ΛΟΓΟΣ ΜΒ. Συντακτήριος (21), εἰς τὴν τῶν ρν ἐπισκόπων Α παρουσίαν (22). Α'. Πῶς ὑμῖν τὰ ἡμέτερα, ὦ φίλοι ποιμένες καὶ συμποιμένες· ὧν ὡραῖοι μὲν οἱ πόδες, ευαγγελιζο μένων εἰρήνην καὶ ἀγαθὰ, μεθ' ὧν ἐληλύθατε· ὡραῖοι δὲ τὰ πρὸς ἡμᾶς, οἷς εἰς καιρὸν ἐληλύθατε, οὐχ ἵνα πρόβατον πλανώμενον ἐπιστρέψητε, ἀλλ᾽ ἵνα ποιμένα ἔκδημον (23) Επισκέψησθε; Πῶς τὰ τῆς ἐκδημίας ὑμῖν ἔχει τῆς ἡμετέρας; καὶ τίς ὁ ταύτης καρπὸς, μᾶλλον δὲ, τοῦ ἐν ἡμῖν Πνεύματος, ᾧ κινούμεθά τε ἀεὶ, καὶ νῦν κεκινήμεθα, μηδὲν ἴδιον ἔχειν ἐπιθυ- μοῦντες, μήτ' ἴσως ἔχοντες; "Αρά γε συνίετε παρ' ὑμῶν αὐτῶν, καὶ καταμανθάνετε, καὶ λογισταὶ τῶν ἡμετέρων ἐστὶ χρηστότεροι; ἢ δεῖ, καθάπερ τοὺς στρατηγίας, ή δημαγωγίας, ἢ διοικήσεως χρημάτων λόγον ἀπαιτουμένους (24), δημοσίᾳ καὶ αὐτοὺς ὑπου σχεῖν ὑμῖν τὰς εὐθύνας, ὧν διῳκήκαμεν ; Οὐ γὰρ αι- σχυνόμεθα κρινόμενοι, ὅτι καὶ κρίνομεν ἐν τῷ μέρει, καὶ μετὰ τῆς αὐτῆς ἀγάπης ἀμφότερα. Παλαιὸς δὲ ὁ νόμος· ἐπεὶ καὶ Παῦλος τοῖς ἀποστόλοις ἐκοινοῦτο τὸ Εὐαγγέλιον· οὐχ ἵνα φιλοτιμήσηται (πόῤῥω γὰρ τὸ Πνεῦμα πάσης φιλοτιμίας), ἀλλ᾽ ἵν', ἢ βεβαιωθῇ - κατορθούμενον, ἢ διορθωθῇ τὸ ὑστερούμενον, εἰ ἄρα τι καὶ τοιοῦτον ἦν ἐν τοῖς ὑπ' ἐκείνου λεγομές νοις, ἢ πραττομένοις, ὡς αὐτὸς παραδηλοῖ περὶ ἑαυ τοῦ γράφων· Ἐπειδὴ καὶ πνεύματα προφητῶν προφήταις ὑποτάσσεται, κατὰ τὴν εὐταξίαν (95) · τοῦ πάντα καλῶς οἰκονομοῦντος καὶ διαιροῦντος Πνεύματος. Εἰ δὲ ἐκεῖνος μὲν ἰδίᾳ καί τισιν, ἐγὼ δὲ δημοσίᾳ καὶ πᾶσιν ὑπέχω λόγον, μηδὲν θαυμάσητε. Καὶ γὰρ χρήζω μᾶλλον ὠφεληθῆναι τῇ τῶν ἐλέγχων Ελευθερίᾳ, ἤπερ ἐκεῖνος, εἴ τι φαινοίμην ἐλλείπων τοῦ δέοντος, μή πως εἰς κενὸν τρέχω, ἢ ἔδραμον. Καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλως ἀπολογήσασθαι (26), ἢ ἐν εἰδόσι τοὺς λόγους ποιούμενον. Β. Τίς οὖν ἡ ἀπολογία ; Καὶ εἰ μὲν ψευδής, ἐλέγ ξατε· εἰ δὲ ἀληθὴς, μαρτυρήσατε ὑμεῖς, ὑπὲρ ὧν, καὶ ἐν οἷς ὁ λόγος. Ὑμεῖς γάρ μοι καὶ ἀπολογία, καὶ ἀποχαιρετικός, συνακτήριος, συντακτήριος. ρίῳ τῆς ἁγίας Αναστασίας λεχθείς, τὸν ἀπόδημον τῆς πατρίδος ποιμένα ο τας, ο ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. B ORATIO XLII'. Supremum vale, coram centum quinquaginta episcopis. I. Quo pacto res nostræ vobis se habere viden- tur, o chari pastores et collegæ ; quorum et speciosi pedes sunt, annuntiantium pacem et bona ', quibus» cum huc venistis ; et, quantum ad nos attinet, spe ciosi, utpote, ad quos opportune vos contulistis, non ut errantem ovem in viam reducatis, verum ut pastorem peregrinum invisatis? Quo pacto peregri natio nostra judicio vestro se habet? Et quis hujus fructus 19, vel, ut rectius loquar, Spiritus in nobis habitantis s, quo et semper movemur, et nunc moti sumus, nihil proprium habere cupientes, nec fortasse habentes? Utrum tandem per vosmetipsos intelligitis, et percipitis, ac benigniores rerum nð- strarum censores estis? An contra nobis faciendum est, ut, quemadmodum qui militaris imperii, aut gubernationis popularis, aut pecuniarum admini‣ strationis rationem exposcuntur, sic nos quoque eorum, quæ a nobis administrata sunt, rationes publice vobis reddamus? Nec enim subire judicium erubescimus; quandoquidem etiam vicissim judi- camus, atque utrumque cum pari charitate. Vetus autem hæc lex est. Nam etiam Paulus Evangelium cum apostolis communicabat ¹³; non ut ambitiose se ostentaret; procul enim ab omni gloriæ cupidi late remotus est Spiritus; sed ut, vel confirmare tur quod recte et cum laude gerebat, vel corrige- retur quod officio deerat; si quid tamen hujusmodi erat in iis, quæ ab eo dicebantur, vel agebantur, quemadmodum ipse ostendit, cumn de seipso ad hunc modum scribit : Quoniam et spiritus prophetarum prophetis subjiciuntur ", juxta constitutum Spiritus ordinen, qui omnia recte dispensat et divi- dit. Quod si ille quidem privatim et apud quosdam, ego autem publice et apud omnes judicium subeo, ne id vobis mirandum accidat. Nam ego ea, quæ ex libera reprehensione percipitur, utilitate magis opus babeo, quam ille, si qua in re officii partes dese- ruisse videar, ne alioqui frustra curram, aut cucurrerim ". Nec vero aliter defensionis munus recte suscipi potest, quam si apud eos, quibus administrationis meæ ratio cognita est, sermo babeatur. II. Quæ igitur est nostra defensio ? Ac si quis dem falsa, coarguite; si aulem vera, testimonio D vestro confirmate, vos, inquam, quorum causa, et * II Tim. 1, 14. ** Act. xvII, 28. • Isa. LII, 7; Rom. x, 15. Galat. v, 22. I Cor. xiv, 32. Galat. 11, 2. • Alias xxsu, quæ auten erat, nunc 45. idem soual, ac id est, si loqui fas est, valedictoria oratio. In hac enim oratione Constantinopolitanæ plebi supremum vale dicit Gre- gorius, et ab episcopis centum quinquaginta_in Concilio coadunatis discedendi facultatem ella- gitat. Quod ipsi concessum est. Reg. Henrici codex habet pro Utraque vo deest in pluribus codd. ad tumulum PATROL GR. XXXVI. C – sanctæ Anastasiæ dicta. › • * Galat. 11, 2. sequitur Billius, et vertit : e peregre, ut vos, agentem. » Nicelas : pastorem a patria peregrinantem. recipientes. ritus constitutionem. » Comb. : c juxta Spiritus dis sciplinam. » ‹ juste, merito. › (21) Συντακτήριος. Hæc vox, ut exponit Nicetas, (22) Παρουσίαν. Duo Colb. addunt, ἐν τῷ μαρτυ (23) Εκδημον. Plures codd., συνέκδημον, quod (24) Απαιτουμένους. In quibusdam, ἀπέχον (25) Κατὰ τὴν εὐταξίαν, etc. Bill : e juxta Spi (26) Απολογήσασθαι. Reg. pl, addit, δικαίως,

ΛΟΓΟΣ ΜΒ. Συντακτήριος (21), εἰς τὴν τῶν ρν ἐπισκόπων Α παρουσίαν (22). Α'. Πῶς ὑμῖν τὰ ἡμέτερα, ὦ φίλοι ποιμένες καὶ συμποιμένες· ὧν ὡραῖοι μὲν οἱ πόδες, ευαγγελιζο μένων εἰρήνην καὶ ἀγαθὰ, μεθ' ὧν ἐληλύθατε· ὡραῖοι δὲ τὰ πρὸς ἡμᾶς, οἷς εἰς καιρὸν ἐληλύθατε, οὐχ ἵνα πρόβατον πλανώμενον ἐπιστρέψητε, ἀλλ᾽ ἵνα ποιμένα ἔκδημον (23) Επισκέψησθε; Πῶς τὰ τῆς ἐκδημίας ὑμῖν ἔχει τῆς ἡμετέρας; καὶ τίς ὁ ταύτης καρπὸς, μᾶλλον δὲ, τοῦ ἐν ἡμῖν Πνεύματος, ᾧ κινούμεθά τε ἀεὶ, καὶ νῦν κεκινήμεθα, μηδὲν ἴδιον ἔχειν ἐπιθυ- μοῦντες, μήτ' ἴσως ἔχοντες; "Αρά γε συνίετε παρ' ὑμῶν αὐτῶν, καὶ καταμανθάνετε, καὶ λογισταὶ τῶν ἡμετέρων ἐστὶ χρηστότεροι; ἢ δεῖ, καθάπερ τοὺς στρατηγίας, ή δημαγωγίας, ἢ διοικήσεως χρημάτων λόγον ἀπαιτουμένους (24), δημοσίᾳ καὶ αὐτοὺς ὑπου σχεῖν ὑμῖν τὰς εὐθύνας, ὧν διῳκήκαμεν ; Οὐ γὰρ αι- σχυνόμεθα κρινόμενοι, ὅτι καὶ κρίνομεν ἐν τῷ μέρει, καὶ μετὰ τῆς αὐτῆς ἀγάπης ἀμφότερα. Παλαιὸς δὲ ὁ νόμος· ἐπεὶ καὶ Παῦλος τοῖς ἀποστόλοις ἐκοινοῦτο τὸ Εὐαγγέλιον· οὐχ ἵνα φιλοτιμήσηται (πόῤῥω γὰρ τὸ Πνεῦμα πάσης φιλοτιμίας), ἀλλ᾽ ἵν', ἢ βεβαιωθῇ - κατορθούμενον, ἢ διορθωθῇ τὸ ὑστερούμενον, εἰ ἄρα τι καὶ τοιοῦτον ἦν ἐν τοῖς ὑπ' ἐκείνου λεγομές νοις, ἢ πραττομένοις, ὡς αὐτὸς παραδηλοῖ περὶ ἑαυ τοῦ γράφων· Ἐπειδὴ καὶ πνεύματα προφητῶν προφήταις ὑποτάσσεται, κατὰ τὴν εὐταξίαν (95) · τοῦ πάντα καλῶς οἰκονομοῦντος καὶ διαιροῦντος Πνεύματος. Εἰ δὲ ἐκεῖνος μὲν ἰδίᾳ καί τισιν, ἐγὼ δὲ δημοσίᾳ καὶ πᾶσιν ὑπέχω λόγον, μηδὲν θαυμάσητε. Καὶ γὰρ χρήζω μᾶλλον ὠφεληθῆναι τῇ τῶν ἐλέγχων Ελευθερίᾳ, ἤπερ ἐκεῖνος, εἴ τι φαινοίμην ἐλλείπων τοῦ δέοντος, μή πως εἰς κενὸν τρέχω, ἢ ἔδραμον. Καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλως ἀπολογήσασθαι (26), ἢ ἐν εἰδόσι τοὺς λόγους ποιούμενον. Β. Τίς οὖν ἡ ἀπολογία ; Καὶ εἰ μὲν ψευδής, ἐλέγ ξατε· εἰ δὲ ἀληθὴς, μαρτυρήσατε ὑμεῖς, ὑπὲρ ὧν, καὶ ἐν οἷς ὁ λόγος. Ὑμεῖς γάρ μοι καὶ ἀπολογία, καὶ ἀποχαιρετικός, συνακτήριος, συντακτήριος. ρίῳ τῆς ἁγίας Αναστασίας λεχθείς, τὸν ἀπόδημον τῆς πατρίδος ποιμένα ο τας, ο ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. B ORATIO XLII'. Supremum vale, coram centum quinquaginta episcopis. I. Quo pacto res nostræ vobis se habere viden- tur, o chari pastores et collegæ ; quorum et speciosi pedes sunt, annuntiantium pacem et bona ', quibus» cum huc venistis ; et, quantum ad nos attinet, spe ciosi, utpote, ad quos opportune vos contulistis, non ut errantem ovem in viam reducatis, verum ut pastorem peregrinum invisatis? Quo pacto peregri natio nostra judicio vestro se habet? Et quis hujus fructus 19, vel, ut rectius loquar, Spiritus in nobis habitantis s, quo et semper movemur, et nunc moti sumus, nihil proprium habere cupientes, nec fortasse habentes? Utrum tandem per vosmetipsos intelligitis, et percipitis, ac benigniores rerum nð- strarum censores estis? An contra nobis faciendum est, ut, quemadmodum qui militaris imperii, aut gubernationis popularis, aut pecuniarum admini‣ strationis rationem exposcuntur, sic nos quoque eorum, quæ a nobis administrata sunt, rationes publice vobis reddamus? Nec enim subire judicium erubescimus; quandoquidem etiam vicissim judi- camus, atque utrumque cum pari charitate. Vetus autem hæc lex est. Nam etiam Paulus Evangelium cum apostolis communicabat ¹³; non ut ambitiose se ostentaret; procul enim ab omni gloriæ cupidi late remotus est Spiritus; sed ut, vel confirmare tur quod recte et cum laude gerebat, vel corrige- retur quod officio deerat; si quid tamen hujusmodi erat in iis, quæ ab eo dicebantur, vel agebantur, quemadmodum ipse ostendit, cumn de seipso ad hunc modum scribit : Quoniam et spiritus prophetarum prophetis subjiciuntur ", juxta constitutum Spiritus ordinen, qui omnia recte dispensat et divi- dit. Quod si ille quidem privatim et apud quosdam, ego autem publice et apud omnes judicium subeo, ne id vobis mirandum accidat. Nam ego ea, quæ ex libera reprehensione percipitur, utilitate magis opus babeo, quam ille, si qua in re officii partes dese- ruisse videar, ne alioqui frustra curram, aut cucurrerim ". Nec vero aliter defensionis munus recte suscipi potest, quam si apud eos, quibus administrationis meæ ratio cognita est, sermo babeatur. II. Quæ igitur est nostra defensio ? Ac si quis dem falsa, coarguite; si aulem vera, testimonio D vestro confirmate, vos, inquam, quorum causa, et * II Tim. 1, 14. ** Act. xvII, 28. • Isa. LII, 7; Rom. x, 15. Galat. v, 22. I Cor. xiv, 32. Galat. 11, 2. • Alias xxsu, quæ auten erat, nunc 45. idem soual, ac id est, si loqui fas est, valedictoria oratio. In hac enim oratione Constantinopolitanæ plebi supremum vale dicit Gre- gorius, et ab episcopis centum quinquaginta_in Concilio coadunatis discedendi facultatem ella- gitat. Quod ipsi concessum est. Reg. Henrici codex habet pro Utraque vo deest in pluribus codd. ad tumulum PATROL GR. XXXVI. C – sanctæ Anastasiæ dicta. › • * Galat. 11, 2. sequitur Billius, et vertit : e peregre, ut vos, agentem. » Nicelas : pastorem a patria peregrinantem. recipientes. ritus constitutionem. » Comb. : c juxta Spiritus dis sciplinam. » ‹ juste, merito. › (21) Συντακτήριος. Hæc vox, ut exponit Nicetas, (22) Παρουσίαν. Duo Colb. addunt, ἐν τῷ μαρτυ (23) Εκδημον. Plures codd., συνέκδημον, quod (24) Απαιτουμένους. In quibusdam, ἀπέχον (25) Κατὰ τὴν εὐταξίαν, etc. Bill : e juxta Spi (26) Απολογήσασθαι. Reg. pl, addit, δικαίως,

ΛΟΓΟΣ ΜΒ. Συντακτήριος (21), εἰς τὴν τῶν ρν ἐπισκόπων Α παρουσίαν (22). Α'. Πῶς ὑμῖν τὰ ἡμέτερα, ὦ φίλοι ποιμένες καὶ συμποιμένες· ὧν ὡραῖοι μὲν οἱ πόδες, ευαγγελιζο μένων εἰρήνην καὶ ἀγαθὰ, μεθ' ὧν ἐληλύθατε· ὡραῖοι δὲ τὰ πρὸς ἡμᾶς, οἷς εἰς καιρὸν ἐληλύθατε, οὐχ ἵνα πρόβατον πλανώμενον ἐπιστρέψητε, ἀλλ᾽ ἵνα ποιμένα ἔκδημον (23) Επισκέψησθε; Πῶς τὰ τῆς ἐκδημίας ὑμῖν ἔχει τῆς ἡμετέρας; καὶ τίς ὁ ταύτης καρπὸς, μᾶλλον δὲ, τοῦ ἐν ἡμῖν Πνεύματος, ᾧ κινούμεθά τε ἀεὶ, καὶ νῦν κεκινήμεθα, μηδὲν ἴδιον ἔχειν ἐπιθυ- μοῦντες, μήτ' ἴσως ἔχοντες; "Αρά γε συνίετε παρ' ὑμῶν αὐτῶν, καὶ καταμανθάνετε, καὶ λογισταὶ τῶν ἡμετέρων ἐστὶ χρηστότεροι; ἢ δεῖ, καθάπερ τοὺς στρατηγίας, ή δημαγωγίας, ἢ διοικήσεως χρημάτων λόγον ἀπαιτουμένους (24), δημοσίᾳ καὶ αὐτοὺς ὑπου σχεῖν ὑμῖν τὰς εὐθύνας, ὧν διῳκήκαμεν ; Οὐ γὰρ αι- σχυνόμεθα κρινόμενοι, ὅτι καὶ κρίνομεν ἐν τῷ μέρει, καὶ μετὰ τῆς αὐτῆς ἀγάπης ἀμφότερα. Παλαιὸς δὲ ὁ νόμος· ἐπεὶ καὶ Παῦλος τοῖς ἀποστόλοις ἐκοινοῦτο τὸ Εὐαγγέλιον· οὐχ ἵνα φιλοτιμήσηται (πόῤῥω γὰρ τὸ Πνεῦμα πάσης φιλοτιμίας), ἀλλ᾽ ἵν', ἢ βεβαιωθῇ - κατορθούμενον, ἢ διορθωθῇ τὸ ὑστερούμενον, εἰ ἄρα τι καὶ τοιοῦτον ἦν ἐν τοῖς ὑπ' ἐκείνου λεγομές νοις, ἢ πραττομένοις, ὡς αὐτὸς παραδηλοῖ περὶ ἑαυ τοῦ γράφων· Ἐπειδὴ καὶ πνεύματα προφητῶν προφήταις ὑποτάσσεται, κατὰ τὴν εὐταξίαν (95) · τοῦ πάντα καλῶς οἰκονομοῦντος καὶ διαιροῦντος Πνεύματος. Εἰ δὲ ἐκεῖνος μὲν ἰδίᾳ καί τισιν, ἐγὼ δὲ δημοσίᾳ καὶ πᾶσιν ὑπέχω λόγον, μηδὲν θαυμάσητε. Καὶ γὰρ χρήζω μᾶλλον ὠφεληθῆναι τῇ τῶν ἐλέγχων Ελευθερίᾳ, ἤπερ ἐκεῖνος, εἴ τι φαινοίμην ἐλλείπων τοῦ δέοντος, μή πως εἰς κενὸν τρέχω, ἢ ἔδραμον. Καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλως ἀπολογήσασθαι (26), ἢ ἐν εἰδόσι τοὺς λόγους ποιούμενον. Β. Τίς οὖν ἡ ἀπολογία ; Καὶ εἰ μὲν ψευδής, ἐλέγ ξατε· εἰ δὲ ἀληθὴς, μαρτυρήσατε ὑμεῖς, ὑπὲρ ὧν, καὶ ἐν οἷς ὁ λόγος. Ὑμεῖς γάρ μοι καὶ ἀπολογία, καὶ ἀποχαιρετικός, συνακτήριος, συντακτήριος. ρίῳ τῆς ἁγίας Αναστασίας λεχθείς, τὸν ἀπόδημον τῆς πατρίδος ποιμένα ο τας, ο ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. B ORATIO XLII'. Supremum vale, coram centum quinquaginta episcopis. I. Quo pacto res nostræ vobis se habere viden- tur, o chari pastores et collegæ ; quorum et speciosi pedes sunt, annuntiantium pacem et bona ', quibus» cum huc venistis ; et, quantum ad nos attinet, spe ciosi, utpote, ad quos opportune vos contulistis, non ut errantem ovem in viam reducatis, verum ut pastorem peregrinum invisatis? Quo pacto peregri natio nostra judicio vestro se habet? Et quis hujus fructus 19, vel, ut rectius loquar, Spiritus in nobis habitantis s, quo et semper movemur, et nunc moti sumus, nihil proprium habere cupientes, nec fortasse habentes? Utrum tandem per vosmetipsos intelligitis, et percipitis, ac benigniores rerum nð- strarum censores estis? An contra nobis faciendum est, ut, quemadmodum qui militaris imperii, aut gubernationis popularis, aut pecuniarum admini‣ strationis rationem exposcuntur, sic nos quoque eorum, quæ a nobis administrata sunt, rationes publice vobis reddamus? Nec enim subire judicium erubescimus; quandoquidem etiam vicissim judi- camus, atque utrumque cum pari charitate. Vetus autem hæc lex est. Nam etiam Paulus Evangelium cum apostolis communicabat ¹³; non ut ambitiose se ostentaret; procul enim ab omni gloriæ cupidi late remotus est Spiritus; sed ut, vel confirmare tur quod recte et cum laude gerebat, vel corrige- retur quod officio deerat; si quid tamen hujusmodi erat in iis, quæ ab eo dicebantur, vel agebantur, quemadmodum ipse ostendit, cumn de seipso ad hunc modum scribit : Quoniam et spiritus prophetarum prophetis subjiciuntur ", juxta constitutum Spiritus ordinen, qui omnia recte dispensat et divi- dit. Quod si ille quidem privatim et apud quosdam, ego autem publice et apud omnes judicium subeo, ne id vobis mirandum accidat. Nam ego ea, quæ ex libera reprehensione percipitur, utilitate magis opus babeo, quam ille, si qua in re officii partes dese- ruisse videar, ne alioqui frustra curram, aut cucurrerim ". Nec vero aliter defensionis munus recte suscipi potest, quam si apud eos, quibus administrationis meæ ratio cognita est, sermo babeatur. II. Quæ igitur est nostra defensio ? Ac si quis dem falsa, coarguite; si aulem vera, testimonio D vestro confirmate, vos, inquam, quorum causa, et * II Tim. 1, 14. ** Act. xvII, 28. • Isa. LII, 7; Rom. x, 15. Galat. v, 22. I Cor. xiv, 32. Galat. 11, 2. • Alias xxsu, quæ auten erat, nunc 45. idem soual, ac id est, si loqui fas est, valedictoria oratio. In hac enim oratione Constantinopolitanæ plebi supremum vale dicit Gre- gorius, et ab episcopis centum quinquaginta_in Concilio coadunatis discedendi facultatem ella- gitat. Quod ipsi concessum est. Reg. Henrici codex habet pro Utraque vo deest in pluribus codd. ad tumulum PATROL GR. XXXVI. C – sanctæ Anastasiæ dicta. › • * Galat. 11, 2. sequitur Billius, et vertit : e peregre, ut vos, agentem. » Nicelas : pastorem a patria peregrinantem. recipientes. ritus constitutionem. » Comb. : c juxta Spiritus dis sciplinam. » ‹ juste, merito. › (21) Συντακτήριος. Hæc vox, ut exponit Nicetas, (22) Παρουσίαν. Duo Colb. addunt, ἐν τῷ μαρτυ (23) Εκδημον. Plures codd., συνέκδημον, quod (24) Απαιτουμένους. In quibusdam, ἀπέχον (25) Κατὰ τὴν εὐταξίαν, etc. Bill : e juxta Spi (26) Απολογήσασθαι. Reg. pl, addit, δικαίως,

ΛΟΓΟΣ ΜΒ. Συντακτήριος (21), εἰς τὴν τῶν ρν ἐπισκόπων Α παρουσίαν (22). Α'. Πῶς ὑμῖν τὰ ἡμέτερα, ὦ φίλοι ποιμένες καὶ συμποιμένες· ὧν ὡραῖοι μὲν οἱ πόδες, ευαγγελιζο μένων εἰρήνην καὶ ἀγαθὰ, μεθ' ὧν ἐληλύθατε· ὡραῖοι δὲ τὰ πρὸς ἡμᾶς, οἷς εἰς καιρὸν ἐληλύθατε, οὐχ ἵνα πρόβατον πλανώμενον ἐπιστρέψητε, ἀλλ᾽ ἵνα ποιμένα ἔκδημον (23) Επισκέψησθε; Πῶς τὰ τῆς ἐκδημίας ὑμῖν ἔχει τῆς ἡμετέρας; καὶ τίς ὁ ταύτης καρπὸς, μᾶλλον δὲ, τοῦ ἐν ἡμῖν Πνεύματος, ᾧ κινούμεθά τε ἀεὶ, καὶ νῦν κεκινήμεθα, μηδὲν ἴδιον ἔχειν ἐπιθυ- μοῦντες, μήτ' ἴσως ἔχοντες; "Αρά γε συνίετε παρ' ὑμῶν αὐτῶν, καὶ καταμανθάνετε, καὶ λογισταὶ τῶν ἡμετέρων ἐστὶ χρηστότεροι; ἢ δεῖ, καθάπερ τοὺς στρατηγίας, ή δημαγωγίας, ἢ διοικήσεως χρημάτων λόγον ἀπαιτουμένους (24), δημοσίᾳ καὶ αὐτοὺς ὑπου σχεῖν ὑμῖν τὰς εὐθύνας, ὧν διῳκήκαμεν ; Οὐ γὰρ αι- σχυνόμεθα κρινόμενοι, ὅτι καὶ κρίνομεν ἐν τῷ μέρει, καὶ μετὰ τῆς αὐτῆς ἀγάπης ἀμφότερα. Παλαιὸς δὲ ὁ νόμος· ἐπεὶ καὶ Παῦλος τοῖς ἀποστόλοις ἐκοινοῦτο τὸ Εὐαγγέλιον· οὐχ ἵνα φιλοτιμήσηται (πόῤῥω γὰρ τὸ Πνεῦμα πάσης φιλοτιμίας), ἀλλ᾽ ἵν', ἢ βεβαιωθῇ - κατορθούμενον, ἢ διορθωθῇ τὸ ὑστερούμενον, εἰ ἄρα τι καὶ τοιοῦτον ἦν ἐν τοῖς ὑπ' ἐκείνου λεγομές νοις, ἢ πραττομένοις, ὡς αὐτὸς παραδηλοῖ περὶ ἑαυ τοῦ γράφων· Ἐπειδὴ καὶ πνεύματα προφητῶν προφήταις ὑποτάσσεται, κατὰ τὴν εὐταξίαν (95) · τοῦ πάντα καλῶς οἰκονομοῦντος καὶ διαιροῦντος Πνεύματος. Εἰ δὲ ἐκεῖνος μὲν ἰδίᾳ καί τισιν, ἐγὼ δὲ δημοσίᾳ καὶ πᾶσιν ὑπέχω λόγον, μηδὲν θαυμάσητε. Καὶ γὰρ χρήζω μᾶλλον ὠφεληθῆναι τῇ τῶν ἐλέγχων Ελευθερίᾳ, ἤπερ ἐκεῖνος, εἴ τι φαινοίμην ἐλλείπων τοῦ δέοντος, μή πως εἰς κενὸν τρέχω, ἢ ἔδραμον. Καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλως ἀπολογήσασθαι (26), ἢ ἐν εἰδόσι τοὺς λόγους ποιούμενον. Β. Τίς οὖν ἡ ἀπολογία ; Καὶ εἰ μὲν ψευδής, ἐλέγ ξατε· εἰ δὲ ἀληθὴς, μαρτυρήσατε ὑμεῖς, ὑπὲρ ὧν, καὶ ἐν οἷς ὁ λόγος. Ὑμεῖς γάρ μοι καὶ ἀπολογία, καὶ ἀποχαιρετικός, συνακτήριος, συντακτήριος. ρίῳ τῆς ἁγίας Αναστασίας λεχθείς, τὸν ἀπόδημον τῆς πατρίδος ποιμένα ο τας, ο ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. B ORATIO XLII'. Supremum vale, coram centum quinquaginta episcopis. I. Quo pacto res nostræ vobis se habere viden- tur, o chari pastores et collegæ ; quorum et speciosi pedes sunt, annuntiantium pacem et bona ', quibus» cum huc venistis ; et, quantum ad nos attinet, spe ciosi, utpote, ad quos opportune vos contulistis, non ut errantem ovem in viam reducatis, verum ut pastorem peregrinum invisatis? Quo pacto peregri natio nostra judicio vestro se habet? Et quis hujus fructus 19, vel, ut rectius loquar, Spiritus in nobis habitantis s, quo et semper movemur, et nunc moti sumus, nihil proprium habere cupientes, nec fortasse habentes? Utrum tandem per vosmetipsos intelligitis, et percipitis, ac benigniores rerum nð- strarum censores estis? An contra nobis faciendum est, ut, quemadmodum qui militaris imperii, aut gubernationis popularis, aut pecuniarum admini‣ strationis rationem exposcuntur, sic nos quoque eorum, quæ a nobis administrata sunt, rationes publice vobis reddamus? Nec enim subire judicium erubescimus; quandoquidem etiam vicissim judi- camus, atque utrumque cum pari charitate. Vetus autem hæc lex est. Nam etiam Paulus Evangelium cum apostolis communicabat ¹³; non ut ambitiose se ostentaret; procul enim ab omni gloriæ cupidi late remotus est Spiritus; sed ut, vel confirmare tur quod recte et cum laude gerebat, vel corrige- retur quod officio deerat; si quid tamen hujusmodi erat in iis, quæ ab eo dicebantur, vel agebantur, quemadmodum ipse ostendit, cumn de seipso ad hunc modum scribit : Quoniam et spiritus prophetarum prophetis subjiciuntur ", juxta constitutum Spiritus ordinen, qui omnia recte dispensat et divi- dit. Quod si ille quidem privatim et apud quosdam, ego autem publice et apud omnes judicium subeo, ne id vobis mirandum accidat. Nam ego ea, quæ ex libera reprehensione percipitur, utilitate magis opus babeo, quam ille, si qua in re officii partes dese- ruisse videar, ne alioqui frustra curram, aut cucurrerim ". Nec vero aliter defensionis munus recte suscipi potest, quam si apud eos, quibus administrationis meæ ratio cognita est, sermo babeatur. II. Quæ igitur est nostra defensio ? Ac si quis dem falsa, coarguite; si aulem vera, testimonio D vestro confirmate, vos, inquam, quorum causa, et * II Tim. 1, 14. ** Act. xvII, 28. • Isa. LII, 7; Rom. x, 15. Galat. v, 22. I Cor. xiv, 32. Galat. 11, 2. • Alias xxsu, quæ auten erat, nunc 45. idem soual, ac id est, si loqui fas est, valedictoria oratio. In hac enim oratione Constantinopolitanæ plebi supremum vale dicit Gre- gorius, et ab episcopis centum quinquaginta_in Concilio coadunatis discedendi facultatem ella- gitat. Quod ipsi concessum est. Reg. Henrici codex habet pro Utraque vo deest in pluribus codd. ad tumulum PATROL GR. XXXVI. C – sanctæ Anastasiæ dicta. › • * Galat. 11, 2. sequitur Billius, et vertit : e peregre, ut vos, agentem. » Nicelas : pastorem a patria peregrinantem. recipientes. ritus constitutionem. » Comb. : c juxta Spiritus dis sciplinam. » ‹ juste, merito. › (21) Συντακτήριος. Hæc vox, ut exponit Nicetas, (22) Παρουσίαν. Duo Colb. addunt, ἐν τῷ μαρτυ (23) Εκδημον. Plures codd., συνέκδημον, quod (24) Απαιτουμένους. In quibusdam, ἀπέχον (25) Κατὰ τὴν εὐταξίαν, etc. Bill : e juxta Spi (26) Απολογήσασθαι. Reg. pl, addit, δικαίως,

μάρτυρες, καὶ καυχήσεως στέφανος, ἵνα τολμήσω καγώ τι τῶν τοῦ Ἀποστόλου νεανιεύσασθαι (27). Τοῦτο τὸ ποίμνιον ἦν, ὅτε μικρόν τε καὶ ἀτελὲς ἦν, ὅσον ἐπὶ τοῖς ὁρωμένοις, καὶ οὐδὲ ποίμνιον, ἀλλὰ ποίμνης τι μικρὸν ἴχνος, ἢ λείψανον, ἀσύντακτον (28), καὶ ἀνεπίσκοπον, καὶ ἀόριστον, μήτε νομὴν ἐλευθέ ραν ἔχον, μήτε μάνδρα περιεχόμενον, πλανώμενον ἐν ὄρεσι, καὶ σπηλαίοις καὶ ταῖς ὁπαῖς τῆς γῆς, ἄλλο ἀλλαχοῦ διεσπαρμένον τε καὶ διερριμμένον, ὡς ἕκαστον ἔτυχε σκεπόμενον (29), ή νεμόμενον, καὶ διακλέπτον ἀγαπητικῶς (30) τὴν ἑαυτοῦ σωτηρίαν· οἷον ἐκεῖνο τὸ ποίμνιον, ὁ λέοντες ἐξῶσαν, ἢ ζάλη διέλυσεν, ἢ σκοτόμαινα διεσκέδασεν· ὁ θρηνοῦσι μὲν προφῆται (34), τοῖς τοῦ Ἰσραὴλ ἀπεικάζοντες τά- θεσι, παραδεδομένου (32) τοῖς ἔθνεσιν· ἐθρηνήσα- μεν (33) δὲ καὶ ἡμεῖς, ἐφ᾽ ὅσον θρήνων ἐπράττομεν ἄξια. Τῷ ὄντι γὰρ καὶ ἡμεῖς ἐξώσθημεν καὶ ἀπεργί φημεν, καὶ ἐπὶ πᾶν ὅρος καὶ βουνὸν διεσπάρημεν, ὡς ἐν ἐρημίᾳ ποιμένος (34)· καὶ πονηρός τις χειμών κατέσχε τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ δεινοὶ θῆρες ἐπιπε πτώκασιν, οἱ μηδὲ νῦν μετὰ τὴν αἰθρίαν ἡμῶν φειδό μενοι· ἀλλ᾽ ἀναισχυντοῦντες (35) εἶναι, καὶ τοῦ και ροῦ δυνατώτεροι· καὶ σκυθρωπή τις σκοτόμαινα ἐπέλαβε πάντα καὶ συνεκάλυψε, πολὺ τῆς ἐνάτης τῶν Αἰγυπτίων πληγῆς βαρυτέρα, τοῦ ψηλαφητοῦ λέγω σκότους, ὑφ' οὗ μικροῦ δεῖν μηδὲ ἀλλήλους ἰδεῖν ἐδυ νήθημεν (36). Β Η 19. κρυπτόμενον, • σκοπούμενον, ἀγαπητικῶς ποιμένες, ο παραδεχομένου. ἐθρηνεύσαμεν. Γ. Καὶ, ἵν' εἴπω τι συμπαθέστερον (37), ὡς πατρὶ τῷ παραδεδωκότι θαῤῥήσας· Ἀβραὰμ οὐκ ἔγνω ἡμᾶς, καὶ ᾿Ισραὴλ οὐκ ἐπέγνω ἡμᾶς· ἀλλὰ σὺ Πατὴρ ἡμῶν εἶ· καὶ πρὸς σὲ βλέπομεν· ἐκτὸς σου ἄλλον οὐκ οἴδαμεν· τὸ ὄνομά σου ὀνομάζομεν. Διὰ τοῦτο ἀπολογήσομαι, πλὴν κρίματα λαλήσω πρὸς σέ, φησὶν Ἱερεμίας, εγενόμεθα ὡς τὸ ἀπ' ἀρχῆς, ὅτε οὐκ ἦρξας ἡμῶν, καὶ ἐπελάθου διαθήκης ἁγίας σου, καὶ ἀπέκλεισας ἀφ' ἡμῶν τὰ ἐλέη (38) σου. Διὰ τοῦτο ἐγενήθημεν ὄνειδος τῷ ἀγαπητῷ σου, οἱ τῆς Τριάδος προσκυνηταί, οἱ τέλειοι τῆς τελείας θεότη τος πρόσφυγες· καὶ μὴ τολμῶντές τι τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς. εἰς ἡμᾶς κατάγειν (39)· μηδὲ τοσοῦτον ἐπαίρεσθαι κατὰ τὰς ἀθέους γλώσσας καὶ θεομάχους, ὥστε τὴν δεσποτείαν ποιεῖν ὁμόδουλον· ἀλλὰ παρεδόθημεν δη- λαδὴ διὰ τὰς ἄλλας (40) ἁμαρτίας ἡμῶν, καὶ τὸ μὴ μία ποιμένες, ο θημεν. S. GREGORII THEOLOGI apud quos hac habetur oratio. Vos enim mihi estis A defensio, et testes, et gloriæ corona '', ut ego quo- que ex Apostoli verbis aliquid audacter usurpem. Ilic grex exiguus quondam erat et imperfectus, quantum quidem oculorum sensu judicari poterat, ac ne grex quidem, sed parvum quoddam et tenue gregis vestigium, aut reliquiæ, incompositus, pastore carens, nullis terminis inclusus, nec pascui liberi jus habens, nec caula cinctus, oberrans in monti- bus, in speluncis et cavernis terra '', huc illuc di- spersus atque disjectus, eoque redactus, ut, qua quamque ovem sors tulisset,-contegeretur ac pabu- laretur, praeclareque 'secum agi duceret, si salu- tem suam subriperet; non secus videlicet ac grex ille, quem leones expulerunt, aut tempestas dissol- vil, aut caligo dissipavit; quem et prophetæ lu- gent, populi Israelitici gentibus traditi calamitatem adumbrantes ; et nos etiam luximus, quandiu lu- ctuoso statu res nostræ fuerunt. Nam ipsi quoque revera expulsi et projecti fuimus, atque in montes omnes et colles ob pastoris inopiam dispersi ; .: dira quædam tempestas Ecclesiam invasit, et hor- rendæ belluæ in nos impetum fecerunt, quæ ne nune quidem, reddita serenitate, nobis parcunt; verum, qua sunt impudentia, potentiores etiam et atrociores, quam tempus ferat, se præbent ; atque tristis quædam caligo cuncta occupavit et contexit, multo sane nona illa Ægyptiorum plaga 18, hoc est, alii alios videre potuimus. III. Atque, ut aliquid, quod majorem C commiserationem redoleat, dicam, eo scilicet, qui nos afflixit, tanquâm parente, fretus: Abraham nescivit nos, et Israel ignoravit nos: at tu Pater noster es : in te oculos conjicimus; præter te alium non novimus; nomen tuum invocamus. Propterea causam dicam, inquit Jeremias, cæterum judicia loquar ad te 20. Facti sumus ut a principio, cum non imperares nobis ", et oblitus es testamenti sancti tui, ac misericordias tuas nobis occlusisti. Propterea opprobrium facti sumus dilecto tuo; no3, inquam, Trinitatis adoratores, perfecti perfectæ divinitatis clientes et supplices; nec eo audaciæ prorumpentes, ut quidquam eorum, quæ supra nos sunt, ad nos detrahamus et dejiciamus; nec ita superbi et arrogantes, ut, quod impiæ linguæ ac Thess. "Hebr. x 38. Exod. x, 21. fiducia loqui. » Coisl. 2, Or. 2, etc. Nicetas exponit, absconderetur. » In ed., quod vertit Bill. : « regeretur. » Gabr., Comb. Sic etiam videtur legisse Nicetas. Deest in ed. pastores. D palpabilibus tenebris, gravior, præ qua pene nec Isa. Lx111, 16. Jerem. x11, 1. º¹ Isa. LxIII, 19. quasi in vastitate dispersi paste- res. > Gregorius hæreticorum impudentiam ad id audaciæ prorupisse, ut, ne quidem a pio imperatore Theo- dosio, comprimi possit. vius. » (27) Νεανιεύσασθαι. Οr. 2, παῤῥησιᾶσθαι, « cum (28) Ἀσύντακτον. Reg. ph, ἀσύνακτον. (20) Σκεπόμενor. . Contegeretur. Sic Reg. ph, (50) Διακλέπτον ἀγαπητικῶς. Sic unus Colb., (31) Προφῆται. In sacro textu Ezech. xxxiv, 12, (52) Παραδεδομένου. Sic plures codd. In ed., (33) Εθρηνήσαμεν. Sic Or. 2 et Comb. In ed., (34) ῾Ως ἐν ἐρημίᾳ ποιμένος. Οr. 2, ὡς ἐν ἔρησ (55) 'Αναισχυντοῦντες. Hic significare videtur (36) 'Εδυνήθημεν. Tres Colb. et Comb., ηδυνή (37) Συμπαθέστερον. Par., συντομώτερον, « bre- (58) Τὰ ἐλέη. In nonnullis, τὸ ἔλεος. (39) Κατάγειν. In quibusdam, καταγαγεῖν. (40) "Αλλάς. In nopulis, πολλάς, « multa. »

