213 ORATIO XXXIII. CONTRA ARIANOS ET DE SEIPSO. - 214 602 MONITUM IN ORATIONEM XXXIII. ▸ I. Arianorum jactantiam, injurias et cavillationes in hac oratione, oratorie quidem, sed fortiter retundit Gregorius. Quasi ex abrupto sic exorditur: « Ubi tandem sunt, qui pau- pertatem nobis exprobrant, qui opes suas insolenter jactant, qui Ecclesiam multitudine definiunt, et pusillum gregem aspernantur, qui divinitatem metiuntur, et populum velut ad lancem appendunt? Hinc ablegatam pacem, et exitiosas domesticarum in fide dissen- sionum calamitates deplorat; atque Arianorum persecutiones, facinora, cædes et sacrile- gia, longa partium enumeratione, percurrens, ostendit quam longissime ipsi a suis et Catholicorum moribus ac lenitate distent. Deinde puerilibus ac ineptis respondet cavilla- tionibus, quibus obtrectatores eum in contemptum adducere conabantur. Objiciebant enim, quod ex ignobili oppido oriundus esset (n. 6), » quod nec lepidus, nec urba- nus, quod peregrinus et externus (n. 8),» aliaque permulta (n. 11), quæ profecto in adversariorum potius, quam Gregorii contumeliam recidebant. Tum profanam illorum multitudinem cum gregis sui exiguitate conferens, hunc extollit, illos deprimit. « Hi, inquit (n. 15), ædes habent, nos hospitem; hi temple, nos Deum; hi populos, nos ange- los; hi aurum et argentum, nos repurgatam doctrinam; » quæ omnia merito vanis ac insulsis hæreticorum opibus pretiosiora et præstantiora erant. Nihil ergo mirum, si cha- rissimum gregem, licet exiguum, ampliori præferat; utpote qui hunc facilius conspicere, atque a luporum voracitate tueri ac servare posset. Verum interim prophetico velut afflatus spiritu, non dubitat quin aliquando eum latiorem visurus sit. « Multos enim, » addit (n. 15), « ex his, qui nunc in luporum numero sunt, inter oves, ac fortasse etiam inter pastores recensendos habeo. » Quod vaticinium eventus postea confirmavit. Demum ex baptismi forma, Arianorum et Eunomianorum errores, qui Filium et Spiritum sanctum creatos esse asserebant, coarguens, eleganti ac eximiæ orationi finem imponit. II. Ex his quæ jam diximus, nemo est qui non fateatur hanc orationem Constantinopoli habitam fuisse auno 380. Plura etiam adhuc ex hac oratione ad id confirmandum colligi possunt. Nondum enim Gothos, a Deo «in solutæ Trinitatis poenam » collectos et coadu- ratos (n. 2) debellarat Theodosius. Nondum ecclesiæ erant Catholicis restitutæ, cum agnoscat ipse Gregorius (n. 15), « exiguum adhuc esse gregem et caulam angustam. » Quæ quidem satis indicant annum 380, vel, ut cum Tillemontio loquar [97], illud temporis spatium quod inter vicesimum Aprilis anni 379 et vicesimum sextum Novembris anni 380 intercedit. Nulla enim est hac de re inter eruditos controversia. At idem quoque deside- raretur animorum consensus, ad dignoscendum quis fuerit ille senex de quo sic loquitur Gregorius (n. 5): « Hesternam meam victimam posco, senem illum, quem exsilio redeun- tem, 603 medio die, media in urbe, saxis excepistis. » Licet enim de isto facto apud scriptores mentio fiat, attamen incertum adhuc quidem est, ad quem senem id certo referri possit. Censet Elias Eusebium Samosatensem hic a Gregorio designari. Hæc revera Theo- doretus ac Nicephorus [98] narrant de isto Eusebio, cui «Dolicham ingredienti, mulier quædam Ariana labe maculata, tegulam e superiori ædium parte immisit, ejusque caput obtrivit.» Addunt etiam, quod ab ipso quoque Gregorio observatur, Eusebium morien- tem, eos qui aderant jurejurando obstrinxisse, ne a muliere pœnas hujus facti ullas exi- gerent. Quamvis autem hæc non ignoraret Tillemontius, conjecit tamen vir erudi- tus [99], senem illum fuisse Eustathium presbyterum,» a Valente imperatore in oppi- dum Thraciæ Biznam relegatum, quod anno 370 Evagrium Constantinopolitanæ Ecclesiæ episcopum præfici curasset. At Socrates et Sozomenus [1], qui Eustathii exsilium referunt, nihil tamen de ipsius in urbem Constantinopolim reditu ac inexspectata morte comme- morant. Baronius etiam [2], qui hunc orationis locum sic exscripsit: «Hominem meum posco, quem hesterno die trucidastis, senem illum, quem ab exsilio redeuntem, et huc appellentem, etc., videtur quidem his ultimis verbis Constantinopolim designare voluisse; sed nihil de isto sene indicavit. Cum igitur historica monumenta Gregorii nar- rationi optime consonent, nos quoque cum Elia hunc locum de Eusebio Samosatensi intelligendum arbitra:nur. lib. xii, c. 5 ΛΟΓΟΣ ΛΓ΄. Πρὸς Ἀρειανούς, καὶ εἰς ἑαυτόν. Δ΄. Ποῦ ποτέ εἰσιν, οἱ τὴν πενίαν ἡμῖν ὀνειδί ζοντες, καὶ τὸν πλοῦτον κομπάζοντες; Οι πλήθει τὴν xal * Alias XXV quæ autem 33 erat, nunc 27. . - A ORATIO XXXIII. Adversus Arianos, el de seipso. probrant, opesque suas insolenter jactant? Qu Habita Constantinopoli circa medium annuni 380. (97) T. IX, pag. 728. (98) Theodoret. Hist. lib. v, c. 3; Nicephor. Hist. (99) T. IX, not. xxix, p. 714. (4) Soer. Hist. 1. v. c. 15, p. 226; Sozom. Hist 1. I, c. 13, p. 655. (2) Anno 380, § vi, p. 41. 1. Ubi tandem sunt qui paupertatem nobis ex-

Ἐκκλησίαν (5) ορίζοντες, καὶ τὸ βραχὺ διαπτύοντες ποίμνιον; οἱ καὶ θεότητα μετροῦντες (4), καὶ λαὸν σταθμίζοντες; οἱ τὴν ψάμμον τιμῶντες, καὶ τοὺς φωστῆρας ὑβρίζοντες; οἱ τοὺς κάχληκας θησαυρί ζοντες, καὶ τοὺς μαργαρίτας ὑπερορώντες (5); Οὐ γὰρ ἴσασιν, ὅτι οὐ τοσοῦτον ψάμμος ἀστέρων ἀφθο νωτέρα, καὶ λίθων διαυγῶν κάχληκες, ὅσον ταῦτα ἐκείνων καθαρώτερα τε καὶ τιμιώτερα. Πάλιν ἀγα νακτεῖ;; πάλιν ὁπλίζῃ; πάλιν ὑβρίζεις (6); ἡ καινή (7) πίστις ; Μικρὸν ἐπίσχες τὴν ἀπειλὴν, ἵνα φθέγξωμαι. Οὐχ ὑβρίσομεν, ἀλλ' ἐλέγξομεν (8)· οὐκ ἀπειλήσομεν, ἀλλ᾽ ὀνειδίσομεν (1)· οὐ πλήξομεν. ἀλλ᾿ ἰατρεύσομεν. "Υβρις σοι καὶ τοῦτο δοκεῖ; Τῆς ὑπερηφανίας! Κάνταῦθα δοῦλον ποιεῖς τὸν (10) ὁμό τιμον; Εἰ δὲ μὴ, δέξαι μου τὴν παρρησίαν. Καὶ ἀδελφὸς ἀδελφὸν ἐλέγχει πλεονεκτούμενος. περιορίζοντες. ὑπερορίζοντες. (β) Πάλιν ὑβρίζεις. πάλιν χόρις. Β'. Βούλει σοι τὰ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν Ἰσραὴλ φθέγξομαι (!!), τραχηλιῶντα καὶ σκληρυνόμενον ; Λαός μου, τί ἐποίησά σοι, ἢ τί ἠδίκησά σε, ἡ τέ παρηνώχλησα (12) σοι; Μᾶλλον δέ, πρὸς σέ μοι τὸν ὑβριστὴν ὁ λόγος. Κακῶς μὲν τοὺς ἀλλήλων ἐπι τηροῦμεν καιρούς, καὶ τὸ σύμψυχον (13) τῷ ἑτερο δόξῳ λύσαντες, μικροῦ καὶ τῶν νῦν πολεμούντων ἡμῖν βαρβάρων (14), οὓς ἡ Τριάς λυομένη συνέστη- σεν. Γεγόναμεν ἀλλήλοις ἀπανθρωπότεροι καὶ θρα- σύτεροι, πλὴν ὅσον οὐ ξένοι βάλλομεν ξένους, οὐδὲ ἀλλογλώσσους ἀλλόγλωσσοι (δ καὶ βραχεία παρα- μυθία τῆς συμφορᾶς), ἀλλήλους δὲ, καὶ οἷον οἱ τῆς αὐτῆς οἰκίας, φέρομέν τε καὶ ἄγομεν· εἰ βούλει δὲ, τὰ τοῦ αὐτοῦ σώματος μέλη δαπανῶμεν καὶ δαπα- νώμεθα· καὶ οὐχὶ τοῦτό που δεινὸν (15), καίπερ δν τηλικοῦτον, ἀλλ᾿ ὅτι καὶ προσθήκην νομίζομεν τὴν ὑφαίρεσιν. Ἐπεὶ δὲ οὕτως ἔχομεν, καὶ μετὰ τῶν καιρῶν πιστεύομεν, ἀντιθῶμεν τοὺς καιροὺς ἀλλή λοις· σὺ τὸν σὸν βασιλέα, κἀγὼ τοὺς ἐμούς· σὺ τὸν Αχαάβ (16), ἐγὼ τὸν Ἰωσίαν (17). Διήγησαί μοι τὴν σὴν ἐπιείκειαν, κἀγὼ τὴν ἐμὴν θρασύτητα. Μᾶλλον δὲ, τὴν μὲν σήν, πολλαὶ καὶ βίβλοι καὶ σα. τὸν σύμψυχον. καὶ οὐχὶ τοῦτό πως. οὐ τοῦτό πως δεινὸν, εἰ καὶ δεινόν. καὶ οὐχὶ τοῦ τόπου δεινόν. λέγειν· « $13 S. GREGORII THEOLOGI Ecclesiam multitudine definiunt, ac parvum gre- A gem aspernantur? Qui et divinitatem metiuntur, et populum velut ad lancem appendunt ? Qui arenam in pretio habent, et mundi lumina contumeliis ali- eiunt? Qui denique lapides aggerunt, et gemmas contemnunt? Non enim norunt, quod quanto arena stellis copiosior est, et lapides pellucidis lapidibus, tanto vicissim hæc illis puriora et præstantiora sunt. Rursus indignaris? Rursus arma induis ? Rursus contumeliam infers? Num nova fides? Pa- rumper, quæso, minas istas comprime, ut loquar. Non injuriam inferemus, sed coarguemus: non minas intendemus, seul exprobrabimus : non ferie- nus, sed medicinam adferemus. Istudne quo- que tibi contumelia videtur? O insignem superbiam! Etiamne bic eum, qui tibi dignitate par est, in ser- vilem ordinem cogis? Verum, si non ita se res babet, fac nostram dicendi libertatem æquo animo feras. Nam et frater cum fratre expostulat, quoties ab eo æqua portione fraudatur. rebellem et obdurum Israelem allatur10? Popule meus, quid feci tibi, aut quid te læsi, aut quid tibi molestus fui? Imo vero ad te, qui contumeliis in me uteris, orationem ipse habebo. Male omnino alii aliorum tempora observamus, ac soluta per sententiæ diversitatem animorum concordia, ma- jori pene audacia et crudelitate nos ipsos mutuo Lusectantur, quam, qui nunc bello nos lacessunt, barbari, quos Trinitas soluta conjunxit. Quin hoc quoque nomine sceleratiores sumus, quod non ex- teros exteri, nec ignotos ignoti (quæ res nonnihil eliam calamitatem levat), verum nosipsos mutuo, et quasi domestici domesticos, populamur, et in- cessimus; aut, si mavis, ejusdem corporis mem- bra, consumimus invicem atque consumimur. Ne- que id grave et indignum est, quanquam alioqui pergrave; sed quod animis. ita comparati sumus, ut imminutionem nostram, accessionein, atque in- crementum esse existimemus. Quoniam autem ad hunc modum affecti sumus, atque ad temporum rationem fidem nostram accommodamus, age, tem- Mich. v1, 6. B C titudine deductam irridet. Gregorius; non quod vera Christi Ecclesia, locorum et temporum univer- sitate, ac membroruin multitudine, præ aliís socie- tatibus, quæ Ecclesiæ titulo gloriantur, Catholica non sit; sed quia Ariani veram se Constantinopolis Ecclesiam esse jactabant. Risu id magis, quam confutatione dignum erat, cum Regiæ civitatis Or- thodoxi, omni pene terrarum orbi, ejusdem com- munionis et fidei societate, jungerentur. sonas in dispares gradus dividebant. Juxta illos, Spiritus sanctus erat « magnus, » Filius • major, et Pater c maximus. In quibusdam, Reg. hu, ur. 1, etc., Coil. In ed., qui anno Thraciam populati sunt; idque in poenam solutæ pacis, ac errorum circa sanctissi- mam Trinitateni. In Or. 1, Par., et Coisl. 1, Comb., Piave iu ed., dicit. » Theodosium Magnum, ut arbitror, intelli gil. 11. Visne te verbis illis alloquar, quibus Deus (3) Ἐκκλησίαr, etc. Ecclesia definitionem ex nul- D (4) Θεότητα μετροῦντες. Ariani Trinitatis per- (5) Υπερορώντες. Οr. 1, περιορῶντες. Reg. hu, (7) Καινή. Reg. a, et Coisl. 2, κενή, « vana. » (8) Ελέγξομεν. Reg. b:, ἐλέγξωμεν, (9) 'Ονειδίσομεν. Reg. bm, όνειδίσωμεν. (10) Τόν. Sic Regg. a, bm. In ed., τό. (11) Φθέγξομαι. Comil., φθέγξωμαι. (12) Παρηνώχλησα. In quibusdam, παρηνόχλη (13) Τὸ σύμψυχον. Sic tres Regg., et quatuor (14) Βαρβάρων. Goibos, ut arbitramur, intelligit, (15) Καὶ οὐχὶ τοῦτό που δεινόν. Sic plures codd. (16) Αχαάδ. Schol. : Οὐαλέντα λέγει Valentem (17) Ιωσίαν. Schol. : Θεοδόσιον τὸν Μέγαν οἶμαι

Ἐκκλησίαν (5) ορίζοντες, καὶ τὸ βραχὺ διαπτύοντες ποίμνιον; οἱ καὶ θεότητα μετροῦντες (4), καὶ λαὸν σταθμίζοντες; οἱ τὴν ψάμμον τιμῶντες, καὶ τοὺς φωστῆρας ὑβρίζοντες; οἱ τοὺς κάχληκας θησαυρί ζοντες, καὶ τοὺς μαργαρίτας ὑπερορώντες (5); Οὐ γὰρ ἴσασιν, ὅτι οὐ τοσοῦτον ψάμμος ἀστέρων ἀφθο νωτέρα, καὶ λίθων διαυγῶν κάχληκες, ὅσον ταῦτα ἐκείνων καθαρώτερα τε καὶ τιμιώτερα. Πάλιν ἀγα νακτεῖ;; πάλιν ὁπλίζῃ; πάλιν ὑβρίζεις (6); ἡ καινή (7) πίστις ; Μικρὸν ἐπίσχες τὴν ἀπειλὴν, ἵνα φθέγξωμαι. Οὐχ ὑβρίσομεν, ἀλλ' ἐλέγξομεν (8)· οὐκ ἀπειλήσομεν, ἀλλ᾽ ὀνειδίσομεν (1)· οὐ πλήξομεν. ἀλλ᾿ ἰατρεύσομεν. "Υβρις σοι καὶ τοῦτο δοκεῖ; Τῆς ὑπερηφανίας! Κάνταῦθα δοῦλον ποιεῖς τὸν (10) ὁμό τιμον; Εἰ δὲ μὴ, δέξαι μου τὴν παρρησίαν. Καὶ ἀδελφὸς ἀδελφὸν ἐλέγχει πλεονεκτούμενος. περιορίζοντες. ὑπερορίζοντες. (β) Πάλιν ὑβρίζεις. πάλιν χόρις. Β'. Βούλει σοι τὰ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν Ἰσραὴλ φθέγξομαι (!!), τραχηλιῶντα καὶ σκληρυνόμενον ; Λαός μου, τί ἐποίησά σοι, ἢ τί ἠδίκησά σε, ἡ τέ παρηνώχλησα (12) σοι; Μᾶλλον δέ, πρὸς σέ μοι τὸν ὑβριστὴν ὁ λόγος. Κακῶς μὲν τοὺς ἀλλήλων ἐπι τηροῦμεν καιρούς, καὶ τὸ σύμψυχον (13) τῷ ἑτερο δόξῳ λύσαντες, μικροῦ καὶ τῶν νῦν πολεμούντων ἡμῖν βαρβάρων (14), οὓς ἡ Τριάς λυομένη συνέστη- σεν. Γεγόναμεν ἀλλήλοις ἀπανθρωπότεροι καὶ θρα- σύτεροι, πλὴν ὅσον οὐ ξένοι βάλλομεν ξένους, οὐδὲ ἀλλογλώσσους ἀλλόγλωσσοι (δ καὶ βραχεία παρα- μυθία τῆς συμφορᾶς), ἀλλήλους δὲ, καὶ οἷον οἱ τῆς αὐτῆς οἰκίας, φέρομέν τε καὶ ἄγομεν· εἰ βούλει δὲ, τὰ τοῦ αὐτοῦ σώματος μέλη δαπανῶμεν καὶ δαπα- νώμεθα· καὶ οὐχὶ τοῦτό που δεινὸν (15), καίπερ δν τηλικοῦτον, ἀλλ᾿ ὅτι καὶ προσθήκην νομίζομεν τὴν ὑφαίρεσιν. Ἐπεὶ δὲ οὕτως ἔχομεν, καὶ μετὰ τῶν καιρῶν πιστεύομεν, ἀντιθῶμεν τοὺς καιροὺς ἀλλή λοις· σὺ τὸν σὸν βασιλέα, κἀγὼ τοὺς ἐμούς· σὺ τὸν Αχαάβ (16), ἐγὼ τὸν Ἰωσίαν (17). Διήγησαί μοι τὴν σὴν ἐπιείκειαν, κἀγὼ τὴν ἐμὴν θρασύτητα. Μᾶλλον δὲ, τὴν μὲν σήν, πολλαὶ καὶ βίβλοι καὶ σα. τὸν σύμψυχον. καὶ οὐχὶ τοῦτό πως. οὐ τοῦτό πως δεινὸν, εἰ καὶ δεινόν. καὶ οὐχὶ τοῦ τόπου δεινόν. λέγειν· « $13 S. GREGORII THEOLOGI Ecclesiam multitudine definiunt, ac parvum gre- A gem aspernantur? Qui et divinitatem metiuntur, et populum velut ad lancem appendunt ? Qui arenam in pretio habent, et mundi lumina contumeliis ali- eiunt? Qui denique lapides aggerunt, et gemmas contemnunt? Non enim norunt, quod quanto arena stellis copiosior est, et lapides pellucidis lapidibus, tanto vicissim hæc illis puriora et præstantiora sunt. Rursus indignaris? Rursus arma induis ? Rursus contumeliam infers? Num nova fides? Pa- rumper, quæso, minas istas comprime, ut loquar. Non injuriam inferemus, sed coarguemus: non minas intendemus, seul exprobrabimus : non ferie- nus, sed medicinam adferemus. Istudne quo- que tibi contumelia videtur? O insignem superbiam! Etiamne bic eum, qui tibi dignitate par est, in ser- vilem ordinem cogis? Verum, si non ita se res babet, fac nostram dicendi libertatem æquo animo feras. Nam et frater cum fratre expostulat, quoties ab eo æqua portione fraudatur. rebellem et obdurum Israelem allatur10? Popule meus, quid feci tibi, aut quid te læsi, aut quid tibi molestus fui? Imo vero ad te, qui contumeliis in me uteris, orationem ipse habebo. Male omnino alii aliorum tempora observamus, ac soluta per sententiæ diversitatem animorum concordia, ma- jori pene audacia et crudelitate nos ipsos mutuo Lusectantur, quam, qui nunc bello nos lacessunt, barbari, quos Trinitas soluta conjunxit. Quin hoc quoque nomine sceleratiores sumus, quod non ex- teros exteri, nec ignotos ignoti (quæ res nonnihil eliam calamitatem levat), verum nosipsos mutuo, et quasi domestici domesticos, populamur, et in- cessimus; aut, si mavis, ejusdem corporis mem- bra, consumimus invicem atque consumimur. Ne- que id grave et indignum est, quanquam alioqui pergrave; sed quod animis. ita comparati sumus, ut imminutionem nostram, accessionein, atque in- crementum esse existimemus. Quoniam autem ad hunc modum affecti sumus, atque ad temporum rationem fidem nostram accommodamus, age, tem- Mich. v1, 6. B C titudine deductam irridet. Gregorius; non quod vera Christi Ecclesia, locorum et temporum univer- sitate, ac membroruin multitudine, præ aliís socie- tatibus, quæ Ecclesiæ titulo gloriantur, Catholica non sit; sed quia Ariani veram se Constantinopolis Ecclesiam esse jactabant. Risu id magis, quam confutatione dignum erat, cum Regiæ civitatis Or- thodoxi, omni pene terrarum orbi, ejusdem com- munionis et fidei societate, jungerentur. sonas in dispares gradus dividebant. Juxta illos, Spiritus sanctus erat « magnus, » Filius • major, et Pater c maximus. In quibusdam, Reg. hu, ur. 1, etc., Coil. In ed., qui anno Thraciam populati sunt; idque in poenam solutæ pacis, ac errorum circa sanctissi- mam Trinitateni. In Or. 1, Par., et Coisl. 1, Comb., Piave iu ed., dicit. » Theodosium Magnum, ut arbitror, intelli gil. 11. Visne te verbis illis alloquar, quibus Deus (3) Ἐκκλησίαr, etc. Ecclesia definitionem ex nul- D (4) Θεότητα μετροῦντες. Ariani Trinitatis per- (5) Υπερορώντες. Οr. 1, περιορῶντες. Reg. hu, (7) Καινή. Reg. a, et Coisl. 2, κενή, « vana. » (8) Ελέγξομεν. Reg. b:, ἐλέγξωμεν, (9) 'Ονειδίσομεν. Reg. bm, όνειδίσωμεν. (10) Τόν. Sic Regg. a, bm. In ed., τό. (11) Φθέγξομαι. Comil., φθέγξωμαι. (12) Παρηνώχλησα. In quibusdam, παρηνόχλη (13) Τὸ σύμψυχον. Sic tres Regg., et quatuor (14) Βαρβάρων. Goibos, ut arbitramur, intelligit, (15) Καὶ οὐχὶ τοῦτό που δεινόν. Sic plures codd. (16) Αχαάδ. Schol. : Οὐαλέντα λέγει Valentem (17) Ιωσίαν. Schol. : Θεοδόσιον τὸν Μέγαν οἶμαι

