Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
PG 24:693ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΕΟΡΤΗΣ. α. Τάχα οὐκ ἄκαιρον ἂν εἴη καὶ αὖθις περὶ τοῦ Πάσχα διαλαβεῖν, ἄνωθεν Ἑβραίων παισὶν εἰκονικῶς παραδεδομένου. Ὁπηνίκα γοῦν Ἑβραῖοι, σκιὰς μελλόντων ἐπιτελοῦντες, πρῶτοι τὴν τοῦ φασὲκ ἑορτὴν ἐτέλουν, θρέμμα μὲν αὐτοῖς ἐξ ἀγέλης ἐλαμβάνετο· τοῦτο δὲ ἦν ἀμνὸς ἢ πρόβατον· εἶτ’ αὐτοὶ τοῦτο δι’ ἑαυτῶν ἔθυον· κἄπειτα τῷ μὲν αἵματι πρῶτον ὑπέρθυρα καὶ φλιὰς ἕκαστος τῶν ἰδίων κατέχριον οἴκων· ταύτῃ πη εἰς ἀνατροπὴν ὀλοθρευτοῦ αἱμάςσοντες οὐδοὺς καὶ μέλαθρα. Σαρξὶ δὲ τοῦ προβάτου τροφῇ χρώμενοι, καὶ τὰς ὀσφῦς ζώνῃ περιδεδεμένοι, τροφῆς τε ἀζύμων ἄρτων μετίσχοντες, καὶ πόας πικρίδων προσφερόμενοι, τόπον ἐκ τόπου διέβαινον, τὸν ἀπὸ τῆς Αἰγυπτίων γῆς ἐπὶ τὴν ἔρημον. Ταῦτα γοῦν αὐτοῖς ὁμοῦ τῇ τοῦ προβάτου σφαγῇ τε καὶ τροφῇ πράττειν νενομοθέτητο. Ἔνθεν ἡ ἐξ Αἰγύπτου μετάβασις τὴν τῶν διαβατηρίων αὐτοῖς ἐπωνυμίαν ἐπλήρου. Ἀλλ’ ἐκείνοις μὲν τυπικῶς ταῦτα συνέβαινεν, ἐγράφη δὲ δι’ ἡμᾶς. Καί γε διερμηνεύει Παῦλος τῶν παλαιῶν συμβόλων διαφαίνων τὴν ἀλήθειαν δι’ ὧν φησι· Καὶ γὰρ τὸ Πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστός.
DE SOLEMNITATE PASCHALI. σκρανίt : Περὶ τῆς ἁγιωτάτης τοῦ Πάσχα ἑορτῆς προσφώνησάντων ἡμῶν αὐτῷ μυστικὴν ἀνακάλυψιν τοῦ τῆς ἑορτῆς λόγου. Εn Τὸ μὲν ἐγχείρημα μέγιστον, καὶ πάσης λόγων δυνάμεως κρείττον, Χριστοῦ μυστήρια κατ' αξίαν εἰπεῖν, τήν τε τοῦ Πάσχα ἀντιλογίαν τε καὶ γέν νεσιν, λυσιτελή τε καὶ ἐπίπονον τελεσιουργίαν, ερμηνεῦσαι τὸν προσήκοντα τρόπον· τὸ γὰρ θεῖον ἀνθρώ- τοῖς ἀδύνατον κατ' αξίαν φράσαι, καὶ τοῖς νοῆσαι δυνατοῖς. Πλὴν ὅμως ὑπερθαυμάσας σε τῆς φιλομαθείας σε καὶ φιλοτιμίας, αυτός τε τὸ βιβλίον ασμένως, καὶ τοῖς πλείοσιν οἱ γε τῇ περὶ τὸ θεῖον λατρείᾳ γνησίως προσέχουσι, καθὰ ἐβουλήθης, ἐκδοθῆναι προσέταξα. Συνορῶν τοίνυν μεθ᾽ ὅσης θυμηδίας τὰ τοιαῦτα παρὰ τῆς σῆς ἀγχινοίας δώρα λαμβάνομεν, κ. τ. λ. « εκμεται, ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΕΟΡΤΗΣ. σ. Τάχα οὐκ ἄκαιρον ἂν εἴη καὶ αὖθις περὶ τοῦ Δ Πάσχα διαλαβεῖν, ἄνωθεν Εβραίων παισὶν εἰκονικῶς παραδεδομένου. Οπηνίκα γοῦν Ἑβραῖοι, σκιὰς μελ- λόντων ἐπιτελοῦντες, πρῶτοι τὴν τοῦ φασὲκ ἑορτὴν στέλουν, θρέμμα μὲν αὐτοῖς ἐξ ἀγέλης ἐλαμβάνετο · τοῦτο· δὲ ἦν ἀμνὸς ἢ πρόβατον (23)· εἶτ᾽ αὐτοὶ τοῦτο δι' ἑαυτῶν ἔθυον· κάπειτα τῷ μὲν αίματι πρῶτον ὑπέρθυρα καὶ φλιάς ἕκαστος τῶν ἰδίων κατέχριον οἴκων· ταύτῃ πη εἰς ἀνατροπὴν ὀλοθρευτοῦ αἱμάσ- σοντες οὐδοὺς καὶ μέλαθρα. Σαρξὶ δὲ τοῦ προβάτου τροφῇ χρώμενοι, καὶ τὰς ὀσφῦς ζώνῃ περιδεδεμένοι, * MONITUM IN SUBSEQUENS OPUSCULUM. (MAI, Bibl. Petr. IV, 208.) i In Constantini. Magni Vita, quam scripsit, Eusebius narrat lib. 1V, cap. 54, compositum & se fuisse de sanclissima solemnitate paschali ejusque ratione declarativum tractatum, quem prædicto Constantino nun- Sequente autem capitulo idem Eusebius recital Constanini ad se lilieras, quibus acce- pium librum ac lectum valde