ἐστιν· ὁ δὲ ἀνωφελὲς καὶ ἄτη ἐστὶ, τρόπον τινά βλάβη ἐστίν· ὁ δὲ Ἐκκλησιαστὴς οὐχ ὡς ἀνύπαρκτόν τι, ἀλλὰ πνεύματός τε καὶ αὔρας ὡς ψυχῆς προαίρεσιν ἔχον. Κατὰ τὸν νοῦν τοῦ διδασκάλου εξείληφε το ῥητόν· ἄλογος, φησίν, ὁρμὴ ψυχῆς ἐστι, καὶ ἀνθρώπου περισπασμὸς ἀκερδής. 3. Τέλος λόγου, τὸ πᾶν ἄκουε, τὸν Θεὸν φοβοῦ. Σημείωσαι τοῦτο, φησί, μόνον κέρδος τῆς ἐνταῦθα ζωῆς, διὰ τῆς ταραχῆς καὶ ἀνωμαλίας τῶν ὁρατῶν, ἐπὶ τὰ ἑστῶτα ὁδηγηθῆναι καὶ μένοντα. 1. Καὶ τῷ πνεύματι φέροντι πρὸς τὰ λαιστάς παλαιάς. Παλαιστές
tasmata quibus sensus decipiumtur, postquam pau lisper nobis illuserint, statim evanescunt velut somnium evigilantis. Tanquam per specula et ænigmata aliquam habemus imaginem, et quasi fluxum et guttulam summæ pulchritudinis; utinam vero ad ipsum perfectionis fontem perveniamus, puraque mente puram veritatem aliquando intuen tes, hanc mercedem laboris hic in studio virtutis exhausti inveniamus, ut ibi perfectiorem virtutem consequamur, qui est sacra nostræ disciplinæ finis. Juxta leges rhetoricæ quæ ad laudationes ſunebres spectant, Basilii sermo pro greditur: expositis enim ordineque tractatis ora tionis capitibus, solemne erat antiquis, cum finem dicendi facerent, in consanguineorum consolatio nem orationein convertere. Se excusat ne ntrum se nibus videatur, Si ego, inquit, juvenis admonendi munus suscipiam, et aliquid rectius quam vos ipsi dicere videar: nam et hoc quoque vestrum est, qui vitæ nobis et scientiæ auctores exsistitis. Si cum divina et sempi terna natura comparetur, inquit, ne tota quidem hominis vita in terrisque conversatio longa est; vigesimum nempe supra centesimum annum vix aquam attingens, nedum hæ vitæ reliquiæ quæ nobis supersunt, illud enim præoccupat quod mox dicturus est, nempe, (quantum nos antevertit Casarius?) Mortem autem occasum appellat vitæ humanæ. Mensurabilem ait nume rum; mensuræ enim genus est palmus: Palmares posuisti dies meos, inquit David, id est mensurabi les. Palmus autem mensura est, quæ quatuor digitis cohærentibus, vel etiam pugno, quatuor nempe digitis interius flexis, repraesentatur, alioque nomi ne apud Graecos appellatur. Hesiodus Trispithameam rola curvaturam secure in decapal mari curru. Dictum est va nitatem esse quod temere fit aut dicitur, quodque veluti labor et afflictio est inutilis; labor enim inutilis quodammodo afflictio est. Apud Ecclesi astem vero vanitas non est aliquid subsistentia carens; habet enim spiritus et auræ, id est animæ, præsumptionem. Magistri mentein secutus Basilius, Hoc est, inquit, inconsideratus quidam animi impe tus et vana hominis distractio. Animadverte, inquit, hoc duntaxat commodi ex hac vita tibi accessurum ut per rerum visibilium perturbationem et fluctua tionem ad res fixas et mansuras deducaris. Spiritum sanctum innuit Editi Editi Sic codex. Lege 4. et et Basilius in texta suɔ legisse videtur. Ibid. Ibid. D2 Col. Ibid. Ibid. Col. Ibid. Ibid. G Psalm. xxxvın, 6, ubi cod. Vatican. pro habet lectio est codicis Alexandrini. (55") "Epr. x. nu. 428.
col. 1197–1198page 63 of 94
PG 36:1197άνω. Ήτοι τῷ ἁγίῳ, ἢ τῷ νοερῷ τῆς ψυχῆς. 'Αεὶ γὰρ καὶ αὐτὸ ἐφίεται τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τῶν ἄνω καὶ οὐρανίων· ἔλκει δὲ καὶ τὸ σῶμα, εἴ γε ἄρα γνησίως τῷ συγγενεῖ ἐποίμεθα. 13. Οὐ φιλοσοφήσει τὰ Ἱπποκράτους. Οὗτοι ἄριστοι γεγόνασιν ἰατρῶν, καὶ τοῖς συγγράφουσι θαυμαζόμενοι· οἷς γεγόνασί τινες καὶ ἀντίθε ται, τἀναντία ἔν τισι καὶ γράψαντες καὶ σπουδάσαντες. Όπως δὲ ἐπ' ἀλλοτρίαις συμφοραῖς ἰατροὶ λύ πας καρπῶνται εἴρηται· τοῖς νοσούσι γὰρ καὶ ἐν συμφοραῖς οὖσι συμπάσχουσι, καὶ μάλιστα ταῖς ἀπο τυχίαις. 2. Οὐκ ἀποδείξει τὰ Ευκλείδου. Οὗτοι γεωμετρῶν βέλτιστοι· Πτολεμαῖος δὲ καὶ ἀστρονόμων πολλῶν, μᾶλλον δὲ πάντων διήνεγκεν. 781 2. Οὐ καλλωπιεῖται τοῖς Πλάτωνος. Καὶ οὗτοι φιλοσόφων οἱ δοκιμώτατοι· μάλιστα πάν των Πλάτων καὶ ᾿Αριστοτέλης ὑπέρκεινται. 3. Καὶ μητρὸς πάθος κενοῦνται. Πῶς; Δι' ὑποσχέσεως καλῆς καὶ ὁσίας, δοῦναι πάντα τῷ παιδὶ τῷ ἐκείνου· διὰ τῶν πενήτων, καὶ δι' ὧν τὸ τῆς μητρὸς κεκένωται τῆς λύπης πάθος, τῇ φιλοτιμία διαχωθείσης εἰς εὐθυμίαν. Οὐ φιλοσοφήσει τὰ Ἱπποκράτους. Οὐκ ἀποδείξει τὰ Εὐκλείδου. Οὐ καλλωπιεῖται τοῖς Πλάτωνος. Καὶ μητρὸς πάθος κενοῦται. 11. Πείθομαι σοφῶν λόγοις, μέχρι τοῦ, ἅτε Πείθομαι... τοῦ ἐπισκοτοῦντος. τοῦ ἐπισκοτοῦντος. Τοῦ συνδεδεμένου ἀπολυ "Η απο θεῖσα, σώματος δηλονότι, ἐν συναισθήσει αὐτίκα τεθέντος, γίνεται τοῦ καλοῦ ἡ ψυχή. "Η αποτεθέντος, φησί πάλιν. Τίνος; Οὐ τοῦ σώματος ἁπλῶς· οὕτω γὰρ ἄμεινον διαστέλλειν· τοῦ δ᾽ ἐπισκοτοῦντος σωματικού πάχους, καὶ τῆς ἀχλύος, τῆς τὴν σκότωσιν τέως ἐμποιούσης· ὡς ἤδη τῇ ἀναστάσει τοῦ σώματος ἀπο καθαρθέντος, καὶ κούφου καὶ διειδεστάτου λοιπὸν γεγενημένου· οὐ γὰρ τὸ σῶμα λέγει ἀποτεθεῖσθαι παντελῶς μετὰ τὴν ἀνάστασιν, τῇ δὲ λύσει ἅμα καὶ τῷ θανάτῳ ἀποτεθειμένου μὲν ἐκείνου, τῇ δὲ ἀνα στάσει τελέως καὶ τῇ ἐξαλλαγῇ καὶ μεταποιήσει ἀπαλλαγεῖσα τῶν ἐπισκοτούντων, θαυμασίαν εὐθύς τινα ἡδονὴν ἤδεταί τε καὶ ἀγάλλεται ἡ ψυχή. Η οὐκ οἶδα, φησιν, ὅ τι καὶ λέγειν χρή, όπερ αι νίττεται τῇ διαπορήσει τὰ ἀμφότερα ἅμα εἰσάγειν τήν τε τοῦ σώματος λύσιν, καὶ τὴν ἀπόθεσιν τοῦ σκοτασμοῦ, ὡς καὶ διαλυθέντος καὶ αὖθις ἀναληφθέντος, καὶ τῇ ἐξαλλαγῇ μεταποιηθέντος, καὶ καθαρθέντος τοῦ σώματος, καὶ ὅλου πνευματικοῦ γεγονότος, ἀλλ' οὐχὶ παρὰ τοῦτο καὶ τὴν ἀπόθεσιν τούτου τὴν παντελῆ· τὸ οὕτω διστακτικῶς παραινιττόμενον ήδη βεβαιοί. 6. Καὶ τὰς περικειμένας ἀποσεισαμέ του πέδας. Καὶ ἐντεῦθεν οὐκ ἄδηλον, ὅτι εὐθὺς μετὰ τὴν διάλυσιν καὶ τοῦ ἐπισκοτοῦντος σώματος τὴν ἀπόθεσιν λέγει, ἐν συναισθήσει γίνεσθαι τοῦ και λοῦ, οὐ μὴν μετὰ τὴν ἀνάστασιν· οὐ γὰρ ἂν μικρόν ἔφησεν ὕστερον· καὶ τὸ συγγενὲς σαρκίον ἀπολαμβάνει. 784 5. "Ολον εἰς ἑαυτὴν ἀναλώσασα. Τῇ καρποῦνται. σώματος Η οὐκ οἶδα, ὅ τε καὶ λέγειν χρή. Καὶ τὰς... πέδας. *Ολον.... ἀναλώσασα. εισάγων. αποσεισαμένη.
SCHOLIA AD ORATIONEM FUN. IN CÆSARIUM FRATREM. vel intellectualem animae nostra partem, quæ sem Ibid. Ibid. Col. Ibid. per ad bonum, ad ea quæ sursum sunt, et ad cœ lestia sponte tendens, ipsum corpus secum rapit, dummodo congenito nobis [coelestium studio] ob temperemus. Hippocrates et Galenus principem inter medicos locum obti nuere, maximeque a scriptoribus laudati sunt surrexerunt tamen doctrinæ illorum adversarii, qui contraria scripserunt et secuti sunt. Quomodo vero medici ex alienis calamitatibus proprias mo. lestias capiant explicatum est: ægrotantibus vide licet et afflictis, maximeque ob adversam fortunam desperantibus, compatiuntur. Hi sunt geome trarum principes; Ptolemæus autem multis etiam astronomis, imo omnibus antecellit. Εt hi sunt phi losophorum illustrissimi; sed omnibus præstant Plato et Aristoteles. Quomodo? Per præclaram videlicet et sanctam pollicitationem, qua omnia Filio [in sepulcrale munus] se daturam recipit: exhausto enim per munificentiam in pau peres matris luctu, ipsa lætitia diſſfundetur. Ibid. Sibi copulato corpore soluta mens, bonum statim persentit. vel deposito inquit. Quo? Non ipso cor pore: sic enim melius distinguitur; deposita, inquit, corporali crassitie qua tenebras offundit, et ve bula quæ in terra degentibus obscuritatem parit corpus siquidem per resurrectionem purificatur, leveque et lucidissimum efficitur. Non dicit enim animum ita deposuisse corpus ut nihil ex illo post resurrectionem retineat: anima, inquit, a corpore per mortem dissoluto separata, illud autem in re surrectione ita reformatum et immutatum recipiens ut mole gravi et tenebras generante liberetur, mi rabilem quamdam voluptatem statim consecuta de lectatur et exsultat. 1bid. Col. Lege Sic cod. Forsan in textu Basilii deerat. inquit, Vel quo verbo ea res appellanda sit nescio. Rem tamen in ter ipsam hæsitationis suæ confersionem aliquate nus exponit, dum simul inducit hinc corporis so+ lutionem, illinc depositionem obecuritatis, innuens videlicet, corpus, post dissolutionem immutatum, reformatum, purificatum et spirituale factum, rursus esse suscipiendum, nedum omnino abjiciendum. Jam vero quod bic hæsitanter innuit, confirmaturus est. Inde etiam manifestum est dicere Basilium quod anima post suam a corpore separationem molisque spirituales oculos gravantis depositionem, bono statim perfruitur, non vero post resurrectionem; alioquin non dixisset post etiam aliquanto, Cum cognatam carnem receperit. Carne enim per resurrectio Lege Scribe cum editis
col. 1199–1200page 64 of 94
PG 36:1199γὰρ μεταποιήσει πνευματικὸν ὅλον γεγονός, εν λοι Καὶ πνεῦμα... Θεός. Οὐρανοῦ μετασχηματισμόν. Είτε.... βούλεσθαι. Αφεὶς τοὺς θρήνους. Ότι βραδύνομεν ἐν τοῖς τάφοις. Ἡ ἐκεῖθεν δόξα. Ο ποιητής, Τ. φησίν Περὶ τῆς καθ' ὕπνον μαντι πόν, οὐ πολλὰ ἔσται. 6. Καὶ πνεῦμα, καὶ νοῦς, καὶ Θεός. Οπερ ἡ ψυχὴ, τοῦτο καὶ αὐτὴ τῇ· ἀνακράσει γινόμενον τοῦτο γὰρ ἡ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως βούλεται θέω σις· ὑπὸ τῆς ζωῆς, φησί, καταποθέντος τοῦ θνητοῦ παντὸς καὶ τοῦ ῥέοντος. Β. 4. Οὐρανοῦ μετασχηματισμόν. Οὐκέτι γὰρ τῇ φθορᾷ δουλεύσει, οὐδὲ συστενάξει, ἀλλὰ πρὸς τὴν ἐλευθερίαν καὶ ἀφθαρσίαν τῶν τέκνων μετά ποιηθεὶς τοῦ Θεοῦ καὶ μετασχηματισθεὶς, καινὸς ὅλος ἔσται καὶ ὡραιότερος. 12. Εἴτε τῆς ἀληθείας οὕτως ἐχούσης, εἴτε τοῦ βούλεσθαι. Τῇ φύσει τῶν ὀνειράτων ἔρριψε τὸ διττὸν τῆς δράσεως. οἱ μὲν γαρ, φησί, κεράεσσι τετεύχαται, οι δι ἐλέφαντι.] Οἱ μὲν γὰρ ἀληθεῖς, οἱ διὰ τῶν κερατίνων πυλῶν, καθ' Ομηρον, ἐρχόμενοι, οἱ δὲ ψευδεῖς, οἱ διὰ τῶν Ελεφαντίνων. Εστι γὰρ ὅτε ἅπερ βουλόμεθα καθ ορώμεν, ἀνατυπουμένων ἐν φαντασίαις. Εστι δ' ὅτε καὶ θείᾳ τινὶ ἀποῤῥοίᾳ συγκινουμένης τῆς φαντασίας, καὶ τὰ ὄντα τε καὶ τὰ μέλλοντα τῶν ἐσομένων προδηλούσης, περὶ ὧν οὐδ᾽ ὁπωστιοῦν πεφροντίκα μεν. Διὸ καὶ Αριστοτέλης ταῦτα μὲν ὡς ἀρχὰς ἔφησε τῶν ἐσομένων, καὶ προφητείας ἀληθεῖς καὶ λυσιτελεῖς, ἐκεῖνα δὲ ὡς τέλη τῶν ἡμετέρων βουλών τε καὶ πράξεων· ἃ γὰρ ἐν συνηθείᾳ ἔχει καὶ μελέτη καὶ ἀσκήσει διηνεκεί ἕκαστος, ἐκεῖνα καὶ ἐν ὀνείροις δοκεῖ ἐγκεχυμένως καὶ ἀνοήτως καθορᾷν. 14. Αφεὶς τοὺς θρήνους. Καίτοι οὐκ ἐθρήνησε νῦν, ἀλλ' ὅτι ἀνεκαλέσατο τὸν ἀδελφὸν περιπαθῶς, καὶ διὰ τοῦτο οὕτως εἶπε, πρὸς τὸ θρηνῆσαι κι νηθείς τε καὶ συγχυθεὶς, ἀφῆκεν ὡς ἀληθῶς τοὺς θρήνους, καὶ κατὰ τῶν ἄνω τὴν ὑπόσχεσιν ἐναρξάμενος, οὐ παρηνόμησεν ἐπιμείνας καὶ θρηνωδῶν· θρή νων γὰρ ἄξιον τὸ κατὰ ψυχὴν ἔφη ἄλγος, καὶ τὸν ἐξ ἁμαρτίας θάνατον, οὐ μὴν τὴν τοῦ ἀδελφοῦ ἐπι δημίαν πρὸς Κύριον. Εἶτα εἰς ἐμαυτὸν, εἶπε, βλέψω καὶ τὰ ἐμαυτοῦ ἐπισκέψομαι, μή τι θρήνων ἄξιον φέρω. Έπειτα, Υιοι ἀνθρώπων, καὶ τὰ ἑξῆς, ὡς κοινὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως καταλέγει, καὶ νου θετεῖ προτρεπόμενος καὶ συμβουλεύων 14. "Οτι βραδύνομεν ἐν τοῖς τάφοις. Οὕτω γάρ τις τῶν πάλαι σοφῶν τάφους περιφερομένους ὑφ᾽ ἡμῶν τὰ σώματα κέκληκεν. 793 1. Ἡ ἐκεῖθεν δόξα. Ης, φησίν, ἐφίεμαι. Τὰ ἑξῆς ἄξια σημειώσεως. Ο Ηράκλειτος φησιν, ὅτι καὶ τὸ ζῆν καὶ τὸ ἀποθανεῖν καὶ ἐν τῷ ζῆν ἡμᾶς ἐστι καὶ ἐν τῷ τεθνάναι· ὅτε μὲν γὰρ ἡμεῖς ζῶμεν, τὰς ψυχὰς ἡμῶν τεθνάναι καὶ ἐν ἡμῖν τι τάφθαι· ὅτε δὲ ἡμεῖς ἀποθνήσκομεν, τὰς ψυχὰς ἀνα βιοῦν καὶ ζῆν. Γ.
new reformata totaque spirituali faela jam unum quid, non duo, corpus et anima erunt. Quod est anima, hoc ipsum fiet corpus in illam absumptum: hanc enim natu rarum communionem requirit bumanitatis deiß catio: absorplo, inquit, in vita quod corruptibile erat et caducum. Non jam enim cor ruptioni serviet, neque mortali naturæ congeniet, sed ad libertatem et immortalitatem filiorum Dei reformatum et transformatum, totum renovabitur pulchriusque evadet. Visionem suam, ad ambi guam somniorum naturam retulit. Alia (somnia), inquit Homerus, ex cornu, alia ec ebore proficiscuntur. Alia siquidem somnia, ve ritatem manifestantia, per portas corneas egre diuntur, juxta Homerum; alia autem, quæ falso rum imagines inducunt, per portas eburneas. Ali quando enim, quæ nobis cordi sunt in somniis vi demus, per imaginationem repraesentata; aliquando etiam a Deo nobis fluxu quodam cognitionem suam participante visio proficiscitur, res præsentes aut futuras, de quibus ue minimum quidem cogitavi mus, significans. Inde est quod Aristoteles visio nes id genus quasi exordia futurorum esse dicit, verasque et utiles prophetias; alias vero, nonnisi cogitationum et actionum nostrarum consequen tias: quæ enim quisque assidue tractat, medita tur et exercet, haec sape in somnis per temere effusam imaginationem sibi videre videtur. Non tamen hic loci lamen tabatur, sed quia fratrem pathetice allocutus est, ideo sic loquitur. Vehementer ergo commotus la mentantisque affectum gerens, lamentatione tamen ipsa abetinuit, legemque quam sibi in principio sermonis imposuerat fideliter servans, ejulatum quidem inehoavit, sed minime in eo perstitit ne que lamentabilia verba effudit. Luctu enim dignum censuit morbum animæ, mortemque ex peccato busceptam, non autem profectionem fratris ad Do minum. Deinde, Me ipsum, inquit, inspiciam, meas que ipse res explorabo, ne quid tactu dignum mecum feram. Ad haec, Fili, ait, hominum, et caetera, quae velut communia naturæ bumanæ vitia exponit, ad monens, exhortans, consiliumque amice præbens. Sic aliquis ve terum sapientem, de corporibus loquens, nos se pulcra circumferre dixit. Quam, inquit, desidero. Qua sequuntur notatione digna sunt. scilicet Homerus, Od. 563. De hoc usu verbi r. Boissonad. ad Marini Vitam Procli, p. 142 sq. ad Eunap. p. 417 sq., et Krabinger. ad Synes. De provid., p. 355. Locum hunc Basilii nostri jam descriptum ediderat Bois sonad. Notul. in Odyss., t. li, p. 314. Legendis est omnino de re Eustathius. Loci sedem non novi: similia tamen leges ap. Aristot. in libro ×ñç, c. 1 et. 2, p. 56-58 ed. Sylburg. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Col. Velus hic sapiens Heraclitus est, teste Sexto Empirico, Pyrrhon. Hyp. 111, 24 Heindorf. et Stallbaumn. ad Pla ton. Gorg. p. 493, A. Quid autem hoc placitum in systemate philosophico Heracliti valuerit, lege ap.
col. 1201–1202page 65 of 94
PG 36:12015. Ἐκεῖνο δὲ οὐ δέδοικα. Ποῖον; Μή μοι τὸ σῶμα τοῦτο διαῤῥυὲν καὶ διαφθαρέν, παντελῶς οἰχήσεται. Τοῦτο γὰρ, φησὶν, οὐ δέδοικα· οὐδὲ γὰρ, εἰ διαῤῥυέν τε καὶ διαλυθὲν ἤδη, καὶ παντελῶς οἰχήσεται, πλάσμα ὑπάρχον τοῦ Θεοῦ. Οὐδὲ γὰρ οἷόν τε τὴν αὐτὴν τοῖς ἀλόγοις κατακριθῆναι ἀτιμίαν, καὶ μηδὲν πλέον ἐκείνων ἔχειν μετὰ τὸν θάνατον, ἀλλ᾽ εἰς παντελῆ ἀνυπαρξίαν χωρήσαι. Καὶ εἴθε, φησί, τοῦτο ἦν τοῖς πονηροῖς, καὶ τοῦ αἰωνίου πυρὸς ἀξίοις. Χεῖρον γὰρ κακὸν εἶναί τινα καὶ πυρὸς ἔνοχον, ἢ τὸ μηδόλως εἶναι. 4. Ὡς τά γε μετὰ τοῦτο λαμπρά. Τὸ εἶθε νεκρώσαιμι τὰ μέλη, εἶθε πάντα τῷ πνεύματι δαπανήσαιμι, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὰ γὰρ μετὰ τοῦτο λαμ πρά, φησί, πάντα, καὶ λίαν ὑπὲρ ἀξίαν ἡ ἐλπὶς, εἰς τὴν ζωὴν καὶ τὴν βασιλείαν ἀπάγουσα τὴν οὐράνιον. 5. Τι έστιν άνθρωπος, ὅτι μιμνήσκει αὐτοῦ; Ἐπισκεπτέον ὡς τὸ Τί ἐστιν ἄνθρωπος, καὶ τὰ ἀκόλουθα, ἐπὶ τοῦ καθόλου ἀνθρώπου καὶ τῆς ἀνθρωπότητος καὶ ἐπὶ παντὸς εἰληφεν ἀνθρώπου. 9. Ἐκεῖνα μετὰ τοῦ κάτω κόσμου. Μικρὸς καὶ ταπεινός θνητός τε καὶ ἐπίγειος· τὰ τοῦ κάτω κόσμου ταῦτα. Μέγας καὶ ὑψηλὸς, ἀθάνατός τε καὶ οὐράνιος· ταῦτα μετὰ τοῦ ἄνω καὶ τοῦ Θεοῦ· τοιοῦτος γὰρ ὁ ἄνθρωπος. Ἐκεῖνο δὲ οὐ δέδοικα. Ὡς τά γε λαμπρά. 5. γενώμεθα οἱ πάντες ἐν ἐν Χρι στῷ. Πῶς; Τῷ Χριστῷ γενομένῳ τὰ πάντα ἐν πᾶσι τοῖς ἐν ἡμῖν τελείως· τὰ πάντα γὰρ ὁ Χριστὸς τῶν ἐν ἡμῖν σαρκικῶν εἴληφεν ἰδιωμάτων. Κατὰ γὰρ τὰ πάντα γέγονεν, ὡς ἡμεῖς πλὴν ἁμαρτίας. Γενη σόμεθα, φησὶ, καὶ οἱ πάντες ἡμεῖς ἐν ἐν Χριστῷ, καὶ οὐκέτι ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐσόμεθα, καὶ τὰ λοιπὰ τῆς σαρκὸς γνωρίσματα καὶ τῆς φύσεως. 788 2. Εὐχαριστοῦντες, δεξιοῖς τε καὶ ἀριστεροῖς. Τίνα δὲ ταῦτά ἐστιν; Ηδέα, φησί, καὶ ἀνιαρά. Καὶ πῶς ἐν ἀριστεροῖς ἐστιν εὐχαριστεῖν καὶ ἀνιαροῖς; Οτι δὴ καὶ αὐτὰ σωτηρίας όπλα οἶδεν Ο Απόστολος. Αὐτῷ οὖν κάν τούτοις εὐχαριστοῦντες τῷ Θεῷ, τὰς τῶν προκαταλυόντων ἡμῶν ψυχὰς τῷ Θεῷ παρακατατιθέμεθα· ὥσπερ δὲ ἐν ὁδῷ κοινῇ, τῶν ταχυτέρων προκαταλυόντων ήδη, καὶ ἀναπεπαυμένων ἐν καταλύματι, μεταφορικῶς εἶπε. Καὶ ἡμεῖς, φησὶν, ὁμοίως τὸν λόγον ἀναπαύσαντες κατα λύσομεν, καὶ ὑμεῖς τῶν δακρύων λήξατε. Υμέτερον δὲ τάφον εἴρηκεν, ὡς τοῖς γέρουσιν ἑτοιμασθέντα. ὡς δὲ τεθνηκότι λυπηρὸν δῶρον ἔφη Καισαρίω δε δομένον, παρὰ τὸ εἰκὸς μὲν, διὰ τὴν νεότητα, οὐκ ἀπεικὸς δὲ, διὰ τὴν φύσιν, καὶ τὴν ταῦτα θείαν οἰκονομοῦσαν σοφίαν. Β.8. Συγχωροῦμέν σου τοῖς λόγοις Τουτ μιμνήσκῃ. Τι ἐστιν ἄνθρωπος ὅτι μιμνήσκει αὐτοῦ; Νο Τί ἐστιν ἄνθρωπος, Εκεῖνα μετὰ τοῦ κάτω κόσμου. Ἵνα... ἐν Χριστῷ Ευχαριστούντες... καὶ ἀριστεροίς. Συγχωροῦμέν σου τοῖς λόγοις. τοῖς σοῖς λόγοις.
Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Quid? ne mihi, inquit, corpus hoc, cum semel defluxerit ac corruptum fuerit, prorsus exstinguatur. Minime, inquit, illud timeo neque enim, si defluere et corruptionem pati potue rit, ideo prorsus exstinguetur, quippe quod Dei sit figmentum: impossibile est, videlicet, illud cor pus eadem, qua bruta animalia ignominia multari, nihiloque meliore post mortem conditione esse, sed nullo modo subsisteus in nihilum abire. Atque uti nam, inquit, improbis hominibus et igne æterno dignis sic se res haberet. Pejus enim malum est igní destinatum exsistere quam non omnino exsistere. ... Magna et luculenia sunt quæ postea sequuntur, id est quæ sequuntur mem brorum mortificationem, omnium per spiritum ab sumptionem, etc. His enim, inquit, omnia succe dent præclara, praesertimque spes omne meritum longe superans, quæ ad vitam et regnum cœlorum viam paral. Ibid. G "Ira G Col. Hid. Schleiermacher. in F. A. Wolfi Museum der Aller thumswissenschaft, t. I, p. 494 sqq. Editi tandum est haec verba, Quid est homo, et reliqua, ad hominem generatim sumptum, sive ad omnes homines et ad naturam humanam referri. Parvus, huni lis, mortalis, terrenus: hæc ad inferiorem mundum pertinent; magnus, excelsus, immortalis, cœlestis hæc [est Basilius] cum mundo superiori et cum Deo: talis est enim natura hominis. quomodo? Ut unum, inquit, eficiamur in Christo qui perfecte omnia facius est in omnibus quæ in nobis sunt. Assumpsit revera Chri ștus omnes carnis nostræ proprjetates, secundum omnia enim similis nobis factus est, excepto pec cato. Omnes, inquit, unum erimus in Christo, ue que erunt amplius inter nos mas et femina, aliave carnis et naturæ mortalis discrimina. Qualia sunt hæc? Lata intelligit et tristia. Sed quamobrem in sinistris et tristibus gratias agendum est? Quia scilicet et illa instrumenta salutis novit Apostolus. in illis igitur ipsis Deo esse gratias agentes, eorum qui, ante nos, ad hospitium pervenerunt animas ipsi commendamus: corum, inquit metaphorice, qui tanquam in communi via citius deversati, ad ho spitis requiem pervenere. Et nos quoque, inquit, dicendi finem facientes, quiescemus; vos autem lugendi finem facite. VesraUN, inquit, sepulchrum, id est, senibus opportune preparatum. Illud autem sepulchrum quasi triste munus Cæsario ait esse donatum, præpostere quidem propter ipsius juven tutem, non absurde autem, si ad naturam humanam spectatur, necnon ad divinam sapientiam quæ res terrenas administrat. hoc est, cedi Hebr. v, 15. Editi
col. 1203–1204page 66 of 94
De "logoi" ...