γλῶσσαι φέρουσιν, ἃς καὶ ὁ μέλλων υπολήψεται χρόνος, ἐμοὶ δοκεῖν, ἡ ἀθάνατος στήλη τῶν πράξεων· ἐγὼ δὲ τὴν ἐμαυτού διηγήσομαι. Γ'. Τίνα δῆμον ἐπήγαγόν σοι θράσει φερόμενον; Τίνας ὁπλίτας παρέταξα; Τίνα στρατηγὸν θυμῷ ζέοντα (18), καὶ τῶν ἐπιτασσόντων (19) θρασύτερον, καὶ τοῦτον οὐδὲ Χριστιανὸν, ἀλλ᾽ οἰκείαν θρησκείαν προσάγοντα τοῖς ἑαυτοῦ δαίμοσι, τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἀσέβειαν; Τίνας εὐχομένους επολιόρκησα, καὶ τὰς χεῖρας πρὸς τὸν Θεὸν αἴροντας; Τίνας ψαλμῳδίας σάλπιγξιν ἔστησα; Τίνων μυστικόν αἷμα φονικοῖς, αίμασιν ἔμιξα ; Τίνων οἰμωγὰς θρήνοις ἔπαυσα, - πνευματικὰς ἐλεθρίοις (19'), καὶ δάκρυσι τραγῳδίας, δάκρυα κατανύξεως; Ποιον (20) προσευχῆς οἰκον πεποίηκα πολυάνδριον ; Ποία λειτουργικά σκεύη, καὶ τοῖς πολλοῖς ἄψαυστα, χερσὶν ἀνόμων ἐξέδωκα, ή Ναβουζαρδὰν τῷ ἀρχιμαγείρῳ, ἢ Βαλτάσαρ τῷ και κῶς ἐν τοῖς ἁγίοις τρυφήσαντι, καὶ μέντοι καὶ δίκας εἰσπραχθέντι τῆς ἀπονοίας ἀξίας; Θυσιαστήρια Αγαπημένα, ὥς φησιν ἡ θεία (21) Γραφή, νυνὶ δὲ καθυβρισμένα· ὑμῶν δὲ ποῖον (22) δι' ἡμᾶς κατωρ χήσατο μειράκιον ἀσελγὲς, αἰσχρὰ λυγιζόμενον (25), καὶ καμπτόμενον; μᾶλλον δὲ, διὰ τίνος ἐγὼ τοιού- του (24) τὸ μέγα μυστήριον καὶ θεῖον ἐξωρχησά- μην (25); Καθέδρα τιμία, καὶ τιμίων ἀνδρῶν ίδρυμα καὶ ἀνάπαυμα, καὶ πολλοὺς εὐσεβεῖς ἀμεί- ψασα ἱερέας, ἄνωθεν τὰ θεῖα μυσταγωγήσαντας· ἐπὶ δὲ σὲ τίς ἀνέβη δημηγόρος "Ελλην, καὶ γλῶσσα πονηρά, τὰ Χριστιανῶν στηλιτεύουσα; Παρθένων αἰδὼς καὶ σεμνότης, ὄψεις ἀνδρῶν μηδὲ σωφρόνων φέρουσα, σὲ δὲ τίς ἡμῶν ᾔσχυνε καὶ καθύβρισε μέσ χρι τῶν ἀθεάτων, καὶ ἀσεβῶν ὄψεσι προὔθηκε θέαν ἐλεεινὴν, καὶ τοῦ Σοδομιτικοῦ (26) πυρὸς ἀξίαν ; Ἐῶ γὰρ θανάτους λέγειν τῆς αἰσχύνης ἀνεκτοτέ ρους. Δ'. Τίνας ἐπαφήκαμεν θῆρας ἁγίων σώμασιν, ως τινες τὴν ἀνθρωπείαν φύσιν (27) δημοσιεύσαντες, ἐν ἐγκαλέσαντες μόνον, τὸ μὴ τῇ ἀσεβείᾳ συνθέσθαι, ξων Τίνων οίμωγὰς θρήνοις ἔπαυσα, πνευμα τικὰς ὀλεθρίοις. τίνων οίμωγὰς ἔπαυσα πνευματικάς θρήνοις ὀλεθρίοις. ποίον, ποιών. αἰσχρὰ λογιζόμενον, τοιούτων. ἐξορχησάμενος. απάντ θρωπον, « ἀπανθρωπ πείαν. ORATIO XXXIII. - CONTRA ARIANOS ET DE SEIPSO. A pora cum temporibus committamus. Regem tuun profer: ego proferam meos. Tu Achab: ego Jo- siam. Tuam mihi humanitatem et mansuetudinem commemora: ego item mean audaciam et importunitatem exponam. Quin potius, tuam quidem inhumanitatem, et multi libri, et linguæ circumferunt, quas etiam posteritas omnis exceptura est, æternam, nisi me opinio fallit, rebus a te gestis ignominiæ notam inustura: meam vero ipse ora- tione complectar. B III. Quem populum audacia elatum in te immisi ? Quos milites instruxi? Quem belli ducem ira in- flammalum, iisque, qui imperabant, atrociorem, ac ne Christianum quidem ipsum, verum suam ad- versum nos impietatem, tanquam congruentem quemdam cultum dæmonibus suis offerentem? Quos- mam precibus operam dantes, manusque ad Deum attollentes, obsidione cinsi ? Quas psalmorum can- tiones, tubarum clangore compressi? Quo- run mysticum sanguinem cum cædium sanguine permiscui? Quos spirituales Detus, emorientium fletibus, et quas pœnitentiæ lacrymas, tragoediae la- crymis cohibui? Quam orationis domum in sepul- crum converti? Quæ vasa ministerio sacro desti- nata, nec vulgi manibus attreclanda, iniquo- rum manibus dedidi, nempe, vel Nabuzardæ coquo- rum præfecto 4, vel Baltazaro '', qui male in san- clis poculis perbacchatus est, atque adeo dignas amentia sua pœnas exsolvit? Altaria chara, ut ait Scriptura 18, nunc autem contumeliae habita; quis- nam impudicus adolescens, turpiter membra tor- quens ac inflectens, nostra causa vobis insultavit? C vel potius, per quem unquam hujusmodi nebulo- nem ego magnum et divinum mysterium ludibrio habui? O cathedra præclara, et præclarorum viro- rum sedes ac requies, quæque multos pios sacer- doles, qui jam olim res divinas docuerunt, con- mutasti; quisnam ethnicus concionator te conscen- dit, et improba lingua, Christianorum religionem invectiva oratione proscindens? virginum pudor et castitas, ne pudicorum quidem virorum conspe- ctum ferens, quisnam ex nostris, usque etiam ad eas corporis partes, quas inspicere neſas erat, probro et contumelia vos affecit, atque impiorum ocu- lis miserandum spectaculum proposuit, flammaque Sodomitica vindicandum? Mitto enim cædes hu- jasmodi probro tolerabiliores. D "IV Reg. xxv, 11. 1ª Dan. v, 3. Ose. viii, 11. Imperatoribus Hæreticis crudeliorem. Hic designatur Palladius Ægypti rector, qui, juxta Theodoretum, Hist. lib. iv, c. 22, post Athanasii obitum, Alexandriæ, ac in tota Ægypto, Catholicos gravissime aflixit. (19') Sic Regg. bm, hu, et tres Colb. In ed., 1V. Quas feras in sanctorum corpora immisimus, ut nonnulli, qui humanam naturam publicarunt et prostituerunt, hoc unum crimiui vertentes, quod Par. ed., quod Billius vertit : turpiter cantillans. Nihil tamen de turpi cantu exstat in Petri Alexandrini epistola, apud Theodo- retum lib. iv, c. 22, quamvis turpem et obscenam juvenis illius prædicationem memoret. Or. 1, Par., Comb.,etc. In ed., el.Par. Sic etiam legit Billius. In ed. et uno cod., crudelem naturam. » Or. 1, Hæc sensu simpliciori, et absque metaphora, de damnatis ad bestias intelligi possunt, (18) Ζέοντα. Reg. bm, ζέσαντα. (19) Επιτασσόντων. Schol. : Βασιλέων ἑτεροδό (20) Ποῖον. Tres Colb. et Comb., ὑμῶν δὲ (21) Θεία. Deest in Or. 1. (22) Ποῖον. Sic Regg. a, d, Coisl. 1, etc. In ed., (25) Αισχρά λυγιζόμενον. Sic plures codd. In (24) Διὰ τίνος ἐγὼ τοιούτου. Jes., διὰ τίνος (25) Εξωρχησάμην. Sic plures Regg. et Colb. (26) Σοδομιτικοῦ. Duo Regg., Σοδομιτών. (27) Ανθρωπείαν φύσιν. Sic tres Regg., Coisl. 2

γλῶσσαι φέρουσιν, ἃς καὶ ὁ μέλλων υπολήψεται χρόνος, ἐμοὶ δοκεῖν, ἡ ἀθάνατος στήλη τῶν πράξεων· ἐγὼ δὲ τὴν ἐμαυτού διηγήσομαι. Γ'. Τίνα δῆμον ἐπήγαγόν σοι θράσει φερόμενον; Τίνας ὁπλίτας παρέταξα; Τίνα στρατηγὸν θυμῷ ζέοντα (18), καὶ τῶν ἐπιτασσόντων (19) θρασύτερον, καὶ τοῦτον οὐδὲ Χριστιανὸν, ἀλλ᾽ οἰκείαν θρησκείαν προσάγοντα τοῖς ἑαυτοῦ δαίμοσι, τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἀσέβειαν; Τίνας εὐχομένους επολιόρκησα, καὶ τὰς χεῖρας πρὸς τὸν Θεὸν αἴροντας; Τίνας ψαλμῳδίας σάλπιγξιν ἔστησα; Τίνων μυστικόν αἷμα φονικοῖς, αίμασιν ἔμιξα ; Τίνων οἰμωγὰς θρήνοις ἔπαυσα, - πνευματικὰς ἐλεθρίοις (19'), καὶ δάκρυσι τραγῳδίας, δάκρυα κατανύξεως; Ποιον (20) προσευχῆς οἰκον πεποίηκα πολυάνδριον ; Ποία λειτουργικά σκεύη, καὶ τοῖς πολλοῖς ἄψαυστα, χερσὶν ἀνόμων ἐξέδωκα, ή Ναβουζαρδὰν τῷ ἀρχιμαγείρῳ, ἢ Βαλτάσαρ τῷ και κῶς ἐν τοῖς ἁγίοις τρυφήσαντι, καὶ μέντοι καὶ δίκας εἰσπραχθέντι τῆς ἀπονοίας ἀξίας; Θυσιαστήρια Αγαπημένα, ὥς φησιν ἡ θεία (21) Γραφή, νυνὶ δὲ καθυβρισμένα· ὑμῶν δὲ ποῖον (22) δι' ἡμᾶς κατωρ χήσατο μειράκιον ἀσελγὲς, αἰσχρὰ λυγιζόμενον (25), καὶ καμπτόμενον; μᾶλλον δὲ, διὰ τίνος ἐγὼ τοιού- του (24) τὸ μέγα μυστήριον καὶ θεῖον ἐξωρχησά- μην (25); Καθέδρα τιμία, καὶ τιμίων ἀνδρῶν ίδρυμα καὶ ἀνάπαυμα, καὶ πολλοὺς εὐσεβεῖς ἀμεί- ψασα ἱερέας, ἄνωθεν τὰ θεῖα μυσταγωγήσαντας· ἐπὶ δὲ σὲ τίς ἀνέβη δημηγόρος "Ελλην, καὶ γλῶσσα πονηρά, τὰ Χριστιανῶν στηλιτεύουσα; Παρθένων αἰδὼς καὶ σεμνότης, ὄψεις ἀνδρῶν μηδὲ σωφρόνων φέρουσα, σὲ δὲ τίς ἡμῶν ᾔσχυνε καὶ καθύβρισε μέσ χρι τῶν ἀθεάτων, καὶ ἀσεβῶν ὄψεσι προὔθηκε θέαν ἐλεεινὴν, καὶ τοῦ Σοδομιτικοῦ (26) πυρὸς ἀξίαν ; Ἐῶ γὰρ θανάτους λέγειν τῆς αἰσχύνης ἀνεκτοτέ ρους. Δ'. Τίνας ἐπαφήκαμεν θῆρας ἁγίων σώμασιν, ως τινες τὴν ἀνθρωπείαν φύσιν (27) δημοσιεύσαντες, ἐν ἐγκαλέσαντες μόνον, τὸ μὴ τῇ ἀσεβείᾳ συνθέσθαι, ξων Τίνων οίμωγὰς θρήνοις ἔπαυσα, πνευμα τικὰς ὀλεθρίοις. τίνων οίμωγὰς ἔπαυσα πνευματικάς θρήνοις ὀλεθρίοις. ποίον, ποιών. αἰσχρὰ λογιζόμενον, τοιούτων. ἐξορχησάμενος. απάντ θρωπον, « ἀπανθρωπ πείαν. ORATIO XXXIII. - CONTRA ARIANOS ET DE SEIPSO. A pora cum temporibus committamus. Regem tuun profer: ego proferam meos. Tu Achab: ego Jo- siam. Tuam mihi humanitatem et mansuetudinem commemora: ego item mean audaciam et importunitatem exponam. Quin potius, tuam quidem inhumanitatem, et multi libri, et linguæ circumferunt, quas etiam posteritas omnis exceptura est, æternam, nisi me opinio fallit, rebus a te gestis ignominiæ notam inustura: meam vero ipse ora- tione complectar. B III. Quem populum audacia elatum in te immisi ? Quos milites instruxi? Quem belli ducem ira in- flammalum, iisque, qui imperabant, atrociorem, ac ne Christianum quidem ipsum, verum suam ad- versum nos impietatem, tanquam congruentem quemdam cultum dæmonibus suis offerentem? Quos- mam precibus operam dantes, manusque ad Deum attollentes, obsidione cinsi ? Quas psalmorum can- tiones, tubarum clangore compressi? Quo- run mysticum sanguinem cum cædium sanguine permiscui? Quos spirituales Detus, emorientium fletibus, et quas pœnitentiæ lacrymas, tragoediae la- crymis cohibui? Quam orationis domum in sepul- crum converti? Quæ vasa ministerio sacro desti- nata, nec vulgi manibus attreclanda, iniquo- rum manibus dedidi, nempe, vel Nabuzardæ coquo- rum præfecto 4, vel Baltazaro '', qui male in san- clis poculis perbacchatus est, atque adeo dignas amentia sua pœnas exsolvit? Altaria chara, ut ait Scriptura 18, nunc autem contumeliae habita; quis- nam impudicus adolescens, turpiter membra tor- quens ac inflectens, nostra causa vobis insultavit? C vel potius, per quem unquam hujusmodi nebulo- nem ego magnum et divinum mysterium ludibrio habui? O cathedra præclara, et præclarorum viro- rum sedes ac requies, quæque multos pios sacer- doles, qui jam olim res divinas docuerunt, con- mutasti; quisnam ethnicus concionator te conscen- dit, et improba lingua, Christianorum religionem invectiva oratione proscindens? virginum pudor et castitas, ne pudicorum quidem virorum conspe- ctum ferens, quisnam ex nostris, usque etiam ad eas corporis partes, quas inspicere neſas erat, probro et contumelia vos affecit, atque impiorum ocu- lis miserandum spectaculum proposuit, flammaque Sodomitica vindicandum? Mitto enim cædes hu- jasmodi probro tolerabiliores. D "IV Reg. xxv, 11. 1ª Dan. v, 3. Ose. viii, 11. Imperatoribus Hæreticis crudeliorem. Hic designatur Palladius Ægypti rector, qui, juxta Theodoretum, Hist. lib. iv, c. 22, post Athanasii obitum, Alexandriæ, ac in tota Ægypto, Catholicos gravissime aflixit. (19') Sic Regg. bm, hu, et tres Colb. In ed., 1V. Quas feras in sanctorum corpora immisimus, ut nonnulli, qui humanam naturam publicarunt et prostituerunt, hoc unum crimiui vertentes, quod Par. ed., quod Billius vertit : turpiter cantillans. Nihil tamen de turpi cantu exstat in Petri Alexandrini epistola, apud Theodo- retum lib. iv, c. 22, quamvis turpem et obscenam juvenis illius prædicationem memoret. Or. 1, Par., Comb.,etc. In ed., el.Par. Sic etiam legit Billius. In ed. et uno cod., crudelem naturam. » Or. 1, Hæc sensu simpliciori, et absque metaphora, de damnatis ad bestias intelligi possunt, (18) Ζέοντα. Reg. bm, ζέσαντα. (19) Επιτασσόντων. Schol. : Βασιλέων ἑτεροδό (20) Ποῖον. Tres Colb. et Comb., ὑμῶν δὲ (21) Θεία. Deest in Or. 1. (22) Ποῖον. Sic Regg. a, d, Coisl. 1, etc. In ed., (25) Αισχρά λυγιζόμενον. Sic plures codd. In (24) Διὰ τίνος ἐγὼ τοιούτου. Jes., διὰ τίνος (25) Εξωρχησάμην. Sic plures Regg. et Colb. (26) Σοδομιτικοῦ. Duo Regg., Σοδομιτών. (27) Ανθρωπείαν φύσιν. Sic tres Regg., Coisl. 2