commendal, et aliorum quoque multorum notitiæ et usui regali suo jussu Creditum nuntiat. autem ipsa Christianissimi Augusti verba : Μarinum sane negotium est, et quod omnem dicendi vim Christi mysteria pro dignitate edisserere, et controversiam de paschate, festique huius originem, nec non ejusdem utilem simul ac laboriosam celebrationem decenter exponere. Nam res divinas ne ipsi quidem enarrare sufficiunt, qui eas cogitatione assequi valent. Verumtamen eximiam tuam doctrinam stu- diique contentionem summopere admiratus, et ipse librum legi, utque in multorum, qui divinæ religionis observantiam sincere profitentur, manus perveniret, quemadmodum volueras mandavi. Cum igitur intelligas quanta cum voluptate hujusmodi munera a solertia tua suscipimus, › etc. Pergit mox imperator dicere, cumdem librum in Latinam quoque linguam ex Græca fuisse translatum, quod auctoris justo merilo ac fama tribuit. Jam vero hoc adeo laudatum opusculum, quod propter ventilatam in Nicæna synodo controversiam paschalem Eusebius scripserat, jam dix tum Græce tum Latine perierat; nisi Nicetas Serrarum episcopus in sua magna ad Lucam ms, calena partem ejus insignem atque prolixam conservavisset; quam ego Grace, prout in Vaticano codice comperi, ante hos annos edidi; nunc autem Latina quoque interpretatione do- nandam judicavi. Et gaudeo, quod in hoc scriplo, prater reliquam eruditionem, insigne quoque testimo- nium dat Eusebius SS. Eucharistia sacramento. Utique Balthasar Corderius, vir doctus quem honoris causa nomino, in sua quam typis tradidit Patrum ad Lucam catena (quæ diversa a Nostra Nicetiana est) p. 544-545, hoc Eusebii excerptum a se factum Latinum protulisse videtur; sed primo kaud integrum, quia tolæ apud eum desunt sectiones sexta et oclava, necnon propemodum tota decima et undecima. præter alias sparsim mutilas perturbatasque periochas: tum Corderii interpretatio ejusmodi est, quam si ege singillatim expenderem el castigarem, morosus sane et odiosus judex viderer. Sic enim interdum is loquitur, ut quid fere in Græco suo manuscripto legerit, non facile agnoscas. Sed quod pluris interest, Græcus, id est originalis, Eusebii textus ante librum nostrum totus erat ineditus. EUSEBII CESARIENSIS DE SOLEMNITATE PASCHALI. Exod. xi, 5. de Paschate sermonem instituere, prout is olim ritus Hebraeis, figura causa, traditus fuit . Quando itaque Hebræi res futuras adumbrantes, primi sol- lemnitatem phasec celebrarunt, pecudem sibi de grege sumpserunt : erat autem agnus vel ovis. Hanc victimam manu propria occiderunt. Exin ejus cruore superliminaria primum postesque suæ quis · que domus inunxerunt; sic videlicet, ob extermi- natorem, arcendum, limen trabemque supernam cruentantes. Deinde victimæ carnibus vescentes, Corderii ad Lucam. 1. Non erit fortasse intempestivum nunc etiam (23) Posthine, nec non alibi, omittuntur partes aut corrumpuntur in catena Latina Balthasaris