PG 36:1203ΛΟΓΩ ΑΝΑΛΟΓΙΑ. έστιν, υποχωροῦμεν, ὑπείχομεν ταῖς σαῖς οἰκονο Τῶν φιλοκόσμων ψυχών. μίαις, καὶ τῷ σῷ βάθει τῆς σοφίας, καὶ τοῖς λόγοις οἷς τὸ πᾶν φέρεται καὶ κυβερνᾶται. 14. τῶν φιλοκόσμων ψυχών. Σημειωτέον τοῦτο ὅτι ἐπὶ τῶν βίᾳ ἀποσπωμένων καὶ τεθνήξεσθαι μελλόντων, ταραττομένων δὲ, τεκμήριον εἶναι τοῦτό φησι καὶ πάθος φιλοκόσμων ψυχῶν καὶ φιλο σάρκων· τῶν προθύμων δὲ πρὸς τὴν ἐκδημίαν, τῶν διὰ τὸν τοῦ Θεοῦ φόβον ἑτοιμασθέντων, καὶ πρὸς τὴν ἐκεῖθεν ζωὴν ἐπειγομένων, τὴν ἐν Χριστῷ Ἰησ σοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αιώνων. Αμήν. Φελόγῳ εἰ ἀναλογία. τὸ δὲπροθύ μως ἐπὶ τῶν προπρός. "Ετερόν ἐστι λόγος, καὶ ἕτερον ἀναλογία. Εἰσὶ δὲ λόγοι τῶν ἀριθμῶν τα'· ἀναλογίαι τ. Ἔστι δὲ ἀναλογία, συναγωγή λόγων, ὡς τοὺς δύο λόγους μίαν ποιεῖν ἀναλογίαν, οἷον τοῦ τέσσαρα πρὸς τὸν δύο, κατὰ τὸν διπλάσιον· καὶ τοῦ ι' πρὸς τὸν ε'. Οταν οὖν τοὺς δύο τούτους ἀθροίσω λόγους καὶ εἴπω· ὃν λόγον ἔχει ὁ δ' πρὸς τὸν β' κατὰ τὸ διπλάσιον, τοῦτον καὶ ὁ ι' πρὸς τὸν ε', καὶ ἂν ὁ β' πρὸς τὸν δ', ὁ ε' πρὸς τὸν ε' ὑποπολλαπλάσιον γάρ. Εστι τοίνυν ἀναλογία, λόγων ὁμοιότης, ὡς ὅδε πρὸς τόνδε, οὕτως ὅδε πρὸς τόνδε. Λόγος δέ ἐστι δύο όρων πρὸς ἀλλήλους σχέσις· τὸ γὰρ πρός τι ποσὸν εἰς δύο διαιρεῖται, ισότητα καὶ ἀνισότητα. ᾿Αλλ' ἡ μὲν ἰσότης, αδιαίρετος. Οὐ γάρ ἐστιν αὐτῆς τὸ μὲν τοιόνδε, τὸ δὲ τοιόνδε. Τοῦ δ᾽ ἀνίσου τὸ μὲν μεῖζον, τὸ δ' ἔλαττον· πάλιν τοῦ μείζονος τὸ μὲν πολλαπλάσιον, οἷον διπλάσιον, τριπλάσιον, ὡς τοῦ α' δ β' διπλάσιος· τριπλάσιος δὲ ὁ γ'. Τὸ δὲ ἐπιμόριον, οἷον ὁ γ' πρὸς τὸν β· ἔχει γὰρ τὸν β' καὶ μόριον αὐτοῦ. Τὸ δὲ ἐπιμερές, οἷον ὁ ε' πρὸς τὸν γ'· ἔχει γὰρ αὐτὸν καὶ β' μέρη αὐτοῦ. Τὸ δὲ πολλαπλάσιον ἐπιμόριον, ὅταν ὁ μείζων πλεονάκις ἔχῃ τὸν ἐλάττονα, ὡς ὁ σ' τὸν β'. Τὸ δὲ πολλαπλάσιον επιμερές, ὡς ὁ η' πρὸς τὸν γ', δὶς ἔχων τὸν γ' καὶ δύο τρίτα. Ομοίως καὶ τοῦ ἐλάττονος εʹ σχέσεις ἀντιδιαστελλόμεναι τῇ ὑπὸ προθέσει. Υποπολλαπλάσιος· δις μετρῶν τὸν ἐν συγ κρίσει μείζονος· οἷον ὁ β' πρὸς τὸν α'. Ὑποδιπλάσιος καὶ ἐξῆς ὁμοίως κατὰ τὸ δὶς καὶ τρίς. Υποεπιμέριος υποεπιμερής· υποπολλαπλασιεπιμόριος· ὑποπολλα πλασιεπιμερής. Ενδεκα οὖν οἱ πάντες λόγοι, καὶ α σχέσεις μετὰ τοῦ ἴσου. Αναλογίαι δὲ τῶν ἀριθμῶν ι. Αναλογία ἐστὶ σύνθεσις λόγων. Οἷον λόγος ἐστὶ τοῦ ἑνὸς πρὸς τὸν β' ὁ διπλάσιος· τοῦ δὲ β' πρὸς τὸν δ' ὁμοίως. Σύνθεσις τούτων α' β' δ. Τρεῖς δὲ αἱ ἀνα λογίαι· γεωμετρική, ἀριθμητική, μουσική. Καὶ γεω μετρικὴ μὲν, ἥτις τὴν ὑπεροχήν οὐ σώζει, τοὺς λό γους δέ· οἷον ὡς β' πρὸς δ', οὕτως δ' πρὸς τ'. Ὑπερ έχει οὖν τὰ μὲν δ' τῶν β', δυάδι· τὰ δὲ η' τῶν δ Πολλα πλασιεπιμερής.
BASILIS MINIMI SCHOLIUM DE ET nus et assentimur administrationi tuæ, altitudini sapientiæ tur, rationibusque quibus universa agun tur et gubernantur. Nola quod dicit de iis qui, jam morituri, quasi reluctanti perturbatoque animo ex hac vita abstrahuntur, sic nempe affici proprium esse animarum mundo et carni addicta rum; alacriter autem exire illorum esse qui ad dicessum prompti, semperque ob timorem Dei pa rati, ad hanc beatam longevamque vitam festinant quæ est in Christo Jesu Domino nostro: cui gloria in sæcula sæculorum. Amen Ibid. Aliud est relatio, et aliud proportio. Sunt autem relationes numerorum undecim, proportiones de cem. Proportio autem est collectio relationum, ita ut duæ relationes unam efficiant proportionem, v. c. quatuor relative ad duo, quoad duplum, et decem relative ad quinque. Ergo cum duas has re lationes proposuero dicam: quam relationem ha bent quatuor ad duo, eamdem habent decem ad quinque. Est enim submultiplex. Ergo propor tio est relationum similitudo; ut haec ad illam, sic altera ad alteram se habet. Relatio autem est duorum terminorum ad sese invicem dispositio. Quodcunqueenim limitibus circumscribitur, dupli cem habet notam, sequalitatis aut inæqualitatis. Equalitas autem est indivisibilis: non enim mode haec, modo alia est. In insequalitate autem est majus et minus. Porro in majori est multiplex, verbi gratia, duplum, triplum; sic duo constituunt duplum unius, tria triplum. Totum autem cum particula v. c. tria sunt relative ad duo. Nam continent duo et parti culam. Porro totum cum particula sunt quinque relative ad tria, nam continent tria et duas partes. Numerus autem superparticularis dicitur, cum majus pluries continet minus, velut quinque relative ad duo. Multipliciter superparticulare au tem velut octo relative ad tria quia octo bis tria includit, bisque tertiam partem insuper. Similiter minus habet quinque convenientias oppositas iis de quibus diximus. Submultiplex ubi bis conti netur numerus in majori velut duo relative ad unum. Subduplex et cætera juxta bis et ter. Superparticularis, subsuperparticularis; multiplici ter superparticularis, multipliciter subsuperparti cularis. Undecim ergo omnino sunt relationes, totidemque convenientiæ: proportiones autem nume rorum, decem. Proportio est collatio relationum. Quemadmodum relatio unius ad duo est relatio quinque Deesse quid videtur. Fort. leg. Similia: in Nicomachi Gerasini Institut. arithmet. 1. n, c. 21 sqq.,collato C. L. Struve in G. Schneider. Supplement.ad Lexic. Grac. s. v.
col. 1205–1206page 67 of 94
PG 36:1205τετράδι. Οἱ δὲ λόγοι οἱ αὐτοί· διπλάσιος γὰρ ἡ καὶ κυρίως ἀναλογία. Ο λόγος σχέσις ἐστὶν, ὡς εἴρηται β' πρὸς τὸν δ'· ἐς' πρὸς τὸν η'· ἀνάλογος δύο λόγων σύνθεσις. Αριθμητικὴ ἀναλογία, ἢ τοὺς μὲν λόγους οὐ σώζει, τὴν ὑπεροχὴν δὲ, ὡς δύο πρὸς ἕνα, οὕτω γ' πρὸς β'. Ἡ αὐτὴ ὑπεροχή λόγος· β' πρὸς α' διπλάσιος, γ' πρὸς β' ἡμιόλιος. "Εστιν οὖν γεωμετρικὴ μὲν, ἡ τῶν λόγων ταυτότης· ἀριθμητικὴ δὲ, ἡ τῶν ὑπεροχῶν ᾧ γὰρ ὁ ι' πρὸς τὸν η' ὑπερέχει, τούτῳ ὑπερέχεται ὁ ς' τοῦ η'· τρίτῳ γάρ. Η δ' μεσότης ἐναντία τῇ ἁρμονικῇ· ὡς ὁ μείζων πρὸς τὸν ἐλάττονα, οὕτως ἡ διαφορὰ τῶν ἐλαττόνων πρὸς τὴν διαφορὰν τῶν μειζόνων δ' ε' γ'. Η ε' μεσότης τῇ γεωμετρικῇ ἐναντία ὡς ὁ μείζων πρὸς τὸν ἐλάττονα, καὶ ἡ διαφορὰ τῶν ἐλαττόνων πρὸς τὴν διαφορὰν τῶν μειζόνων· ε' δ' β'. Η δ' ἐναντία τῇ γεωμετρικῇ· ὡς ὁ μείζων πρὸς τὸν μέσον, οὕτως ἡ τῶν ἐλαττόνων διαφορὰ πρὸς τὴν τῶν μειζόνων· ς' δ' α'. Εβδόμη, ὡς μέγιστος πρὸς τὸν ἐλάχιστον, οὕτως καὶ ἡ διαφορὰ πρὸς τὴν τῶν ἐλασσόνων· θ' η' δ'' ἡμιόλιος γάρ. Ογδόη, ὡς ὁ μέγιστος πρὸς τὸν ἐλάττονα, οὕτως ἢ τῶν ἄκρων διαφορὰ πρὸς τὴν τῶν μειζόνων· ς' ζ' θ'· ἡμιολίους γὰρ ἔχει τοὺς δύο λόγους. Ενάτη, ὅταν τριῶν ὅρων ὄντων, ὃν ἔχει λόγον δ μείζων πρὸς τὸν ἐλάττονα, τοῦτον καὶ ἡ τῶν ἄκρων ὑπεροχὴ πρὸς τὴν τῶν ἐλαττόνων. Δεκάτη ἐν τρισὶν ὅροις, ὡς ὁ μείζων πρὸς τὸν ἐλάχιστον, καὶ ἡ διαφορὰ τῶν ἄκρων πρὸς τὴν διαφορὰν τῶν μειζόνων οἷον γ' ε' γ' ἐπιμερής γὰρ ὁ ἐν ἑκατέραις λόγος. Καὶ ταῦτα μὲν μείζω, ἢ κατὰ σχολικὴν ἴσως συντομίαν· καίπερ πολλών παραλελειμμένων· οὐκ ἄχρηστα δὲ ὅμως τοῖς σπουδαιοτέροις, εἰς γνῶσιν οἶμαι λόγου καὶ ἀναλογίας καὶ τῆς τούτων διαφοράς. Ει 532 3. Στηλιτευτικός. Ο στηλιτευτικὸς οὑτοσὶ λόγος, ψόγος ἐστὶ τῶν Ἰουλιανῷ πεπραγμέν νων. Διαφέρει δὲ ψόγος στηλιτευτικοῦ, ὅτι ὁ μὲν ψόγος διὰ τῶν ἐγκωμιαστικῶν κεφαλαίων προέρχεται, οἷον γένους, ἀναστροφής, πράξεων, συγκρίσεως ὁ δὲ στηλιτευτικὸς διὰ τῶν πράξεων μόνον· εἰ τύ χοι δὲ, καὶ συγκρίσεως. Στηλιτευτικός δὲ εἴρηται ἀπὸ μεταφορᾶς της στήλης. Στήλη δὲ, ἐστὶ λίθος χαλκὸς ἐν ἐπιμήκει τετραγώνω σχήματι, ἐν ᾧ ἐγγέ γραπται ἡ τοῦ στηλιτευομένου ὕβρις. Εἰδέναι δὲ χρὴ ὅτι πολλάκις εὐεργεσίαι ταῖς στήλαις ἐνεγράφονται Στηλιτευτικός. ἀπὸ τῆς στήλης,
ANONYMI SCHOLIA AD S. GREGORA ORAT. I CONTRA JULIANU secundum duplum, ita duorum ad quatuor. Horum unio unum, duo, tria. Triplicis autem generis sunt proportiones: geometrica, arithmetica, et musi calis. Geometrica est quæ non curat excedens, sed relationes; uti duo sunt relative ad quatuor, ita quatuor relative ad octo. Quatuor igitur duo supe rant duobus, octo autem quatuor superant quatuor. Relationes autem sunt eadem duplex enim est semper proportio. Relatio est dispositio, uti dictun est: v. c. duorum ad quatuor, sedecim ad octo; pro portio duarum relationum collatio. Proportio arith metica est quæ relationes quidem non curat, sed excedens. Sicut duo se habent ad unum, sic tria ad duo. Idem excedens igitur est relatio. Duo sunt duplum unius; si tria referas ad duo, est ratio sesquialtera. Ergo proportio geometrica est iden titas relationum, arithmetica autem identitas diffe rentiarum. Nam quanto duodecim superant octo, tanto superantur sex ab octo, nimirum tertia parte. Quarta proportio opponitur: ut majus relative ad minus, sic distantia minorum relative ad di stantiam majorum: sex, quinque et tria quintæ geo metricæ opponitur: sicut majus relative ad minus, sic et differentia minorum relative ad differentiam majorum. Quinque, quatuor, duo, sextæ opponitur geometrica. Sicut majus relative ad medium, sic differentia minorum relative ad differentiam ma jorum, sex, quatuor, unum. Septima; sicut maxi mum relative ad minimum, sic et differentia rela tive ad minora, novem, octo, sex; est enim sesqui altera. Oclava sicut maximum relative ad minus, sic et differentia extremorum ad differentiam ma jorum: sic, septem, novem: duas enim habet relationes sesquialteras. Nona; tribus terminis positis, quam relationem major habet relative ad minorem, eamdem habet summorum differentiam relative ad minorem. Decima in tribus terminis; sicut major ad minimum, ita et differentia summorum relative ad differentiam majorum: e. g. tria, quinque, octo. Superparticularis enim in utrisque relatio. hac qui dem, quamvis multis omissis longiora sunt quam deceat scholæ concisionem, non inutilia autem diligentioribus, ad relationis et proportionis notionem atque differentiam comprebendendam. AD GREGORII ORATIONEM PRIMAM CONTRA JULIANUM IMP. (Ex editione Richardii Montacutii, Etonæ 1610, 4.) Col. scinditur, contumelia. Scire autem operæ pretium bantur. Invectiva læc oratio, vituperatio est Juliani gestorum. Hoc autem differt invectiva oratio a vituperatrice, quod in vituperatione oratio per demonstrativi generis capita progrediatur, ut per genus, educationem, gesta, comparationem; in invectiva autem solum per res gestas, aut etiam, si ita res tulerit, per comparationem. Steliteuticum autem hoc dicendi genus nuncupatur translatione ducta id est a columna. Est porro columna lapis, vel as oblongum quadrata Agura in quo inscribitur ejus qui invectiva oratione pro est quod nonnunquam beneficia in stelis inscribe
col. 1207–1208page 68 of 94
Anonymi Scholia in Orationem I contra Julianum
PG 36:1207Ενωτίσασθε. Περιωπής. Περιωπή, "ψ άποπτον ἀφορᾷν Γενήσεσθε. Δύναμις. Δράκοντα. Καθελοῦσι Ταῦτα. 4. 'Ενωτίσασθε. Ἐν τοῖς ὠσὶ θέσθε. 7. Περιωπής. Περιωπή, ἐστὶ τόπος ὑψηλός εἴρηται δὲ ἀπὸ τοῦ περισσῶς ὁρᾶν ἐκεῖθεν. ἂν γὰρ ποιητικῶς ὁ ὀφθαλμός· καὶ τὸ ἄποπτον δὲ ἀπὸ τοῦ ἀφορᾷν εἴρηται. Καλῶ γοῦν ἅπαντας, φησίν, ἔκ τι νος ὑψηλοῦ καὶ μεσαιτάτου τόπου, πολὺ τὸ ἀφορᾶ τοὺς καλουμένους ἐμοὶ παρέχοντος. 10. Γενήσεσθε. Οὐχ ὅτι νῦν ἀκούουσιν οἱ γενησόμενοι (πῶς γάρ;), ἀλλ' ὅτι καὶ αὐτοὶ ὕστερον ἀκούσονται τῶν λόγων ἐντυγχάνοντες, ὥσπερ καὶ ἡμεῖς οἱ νῦν ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ διάγοντες. 11. Δύναμις. 'Ακούσατε, καὶ ὑμεῖς. 2. Δράκοντα. Καθελοῦσι, ἀπὸ τοῦ κοινοῦ. 533 2. Ταῦτα. Τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. 6. Κωνσταντίου. Σημείωσον, πῶς ἐν ὅλῳ τῷ στηλιτευτικῷ καλῶς μέμνηται Κωνσταντίου τοῦ βασιλέως· οὐδὲ ἐν τοῖς ἄλλοις μὲν αὐτοῦ κακίαν αὐτῷ μαρτυρῶν, ἀλλ᾽ ἁπλότητα μᾶλλον καὶ κουφότητα· ἐνταῦθα δὲ καὶ σαφῶς ἐπαινῶν. Καὶ μὴ θαυ μάσῃς. Ο γὰρ κατὰ τοῦ εἰδωλολάτρου ζῆλος διήλλαττεν αὐτὸν ὁλοτελῶς, καὶ φίλον ἐποίει γνήσιον τῶν οὐ κατὰ κακίαν, ὡς αὐτός πού φησιν, ἀλλὰ δι' εὐηθείας λελυπηκότων. Ἐπεὶ καὶ τὸ ἄλλο ἦθος τοῦ Πατρός τοιοῦτον, ἐν τῷ ὑπερβάλλοντι κακῷ συγγινώσκειν τοῖς μικρότερον ἀγνοοῦσιν Β, τοῖς μικρότερον αὐτοῦ τὸ εἰρηνικὸν ἀγνοοῦσιν]. Ανάγνωθι αὐτοῦ τὸν Εἰρηνικὸν, καὶ πάλιν ἐν τῷ] τὸν πρὸς Εὐνομιανούς, ἔνθα φησί· Φιλοσόφει μοι περὶ κόσμου καὶ ὕλης, εἶτα περὶ Χριστοῦ παθημάτων, καὶ τὰ ἑξῆς. Αίσθησις. Τοῦ δέ. Βεβαιωσάμενος. βεβαιώσας, Βασιλεῦσαι. Ποιῆσαι βασιλεῦσαι, Διαπορευομένη. εστί. 7. Αίσθησις. Ισοκρατικόν, ἀντὶ τοῦ, Ἐάν τις αἴσθησίς ἐστι τῶν τῇδε ἀκούειν. 8. Τοῦ δέ. Τούτου δὲ τοῦ Κωνσταντίου ή ψυχὴ δηλονότι καὶ πάντων τῶν ἄλλων βασιλέων πλέον ἀκουέτω. 10. Βεβαιωσάμενος. Ἀντὶ τοῦ, βεβαιώσεις καὶ κυρώσας. 12. Ὁ τῆς ἐπηρείας. Τοῦτο μεταξύ νόησον πρὸ τῆς ἀποδόσεως. Ἐπήρειαν δὲ, ἦν αὐτὸς ἐπηρεάσθη Κωνστάντιος, ἀγνοήσας τὸ τοιοῦτον κακόν. 14. Επιτρέφων. Θεῖος γὰρ αὐτοῦ ἦν. 1. Βασιλεῦσαι. 'Αντὶ τοῦ, Ποιῆσαι βασι λεῦσαι. 3. Ησθείη. Χαρείη. 7. Ιερώτερον. Τὸν λόγον. 8. 'Εναγεῖς. Μυσαρούς, ἀκαθάρτους. 9. Περιουσία. Ἀντὶ τοῦ, περιττεύον καὶ πλεονάζον καὶ λίαν εὔπορον. 11. Ἡ τοῦ αἰῶνος. Καλὸς ὁ προ[σ]διορισμὸς. Παίδευσις γὰρ καὶ τὸ καθ᾿ ἡμᾶς μυστήριον, ἀλλ᾽ οὐ τοῦ αἰῶνος τούτου, οὐδὲ τῶν ἀρχόντων αὐτ τοῦ, ἄνωθεν δὲ παρὰ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων. 12. Διαπορευομένη. Εστι δηλονότι. 14. Εκείνη. Η άσοφος σοφία. Τοιούτοις. Επισημοτέροις καὶ ονομαστοτέ ροις. 9. Περιστήσει τῇ χάριτι. Ἀντὶ τοῦ, Κύκλῳ στήσει Τις θέατρον περιστήσει.] Τίς δώσει μοι τοιούτους, φησίν, ἀκροατάς, ὥστε καὶ αξίους εἶναι τῆς χάριτος; Ποίας; "Ην ὁ Θεὸς ἡμῖν ἐχαρίσατο καθελὼν τὸν τύραννον.
In auribus ponite. specula, locus excelsus est. Ita dicitur, quia exinde omni ex parte circum spicitur. enim poetice oculus. Εt ex venit. Voco igitur omnes, ait, ex edito quo dam et medio loco, ex quo vocatos a me multum prospicere possim. Non quod nunc audiunt, qui postea erunt. Quomodo enim? Sed quod et ipsi qui in posterum futuri sunt, tunc exaudiunt, sicut et nos qui nunc in hoc mundo vitam degimu3. Audite, et vos. supple, ut aulea. Coelum scilicet et terram. Κωνσταντίου.Animadverte quomodo in omni ora Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Col. Ibid. tione egregiam de Constantio imperatore mentionem (Reg. facit, neque in aliis quidem nequitiam ejus objur gat, sed simplicitatem potius ac levitatem; hic mani feste laudat. Nec est quod mireris. Zelus enim ad versus idololatras adeo mutaverat eum, ut sincerus amicus iis feret qui, non per nequitiam, ut ipse di cit, sed propter simplicitatem ipsi molesti fuerant. Consueverat enim Pater in majore malo ignoscere minus ignorantibus.Lege ejus De pace, orationem nec non adversus Eunomianos, in qua dicit: De mundo, de analeria, dein de Christi cruciatibus philosophare,etc. [Reg. Isocratice, nempe, Si quis mortuis sensus est eorum quæ in terra aguntur. Constantii scilicet anima magis quam aliorum omnium imperatorum audiat. Pro cum confirmas set et stabilivisset. O gravem offensam. Hoc ante apodosin est interponendum. Offensam, qua ipse adfectus est Constantius, qui talem pestem nescierat. Aluit. Patruus enim ejus erat. Pro Efecit ut rex constitueretur. Voluptatem capturum. Valde gavisurum. Sanctiorem. Sermonem videlicet. Nefarias. Immundas, impuras. Prastantia. Nempe quod supervacuum est, et re dundans, nimisque copiosuu. 4. Omnis hujus sæculi. Pulchra hac definitio. Nam que eruditio et secundum nos mysterium, non au tem hujus sæculi, neque principum ejus, sed quæ desuper et a lucis Patre venit. Supple Atque illa. Insipiens sapientia. Et apud tales. Praestantiores et insigniores. Exhibebit. Circumdabit, Assistet gratia. Pro, stabit in cyclo. Quis theatrum exhibebit -- Quis dabit nihi tales, sit, auditores, qui digni sint gratia. Quanam? Quam Deus nobis concedere dignatus est, sublato tyranno. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Reg.
col. 1209–1210page 69 of 94
PG 36:1209Παρισούμενον. Παραμετρούμενον. 11. Λόγῳ. Οὐ μόνον, φησί, τῷ Θεῷ λόγῳ ἢ διὰ λόγου χάρις οικειοτάτη καὶ πρεπωδεστάτη τῶν ἄλλων χαρίτων, ἂς αὐτῷ προσφέρομεν, ἀπὸ τῶν ὑπο αρχόντων έκαστος, οία διαφερόντως ταύτῃ τῇ Λόγου προσηγορία χαίροντι μετὰ τῶν ἄλλων προσηγοριών, ὧν ὀνομάζεται, θύρας, φέρε εἰπεῖν, Ζωῆς, Αληθείας, Φωτός. Οὐ μόνον οὖν τῷ Θεῷ λόγῳ, φησίν, ἡ διὰ λόγου χάρις οἰκειοτάτη τῶν ἄλλων ἐν ἄλλοις χαρίτων, ἀλλὰ καὶ τῷ τυράννῳ πρέπουσα κόλασις, λόγῳ και λάζεσθαι τῷ στηλιτευτικῷ τούτῳ ἀνθ' ὧν εἰς τοὺς λόγους παρανομῶν ἐάλω. Ἡ δὲ παρανομία, ὅτι τοὺς Χριστιανούς παιδεύεσθαι τὴν κοινὴν ταύτην παίδευσιν ἐκώλυεν. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλως τὸ χωρίον ἐξηγήσασθαι, εἰ λόγον ἐνταῦθα νοήσαιμεν τὸν κοινὸν ἀπάν των ἀνθρώπων, ὃς τοῦ τε εὐλόγου καὶ τοῦ ἀλόγου μέσος ἔστηκεν· ὧν τὸ μὲν εὔλογον ἕξις αὐτοῦ καὶ σχέσις, τὸ δὲ ἄλογον στέρησις. Οὐ μόνον οὖν τῷ λόγῳ τούτῳ ἢ διὰ λόγου χάρις οἰκειοτάτη, χαίροντι διαφερόντως καὶ μάλιστα τῇ τοῦ λόγου προσηγορίᾳ καὶ δυνάμει μετὰ τῶν ἄλλων εὐλόγων ὧν ὀνομάζεται, φέρε εἰπεῖν, παιδεύσεως, σοφίας, ἀρετῆς, ἀλλὰ κἀκείνῳ πρέπουσα δίκη, καὶ τὰ ἑξῆς. ᾿Αριστείδῃ δὲ τὸ ἐνθύμημα. 536 8. Πρῶτον μέν. Δύο φησὶν αἰτίας τῆς ἀλογίας τῆς ἐκείνου, ἦν εἰς τοὺς λόγους πέπονθε πρῶτον μὲν ὅτι κακουργότατα τὴν ἐπωνυμίαν τοῦ λόγου μετωνόμασεν ἐπὶ τὸ δοκοῦν, οὐκέτι λόγους, ἀλλ᾽ Ἑλλήνων παίδευσιν ἡ σοφίαν προσαγορεύων, ἀγνοῶν ὁ δειλός, ὅτι οὐ καθ' 8 Έλληνες, ἀλλὰ καθ' ὁ ζῶα λογικὰ ἐφιλοσόφησαν· εἰ δὲ τοῦτο, πάντωνἀνθρώπων, ἀλλ' οὐ τῶν Ἑλλήνων ἡ παίδευσις· δεύ τερον δὲ ὅτι λανθάνειν ἡμᾶς ἐνόμισεν, εὐτελοῦς τις νος ἀποστερῶν τῶν τοιούτων λόγων, οἱ τῆς εὐγλωττίας ὀλιγωροῦντες, τῆς ἀληθείας ἐχόμεθα. Αλλως. Οὕτω διαλύσας την φράσιν, σαφέστερον νοήσεις καὶ βέλτιον· Εἰ λήσειν ἡμᾶς ὑπελάμβανεν, οὐ μέλλων ἀγαθοῦ τινος ἀποστερήσειν ἡμᾶς, ἀλλὰ φοβούμενος τοὺς τῆς ἀσεβείας ἐλέγχους, οἱ καὶ πάλιν τούτους περιφρονοῦμεν τους λόγους, τὴν ἰσχὺν ἔχοντας οὐκ ἐν τῇ γνώσει τῆς ἀληθείας, ἀλλ' ἐν τῷ κόμπῳ καὶ τῷ σεμνῷ τῆς λέξεως. Οὐκ ἔλαθεν οὖν ἡμᾶς τοὺς ἐλέγο χους μᾶλλον φοβούμενος, ἢ τῶν λόγων ἀποστερεῖν επειγόμενος. 11. Φώρας. Ἀντὶ τοῦ, κλέπτας, ὅθεν καὶ τὸ ἐπαυτοφώρῳ, ἀντὶ τοῦ, ἐπ' αὐτῇ κλοπῇ. 5. 'αν. αντινων, φησίν, ἐνθυμημάτων τῆς ἀληθείας ἀδυνατώτερον ἐπισχεθῆναι ἡμᾶς. 'Αδύ νατον δὲ καὶ τῶν λόγων επισχεῖν ἡμᾶς καὶ τῆς γνώ σεως αὐτῆς· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τοῦ τὸν Θεὸν ὁμολογεῖν γλώσσας ἔχοντας ἀδυνατώτερον ἐπισχεθῆναι. Οὕτως οὖν νοήσεις· τῶν ἐνθυμημάτων καὶ γνώ σεως τῆς ἀληθείας καὶ τοῦ τὸν Θεὸν ὁμολογεῖν ἀδυνατώτερον ἡμᾶς εἶρξαι τὸν τύραννον τῶν λόγων. 8. Λόγον. Τὸν ἀληθῆ δηλονότι. 1. Θαρροῦντος. Πιστεύοντος. Παρισούμενον. Φώρας. κλέπτας, επαυτοφώρω ἐπ' αὐτῇ κλοπῇ,
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. I CONTRA JULIANUM. Ibid. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Adæquatam, cum gratia conferen dam. Verbo. Non modo, ait, Deo Verbo quæ per verbaʻ rependitur gratia aptissima et congruentissima est omnium gratiarum, quas ei attribuimus, ex facultati bus quisque, utpote hoc Verbi vocabulo admodum gaudenti, præter alia vocabula, quibus appellatur, Jauuam videlicet, Vitam, Veritatem, Lucent. Non modo igitur Deo Verbo, ait, gratia, quæ per verba rependitur, aptissima est omnium in cæteris gratiis verum etiam tyranno congruens supplicium fuerit, sermone hoc invectivo puniri, ob scelus adversus sermones perpetratum. Scelusque illud, ne com munem hane doctrinam docerentur christiani prohibuit. Alio quoque sensu locus explicari potest, si sermonem hic intelligamus communem omnium hominum, qui inter rationale et irrationale stat medius: quorum rationale quidem habitus ejus sta tusque, irrationale autem privatio. Non modo igitur huic sermoni gratia ea, quæ per sermonem agitur, maxime convenit, gaudenti in primis et maxime sermonis denominatione et vi præter alia rationalia vocabula, quibus appellatur, videlicet doctrina, sapientia, virtute; sed huic quoque congruens pœna, et quæ sequuntur.—Aristidis hæc sententia. Primum quidem. Duas istius stoliditatis causaz refert, qua de sermonibus cogitavit: primum qui dem, quia malitiose ac veteratorie appellationem adl id quod ipsi visum est, transtulit, non jam ser mones, sed Græcorum disciplinam vel sapientiam appellans, stolide nescius quod non juxta quod Græci, sed juxta quod animalia rationalia philoso phati sunt: quod quidem omnium hominum, non autem Græcorum disciplina; secundo, quoniam ignotumn nobis fore existimavit, non magno horum sermonum bono ab eo nos privari, quippe qui ver borum elegantiam parvi pendentes, veritatem so lum magno in pretio habemus.· Aliter. - Phra sin, partibus ita sejunctis, melius ac magis perspi cue intelliges. Nobis obscurum fore existimavit, non bono aliquo nos privaturus, verum impietatis confutationes extimescens; quippe qui los sermo nes admodum aspernemur, velut robur habentes, non in veritatis cognitione, sed in dictionis elegantia ac lenocinio. Nos igitur non fefellit confutationes magis extimescens, quam sermonibus privare co natus. Pro fures, unde et pro in manifesto furto. quibus. quibus ait argumentis veritatis minus compesci ac reprimi possumus. Impossibile est enim a sermonibus nos compesci et cognitione ejus non solummodo, verum etiam et inhiberi ne Deum confteamur, linguam babentes. Sic igitur intelli ges: ab argumentis et veritatis cognitione Deique confessione nos comprimere huic sermonum tyranno impossibilius est. Sermonem. Nempe verum. Confdertis. Credentis.