μάρτυρες, καὶ καυχήσεως στέφανος, ἵνα τολμήσω καγώ τι τῶν τοῦ Ἀποστόλου νεανιεύσασθαι (27). Τοῦτο τὸ ποίμνιον ἦν, ὅτε μικρόν τε καὶ ἀτελὲς ἦν, ὅσον ἐπὶ τοῖς ὁρωμένοις, καὶ οὐδὲ ποίμνιον, ἀλλὰ ποίμνης τι μικρὸν ἴχνος, ἢ λείψανον, ἀσύντακτον (28), καὶ ἀνεπίσκοπον, καὶ ἀόριστον, μήτε νομὴν ἐλευθέ ραν ἔχον, μήτε μάνδρα περιεχόμενον, πλανώμενον ἐν ὄρεσι, καὶ σπηλαίοις καὶ ταῖς ὁπαῖς τῆς γῆς, ἄλλο ἀλλαχοῦ διεσπαρμένον τε καὶ διερριμμένον, ὡς ἕκαστον ἔτυχε σκεπόμενον (29), ή νεμόμενον, καὶ διακλέπτον ἀγαπητικῶς (30) τὴν ἑαυτοῦ σωτηρίαν· οἷον ἐκεῖνο τὸ ποίμνιον, ὁ λέοντες ἐξῶσαν, ἢ ζάλη διέλυσεν, ἢ σκοτόμαινα διεσκέδασεν· ὁ θρηνοῦσι μὲν προφῆται (34), τοῖς τοῦ Ἰσραὴλ ἀπεικάζοντες τά- θεσι, παραδεδομένου (32) τοῖς ἔθνεσιν· ἐθρηνήσα- μεν (33) δὲ καὶ ἡμεῖς, ἐφ᾽ ὅσον θρήνων ἐπράττομεν ἄξια. Τῷ ὄντι γὰρ καὶ ἡμεῖς ἐξώσθημεν καὶ ἀπεργί φημεν, καὶ ἐπὶ πᾶν ὅρος καὶ βουνὸν διεσπάρημεν, ὡς ἐν ἐρημίᾳ ποιμένος (34)· καὶ πονηρός τις χειμών κατέσχε τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ δεινοὶ θῆρες ἐπιπε πτώκασιν, οἱ μηδὲ νῦν μετὰ τὴν αἰθρίαν ἡμῶν φειδό μενοι· ἀλλ᾽ ἀναισχυντοῦντες (35) εἶναι, καὶ τοῦ και ροῦ δυνατώτεροι· καὶ σκυθρωπή τις σκοτόμαινα ἐπέλαβε πάντα καὶ συνεκάλυψε, πολὺ τῆς ἐνάτης τῶν Αἰγυπτίων πληγῆς βαρυτέρα, τοῦ ψηλαφητοῦ λέγω σκότους, ὑφ' οὗ μικροῦ δεῖν μηδὲ ἀλλήλους ἰδεῖν ἐδυ νήθημεν (36). Β Η 19. κρυπτόμενον, • σκοπούμενον, ἀγαπητικῶς ποιμένες, ο παραδεχομένου. ἐθρηνεύσαμεν. Γ. Καὶ, ἵν' εἴπω τι συμπαθέστερον (37), ὡς πατρὶ τῷ παραδεδωκότι θαῤῥήσας· Ἀβραὰμ οὐκ ἔγνω ἡμᾶς, καὶ ᾿Ισραὴλ οὐκ ἐπέγνω ἡμᾶς· ἀλλὰ σὺ Πατὴρ ἡμῶν εἶ· καὶ πρὸς σὲ βλέπομεν· ἐκτὸς σου ἄλλον οὐκ οἴδαμεν· τὸ ὄνομά σου ὀνομάζομεν. Διὰ τοῦτο ἀπολογήσομαι, πλὴν κρίματα λαλήσω πρὸς σέ, φησὶν Ἱερεμίας, εγενόμεθα ὡς τὸ ἀπ' ἀρχῆς, ὅτε οὐκ ἦρξας ἡμῶν, καὶ ἐπελάθου διαθήκης ἁγίας σου, καὶ ἀπέκλεισας ἀφ' ἡμῶν τὰ ἐλέη (38) σου. Διὰ τοῦτο ἐγενήθημεν ὄνειδος τῷ ἀγαπητῷ σου, οἱ τῆς Τριάδος προσκυνηταί, οἱ τέλειοι τῆς τελείας θεότη τος πρόσφυγες· καὶ μὴ τολμῶντές τι τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς. εἰς ἡμᾶς κατάγειν (39)· μηδὲ τοσοῦτον ἐπαίρεσθαι κατὰ τὰς ἀθέους γλώσσας καὶ θεομάχους, ὥστε τὴν δεσποτείαν ποιεῖν ὁμόδουλον· ἀλλὰ παρεδόθημεν δη- λαδὴ διὰ τὰς ἄλλας (40) ἁμαρτίας ἡμῶν, καὶ τὸ μὴ μία ποιμένες, ο θημεν. S. GREGORII THEOLOGI apud quos hac habetur oratio. Vos enim mihi estis A defensio, et testes, et gloriæ corona '', ut ego quo- que ex Apostoli verbis aliquid audacter usurpem. Ilic grex exiguus quondam erat et imperfectus, quantum quidem oculorum sensu judicari poterat, ac ne grex quidem, sed parvum quoddam et tenue gregis vestigium, aut reliquiæ, incompositus, pastore carens, nullis terminis inclusus, nec pascui liberi jus habens, nec caula cinctus, oberrans in monti- bus, in speluncis et cavernis terra '', huc illuc di- spersus atque disjectus, eoque redactus, ut, qua quamque ovem sors tulisset,-contegeretur ac pabu- laretur, praeclareque 'secum agi duceret, si salu- tem suam subriperet; non secus videlicet ac grex ille, quem leones expulerunt, aut tempestas dissol- vil, aut caligo dissipavit; quem et prophetæ lu- gent, populi Israelitici gentibus traditi calamitatem adumbrantes ; et nos etiam luximus, quandiu lu- ctuoso statu res nostræ fuerunt. Nam ipsi quoque revera expulsi et projecti fuimus, atque in montes omnes et colles ob pastoris inopiam dispersi ; .: dira quædam tempestas Ecclesiam invasit, et hor- rendæ belluæ in nos impetum fecerunt, quæ ne nune quidem, reddita serenitate, nobis parcunt; verum, qua sunt impudentia, potentiores etiam et atrociores, quam tempus ferat, se præbent ; atque tristis quædam caligo cuncta occupavit et contexit, multo sane nona illa Ægyptiorum plaga 18, hoc est, alii alios videre potuimus. III. Atque, ut aliquid, quod majorem C commiserationem redoleat, dicam, eo scilicet, qui nos afflixit, tanquâm parente, fretus: Abraham nescivit nos, et Israel ignoravit nos: at tu Pater noster es : in te oculos conjicimus; præter te alium non novimus; nomen tuum invocamus. Propterea causam dicam, inquit Jeremias, cæterum judicia loquar ad te 20. Facti sumus ut a principio, cum non imperares nobis ", et oblitus es testamenti sancti tui, ac misericordias tuas nobis occlusisti. Propterea opprobrium facti sumus dilecto tuo; no3, inquam, Trinitatis adoratores, perfecti perfectæ divinitatis clientes et supplices; nec eo audaciæ prorumpentes, ut quidquam eorum, quæ supra nos sunt, ad nos detrahamus et dejiciamus; nec ita superbi et arrogantes, ut, quod impiæ linguæ ac Thess. "Hebr. x 38. Exod. x, 21. fiducia loqui. » Coisl. 2, Or. 2, etc. Nicetas exponit, absconderetur. » In ed., quod vertit Bill. : « regeretur. » Gabr., Comb. Sic etiam videtur legisse Nicetas. Deest in ed. pastores. D palpabilibus tenebris, gravior, præ qua pene nec Isa. Lx111, 16. Jerem. x11, 1. º¹ Isa. LxIII, 19. quasi in vastitate dispersi paste- res. > Gregorius hæreticorum impudentiam ad id audaciæ prorupisse, ut, ne quidem a pio imperatore Theo- dosio, comprimi possit. vius. » (27) Νεανιεύσασθαι. Οr. 2, παῤῥησιᾶσθαι, « cum (28) Ἀσύντακτον. Reg. ph, ἀσύνακτον. (20) Σκεπόμενor. . Contegeretur. Sic Reg. ph, (50) Διακλέπτον ἀγαπητικῶς. Sic unus Colb., (31) Προφῆται. In sacro textu Ezech. xxxiv, 12, (52) Παραδεδομένου. Sic plures codd. In ed., (33) Εθρηνήσαμεν. Sic Or. 2 et Comb. In ed., (34) ῾Ως ἐν ἐρημίᾳ ποιμένος. Οr. 2, ὡς ἐν ἔρησ (55) 'Αναισχυντοῦντες. Hic significare videtur (36) 'Εδυνήθημεν. Tres Colb. et Comb., ηδυνή (37) Συμπαθέστερον. Par., συντομώτερον, « bre- (58) Τὰ ἐλέη. In nonnullis, τὸ ἔλεος. (39) Κατάγειν. In quibusdam, καταγαγεῖν. (40) "Αλλάς. In nopulis, πολλάς, « multa. »

ἀξίως τῶν ἐντολῶν σου ἀναστραφῆναι· ἀλλ᾽ ὀπίσω τῆς διανοίας ἡμῶν τῆς πονηράς (41) πορευθῆναι. Διὰ τί γὰρ ἕτερον ἀνδράσιν ἀδικωτάτοις καὶ πονη- ροτάτοις παρὰ πάντας τοὺς κατοικοῦντας τὴν γῆν; Ὁ πρῶτος (42) Ναβουχοδονόσορ ἐξέθλιψεν ἡμᾶς, ὁ μετὰ Χριστὸν κατὰ Χριστοῦ μανεὶς, καὶ διὰ τοῦτο μισήσας Χριστὸν, ὅτι δι᾽ αὐτοῦ σέσωστο· καὶ τῶν ἱερῶν βίβλων τὰς ἀθέους θυσίας ἀντιλαβών. Κατ- έφαγέ με, ἐμερίσατό (43) με, ἐκάλυψέ με σκότος λεπτὸν, ἵνα μὴ ἀποστῶ, μηδὲ θρηνῶν, τῆς Γραφῆς. Εἰ μὴ ὅτι Κύριος ἐβοήθησέ μοι, καὶ χερσὶν ἀνό μων δικαίως αὐτὸν παρέδωκεν (44), ἐκτοπίσας εἰς Πέρσας, (οἷα τὰ τοῦ Θεοῦ (45) κρίματα!) καὶ ὑπὲρ αἱμάτων ἀνοσίων αἷμα ἐχέθη δίκαιον, ἐνταῦθα μόνον οὐδὲ μακροθυμῆσαι ἀνασχομένης (46) τῆς δίκης, παραβραχὺ παρῴκησε τῷ ᾅδῃ ἡ ψυχή μου. Ο δεύτερος, οὐδὲν (47) ἐκείνου φιλανθρωπότερος, ὅτι μὴ καὶ βαρύτερος, ὅσῳ τοῦ (48) Χριστοῦ φέρων ὄνομα, ψευδόχριστος ἦν, καὶ Χριστιανοῖς βάρος ὁμοῦ τε καὶ όνειδος (49), οἷς καὶ τὸ ποιεῖν ἄθεον, καὶ τὸ πάσχειν ἄδοξον· τῷ μηδὲ ἀδικεῖσθαι δοκεῖν, μηδὲ τὸ μεγαλο- πρεπές όνομα τῷ πάσχειν προσεῖναι (50) την μαρτυ ρίαν· ἀλλὰ κἀνταῦθα κλέπτεσθαι τὴν ἀλήθειαν, πά σχοντας ὡς Χριστιανούς, ὡς ἀσεβεῖς κολάζεσθαι. Οίμοι, ὅτι ἐπλουτήσαμεν ἐν τοῖς κακοῖς, ὅτι πῦρ κατέφαγε τὰ ὡραῖα τῆς οἰκουμένης. Τὰ κατά λοιπα τῆς κάμπης κατέφαγεν ἡ ἀκρὶς, καὶ τὰ κατάλοιπα τῆς ἀκρίδος κατέφαγεν ἡ ἐρυσίβη· εἶτα ὁ βροῦχος, εἶτα οὐκ οἶδ' ὅ τι πρὸς τούτοις, καὶ (51) ἄλλο ἐπ' ἄλλῳ κακῷ φυόμενον. Τί ἄν τις ἐκτραγῳδοίη πάντα τὰ τοῦ καιροῦ κακὰ, καὶ τὴν τότε κατασχοῦσαν ἡμᾶς, εἴτε είσπραξιν χρή λέγειν, είτε δοκιμασίαν καὶ πύρωσιν; Πλὴν ὅτι διήλθομεν διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος, καὶ προήλθομεν εἰς ἀναψυχὴν εὐδοκίᾳ τοῦ σώζοντος Θεοῦ. . Δ'. Αλλ' μοι λέγειν (52) ἀπ' ἀρχῆς ὁ λόγος ὥρα μητο· τοῦτο τὸ γεώργιον ἦν, ὅτε μικρόν τε καὶ πενι- χρὸν ἦν, καὶ (53) οὐχ ὅπως Θεοῦ, τοῦ τὸν κόσμον ὅλον γεωργήσαντός τε καὶ γεωργοῦντος τοῖς καλοῖς τῆς εὐσεβείας σπέρμασί τε καὶ δόγμασιν, ἀλλ' οὐδὲ πένητος ἑνὸς τῶν ἐνδεῶν καὶ μετρίων, ὥς γε ἐδόκει· ἀλλ' οὐδὲ (54) γεώργιον ὅλως, οὐδὲ ἀποθηκῶν, οὐδὲ ἅλω τυχόν, οὐδὲ δρεπάνης ἄξιον· οὐδὲ θημών (55), οὐδὲ δράγματα, ἢ δράγματα μικρά τε καὶ ἄωρα, καὶ οἷα τὰ ἐκ δωμάτων, μήτε χεῖρα πληροῦντα τοῦ του Χρ. όνειδος. τῷ πάσχειν μὴ λέγειν. λά ! ORATIO XLII. SUPREMUM VALE. B A Deitatis hostes faciunt, dominium in servilem or- dinem nobiscum redigamus; sed scilicet propter alia scelera nostra, et quia non, ut mandatis tuis dignum erat, vitæ nostræ rationes instituimus; verum post pravam nostram mentem et cogitatio- nem ambulavimus. Quanam enim alia causa pro- ferri potest, cur hominibus iniquissimis, atque om nium, quos terra fert, sceleratissimis dediti sumus? Primus Nabuchodonosor nos obtrivit, ille, inquam, gui post Christum adversus Christum furore flagra- vit, atque ob eam causam Christum invisun ha- buit, quia per eum salutem consecutus fuerat; ac sacros libros eum impiis sacrificlis commutavit. Devoravit me, in partes distraxit me : contexerunt me tenebræ tenues "³, ut, ne lugens quidem, a ver- bis Scripturæ recedam. Nisi quia Dominus adjuvit me, atque ipsum (qualia Dei judicia!) in Persi- ·dem ejectum, iniquorum manibus, ut merebatur, tradidisset, imo sceleratus cruor in ultionem inno- xii sanguinis juste effusns ſuisset (hic solum justitia quidem longanimitate uti non sustinuit), propemo- dum habitasset in inferno anima mea ". Secundus nihilo humanior illo fuit, imo eo etiam acerbior, quod Christi nomen ferens, pseudochristus erat, Christianisque onus simul et dedecus, quibus et facere impium, et pati inglorium erat; quod ne in- juriam quidem accipere viderentur, nec illustre martyrii nomen cruciatibus accederet; verum hic quoque fucus veritati fieret, nt qui tanquam Chri- stiani patiebantur, tanquam impii cruciatu affice- rentur. Heu me! quia in malis divites et co- piosi exstitimus, quia ignis speciosa terra comedil 3. Residuum erucæ comedii locusta, et residuum lo- custre comedit rubigo 36; tum bruchus, ac postea nescio quod aliud atque aliud maluın subinde ex- oriens. Quid autem omnia illius temporis mala tragica oratione prosequi attinet, eamque, quæ tum nos invasit, sive pœnam dicere convenit, sive explorationem ac purgationem? Cæterum transivimus per ignem et aquam ", ac benigna Salvatoris voluntate in refrigerium prodiimus. IV. Enimvero, ut eo se, unde digressa est, ora- tio referat: hæc seges parva quondam et inops erat, ac non modo Deo, qui pulchris pietatis seminibus et doctrinis totum orbem terrarum excoluit, atque excolit, sed ne paupere quidem, ac tenui homun- culo digna,' ut quidem videbatur: imo nec seges omnino, nec horreis, nec area fortasse, nec falce digna : nec etiam acervi, nec manipuli, aut certe parvi et immaturi, et quales sunt teclorum, nec D messoris manum implentes, nec eorum, qui per- *** ibid. 4. Psa. C Jer. LI, 34. Psal. Liv, 6. s Psal. xc, 17. LXV, 12. in ed. ss ibid. ** Joel 1, 19. Sic Reg. bm, aliique plures. In ed., bm, ph, Par. et Gabr. Deest in ed. in ed. (14) Πονηρᾶς. Deest in Or. 2. (42) Ο πρώτος. Julianum imperatorem intelligit. (43) Εμερίσατο. In quibusdam, ἐμέρισε. (44) Παρέδωκεν. Oι 2, παραδέδωκεν. (45) Τὰ τοῦ Θεοῦ. Sic quinque Regg. Deest (46) Ανασχομένης. In aliis, ανεχομένης. (47) Οὐδέν. Sic plures codd. In ed., οὐδέ. (48) ῞Οσῳ τοῦ. Reg. bm et tres Colb., ὅσῳ τό (49) Χριστιανοῖς βάρος ὁμοῦ τε καὶ ὄνειδος. (50) "Ονομα τῷ πάσχειν προσεῖναι. Sic Regg. (51) Kal. Rejicit Combelisius. (52) "Ο μοι λέγειν. Sic plerique codd. In ed., (53) Kal. Deest in nonnullis. (54) 'Αλλ' οὐδέ. Sic plerique codd. Deest άλο (55) Θημών. Reg.bm, θεμονιών.

ἀξίως τῶν ἐντολῶν σου ἀναστραφῆναι· ἀλλ᾽ ὀπίσω τῆς διανοίας ἡμῶν τῆς πονηράς (41) πορευθῆναι. Διὰ τί γὰρ ἕτερον ἀνδράσιν ἀδικωτάτοις καὶ πονη- ροτάτοις παρὰ πάντας τοὺς κατοικοῦντας τὴν γῆν; Ὁ πρῶτος (42) Ναβουχοδονόσορ ἐξέθλιψεν ἡμᾶς, ὁ μετὰ Χριστὸν κατὰ Χριστοῦ μανεὶς, καὶ διὰ τοῦτο μισήσας Χριστὸν, ὅτι δι᾽ αὐτοῦ σέσωστο· καὶ τῶν ἱερῶν βίβλων τὰς ἀθέους θυσίας ἀντιλαβών. Κατ- έφαγέ με, ἐμερίσατό (43) με, ἐκάλυψέ με σκότος λεπτὸν, ἵνα μὴ ἀποστῶ, μηδὲ θρηνῶν, τῆς Γραφῆς. Εἰ μὴ ὅτι Κύριος ἐβοήθησέ μοι, καὶ χερσὶν ἀνό μων δικαίως αὐτὸν παρέδωκεν (44), ἐκτοπίσας εἰς Πέρσας, (οἷα τὰ τοῦ Θεοῦ (45) κρίματα!) καὶ ὑπὲρ αἱμάτων ἀνοσίων αἷμα ἐχέθη δίκαιον, ἐνταῦθα μόνον οὐδὲ μακροθυμῆσαι ἀνασχομένης (46) τῆς δίκης, παραβραχὺ παρῴκησε τῷ ᾅδῃ ἡ ψυχή μου. Ο δεύτερος, οὐδὲν (47) ἐκείνου φιλανθρωπότερος, ὅτι μὴ καὶ βαρύτερος, ὅσῳ τοῦ (48) Χριστοῦ φέρων ὄνομα, ψευδόχριστος ἦν, καὶ Χριστιανοῖς βάρος ὁμοῦ τε καὶ όνειδος (49), οἷς καὶ τὸ ποιεῖν ἄθεον, καὶ τὸ πάσχειν ἄδοξον· τῷ μηδὲ ἀδικεῖσθαι δοκεῖν, μηδὲ τὸ μεγαλο- πρεπές όνομα τῷ πάσχειν προσεῖναι (50) την μαρτυ ρίαν· ἀλλὰ κἀνταῦθα κλέπτεσθαι τὴν ἀλήθειαν, πά σχοντας ὡς Χριστιανούς, ὡς ἀσεβεῖς κολάζεσθαι. Οίμοι, ὅτι ἐπλουτήσαμεν ἐν τοῖς κακοῖς, ὅτι πῦρ κατέφαγε τὰ ὡραῖα τῆς οἰκουμένης. Τὰ κατά λοιπα τῆς κάμπης κατέφαγεν ἡ ἀκρὶς, καὶ τὰ κατάλοιπα τῆς ἀκρίδος κατέφαγεν ἡ ἐρυσίβη· εἶτα ὁ βροῦχος, εἶτα οὐκ οἶδ' ὅ τι πρὸς τούτοις, καὶ (51) ἄλλο ἐπ' ἄλλῳ κακῷ φυόμενον. Τί ἄν τις ἐκτραγῳδοίη πάντα τὰ τοῦ καιροῦ κακὰ, καὶ τὴν τότε κατασχοῦσαν ἡμᾶς, εἴτε είσπραξιν χρή λέγειν, είτε δοκιμασίαν καὶ πύρωσιν; Πλὴν ὅτι διήλθομεν διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος, καὶ προήλθομεν εἰς ἀναψυχὴν εὐδοκίᾳ τοῦ σώζοντος Θεοῦ. . Δ'. Αλλ' μοι λέγειν (52) ἀπ' ἀρχῆς ὁ λόγος ὥρα μητο· τοῦτο τὸ γεώργιον ἦν, ὅτε μικρόν τε καὶ πενι- χρὸν ἦν, καὶ (53) οὐχ ὅπως Θεοῦ, τοῦ τὸν κόσμον ὅλον γεωργήσαντός τε καὶ γεωργοῦντος τοῖς καλοῖς τῆς εὐσεβείας σπέρμασί τε καὶ δόγμασιν, ἀλλ' οὐδὲ πένητος ἑνὸς τῶν ἐνδεῶν καὶ μετρίων, ὥς γε ἐδόκει· ἀλλ' οὐδὲ (54) γεώργιον ὅλως, οὐδὲ ἀποθηκῶν, οὐδὲ ἅλω τυχόν, οὐδὲ δρεπάνης ἄξιον· οὐδὲ θημών (55), οὐδὲ δράγματα, ἢ δράγματα μικρά τε καὶ ἄωρα, καὶ οἷα τὰ ἐκ δωμάτων, μήτε χεῖρα πληροῦντα τοῦ του Χρ. όνειδος. τῷ πάσχειν μὴ λέγειν. λά ! ORATIO XLII. SUPREMUM VALE. B A Deitatis hostes faciunt, dominium in servilem or- dinem nobiscum redigamus; sed scilicet propter alia scelera nostra, et quia non, ut mandatis tuis dignum erat, vitæ nostræ rationes instituimus; verum post pravam nostram mentem et cogitatio- nem ambulavimus. Quanam enim alia causa pro- ferri potest, cur hominibus iniquissimis, atque om nium, quos terra fert, sceleratissimis dediti sumus? Primus Nabuchodonosor nos obtrivit, ille, inquam, gui post Christum adversus Christum furore flagra- vit, atque ob eam causam Christum invisun ha- buit, quia per eum salutem consecutus fuerat; ac sacros libros eum impiis sacrificlis commutavit. Devoravit me, in partes distraxit me : contexerunt me tenebræ tenues "³, ut, ne lugens quidem, a ver- bis Scripturæ recedam. Nisi quia Dominus adjuvit me, atque ipsum (qualia Dei judicia!) in Persi- ·dem ejectum, iniquorum manibus, ut merebatur, tradidisset, imo sceleratus cruor in ultionem inno- xii sanguinis juste effusns ſuisset (hic solum justitia quidem longanimitate uti non sustinuit), propemo- dum habitasset in inferno anima mea ". Secundus nihilo humanior illo fuit, imo eo etiam acerbior, quod Christi nomen ferens, pseudochristus erat, Christianisque onus simul et dedecus, quibus et facere impium, et pati inglorium erat; quod ne in- juriam quidem accipere viderentur, nec illustre martyrii nomen cruciatibus accederet; verum hic quoque fucus veritati fieret, nt qui tanquam Chri- stiani patiebantur, tanquam impii cruciatu affice- rentur. Heu me! quia in malis divites et co- piosi exstitimus, quia ignis speciosa terra comedil 3. Residuum erucæ comedii locusta, et residuum lo- custre comedit rubigo 36; tum bruchus, ac postea nescio quod aliud atque aliud maluın subinde ex- oriens. Quid autem omnia illius temporis mala tragica oratione prosequi attinet, eamque, quæ tum nos invasit, sive pœnam dicere convenit, sive explorationem ac purgationem? Cæterum transivimus per ignem et aquam ", ac benigna Salvatoris voluntate in refrigerium prodiimus. IV. Enimvero, ut eo se, unde digressa est, ora- tio referat: hæc seges parva quondam et inops erat, ac non modo Deo, qui pulchris pietatis seminibus et doctrinis totum orbem terrarum excoluit, atque excolit, sed ne paupere quidem, ac tenui homun- culo digna,' ut quidem videbatur: imo nec seges omnino, nec horreis, nec area fortasse, nec falce digna : nec etiam acervi, nec manipuli, aut certe parvi et immaturi, et quales sunt teclorum, nec D messoris manum implentes, nec eorum, qui per- *** ibid. 4. Psa. C Jer. LI, 34. Psal. Liv, 6. s Psal. xc, 17. LXV, 12. in ed. ss ibid. ** Joel 1, 19. Sic Reg. bm, aliique plures. In ed., bm, ph, Par. et Gabr. Deest in ed. in ed. (14) Πονηρᾶς. Deest in Or. 2. (42) Ο πρώτος. Julianum imperatorem intelligit. (43) Εμερίσατο. In quibusdam, ἐμέρισε. (44) Παρέδωκεν. Oι 2, παραδέδωκεν. (45) Τὰ τοῦ Θεοῦ. Sic quinque Regg. Deest (46) Ανασχομένης. In aliis, ανεχομένης. (47) Οὐδέν. Sic plures codd. In ed., οὐδέ. (48) ῞Οσῳ τοῦ. Reg. bm et tres Colb., ὅσῳ τό (49) Χριστιανοῖς βάρος ὁμοῦ τε καὶ ὄνειδος. (50) "Ονομα τῷ πάσχειν προσεῖναι. Sic Regg. (51) Kal. Rejicit Combelisius. (52) "Ο μοι λέγειν. Sic plerique codd. In ed., (53) Kal. Deest in nonnullis. (54) 'Αλλ' οὐδέ. Sic plerique codd. Deest άλο (55) Θημών. Reg.bm, θεμονιών.

καλούμενα. Τοιοῦτον ἡμῶν τὸ γεώργιον, τοσοῦτον τὸ θέρος· μέγα μέν, καὶ εὔσταχυ, καὶ πιον τῷ θεωρητῇ τῶν κρυπτῶν, καὶ τοιούτου γεωργοῦ πρέπον εἶναι, πληθύνουσι κοιλάδες ψυχῶν καλῶς τῷ λόγῳ γεωρ- γουμένων (57)· οὐ μὴν γνωριζόμενον τοῖς πολλοῖς, οὐδὲ εἰς ἓν συναγόμενον, ἀλλὰ κατὰ μικρὸν συλλεγό- μενον, ὡς καλάμη (58) ἐν ἀμητῷ, καὶ ὡς ἐπιφυλλὶς ἐν τρυγητῷ, μὴ ὑπάρχοντος βότρυος. Προσθήσεις μοι δοκῶ κἀκεῖνα, καὶ λίαν κατὰ καιρὸν, ὡς συν κῆν (59) ἐν ἐρήμῳ εὗρον τὸν Ἰσραὴλ, καὶ ὡς φάγα μίαν (60) ἢ δευτέραν ὥριμον ἐν ἀώρῳ τῷ βότρυν, εὐλογίαν μὲν Κυρίου τετηρημένην, καὶ ἀπαρχὴν καθ ιερωμένην, πλὴν ὀλίγην ἔτι καὶ σπάνιον, καὶ οὐ πληροῦσαν στόμα ἔσθοντος (61)· καὶ ὡς σημαίαν ἐπὶ βουνοῦ, καὶ ὡς ἱστὸν ἐπ᾿ ὅρους, ἢ εἴ τι ἄλλο τῶν μοναδικῶν τε καὶ οὐ πλείοσι θεωρουμένων. Ταῦτα μὲν τὰ τῆς προτέρας πενίας καὶ κατηφείας. Α θερίζοντος (56), μητε τῶν παριόντων εὐλογιαν προ- Β δ Ε'. ᾿Αφ' οὗ δὲ ὁ πτωχίζων καὶ πλουτίζων Θεός, ὁ θανατῶν καὶ ζωογονῶν, ὁ ποιῶν πάντα καὶ μετα σκευάζων μόνῳ τῷ βούλεσθαι, ὁ ποιῶν ἐκ μὲν νυκτὸς ἡμέραν, ἐκ δὲ χειμῶνος ἔαρ, ἐκ δὲ ζάλης γαλήνην, ἐκ δὲ αὐχμῶν ἐπομβρίαν· καὶ τοῦτο δι᾿ ἑνὸς δικαίου πολλάκις εὐχὴν ἐπὶ πολὺ διωχθέντος· ὁ ἀναλαμβάνων πραεῖς εἰς ὕψος, καὶ ταπεινῶν ἁμαρτωλοὺς ἕως γῆς, ἐκεῖνο πρὸς αὐτὸν (62) εἶπεν· Ἰδὼν εἶδον τὴν κά κωσιν τοῦ Ἰσραήλ (63)· καὶ οὐ μὴ προσθῶσιν ἔτι τῷ πηλῷ καὶ τῇ πλινθείᾳ ταλαιπωρεῖν· καὶ εἰπὼν, ἐπεσκέψατο, καὶ ἐπισκεψάμενος ἔσωσε, καὶ ἐξήγαγε, τὸν λαὸν αὐτοῦ ἐν χειρὶ κραταιῷ (64), καὶ ἐν βρα- χίονι ὑψηλῷ ἐν χειρὶ Μωσῆ καὶ Ααρών (65) τῶν ἐκλεκτῶν αὐτοῦ. Τί γίνεται, καὶ τί θαυματουργεῖται; Α βίβλοι καὶ μνῆμαι φέρουσιν. Ἐκτὸς γὰρ τῶν κατὰ τὴν ὁδὸν θαυμασίων, καὶ τῆς μεγάλης εκείνης βομβήσεως, ἵν᾽ εἴπω τι συντομώτατον, Ἰωσὴφ εἰς Αἴγυπτον εἷς, καὶ μυριάδες ἑξήκοντα μετ' ὀλίγον (66) ἐξ Αἰγύπτου. Τί τούτου θαυμασιώτερον, ἢ μεῖζον τῆς τοῦ Θεοῦ μεγαλονοίας τεκμήριον, ὅταν ἐκ τῶν ἀπό ρων θέλῃ πόρον δοῦναι τοῖς πράγμασι; καὶ γῆ τῆς ἐπαγγελίας κληροδοτεῖται δι᾿ ἑνὸς μισηθέντος, καὶ ὁ πραθεὶς ἔθνη μεθίστησι, καὶ εἰς ἔθνος καθίσταται μέγα, καὶ ἡ μικρά παραφυὰς ἐκείνη, ἄμπελος εύ- κληματοῦσα γίνεται, καὶ τοσαύτη, ὡς ἐπεμβαίνειν μὲν ποταμοῖς, ἐκτείνεσθαι δὲ μέχρι θαλάσσης, ἐξ δρίων (67) εἰς ὅρια πλατυνομένην (68), καλύπτειν δὲ ζοντος. ἑαυτόν. Μος, εἶπεν. εἰπών. τὸν αἰνίττεται καὶ μέγαν Βασιλείου: πόν, ο ὡς σκοπὸν ἐν συχῇ πρώιμον· α ρώτα μίαν. Τα ν. 8: Ον τρόπον εὑρεθήσεται τῷ βότρυϊ· . δαγαμίαν. S. GREGORII THEOLOGI transeunt, benedictionem illicientes . Talis seges, taftilla nessis nostra erat; magna tamen, et spicis copiosa, et pinguis, apud eum, qui abscondita in- tuetur, et tali agricola digna habebatur illa, quam animarum valles multiplicant, cum recta doctrina excoluntur; quamvis nec in vulgus nota esset, nec in unum cogeretur, sed paulatim colligeretur, non secus ac stipula in messe, et racemulus in vinde- mla, cum nullus est botrus ". Quin illa quoque, et quidem admodum tempestive, mibi videor adjectu- rus, ut ficum præmaturam in deserto Israelem in- veni 3º, et ut unum aut alterum acinum in imma- turo botro maturum, Domini quidem benedictione servatum ", ac primitiis consecratum, adhuc ta- men parvum et rarum, nec os comedentis implen- tem : atque etiam, ut signiferum lignum in colle, et malum navis in monte ", aut si quid aliud est sin- gulare, nec multis conspicuum. Atque hæc quidem pristina nostra paupertas et mœstitia fuit. C V. Ex quo autem tempore Deus, qui pauperem facit et ditat, qui mortificat et vivificat ³ª, qui sola voluntate omnia facit atque immutat, qui ex nocte diem facit, ex hieme ver, ex tempestate tranquillitatem, ex siccitate pluviam "; idque plerunque unius justi, diuturna persecutione ve- xali precibus permotus; qui denique mansuetas in altum suscipit, ac peccatores usque ad terram hu- miliat, illud secum dixit: Videns vidi afflictionem Israelis s : nec luto, nec lateruni conficiendorum labore diutius opprimentur; ac locutus visitavit, et visitans salutem attulit, populumque suum eduxit in manu potenti et brachio excelso, in manu Moysis et Aaron electorum suorum 18. Quid fit, et quid mirum perpetratur? Ea nimirum, quæ memoriæ prodita, et litterarum monumentis commendata circunferuntur. Nam ut miracula in via edita, magnumque illum strepitum`taceam, ac rem uno verbo complectar; Joseph unus in Ægyptum prof- ciscitur ", ac sexcenta hominum millia non multo post ex Ægypto excedunt . Quid hoc admirabilius aut illustrius divinæ magnificentiæ argumentum, cum ex rebus perditis ac deploratis, iter secundis aperire voluerit? Promissionis terra per unum ho- minem odio habitum sorte distribuitur, atque is, qui venditus fuerat, gentes sedibus pellit, ipseque D in gentem magnam constituitur, ac parva illa pro- 6. LXXVI, 21. as Isa. Lxv, 8. ss Isa. XXX. 17. | Reg. 1, CXLVI, 6. Exod. 111, 7. Psal. cxxαν, 11; Psal. CXXVI, seqq. » Mich. vul, 1. Ose. IX, 10. ** Amos v, 8. at ill Reg. xvi, 45. Psal. "Gen. xxxvii, 28. Exod. XII, 57. reg. bm, anei. » ' Significat seipsum et magnum Basilium. . Non probamus scholiastæ sententiam. Id certe alienissimum est a ut scopum. » Ose. IX, : ut scopum in ficu temporaneum. » Gregorii mente. Quomodo invenietur aciuum in botro. In ed. conjunctim, montes. > ad (56) Τοῦ θερίζοντος. Sic codd. In Par. ed., θρί (57) Γεωργουμένων. In nonnullis, γεωργούμεναι. (58) Καλάμη. Reg. bm, καλάμην. (63) Τοῦ Ἰσραήλ. Οr. 2, τοῦ λαοῦ μου, « populi (64) Κραταιῷ. Coisl. 2 et Or. 2, κραταιά. (65) Εν χειρὶ Μωσῆ καὶ Ααρών. Schol. : Εαν- (59) Ως συκῆν. Tres Regg., Or. 2, etc., ὡς σκο- (60) Ράγα μίαν. Sic plerique codd. Reg. Lin, (61) Ἔσθοντος. In nonnullis, έσθίοντος. (62) Αὐτόν. Duo Regg., quatuor Colb. et Or. 2, (66) Μετ' ὀλίγον. Reg. bin, μετά μικρόν. (68) Πλατυνομένην. Tres Regg., πλατυνομένη.