γομεν, οὐ σῶμα βλάπτουσαν, τὰ δὲ βάθη μελαίνου- σαν τῆς ψυχῆς (28); τίσι καὶ τὸ θάψαι νεκροὺς ἔγω κλημα γέγονεν, οὓς καὶ θῆρες ᾐδέσθησαν; καὶ τὸ ἔγ- κλημα πόσον; "Αλλου θεάτρου καὶ θηρῶν (29) ἄλλων ἄξιον. Τίνων ἐπισκόπων γηραιαὶ σάρκες τοῖς ὄνυξε κατεξάνθησαν, παρόντων τῶν μυηθέντων (30) καὶ βοηθεῖν οὐκ ἐχόντων, πλὴν τοῦ δακρύειν· μετὰ Χρι στοῦ κρεμασθεῖσαι, τῷ παθεῖν νικήσασαι, καὶ τῷ τι μίῳ αἵματι τὸν λαὸν ῥαντίσασαι, καὶ τέλος ἀπαχθεῖ σαι τὸν ἐπὶ θάνατον (34), Χριστῷ καὶ συσταυρωθησό μεναι (32), καὶ συνταφησόμεναι, καὶ συνδοξασθησό - μεναι, Χριστῷ τῷ τὸν κόσμον νικήσαντι διὰ τοιούτων σφαγίων τε καὶ θυμάτων; Τίνας πρεσβυτέρους έναν- τίαι φύσεις, ὕδωρ καὶ πῦρ, ἐμερίσαντο, πυρσὸν ἄραν τας (33) ξένον ἐπὶ θαλάσσης (34), καὶ τῇ νη! συμ- φλεχθέντας ἐφ᾿ ἧς ἀνήχθησαν; Τίνες (ἵνα τὰ πλείω συγκαλύψω τῶν ἡμετέρων (55) κακῶν) καὶ ὑπ' αὐτ τῶν τῶν ἀρχόντων (36) ἀπανθρωπίαν ἐνεκλήθησαν, τῶν τὰ τοιαῦτα χαριζομένων; Καὶ γὰρ εἰ ταῖς ἐπιθυ- μίαις ὑπηρέτουν, ἀλλ᾽ οὖν ἐμίσουν τῆς προαιρέσεως τὸ ὡμόν. Τὸ μὲν γὰρ ἦν τοῦ καιροῦ, τὸ δὲ τοῦ λογι σμοῦ· καὶ τὸ μὲν τῆς τοῦ βασιλέως παρανομίας, τὸ δὲ τῆς τῶν νόμων (37), οἷς δικάζειν ἐχρῆν, συναισθή σεως. Α μηδὲ τῇ κοινωνίᾳ χρανθῆναι, ἣν ὡς τὸν ὄψεως φεύ θηρῶν. ὁμοδόξων· « τὴν ἐπὶ θανάτῳ. καὶ συσταυρωθησό μεγαι. τες. Φασὶ δὲ π' εἶναι τοὺς καέντας, ὧν ἡγοῦντο Ουρβανος, Θεόδωρος, καὶ Με- νέδημος· « Ε΄. Η ῖνα τὰ παλαιότερα λέγωμεν (καὶ ταῦτα γὰρ τῆς αὐτῆς φρατρίας), τίνας περιελὼν χεῖρας, ἢ τε- θνηκότων, ἢ ζώντων ἁγίων, κατεψευσάμην, ἵνα την πίστιν πολεμήσω διὰ τῆς ἐπηρείας; Τίνων ἐξορίας ὡς εὐεργεσίας ηρίθμησα, καὶ οὐδὲ φιλοσόφων ἱερῶν ᾐδέσθην ἱερὰ συστήματα, ὅθεν τοὺς ἱκέτας (38) ἐζή- τουν. Τουναντίον μὲν οὖν, κἀκείνους ἐποίησα μάρτυ ρας, ὑπὲρ τοῦ καλοῦ κινδυνεύοντας. Τίσιν ἐπεισήγα- γον πόρνας ἀσάρκοις μικροῦ καὶ ἀναίμοσι, τὴν περὶ τῶν λόγων (39) ἀσέλγειαν ἐγκαλούμενος; Τίνας (40) τῶν εὐσεβῶν τῆς πατρίδος ὑπερορίσας, ἀνδρῶν ἀνά- ἱκέτας. οἰκέτας, « οἰκείους, ο τὸν λόγον. τίνος. S. GREGORII THEOLOGI impiis dogmatibus assentiri, atque ipsorum com- muuione contaminari recusassent, quam velut ser- pentis virus fugimus, non illam quidem corpus ladentem, verun intimos animæ sinus inficientem ? Quibus crimini datum est, quod mortuos, qui feris etiam ipsis venerationi fuerunt, sepultura donas- sent? Et quidem quale hoc crimen judicatum est? Alio scilicet Heatro, atque aliis feris dignum. Quo- rum episcoporum, inspectantibus discipulis, nec præter lacrymas quidquam opis ipsis afferre va- lentibus, seniles carnes ferreis ungulis faceratæ sunt : quæ cumn Christo suspensae fuerunt, et per cruciatum victoriam retulerunt, et populum pretioso sanguine asperserunt, ac postremo ad necem abductæ sunt, cum Christo et crucifigendæ, et sepeliendae, et gloriam adepturae ; cum Christo, inquam, qui per hujusmodi victimas et bostias de mundo triumphavit? Quosnan presbyteros ignis et aqua, elementa contraria, inter se diviserunt, novo et inaudito more navigantibus prælucentes, simul- que cum ea navi, in qua e portu solverant, confla- grantes? Quinam (ut majorem nostrorum malo- rum partem silentio contegam), ab ipsis etiam præ- fectis, qui ejusmodi officia illis praestabant, crude- litatis accusati sunt? Nam etsi cupiditatibus eorum obsequebantur, at sævun tamen et crudele animi propositum oderant. Illud enim temporis erat, hoc rationis et consilii; illud imperatorii sceleris, hoc animi agnoscentis, quid leges, ex quarum præscripto jus dicendum erat, postularent. B V. Atque, ut antiquiora commemoremus (ejus- C demn enim hæc quoque sodalitii sunt), quibusnam, vel mortuoruin, vel viventium, manibus præcisis falsum crimen sanctis viris intuli, ut fidem per fraudem et calumniam oppugnarem? Quorum exsi- lia tanquam beneficia numeravi, ac ne sacrorum quidem philosophorum sacros cœtus veritus sum, in quibus supplices exquirebam; imo contra, illos quoque martyres effeci, virtutis causa periculum subeuntes? Quibusnam ego, cui sermonis petulan- tia objicitur, scorta immisi, et quidem ejusmodi guum. » Sed ad marg., Εjusdem fidei et doctrine. 1, Sav. et Comb. Deest in ed., In Schol. Colb. legitur : Aiunt esse, qui igne absumpti sunt, quorum duces erant Urbanus, Theodorus et Mene- demus. » Verum incertum est de quibus presbyteris bic sermo sit. Narrat tamen Socrates in Hist. trip. lib. iv, c. 16, presbyteros jussu Valentis a Mo- desto præfecto in mari concrematos fuisse. Ad hanc sententiam accedit Elias. Billius autem innuit, Gregorium hic alludere ad presbyterum illim, cujus martyrium in or. xxv, n. 10, fuse describitur. rum vestrorum, id est, e malorum quibus nos ve- xastis, quæ nobis intulistis. vis et ipsi crudeles, et Valentis jussa exsequentes, nonnunquam tamen ipsius crudelitatem detesta- bantur. rum. supplicaturi venirent. » Tales enim Ariani monachios existimabant. Agitur hic de vastatione monasterio- rum, quam Socrates lil. 19, c. 22, enarrata Lucii Ariani persecutione, ita refert : Eodem tempore monasteria vexata ab illis, atque exagitata et_cru- deliter oppugnata sunt. Cæterum plures Regg. et Colb., ac duo Coisl. habent, Sic etiam l»git Bill. Gabr. vero, domesticos. » In ed. familiares. (28) Ψυχῆς. Deest in duobus Regg. et (r. 4. (29) Θηρών. Οr. 1, θρήνων. • Alio plauctu di- (30) Τῶν μνηθέντων. Schol. : Τῶν ὁμοπίστων καὶ (54) Τὸν ἐπὶ θάνατον. Tres Regg., Coisl. 1 et Or. D (32) Χριστῷ καὶ συσταυρωθησόμεναι. Sic (35) "Αραντας. Tres Regg. et Comb., ἄραν- (34) Επὶ θαλάσσης. Duo Regg., ὑπὲρ θαλάσσης. (35) 'Ημετέρων. Comb. legit, ὑμετέρων. Malo- (36) Ὑπ' αὐτῶν τῶν ἀρχόντων. Præfecti, quam- (37) Τῶν νόμων. Οr. 1, τῶν ἀνόμων, « impio- (58) 'Ικέτας. « Supplices, id est, qui obviam (39) Περὶ τῶν λόγων. Reg. a, Or. 1, Par., περὶ (40) Τίνας. Sic tres Regg. et Or. 1. In et.g

γομεν, οὐ σῶμα βλάπτουσαν, τὰ δὲ βάθη μελαίνου- σαν τῆς ψυχῆς (28); τίσι καὶ τὸ θάψαι νεκροὺς ἔγω κλημα γέγονεν, οὓς καὶ θῆρες ᾐδέσθησαν; καὶ τὸ ἔγ- κλημα πόσον; "Αλλου θεάτρου καὶ θηρῶν (29) ἄλλων ἄξιον. Τίνων ἐπισκόπων γηραιαὶ σάρκες τοῖς ὄνυξε κατεξάνθησαν, παρόντων τῶν μυηθέντων (30) καὶ βοηθεῖν οὐκ ἐχόντων, πλὴν τοῦ δακρύειν· μετὰ Χρι στοῦ κρεμασθεῖσαι, τῷ παθεῖν νικήσασαι, καὶ τῷ τι μίῳ αἵματι τὸν λαὸν ῥαντίσασαι, καὶ τέλος ἀπαχθεῖ σαι τὸν ἐπὶ θάνατον (34), Χριστῷ καὶ συσταυρωθησό μεναι (32), καὶ συνταφησόμεναι, καὶ συνδοξασθησό - μεναι, Χριστῷ τῷ τὸν κόσμον νικήσαντι διὰ τοιούτων σφαγίων τε καὶ θυμάτων; Τίνας πρεσβυτέρους έναν- τίαι φύσεις, ὕδωρ καὶ πῦρ, ἐμερίσαντο, πυρσὸν ἄραν τας (33) ξένον ἐπὶ θαλάσσης (34), καὶ τῇ νη! συμ- φλεχθέντας ἐφ᾿ ἧς ἀνήχθησαν; Τίνες (ἵνα τὰ πλείω συγκαλύψω τῶν ἡμετέρων (55) κακῶν) καὶ ὑπ' αὐτ τῶν τῶν ἀρχόντων (36) ἀπανθρωπίαν ἐνεκλήθησαν, τῶν τὰ τοιαῦτα χαριζομένων; Καὶ γὰρ εἰ ταῖς ἐπιθυ- μίαις ὑπηρέτουν, ἀλλ᾽ οὖν ἐμίσουν τῆς προαιρέσεως τὸ ὡμόν. Τὸ μὲν γὰρ ἦν τοῦ καιροῦ, τὸ δὲ τοῦ λογι σμοῦ· καὶ τὸ μὲν τῆς τοῦ βασιλέως παρανομίας, τὸ δὲ τῆς τῶν νόμων (37), οἷς δικάζειν ἐχρῆν, συναισθή σεως. Α μηδὲ τῇ κοινωνίᾳ χρανθῆναι, ἣν ὡς τὸν ὄψεως φεύ θηρῶν. ὁμοδόξων· « τὴν ἐπὶ θανάτῳ. καὶ συσταυρωθησό μεγαι. τες. Φασὶ δὲ π' εἶναι τοὺς καέντας, ὧν ἡγοῦντο Ουρβανος, Θεόδωρος, καὶ Με- νέδημος· « Ε΄. Η ῖνα τὰ παλαιότερα λέγωμεν (καὶ ταῦτα γὰρ τῆς αὐτῆς φρατρίας), τίνας περιελὼν χεῖρας, ἢ τε- θνηκότων, ἢ ζώντων ἁγίων, κατεψευσάμην, ἵνα την πίστιν πολεμήσω διὰ τῆς ἐπηρείας; Τίνων ἐξορίας ὡς εὐεργεσίας ηρίθμησα, καὶ οὐδὲ φιλοσόφων ἱερῶν ᾐδέσθην ἱερὰ συστήματα, ὅθεν τοὺς ἱκέτας (38) ἐζή- τουν. Τουναντίον μὲν οὖν, κἀκείνους ἐποίησα μάρτυ ρας, ὑπὲρ τοῦ καλοῦ κινδυνεύοντας. Τίσιν ἐπεισήγα- γον πόρνας ἀσάρκοις μικροῦ καὶ ἀναίμοσι, τὴν περὶ τῶν λόγων (39) ἀσέλγειαν ἐγκαλούμενος; Τίνας (40) τῶν εὐσεβῶν τῆς πατρίδος ὑπερορίσας, ἀνδρῶν ἀνά- ἱκέτας. οἰκέτας, « οἰκείους, ο τὸν λόγον. τίνος. S. GREGORII THEOLOGI impiis dogmatibus assentiri, atque ipsorum com- muuione contaminari recusassent, quam velut ser- pentis virus fugimus, non illam quidem corpus ladentem, verun intimos animæ sinus inficientem ? Quibus crimini datum est, quod mortuos, qui feris etiam ipsis venerationi fuerunt, sepultura donas- sent? Et quidem quale hoc crimen judicatum est? Alio scilicet Heatro, atque aliis feris dignum. Quo- rum episcoporum, inspectantibus discipulis, nec præter lacrymas quidquam opis ipsis afferre va- lentibus, seniles carnes ferreis ungulis faceratæ sunt : quæ cumn Christo suspensae fuerunt, et per cruciatum victoriam retulerunt, et populum pretioso sanguine asperserunt, ac postremo ad necem abductæ sunt, cum Christo et crucifigendæ, et sepeliendae, et gloriam adepturae ; cum Christo, inquam, qui per hujusmodi victimas et bostias de mundo triumphavit? Quosnan presbyteros ignis et aqua, elementa contraria, inter se diviserunt, novo et inaudito more navigantibus prælucentes, simul- que cum ea navi, in qua e portu solverant, confla- grantes? Quinam (ut majorem nostrorum malo- rum partem silentio contegam), ab ipsis etiam præ- fectis, qui ejusmodi officia illis praestabant, crude- litatis accusati sunt? Nam etsi cupiditatibus eorum obsequebantur, at sævun tamen et crudele animi propositum oderant. Illud enim temporis erat, hoc rationis et consilii; illud imperatorii sceleris, hoc animi agnoscentis, quid leges, ex quarum præscripto jus dicendum erat, postularent. B V. Atque, ut antiquiora commemoremus (ejus- C demn enim hæc quoque sodalitii sunt), quibusnam, vel mortuoruin, vel viventium, manibus præcisis falsum crimen sanctis viris intuli, ut fidem per fraudem et calumniam oppugnarem? Quorum exsi- lia tanquam beneficia numeravi, ac ne sacrorum quidem philosophorum sacros cœtus veritus sum, in quibus supplices exquirebam; imo contra, illos quoque martyres effeci, virtutis causa periculum subeuntes? Quibusnam ego, cui sermonis petulan- tia objicitur, scorta immisi, et quidem ejusmodi guum. » Sed ad marg., Εjusdem fidei et doctrine. 1, Sav. et Comb. Deest in ed., In Schol. Colb. legitur : Aiunt esse, qui igne absumpti sunt, quorum duces erant Urbanus, Theodorus et Mene- demus. » Verum incertum est de quibus presbyteris bic sermo sit. Narrat tamen Socrates in Hist. trip. lib. iv, c. 16, presbyteros jussu Valentis a Mo- desto præfecto in mari concrematos fuisse. Ad hanc sententiam accedit Elias. Billius autem innuit, Gregorium hic alludere ad presbyterum illim, cujus martyrium in or. xxv, n. 10, fuse describitur. rum vestrorum, id est, e malorum quibus nos ve- xastis, quæ nobis intulistis. vis et ipsi crudeles, et Valentis jussa exsequentes, nonnunquam tamen ipsius crudelitatem detesta- bantur. rum. supplicaturi venirent. » Tales enim Ariani monachios existimabant. Agitur hic de vastatione monasterio- rum, quam Socrates lil. 19, c. 22, enarrata Lucii Ariani persecutione, ita refert : Eodem tempore monasteria vexata ab illis, atque exagitata et_cru- deliter oppugnata sunt. Cæterum plures Regg. et Colb., ac duo Coisl. habent, Sic etiam l»git Bill. Gabr. vero, domesticos. » In ed. familiares. (28) Ψυχῆς. Deest in duobus Regg. et (r. 4. (29) Θηρών. Οr. 1, θρήνων. • Alio plauctu di- (30) Τῶν μνηθέντων. Schol. : Τῶν ὁμοπίστων καὶ (54) Τὸν ἐπὶ θάνατον. Tres Regg., Coisl. 1 et Or. D (32) Χριστῷ καὶ συσταυρωθησόμεναι. Sic (35) "Αραντας. Tres Regg. et Comb., ἄραν- (34) Επὶ θαλάσσης. Duo Regg., ὑπὲρ θαλάσσης. (35) 'Ημετέρων. Comb. legit, ὑμετέρων. Malo- (36) Ὑπ' αὐτῶν τῶν ἀρχόντων. Præfecti, quam- (37) Τῶν νόμων. Οr. 1, τῶν ἀνόμων, « impio- (58) 'Ικέτας. « Supplices, id est, qui obviam (39) Περὶ τῶν λόγων. Reg. a, Or. 1, Par., περὶ (40) Τίνας. Sic tres Regg. et Or. 1. In et.g