col. 1211–1212page 70 of 94
PG 36:1211συμβουλευτικόν Επτοημένας. Κίβδηλος 8. Κατά γάρ. Κατὰ γὰρ τῶν ἀγωνιζομένων οἱ στέφανοι, ἀντὶ τοῦ, ὑπὲρ τῶν ἀγωνιζομένων (Δη μοσθέν.), ὅπερ μέγιστόν ἐστι καθ' ὑμῶν ἐγκώμιον. 537 9. Πανηγυρισμόν. Ο γὰρ παρών λό γος, ψόγος ὧν τῆς Ἰουλιανοῦ κακίας, καὶ στήλη τῆς ἀσεβείας ἀθάνατος, τοῦ πανηγυρικοῦ εἴδους ἐστί. Τὸ γὰρ πανηγυρικόν τῆς ῥητορικῆς εἶδος εἰς ψόγον διῄρηται καὶ ἐγκώμιον, ὥσπερ τὸ δικανικὸν εἰς κατά ηγορίαν καὶ ἀπολογίαν, καὶ τὸ συμβουλευτικὸν εἰς τε παραίνεσιν ἀστασίαστον καὶ εἰς ὁμώνυμον τῷ γένει συμβουλήν. 11. Εἰς χορείαν. Τέσσαρας εἰς τὴν πανήγυριν μοίρας καλεῖ, ὧν ἡ δευτέρα εἰς δύο διῄρηται. Καὶ πρώτην μὲν καλεῖ ἐκείνην, ὅσοι νηστείαις καὶ δεί σει προσκείμενοι παρεκάλουν τὸν Θεὸν δοῦναι λύσιν τῶν τότε κατεχόντων ἀνιαρῶν· δευτέραν δὲ καλεῖ τὴν εἰς δύο διῃρημένην, εἰς τε πεπονθότας ἐν τοῖς σώ μασιν, είς τε πεπονθότας ἐν τοῖς ἐκτὸς, καὶ περι ᾑρημένους χρήματα, δυναστείαν, κτήματα, καὶ πα τρίδος μὲν ἀπελαθέντας, τῶν δὲ οἰκείων καὶ φιλ τάτων διαζευχθέντας· τρίτην, ὅσοι τὴν μὲν ὁμολογίαν εὐσεβεῖς ὄντες, τοὺς δὲ τῆς Προνοίας λόγους ἀγνοοῦντες διὰ τῶν ἐναντίων πολλάκις παρ' ἐλπίδα διοικουμένης, τήν τε πρόσκαιρον τῶν ἐναντίων εὐημερίαν οὐ φέροντες, δοῦλοι τῶν παρόντων ἀεί εἰσι, τοῖς δὲ ὕστερον θαύμασι βεβαιοῦνται πρὸς τὴν ἀλή θειαν· τετάρτην καλεῖ μοῖραν ἐκείνους, ὅσοι περί τὴν τοῦ κόσμου τούτου σκηνὴν τὰς ψυχὰς ἐπτόηνται, προτρέπων τούτους τοῖς Ησαίου βήμασιν, ἀποστήσαντας τὸ νερὸν τῆς ψυχῆς ὄμμα τῆς τῶν ὁρωμένων ἀπάτης καὶ πλάνης γνῶναι λοιπὸν τὸν ὄντως ὄντα Θεόν· πέμπτην ἐπιζητεῖ συμπανηγυρίσαι μο ραν αὐτῷ, ἡ τέως μὲν τοῦ χοροῦ τοῦ διδασκάλου δι έστη, μικρὸν δὲ ὕστερον εἰς ταυτὸν ἐλθεῖν ἐκ μετα νοίας ἐλπίζεται. 9. Η ὁ καὶ σύνδεσμος περιττεύει, ἢ ταῦτα τοῖς ἄνω συνάψας, οὕτω στήσεις τὴν φρά σιν· Κακείνους, φησίν, ὁ λόγος εἰς χορείαν συγχα λεῖ, ὅσοι μεγάλους ἀνατλάντες ἀγῶνας, καὶ πολλαῖς πληγέντες τοῦ καιροῦ προσβολαῖς, καὶ τὰ μὲν σώ ματα κάμνοντες, τὰς δὲ ψυχὰς αήττητοι μένοντες, καὶ πάντα ἰσχύοντες ἐν Χριστῷ, θέατρον ἐγενήθησαν τῷ κόσμῳ. Οὕτω στήσεις τὴν φράσιν. 14. Δὴ λέγεται. Τοῖς πολλοῖς και ταπεινοῖς τὴν διάνοιαν. Τοῖς γὰρ ὀλίγοις καὶ ὑψηλοῖς μία πατρὶς ὡς ἀληθῶς καὶ μήτηρ ἡ ἄνω Ἱερουσαλήμ. Νομίζεται γάρ, οὐκ ἔστι δὲ κατὰ ἀλήθειαν ἡμῖν ἐν γῇ πατρίς, ἢ ὅλως τι τῶν ἀπηριθμημένων τῷ Πατρί. 540 4. Τοιούτοις. Οἷον τοῖς νῦν, τῷ κατα λυθῆναι τὸν τύραννον, καὶ τὴν εὐσέβειαν εἰς τὸ ἀρ χαῖον ἐπανελθοῦσαν μᾶλλον παῤῥησιάσασθαι. 7. Επτοημένας. Είρηται ἀπὸ τοῦ πτοεῖσθαι καὶ φοβεῖσθαι. Ο γάρ τινι πράγματι προστετηκώς, περιδεής ἐστι, μή πως ἀφαιρεθῇ αὐτοῦ. 5. Κίβδηλον. Οὐ νόθον, ἀλλὰ καθαρὰν καὶ γνησίαν. Είρηται ἀπὸ ἱστορίας. Οι Αθηναίοι Χίους μισοῦντες, ἐν τοῖς ἀδοκίμοις ἑαυτῶν νομίσμασι λ
Quippe adversus. Quippe adversus pugnantes ▲ corona, id est, pro pugnantibus (Demosth. Quod maxima est vestri laus. Panegyrismum. Præsens enim sermo, Juliani cum sit nequitiæ vituperatio, immortalisque impietatis stela, panegyrici generis est. Panegyricum enim genus in rhetorice vituperationem laudationemque comprehendit, sicut judiciale accusationem et de fensionem, atque deliberativum adhortationem quamlibet et consilium, unde huic generi Græce nomen inditum. Ad choream. Quatuor ad solemnitatem hominum classes vocat, quarum secunda in duas dividitur. Hanc primain vocat, quicunque jejuniis et orationi bus addicti, Deum orabant ut ab urgentibus tunc molestiis liberationem daret; secundam vocat, quæ in duas partes divisa est, nempe qui in corporibus passi sunt, et qui in rebus exterioribus passi sunt, qui opum suarum, atque auctoritatis et potentia jacturam pertulerunt, qui e patria ejecti, qui a conjunctis et amicis disjuncti sunt; tertiam, omnes qui, cum Deum confteantur ac religiosi sint, providentiæ rationes ignorant plerumque ex contrariis contra spem procurantis, felicem vero opportunumque contrariorum eventum non ferentes, præsentium semper servi sunt, et his recentioribus miraculis in veritate confirmantur. Quartam vocat conditionem, omnes illos quorum animæ bujus mundi scenam ad stuporem usque mirantur, eos his Isaiæ verbis adhortatur, ut spiritali animi oculo a visibilium errore et deceptione educto, in poste rum solum esse Deum cognoscant. Quintam ad s0 lemnitatem secum concelebrandam classem· vocat, eos scilicet qui nunc usque a magistri cœtu defece runt, quos sperat brevi, animo converso, in eun dem reversuros esse confidit. Kal. Aut copulativa xat redundat, aut hæc supe rioribus connectens, ita phrasin strues: Hos quo que sermo in choream convocat, quicunque magnis certaminibus exantlatis, multisque temporis insul tibus percussi, ac corporibus licet fracti et debili tati, animis tamen invicti permanserunt, omniaque in Christo fortiter sustinentes, mundo spectaculum exstiterunt. Ita verborum ordinem strues. Ut quidem dicitur. plerisque scilicet et pusilla nimis. Paucis autem excelsisque animo una patria vera est et mater superna Jerusalem. Namque cre ditur, non est autem vere nobis in terra patria,nihil que eorum quæ a Patre enumerata sunt. Hujusmodi. Scilicet tyranno interempto,religione .ad pristinum statum reversa, magis confidebat. Mirantes extimescentesque. Qui enim alicui rei admodum astrictus est, ne ab ea abripiatur pertimescit. Adulterinam. Non fictitiam, sed puram ac since rain. ex historia dictum. Athenienses Chios detestantes adulteros ipsorum nummos X si Ibid. Col. Ibid. Ibid. Κal. Ibid. Col. Ibid. 1bid.
col. 1213–1214page 71 of 94
PG 36:1213ἐγχαράττοντες εκάλουν χίβδηλα· εἶτα πρὸς τὸ εὐχίβδηλα; φωνότερον μετέβαλον τὸ Χ εἰς Κ. 16. Περιέπω. Περιέπω είρηται ἀπὸ τοῦ, πέριξ Επειν, ὅ ἐστιν ἀκολουθεῖν. 541 1. Μίαν. Τέσσαρας ἀρτίως μοίρας και λέσας εἰς τὴν πανήγυριν, δύο νῦν ἀποκηρύττει ταύ της, ἐκβάλλει καὶ ἀπελαύνει, ἐκείνους τε όσοι μικρᾶς αὐτοῖς τοῦ καιροῦ προσβολής γενομένης, εὐθὺς τῆς ἀληθείας ἀπέστησαν, ἀρνησάμενοι τὴν εὐσέβειαν καὶ τοὺς τούτων χείρους, ὅσοι τῷ καιρῷ μηδὲ πρὸς ὀλίγον ἀντιστατήσαντες, αυτεπάγγελτοι πρὸς τοὺς ἐχθροὺς μεθηρμόσαντό τε καὶ δὴ μετετάξαντο. 8. Επιπολαίως. Κούφως, ἐλαφρῶς, ἀῤῥί ζωή. Περιέπω. Περιέπω περὶξ ἔπειν, Επιπολαίως. 5. Ανυπονόητον. Ἰουλιανοῦ βασιλεύοντος, ὁ λόγος οὗτος καὶ ὁ μετ' αὐτὸν ἀμφότεροι λέγονται. Μετὰ γὰρ τὸν ἀσεβέστατον Ἰουλιανὸν Ἰουβιανός βα σιλεύει. 544 8. Κύματα. Τὴν Ἰουλιανοῦ κακίαν. Ἐπὶ δύο γὰρ ἔτη ὁ τρισκατάρατος ἐβασίλευσεν· ἐπὶ δὲ πέντε ἔτη Καίσαρ ἐγένετο προβαλλομένου αὐτὸν Κωνσταντίου. 545 11. Αποκαραδοκοῦσα. Ἐπιμελῶς ἐπι τηροῦσα, καὶ ἀπεκδεχομένη. 549 5. Εν τέλει. Τὸ τέλος πολλαχώς λέγε και. Τέλος γὰρ ἡ ἀρχή, ὡς νῦν· τέλος καὶ τὸ διδό μενον τοῖς βασιλεῦσι· τέλος καὶ τὸ δαπάνημα, ὅθεν καὶ πολυτελές, τὸ πολυανάλωτον· τέλος καὶ τὸ πέτ μας· τέλος καὶ τὸ τάγμα κατὰ στρατόν· Εν τελέεσσιν. ("Ομηρος.) 14. Πρὸ τούτων. Πρὸ τῆς ἀποστάσεως, καὶ τῆς ἐπαναστάσεως. 555 9. Προβλήματος. Τὸ γὰρ φαινόμενον Ἰουλιανοῦ πρόβλημα πρὸ τῆς βασιλείας εὐσεβές ἐδόκει καὶ ἡμερον. 556 1. Σήραγγες. Αἱ ὑπὸ γῆν ἐπιμήκεις ρήξεις, οἱονεὶ φλέβες τινὲς οὖσαι τῆς γῆς ἂς ὑποτρέχον τὸ ὕδωρ ἐπιζητεῖ διέξοδον. Εντεῦθεν καὶ σηραγγώδης τόπος είρηται διατετρημένος. 557 1. Κρατοῦντος. ὡς εἰ ἔλεγεν· Εἰς ὅσον αὐτῷ συνῆν ὁ πρεσβύτερος ἀδελφὸς, εκώλυεν αὐτὸν τῆς φανερᾶς αὐτοῦ καὶ τελειωτάτης ἀπο νοίας. 5. Σύνεσιν. "Η όμοιός τις αὐτὸν ἐνόει ἐκ τῶν λεγομένων, ἢ συνετὸς Χριστιανὸς ᾔσθάνετο, ὅτι οὐχ ὑγιαίνει κατὰ τὴν σωτήριον ἡμῖν φιλοσοφίαν. Τῷ ὄντι. Ο, φησίν, ευχερές ἐστι, τοῦτο δυσχερὲς ἡ κακία ποιεῖ. Φύσει μὲν γὰρ εὐχερὲς τὸ φυλάξαι τὰ ἀγαθὰ ἤδη κτηθέντα, δυσχερὲς δὲ τὸ κτήσασθαι· ἀλλ' ἡμεῖς ἐν ταῖς εὐπραγίαις ὑβρίζοντες τοὐναντίον ποιοῦμεν, εὐχαρὲς μὲν τὸ κτήσασθαι, δυστ χωρὶς δὲ τὸ φυλάξαι. Εστι δὲ Δημοσθενικόν. 560 7. Εναντία εναντίοις. Ἔστι τις ἐναντίος τῇ κακίᾳ, καὶ ἀντεισάγει αὐτῷ τὸ ἐναντίον τῇ κακίᾳ, ἔμμισθον τὴν ἀρετὴν, καὶ ἐπὶ τοῦ ἐναντίου τὸ ἐναντίον. 13. Μέσην. Πρῶτον ἡ ἁμαρτία, εἶτα δευ Αποκαραδοκούσα, Εν τέλει. Τέλος πολυτελές, Εν τελέεσσιν Σήραγγες. σηραγγώδης
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. I CONTRA JULIANUM. gnantes, eos vocabant deinae ob euplo Ibid. Col. Ibid. niam X in K mutaverunt. dictum est a cir cum sequi, quod vim habet comitari. Unam. Quatuor modo classes ad festum cum advocasset, duas nunc ab eo propellit, dimittit atque ejicit, eos scilicet, qui parvo temporis as sultu lacessiti, statim a veritate recesserunt, reli gionemque abjuraverunt, atque his etiam adhuc pejores, qui tempori ne tantillum quidem obsi stentes, sponte sua ad inimicos defecerunt atque transierunt. Leviter, strictim, sine radice. Ibid. simum Julianum Jovianus regnat. Insuspicabilem. Joviano regnante, sermo ille et qui sequitur ambo dicuntur: namque post impiis Col. Col. Col. Ibid. Col. Col. Col. Ibid. Ibid. C3. Col. Ibid. Fluctus. Juliani nequitia. Duobus enim annis ter maledictus iste regnavit; quinque annis Cæsar fac tus est, a Constantio provectus. intente ac firmiter sperans atque exspectans. multiplici sensu usurpatur. Dicitur dignitas, ut nunc vectigal, quod regibus penditur; sunplus, unde valde sump tuosum; finis et terminus; exercitus ordo (Inter militum ordines). HOMERUS. Prius. Ante defectionem atque rebellionem. Speciem. Externa Juliani species, antequam re gnaret, reverenda videbatur et mitis. Longæ sunt sub terra caverna, quasi quædam ver:æ terra quas aqua replet exitum quærens: exinde locus dicitur perfo ratus. Ejus qui rerum poliebatur. Quasi diceret: In quantum ei natu major frater conversabatur, pio hibebat ne is manifesto et vehementissimo furori indulgeret. Prudentiam. Vel similis quilibet eum dictis judi cabat, vel prudens Christianus sentiebat quod non saperet secundum salutarem nobis philosophiam. Vere enim. Quod, ait, facile est, hoc difficile nequitia efficit. Natura enim facile est bona jam comparata conservare, difficile autem adipisci. Nos vero in prosperis superbientes contrarium fa cimus: facile quidem adipisci, difficile autem ser… vare. Demosthenica est hæc sententia. Contrariis contraria. Si quis est nequitiæ contra rius, vicissim inducit el contrarium nequitiæ, pro mercede virtutem, et contrario contrarium. Dejectionem interponens. Primum peccatum, Hoc est: Seranges longæ quædam sunt sub terra rupturæ, quasi venæ terræ, elc.
col. 1215–1216page 72 of 94
PG 36:1215τερον ἡ ταπείνωσις, καὶ τρίτον ἡ κατὰ τὸ φυλάξαι Τῷ παλαμναίῳ. τὸ λόγιον Κυρίου διόρθωσις. Μέση τοίνυν, ως όρος, ἀμφοῖν ἡ ταπείνωσις. 1. Ο βίος λαμβάνει. Ο βίος λαμβάνει πέρας, καὶ τοῦ πεποιηκότος Καίσαρα τὸν ἀδελφὸν τοῦ Ἰουλιανοῦ, καὶ τοῦ πεπονθότος τὴν σφαγὴν αὐτοῦ τοῦ Καίσαρος. Αμφοτέρων ὁ βίος, φησὶν, ὅρον καὶ πέρας εἶχεν· οὐκ ἀμφοτέροις δὲ, ἀλλὰ μόνῳ τῷ Καί σαρι, ἡ βασιλεία καὶ ὁ βίος δρον εἶχον. 7. Οὐκ ἐπαινήσειεν. Δι' ὧν, φησίν, αἰτιῶν θατέρου τῶν βασιλέων κατηγορήσομεν, διὰ τούτων τὸν ἕτερον τῶν αἰτιῶν καὶ μέμψεων ἀπολύσομεν οἷον, κατηγοροῦμεν μὲν τοῦ ἑνὸς ἁμαρτίαν τινὰ, διὰ ταύτης τὸν ἕτερον αἰτίας ἀπολύσομεν· καὶ ἐπὶ τοῦ ἑτέρου ὁμοίως. 561 8. Απερίσκεπτος. Ανενδοίαστος. 14. Ακμή βραχείᾳ. Ακμή καιροῦ, ἡ εὐτυ χία· οὕτω καὶ Ἰσοκράτης· Κράτιστον μὲν τῆς ἀκμῆς τὸν καιρὸν τυγχάνειν. Εὐτυχίαν δὲ νῦν τὴν τοῦ βασι λέως Ἰουλιανοῦ. 15. Τῷ παλαμναίῳ. Τῷ φονικῷ δαίμονα. Παλαμναίους γὰρ ἔλεγον τοὺς ὠμοτάτους καὶ τιμω ρητικοὺς δαίμονας. 564 1. Επιδημίᾳ. Πρὸ γὰρ τῆς τοῦ Σα τῆρος ἐπιδημίας βουλὴ παρὰ Ῥωμαίοις ἦν. ἦτα Σύγκλητος· ἥτις βουλὴ κατ' ἐνιαυτὸν δύο ὑπάτους ἐχειροτόνει, οἳ τοὺς πολέμους Β. πολεμίους 1 ἐπιστεύοντο, ἄλλων τὰ πολιτικὰ διοικούντων. Ἡνίκα δὲ μετὰ τῶν ὑπάτων ἐν τοῖς πολέμοις εδυστύχουν, δικτάτορα προέβαλλον, τὸν μόναρχον, ὃς μήνας εἶχεν ἐξ [ 5, μήνας ἦρχε μόνους ἐξ ]. Κομψὰ λαρυγγίζοντες. Κομψόν κόμπον Λαρυγγίζειν 565 6. Αδελφοῦ σφαγῆς. Τὸν γὰρ του λιανοῦ ἀδελφὸν ἐναντίως ἔχοντα αὐτῷ, ἀνεῖλεν ὁ Κων στάντιος. 568 12. Πλάτωνες αὐτόν. Η τοῦ Πλά τωνος φιλοσοφία διηρέθη εἰς Στωϊκοὺς καὶ Περιπατητικοὺς· καὶ τῆς μὲν Στοάς (ἢ καὶ Ποικίλη ἐλέγετο διὰ τὰ ἐν αὐτῇ γεγραμμένα, οἷον, ἡ ἐν Σαλαμίνι ναυ μαχία, ἢ τὰ κατὰ Μαραθῶνα ) ἡγήσατο ὁ Χρύσιπο πος, τοῦ δὲ Περιπάτου, ἤτοι τοῦ Λυκείου, Ἀριστοτέλης, Πλάτων δὲ τῆς ᾿Ακαδημίας. 14. Κομψά λαρυγγίζοντες. Κομψόν, ἐστὶ τὸ εὐπρεπὲς καὶ χαρίεν· κόμπον δὲ τὸ μέγα. λαρυγγίζειν δέ ἐστι τὸ τὸν λάρυγγα πρὸς εὐφημίαν άγειν, Η μελέτῃ ἢ τισι κλύσμασιν. 4. Εκ τῶν τριόδων. Τοὺς εὐκαταφρονήτους καὶ εὐτελεῖς, ἐκ τῶν τριόδων εἶναί φησιν. 12. Οβολός. Οβολός παρ' Αθηναίους ἐστὶ χαλκός, ὥς φησι Διόδωρος ο Σικελιώτης. 3. Εἰς ἡδονήν. Οἱ τοῦ Ἐπικούρου καὶ τοῦ Πύρρωνος, θεὸν εἶναι τὴν ἡδονὴν ὁρίζουσι· τοῦτο συλλογιζόμενοι, ὅτι εἰ πάντα, ἀγαθά τε καὶ αἰσχρά, δι' ἡδονὴν γίνεται, θεὸς ἄρα ἡ ἡδονή· μὴ συνιέντες ὅτι τὰ μὲν, εἰς ἡδονὴν αἰσχρὰν καὶ ὀλέθριον, τὰ δὲ εἰς θείαν καὶ σωτήριον, τὰ δὲ, μέσα πως, οἷον τὸ φαγεῖν συμμέτρως, τὸ λούσασθαι, τὸ περὶ πολιτικῶν εἰπεῖν, καὶ τὰ ὅμοια. 369 2. Οὐ συνεῖδε. Τὰ παρ' αὐτοῖς δό
deinde humiliatio, et tertio eloquium Domini cus todienti resipiscentia. Media igitur, ut vides, utri que humiliatio. Vila accipit. Vita accipit finem, et illius qui Ju liani fratrem Caesarem fecerat, et ipsius Caesaris obtruncationem passi. Utriusque vita, ait, termi num et fineın habuit; non utrique vero, sed uni Cæsari, regnum et vita finem habuit. Reprehenderit. Quibus, ait, causis unum prin cipem accusabimus, iisdem alterum crimine et reprehensione liberabimus. Itaque si alteri culpam quamvis crimini vertimus, eadem culpa alterum crimine liberabimus. Et vice versa. Minime circumspectus. Inconsideratus, minime dubitans. Exiguo temporis puncto. Acies temporis, feli citas. Ita et Isocrates: Optimum felicitatis tempus esse; felicitatem nunc imperatoris Ju liani. Sanguinario dæmoni. Hoc voca bulo ferissimos ad ultionemque promptissimos da mones vocabant. Adventu. Ante enim Salvatoris adventum conci lium erat apud Romanos, seu concio; quod qui dem concilium quotannis duos consules deligebat, qui bellis præerant, aliis publicas res administran tibus. Cum vero sub consulibus res belli male cede rent, dictatorem præficiebant, qui solus per sex menses imperio potiebatur. Fratris cædem. Juliani fratrem, adversus ipsuin insurgentem Constantius interemit. Ipsum Platones. Platonis philosophia divisa est in Stoicos et Peripateticos. Porticus vero (quæ Varia dicebatur propter ea quæ huic in scripta erant, ut navale apud Salamina proelium, Marathoniaque pugna) magister fuit Chrysippus; peripati autem, seu Lycei Aristoteles; et Plato, Academia. lbid. Ibid. Col. 1bid. Ibid. Col. [Reg. Colb. est elegans a venustum; autem magnum. vero est guttur ad euphemiam aptare, sive exerci. tatione, sive quibusdam lotionibus. Ex triviis. Contemnendos sordidosque homines, ex triviis esse dicebant. Obolum. Obolus apud Athenienses est æreus, ut ait Diodorus Siculus. Ad voluptatem. Epicuri et Pyrrhonis discipuli Deum voluptatem esse definiunt. Hoc argumentum instituunt: Si omnia, bona ac turpia, propter vo luptatem fiunt, deus ergo voluptas: minime intel ligunt quod alia quidem in voluptatem turpem et exitiosain, alia vero in divinam ac salutarem, alia denique, media quodammodo, ut moderate conie dere, lavari, de publicis rebus loqui, et similia. Non intellexit. Dogmata quæ prohtebantur nemo Col. Col. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Col.