καλούμενα. Τοιοῦτον ἡμῶν τὸ γεώργιον, τοσοῦτον τὸ θέρος· μέγα μέν, καὶ εὔσταχυ, καὶ πιον τῷ θεωρητῇ τῶν κρυπτῶν, καὶ τοιούτου γεωργοῦ πρέπον εἶναι, πληθύνουσι κοιλάδες ψυχῶν καλῶς τῷ λόγῳ γεωρ- γουμένων (57)· οὐ μὴν γνωριζόμενον τοῖς πολλοῖς, οὐδὲ εἰς ἓν συναγόμενον, ἀλλὰ κατὰ μικρὸν συλλεγό- μενον, ὡς καλάμη (58) ἐν ἀμητῷ, καὶ ὡς ἐπιφυλλὶς ἐν τρυγητῷ, μὴ ὑπάρχοντος βότρυος. Προσθήσεις μοι δοκῶ κἀκεῖνα, καὶ λίαν κατὰ καιρὸν, ὡς συν κῆν (59) ἐν ἐρήμῳ εὗρον τὸν Ἰσραὴλ, καὶ ὡς φάγα μίαν (60) ἢ δευτέραν ὥριμον ἐν ἀώρῳ τῷ βότρυν, εὐλογίαν μὲν Κυρίου τετηρημένην, καὶ ἀπαρχὴν καθ ιερωμένην, πλὴν ὀλίγην ἔτι καὶ σπάνιον, καὶ οὐ πληροῦσαν στόμα ἔσθοντος (61)· καὶ ὡς σημαίαν ἐπὶ βουνοῦ, καὶ ὡς ἱστὸν ἐπ᾿ ὅρους, ἢ εἴ τι ἄλλο τῶν μοναδικῶν τε καὶ οὐ πλείοσι θεωρουμένων. Ταῦτα μὲν τὰ τῆς προτέρας πενίας καὶ κατηφείας. Α θερίζοντος (56), μητε τῶν παριόντων εὐλογιαν προ- Β δ Ε'. ᾿Αφ' οὗ δὲ ὁ πτωχίζων καὶ πλουτίζων Θεός, ὁ θανατῶν καὶ ζωογονῶν, ὁ ποιῶν πάντα καὶ μετα σκευάζων μόνῳ τῷ βούλεσθαι, ὁ ποιῶν ἐκ μὲν νυκτὸς ἡμέραν, ἐκ δὲ χειμῶνος ἔαρ, ἐκ δὲ ζάλης γαλήνην, ἐκ δὲ αὐχμῶν ἐπομβρίαν· καὶ τοῦτο δι᾿ ἑνὸς δικαίου πολλάκις εὐχὴν ἐπὶ πολὺ διωχθέντος· ὁ ἀναλαμβάνων πραεῖς εἰς ὕψος, καὶ ταπεινῶν ἁμαρτωλοὺς ἕως γῆς, ἐκεῖνο πρὸς αὐτὸν (62) εἶπεν· Ἰδὼν εἶδον τὴν κά κωσιν τοῦ Ἰσραήλ (63)· καὶ οὐ μὴ προσθῶσιν ἔτι τῷ πηλῷ καὶ τῇ πλινθείᾳ ταλαιπωρεῖν· καὶ εἰπὼν, ἐπεσκέψατο, καὶ ἐπισκεψάμενος ἔσωσε, καὶ ἐξήγαγε, τὸν λαὸν αὐτοῦ ἐν χειρὶ κραταιῷ (64), καὶ ἐν βρα- χίονι ὑψηλῷ ἐν χειρὶ Μωσῆ καὶ Ααρών (65) τῶν ἐκλεκτῶν αὐτοῦ. Τί γίνεται, καὶ τί θαυματουργεῖται; Α βίβλοι καὶ μνῆμαι φέρουσιν. Ἐκτὸς γὰρ τῶν κατὰ τὴν ὁδὸν θαυμασίων, καὶ τῆς μεγάλης εκείνης βομβήσεως, ἵν᾽ εἴπω τι συντομώτατον, Ἰωσὴφ εἰς Αἴγυπτον εἷς, καὶ μυριάδες ἑξήκοντα μετ' ὀλίγον (66) ἐξ Αἰγύπτου. Τί τούτου θαυμασιώτερον, ἢ μεῖζον τῆς τοῦ Θεοῦ μεγαλονοίας τεκμήριον, ὅταν ἐκ τῶν ἀπό ρων θέλῃ πόρον δοῦναι τοῖς πράγμασι; καὶ γῆ τῆς ἐπαγγελίας κληροδοτεῖται δι᾿ ἑνὸς μισηθέντος, καὶ ὁ πραθεὶς ἔθνη μεθίστησι, καὶ εἰς ἔθνος καθίσταται μέγα, καὶ ἡ μικρά παραφυὰς ἐκείνη, ἄμπελος εύ- κληματοῦσα γίνεται, καὶ τοσαύτη, ὡς ἐπεμβαίνειν μὲν ποταμοῖς, ἐκτείνεσθαι δὲ μέχρι θαλάσσης, ἐξ δρίων (67) εἰς ὅρια πλατυνομένην (68), καλύπτειν δὲ ζοντος. ἑαυτόν. Μος, εἶπεν. εἰπών. τὸν αἰνίττεται καὶ μέγαν Βασιλείου: πόν, ο ὡς σκοπὸν ἐν συχῇ πρώιμον· α ρώτα μίαν. Τα ν. 8: Ον τρόπον εὑρεθήσεται τῷ βότρυϊ· . δαγαμίαν. S. GREGORII THEOLOGI transeunt, benedictionem illicientes . Talis seges, taftilla nessis nostra erat; magna tamen, et spicis copiosa, et pinguis, apud eum, qui abscondita in- tuetur, et tali agricola digna habebatur illa, quam animarum valles multiplicant, cum recta doctrina excoluntur; quamvis nec in vulgus nota esset, nec in unum cogeretur, sed paulatim colligeretur, non secus ac stipula in messe, et racemulus in vinde- mla, cum nullus est botrus ". Quin illa quoque, et quidem admodum tempestive, mibi videor adjectu- rus, ut ficum præmaturam in deserto Israelem in- veni 3º, et ut unum aut alterum acinum in imma- turo botro maturum, Domini quidem benedictione servatum ", ac primitiis consecratum, adhuc ta- men parvum et rarum, nec os comedentis implen- tem : atque etiam, ut signiferum lignum in colle, et malum navis in monte ", aut si quid aliud est sin- gulare, nec multis conspicuum. Atque hæc quidem pristina nostra paupertas et mœstitia fuit. C V. Ex quo autem tempore Deus, qui pauperem facit et ditat, qui mortificat et vivificat ³ª, qui sola voluntate omnia facit atque immutat, qui ex nocte diem facit, ex hieme ver, ex tempestate tranquillitatem, ex siccitate pluviam "; idque plerunque unius justi, diuturna persecutione ve- xali precibus permotus; qui denique mansuetas in altum suscipit, ac peccatores usque ad terram hu- miliat, illud secum dixit: Videns vidi afflictionem Israelis s : nec luto, nec lateruni conficiendorum labore diutius opprimentur; ac locutus visitavit, et visitans salutem attulit, populumque suum eduxit in manu potenti et brachio excelso, in manu Moysis et Aaron electorum suorum 18. Quid fit, et quid mirum perpetratur? Ea nimirum, quæ memoriæ prodita, et litterarum monumentis commendata circunferuntur. Nam ut miracula in via edita, magnumque illum strepitum`taceam, ac rem uno verbo complectar; Joseph unus in Ægyptum prof- ciscitur ", ac sexcenta hominum millia non multo post ex Ægypto excedunt . Quid hoc admirabilius aut illustrius divinæ magnificentiæ argumentum, cum ex rebus perditis ac deploratis, iter secundis aperire voluerit? Promissionis terra per unum ho- minem odio habitum sorte distribuitur, atque is, qui venditus fuerat, gentes sedibus pellit, ipseque D in gentem magnam constituitur, ac parva illa pro- 6. LXXVI, 21. as Isa. Lxv, 8. ss Isa. XXX. 17. | Reg. 1, CXLVI, 6. Exod. 111, 7. Psal. cxxαν, 11; Psal. CXXVI, seqq. » Mich. vul, 1. Ose. IX, 10. ** Amos v, 8. at ill Reg. xvi, 45. Psal. "Gen. xxxvii, 28. Exod. XII, 57. reg. bm, anei. » ' Significat seipsum et magnum Basilium. . Non probamus scholiastæ sententiam. Id certe alienissimum est a ut scopum. » Ose. IX, : ut scopum in ficu temporaneum. » Gregorii mente. Quomodo invenietur aciuum in botro. In ed. conjunctim, montes. > ad (56) Τοῦ θερίζοντος. Sic codd. In Par. ed., θρί (57) Γεωργουμένων. In nonnullis, γεωργούμεναι. (58) Καλάμη. Reg. bm, καλάμην. (63) Τοῦ Ἰσραήλ. Οr. 2, τοῦ λαοῦ μου, « populi (64) Κραταιῷ. Coisl. 2 et Or. 2, κραταιά. (65) Εν χειρὶ Μωσῆ καὶ Ααρών. Schol. : Εαν- (59) Ως συκῆν. Tres Regg., Or. 2, etc., ὡς σκο- (60) Ράγα μίαν. Sic plerique codd. Reg. Lin, (61) Ἔσθοντος. In nonnullis, έσθίοντος. (62) Αὐτόν. Duo Regg., quatuor Colb. et Or. 2, (66) Μετ' ὀλίγον. Reg. bin, μετά μικρόν. (68) Πλατυνομένην. Tres Regg., πλατυνομένη.

ὄρη τῷ ὕψει τῆς δόξης, κέδρων δὲ ὑπεραίρεσθαι, καὶ ταῦτα τῶν τοῦ Θεοῦ ἅτινα δὴ τὰ ὄρη ταῦτα, καὶ ἄστινας τὰς κέδρους υποληπτέον. νῦν, οὕτως εὐεκτοῦν τε καὶ πλατυνόμενον· εἰ δὲ μήπω τελείως (69), ἀλλ᾽ εἰς τοῦτό γε ταῖς κατὰ μέ- ρος (70) ὁδεῦον προσθήκαις προφητεύω δὲ (71), ὅτι καὶ ὁδεῦσον. Τοῦτό μοι τὸ Πνεῦμα προλέγει τὸ ἅγιον, εἴ τι προφητικὸς ἐγώ, καὶ βλέπων τὰ ἔμπροσθεν καὶ ἅμα τοῖς προλαβοῦσιν ἔχω θαῤῥεῖν (72), καὶ λογισμῷ γινώσκειν, ὡς λόγου σύντροφος. Πολὺ γὰρ παραδοξότερον, ἐξ ἐκείνου τοσαύτην γενέσθαι, ἢ τὴν νῦν οὖσαν εἰς ἄκρον προελθεῖν λαμπρότητος. Ἐξ οὗ γὰρ συνάγεσθαι ἤρξατο παρὰ τοῦ ζωογονοῦντος τοὺς νεκρούς, ὀστᾶ πρὸς ὀστᾶ, καὶ ἁρμονία πρὸς ἁρμο- νίαν, καὶ τοῖς ξηροῖς (73) ἐδόθη Πνεῦμα ζωῆς καὶ παλιγγενεσίας, πᾶσαν, εὖ οἶδα, πληρωθῆναι δεῖ τὴν ἀνάστασιν· ὥστε μὴ ὑψούσθωσαν ἐν ἑαυτοῖς οἱ παραπικραίνοντες· μηδὲ σκιὰν κρατοῦντες, ἢ ἐν ύπνιον ἐξεγειρομένων (74), ἢ αὖρας διαπνεούσας, ή ντὸς ἴχνη καθ' ὕδατος, ἔχειν τι νομιζέτωσαν. Όλο Αυζέτω (75) πίτυς, ὅτι πέπτωκε κέδρος. Τοῖς τῶν ἄλλων κακοῖς παιδευέσθωσαν, καὶ μανθανέτωσαν, ὅτι οὐκ εἰς τέλος ἐπιλησθήσεται ὁ πτωχός· οὐδὲ ἀνέξε- ται, μὴ ἐν ἐκστάσει διακόψαι κεφαλὰς δυναστῶν, ὡς ὁ ᾿Αμβακούμ φησιν, ή διακοπτομένη (76) θεότης, καὶ διαιρουμένη κακῶς εἰς τε τὸ ἄρχον καὶ τὸ ἀρχό- μενον· ὡς ἂν μάλιστα και θεότης υβρισθείη καταγο- μένη, καὶ βαρηθείη κτίσις ομοτιμία θεότητος. Ζ'. Δοκώ μοι κἀκείνης ἀκούειν τῆς φωνῆς, παρά τοῦ συνάγοντος τους συντετριμμένους, καὶ τοὺς πε- πιεσμένους εἰσδεχομένου· Πλάτυνον τα σχοινίσματα σου ἔτι· ἐκπέτασον εἰς τὰ δεξιὰ καὶ εἰς τὰ ἀρι στερά· πῆξον, τῶν αὐλαιῶν μὴ φείσῃ. Ἐγὼ πα ραδέδωκά σε, καὶ ἐγὼ βοηθήσω σοι. Ἐν θυμῷ μι κρῷ ἐπάταξά σε, καὶ ἐν ἐλέῳ αἰωνίῳ δοξάσω σε. Μείζον τὸ μέτρον τῆς φιλανθρωπίας, ὑπὲρ τὸ μέτρον τῆς παιδαγωγίας. Ἐκεῖνα, διὰ τὴν πονηρίαν· ταῦτα, διὰ τὴν Τριάδα (77) προσκυνουμένην. Ἐκεῖνα, διὰ τὴν κάθαρσιν· ταῦτα, διὰ τὴν ἐμὴν δόξαν· ὃς Δου ξάζω τοὺς δοξάζοντας, καὶ παραζηλῶ τοὺς παρα- ζηλοῦντας. Ἰδοὺ ταῦτα ἐσφράγισται παρ' ἐμοὶ, καὶ οὗτος ἄλυτος νόμος ἀντιμετρήσεως. Σὺ δέ μοι περιείχου τῶν τοίχων, καὶ τῶν πλακῶν, καὶ τῆς κε σε καὶ προφητεύ- στις δέο σε εξαγειρο μένων, « οιακοπτομένη. ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. . A pago vinea lata et palmitibus abundans eficitur, in eamque magnitudinem evadit, ut et supra fluvios ascendat, et usque ad mare extendatur, et a finibus ad fines dilatetur, et gloriæ sublimitate montes operiat, et cedrorum magnitudinem superet, et qui» dem cedros Dei quicunque tandem montes illi, et quæcunque cedri existimandæ sunt. B VI. Talis quondam hic grex erat, talisque rur- sum nunc, tamque succulentus, lateque se porri- gens; ac si nondum perfectionem assecutus, ad eam tamen quotidianis incrementis progrediens, atque etiam, ut auguror, progressurus. Hoc mihi prædicit Spiritus sanctus, si quid vaticinandi arte valeo, futuraque prospicio. Ac simul ex iis, quæ præcesserunt, spem non dubiam concipio, atque ratiocinatione id percipio, utpote rationis alumnus. Multo enim mirabilius est, quod ex tantillo ad tan- tam magnitudinem pervenerit, quam ut ex eo statu, quo nunc est, ad summum splendoris gloriæ- que gradum provehatur. Posteaquam enim semel ab eo, qui mortuos ad vitam revocal, ossa cum ossibus, et commissuræ cum commissuris jungi coeperunt, ac aridis ossibus Spiritus vitæ et regenerationis datus est 4, resurrectionem per- fecle expleri necesse est : ac proinde, qui exase- rant, non exaltentur in semetipsis **; nec umbram, aut somnium exsurgentium *, aut auram perflantem, aut navis vestigia aquis impressa tenentes, quid- quam se habere existiment. Ululet pinus, quia ce- cidit cedrus ⭑5. Ex aliorum malis documentum sibi capiant, ac discant, pauperem nequaquam in Onem usque oblivioni fore 4; nec Divinitatem sese diu- tius cohibituram, quin procerum capita, ut la- bacuc loquitur *, cum stupore dissecet, utpote quæ ipsa quoque dissecta sit, et male divisa in id quod præest, et quod subest; ut sic maxime, et Deitas contumelia afficiatur, in creaturarum ordinem red- acta, et res creatæ graventur, Deitati honore adæquată. D C " Psal. LXXXIX, seqq. ** Ezech. xxxvn, 7, 10: Psal. 1x, 19. *7 Habac. 111, 13. Isa. Liv, 2. fecte. > duo Coisl., etc. Sic legit Bill. In ed., Bill. : « siccis rebus. sic Nicetas. * Vil. Quin illam quoque ejus, qui contritos colli git, et oppressos ad se recipit, vocem mihi audire videor : Dilata adhuc locum funiculorum tuorum: extende ad dextram et ad sinistram : fige, atriis ne par- cas *. Ego tradidi te, et ego auxiliabor tibi. In parva ira percussi te, in sempiterna autem misericordia glo- rificabo te.Major est mensura benignitatis, quam men- sura correptionis. Priora illa, propter flagitia; hæc, propter Trinitatem adoratam. Illa, ob purgationem; hæc ob gloriam meam; utpote qui glorifico glorifcantes met, et ad iram provoco provocantes me so. Ecce hac signala sunt apud me ³¹, atque hæc remunerationis inviolabilis lex est. At tu parietes, et tabulas, et scite atque eleganter incisos lapides, et longas por- ticus et ambulacra avide complectebaris, atque * Psal. LXV, 7. **Psal. lxx11, 20. Zach. xi, 2. Reg. 11, 30. se Deut. xxx, 21. ibid. 34. Or. 2, Comb. Sic etiam legit Bill. In ed., congregantium. » prolapsis majoribus hæreticis, minores lugeant. adoratam, id est, e propter Trinitatis cultum. 5. Τοιοῦτόν ποτε τοῦτο τὸ ποίμνιον, καὶ τοιοῦτον (69) Τελείως. Duo Regg. et Or. 2, τελέως, « per- (70) Μέρος. Savil., μικρόν, « parvis incrementis. (71) Προφητεύω δε. Sic duo Regg., tres Colb., (72) Θαρρείν. Regg. bm, ph, θαρσεῖν. (74) Εξεγειρομένων. Sic Reg. bm, duo Coisl., (15) Ολολυζέτω, etc. • Ululet pinus : » id est, (76) Ἡ διακοπτομένη. Sic duo Coisl. In ed., ή (77) Διὰ τὴν Τριάδα, etc. . Propter Trinitatem

ὄρη τῷ ὕψει τῆς δόξης, κέδρων δὲ ὑπεραίρεσθαι, καὶ ταῦτα τῶν τοῦ Θεοῦ ἅτινα δὴ τὰ ὄρη ταῦτα, καὶ ἄστινας τὰς κέδρους υποληπτέον. νῦν, οὕτως εὐεκτοῦν τε καὶ πλατυνόμενον· εἰ δὲ μήπω τελείως (69), ἀλλ᾽ εἰς τοῦτό γε ταῖς κατὰ μέ- ρος (70) ὁδεῦον προσθήκαις προφητεύω δὲ (71), ὅτι καὶ ὁδεῦσον. Τοῦτό μοι τὸ Πνεῦμα προλέγει τὸ ἅγιον, εἴ τι προφητικὸς ἐγώ, καὶ βλέπων τὰ ἔμπροσθεν καὶ ἅμα τοῖς προλαβοῦσιν ἔχω θαῤῥεῖν (72), καὶ λογισμῷ γινώσκειν, ὡς λόγου σύντροφος. Πολὺ γὰρ παραδοξότερον, ἐξ ἐκείνου τοσαύτην γενέσθαι, ἢ τὴν νῦν οὖσαν εἰς ἄκρον προελθεῖν λαμπρότητος. Ἐξ οὗ γὰρ συνάγεσθαι ἤρξατο παρὰ τοῦ ζωογονοῦντος τοὺς νεκρούς, ὀστᾶ πρὸς ὀστᾶ, καὶ ἁρμονία πρὸς ἁρμο- νίαν, καὶ τοῖς ξηροῖς (73) ἐδόθη Πνεῦμα ζωῆς καὶ παλιγγενεσίας, πᾶσαν, εὖ οἶδα, πληρωθῆναι δεῖ τὴν ἀνάστασιν· ὥστε μὴ ὑψούσθωσαν ἐν ἑαυτοῖς οἱ παραπικραίνοντες· μηδὲ σκιὰν κρατοῦντες, ἢ ἐν ύπνιον ἐξεγειρομένων (74), ἢ αὖρας διαπνεούσας, ή ντὸς ἴχνη καθ' ὕδατος, ἔχειν τι νομιζέτωσαν. Όλο Αυζέτω (75) πίτυς, ὅτι πέπτωκε κέδρος. Τοῖς τῶν ἄλλων κακοῖς παιδευέσθωσαν, καὶ μανθανέτωσαν, ὅτι οὐκ εἰς τέλος ἐπιλησθήσεται ὁ πτωχός· οὐδὲ ἀνέξε- ται, μὴ ἐν ἐκστάσει διακόψαι κεφαλὰς δυναστῶν, ὡς ὁ ᾿Αμβακούμ φησιν, ή διακοπτομένη (76) θεότης, καὶ διαιρουμένη κακῶς εἰς τε τὸ ἄρχον καὶ τὸ ἀρχό- μενον· ὡς ἂν μάλιστα και θεότης υβρισθείη καταγο- μένη, καὶ βαρηθείη κτίσις ομοτιμία θεότητος. Ζ'. Δοκώ μοι κἀκείνης ἀκούειν τῆς φωνῆς, παρά τοῦ συνάγοντος τους συντετριμμένους, καὶ τοὺς πε- πιεσμένους εἰσδεχομένου· Πλάτυνον τα σχοινίσματα σου ἔτι· ἐκπέτασον εἰς τὰ δεξιὰ καὶ εἰς τὰ ἀρι στερά· πῆξον, τῶν αὐλαιῶν μὴ φείσῃ. Ἐγὼ πα ραδέδωκά σε, καὶ ἐγὼ βοηθήσω σοι. Ἐν θυμῷ μι κρῷ ἐπάταξά σε, καὶ ἐν ἐλέῳ αἰωνίῳ δοξάσω σε. Μείζον τὸ μέτρον τῆς φιλανθρωπίας, ὑπὲρ τὸ μέτρον τῆς παιδαγωγίας. Ἐκεῖνα, διὰ τὴν πονηρίαν· ταῦτα, διὰ τὴν Τριάδα (77) προσκυνουμένην. Ἐκεῖνα, διὰ τὴν κάθαρσιν· ταῦτα, διὰ τὴν ἐμὴν δόξαν· ὃς Δου ξάζω τοὺς δοξάζοντας, καὶ παραζηλῶ τοὺς παρα- ζηλοῦντας. Ἰδοὺ ταῦτα ἐσφράγισται παρ' ἐμοὶ, καὶ οὗτος ἄλυτος νόμος ἀντιμετρήσεως. Σὺ δέ μοι περιείχου τῶν τοίχων, καὶ τῶν πλακῶν, καὶ τῆς κε σε καὶ προφητεύ- στις δέο σε εξαγειρο μένων, « οιακοπτομένη. ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. . A pago vinea lata et palmitibus abundans eficitur, in eamque magnitudinem evadit, ut et supra fluvios ascendat, et usque ad mare extendatur, et a finibus ad fines dilatetur, et gloriæ sublimitate montes operiat, et cedrorum magnitudinem superet, et qui» dem cedros Dei quicunque tandem montes illi, et quæcunque cedri existimandæ sunt. B VI. Talis quondam hic grex erat, talisque rur- sum nunc, tamque succulentus, lateque se porri- gens; ac si nondum perfectionem assecutus, ad eam tamen quotidianis incrementis progrediens, atque etiam, ut auguror, progressurus. Hoc mihi prædicit Spiritus sanctus, si quid vaticinandi arte valeo, futuraque prospicio. Ac simul ex iis, quæ præcesserunt, spem non dubiam concipio, atque ratiocinatione id percipio, utpote rationis alumnus. Multo enim mirabilius est, quod ex tantillo ad tan- tam magnitudinem pervenerit, quam ut ex eo statu, quo nunc est, ad summum splendoris gloriæ- que gradum provehatur. Posteaquam enim semel ab eo, qui mortuos ad vitam revocal, ossa cum ossibus, et commissuræ cum commissuris jungi coeperunt, ac aridis ossibus Spiritus vitæ et regenerationis datus est 4, resurrectionem per- fecle expleri necesse est : ac proinde, qui exase- rant, non exaltentur in semetipsis **; nec umbram, aut somnium exsurgentium *, aut auram perflantem, aut navis vestigia aquis impressa tenentes, quid- quam se habere existiment. Ululet pinus, quia ce- cidit cedrus ⭑5. Ex aliorum malis documentum sibi capiant, ac discant, pauperem nequaquam in Onem usque oblivioni fore 4; nec Divinitatem sese diu- tius cohibituram, quin procerum capita, ut la- bacuc loquitur *, cum stupore dissecet, utpote quæ ipsa quoque dissecta sit, et male divisa in id quod præest, et quod subest; ut sic maxime, et Deitas contumelia afficiatur, in creaturarum ordinem red- acta, et res creatæ graventur, Deitati honore adæquată. D C " Psal. LXXXIX, seqq. ** Ezech. xxxvn, 7, 10: Psal. 1x, 19. *7 Habac. 111, 13. Isa. Liv, 2. fecte. > duo Coisl., etc. Sic legit Bill. In ed., Bill. : « siccis rebus. sic Nicetas. * Vil. Quin illam quoque ejus, qui contritos colli git, et oppressos ad se recipit, vocem mihi audire videor : Dilata adhuc locum funiculorum tuorum: extende ad dextram et ad sinistram : fige, atriis ne par- cas *. Ego tradidi te, et ego auxiliabor tibi. In parva ira percussi te, in sempiterna autem misericordia glo- rificabo te.Major est mensura benignitatis, quam men- sura correptionis. Priora illa, propter flagitia; hæc, propter Trinitatem adoratam. Illa, ob purgationem; hæc ob gloriam meam; utpote qui glorifico glorifcantes met, et ad iram provoco provocantes me so. Ecce hac signala sunt apud me ³¹, atque hæc remunerationis inviolabilis lex est. At tu parietes, et tabulas, et scite atque eleganter incisos lapides, et longas por- ticus et ambulacra avide complectebaris, atque * Psal. LXV, 7. **Psal. lxx11, 20. Zach. xi, 2. Reg. 11, 30. se Deut. xxx, 21. ibid. 34. Or. 2, Comb. Sic etiam legit Bill. In ed., congregantium. » prolapsis majoribus hæreticis, minores lugeant. adoratam, id est, e propter Trinitatis cultum. 5. Τοιοῦτόν ποτε τοῦτο τὸ ποίμνιον, καὶ τοιοῦτον (69) Τελείως. Duo Regg. et Or. 2, τελέως, « per- (70) Μέρος. Savil., μικρόν, « parvis incrementis. (71) Προφητεύω δε. Sic duo Regg., tres Colb., (72) Θαρρείν. Regg. bm, ph, θαρσεῖν. (74) Εξεγειρομένων. Sic Reg. bm, duo Coisl., (15) Ολολυζέτω, etc. • Ululet pinus : » id est, (76) Ἡ διακοπτομένη. Sic duo Coisl. In ed., ή (77) Διὰ τὴν Τριάδα, etc. . Propter Trinitatem

κομψευμένης ψηφίδος, καὶ τῶν μακρῶν δρόμων καὶ περιδρόμων, καὶ χρυσῷ κατελάμπου καὶ περιελάμ που, τὸν μὲν, ὡς ὕδωρ ἔσπειρες, τὸν δὲ, ὡς ἄμμον ἐθησαύριζες· ἀγνοῶν, ὅτι κρείσσων (78) ύπαιθρος πίστις πολυτελοῦς ἀσεβείας, καὶ πλέους Θεῷ τρεῖς συνηγμένοι ἐν ὀνόματι Κυρίου, πολλῶν μυριάδων (79) ἀρνουμένων θεότητα. Η καὶ τοὺς Χαναναίους ἅπαν τας προτιμήσεις ἑνὸς τοῦ ᾿Αβραάμ ; ἢ καὶ τοὺς (80) Σοδομίτας ἑνὸς τοῦ Λώτ ; ἢ καὶ Μαδιηναίους Μωσέως, τῶν παροίκων καὶ ξένων ; Τί δαὶ τοὺς μετὰ Γεδεών τριακοσίους, τοὺς λάμψαντας ἀνδρικῶς (81), τῶν ἀποστραφεισῶν χιλιάδων (82); τί δαὶ τοὺς οἰκογε- νεῖς ᾽Αβραάμ, τοὺς μικρὸν ὑπὲρ τούτους τῷ ἀριθμῷ τῶν πολλῶν βασιλέων, καὶ τῶν τοῦ στρατοῦ μυριά- δων, ἃς, καίπερ ὄντες ὀλίγοι, κατεδίωξαν καὶ ἐτρέ ψαντο; ἐκεῖνο δὲ πῶς νοεῖς, ὅτι Ἐὰν γένηται ὁ ἀριθμὸς τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ὡς ἡ ἄμμος (83) τῆς θαλάσσης, τὸ κατάλειμμα σωθήσεται; τί δαὶ τὸν Κατέλιπον ἐμαυτῷ ἑπτακισχιλίους ἄνδρας, οίτι· νες οὐκ ἔκαμψαν γόνυ τῇ Βάαλ; οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστιν. Οὐκ ἐν τοῖς πλείοσιν εὐδόκησεν ὁ Θεός. Η'. Σὺ μὲν ἀριθμεῖς τὰς μυριάδας, Θεὸς δὲ τοὺς σωζομένους· καὶ σὺ μὲν τὸν ἀμέτρητον χοῦν, ἐγὼ δὲ τὰ σκεύη τῆς ἐκλογῆς. Οὐδὲν γὰρ οὕτω Θεῷ μετ γαλοπρεπὲς ὡς λόγος κεκαθαρμένος, καὶ ψυχὴ τε λεία τοῖς τῆς ἀληθείας δόγμασιν. Αξιον μὲν γὰρ οὐδέν ἐστι τοῦ τὰ πάντα πεποιηκότος, καὶ παρ' οὗ τὰ πάντα, καὶ εἰς ὄν τὰ πάντα, δοῦναι Θεῷ καὶ προσενεγκεῖν· μὴ ὅτι μιᾶς χειρὸς ἔργον ἢ περιου- σίας, ἀλλ' οὐδ᾽ εἰ πᾶσαν τις τὴν ἐν ἀνθρώποις εὐ- πορίαν ἢ χεῖρα εἰς ἕν συνενεγκών, τιμῆσαι θελή σειεν. Οὐχὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρώ λέγει Κύριος· καὶ; Ποῖον οἶκον οικοδομήσετε μοι; ἢ τίς τόπος τῆς καταπαύσεώς μου; ἐπεὶ δὲ τῆς ἀξίας διαμαρτεῖν ἀναγκαῖον, ὃ δεύτερόν ἐστιν, αἰτῶ παρ' ὑμῶν τὴν εὐσέβειαν, τὸν κοινὸν πλοῦτον ἐμοὶ καὶ ὁμότιμον, ἐν ᾧ τυχὸν ὑπερβαλεῖται καὶ τὸν λίαν λαμπρὸν ὁ πάνυ πένης, ἂν ᾖ μεγαλόψυχος. Προαιρέσεως γὰρ, οὐκ εὐπορίας ἡ τοιαύτη φιλοτι· μία. Λήψομαι μὲν (84) καὶ ταῦτα ἐκ τῶν χειρῶν ὑμῶν, εὖ ἴστε. Πατεῖν τὴν αὐλήν μου οὐ προσθήσε σθε, ἀλλὰ πατήσουσιν αὐτὴν πόδες πραέων, τῶν ἐπεγνωκότων ἐμὲ, καὶ τὸν μονογενῆ μου λόγον, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑγιῶς καὶ γνησίως. Μέχρι τίνος κληρονομήσετε τὰ ὄρος τὸ ἅγιόν μου ; μέχρι τίνος ἡ κιβωτός παρὰ τοῖς ἀλλοφύλοις ; Νῦν δὲ μικρὸν ἔτι ἐντρυφήσατε τοῖς ἀλλοτρίοις, καὶ τοῦ βούλεσθαι ἀπο- λαύσατε. Ότι ὃν τρόπον ἐβουλεύσασθε τοῦ ἀπώσε σθαί με, κἀγὼ ἀπώσομαι ὑμᾶς, λέγει Κύριος παν τοκράτωρ. Σιν, 6. σε την, 5. μυριάδων ' $67 S. GREGORII THEOLOGI . auro fulgebas, et collucebas, illudque partim aquæ / instar spargebas, partim quasi arenam aggerebas; nimirum ignorans, præstantiorem esse fidem sub dio degentem, quam copiosam et magnificam im- pietatem, ac tres in nomine Domini congregatos plures apud Deum censeri, quam multos divinita- tem abnegantes. An tu universos etiam Chananæos Abrahamo uni antepones "? An Sodomitas uni Lot? An Madianitas Moysi s? Peregrinis, in- quam, bis et hospitibus ? Quid? An trecentos illos viros”, qui cum Gedeone lamberunt; tot hominum millibus, qui terga verterunt, inferiores esse con- tendes? An Abrahæ vernaculos ", numero baud multo plures, multis illis regibus, atque innu- merabilibus copiis, quas, quamvis ipsi pauci es- sent, persecuti tamen sunt atque fugarunt? lllud autem quomodo intelligendum esse censes : Si fue- rit numerus filiorum Israel ut arena maris, reliquiæ salvæ fient **? Quo item modo illud : Reliqui mihi septem millia virorum, qui non flexerunt genu ante Baal * ? Non est ita, non, inquam, ita est. Non in pluribus beneplacitum est Deo ". ? B " D VIII. Tu quidemn myriades numeras, at Deus eos, qui salutem consequuntur; tu infinitum pul- verem, ego electionis vasa. Nihil enim apud Deum ita amplum et magnificum est, ut doctrina perpurgatɔ, et anima veritatis dogmatibus instructa atque per- fecta. Etenim Deo quidem, qui omnia creavit, el a quo omnia, et in quem omnia ", nullum satis dignum munus oferri potest; non modo si unius C hominis opus et divitiæ in eam rem impendantur, sed neque si, omnibus omnium hominum operibus et facultatibus in unum cumulatis, eum quispiam honore afficere velit. Nonne cœlum et terram ego impleo? dicit Dominus ". Et: Qualem domum ædi- ficabitis mıhi? Aut quis locus requietis meœ Quoniam autem infra ipsius dignitatem nobis ne- cessario subsistendum est, quod secundum est, pie- tatem a vobis postulo, communes illas apud me, ac æquales divitias quibus etiam fortasse splendi- dissimum quemque superabit, qui gravi inopia premitur, si animi magnitudine præstet. Voluntatis enim est hæc liberalitas et munificentia, non opum et copiarum. Accipiam quidem hæc quoque, ne dubitetis, de manibus vestris. Calcare aulam meam pon adjicietis, sed calcabunt eam pedes mansueto- rum ", qui recte alque sincere me agnoverunt, Verbumque meum Unigenitum, et Spiritum san- ctum. Quousque montem sanctum meum hæreditate possidebitis? Quousque arca apud Philisthæos ? Nunc autein aliquantulum adhuc in alienis luxu- 8ª Matth. xviii, 20. st Gen. XIX, sqq. Exod. 11, 15. * Judic. Gen. 10; xxνι, &. sa Gen. xil, sqq. Isa. XVI, 6s Jer. xxi, 2. * Isa. Lxvi, 1. Colb. et Par. Deest in ed. • Hæc accipiam. Alludit ad ecclesias, quas Ariani occupaveraut 14. 88 Isa. x, 22; Rom. ix, 27. 6. 111 Reg. xix, 18: Rom. x1, 4. 1 Cor, x, 5. σε 1 Cor. vill, (78) Κρείσσων. Οr. 2, κρείσσον. (79) Πολλῶν μυριάδων. Sic Reg. bm, quatuor (80) Τούς. Deest in quatuor Regg. et Or. 2. (81) Ανδρικῶς. « Forti ac virili proposito. (82) Χιλιάδων. Sex Colb., μυριάδων. (83) Ὡς ἡ ἄμμος. Οr. 2, ὡσεὶ ἄμμος. (84) Λήψομαι μέν. In nonnullis, λήψομαι γάρ.