γομεν, οὐ σῶμα βλάπτουσαν, τὰ δὲ βάθη μελαίνου- σαν τῆς ψυχῆς (28); τίσι καὶ τὸ θάψαι νεκροὺς ἔγω κλημα γέγονεν, οὓς καὶ θῆρες ᾐδέσθησαν; καὶ τὸ ἔγ- κλημα πόσον; "Αλλου θεάτρου καὶ θηρῶν (29) ἄλλων ἄξιον. Τίνων ἐπισκόπων γηραιαὶ σάρκες τοῖς ὄνυξε κατεξάνθησαν, παρόντων τῶν μυηθέντων (30) καὶ βοηθεῖν οὐκ ἐχόντων, πλὴν τοῦ δακρύειν· μετὰ Χρι στοῦ κρεμασθεῖσαι, τῷ παθεῖν νικήσασαι, καὶ τῷ τι μίῳ αἵματι τὸν λαὸν ῥαντίσασαι, καὶ τέλος ἀπαχθεῖ σαι τὸν ἐπὶ θάνατον (34), Χριστῷ καὶ συσταυρωθησό μεναι (32), καὶ συνταφησόμεναι, καὶ συνδοξασθησό - μεναι, Χριστῷ τῷ τὸν κόσμον νικήσαντι διὰ τοιούτων σφαγίων τε καὶ θυμάτων; Τίνας πρεσβυτέρους έναν- τίαι φύσεις, ὕδωρ καὶ πῦρ, ἐμερίσαντο, πυρσὸν ἄραν τας (33) ξένον ἐπὶ θαλάσσης (34), καὶ τῇ νη! συμ- φλεχθέντας ἐφ᾿ ἧς ἀνήχθησαν; Τίνες (ἵνα τὰ πλείω συγκαλύψω τῶν ἡμετέρων (55) κακῶν) καὶ ὑπ' αὐτ τῶν τῶν ἀρχόντων (36) ἀπανθρωπίαν ἐνεκλήθησαν, τῶν τὰ τοιαῦτα χαριζομένων; Καὶ γὰρ εἰ ταῖς ἐπιθυ- μίαις ὑπηρέτουν, ἀλλ᾽ οὖν ἐμίσουν τῆς προαιρέσεως τὸ ὡμόν. Τὸ μὲν γὰρ ἦν τοῦ καιροῦ, τὸ δὲ τοῦ λογι σμοῦ· καὶ τὸ μὲν τῆς τοῦ βασιλέως παρανομίας, τὸ δὲ τῆς τῶν νόμων (37), οἷς δικάζειν ἐχρῆν, συναισθή σεως. Α μηδὲ τῇ κοινωνίᾳ χρανθῆναι, ἣν ὡς τὸν ὄψεως φεύ θηρῶν. ὁμοδόξων· « τὴν ἐπὶ θανάτῳ. καὶ συσταυρωθησό μεγαι. τες. Φασὶ δὲ π' εἶναι τοὺς καέντας, ὧν ἡγοῦντο Ουρβανος, Θεόδωρος, καὶ Με- νέδημος· « Ε΄. Η ῖνα τὰ παλαιότερα λέγωμεν (καὶ ταῦτα γὰρ τῆς αὐτῆς φρατρίας), τίνας περιελὼν χεῖρας, ἢ τε- θνηκότων, ἢ ζώντων ἁγίων, κατεψευσάμην, ἵνα την πίστιν πολεμήσω διὰ τῆς ἐπηρείας; Τίνων ἐξορίας ὡς εὐεργεσίας ηρίθμησα, καὶ οὐδὲ φιλοσόφων ἱερῶν ᾐδέσθην ἱερὰ συστήματα, ὅθεν τοὺς ἱκέτας (38) ἐζή- τουν. Τουναντίον μὲν οὖν, κἀκείνους ἐποίησα μάρτυ ρας, ὑπὲρ τοῦ καλοῦ κινδυνεύοντας. Τίσιν ἐπεισήγα- γον πόρνας ἀσάρκοις μικροῦ καὶ ἀναίμοσι, τὴν περὶ τῶν λόγων (39) ἀσέλγειαν ἐγκαλούμενος; Τίνας (40) τῶν εὐσεβῶν τῆς πατρίδος ὑπερορίσας, ἀνδρῶν ἀνά- ἱκέτας. οἰκέτας, « οἰκείους, ο τὸν λόγον. τίνος. S. GREGORII THEOLOGI impiis dogmatibus assentiri, atque ipsorum com- muuione contaminari recusassent, quam velut ser- pentis virus fugimus, non illam quidem corpus ladentem, verun intimos animæ sinus inficientem ? Quibus crimini datum est, quod mortuos, qui feris etiam ipsis venerationi fuerunt, sepultura donas- sent? Et quidem quale hoc crimen judicatum est? Alio scilicet Heatro, atque aliis feris dignum. Quo- rum episcoporum, inspectantibus discipulis, nec præter lacrymas quidquam opis ipsis afferre va- lentibus, seniles carnes ferreis ungulis faceratæ sunt : quæ cumn Christo suspensae fuerunt, et per cruciatum victoriam retulerunt, et populum pretioso sanguine asperserunt, ac postremo ad necem abductæ sunt, cum Christo et crucifigendæ, et sepeliendae, et gloriam adepturae ; cum Christo, inquam, qui per hujusmodi victimas et bostias de mundo triumphavit? Quosnan presbyteros ignis et aqua, elementa contraria, inter se diviserunt, novo et inaudito more navigantibus prælucentes, simul- que cum ea navi, in qua e portu solverant, confla- grantes? Quinam (ut majorem nostrorum malo- rum partem silentio contegam), ab ipsis etiam præ- fectis, qui ejusmodi officia illis praestabant, crude- litatis accusati sunt? Nam etsi cupiditatibus eorum obsequebantur, at sævun tamen et crudele animi propositum oderant. Illud enim temporis erat, hoc rationis et consilii; illud imperatorii sceleris, hoc animi agnoscentis, quid leges, ex quarum præscripto jus dicendum erat, postularent. B V. Atque, ut antiquiora commemoremus (ejus- C demn enim hæc quoque sodalitii sunt), quibusnam, vel mortuoruin, vel viventium, manibus præcisis falsum crimen sanctis viris intuli, ut fidem per fraudem et calumniam oppugnarem? Quorum exsi- lia tanquam beneficia numeravi, ac ne sacrorum quidem philosophorum sacros cœtus veritus sum, in quibus supplices exquirebam; imo contra, illos quoque martyres effeci, virtutis causa periculum subeuntes? Quibusnam ego, cui sermonis petulan- tia objicitur, scorta immisi, et quidem ejusmodi guum. » Sed ad marg., Εjusdem fidei et doctrine. 1, Sav. et Comb. Deest in ed., In Schol. Colb. legitur : Aiunt esse, qui igne absumpti sunt, quorum duces erant Urbanus, Theodorus et Mene- demus. » Verum incertum est de quibus presbyteris bic sermo sit. Narrat tamen Socrates in Hist. trip. lib. iv, c. 16, presbyteros jussu Valentis a Mo- desto præfecto in mari concrematos fuisse. Ad hanc sententiam accedit Elias. Billius autem innuit, Gregorium hic alludere ad presbyterum illim, cujus martyrium in or. xxv, n. 10, fuse describitur. rum vestrorum, id est, e malorum quibus nos ve- xastis, quæ nobis intulistis. vis et ipsi crudeles, et Valentis jussa exsequentes, nonnunquam tamen ipsius crudelitatem detesta- bantur. rum. supplicaturi venirent. » Tales enim Ariani monachios existimabant. Agitur hic de vastatione monasterio- rum, quam Socrates lil. 19, c. 22, enarrata Lucii Ariani persecutione, ita refert : Eodem tempore monasteria vexata ab illis, atque exagitata et_cru- deliter oppugnata sunt. Cæterum plures Regg. et Colb., ac duo Coisl. habent, Sic etiam l»git Bill. Gabr. vero, domesticos. » In ed. familiares. (28) Ψυχῆς. Deest in duobus Regg. et (r. 4. (29) Θηρών. Οr. 1, θρήνων. • Alio plauctu di- (30) Τῶν μνηθέντων. Schol. : Τῶν ὁμοπίστων καὶ (54) Τὸν ἐπὶ θάνατον. Tres Regg., Coisl. 1 et Or. D (32) Χριστῷ καὶ συσταυρωθησόμεναι. Sic (35) "Αραντας. Tres Regg. et Comb., ἄραν- (34) Επὶ θαλάσσης. Duo Regg., ὑπὲρ θαλάσσης. (35) 'Ημετέρων. Comb. legit, ὑμετέρων. Malo- (36) Ὑπ' αὐτῶν τῶν ἀρχόντων. Præfecti, quam- (37) Τῶν νόμων. Οr. 1, τῶν ἀνόμων, « impio- (58) 'Ικέτας. « Supplices, id est, qui obviam (39) Περὶ τῶν λόγων. Reg. a, Or. 1, Par., περὶ (40) Τίνας. Sic tres Regg. et Or. 1. In et.g

μων χερσὶ παρέδωκα, ἵν᾿ ὡς θῆρες εἰρχθέντες ἐν ἀφεγγέσιν οἴκοις, καὶ ἀλλήλων διαζευχθέντες (τοῦτο γὰρ δὴ τὸ τῆς τραγωδίας βαρύτατον), λιμῷ καὶ δίψει κακοπαθήσωσι, τροφὴν μετρούμενοι, καὶ ταύτην διὰ στενῶν τῶν πόρων, καὶ οὐδὲ τοὺς συναλγοῦντας ὁρᾷν εώμενοι (41); Καὶ ταῦτα, τίνες (42); τῶν οὐκ ἦν ἄξιος ὁ κόσμος. Οὕτω τιμᾶτε πίστιν ὑμεῖς; οὕτω ξε νίζετε; Αγνοεῖτε τὰ πλείω τούτων· καὶ λίαν εἰκό τως, διὰ τὸ πλῆθος τῶν δραμάτων, καὶ τῆς ἐν τῷ ποιεῖν τρυφῆς· ἀλλὰ τὸ πάσχον μνημονικώτερον. Τί μα τὰ πόρρω λέγειν; Αλλά τινες καὶ τοῦ καιροῦ γε- γόνασι βιαιότεροι (43), καθάπερ οἱ κατὰ φραγμῶν ὠθούμενοι σύες. Ζητώ μου τὸ χθὲς ὑμῶν σφάγιον, τὸν γέροντα (44), καὶ ᾿Αβραμιαῖον πατέρα, ὃν ἐκ τῆς ὑπερορίας ἀχθέντα, λίθοις ἐδεξιώσασθε, μεσούσης ἡμέρας, ἐν μέσῃ πόλει. Ἡμεῖς δὲ καὶ τοὺς φονεῖς, Β εἰ μὴ φορτικὸν εἰπεῖν, ἐζητησάμεθα (45) κινδυνεύον. τας. Ποῖα τούτων ἵλεως ἔσομαί σοι; φησί που τῆς Γραφῆς ὁ Θεός. Τί τούτων ἐπαινέσω; μᾶλλον δὲ, ἐκ ποίων ὑμᾶς ἀναδήσομαι; Γ. Ἐπεὶ δὲ τοιαῦτα τὰ σὰ, καὶ οὕτως ἔχοντα, λέγε μοι καὶ τὰς ἐμὰς ἀδικίας, ἵν' ἡ παύσωμαι κακὸς ῶν, ἡ αἰσχύνωμαι. Ως ἔγωγε μάλιστα μεν εὔχομαι μηδὲν ἁμαρτεῖν· εἰ δ' οὖν, καὶ ἀδικῶν ἐπανάγεσθαι· δευτέρα μερὶς αὕτη τῶν εὖ φρονούντων. Καὶ γὰρ εἰ μὴ κατήγορος ἐμαυτοῦ κατὰ τὸν δίκαιον ἐν πρωτολο γία γίνομαι, χαίρω γε ὑπ᾽ ἄλλου θεραπευόμενος. Μι κρά σοι, φησίν, ἡ πόλις, καὶ οὐδὲ πόλις, ἀλλὰ χωρίον ξηρόν, καὶ ἄχαρι, καὶ ὀλίγοις οἰκούμε- νον. Τοῦτο πέπονθα μᾶλλον, ὦ βέλτιστε, ἢ πεποίη- κα, είπερ ἔστι δεινόν· καὶ εἰ μὲν (46) ἄκων, ἀνέχο- μαι δυστυχῶν (47) (λεγέσθω γὰρ οὕτως)· εἰ δὲ ἐκών, φιλοσοφῶ. Πότερον τούτων (48) Εγκλημα ; Εἰ μὴ καὶ τὸν δελφίνα κακίζοιτό τις (49), ὅτι μὴ χερσαίος· καὶ τὸν βοῦν, ὅτι μὴ πελάγιος· καὶ τὴν μύραιναν, ὅτι ἀμφίβιος (50). Ἡμῖν δέ, φησί, τείχη και θέατρα, καὶ ἱππικά (31), καὶ βασίλεια, καὶ κάλλη στοῶν καὶ μεγέθη, καὶ τὸ ἄπιστον τοῦτο ἔργον, ὁ ὑπο- χθόνιος (2) καὶ ἀέριος ποταμὸς, καὶ ὁ λαμπρὸς στύλος (53) οὑτοσὶ καὶ ἀπόβλεπτος, καὶ ἀγορὰ * ὁρᾷν θα, « δεινὸν ὁ καὶ εἰ μέν, τοῦτον. κακίζοι τις. ήλιον, - ORATIO XXXIII. CONTRA ARIANOS ET DE SEIPSO. A viris, qui carne pene ac sanguine carebant? Quos- nam pios viros, patriæ finibus pulsos, hominibus iniquis dedidi, ut tenebricosis domibus ferarum in modum inclusi, atque alii ab auis disjuncti (quod in tota tragedia gravissimum erat), fame ac siti laborarent, certam cibi mensuram, eamque per angustas rimas accipientes, ne facta quidem ipsis potestate eos videndi, qui in iisdem doloribus ver- sabantur? Atque hæc, quinam viri? Quibus dignus non erat mundus ". Sic fidem honori habetis ? Sic hospitio excipitis? Majorem horum partem ignoratis; et merito sane propter rerum gestarumn multitudinem, miramque in faciendo voluptatem. At is, qui patitur, tenaciori memoria esse solet. Quid autem longinqua colligo? At nonnulli violen- tiores etiam sese præbuerunt, quam temporis ra- tio ferre videretur, non secus atque apri, qui per septa quædam magno impetu feruntur. Hesternam meam victimam posco, senem illum, et Abrahami- cum patrem, quem ex exsilio redeuntem medio die, dictu grave atque invidiosum sit), interemptores liberavimus. Super quo horum tibi propitius media in urbe saxis excepistis. At nos (nisi hoc etiam ipsos deprecatione nostra periculo mortis ero? quodam Scripturae loco ait Deus s. Quid horum laudabo ? vel potius, ob quæ corona vos cingam? Hebr. II, 38. Jerem. V, Or. 1, Jes., etc. Deest in ed. de Paulo episcopo Constantinopolitano intelligit. sævitiam, qui, ne quidem sub principe catholico (Theodosio), a crudelitate, et ab effundendo Catho- licorum sanguine temperare poterant. Eusebium Samosatensem, qui ab Ariana muliere, tegula in ejus caput e tecto conjecta, interfectus est. Is moriens jurejurando amicos obstrinxit, ut feminam, quæ tantum facinus perpetrarat, a pœna liberarent. Vide bujus orationis monitum, n. 2. expoposcimus. ' VI. Quoniam autem hæc atque hujusmodi faci- nora tua sunt, age, jam iniquitates quoque meas mihi narra, ut vel malus esse desinam, vel eru- bescam. Etenim maxime id quidem optarim, omni culpa vacare: sin autem hoc minime conceditur, at illud saltem, ut si quid iniqui admittam, ad me- liorem viam revocer; quæ secunda prudentum ho- minum classis est. Nam etsi justi illius more, in mei accusatione primas partes non occupo at certe peccatis meis ab alio medicinam adhiberi gau- deo. Parva tibi civitas est, inquis, ac ne civitas quidem, sed aridus locus, et inamanus atque infre quens. Alque hoc, si in malis habendum est, vir præclare, patior potius quam facio : et si qui- dem invito animo, miser sun, liceat enim ita loqui ; si vero æquo ac libenti, philosophi laudem obtinen. Utrum horum criminis rationem habet? Nisi vero quis hoc nomine delphinum accusandum putet, quod terrestre animal non sit et bovem, quod non in aquis degat: et murænam, quod in ed., etc. ed., ed., de fluvio, quem Valens per ædificia cylindrica mirabili modo in urbem introduxit; qui fluvius Constantinopolim mediam intersecabat, et canalem totum replebat. » Magni statua equestris collocata erat; quam &v0- id est, e soli oppositam, appellant. 7. 10 Prov. Σ'!!!, 17. (41) Ορᾷν ἐώμενοι. Sic plures Regg., duo Coisl., D (42) Τίνες; « Quinam viri? » Id Elias præcipue (13) Βιαιότεροι. Arguit Gregorius Arianorum (44) Τον γέροντα. Putat Elias hunc senem esse (45) Ἐζητησάμεθα. Duo Regg., ἐξητησάμε (46) Δεινόν· καὶ εἰ μέν, etc. Sic plures codd. In (47) Δυστυχῶν. Comb., δυστυχῶ. (48) Τούτων. Sic duo Regg., Or. 1, Jes., etc. In (49) Κακίζοιτό τις. Sic Reg. bm, et Coisl. 1. In (50) Ὅτι ἀμφίβιος. Οr. 1, ὅτι μὴ ἀμφίβιος. (51) Ἱππικά. Or. 1, ἱππικαι. (52) Υποχθόνιος, etc. « Loquitur, inquit Elias, (55) Στύλος. Hæc est columna, in qua Constantini

μων χερσὶ παρέδωκα, ἵν᾿ ὡς θῆρες εἰρχθέντες ἐν ἀφεγγέσιν οἴκοις, καὶ ἀλλήλων διαζευχθέντες (τοῦτο γὰρ δὴ τὸ τῆς τραγωδίας βαρύτατον), λιμῷ καὶ δίψει κακοπαθήσωσι, τροφὴν μετρούμενοι, καὶ ταύτην διὰ στενῶν τῶν πόρων, καὶ οὐδὲ τοὺς συναλγοῦντας ὁρᾷν εώμενοι (41); Καὶ ταῦτα, τίνες (42); τῶν οὐκ ἦν ἄξιος ὁ κόσμος. Οὕτω τιμᾶτε πίστιν ὑμεῖς; οὕτω ξε νίζετε; Αγνοεῖτε τὰ πλείω τούτων· καὶ λίαν εἰκό τως, διὰ τὸ πλῆθος τῶν δραμάτων, καὶ τῆς ἐν τῷ ποιεῖν τρυφῆς· ἀλλὰ τὸ πάσχον μνημονικώτερον. Τί μα τὰ πόρρω λέγειν; Αλλά τινες καὶ τοῦ καιροῦ γε- γόνασι βιαιότεροι (43), καθάπερ οἱ κατὰ φραγμῶν ὠθούμενοι σύες. Ζητώ μου τὸ χθὲς ὑμῶν σφάγιον, τὸν γέροντα (44), καὶ ᾿Αβραμιαῖον πατέρα, ὃν ἐκ τῆς ὑπερορίας ἀχθέντα, λίθοις ἐδεξιώσασθε, μεσούσης ἡμέρας, ἐν μέσῃ πόλει. Ἡμεῖς δὲ καὶ τοὺς φονεῖς, Β εἰ μὴ φορτικὸν εἰπεῖν, ἐζητησάμεθα (45) κινδυνεύον. τας. Ποῖα τούτων ἵλεως ἔσομαί σοι; φησί που τῆς Γραφῆς ὁ Θεός. Τί τούτων ἐπαινέσω; μᾶλλον δὲ, ἐκ ποίων ὑμᾶς ἀναδήσομαι; Γ. Ἐπεὶ δὲ τοιαῦτα τὰ σὰ, καὶ οὕτως ἔχοντα, λέγε μοι καὶ τὰς ἐμὰς ἀδικίας, ἵν' ἡ παύσωμαι κακὸς ῶν, ἡ αἰσχύνωμαι. Ως ἔγωγε μάλιστα μεν εὔχομαι μηδὲν ἁμαρτεῖν· εἰ δ' οὖν, καὶ ἀδικῶν ἐπανάγεσθαι· δευτέρα μερὶς αὕτη τῶν εὖ φρονούντων. Καὶ γὰρ εἰ μὴ κατήγορος ἐμαυτοῦ κατὰ τὸν δίκαιον ἐν πρωτολο γία γίνομαι, χαίρω γε ὑπ᾽ ἄλλου θεραπευόμενος. Μι κρά σοι, φησίν, ἡ πόλις, καὶ οὐδὲ πόλις, ἀλλὰ χωρίον ξηρόν, καὶ ἄχαρι, καὶ ὀλίγοις οἰκούμε- νον. Τοῦτο πέπονθα μᾶλλον, ὦ βέλτιστε, ἢ πεποίη- κα, είπερ ἔστι δεινόν· καὶ εἰ μὲν (46) ἄκων, ἀνέχο- μαι δυστυχῶν (47) (λεγέσθω γὰρ οὕτως)· εἰ δὲ ἐκών, φιλοσοφῶ. Πότερον τούτων (48) Εγκλημα ; Εἰ μὴ καὶ τὸν δελφίνα κακίζοιτό τις (49), ὅτι μὴ χερσαίος· καὶ τὸν βοῦν, ὅτι μὴ πελάγιος· καὶ τὴν μύραιναν, ὅτι ἀμφίβιος (50). Ἡμῖν δέ, φησί, τείχη και θέατρα, καὶ ἱππικά (31), καὶ βασίλεια, καὶ κάλλη στοῶν καὶ μεγέθη, καὶ τὸ ἄπιστον τοῦτο ἔργον, ὁ ὑπο- χθόνιος (2) καὶ ἀέριος ποταμὸς, καὶ ὁ λαμπρὸς στύλος (53) οὑτοσὶ καὶ ἀπόβλεπτος, καὶ ἀγορὰ * ὁρᾷν θα, « δεινὸν ὁ καὶ εἰ μέν, τοῦτον. κακίζοι τις. ήλιον, - ORATIO XXXIII. CONTRA ARIANOS ET DE SEIPSO. A viris, qui carne pene ac sanguine carebant? Quos- nam pios viros, patriæ finibus pulsos, hominibus iniquis dedidi, ut tenebricosis domibus ferarum in modum inclusi, atque alii ab auis disjuncti (quod in tota tragedia gravissimum erat), fame ac siti laborarent, certam cibi mensuram, eamque per angustas rimas accipientes, ne facta quidem ipsis potestate eos videndi, qui in iisdem doloribus ver- sabantur? Atque hæc, quinam viri? Quibus dignus non erat mundus ". Sic fidem honori habetis ? Sic hospitio excipitis? Majorem horum partem ignoratis; et merito sane propter rerum gestarumn multitudinem, miramque in faciendo voluptatem. At is, qui patitur, tenaciori memoria esse solet. Quid autem longinqua colligo? At nonnulli violen- tiores etiam sese præbuerunt, quam temporis ra- tio ferre videretur, non secus atque apri, qui per septa quædam magno impetu feruntur. Hesternam meam victimam posco, senem illum, et Abrahami- cum patrem, quem ex exsilio redeuntem medio die, dictu grave atque invidiosum sit), interemptores liberavimus. Super quo horum tibi propitius media in urbe saxis excepistis. At nos (nisi hoc etiam ipsos deprecatione nostra periculo mortis ero? quodam Scripturae loco ait Deus s. Quid horum laudabo ? vel potius, ob quæ corona vos cingam? Hebr. II, 38. Jerem. V, Or. 1, Jes., etc. Deest in ed. de Paulo episcopo Constantinopolitano intelligit. sævitiam, qui, ne quidem sub principe catholico (Theodosio), a crudelitate, et ab effundendo Catho- licorum sanguine temperare poterant. Eusebium Samosatensem, qui ab Ariana muliere, tegula in ejus caput e tecto conjecta, interfectus est. Is moriens jurejurando amicos obstrinxit, ut feminam, quæ tantum facinus perpetrarat, a pœna liberarent. Vide bujus orationis monitum, n. 2. expoposcimus. ' VI. Quoniam autem hæc atque hujusmodi faci- nora tua sunt, age, jam iniquitates quoque meas mihi narra, ut vel malus esse desinam, vel eru- bescam. Etenim maxime id quidem optarim, omni culpa vacare: sin autem hoc minime conceditur, at illud saltem, ut si quid iniqui admittam, ad me- liorem viam revocer; quæ secunda prudentum ho- minum classis est. Nam etsi justi illius more, in mei accusatione primas partes non occupo at certe peccatis meis ab alio medicinam adhiberi gau- deo. Parva tibi civitas est, inquis, ac ne civitas quidem, sed aridus locus, et inamanus atque infre quens. Alque hoc, si in malis habendum est, vir præclare, patior potius quam facio : et si qui- dem invito animo, miser sun, liceat enim ita loqui ; si vero æquo ac libenti, philosophi laudem obtinen. Utrum horum criminis rationem habet? Nisi vero quis hoc nomine delphinum accusandum putet, quod terrestre animal non sit et bovem, quod non in aquis degat: et murænam, quod in ed., etc. ed., ed., de fluvio, quem Valens per ædificia cylindrica mirabili modo in urbem introduxit; qui fluvius Constantinopolim mediam intersecabat, et canalem totum replebat. » Magni statua equestris collocata erat; quam &v0- id est, e soli oppositam, appellant. 7. 10 Prov. Σ'!!!, 17. (41) Ορᾷν ἐώμενοι. Sic plures Regg., duo Coisl., D (42) Τίνες; « Quinam viri? » Id Elias præcipue (13) Βιαιότεροι. Arguit Gregorius Arianorum (44) Τον γέροντα. Putat Elias hunc senem esse (45) Ἐζητησάμεθα. Duo Regg., ἐξητησάμε (46) Δεινόν· καὶ εἰ μέν, etc. Sic plures codd. In (47) Δυστυχῶν. Comb., δυστυχῶ. (48) Τούτων. Sic duo Regg., Or. 1, Jes., etc. In (49) Κακίζοιτό τις. Sic Reg. bm, et Coisl. 1. In (50) Ὅτι ἀμφίβιος. Οr. 1, ὅτι μὴ ἀμφίβιος. (51) Ἱππικά. Or. 1, ἱππικαι. (52) Υποχθόνιος, etc. « Loquitur, inquit Elias, (55) Στύλος. Hæc est columna, in qua Constantini