col. 1217–1218page 73 of 94
PG 36:1217γματα οὐδεὶς αὐτῶν κατενόησεν, ὅτι πολλῆς ἀνοίας καὶ πλάνης ἀνάμεστα. 11. Μάλλον. Τῆς ἀληθείας δηλονότι. Η γὰρ πιθανότης ἐγγίζουσα τῇ ἀληθείᾳ, τοὺς πολλούς ἀπατᾷ. 11. Φιλοσοφίαν καὶ βασιλείαν. Λόγος ἦν τῶν φιλοσοφεῖν [τῶν τότε φιλ. ] δοκούντων, ὅτι τότε πόλεις καλῶς [καλῶς αἱ πόλεις. ] πράξουσιν, ὅταν βασιλεῖς φιλοσοφήσωσιν, ἢ οἱ φιλόσοφοι βασιλεύσωσι· τοῦτο γοῦν αὐτῶν διασύρει νῦν ὁ θεῖος Γρηγόριος. 2. Μεγάλη προσηγορία. Εἰπὼν, ὅτι οὐ τὸ ἅρπαγμα βασιλείαν χαρίζεται, ἐπιφέρει λέγων, ὅτι τρία ἐστὶ καθ᾽ ἃ δικαίως καὶ νομίμως τις βασι λεύει, γέρας ἀρετῆς τὴν τιμὴν λαβών, ἢ ὅτε ο χρό νος τοῦτο χαρίζηται [ἡ γὰρ ὁ χρόνος τοῦτο χαρίζεται ο ] δείξας ἐκεῖνον παντοίαις ἀρεταῖς καὶ μεγί σταις εὐδοκιμοῦντα καὶ διαπρέποντα· ἢ βασιλέως δοκι μασία και κρίσις· ἡ ψῆφος τῆς [καὶ ψῆφος· ἡ κρίσις τῆς ] συγκλήτου βουλῆς κοινή. Ο μή ] καθ' ἐν δὲ τούτων κρατήσας, τύραννος μᾶλλον ἢ βασιλεύς. 7. Δεύτερον δέ. Οὐ περιέμεινε γὰρ τὸν θεῖον καὶ βασιλέα τῆς τιμῆς αὐτὸν ἀξιῶσαι, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἔστεψεν. 572 1. Οὐκ ἐπήρθη. Οὐκ ἐπήρθη μὲν εἰς τὴν κακίαν ὑπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ κυβερνήσεως. Αντί τοῦ, Οὐχ ἡ κυβέρνησις τοῦ Θεοῦ ἐπῆρεν αὐτὸν εἰς κακίαν, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐπεσχέθη ὑπ' αὐτῆς προελόμενος ἅπαξ τῆς εὐσεβείας τὴν ἀσέβειαν. 6. Τῷ λαθεῖν. Τῷ λαθεῖν τοὺς βαρβάρους δηλονότι. 14. Κλέψας τινί. Αντὶ τοῦ, Διά τινος τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις, προδιδόντος καὶ μηνύοντος ἐκείνῳ τὸν καιρὸν καθ᾽ ἂν ἐπιχειρεῖν δεῖ, καὶ οὕτω νομίζων δεῖν αὐτὸν ῥυσθῆναι. 3. Εύστοχοι. Μέγιστον σημεῖον καὶ ἐναρ γὲς ἡ κατὰ τὴν Περσίδα σφαγὴ Ἰουλιανοῦ, τοῦ μὴ κατὰ πρόγνωσιν αὐτὸν βασιλεῦσαι τούτων. Εἰ γὰρ τοῦτο ἦν, καὶ ἐκστρατεύοντι αὐτῷ τὴν ἧτταν ἐδή λωσαν ἂν, καὶ ἐν Πέρσαις ὄντι τῷ παραπλήγι, τὴν ὑπὸ τοῦ αὐτομόλου ἀπάτην προείπον ἄν. 573 4. Γενναιοτάτου. Καὶ γὰρ ἤδη βασιλεύοντι τῷ Ἰουλιανῷ τὸ περιγενέσθαι τοῦ στρατοῦ, καὶ τῆς δυνάμεως, ἥτις αὐτῷ τὴν φυγὴν οὐ συνεχώρει, πολὺς ἀγὼν καὶ δυσχέρεια γέγονε. 576 1. Ἀφαγνίζεται. Ανάγνους ἀπεργάζεται. Τὸ γὰρ ἀφαγνίζεσθαι ἐναντίον ἐστὶ τῷ ἀγνίζειν. 577 4. Επισημῆναι. Τὸ θεῖον δηλονότι. Ἐπὶ γὰρ ταῖς μεγίσταις μεταβολαῖς, καὶ μεγάλα τὰ σημεία ειώθασι γίνεσθαι. 12. Θυομένῳ. Αἱ τοιαῦται μεσότητες τὴν ἀναφορὰν ἔχουσιν ἐπὶ τὸν κύριον, ἤτοι τὸν κτήτορα οἷον, οἰκοδομεί μοι οἰκίαν ὁ οἰκοδόμος, οικοδομούμαι δ' ἐγώ. 5. Παρεσχεδίασε. Ἀντὶ τοῦ, παρὰ τὸ ὂν καὶ τὴν ἀλήθειαν ἐξέλαβε, καὶ ἐκ τοῦ εὐθέως τοῖς παροῦσι παρερμηνεύσας εψεύσατο. 8. Έλκεται. Ταῦτα πρὸς τὸ σπλάγχνον ἔχει Αφαγνίζεται. ἀφαγνίζεσθαι αγνίζειν, Θυομένῳ. οἰκοδομεί, οικοδομούμαι,
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. I CONTRA JULIANUM. eorum intellexit, quia multa insipientia nullis er Ibid. Ibid. Colb. Colb. Ibid. Colb. Colb. [Colb. Ibid. Col Ibid. Ibid. Ibid. Col. Col. Col. lbid. lbid. lbid roribus repleta. Propinquitatem magis. Veritatis videlicet. Pro babilitas enim veritati proxima plerosque decipit. Philosophiam et imperium. Sermo erat apud eos qui philosophiam profiteri videbantur, tum civita tibus optimum fore, cum vel reges philosopharen tur, vel philosophi regnarent. Hanc igitur eorum sententiam nunc divinus Gregorius irridet. Magno nomine. Cum dixit quod non raptus re gnum largitur, adjicit dicens quod tria sunt per quæ juste et legitime quispiam regnat, ut, virtutis præmio dignitate accepta, sive cum tempus hoc largiatur, ostendens illum multis ac maxinis vir tutibus commendatum ac præcellentem; sive regis electio ac judicium; sive conimune convocati se natus suffragium. Iste vero juxta nullum ex iis im perio potitus, tyrannus magis quam imperator. Deinde. Non exspectavit donec patruus et impe rator ipsum boc dignitate dignaretur, sed seip sum coronavit. Non excitatus est. Non quidem ad malum exci tatus est Dei gubernatione, id est, non Dei guber. natio eum ad malum excitavit, sed nec item ea re pressus est cum impietatem pietati semel ante posuerit. Fallendo. Barbaros videlicet fallendo. Per domesticorum quemdam celans. Id est. per aulicum quemdam proditorem, tempusque illi indicans quo facinus tentandum erat, et ita seipsum liberandum esse existimans. Sciti ac solertes. Maximum indicium manifestum. que in bello adversus Persas Juliani cædes, quod non juxta istorum præscientiam regnavit. Quod si res ita se haberet, et pugnanti ei cladem ostendis sent, et in Perside profigato per transfugam in dias prædixissent. Præstantissimus. Etenim jam regnanti Juliano superare exercitum ac opes reducere, quæ fugam ei non permittebant non sine multo prælio et mia gna difficultate assecutus est. Impuras efficit. Namque contrarium est purifcare. Signum accesserit. Nempe divinum. In maximis enim mutationibus magna quoque fieri signa solent. Tales mediæ forma ad dominum seu herum referuntur. Ita, αdifcat, mihi do mun architectus, mihi edifico, ego. Ex tempore interpretatus est. Scilicet contra ve rum rectumque accepit, et ex tempore de præesen tibus rebus prave interpretatus, mentitus est. Trahitur. Hæc ad viscera refcruntur, in quibus
col. 1219–1220page 74 of 94
PG 36:1219τὴν ἀναφορὰν, ἐν ᾧ ὁ σταυρὸς σὺν τῷ κύκλῳ ἐφάνη. Αὐθαδιάζεσθαι. αὐθαδιάζεσθαι δῆθεν, 1 Η Εδήλου γὰρ, ὅτι δεῖ τὸν σταυρὸν βασιλεύειν. Ὁ γὰρ στέφανος βασιλείας σημεῖον, εἰ καὶ ἑτέρως ὁ ἄθεος ἐκεῖνος καὶ παραπλήξ φησιν, ὅτι περιγραφὴν καὶ παῦλαν δηλοῖ ὁ κύκλος τῆς τοῦ σταυροῦ καὶ Χριστιανῶν βασιλείας. 12. Επρυτανεύετο. @κονόμητο. 580 11. Αυθαδιάζεσθαι. Ἐπὶ κακοῦ μὲν, ὡς τὰ πολλὰ, εἴρηται τὸ αὐθαδιάζεσθαι, οἷον ἐπὶ τοῦ θρασύνεσθαι, καὶ προπετεύεσθαι, καὶ σὺν ἀπονομ κινεῖσθαι· νῦν δὲ ἐπὶ καλοῦ εἴρηται τῷ Πατρὶ, ἀντὶ τοῦ, ἀπομάχεσθαι. 581 6. Τέχνης. Απόδοσις. Ὡς τὸ μὲν φα νερῶς ἀνελέσθαι τὸν πόλεμον, τὸ καὶ τὸ συμβήσεται εἰ δὲ μετὰ τῆς τέχνης στρατεύσειε, καὶ τὰ ἑξῆς. 4. Πᾶσα έφεσις. Πρώτη τάξις τῶν ἐπαι νετῶν τὸ ἀγαπᾶν τὸ καλὸν δι' αὐτὸ τὸ καλὸν, καὶ μὴ δι' ἄλλο τι· ὅπερ ἐστὶ βέλτιον, καὶ τῶν ἐπὶ πλεῖστον ἀρετῆς προελθόντων. Δευτέρα τάξις, τὸ ἀγαπᾶν τὸ καλὸν δι᾿ ἐλπίδα καὶ προσδοκίαν μισθοῦ. Τρίτη τάξις, τῷ φόβῳ κολάσεως ποιεῖν τὸ ἀγαθόν. 584 2. Μεγαλοπρεπές. Μικροψυχίαν ἅμα καὶ δουλοπρέπειαν τοῦ τυράννου καταγινώσκει του λιανοῦ· διὰ τὸ μὴ φανερῶς, ἀλλὰ τεχνικῶς καὶ δου λερῶς διώκειν τὸ σωτήριον δόγμα. 11. Αληπτος. ἂν δήμων καὶ πόλεων ἡ αὐτ θάδεια ληφθῆναι καὶ κρατηθῆναι χαλεπὸν ἢ ἀδύνα τον ἦν. 14. Αγραφον. Έοικε τοῦτο, τῷ συγγραφικῷ ἐκείνῳ. Ο γὰρ δυνάμενος παῦσαι, περιορῶν δὲ, ἀλη θέστερον τοῦτο δρα. 1. Ημερώτερον. Ὡς ἐκεῖνος ἐνόμιζε δῆ λον ὅτι· διὰ τοῦτο καὶ ἐπιφέρει εὐθέως τὸ δῆθεν. Ού τως οὖν νοήσεις, ἵνα τὸ ἐναντιοφανὲς ἐκφύγῃς. Ποῖον τοῦτο; 'Ανωτέρω τὸ μὲν φανερῶς καὶ δημοσίᾳ βιάζεσθαι, βασιλικὸν ὁμοῦ καὶ μεγαλόψυχον ἐνομία ζετο, τὸ δὲ τεχνικῶς πειρᾶσθαι πείθειν, δουλοπρεπές τε ἅμα καὶ ἀγεννές. Πῶς οὖν ἐνταῦθα, τὸ μετὰ τέ χνης πειρᾶσθαι πείθειν ἡμερώτερον καὶ βασιλικώτερον; Εναντίον μὲν οὐκ ἔστιν, εναντιοφανὲς δὲ, πλὴν ὡς ἐκεῖνος ᾤετο οὕτως· ὅτι καὶ ἐπιφέρει, εἰς ἑαυτὸν δῆθεν φέρει τὸ τῆς πειθούς. Οὐ γὰρ κατ' ἀλήθειαν ἐκείνου ἦν ἡ πειθώ, σοφίσματα δὲ τοῦ δημιουργοῦ τῆς κακίας, ὀργάνῳ κεχρημένου τῷ τυράννῳ. 5. Διεσώσατο. Οὐδὲ τὴν δοκοῦσαν πειθὼ μέχριτέλους ἐφύλαξεν, ἀλλὰ λοιπὸν ἐτράπη καὶ εἰς τὸ φα νερῶς βιάζεσθαι. 585 8. Λίαν ἀπάνθρωπον. Πῶς τὸ φιλάνθρωπον ἀπάνθρωπον; Ὣς μὲν αὐτὸς ἔλεγεν, ὑπὸ φιλανθρωπίας ἡμᾶς ἐδιάζετο· ὡς δὲ ἡ ἀλήθεια, ἀπάνθρωπον ἦν αὐτῷ τὸ δοκεῖν φιλάνθρωπον. 9. Πιθανόν. Πρότερον μὲν γὰρ ἐπειρᾶτο σοφίσμασι τισι καὶ παραλογισμοίς χρώμενος πεί θεῖν· ὡς δὲ τῆς πειθοῦς ἐξασθενῶν διημάρτανε, καὶ προσεδιάζετο ὑλακτῶν καὶ ἀγριαίνων ὥσπερ τι θη ρίον ἀνήμερον. Καὶ οἱ ὑπὲρ τῆς ἀγριότητος ἀπολογούμενοι, ἔλεγον, ὅτι ὑπὸ χρηστότητος πολλῆς, καὶ
crus cum circulo visa est. Ostendebant enim cru cem regnaturam aliquando fore: corona enim regni signum; etsi impius ac cæcus iste aliter dicat nempe circumscriptionem finemque crucis et Christianorum regni circulo indicari. Id agebat. Providenter curabat. In mala acceptione, sicut plerum que, usurpatur pro audacter, pelu lanter ac inconsiderate agere; nunc autem in bona apud Gregorium, obluctari et dimicare significat. Callide. Apodosis. Si bellum aperte susciperet, illud atque illud accideret; at si callide et artifi ciose bellum gereret, et quæ sequuntur. Id unum expetentes. Prima classis eorum qui laude digni sunt, est pulchrum diligere propter ipsum pulchrum, non autem propter quodvis aliud, quod quidem melius est et majori virtute præstan tium. Secunda classis pulchrum diligere propter mercedis spem atque exspectationem. Tertia clas sis,pœnæ timore bonum facere. Insigne atque honorificum. Pusillanimitatem si mul atque ignaviam tyranni Juliani vituperat; quod iste non aperte, sed artificiose ac dolose salutarem doctrinam persecutus sit. Vesana. Quorum populorum ac civitatum pro terviam coercere et reprimere difficile aut impos sibile erat. Non scripta. Illud idem ac si legibus præscri ptum. Qui enim inhibere potest et negligit, verius hoc facit. Humanius. Nempe ut iste putavit, ideoque sta Lim adjunxit vocabulum videlicet. Sic igitur intelliges, ne in alienum sensum incidas. Quis vero ille? Superius quidem aperte ac publice vim in ferre, regium simul et magni animi habebatur; callide autem ad suadendum conari, vile atque igna vum. Quomodo igitur hic, callide ad suadendum conari, lenius atque humanius magisque regium? Contrarium illud quidem non est, contrarium autem esse videtur, nisi quod ille sic opinaretur; adjungit, id sibi videlicet assumit suadendi partes. Non enim secundum veritatem illius erat persuasio, sophismata auctoris nequitiæ, pro instrumento tyranno utentis. Retinuit. Non enim suadendi partes ad extremum conservavit, sed deinceps ad manifestam violentiam seipsum vertit. Perquam crudelis. Quomodo humanitas perquam inhumana? Sieut ipse dicebat, per humanitatem nobis vim inferebat. Itaque vere dici poterat cru dele ei esse mansuetum videri. Persuasio. Prius etenim sophismatibus et para logismis usus persuadere conabatur. Cum vero ad persuadendum viribus exhaustis non pervenisset, vim inferebat morsu ac rabie sæviens, quasi fera quædain bestia. Qui autem de hac feritate excusa bant eum, dicebant quod propter multam ejus be lbid. Col. Col. Wid. Col. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Col. Ibid.
col. 1221–1222page 75 of 94
PG 36:1221τοῦ τοὺς Χριστιανοὺς ἐθέλειν πρὸς τὸ κρείττον μεν ταστῆσαι ἀγριαίνει καὶ βιάζεται. 11. 'Αποτυγχάνων. Τοῦτο ποιον; Το βού λεσθαι τὸν Ἰουλιανὸν δοκεῖν εἰκότως βιάζεσθαι. 2. Πάγαις. Καὶ ἡ παγίς, καὶ ἡ πάγη ει ρηται. 3. Εἰς γε τρόπος. Εἷς τῶν δύο, ἢ πάγης, διωγμοῦ· ἦν δ᾽ αὐτῷ πάγη μὲν οἱ λόγοι, διωγμὸς δὲ τὸ βιάζεσθαι. 7. Πᾶσι διώκταις. Οὕτως ἐν τοῖς πολέμοις οἱ ᾿Αθηναῖοι πρώτοις ἐπεχείρουν τοῖς ἰσχυροτέροις, τοὺς ἀσθενεστέρους τέως εάσαντες· ὅτι τῶν κρειττόνων χειρωθέντων ῥᾳδίως οἱ χείρους ἁλώσονται. 14. Τὰ βασίλεια. Τῷ τὴν ἀρχὴν ἐγχειρῆσαι τοῖς ὁμοίοις αὐτῷ τὴν ἀσέβειαν. 2. Μεγάλῳ βασιλεῖ. Μέγαν βασιλέα οἶμαι λέγειν αὐτὸν Κωστάντιον [ 5, τὸν ὑπ' ἐκείνου δολοφονηθέντα], μείζονα δὲ τὸν Χριστόν. 6. Εὔπιστον. Εὐχερῶς πειθόμενον. 4.Ηλπιζεν. Τοιοῦτοι γὰρ οἱ πονηροί, τοῖς ἀεὶ παροῦσι δουλεύοντες, καὶ μηδενὶ γνησίως. 3. Διώκτης. Διάβολος δηλονότι· οὐχ ὅτι δ' ἐχών, ἀλλ᾽ ἄκων οὐκ ἔδωκε, τοῦ Θεοῦ μὴ συγχωρήσαντος τὸ πᾶν ὑφελέσθαι διὰ σπλάγχνα ελέους αὐτοῦ. 5. "Οφεων. Ο γὰρ κρεμασθεὶς ὄφις τὴν ἁμαρτίαν ὑπεδήλου καὶ ὑπηνίττετο καταλυθησομένην ἐν τῷ σταυρῷ. 588 5. Των κάτω. Τῶν ἀρχομένων, καὶ μὴ ὄντων ἐν περιφανείᾳ καὶ εὐδοξίᾳ ταύτῃ τῇ φαινομένῃ. " 14. Συνθήματος. Σύνθημά ἐστι τὸ 3, τί] σημεῖον καὶ σύμβολον τοῦ στρατοῦ, δ καλοῦσι βάνδον. Λέγει δὲ νῦν τὸ ἔχον ἐπὶ τοῦ ἄκρου τὸν σταυ ρὸν τὸν σωτήριον, ὅ κατὰ τῶν ἐναντίων ἀῤῥαγὲς ἵσταται τρόπαιον. Πάλιν, τὰ καλούμενα παρὰ 'Ρω μαίοις σίγνα καὶ βάνδα, ταῦτα ὁ Ἀττικίζων συνθήματα καὶ σημεία καλεῖ. Καὶ εἴ τι μὲν σύνθημα, τοῦτο καὶ σημεῖον, οὐκ εἴ τι δὲ σημεῖον, τοῦτο ἤδη καὶ σύνθημα. Εστι γάρ σύνθημα τὸ παρὰ τοῦ στρατηγοῦ τοῖς στρατιώταις διδόμενον σύμβολον, πρὸς τὸ μὴ ἀγνοεῖσθαι αὐτοὺς ἀλλήλοις· οἷον ἀρχάγγελος [ἀρχάγγελε ], Θεοτόκε, Χριστὸς βα σιλεύει. 2. Καμάτων. 'Αντὶ τοῦ, καταλύον τῶν πόνων τὸ στράτευμα. 5. 8. Επ' ἄκρων. Ἀντὶ τοῦ, ἐπ' ἄκρων και μάκων καὶ καλάμων· αὐτὸ γὰρ τὸ δόρυ τὸ βαστάζον τὸν σταυρὸν, ἢ βασιλέως πρόσωπον, ἢ χάσμα δράκοντος, κάμας ἀκούει, οἰονεί τις κάλαμος 9. Φολίσιν. Φολὶς ἀντὶ τοῦ ἡ λεβηρίς ἔστι δὲ τὸ δέρμα τοῦ ἔφεως, ἤτοι αἱ λεπίδες τοῦ δέρ ματος. 1. Απαιδευτότατε. Πεπαίδευτο μὲν γὰρ τὰ μικρὰ ταῦτα, ὅσα ἐν γράμμασι καὶ φωναῖς εἰς αέρα διαλυομέναις, ἀπαιδευτότατος δὲ τὰ σωτή ριώδη, καὶ παραμένοντα τους κτησαμένοις. Πάγαις. παγίς οι πάγη Εὔπιστον. Συνθήματος. Σύνθημα βάνδον βάνδον, συνθήματα οι σημεία σύνθημα, σημεῖον ση μεῖον σύνθημα σύνθημα Φολίσιν. Φολίς
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. 1 CONTRA JULIANUM. nignitatem ac benevolentiam, dum Christianos ad melius convertere vellet, sæviebat atque vim infe rebat. Ibid. Ibid. fbid. Ibid. Ibid. Ihid. addit. Colb. Ibid. Ibid. fid. ibid. Col. Ibid. [Colb. Colb. Ibid. Colb. Ibid. Colb. 3. Ibid. Ibid. 13 Luc. Nihil profecisset. Quid vero? Nempe cum non sine causa vim afferre Julianus videri vellet. Laqueus Græce dicitur. Alterutro modo. Alteruter e duobus, aut laqueus, aut persecutio. Erant autem ei laquei verba, et persecutio vis`illata. Omnibus persecutoribus. Ita in bellis Athenienses primnos adoriebantur validiores, infirmioribus buc usque neglectis. Etenim, fortioribus devictis, faei lius debiliores capientur. Aulam totam. Dignitates impertiens illis qui sibi impietate similes erant. Magnum imperatorem. Magnum imperatorem vo cal, ut opinor, Constantium illius dolo subla tum), majorem vero Christum. Ad persuadendum faciliores. Sperabat. Tales enim mali semper præsentibus inservientes, et nulli sincera fide. Qui persecutionem excitabat. Scilicet diabolus. Non quia libens, sed invitus non dedit, non per mittente Deo omines abripi, propter viscera miseri cordia sua 18. serpentibus. Suspensus enim serpens peccatula subindicabat, atque innuebat deletum iri in cruce. Plebeii ordinis. Eorum scilicet qui regebantur, neque in splendore ac fama hujus mundi erant. signum est et symbolum exercitus, quod vocant. Hic designat illud, cujus in vertice crux erat salutis, quodque adver sus inimicos infractum stat tropaeum. Rursus, quæ apud Romanos vocabantur signa et haec atticissans vocat. Quod cunque est, non autem omne quoque est. Etenim symbo lum est a duce militibus datum, ut alii alios agno scerent: sicut archangelus, Dei Mater, Christus regnat. Erumnarum solvendarum vim habens. In est, exercitum a laboribus recreans. Super summas lanceas. Nempe super summos palos vel arundines. Laacea enim ipsa ferebat cru cem, vel imperatoris effigiem, vel draconem hiantem. Palus quoddam arundinis genus est. est squama vel tegumentum: pellis est serpentis, vel pellis squamulae. Imperitissime. Peritus erat istorum futilium, si cut litterarum et verborum in aera evanescentium; imperitissimus vero salutarium et possidentibus permanentium.
col. 1223–1224page 76 of 94
PG 36:1223Σχέδια. Αὐτουργὸν στρατηγίαν. 9. Ολίγοις. Τὸ μυστήριον ἡμῶν τοῖς μὲν ὀλίγοις, ἀντὶ τοῦ, καθαροῖς καὶ ὀξυτάτοις τὴν θεω ρίαν· παλαιὸν τοῖς γε πολλοῖς καὶ χαμαὶ ἐρχομένοις, νέον δὲ τοῖς ὀλίγοις καὶ ὑψηλοτέροις πρόσφατον. 589. 2. Μάρτυρας. Οὐδὲ μάρτυρας τὸ ἐπὶ σοὶ γενέσθαι ἐσπούδακας· φθάσας γὰρ εἶπεν, ὅτι ἐφθόνει ἡμῖν καὶ τῆς τοῦ μαρτυρίου τιμής. 4. Δ' ἐπιφάνειαι. ἂν ἁγίων τὸ ἐπιφαίνεσθαι τοῖς κάμνουσι κατὰ θάλατταν, ἢ ἄλλως κιν δυνεύουσι, καὶ ὧν τὸ διὰ προῤῥήσεων προμηνύειν καὶ προλέγειν τὰ μέλλοντα. 593 4. Σχέδια. Τὰ ἐξ αὐτοσχεδίου γινόμενα. 5. Αὐτουργόν. Αὐτουργὸν στρατηγίαν Αν βασιλεὺς δι' ἑαυτοῦ βασιλεύει και στρατηγεῖ.. 5. ᾿Απαθοῦς ἔρωτος. Ἔχομεν ἐν ἡμῖν αὐτοῖς καὶ ὀργὴν καὶ ἔρωτα, καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἄλλο ἐν τῇ ἡμετέρα φύσει παρὰ Θεοῦ τοῖς ἀνθρώποις ἐμ φυτευθέν· ὰ κατὰ τὸ αὐτεξούσιον ἐπὶ τὸ χεῖρον ἡμεῖς παρατρέποντες, τὸ τῶν κρειττόνων ἐρᾷν παρωσάμενοι, τῶν σωματικῶν καὶ ἀστάτων ἀθλίως ἐπιθυμοῦμεν ὡσαύτως καὶ τοῦ θυμοῦσθαι κατὰ τῶν παθῶν ἀφέν τες, τοῖς ὁμοφύλοις ἡμῶν οὐκ ὀρθῶς ἀγριαίνομεν. Η δρόμος. ᾖ, Περιθρυλλεῖσθαι. Διάθεσιν. Διάθεσιν έξεως, διάθεσις, έξις, 600 2. Πέρσαι. Ἐν οἷς καὶ δίκην ἔδωκε, τῆς μὲν ἀσεβείας οὐκ ἀξίαν μὲν, δίκην δὲ ὅμως ἐν τῷ παρόντι ἱκανήν. 5. Καὶ τοῦτο. Τὸ καθ' ἡμῶν σπούδασμα. Οὐκ ἦν τῷ Ἰουλιανῷ μέσον τοῦ τε ἐκφαίνειν καὶ τοῦ κρύπτειν παντελῶς· ἀλλ᾽ οὕτω τῆς μανίας είχετο καὶ παραπληξίας, ὥστε ἄνω καὶ κάτω τὸ καθ᾿ ἡμῶν μέσος καλῶν [σ. στρέφων] οὐκ ἐπαύετο. Εἰ δὲ μετρίως γοῦν εσωφρόνει, ὀλιγάκις μὲν ἔλεγε καὶ ὑπεδήλου τὴν γνώ μην, τὰ πολλὰ δὲ σιωπῶν ἀπέκρυπτε. Τοῦτο γὰρ μέσσον ἐστὶ τοῦ τε ἐκλαλεῖν, καὶ τοῦ πάντα πᾶσι μὴ ἐκφαίνειν. 5. Τῆς νέας. Ελεγον γὰρ οἱ τὰ τοῦ Ἰου λιανοῦ φρονοῦντες, ὅτι Νῦν εἰς ταυτό συνῆλθε φιλο σοφία τε ἅμα καὶ βασιλεία. 6. Θαυμαστῆς. Ἐν εἰρωνεία ταῦτα. 15. Η δρόμος. Ἐν ἄλλοις, ᾖ, μετὰ τῆς δα σείας· τουτέστιν, ήτινι φιλοσοφίᾳ καὶ βασιλείᾳ τόδε μὲν καὶ τόδε τὰ μέχρι λόγου ἀγαθά. Δῆμοι δὲ στα σιάζοντες, καὶ τὸ καὶ τὸ κακὰ, ἃ μὴ μέχρι λόγου, ὥσπερ τὰ καλὰ, ἀλλ' αὐτῷ τῷ ἔργῳ πάρεστιν ὁρᾷν. Διασύρων δὲ λέγει ταῦτα κατὰ τῶν Πλατωνικῶν. 3. Περιθρυλλεῖσθαι. Περιηχεῖσθαι μάτην. 8. "Η πρὸς εὐδοξίαν. Οὕτω θέλει ὡς να μίζω· ταῦτα κακὰ πρὸς εὐδοξίαν τῷ Ἰουλιανή κάλλιστα εἶχεν, ὡς αὐτὸς ὥστε ἢ τῷ κοινῷ τῶν Ῥω μαίων πρὸς ἀσφάλειαν (τὸ κείμενον δὲ οὕτως ἔχει μ ἢ πρὸς εὐδοξίαν ἐκείνῳ, ἀντὶ τοῦ, ἃ ὡς ἤδη ὑπέλαβεν. 19. "Οστις ἄν. Ποια ταῦτα; Το λέγειν τοὺς Ἕλληνας ὅτι νῦν εἰς ταυτὸν ἦλθον βασιλεία καὶ φι λοσοφία. Καντεῦθεν εὐδαίμονες, φησίν, οἱ ἄνθρωποι πρὸς τὴν χρυσῆν ἐκείνην γενεὰν ἐπανελθόντες. 601 5. Διάθεσιν. Διάθεσιν ἐνταῦθα ἀντὶ τῆς ἔξεως εἶπεν. Η μὲν γὰρ διάθεσις προϊούσα, έξις γίνεται, ἡ δὲ ἕξις βεβαιόν τι καὶ τέλειον ἀγαθὸν ἐν τῇ ψυχῇ καθίσταται. Ἔχομεν δὲ ἡμεῖς οἱ Χριστιανοὶ
Paucis. Mysteriam nostrum paucis quidem, id & est mundis et in contemplatione acerrimis; vetus autem multis, et deorsum ambulantibus, novum vero paucis et excelsioribus recens. Martyres. Neque martyres per te fieri curavisti. Prius enim dixit quod martyrii quoque gloriam nobis invidebat. Apparitiones. Quorum sanctorum qui apparebant mari laborantibus, vel aliter periclitantibus, et qui ob praevisionem futura prænuntiabant prædice. bantque. Εx improviso quæsita. Belli gerendi rationen qua rex per se ipsum regnat belluinque gerit. Ibid. Col. Ibid. G Col. Ibid. Ibid. Vitiosa affectione vacuus. Habemus in nobismet ipsis et iram, et amorean, et si quid aliud hujus modi in nostra natura a Deo hominibus infusum. Quæ juxta liberum arbitrium ad pejora non amo ventur, meliorum amorem rejicientes, corporalia et instabilia misere cupimus. Idem adversus pas siones nostras via omissa; in populares nostros inique invehimur. Persa. Apud quos et poenas persolvit, impietale quidem non dignas, pœnas tamen in præsenti suf ficientes. Quod licet. Ejus adversus nos cura et conten tio. Non erat Juliano ratio media inter consiliorum suorum apertam vel manifestationem vel occulta tionem. Verum eo furoris et insipientiæ pervene rat, ut sursum deorsumque odium in nos conci tare non desineret. Si moderate igitur saperet, raro quidem diceret et subindicaret sententiam, plura vero reticens absconderet. Hoc enim medium inter eñari et omnia omnibus non manifestare. Ab hac nova. Dicebant enim qui eadem cum Ju liano sentiebant, quod nunc in unum convenerant philosophia simul atque imperium. Admiranda. Haec ironice. In aliis cum duro allatu; scilicet, euinam philosophiæ et imperio. Hæc atque hæc verbis tantum bona. Populi vero dissidentes, et hæc atque hæc mala; quæ non verbis tantum, si cut pulchra, sed re ipsa consideranda sunt. Hæc irridens adversus Platonicos dixit. Frustra personare. Vel illi insignem quamdam gloriam. Ita vult, ut opinor: Quæ hæc mala ad gloriam Juliano erant profutura, ut ipse, ita ut vel Romanorum reipu lilieae ad tranquillalem (ita se locus habet), quam ad gloriam isti, pro, quæ ut jam interpretatus est. Qui hac. Qualia hæc? quæ scilicet Græci dice bant, nunc in unum convenire imperium et philo sophiam. Exinde felices, ait, homines ad aureami hanc ætatem revertentes. hic pro habitu dixit. Praeeunte enim dispositione, fit habitus, habitus vero frmum aliquid perfectumque bonum in anima constituit. Habemus autem nos Col. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. C. Ibid. Ibid. Col.
col. 1225–1226page 77 of 94
PG 36:1225τὸ μέγα τῆς πίστεως ἡμῶν μυστήριον, οὐ κατὰ διάθεσιν, ἀλλὰ σὺν Θεῷ φάναι [γ. φάναι], κατὰ τὸ μεῖζον καὶ κρεῖττον, τὴν ἔξιν. Οὐκοῦν τῷ τῆς διαθέσεως ὀνόματι ἀντὶ τῆς ἕξεως ὁ Πατὴρ ἐχρήσατο. 604 € 6. Λόγῳ. Επιδιόρθωσις τοῦτο. Τί λέγω ταῖς ἀγγελικαῖς παρατάξεσι; καὶ λόγῳ μόνῳ τοὺς πονηροὺς ἐχθροὺς ἀμύνεσθαι εὔκολον ἦν αὐτῷ. 605. 1. Αποπεμπόμεθα. Διὰ τί τὰ τοιαῦτα τῶν γελοίων εἰς τὸ θέατρον ἀποπέμπομεν; Ἐπεὶ οὐ δέποτε νικήσομεν τοὺς ἐκεῖ παίζοντας τοῖς τοιούτοις τῶν γελοίων. Κάρρην δε λέγει τὴν κεφαλὴν, ἣν αἰών θασι πατάσσειν οἱ μιμοι παίζοντες. 11. Τῷ Μίνωος. Μίνως υἱὸς ὢν τοῦ Διὸς, δίκαιος άνθρωπος ἐνομίζετο. Ο οὖν λέγει ὁ θεῖος Γρηγόριος τοῦτό ἐστιν· ὅτι ὁ Ἰουλιανὸς τὴν ἑαυτοῦ πονηρίαν δι' ἐπιπλάστου ἤθους ἀπέκρυπτεν, ἄδικος ὧν ἐν δικαίῳ σχήματι. 13. Επιεικώς. 'Αντὶ τοῦ, ἐν ἐπιεικείας πλά σματι καὶ προσχήματι· τὸ δ' ἐπίρρημα τούτο σημαί τὸ δ' ἐπίρρημα τούτο σημαί. νει καὶ τὸ πάνυ, καὶ τὸ παράδοξον, καὶ παρ' ἐλπίδα, καὶ τὸ μετὰ ἐπιεικείας καὶ χρηστότητος, ὥσπερ νῦν. Σημαίνει καὶ τὸ μετρίως, ἤτοι συμμέτρως. 1. Βασιλεύοντας. Καταγινώκοντός ἐστι βασιλέων φανερῶς. 4. Συγκροτεῖν. Ἐν μὲν ἑτέροις, τὸ συγκροτεῖν ἀντὶ τοῦ διδάσκειν εἴρηται· ἐνταῦθα δὲ ἐπὶ τοῦ συνάγειν καὶ συνάπτειν καὶ συνιστών. Συγκροτεί οὖν, ἀντὶ τοῦ, συνδεῖ, καὶ πρὸς ἁρμονίαν ἄγει. Τὸ δὲ δεῖ, ἀντὶ τοῦ, χρὴ, εἴρηται. Το, δεῖ, τέσσαρα ἔχει τὰ σημαινόμενα. Δεῖ γὰρ, ἀντὶ τοῦ, χρή· καὶ δεῖ, ἀντὶ τοῦ, χρεία ἐστίν. Οἷον, Δεῖ δὲ χρημάτων, καὶ ἄνευ τούτων οὐδὲν ἔστι γενέσθαι τῶν δεόντων. (Δημοσθ.) Καὶ δεῖ, ἀντὶ τοῦ, δεσμεῖ· καὶ δέει, ἐν διαλύσει ἀντὶ τοῦ, ἀπέχει. 8. Πλάσμασιν. Ἐν ἀνδριάσι καὶ εἰκότι γραπταῖς. 15. Συνθήμασιν. "Α καλοῦσι κοδικίλλια. Τοῖς τῶν ἀρχόντων συνθήμασιν, εἴτ' οὖν συμβόλοις. 608 7. Δηλητήρια. Παρὰ τὸ δηλήσασθαι, το βλάπτειν. 10. Τοῖς εἰκόσι. Διὰ τὴν μηχανὴν ταύτην καὶ τὸν δόλον, ἐν ἡμῖν ἡγειρεν. 5. Πρόσχημα. ᾿Αντὶ τοῦ, πρόφασιν μὲν, καὶ πλάσμα, καὶ παραπέτασμα δόλου. Αίσχιον. Τὸ ἁπλοῦν αἰσχρόν, τὸ συγκ κριτικόν αίσχιον. . 19. Φθάνοντος. Καταλαμβάνοντος. Οὐ γὰρ τῶν προλαμβάνοντος. 45. Σχεδιασθεῖσα. Ἐκ τοῦ εὐθέως καὶ παρα χρήμα ἐφευρεθεῖσα. 2. Πάλιν. 'Αντὶ τοῦ, Πάλιν τὸ προκάλυμμα, καὶ καταπέτασμα τοῦ σοφίζεσθαι καὶ τε χνάζεσθαι τὸν δόλον προβάλλεται. 3. Φαρμαχθῆναι. Μιχθῆναι καὶ συμπλακῆναι καὶ συντεθῆναι. 5. Μεθ' ὧν. 'Αλογίας καὶ ἀπληστίας. 600 19. Σχήμα. Ποιον σχῆμα; Τὸ νόμον δο πεῖν βασιλικῆς δωρεάς ἀρχαιοτέρας. ς ἐπιεικῶς, Συγκροτείν. συγκροτείν δι δάσκειν Συγκροτεί Δεί, χρήσ δε? δέει, Δηλητήρια, δηλήσασθαι, πό Πρόσχημα. Αίσχιον. αἰσχρόν, ΑΕ σχιον. Φθάνοντος. Σχεδιασθεῖσα. Φαρμαχθῆναι.