κομψευμένης ψηφίδος, καὶ τῶν μακρῶν δρόμων καὶ περιδρόμων, καὶ χρυσῷ κατελάμπου καὶ περιελάμ που, τὸν μὲν, ὡς ὕδωρ ἔσπειρες, τὸν δὲ, ὡς ἄμμον ἐθησαύριζες· ἀγνοῶν, ὅτι κρείσσων (78) ύπαιθρος πίστις πολυτελοῦς ἀσεβείας, καὶ πλέους Θεῷ τρεῖς συνηγμένοι ἐν ὀνόματι Κυρίου, πολλῶν μυριάδων (79) ἀρνουμένων θεότητα. Η καὶ τοὺς Χαναναίους ἅπαν τας προτιμήσεις ἑνὸς τοῦ ᾿Αβραάμ ; ἢ καὶ τοὺς (80) Σοδομίτας ἑνὸς τοῦ Λώτ ; ἢ καὶ Μαδιηναίους Μωσέως, τῶν παροίκων καὶ ξένων ; Τί δαὶ τοὺς μετὰ Γεδεών τριακοσίους, τοὺς λάμψαντας ἀνδρικῶς (81), τῶν ἀποστραφεισῶν χιλιάδων (82); τί δαὶ τοὺς οἰκογε- νεῖς ᾽Αβραάμ, τοὺς μικρὸν ὑπὲρ τούτους τῷ ἀριθμῷ τῶν πολλῶν βασιλέων, καὶ τῶν τοῦ στρατοῦ μυριά- δων, ἃς, καίπερ ὄντες ὀλίγοι, κατεδίωξαν καὶ ἐτρέ ψαντο; ἐκεῖνο δὲ πῶς νοεῖς, ὅτι Ἐὰν γένηται ὁ ἀριθμὸς τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ὡς ἡ ἄμμος (83) τῆς θαλάσσης, τὸ κατάλειμμα σωθήσεται; τί δαὶ τὸν Κατέλιπον ἐμαυτῷ ἑπτακισχιλίους ἄνδρας, οίτι· νες οὐκ ἔκαμψαν γόνυ τῇ Βάαλ; οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστιν. Οὐκ ἐν τοῖς πλείοσιν εὐδόκησεν ὁ Θεός. Η'. Σὺ μὲν ἀριθμεῖς τὰς μυριάδας, Θεὸς δὲ τοὺς σωζομένους· καὶ σὺ μὲν τὸν ἀμέτρητον χοῦν, ἐγὼ δὲ τὰ σκεύη τῆς ἐκλογῆς. Οὐδὲν γὰρ οὕτω Θεῷ μετ γαλοπρεπὲς ὡς λόγος κεκαθαρμένος, καὶ ψυχὴ τε λεία τοῖς τῆς ἀληθείας δόγμασιν. Αξιον μὲν γὰρ οὐδέν ἐστι τοῦ τὰ πάντα πεποιηκότος, καὶ παρ' οὗ τὰ πάντα, καὶ εἰς ὄν τὰ πάντα, δοῦναι Θεῷ καὶ προσενεγκεῖν· μὴ ὅτι μιᾶς χειρὸς ἔργον ἢ περιου- σίας, ἀλλ' οὐδ᾽ εἰ πᾶσαν τις τὴν ἐν ἀνθρώποις εὐ- πορίαν ἢ χεῖρα εἰς ἕν συνενεγκών, τιμῆσαι θελή σειεν. Οὐχὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρώ λέγει Κύριος· καὶ; Ποῖον οἶκον οικοδομήσετε μοι; ἢ τίς τόπος τῆς καταπαύσεώς μου; ἐπεὶ δὲ τῆς ἀξίας διαμαρτεῖν ἀναγκαῖον, ὃ δεύτερόν ἐστιν, αἰτῶ παρ' ὑμῶν τὴν εὐσέβειαν, τὸν κοινὸν πλοῦτον ἐμοὶ καὶ ὁμότιμον, ἐν ᾧ τυχὸν ὑπερβαλεῖται καὶ τὸν λίαν λαμπρὸν ὁ πάνυ πένης, ἂν ᾖ μεγαλόψυχος. Προαιρέσεως γὰρ, οὐκ εὐπορίας ἡ τοιαύτη φιλοτι· μία. Λήψομαι μὲν (84) καὶ ταῦτα ἐκ τῶν χειρῶν ὑμῶν, εὖ ἴστε. Πατεῖν τὴν αὐλήν μου οὐ προσθήσε σθε, ἀλλὰ πατήσουσιν αὐτὴν πόδες πραέων, τῶν ἐπεγνωκότων ἐμὲ, καὶ τὸν μονογενῆ μου λόγον, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑγιῶς καὶ γνησίως. Μέχρι τίνος κληρονομήσετε τὰ ὄρος τὸ ἅγιόν μου ; μέχρι τίνος ἡ κιβωτός παρὰ τοῖς ἀλλοφύλοις ; Νῦν δὲ μικρὸν ἔτι ἐντρυφήσατε τοῖς ἀλλοτρίοις, καὶ τοῦ βούλεσθαι ἀπο- λαύσατε. Ότι ὃν τρόπον ἐβουλεύσασθε τοῦ ἀπώσε σθαί με, κἀγὼ ἀπώσομαι ὑμᾶς, λέγει Κύριος παν τοκράτωρ. Σιν, 6. σε την, 5. μυριάδων ' $67 S. GREGORII THEOLOGI . auro fulgebas, et collucebas, illudque partim aquæ / instar spargebas, partim quasi arenam aggerebas; nimirum ignorans, præstantiorem esse fidem sub dio degentem, quam copiosam et magnificam im- pietatem, ac tres in nomine Domini congregatos plures apud Deum censeri, quam multos divinita- tem abnegantes. An tu universos etiam Chananæos Abrahamo uni antepones "? An Sodomitas uni Lot? An Madianitas Moysi s? Peregrinis, in- quam, bis et hospitibus ? Quid? An trecentos illos viros”, qui cum Gedeone lamberunt; tot hominum millibus, qui terga verterunt, inferiores esse con- tendes? An Abrahæ vernaculos ", numero baud multo plures, multis illis regibus, atque innu- merabilibus copiis, quas, quamvis ipsi pauci es- sent, persecuti tamen sunt atque fugarunt? lllud autem quomodo intelligendum esse censes : Si fue- rit numerus filiorum Israel ut arena maris, reliquiæ salvæ fient **? Quo item modo illud : Reliqui mihi septem millia virorum, qui non flexerunt genu ante Baal * ? Non est ita, non, inquam, ita est. Non in pluribus beneplacitum est Deo ". ? B " D VIII. Tu quidemn myriades numeras, at Deus eos, qui salutem consequuntur; tu infinitum pul- verem, ego electionis vasa. Nihil enim apud Deum ita amplum et magnificum est, ut doctrina perpurgatɔ, et anima veritatis dogmatibus instructa atque per- fecta. Etenim Deo quidem, qui omnia creavit, el a quo omnia, et in quem omnia ", nullum satis dignum munus oferri potest; non modo si unius C hominis opus et divitiæ in eam rem impendantur, sed neque si, omnibus omnium hominum operibus et facultatibus in unum cumulatis, eum quispiam honore afficere velit. Nonne cœlum et terram ego impleo? dicit Dominus ". Et: Qualem domum ædi- ficabitis mıhi? Aut quis locus requietis meœ Quoniam autem infra ipsius dignitatem nobis ne- cessario subsistendum est, quod secundum est, pie- tatem a vobis postulo, communes illas apud me, ac æquales divitias quibus etiam fortasse splendi- dissimum quemque superabit, qui gravi inopia premitur, si animi magnitudine præstet. Voluntatis enim est hæc liberalitas et munificentia, non opum et copiarum. Accipiam quidem hæc quoque, ne dubitetis, de manibus vestris. Calcare aulam meam pon adjicietis, sed calcabunt eam pedes mansueto- rum ", qui recte alque sincere me agnoverunt, Verbumque meum Unigenitum, et Spiritum san- ctum. Quousque montem sanctum meum hæreditate possidebitis? Quousque arca apud Philisthæos ? Nunc autein aliquantulum adhuc in alienis luxu- 8ª Matth. xviii, 20. st Gen. XIX, sqq. Exod. 11, 15. * Judic. Gen. 10; xxνι, &. sa Gen. xil, sqq. Isa. XVI, 6s Jer. xxi, 2. * Isa. Lxvi, 1. Colb. et Par. Deest in ed. • Hæc accipiam. Alludit ad ecclesias, quas Ariani occupaveraut 14. 88 Isa. x, 22; Rom. ix, 27. 6. 111 Reg. xix, 18: Rom. x1, 4. 1 Cor, x, 5. σε 1 Cor. vill, (78) Κρείσσων. Οr. 2, κρείσσον. (79) Πολλῶν μυριάδων. Sic Reg. bm, quatuor (80) Τούς. Deest in quatuor Regg. et Or. 2. (81) Ανδρικῶς. « Forti ac virili proposito. (82) Χιλιάδων. Sex Colb., μυριάδων. (83) Ὡς ἡ ἄμμος. Οr. 2, ὡσεὶ ἄμμος. (84) Λήψομαι μέν. In nonnullis, λήψομαι γάρ.

Θ. Ταῦτα καὶ ἀκούειν λέγοντος ἐδόκουν, καὶ ποι- Α οῦντος αἰσθάνεσθαι· καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, πρὸς μὲν τὸν λαὸν βοῶντος, τὸν ἐξ ὀλίγου πολὺν ἤδη, καὶ συγκείμενον ἱκανῶς ἐκ διεσπαρμένου, καὶ ἐξ ἐλεου μένου (85) τυχὸν καὶ ἐπίφθονον. Πορεύεσθε διὰ τῶν πυλῶν μου, καὶ πλατύνεσθε. Μη διαπαντὸς δεῖ κάμνειν ὑμᾶς ἐν σκηναῖς κατοικοῦντας, καὶ τοὺς θλίβοντας ὑμᾶς ὑπερευφραίνεσθαι; Πρὸς δὲ τοὺς ἐφεστῶτας ἀγγέλους (πείθομαι γὰρ ἄλλους ἄλλης προστατεῖν Ἐκκλησίας, ὡς Ἰωάννης (86) διδάσκει με διὰ τῆς ἀποκαλύψεως)· Οδοποιήσατε τῷ λαῷ μου, καὶ τοὺς λίθους ἐκ τῆς ὁδοῦ διαῤῥίψατε, ἵνα μηδὲν ἡ σκῶλον, μηδὲ κώλυμα τῷ λαῷ τῆς θείας ὁδοῦ καὶ εἰσόδου· νῦν μὲν ἐπὶ (87) τὰ χειροποίητα, μικρὸν δὲ ὕστερον ἐπὶ τὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ, καὶ τὰ ἐκεῖσε Αγία τῶν ἁγίων, ἃ τέλος οἶδα τῆς ἐνταῦθα κακοπαθείας καὶ συντονίας τοῖς καλῶς ὁδεύουσιν. Ἐν οἷς ἐστε καὶ ὑμεῖς, κλητοὶ ἅγιοι, λαὸς περιού- σις, βασίλειον ιεράτευμα, σχοίνισμα (88) Κυρίου τὸ κράτιστον, ἀπὸ σταγόνος ποταμὸς ὅλος, ἀπὸ σπινθῆ ρος λαμπὰς οὐράνιος (89), ἀπὸ κόκκου νάπυος (90) δένδρον, πτηνῶν ἀνάπαυμα. νες (91), τούτους προσάγομεν, τούτοις δεξιούμεθα τοὺς ἡμετέρους φίλους, καὶ ξένους, καὶ συνεκδήμους. Τούτων οὐδὲν κάλλιον προσενεγκεῖν εἴχομεν (92) ὑμῖν, οὐδὲ λαμπρότερον, ὧν ἔχομεν τὸ μεῖζον ἐπιζη- τήσαντες· ἵν' εἰδῆτε καὶ ξένους ὄντας ἡμᾶς καὶ οὐκ ἐνδεεῖς· ἀλλὰ πτωχοὺς μὲν, πολλοὺς δὲ πλουτίζοντας. Ταῦτα εἰ μὲν μικρὰ καὶ οὐδενὸς ἄξια λόγου (93), πει- σθῆναι βούλομαι, τίνα τὰ μείζω καὶ λόγου πλείονος. Εἰ γὰρ τὸ πόλιν τῆς οἰκουμένης ὀφθαλμόν, γῆς καὶ θαλάσσης ὅτι κράτιστον, ἕψας τε καὶ ἑσπερίου λή- ξεως οἷον σύνδεσμον, εἰς ἦν τὰ πανταχόθεν ἄκρα συν- τρέχει, καὶ ὅθεν ἄρχεται, ὡς ἀπὸ (94) εμπορίου κοι νοῦ τῆς πίστεως· εἰ τὸ ταύτην στηρίξαι τε καὶ σθε- νῶσαι (95) τοῖς ὑγιαίνουσι λόγοις, τῶν οὐ μεγάλων, καὶ ταῦτα, τοσαύταις δονουμένην γλώσσαις, καὶ οὕτω πανταχόθεν, σχολῇ γ' ἂν ἄλλο τι φανείη μέγα καὶ σπουδῆς ἄξιον. Εἰ δὲ τῶν ἐπαινουμένων (96) (δότε τι καὶ ἡμῖν τῆς ἐπὶ τούτοις φιλοτιμίας), καὶ αὐτοὶ με ρίδα τινὰ τοῖς ὁρωμένοις τούτοις συνεισηνέγκαμεν. 9. « μέγας καὶ ἀέριος, • μένες, « ἔχομεν. ἄξια ἐνδυναμώσαι, « καὶ τιμωμένων. 469. - ORATIO XLII. SUPREMUM VALE. riale, ac libidinem vestram explete. Quemadmodum enim me repellendi consilium cepistis, sic ego quoque vos repellam, dicit Dominus omnipotens 6. B IX. Hæc, et loquentem audire, et facientem sen“ tire mihi videbar; atque insuper ad populum cla- mantem, ad hunc, inquam, ex parvo magnum jam et copiosum, et ex disperso satis jam coadunatum, et ex miserabili fortassis invidiosum : Incedile per portas meas, et dilatamini". An vos in perpetua ærumna versari oportet, in tentoriis commorantes, eosque, qui vos opprimunt, immodica latitia ef- ferri? Tum etiam ad angelos, quibus hujus urbis cura commissa est, his verbis utentem (nec enim mihi dubium est, quin alii aliarum Ecclesiarum præsides ac patroni sint, quemadmodum in Apo- calypsi Joannes me docet ) : Sternite viam populo meo, lapidesque e via projicite ", ne quod offendi- culum aut impedimentum exsistat quod divinum populi mei iter atque ingressum remoretur, nunc quidem ad manufacta templa, paulo post autem ad supernam Jerusalem, atque illa Sancta sancto- rum, quæ ærumnarum hujus vitæ contentionisque animi finem esse scio, iis, qui rectum iter tenent. Quo in numero vos quoque estis, vocati sanoti“, populus eximius, regale sacerdotium", funiculus Do- mini fortissimus, a gutta fluvius integer, a scintilla damma sublimis, et in cœlum tendens, a siua- pis grano arbor ", avium requies. X. Hos vobis largimur, chari pastores, nos offe- rimus, his amicos nostros et hospites ac peregrina- tionis socios excipimus. His nihil pulchrius et illu- strius habemus, quod vobis offeramus, cum id, quod in bonis nostris præstantissimum est, exq- siissemus; ut intelligatis, nos, licet externos ac peregrinos, inopia tamen minime laborare; verum pauperes quidem esse, sed multos locupletare ". Quæ si parva nulloque in pretio habenda sunt, lubens sane audierim quænam majora sint, atque amplioris pretii. Etenim, si civitatem, orbis ocu- lum, terra marique potentissimam, orientalis atque occiduæ oræ velut nodum et vinculum, ad quam extremi totius terra fines concurrunt, et a qua, velut a communi fdei emporio, incipiunt; si hanc, inquam, civitatem salutifera doctrina fulciisse ac firmasse haud magnum atque amplum censeri debet, idque cum tot linguis omni ex parte agitaretur, vix certe aliud quidquam magnum ac studio dignum D videri poterit. Si autem præclarum ac laudabile c Ose. 1, 6. ** Isa. LXII, 10. Apoc. 11, 1. Matth. XIII, 31. Il Cor. vi, 10. Joannes, sunt episcopi. a Theodosio Januarii promulgatum, Catho- lici, pulsis haereticis, Ecclesias occupabant. sinus, id est, pars, o seu • hæreditas Domini praestantissima. Damma ingens accensa ei in aerem sublata. [sa. LXII, 10; lvii, 14. Rom 1.6, Petr. II, et collegæ. Or. 2. In ed., Deest in ed nulli, confortasse. Coinb. addunt, 1. Τούτους δωροφοροῦμεν ὑμῖν, ὦ φίλοι ποιμέν (85) 'Εξ ελεουμένου. In quibusdam, ἐξηλεημένου. (86) Ὡς Ιωάννης. Angeli, de quibus loquitur (87) Νῦν μὲν ἐπί, etc. Tunc scilicet, ob edictum (88) Σχοίνισμα, etc. « Funiculus Domini fortis- (89) Λαμπὰς οὐράνιος. Nicetas exponit, πυρσος (90) Νάπνος. Reg. phet Or. 2, σινάπνος. (91) Ποιμένες. Gabr. et Bill. addunt, καὶ συμποι- (92) Εἴχομεν. Sic tres Regg., quatuor Colb. et (93) Οὐδενὸς ἄξια λόγου. Sic plerique codd. (94) Ὡς ἀπό. Sic Reg. bm. Deest από in ed. (95) Σθενῶσαι. Duo Colb., Gabr., aliique non- (96) Επαινουμένων. Reg. bm, Or. 1, Gabr.,

Θ. Ταῦτα καὶ ἀκούειν λέγοντος ἐδόκουν, καὶ ποι- Α οῦντος αἰσθάνεσθαι· καὶ ἔτι πρὸς τούτοις, πρὸς μὲν τὸν λαὸν βοῶντος, τὸν ἐξ ὀλίγου πολὺν ἤδη, καὶ συγκείμενον ἱκανῶς ἐκ διεσπαρμένου, καὶ ἐξ ἐλεου μένου (85) τυχὸν καὶ ἐπίφθονον. Πορεύεσθε διὰ τῶν πυλῶν μου, καὶ πλατύνεσθε. Μη διαπαντὸς δεῖ κάμνειν ὑμᾶς ἐν σκηναῖς κατοικοῦντας, καὶ τοὺς θλίβοντας ὑμᾶς ὑπερευφραίνεσθαι; Πρὸς δὲ τοὺς ἐφεστῶτας ἀγγέλους (πείθομαι γὰρ ἄλλους ἄλλης προστατεῖν Ἐκκλησίας, ὡς Ἰωάννης (86) διδάσκει με διὰ τῆς ἀποκαλύψεως)· Οδοποιήσατε τῷ λαῷ μου, καὶ τοὺς λίθους ἐκ τῆς ὁδοῦ διαῤῥίψατε, ἵνα μηδὲν ἡ σκῶλον, μηδὲ κώλυμα τῷ λαῷ τῆς θείας ὁδοῦ καὶ εἰσόδου· νῦν μὲν ἐπὶ (87) τὰ χειροποίητα, μικρὸν δὲ ὕστερον ἐπὶ τὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ, καὶ τὰ ἐκεῖσε Αγία τῶν ἁγίων, ἃ τέλος οἶδα τῆς ἐνταῦθα κακοπαθείας καὶ συντονίας τοῖς καλῶς ὁδεύουσιν. Ἐν οἷς ἐστε καὶ ὑμεῖς, κλητοὶ ἅγιοι, λαὸς περιού- σις, βασίλειον ιεράτευμα, σχοίνισμα (88) Κυρίου τὸ κράτιστον, ἀπὸ σταγόνος ποταμὸς ὅλος, ἀπὸ σπινθῆ ρος λαμπὰς οὐράνιος (89), ἀπὸ κόκκου νάπυος (90) δένδρον, πτηνῶν ἀνάπαυμα. νες (91), τούτους προσάγομεν, τούτοις δεξιούμεθα τοὺς ἡμετέρους φίλους, καὶ ξένους, καὶ συνεκδήμους. Τούτων οὐδὲν κάλλιον προσενεγκεῖν εἴχομεν (92) ὑμῖν, οὐδὲ λαμπρότερον, ὧν ἔχομεν τὸ μεῖζον ἐπιζη- τήσαντες· ἵν' εἰδῆτε καὶ ξένους ὄντας ἡμᾶς καὶ οὐκ ἐνδεεῖς· ἀλλὰ πτωχοὺς μὲν, πολλοὺς δὲ πλουτίζοντας. Ταῦτα εἰ μὲν μικρὰ καὶ οὐδενὸς ἄξια λόγου (93), πει- σθῆναι βούλομαι, τίνα τὰ μείζω καὶ λόγου πλείονος. Εἰ γὰρ τὸ πόλιν τῆς οἰκουμένης ὀφθαλμόν, γῆς καὶ θαλάσσης ὅτι κράτιστον, ἕψας τε καὶ ἑσπερίου λή- ξεως οἷον σύνδεσμον, εἰς ἦν τὰ πανταχόθεν ἄκρα συν- τρέχει, καὶ ὅθεν ἄρχεται, ὡς ἀπὸ (94) εμπορίου κοι νοῦ τῆς πίστεως· εἰ τὸ ταύτην στηρίξαι τε καὶ σθε- νῶσαι (95) τοῖς ὑγιαίνουσι λόγοις, τῶν οὐ μεγάλων, καὶ ταῦτα, τοσαύταις δονουμένην γλώσσαις, καὶ οὕτω πανταχόθεν, σχολῇ γ' ἂν ἄλλο τι φανείη μέγα καὶ σπουδῆς ἄξιον. Εἰ δὲ τῶν ἐπαινουμένων (96) (δότε τι καὶ ἡμῖν τῆς ἐπὶ τούτοις φιλοτιμίας), καὶ αὐτοὶ με ρίδα τινὰ τοῖς ὁρωμένοις τούτοις συνεισηνέγκαμεν. 9. « μέγας καὶ ἀέριος, • μένες, « ἔχομεν. ἄξια ἐνδυναμώσαι, « καὶ τιμωμένων. 469. - ORATIO XLII. SUPREMUM VALE. riale, ac libidinem vestram explete. Quemadmodum enim me repellendi consilium cepistis, sic ego quoque vos repellam, dicit Dominus omnipotens 6. B IX. Hæc, et loquentem audire, et facientem sen“ tire mihi videbar; atque insuper ad populum cla- mantem, ad hunc, inquam, ex parvo magnum jam et copiosum, et ex disperso satis jam coadunatum, et ex miserabili fortassis invidiosum : Incedile per portas meas, et dilatamini". An vos in perpetua ærumna versari oportet, in tentoriis commorantes, eosque, qui vos opprimunt, immodica latitia ef- ferri? Tum etiam ad angelos, quibus hujus urbis cura commissa est, his verbis utentem (nec enim mihi dubium est, quin alii aliarum Ecclesiarum præsides ac patroni sint, quemadmodum in Apo- calypsi Joannes me docet ) : Sternite viam populo meo, lapidesque e via projicite ", ne quod offendi- culum aut impedimentum exsistat quod divinum populi mei iter atque ingressum remoretur, nunc quidem ad manufacta templa, paulo post autem ad supernam Jerusalem, atque illa Sancta sancto- rum, quæ ærumnarum hujus vitæ contentionisque animi finem esse scio, iis, qui rectum iter tenent. Quo in numero vos quoque estis, vocati sanoti“, populus eximius, regale sacerdotium", funiculus Do- mini fortissimus, a gutta fluvius integer, a scintilla damma sublimis, et in cœlum tendens, a siua- pis grano arbor ", avium requies. X. Hos vobis largimur, chari pastores, nos offe- rimus, his amicos nostros et hospites ac peregrina- tionis socios excipimus. His nihil pulchrius et illu- strius habemus, quod vobis offeramus, cum id, quod in bonis nostris præstantissimum est, exq- siissemus; ut intelligatis, nos, licet externos ac peregrinos, inopia tamen minime laborare; verum pauperes quidem esse, sed multos locupletare ". Quæ si parva nulloque in pretio habenda sunt, lubens sane audierim quænam majora sint, atque amplioris pretii. Etenim, si civitatem, orbis ocu- lum, terra marique potentissimam, orientalis atque occiduæ oræ velut nodum et vinculum, ad quam extremi totius terra fines concurrunt, et a qua, velut a communi fdei emporio, incipiunt; si hanc, inquam, civitatem salutifera doctrina fulciisse ac firmasse haud magnum atque amplum censeri debet, idque cum tot linguis omni ex parte agitaretur, vix certe aliud quidquam magnum ac studio dignum D videri poterit. Si autem præclarum ac laudabile c Ose. 1, 6. ** Isa. LXII, 10. Apoc. 11, 1. Matth. XIII, 31. Il Cor. vi, 10. Joannes, sunt episcopi. a Theodosio Januarii promulgatum, Catho- lici, pulsis haereticis, Ecclesias occupabant. sinus, id est, pars, o seu • hæreditas Domini praestantissima. Damma ingens accensa ei in aerem sublata. [sa. LXII, 10; lvii, 14. Rom 1.6, Petr. II, et collegæ. Or. 2. In ed., Deest in ed nulli, confortasse. Coinb. addunt, 1. Τούτους δωροφοροῦμεν ὑμῖν, ὦ φίλοι ποιμέν (85) 'Εξ ελεουμένου. In quibusdam, ἐξηλεημένου. (86) Ὡς Ιωάννης. Angeli, de quibus loquitur (87) Νῦν μὲν ἐπί, etc. Tunc scilicet, ob edictum (88) Σχοίνισμα, etc. « Funiculus Domini fortis- (89) Λαμπὰς οὐράνιος. Nicetas exponit, πυρσος (90) Νάπνος. Reg. phet Or. 2, σινάπνος. (91) Ποιμένες. Gabr. et Bill. addunt, καὶ συμποι- (92) Εἴχομεν. Sic tres Regg., quatuor Colb. et (93) Οὐδενὸς ἄξια λόγου. Sic plerique codd. (94) Ὡς ἀπό. Sic Reg. bm. Deest από in ed. (95) Σθενῶσαι. Duo Colb., Gabr., aliique non- (96) Επαινουμένων. Reg. bm, Or. 1, Gabr.,

ΙΑ'. 'Αρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἴδε, πᾶς ὁ τῶν ἐμῶν λόγων εξεταστής. Ιδε τὸν στέφανον τὸν πλακέντα τῆς δόξης, ἀντὶ τῶν μισθωτῶν Ἐφραίμ, καὶ τοῦ στεφάνου (97) τῆς ὕβρεως. Ιδε πρεσβυτέρων συνέδριον, πολιᾷ καὶ συνέσει τετιμημένων (98), δια κόνων ευταξίαν, οὐ πόρρω τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος, ἀναγνωστῶν εὐκοσμίαν, λαοῦ φιλομάθειαν, ὅσον ἐν ἀνδράσιν, ὅσον ἐν γυναιξί, τὴν ἀρετὴν ὁμοτίμοις · καὶ ἀνδρῶν, ὅσον ἐν φιλοσόφοις, ὅσον ἐν ἁπλουστέροις, πᾶσι σοφοῖς τὰ θεῖα· ὅσον ἐν ἄρχουσιν, ὅσον ἐν ἀρ χομένοις, ἐνταῦθα πᾶσι καλῶς ἀρχομένοις· ὅσον ἐν στρατιώταις, ὅσον ἐν εὐγενέσιν, ὅσον ἐν λόγοις καὶ περὶ λόγους, πᾶσι Θεοῦ στρατιώταις, ἡμέροις τἄλλα (99), πολεμικοῖς ὑπὲρ Πνεύματος (1), πᾶσι τὴν ἄνω τιμῶσι σύγκλητον (εἰς ἣν οὐ τὸ γράμμα β εἰσάγει τὸ πεζόν, ἀλλὰ τὸ ζωοποιοῦν Πνεῦμα), ἅπασι λογίοις ὡς ἀληθῶς, καὶ τοῦ ὄντως Λόγου θεραπευ ταῖς· καὶ γυναικῶν, ὅσον ὑπὸ ζυγόν, Θεῷ μᾶλλον ἢ σαρκὶ συνδεδεμένον (2), ὅσον ἄζυγον καὶ ἐλεύθερον, Θεῷ τὸ πᾶν καθιερωμένον· ὅσον ἐν νέοις, ὅσον ἐν γέν ρουσιν, ὧν τὸ μὲν ἐπὶ γῆρας καλῶς ὁδεύει, τὸ δὲ βιά ζεται μεῖναι ἀθάνατον, ταῖς κρείττοσι τῶν ἐλπίδων ἀνακαινούμενον. • μένον, ΙΒ'. Τούτου τοῦ στεφάνου (8 λαλῶ, οὐ κατὰ Κύ ριον λαλῶ, λαλήσω δὲ ὅμως) καγώ τι συνεβαλόμην (3) τοῖς πλέκουσι. Τούτων τις καὶ τῶν ἐμῶν λόγων ἔργον, οὐχ οὓς ἐῤῥίψαμεν, ἀλλ᾽ οὖς ἠγαπήσαμεν οὐδὲ τῶν πορνικῶν, ὥς τις ἔφη διασύρων ἡμᾶς τῶν πόρνων καὶ λόγον καὶ τρόπον, ἀλλὰ καὶ λίαν σωφρό νων. Τούτων τις καὶ τοῦ ἐμοῦ Πνεύματος γέννημα καὶ καρπὸς, ὡς γεννάν οἶδε Πνεῦμα τοὺς ἀπανιστα- μένους σώματος (4). Μαρτυρήσουσιν (5), εὖ οἶδ' ὅτι, καὶ ὑμῶν οἱ εὐγνώμονες, ἢ καὶ πάντες, ἐπεὶ καὶ πάντας ἐγεωργήσαμεν · καὶ μισθός, ἡ ὁμολογία μόνη. Οὐ γὰρ ἄλλο τι ἐπιζητοῦμεν, ἡ ἐζητήσαμεν (6). "Αμισθος γὰρ ἡ ἀρετὴ, ἵνα καὶ ἀρετὴ μείνῃ, πρὸς τὸ καλὸν μόνον βλέπουσα, · ΙΓ΄. Βούλεσθε προσθῶμεν (7) τι καὶ νεανικώτερον Ορᾶτε τὰς ἐναντίας γλώσσας ἡμερουμένας, καὶ τοὺς θεότητι πολεμοῦντας ἡμῖν ἡσυχάζοντας; Καὶ τοῦτο τοῦ Πνεύματος, καὶ τοῦτο τῆς γεωργίας τῆς ἡμετέρας. Οὐ γὰρ ἀπαιδεύτως παιδεύομεν, οὐδὲ ταῖς ὕδρεσι βάλλομεν, ὅπερ πάσχουσιν οἱ πολλοὶ, μὴ τῷ συνδεδεμένων. μαρτυρήσωσιν. εξ. S. GREGORII THEOLOGI existimandum est (líceat mihi quoque per vos nonnihil hoc nomine gloriari), aliquam ipsi quoque partem his, quæ videtis, contulimus, XI. Tolle per circuitum oculos tuos, et A vide, quisquis es, qui doctrinæ nostræ censuram facis. Vide textam hanc glorie coronam, pro mer cenariis Ephraim, et corona contumelia 78. Vide presbyterorum concilium, canitie et prudentia or- natorum, diaconorum modestiam, non procul ab eodem Spiritu remotorum, lectorum concinnitatem, plebis discendi studium, tam in viris, quam in fe- pinis, virtutis honore paribus ; ac rursus virorum, tam in philosophis, quam in simplicioribus, omni- þus divinarum rerum sapientia præditis; tam in præfectis, quam in subditis, hic videlicet omnibus recte subjectis; tam in militibus, quam in nobili- bus, ac studiosis et litteratis, omnibus Dei militi- bus, caetera quidem placidis et mansuetis, pro Spi• ritu autem bellicosis, omnibus superiorem senatum honare afficientibus (ad quem non vilis et abjecta littera, sed vivificans Spiritus aditum aperit), omni- bus vere doctis et eruditis, ac Verbi cultoribus ; tum etiam feminis, tam quæ in matrimonii jugo Deo magis quam carni astrictæ sunt, quam quæ auptiarum expertes et liberæ, Deo sua omnia con- secrarunt; ac denique tam in juvenibus, quam in senibus, quorum alii ad senectutein præclare gradiuntur, alii vim adhibentes ad. comparandam im- mortalitatem, per meliores spes animo conceptas renovantur, XII, Hujus coronæ (quod loquor, pon secundam Dominum loquor, sed tamen loquar), textoribus ponnihil ipse quoque adjumento fui. Horum quis- piam sermonum quoque nostrorum opus est; non earum quos temere jactavimus, sed, quos amore complexi sumus; nec meretriciorum (ut quidam vos proscindens dixit, homo, et sermone, et moribus møretriciis), verum admodum etiam gravium et pu- dicarum. Horum quispiam mei quoque Spiritus felus ac fructus est, quemadmodum Spiritus cos, qui animum a corpore abduxerunt, gignere con- snevit, Hujus rei non dubito quin candidissimos quosque vestrum testes habiturus sim, aut etiam omnes, quandoquidem labore nostro omnes exculti estis et Trinitatis confessio, sola est merces, quam а vobis expeto. Non enim aliud quidquam quærimus, aut quæsivimus. Virtutem enim mercedis expertem esse oportet, ut virtus maneat, nihik sibi præter bonum ipsum proponens. C XIII. Vultis juvenilius aliquid adjiciamus? Vide- D tisme adversarias linguas milescentes, atque eos, qui Divinitati bellum indixerunt, nihil jam turbarum nobis facessentes? Id quoque Spiritus, id quoque agriculturæ nostræ est. Non eniin sine disciplina docemus, nec adversarios contumeliis et * Isa, xxvшI, 1. dit Gregorius ad hæc verba Isaiæ xxvitt, 1: ‹ Væ corona superbia ebriis Ephraim. › ornatum. Alii, In pluribus etiam deest (97) Τοῦ στεφάνου. Bas., τοὺς στεφάνους. All- (98) Τετιμημένων. Οr. 2 et Comb., τετιμης (99) Τάλλα, In Coisl. 1, τ' ἄλλα. (1) Πνεύματος. Reg. bn, τοῦ Πνεύματος. (2) Συνδεδεμένον, Sic nonnulli codd. In ed. (3) Συνεβαλόμην. Tillem., συνελαβόμην. (4) Σώματος. Ιn quibusdam, τοῦ σώματος. (5) Μαρτυρήσουσιν, εὖ οἶδα. Sic plures cod (6) Εζητήσαμεν. In nonnullis, ἐπεζητήσαμεν. (7) Προσθώμεν. Reg. bm, προσθώ.

δ ΙΕ΄. Εν μὲν οὖν καὶ σύντομον πρόγραμμα του καθ' ἡμᾶς λόγου, καὶ οἷον στηλογραφία τις πᾶσι γνώρι- μας, ὁ λαὸς οὗτος, γνήσιος ὢν τῆς Τριάδος προσκυ νητής, ὡς θᾶττον ἄν τινα διαζευχθῆναι τῆς ζωῆς ταύ- της, ή τι τῶν τριῶν ἐν διαζεύξαι τῆς θεότητος, σύμφρονες, ὁμόζηλοι (17), ἑνὶ λόγῳ πρός τε ἀλλή λους καὶ πρὸς ἡμᾶς, καὶ τὴν Τριάδα κρατούμενοι · τὰ δὲ καθ᾽ ἕκαστον, ἵν᾽ ἐπέλθω συντόμως, άναρχον (18), · καὶ ἀρχὴ, καὶ τὸ μετὰ τῆς ἀρχῆς, εἰς Θεός. Ούτε του ἀνάρχου τὸ ἄναρχον φύσις, ἢ τὸ ἀγέννητον· οὐδεμία γὰρ φύσις ὅ τι μὴ τόδε ἐστὶν, ἀλλ' ὅ τι τόδε. Ἡ τοῦ ὄντος θέσις, οὐχὶ τοῦ (19) μὴ ὄντος ἀναίρεσις. Ούτε ἡ ἀρχὴ, τῷ ἀρχὴ εἶναι, τοῦ ἀνάρχου (20) διείργεται. Οὐ γὰρ φύσις αὐτῷ ἡ ἀρχὴ, ὥσπερ οὐδ᾽ ἐκείνῳ τὸ ἄναρχον. Περὶ γὰρ τὴν φύσιν (21), οὐ ταῦτα φύσις. Καὶ τὸ μετὰ τοῦ ἀνάρχου, καὶ τῆς ἀρχῆς, οὐκ ἄλλο τι, ἢ ὅπερ ἐκεῖνα. Όνομα δὲ, τῷ μὲν ἀνάρχῳ, Πα- τήρ τῇ δὲ ἀρχῇ, Υἱός· τῷ δὲ (22) μετὰ τῆς ἀρχῆς, Πνεῦμα ἅγιον. Φύσις δὲ τοῖς τρισὶ μία, Θεό; (25). Ενωσις δὲ, ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ καὶ πρὸς ἦν ἀνάγεται τὰ ἑξῆς· οὐχ ὡς συναλείφεσθαι, ἀλλ' ὡς ἔχεσθαι, μήτε χρόνου διείργοντος, μήτε θελήματος, μήτε δυνάμεως. Ταῦτα γὰρ ἡμᾶς πολλὰ εἶναι πεποίηκεν, αὐτοῦ τε ἑκάστου πρὸς ἑαυτὸ, καὶ πρὸς τὸ ἕτερον στασιάζον τος. Οἷς δὲ ἁπλῆ φύσις καὶ τὸ εἶναι ταυτὸν, τούτοις καὶ τὸ ἓν κύριον. Δ Β ομόδοξοι, τοῦ περὶ φύσιν, ΙϚ'. Τὰς μὲν οὖν φιλονείκους ἐπὶ θάτερα μετακλί σεις τοῦ λόγου καὶ ἀντισηκώσεις (24), χαίρειν ἐάσω μεν· οὔτε τῷ ἑνὶ Σαβελλίζοντες κατὰ τῶν τριῶν, καὶ συναιρέσει κακῇ τὴν διαίρεσιν λύοντες· οὔτε τοῖς τρι σὶν Αρειανίζοντες κατὰ τοῦ ἑνὸς, καὶ πονηρᾷ διαιρέ σει τὸ ἓν ἀνατρέποντες (25). Οὐ γὰρ κακοῦ τὸ κακὸν ἀλλάξασθαι τὸ ζητούμενον, ἀλλὰ τοῦ καλοῦ μὴ δια μαρτεῖν. Ὡς ταῦτά γε τοῦ πονηροῦ παίγνια, κακῶς τὰ ἡμέτερα ταλαντεύοντος. Αὐτοὶ δὲ τὴν μέσην βαδί- ζοντες καὶ βασιλικὴν, ἐν ᾧ καὶ τὸ τῶν ἀρετῶν ἔστη κεν, ὡς δοκεῖ τοῖς ταῦτα (26) δεινοῖς, πιστεύομεν εἰς Πατέρα, καὶ Υἱόν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον, ὁμοούσιά τε καὶ ὁμόδοξα· ἐν οἷς καὶ τὸ βάπτισμα τὴν τελείωσιν αλλάξασθαι τὸ ζητούμενον, ἀλλὰ τοῦ καλοῦ μὴ διαμαρτεῖν. Ὡς ταῦτα, ἀνατρέποντες· ἀλλὰ τοῦ καλοῦ τὸ μὴ διαμαρτείν. Ὡς ταῦτα, S. GREGORII THEOLOGI in alios quoque bonum hoc redundet. Quo in numero utinam ipse collocer, ac si qui mecum lau- dibili audacia præditi, et piam doctrinam profiteri non verentur! XV. Atque unum quidem, idque breve, doctrinæ nostræ argumentum, ac velut in columna inscul- plum, omnibusque notumn, est hic populus, adeo verus ac sincerus Trinitatis adorator, ut ab hac potius vita divelli se passurus sit, quam ut trium borum aliquid a divinitate disjungat, eadem omnes fidei sententia præditi, eodem zelo flagrantes, una el eadem fidei doctrina, et inter se, et nobiscum, et cum Trinitate conjuncti atque connexi. Ut autem brevi singula percurram, quou principii expers est, et principium, et id quod cum principio est, unus est Deus. Nec vero, principio carere, ejus, quod principio caret, natura est; aut etiam ingenitum esse. Nullius enim rei natura ex eo declaratur, quod dicamus, quid non sit, sed quid sit. Est enim ejus, quod est, positio ; non autem ejus, quod non est, sublatio: nec principium, eo quod principium est, ab eo, quod principio caret, dirimitur; non enim principium ipsi natura est, quemadmodum nec illi, quod principii expers sit. Circa naturam enim haec considerantur, non autem natura ipsa sunt. Eodem modo id, quod cum principii experte, et cum principio est, nihil omnino est aliud, quam quod illa. Nomen autem principii experti, Pater : principio, Filius: ei autem, quod cum principio est, Spiritus sanctus. Una autem his tribus natura Deus est. Unio vero est Pater, ex quo, et ad quem ea, quæ deinceps sequuntur, referuntur, non ut confundantur ac permisceantur, sed ut cohæreant; utpote quæ, nec tempore, nec voluntate, nec polen- tia secernantur ac distinguantur. Hæc enim tria, ut multa simus, effecerunt, singulis nempe, et secum, et cum aliis, dissidentibus. At quibus et simplex natura, et eadem essentia est, his proprie quoque unius vox convenit, XVI. Ac contentiosas quidem et pertina-C ces fidei in alterutram partem deflexiones et com- pensationes valere sinamus; nec per unum, ut Sabellius, tria convellentes, et per uefariam con- tractionem, divisionem tollentes; nec rursus per tria, Arii instar, unum oppugnantes, ac per impro- bam divisionem, unum evertentes. Neque enim id a nobis quæritur, ut malum malo permutemus, sed ut a bono minime aberremus. Nam profecto diaboli ludi haec sunt, perniciose res nostras pouderantis. Nos vero media et regia incedentes via, in qua virtutes quoque, ut harum peritis placet, sita sunt, credimus in Patrem, et Filium, et Spiritum san- Colb., duo Coisl., etc. In ed., eadem opi- nione, pari gloria præditi. Colb., duo Coisl. et Or. 2. Deest in ed. Colb. « Tritheitas, seu, « trium deorum cullores, hic a Gregorio impugnari, cum doceat Theologus ‹ personarum, › seu, hypostasewy proprietates > non esse e naturam; sed considerari id est, ‹ circa naturain, quæ ipsa unica est in tri- bus personis ac proinde unum Deum eflicit. divinitas. inversis quasi ponderibus, ut lit in laucibus; librationes, nimirum Sabellianam inter et Aria- nam impietatem. Gregorius bic admonet cavendum, ne, in disceptationibus circa fidei dogmata, his ula: mur vocibus et argumentis, quæ alterutri errori faveant. etc. Sic duo Coisl., duole- cim Colb., aliique plures. In Par. ed. ita hic locus depravatus legitur : etc. (17) Ομόζηλοι. Sic Reg. ph, plures Colb., duo D (18) Αναρχον. leg. bm addit, καὶ ἀρχήν. (19) Οὐχὶ τοῦ. Regg. bin, ph et (r. 2, οὐχ ἡ τοῦ. (20) Τοῦ ἀνάρχου. Sic tres Regg., quindecim (21) Περὶ γὰρ τὴν φύσιν, etc. Observat schol. (22) Τῷ δέ. Duo Regg. et Or. 2, τὸ δέ. (23) Θεός. Deest in Or. 2. Gabr., μία θεότης, ο una (24) Αντισηκώσεις. Nicet. : πονηρὰς διορθώσεις (25) Ανατρέποντες. Οὐ γὰρ κακοῦ τὸ κακὸν (26) Ταύτα. In quibusdam, περὶ ταῦτα.