ΧΧΧΠΙ. — σμένον, μηδὲ ἀγοράζειν τὰ πολλὰ, μηδὲ λαλεῖν τε καὶ ἡ περιλαλεῖν οἷς ἔτυχε, καὶ ὡς ἔτυχεν, ὥστε ποιῆσαι φορτικοὺς καὶ τοὺς λόγους, μηδὲ τὴν νέαν Ἱερουσα- λήμ, τὸν Ζεύξιππον (68), ἐπισκέπτεσθαι, μηδὲ οἰκίαν ἐξ οικίας ἀμείβειν θωπεύοντά τε καὶ γαστριζόμενον ἀλλ᾽ οἶκοι τὰ πολλὰ μένειν κατηφῆ τε καὶ σκυθρωπά ζοντα, καὶ καθ᾽ ἡσυχίαν ἐμαυτῷ συγγενόμενον (69), τῷ γνησίῳ τῶν πραττομένων ἐξεταστῇ, καὶ τοῦ δεθῆς και τυχὸν ἀξίῳ διὰ τὸ δύσχρηστον; Πῶς ταῦτα συγκ χωρεῖς ἡμῖν, καὶ οὐκ ἐγκαλεῖς; Ὡς ἡδὺς (70) εἶ καὶ φιλάνθρωπος Θ. Ἐγὼ δὲ οὕτως ἀρχαίως ἔχω καὶ φιλοσόφως, Β ὥστε ἕνα μὲν οὐρανὸν, καὶ κοινὸν ἅπασι τὸν αὐτὸν, ὑπολαμβάνω, κοινὴν δὲ ἡλίου καὶ σελήνης περίοδον, κοινὴν δὲ ἀστέρων τάξιν καὶ θέσιν, κοινὴν δὲ ἡμέρας καὶ νυκτὸς ἰσομοιρίαν καὶ εὐχρηστίαν· ἔτι δὲ ὡρῶν ἀλλαγάς, καὶ ὑετούς, καὶ καρπούς, καὶ ἀέρος ζωτι χὴν (71) δύναμιν· ἕλκεσθαι δὲ ποταμούς, πᾶσιν ὁμοίως τὸν κοινὸν πλοῦτον καὶ ἄφθονον· μίαν δὲ καὶ τὴν αὐτὴν εἶναι γῆν, μητέρα καὶ τάφον, ἐξ ἧς ἐλή φθημεν, καὶ εἰς ἦν ἀποστραφησόμεθα, μηδὲν πλέον ἀλλήλων ἔχοντες· καὶ ἔτι πρὸ τούτων, κοινὸν λό- τον (72), νόμου, προφήτας, αὐτὰ τὰ Χριστοῦ πάθη, δι' ὧν ἀνεπλάσθημεν, οὐχ ὁ μὲν, ὁ δ᾽ οὗ (73), πάντες δὲ οἱ τοῦ αὐτοῦ Ἀδὰμ μετασχόντες, καὶ ὑπὸ τοῦ δρέως παραλογισθέντες, καὶ τῇ ἁμαρτία (74) θανα- τωθέντες, καὶ διὰ τοῦ ἐπουρανίου (75) Αδὰμ ἀνασυ- θέντες, καὶ πρὸς τὸ ξύλον τῆς ζωῆς ἐπαναχθέντες, διὰ τοῦ ξύλου (76) τῆς ἀτιμίας, ὅθεν ἀποπεπτώκα- μεν. Ι. Μπάτα δέ με καὶ ἡ τοῦ Σαμουήλ Αρμα θαΐμ (77), ή μικρὰ τοῦ μεγάλου πατρὶς, οὐκ ἀτιμά- σασα τὸν προφήτην, οὐδὲ παρ' ἑαυτῆς μᾶλλον, ἢ παρ' ἐκείνου γενομένη τιμιωτέρα· ἐξ ἧς ἐκεῖνος οὐ δὲν ἐκωλύθη, καὶ Θεῷ δοθῆναι πρὸ γενέσεως, καὶ χρηματίσαι βλέπων τὰ ἔμπροσθεν· οὐ μόνον δὲ, ἀλ- λὰ καὶ χρίειν βασιλέας καὶ ἱερέας, καὶ κρίνειν τοὺς ἐκ τῶν λαμπρῶν πόλεων. Περὶ δὲ τοῦ Σαούλ ἤκουον, ὅτι τὰς ὄνους τοῦ πατρὸς ζητῶν, βασιλείαν εὔρα- το (78). Καὶ Δαβίδ αὐτὸς ἐκ τῶν ποιμνίων τῶν προ- βάτων ἀναλαμβάνεται, καὶ ποιμαίνει τὸν Ἰσραήλ. Τι δα! Αμώς; οὐκ αἰπόλος (79) ῶν, καὶ κνίζων συκάμι να, προφήτευαν πιστεύεται; Καὶ πῶς τὸν Ἰωσήφ Ἐν αὐτῷ γὰρ πολλοὶ συνιόντες ἐδογμάτιζον. ὡς ὑπουρανίου, « 'Αρμαθέμ. ρετο. ORATIO CONTRA ARIANOS ET DE SEIPSO. - loco pones, quod nec lepidus sum, nec face- tus quispiam, ac familiaribus gratus et jucundus, nec multum in foro versor, nec temere et cum qui- buslibet garrio, adeo ut sermones' quoque ipsos graves et molestos reddam, nec novam illam Jeru- salem, hoc est, Zeuxippum, inviso, nec e domo in domum subinde commeo, hominibus blandiens, ventrique deditus ; verum domi, ut plurimum, ma- neo, tristis ac tetricus, mecumque ipse tacitus, cum vero scilicet atque germano actionum mearum censore, consuetudinem habeo, vinculisque fore tasse dignus sum, ut inutilis atque incommodus? Qui fit ut nobis ista condones, nec in criminum ordinem referas? Quam facilis es, et lenis atque humanus ! IX. At ego ita priscorum hominum more, et philosophice affectus sum, ut unum idemque cœ- lum omnibus commune esse existimem, communem item solis et lunæ conversionem, communem side- ruin situm et ordinem, communem diei et noctis æquɔbilitatem et utilitatem; ac insuper communes anni partium vicissitudines, et pluvias, et fructus, vimque aeris vitalem; fluvia etiam, communes scilicet et perennes divitias, æque omnibus fluere ; unam præterea eamdemque terram, et parentis, et sepulcri rationem habere, ex qua sumpti sumus, et ad quam revertemur, nulla jam re alii alios supe- Fantes : et, ut adhuc majora proferam, communent rationem, legem, prophetas, ipsos Christi cruciatus, per quos, omnes citra ullam exceptionem instaurati C sumus, qui eidem Adamo participavimus, atque a D serpente in fraudem inducti, et per peccatum morte affecti, ac per cœlestem Adamum saluti restituti, atque ad vitæ lignum, unde excideramus, per ignominiæ lignum revocati'sumus X. Me vero Samuelis quoque Ranathra fallebat, parva, inquam, magni illius viri patrias, quæ pro- phetæ dedecori minime fuit, nec a seipsa potius, quam ab eo honorem consecuta est; nec ei impe- dimento fuit, quominus Deo, prius etiam quam in lucem prodiret, donaretur, et oracula ederet, et futura prospiceret; ac præterea reges et sacerdotes ungeret, atque ex claris civitatibus ortos regeret ac gubernaret. Tum autem illud de Saule audie bam, quod patris asinas quærens, regnum invenis- set. Atque ipse quoque David ex ovium gregibus ad pascendum Israelem assumitur s. Quid Amos ? Nonne caprarius erat ” ac moros carpebat, cum " Reg. 1, sqq. Reg. 18, seqq. * I Reg. xvi, segg. gunt domum summo sumptu exstructam atque or- natam, in qua equos aurigæ jungebant, ad quæm certaminum equestrium studiosi crebro confluebant. Alii locum, in quo dogmata sua hæretici dissemi- nabant, » ut est in Schol. : Unde per ironiam Gregorius vocat hunc locum, c novam Jerusalen. Alii deni que celeberrimum Zeuxippi balneum. elc. Deest in ed. 3s Amos 1, 1. quidem, ille vero minime ; sed omnes, » etc. In ed., qui sub coelo est, seu, « tere restrem. > lignum crucis. Colb., Coisl. et Or. 1. In ed., (68) Τον Ζεύξιππον. Alii, juxta Eliam, intelli- (69) Συγγενόμενον Piures Regg., συγγινόμε- (70) Ὡς ήδύς. Sic tres Regg., Coisl. 2, Or. 1, (71) Ζωτικήν. In nonnullis, ζωτικού. (72) Κοινόν λόγον. c Communem sermonem. » (75) Ὁ δ' οὔ. Quatuor legg., ὃς δὲ οὔ· < Non hic (74) Τῇ ἁμαρτία. Coisl. 1, τῇ αὐτῇ ἁμαρτία, (75) Επουρανίου. Sic quatuor Regg. et Coisl. 1. (76) Διὰ τοῦ ξύλου. Schol. : τοῦ σταυροῦ· « per (77) ᾿Αρμαθαΐμ. Sic quinque Regg., quatuor (78) Εὔρατο. Sic tres Regg. et Coisl. 2. In ed. su (79) Αιπόλος. Reg. bm., αΐπωλος.

ΧΧΧΠΙ. — σμένον, μηδὲ ἀγοράζειν τὰ πολλὰ, μηδὲ λαλεῖν τε καὶ ἡ περιλαλεῖν οἷς ἔτυχε, καὶ ὡς ἔτυχεν, ὥστε ποιῆσαι φορτικοὺς καὶ τοὺς λόγους, μηδὲ τὴν νέαν Ἱερουσα- λήμ, τὸν Ζεύξιππον (68), ἐπισκέπτεσθαι, μηδὲ οἰκίαν ἐξ οικίας ἀμείβειν θωπεύοντά τε καὶ γαστριζόμενον ἀλλ᾽ οἶκοι τὰ πολλὰ μένειν κατηφῆ τε καὶ σκυθρωπά ζοντα, καὶ καθ᾽ ἡσυχίαν ἐμαυτῷ συγγενόμενον (69), τῷ γνησίῳ τῶν πραττομένων ἐξεταστῇ, καὶ τοῦ δεθῆς και τυχὸν ἀξίῳ διὰ τὸ δύσχρηστον; Πῶς ταῦτα συγκ χωρεῖς ἡμῖν, καὶ οὐκ ἐγκαλεῖς; Ὡς ἡδὺς (70) εἶ καὶ φιλάνθρωπος Θ. Ἐγὼ δὲ οὕτως ἀρχαίως ἔχω καὶ φιλοσόφως, Β ὥστε ἕνα μὲν οὐρανὸν, καὶ κοινὸν ἅπασι τὸν αὐτὸν, ὑπολαμβάνω, κοινὴν δὲ ἡλίου καὶ σελήνης περίοδον, κοινὴν δὲ ἀστέρων τάξιν καὶ θέσιν, κοινὴν δὲ ἡμέρας καὶ νυκτὸς ἰσομοιρίαν καὶ εὐχρηστίαν· ἔτι δὲ ὡρῶν ἀλλαγάς, καὶ ὑετούς, καὶ καρπούς, καὶ ἀέρος ζωτι χὴν (71) δύναμιν· ἕλκεσθαι δὲ ποταμούς, πᾶσιν ὁμοίως τὸν κοινὸν πλοῦτον καὶ ἄφθονον· μίαν δὲ καὶ τὴν αὐτὴν εἶναι γῆν, μητέρα καὶ τάφον, ἐξ ἧς ἐλή φθημεν, καὶ εἰς ἦν ἀποστραφησόμεθα, μηδὲν πλέον ἀλλήλων ἔχοντες· καὶ ἔτι πρὸ τούτων, κοινὸν λό- τον (72), νόμου, προφήτας, αὐτὰ τὰ Χριστοῦ πάθη, δι' ὧν ἀνεπλάσθημεν, οὐχ ὁ μὲν, ὁ δ᾽ οὗ (73), πάντες δὲ οἱ τοῦ αὐτοῦ Ἀδὰμ μετασχόντες, καὶ ὑπὸ τοῦ δρέως παραλογισθέντες, καὶ τῇ ἁμαρτία (74) θανα- τωθέντες, καὶ διὰ τοῦ ἐπουρανίου (75) Αδὰμ ἀνασυ- θέντες, καὶ πρὸς τὸ ξύλον τῆς ζωῆς ἐπαναχθέντες, διὰ τοῦ ξύλου (76) τῆς ἀτιμίας, ὅθεν ἀποπεπτώκα- μεν. Ι. Μπάτα δέ με καὶ ἡ τοῦ Σαμουήλ Αρμα θαΐμ (77), ή μικρὰ τοῦ μεγάλου πατρὶς, οὐκ ἀτιμά- σασα τὸν προφήτην, οὐδὲ παρ' ἑαυτῆς μᾶλλον, ἢ παρ' ἐκείνου γενομένη τιμιωτέρα· ἐξ ἧς ἐκεῖνος οὐ δὲν ἐκωλύθη, καὶ Θεῷ δοθῆναι πρὸ γενέσεως, καὶ χρηματίσαι βλέπων τὰ ἔμπροσθεν· οὐ μόνον δὲ, ἀλ- λὰ καὶ χρίειν βασιλέας καὶ ἱερέας, καὶ κρίνειν τοὺς ἐκ τῶν λαμπρῶν πόλεων. Περὶ δὲ τοῦ Σαούλ ἤκουον, ὅτι τὰς ὄνους τοῦ πατρὸς ζητῶν, βασιλείαν εὔρα- το (78). Καὶ Δαβίδ αὐτὸς ἐκ τῶν ποιμνίων τῶν προ- βάτων ἀναλαμβάνεται, καὶ ποιμαίνει τὸν Ἰσραήλ. Τι δα! Αμώς; οὐκ αἰπόλος (79) ῶν, καὶ κνίζων συκάμι να, προφήτευαν πιστεύεται; Καὶ πῶς τὸν Ἰωσήφ Ἐν αὐτῷ γὰρ πολλοὶ συνιόντες ἐδογμάτιζον. ὡς ὑπουρανίου, « 'Αρμαθέμ. ρετο. ORATIO CONTRA ARIANOS ET DE SEIPSO. - loco pones, quod nec lepidus sum, nec face- tus quispiam, ac familiaribus gratus et jucundus, nec multum in foro versor, nec temere et cum qui- buslibet garrio, adeo ut sermones' quoque ipsos graves et molestos reddam, nec novam illam Jeru- salem, hoc est, Zeuxippum, inviso, nec e domo in domum subinde commeo, hominibus blandiens, ventrique deditus ; verum domi, ut plurimum, ma- neo, tristis ac tetricus, mecumque ipse tacitus, cum vero scilicet atque germano actionum mearum censore, consuetudinem habeo, vinculisque fore tasse dignus sum, ut inutilis atque incommodus? Qui fit ut nobis ista condones, nec in criminum ordinem referas? Quam facilis es, et lenis atque humanus ! IX. At ego ita priscorum hominum more, et philosophice affectus sum, ut unum idemque cœ- lum omnibus commune esse existimem, communem item solis et lunæ conversionem, communem side- ruin situm et ordinem, communem diei et noctis æquɔbilitatem et utilitatem; ac insuper communes anni partium vicissitudines, et pluvias, et fructus, vimque aeris vitalem; fluvia etiam, communes scilicet et perennes divitias, æque omnibus fluere ; unam præterea eamdemque terram, et parentis, et sepulcri rationem habere, ex qua sumpti sumus, et ad quam revertemur, nulla jam re alii alios supe- Fantes : et, ut adhuc majora proferam, communent rationem, legem, prophetas, ipsos Christi cruciatus, per quos, omnes citra ullam exceptionem instaurati C sumus, qui eidem Adamo participavimus, atque a D serpente in fraudem inducti, et per peccatum morte affecti, ac per cœlestem Adamum saluti restituti, atque ad vitæ lignum, unde excideramus, per ignominiæ lignum revocati'sumus X. Me vero Samuelis quoque Ranathra fallebat, parva, inquam, magni illius viri patrias, quæ pro- phetæ dedecori minime fuit, nec a seipsa potius, quam ab eo honorem consecuta est; nec ei impe- dimento fuit, quominus Deo, prius etiam quam in lucem prodiret, donaretur, et oracula ederet, et futura prospiceret; ac præterea reges et sacerdotes ungeret, atque ex claris civitatibus ortos regeret ac gubernaret. Tum autem illud de Saule audie bam, quod patris asinas quærens, regnum invenis- set. Atque ipse quoque David ex ovium gregibus ad pascendum Israelem assumitur s. Quid Amos ? Nonne caprarius erat ” ac moros carpebat, cum " Reg. 1, sqq. Reg. 18, seqq. * I Reg. xvi, segg. gunt domum summo sumptu exstructam atque or- natam, in qua equos aurigæ jungebant, ad quæm certaminum equestrium studiosi crebro confluebant. Alii locum, in quo dogmata sua hæretici dissemi- nabant, » ut est in Schol. : Unde per ironiam Gregorius vocat hunc locum, c novam Jerusalen. Alii deni que celeberrimum Zeuxippi balneum. elc. Deest in ed. 3s Amos 1, 1. quidem, ille vero minime ; sed omnes, » etc. In ed., qui sub coelo est, seu, « tere restrem. > lignum crucis. Colb., Coisl. et Or. 1. In ed., (68) Τον Ζεύξιππον. Alii, juxta Eliam, intelli- (69) Συγγενόμενον Piures Regg., συγγινόμε- (70) Ὡς ήδύς. Sic tres Regg., Coisl. 2, Or. 1, (71) Ζωτικήν. In nonnullis, ζωτικού. (72) Κοινόν λόγον. c Communem sermonem. » (75) Ὁ δ' οὔ. Quatuor legg., ὃς δὲ οὔ· < Non hic (74) Τῇ ἁμαρτία. Coisl. 1, τῇ αὐτῇ ἁμαρτία, (75) Επουρανίου. Sic quatuor Regg. et Coisl. 1. (76) Διὰ τοῦ ξύλου. Schol. : τοῦ σταυροῦ· « per (77) ᾿Αρμαθαΐμ. Sic quinque Regg., quatuor (78) Εὔρατο. Sic tres Regg. et Coisl. 2. In ed. su (79) Αιπόλος. Reg. bm., αΐπωλος.