PG 24:694Τὸ δὲ αἴτιον τοῦ τυθῆναι αὐτὸν ὁ Βαπτιστὴς παρίστησιν εἰπών· Ἴδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. Καὶ γὰρ σφάγιον κακῶν ἁπάντων ἀποτρόπαιον τὸ σῶμα τὸ σωτήριον τῷ θανάτῳ παρεδίδοτο, ὃ δὴ καθαρσίου δίκην τοῦ παντὸς ἀφεῖλε κόσμου τὴν ἁμαρτίαν· κέκραγε γοῦν τηλαυγῶς Ἡσαί̈ας· Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται. β. Τούτου δὴ τοῦ σωτηρίου θύματος τοῦ τῷ ἰδίῳ αἵματι τὸ πάντων ἀνθρώπων γένος ἀνασωσαμένου ταῖς λογικαῖς σαρξὶ τρεφόμενοι, μαθήμασι δηλαδὴ καὶ λόγοις βασιλείας οὐρανῶν καταγγελτικοῖς, τὴν κατὰ Θεὸν εἰκότως τρυφῶμεν τρυφήν. Ἀλλὰ καὶ πίστει τοῦ αἵματος αὐτοῦ, ὃ δὴ λύτρον ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἀντιδέδωκε σωτηρίας, τοὺς ψυχῆς οἴκους τὰ σώματα κατασημαινόμενοι, πᾶν γένος δαιμόνων ἐπιβούλων ἐξ ἑαυτῶν ἀπελαύνομεν· καὶ τὴν τῶν διαβατηρίων ἑορτὴν ἐπιτελοῦντες, διαβαίνειν μελετῶμεν ἐπὶ τὰ θεῖα, ὡς πάλαι τῆς Αἰγύπτου μεταβεβηκότες ἐπὶ τὴν ἔρημον.
DE SOLEMNITATE PASCHALI. σκρανίt : Περὶ τῆς ἁγιωτάτης τοῦ Πάσχα ἑορτῆς προσφώνησάντων ἡμῶν αὐτῷ μυστικὴν ἀνακάλυψιν τοῦ τῆς ἑορτῆς λόγου. Εn Τὸ μὲν ἐγχείρημα μέγιστον, καὶ πάσης λόγων δυνάμεως κρείττον, Χριστοῦ μυστήρια κατ' αξίαν εἰπεῖν, τήν τε τοῦ Πάσχα ἀντιλογίαν τε καὶ γέν νεσιν, λυσιτελή τε καὶ ἐπίπονον τελεσιουργίαν, ερμηνεῦσαι τὸν προσήκοντα τρόπον· τὸ γὰρ θεῖον ἀνθρώ- τοῖς ἀδύνατον κατ' αξίαν φράσαι, καὶ τοῖς νοῆσαι δυνατοῖς. Πλὴν ὅμως ὑπερθαυμάσας σε τῆς φιλομαθείας σε καὶ φιλοτιμίας, αυτός τε τὸ βιβλίον ασμένως, καὶ τοῖς πλείοσιν οἱ γε τῇ περὶ τὸ θεῖον λατρείᾳ γνησίως προσέχουσι, καθὰ ἐβουλήθης, ἐκδοθῆναι προσέταξα. Συνορῶν τοίνυν μεθ᾽ ὅσης θυμηδίας τὰ τοιαῦτα παρὰ τῆς σῆς ἀγχινοίας δώρα λαμβάνομεν, κ. τ. λ. « εκμεται, ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΕΟΡΤΗΣ. σ. Τάχα οὐκ ἄκαιρον ἂν εἴη καὶ αὖθις περὶ τοῦ Δ Πάσχα διαλαβεῖν, ἄνωθεν Εβραίων παισὶν εἰκονικῶς παραδεδομένου. Οπηνίκα γοῦν Ἑβραῖοι, σκιὰς μελ- λόντων ἐπιτελοῦντες, πρῶτοι τὴν τοῦ φασὲκ ἑορτὴν στέλουν, θρέμμα μὲν αὐτοῖς ἐξ ἀγέλης ἐλαμβάνετο · τοῦτο· δὲ ἦν ἀμνὸς ἢ πρόβατον (23)· εἶτ᾽ αὐτοὶ τοῦτο δι' ἑαυτῶν ἔθυον· κάπειτα τῷ μὲν αίματι πρῶτον ὑπέρθυρα καὶ φλιάς ἕκαστος τῶν ἰδίων κατέχριον οἴκων· ταύτῃ πη εἰς ἀνατροπὴν ὀλοθρευτοῦ αἱμάσ- σοντες οὐδοὺς καὶ μέλαθρα. Σαρξὶ δὲ τοῦ προβάτου τροφῇ χρώμενοι, καὶ τὰς ὀσφῦς ζώνῃ περιδεδεμένοι, * MONITUM IN SUBSEQUENS OPUSCULUM. (MAI, Bibl. Petr. IV, 208.) i In Constantini. Magni Vita, quam scripsit, Eusebius narrat lib. 1V, cap. 54, compositum & se fuisse de sanclissima solemnitate paschali ejusque ratione declarativum tractatum, quem prædicto Constantino nun- Sequente autem capitulo idem Eusebius recital Constanini ad se lilieras, quibus acce- pium librum ac lectum valde commendal, et aliorum quoque multorum notitiæ et usui regali suo jussu Creditum nuntiat. autem ipsa Christianissimi Augusti verba : Μarinum sane negotium est, et quod omnem dicendi vim Christi mysteria pro dignitate edisserere, et