δ ΙΕ΄. Εν μὲν οὖν καὶ σύντομον πρόγραμμα του καθ' ἡμᾶς λόγου, καὶ οἷον στηλογραφία τις πᾶσι γνώρι- μας, ὁ λαὸς οὗτος, γνήσιος ὢν τῆς Τριάδος προσκυ νητής, ὡς θᾶττον ἄν τινα διαζευχθῆναι τῆς ζωῆς ταύ- της, ή τι τῶν τριῶν ἐν διαζεύξαι τῆς θεότητος, σύμφρονες, ὁμόζηλοι (17), ἑνὶ λόγῳ πρός τε ἀλλή λους καὶ πρὸς ἡμᾶς, καὶ τὴν Τριάδα κρατούμενοι · τὰ δὲ καθ᾽ ἕκαστον, ἵν᾽ ἐπέλθω συντόμως, άναρχον (18), · καὶ ἀρχὴ, καὶ τὸ μετὰ τῆς ἀρχῆς, εἰς Θεός. Ούτε του ἀνάρχου τὸ ἄναρχον φύσις, ἢ τὸ ἀγέννητον· οὐδεμία γὰρ φύσις ὅ τι μὴ τόδε ἐστὶν, ἀλλ' ὅ τι τόδε. Ἡ τοῦ ὄντος θέσις, οὐχὶ τοῦ (19) μὴ ὄντος ἀναίρεσις. Ούτε ἡ ἀρχὴ, τῷ ἀρχὴ εἶναι, τοῦ ἀνάρχου (20) διείργεται. Οὐ γὰρ φύσις αὐτῷ ἡ ἀρχὴ, ὥσπερ οὐδ᾽ ἐκείνῳ τὸ ἄναρχον. Περὶ γὰρ τὴν φύσιν (21), οὐ ταῦτα φύσις. Καὶ τὸ μετὰ τοῦ ἀνάρχου, καὶ τῆς ἀρχῆς, οὐκ ἄλλο τι, ἢ ὅπερ ἐκεῖνα. Όνομα δὲ, τῷ μὲν ἀνάρχῳ, Πα- τήρ τῇ δὲ ἀρχῇ, Υἱός· τῷ δὲ (22) μετὰ τῆς ἀρχῆς, Πνεῦμα ἅγιον. Φύσις δὲ τοῖς τρισὶ μία, Θεό; (25). Ενωσις δὲ, ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ καὶ πρὸς ἦν ἀνάγεται τὰ ἑξῆς· οὐχ ὡς συναλείφεσθαι, ἀλλ' ὡς ἔχεσθαι, μήτε χρόνου διείργοντος, μήτε θελήματος, μήτε δυνάμεως. Ταῦτα γὰρ ἡμᾶς πολλὰ εἶναι πεποίηκεν, αὐτοῦ τε ἑκάστου πρὸς ἑαυτὸ, καὶ πρὸς τὸ ἕτερον στασιάζον τος. Οἷς δὲ ἁπλῆ φύσις καὶ τὸ εἶναι ταυτὸν, τούτοις καὶ τὸ ἓν κύριον. Δ Β ομόδοξοι, τοῦ περὶ φύσιν, ΙϚ'. Τὰς μὲν οὖν φιλονείκους ἐπὶ θάτερα μετακλί σεις τοῦ λόγου καὶ ἀντισηκώσεις (24), χαίρειν ἐάσω μεν· οὔτε τῷ ἑνὶ Σαβελλίζοντες κατὰ τῶν τριῶν, καὶ συναιρέσει κακῇ τὴν διαίρεσιν λύοντες· οὔτε τοῖς τρι σὶν Αρειανίζοντες κατὰ τοῦ ἑνὸς, καὶ πονηρᾷ διαιρέ σει τὸ ἓν ἀνατρέποντες (25). Οὐ γὰρ κακοῦ τὸ κακὸν ἀλλάξασθαι τὸ ζητούμενον, ἀλλὰ τοῦ καλοῦ μὴ δια μαρτεῖν. Ὡς ταῦτά γε τοῦ πονηροῦ παίγνια, κακῶς τὰ ἡμέτερα ταλαντεύοντος. Αὐτοὶ δὲ τὴν μέσην βαδί- ζοντες καὶ βασιλικὴν, ἐν ᾧ καὶ τὸ τῶν ἀρετῶν ἔστη κεν, ὡς δοκεῖ τοῖς ταῦτα (26) δεινοῖς, πιστεύομεν εἰς Πατέρα, καὶ Υἱόν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον, ὁμοούσιά τε καὶ ὁμόδοξα· ἐν οἷς καὶ τὸ βάπτισμα τὴν τελείωσιν αλλάξασθαι τὸ ζητούμενον, ἀλλὰ τοῦ καλοῦ μὴ διαμαρτεῖν. Ὡς ταῦτα, ἀνατρέποντες· ἀλλὰ τοῦ καλοῦ τὸ μὴ διαμαρτείν. Ὡς ταῦτα, S. GREGORII THEOLOGI in alios quoque bonum hoc redundet. Quo in numero utinam ipse collocer, ac si qui mecum lau- dibili audacia præditi, et piam doctrinam profiteri non verentur! XV. Atque unum quidem, idque breve, doctrinæ nostræ argumentum, ac velut in columna inscul- plum, omnibusque notumn, est hic populus, adeo verus ac sincerus Trinitatis adorator, ut ab hac potius vita divelli se passurus sit, quam ut trium borum aliquid a divinitate disjungat, eadem omnes fidei sententia præditi, eodem zelo flagrantes, una el eadem fidei doctrina, et inter se, et nobiscum, et cum Trinitate conjuncti atque connexi. Ut autem brevi singula percurram, quou principii expers est, et principium, et id quod cum principio est, unus est Deus. Nec vero, principio carere, ejus, quod principio caret, natura est; aut etiam ingenitum esse. Nullius enim rei natura ex eo declaratur, quod dicamus, quid non sit, sed quid sit. Est enim ejus, quod est, positio ; non autem ejus, quod non est, sublatio: nec principium, eo quod principium est, ab eo, quod principio caret, dirimitur; non enim principium ipsi natura est, quemadmodum nec illi, quod principii expers sit. Circa naturam enim haec considerantur, non autem natura ipsa sunt. Eodem modo id, quod cum principii experte, et cum principio est, nihil omnino est aliud, quam quod illa. Nomen autem principii experti, Pater : principio, Filius: ei autem, quod cum principio est, Spiritus sanctus. Una autem his tribus natura Deus est. Unio vero est Pater, ex quo, et ad quem ea, quæ deinceps sequuntur, referuntur, non ut confundantur ac permisceantur, sed ut cohæreant; utpote quæ, nec tempore, nec voluntate, nec polen- tia secernantur ac distinguantur. Hæc enim tria, ut multa simus, effecerunt, singulis nempe, et secum, et cum aliis, dissidentibus. At quibus et simplex natura, et eadem essentia est, his proprie quoque unius vox convenit, XVI. Ac contentiosas quidem et pertina-C ces fidei in alterutram partem deflexiones et com- pensationes valere sinamus; nec per unum, ut Sabellius, tria convellentes, et per uefariam con- tractionem, divisionem tollentes; nec rursus per tria, Arii instar, unum oppugnantes, ac per impro- bam divisionem, unum evertentes. Neque enim id a nobis quæritur, ut malum malo permutemus, sed ut a bono minime aberremus. Nam profecto diaboli ludi haec sunt, perniciose res nostras pouderantis. Nos vero media et regia incedentes via, in qua virtutes quoque, ut harum peritis placet, sita sunt, credimus in Patrem, et Filium, et Spiritum san- Colb., duo Coisl., etc. In ed., eadem opi- nione, pari gloria præditi. Colb., duo Coisl. et Or. 2. Deest in ed. Colb. « Tritheitas, seu, « trium deorum cullores, hic a Gregorio impugnari, cum doceat Theologus ‹ personarum, › seu, hypostasewy proprietates > non esse e naturam; sed considerari id est, ‹ circa naturain, quæ ipsa unica est in tri- bus personis ac proinde unum Deum eflicit. divinitas. inversis quasi ponderibus, ut lit in laucibus; librationes, nimirum Sabellianam inter et Aria- nam impietatem. Gregorius bic admonet cavendum, ne, in disceptationibus circa fidei dogmata, his ula: mur vocibus et argumentis, quæ alterutri errori faveant. etc. Sic duo Coisl., duole- cim Colb., aliique plures. In Par. ed. ita hic locus depravatus legitur : etc. (17) Ομόζηλοι. Sic Reg. ph, plures Colb., duo D (18) Αναρχον. leg. bm addit, καὶ ἀρχήν. (19) Οὐχὶ τοῦ. Regg. bin, ph et (r. 2, οὐχ ἡ τοῦ. (20) Τοῦ ἀνάρχου. Sic tres Regg., quindecim (21) Περὶ γὰρ τὴν φύσιν, etc. Observat schol. (22) Τῷ δέ. Duo Regg. et Or. 2, τὸ δέ. (23) Θεός. Deest in Or. 2. Gabr., μία θεότης, ο una (24) Αντισηκώσεις. Nicet. : πονηρὰς διορθώσεις (25) Ανατρέποντες. Οὐ γὰρ κακοῦ τὸ κακὸν (26) Ταύτα. In quibusdam, περὶ ταῦτα.

δ ΙΕ΄. Εν μὲν οὖν καὶ σύντομον πρόγραμμα του καθ' ἡμᾶς λόγου, καὶ οἷον στηλογραφία τις πᾶσι γνώρι- μας, ὁ λαὸς οὗτος, γνήσιος ὢν τῆς Τριάδος προσκυ νητής, ὡς θᾶττον ἄν τινα διαζευχθῆναι τῆς ζωῆς ταύ- της, ή τι τῶν τριῶν ἐν διαζεύξαι τῆς θεότητος, σύμφρονες, ὁμόζηλοι (17), ἑνὶ λόγῳ πρός τε ἀλλή λους καὶ πρὸς ἡμᾶς, καὶ τὴν Τριάδα κρατούμενοι · τὰ δὲ καθ᾽ ἕκαστον, ἵν᾽ ἐπέλθω συντόμως, άναρχον (18), · καὶ ἀρχὴ, καὶ τὸ μετὰ τῆς ἀρχῆς, εἰς Θεός. Ούτε του ἀνάρχου τὸ ἄναρχον φύσις, ἢ τὸ ἀγέννητον· οὐδεμία γὰρ φύσις ὅ τι μὴ τόδε ἐστὶν, ἀλλ' ὅ τι τόδε. Ἡ τοῦ ὄντος θέσις, οὐχὶ τοῦ (19) μὴ ὄντος ἀναίρεσις. Ούτε ἡ ἀρχὴ, τῷ ἀρχὴ εἶναι, τοῦ ἀνάρχου (20) διείργεται. Οὐ γὰρ φύσις αὐτῷ ἡ ἀρχὴ, ὥσπερ οὐδ᾽ ἐκείνῳ τὸ ἄναρχον. Περὶ γὰρ τὴν φύσιν (21), οὐ ταῦτα φύσις. Καὶ τὸ μετὰ τοῦ ἀνάρχου, καὶ τῆς ἀρχῆς, οὐκ ἄλλο τι, ἢ ὅπερ ἐκεῖνα. Όνομα δὲ, τῷ μὲν ἀνάρχῳ, Πα- τήρ τῇ δὲ ἀρχῇ, Υἱός· τῷ δὲ (22) μετὰ τῆς ἀρχῆς, Πνεῦμα ἅγιον. Φύσις δὲ τοῖς τρισὶ μία, Θεό; (25). Ενωσις δὲ, ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ καὶ πρὸς ἦν ἀνάγεται τὰ ἑξῆς· οὐχ ὡς συναλείφεσθαι, ἀλλ' ὡς ἔχεσθαι, μήτε χρόνου διείργοντος, μήτε θελήματος, μήτε δυνάμεως. Ταῦτα γὰρ ἡμᾶς πολλὰ εἶναι πεποίηκεν, αὐτοῦ τε ἑκάστου πρὸς ἑαυτὸ, καὶ πρὸς τὸ ἕτερον στασιάζον τος. Οἷς δὲ ἁπλῆ φύσις καὶ τὸ εἶναι ταυτὸν, τούτοις καὶ τὸ ἓν κύριον. Δ Β ομόδοξοι, τοῦ περὶ φύσιν, ΙϚ'. Τὰς μὲν οὖν φιλονείκους ἐπὶ θάτερα μετακλί σεις τοῦ λόγου καὶ ἀντισηκώσεις (24), χαίρειν ἐάσω μεν· οὔτε τῷ ἑνὶ Σαβελλίζοντες κατὰ τῶν τριῶν, καὶ συναιρέσει κακῇ τὴν διαίρεσιν λύοντες· οὔτε τοῖς τρι σὶν Αρειανίζοντες κατὰ τοῦ ἑνὸς, καὶ πονηρᾷ διαιρέ σει τὸ ἓν ἀνατρέποντες (25). Οὐ γὰρ κακοῦ τὸ κακὸν ἀλλάξασθαι τὸ ζητούμενον, ἀλλὰ τοῦ καλοῦ μὴ δια μαρτεῖν. Ὡς ταῦτά γε τοῦ πονηροῦ παίγνια, κακῶς τὰ ἡμέτερα ταλαντεύοντος. Αὐτοὶ δὲ τὴν μέσην βαδί- ζοντες καὶ βασιλικὴν, ἐν ᾧ καὶ τὸ τῶν ἀρετῶν ἔστη κεν, ὡς δοκεῖ τοῖς ταῦτα (26) δεινοῖς, πιστεύομεν εἰς Πατέρα, καὶ Υἱόν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον, ὁμοούσιά τε καὶ ὁμόδοξα· ἐν οἷς καὶ τὸ βάπτισμα τὴν τελείωσιν αλλάξασθαι τὸ ζητούμενον, ἀλλὰ τοῦ καλοῦ μὴ διαμαρτεῖν. Ὡς ταῦτα, ἀνατρέποντες· ἀλλὰ τοῦ καλοῦ τὸ μὴ διαμαρτείν. Ὡς ταῦτα, S. GREGORII THEOLOGI in alios quoque bonum hoc redundet. Quo in numero utinam ipse collocer, ac si qui mecum lau- dibili audacia præditi, et piam doctrinam profiteri non verentur! XV. Atque unum quidem, idque breve, doctrinæ nostræ argumentum, ac velut in columna inscul- plum, omnibusque notumn, est hic populus, adeo verus ac sincerus Trinitatis adorator, ut ab hac potius vita divelli se passurus sit, quam ut trium borum aliquid a divinitate disjungat, eadem omnes fidei sententia præditi, eodem zelo flagrantes, una el eadem fidei doctrina, et inter se, et nobiscum, et cum Trinitate conjuncti atque connexi. Ut autem brevi singula percurram, quou principii expers est, et principium, et id quod cum principio est, unus est Deus. Nec vero, principio carere, ejus, quod principio caret, natura est; aut etiam ingenitum esse. Nullius enim rei natura ex eo declaratur, quod dicamus, quid non sit, sed quid sit. Est enim ejus, quod est, positio ; non autem ejus, quod non est, sublatio: nec principium, eo quod principium est, ab eo, quod principio caret, dirimitur; non enim principium ipsi natura est, quemadmodum nec illi, quod principii expers sit. Circa naturam enim haec considerantur, non autem natura ipsa sunt. Eodem modo id, quod cum principii experte, et cum principio est, nihil omnino est aliud, quam quod illa. Nomen autem principii experti, Pater : principio, Filius: ei autem, quod cum principio est, Spiritus sanctus. Una autem his tribus natura Deus est. Unio vero est Pater, ex quo, et ad quem ea, quæ deinceps sequuntur, referuntur, non ut confundantur ac permisceantur, sed ut cohæreant; utpote quæ, nec tempore, nec voluntate, nec polen- tia secernantur ac distinguantur. Hæc enim tria, ut multa simus, effecerunt, singulis nempe, et secum, et cum aliis, dissidentibus. At quibus et simplex natura, et eadem essentia est, his proprie quoque unius vox convenit, XVI. Ac contentiosas quidem et pertina-C ces fidei in alterutram partem deflexiones et com- pensationes valere sinamus; nec per unum, ut Sabellius, tria convellentes, et per uefariam con- tractionem, divisionem tollentes; nec rursus per tria, Arii instar, unum oppugnantes, ac per impro- bam divisionem, unum evertentes. Neque enim id a nobis quæritur, ut malum malo permutemus, sed ut a bono minime aberremus. Nam profecto diaboli ludi haec sunt, perniciose res nostras pouderantis. Nos vero media et regia incedentes via, in qua virtutes quoque, ut harum peritis placet, sita sunt, credimus in Patrem, et Filium, et Spiritum san- Colb., duo Coisl., etc. In ed., eadem opi- nione, pari gloria præditi. Colb., duo Coisl. et Or. 2. Deest in ed. Colb. « Tritheitas, seu, « trium deorum cullores, hic a Gregorio impugnari, cum doceat Theologus ‹ personarum, › seu, hypostasewy proprietates > non esse e naturam; sed considerari id est, ‹ circa naturain, quæ ipsa unica est in tri- bus personis ac proinde unum Deum eflicit. divinitas. inversis quasi ponderibus, ut lit in laucibus; librationes, nimirum Sabellianam inter et Aria- nam impietatem. Gregorius bic admonet cavendum, ne, in disceptationibus circa fidei dogmata, his ula: mur vocibus et argumentis, quæ alterutri errori faveant. etc. Sic duo Coisl., duole- cim Colb., aliique plures. In Par. ed. ita hic locus depravatus legitur : etc. (17) Ομόζηλοι. Sic Reg. ph, plures Colb., duo D (18) Αναρχον. leg. bm addit, καὶ ἀρχήν. (19) Οὐχὶ τοῦ. Regg. bin, ph et (r. 2, οὐχ ἡ τοῦ. (20) Τοῦ ἀνάρχου. Sic tres Regg., quindecim (21) Περὶ γὰρ τὴν φύσιν, etc. Observat schol. (22) Τῷ δέ. Duo Regg. et Or. 2, τὸ δέ. (23) Θεός. Deest in Or. 2. Gabr., μία θεότης, ο una (24) Αντισηκώσεις. Nicet. : πονηρὰς διορθώσεις (25) Ανατρέποντες. Οὐ γὰρ κακοῦ τὸ κακὸν (26) Ταύτα. In quibusdam, περὶ ταῦτα.

ἔχει, ἔν τε ὀνόμασι καὶ πράγμασιν (οἶδας ὁ μυηθείς)· Α ἄρνησις ὃν ἀθεΐας, καὶ ὁμολογία θεότητος, καὶ οὕτω καταρτιζόμεθα· τὸ μὲν ἔν, τῇ οὐσία γινώσκοντες, καὶ τῷ ἀμερίστῳ τῆς προσκυνήσεως· τὰ δὲ τρία, ταῖς ὑποστάσεσιν, εἴτουν προσώποις, ὅ τισι φίλον. Μηδὲ γὰρ οἱ περὶ ταῦτα ζυγομαχοῦντες ἀσχημονείτωσαν, ὥσπερ ἐν (27) ὀνόμασι κειμένης ἡμῖν τῆς εὐσεβείας, ἀλλ᾽ οὐκ ἐν πράγμασι. Τί γάρ φατε οἱ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις εἰσφέροντες ; μὴ τρεῖς οὐσίας ὑπολαμβά- νοντες τοῦτο λέγετε (28); Μέγα οἶδ', ὅτι βοήσετε κατὰ τῶν οὕτως υπειληφότων (29). Μίαν γὰρ καὶ τὴν αὐτὴν τῶν τριῶν δογματίζετε. Τί δαὶ οἱ τὰ πρόσω ωπα ; μὴ ἐν, οἷόν τι σύνθετον, ἀναπλάσσετε, καὶ τριπρόσωπον (50), ἢ ἀνθρωπόμορφον ὅλως ; "Απαγε, καὶ ὑμεῖς ἀντιβοήσετε, μηδὲ πρόσωπον, ὅ τί ποτέ ἐστιν, ἴδοι Θεοῦ, ὃς οὕτως ἔχει. Τί οὖν ἡμῖν αἱ ὑπο- στάσεις βούλονται, ἢ ὑμῖν τὰ (31) πρόσωπα ; προσ- ερήσομαι γάρ. Τὸ τρία εἶναι τὰ διαιρούμενα, οὐ φύ- σεσιν, ἀλλ᾿ ἰδιότησιν. Υπέρευγε (32). Πῶς ἄν τινες συμφρονοίεν (33) μᾶλλον καὶ τὸ αὐτὸ λέγοιεν, ἢ οὐ τως ἔχοντες, κἂν ταῖς συλλαβαῖς διαφέρωσιν; Ορᾶτε οἷος ἐγὼ διαλλακτὴς ὑμῖν, πρὸς τὸν νοῦν ἄγων ἀπὸ τοῦ γράμματος, ὥσπερ τὴν Παλαιὰν καὶ τὴν Νέαν. Β ΙΖ΄. Ἀλλ᾽ ἐπανιτέον μοι πάλιν πρὸς (54) τὸν αὐτὸν λόγον. Τὸ μὲν οὖν ἀγέννητον, καὶ τὸ γεννητόν, καὶ τὸ ἐκπορευτὸν λεγέσθω τε καὶ νοείσθω, εἴ τῳ φίλον δημιουργεῖν ὀνόματα· οὐ γὰρ δείσομεν, μή ποτε νοῆται (35) σωματικῶς τὰ ἀσώματα (36), όπερ δου κεῖ τοῖς ἐπηρεασταῖς (37) θεότητος. Κτίσμα δε, Θεοῦ μὲν λεγέσθω· μέγα γὰρ ἡμῖν καὶ τοῦτο· Θεὸς δὲ, μηδαμῶς. Η τότε δέξομαι κτίσμα εἶναι Θεόν, ὅταν κἀγὼ γένωμαι κυρίως Θεός. Ἔχει γὰρ οὕτως. Ε μὲν Θεὸς, οὐ κτίσμα· μεθ᾿ ἡμῶν γὰρ τὸ κτίσμα, τῶν οὐ θεῶν. Εἰ κτίσμα δέ, οὐ Θεός· ήρξατο γὰρ χρονι · κῶς. Ο δὲ ἤρξατο, ἦν ὅτε οὐκ ἦν (38). Οὗ δὲ πρε σβύτερον τὸ οὐκ ἦν, τοῦτο οὐ κυρίως δν. Τὸ δὲ μὴ κυ ρίως ὄν, πῶς Θεός; Οὔτε οὖν κτίσμα τῶν τριῶν, οὐδὲ ἔν· οὔτε, ὅ τούτου χεῖρον, δι᾿ ἐμὲ γενόμενον· ἵνα μὴ κτίσμα ᾗ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἡμῶν ἀτιμότερον. Εἰ γὰρ ἐγὼ μὲν εἰς δόξαν Θεοῦ, τοῦτο δὲ (39) δι' ἐμὲ (ή πυράγρα (40) διὰ τὴν ἅμαξαν, ἢ ὁ πρίων διὰ τὴν θύραν), νικῶ τῇ αἰτία. Οσῳ γὰρ κτισμάτων Θεὸς 2, ὥσπερ ἄν. τοῦτο πρόσωπον ὑπὲρ εγε. σωφροναίεν, « σώματα, « ἐπηρεαταῖς. . ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. baptismo sua perfectio constat, tam in nominibus, quam in rebus (hæc non ignoras, quisquis eo initiatus es); quippe quod impietatis abjuratio, et divinitatis confessio sit, atque ita perficimur; unum quidem, quoad essentiam ac divisionis omnis expertem adorationem, credentes; tria autem, quantum ad bypostases, sive personas, ut nonnulli malunt. Desinant enim, qui de his inter se conten- dunt, ineptire, perinde ac si fidei nostræ pietas in nominibus, non in rebus, consistal. Quid enim dici- tis, qui tres lypostases affertis? An hoc eo dicitis, quod tres essentias existimetis? Non est apud me dubium, quin adversus eos, qui ita existimant, ingentem clamorem excitaturi sitis. Unam enim et ctum, ejusdem substantiæ et gloriæ ; in quibus et tria esse, quæ dividantur, non naturis, sed proprietatibus. Optine. An feri potest, ut quidam magis inter se concordent, atque idem dicant, quam cum ita sentiunt, tametsi alioqui syllabis discrepent ? Videte qualem vobis pacificatorem me præbeam; a littera ad mentem traducens, quem- admodum si quis Vetus Testamentum et Novuin componat et conciliet. G etc. In ed., duo Coisl., Gabr. et Comb. Deest in ed. Gregorius in æquivocatione Græci nominis, eo quod Graces faciem simul et personam significet. cliam legit Billius. Deest piy in ed. Coisl., etc. In ed. divisim, Coisl. 2, Bas., Comb. In ed., modeste D eamdem horum trium essentiam profitemnini. Quid vos, qui personas dicitis? Num unum, velut quid- dam compositum, animo Angitis, ac tres facies, aut humanam omnino formam habens? Absit! ipsi quoque inclamabitis, nec faciem quidem Dei, quæ- cunque tandem illa est, unquam ille videat, qui ita sentit. Quid igitur, ut interrogare pergam, vobis hypostases volunt, aut vobis personæ? Nimirum XVII. Sed eo, unde digressi sumus, redeundum est. Ingenitus quidem, et genitus, et procedens, dicantur sane et intelligantur, si cui nomina fingere libeat: non enim verebimur, ne ea, quæ corpore carent, corporeo modo intelligantur, quemadmodum iis placet, qui Deitati calumniam inferunt. At creatura, Dei quidem dicatur; nam id quoque nobis amplum et honorificum est: Deus autem, nequaquam. Alioqui, tum Deum creaturam esse admittam, cum ipse quoque proprie Deus fuero. Sic enim se res habet. Si Deus est, creatura non est; creatura enim nobiscum est, qui dii non sumus. Si autem creatura est, utique Deus non est ; temporis enim ratione ortum habuit. Quod autem ortum habuit, aliquando non erat. Quod vero in ea causa est, ut id, quod non erat, eo antiquius sit, hoc certe, proprie non est. Quod autem proprie non est, quo tandem modo Deus esse queat? Ergo nec quidquam horum trium creatura est; nec, quod se gerant. Sic etiam legit Bill. et ita legendum ex Gregorii scopo. Mendose in ed., corpora, vel, • ea quæ corpore constant. nice dictum. in ed. (27) ὥσπερ ἐν. Sic duo Regg., duo Coisl., Or. (28) Τούτο λέγετε. Sic plures Regg. et Colb., (29) 'Υπειληφότων. Reg. bm, συνειληφότων. (30) Τριπρόσωπον. « Tres facies habens. » Ludit (31) Η ὑμῖν τά. Sic tres Regg. et duo Coisl. Sic (32) Υπέρευγε. Sic plures Regg. et Colb. duo (33) Συμφρονυίεν. Sic Reg. ph, quinque Colb., (34) Πρός. Reg. bm, ἐπί. (35) Νοῆται. Ιι nonnullis, νοῆτε. (36) Ασώματα. « Incorporea. Sic duo Coisl., etc. (37) Επηρεασταῖς. Sic Reg. bm, etc. In ed., (38) Ἦν ὅτε οὐκ ἦν. «Erat cum non erat. Iro- (39) Τοῦτο δέ. Sic Reg. ph, Or. 2, etc. Deest δέ (40) Πυράγγα. In nonnullis, περίγρα, ex verbo

ἔχει, ἔν τε ὀνόμασι καὶ πράγμασιν (οἶδας ὁ μυηθείς)· Α ἄρνησις ὃν ἀθεΐας, καὶ ὁμολογία θεότητος, καὶ οὕτω καταρτιζόμεθα· τὸ μὲν ἔν, τῇ οὐσία γινώσκοντες, καὶ τῷ ἀμερίστῳ τῆς προσκυνήσεως· τὰ δὲ τρία, ταῖς ὑποστάσεσιν, εἴτουν προσώποις, ὅ τισι φίλον. Μηδὲ γὰρ οἱ περὶ ταῦτα ζυγομαχοῦντες ἀσχημονείτωσαν, ὥσπερ ἐν (27) ὀνόμασι κειμένης ἡμῖν τῆς εὐσεβείας, ἀλλ᾽ οὐκ ἐν πράγμασι. Τί γάρ φατε οἱ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις εἰσφέροντες ; μὴ τρεῖς οὐσίας ὑπολαμβά- νοντες τοῦτο λέγετε (28); Μέγα οἶδ', ὅτι βοήσετε κατὰ τῶν οὕτως υπειληφότων (29). Μίαν γὰρ καὶ τὴν αὐτὴν τῶν τριῶν δογματίζετε. Τί δαὶ οἱ τὰ πρόσω ωπα ; μὴ ἐν, οἷόν τι σύνθετον, ἀναπλάσσετε, καὶ τριπρόσωπον (50), ἢ ἀνθρωπόμορφον ὅλως ; "Απαγε, καὶ ὑμεῖς ἀντιβοήσετε, μηδὲ πρόσωπον, ὅ τί ποτέ ἐστιν, ἴδοι Θεοῦ, ὃς οὕτως ἔχει. Τί οὖν ἡμῖν αἱ ὑπο- στάσεις βούλονται, ἢ ὑμῖν τὰ (31) πρόσωπα ; προσ- ερήσομαι γάρ. Τὸ τρία εἶναι τὰ διαιρούμενα, οὐ φύ- σεσιν, ἀλλ᾿ ἰδιότησιν. Υπέρευγε (32). Πῶς ἄν τινες συμφρονοίεν (33) μᾶλλον καὶ τὸ αὐτὸ λέγοιεν, ἢ οὐ τως ἔχοντες, κἂν ταῖς συλλαβαῖς διαφέρωσιν; Ορᾶτε οἷος ἐγὼ διαλλακτὴς ὑμῖν, πρὸς τὸν νοῦν ἄγων ἀπὸ τοῦ γράμματος, ὥσπερ τὴν Παλαιὰν καὶ τὴν Νέαν. Β ΙΖ΄. Ἀλλ᾽ ἐπανιτέον μοι πάλιν πρὸς (54) τὸν αὐτὸν λόγον. Τὸ μὲν οὖν ἀγέννητον, καὶ τὸ γεννητόν, καὶ τὸ ἐκπορευτὸν λεγέσθω τε καὶ νοείσθω, εἴ τῳ φίλον δημιουργεῖν ὀνόματα· οὐ γὰρ δείσομεν, μή ποτε νοῆται (35) σωματικῶς τὰ ἀσώματα (36), όπερ δου κεῖ τοῖς ἐπηρεασταῖς (37) θεότητος. Κτίσμα δε, Θεοῦ μὲν λεγέσθω· μέγα γὰρ ἡμῖν καὶ τοῦτο· Θεὸς δὲ, μηδαμῶς. Η τότε δέξομαι κτίσμα εἶναι Θεόν, ὅταν κἀγὼ γένωμαι κυρίως Θεός. Ἔχει γὰρ οὕτως. Ε μὲν Θεὸς, οὐ κτίσμα· μεθ᾿ ἡμῶν γὰρ τὸ κτίσμα, τῶν οὐ θεῶν. Εἰ κτίσμα δέ, οὐ Θεός· ήρξατο γὰρ χρονι · κῶς. Ο δὲ ἤρξατο, ἦν ὅτε οὐκ ἦν (38). Οὗ δὲ πρε σβύτερον τὸ οὐκ ἦν, τοῦτο οὐ κυρίως δν. Τὸ δὲ μὴ κυ ρίως ὄν, πῶς Θεός; Οὔτε οὖν κτίσμα τῶν τριῶν, οὐδὲ ἔν· οὔτε, ὅ τούτου χεῖρον, δι᾿ ἐμὲ γενόμενον· ἵνα μὴ κτίσμα ᾗ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἡμῶν ἀτιμότερον. Εἰ γὰρ ἐγὼ μὲν εἰς δόξαν Θεοῦ, τοῦτο δὲ (39) δι' ἐμὲ (ή πυράγρα (40) διὰ τὴν ἅμαξαν, ἢ ὁ πρίων διὰ τὴν θύραν), νικῶ τῇ αἰτία. Οσῳ γὰρ κτισμάτων Θεὸς 2, ὥσπερ ἄν. τοῦτο πρόσωπον ὑπὲρ εγε. σωφροναίεν, « σώματα, « ἐπηρεαταῖς. . ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. baptismo sua perfectio constat, tam in nominibus, quam in rebus (hæc non ignoras, quisquis eo initiatus es); quippe quod impietatis abjuratio, et divinitatis confessio sit, atque ita perficimur; unum quidem, quoad essentiam ac divisionis omnis expertem adorationem, credentes; tria autem, quantum ad bypostases, sive personas, ut nonnulli malunt. Desinant enim, qui de his inter se conten- dunt, ineptire, perinde ac si fidei nostræ pietas in nominibus, non in rebus, consistal. Quid enim dici- tis, qui tres lypostases affertis? An hoc eo dicitis, quod tres essentias existimetis? Non est apud me dubium, quin adversus eos, qui ita existimant, ingentem clamorem excitaturi sitis. Unam enim et ctum, ejusdem substantiæ et gloriæ ; in quibus et tria esse, quæ dividantur, non naturis, sed proprietatibus. Optine. An feri potest, ut quidam magis inter se concordent, atque idem dicant, quam cum ita sentiunt, tametsi alioqui syllabis discrepent ? Videte qualem vobis pacificatorem me præbeam; a littera ad mentem traducens, quem- admodum si quis Vetus Testamentum et Novuin componat et conciliet. G etc. In ed., duo Coisl., Gabr. et Comb. Deest in ed. Gregorius in æquivocatione Græci nominis, eo quod Graces faciem simul et personam significet. cliam legit Billius. Deest piy in ed. Coisl., etc. In ed. divisim, Coisl. 2, Bas., Comb. In ed., modeste D eamdem horum trium essentiam profitemnini. Quid vos, qui personas dicitis? Num unum, velut quid- dam compositum, animo Angitis, ac tres facies, aut humanam omnino formam habens? Absit! ipsi quoque inclamabitis, nec faciem quidem Dei, quæ- cunque tandem illa est, unquam ille videat, qui ita sentit. Quid igitur, ut interrogare pergam, vobis hypostases volunt, aut vobis personæ? Nimirum XVII. Sed eo, unde digressi sumus, redeundum est. Ingenitus quidem, et genitus, et procedens, dicantur sane et intelligantur, si cui nomina fingere libeat: non enim verebimur, ne ea, quæ corpore carent, corporeo modo intelligantur, quemadmodum iis placet, qui Deitati calumniam inferunt. At creatura, Dei quidem dicatur; nam id quoque nobis amplum et honorificum est: Deus autem, nequaquam. Alioqui, tum Deum creaturam esse admittam, cum ipse quoque proprie Deus fuero. Sic enim se res habet. Si Deus est, creatura non est; creatura enim nobiscum est, qui dii non sumus. Si autem creatura est, utique Deus non est ; temporis enim ratione ortum habuit. Quod autem ortum habuit, aliquando non erat. Quod vero in ea causa est, ut id, quod non erat, eo antiquius sit, hoc certe, proprie non est. Quod autem proprie non est, quo tandem modo Deus esse queat? Ergo nec quidquam horum trium creatura est; nec, quod se gerant. Sic etiam legit Bill. et ita legendum ex Gregorii scopo. Mendose in ed., corpora, vel, • ea quæ corpore constant. nice dictum. in ed. (27) ὥσπερ ἐν. Sic duo Regg., duo Coisl., Or. (28) Τούτο λέγετε. Sic plures Regg. et Colb., (29) 'Υπειληφότων. Reg. bm, συνειληφότων. (30) Τριπρόσωπον. « Tres facies habens. » Ludit (31) Η ὑμῖν τά. Sic tres Regg. et duo Coisl. Sic (32) Υπέρευγε. Sic plures Regg. et Colb. duo (33) Συμφρονυίεν. Sic Reg. ph, quinque Colb., (34) Πρός. Reg. bm, ἐπί. (35) Νοῆται. Ιι nonnullis, νοῆτε. (36) Ασώματα. « Incorporea. Sic duo Coisl., etc. (37) Επηρεασταῖς. Sic Reg. bm, etc. In ed., (38) Ἦν ὅτε οὐκ ἦν. «Erat cum non erat. Iro- (39) Τοῦτο δέ. Sic Reg. ph, Or. 2, etc. Deest δέ (40) Πυράγγα. In nonnullis, περίγρα, ex verbo