Α Κύριε, μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην, καὶ τότε εἶπον (ἐμνήσθην γὰρ ἐν καιρῷ τῶν Στεφά- νου ῥημάτων), καὶ νῦν προσεύχομαι. Λοιδορούμενοι εὐλογοῦμεν· διωκόμενοι ἀνεχόμεθα· βλασφημού μενοι παρακαλοῦμεν ΙΔ'. Εἰ δὲ, ὅτι τυραννούμενος (2) φέρω, τοῦτο ἀδι κῶ, χαρίσασθέ μοι τὴν ἀδικίαν ταύτην, καὶ ὑπ᾽ ἄλλων ήνεγκα τυραννούμενος· καὶ χάρις (5), ὅτι τὴν ἐπι- είκειαν ἐνεκλήθην, ὡς ἄνοιαν. Λογίζομαι γὰρ οὕτω, λίαν ὑψηλοτέροις ἢ καθ᾽ ὑμᾶς (4) λογισμοίς χρώμε νος · Πόσον (5) μέρος ταῦτα τῶν ἐμπτυσμάτων Χρι στοῦ καὶ ῥαπισμάτων, ὑπὲρ οὗ καὶ δι' ὅν οἱ κίνδυνοι ; Ἑνὸς οὐ τιμῶμαι πάντα τοῦ ἀκανθίνου στεφάνου, ὃς τὸν νικητὴν ἡμῶν ἀπεστεφάνωσε (6), δι' οὗ καὶ μαν θάνω (7) τῇ τοῦ βίου τραχύτητα στεφανούμενος· ἑνὸς τοῦ καλάμου, δι οὗ τὸ σαθρὸν κράτος ἐπαύσατο· μιᾶς τῆς χολῆς, ἑνὸς ὄξους, δι' ὧν την πικρὰν γεῦσιν (8) ἐθεραπεύθημεν· μιᾶς τῆς ἐν τῷ πάθει μακροθυμίας. "Αν φιλήματι προδοθῇ (9), ελέγχει μὲν, οὐ πλήττει δέ. "Αν ἄρνω συλληφθῇ, ὀνειδίζει μὲν, ἔπεται δέ· καν μαχαίρα (10) Μάλχου τέμνης (11) τὸ ὠτίον δια ζῆλον, ἀγανακτήσει, καὶ ἀποκαταστήσει· κἂν ἐν σιν δύνι (12) τις φεύγῃ, περιστελεῖ· κἂν πῦρ αἰτήσῃς Σου δομιτικὸν ἐπὶ τοὺς ἄγοντας, οὐκ ἐπικλύσει· κἂν λῃ στην λάβῃ διὰ κακίαν κρεμάμενον, εἰς τὸν παράδει σον εἰσάγει διὰ χρηστότητα. Πάντα ἔστω τὰ τοῦ φιλ ανθρώπου φιλάνθρωπα, ὡς δὲ καὶ τῶν Χριστοῦ πα θημάτων (13), οἷς τί τῶν μειζόνων ἂν δοίημεν, εἰ Θεοῦ καὶ θανατωθέντος ὑπὲρ ἡμῶν, αὐτοὶ τοῖς ὁμοίοις μηδὲ τὰ σμικρὰ (14) συγχωρήσαιμεν; Β καὶ τὸ ναοὶ γενέσθαι Θεοῦ ζῶντος καὶ ζῶντες, ἱερεῖα χχνι, 49. ἀπὸ εστεφάνωσε, ΙΕ΄. Πρὸς δὲ καὶ ταῦτα ἐλογιζόμην τε καὶ λογίζο μαι, καὶ σκοπεῖτε, εἰ μὴ καὶ λίαν ὀρθῶς, ἃ καὶ πολ λάκις ὑμῖν ἐφιλοσόφησα. Εχουσιν οὗτοι τοὺς οἴκους, ἡμεῖς τὸν ἔνοικον· οὗτοι τοὺς ναούς, ἡμεῖς τὸν Θεόν· ἔμψυχα, ὁλοκαυτώματα λογικά, θύματα τέλεια, θεοί (15) διὰ Τρίαδος προσκυνουμένης. Οὗτοι δήμους, * χιν, 51, 52. ρεῦσιν, « προσδού. xιν, 52, μαθητῶν, « S. GREGORII THEOLOGI 23% necesse esset aflueretis, nos autem utriusque ino- pia premeremur? Quodnam imperatoris edictum contemptum et pro nihilo habitum acribus animis persecuti sumus? Quos præfectos in perniciem vestram coluimus? Quoruin audaciam denuntiavi- mus? At congesta in me mala, quot et qualia fuere? Tuin autem dicebam : Domine, ne statuas illis hoc peccatum ; (nam opportune Stephani verba in mentem venerunt); et nunc idem precor. Maledi- cimur, et benedicimus : persecutionem palimur, et sustinemus : blasphemamur, et obsecramus 3. XIV. Quod si propterea injuriam facio, quia tyrannide pressus, æquo animo id fero, hanc inju- riam mihi velim coudonetis; nam etiam ab aliis tyrannice vexatus, patienti animo id tuli. Ac sane gratiam vobis habeo, quod mansuetudinem et faci- litatem mihi tanquam amentiam objecistis. Sic enim, excelsius multo quam pro vestro more, ne- cum reputo : Quota tandem pars hæc sunt sputo- rum et alaparum Christi, pro quo et ob quem, pericula subeuntur? Omnia enimvero, unica spinea corona, quæ victori nostro coronam detraxit, et per quam me quoque vitæ asperitate velut corona quadam redimiri sentio, minoris duco : unica arun- dine, per quam infirmum et imbecille imperium sublatum est: unico felie, atque unico aceto, per quæ amarulenta nostra degustatio sanata est : unica in perferendo cruciatu animi æquitate ac lenitate. Si osculo prodatur ", coarguit quidem, sed non percutit : si subito comprehendatur, ita exprobrat, ut tamen sequatur : si zelo inflaminalus Malchi aurem gladio præcideris 0, indigne feret, C eamque loco suo restituet : si quis sindone amictus profugiat, euin conteget : si ignem Sodomiti- cum adversus eos, a quibus abigitur, poposceris 4, haudquaquam profundet: si latronem ob scelus in crucem sublatum passus fuerit, eum pro sua benignitate in paradisum introducet 43. Benigni denique benigna sint omnia, itidemque Christi passiones, quibus quidnam tandem aliud majus ac præstantius daremus, si, cum Deus mortem ipsam nostræ salutis causa pertulerit, nos quidem offensas et injurias æqualibus nostris remittamus? XV. Quin hac quoque mecum cogitabam, atque etiamunc cogito (quain recte, ipsi videte), de qui- bus etiam ipsis apud vos sæpe disserui. Ili domos habent, nos hospitem : hi templa, nos Deum : idque praeterea, quod viva viventis Dei templa sumus, D victime viva, holocausta ratione prædita, sacrifi- cia perfecta, dii denique, Trinitatis adoratae bene- Act. vi, 59. Cor. 1, 12. * Matth. Luc. XXIII, 45. Ix, 54. Elias hæc Gregorii verba dirigi ad Catholicos, qui forsan Theologo objiciebant, quod, cum facultatem ulciscendi se haberet, imperante Theodosio, ea non uteretur. nitas et moderatio mihi, tanquam amentia, crimini data est. > clorem meum coronavit. Elias tamen legit, ac interpretatur: cOmnia ... tametsi multa sint, non arbitror uni æquiparanda esse co- ronæ spineæ, qua Christus diabolum nostri generis victorem sua corona spoliavit, › D contra, ne leves Joan. Isil, 10. * Marc. es Luc. austerioris palæstra, adipisci me coronam intelli- gam. res. In ed., fluxionem. Interpretantur Elias et Billius. Notandum tamen est, quod in sacro textu Marc. dicitur, ado- lescentem, relicta sindone, nudum profugisse. discipulorum. (2) Εἰ δὲ, ὅτι τυραννούμενος, etc. Arbitratur (3) Και χάρις, etc. «Gratiasque Deo, quod le- (4) Καθ' ὑμᾶς. Οr. 1, καθ' ἡμᾶς. (5) Πόσον. Tres Regg. et Comb., πόστον. (6) Απεστεφάνωσε. Comb., ἐστεφάνωσε, « νί- (7) Δι' οὗ καὶ μανθάνω, etc. « Per quam, vitæ (8) Γεϋσιν. Sic duo Regg., Coisl. 1, aliique plu- (9) Προδοθῇ. Sic quatuor Regg., Or. 1, Bas. In ed., (10) Μαχαίρᾳ. Deest in Or. 1. (11) Τέμνης. Reg. bm, τεμῇς. (12) Ἐν σινδόνι, elc. • Sindone amictus. a Sic (13) Παθημάτων. Reg. a, Coisl, 2, Or. 1, et Elias, (14) Σμικρά. Reg. bm, et Or. 1, μικρά. (15) Θεοί. Reg. a, Θεοῦ.

Α Κύριε, μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην, καὶ τότε εἶπον (ἐμνήσθην γὰρ ἐν καιρῷ τῶν Στεφά- νου ῥημάτων), καὶ νῦν προσεύχομαι. Λοιδορούμενοι εὐλογοῦμεν· διωκόμενοι ἀνεχόμεθα· βλασφημού μενοι παρακαλοῦμεν ΙΔ'. Εἰ δὲ, ὅτι τυραννούμενος (2) φέρω, τοῦτο ἀδι κῶ, χαρίσασθέ μοι τὴν ἀδικίαν ταύτην, καὶ ὑπ᾽ ἄλλων ήνεγκα τυραννούμενος· καὶ χάρις (5), ὅτι τὴν ἐπι- είκειαν ἐνεκλήθην, ὡς ἄνοιαν. Λογίζομαι γὰρ οὕτω, λίαν ὑψηλοτέροις ἢ καθ᾽ ὑμᾶς (4) λογισμοίς χρώμε νος · Πόσον (5) μέρος ταῦτα τῶν ἐμπτυσμάτων Χρι στοῦ καὶ ῥαπισμάτων, ὑπὲρ οὗ καὶ δι' ὅν οἱ κίνδυνοι ; Ἑνὸς οὐ τιμῶμαι πάντα τοῦ ἀκανθίνου στεφάνου, ὃς τὸν νικητὴν ἡμῶν ἀπεστεφάνωσε (6), δι' οὗ καὶ μαν θάνω (7) τῇ τοῦ βίου τραχύτητα στεφανούμενος· ἑνὸς τοῦ καλάμου, δι οὗ τὸ σαθρὸν κράτος ἐπαύσατο· μιᾶς τῆς χολῆς, ἑνὸς ὄξους, δι' ὧν την πικρὰν γεῦσιν (8) ἐθεραπεύθημεν· μιᾶς τῆς ἐν τῷ πάθει μακροθυμίας. "Αν φιλήματι προδοθῇ (9), ελέγχει μὲν, οὐ πλήττει δέ. "Αν ἄρνω συλληφθῇ, ὀνειδίζει μὲν, ἔπεται δέ· καν μαχαίρα (10) Μάλχου τέμνης (11) τὸ ὠτίον δια ζῆλον, ἀγανακτήσει, καὶ ἀποκαταστήσει· κἂν ἐν σιν δύνι (12) τις φεύγῃ, περιστελεῖ· κἂν πῦρ αἰτήσῃς Σου δομιτικὸν ἐπὶ τοὺς ἄγοντας, οὐκ ἐπικλύσει· κἂν λῃ στην λάβῃ διὰ κακίαν κρεμάμενον, εἰς τὸν παράδει σον εἰσάγει διὰ χρηστότητα. Πάντα ἔστω τὰ τοῦ φιλ ανθρώπου φιλάνθρωπα, ὡς δὲ καὶ τῶν Χριστοῦ πα θημάτων (13), οἷς τί τῶν μειζόνων ἂν δοίημεν, εἰ Θεοῦ καὶ θανατωθέντος ὑπὲρ ἡμῶν, αὐτοὶ τοῖς ὁμοίοις μηδὲ τὰ σμικρὰ (14) συγχωρήσαιμεν; Β καὶ τὸ ναοὶ γενέσθαι Θεοῦ ζῶντος καὶ ζῶντες, ἱερεῖα χχνι, 49. ἀπὸ εστεφάνωσε, ΙΕ΄. Πρὸς δὲ καὶ ταῦτα ἐλογιζόμην τε καὶ λογίζο μαι, καὶ σκοπεῖτε, εἰ μὴ καὶ λίαν ὀρθῶς, ἃ καὶ πολ λάκις ὑμῖν ἐφιλοσόφησα. Εχουσιν οὗτοι τοὺς οἴκους, ἡμεῖς τὸν ἔνοικον· οὗτοι τοὺς ναούς, ἡμεῖς τὸν Θεόν· ἔμψυχα, ὁλοκαυτώματα λογικά, θύματα τέλεια, θεοί (15) διὰ Τρίαδος προσκυνουμένης. Οὗτοι δήμους, * χιν, 51, 52. ρεῦσιν, « προσδού. xιν, 52, μαθητῶν, « S. GREGORII THEOLOGI 23% necesse esset aflueretis, nos autem utriusque ino- pia premeremur? Quodnam imperatoris edictum contemptum et pro nihilo habitum acribus animis persecuti sumus? Quos præfectos in perniciem vestram coluimus? Quoruin audaciam denuntiavi- mus? At congesta in me mala, quot et qualia fuere? Tuin autem dicebam : Domine, ne statuas illis hoc peccatum ; (nam opportune Stephani verba in mentem venerunt); et nunc idem precor. Maledi- cimur, et benedicimus : persecutionem palimur, et sustinemus : blasphemamur, et obsecramus 3. XIV. Quod si propterea injuriam facio, quia tyrannide pressus, æquo animo id fero, hanc inju- riam mihi velim coudonetis; nam etiam ab aliis tyrannice vexatus, patienti animo id tuli. Ac sane gratiam vobis habeo, quod mansuetudinem et faci- litatem mihi tanquam amentiam objecistis. Sic enim, excelsius multo quam pro vestro more, ne- cum reputo : Quota tandem pars hæc sunt sputo- rum et alaparum Christi, pro quo et ob quem, pericula subeuntur? Omnia enimvero, unica spinea corona, quæ victori nostro coronam detraxit, et per quam me quoque vitæ asperitate velut corona quadam redimiri sentio, minoris duco : unica arun- dine, per quam infirmum et imbecille imperium sublatum est: unico felie, atque unico aceto, per quæ amarulenta nostra degustatio sanata est : unica in perferendo cruciatu animi æquitate ac lenitate. Si osculo prodatur ", coarguit quidem, sed non percutit : si subito comprehendatur, ita exprobrat, ut tamen sequatur : si zelo inflaminalus Malchi aurem gladio præcideris 0, indigne feret, C eamque loco suo restituet : si quis sindone amictus profugiat, euin conteget : si ignem Sodomiti- cum adversus eos, a quibus abigitur, poposceris 4, haudquaquam profundet: si latronem ob scelus in crucem sublatum passus fuerit, eum pro sua benignitate in paradisum introducet 43. Benigni denique benigna sint omnia, itidemque Christi passiones, quibus quidnam tandem aliud majus ac præstantius daremus, si, cum Deus mortem ipsam nostræ salutis causa pertulerit, nos quidem offensas et injurias æqualibus nostris remittamus? XV. Quin hac quoque mecum cogitabam, atque etiamunc cogito (quain recte, ipsi videte), de qui- bus etiam ipsis apud vos sæpe disserui. Ili domos habent, nos hospitem : hi templa, nos Deum : idque praeterea, quod viva viventis Dei templa sumus, D victime viva, holocausta ratione prædita, sacrifi- cia perfecta, dii denique, Trinitatis adoratae bene- Act. vi, 59. Cor. 1, 12. * Matth. Luc. XXIII, 45. Ix, 54. Elias hæc Gregorii verba dirigi ad Catholicos, qui forsan Theologo objiciebant, quod, cum facultatem ulciscendi se haberet, imperante Theodosio, ea non uteretur. nitas et moderatio mihi, tanquam amentia, crimini data est. > clorem meum coronavit. Elias tamen legit, ac interpretatur: cOmnia ... tametsi multa sint, non arbitror uni æquiparanda esse co- ronæ spineæ, qua Christus diabolum nostri generis victorem sua corona spoliavit, › D contra, ne leves Joan. Isil, 10. * Marc. es Luc. austerioris palæstra, adipisci me coronam intelli- gam. res. In ed., fluxionem. Interpretantur Elias et Billius. Notandum tamen est, quod in sacro textu Marc. dicitur, ado- lescentem, relicta sindone, nudum profugisse. discipulorum. (2) Εἰ δὲ, ὅτι τυραννούμενος, etc. Arbitratur (3) Και χάρις, etc. «Gratiasque Deo, quod le- (4) Καθ' ὑμᾶς. Οr. 1, καθ' ἡμᾶς. (5) Πόσον. Tres Regg. et Comb., πόστον. (6) Απεστεφάνωσε. Comb., ἐστεφάνωσε, « νί- (7) Δι' οὗ καὶ μανθάνω, etc. « Per quam, vitæ (8) Γεϋσιν. Sic duo Regg., Coisl. 1, aliique plu- (9) Προδοθῇ. Sic quatuor Regg., Or. 1, Bas. In ed., (10) Μαχαίρᾳ. Deest in Or. 1. (11) Τέμνης. Reg. bm, τεμῇς. (12) Ἐν σινδόνι, elc. • Sindone amictus. a Sic (13) Παθημάτων. Reg. a, Coisl, 2, Or. 1, et Elias, (14) Σμικρά. Reg. bm, et Or. 1, μικρά. (15) Θεοί. Reg. a, Θεοῦ.