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. I CONTRA JULIANUM Col. Col. 1bid. Ibid. Ibid. Ibid. ibid. Ibid. Col. 1bid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Col. Christiani magnum Adei nostra mysterium, non secundum dispositionem, sed cum Deo manifestare, secundum majus meliusque, secundum habitum. Dispositionis igitur vocabulo pro kabitu Pater ususest. Sermone. Correctio hoc. Quid dico per angelo rum exercitus? Et sermone solo pravos inimicos ulcisci promptum erat ei. Id remittimus. Cur hæc ridicula ad theatrum remittimus? Quoniam nunquam refellemus istoG qui ridiculis illis pueriliter effugiunt. Malau vocal caput, quod ludentes mimi verberare consue verant. Minois. Minos, Jovis cum esset filius, vir justus habebatur. Quod igitur dicit divinus Gregorius, hoc est: Julianus propriam perversitatem aeci Litiis moribus occultabat, injustus cum esset sub justi specie. Leniter. Hoc est, moderationis specie et forma. Adverbium illud, et multum, et nurum in modum, et contra spem, et cam moderatione et benignitate, sicut nunc significat; nec non mé derate el congruenter. Imperatores. Reges manifeste vituperantis est. In aliis quidem pro docere vim habet; bic vero cogere, co aptare, constituere. igitur, id est, co stringit et apte constituit. oportet, pro necesse est, opus est, dicitur. Vocabulum qua tuor habet acceptiones: Usurpatur pro necesse est, opus est: qualiter, Opibus opus est, quibus absque nihil feri potest eorum quæ deri debent. (Dem.) Dicitur quoque pro vincit; denique sine complexione, pro abest. Imaginibus. In statuis et imaginibus pictis. Nolis, quos codicillos vocant. Principum notis, seu symbolis. tonicum. ledere, cere. Imaginibus. Per hauc fraudem dolumque, quem nobis molitus est. Hoc est prætertum, astutiam, fraudi involucrum. Positivum comparativum Permeanle, non hic præoccupante. Ex tempore, ex improviso insti tutus. Rursus. Hoc est, rursus involucrum speciosus que prætextus sophismatum dolique occultandi praebetur. Miscere, condire, conferre medi camenta. Cum quibus. Vecordia scilicet atque avaritia. Species. Quonam species? Imperatorise largitio. mis morem videri antiquissimum.
col. 1227–1228page 78 of 94
PG 36:1227Κύλιξ, Β. 13. "Αλυτον. Οὐ δεῖ δὲ οὕτως, ἀλλ' ἐπι στροφῇ καὶ μετανοίᾳ τὸ εὐσεβές εὐθὺς ἀναλαμβάνειν καὶ ἀνακτᾶσθαι. 612 1. Κύλικι. Κύλιξ εἶδος ποτηρίου καὶ φιάλης· ὡς, Πολλά μεταξύ πέλει κύλικος καὶ χείλεος ἄκρου. 10. Ζήλῳ καὶ θυμῷ. Ζῆλός ἐστιν, ὡς ἔδη πολλάκις εἶπον, ἐπιθυμία τινὸς καλοῦ, ἐγγινομένη τῇ ψυχῇ ἄνευ τοῦ φθονῆσαι τῷ κεκτημένῳ. ἐπεθύμουν καὶ οὗτοι μιμήσασθαι ἁγίους μάρτυρας, τὸ ὑπὲρ τοῦ Χριστοῦ ἀποθανεῖν ἐκ μετανοίας γνωσιμαχήσαντες, μᾶλλον δὲ τῇ ὕστερον τοῦ κακοῦ συναισθήσει καὶ γνώσει, τῆς προλαβούσης ἀγνοίας καὶ σοφιστικῆς καὶ ἀπατηλῆς ἀρνήσεως τὸ ἁμάρτημα διὰ τῆς ὁμολογίας ἐξαφανίζοντες. 615 14. Μήνυμα. Τοῦ κακοῦ τοῦ μικρὸν ὕστερον ἑπομένου δῆλον ὅτι· ἐξαίφνης γὰρ ἀναδοθὲν τὸ πῦρ ἕλκεται ποταμοῦ δίκην ἐπὶ τὸ πολύ. 2 Δόγματος. Καθ' δ μή φανερώς τέως ὁ τύραννος ἐβιάζετο. 10. "Ινα ἐάσω. Τὸ καθ᾽ ὑποσιώπησιν σχήμα, δι' οὗ λέγων ἐξ ἐπιδρομῆς, δοκεῖ μὴ λέγειν. 13. Πληρούμενα. Παρ' ἑκάστοις τῶν δήμων δηλονότι. 1. Υπερ τούτων. Ὑπὲρ τῶν οἴκων τῶν ἱερῶν, λαϊκοὺς ἢ διακόνους, μᾶλλον δὲ πάντας ἁπλῶς τοὺς ὑπὸ τοῖς ἱερεῦσιν. 616 3. Ηλιουπολιτῶν. 'Η δὲ ἦν, τὸ Χρισ στιανοὺς ὁσημέραι παίειν ὁμοῦ καὶ κτείνειν. 1. Οφθεῖσαν. Μίξεως φύσις ἦν ὁμοίαν οὐκ ἔχουσα. Τίς γὰρ λέγεται πλὴν τούτων, κριθαῖς μίξαι σάρκας ἀνθρώπων, καὶ τροφὴν τοῖς χοίρους παραθεῖναι; 620 4. Πάσῃ καὶ τύχῃ. Αντὶ τοῦ, πλου σίῳ καὶ πένητι, καὶ ἄρχοντι καὶ ἀρχομένῳ, καὶ δούλῳ καὶ ἐλευθέρω. 8. Καὶ τῷ μὲν τὰς σάρκας. Τοῖς σφηλί καὶ ταῖς μελίσσαις. Ισμεν δὲ ἐκεῖνο, ὅτι ἀῤῥενικοῦ καὶ θηλυκοῦ συνημμένων, κἂν πλεῖον ᾗ τὸ θηλυκόν, ἐν δὲ τὸ ἀρσενικὸν, τὸ ἀρσενικὸν ἐπικρατεῖ. 2. Σύμβολον. Εἴποι ἄν τις ἴσως· Ἰδοὺ καὶ οἱ ἅγιοι προσέχειν ἴσασι συμβόλοις. Λέγομεν οὖν, ὅτι ἐκεῖνοι καθαροὶ καὶ ἅγιοι ὄντες, καὶ διαυγέσιν ἀεὶ τοῖς τῆς ἀληθείας κατόπτροις ἀνατενίζοντες, πάντα καθαρῶς ἑώρων. Καντεῦθεν οὐδέν ἐστι τῶν μακαρίων ἐκείνων ἀνδρῶν, ὁ μὴ σὺν ἀληθείᾳ, ἣ μὲν ἐλέγετο, ἡ δὲ ἐπράττετο· ἡμεῖς δὲ τούτου τοῦ μέτρον, καὶ τοῦ ὕψους τῆς ἀρετῆς πλεῖστον, καὶ πάνυ ομολογουμένως ἀπολειπόμενοι, οὐδενὶ τοιούτων ἐπιχειρεῖν, ἢ ὅλως προσέχειν ὀφείλομεν, οἷς ὀλίγο μὲν τὰ τῆς ἀληθείας αινίγματα, πλείστη δὲ ταύτης 4 ἄγνοια. 621 8. Χρυσοῦν. Απήτουν γὰρ αὐτὸν ἢ τὸν ναὸν αὐτοῖς ἀναδείμασθαι καὶ ἀνοικοδομῆσα: δν καθεῖλεν, ἢ χρυσίον οὐκ ὀλίγον εἰς τὴν οἰκοδομίαν ἀποτῖσαι· ὕστερον δὲ καὶ εἰς ὀλίγον πάνω κατα στάντες, οὐδ᾽ ὡς πειθόμενον ηὕρισκον. Τῷ δῆλον ἐγέ νετο, ὡς ὑπὲρ εὐσεβείας μᾶλλον ἢ ἀδυναμίας, ἐκεῖνο τὰ τῆς ἐνστάσεως εἶεν. Εἰς ὅσον μὲν γὰρ τὸ πλεῖον
Quam infringi nefas. Non sic, oportet agere, sed conversione ac pœnitentia quod religiosum, est confestim recipere et recuperare. Ρoculum. genus quoddam poculi vel scyphi; sicut: Multa sunt inter poculum sum mumque labrum. Zelo et iracundia. Zelus est, ut jam nonnunquam dixi, cujusdam boni cupiditas, animæ superve hiens cum nec invidetur possidenti. Cupiebant igi tur illi sanctos martyres imitari, pro Christo mor. tem pati, penitentia pristinus errores repudian les, magis recentiore mali conscientia et cogni tione, prioris ignorantia, falsæ dolosæque denega tíonis peccatum per confessionem delentes. Indicem. Proximı mali manifestum indicium est cum repente exortus ignis evomitur, plerumque Alu minis instar. Decretum. Juxta quod non aperte hucusque ty rannus vim inferebat. Ut enim præteream. Præteritionis figura, qua ex abrupto dicens, dicere non videtur. Explebantur. vulgo scilicet. Pro his rebus. Pro domibus sacris, la:cos vel diaconos, magis vero omnes qui sacerdotibus erant subjecti. Heliopolitarum. Ubi Christiani quotidie verbe rabantur et necabantur. Conspectum. Mistionis natura erat similem non habens. Quid enim magis horrendum quam hordeo carnes lumanas miscuisse, pabulumque porcis objecisse? Cujuslibet conditionis. Id est a divite et egeno, ab imperante et subjecto, a servo et libero. Atque huic quidem carnes. Apibus et vespis. Scimus autem illud, quod cum masculinum genus cum femineo conjungatur, etsi multa sint feminea, unum vero masculinum, masculinum præpollet. Symbolum. Forte dixerit aliquis: Ecce et sancti quoque symbola studio habere noverunt. Dicimus igitur quod cum illi puri sanctique essent, et in Jucidis semper veritatis speculis oculos habentes, omnia pure videbant. Exinde nihil est horum bęṬtorum virorum, quod non cum veritate sive dictum, sive factum sit. Nos vero hac mensura et altitudine virtutis maxime, imo omnino destituti, bulli talium studere, vel omnino curain impendere debemus, quibus, pauca quidem veritatis ænigmata, maxima vero hujus ignorantia. Aureum. Polebant enim ab eo, unt vel tem plum eis reficeret reædificaretque quod everterat, vel non, parvam auri summam ad templi instaura tionem persolveret; denique ne tantillum. quidem concedentem invenerunt. Quo manifestum fuit eum pro pietate magis quam prò infirmitate adeo ab stitisse. Quandiu enim ab eo tantum petebant; Ibid. Col. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Col. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Col.
col. 1229–1230page 79 of 94
PG 36:1229ἀπήτουν, ὑπόνοια ἦν τοῦ, διὰ τῆς τῶν χρημάτων ἀπορίας, ἀλγηδόνας ἀνάγκῃ φέρειν· ἐπειδὴ δὲ κατὰ εόντες εἰς νόμισμα ἦλθον, τότε σαφῶς ἐγνώσθη (ἐνεδίδου γὰρ οὐδ' οὕτως), ὡς οὐ τῇ τῶν χρημάτων ἀπορίᾳ τὰς βασάνους ἡ γέρων ὑπέμεινεν, ἀλλ' ὑπὲρ τοῦ μὴ μέγα ἢ μικρὸν τοῖς βασανισταῖς προέσθαι τὸν ἀριστέα. 624 11. Διώρυξι. Εστιν αὐτὸς ὁ πορθμός διωρυχὴ δὲ αὐτὸ τὸ διορύσσειν, ἵνα διώρυξ ή πορθμός. Λέγεται καὶ ταύτην ἔχειν τὴν διαφοράν ή διωρυχή πρὸς τὴν διώρυχα, ἦν ἔχει ἡ ἐλευθέρωσις πρὸς τὴν Ελευθερίαν· κἀκεῖ γὰρ ἡ ἐλευθέρωσις πρὸς τὴν ἐλευ θερίαν ὁδός ἐστι. 15. Ψυχαγωγία. Ἀντὶ τοῦ, Ἐπὶ τῷ ψυχὰς δῆθεν ἐκ τοῦ ᾅδου ἀναγαγεῖν πρὸς τὴν μαντείαν. Νενομισμέναις. Γοήτων γὰρ μᾶλλον ἢ Ελ λήνων ἐστί. 625 1. Μέσην βαδίζων. Ἀντὶ τοῦ, μήτε Ελλησε λίαν, μήτε Χριστιανούς προσκείμενος, ἀλλὰ πρὸς ἀμφοτέρους μέσως πως ἔχων. "Αλλως· Από δωσις· τὶς οὐκ οἶδεν ὅτι δήμου τινὸς ἐπιμανέντος ἡμῖν, ἐπειδὴ μέσην βαδίζων ὁ τοῦ ἔθνους ἄρχων, ἄτιμος ἐκρίνετο; Τὸ γὰρ μετρίως καὶ μέσως πως ἔχειν περὶ ἡμᾶς, ἔγκλημα μέγα Ἰουλιανὸς ἐποιεῖτο. 1. Πρόγραμμα. Οἱ Ἀθηναῖοι βουλεύειν τῆς Βουλῆς μελλούσης, ή μέλλοντος ἐκκλησιάζειν τοῦ δήμου, προέγραφον, ὅτι τῇδε τῇ ἡμέρᾳ ὁ δήμος ἐκε κλησιάζει, ἢ ἡ βουλὴ βουλεύει, καὶ τοῦτο ἐκάλουν πρόγραμμα. 11. Νέον θεόν. Ἰουλιανὸν δηλονότι. 629 1. Πρῶτος ἐνυβρίσας. Πρῶτος οὐχὶ πάντων τῶν διωξάντων, ἀλλὰ πρῶτος τῶν ἐν ἐκείνῳ τῷ διωγμῷ, τουτέστι τῷ ἐσχάτῳ. Οὐ γὰρ εἷς γέγονε διωγμὸς ἀδιάκοπος ἀπ' ἀρχῆς μέχρι τέλους, ἀλλὰ πολ λοὶ κατὰ καιροὺς, ὧν ἕκαστος ὅρον ἔσχε τοῦ Κυρίου τὴν ἀντίληψιν. 1. Κεχρῆσθαι. Μισθὸν ἀπῄτει τους Χρι στιανοὺς τοῦ χρήσασθαι τοῖς δικαστηρίοις, τὸ θυμιᾶσαι ἐπὶ τῶν βωμῶν τῶν ἔμπροσθεν τῶν δικαστηρίων, τοσούτου μικροῦ καὶ εὐτελοῦς πράγματος. 6. Κοινή. Ως εἰ ἔλεγεν· Ορᾶτε οταν ὠμότητα καὶ ἀπανθρωπίαν καθ' ἡμῶν διενοεῖτο ὁ παμμίαρος. 632 7. Φονευτοῦ. Φονευτοῦ καὶ παρανόμου κατ' ἀλήθειαν, προστάτου καὶ νομοθέτου κατὰ τοὺς τὰ ἐκείνου σέβοντας. 10. Νόμου. Πάνυ μὲν οὖν ταῦτα πάντα τοῦ τῶν Χριστιανῶν νόμου, καὶ οὐκ ἀρνούμεθα κἂν σὺ πλέον μανῇς, καὶ μεῖζον μετὰ τῶν σῶν δαιμόνων Ολακτῇς. 'Αλλ' οὐ πάντων, ὦ τρισάθλιε σύ, τὸ πρὸς Μακρον τοῦ καλοῦ καὶ τῆς ἀρετῆς ἀναβαίνειν, οὐδὲ τῶν πρὸς βίαν ταῦτα καὶ τυραννίδα (ἡ γὰρ ἂν οὐχ οὕτω καλόν), ἀλλὰ τῶν ἐπ᾿ ἐξουσίας καὶ γνώμης τῆς ἡμετέρας· εἶτα σὺ ταῦτα καταναγκάζεις ποιεῖν, τίς ὢν καὶ πόθον, καὶ τίνος τοῦ παραδείγματος τῶν πρὸ σοῦ βασιλέων; Εἰς ἡμῖν βασιλεύς, ὦ τύραννε σὺ καὶ τῆς κατ' οὐρανὸν βασιλείας εχθρὲ, ὃς τούτων ἡμᾶς ἀπαι τήσει τοὺς λόγους καὶ τὰς εὐθύνας, εἴτε κολάσων εἰς Διώρυξι. διωρυχή, διορύσσειν, διωρυχή διώρυξ, πρόγραμμα τεί),
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. I CONTRA JULIANUM. suspicio esse poterat eum propter opum inopiam, Col. Ibid. Ibid. Col. Ibid. C. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Col. Ibid. ad tot cruciatus perferendos necessitate compul sum. Postquam autem semper descendentes ad nummum venerunt, tumi liquido declaratum est (ue hoc quidem persolvit) non divitiarum inopia hæc tam dira senem pertulisse, sed ue aut multum aut parum cruciatibus concederet vir generosus. Est ipse ductus: fossa, idem est ac fodere, ut ductus fiat. Eamdem quoque inter se differentiam habent et fossa el ductus, quam liberatio et libertas. Hic quoque liberatio ad libertatem via est. Animarum evocationem. Scilicet ad animas ab inferno evocandas ad divinationem, Legitima. Magorum enim potius quam gentilium sunt. Media via. Nempe neque ad gentiles nimium, neque ad Christianos inclinatus, sed inter hos atque illos quasi medium secutus. Aliter: Apcdo sis. Quis rescit quod, cum promiscua plebs luren ter in nos impetum fecisset, media via incedens gentis præfectus, cum ignoninia judicium subiit? Moderatione enim et quasi medio quodam erga nos uti crimen magnum Julianus faciebat. Edictum. Athenienses, cum senatus consulere vellet, vel populus esset congregandus, edicto præ nuntiabant quod illa die populus congregaretur vel senatus ad concionem coiret, illudque edictum vocabant. Norum Deum. Julianum scilicet. non Qui primus contumeliis affecit. Primus omnium persecutorum, sed in hac persecutione, id est ultima. Non enim una facta est persecutio sine intermissione ab initio usque ad finem, sed multæ juxta tempora, quarum quæque ad Domini religionem subvertendam tendebat. Uti. Quasi mercedem a Christianis postulabat, ad tribunalibus utendum, ut thus ad aras ante tribunalia propositas afferrent, tam parva vilis que rei. Communi. Haud secus atque diceret: Videte quantam feritatem et inhumanitatem adversus nos excogitaverit iste vir immundissimus. Carnificis. Carnificis et legum transgressoris secundum veritatem, patroni et legislatoris juxta istius adoratores. Lege. Maxime igitur hæc omnia Christianorum lege sancita, neque negabimus, etsi majori rabie sævias, magisque cum dæmonibus tuis vocifereris. Non enim omnium est, o miserrime, ad summuni boni et virtutis ascendere, neque ad violentianı hanc et tyrannidem (non enim ita pulchrum fo sed juxta facultatem sententiamque nostran. ret), Deinde tu hæc cogis facere, quis sis et unde, et quonam exemplo imperatorum qui ante te exstite runt? Unus nobis rex, o tyranne tu cœlestisque regni inimice, qui de iis a nobis rationem repo scet, sive castigaturus in finem optimum simul et
col. 1231–1232page 80 of 94
PG 36:1231πέρας χρηστόν τε ὁμοῦ καὶ σωτήριον, εἴτε καὶ ἄλλως ο Σηκοῖς. σηκός ει τέμενος σηκοῦ, Θαυμάζω. καταγινώσκω, Επιταττομένοις. ἡμᾶς ἐλεήσων πρὸς ἄκραν ἐλάσει φιλοσοφίαν, ἢ μὴ δυνηθέντας, ἢ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, οὐ πάνω φροντίσαντας, ἀλλ᾽ ἡττηθέντας πηλοῦ καὶ κόσμου καὶ τῆς ἐν τούτοις συγχύσεως. Ταῦτα μὲν ζητήσει παρ' ἡμῶν ἐκεῖνος ἐν δέοντι· σοὶ δὲ τί προσήκει και διαφέρει, ὦ ἀσεβέστατε τύραννε; 9. Σηκοῖς. Ὁ μὲν σηκὸς καὶ τὸ τέμενος σημαίνει τὸ ἱερὸν ὅλον· ὁ δὲ ναὸς σημαίνει τὸ θυσιαστήριον, ἐν ᾧ ἡμῖν μὲν ἡ θεία τῶν μυστηρίων πρό κειται τράπεζα, Ελλησι δὲ τὸ βδελυρὸν ἐν τούτῳ εἰ δωλον ειστήκει. Ἐντεῦθεν καὶ τὸ κρέας τῷ μίλτω χριόμενον, καὶ ἐψόμενον ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ, ἀπὸ σηκού ἐκαλεῖτο, οἱονεὶ ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ. Ἐκεῖσε γὰρ ἐν τῷ ἱερῷ γενόμενον πρῶτον ἐπράθη. Πτολεμαῖος γὰρ ὁ Φιλάδελφος, εἷς τῶν τήν Πτολεμαίων, τοῦτο τὸ κρέας ἐπιτηδεύει διὰ δύο αἰτίας, ή, ὅπερ ἀληθὲς, ὅτι ὁ Αλε ξάνδρειος ἄρτος ἄναλτος ὤν, ποιεῖ τὴν καλουμένην Ελμινθον, ταύτα; δὲ οὐδὲν οὕτως ἀναιρεῖ ὡς ἡ ἐκ Σο νώπης μίλτος (ἣν καὶ Σινωπίδιον καλοῦσιν ἐκ τῆς πόλεως)· ἢ ὅτι οἱ ἀστρολόγοι ἔλεγον Πτολεμαίῳ, ὡς ἐθέλοντα τὸν Αρην ἀπὸ τοῦ θέματος τῆς πόλεως ταύτα φοινίσσεσθαι διαπαντός. Η μίλτος οὖν, φασί, μετὰ τοῦ κρέως προτιθεμένη, τὴν ἡδονὴν ἀποπληρώσει τῷ Αρει 12. Θαυμάζω. Ἀντὶ τοῦ, Καταγινώσκω. 2. Περιωθῶν. Σημειωτέον, ὅτι τὸ περιωθεῖν καὶ διώκειν τοὺς ἐμμένοντας, τοῦ ἀρνήσασθαι μειζόν ἐστιν. 8. Ἔξεων. Τῶν ἔξεων τῆς λογικῆς οὐσίας. Σημείωσαι δὲ, ὅτι ἡ ἕξις καὶ ἐπὶ κακίας λέγεται. Τι νὲς γὰρ ἐπὶ τῆς ἀρετῆς μόνης ἠξίον λέγεσθαι, ἐπὶ δὲ κακίας τὴν στέρησιν. 9. 'Αποκεκρίσθαι. Χωρὶς ἀποδεδόσθαι. 11. Νικήσομεν. Ὡς ἡμεῖς μὲν τὴν κρείσσονα μοίραν ἔχοντες, ὅπερ οὐ δώσουσιν οι Ελληνεία 633 2. Φειδομένων. Τῶν Χριστιανών. Ἡμεῖς γὰρ ἐν τοῖς τῆς ἡμετέρας ἰσχύος καιροίς, Έλ λήνων καὶ παντὸς ἔθνους ἄλλου ἐφείδομεν. 7. Παρρησίας. Καὶ ἀναγινώσκουσιν οἱ Ελα ληνες, καὶ δικάζονται, καὶ τὰ ἄλλα πράττουσιν ὅσα πολίται, μηδενὸς Χριστιανῶν κωλύοντος, πλὴν εἰ και λύοιντο φανερῶς καὶ δημοσίᾳ δυσσεβεῖν. Οὐ γὰρ θέα μις εὐσεβείας πανταχοῦ κρατούσης παρρησιάζεσθαι τὴν ἀσέβειαν. Β: 1. Εγκαλούντες. Καλῶς πάνυ. Οὕτω γὰρ κακῶς τοὺς Χριστιανοὺς ἐποίουν ἰσχύοντες, ώστε ἐγκαλεῖν αὐτοῖς· καὶ τὴν ἐν τῷ πράττειν καλῶς τὴν εἰς τοὺς Ἕλληνας φιλανθρωπίαν καὶ ἡμερότητα. 9. Επιταττομένοις. Ἡμῖν Χριστιανούς δη λονότι. 10. Κίνδυνος. Επιστήσεις ἐνταῦθα, πᾶς ὁ πρὸς τὸ τῆς ἀπογνώσεως βάραθρον ἐξωθούμενος, ὡς Χριστιανοὶ μὲν ἅπαντες, ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθη μεν. Εἰ δέ τις εἰς τὸ ἄκρον τῆς ἀρετῆς ἀφικέσθαι οὐ δύναται, ἀλλὰ μέσην τινὰ βαδίζει, τῶν τοιούτων κίνη δυνος μὲν οὐδεὶς, ἥττων δὲ ἡ τιμὴ καὶ ἡ τῆς μεσότη της ἀμοιβή.
salutarem, sive et aliter miserans ad summam evexerit philosophiam, aut nequeuntes, auli, ut verius dicam, minime sapientes, sed luto, mundo que atque in eis mistioni subactos. Hæc quidem reposcet a nobis ille in tempore opportuno, lua vero quid interest et refert, impiissime tyranne? Hac vocabula tem plun totum significant. Templum altare significat, in quo nobis divina mysteriorum apponitur mensa, paganis vero in quo immundum stat idolum. Exinde et caro minio illita et comedenda Alexan driæe, a fano, vocabatur, quasi a templo. llic enim in templo primum deleta est. Namque Ptolemæus Philadelphus, unus ex duodecim Pto lemnais, hanc carnem exornat duas ob causas, aut, quod verum est, quia Alexandrinus panis, cum non salsus sit, lumbricum parit vermem, quem nihil ita occidit, ut Sinopense minium (cui hoc nomen ex urbe Sinope inditum); aut quia Ptole mæo astrologi dicebant, sic Martem velle ex ur bis horoscopo, hos rubro colore penitus tingi Minium igitur, aiunt, carni impositum Martem delectabit. Pro crimini verto. Exagitet. Animadvertendum est quod exagitare et persequi in confessione perstantes, majus est quam negare. Habitus. Habitus rationalis essentia. Operæ pre lium est animadvertere quod habitus quoque de pravitate dicitur. Nonnulli enim de sola virtute diei existimabant, et de mali negatione. Assignatam. Seorsum attributam. Causam obtinebimus. Ut nos quidem meliorem, isti vero pejorem partem habentes, quod non da bunt gentiles. Parcentibus. Christianis. Nos enim, in favoris nostri temporibus, omini paganorum genti parce bamus. Libertatem. Publice recitant gentiles, causas gunt, aliaque faciunt quæcunque cives, nullo Chri stianorum prohibente, nisi vero palam atque pu blice impietatem ostentare prohibeantur. Neque enim fas esset religione vera ubique prævalente im pietatem palam exhiberi. Crimini vertentes. Recte admodum. Ita enim in Christianos inique agebant, cum forentes essent, ut iis crimini verterent eorum in prosperis tem poribus erga paganos humanitatem atque mausue Ludinem. Nobis Christianis videlicet. Periculo. Attendes bic, omnis ad desperationis barathrum expulsus, ut Christiani quidem universi, quicunque in Christum baptizati sumus. Si quis vero ad virtutis verticem pervenire nequit, sed me dium aliquid tenet, nihil talis periculi pertine scat: minor vero mediocritatis honor et merces. Ibid. Ibid. Ibid. C. Ibid. Ibid. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid.