ΙΗ'. προς ταῦτα, Μοαβίταις μὲν καὶ ᾿Αμμωνίταις μηδὲ εἰσιτητὸν εἰς Ἐκκλησίαν ἔστω Θεοῦ, λόγοις δια- λεκτικοῖς τε καὶ κακοπραγμοσιν, οἳ γέννησιν Θεοῦ πολυπραγμονοῦντες, καὶ πρόοδον ἄρρητον, κατεξαν ίστανται τολμηρῶς θεότητος· ὡς δέον, ἢ ἐφικτὰ μέσ νοις εἶναι τὰ ὑπὲρ λόγον, ἢ μηδὲ εἶναι, ὅτι μὴ αὐτ τοὶ κατειλήφασιν. Ἡμεῖς δὲ ταῖς θείαις Γραφαῖς ἑπόμενοι, καὶ τὰ ἐγκείμενα σκῶλα τοῖς τυφλώττουσι λύοντες, τῆς σωτηρίας εξόμεθα, πάντα τολμώντες πρότερον (42), ἢ κατὰ Θεοῦ τι νεανιεύεσθαι. Τὰς μὲν δὴ μαρτυρίας ἄλλοις παρήσομεν, πολλοῖς τε λογο- γραφηθείσας ήδη πολλάκις, καὶ ἡμῖν οὐ παρέργως. Καὶ ἅμα λίαν αἰσχρὸν ἐμοὶ γοῦν, νῦν τὰς πίστεις συλλέγειν τῶν πάλαι πεπιστευμένων. Τάξις γὰρ οὐκ ἀρίστη διδάσκειν πρότερον, εἶτα μανθάνειν, μὴ ὅτι τὰ θεῖα καὶ τηλικαῦτα τὸ μέγεθος, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἄλλο (43) τι τῶν μικρῶν καὶ τοῦ μηδενὸς ἀξίων. Καὶ τὰ ἐκ τῆς Γραφής (44) προσκόμματα λύειν καὶ διαρθροῦν, οὐ τοῦ παρόντος καιροῦ, σπουδῆς δὲ τελεωτέρας καὶ μείζονος, ἢ κατὰ τὴν παροῦσαν ὁρμὴν τῆς ὑποθέ σεως. Ο δ' οὖν λόγος ἡμῶν, ὡς ἐν κεφαλαίῳ περιλα- βεῖν, ἔστιν οὗτος. Καὶ ταῦτα διῆλθον, οὐχ ἵν᾿ ἀγωνί σωμαι πρὸς τοὺς ἀντιθέτους (πολλάκις γὰρ ἤδη δια ηγωνισάμεθα, εἰ καὶ μετρίως [45]), ἀλλ᾽ ἵν᾽ ὑμῖν ἐπι- δείξω τὸν χαρακτῆρα τῶν ἐμῶν διδαγμάτων, εἰ μὴ τῶν ὑμετέρων ἐγὼ συναγωνιστής, καὶ κατὰ τῶν αὐτ τῶν, καὶ ὑπὲρ τῶν αὐτῶν ἱστάμενος. υψηλότερος, τοσοῦτον (41) τοῦ διὰ Θεὸν ὑπιστάντος ἐμοῦ, τὸ δι' ἐμὲ γινόμενον, ἀτιμότερον. Β Εt Ο ΧΙΧ. περιγράφειν, « πᾶν τολμῶντες πρότερον. οι Οκ 2, ἐκ τῶν Γραφῶν. ΙΘ'. Οὗτος ὑμῖν, ὦ ἄνδρες, ὁ τῆς ἐμῆς ἀπόλογος παρουσίας· εἰ μὲν ἐπαινετῶς ἔχων, τῷ Θεῷ χάρις, καὶ ὑμῖν τοῖς καλέσασιν· εἰ δὲ τῆς ἐλπίδος ἐνδεέστε ρον, καὶ οὕτω χάρις. Οὐ γὰρ πάντη ψεκτῶς, εὖ οἶδα, καὶ ὑμῖν οὐκ ἀπιστῶ λέγουσιν. Μή τι τὸν λαὸν τοῦ τον ἐπλεονεκτήσαμεν ; μή τι τῶν ἡμετέρων ᾤκονο- μήσαμεν, ὅ τοὺς πολλοὺς ὁρῶ πάσχοντας ; μή τι τὴν Εκκλησίαν παρελυπήσαμεν ; Αλλους μὲν ἴσως, οἷς ερήμην ἡμᾶς (46) ᾑρηκέναι νομίζουσι, τὸν ἡμέτερον ἀντεστήσαμεν λόγον· ὑμᾶς δὲ οὐδὲν, ὅσα ἐμαυτῷ συνεπίσταμαι. Οὐ βοῦν ὑμῶν εἴληφα, φησί Σα μην ὑμᾶς. • ὑμᾶς, S. GREGORII THEOLOGI me, eo deterius, propter me creatum est. Alioqui non A modo creatura esset, sed etiam nobis abjectior atque contemptior. Nam si ego ad Dei gloriam conditus sum, hoc autem propter me (forceps utique propter currum efficitur, aut sera propter januam), sequitur profecto, ut respectu causæ sim supe- qui rior. Quanto enim Deus rebus creatis est sublimior, tante id, quod mea causa creatum est, propter Deum effectus sum, vilius atque ignobilius est. XVIII. Propterea, Moabitis quidem et Ammoni- tis nec aditus ad Ecclesiam Dei pateat, hoc est, dialecticis et impiis sermonibus, qui Dei generatio- nem ac processionem, quae nullis verbis explicari potest, curiosius scrutantes, adversus Divinitatem temere insurgunt; perinde scilicet, ac si ea, quæ vim omnem et facultatem verborum superant, ab ipsis solis percipi posse oporteat; vel omnino non esse, quoniam ipsi ea intellectu assequi nequeant. Nos autem Scripturæ divinæ vestigiis hærentes, atque obscura loca, quæ cæcutientibus molestiam exhibent, submoventes, consertis manibus salutem retinebimus, priusque omnia audacter perferemus, quam ut adversus Deum temere atque arroganter aliquid aggrediamur. quidem Scripturæ testi- monia aliis relinquemus, cum a multis jam sæpe litteris mandala, tum etiam a nobis haud perfun- ctorie et negligenter. Ac simul, mea quidem sententia, turpe admodum fuerit, nunc earum rerum, quæ jampridem certo exploratæ sunt, argumenta colligere. Neque enim optimus ordo est prius do- cere, ac postea discere ; non dicam divina, et usque adeo magna et sublimia, sed ne aliud qui- den quidquam parvum et contemnendum. Ofendi- cula etiam e Scripturis objecta solvere, et expla- nare, non est præsentis temporis, sed majoris et perfectioris studii atque opera, quam pro praesenti instituto. At fìdei quidem nostræ doctrina, ut summatim complectar, talis est. Atque etiam hæc ipsa non eo commemoravi, ut cum adversariis confligerem (jam enim sæpe confliximus, etsi moderate); verum ut doctrinæ meæ formam vobis ostenderem, an non vestrorum dogmatum propugnator ego sim, atque adversus eosdem, et pro iisdem in acie stem. Habetis, o viri, nostri in banc urbem adlven- tus apologiam : quæ si quidem laudem meretur, Deo, et vobis, quorum accitu huc veni, gratiam ha- beo; sin autem spem vestram minus implevi, sic quoque gratiam habeo. Non enim omnino vitupe- randa est, ut mihi persuadeo, ac vobis id affirman- tibus fidem haud abrogo. Nunquid populum hunc per avaritiam circumvenimus? Nunquid privatis uti- D litatibus consuluimus, quemadmodum multos facere video? Nunquid Ecclesiam molestia affecimus? Alios quidem fortasse, quibus, cum se indicta causa vi- circuli figuram describere. » Instru- mentum est quo utuntur plaustrorum opifices. codd., Bill : e priusque in omnem audaciam prorumpemus. > Nicetas sic recte exponit: «Quodlibet periculum adire audentes, quaslibet ærumnas pati potius, quam adversus Deum aliquid arroganter dicere.» perfecte. Hanc interpretationem respuunt theolo- gicæ orationes, in quibus Gregorius, non leviter, et minus perfecte, sed fortiter, moderate tamen, Patris, et Filii, et Spiritus sancti divinitatem ad- versus hæreticos asseruit. Quibus uos causam dereliquisse existi inantibus, nostrum opposuimus sermonem. Comb. putat etiam legendum et vertit: «Cum se deserto vadimonio, nullo scilicet ex vobis fidei cau- sam suscipiente, victoriam adversarii vos obtinuisse arbitrarentur. (41) Τοσοῦτον. In quibusdam, τοσούτῳ. (42) Πάντα τολμῶντες πρότερον. Non pauci (43) Οὐδὲ ἄλλο. In quibusdam, οὔτε ἄλλο. (44) Ἐκ τῆς Γραφῆς. Regg. b, c, d, tres Colb. (45) Εἰ καὶ μετρίως. Bill. : « etsi leviter et minus (46) Οἷς ἐρήμην ἡμᾶς. Coisl. 2 et Bas., οἷς ἐρή

ΙΗ'. προς ταῦτα, Μοαβίταις μὲν καὶ ᾿Αμμωνίταις μηδὲ εἰσιτητὸν εἰς Ἐκκλησίαν ἔστω Θεοῦ, λόγοις δια- λεκτικοῖς τε καὶ κακοπραγμοσιν, οἳ γέννησιν Θεοῦ πολυπραγμονοῦντες, καὶ πρόοδον ἄρρητον, κατεξαν ίστανται τολμηρῶς θεότητος· ὡς δέον, ἢ ἐφικτὰ μέσ νοις εἶναι τὰ ὑπὲρ λόγον, ἢ μηδὲ εἶναι, ὅτι μὴ αὐτ τοὶ κατειλήφασιν. Ἡμεῖς δὲ ταῖς θείαις Γραφαῖς ἑπόμενοι, καὶ τὰ ἐγκείμενα σκῶλα τοῖς τυφλώττουσι λύοντες, τῆς σωτηρίας εξόμεθα, πάντα τολμώντες πρότερον (42), ἢ κατὰ Θεοῦ τι νεανιεύεσθαι. Τὰς μὲν δὴ μαρτυρίας ἄλλοις παρήσομεν, πολλοῖς τε λογο- γραφηθείσας ήδη πολλάκις, καὶ ἡμῖν οὐ παρέργως. Καὶ ἅμα λίαν αἰσχρὸν ἐμοὶ γοῦν, νῦν τὰς πίστεις συλλέγειν τῶν πάλαι πεπιστευμένων. Τάξις γὰρ οὐκ ἀρίστη διδάσκειν πρότερον, εἶτα μανθάνειν, μὴ ὅτι τὰ θεῖα καὶ τηλικαῦτα τὸ μέγεθος, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἄλλο (43) τι τῶν μικρῶν καὶ τοῦ μηδενὸς ἀξίων. Καὶ τὰ ἐκ τῆς Γραφής (44) προσκόμματα λύειν καὶ διαρθροῦν, οὐ τοῦ παρόντος καιροῦ, σπουδῆς δὲ τελεωτέρας καὶ μείζονος, ἢ κατὰ τὴν παροῦσαν ὁρμὴν τῆς ὑποθέ σεως. Ο δ' οὖν λόγος ἡμῶν, ὡς ἐν κεφαλαίῳ περιλα- βεῖν, ἔστιν οὗτος. Καὶ ταῦτα διῆλθον, οὐχ ἵν᾿ ἀγωνί σωμαι πρὸς τοὺς ἀντιθέτους (πολλάκις γὰρ ἤδη δια ηγωνισάμεθα, εἰ καὶ μετρίως [45]), ἀλλ᾽ ἵν᾽ ὑμῖν ἐπι- δείξω τὸν χαρακτῆρα τῶν ἐμῶν διδαγμάτων, εἰ μὴ τῶν ὑμετέρων ἐγὼ συναγωνιστής, καὶ κατὰ τῶν αὐτ τῶν, καὶ ὑπὲρ τῶν αὐτῶν ἱστάμενος. υψηλότερος, τοσοῦτον (41) τοῦ διὰ Θεὸν ὑπιστάντος ἐμοῦ, τὸ δι' ἐμὲ γινόμενον, ἀτιμότερον. Β Εt Ο ΧΙΧ. περιγράφειν, « πᾶν τολμῶντες πρότερον. οι Οκ 2, ἐκ τῶν Γραφῶν. ΙΘ'. Οὗτος ὑμῖν, ὦ ἄνδρες, ὁ τῆς ἐμῆς ἀπόλογος παρουσίας· εἰ μὲν ἐπαινετῶς ἔχων, τῷ Θεῷ χάρις, καὶ ὑμῖν τοῖς καλέσασιν· εἰ δὲ τῆς ἐλπίδος ἐνδεέστε ρον, καὶ οὕτω χάρις. Οὐ γὰρ πάντη ψεκτῶς, εὖ οἶδα, καὶ ὑμῖν οὐκ ἀπιστῶ λέγουσιν. Μή τι τὸν λαὸν τοῦ τον ἐπλεονεκτήσαμεν ; μή τι τῶν ἡμετέρων ᾤκονο- μήσαμεν, ὅ τοὺς πολλοὺς ὁρῶ πάσχοντας ; μή τι τὴν Εκκλησίαν παρελυπήσαμεν ; Αλλους μὲν ἴσως, οἷς ερήμην ἡμᾶς (46) ᾑρηκέναι νομίζουσι, τὸν ἡμέτερον ἀντεστήσαμεν λόγον· ὑμᾶς δὲ οὐδὲν, ὅσα ἐμαυτῷ συνεπίσταμαι. Οὐ βοῦν ὑμῶν εἴληφα, φησί Σα μην ὑμᾶς. • ὑμᾶς, S. GREGORII THEOLOGI me, eo deterius, propter me creatum est. Alioqui non A modo creatura esset, sed etiam nobis abjectior atque contemptior. Nam si ego ad Dei gloriam conditus sum, hoc autem propter me (forceps utique propter currum efficitur, aut sera propter januam), sequitur profecto, ut respectu causæ sim supe- qui rior. Quanto enim Deus rebus creatis est sublimior, tante id, quod mea causa creatum est, propter Deum effectus sum, vilius atque ignobilius est. XVIII. Propterea, Moabitis quidem et Ammoni- tis nec aditus ad Ecclesiam Dei pateat, hoc est, dialecticis et impiis sermonibus, qui Dei generatio- nem ac processionem, quae nullis verbis explicari potest, curiosius scrutantes, adversus Divinitatem temere insurgunt; perinde scilicet, ac si ea, quæ vim omnem et facultatem verborum superant, ab ipsis solis percipi posse oporteat; vel omnino non esse, quoniam ipsi ea intellectu assequi nequeant. Nos autem Scripturæ divinæ vestigiis hærentes, atque obscura loca, quæ cæcutientibus molestiam exhibent, submoventes, consertis manibus salutem retinebimus, priusque omnia audacter perferemus, quam ut adversus Deum temere atque arroganter aliquid aggrediamur. quidem Scripturæ testi- monia aliis relinquemus, cum a multis jam sæpe litteris mandala, tum etiam a nobis haud perfun- ctorie et negligenter. Ac simul, mea quidem sententia, turpe admodum fuerit, nunc earum rerum, quæ jampridem certo exploratæ sunt, argumenta colligere. Neque enim optimus ordo est prius do- cere, ac postea discere ; non dicam divina, et usque adeo magna et sublimia, sed ne aliud qui- den quidquam parvum et contemnendum. Ofendi- cula etiam e Scripturis objecta solvere, et expla- nare, non est præsentis temporis, sed majoris et perfectioris studii atque opera, quam pro praesenti instituto. At fìdei quidem nostræ doctrina, ut summatim complectar, talis est. Atque etiam hæc ipsa non eo commemoravi, ut cum adversariis confligerem (jam enim sæpe confliximus, etsi moderate); verum ut doctrinæ meæ formam vobis ostenderem, an non vestrorum dogmatum propugnator ego sim, atque adversus eosdem, et pro iisdem in acie stem. Habetis, o viri, nostri in banc urbem adlven- tus apologiam : quæ si quidem laudem meretur, Deo, et vobis, quorum accitu huc veni, gratiam ha- beo; sin autem spem vestram minus implevi, sic quoque gratiam habeo. Non enim omnino vitupe- randa est, ut mihi persuadeo, ac vobis id affirman- tibus fidem haud abrogo. Nunquid populum hunc per avaritiam circumvenimus? Nunquid privatis uti- D litatibus consuluimus, quemadmodum multos facere video? Nunquid Ecclesiam molestia affecimus? Alios quidem fortasse, quibus, cum se indicta causa vi- circuli figuram describere. » Instru- mentum est quo utuntur plaustrorum opifices. codd., Bill : e priusque in omnem audaciam prorumpemus. > Nicetas sic recte exponit: «Quodlibet periculum adire audentes, quaslibet ærumnas pati potius, quam adversus Deum aliquid arroganter dicere.» perfecte. Hanc interpretationem respuunt theolo- gicæ orationes, in quibus Gregorius, non leviter, et minus perfecte, sed fortiter, moderate tamen, Patris, et Filii, et Spiritus sancti divinitatem ad- versus hæreticos asseruit. Quibus uos causam dereliquisse existi inantibus, nostrum opposuimus sermonem. Comb. putat etiam legendum et vertit: «Cum se deserto vadimonio, nullo scilicet ex vobis fidei cau- sam suscipiente, victoriam adversarii vos obtinuisse arbitrarentur. (41) Τοσοῦτον. In quibusdam, τοσούτῳ. (42) Πάντα τολμῶντες πρότερον. Non pauci (43) Οὐδὲ ἄλλο. In quibusdam, οὔτε ἄλλο. (44) Ἐκ τῆς Γραφῆς. Regg. b, c, d, tres Colb. (45) Εἰ καὶ μετρίως. Bill. : « etsi leviter et minus (46) Οἷς ἐρήμην ἡμᾶς. Coisl. 2 et Bas., οἷς ἐρή

μουὴλ ὁ μέγας, πρὸς τὸν Ἰσραὴλ ὑπὲρ τοῦ βασιλέως διαφερόμενος· οὐ ψυχῶν ὑμῶν ἐξίλασμα (47), μάρτυς Κύριος ἐν ὑμῖν· οὐ τὸ καὶ τὸ, πλείονα λέ- γων, ἵνα μὴ αὐτὸς ἀπαριθμῶμαι καθ᾿ ἕκαστον· ἀλλὰ καθαρὰν καὶ ἀκίβδηλον τὴν ἱερωσύνην ἐφύλαξα. Εἰ δὲ δυναστείαν ἠγάπησα, ἢ θρόνων ὕψος, ἢ βασιλέων πατεῖν αὐλὰς, μηδὲ ἄλλο τι λαμπρὸν ἔχοιμι, ἢ ῥίψαιμι κεκτημένος. Κ'. Τί οὖν ἐστιν ὅ φημι; Οὐ γὰρ ἄμισθος ἐγὼ τῆς ἀρετῆς ἐργάτης, οὐδ᾽ εἰς τοσοῦτον ἀρετῆς ἀφικό μην. Δότε μοι τῶν πόνων μισθόν. Τίνα τοῦτον; η Οὐχ δν ἄν τινες ὑπολάβοιεν τῶν πάντα ῥᾳ δίων· ἀλλ᾽ ἂν ἐμοὶ ζητεῖν ἀσφαλές. ᾿Αναπαύσατε τῶν μακρῶν πόνων ἡμᾶς· αἰδέσθητε τὴν πολιὰν ταύτην· τιμήσατε την ξενιτείαν· ἄλλον ἀντεισαγάγετε, τὸν ὑπὲρ ὑμῶν (48) διωκόμενον, ὅστις καθαρὸς χεῖρας, ὅστις φωνὴν οὐκ ἀσύνετος, ὅστις ἱκανὸς τὰ πάντα ὑμῖν χαρίζεσθαι, καὶ συνδιαφέρειν τὰς ἐκκλησιαστι- κὰς φροντίδας (49)· ἐπειδὴ τούτων (50) μάλιστα νῦν καιρός. Ἐμοὶ δὲ ὁρᾶτε καὶ τὸ σῶμα ὡς ἔχει τοῦτο, καὶ χρόνῳ, καὶ νόσῳ, καὶ πόνῳ δαπανηθέν. Τί δεῖ γέροντος ὑμῖν δειλοῦ, καὶ ἀνάνδρου, καὶ καθ' ἑκάστην, ὡς εἰπεῖν, ἀποθνήσκοντος τὴν ἡμέραν, οὐ τῷ σώματι μόνον, ἀλλὰ καὶ ταῖς φροντίσιν· ὃς μόλις καὶ ταῦτα ὑμῖν διαλέγομαι (51); Μὴ ἀπιστήσητε φωνῇ διδα- σκάλου· καὶ γὰρ οὐδὲ ἠπιστήσατε πώποτε. Κέκμηκα, τὴν ἐπιείκειαν ἐγκαλούμενος. Κέκμηκα, καὶ λόγῳ, καὶ φθόνω μαχόμενος, καὶ πολεμίοις, καὶ ἡμετέροις. Οἱ μὲν τὰ στέρνα παίουσι, καὶ ἧττον ἐπιτυγχάνουσι· τὸ γὰρ προδήλως ἐχθρὸν, εὐφύλακτον. Οἱ δὲ, τὰ νῶτα τηροῦσι, καὶ μᾶλλον εἰσι λυπηροί· τὸ γὰρ ἀνύποπτον, καιριώτερον. Εἰ δὲ καὶ κυβερνήτης (52) ἦν, καὶ τῶν λίαν ἐπιστημόνων· εἶτα πολλὴ μὲν ἦν περὶ ἡμᾶς ἡ θάλασσα (55), καὶ περὶ τὴν ναῦν ζέουσα· πολλὴ δὲ τῶν ἐμπλεόντων ἡ στάσις, ἄλλων περὶ ἄλλου ζυγο- μαχούντων, καὶ ἀντικτυπούντων ἀλλήλοις τε καὶ τοῖς κύμασι, πόσον ἀντέσχον ἂν ἐπὶ τῶν οἰάκων καθο ήμενος, ὥστε καὶ θαλάσσῃ καὶ τοῖς ἐμπλέουσι μά χεσθαι, καὶ διασώζειν ἀκινδύνως τὴν ναῦν ἐκ διπλοῦ τοῦ κλύδωνος ; ἂν γὰρ παντί τρόπῳ συναγωνιζομέ νων, χαλεπὸν ἦν τὸ τῆς σωτηρίας, τούτων πῶς οἷόν τε ἀνταγωνιζομένων μὴ καταδύεσθαι; ΚΑ'. Τί τάλλα δεῖ λέγειν; Αλλὰ πῶς οἴσω τὸν ἱερὸν τοῦτον (54) πόλεμον ; Λεγέσθω γάρ τις καὶ πόλεμος ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. • A cloriam adversum nos obtinuisse arbitrarentur, ser- monem nostrum objecimus: at vos nihil profecto, quantum quidem mihi cònscius sum. Non bovem vestrum accepi, ait magnus Samuel, cum. Israele propter regem contendens: non animarum vestra- rum piaculum, testis inter vos Deus” : non hoc at- que aliud, plura commemorans, ne singulis enume- randis longius orationem producam; verum purum minimeque adulterinum sacerdotium custodiv). Quod si principatus, aut sublimium thronorum studio du- ctus sun, aut imperatorum aulas calcare appetii, nunquam aliud quidquam splendoris consequi mibi contingat, aut, si consecutus fuero, statim illud projiciam atque amittam. XX. Quid igitur est, quod dico? Non enim gra- tuitus virtutis sum cultor, nec in eam virtutis ma- gnitudinem perveni. Laborum præmium mihi date. B C Quod tandem? Non quod nonnulli fortasse ex iis, qui ad quidvis suspicandum adducuntur, exi- stimarint; sed quod mihi tuto postulare licet. Diu- turnis laboribus nos levate, ac recreate. Moveal vos hæc canities; sit apud vos honori nostra peregrina- tio. Alium subrogate, qui pro vobis vexetur, qui puris sit manibus, qui voce non inerudita, qui omni- bus in rebus vobis obsequi, curasque ecclesiasticas simul perferre possit; quandoquidem tales præser- tim hoc tempus flagitat. At mihi cernitis quo modo corpus etiam hoc se habeat, nimirum et tempore, et morbo, et labore confectum. Quid vobis timido et ignavo sene opus est, atque in dies singulos, ut ita loquar, non corpore tantum, sed etiam curis mo- riente? Qui vix hæc quoque ad vos loquor? Ne ma- gistri voci fidem denegetis; neque enim unquam denegastis. Lassus sum, dum mihi toties mansue- tudo crimini vertitur. Lassus sum, dum, et cun sermone, et cum invidia, et cum hostibus, et cum nostris pugno. Illi pectora feriunt, et minus, quod cu- piunt, assequuntur; nam qui apertas inimicitias ge- rit, facile caveri potest. Hi autem terga observant, et magis molesti sunt; nam qui minime suspectus est, lethalius vulnus infert. Quod si etiam naucle rus, et quidem peritissimus essem atque hinc ef- fusum mare in nos sæviret, ac circum navem æstua- ret; hinc vero gravi seditione vectores laborarent, aliique de alia re contenderent, atque, et sibiipsis mutuo, et fluctibus obstreperent, quandiu tandem ipse obluctari possem ad gubernacula sedens, ut si- D mul, et cum mari, et cum vectoribus pugnarem, atque ex duplici tempestate navem sine periculo eriperem? Quibus etenim omni ratione conniten- tibus et adjuvantibus, salutem tamen consequi difficile esset; iisdem inter se dissidentibus et confli- gentibus, qui tandem fieri posset, ut navis pessum non iret? sqq. | Reg. XII, peccatum lapsis. ecclesiasticas. Hæc videntur ironice dicta. Unde Nicetas pecuniarias curas › interpretatur. XXI. Quid alia commemorare attinet? Quo tan- dem modo sacrum hoc bellum feram ? Dicatur enim sunt hæreticorum impetus; per navem, Ecclesia; per « vectores, partim populi, partim episcopi, ouibus omnibus valide restitit Gregorius. cense, quod quidem, quia pro fano Delphico direpto et expilato gerebatur, sacrum est dictum. Istud (47) Εξίλασμα. Sacrificium pro animabus in (48) Υμών., Ιι nonnullis, ἡμῶν. (49) Τὰς ἐκκλησιαστικὰς φροντίδας. • Curas (50) Τούτων. Reg. bm, τούτου. (51) Διαλέγομαι. Hervag. φθέγγομαι. (52) Κυβερνήτης. Coisl. 2 addit, τις. (53) Η θάλασσα, etc. Per « mare, intelligi pos- (54) Τὸν ἱερὸν τοῦτον. Alludit ad bellum Pho

μουὴλ ὁ μέγας, πρὸς τὸν Ἰσραὴλ ὑπὲρ τοῦ βασιλέως διαφερόμενος· οὐ ψυχῶν ὑμῶν ἐξίλασμα (47), μάρτυς Κύριος ἐν ὑμῖν· οὐ τὸ καὶ τὸ, πλείονα λέ- γων, ἵνα μὴ αὐτὸς ἀπαριθμῶμαι καθ᾿ ἕκαστον· ἀλλὰ καθαρὰν καὶ ἀκίβδηλον τὴν ἱερωσύνην ἐφύλαξα. Εἰ δὲ δυναστείαν ἠγάπησα, ἢ θρόνων ὕψος, ἢ βασιλέων πατεῖν αὐλὰς, μηδὲ ἄλλο τι λαμπρὸν ἔχοιμι, ἢ ῥίψαιμι κεκτημένος. Κ'. Τί οὖν ἐστιν ὅ φημι; Οὐ γὰρ ἄμισθος ἐγὼ τῆς ἀρετῆς ἐργάτης, οὐδ᾽ εἰς τοσοῦτον ἀρετῆς ἀφικό μην. Δότε μοι τῶν πόνων μισθόν. Τίνα τοῦτον; η Οὐχ δν ἄν τινες ὑπολάβοιεν τῶν πάντα ῥᾳ δίων· ἀλλ᾽ ἂν ἐμοὶ ζητεῖν ἀσφαλές. ᾿Αναπαύσατε τῶν μακρῶν πόνων ἡμᾶς· αἰδέσθητε τὴν πολιὰν ταύτην· τιμήσατε την ξενιτείαν· ἄλλον ἀντεισαγάγετε, τὸν ὑπὲρ ὑμῶν (48) διωκόμενον, ὅστις καθαρὸς χεῖρας, ὅστις φωνὴν οὐκ ἀσύνετος, ὅστις ἱκανὸς τὰ πάντα ὑμῖν χαρίζεσθαι, καὶ συνδιαφέρειν τὰς ἐκκλησιαστι- κὰς φροντίδας (49)· ἐπειδὴ τούτων (50) μάλιστα νῦν καιρός. Ἐμοὶ δὲ ὁρᾶτε καὶ τὸ σῶμα ὡς ἔχει τοῦτο, καὶ χρόνῳ, καὶ νόσῳ, καὶ πόνῳ δαπανηθέν. Τί δεῖ γέροντος ὑμῖν δειλοῦ, καὶ ἀνάνδρου, καὶ καθ' ἑκάστην, ὡς εἰπεῖν, ἀποθνήσκοντος τὴν ἡμέραν, οὐ τῷ σώματι μόνον, ἀλλὰ καὶ ταῖς φροντίσιν· ὃς μόλις καὶ ταῦτα ὑμῖν διαλέγομαι (51); Μὴ ἀπιστήσητε φωνῇ διδα- σκάλου· καὶ γὰρ οὐδὲ ἠπιστήσατε πώποτε. Κέκμηκα, τὴν ἐπιείκειαν ἐγκαλούμενος. Κέκμηκα, καὶ λόγῳ, καὶ φθόνω μαχόμενος, καὶ πολεμίοις, καὶ ἡμετέροις. Οἱ μὲν τὰ στέρνα παίουσι, καὶ ἧττον ἐπιτυγχάνουσι· τὸ γὰρ προδήλως ἐχθρὸν, εὐφύλακτον. Οἱ δὲ, τὰ νῶτα τηροῦσι, καὶ μᾶλλον εἰσι λυπηροί· τὸ γὰρ ἀνύποπτον, καιριώτερον. Εἰ δὲ καὶ κυβερνήτης (52) ἦν, καὶ τῶν λίαν ἐπιστημόνων· εἶτα πολλὴ μὲν ἦν περὶ ἡμᾶς ἡ θάλασσα (55), καὶ περὶ τὴν ναῦν ζέουσα· πολλὴ δὲ τῶν ἐμπλεόντων ἡ στάσις, ἄλλων περὶ ἄλλου ζυγο- μαχούντων, καὶ ἀντικτυπούντων ἀλλήλοις τε καὶ τοῖς κύμασι, πόσον ἀντέσχον ἂν ἐπὶ τῶν οἰάκων καθο ήμενος, ὥστε καὶ θαλάσσῃ καὶ τοῖς ἐμπλέουσι μά χεσθαι, καὶ διασώζειν ἀκινδύνως τὴν ναῦν ἐκ διπλοῦ τοῦ κλύδωνος ; ἂν γὰρ παντί τρόπῳ συναγωνιζομέ νων, χαλεπὸν ἦν τὸ τῆς σωτηρίας, τούτων πῶς οἷόν τε ἀνταγωνιζομένων μὴ καταδύεσθαι; ΚΑ'. Τί τάλλα δεῖ λέγειν; Αλλὰ πῶς οἴσω τὸν ἱερὸν τοῦτον (54) πόλεμον ; Λεγέσθω γάρ τις καὶ πόλεμος ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. • A cloriam adversum nos obtinuisse arbitrarentur, ser- monem nostrum objecimus: at vos nihil profecto, quantum quidem mihi cònscius sum. Non bovem vestrum accepi, ait magnus Samuel, cum. Israele propter regem contendens: non animarum vestra- rum piaculum, testis inter vos Deus” : non hoc at- que aliud, plura commemorans, ne singulis enume- randis longius orationem producam; verum purum minimeque adulterinum sacerdotium custodiv). Quod si principatus, aut sublimium thronorum studio du- ctus sun, aut imperatorum aulas calcare appetii, nunquam aliud quidquam splendoris consequi mibi contingat, aut, si consecutus fuero, statim illud projiciam atque amittam. XX. Quid igitur est, quod dico? Non enim gra- tuitus virtutis sum cultor, nec in eam virtutis ma- gnitudinem perveni. Laborum præmium mihi date. B C Quod tandem? Non quod nonnulli fortasse ex iis, qui ad quidvis suspicandum adducuntur, exi- stimarint; sed quod mihi tuto postulare licet. Diu- turnis laboribus nos levate, ac recreate. Moveal vos hæc canities; sit apud vos honori nostra peregrina- tio. Alium subrogate, qui pro vobis vexetur, qui puris sit manibus, qui voce non inerudita, qui omni- bus in rebus vobis obsequi, curasque ecclesiasticas simul perferre possit; quandoquidem tales præser- tim hoc tempus flagitat. At mihi cernitis quo modo corpus etiam hoc se habeat, nimirum et tempore, et morbo, et labore confectum. Quid vobis timido et ignavo sene opus est, atque in dies singulos, ut ita loquar, non corpore tantum, sed etiam curis mo- riente? Qui vix hæc quoque ad vos loquor? Ne ma- gistri voci fidem denegetis; neque enim unquam denegastis. Lassus sum, dum mihi toties mansue- tudo crimini vertitur. Lassus sum, dum, et cun sermone, et cum invidia, et cum hostibus, et cum nostris pugno. Illi pectora feriunt, et minus, quod cu- piunt, assequuntur; nam qui apertas inimicitias ge- rit, facile caveri potest. Hi autem terga observant, et magis molesti sunt; nam qui minime suspectus est, lethalius vulnus infert. Quod si etiam naucle rus, et quidem peritissimus essem atque hinc ef- fusum mare in nos sæviret, ac circum navem æstua- ret; hinc vero gravi seditione vectores laborarent, aliique de alia re contenderent, atque, et sibiipsis mutuo, et fluctibus obstreperent, quandiu tandem ipse obluctari possem ad gubernacula sedens, ut si- D mul, et cum mari, et cum vectoribus pugnarem, atque ex duplici tempestate navem sine periculo eriperem? Quibus etenim omni ratione conniten- tibus et adjuvantibus, salutem tamen consequi difficile esset; iisdem inter se dissidentibus et confli- gentibus, qui tandem fieri posset, ut navis pessum non iret? sqq. | Reg. XII, peccatum lapsis. ecclesiasticas. Hæc videntur ironice dicta. Unde Nicetas pecuniarias curas › interpretatur. XXI. Quid alia commemorare attinet? Quo tan- dem modo sacrum hoc bellum feram ? Dicatur enim sunt hæreticorum impetus; per navem, Ecclesia; per « vectores, partim populi, partim episcopi, ouibus omnibus valide restitit Gregorius. cense, quod quidem, quia pro fano Delphico direpto et expilato gerebatur, sacrum est dictum. Istud (47) Εξίλασμα. Sacrificium pro animabus in (48) Υμών., Ιι nonnullis, ἡμῶν. (49) Τὰς ἐκκλησιαστικὰς φροντίδας. • Curas (50) Τούτων. Reg. bm, τούτου. (51) Διαλέγομαι. Hervag. φθέγγομαι. (52) Κυβερνήτης. Coisl. 2 addit, τις. (53) Η θάλασσα, etc. Per « mare, intelligi pos- (54) Τὸν ἱερὸν τοῦτον. Alludit ad bellum Pho