ΧΧΧΙΙΙ. ἡμεῖς ἀγγέλους· οὗτοι θράσος, πίστιν ἡμεῖς· οὗτοι τὸ ἀπειλεῖν, ἡμεῖς τὸ προσεύχεσθαι (16)· οὗτοι τὸ βάλλειν, ἡμεῖς τὸ φέρειν· οὗτοι χρυσὸν καὶ ἄργυρον, ἡμεῖς λόγων κεκαθαρμένον. Εποίησας σεαυτῷ διώροφα καὶ τριώροφα ( γνώθι τὰ ῥήματα τῆς Γραφῆς), οἶκον μπιστὸν, διεσταλμένον θυρίσιν ; ἀλλ᾽ οὔπω ταῦτα τῆς ἐμῆς πίστεως ὑψηλότερα, καὶ τῶν οὐρανῶν (17) πρὸς οὓς φέρομαι. Μικρόν μοι τὸ ποίμνιον; Αλλ' οὐκ ἐπὶ χρημνῶν (18) φερόμενον. Στενή μοι ἡ μάνδρα, πλὴν λύκοις ἀνεπίβατος, πλὴν οὐ παραδεχομένη λῃστὴν οὐδὲ ὑπερβαινομένη κλέπταις καὶ ξένοις. Ὄψομαι ταύτην, εὖ οἶδα, καὶ πλατυτέραν. Πολλοὺς τῶν νῦν λύκων, ἐν προβάτοις ἀριθμῆται με δεί, τυχὸν καὶ ποιμέσιν. Τοῦτο εὐαγγελίζεταί μοι ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς, δι᾿ ὄν ἐγὼ τίθημι τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν προβάτων. Οὐ φο σούμαι τὸ μικρὸν ποίμνιον, εὐσύνοπτον γάρ· ὅτι γι- νώσκω τὰ ἐμὰ, καὶ γινώσκομαι ὑπὸ τῶν ἐμῶν. Τοιαῦτα τὰ Θεὸν γινώσκοντα, καὶ Θεῷ γινωσκόμενα. Τὰ πρόβατα τὰ ἐμὰ τῆς φωνῆς μου ακούει, ἧς ἤκουσα παρὰ τῶν θείων λογίων, ἣν ἐδιδάχθην παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων, ἣν ἐδίδαξα (19) κατὰ πάντα καιρὸν ὁμοίως, οὐ συμμορφούμενος (20) τοῖς καιροῖς, καὶ διδάσκων οὐ παύσομαι (21), μεθ' ἧς ἐγεννήθην, καὶ ᾗ συναπέρχομαι. ὥσπερ οὐδὲ ἀστέρες ἀριθμούμενοι καὶ ὀνομαζόμε νοι), καὶ ἀκολουθοῦσί μοι, ἐκτρέφω γὰρ ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως· ἀκολουθοῦσι (22) δὲ καὶ παντὶ τοιούτῳ ποιμένι, οὗ τὴν φωνὴν ὁρᾶτε, ὅπως ἡδέως ἤκουσαν· ἀλλοτρίῳ δὲ οὐ μὴ ἀκολουθήσωσιν, ἀλλὰ φεύξονται ἀπ' αὐτοῦ, ὅτι διαγνωστικὴν ἕξιν ἔχουσιν ἤδη φωνῆς οἰκείας καὶ ἀλλοτρίας (25). Φεύξονται Οὐαλεντίνου τὴν τοῦ ἑνὸς εἰς δύο κατατομήν, οὐκ ἄλλον (24) τοῦ ἀγαθοῦ τὸν Δημιουργόν πιστεύοντες, καὶ τὸν Βυ θὸν, καὶ τὴν Σιγήν, καὶ τοὺς μυθικούς Αἰῶνας, τὰ βυθοῦ καὶ σιγῆς ὄντος ἄξια. Φεύξονται Μαρκίωνος τὸν ἐκ στοιχείων (25) καὶ ἀριθμῶν Θεόν· Μοντανοῦ τὸ πονηρὸν πνεῦμα καὶ γυναικεῖον · Μάνου τὴν ὕλην μετὰ τοῦ σκότους· Ναυάτου τὴν ἀλαζο νείαν, καὶ τὴν ἐν ρήμασι καθαρότητα· Σαβελλίου τὴν ἀνάλυσιν καὶ τὴν σύγχυσιν, καὶ τὴν, ἵν' οὕτως εἴπω, κατάποσιν, τὰ τρία εἰς ἐν συναιροῦν- της (26), ἀλλ' οὐκ ἐν τρισὶν ὑφεστῶσι τὸ ἐν ὁρίζοντος· Αρείου καὶ τῶν ὑπ' Αρείῳ τὴν τῶν φύσεων ἀλλο- * μνον. ξασα. οὐκ ἄλλου. συναιροῦντος εἰς ἕν. - ORATIO CONTRA ARIANOS ET DE SEIPSO. A fcio. Hi populos habent, nos angelos ; ui teneri- tatem et audaciam, nos fidem; hi minas, nos ora- tiones; hi quod percutiunt, nos quod ferimus; hi aurum et argentum, nos repurgatam doctrinam. Fecisti tibi duplices et triplices contignationes (agnosce Scripturæ verba), domum perfatilem, fenestris distinctam “? At hæc nondum fſide mea sublimiora sunt, nec calis, ad quos tendo. At mili grex exiguus? Sed in precipitia non fertur. A angusta mihi caula? Sed quæ lupis non pateat, seil quæ latronem non admittat, nec a furibus, et exle- ris transcendatur. Eam, pulchre scio, eam latiorem videbo multos enim ex his, qui nunc in luporum numero sunt, inter oves, ac fortasse etiam inter pastores, recensendos habeo. Hoc mihi fauste nun- tial Pastor ille bonus, ob quem ego animam meam pro ovibus pono *. Exiguus grex timorem mihi non injicit, utpote facile conspicuus; quoniam ores meas cognosco, et a meis vicissim cognoscor ". Tales sunt, que Deum cognoscunt, et a Dec cognoscuntur. Oves meæ vocem meam audiuni ". quam a divinis oraculis audivi, quam a sanctis Patribus didici, quam per omnem vitæ cursum eodem modo docui (nequaquam pro tempore aliam atque aliam subinde formam assumens), nec unquam docere desinam, cuni qua natus sum, et cum qua hinc discedam. D Jerem. xx11, 44. w Joan. x, 11. ss ibid. 14. bus. o coelesti- vos, et ad marg. ut in ed. erasimus auctoritate plurimorum codicum. PATROL. GR. XXXVI. XVI. Eas nominatim voco (nec enim nomine carent, quemadmodum nec sidera, quæ numero comprehenduntur, ac suo quæque nonine appel- lantur ), et me sequuntur, utpote a quo super aquam refectionis educantur “: quemvis etiam alium similem pastorem sequuntur, cujus vocem quanta cum voluptate audiverint, videtis : alienum autem minime sequentur, verum ab eo diffugient, quandoquidem ad eum jam habitum pervenerunt, ut familiarem vocem ab aliena internoscant. Valentini unius in duo sectionem fugient, rerum opificem a bono diversum minime esse credentes; Bythum insuper et Sigen, et fabulosos Æones fugient, res sane profundo gurgite ac silentio dignas. Marcionis quoque conflatum ex elementis et numeris Deum fugient; Montani pravum et muliebrem spiritum ; Manis una cum tenebris materiam; Novati arro- gantiam, et sitam in verbis puritatem ; Sabellii resolutionem et confusionem, atque, ut ita loquar, absorptionem, tres personas in unam contrahentis, ibid. 27. ibid. 3. » Psal. xxıı, 2. ed., Sectio unius in duo, quam hic Va lentino tribuit Gregorius, dogma fuit Marcionis. De Valentini onibus, legenda dissertatio novissinıæ S. Irenaei operum editioni prævia. Caterum Valen- tini et alioruın dogmata Epiph. et Aug. accurate exponunt. mentis et numeris Deum. Errorem hune, non Marcioni, sed Marco tribuunt Irenæus et Epipha- nius. et Comb. In ed., 14. Ταῦτα καλῶ κατ' ὄνομα (οὐκ ἀνώνυμα γάρ, C (16) Προσεύχεσθαι. Βο Regg., εὔχεσθαι. (17) Οὐρανῶν. Reg. b, οὐρανίων, (18) Ἐπὶ κρημνών. Tres Regg., aliique, ἐπίκρη- (19) Εδίδαξα. Sic codd. Mendose in ed., ἐδί (20) Συμμορφούμενος. Reg. b, συμμορφιζόμε- (21) Παύσομαι. Οr. 1, παύομαι. (22) Ακολουθοῦσι. Οr. 1, ἀκολουθήσουσι. (23) Αλλοτρίας. In editis sequitur ἄλλον, quod (24) Οὐκ ἄλλον. Sic duo Regg., Comb., etc. (25) Τὸν ἐκ στοιχείων, etc. « Conflatum ex ele- (26) Εἰς ἐν συναιροῦντος. Sic tres Regg., Or. 1

ΧΧΧΙΙΙ. ἡμεῖς ἀγγέλους· οὗτοι θράσος, πίστιν ἡμεῖς· οὗτοι τὸ ἀπειλεῖν, ἡμεῖς τὸ προσεύχεσθαι (16)· οὗτοι τὸ βάλλειν, ἡμεῖς τὸ φέρειν· οὗτοι χρυσὸν καὶ ἄργυρον, ἡμεῖς λόγων κεκαθαρμένον. Εποίησας σεαυτῷ διώροφα καὶ τριώροφα ( γνώθι τὰ ῥήματα τῆς Γραφῆς), οἶκον μπιστὸν, διεσταλμένον θυρίσιν ; ἀλλ᾽ οὔπω ταῦτα τῆς ἐμῆς πίστεως ὑψηλότερα, καὶ τῶν οὐρανῶν (17) πρὸς οὓς φέρομαι. Μικρόν μοι τὸ ποίμνιον; Αλλ' οὐκ ἐπὶ χρημνῶν (18) φερόμενον. Στενή μοι ἡ μάνδρα, πλὴν λύκοις ἀνεπίβατος, πλὴν οὐ παραδεχομένη λῃστὴν οὐδὲ ὑπερβαινομένη κλέπταις καὶ ξένοις. Ὄψομαι ταύτην, εὖ οἶδα, καὶ πλατυτέραν. Πολλοὺς τῶν νῦν λύκων, ἐν προβάτοις ἀριθμῆται με δεί, τυχὸν καὶ ποιμέσιν. Τοῦτο εὐαγγελίζεταί μοι ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς, δι᾿ ὄν ἐγὼ τίθημι τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν προβάτων. Οὐ φο σούμαι τὸ μικρὸν ποίμνιον, εὐσύνοπτον γάρ· ὅτι γι- νώσκω τὰ ἐμὰ, καὶ γινώσκομαι ὑπὸ τῶν ἐμῶν. Τοιαῦτα τὰ Θεὸν γινώσκοντα, καὶ Θεῷ γινωσκόμενα. Τὰ πρόβατα τὰ ἐμὰ τῆς φωνῆς μου ακούει, ἧς ἤκουσα παρὰ τῶν θείων λογίων, ἣν ἐδιδάχθην παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων, ἣν ἐδίδαξα (19) κατὰ πάντα καιρὸν ὁμοίως, οὐ συμμορφούμενος (20) τοῖς καιροῖς, καὶ διδάσκων οὐ παύσομαι (21), μεθ' ἧς ἐγεννήθην, καὶ ᾗ συναπέρχομαι. ὥσπερ οὐδὲ ἀστέρες ἀριθμούμενοι καὶ ὀνομαζόμε νοι), καὶ ἀκολουθοῦσί μοι, ἐκτρέφω γὰρ ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως· ἀκολουθοῦσι (22) δὲ καὶ παντὶ τοιούτῳ ποιμένι, οὗ τὴν φωνὴν ὁρᾶτε, ὅπως ἡδέως ἤκουσαν· ἀλλοτρίῳ δὲ οὐ μὴ ἀκολουθήσωσιν, ἀλλὰ φεύξονται ἀπ' αὐτοῦ, ὅτι διαγνωστικὴν ἕξιν ἔχουσιν ἤδη φωνῆς οἰκείας καὶ ἀλλοτρίας (25). Φεύξονται Οὐαλεντίνου τὴν τοῦ ἑνὸς εἰς δύο κατατομήν, οὐκ ἄλλον (24) τοῦ ἀγαθοῦ τὸν Δημιουργόν πιστεύοντες, καὶ τὸν Βυ θὸν, καὶ τὴν Σιγήν, καὶ τοὺς μυθικούς Αἰῶνας, τὰ βυθοῦ καὶ σιγῆς ὄντος ἄξια. Φεύξονται Μαρκίωνος τὸν ἐκ στοιχείων (25) καὶ ἀριθμῶν Θεόν· Μοντανοῦ τὸ πονηρὸν πνεῦμα καὶ γυναικεῖον · Μάνου τὴν ὕλην μετὰ τοῦ σκότους· Ναυάτου τὴν ἀλαζο νείαν, καὶ τὴν ἐν ρήμασι καθαρότητα· Σαβελλίου τὴν ἀνάλυσιν καὶ τὴν σύγχυσιν, καὶ τὴν, ἵν' οὕτως εἴπω, κατάποσιν, τὰ τρία εἰς ἐν συναιροῦν- της (26), ἀλλ' οὐκ ἐν τρισὶν ὑφεστῶσι τὸ ἐν ὁρίζοντος· Αρείου καὶ τῶν ὑπ' Αρείῳ τὴν τῶν φύσεων ἀλλο- * μνον. ξασα. οὐκ ἄλλου. συναιροῦντος εἰς ἕν. - ORATIO CONTRA ARIANOS ET DE SEIPSO. A fcio. Hi populos habent, nos angelos ; ui teneri- tatem et audaciam, nos fidem; hi minas, nos ora- tiones; hi quod percutiunt, nos quod ferimus; hi aurum et argentum, nos repurgatam doctrinam. Fecisti tibi duplices et triplices contignationes (agnosce Scripturæ verba), domum perfatilem, fenestris distinctam “? At hæc nondum fſide mea sublimiora sunt, nec calis, ad quos tendo. At mili grex exiguus? Sed in precipitia non fertur. A angusta mihi caula? Sed quæ lupis non pateat, seil quæ latronem non admittat, nec a furibus, et exle- ris transcendatur. Eam, pulchre scio, eam latiorem videbo multos enim ex his, qui nunc in luporum numero sunt, inter oves, ac fortasse etiam inter pastores, recensendos habeo. Hoc mihi fauste nun- tial Pastor ille bonus, ob quem ego animam meam pro ovibus pono *. Exiguus grex timorem mihi non injicit, utpote facile conspicuus; quoniam ores meas cognosco, et a meis vicissim cognoscor ". Tales sunt, que Deum cognoscunt, et a Dec cognoscuntur. Oves meæ vocem meam audiuni ". quam a divinis oraculis audivi, quam a sanctis Patribus didici, quam per omnem vitæ cursum eodem modo docui (nequaquam pro tempore aliam atque aliam subinde formam assumens), nec unquam docere desinam, cuni qua natus sum, et cum qua hinc discedam. D Jerem. xx11, 44. w Joan. x, 11. ss ibid. 14. bus. o coelesti- vos, et ad marg. ut in ed. erasimus auctoritate plurimorum codicum. PATROL. GR. XXXVI. XVI. Eas nominatim voco (nec enim nomine carent, quemadmodum nec sidera, quæ numero comprehenduntur, ac suo quæque nonine appel- lantur ), et me sequuntur, utpote a quo super aquam refectionis educantur “: quemvis etiam alium similem pastorem sequuntur, cujus vocem quanta cum voluptate audiverint, videtis : alienum autem minime sequentur, verum ab eo diffugient, quandoquidem ad eum jam habitum pervenerunt, ut familiarem vocem ab aliena internoscant. Valentini unius in duo sectionem fugient, rerum opificem a bono diversum minime esse credentes; Bythum insuper et Sigen, et fabulosos Æones fugient, res sane profundo gurgite ac silentio dignas. Marcionis quoque conflatum ex elementis et numeris Deum fugient; Montani pravum et muliebrem spiritum ; Manis una cum tenebris materiam; Novati arro- gantiam, et sitam in verbis puritatem ; Sabellii resolutionem et confusionem, atque, ut ita loquar, absorptionem, tres personas in unam contrahentis, ibid. 27. ibid. 3. » Psal. xxıı, 2. ed., Sectio unius in duo, quam hic Va lentino tribuit Gregorius, dogma fuit Marcionis. De Valentini onibus, legenda dissertatio novissinıæ S. Irenaei operum editioni prævia. Caterum Valen- tini et alioruın dogmata Epiph. et Aug. accurate exponunt. mentis et numeris Deum. Errorem hune, non Marcioni, sed Marco tribuunt Irenæus et Epipha- nius. et Comb. In ed., 14. Ταῦτα καλῶ κατ' ὄνομα (οὐκ ἀνώνυμα γάρ, C (16) Προσεύχεσθαι. Βο Regg., εὔχεσθαι. (17) Οὐρανῶν. Reg. b, οὐρανίων, (18) Ἐπὶ κρημνών. Tres Regg., aliique, ἐπίκρη- (19) Εδίδαξα. Sic codd. Mendose in ed., ἐδί (20) Συμμορφούμενος. Reg. b, συμμορφιζόμε- (21) Παύσομαι. Οr. 1, παύομαι. (22) Ακολουθοῦσι. Οr. 1, ἀκολουθήσουσι. (23) Αλλοτρίας. In editis sequitur ἄλλον, quod (24) Οὐκ ἄλλον. Sic duo Regg., Comb., etc. (25) Τὸν ἐκ στοιχείων, etc. « Conflatum ex ele- (26) Εἰς ἐν συναιροῦντος. Sic tres Regg., Or. 1

νήτῳ τὴν θεότητα περιγράφοντος· Φωτεινού (27) τὸν κάτω Χριστὸν, καὶ ἀπὸ Μαρίας αρχόμενον. Αὐ τοὶ δὲ προσκυνοῦσι τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱόν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, μίαν θεότητα· Θεὸν τὸν Πατέρα, Θεὸν τὸν Υἱόν, Θεὸν, εἰ μὴ τραχύνῃ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μίαν φύσιν ἐν τρισὶν ἰδιότησι, νοεραίς, τε λείαις, καθ' ἑαυτὰς ὑφεστώσαις, ἀριθμῷ διαιρεταῖς, καὶ οὐ διαιρεταῖς θεότητι (28). Α τρίωσιν, καὶ τὸν καινὸν Ἰουδαϊσμόν, μόνῳ τῷ ἀγεν Ιd Β διαιρεταῖς οὐ δέχεται. Οὐκ ΙΖ΄. Τούτων παραχωρείτω μοι τῶν φωνῶν πᾶς ὁ ἀπειλῶν σήμερον· τῶν δὲ ἄλλων μεταποιείσθωσαν οι βουλόμενοι. Οὐκ ἀνέχεται (29) Πατήρ Υιόν ζη- μιούμενος, οὐδὲ Υἱὸς (50) τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ζη- μιοῦται δὲ, εἰ ποτέ, καὶ εἰ κτίσματα (31). Οὐ γὰρ Θεός τὸ κτιζόμενον. Οὐ φέρω ζημιούμενος, οὐδὲ ἐγὼ τὴν τε λείωσιν. Εἰς Κύριος, μία πίστις, εν βάπτισμα. Εἰ τοῦτο ἀκυρωθείη μοι, παρὰ τίνος ἔξω τὸ δεύτερον; Τί φατέ, οἱ καταβαπτίζοντες (52), ἢ ἀναβαπτίζοντες ; Ἔστιν εἶναι πνευματικόν δίχα Πνεύματος; Μετέχει δὲ Πνεύματος ὁ μὴ τιμῶν τὸ Πνεῦμα ; Τιμᾷ δὲ ὁ εἰς κτίσμα καὶ ὁμόδουλον βαπτιζόμενος; Οὐκ ἔστιν, ούχ οὕτω, πολλὰ ἐρεῖς (35). Οὐ ψεύσομαί σε, Πάτερ ἄναρχε οὐ ψεύσομαί σε, μονογενές Λόγε· οὐ ψεύσομαι σε, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οίδα τίνι ώμολόγησα (34), καὶ τίνι ἀπεταξάμην, καὶ τίνι συνεταξάμην. Οὐ δέχομαι τὰς πιστοῦ φωνὰς διδαχθῆναι, καὶ μαθεῖν ἀπίστους (35) ὁμολογῆσαι ἀλήθειαν, καὶ γενέσθαι μετὰ τοῦ ψεύ δους (56)· ώς τελειούμενος (57) κατελθεῖν, καὶ ἀνελ- θεῖν ἀτελέστερος· ὡς ζησόμενος βαπτισθῆναι, καὶ έννεκρωθῆναι τῷ ὕδατι (38), καθάπερ τὰ ταῖς ὠδῖσιν ἐναποθανόντα κυήματα, καὶ σύνδρομον λαβόντα τῇ γεννήσει τὸν θάνατον. Τί με ποιεῖς μακάριον ἐν ταυτῷ καὶ ἄθλιον, νεοφώτιστον καὶ ἀφώτιστον, θεῖον καὶ ἄθεον, ἵνα ναυαγήσω καὶ τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναπλά- σεως; Βραχὺς ὁ λόγος· μνήσθητε τῆς ὁμολογίας. Εἰς τί ἐβαπτίσθης ; εἰς Πατέρα; Καλῶς· πλὴν, Ιου- δαϊκὸν ἔτι (59). Εἰς Υϊόν ; Καλῶς· οὐκ ἔτι μὲν Ἰου- δαϊκὸν, οὔπω δὲ τέλειον. Εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα ; Ὑπέρευγε· τοῦτο (40) τέλειον. Αρ' οὖν ἁπλῶς εἰς ταῦτα, ἢ καί τι κοινὸν τούτων ὄνομα ; Ναὶ κοινόν. Τί τοῦτο ; Δηλαδὴ τὸ τοῦ Θεοῦ. Εἰς τοῦτο τὸ κοινὸν ἔστιν, οὐχ οὕτω, κἂν πολλὰ διαιρῆς· « οίδα τί, ἄπιστος. τελειόμενος. καὶ ἐννεκρου θῆναι, ἔτι S. GREGORII THEOLOGI sc non unam in tribus personis essentiam consui tuentis; Arii, et eorum, qui Ario subsunt, natura- rum diversitatem, ac novum Judaismum, solo vide· licet Ingenito divinitatem circumscribentis; Photini terrenum Christum, atque a Maria ortus initium tralentein. Ipsi vero Patrem, et Filium, et Spiri- tum sanctum adorabunt, deitatem unam; Deum la- trem, Deum Filiumn, Deum (nisi hoc tibi stoma- cbum movet), Spiritum sanctum, unam naturam in tribus proprietatibus, intelligentibus, perfectis, distinctis, divinitate autem non item. XVII. Has voces mibi concedat quisquis mihi bodie minitatur : alias autem, qui volent, sibi vin dicent. Pater Filio privari non sustinet, nec Filius Spiritu sancto. autem: contingat necesse est, si tempori subjiciantur, et si creati sunt. Ne- que enim Deus est, quod creatur. Ne ipse quidem perfectionis detrimento affici sustineo : Unus Domi- nus, una fides, unum baptisma *. lloc si mihi irritum reddatur, a quo tandem alterum habiturus sum? Quid ad hac dicitis, qui subnergitis, vel remergi- tis? An quisquam sine Spiritu spiritualis esse potest? An Spiritus particeps est, qui Spiritum non honorat? An honorat, qui in creatum el conservim baptizatur? Minimne profecto ; nec id, multa verba profundens, persuadere poteris. Fidem tibi dalam non fallam, Pater, principii expers : fidem non fallam, Verbum unigenitum; fidem non fallam, Spiritus sall- ele. Scio quid professus fuerim, cui renuntiarim, et cui me adjunxerim. Non patior, cum fidelis hominis vocibus imbutus sim, ut infidelis sim, discere; cum veritatem confessus sim, mendacio jungi ; cum perfe- ctiouis adipiscendæ causa descenderim, imperfectior ascendere ; cum, ut victurus, baptizatus sim, in aquis emori, quemadmodum fetus qui inter ipsos partus dolores exstinguuntur, eodemque momento, quo mati sunt, morte opprimuntur. Quid me simul beatum et miserum, recenti luce perfusum et lucis expertem, divinum et Deo orlatum facis, ut rege- nerationis quoque spem quasi naufragio amittam ? Breviter dicam : Confessionem tuam memoria tene. In cujus nomine baptizatus es? Patris? Recte : verum id adhuc Judaicum. Filii? Præclare; hoc * Ephes. 1, 5. per se ac separatim subsistentibus, numero quidem C episcopus, ab Arianis sinul et Catholicis ob hære- sim suam damnatus. 1, Jes., Comb., etc. Deest in ed. Coisl. 1, Or. 1, Par., etc. In ed., cis reddat, sic vertit : c in malam rem tingitis : certo exitio baptizatis, etc. His verbis insectatur Eunomium, qui, teste Epiphanio, baptizatos iterum baptizabal, in nomine Dei increati, et in nomine Filii creati, et in nomine Spiritus a creato Filio creati. • Non est, non ita, identidem dices. » Nicetas : Non est, non ita, quamvis nulla dividas. fessus sum, cui spopoudi, cui pactus sum. » Coisl. et Or. 1, etc. etc., ed. In ed., Regg., Coisl. et 2, Par., etc. Deest in ed. et Conb. Deest in ed. quatuor Regg. codicum delevimus (27) Φωτεινού. Reg. 2, Φωτινού. Plotinus Sirmii D (28) Οὐ διαιρεταῖς θεότητι. Sic tres Regg., Or. (29) Οὐκ ἀνέχεται. Sic plures Regg. et Colh., (30) Οὐδὲ Υιός. Reg. bm, οὐδ' ὁ Υἱός. (31) Εἰ κτίσματα. Sic Reg. bm. In ed., εἰ κτίσμα. (32) Καταβαπτίζοντες. Combefisius, ut vim vo- (33) Οὐκ ἔστιν, οὐχ οὕτω, πολλὰ ἐρεῖς. Comh. · (34) Οίδα τίνι ώμολόγησα, etc. e Scio cui pre- (35) Απίστους. Tres Regg., Coisl. 2, Par., Jes., (36) Τοῦ ψεύδους. Sic tres Regg. Deest τοῦ in (37) Τελειούμενος. Sic Regg. bm, Or. 2 et Comb. (58) Καὶ ἐννεκρωθῆναι τῳ ὕδατι. Sic quatuor (39) Ἰουδαϊκὸν ἔτι. Sic aualnor Regg., Or. 1, Par. (40) Τοῦτο. Sequitur in ed. τό, quod auctoritate