col. 1233–1234page 81 of 94
PG 36:1233Προσκείμενος. τυγχάνει, 636 Α΄ 6. Προσκείμενος. Προσυπακουστέον & τὸ τυγχάνει. 15. Τὰ θεῖα λέγω. Ἀντὶ τοῦ, τοὺς λόγους λέγω τοὺς εἰς τὰ θεία κηρύγματά τε καὶ δόγματα, καὶ τὰς ἐντεῦθεν ἐλπίδας. Β. 2. Πίνδαρον. Πίνδαρος εἷς ἐστι τῶν πρὸς λύραν λεγόντων. Οὗτος οὖν ὁ λυρικὸς τέσσαρας γρά φει νίκας, αἳ καὶ πράττονται. Ἐν τῇ μιᾷ τοίνυν τῶν νικῶν ἐκεῖνό φησιν· ὅτι τὸ οἰκεῖον ἕκαστον πιέζει κακόν· ὅ ἐστι, πάντα ἄνθρωπον τὸ ἴδιον ἀνιᾷ κακόν. 14. Τελχίνες. Παρ' Ἕλλησιν φθονεροί τινες δαίμονες. 9. Κἂν τι δίκαιον δόξῃς. Οὐκ εἶπε, καν τι δίκαιον εἴπῃς, ἀλλὰ, δόξῃς λέγειν. Σοῦ δὲ δοκεῖν τὸ δίκαιόν τι λέγειν. Δόξομεν καὶ ἡμεῖς ἡττᾶσθαι, καὶ διὰ τὴν δόξαν ἀνιασόμεθα μεν, οὐ μεμψόμεθα δέ. 44. Καὶ τὸ Ἑλληνίζειν. Θουκυδίδης ὁ Αθηναίος συγγραφεύς μάρτυς ἡμῖν, ὡς οὐ τῆς θρη σκείας ἀλλ᾽ Ελληνος, καὶ τῶν ἐκείνου παίδων ἡ Ελληνίζουσα διάλεκτος. Οὕτω γάρ φησιν ἐν τῷ προοιμίῳ τῆς ἑαυτοῦ συγγραφῆς· Δοκεί δέ μοι, οὐδὲ τοὔνομα τοῦτο ξύμπασα πω εἶχεν, ἀλλὰ τὰ μὲν πρὸ Ελληνος τοῦ Δευκαλίωνος καὶ πάνυ οὐδὲ εἶναι ἡ ἐπίκλησις αὕτη, κατὰ ἔθνη δὲ ἄλλα τε καὶ τὸ Πελασγικὸν ἐπιπλεῖστον, ἀφ' ἑαυτῶν τὴν ἐπωνυμίαν παρ ρέχεσθαι. Ἕλληνος δὲ καὶ τῶν παίδων αὐτοῦ ἐν τῇ Φθιώτιδι ἰσχυσάντων, καὶ ἐπαγομένων αὐτοὺς ἐπ' ὠφελείας εἰς τὰς ἄλλας πόλεις, καθ᾿ ἑκάστους μὲν ήδη τῇ ὁμιλίᾳ μᾶλλον καλεῖσθαι· Ἕλληνας, οὐ μέντοι πολλοῦ γε χρόνου ηδύνατο καὶ ἅπασιν ἐκνικῆσαι. Τεκμηριοῖ δὲ μάλιστα Ομηρος. Πολλῷ γὰρ ὕστερος ἔτι καὶ τῶν Τρωϊκῶν γενόμενος, οὐδαμοῦ τοὺς ξύμπαντας ὠνόμασεν, οὐδ᾽ ἄλλους ἢ τοὺς Ἀχιλ. λέως ἐκ τῆς Φθιώτιδος, οἵπερ καὶ πρῶτοι Ἕλληνες ἦσαν· Δαναοὺς δὲ ἐν τοῖς ἔπεσι, καὶ 'Αργείους, καὶ Ἀχαιοὺς ἀνακαλεῖ. Οὐδὲ μὲν, οὐδὲ βαρβάρους εἴρηκε, διὰ τὸ μηδὲ Ἕλληνας πω, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, ἀντίπαλον εἰς ἐν ὄνομα ἀποκεκρίσθαι. 637 2. Καὶ τὰ δηλούμενα. Τῶν δηλουμένων, τὰ μὲν μιᾷ προσηγορίᾳ καὶ τῇ αὐτῇ λέξει διά φορά ἐστι τῷ σημαινομένῳ, οἷον ή κυρίου φωνή, καὶ τὸ στοιχεῖον. Πὴ μὲν γὰρ σημαίνει τὰ γράμματα, πὴ δὲ τὰ στοιχεῖα, ἤτοι τὰς ποιότητας ἐξ ὧν τὰ σώματα· τὰ δὲ διαφόροις ονόμασι ταῦτά ἐστιν, οἷον, Κρείττον, ἄμεινον, βέλτιον, κάλλιον· καὶ ἐστίασις καὶ εὐωχία. 640 3. Ιεροφάνταις. Παρὰ τὸ τὰ ἱερὰ ἐκφαίνειν. Εἰσὶ γὰρ οἱ ἱερουργοί. 9. Παιδεραστεῖν. Τὸ παιδεραστεῖν εἴτ' αἱ σχρῶς, είτε σωφρόνως, πᾶσι μὲν Ἕλλησι, μάλιστα δὲ τοῖς ᾽Αθηναίοις ἔννομον ἦν. Καὶ Πέρσαι δὲ, καθ' Ηρόδοτον, τοῖς παισὶν ἐμίγνυντο, παρ' Ελλήνων τοῦτο μαθόντες. "Η τὸ πορνεύειν. Το πορνεύειν τοὺς ἄνδρας, καὶ πορνεύεσθαι τὰς γυναῖκας μάλιστα παρὰ Κοριν Βίοις ἔθος ἦν· παρ' οἷς καὶ γεγόνασιν αἱ περιβόητοι πόρνα: ἐκεῖναι, ὧν καὶ ἡ Λαῖς καὶ ἡ Κύκνα καὶ ἡ Σαλαβακχώ. Η γὰρ Φρύνη Αθηνές ἦν. κυρίου, στοι χεῖον, κρεῖττον, ἄμεινον, βέλτιον, κάλλιον, στ τίασις οι ευωχία, Ιεροφάντης, ἱερά, Παιδεραστεῖν. Παιδεραστεῖν,
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. 1 CONTRA JULIANUM. Subaudiendum est. Col. Mid. Ibid. Ibid. Ibid. lbid. Col. Col. Ibid. Ibid. Divina dico. Id est, sermones dico ad divina man data dogmataque spectantes, atque spes exiade conceptas. Pindarum. Pindarus unus est ad lyram canen tium. Hic igitur lyricus quatuor scribit victo rias, quæ obtinentur. In prima victoriarum hoc dicit, quod omnis propria molestia premit, id est, quivis homo proprium malum dolet. Telchines. Apud Graecos invidi quidam dæ mones. Quod si justi aliquid. Non dixit, quoɑ si justi aliquid dixeris, sed dicere visus fueris. Tuum enim videri justum aliquid dicere. Videbimur et nos vinci, et propter hane opinionem dolebimus quidem, sed non te reprehendemus. Græcizare. Thucydides Atheniensis historicus testis nobis quod non idololatriæ, sed Hellenis ejusque Aliorum Græca fuit dialectus. Sic enim ait in historiæ suæ proœmio: Videtur autem mihi norduni nomen illud universam habuisse, sed ante Hellena, Deucalionis filium, minime fuisse hanc ap pellationem gentes enim aliæ, Pelasgico genere pleraque, a semetipsis cognomen habuisse. Hel lene quidem ejusque filiis in Phthiotide vigenti bus et se ipsos diffundentibus utilitatis causa in alias civitates, singuli jam commercio magis vocari Hellenes cœperunt, nec quidem multo tempore omnibus prævalere hoc valuit. Quod ostendit ma xime Homerus. Namque multo tempore póst Troi cas res natus, nusquam universos nominavit, neque alios atque ex Phthiotide Achillis comites, qui et primi Hellenes erant. Danaos vero in carminibus, et Argivos, et Achivos vocat. Neque barbaros dixit propterea quod nondum Hellenes (ut mihi videtur) in par unumque nomen convenissent. Significant. Ex iis quae significantur, alia qui dem uno vocabulo et eadem dictione, sensu sunt diversa, qualis domini, vox, atque elementum. Nonnunquam enim litteras si gnifcal, nonnunquam elementa, seu principis qui bus constant corpora; alia vero diversis nomini bus eadem sunt, sicut melius, pulchrius, rectius, ac pariter epulum, convivium. Hierophantis. ab sacra, et palvw, manifestare. Hi sunt enim sacrificatores. pueros adamare sive turpiter, sive sapienter, apud omnes Graecos, præsertimque Athenienses, usitatissimum erat. Persæ quoque, juxta Herodotum, pueris abuteban tur, quod a Græcis didicerant, Scortari. Scortari homines, feminasque meretri cium agere maxime apud Corinthios in usu vene rat. Hic enim exstiterunt famosæ illæ meretrices, quales Lais, Cycna et Salabaccho. Phryne autem Atheniensis erat.
col. 1235–1236page 82 of 94
PG 36:1235*Εκκριτον. Γιο ἐξαίρετον, γνωριμώ- 12. Εκκριτον. Ἀντὶ τοῦ, ἐξαίρετον καὶ τατον, γνωριμώτατον. Αποκλήρωσις 2 κλήρου, κληρονομίας, παγῆναι. 45. Τῶν κοινῶν. Οἷον πρόβατον, βοῦν. . 3. Περὶ ταυτὸν ἄμφω. Περὶ τὸ Ἑλληνία ζειν ή τε γλῶσσα, καὶ ἡ θρησκεία. Εἰ δὲ καὶ τὸ Ελ. ληνίζειν ταυτὸν, τὸ Ἑλληνίζειν κατὰ τὴν φωνὴν τό τε Ελληνίζειν κατὰ τὴν θρησκείαν ἀλλήλων κατ' ἄμφω πολλῷ διέστηκεν. 11 Τούτου. Τοῦ κομψοῦ. Αποκλήρωσις. Ἀντὶ τοῦ, Τίς ἡ οἰκειότης καὶ σχέσις τοῦ πράγματος. Είρηται δὲ ἀπὸ τοῦ κλή ρου ἢ τῆς κληρονομίας, ἢ τοῦ μέτρου τῆς γῆς. Ἐν ἀμφοτέροις γὰρ σχέσις ἐστὶ, καὶ οἰκειότης κληρούχῳ. 641 7. Ελλάδος φωνῆς. Καὶ Ἑλλὰς γυνή, καὶ φωνὴ, ὥσπερ καὶ Περσίς φωνὴ, καὶ γυνὴ καὶ χώρα. Οὕτω καὶ Καισάρεια γυνή, καὶ Ἀντιοχεία, καὶ φωνὴ ὁμωνύμως τῇ πόλει, καὶ ᾿Αρμενία γυνὴ καὶ φωνή ὁμώνυμος τῇ χώρα. Αλλως. Ζητῶν εὑρίσκω μὴ καν νικῇ ἀκολουθία τινὶ δύνασθαι καθυποβάλλεσθαι τὰ ἐθνικὰ ταῦτα ὀνόματα. Ἰδοὺ γὰρ Παγασα μὲν ἡ πόλις, ὁ δὲ πολίτης ευρέθη τριχῶς, Παγασεύς, Παν γασαῖος, Παγασίτης· καὶ πάλιν, Αἰγαῖος καὶ Αἰγαιο της. Αλλ' ἐπὶ μὲν τῶν ἐν Κιλικία Αἰγῶν, Αἰγαῖος ὁ πολίτης· ἐπὶ δὲ τῶν ἐν Μακεδονίᾳ Αἰγῶν, Αἰγαιώτης ἐπὶ δὲ τῶν ἐν τῇ ᾿Ακτῇ Αἰγαιεύς· αἱ δὲ Πάγασαι τῆς Θετταλίας ἀπὸ τοῦ τὴν ᾿Αργὼ παγῆναι κατὰ τὸν τόπον, εἴρηται. Οὐ μόνον δὲ Ἀλεξανδρεία γυνή, ἀλλὰ καὶ ᾿Αλεξανδρίς· οὕτω καὶ Καππαδοκίς. 6. Ούτε τέχνη τις. Η μὲν ἐπιτήδευσις ἐπὶ πλεῖόν ἐστι τῆς τέχνης. Ἐπιτηδεύει γὰρ καὶ τὰ μετὰ τέχνης, καὶ χωρὶς γινόμενα· οἷον τὸ εὔχεσθαι, α, β, γ, δ, ε, ι, κ, λ, ρ, σ, του; ξ, φ, χ η, ζ, ψ, ω. τὸ νηστεύειν, τὸ σωφρονεῖν, τὸ ἁπλῶς καὶ ἀφελῶς ζῇν. Καὶ εἴ τι μὲν τέχνη, τοῦτο καὶ ἐπιτήδευσις· οὐκ, εἴ τι δὲ ἐπιτήδευσις, τοῦτο ἤδη καὶ τέχνη. 14. Πάντα δὲ εἰς μέσον. Τὰ τοιαῦτα λογί ζεσθαι καὶ διεξέρχεσθαι τῆς σῆς ἱερᾶς καὶ θεοφιλούς ὑπῆρχε ψυχῆς, οὐ τῆς δαιμονιώδους ἐκείνης τοῦ δυσ σεβοῦς, καὶ τῶν ὁμοίων. 5. Φοινίκων τὰ γράμμ. Πρώτους λέγουσι γράμματα τυπώσαι τοὺς Αἰγυπτίους, έπειτα συναγαγεῖν Φοίνικας, καὶ εἰς Ελλάδα κομίσαι Κάδμον τοῦ Αγήνορος, ἀπὸ Φοινίκης εἰς τὴν Ἑλλάδα παραγενόμενον. Διὸ καὶ φοινίκια αὐτὰ προσαγορευθῆναι. Εἶναι δὲ τὸ παλαιὸν γράμματα ις" α, β, γ, δ, 8, τη κ, λ, μ, ν, ο, π, ρ, σ, τ, υ, ὕστερον δὲ καὶ προσευ ρεθῆναι ὀκτώ· ὑπὸ μὲν Παλαμήδου τέτταρα, δ, θ, ?, χ· ὑπὸ Σιμωνίδου δὲ τοῦ μελοποιοῦ, τὰ ὑπόλοιπο τέτταρα, η, 5, 4, ω 645 4. Πονηρὸν σύνταγμα. Τὸ τῆς ἐπαι ναστάσεώς φησι σύνταγμα, κατὰ τοὺς ὅρους καὶ νό μους οὓς προσέθηκεν, ὥστε τῆς παιδεύσεως ἀμοίρους εἶναι Χριστιανοὺς τῆς ἐκ πολλῶν συνεστηκυίας, καὶ λοιπὸν ταύτῃ διέλοιτο ἐπ' αὐτῷ τὸ σύνταγμα καὶ τὸ σύστημα τῶν λόγων. Αλλ' είθε, φησὶ, καὶ τὸ σύνταγμα αὐτὸ κατὰ τῆς εὐσεβείας τάχιστα διελύθη· οὕτω γὰρ ἂν πλείστων ἡμεῖς κακῶν ἀπηλλάγημεν. Προτελείων. Προτέλειοι εὐχαὶ, αἱ περὶ νοσούντων, καὶ ἀποδήμων παρ' ἡμῖν καὶ καρ πῶν καὶ τῶν τοιούτων.
selectum, et A. Ibid. maxime proprium. Commune. Sicut ovis, bos. Duo erga idem. De Græcismo, lingua et deorum cultus. Si enim ambo Grecizari pariter dicuntur, Græcizari secundum linguam, et Græcizari secun dum deorum cultum inter se multum differunt. posteriori. fucato sermone. Partitio. Id est, quænam proprietas, possessio rei. sorte, vel ha'reditate dictum est, vel a terræ mensura. În utra que enim possessori possessio et proprietas est. Gracas voces. Hellas mulier et vox, sicut et Per sis vox, et mulier, et regio. Sic et Caesarea mu lier, et Antiochia, et vox eodem nomine ac civilas; et Armenia mulier, et vox simili nomine quam re gio. - Aliter. Quæreus invenio gentilia hæc nomina in derivatione frequenter a norma abhorrere posse. Sic enim Pagasa urbs, cujus civis tripliciter dietus Pagaseus, Pagasus, Pagasites; et rursus Agaus et Agrotes. In Cilicia Ægos civis dicitur Ægius; in Macedonia Ægæotes; in Attica vero Egæus. Pa gasæ autem in Thessalia nomen babuerunt eo quod ab Argo initium duxit, Non modo Alem xandria mulier, sed et Alexandris ita et Cappa docis. Neque ars ulla. Institutum plerunque artis est. Instituitur enim de rebus cum arte et sine arte Ibid. Ibid. G Ibid. Ibid. Col. Ibid. verbi gratia, jejunare, sapere, simpliciter et non G exquisite vivere; quod si quid artis est, hoc et institutum; et si institutum est, non ideo ars. Omnia tamen in medium. Hæc talia disserere atque enumerare sacræ tuæ ac religiosæ animæ est, non autem dæmoniacæ istius impii et simi liuin. Phænicam litteræ. Litteras primos omnium Ægyptios formasse aiunt, deinde Phoenices cas collegisse, ac postea Cadmium, Agenoris filium, 'cum ex Phoenicia in Græciam se contulisset, illinc ‘cas in eam regionem transportasse. Erant porro olim sexdecim tantum littera, , 4, 0, 1, post autem aiunt insuper octo inventas fuisse: quatuor quidem a Palamede, 0, ; a Simonide poeta quatuor reliquus, Pravum et scelerutum agmen. Rebellionis agmien .dicit, adversus leges et regulas quas edixit, ut disciplina privarentur Christiani e multis coordi nata, atque ita dissolveretur aginen aciesque ver borum. Atque utinam, ait, agmen illud adversus religionem quam ocissime dissolutum sit: sic enim multis nos malis liberaremur. 1bid. Ibid. Col. Initiationum. Preces erant, quæ de agrotantibus, Col. 648 5. de absentibus, de fructibus apud nos fiunt.
col. 1237–1238page 83 of 94
PG 36:1237Ονείρωξιν Ονειρώττω Ονειροπολείν ὀνειροπολείν Φαντάζεσθαι φαίνεσθαι, . 649 2. Μέχρι τῆς ὀνειρώξεως. Είτε τρισ αθλίῳ μᾶλλον Ἰουλιανῷ κέρδος ἦν τὸ βασιλεῦσαι μέχρι τῆς ἐν ὕπνοις ὄψεως· εἴπερ ἡμῖν μὲν οἱ στέ φανοι πλείους ἐπὶ πλεῖον ἀγωνιζομένοις, καὶ πρὸς μηδένα τῶν ἀνταγωνιστῶν κρατουμένοις, ἐκείνῳ δὲ μείζων ἡ βάσανος, ὅσῳ καὶ πλεῖον τοὺς ἁγίους ἐκό λαζεν, ὡς οὖν ἐγὼ κρίνω. Ο γὰρ ἅγιος πατὴρ ἀμ φίβολον αὐτὸ τέθεικε. Μᾶλλον Ἰουλιανῷ κέρδος ἦν τὸ θᾶττον ἀπελθεῖν, καὶ ταύτῃ τῇ οὐρανίῳ δίκῃ ἔλαττον τῆς τιμωρίας ὀφλῆσαι. Ἡμῖν μὲν γὰρ ἀθλή σασι καὶ νενικηκόσι, μείζων ή φιλοτιμία καὶ εὐδοξία, δ τε παρὰ Θεοῦ ἔπαινος ὁμοῦ τε καὶ στέφανος πάσης φιλοτιμίας ὑψηλότερός τε καὶ μακαριστότερος, μὴ προελθοῦσι δὲ εἰς ἀγῶνα τοσοῦτον καὶ ἄθλησιν, τῷ μηδένα διώκειν, κίνδυνος οὐδείς. Ονείρωξιν δὲ λέγει τὴν διὰ τῶν ὀνείρων φαντασίαν, τὴν ὄψιν τὴν ἐν τοῖς ὕπνοις. Ονειρώττω δὲ τὸ ῥῆμα, ἀντὶ τοῦ, Δι' ὀνεί ρων βλέπω. Τὸ δὲ ὀνειροπολεῖν, ἐγρηγορότος ἐστὶν ἐνύπνιον. Τὸ γὰρ τοῖς πολλοῖς ἀποφαντάζεσθαι ση μαινόμενον, τοῦτο παρὰ τοῖς πεπαιδευμένοις τὸ ὀνειροπολείν δηλοῖ. Φαντάζεσθαι δὲ κυρίως ἐστὶ τὸ φαίν νεσθαι. 4. Πιθήκων μιμήματα. Αλίσκονται οἱ πί θηκοι μὴ ὄντες ἄνθρωποι· οὕτως οὖν καὶ Ἰουλιανός μᾶλλον ἐάλω τὰ Χριστιανῶν μιμούμενος, τῷ διδασκαλεῖα καὶ τὰ τοιαῦτα ἱδρύσασθαι διανοεῖσθαι. 5. Οὐδὲν δὲ οἶον. Ἀντὶ τοῦ, οὐδὲν περιτ των, ἢ οὐδὲν δυσχερές. 8. Πέρας τῶν συνελεύσ. Ἀπὸ τῶν Ἑλλη νικῶν δηλονότι. Τί δὲ ἄλλο ἦν τὸ πέρας τῶν συνελεύσεων αὐτῶν, ἡ ματαιότης, πολὺ μὲν τὸ δυσσεβές, πλεῖον δὲ τὸ ἀνυπόστατον ἔχουσα; 652 6. Τὴν μακαρίαν Ἐκκλησίαν, πολι τείαν δηλονότι. Τὸ δὲ μακαρίαν, κατ' ειρωνείαν είν ρηται. 11. Γέλωτα ἐν δακρύοις. Καλλιμάχειον τοιοῦτο φέρεται. Ἐπεὶ θεὸς οὐδὲ γελᾶσαι ἀκλαυστί μερόπεσσιν οιζυροίσιν ἔδωκεν. 10. Γραψάτωσαν. Ἀντὶ τοῦ, λογογραφεί τωσαν αὐτοὺς, οἵτινες κατὰ τὸ σχῆμα προκαθέζεσθαι μέλλουσιν. Ταινία. Εστι διάδημα κεφαλῆς ἐξ ὑφάσματος ἀντὶ στεφάνου τῷ μετώπῳ προστιθεμένη ταύτῃ καὶ γυναῖκες στεφανοῦνται, καὶ μάλιστα αἱ Ρωμαῖαι καὶ πολλοῖς πολλάκις παρὰ τοῖς συγγραφεῦσι ποιεῖ και τόδε τὸ ῥῆμα, ταινιώ, ταινιοῖς. 10. Ταῦτα μὲν δή. Ἀντὶ τοῦ, ταῦτα μὲν τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. 633 1. Υποφήτας. Υποφήτης ἐστὶν ὁ ὑπηρέτης καὶ ὑπαναγινώσκων τοῖς προεδρεύουσιν ἱερεῦσιν, ὡσανεὶ εἴποιμεν ἀναγνώστης ή διακόνους. 9. Α' τούτοις ἐπαφίεμεν. Τοῖς θεοῖς δηλον ότι, παρὰ τῶν γενναιοτάτων γιγάντων. Ο γὰρ Εγκέλαδος, ὡς ληροῦντές φασιν, ἐπαφῆκε τῷ Δι τὴν Σικελίαν, εἶτα ταύτην ὁ Ζεὺς κατ' ἐκείνου τρέ ψας ἔθαψεν αὐτὸν, καὶ ὑπόκειται τῇ Σικελίᾳ ὁ Ἐγκέ καδος. 10. Πικρὰ τούτων. Τῶν γιγάντων. 11. Χίμαιρα. Χίμαιρα καλεῖται ἡ αἴξ, ἡ ἐν ταινιώ, ταινιοῖς Υποφήτης
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. 1 CONTRA JULIANUM. Ultra cogitationis somnium. An ter inisero magis Juliano commodo cesserit non ultra in somniis visum regnavisse. Quod si nobis quidem coronæ plures magis laborantibus, adversariorumque ne mini cedentibus; isti vero major pœna, quo magis in sanctos sæviret, sicut mihi videtur. Sanctus enim Pater hoc in ancipiti statuit. Majori lucro Juliano erat celerius abire, et ideo minus a coelo supplicium incurrisse. Nobis vero luctantibus atque vincentibus, gloria major famaque, cum a Deo laus simul et corona omni gloria excelsior et bea tior non diutius certamen hoc atque luctam susti nentibus: nemine enim jam persequente, nihil erat periculi. vocat e somniis cogitationes, in soninis visum. verbum per somnia αspicere signiţicat. vero vigilantis est somnium. Res multas sibi cogitatione fingere apud doctos vim habet. vero, animo sibi fingers, proprie est videri. Col. Ibid. Ibid. Ibid. Col. Ibid. 1biil Ibid. 1bid. Col. Ibid. Ib Ibid. Simiorum imitationes. Simos non esse homines liquet. Sic igitur et Julianum apertum est Chri stianorum mores imitatum, utpote scholas simi” liaque constituere meditaretur. Nec vero quidquam. Hoc est, nihil ita commo dum, nihil ita facile. Conventuum finis. Gentilium videlicet; quis au tem alius conventuum finis erat, ac vanitas, multum quidem impietatis, plus vero infirmitatis habens? Beatam. Nempe Ecclesiam, rerum administra tionem. Beatamn hic per antiphrasin usurpatum. Risum in lacrymis. Hoc refert Callimachus Neo sine fletu Humanis dedit Omnipotens effundere risum. Describant. Ordinem cultumque assignent, quo quisque sedere debeat. Villæ. Diadema capitis est e textura, quasi corona frontem circumdans. His villis mulieres coro nantur, et maxime Romanæ. Ilinc apud historicos frequenter usurpatur verbum vitiis cingere. lac quidem. Pro, hæc ad hunc modum se ha bent. Interpretes. est minister qui praesi dibus sacris lectionem recitat, sicut quos lectores vel diaconos vocamus. In eos injectæ. In deos scilicet a ſortissimis gigan¬ tibus. Enceladus enim, ut aiunt insipientes, in Jovem Siciliam injecit; qua Jupiter in illum con versa sepelivit eum, et Siciliæ subjacet Enceladus., Acerbi cerum. Gigantum scilicet.. Chimeræ. Chimæra vocatur capella in hieme
col. 1239–1240page 84 of 94
PG 36:1239χειμώνι, φιλοτιμία αφθονία, δαψίλεια, πολυτέλεια, μεγαληγορίας Μοιχάδος. μοιχάς μοιχαλίς, μοιχευομένη Διπλόης, χειμῶνι γεννηθεῖσα. Νῦν δὲ περὶ τῆς Παταρικής φησι. 12. Φιλοτιμία παντὸς κακοῦ. Ἀντὶ τοῦ ἀφθονία, δαψίλεια, πολυτέλεια. Ὡς δὲ πολλάκις εἶπον, τρία ἐστὶ τὰ σημαινόμενα τοῦ ὀνόματος· φιλονεικία, κενοδοξία ήτοι ὑπερηφανία, καὶ τρίτον τὸ δαψιλὲς καὶ φιλόδωρον. 10. "Αλλης φείδεσθαι. Φείδεσθε, οι ληνες ὑμεῖς. Διὰ τὴν εἰρωνείαν εἶπε, μεγαληγορίας. 656 15. Μοιχάδος. Ἡ μοιχὰς, ἢ μοιχαλίς οὐκ εἴρηται. Χρῶνται δὲ ἀντὶ τοῦ ὀνόματος τῇ μετ τοχῇ οι συγγραφείς, οἷον ἡ μοιχευομένη. 'Αλλ' ο ἅγιοι Πατέρες οὐκ ἐφρόντισαν τῆς πάσης ἀκριβείας τῶν εὐτελῶν λεξυδρίων τούτων, ὡς Θεοῦ ἄνθρωπος, ἀλλ᾽ ἔστιν ᾗ παρείδον εκόντες, τὴν τῶν πραγμάτων ἀλήθειαν προτιμήσαντες, ἢ οὔτε ὑψοῦσθαι, οὔτε τα πεινοῦσθαι τοῖς ὀνόμασι πέφυκε. Λάκων δὲ Λάκαινα, ὡς δράκων δράκαινα. Μοῖραι δὲ Πελοποννήσου αὗται Λακωνική, Ηλιακή, Μεσηνιακή, Αργολική, Αρχα δική. 2. Των νενομισμένων. Περὶ φύσεως δη λονότι. 4. Δι' μήτιν. Λῆρος ὡς ἀληθὲς πολύς τε καὶ αἴσχιστος τὰ παρ' Ελλησι θεῖα δοκεῖ καὶ σεβάσμια οὐ μόνον δὲ, ἀλλ᾽ οὐδὲ παλαιόν τι μάθημα παρ' αὐτ τοῖς, ὡς αὐτοί φασιν, οὔτε τῶν ἀνθρωπίνων, οὔτε τῶν θείων. Ἕλληνες ἀεὶ παῖδές ἐστε, φησί που τῶν ἑαυτοῦ διαλόγων ὁ Πλάτων, παρὰ γὰρ Ἕλλησι μάθημα που λαιὸν οὐκ ἔστιν· εἴρηται ἐν τῷ Κριτία πρὸς Σόλωνα μεγαλοφρονοῦντα παρά τινι τῶν ἐν Ηλίου πόλει τῇ κατ' Αίγυπτον ἱεροπροφητῶν, εἰδότος ἅμα καὶ μαρτ τυροῦντος, ὅτι πολλοί νεώτεροι τῶν ἄλλων οἱ τὴν Ἑλ λάδα χώραν οἰκήσαντες. Οι τε γὰρ ἄνωθεν ἐξ ἀρχῆς αὐτὴν οἰκήσαντες, οἵ τε μετ' ἐκείνους αὐτὴν αὐξήσαντες, οἱ μὲν ἐξ Αἰγύπτου, οἱ δὲ ἐκ τῆς ᾿Ασίας ἐλθόντες κατέμενον. Ως Δαναὸς ὁ πεντήκοντα θυγατέρων πατὴρ ὡς Πέλωψ, ὡς Κάδμος, ὡς Φοίνιξ. 7. Καὶ φιλοτιμείσθωσαν. Ἀντὶ τοῦ, ἀλλὰ καὶ μεγαφρονείτωσαν. 12. Γυμνούς θεολ. Τοὺς ἄνευ τινός προκαλύμματος θεολογήσαντας. 2. Έν πλάσμασι. Ἀντὶ τοῦ, ἐν πλαστική, καὶ ζωγραφική. 657 3. Ενὸν εὐσεβ. Πῶς οὐκ εἴηθες, ἐνὸν τὸ εὐσεβεῖν ἀζημίως, αἱρεῖσθαι μετὰ ζημίας ἀσεβεῖν; 14. Επαινοῦσι τούς. Τους ποιητάς. 1. Οἰς τὸ μή. Οἷς, ποιηταῖς δηλονότι. 4. Των νόμων. Τῶν Ἑλληνικῶν δηλονότι 3. Ομοῦ καὶ δημοσίᾳ. Οὐδὲν γὰρ ἄλλο ή κωμῳδιοῦσιν οἱ ποιηταὶ τοὺς θεούς. Ἔστι δὲ ᾗ καὶ τραγῳδοῦσι, τὰς ἐκείνων συμφορὰς δημοσιεύοντες. 9. Τῆς διπλόης. Ἀντὶ τοῦ διπλοῦ. Διπλοί γὰρ οἱ πλεῖστοι τῆς θείας Γραφῆς λόγοι. "Αλλο γὰρ τῷ φαινομένῳ δηλούντες, άλλο νοεῖν τῷ κρυπτομένῳ διδόασι. Τὸ δὲ τῆς διπλόης όνομα, παρὰ τοῖς ἁγίοις Πατράσιν εύρηται. 12. Ώσπερ τι σῶμα καλόν. Σώμα λάβοι;
nata. Nunc vero de Patarica dicit. Omnis mali colluvies. Hic pro copia magna, magnificentia; sumptus. Ut jam non semel dixi, tres sunt nominis acceptiones: litium amor, inanis gloria, vel super bia, tertio magnificentia et liberalitas. Alii pareat. Parcitis, vos gentiles. Per ironiam dicit grandiloquentire, Non dicitur vel macha. Pro nomine uluatur participio historici, scilicet mæchata. At sancti Patres istis parvi mo menti voculis non exquisitiorem curam adbibue runt, ut Dei homines, verum nonnunquam id ultro neglexerunt, rerum veritati potius studentes, quæ nominibus neque extolli neque humiliari consuevit. Lacon vero Lacana, sicut draco, dracæna. Hæ sunt Peloponnesi partes, Laconica, Heliaca, Messe niaca, Argolica, Arcadica. Inusitata. De natura scilicet. Jovi consilio. Nuga (ut vere dicam) multæ el murpissima divina apud Graecos augustaque viden tur. Imo neque vetus quoddam documentum apud cos, ut ipsi dicum, vel humanarum, vel divinarum rerum: Græci semper pueri estis, ait in Dialogis Plate, neque enim apud Graecos vetus est docu inentum ullum. Dicitur in Critia Soloni apud quem dam ex llieropoli in Ægypto hierophantarum super bienti, quod sciret simul ac testis esset multo ceteris juniores esse qui Graeciam incoluerant quorum vel ab initio eam incolentes, vel cum illis eam amplificantes, alii quidem ex Ægypto, alii vero ex Asis profecti consodere. Sic Danaus quinqua ginta fliarum pater; sic Pelope, sic Cadmus, sic Pligenis. Glorientur. Id est, sed potius superbiant. Nudos theologos. Qui citra fabularum involucrum de his divinis disserant. Per figmenta. Id est per plasticam atque pic turam. Pietatem colere liceat. Quomodo non stultum, cum pietatem sine damno colere liceat, impium esse malle cum damno? Landant eos. Poetas. Quibus. Nempe poetis. Legibus. Græcorum scilicet. Simul et publice. Nihil aliud quam deos comœdíis lacossunt posts. Nonnunquam et tragediis istorum calamitatos publicant. Duplicis sensus. Nempe allegorica. Allegorici enim plerique divinæ Scripturæ loci. Namque aliud quam quod videtur ostendentes, absconditum sen sum intelligendum præbent. allegoria, nomen apud sanctos Patres invenitur. Pulcherrimi cujusdam corporis instar. Corpus Ibid. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Ibid. lbid. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Huid. Wid. Mid. Ibid.