ἱερὸς, ὥσπερ καὶ (55) βαρβαρικός. Πως συνάψω, καὶ Β εἰς ἐν ἁγάγω τοὺς ἀντικαθεζομένους τούτους καὶ ἀν τιποιμαίνοντας, καὶ τὸν (56) συναπερρωγότα τούτοις λαὸν καὶ ἀντίθετον· ὥσπερ ἐν τοῖς (57) χάσμασι τῶν σεισμῶν, τὰ γειτονοῦντα καὶ πλησιάζοντα· ἢ ταῖς λοιμικαῖς νόσοις τοὺς θεραπευτὰς καὶ οἰκείους, άλο λοις (58) ἀπ' ἄλλων διαδιδομένης εὐκόλως τῆς ἀρρω στίας· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τὰ τῆς οἰκουμένης τμή ματα συμπεπονθότα τοῖς στασιάζουσιν, ὥστε καὶ εἰς ἀντίπαλον μοίραν ἀποκριθῆναι τότε Εῷον καὶ τὸ Ἑσπέ- ριον, καὶ κινδυνεύειν τῆς γνώμης οὐχ ἧττον ἢ τῶν περάτων ταῦτα γενέσθαι τμήματα; Μέχρι τίνος γὰρ ὁ ἐμὸς καὶ ὁ σὸς, καὶ ὁ παλαιὸς καὶ ὁ νέος, ὁ λογιώ τερος ἢ ὁ πνευματικώτερος, ὁ εὐγενέστερος ἢ ὁ δυσγε νέστερος, ὁ τῷ πλήθει πλουσιώτερος ἢ ὁ πενέστερος; Αἰσχύνομαι τὸ γῆρας (59), ἄλλων καλούμενος, ὑπὸ Χριστοῦ σεσωσμένος. ὥσπερ αὐτοῖς. γέρας, « γήρας, « ΚΒ'. Οὐ φέρω τοὺς ἱππικοὺς ὑμῶν, καὶ τὰ θέατρα, καὶ τὴν ἀντίρροπον ταύτην μανίαν ἔν τε δαπανήμασι καὶ σπουδάσμασι. Μετα ζεύγνυμεν, ἀντιζεύγνυμεν, ἀντιφρυασσόμεθα, μικροῦ καὶ τὸν ἀέρα παίομεν, ὥσπερ ἐκεῖνοι, καὶ βάλλομεν κόνιν εἰς οὐρανὸν, ὥσπερ οἱ ἐξεστηκότες· καὶ ὑπ᾽ ἄλλοις προσώποις τὰς ἡμετέρας ἐκπληροῦμεν φιλονεικίας, κακοὶ (60) γινόμεθα τῆς φιλοτιμίας διαιτηταί, καὶ κριταὶ (61) τῶν πραγμάτων ἀγνώμονες. Σήμερον σύνθρονοι (62) καὶ ὁμόδοξοι, ἂν οὕτω φέρωσιν ἡμᾶς οἱ ἄγοντες (63) αὔριον ἀντίθρονοι (64) καὶ ἀντίδοξοι, ἐὰν ἀντιπνεύσῃ τὸ πνεῦμα. Μετὰ τῆς ἔχθρας καὶ τῆς φιλίας (65), καὶ τὰ ὀνόματα· καὶ, τὸ δεινότατον, οὐκ αἰσχυνόμεθα τοῖς αὐτοῖς χρώμενοι τῶν ἐναντίων ἀκροαταῖς· οὐδὲ ἐπὶ τῶν αὐτῶν βεβήκαμεν, ἄλλοτε ἄλλους ποιούσης ἡμᾶς τῆς φιλονεικίας. Ευρίπων μεταβολαί τινες, ή ἀμπώτιδες. Ὥσπερ οὖν εἰ μειρακίων ἐν ἀγορᾷ παι ζόντων ἐν μέσῳ καὶ παιζομένων, αἰσχρὸν ἂν ἦν λίαν καὶ οὐχ ἡμῶν, καταλιπόντας τὰς οἰκείας διατριβάς, ἐκείνοις συμφέρεσθαι (οὐ γὰρ ὡραῖον γήρα, παίδων ἀθύρματα)· οὕτως οὐδ' εἰ, φερόντων καὶ (66) φερο μένων τῶν ἄλλων, αὐτός τι βέλτιον τῶν πολλῶν για νώσκων, δεξαίμην ἂν ἐκείνων εἷς εἶναι μᾶλλον, 4, ὅπερ εἰμὶ, μετὰ τῆς ἀφανίας (67) Ελεύθερος. Πρὸς γὰρ αἱ τοῖς ἄλλοις πάσχω τι καὶ τοιοῦτον, οὐ τὰ πολλὰ συμφέρομαι τοῖς πολλοῖς, οὐδὲ τὴν αὐτὴν βα- τες, « νείας. S. GREGORII THEOLOGI etiam quoddam bellum sacrum, quemadmodum et A barbaricum. Quomodo bos adversis thronis insiden- tes, atque adversas in pascendo grege partes foven- tes connectam, atque in unum adducam, populum- que simul cum ipsis abruptum, studiisque contra- riis distractum ; quemadmodum in iis hiatibus, qui ex terræ motibus accidunt, vicinæ et propin- quæ partes simul moveri solent; aut in pestiferis morbis ſamuli ac domestici simul abripiuntur, morbo nimirum ab aliis ad alios facile dimanante. Nec po- pulum solum, sed etiam orbis terræ segmenta, eo- dem cum dissidentibus affectu commota, ita ut jam in duas contrarias partes Oriens et Occidens secreti atque divisi sint, nec jam minus animorum et vo- luntatum, quam finium segmenta esse videantur ? Quousque enim hæc audientur, meus et tuus, anti- quus el novus, facundior aut spiritualior, nobilior . aut ignobilior, multitudine opulentior aut tenuior? Erubescerem canitiem meam, si, a Christo salvatus, ab aliis nomen ducerem. XXII. Non fero circos vestros, et theatra, atque æmulum hune tam in sumptibus, quam in animo- runi studiis, furorem. Equos transjungimus, contra jungimus, certatim fremimus, propemodum etiam aerem ipsum verberamus, ut illi, pulveremque in cœlum tanquam insani jacimus; ac sub alienis per- sonis contentiones nostras explemus, malique am- bitionis et munificentiæ arbitri elicimur, atque ini- qui et absurdi rerum judices. Iidem enim homines hodie pari nobiscum sacrorum fideique commercio communicantes, si ita nos duces et antistites nostri tulerint; cras contraria sedis et sententiæ sunt, si G ventus reflaverit. Odium atque amicitiam nomina comitantur; nec, quod gravissimum est, apud eos- dem auditores contraria loqui erubescimus; nec nobis ipsis constamus, cum subinde nos contentio immutet. Dicas Euripos quosdam esse, nunc exun- dantes, nunc reciproco luctu subsidentes. Quem- admodum igitur si adolescentuli in medio foro lusi- tarent, turpe admodum esset, nobisque indignum, relictis nostris studiis, vitæque institutis, cum illis ludere (neque enim puerorum ludi senectutem de- cent); eodem modo nec si, aliis mutuo sese versan- tibus atque jactantibns, melius quiddam ipse quam vulgus sentiam, unus eorum esse malim, quam, ut sum, cum obscuritate liber. Ac præterca ita que- autem ‹ sacrum est appellatum a Gregorio, quia D ab episcopis et sacerdotibus de rebus sacris et di- vinis committebatur. 2, etc. In ed., tis me pudet, cum aliorum nomine censeor, qui a Christo salutem accepi. Percheimerus : Pudet me honoris, si ab aliis nomen sortior, cum a Chri- sto salvatus sim. Videtur legisse, honor, præmiuin, » pro senectus. vel presbyteri in sacrario sedentes, una sacris cum proprio episcopo operam dabant, superiores. » Qua voce imperatores maxime sunt intelligendi, qui, ut tradit idem Nicetas, sunt potissimum ventus reflans, quo inferiores, velut calami, inflectantur. studis divisi, oppositos conventus_cogunt. vel hæreticum vel orthodoxum nominamus, prout erga ipsum amore vel odio afticimur. (55) Καί. Deest in quatuor Regg. et Or. 2. (56) Τόν. Deest in Reg. bin. (57) Ὥσπερ ἐν τοῖς. Sic Reg. bm, tres Coll., Or. (58) 'Αλλοις. Mervag., άλλης. (59) Αισχύνομαι τὸ γῆρας, etc. Bill. : « Senectute (60) Κακοί. Οr. 2, καὶ κακοί. (01) Κριταί. Duo Colb., λογισταί. (62) Σύνθρονοι. Eos intelligit, qui, vel episcopi, (65) Οἱ ἄγοντες. Nicetas exponit, προεστηκό (64) Αντίθρονοι. Contraria sedis, » id est, qui (65) Ἔχθρας καὶ τῆς φιλίας. lui est, quemdam (66) Καί. Reg. bin, 4. (67) Αφανίας. Quatuor Regg. et Or. 2, άφα-

ἱερὸς, ὥσπερ καὶ (55) βαρβαρικός. Πως συνάψω, καὶ Β εἰς ἐν ἁγάγω τοὺς ἀντικαθεζομένους τούτους καὶ ἀν τιποιμαίνοντας, καὶ τὸν (56) συναπερρωγότα τούτοις λαὸν καὶ ἀντίθετον· ὥσπερ ἐν τοῖς (57) χάσμασι τῶν σεισμῶν, τὰ γειτονοῦντα καὶ πλησιάζοντα· ἢ ταῖς λοιμικαῖς νόσοις τοὺς θεραπευτὰς καὶ οἰκείους, άλο λοις (58) ἀπ' ἄλλων διαδιδομένης εὐκόλως τῆς ἀρρω στίας· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τὰ τῆς οἰκουμένης τμή ματα συμπεπονθότα τοῖς στασιάζουσιν, ὥστε καὶ εἰς ἀντίπαλον μοίραν ἀποκριθῆναι τότε Εῷον καὶ τὸ Ἑσπέ- ριον, καὶ κινδυνεύειν τῆς γνώμης οὐχ ἧττον ἢ τῶν περάτων ταῦτα γενέσθαι τμήματα; Μέχρι τίνος γὰρ ὁ ἐμὸς καὶ ὁ σὸς, καὶ ὁ παλαιὸς καὶ ὁ νέος, ὁ λογιώ τερος ἢ ὁ πνευματικώτερος, ὁ εὐγενέστερος ἢ ὁ δυσγε νέστερος, ὁ τῷ πλήθει πλουσιώτερος ἢ ὁ πενέστερος; Αἰσχύνομαι τὸ γῆρας (59), ἄλλων καλούμενος, ὑπὸ Χριστοῦ σεσωσμένος. ὥσπερ αὐτοῖς. γέρας, « γήρας, « ΚΒ'. Οὐ φέρω τοὺς ἱππικοὺς ὑμῶν, καὶ τὰ θέατρα, καὶ τὴν ἀντίρροπον ταύτην μανίαν ἔν τε δαπανήμασι καὶ σπουδάσμασι. Μετα ζεύγνυμεν, ἀντιζεύγνυμεν, ἀντιφρυασσόμεθα, μικροῦ καὶ τὸν ἀέρα παίομεν, ὥσπερ ἐκεῖνοι, καὶ βάλλομεν κόνιν εἰς οὐρανὸν, ὥσπερ οἱ ἐξεστηκότες· καὶ ὑπ᾽ ἄλλοις προσώποις τὰς ἡμετέρας ἐκπληροῦμεν φιλονεικίας, κακοὶ (60) γινόμεθα τῆς φιλοτιμίας διαιτηταί, καὶ κριταὶ (61) τῶν πραγμάτων ἀγνώμονες. Σήμερον σύνθρονοι (62) καὶ ὁμόδοξοι, ἂν οὕτω φέρωσιν ἡμᾶς οἱ ἄγοντες (63) αὔριον ἀντίθρονοι (64) καὶ ἀντίδοξοι, ἐὰν ἀντιπνεύσῃ τὸ πνεῦμα. Μετὰ τῆς ἔχθρας καὶ τῆς φιλίας (65), καὶ τὰ ὀνόματα· καὶ, τὸ δεινότατον, οὐκ αἰσχυνόμεθα τοῖς αὐτοῖς χρώμενοι τῶν ἐναντίων ἀκροαταῖς· οὐδὲ ἐπὶ τῶν αὐτῶν βεβήκαμεν, ἄλλοτε ἄλλους ποιούσης ἡμᾶς τῆς φιλονεικίας. Ευρίπων μεταβολαί τινες, ή ἀμπώτιδες. Ὥσπερ οὖν εἰ μειρακίων ἐν ἀγορᾷ παι ζόντων ἐν μέσῳ καὶ παιζομένων, αἰσχρὸν ἂν ἦν λίαν καὶ οὐχ ἡμῶν, καταλιπόντας τὰς οἰκείας διατριβάς, ἐκείνοις συμφέρεσθαι (οὐ γὰρ ὡραῖον γήρα, παίδων ἀθύρματα)· οὕτως οὐδ' εἰ, φερόντων καὶ (66) φερο μένων τῶν ἄλλων, αὐτός τι βέλτιον τῶν πολλῶν για νώσκων, δεξαίμην ἂν ἐκείνων εἷς εἶναι μᾶλλον, 4, ὅπερ εἰμὶ, μετὰ τῆς ἀφανίας (67) Ελεύθερος. Πρὸς γὰρ αἱ τοῖς ἄλλοις πάσχω τι καὶ τοιοῦτον, οὐ τὰ πολλὰ συμφέρομαι τοῖς πολλοῖς, οὐδὲ τὴν αὐτὴν βα- τες, « νείας. S. GREGORII THEOLOGI etiam quoddam bellum sacrum, quemadmodum et A barbaricum. Quomodo bos adversis thronis insiden- tes, atque adversas in pascendo grege partes foven- tes connectam, atque in unum adducam, populum- que simul cum ipsis abruptum, studiisque contra- riis distractum ; quemadmodum in iis hiatibus, qui ex terræ motibus accidunt, vicinæ et propin- quæ partes simul moveri solent; aut in pestiferis morbis ſamuli ac domestici simul abripiuntur, morbo nimirum ab aliis ad alios facile dimanante. Nec po- pulum solum, sed etiam orbis terræ segmenta, eo- dem cum dissidentibus affectu commota, ita ut jam in duas contrarias partes Oriens et Occidens secreti atque divisi sint, nec jam minus animorum et vo- luntatum, quam finium segmenta esse videantur ? Quousque enim hæc audientur, meus et tuus, anti- quus el novus, facundior aut spiritualior, nobilior . aut ignobilior, multitudine opulentior aut tenuior? Erubescerem canitiem meam, si, a Christo salvatus, ab aliis nomen ducerem. XXII. Non fero circos vestros, et theatra, atque æmulum hune tam in sumptibus, quam in animo- runi studiis, furorem. Equos transjungimus, contra jungimus, certatim fremimus, propemodum etiam aerem ipsum verberamus, ut illi, pulveremque in cœlum tanquam insani jacimus; ac sub alienis per- sonis contentiones nostras explemus, malique am- bitionis et munificentiæ arbitri elicimur, atque ini- qui et absurdi rerum judices. Iidem enim homines hodie pari nobiscum sacrorum fideique commercio communicantes, si ita nos duces et antistites nostri tulerint; cras contraria sedis et sententiæ sunt, si G ventus reflaverit. Odium atque amicitiam nomina comitantur; nec, quod gravissimum est, apud eos- dem auditores contraria loqui erubescimus; nec nobis ipsis constamus, cum subinde nos contentio immutet. Dicas Euripos quosdam esse, nunc exun- dantes, nunc reciproco luctu subsidentes. Quem- admodum igitur si adolescentuli in medio foro lusi- tarent, turpe admodum esset, nobisque indignum, relictis nostris studiis, vitæque institutis, cum illis ludere (neque enim puerorum ludi senectutem de- cent); eodem modo nec si, aliis mutuo sese versan- tibus atque jactantibns, melius quiddam ipse quam vulgus sentiam, unus eorum esse malim, quam, ut sum, cum obscuritate liber. Ac præterca ita que- autem ‹ sacrum est appellatum a Gregorio, quia D ab episcopis et sacerdotibus de rebus sacris et di- vinis committebatur. 2, etc. In ed., tis me pudet, cum aliorum nomine censeor, qui a Christo salutem accepi. Percheimerus : Pudet me honoris, si ab aliis nomen sortior, cum a Chri- sto salvatus sim. Videtur legisse, honor, præmiuin, » pro senectus. vel presbyteri in sacrario sedentes, una sacris cum proprio episcopo operam dabant, superiores. » Qua voce imperatores maxime sunt intelligendi, qui, ut tradit idem Nicetas, sunt potissimum ventus reflans, quo inferiores, velut calami, inflectantur. studis divisi, oppositos conventus_cogunt. vel hæreticum vel orthodoxum nominamus, prout erga ipsum amore vel odio afticimur. (55) Καί. Deest in quatuor Regg. et Or. 2. (56) Τόν. Deest in Reg. bin. (57) Ὥσπερ ἐν τοῖς. Sic Reg. bm, tres Coll., Or. (58) 'Αλλοις. Mervag., άλλης. (59) Αισχύνομαι τὸ γῆρας, etc. Bill. : « Senectute (60) Κακοί. Οr. 2, καὶ κακοί. (01) Κριταί. Duo Colb., λογισταί. (62) Σύνθρονοι. Eos intelligit, qui, vel episcopi, (65) Οἱ ἄγοντες. Nicetas exponit, προεστηκό (64) Αντίθρονοι. Contraria sedis, » id est, qui (65) Ἔχθρας καὶ τῆς φιλίας. lui est, quemdam (66) Καί. Reg. bin, 4. (67) Αφανίας. Quatuor Regg. et Or. 2, άφα-

δίζειν ἀνέχομαι· θρασέως μὲν ἴσως καὶ ἀμαθῶς, πάσχω δ' οὖν ὅμως. Ανιᾷ με τὰ τῶν ἄλλων, τερπνά, καὶ τέρπομαι τοῖς ἑτέρων ανιαροῖς. Ωστε οὐκ ἂν θαυμάσαιμι οὐδὲ τοῦτο, εἰ καὶ δεθείην, ὡς δύσχρη- στος, καὶ ἀνοηταίνειν δόξαιμι τοῖς πολλοῖς, ὅ τις (68) λέγεται τῶν παρ' Έλλησι φιλοσοφησάντων παθεῖν, ἐγκληθεὶς ὡς μανίαν τὴν σωφροσύνην, ὅτι διεγέλα τὰ πάντα, γέλωτος ὁρῶν ἄξια τὰ τοῖς πολλοῖς σπουδαζό μενα - ἢ καὶ γλεύκους νομισθείην εἶναι μεστός, ὡς ὕστερον οἱ Χριστοῦ μαθηταὶ τῷ λαλεῖν γλώσσαις· ἀγνοηθέντες, ὅτι Πνεύματος δύναμις ἦν, οὐ φρε νῶν (69) ἔκστασις. ΚΙ'. Σκοπείτε γὰρ καὶ ἡμῶν τὰ ἐγκλήματα. Του Β σοῦτος χρόνος, φησὶν, ἐξ οὗ τὴν Ἐκκλησίαν ἄγεις, μετὰ τῆς τοῦ καιροῦ ῥοπῆς, καὶ τῆς τοῦ κρατοῦντος ὁρμῆς, τοσούτου πράγματος· τί τῆς μεταβολῆς ἡμῖν ἐπεσήμηνε ; Πόσοι καθ᾿ ἡμῶν ἔμπροσθεν γεγόνασιν ὑβρισταί; Τί δεινὸν οὐ πεπόνθαμεν; Οὐχ ὕβρεις; Οὐκ ἀπειλάς ; Οὐ φυγάς ; Οὐ χρημάτων ἁρπαγάς ; Οὐ δη- μεύσεις; Οὐ πρεσβυτέρων εμπρησμούς (70) θαλατ τίους; Οὐ ναοὺς βεβηλωμένους (71) ἁγίων αἵμασι, καὶ γενομένους ἀντὶ ναῶν πολυάνδρια; Οὐ πρεσβυτέ- ρων επισκόπων, οἰκειότερον δὲ πατριαρχῶν εἰπεῖν, σφαγὰς δημοσίας ; Οὐ τὸ πάντα τόπον ἄβατον εἶναι τοῖς εὐσεβέσι μόνοις ; Οὐχ ὅ τι ἂν εἴπο: τις τῶν δει- νῶν ; τῶν τί τοῖς πεποιηκόσιν ἀντιδεδώκαμεν, ἐπειδὴ τὸ ἐξεῖνα: ποιεῖν εὖ ποιοῦν ἀντεστράφη, καὶ παιδεύειν ἔδει τοὺς ὑβριστάς; Ἐῶ τἆλλα· τὰ δὲ ἡμέτερα, ἵνα μὴ τὰ σὰ λέγωμεν, οὐ δεδιώγμεθα ; Οὐχ ὑβρίσμεθα ; Οὐκ ἀπεληλάμεθα ἐκκλησιῶν, οἰκιῶν, ἐρήμων (72) αὐτῶν, τὸ δεινότατον; Οὐκ ἠνέγκαμεν δῆμον μαινό μενον; ὑπάρχους ὑβρίζοντας; Βασιλέας ὑβριζομέ- νους (73), καὶ μετὰ τῶν προσταγμάτων; Εἶτα τί ; Γεγόναμεν ἰσχυρότεροι, καὶ διαπεφεύγασιν οἱ διώ- κοντες. Τοῦτο γάρ αὐτάρκης ἐμοὶ τιμωρία κατά τῶν ἀδικούντων (74), ἡ τοῦ ἀντιδρᾶν ἐξουσία. Τοῖς δὲ οὐχ οὕτω δοκεῖ· λίαν γάρ εἰσιν ἐντελεῖς καὶ δίκαιοι περὶ τὴν ἀντίδοσιν· καὶ διὰ τοῦτο (75) ἀπαιτοῦσι τὰ τοῦ καιροῦ. Τίς ὕπαρχος, φησίν, ἐζημίωται ; Τίς δῆ- μος σε σωφρόνισται; Τίνες δήμων ἀνάπται; Τίνα φόβον ἡμῖν αὐτοῖς καὶ (76) πρὸς τὸ μέλλον ἐχαρισά- μεθα; ἐρημιῶν. ORATIO XLII. SUPREMUM VALE. A dammodo allicior, ut non admodum mihi cum vulgo conveniat, nec eamdem viam ingredi sustineam ; rusticius id quidem fortasse atque imperitius, sed tamen ita aflicior. Ea, quæ aliis voluptatem gi- gnunt, mihi molesta sunt: quæ autem aliis tristia e' injucunda videntur, ea animum meum oblectant. Quocirca, ne hoc quidem mihi mirum fuerit, si vin- culis etiam astringar, ut incommodus et morosus, ac plerisque desipere videar, quemadmodum ethnico cuidam philosopho accidit, cui prudentia quasi in- sania vitio vertebatur, quoniam omnia irridebat, risu videlicet ea digna esse perspiciens, quæ a mul- tis summo studio expetuntur: aut etiam musto plenus esse censear, ut postea Christi discipuli, cum linguis loquerentur " ; ignorante scilicet multitudine id Spiritus vi et facultate fieri, non mentis aberra - tione. XXIII. Jam crimina quoque nostra, quaeso, expen- dite. Tanto jam tempore, inquiunt, Ecclesiæ præes, temporis auxilio fultus, atque imperatoris favore, tanta re, ac tanti momenti. Ecquod mutationis si- gnum nobis affulsit? Quot homines contumeliis nos prius affecerunt? Quid non acerbitatis passi sumus? An non injurias? An non minas? An non exsilia? An non pecuniarum direptiones? An non bonorum pro- scriptiones ? An non presbyteri in medio mari com- busti? An non templa sanctorum cruore contami- nata, et ex templis in sepulcra immutata: An nou publicas senum episcoporum, aut, ut aptiore verbo ular, patriarcharum cædes? An non illud, ut piis solis invius omnis locus esset? An non denique quidquid calamitatis ullis verbis quisquam consequi C possit ? Quorum quidnam iis, qui hæc fecerant, re- pendimus ? Quandoquidem versis, ut par erat, rerum vicibus, rependendi potestas nobis facta est, atque cos, a quibus per summam contumeliam vexati fue- ramus, castigari oportebat. Et, ut omissis aliis, no- stra, ne dicam tua, commemoremus, nonne perse- cutionem passi sumus? Nonne contumeliis omnibus affecti ? Nonne ecclesiis, domibus, et quod acerbis simum est, solitudinibus ipsis pulsi sumus? Nonne furentem populum tulimus? Contumeliosos præfe- ctos? Imperatores simul cum edictis suis contame- liose sprelos? Quid postea ? Fortiores exstitimus, et persecutores nostri poenam efugerunt. Ita sane est, inquam. Mili enim adversus eos, qui injuriam D.; intulerunt, satis gravis pœna est, referendæ injuriæ potestas. At istis aliter videtur; perquam enim exacti ac justi sunt ad ulciscendum ; atque idcirco ea, quae temporis sunt, exigunt. Quis præfectus multatus est, inquiunt? Quis populus castiga- tos ? Qui plebis inflammatores? Quem nostri terrorem adversariis in posterum injecimus ? Act. 11, sqq. intelligit. presbyteros, quos Valens imperator Nicomediæ navi impositos in medio mari crudeliter exussit. dosio intelligit Nicetas. • Pertulimus, inquit, • Valentem, qui adversus nos aliquid edixerat . . Gravissimum autem et maxime calamitosuin esª ferre imperatorem contumelia affectum. Et certe, Catholici ac Gregorius ipse, quamvis Theodosii ipsiusque edictorum auctoritate et patrocinio fuiti, gravia tamen ac plurima mala ab hæreticis pertule- rant. ‹ adversariorum. › Gregorio objiciebant, quod, Theodosii favore prote- clus, acceptas ab hæreticis injurias non ulciscere- tur. (68) "Ο τις. In nonnullis, ὥς τις. . Democritum (69) Φρενών. Reg. bm, φρενός. (70) Πρεσβυτέρων εμπρησμούς. Alludit ad 80 (71) Βεβηλωμένους. Οr. 2, βεβηλουμένους. (72) Ερήμων. Plures Regg., plures Colb. et Or. (73) Βασιλέας ὑβριζομένους, etc. Hæc de Theo- (74) Αδικούντων. In quibusdam, ἀντιδίκων, (75) Καὶ διὰ τοῦτο, etc. Quidam e Catholicis (76) Kal. Reg. bm, xǎv.

δίζειν ἀνέχομαι· θρασέως μὲν ἴσως καὶ ἀμαθῶς, πάσχω δ' οὖν ὅμως. Ανιᾷ με τὰ τῶν ἄλλων, τερπνά, καὶ τέρπομαι τοῖς ἑτέρων ανιαροῖς. Ωστε οὐκ ἂν θαυμάσαιμι οὐδὲ τοῦτο, εἰ καὶ δεθείην, ὡς δύσχρη- στος, καὶ ἀνοηταίνειν δόξαιμι τοῖς πολλοῖς, ὅ τις (68) λέγεται τῶν παρ' Έλλησι φιλοσοφησάντων παθεῖν, ἐγκληθεὶς ὡς μανίαν τὴν σωφροσύνην, ὅτι διεγέλα τὰ πάντα, γέλωτος ὁρῶν ἄξια τὰ τοῖς πολλοῖς σπουδαζό μενα - ἢ καὶ γλεύκους νομισθείην εἶναι μεστός, ὡς ὕστερον οἱ Χριστοῦ μαθηταὶ τῷ λαλεῖν γλώσσαις· ἀγνοηθέντες, ὅτι Πνεύματος δύναμις ἦν, οὐ φρε νῶν (69) ἔκστασις. ΚΙ'. Σκοπείτε γὰρ καὶ ἡμῶν τὰ ἐγκλήματα. Του Β σοῦτος χρόνος, φησὶν, ἐξ οὗ τὴν Ἐκκλησίαν ἄγεις, μετὰ τῆς τοῦ καιροῦ ῥοπῆς, καὶ τῆς τοῦ κρατοῦντος ὁρμῆς, τοσούτου πράγματος· τί τῆς μεταβολῆς ἡμῖν ἐπεσήμηνε ; Πόσοι καθ᾿ ἡμῶν ἔμπροσθεν γεγόνασιν ὑβρισταί; Τί δεινὸν οὐ πεπόνθαμεν; Οὐχ ὕβρεις; Οὐκ ἀπειλάς ; Οὐ φυγάς ; Οὐ χρημάτων ἁρπαγάς ; Οὐ δη- μεύσεις; Οὐ πρεσβυτέρων εμπρησμούς (70) θαλατ τίους; Οὐ ναοὺς βεβηλωμένους (71) ἁγίων αἵμασι, καὶ γενομένους ἀντὶ ναῶν πολυάνδρια; Οὐ πρεσβυτέ- ρων επισκόπων, οἰκειότερον δὲ πατριαρχῶν εἰπεῖν, σφαγὰς δημοσίας ; Οὐ τὸ πάντα τόπον ἄβατον εἶναι τοῖς εὐσεβέσι μόνοις ; Οὐχ ὅ τι ἂν εἴπο: τις τῶν δει- νῶν ; τῶν τί τοῖς πεποιηκόσιν ἀντιδεδώκαμεν, ἐπειδὴ τὸ ἐξεῖνα: ποιεῖν εὖ ποιοῦν ἀντεστράφη, καὶ παιδεύειν ἔδει τοὺς ὑβριστάς; Ἐῶ τἆλλα· τὰ δὲ ἡμέτερα, ἵνα μὴ τὰ σὰ λέγωμεν, οὐ δεδιώγμεθα ; Οὐχ ὑβρίσμεθα ; Οὐκ ἀπεληλάμεθα ἐκκλησιῶν, οἰκιῶν, ἐρήμων (72) αὐτῶν, τὸ δεινότατον; Οὐκ ἠνέγκαμεν δῆμον μαινό μενον; ὑπάρχους ὑβρίζοντας; Βασιλέας ὑβριζομέ- νους (73), καὶ μετὰ τῶν προσταγμάτων; Εἶτα τί ; Γεγόναμεν ἰσχυρότεροι, καὶ διαπεφεύγασιν οἱ διώ- κοντες. Τοῦτο γάρ αὐτάρκης ἐμοὶ τιμωρία κατά τῶν ἀδικούντων (74), ἡ τοῦ ἀντιδρᾶν ἐξουσία. Τοῖς δὲ οὐχ οὕτω δοκεῖ· λίαν γάρ εἰσιν ἐντελεῖς καὶ δίκαιοι περὶ τὴν ἀντίδοσιν· καὶ διὰ τοῦτο (75) ἀπαιτοῦσι τὰ τοῦ καιροῦ. Τίς ὕπαρχος, φησίν, ἐζημίωται ; Τίς δῆ- μος σε σωφρόνισται; Τίνες δήμων ἀνάπται; Τίνα φόβον ἡμῖν αὐτοῖς καὶ (76) πρὸς τὸ μέλλον ἐχαρισά- μεθα; ἐρημιῶν. ORATIO XLII. SUPREMUM VALE. A dammodo allicior, ut non admodum mihi cum vulgo conveniat, nec eamdem viam ingredi sustineam ; rusticius id quidem fortasse atque imperitius, sed tamen ita aflicior. Ea, quæ aliis voluptatem gi- gnunt, mihi molesta sunt: quæ autem aliis tristia e' injucunda videntur, ea animum meum oblectant. Quocirca, ne hoc quidem mihi mirum fuerit, si vin- culis etiam astringar, ut incommodus et morosus, ac plerisque desipere videar, quemadmodum ethnico cuidam philosopho accidit, cui prudentia quasi in- sania vitio vertebatur, quoniam omnia irridebat, risu videlicet ea digna esse perspiciens, quæ a mul- tis summo studio expetuntur: aut etiam musto plenus esse censear, ut postea Christi discipuli, cum linguis loquerentur " ; ignorante scilicet multitudine id Spiritus vi et facultate fieri, non mentis aberra - tione. XXIII. Jam crimina quoque nostra, quaeso, expen- dite. Tanto jam tempore, inquiunt, Ecclesiæ præes, temporis auxilio fultus, atque imperatoris favore, tanta re, ac tanti momenti. Ecquod mutationis si- gnum nobis affulsit? Quot homines contumeliis nos prius affecerunt? Quid non acerbitatis passi sumus? An non injurias? An non minas? An non exsilia? An non pecuniarum direptiones? An non bonorum pro- scriptiones ? An non presbyteri in medio mari com- busti? An non templa sanctorum cruore contami- nata, et ex templis in sepulcra immutata: An nou publicas senum episcoporum, aut, ut aptiore verbo ular, patriarcharum cædes? An non illud, ut piis solis invius omnis locus esset? An non denique quidquid calamitatis ullis verbis quisquam consequi C possit ? Quorum quidnam iis, qui hæc fecerant, re- pendimus ? Quandoquidem versis, ut par erat, rerum vicibus, rependendi potestas nobis facta est, atque cos, a quibus per summam contumeliam vexati fue- ramus, castigari oportebat. Et, ut omissis aliis, no- stra, ne dicam tua, commemoremus, nonne perse- cutionem passi sumus? Nonne contumeliis omnibus affecti ? Nonne ecclesiis, domibus, et quod acerbis simum est, solitudinibus ipsis pulsi sumus? Nonne furentem populum tulimus? Contumeliosos præfe- ctos? Imperatores simul cum edictis suis contame- liose sprelos? Quid postea ? Fortiores exstitimus, et persecutores nostri poenam efugerunt. Ita sane est, inquam. Mili enim adversus eos, qui injuriam D.; intulerunt, satis gravis pœna est, referendæ injuriæ potestas. At istis aliter videtur; perquam enim exacti ac justi sunt ad ulciscendum ; atque idcirco ea, quae temporis sunt, exigunt. Quis præfectus multatus est, inquiunt? Quis populus castiga- tos ? Qui plebis inflammatores? Quem nostri terrorem adversariis in posterum injecimus ? Act. 11, sqq. intelligit. presbyteros, quos Valens imperator Nicomediæ navi impositos in medio mari crudeliter exussit. dosio intelligit Nicetas. • Pertulimus, inquit, • Valentem, qui adversus nos aliquid edixerat . . Gravissimum autem et maxime calamitosuin esª ferre imperatorem contumelia affectum. Et certe, Catholici ac Gregorius ipse, quamvis Theodosii ipsiusque edictorum auctoritate et patrocinio fuiti, gravia tamen ac plurima mala ab hæreticis pertule- rant. ‹ adversariorum. › Gregorio objiciebant, quod, Theodosii favore prote- clus, acceptas ab hæreticis injurias non ulciscere- tur. (68) "Ο τις. In nonnullis, ὥς τις. . Democritum (69) Φρενών. Reg. bm, φρενός. (70) Πρεσβυτέρων εμπρησμούς. Alludit ad 80 (71) Βεβηλωμένους. Οr. 2, βεβηλουμένους. (72) Ερήμων. Plures Regg., plures Colb. et Or. (73) Βασιλέας ὑβριζομένους, etc. Hæc de Theo- (74) Αδικούντων. In quibusdam, ἀντιδίκων, (75) Καὶ διὰ τοῦτο, etc. Quidam e Catholicis (76) Kal. Reg. bm, xǎv.

Β ΚΔ'. Τάχα δ' ἂν καὶ ταῦτα ἡμῖν ὀνειδίσαιεν (καὶ γὰρ ὠνειδίκασι)· τὸ δὲ τῆς τραπέζης φιλότιμον (77), τὸ δὲ τῆς ἐσθῆτος αἰδέσιμον, αἱ δὲ πρόοδοι, τὸ δὲ σοβαρὸν πρὸς τοὺς ἐντυγχάνοντας. Ηγνόουν γάρ, ὅτι πρὸς ὑπάτους ἡμῖν καὶ ὑπάρχους ἡ ἅμιλλα, καὶ στρατηγῶν τοὺς εὐδοκιμωτάτους, οἱ μὴ ἔχουσιν (78), ὅποι τὰ ἑαυτῶν ῥίψουσι (79). Καὶ δεῖ περιστένειν μὲν ἡμῖν τὴν γαστέρα κατατρυφῶσι τῶν πτωχι κῶν (80), ὡς δὲ εἰς τὰ περιττὰ κεχρῆσθαι τοῖς ἀναγ- καίοις, καὶ τῶν θυσιαστηρίων κατε ρεύγεσθαι. Ιπποις δὲ φέρεσθαι τρυφεροῖς, καὶ δίφρων υπεραίρεσθαι πε ριλάμπρος, προπομπεύεσθαί τε καὶ περιποππύζει σθαι, καὶ πάντας ὑποχωρεῖν ἡμῖν, ὥσπερ θηρίοις, καὶ περισχίζεσθαι, ἢ καὶ πόρρωθεν εἶναι δήλους επερχο μένους. Εἰ ταῦτα δεινὰ γέγονε, παρελήλυθε· χαρί σασθέ (31) μοι τὴν ἀδικίαν ταύτην. "Αλλον προστής σασθε (82) τὸν ἀρέσοντα τοῖς πολλοῖς· ἐμοὶ δὲ δύο τε (85) τὴν ἐρημίαν, καὶ τὴν ἀγροικίαν, καὶ τὸν Θεόν, ᾧ μόνῳ, καὶ διὰ τῆς εὐτελείας, ἀρέσομενη 8). Δει νὸν, εἰ στερησάμεθα λόγων, καὶ συλλόγων, καὶ πα νηγύρεων, καὶ τῶν κρότων τούτων ὑφ' ὧν πτερούσ μεθα, καὶ οἰκείων, καὶ φίλων, καὶ τιμῶν, καὶ κάλ λους πόλεως καὶ μεγέθους, καὶ τῆς πανταχόθεν προ ριλαμπούσης ἀστραπῆς (85) τοὺς πρὸς αὐτὰ βλέπον τας, ἀλλὰ μὴ εἴσω συννενευκότας· ἀλλ᾽ οὔπω τοσοῦ τον ὅσον (86) εἰ θορυβήσομαι καὶ χρανθήσομαι τοῖς ἐν μέσῳ ταράχοις καὶ βράσμασι, καὶ ταῖς πρὸς τοὺς πολλοὺς μετακλίσεσιν. Οὐ γὰρ ζητοῦσιν ἱερεῖς, ἀλλὰ ῥήτορας· οὐδὲ ψυχῶν οἰκονόμους, ἀλλὰ χρημάτων φύλακας· οὐδὲ θύτας καθαρούς, ἀλλὰ προστάτας ἰσχυρούς. Απολογήσομαί τι περὶ αὐτῶν· οὕτως ἡμεῖς αὐτοὺς ἐπαιδεύσαμεν, οἱ πᾶσι πάντα γινόμεθα, οὐκ οἶδα πότερον, ἵνα σώσωμεν πάντας, ἢ ἀπωλέσωμεν. κατατρυφῶσι τῶν ψυχικῶν, « σθαι. ΚΕ'. Τί φατε; Πείθομεν ὑμᾶς τοῖς λόγοις τούτοις, καὶ νενικήκαμεν ; "Η δεῖ καὶ στεῤῥοτέρων λόγων ἡμῖν πρὸς τὸ πείθειν; Ναί, πρὸς τῆς Τριάδος αὐτῆς, Αν πρεσβεύομεν καὶ πρεσβεύετε, πρὸς τῆς κοινῆς ἡμῶν ἐλπίδος, καὶ τῆς τοῦ λαοῦ τοῦδε (87) συμπήξεως, δότε μοι τὴν χάριν ταύτην· μετὰ εὐχῶν ἡμᾶς ἀπο- πέμψατε· αὕτη γενέσθω μοι τῆς ἀθλήσεως ἡ ἀνάβ ῥησις· δότε μοι (83) τὸ γράμμα τῆς ἀφέσεως, ὥσπερ τοῖς στρατιωτικοῖς οἱ βασιλεῖς· καὶ, εἰ βούλεσθε, μετὰ δεξιᾶς τῆς μαρτυρίας, ἵν' ἔχω τὸ ἐπιτίμιον εἰ δὲ μή, ὅπως βούλεσθε· οὐδὲν περὶ τούτου διοίσο φωτιζούσης, « S. GREGORII THEOLOGI XXIV. Quin hæc quoque fortasse nobis expro- A braverint (jam enim exprobrarunt); quod nec lauta et opipara mensa, nec magnifica veste utimur, nec splendide in publicum prodimus, nec eos, qui nos adeunt, graviter ac fastuose excipimus. Ncsciebam scilicet, nobis cum consulibus, et præfectis, claris- simisque belli ducibus, qui tot opibus copiisque circumduunt, ut, quo sua projiciant, non habeant, æmulationem et certamen esse; illudque oportere, ut et nobis, pauperum bonis ad luxum et delicias abutentibus, venter undique comprimatur, et ne- cessaria in res superduas elundantur, atque alla- ria ipsa ructibus nostris contaminentur. Nescie- bam, nos equis insignibus et lascivis ferri, sellisque et curribus magnifice attolli, ac cum fastu et pom- pa deduca, velutque blanda manu demulceri opor- tere, atque omnes nobis, perinde ac belluis, de via decedere, et in utramque viæ partem scindi ac dis- trahi, aut etiam tantam præeuntium turbam esse, ut procul incessus noster magnificus appareat. Si hæc gravia vobis et acerba fuere, præterierunt : hanc injuriam mihi condonate. Antistitem alium, qui multitudini placeat, create: mihi autem date solitudinem, et rusticitatein, et Deum, cui soli etiam per tenuem victum cultumque placebimus. At grave est concionibus, et cœtibus, et publicis conventibus, et plausibus his, a quibus quasi peu- nis in sublime ferimur, et familiaribus, et amicis, et honoribus, et urbis pulchritudine ac magnitudine, et hoc denique fulgore, qui eos, qui hæc intuentur, nec oculorum aciem intro collectam habent, cir- cumfundit et illuminat, privari. Verum hoc mihi minus grave fuerit, quaín si diutius in tumultu ver- ser, ac civilis vitæ turbis et fervoribus commaculer, atque ad vulgi mores meipsum inflectere necesse habeam. Non enim sacerdotes, sed rhetores quærunt; nec animarum dispensatores, sed pecunia- rum custodes; nec puros sacrificos, sed fortes ac robustos defensores. Nonnihil eos excusabo : sic eos erudivimus, qui omnibus omnia efficimur 78, haud scio utrum, ut omnes salvos faciamus, an ut perdamus. XXV. Quid dicitis ? Num vos his verbis permove- mus, ac victoriam obtinuimus? An potius ad vestros animos inflectendos validior nobis adhibenda est oratio? Vos ergo per Trinitatem ipsam, quain nos colimus, et vos colitis, per communem nostram spem, atque hujus populi coagmentationem obte stor: hoc mihi beneficium date : cum precibus me dimittite: hoc mihi sit dimicationis præconium : missionis libellum mihi date, quemadmodum impe- ratores militibus solent; ac, si quidem vestra vo- luntas tulerit, cum fausto et præclaro elogio et testi- * Cor. 15, hæc ironia. spiritualibus bonis. G D in ed. coruscante fulgore. (77) Τραπέζης φιλότιμον. Familiaris Gregorio (78) Ἔχουσι. Reg. phet Coisl. 1, ἔχωσι. (79) Ῥίψουσι. Duo Coisl. et Or. 2, ρίψωσε. (80) Κατατρυφῶσι τῶν πτωχικῶν. Coisl. 2, καὶ (81) Χαρίσασθε. Οι. 2, χαρίσασθαι. (82) Προστήσασθε. In quibusdam, προστήσα (83) Ἐμοὶ δὲ δότε. Sic Const. *, etc. Deest δότε (84) Αρέσομεν. Reg. bm et Comal., ἀρέσομαι. (85) Αστραπής. Regg. bm et ph addunt, καὶ (86) Ὅσοr. Deest in nonnullis codd. (87) Τοῦδε. Coisl. 2 addit, ἡμῶν. (88) Μοι. Deest in Reg. bin.