νήτῳ τὴν θεότητα περιγράφοντος· Φωτεινού (27) τὸν κάτω Χριστὸν, καὶ ἀπὸ Μαρίας αρχόμενον. Αὐ τοὶ δὲ προσκυνοῦσι τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱόν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, μίαν θεότητα· Θεὸν τὸν Πατέρα, Θεὸν τὸν Υἱόν, Θεὸν, εἰ μὴ τραχύνῃ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μίαν φύσιν ἐν τρισὶν ἰδιότησι, νοεραίς, τε λείαις, καθ' ἑαυτὰς ὑφεστώσαις, ἀριθμῷ διαιρεταῖς, καὶ οὐ διαιρεταῖς θεότητι (28). Α τρίωσιν, καὶ τὸν καινὸν Ἰουδαϊσμόν, μόνῳ τῷ ἀγεν Ιd Β διαιρεταῖς οὐ δέχεται. Οὐκ ΙΖ΄. Τούτων παραχωρείτω μοι τῶν φωνῶν πᾶς ὁ ἀπειλῶν σήμερον· τῶν δὲ ἄλλων μεταποιείσθωσαν οι βουλόμενοι. Οὐκ ἀνέχεται (29) Πατήρ Υιόν ζη- μιούμενος, οὐδὲ Υἱὸς (50) τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ζη- μιοῦται δὲ, εἰ ποτέ, καὶ εἰ κτίσματα (31). Οὐ γὰρ Θεός τὸ κτιζόμενον. Οὐ φέρω ζημιούμενος, οὐδὲ ἐγὼ τὴν τε λείωσιν. Εἰς Κύριος, μία πίστις, εν βάπτισμα. Εἰ τοῦτο ἀκυρωθείη μοι, παρὰ τίνος ἔξω τὸ δεύτερον; Τί φατέ, οἱ καταβαπτίζοντες (52), ἢ ἀναβαπτίζοντες ; Ἔστιν εἶναι πνευματικόν δίχα Πνεύματος; Μετέχει δὲ Πνεύματος ὁ μὴ τιμῶν τὸ Πνεῦμα ; Τιμᾷ δὲ ὁ εἰς κτίσμα καὶ ὁμόδουλον βαπτιζόμενος; Οὐκ ἔστιν, ούχ οὕτω, πολλὰ ἐρεῖς (35). Οὐ ψεύσομαί σε, Πάτερ ἄναρχε οὐ ψεύσομαί σε, μονογενές Λόγε· οὐ ψεύσομαι σε, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οίδα τίνι ώμολόγησα (34), καὶ τίνι ἀπεταξάμην, καὶ τίνι συνεταξάμην. Οὐ δέχομαι τὰς πιστοῦ φωνὰς διδαχθῆναι, καὶ μαθεῖν ἀπίστους (35) ὁμολογῆσαι ἀλήθειαν, καὶ γενέσθαι μετὰ τοῦ ψεύ δους (56)· ώς τελειούμενος (57) κατελθεῖν, καὶ ἀνελ- θεῖν ἀτελέστερος· ὡς ζησόμενος βαπτισθῆναι, καὶ έννεκρωθῆναι τῷ ὕδατι (38), καθάπερ τὰ ταῖς ὠδῖσιν ἐναποθανόντα κυήματα, καὶ σύνδρομον λαβόντα τῇ γεννήσει τὸν θάνατον. Τί με ποιεῖς μακάριον ἐν ταυτῷ καὶ ἄθλιον, νεοφώτιστον καὶ ἀφώτιστον, θεῖον καὶ ἄθεον, ἵνα ναυαγήσω καὶ τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναπλά- σεως; Βραχὺς ὁ λόγος· μνήσθητε τῆς ὁμολογίας. Εἰς τί ἐβαπτίσθης ; εἰς Πατέρα; Καλῶς· πλὴν, Ιου- δαϊκὸν ἔτι (59). Εἰς Υϊόν ; Καλῶς· οὐκ ἔτι μὲν Ἰου- δαϊκὸν, οὔπω δὲ τέλειον. Εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα ; Ὑπέρευγε· τοῦτο (40) τέλειον. Αρ' οὖν ἁπλῶς εἰς ταῦτα, ἢ καί τι κοινὸν τούτων ὄνομα ; Ναὶ κοινόν. Τί τοῦτο ; Δηλαδὴ τὸ τοῦ Θεοῦ. Εἰς τοῦτο τὸ κοινὸν ἔστιν, οὐχ οὕτω, κἂν πολλὰ διαιρῆς· « οίδα τί, ἄπιστος. τελειόμενος. καὶ ἐννεκρου θῆναι, ἔτι S. GREGORII THEOLOGI sc non unam in tribus personis essentiam consui tuentis; Arii, et eorum, qui Ario subsunt, natura- rum diversitatem, ac novum Judaismum, solo vide· licet Ingenito divinitatem circumscribentis; Photini terrenum Christum, atque a Maria ortus initium tralentein. Ipsi vero Patrem, et Filium, et Spiri- tum sanctum adorabunt, deitatem unam; Deum la- trem, Deum Filiumn, Deum (nisi hoc tibi stoma- cbum movet), Spiritum sanctum, unam naturam in tribus proprietatibus, intelligentibus, perfectis, distinctis, divinitate autem non item. XVII. Has voces mibi concedat quisquis mihi bodie minitatur : alias autem, qui volent, sibi vin dicent. Pater Filio privari non sustinet, nec Filius Spiritu sancto. autem: contingat necesse est, si tempori subjiciantur, et si creati sunt. Ne- que enim Deus est, quod creatur. Ne ipse quidem perfectionis detrimento affici sustineo : Unus Domi- nus, una fides, unum baptisma *. lloc si mihi irritum reddatur, a quo tandem alterum habiturus sum? Quid ad hac dicitis, qui subnergitis, vel remergi- tis? An quisquam sine Spiritu spiritualis esse potest? An Spiritus particeps est, qui Spiritum non honorat? An honorat, qui in creatum el conservim baptizatur? Minimne profecto ; nec id, multa verba profundens, persuadere poteris. Fidem tibi dalam non fallam, Pater, principii expers : fidem non fallam, Verbum unigenitum; fidem non fallam, Spiritus sall- ele. Scio quid professus fuerim, cui renuntiarim, et cui me adjunxerim. Non patior, cum fidelis hominis vocibus imbutus sim, ut infidelis sim, discere; cum veritatem confessus sim, mendacio jungi ; cum perfe- ctiouis adipiscendæ causa descenderim, imperfectior ascendere ; cum, ut victurus, baptizatus sim, in aquis emori, quemadmodum fetus qui inter ipsos partus dolores exstinguuntur, eodemque momento, quo mati sunt, morte opprimuntur. Quid me simul beatum et miserum, recenti luce perfusum et lucis expertem, divinum et Deo orlatum facis, ut rege- nerationis quoque spem quasi naufragio amittam ? Breviter dicam : Confessionem tuam memoria tene. In cujus nomine baptizatus es? Patris? Recte : verum id adhuc Judaicum. Filii? Præclare; hoc * Ephes. 1, 5. per se ac separatim subsistentibus, numero quidem C episcopus, ab Arianis sinul et Catholicis ob hære- sim suam damnatus. 1, Jes., Comb., etc. Deest in ed. Coisl. 1, Or. 1, Par., etc. In ed., cis reddat, sic vertit : c in malam rem tingitis : certo exitio baptizatis, etc. His verbis insectatur Eunomium, qui, teste Epiphanio, baptizatos iterum baptizabal, in nomine Dei increati, et in nomine Filii creati, et in nomine Spiritus a creato Filio creati. • Non est, non ita, identidem dices. » Nicetas : Non est, non ita, quamvis nulla dividas. fessus sum, cui spopoudi, cui pactus sum. » Coisl. et Or. 1, etc. etc., ed. In ed., Regg., Coisl. et 2, Par., etc. Deest in ed. et Conb. Deest in ed. quatuor Regg. codicum delevimus (27) Φωτεινού. Reg. 2, Φωτινού. Plotinus Sirmii D (28) Οὐ διαιρεταῖς θεότητι. Sic tres Regg., Or. (29) Οὐκ ἀνέχεται. Sic plures Regg. et Colh., (30) Οὐδὲ Υιός. Reg. bm, οὐδ' ὁ Υἱός. (31) Εἰ κτίσματα. Sic Reg. bm. In ed., εἰ κτίσμα. (32) Καταβαπτίζοντες. Combefisius, ut vim vo- (33) Οὐκ ἔστιν, οὐχ οὕτω, πολλὰ ἐρεῖς. Comh. · (34) Οίδα τίνι ώμολόγησα, etc. e Scio cui pre- (35) Απίστους. Tres Regg., Coisl. 2, Par., Jes., (36) Τοῦ ψεύδους. Sic tres Regg. Deest τοῦ in (37) Τελειούμενος. Sic Regg. bm, Or. 2 et Comb. (58) Καὶ ἐννεκρωθῆναι τῳ ὕδατι. Sic quatuor (39) Ἰουδαϊκὸν ἔτι. Sic aualnor Regg., Or. 1, Par. (40) Τοῦτο. Sequitur in ed. τό, quod auctoritate

νήτῳ τὴν θεότητα περιγράφοντος· Φωτεινού (27) τὸν κάτω Χριστὸν, καὶ ἀπὸ Μαρίας αρχόμενον. Αὐ τοὶ δὲ προσκυνοῦσι τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱόν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, μίαν θεότητα· Θεὸν τὸν Πατέρα, Θεὸν τὸν Υἱόν, Θεὸν, εἰ μὴ τραχύνῃ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μίαν φύσιν ἐν τρισὶν ἰδιότησι, νοεραίς, τε λείαις, καθ' ἑαυτὰς ὑφεστώσαις, ἀριθμῷ διαιρεταῖς, καὶ οὐ διαιρεταῖς θεότητι (28). Α τρίωσιν, καὶ τὸν καινὸν Ἰουδαϊσμόν, μόνῳ τῷ ἀγεν Ιd Β διαιρεταῖς οὐ δέχεται. Οὐκ ΙΖ΄. Τούτων παραχωρείτω μοι τῶν φωνῶν πᾶς ὁ ἀπειλῶν σήμερον· τῶν δὲ ἄλλων μεταποιείσθωσαν οι βουλόμενοι. Οὐκ ἀνέχεται (29) Πατήρ Υιόν ζη- μιούμενος, οὐδὲ Υἱὸς (50) τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ζη- μιοῦται δὲ, εἰ ποτέ, καὶ εἰ κτίσματα (31). Οὐ γὰρ Θεός τὸ κτιζόμενον. Οὐ φέρω ζημιούμενος, οὐδὲ ἐγὼ τὴν τε λείωσιν. Εἰς Κύριος, μία πίστις, εν βάπτισμα. Εἰ τοῦτο ἀκυρωθείη μοι, παρὰ τίνος ἔξω τὸ δεύτερον; Τί φατέ, οἱ καταβαπτίζοντες (52), ἢ ἀναβαπτίζοντες ; Ἔστιν εἶναι πνευματικόν δίχα Πνεύματος; Μετέχει δὲ Πνεύματος ὁ μὴ τιμῶν τὸ Πνεῦμα ; Τιμᾷ δὲ ὁ εἰς κτίσμα καὶ ὁμόδουλον βαπτιζόμενος; Οὐκ ἔστιν, ούχ οὕτω, πολλὰ ἐρεῖς (35). Οὐ ψεύσομαί σε, Πάτερ ἄναρχε οὐ ψεύσομαί σε, μονογενές Λόγε· οὐ ψεύσομαι σε, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οίδα τίνι ώμολόγησα (34), καὶ τίνι ἀπεταξάμην, καὶ τίνι συνεταξάμην. Οὐ δέχομαι τὰς πιστοῦ φωνὰς διδαχθῆναι, καὶ μαθεῖν ἀπίστους (35) ὁμολογῆσαι ἀλήθειαν, καὶ γενέσθαι μετὰ τοῦ ψεύ δους (56)· ώς τελειούμενος (57) κατελθεῖν, καὶ ἀνελ- θεῖν ἀτελέστερος· ὡς ζησόμενος βαπτισθῆναι, καὶ έννεκρωθῆναι τῷ ὕδατι (38), καθάπερ τὰ ταῖς ὠδῖσιν ἐναποθανόντα κυήματα, καὶ σύνδρομον λαβόντα τῇ γεννήσει τὸν θάνατον. Τί με ποιεῖς μακάριον ἐν ταυτῷ καὶ ἄθλιον, νεοφώτιστον καὶ ἀφώτιστον, θεῖον καὶ ἄθεον, ἵνα ναυαγήσω καὶ τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναπλά- σεως; Βραχὺς ὁ λόγος· μνήσθητε τῆς ὁμολογίας. Εἰς τί ἐβαπτίσθης ; εἰς Πατέρα; Καλῶς· πλὴν, Ιου- δαϊκὸν ἔτι (59). Εἰς Υϊόν ; Καλῶς· οὐκ ἔτι μὲν Ἰου- δαϊκὸν, οὔπω δὲ τέλειον. Εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα ; Ὑπέρευγε· τοῦτο (40) τέλειον. Αρ' οὖν ἁπλῶς εἰς ταῦτα, ἢ καί τι κοινὸν τούτων ὄνομα ; Ναὶ κοινόν. Τί τοῦτο ; Δηλαδὴ τὸ τοῦ Θεοῦ. Εἰς τοῦτο τὸ κοινὸν ἔστιν, οὐχ οὕτω, κἂν πολλὰ διαιρῆς· « οίδα τί, ἄπιστος. τελειόμενος. καὶ ἐννεκρου θῆναι, ἔτι S. GREGORII THEOLOGI sc non unam in tribus personis essentiam consui tuentis; Arii, et eorum, qui Ario subsunt, natura- rum diversitatem, ac novum Judaismum, solo vide· licet Ingenito divinitatem circumscribentis; Photini terrenum Christum, atque a Maria ortus initium tralentein. Ipsi vero Patrem, et Filium, et Spiri- tum sanctum adorabunt, deitatem unam; Deum la- trem, Deum Filiumn, Deum (nisi hoc tibi stoma- cbum movet), Spiritum sanctum, unam naturam in tribus proprietatibus, intelligentibus, perfectis, distinctis, divinitate autem non item. XVII. Has voces mibi concedat quisquis mihi bodie minitatur : alias autem, qui volent, sibi vin dicent. Pater Filio privari non sustinet, nec Filius Spiritu sancto. autem: contingat necesse est, si tempori subjiciantur, et si creati sunt. Ne- que enim Deus est, quod creatur. Ne ipse quidem perfectionis detrimento affici sustineo : Unus Domi- nus, una fides, unum baptisma *. lloc si mihi irritum reddatur, a quo tandem alterum habiturus sum? Quid ad hac dicitis, qui subnergitis, vel remergi- tis? An quisquam sine Spiritu spiritualis esse potest? An Spiritus particeps est, qui Spiritum non honorat? An honorat, qui in creatum el conservim baptizatur? Minimne profecto ; nec id, multa verba profundens, persuadere poteris. Fidem tibi dalam non fallam, Pater, principii expers : fidem non fallam, Verbum unigenitum; fidem non fallam, Spiritus sall- ele. Scio quid professus fuerim, cui renuntiarim, et cui me adjunxerim. Non patior, cum fidelis hominis vocibus imbutus sim, ut infidelis sim, discere; cum veritatem confessus sim, mendacio jungi ; cum perfe- ctiouis adipiscendæ causa descenderim, imperfectior ascendere ; cum, ut victurus, baptizatus sim, in aquis emori, quemadmodum fetus qui inter ipsos partus dolores exstinguuntur, eodemque momento, quo mati sunt, morte opprimuntur. Quid me simul beatum et miserum, recenti luce perfusum et lucis expertem, divinum et Deo orlatum facis, ut rege- nerationis quoque spem quasi naufragio amittam ? Breviter dicam : Confessionem tuam memoria tene. In cujus nomine baptizatus es? Patris? Recte : verum id adhuc Judaicum. Filii? Præclare; hoc * Ephes. 1, 5. per se ac separatim subsistentibus, numero quidem C episcopus, ab Arianis sinul et Catholicis ob hære- sim suam damnatus. 1, Jes., Comb., etc. Deest in ed. Coisl. 1, Or. 1, Par., etc. In ed., cis reddat, sic vertit : c in malam rem tingitis : certo exitio baptizatis, etc. His verbis insectatur Eunomium, qui, teste Epiphanio, baptizatos iterum baptizabal, in nomine Dei increati, et in nomine Filii creati, et in nomine Spiritus a creato Filio creati. • Non est, non ita, identidem dices. » Nicetas : Non est, non ita, quamvis nulla dividas. fessus sum, cui spopoudi, cui pactus sum. » Coisl. et Or. 1, etc. etc., ed. In ed., Regg., Coisl. et 2, Par., etc. Deest in ed. et Conb. Deest in ed. quatuor Regg. codicum delevimus (27) Φωτεινού. Reg. 2, Φωτινού. Plotinus Sirmii D (28) Οὐ διαιρεταῖς θεότητι. Sic tres Regg., Or. (29) Οὐκ ἀνέχεται. Sic plures Regg. et Colh., (30) Οὐδὲ Υιός. Reg. bm, οὐδ' ὁ Υἱός. (31) Εἰ κτίσματα. Sic Reg. bm. In ed., εἰ κτίσμα. (32) Καταβαπτίζοντες. Combefisius, ut vim vo- (33) Οὐκ ἔστιν, οὐχ οὕτω, πολλὰ ἐρεῖς. Comh. · (34) Οίδα τίνι ώμολόγησα, etc. e Scio cui pre- (35) Απίστους. Tres Regg., Coisl. 2, Par., Jes., (36) Τοῦ ψεύδους. Sic tres Regg. Deest τοῦ in (37) Τελειούμενος. Sic Regg. bm, Or. 2 et Comb. (58) Καὶ ἐννεκρωθῆναι τῳ ὕδατι. Sic quatuor (39) Ἰουδαϊκὸν ἔτι. Sic aualnor Regg., Or. 1, Par. (40) Τοῦτο. Sequitur in ed. τό, quod auctoritate