col. 1241–1242page 85 of 94
PG 36:1241τὸν κρυπτόμενον νοῦν, ἐσθῆτα το φαινόμενον γράμμα. δ. Δυσχεράνοιεν. Οἱ μὲν Ἀττικοὶ τὸ δυσχεραίνω πρὸς αἰτιατικὴν συντάττουσι, νυνὶ δὲ ὁ Πατὴρ πρὸς δοτικὴν συνέταξεν, ἀντὶ τοῦ, δυσχεραίνω ἐπ' αὐτῷ· περὶ αὐτῶν δὲ λέγει τῶν δηλουμένων, καὶ νοουμένων, καὶ τῶν αὐτῶν ἐμφάσεων. 11. Τις ἡ σύνεσις. Διὰ πετρῶν τῷ ῥοθίῳ κεκαλυμμένων πρὸς λιμένα επείγεσθαι. Πρόβολοι δὲ καὶ ὕψαλοι, ἀφανῆ βράχη· οἷόν ἐστιν ὑπὸ τὴν ἄλα, τουτέστι τὴν θάλασσαν. 660 1. Θεωρητικός τόπος. 'Αντὶ τοῦ, δογ ματικός. Εν ἄλλοις δὲ τρόπος εὑρίσκεται. δυσχεραίνω δυσχεραίνω, περὶ αὐτῶν τόπος τρόπος 2. Τῶν ὑποθέσεων. Αντὶ τοῦ, ἀρχῶν καὶ κρηπίδων καὶ θεμελίων· τὸ γὰρ φαινόμενον παρ' Ελλησιν ὑπὲρ τὸ ἀλληγορούμενον καὶ νοούμενον κάλλιον. 5. Αὐτοῦ. Τὰ παρ' Ἕλλησιν οὐ συμβαίνουσιν ἀλλήλοις, ὡς πολλάκις τὰ τῷ ἑνὶ εἰρημένα ἀνδρὶ, ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ δοκεῖν εἰρῆσθαι, ἀλλὰ μὴ αὐτῷ. 12. Πλάττειν αὐτούς. 'Αρα ταῖς τοῦ Ἰσο κράτους παραινέσεσι χρώμενοι δυνήσονται σφὰς αὐτ τοὺς βελτίους ποιεῖν καλῶς; Μὴ τιμάτωσαν οὖν τοὺς θεούς. Ἐκεῖνοι γὰρ καὶ πρὸς ἀλλήλους στασιάζουσι, καὶ μᾶλλον ἄδικοι καὶ ἀκόλαστοι, ἢ δίκαιοι καὶ σώ φρονες, ὥστε μισεῖν τοὺς θεοὺς ἄξιον τόν γε σώφρονα καὶ δίκαιον εἶναι βουλόμενον· μισεῖν δὲ καὶ τὴν Ἰσο κράτην αὐτὸν εὔλογον, καὶ εἴ τις ἄλλος αὐτοῖς παρό μοιος, ὅτι πολλὰ καὶ ἀγαθὰ ἐπαινέσαντες καὶ πονή σαντες, πονηροὺς θεοὺς τιμᾷν εἰσηγήσαντο. 14. Αριστον ομόνοια. Κατ' ἀπόφασιν ἀνα γνωστέον. 4. Τίσι τοῦτο διδάξουσι. Την ομόνοιαν δηλονότι. 14. Πρὸς τὴν κρείσσω. Δῆλον ὅτι πρὸς τὴν ἀρετὴν λέγει. 2. Ενθα τὸ κακόν. Ενθα φησὶν, ἐν τῷ χρῆσθαι τοῖς κακοῖς. Δῆλον ὅτι καὶ τὸ κακὸν εἶναι ἄνθρωπον, οὐ μόνον οὐκ ἄτιμον, ἀλλὰ καὶ τίμιον, ὡς θεῶν τινος προϊσταμένου τῆς κακίας ἐκείνης, ήτοι τοῦ πάθους οὗ ἡ κακία, ἤτοι τὸ πάθος ἐστὶ τιμώμενον βωμοῖς καὶ θυσίαις. Οὕτως ὀρθῶς νοήσεις λαμβάνων τὴν αἰτιατικὴν ἀντὶ τῆς γενικῆς. Ωσπερ τὸ ἐξὺν καὶ παρόν, ἀντὶ τοῦ, ἐξόντος καὶ παρόντος λαμβάνομεν· οὕτω κάνταῦθα ἀντὶ τοῦ, θεῶν τινος προϊσταμένου, ληπτέον τὴν αἰτιατικήν. 19. Δεύτερον αὐτοῖς. Δεύτερον εἶπεν, ἐπειδὴ πρότερον έταξεν... ὅπερ... ἔχειν οὐ δύνανται, τὴν ὁμόνοιαν. 15. Την πρώτην αἰτίαν. Ἀντὶ τοῦ, τοὺς γονεῖς μετὰ θεῖον. 661 8. Σακέλλιον. Σακέλλιον 'Ρωμαϊκή λέ ξις ἐστὶ, φυλακὴν τῶν χρημάτων σημαίνουσα, ὅθεν καὶ σακελλάριον καλοῦσι τὸν ταμίαν καὶ φύλακα τῶν χρημάτων. 5 2. Φρυξί μειρακίσκοις. Μειρακίσκος εξ εξόν παρόν εξόντος εἰ παρόντος θεῶν τινός προϊσταμένου, Σακέλλιον.Σακέλλιον Μειρακίσκος οι μετρά
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. 1 CONTRA JULIANUM. accipies absconditum sensuin, vestem vero scri Hid. Ibid. Col. ptam litteram. Permoleste laturi sint. Attici cum accusativo verbum constituunt: nunc vero Pater cum dativo: quasi diceret, moleste fero ob id: dicit de iis quæ ostenduntur et quæ intelliguntur, et de eorum sensu. Quæ prudentia est. Per petras sub undis latentes ad portum properare. Saxa et scopuli, invisibilia brevia; quæ salo, id est mari subsunt. Contemplativus locus. Pro dogmaticus. In aliis pro invenitur. Ab hypothesibus. Id a fundamentis, principiis. Quod enim apud Graecos ostenditur pulchrius est Ibid. quam quod allegorice significatur atque intelli Ibid Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Hbid. Col. Ibid. gitur. Ejusdem. Hæc Græca non eveniunt alia aliis, ita ut sapius uni viro dicta, alii et alii dici videantur, sed non huic. Eos informare. Nunquid Isocratis consiliis uten tes se ipsos metiores pulchre facere poterunt? Ne colant igitur deos: isti enim inter se dissident, el magis injusti ac petulantes, quam justi sapientes que: ita ut odisse deos deceret virum qui sapiens justusque esse vellet. Odisse autem Isocratem ipsum æquum est, et si quis alius illis fere similis, quod mulla et bona cum laudavissent et labora vissent, pravos deos colere docuerunt. Optima res concordia. Secundum apophasin le gendum est. Quibus hoc docebunt. Concordiam scilicet. Ad meliorem. Nempe ad virtutem dicit. Ubi vitiosum esse. Cum videlicet vitiis utantur. Manifestum est malum esse hominem, non dede cori, sed homori esse, utpote a deorum aliquo perpetrata haec vitia, sive vitiosas affectiones, cujus malitia vel afectiones aris atque sacrifciis ornantur. Sic recte intelliges, accusativum su mens pro genitivo: quemadmodum Grace et pro sumimus; sic et nunc pro deoru aliquo quasi duce et antistite, intelligendum est accusativum. Secundo ipsis. Secundo dixit, cum jam primum constituit.... quod quidem.... habere non possunt, nempe concordiam. Primam causam. Id est parentes post divinum numen. Romana vox est, divitiarumn custodiam indicans, unde et sacellarium vocant opum dispensatorem ac custodem. Phrygiis adolescentulis.
col. 1243–1244page 86 of 94
PG 36:1243καὶ λέγειν τῶν ἀνδρῶν τὸν νέον. χιον μείον ρηται καὶ μειράκιον, ἀπὸ τοῦ μεῖον καὶ ἧττον εἱρεῖν ἧττον Λοιβαῖς. σπονδαῖς, λείβειν, στάζειν, σπένδειν, στρόμβων στρομβών, στρόμβος, στρόμβος. Στροφαί, στρόμβοι, ἀκροπήνιον, 3. Λοιβαῖς. Ἀντὶ τοῦ, σπουδαῖς. Είρηται παρὰ τὸ λείβειν, καὶ στάζειν, καὶ σπένδειν. 6. Πῶς ταῦτα. Εἰπὼν τὰ τῶν Ἑλλήνων, καὶ δείξας πάντα οὐ μέσης καὶ τῆς τυχούσης ἀλογίας καὶ βδελυρίας μεστά, τὰ ἡμέτερα λοιπόν, ὡς ἂν ἐν κεφα λαίῳ καὶ βραχεί λόγῳ, διεξέρχεται, ὑψηλὰ πάντα καὶ πανταχοῦ θεία δημοσιεύων. 9. Τὸ γενέσθαι κακόν. Οὐ τὸ γενέσθαι και τὸν ἔγκλημα ἡμῖν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ πρὸς κακίαν ὁρμῆσαι καὶ μόνον τῇ διανοία συνθέσθαι. 14. Επίορκον δέ. Τί λέγω, φησίν, ὅτι βαρύ τατον Χριστιανοῖς ἐπίορκον ὀμέσαι, ὅπουγε καὶ αὐτὸ τὸ εὐορκεῖν μόνοις ἡμῖν ἀπηγορευμένον ἐστίν; θα γὰρ μόνον τὰ ἀποτελέσματα, ἀλλὰ καὶ τὰς ἀρχὰς τῶν φαύλων ἐκκόπτειν ὁ λόγος ἐθέλει. 664 8. Τῷ ἀθανάτῳ. Ἀντὶ τοῦ, τῷ λογικῷ. 9. Μηδὲ τῶν μικρῶν. Οἷον τὸ μόνον εμβλέ και γυναίκας πρὸς τὸ ἐπιθυμεῖν, καὶ συνθέσθαι τη ἐπιθυμίᾳ. 12. Νόμους. Κατά τους πολιτικούς δηλονότι καὶ κατ' αὐτὸν δὲ τὸν παλαιὸν καὶ θεῖον νόμον, ἐπεὶ σκιὰ καὶ τύπος ἦν τῆς κατὰ Χριστὸν τελειότητος. Οὐ γὰρ ἔφη. Μωϋσῆς· Οὐχ ὁρμήσεις, οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἐπιχειρήσεις ἐπιθυμῆσαι, ἡ φονεῦσαι, ἀλλ', Οὐκ ἐπι θυμήσεις τοῦδε, Οὐ μοιχεύσεις, Οὐ φονεύσεις ὥστε καὶ οὗτος οὐ τῆς ἀρχῆς, τοῦ δὲ τέλους ἐπικό Ο πτει. 3 Παρακαλεῖν. Αντὶ τοῦ, προτρέπειν εἰς ἀρετήν. 12. Μὴ προβαίνειν τῷ καλῷ. Ατοπον, λέ γει ὁ Πατήρ, Χριστιανοὺς ὄντας, μὴ ἀναβαίνειν τῇ ἀρετῇ, καὶ λαμπροτέρους γίνεσθαι ταῖς ἐπιδόσεσιν. Οἱ γὰρ ἐν ἐνὶ καλῷ διὰ παντὸς στρεφόμενοι, παισὶν ἐοίκασιν, οἱ παιδιὰν ειώθασι ταύτην παίζειν· ἀκρο. πήνιον ἐπί τινος λείου χωρίου θέμενοι, καὶ τοῦτον ἱμᾶσι παίοντες περιστρέφουσιν, ἐξ οὗ συμβαίνει μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἀεὶ κινεῖσθαι τὴν κίνησιν, οὐ προϊοῦσιν ἐπί τι ἄλλο, ἀλλὰ τὸ στάσιμον ἔχουσιν. Ἐν άλλων στρομβῶν περισπωμένως. Τὰ δὲ τοιαῦτα, φησὶν ὁ και νών, ὅτι, εἰ μὲν προσηγορικὰ εἶεν, βαρύνονται· εἱ δὲ ἐπίθετα, ἐξύνονται. Στρόμβος στρομβός. ἐπιστατέον οὖν τῇ λέξει πῶς νοεῖται. Αἱ στροφαὶ οὖν και λοῦνται στρόμβοι, τὸ δὲ στρεφόμενον ἀκροπήνιον. 13. Κακία δοκεῖ. Ορα πῶς κακίαν εἶπεν εἶναι, καὶ δοκεῖν τὸ μένειν ἐν τῷ αὐτῷ, καὶ μὴ προϊέναι ἐπί τι μεῖζον ἀγαθόν. Επ' ἀληθείας δὲ οὔτ τως ἐσμὲν κατὰ τὸ ἠθικὸν οἱ νῦν Χριστιανοί· οἱ πλεῖστοι δ᾽ ἡμῶν, καὶ κατ' αὐτὸ τὸ θεωρητικόν, ὡς ὁ ἐν εἰκόνι γραπτὸς ἄνθρωπος, ὃς σχῆμα μὲν ἀνθρώπου φέρει καὶ τύπον, κίνησιν. δ' οὐκ ἔχει οὐδ' ἐνέρ γειαν, ἀλλ' ἀξιοῦται μὲν τῆς κλήσεως, ἀλλοτριοῦται δὲ τῆς πράξεως. Τοιοῦτοι νῦν οἱ πλείους τῶν Χρι στιανῶν, ὁ καὶ δακρύειν ἄξιον, ἐπεὶ καὶ πρῶτος ἐγώ
dicitur adolescentulus, quoniam vel minus, dicunt et loquuntur viris juvenes. Pro libaminibus. Dicitur ex id est, stillare, et libare. An vero hæc. Postquam Græcorum mores enu meravit, omnesque ostendit non mediocri et qualibet insipientia et spurcitia plenos, nostros nunc, quasi summatim et sermone brevi exponit, excelsos omnes et omnni ex parte divinos palam demonstrans. Malum exstitisse. Non exstitisse malum crimen nobis tantummodo, verum a malo parum abfuisse, idque solummodo cogitatione commisisse. Perjurium. Quid dico, ait, quod perjurium Chri stianis maxime nefas, cum jusjurandum bonum nobis solis ipsum interdictum sit? Non enim modo turpium perpetrationes, sed et principia evellere vult sermo. Immortale. Id est, per id quod rationale est. Ne levissimis quidem. Sicut mulierem solum modo ad concupiscentiam oculos atque animum intendere. Juxta leges. Juxta politicas scilicet, et juxta Ipsam antiquam divinamque legem, cum quideni umbra et forma esset secundum Christum perfe clionis. Non enim ait Moyses, Non tendes, neque in initio concupiscere vel occidere meditaberis; sed: Non concupisces, Non machaberis, Now oc cides 14 ita ut hic non ab ineundo sed ab absol vendo consilio deterreat. Obsecrent. Id est ad virtutem adhortentur. Non in virtute proficere. Non decet Christianos, ait Pater, non in virtute proficere et auginentis præclariores fieri. Qui enim in uno bono semper et omnino inhærent, pueris similes sunt qui hoc ludo ludere consueverunt; nempe turbinem in lævi aliquo loco ponentes, funiculo verberantes circumdant, ex quo fit ut uno et endem semper moveatur motu, ideoque non quidquam proficiunt, sed eodem stant loco. Alias pro legitur cum accentu circumfero. De iis regula est quod, si appellativa sint, producantur; si vero adjectiva, brevia fant Attendendum est igitur quæ vocabulo sit ac ceptio. gyri, igitur trochi vocantur; quod vero vertitur turbo. Ibid. G Ibid. Ibid. Ibisl. Col. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. In vitio ponimus. Attende quomodo dixerit vi. Ibid. tium esse et in eodem statu hærere videri, et ad majus aliquod bonum non proficere. Vere enim ita sumus, juxta moralem nunc Christiani. No strum plerique, et secundum ipsam speculationem, sicut in imagine scriptus homo, qui habitum qui deꞌn hominis ſert atque formam, motum vero non habet neque vim aliquam; qui appellatione qui dem dignus habetur, ab actione vero amovetur. Tales nunc Christianorum plerique, quod lugen dum est, cum et primus ego sim. "Exod. xx, 17, 14, 13.
col. 1245–1246page 87 of 94
Ejusdem in Orationem II contra Julianum
PG 36:1245663 5. Σκοπόν. Εἰς ὄν σκοπὸν οὐκ οἶδα, φησίν, εἴ τις ἄλλος ἐπεχείρησεν εἰπεῖν. Ἀντὶ τοῦ, Οὐκ οἶδα εἰ προλαβὼν ἄλλος τὴν ἀξίαν τοῦ τυράννου τε λευτὴν τῷ λόγῳ διεξῆλθεν. 6. Εἰρημένοις προσθεῖναι. Ποίον τοῦτο; Τ προσθεῖναι τοῖς προτέροις λόγοις τὴν δικαίαν, ἐπὶ τῷ τυράννῳ, τοῦ Δεσπότου ψῆφον. 8. Αντιταλαντεύεται. Αντί του, σταθμίζεται καὶ ἐξετάζεται. 11. Συμφοράν. 'Αρειανών δηλονότι. 12. Σωφρονίζειν. Αναστέλλειν. 13. Επίσταται μέτροις. Επληρώθη μέχρι τούτου τὸ προοίμιον. 5. 'Ανοήτους μεταμελείας. Εικότως. Εν τῷ πάσχειν ἀνάγκης ἐστὶν, οὐ τρόπου γνῶσιν ἔχοντος Η μεταμέλειαν. 10. Εκτραγωδήσειεν. "Οσα ἢ περὶ τοὺς θείους οίκους παρανομήσασιν, ἢ τὸ καὶ τὸ ποιήσασιν, εἰς ἂν ἀξίως ἐκτραγῳδήσειεν; Ἀπὸ κοινοῦ γὰρ τοῦτο δεῖ λαβεῖν. 15. Νεανιευσαμένοις. Τὸ νεανιεύεσθαι εν τεῦθεν εἴρηται, ὅτι νεανίσκοι κατὰ τὴν ρώμην ἰσχύοντες σεμνύνονται ταύτῃ, καὶ πάνυ φιλοτιμοῦνται. Νεανιεύεσθαι γοῦν ἐστιν, ἡνίκα τις δυνάμενος, φιλοτιμεῖται τῇ δυναστείᾳ καὶ σεμνύνεται. 17. Υπερβήσομαι. Τὸ κατὰ ἀποσιώπησιν ἐστι σχῆμα, ἐν ᾧ τελείως ἀποσιωπώντες τὰ πράγ ματα, ἔμφασιν αὐτῶν μόνην παρέχομεν. 668 1. Τὸ Πνεῦμα ἐνυβρίσας. Καὶ ἐνυ βρίζω τὸ πράγμα καὶ ἐνυβρίζω τῷ πράγματι. 'Επιθειάζων. 'Αντὶ τοῦ, τὰ θεῖα λόγια, τὰ παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις διαμαρτυρούμενος, οἷον τοὺς κουφοτάτους Ἰουδαίους παρορμῶν δῆθεν καὶ παρα καλῶν εἰς τὴν κάθοδον καὶ τὴν τοῦ ἱεροῦ οἰκοδομήν διαμαρτύρεται δῆθεν τὸν Θεὸν αὐτῶν, καὶ τὰς ἐκείνου προββήσεις, ὅτι δὴ μὴ κωλύοι τὸν καιρὸν τῆς καθόδου ἐπιστάντα, ἀλλὰ καὶ συνεπιλαμβάνεσθαι ταύτης Έτοιμος εἴη. Ἐπὶ τούτου τοῦ σημαινομένου, καὶ παρὰ τῷ συγγραφεῖ, τὸ ἐπιθειάζειν εὑρέθη. 5. Ελάττω νομίζειν. Εἴ τι δήποτε ἐποίουν, ἕκαστον ἔλαττον ἐνόμιζον ἧς ὤφειλον προθυμίας. 6. Λαίλαπος. Λαίλαψ 5 μετὰ συστροφῆς ἄνεμος· βρασμὸς δὲ γῆς, εύδηλον ότι σεισμός. 9. Βοήθειαν. Ορμησαν δηλονότι, νομίζοντες ὑπὲρ αὐτῶν γεγενῆσθαι τὸ θαῦμα. Αλλοι δὲ ἄλλωςεἶχον καὶ γνώμης καὶ ὁρμῆς. 15. Κατάπληξιν. Θαυματουργεῖ τὸ θεῖον ἐν τοῖς τοιούτοις καιροίς δυοῖν ἔνεκα· ἵνα καὶ τοὺς ἀσε Σωφρονίζειν, ἀναστέλλειν, Νεανιευσαμένοις. Νεανιεύεσθαι, Τὸ Πνεῦμα ἐνυβρίσας. lεται. Ενυβρίζω επιθειά ζειν Λαίλαπος. Λαῖλαψ βρα σμός
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. I CONTRA JULIANUM. AD GREGORII ORATIONEM SECUNDAM CONTRA JULIANUM IMP. Col. 1bid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Col. Ibid. B2. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Scopum. Ad quem scopum baud scio, ait, an quisquam collimarit, id est, haud scio an alius quisquam prævius dignum tyranni exitium sermone exposuerit. Quæ superius a nobis dicta sunt. Quænam hæc? Adjungere prioribus sermonibus justas in tyran num pœnas a Domino decretas. Compensatur. Id est, expenditur atque exqui ritur. Calamitatem. Arianorum videlicet. emendare, sapientem eficere. Pro reprimere. Modo quem ipse perspectum habet. Hic desinit procemium. Et inutiles pœnitentias. Haud mirum. In patiendo necessitatis est, non modi cognitionem habeute, vel posuitentiam. Pro dignitate narrare. Quæcunque vel ob flagitia circa sacras ædes admissa, vel ob hæc atque illa. facinora, quis pro dignitate narrare atque exagge rare possit? In communi hoc accipiendum, est.. juvenari hinc di ctum est, quod juvenes robore vigentes ideo su perbiunt sc quodlibet audent. Juvenari igitur est, quando quis viribus pollens, robore suo ferociens atque superbiens est, Præteribo. Præteritionis figura est, qua res ab solute reticentes, earum tantummodo spcciem ex bibemus. Spiritui contumeliam intu verbum cum accusativo et cum dalivo dicitur. Fatale esse affirmans. Id est divina verba, quæ apud Judzos venerationi sunt testatur, nempe le vissimos Judæos nimirum incitans advocansque ad reditum in patriam templique instaurationem. Attestatur videlicet ipsorum Deum, ejusque præ dictiones, ne impedimento sit ipsi reditus tempus constituenti, sed et ad illud suscipiendum sit pa ratus. Hoc sensu et apud historicum invenitur. Inferiora ducerent. Quod si quid unquam face rent, minoris momenti ducebant quam cui tanto studio operam navabant. est ventus cum turbine; vero telluris hiantis tremor. Periculi propulsationem. Perrexerunt scilicet re putantes pro sibimetipsis factum esse prodigium. Alii alius erant sententiæ et impulsionis. Terrorem. Prodigium edit divinum Numen in his temporibus duas ob causas: ut et impios terrore
col. 1247–1248page 88 of 94
PG 36:1247δεῖς τῆς ἀσεβείας στήσειε καταπλαγέντας, καὶ τοὺς ἢ τῷ περὶ τῷ Νάδι καὶ ᾿Αβιούδ θαύματι, αὐτοῖς θαύματα, περὶ αὐτῷ, περὶ αὐτοῦ Ηπρωτης ρίαζεν αὐτὸν τοῦδε τοῦ μέλους, πεινότο. Ακρωτηριάζειν, Τὸ κομψόν. Τὸ κομψόν κόμπος, Ἐν γειτόνων. Έν ἐν τοῖς τῶν γειτόνων. Σύνθημα σύνθημα συνθέσθαι Καὶ μυηθῆναι. Μυηθῆναι, Υφίεσθαι. Ὑφίεσθαι εὐσεβεῖς εὐσεβεστέρους ἐργάσαιτο εἰς τὴν πίστιν τῷ γεγονότι βεβαιωθέντας. 669 6. Ναδαβ καὶ 'Αβιούδ. Ἐν ᾧ πρὸς δοτικὴν ἀπήντησε, δοτικὴν δεῖ λαβεῖν καὶ τὸ προη γούμενον, ἵν᾽ ᾖ, ἢ τῷ περὶ τῷ Νάδας καὶ ᾿Αβιούδ θαύματι, ἀντὶ τοῦ, ἐπ' αὐτοῖς θαύματα προθέσεως ἐνταῦθα, ἀντὶ τῆς προθέσεως λαμβανομένης. Ισασι δὲ οἱ Αττικίζοντες, καὶ τὴν περὶ αὐτῷ φωνὴν ἀντὶ τῆς περὶ αὐτοῦ λέγειν. 8. Ακρωτηριασαν. Τυχόν χειρῶν, ἡ ποδῶν, ή ρινός, ἡ ὠτίων. Σημείωσαι δὲ τὴν σύνταξιν ὅτι Ακρωτηρίαζεν αὐτὸν τοῦδε τοῦ μέλους. ἀκρωτηριάζειν δέ ἐστι, τὸ ἀποκόπτειν τὰ ἄκρα. 10. Τὸ κομιών. Το κομψὸν ἐπὶ τεσσάρων εἴρηται· ἐπὶ τοῦ κεκαλλωπισμένου γυναίου τυχόν μειρακίου, ἢ ἐπὶ τοῦ ὑπερηφάνου, ἢ ἐπὶ τοῦ ῥᾳδίου καὶ ὑγιοῦς, ἢ ἐπὶ τοῦ ἀστείου καὶ χαρίεντος. Είρηται δὲ ὡς ἀπὸ τοῦ κόμπου. 672 1. Ἐκ τῶν οὐρανίων. Τὰ γὰρ ἄνω καὶ τὰ κάτω ἑνὸς Δεσπότου δοῦλα τοῦ δημιουργήσαντος. Εἰκότως οὖν καὶ τὰ ἄνω τοῖς ἡμετέροις οίδε συμ πάσχειν. 4. Ὅτι καὶ πόλεις. Ποίας ἄρα πόλεις ἐκ τῆς οἰκουμένης ἐνταῦθα λέγει, αἱ καὶ πελάγεσιν ἐπεκλύσθησαν, καὶ σεισμοις κατηνέχθησαν; 11. Εν γειτόνων. Εν γειτόνων, διὰ τοῦ ν γραπτέον· δύο γὰρ εἰσι μέρη λόγου· ἀντὶ τοῦ, ἐν τοῖς τῶν γειτόνων. 13. Πολλού χρόνου. Αντὶ τοῦ, χρείαν εἶναι πολλοῦ χρόνου εἰς τὸ ὀρθῶσαι αὐτάς. 11. Πάσης ἱστουργικής. ᾿Αντί του, ὑφαντικῆς. Ψηφίδος, ὡς οἶμαι, Μουσωνέως, ἢ ἂς καὶ ἐν τοῖς ἐσθήμασι τέχνη ἐκαλλώπισε. 14. Συνθήματος. Ἔστι σύνθημα κυρίως τὸ σημεῖον τὸ παρὰ τοῦ στρατηγοῦ τοῖς στρατιώταις διδόμενον, ὥστε ἀλλήλους κατὰ τὴν μάχην μὴ ἀγ νοεῖν. Ἔστι δὲ καὶ καταχρηστικῶς σύνθημα, δ συν θέμενος λέγει ἢ πράττει. Παρὰ γὰρ τὸ συνθέσθαι εἴρηται. 5. Καὶ μυηθῆναι. Το μυηθῆναι αἰτιατική καὶ γενικῇ συντάσσεται. 11. Κεφάλαιον. Τὸ καίριον καὶ συνεκτικόν. 673 3. Φιλανθρωποτάτην. Τοῦτο κατ' εἰρωνείαν. 12. Υφίεσθαι. Υφίεσθαι, ἐστὶ τὸ ὑποπίπτειν καὶ δεδιέναι. Καντεῦθέν τι προδιδόναι ὡς ποιή σαι δυνάμεθα, ἐν ᾧ ὑποχωρεῖν μὲν ἔστιν, ἀλλὰ μετὰ κακίας τῆς τοῦ ὑποπεπτωκότος καὶ δεδιότος προδιδόναι τι τῶν εἰς δύναμιν. Τὸ οὕτως οὖν μετὰ τοιαύ της κακίας υποχωρεῖν, δειλίας ἐστί· τὸ δὲ μετὰ λου γισμοῦ βουλομένους ὀρθῶς ὑποχωρεῖν, ἀσφαλείας ἐστὶν, οὐ δειλίας. Ἐν ἑκατέρῳ μὲν οὖν, ἄν τε τη δειλίᾳ, ἔν τε τῇ ἀσφαλείᾳ ὑποχωρεῖν ἔστιν, ἀλλ' ἐπὶ μὲν τῆς δειλίας, μεθ᾿ ἧς εἰρήκαμεν κακίας ὑπόχως ροῦμεν, ἐπὶ δὲ τῆς ἀσφαλείας υποχωροῦμεν μετά σώφρονος λογισμού... τροῦν... αὐτοὺς ἐγ...ἐγχείρο... ἡμᾶς... νον εὑρίσκομεν.
perculsos ab inspietate deterreret. et pios religio siores efficeret, hoc miraculo in fide confirmatos. Nadab et Abiud. Quando xpóc cum dativo occur rit, quod præit dativum quoque accipere debet, ita ut sit prodigium quod Nadab et Abiud acciderit, pro t' deiis prodigia, prepositione hic pro alia usurpata. Νoverunt allicissantes quoque de eo, vocem pro dicere. Extremis corporie partibus truncatos. Sive mani bus, sive pedibus, sive naso, sive auribus. Ani madvertas hanc verborum structuram Præcidit eum hoc extrema abscidere est. quatuor acceptiones ha bet dicitur vel de scite ornata muliere aut ado lescente, vel de splendido, vel de facili et sano, vel de eleganti et amabili. Venit ex vocabulo jactantia. De cœlestibus. Quæ sursum sunt ac deorsum unius Domini creatoris sunt mancipia. Nil igitur mirum quod superna nostris miseriis commoveri. noverunt. Et civitates. Quas igitur civitates orbis terra rum hic dicit, quæ et mari obrutæ, et terræ BIO tibus prostratæ sual? scribendum, non vero ix. Dum enim sunt sermonis partes, pro Multo tempore. Id est, multo tempore opus esse ad eas instaurandas. Omnem textorit calculi elegantiam. Id est, texto rize artis. Calculi, ut opinor, Musenii, vel quos in vestimentis ars scite exornavil. Signo. proprie est signum a duce mili tibus datum, ut inter se alii alios in acie agno scant. Abusive autem est quod quisquam ex proposito dicit vel facit. Venit ex componere. initiari cum accura tivo et genitive dicitur. Ad ipsum caput. Præcipuum et suminum. Humanissimum. Hoc per ironiam. est succumbere et tuere. Hic aliquid prodere, quod facere possumus, in quo quidem refugere licet, sed cum nequitia cedentis et timentis prodere eorum aliquid quæ vires non excedunt. Sic igitur cum tali nequitia recedere, li miditatis est; at cum ratione et consilio hones:e refugere, cautionis ac prudentiæ est, non autem timiditatis. In utraque igitur, in timiditate atque in cautione refugi potest, sed timiditatis est, si cum ea quam diximus nequitia refugimus; cau tionis vero si cum prudenti consilio refugimus invenimus, Col. Wid. Hid. Col. Hid. Ibid. Ibid. fbid. ibid. Ibid. Ibid. Col. Ibid.