Β ΚΔ'. Τάχα δ' ἂν καὶ ταῦτα ἡμῖν ὀνειδίσαιεν (καὶ γὰρ ὠνειδίκασι)· τὸ δὲ τῆς τραπέζης φιλότιμον (77), τὸ δὲ τῆς ἐσθῆτος αἰδέσιμον, αἱ δὲ πρόοδοι, τὸ δὲ σοβαρὸν πρὸς τοὺς ἐντυγχάνοντας. Ηγνόουν γάρ, ὅτι πρὸς ὑπάτους ἡμῖν καὶ ὑπάρχους ἡ ἅμιλλα, καὶ στρατηγῶν τοὺς εὐδοκιμωτάτους, οἱ μὴ ἔχουσιν (78), ὅποι τὰ ἑαυτῶν ῥίψουσι (79). Καὶ δεῖ περιστένειν μὲν ἡμῖν τὴν γαστέρα κατατρυφῶσι τῶν πτωχι κῶν (80), ὡς δὲ εἰς τὰ περιττὰ κεχρῆσθαι τοῖς ἀναγ- καίοις, καὶ τῶν θυσιαστηρίων κατε ρεύγεσθαι. Ιπποις δὲ φέρεσθαι τρυφεροῖς, καὶ δίφρων υπεραίρεσθαι πε ριλάμπρος, προπομπεύεσθαί τε καὶ περιποππύζει σθαι, καὶ πάντας ὑποχωρεῖν ἡμῖν, ὥσπερ θηρίοις, καὶ περισχίζεσθαι, ἢ καὶ πόρρωθεν εἶναι δήλους επερχο μένους. Εἰ ταῦτα δεινὰ γέγονε, παρελήλυθε· χαρί σασθέ (31) μοι τὴν ἀδικίαν ταύτην. "Αλλον προστής σασθε (82) τὸν ἀρέσοντα τοῖς πολλοῖς· ἐμοὶ δὲ δύο τε (85) τὴν ἐρημίαν, καὶ τὴν ἀγροικίαν, καὶ τὸν Θεόν, ᾧ μόνῳ, καὶ διὰ τῆς εὐτελείας, ἀρέσομενη 8). Δει νὸν, εἰ στερησάμεθα λόγων, καὶ συλλόγων, καὶ πα νηγύρεων, καὶ τῶν κρότων τούτων ὑφ' ὧν πτερούσ μεθα, καὶ οἰκείων, καὶ φίλων, καὶ τιμῶν, καὶ κάλ λους πόλεως καὶ μεγέθους, καὶ τῆς πανταχόθεν προ ριλαμπούσης ἀστραπῆς (85) τοὺς πρὸς αὐτὰ βλέπον τας, ἀλλὰ μὴ εἴσω συννενευκότας· ἀλλ᾽ οὔπω τοσοῦ τον ὅσον (86) εἰ θορυβήσομαι καὶ χρανθήσομαι τοῖς ἐν μέσῳ ταράχοις καὶ βράσμασι, καὶ ταῖς πρὸς τοὺς πολλοὺς μετακλίσεσιν. Οὐ γὰρ ζητοῦσιν ἱερεῖς, ἀλλὰ ῥήτορας· οὐδὲ ψυχῶν οἰκονόμους, ἀλλὰ χρημάτων φύλακας· οὐδὲ θύτας καθαρούς, ἀλλὰ προστάτας ἰσχυρούς. Απολογήσομαί τι περὶ αὐτῶν· οὕτως ἡμεῖς αὐτοὺς ἐπαιδεύσαμεν, οἱ πᾶσι πάντα γινόμεθα, οὐκ οἶδα πότερον, ἵνα σώσωμεν πάντας, ἢ ἀπωλέσωμεν. κατατρυφῶσι τῶν ψυχικῶν, « σθαι. ΚΕ'. Τί φατε; Πείθομεν ὑμᾶς τοῖς λόγοις τούτοις, καὶ νενικήκαμεν ; "Η δεῖ καὶ στεῤῥοτέρων λόγων ἡμῖν πρὸς τὸ πείθειν; Ναί, πρὸς τῆς Τριάδος αὐτῆς, Αν πρεσβεύομεν καὶ πρεσβεύετε, πρὸς τῆς κοινῆς ἡμῶν ἐλπίδος, καὶ τῆς τοῦ λαοῦ τοῦδε (87) συμπήξεως, δότε μοι τὴν χάριν ταύτην· μετὰ εὐχῶν ἡμᾶς ἀπο- πέμψατε· αὕτη γενέσθω μοι τῆς ἀθλήσεως ἡ ἀνάβ ῥησις· δότε μοι (83) τὸ γράμμα τῆς ἀφέσεως, ὥσπερ τοῖς στρατιωτικοῖς οἱ βασιλεῖς· καὶ, εἰ βούλεσθε, μετὰ δεξιᾶς τῆς μαρτυρίας, ἵν' ἔχω τὸ ἐπιτίμιον εἰ δὲ μή, ὅπως βούλεσθε· οὐδὲν περὶ τούτου διοίσο φωτιζούσης, « S. GREGORII THEOLOGI XXIV. Quin hæc quoque fortasse nobis expro- A braverint (jam enim exprobrarunt); quod nec lauta et opipara mensa, nec magnifica veste utimur, nec splendide in publicum prodimus, nec eos, qui nos adeunt, graviter ac fastuose excipimus. Ncsciebam scilicet, nobis cum consulibus, et præfectis, claris- simisque belli ducibus, qui tot opibus copiisque circumduunt, ut, quo sua projiciant, non habeant, æmulationem et certamen esse; illudque oportere, ut et nobis, pauperum bonis ad luxum et delicias abutentibus, venter undique comprimatur, et ne- cessaria in res superduas elundantur, atque alla- ria ipsa ructibus nostris contaminentur. Nescie- bam, nos equis insignibus et lascivis ferri, sellisque et curribus magnifice attolli, ac cum fastu et pom- pa deduca, velutque blanda manu demulceri opor- tere, atque omnes nobis, perinde ac belluis, de via decedere, et in utramque viæ partem scindi ac dis- trahi, aut etiam tantam præeuntium turbam esse, ut procul incessus noster magnificus appareat. Si hæc gravia vobis et acerba fuere, præterierunt : hanc injuriam mihi condonate. Antistitem alium, qui multitudini placeat, create: mihi autem date solitudinem, et rusticitatein, et Deum, cui soli etiam per tenuem victum cultumque placebimus. At grave est concionibus, et cœtibus, et publicis conventibus, et plausibus his, a quibus quasi peu- nis in sublime ferimur, et familiaribus, et amicis, et honoribus, et urbis pulchritudine ac magnitudine, et hoc denique fulgore, qui eos, qui hæc intuentur, nec oculorum aciem intro collectam habent, cir- cumfundit et illuminat, privari. Verum hoc mihi minus grave fuerit, quaín si diutius in tumultu ver- ser, ac civilis vitæ turbis et fervoribus commaculer, atque ad vulgi mores meipsum inflectere necesse habeam. Non enim sacerdotes, sed rhetores quærunt; nec animarum dispensatores, sed pecunia- rum custodes; nec puros sacrificos, sed fortes ac robustos defensores. Nonnihil eos excusabo : sic eos erudivimus, qui omnibus omnia efficimur 78, haud scio utrum, ut omnes salvos faciamus, an ut perdamus. XXV. Quid dicitis ? Num vos his verbis permove- mus, ac victoriam obtinuimus? An potius ad vestros animos inflectendos validior nobis adhibenda est oratio? Vos ergo per Trinitatem ipsam, quain nos colimus, et vos colitis, per communem nostram spem, atque hujus populi coagmentationem obte stor: hoc mihi beneficium date : cum precibus me dimittite: hoc mihi sit dimicationis præconium : missionis libellum mihi date, quemadmodum impe- ratores militibus solent; ac, si quidem vestra vo- luntas tulerit, cum fausto et præclaro elogio et testi- * Cor. 15, hæc ironia. spiritualibus bonis. G D in ed. coruscante fulgore. (77) Τραπέζης φιλότιμον. Familiaris Gregorio (78) Ἔχουσι. Reg. phet Coisl. 1, ἔχωσι. (79) Ῥίψουσι. Duo Coisl. et Or. 2, ρίψωσε. (80) Κατατρυφῶσι τῶν πτωχικῶν. Coisl. 2, καὶ (81) Χαρίσασθε. Οι. 2, χαρίσασθαι. (82) Προστήσασθε. In quibusdam, προστήσα (83) Ἐμοὶ δὲ δότε. Sic Const. *, etc. Deest δότε (84) Αρέσομεν. Reg. bm et Comal., ἀρέσομαι. (85) Αστραπής. Regg. bm et ph addunt, καὶ (86) Ὅσοr. Deest in nonnullis codd. (87) Τοῦδε. Coisl. 2 addit, ἡμῶν. (88) Μοι. Deest in Reg. bin.

μαι, ἕως ἂν Θεὸς ἴδῃ (89) τὰ ἡμέτερα ὅπως ἂν ἔχῃ. Τίνα οὖν ἀντεισάξομεν; Οψεται ἑαυτῷ Κύριος ποιο μένα εἰς προστασίαν, ὡς πρόβατον εἶδεν εἰς ὁλοκάρ- πωσιν. Εν τοῦτο (90) ἐπιζητῶ μόνον, τῶν φθονουμέ- νων (91) ἔστω τις, μὴ τῶν ἐλεουμένων· μὴ τῶν πάν τα (12) πᾶσι χαριζομένων, ἀλλ' ἔστιν ὁ καὶ προσ- κρούειν εἰδότων ὑπὲρ τοῦ βελτίονος· τὸ μὲν γὰρ ἐνα τα θα ἥδιστον, τὸ δὲ ἐκεῖθεν λυσιτελέστατον. Ὑμεῖς μὲν οὖν τοὺς προπεμπτηρίους (95) ἡμῖν μελετήσατε λόγους· ἐγὼ δὲ ὑμῖν ἀποδώσω τὸν συντακτήριον (94). Κα'. Χαίροις, Αναστασία μοι τῆς εὐσεβείας ἐπ· Β ώνυμε. Σὺ γὰρ τὸν λόγον ἡμῖν ἐξανέστησας ἔτι κατα- φρονούμενον· τὸ τῆς κοινῆς νίκης χωρίον, ἡ νέα Ση- λώμ (95), ἐν ᾗ πρῶτον τὴν σκηνὴν ἐπήξαμεν, τεσσα- ράκοντα έτη περιφερομένην (96) ἐν τῇ ἐρήμῳ καὶ πλανωμένην (97). Σύ τε ὁ μέγας ναὸς οὗτος καὶ πε- ριβόητος, ἡ νέα κληρονομία (98), τὸ νῦν μέγας εἶναι παρὰ τοῦ Λόγου λαβών (99), δν Ιεβοῦς πρότερον ὄντα, Ἱερουσαλὴμ πεποιήκαμεν· ὑμεῖς τε ὅσοι μετὰ τούτον εὐθὺς τοῖς κάλλεσιν, ἄλλος ἄλλο τι τῆς πόλεως μέρος διειληφότες, ὥσπερ σύνδεσμοί τινες καὶ τὸ γειτονοῦν (1) οἰκειούμενοι· οὓς μετὰ τῆς ἀσθενείας ταύτης, οὐχ ἡμεῖς, ἡ χάρις δὲ σὺν ἡμῖν ἐπλήρωσε τοῖς ἀπεγνωσμένοις. Χαίρετε, ἀπόστολοι (2), ἡ καλὴ μετοικία, οἱ ἐμοὶ διδάσκαλοι τῆς ἀθλήσεως, εἰ καὶ μὴ πολλάκις ὑμῖν ἐπανηγύρισα, ἴσως τὸν τοῦ ὑμε- τέρου Παύλου Σατᾶν (3) περιφέρων ἐν τῷ (4) σώματι πρὸς τὸ συμφέρον, δι᾿ ὃν νῦν ὑμῶν ἀποικίζομαι. Χαῖρέ μοι, ὦ καθέδρα, τὸ ἐπίφθονον ὕψος τοῦτο καὶ ἐπικίνδυνον, ἀρχιερέων συνέδριον, ἱερέων αἰδοῖ καὶ χρόνῳ τετιμημένον (5), ὅσον τε ἄλλο περὶ τὴν ἱερὰν τράπεζαν λειτουργικὸν Θεοῦ, καὶ ἐγγίζον Θεῷ τῷ ἐγγίζοντι. Χαίρετε, Ναζαραίων (6) χοροστασίαι, ψαλμῳδιῶν ἁρμονίαι, στάσεις πάννυχοι, παρθένων σεμνότης, γυναικῶν εὐκοσμία, χηρῶν, ὀρφανῶν συ στήματα, πτωχῶν ὀφθαλμοί, πρὸς Θεὸν καὶ πρὸς ἡμᾶς βλέποντες. Χαίρετε, οἶκοι φιλόξενοι (7) καὶ το "Αν τοῦτο. . των ΠΥΡ. αποχαιρετικός, Σηλώμ, ριφρονουμένην. οι βών. Κυρίως μέγας ὑπάρχων, διὰ τὸν λόγον τῆς ὀρθοδοξίας. παρὰ τοῦ Λόγου, 'Απόστολοι. μένων. Ναζιραίων. « ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. A monio, ut honori neo consulatur; sin minus, ut- enim in præsens jucundissimum est; alterum in cessuti meo congruentes parate; ego autem his verbis extremum vos salutabo. C cunque vobis collibuerit: nihil ea re altercabor, quandiu Deus rerum nostrarum statum inspectabit. Dicet aliquis : Quem igitur tibi substituemus? Vi- debit sibi Dominus pastorem ad præfecturam, quem- admodum ovem vidit ad holocaustum. Hoc unum requiro, ut talis sit, qui æmulationem, non misera- tionem provocet; qui non in omnibus rebus cunctis obsequatur, sed qui in quibusdam etiam ob recti studium in hominum offensionem.incurrat. Alterum posterum utilissimum. At vos quidem orationes dis- Jos. xv, 1. Cor. xv, 10. || Cor. x11, 7. Colb. plures, Coisl. 2, etc. In edl., bus æmulationem, non autem vitiis miserationem provocet. Deest in edit. hominem discedentem aut discessurum prosequi- latur. Dicitur etiam ut qui extremum vale dicit. * c aut Silo. ligitur magnum Sanctæ Sophiæ templum, quod per multos annos ab hæreticis occupatum fuerat, quod- que Theodosius nonita pridem Catholicis restituerat. PATROL. GR. XXXVI. XXVI. Vale, Anastasia, nomen a pietate habens. Tu enim nobis fidei doctrinam, quæ adhuc con- temptui erat, excitasii. Vale, inquam, communis victoriæ sedes, nova Silo ', in qua primum arcant fiximus, quadraginta annis in deserto circumactam incertisque sedibus vagantem. Vale tu quoque, o magnum hoc et nobile templum, nova bæreditas, quod magnitudinem, quam nunc habes, a Verbo suscepisti, quodque nos, cum prius Jebus esses, Je rusalem effecimus. Valete vos etiam, aliæ sacræ ædes, huic dignitate proximæ, alia aliam quamdam urbis partem complectentes, quasi vincula quædam et compages, propinqua etiam loca connectentes ; quas cum hac corporis imbecillitate, non nos, sed Dei gratia nobiscumn ", qui pro perditis ac desperatis habebamur, implevit. Valete, apostoli, praclara colonia, certaminis mei magistri, etsi mi- nus sape festa vestra celebravi, fortasse Pauli ve- stri Satanamª¹ ad utilitatem meam in corpore cir- cumferens, ob quem nunc a vobis abscedo. Vale, cathedra, invidiosum hoc et periculosum fastigium, pontificum concilium, sacerdotum non minus ma- jestate quam aetate ornatum, quicunque tandem alii circa sacrosanctan mensam Deo ministralis, atque ad appropinquantem Deum appropinquatis. Valete, Nazaraeorum chori, psalmodiarun concentus, nocturnæ stationes, virginum sanctimonia¸ mulie- Bill. • Quod magnitudinem, quam nunc ha- bes, ab orthodoxa doctrina suscepisti. Hanc iu- D terpretationem mutuatus est ex Niceta, qui hunc locum sic exponit : Verum arbitramur rectius, de • Verbo, tum palam et libere prædicato, intelligi. pinqua loca vobis adjungentes.▸ (*) Intelligit vel altare, vel templum in quod Constantius imperator sanctorum Andrea, Lucæ et Timothei reliquias transtulerat. Vide Till. t. IX, p. 485. lum. Billins intelligit episcoporum invidiam, quæ Gregorium excedere coegit. Μonachos ) intelligit. (89) Θεός ἴδῃ. In quibusdam, είδῃ Θεός. (90) Ἓν τοῦτο. lloc unum. Sic Regg. et (91) Των φθονουμένων, etc. id est, qui virtuti (92) Μὴ τῶν πάντα. Sic quinque Regg. et Or. 2. (93) Προπεμπτηρίους. Hi sunt sermones, quibus (94) Συντακτήριον. Sic sermo discedentis apel (95) Η νέα Σηλώμ. Sic plerique codd. In ed., (96) Περιφερομένην. Οr. 2, φερομένην. Far., πε- (97) Καὶ πλανωμένην. Deest in Or. 2. (98) Νέα κληρονομία. « Nova hæreditas. » Intel (99) Τὸ νῦν μέγας εἶναι παρὰ τοῦ Λόγου λα (1) Το γειτονοῦν. Comm., τὰ γειτονοῦντα, «pro- (3) Σαταν. Nicelas exponit, σκόλοπα, « stimu (4) Ἐν τῷ. Sic sex Regg. et Par. Deest ey in ed. (5) Τετιμημένον. Sic plures codd. In ed., τετιμη- (6) Ναζαραίων. Quinque Regg., Or. 2 et Coml., (7) Οἶκοι φιλόξ. In quibusdam, οἶκοι φιλόπτωχοι

μαι, ἕως ἂν Θεὸς ἴδῃ (89) τὰ ἡμέτερα ὅπως ἂν ἔχῃ. Τίνα οὖν ἀντεισάξομεν; Οψεται ἑαυτῷ Κύριος ποιο μένα εἰς προστασίαν, ὡς πρόβατον εἶδεν εἰς ὁλοκάρ- πωσιν. Εν τοῦτο (90) ἐπιζητῶ μόνον, τῶν φθονουμέ- νων (91) ἔστω τις, μὴ τῶν ἐλεουμένων· μὴ τῶν πάν τα (12) πᾶσι χαριζομένων, ἀλλ' ἔστιν ὁ καὶ προσ- κρούειν εἰδότων ὑπὲρ τοῦ βελτίονος· τὸ μὲν γὰρ ἐνα τα θα ἥδιστον, τὸ δὲ ἐκεῖθεν λυσιτελέστατον. Ὑμεῖς μὲν οὖν τοὺς προπεμπτηρίους (95) ἡμῖν μελετήσατε λόγους· ἐγὼ δὲ ὑμῖν ἀποδώσω τὸν συντακτήριον (94). Κα'. Χαίροις, Αναστασία μοι τῆς εὐσεβείας ἐπ· Β ώνυμε. Σὺ γὰρ τὸν λόγον ἡμῖν ἐξανέστησας ἔτι κατα- φρονούμενον· τὸ τῆς κοινῆς νίκης χωρίον, ἡ νέα Ση- λώμ (95), ἐν ᾗ πρῶτον τὴν σκηνὴν ἐπήξαμεν, τεσσα- ράκοντα έτη περιφερομένην (96) ἐν τῇ ἐρήμῳ καὶ πλανωμένην (97). Σύ τε ὁ μέγας ναὸς οὗτος καὶ πε- ριβόητος, ἡ νέα κληρονομία (98), τὸ νῦν μέγας εἶναι παρὰ τοῦ Λόγου λαβών (99), δν Ιεβοῦς πρότερον ὄντα, Ἱερουσαλὴμ πεποιήκαμεν· ὑμεῖς τε ὅσοι μετὰ τούτον εὐθὺς τοῖς κάλλεσιν, ἄλλος ἄλλο τι τῆς πόλεως μέρος διειληφότες, ὥσπερ σύνδεσμοί τινες καὶ τὸ γειτονοῦν (1) οἰκειούμενοι· οὓς μετὰ τῆς ἀσθενείας ταύτης, οὐχ ἡμεῖς, ἡ χάρις δὲ σὺν ἡμῖν ἐπλήρωσε τοῖς ἀπεγνωσμένοις. Χαίρετε, ἀπόστολοι (2), ἡ καλὴ μετοικία, οἱ ἐμοὶ διδάσκαλοι τῆς ἀθλήσεως, εἰ καὶ μὴ πολλάκις ὑμῖν ἐπανηγύρισα, ἴσως τὸν τοῦ ὑμε- τέρου Παύλου Σατᾶν (3) περιφέρων ἐν τῷ (4) σώματι πρὸς τὸ συμφέρον, δι᾿ ὃν νῦν ὑμῶν ἀποικίζομαι. Χαῖρέ μοι, ὦ καθέδρα, τὸ ἐπίφθονον ὕψος τοῦτο καὶ ἐπικίνδυνον, ἀρχιερέων συνέδριον, ἱερέων αἰδοῖ καὶ χρόνῳ τετιμημένον (5), ὅσον τε ἄλλο περὶ τὴν ἱερὰν τράπεζαν λειτουργικὸν Θεοῦ, καὶ ἐγγίζον Θεῷ τῷ ἐγγίζοντι. Χαίρετε, Ναζαραίων (6) χοροστασίαι, ψαλμῳδιῶν ἁρμονίαι, στάσεις πάννυχοι, παρθένων σεμνότης, γυναικῶν εὐκοσμία, χηρῶν, ὀρφανῶν συ στήματα, πτωχῶν ὀφθαλμοί, πρὸς Θεὸν καὶ πρὸς ἡμᾶς βλέποντες. Χαίρετε, οἶκοι φιλόξενοι (7) καὶ το "Αν τοῦτο. . των ΠΥΡ. αποχαιρετικός, Σηλώμ, ριφρονουμένην. οι βών. Κυρίως μέγας ὑπάρχων, διὰ τὸν λόγον τῆς ὀρθοδοξίας. παρὰ τοῦ Λόγου, 'Απόστολοι. μένων. Ναζιραίων. « ORATIO XLII. - SUPREMUM VALE. A monio, ut honori neo consulatur; sin minus, ut- enim in præsens jucundissimum est; alterum in cessuti meo congruentes parate; ego autem his verbis extremum vos salutabo. C cunque vobis collibuerit: nihil ea re altercabor, quandiu Deus rerum nostrarum statum inspectabit. Dicet aliquis : Quem igitur tibi substituemus? Vi- debit sibi Dominus pastorem ad præfecturam, quem- admodum ovem vidit ad holocaustum. Hoc unum requiro, ut talis sit, qui æmulationem, non misera- tionem provocet; qui non in omnibus rebus cunctis obsequatur, sed qui in quibusdam etiam ob recti studium in hominum offensionem.incurrat. Alterum posterum utilissimum. At vos quidem orationes dis- Jos. xv, 1. Cor. xv, 10. || Cor. x11, 7. Colb. plures, Coisl. 2, etc. In edl., bus æmulationem, non autem vitiis miserationem provocet. Deest in edit. hominem discedentem aut discessurum prosequi- latur. Dicitur etiam ut qui extremum vale dicit. * c aut Silo. ligitur magnum Sanctæ Sophiæ templum, quod per multos annos ab hæreticis occupatum fuerat, quod- que Theodosius nonita pridem Catholicis restituerat. PATROL. GR. XXXVI. XXVI. Vale, Anastasia, nomen a pietate habens. Tu enim nobis fidei doctrinam, quæ adhuc con- temptui erat, excitasii. Vale, inquam, communis victoriæ sedes, nova Silo ', in qua primum arcant fiximus, quadraginta annis in deserto circumactam incertisque sedibus vagantem. Vale tu quoque, o magnum hoc et nobile templum, nova bæreditas, quod magnitudinem, quam nunc habes, a Verbo suscepisti, quodque nos, cum prius Jebus esses, Je rusalem effecimus. Valete vos etiam, aliæ sacræ ædes, huic dignitate proximæ, alia aliam quamdam urbis partem complectentes, quasi vincula quædam et compages, propinqua etiam loca connectentes ; quas cum hac corporis imbecillitate, non nos, sed Dei gratia nobiscumn ", qui pro perditis ac desperatis habebamur, implevit. Valete, apostoli, praclara colonia, certaminis mei magistri, etsi mi- nus sape festa vestra celebravi, fortasse Pauli ve- stri Satanamª¹ ad utilitatem meam in corpore cir- cumferens, ob quem nunc a vobis abscedo. Vale, cathedra, invidiosum hoc et periculosum fastigium, pontificum concilium, sacerdotum non minus ma- jestate quam aetate ornatum, quicunque tandem alii circa sacrosanctan mensam Deo ministralis, atque ad appropinquantem Deum appropinquatis. Valete, Nazaraeorum chori, psalmodiarun concentus, nocturnæ stationes, virginum sanctimonia¸ mulie- Bill. • Quod magnitudinem, quam nunc ha- bes, ab orthodoxa doctrina suscepisti. Hanc iu- D terpretationem mutuatus est ex Niceta, qui hunc locum sic exponit : Verum arbitramur rectius, de • Verbo, tum palam et libere prædicato, intelligi. pinqua loca vobis adjungentes.▸ (*) Intelligit vel altare, vel templum in quod Constantius imperator sanctorum Andrea, Lucæ et Timothei reliquias transtulerat. Vide Till. t. IX, p. 485. lum. Billins intelligit episcoporum invidiam, quæ Gregorium excedere coegit. Μonachos ) intelligit. (89) Θεός ἴδῃ. In quibusdam, είδῃ Θεός. (90) Ἓν τοῦτο. lloc unum. Sic Regg. et (91) Των φθονουμένων, etc. id est, qui virtuti (92) Μὴ τῶν πάντα. Sic quinque Regg. et Or. 2. (93) Προπεμπτηρίους. Hi sunt sermones, quibus (94) Συντακτήριον. Sic sermo discedentis apel (95) Η νέα Σηλώμ. Sic plerique codd. In ed., (96) Περιφερομένην. Οr. 2, φερομένην. Far., πε- (97) Καὶ πλανωμένην. Deest in Or. 2. (98) Νέα κληρονομία. « Nova hæreditas. » Intel (99) Τὸ νῦν μέγας εἶναι παρὰ τοῦ Λόγου λα (1) Το γειτονοῦν. Comm., τὰ γειτονοῦντα, «pro- (3) Σαταν. Nicelas exponit, σκόλοπα, « stimu (4) Ἐν τῷ. Sic sex Regg. et Par. Deest ey in ed. (5) Τετιμημένον. Sic plures codd. In ed., τετιμη- (6) Ναζαραίων. Quinque Regg., Or. 2 et Coml., (7) Οἶκοι φιλόξ. In quibusdam, οἶκοι φιλόπτωχοι

Χαίρετε, τῶν ἐμῶν λόγων ἐρασται, καὶ δρόμοι, καὶ συνδρομαί (8), καὶ γραφίδες (4) φανεραὶ καὶ λανθά νουσαι, καὶ ἡ βιαζομένη κιγκλίς, αὕτη τοῖς περὶ τὴν λόγον ὠθιζομένοις. Χαίρετε, ὦ βασιλεῖς, καὶ βασί- λεια, ὅσον τε περὶ τὸν βασιλέα θεραπευτικὸν καὶ οἰκίδιον· εἰ μὲν καὶ βασιλεῖ πιστὸν, οὐκ οἶδα· Θεῷ δὲ τὸ πλεῖον ἄπιστον (10). Κροτήσατε χεῖρας, ὀξὺ βοήσατε, ἄρατε εἰς ὕψος τὸν ῥήτορα (11) ὑμῶν. Σε- σίγηκεν ὑμῖν ἡ πονηρὰ γλῶσσα καὶ λάλος· οὐ μὴν σιγήσεται παντάπασιν (12) · μαχήσεται γὰρ (15) διὰ χειρὸς καὶ μέλανος· τὸ δ' οὖν παρόν σεσιγήκα Α φιλόχριστοι, καὶ τῆς ἐμῆς ἀσθενείας ἀντιλήπτορες. καὶ φιλόξενοι, « ὀξὺ βοήσατε, « παντελῶς. Γάρ. και μεν. ΚΖ'. Χαῖρε, ὦ μεγαλόπολι καὶ φιλόχριστε (μαρτυ- ρήσω γὰρ τἀληθῆ, καὶ εἰ μὴ κατ' ἐπίγνωσιν ό ζῆλος (14) πεποίηκε χρηστοτέρους ἡμᾶς ἡ διάζευξις). Πρόσιτε τῇ ἀληθείᾳ· μετασκευάζεσθε ὀψὲ γοῦν· τιμήσατε Θεόν (15), πλέον τῆς συνηθείας. Οὐχ ἡ μετάθεσις τὸ αἰσχρὸν ἔχει, ἀλλ᾽ ἡ τοῦ κακοῦ τήρησις τὴν ἀπὸ ώλειαν. Χαίροις, Ανατολή και Δύσις, ὑπὲρ ὧν, καὶ ὑφ' ὧν πολεμούμεθα· μάρτυς ὁ εἰρηνεύσων ὑμᾶς (16), ἂν ὀλίγοι μιμήσωνται τὴν ἐμὴν ὑποχώρησιν. Οὐ γὰρ καὶ τὸν Θεὸν ἀπολοῦσιν οἱ τῶν θρόνων παραχωρήσαν τες, ἀλλ᾽ ἕξουσι τὴν ἄνω καθέδραν, ἢ πολὺ τούτων ἐστὶν ὑψηλοτέρα τε καὶ ἀσφαλεστέρα. Ἐπὶ πᾶσι το τῆς Ἐκκλησίας ἔφοροι, καὶ τῆς ἐμῆς παρουσίας καὶ ἐκδημίας, εἴπερ ἐν χειρὶ Θεοῦ τὰ ἡμέτερα. Χαιρέ μοι, ὦ Τριάς, τὸ ἐμὸν μελέτημα καὶ καλλώπισμα· καὶ σώζοιο τοῖσδε, καὶ σώζοις τούσδε, τὸν ἐμὸν λαὸν (ἐμὸς γὰρ, κἂν ἄλλως (18) οἰκονομώμεθα)· καὶ ἀγγέ λοιό (19) μοι διαπαντός ύψουμένη, καὶ αὐξουμένη, καὶ λόγῳ, καὶ πολιτεία. Τεκνία, φυλάσσοιτέ μοι τὴν παρακαταθήκην· μέμνησθέ μου τῶν λιθασμῶν. Ἡ χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ μετὰ πάν των ὑμῶν. Ἀμήν. ἡμᾶς. S. GREGORII THEOLOGI rum modestia, viduarum et orphanorum coetus, pauperum oculi, in Deum et in nos intuentes. Va- lete, domus hospitales et Christi amantes, infir- imitatisque meæ adjutrices. Valete, sermonum meo. rum amatores, et cursus, et concursiones, et styli, tam perspicui, quam occulti, atque hujus suggesti cancelli, a multitudine compressi hominum, au- diendi studio sese mutuo protrudentium. Valele, iun- peratores, et palatia, omnesque imperatoris faunuli et cubicularii : si quidem imperatori fideles, haud- quaquam certum habeo; Deo autem magna ex parte indidi. Manibus plaudite, acute clamate, rhetorem vestrum in sublime tollite. Siluit vobis improba et loquax lingua; nec tamen omnino silebit. Pugnabit enim manu et atramento. Cæterum in præsentia consiluimus. XXVII. Vale, civitas magna, et Christi amore B praedita (vera enim testabor, etsi non secundum scientiam hic zelus est ; benigniores nos dis- junctio reddidit). Ad veritatem accedite; ad me- liorem frugem tandem aliquando vos convertite; Deum, amplius quam consuevistis, colite. Non turpe est sententiam mutare; sed in malo perseverare, funestum et exitiosum. Vale, Oriens et Occidens, pro quibus et a quibus oppugnamur; testis ille est, qui pacatos vos reddet, si nonnulli secessionem meam imitentur. Non enim Dei quoque ja- cturam facient, qui thronis cesserint; sed supernam cathedram habebunt, his multo sublimiorem et tu- tiorem. Præter omnia et ante omnia clamabo: Valete, angeli, hujus Ecclesiæ præsides, meæque praesentia: ac peregrinationis, si modo in manu Dei c res nostræ sunt. Vale, Trinitas, meditatio mea, et decus meum. His velim serveris, et hos serves, meum hunc populum (meus enim est, etiam si ali- ter gubernemur); atque audiam te quotidie, tum sermone, tum vita et moribus augeri, et in sublime attolli. Filioli, depositum, quæso, custodite 6s: me- mores estote lapidationum mearum & Gratia Do- mini nostri Jesu Christi sit cum omnibus vobis. Amen. Rom. x, 2. Tim. vi, 20. Coloss. 1V, 18. domus pauperum et hospitales. » ut vertit Bill., qni hisce temporibus nondum erant in usu; sed in cereis tabulis styli vel graphii ope scribebant. parte Ariano et Macedoniano errore infecti erant. Unde subjungit, acute clamate. » Reg. ph addit, D In ed., Videtur hic Gregorius alludere ad schisma Antiochenæ Ecclesiae, Meletii morte reno- vatum. Vide Monitum n. 1. Idcirco ait Theologus, ‹ Orientem et Occidentem pacatos fore, si nonnulli secessionem suam imitarentur. Magna siquidem fuit inter præsules de hujus Ecclesiae episcopatu contentio; ac demum, post Gregorii discessum, concilii Patres Flavianuin Meletii loco in Antio- chena sede collocarunt. (8) Συνδρομαι. Reg. bm, συνδρομοι. (9) Γραφίδες. « Styli, graphia, non calami, (10) "Απιστον. Eunuchos significat, qui magna ex (11) Ρήτορα. Intelligit propugnatorem erroris. (12) Παντάπασιν. Deest in nonnullis. In aliis, (18) Ζή&ς Rezelus dika mn injurias ulciscendi. (47) καὶ πρὸ πάντων βοήσομαι· Χαίρετε, ἄγγελοι, τῆσδε (15) Θεόν. Regg. bm et ph, τόν Θεόν. (16) Ὑμᾶς. Sic plures Regg., Coisl. 2 et Or. 2. (17) Πᾶσί τε. Deest τε in Reg. ph et Or. 2. (18) 'Αλλως. Reg. bn, ἄλλος. (19) 'Αγγέλοιο. Reg. bm, ἀγγέλλοις.