col. 1249–1250page 89 of 94
PG 36:124913. 'Αθίζεσθαι. αθίζω καὶ ὠθίζομαι το ῥῆμα· τὸ δὲ ὄνομα ώθισμός. 11. Απερισκέπτως. 'Αβασανίστως. 4. Οι δίκας. Οἱ δίκας ἔδοσαν ὁρμῆς ἀλο γίστου, καταλυθέντες ἐν Περσῶν ὅροις, ἐν ἀκμῇ τῆς εὐτυχίας, ἵν', δ φησιν ἡ τραγῳδία, μὴ ὀνειδίζω την τύχην. Οὕτως ὑπερβάντα σε δεῖ νοῆσαι, Οθίζεσθαι. δε Οθίζω οι ὠθίζομαι ὠθισμός, Καλλιέρημα. Ἔστι τὸ τοὺς θύον τας, ἤτοι τοὺς θυομένους αἰσίων καὶ δεξιῶν ἐπιτυχεῖν τῶν ἀπὸ τοῦ ἤπατος σημείων. Καλῶν οὖν ἐπιτυχὼν ὁ παραπλήξ ἐκεῖνος, ὡς ᾤετο, ὅ ἐστι καλκαλλιερήσας, λιερήσας, ἔλεγεν ὡς εἰ οὕτως ἐπ' αὐτῶν ἀποβαίη τῶν Εργων, πάντας παραστήσω τους Χριστιανοὺς καὶ θύσω τοῖς δαίμοσιν. "Αλλως - Καλλιερῶ σημαίνει τὸ Καλλιερῶ δεξιῶν ἐπιτυχεῖν σημείων ἐν τῷ θύειν ἀπὸ τοῦ πατος. Ἐν τούτῳ γὰρ ἐφαίνετο τὸ ἀποβησόμενον ἢ χρηστὸν ἢ τοὐναντίον ἀνιαρόν, ὡς ἐνόμιζον οἱ ἀνό ητοι. Καλλιερείν γοῦν ἔλεγον, ἡνίκα τῶν ἱερείων καλῶν καὶ αἰσίων ἐτύγχανον. 9. Ασσυρίων. Ἀντὶ τοῦ, διὰ μέσης τῶν Ασσυρίων ρέων. Ωσπερ γὰρ τὸ μὲν διαπλεῖν, τὸ ἐπὶ τοῦ μέσου πλεῖν· τὸ δὲ περιπλεῖν, τὸ κύκλῳ πλεῖν· τὸ δὲ παραπλεῖν, τὸ παρὰ τὴν γῆν· οὕτω κανταῦθα τὸ διαῤῥεῖν, τὸ διὰ μέσου ῥεῖν· τὸ δὲ παι βαῤῥεῖν, καὶ παραμείβεσθαι τὸ κατὰ μίαν τοῦ τόπου πλευρὰν ῥεῖν, τὸ δὲ περιῤῥεῖν, τὸ πανταχόθεν. 11. Ταύτην ἐλών. Ἀντὶ τοῦ, τὴν Ασσυ ρίτων λαβὼν καὶ δενδροτομήσας. Εικότως. Ταύτης γὰρ ἔδει πρώτης κρατῆσαι, καὶ οὕτως ἐπιχειρῆσαι Πέρ σαις ἀνατολικωτέροις ουσιν Ασσυρίων. 1, Αμφότερα. Οτι καὶ ἦλθε ταχέως, καὶ Πέρσαι ἐχόντες ὑπεχώρουν εἰς τοὔμπροσθεν αὐτὸν επαγόμενοι. 9. Ψάμμου ποδῶν ὑποσπασθείσης. Ο βαδίζων ἐπὶ ψάμμου, εἴ τις άφνω ταύτην ὑποσπά σεις λαθών, ἀνάγκῃ πεσὼν οὐ βαδίζει· καὶ ἄλλως δὲ, βρεχομένων αἰγιαλῶν τῶν ποδῶν ὑποσπᾶται ἡ ψάμμος. 14. Τενάγεσιν. Τεναγός ἐστιν Ιλὺς ἐπιπολάζοντος ὕδατος ὀλίγου, καὶ βοτάνης ἐπιφαινομένης τῷ ὕδατι. Ελος δὲ, ἐστὶν Ιλὺς ὕδατος ἐπικεχυμένων πολλοῦ, καὶ βαθείας ύλης, ἢ παπύρου, ή καλάμου ἐκφυομένης ἀεὶ τοῦ πηλοῦ, καὶ ὑπερανεστηκυίας τοῦ ὕδατος. Οχυρωτέραν. Οχυροῦται καὶ ἐχθροῦται. Ἐχυρωτέρα διὰ τοῦ ω· ἡ γὰρ β' συλλαβή συστέλλεται· καὶ τὸν μὲν κανόνα τῶν τε συγκριτικῶν καὶ τῶν ὑπερθετικῶν οὐκ ἀγνοοῦμεν, καθ᾽ ἂν τὰ τοιαῦτα συστέλλεται τε καὶ ἐκτείνεται. 3. Φυσική. Φυσικὴν ἀσφάλειαν τὸ τέναγος, χειροποίητον δὲ τὸ τεῖχος καὶ τὸν τάφρον καλεῖ. 7. Διεξελάσαι. Ἵνα μὴ διὰ μέσου τῶν πόν λεων ἐν τῷ ποταμῷ διεξελάσων τὸ ναυτικὸν κινδυνεύσῃ, ἀποῤῥήξας τὸν ποταμὸν καὶ ἀποκόψας ἔτρε ψεν. 8. Εξ ὑπερδεξιῶν. Ἀντὶ τοῦ, ἐκ τῶν ὑψη λοτέρων. Τὰ ὑψηλότερα γάρ, φασὶν, ὑπερδέξια. Υψηλότερα δ' ἐπέκειτο τῷ Εὐφράτῃ τὰ δύο πολί σματα, Κτησιφών καὶ Κωχή. Καλλιερείν διαπλεῖν, περιπλεῖν, παραπλεῖν, διαῤῥεῖν, παραῤῥεῖν εἰ παραμείβεσθαι περιῤῥεῖν, Τενάγεσιν. Τέναγος Έλος Οχυρωτέραν, Οχυροῦται οι ἐχυροῦται ἐχυρωτέρα, Υπερδεξιών, ο
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. I CONTRA JULIANUM. Ibid. Ibid. Hid. obtrudere. ver bum: nomen vero tumultus. Inconsulte. Inconsiderate, imprudenter. Panas. Qui impetus inconsulti pœnas dederunt, cæsi in Persarum finibus in medio felicitatis cursu, ne, quemadmodum sit tragicus,fortunas exprobrem. Sic transposita hæc intelligas. Col. 676 2. Votiva victima. Nempe cum vel sacrificantes vel sacrificati fausta et prospera ex jecor☞ signa sortiantur. Fausta igitur nactus insipiens iste, ut opinabatur, quod significat dicebat se, si omina res confirmavisset, Christianos omnes sub jeeturum atque mactaturum demonibus. Aliter. signifcat fausta nancisci signa ex jecore in sacrificando. In jecore euim apparebant res & futura, sive optims, sive contra adversa, ut existim ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. lbid. Ibid. Ibid. mabant insipientes isti. igitur dicebant, cum fausta et prospera omina consequerentur. Assyrie. Id est, per mediam Assyriorum regio net Luens. Sicut Irenanavigare, per me dium navigare est; circumnamgare, in circulo navigare; secus navigare, ler ram navi radere; ita nune et interfuere, per medium fuere est; secus unum loci latus fuere, et circum fuere, omni ex parte fuere. Cepisset. Nempe capta vastataque Assyriorum regione. Haud mirum. Hac enim potiri necesse erat, priusquam Persas, magis ad orientem versos quam Assyrios, aggrederetur. Utrum enim dicitur. Nempe quod celeriter venit, et Persæ consuite cedentes ad ulterius procedendum eum allexerunt. Arena pedibus subtracta. Qui ambalat super are nam, ea subito subtraeta, ex necessitato lapsus non ambulat. Aliter, madente fiunre pedibus arena subtrahitur. vadum est quod parum aque stagnantis herbeque aquis supereffluentes efficiunt. vero vadum multis aquis repletum silvequo profunda, vel papyro vel arundine de cano coortis, et sub unda latentibus. firmiorem. munitur; munitior, propter w, syllaba enim secunda contrahitur. Regulam quidem com parativorum et superlativorum non ignoramus, juxta quam hac contrabuntur, vel producuntur. Natura. Naturale praesidium paludem, manu factum mœnia et fossam vocat. Procedere. Ne per flumen navalibus copiis fà mediam urbem penetrantibus periclitaretur, diru plum atque interscissum amnem avertit. loco superiori. id est, ex excel sioribus: excelsiora enim, aiunt, superiora. Excel siora vero Euphrati supereminebant oppida duo, Ctesiphon et Coche.
col. 1251–1252page 90 of 94
PG 36:1251Παρείκοι, Παρείχον, Δίοδος είσοδος. Οὕτως ἐπίμαχον. Επίμαχον, Ωσαι, ᾿Αθῆσαι ὦσαι. Ιοβιανός. 9. Κατόπιν ἑαυτοῦ. Κατόπιν ἑαυτοῦ ποιεῖται τὴν Κτησιφῶντα καὶ τὴν Κωχήν. Αδύνατον γὰρ αὐτ τὰς ἐλεῖν· παρῆλθεν αὐτὰς ἐάσας ὀπίσω. 13. Ἐκ διώρυγος. Ην καὶ προτέρα, φησίν, ἡ διώρυξ, ἐπεσκεύασε δ' αὐτὴν καὶ ἐπώρυξεν του λιανός. 677 3. Κατὰ μετώπου. Περσική δύναμις οὐκ ᾠήθη δεῖν ἀντίπρωρος καὶ ἀντιπρόσωπος στα θεῖσα μάχεσθαι. 6. Παρείκοι. Τὸ παρείκοι, ἀντὶ τοῦ, τὸ ὑπο χωροῦν τῷ ἀνθρώπῳ ἢ καὶ ἄλλῳ ζώῳ, καὶ ὑποδί χόμενον ἐν κρημνῷ τυχόν, ἢ δυσχερείᾳ· οὕτω καὶ παρὰ τοῖς συγγραφεῦσιν. "Αλλως, ἀντὶ τοῦ, ἔνθα ἂν οἱ λόφοι, καὶ τὰ στενὰ ὑποδέχοιτο αὐτούς. 7. Τῆς διόδου. Δίοδος, ἐστὶν ἡ διὰ μέσου, λόφων τινῶν ὁδὸς, ἔξοδον ἔχουσα εἰς τὸ καταντικρύ ἡ δὲ ἔξοδον οὐκ ἔχουσα, είσοδος. α 5. Εὔνους δὲ τοῖς Ῥωμαίων. Διὰ τὸ προσκεκρουκέναι δῆλον ὅτι. Οὕτω μὲν, ὡς ἀρτίως εἶπον, ἡ Βαβυλὼν ἐπὶ Δαρείου, διὰ τῆς τοῦ Ζωπύρου τόλμης εάλω. Ἐπὶ δὲ τοῦ Κύρου οὕτω· Μέγα όρυγμα παρὰ τὸν Εὐφράτην ὁ Κῦρος ποιήσας, καὶ τὸν ποταμὸν ἐκεῖ παρατρέψας, καὶ ταύτῃ τὸν μεταξύ τῆς πόλεως πόρον ξηράνας (διαῤῥεῖ γὰρ τὴν Βαβυ λῶνα ὁ Εὐφράτης), δι᾿ ἐκείνου εἰσελθών, οὕτως είς τὴν πόλιν. 11. Οὕτως ἐπίμαχον. ᾿Αντὶ τοῦ, εὐχερὶς εἰς τὸ πολεμεῖσθαι. Ἡ γαστὴρ οὖν εὐποροῦσα τρο φὰς ἔχειν, καὶ τὸ ἕτοιμον ἔχειν τὴν ἐκ τῆς τροφῆς σωτηρίαν, εὐχερῆ πρὸς τὸ πολεμεῖσθαι ποιεῖ τὸν στρατὸν, καὶ φιλόνεικον δέ. Εὐπορῶν γὰρ τροφῶν οὐκ ἐγκρατεύεται, ἀλλὰ φιλονεικεῖ φαγεῖν. 12. Προσήν ο γέλως. Διὰ τί προσῆν ὁ γέλως; Ἐπειδὴ σχεδὸν ἑαυτὸν διεχρήσατο Ἰουλιανὸς ἐμπρήσας τὸν οἶτον. 680 4. "Ωσαι. αθῆσαι, ἐστὶ ῥῆμα, καὶ τὴν μέσην συλλαβὴν ὑφελόντες λέγουσιν ὦσαι· δῆλον δὲ ἔστιν, ὅτι ξίφος, όπερ νοήσεις έξωθεν. 10. Σπλάγχνων ἀπαιτεῖται. ᾿Ανθρωπίνων σπλάγχνων δηλονότι. Θυομένων γὰρ αὐτῷ πολλών πρὸ τοῦ πολέμου Χριστιανῶν, καὶ ἡπατοσκοπίης ἐνταῦθα γινομένης, προέλεγον οἱ μάντεὶς ἐκ ταύτης, ὅτι δὲ νικήσει τὸν πόλεμον· καὶ ὁ μάταιος ἐπίστευσε. Ο Πιστευθέντων οὖν παρὰ Ἰουλιανοῦ κακῶς τῶν ἀνα θρωπίνων δηλονότι σπλάχνων. 681 12. Ο μετ' ἐκεῖνον ἀναῤῥηθείς. Ἰουδιανός δεξάμενος τήν βασιλείαν μετὰ τὸν ἀσεβέστατον Ἰουλιανὸν, ὃς συμβᾶσι τοῖς Πέρσαις μετὰ τὴν νίκην, τὸ νῦν καλούμενον Νήστιμον Ρω μαίων ὂν, ἀναγκαίως ὑπὲρ τῆς τοῦ στρατοῦ σωτήρ ρίας Πέρσαις παρέδωκεν. 5. Τοῦ στρατοῦ παρεικότος. Πῶς, φησίν, οὐ δυνατὸς ἦν; τοῦ στρατοῦ παρειμένου καὶ παρα λελυμένου, καὶ κατὰ τὰς χεῖρας, καὶ κατὰ τὰς ἐλπί δας. 8. Καὶ γὰρ νόμος. Ισοκράτης ἐν τῷ Εἰ αγόρα περὶ αὐτῶν λέγει, ὡς ἠρκοῦντο τῷ κύριος τῶν σωμάτων γενέσθαι.
tergo. tergo. relinquit Ctesiphontem Gochen que: eas expugnare impossibile erat. Transiit eas a tergo relinquens. Perfossam. Erat prior, ait, fossa, quam instau ravit iterumque effodit Julianus. fronte. Persicæ copiæ a fronte et adversa acie stare et cum illo dimicare minime convenire statue bant. ubi facultas daretur. pro cedere homini vel cuivis alii, et in præcipiti atque abrupto loco quodlibet excipere, Sic quoque apud historicos. Aliter: pro ubi tumuli et locorum an gustiæ eis occurrerent. Viæ transilibus. est per medios tumulos via, cui exitus in partem adversam; exitum vero non habens vocatur Erga Romanos optime affectus. Nempe quod in offensionem venerat. Sic equidem ut modo dixi Baby lon Darii temporibus per audax Zopyri facinus capla est. Sic quoque Cyri temporibus: Magnain fossan prope Euphratem Cyrus cam fecisset, eoque Aumen avertisset, atque ita sicca in mediam urbem via parata (interfuit enim Babylonem Euphrates), per hanc ingressus urbem ita potitus est. id est pugnae expo zitmm. Venter igitur, cui affatim cibaria, parataque ex cibis salus, debellatu facilem pertinacemque exercitum eficit. Namque cibos in promptu habens, non sui compos est, sed comedere satagit. Risus insuper accedebat. Cur insuper accedebat risus? Quia fere se ipsum pessumdederat Julianus, cibariis igne deletis. adegisse. verbum est, sublataque media syllaba dicant Hic ut liquido patet, supple gladium. Viscerum exsolvit. Humanorum viscerum scilicet. Mactalis enim ab eo multis ante bellum Christa nis, et visceribus inspectis, vates eum in bello vi cturum prædixerant; crediditque insipiens. Hic ergo prave creditorum a Juliano humanorum sció licet viscerum. Qui post illum renunciatus fuerat. Jovinianus ac cepit imperium post impiissimum Julianum: Persis post victoriam pacis conditiones imponentibus, ex necessitate, pro exercitus salute, urbem Nisibim tune Romanam tradidit. Milites fracti. Quomodo, ait, non erat potens? Qued exercitus manibus ac spe fracti debilitatique erant. Hoc in more positum. Isocrates in Evagora de illis dicit, quod id primum curabant ut corporum suorum domini derent. Melius scr. codd. Paris. Ibisl. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. G Col. 1bid. Col. Ibid. Ibid.
col. 1253–1254page 91 of 94
PG 36:12539. Δείσαντες ἄλλο. Καὶ ἄλλο τι φοβηθέντες, φησί. Ποιον; Μὴ ἀπογνόντες οἱ Ρωμαῖοι τὴν ἑαυτῶν σωτηρίαν ἀνδριώσονται πλέον, καὶ τῶν ἐχθρῶν κρατήσουσι. Μία γὰρ τοῖς ἡττηθεῖσι σωτηρία, τὸ μὴ προσδοκῆσαι σωτηρίαν ἀλλ᾽ οὕτως αὐτοῖς ἐπιπεσεῖν τοῖς κεκρατηκόσιν ὡς τεθνηξομένοις. Και τοῦτόν τινός ἐστιν ἐνθύμημα τῶν παρὰ Ρωμαίων Αρχαίων. 12. Πυρφόρον. Πυρφόρους φησὶ τοὺς ἱερέας τοὺς τὸ ἐπιβώμιον παρανάπτοντας. Ἐν τοῖς γοῦν πολέμοις ειώθασι τῶν ἱερέων οἱ νενικηκότες φείδεσθαι. Ἐπὶ δὲ τῶν παντελῶς ἡττημένων καὶ συμπατηθέντων ἐν τῷ πολέμῳ, εἰώθασιν, ὑπερβολή χρώμενοι, οὕτω λέγειν· Οὕτως ἀπώλοντο, ὥστε οὐδὲ πυροφόρος, ταυτὸν δὲ εἰπεῖν, ἱερεὺς, ὑπελείφθη τῷ στρατῷ. 15. Προλαβεῖν, εὐημερίας. Καὶ τὸ βραχύ τι κατὰ τὸν πόλεμον εὐημερῆσαι, ἱκανόν ἐστιν ὑπο θέσθαι· καὶ πρὸς τὸ μέλλον ἐλπίδα μεγίστην. 684 Α. 7. Συνθηκών δηλονότι. Ἐκεῖνον. Ἰουλιανόν. Τοῦτον. Τὸν διαδεξάμενον δηλονότι. 4. Ομώνυμον ἐκείνοις. Τὴν Κωνσταν είνου πόλιν φησὶν ὁμώνυμον ἐκείνοις Κωνσταντίνῳ καὶ Κωνσταντίῳ. 7. Γέρας. Τὴν ἀκουομένην φησί φωνήν. 685 3. Τάξιν ενόπλιον. Ὁ μὲν ἀνὴρ ἔνοπλος, ἡ δὲ πράξις ενόπλιος, οἷον όρχησις ενόπλιος, τάξις ἐγόπλιος. 6. Καὶ γεννάδας. Τί δεῖ λέγειν τὸ καὶ τό; ἀλλ᾽ Ἰουλιανὸς αὐτὸς, ὁ ἄρτι τυραννήσας μᾶλλον, ή βασιλεύσας, ἀπαντήσας καὶ αὐτὸς προέπεμπε. 10. Χάριν. Βασιλικὴν τιμὴν τῷ κατοιχομένῳ διδοὺς, βασιλικὴν ἀντελάμβανε μετὰ τῆς ἀλουργίδος τὸ σῶμα παραπέμπων. 688 4. Δημοσίαις. Βλασφημούσαις αὐτὸν καὶ καταρωμέναις αὐτῷ. Καὶ μάλιστα οἱ Ἀντιοχείς πολλὰ εἰς αὐτὸν ἀπέσκωπτον. 5. Βωμολόχοις. Βωμολόχους λέγομεν τους εὐτελεῖς καὶ πένητας· τουτέστι, τοὺς περὶ τὸν βω μὲν λοχῶντας καὶ προσκαθεζομένους αὐτῷ, ἵνα τις εὐποιήσῃ αὐτοῖς διδούς τι πρὸς τὴν ἀναγκαίαν τρο φήν. Βωμολόχοι δὲ καὶ οἱ ὄρνιθες οἱ τὸν βωμὸν περιιπτάμενοι, καί τι κρέας ἀπὸ τῶν ἐντόμων ἁρπά ζοντες, οἷον κόρακες, ἐκτίνες, καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν Αρνέων. Η λέξις οὖν ἐπὶ τῶν εὐτελῶν λέγεται. Μιμοι γελοίων. Προηγούντο, φησί, τοῦ λειψάνου τοῦ δυσσεβοῦς Ἰουλιανοῦ οἱ ἀπὸ τοῦ θεάτρου αὐληταὶ, καὶ ὀρχησταί, ὥσπερ ἦν ἄξιον. ἐπομπεύετο τοίνυν καταυλούμενος καὶ κατορχούμενος καὶ διὰ τὴν ἄρνησιν τῆς πίστεως καὶ διὰ τὴν ἧτταν τοῦ πολέμου. * 15. Τάφος ἐξάγιστος. Τὸ ἄγος πάντοτε ἐπὶ κακοῦ λαμβάνεται τοῦ μύσους· ἀγιστείαν δὲ καὶ ἀγιστεύειν, ἐπὶ τοῦ καθαροῦ καὶ ἁγίου. Αγιστεύει ἀντὶ τοῦ, καθαρεύει. 6. Δυσὶ καὶ τρισί. Οὐκ ἀγνοῶν, ὅτι μείζω η Τάξιν ἐνόπλιον ἔνοπλος ενόπλιος, Βωμολόχοις, Βωμολόχους Βωμολόχοι ἁγιστεύειν Αγιστεύει καθαρεύει,
SCHOLIA AD S. GREGORII ORAT. II CONTRA JULIANUM. Ibid. Ibid. 1bid. Col. Οr. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Col. Ibid. Ibid. Ibid. Ibid. Virgilii versus ad verbum Úna salus victis nullam sperare salutem. Aut aliud metuentes. Et aliud quiddamn timentes, ait. Quid? Ne desperantes Romani de propria sa lute, magis accenderentur hostesque debellarent. Una salus victis, nullam sperare salutem. Atque sic in victores irruerent ut morituri. Hæc quidem veterum Romanorum sententia est. Ignifer. Igniferos vocat sacerdotes sacrum ignem ad altare ferentes. In bellis enim sacerdotibus vi ctores parcere solent. De penitus bello fractis pro figatisque mos est hyperbolice dicere: adeo deleti sunt, ut ne ignifer quidem, id est sacerdos, exer citui superfuerit. Felix enim successus. Levissimus enim in bello successus satis est ut ketam futuri spem conciliet. Quarum. Conditionum scilicet. Absoluto illo. Juliano. Hunc. Successorem videlicet. Illis cognominem. Constantini urbem ait cogno minem illis, Constantino scilicet et Constantio. Proæmium. Exauditain vocem ait. (aciem armis instructam). Di citur vir armatus, res armata, ut saltatio armata, acies armata. Audax. Quid hoc atque illud dicere opus est? At Julianus ipse, recens tyrannus potius quam res, occurrens procedebat. Gratiam. Regalem honorem defuncto tribuens, regalem vicissim accipiebat, cum purpura corpus deducens. Publicis. Maledictis lacessentibus eum, ac diris devoventibus. Εt præsertim Antiocheni multa in eum opprobria conjiciebant. scurrilibus. vocamus sordidos atque inopes, id est, in aris insidiantes, ac prope sedentes, ut iis quilibet benefaceret, quæ opus essent ad victum largiens. quoque aves aram circumvolitantes, atque aliquid carnis e victimis arripientes, ut corvi, mitvii, avesque hujus generis. Textus hic abjectos homines designat. Mimi et histriones. Præibant, ait, impii Juliani reliquias e theatro tibicines et saltatores, ut æquum érat. Efferebatur igitur maledictus inter tibias et saltationes, et propter fidei objurationem et propter belli cladem. Tumulus impurus of exsecrandus. "Ayos ubique de re impura atque exsecranda intelligitur; dytowziav vero et de re pura et sancta. pro purum eficit. Duobus aut tribus. Non alioqui nescius quod
col. 1255–1256page 92 of 94
IN QUO NOVUS ORDO CUM VETERI COMPARATUR. Paginas intellige editionis Maurinæ quas typis grandioribus expressas textui inseruimus. Novus Ordo. I. In sanctum Pascha et in tarditatem, Il. Apologetica, in qua causas exponit, ob quas, post sibi impositam sacerdotii dignitatem, in Pontum fugerit, ac rursum Nazianzum redierit, et quæ sit sacerdotis professio, III. Ad eos qui ipsum acciverant, nec occurrerant, IV. Adversus Julianum imperatorem prior invectiva, V. Secunda in Julianum imperatorem invectiva, VI. Prima de pace, ob monachorum reconciliationem, post silentium, præsente patre, Pag. Vetus ('rdo VII. Funebris in laudem Cæsarii fratris, superstitibus adhuc parentibus, VIII. Funebris in laudem sororis suæ Gorgoniæ, IX. Apologeticus ad patrem suum Gregorium, præsente Basilio Magno, cum episcopus Sasimorum creatus est, X. In seipsum ad patrem et Basilium Magnum, post reditum e fuga, XI. Ad Gregorium Nyssenum, Basilii Magni fratrem, qui post illius consecra tionem venerat, XII. Ad patrem, cum ei Nazianzenæ Ecclesiæ curam commisisset, XIII. In consecratione Eulalii Doarensium episcopi, XIV. De pauperum amore, XV. In Machabæorum laudem, XVI. In patrem tacentem propter plagam grandinis, XVII. Ad cives Nazianzenos gravi timore perculsos, et præfectum irascen tem, XVIII. Funebris in patrem, præsente Basilio, XIX. De suis sermonibus, et ad Julianum tributorum exæquatorem, XX. De dogmate et constitutione episcoporum, XXI. In laudem magni Athanasii, XXII. Secunda de pace, in Constantini urbe habita, post ortam in populo contentionem, de quibusdam episcopis inter se dissentientibus, XXIII. Tertia de pace, quam post dissidium composuere qui ejusdem fidei sunt, XXV. In laudem Heronis philosophi, XXIV. In laudem sancti martyris Cypriani cum postridie illius solemnis me moriæ rure rediisset Gregorius, XXVII. Theologica prima. Adversus Eunomianos prævia dissertatio, XXVI. In seipsum cum rure rediisset, post ea quæ a Maximo perpetrata fue rant, XXVIII. Theologica secunda. De Theologia, XXIX. Theologica tertia. De Filio, XXX. Theologica quarta. De Filio, XXXI. Theologica quinta. De Spiritu sancto, XXXII. De moderatione in disputationibus servanda, et quod non sit cujusvis hominis, nec cujusvis temporis de Deo disputare, XXXIII. Adversus Arianos et de seipso, XXXIV. In Egyptiorum adventum, XXXV. De martyribus et adversus Arianos, XXXVI. De seipso, et ad eos qui ipsum cathedram Constantinopolitanam affectare dicebant, et de populi alacritate quam erga eum ostenderat, XXXVII. In dictum Evangelii: Cum consummasset Jesus hos sermones, etc. 645. XXXI. XXXVIII. In Theophania, sive Natalitia Salvatoris, XXXIX. In sancta Lumina, XL In sanctum Baptisma, XLI. In Pentecosten,
col. 1257–1258page 93 of 94
Nutus Ordo. XLII. Supremum vale coram centum quinquaginta episcopis, Yelne Orde XLIII. Funebris oratio in laudem Basilii Magni, Casarea in Cappadocia epi scopi, XLIV. In novam Dominicam, XLV. In sanctum Pasoka, Significatio in Ezechielem, Metaphrasis in Ecclesiasten, De fide orthodoxa contra Arianos, De fide orthodoxa tractatus secundus, Orationes, olim XLV, XLVI, LI, LI, nunc inter Epistolas IN QUO VETUS ORDO CUM NOVO COMPARATUR. Cdo vetus Ordo novus Oratio apologetica in qua causas exponit od quas, post sibi im positam sacerdotii dignitatem, in Pontum fugerit, ac rursum Nazianzum redierit; et que sit sacerdotis professio, Ad eos qui ipsum acciverant, nec occurrerant, Adversus Julianum imperatorem, prior invectiva, Secunda in Julianum imperatorem invectiva, Pag. In seipsum, ad patrem et Basilium Magnum post reditum e fuga. 239. Ad Gregorium Nyssenum, Basilii Magni fratrem, qui post illius consecrationem venerat, Apologeticus ad patrem suum Gregorium præsente Basilio Ma gno, cum episcopus Sasimorum creatus esset, Ad patrem, cum ei Nazianzenæ Ecclesia curam commisisset, De suis sermonibus, et ad Julianum tributorum exæquatorem, Funebris in laudem Cæsarii fratris, superstitibus adhuc paren tibus. Funebris in laudem sororis suæ Gorgonia. Prima de pace, ob monachorum reconciliationem, post silentium, præsente patre, Tertia de pace quam post dissidium composuere qui ejusdem fidei sunt. XXII. Secunda de pace, in Constantini urbe habita, ob ortam in populo contentionem, de quibusdam episcopis inter se dissidentibus, In patrem tacentem propter plagam grandinis, De pauperum amore, Ad cives Nazianzenos gravi timore perculsos et præfectum irascen tem. In laudem sancti martyris Cypriani, cum postridie illius solemnis memoriæ rure rediisset Gregorius. Funebris in patrem, præsente Basilio, Funebris oratio in laudem Basilii Magni, Cæsarea in Cappadocia episcopi.
col. 1259–1260page 94 of 94
Ordo vetus Ordo novus In laudem Magni Athanasii, In Machabæorum laudem, In laudem Heronis philosophi, In Egyptiorum adventum, Adversus Arianos et de seipso. XXXII. De moderatione in disputationibus servanda, et quod non sit cujus vis hominis, nec cujusvis temporis de Deo disputare, XXXVI. De seipso, et ad eos qui ipsum cathedram Constantinopolitanam affectare dicebant, et de populi alacritate quam erga eum osten derat, Pag In seipsum cum rure rediisset, post ea quæ a Maximo perpetrata fuerant, De dogmate et constitutione episcoporum, In sanctum Pascha, et tarditatem, In sanctum Pascha, In noram Dominicam, In Pentecosten. Epistola ad Evagrium monachum de divinitate, nunc inter Epistolas. Epistola ad Nectarium Constantinopolitanum episcopum, inter Epi stolas. Significatio in Ezechielem, Nunc in Appendice Tomi I, p. XLVIII. XXXV. De martyribus et adversus Arianos. De fide orthodoxa, contra Arianos, in Appendice, De fide orthodoxa, tractatus secundus, in Appendice, Epistola prima ad Cledonium presbyterum, inter Epistolas. Epistola secunda ad Cledonium, adversus Apollinarium, inter Epi stolas. Metaphrasis seu translatio in Ecclesiasten, in Appendice. In consecratione Eulalii Doarensium episcopi, XXXVII. In dictum Evangelii, Cum consummasset Jesus hos sermones, etc. 645. Supremum vale coram centum quinquaginta episcopis, Theologica prima. Adversus Eunomianos prævia dissertatio, XXVIII. Theologica secunda. De theologia. Theologica tertia. De Filio. Theologica quarta. De Filio. Theologica quinta. De Spiritu sancto, XXXVIII. XXXVIII. In Theophania sive Natalitia Salvatoris. In sancta Lumina, In sanctum Baptisma,
Continue reading PG 36: De moderatione in disputando (orat. 32) →≣ entire volume