controversiam de paschate, festique huius originem, nec non ejusdem utilem simul ac laboriosam celebrationem decenter exponere. Nam res divinas ne ipsi quidem enarrare sufficiunt, qui eas cogitatione assequi valent. Verumtamen eximiam tuam doctrinam stu- diique contentionem summopere admiratus, et ipse librum legi, utque in multorum, qui divinæ religionis observantiam sincere profitentur, manus perveniret, quemadmodum volueras mandavi. Cum igitur intelligas quanta cum voluptate hujusmodi munera a solertia tua suscipimus, › etc. Pergit mox imperator dicere, cumdem librum in Latinam quoque linguam ex Græca fuisse translatum, quod auctoris justo merilo ac fama tribuit. Jam vero hoc adeo laudatum opusculum, quod propter ventilatam in Nicæna synodo controversiam paschalem Eusebius scripserat, jam dix tum Græce tum Latine perierat; nisi Nicetas Serrarum episcopus in sua magna ad Lucam ms, calena partem ejus insignem atque prolixam conservavisset; quam ego Grace, prout in Vaticano codice comperi, ante hos annos edidi; nunc autem Latina quoque interpretatione do- nandam judicavi. Et gaudeo, quod in hoc scriplo, prater reliquam eruditionem, insigne quoque testimo- nium dat Eusebius SS. Eucharistia sacramento. Utique Balthasar Corderius, vir doctus quem honoris causa nomino, in sua quam typis tradidit Patrum ad Lucam catena (quæ diversa a Nostra Nicetiana est) p. 544-545, hoc Eusebii excerptum a se factum Latinum protulisse videtur; sed primo kaud integrum, quia tolæ apud eum desunt sectiones sexta et oclava, necnon propemodum tota decima et undecima. præter alias sparsim mutilas perturbatasque periochas: tum Corderii interpretatio ejusmodi est, quam si ege singillatim expenderem el castigarem, morosus sane et odiosus judex viderer. Sic enim interdum is loquitur, ut quid fere in Græco suo manuscripto legerit, non facile agnoscas. Sed quod pluris interest, Græcus, id est originalis, Eusebii textus ante librum nostrum totus erat ineditus. EUSEBII CESARIENSIS DE SOLEMNITATE PASCHALI. Exod. xi, 5. de Paschate sermonem instituere, prout is olim ritus Hebraeis, figura causa, traditus fuit . Quando itaque Hebræi res futuras adumbrantes, primi sol- lemnitatem phasec celebrarunt, pecudem sibi de grege sumpserunt : erat autem agnus vel ovis. Hanc victimam manu propria occiderunt. Exin ejus cruore superliminaria primum postesque suæ quis · que domus inunxerunt; sic videlicet, ob extermi- natorem, arcendum, limen trabemque supernam cruentantes. Deinde victimæ carnibus vescentes, Corderii ad Lucam. 1. Non erit fortasse intempestivum nunc etiam (23) Posthine, nec non alibi, omittuntur partes aut corrumpuntur in catena Latina Balthasaris
PG 24:695Ταύτῃ γοῦν καὶ ἡμεῖς ἀτριβῆ τινα καὶ ἔρημον τοῖς πολλοῖς στελλόμεθα πορείαν, παλαιὰν ζύμην ἀθέου πλάνης τῆς αὐτῆς ψυχῆς ἐξόριον ποιούμενοι, καὶ τὰς ἀληθεῖς πικρίδας διὰ τῆς πικρᾶς καὶ ἀλγεινῆς διαίτης προσφερόμενοι. Καὶ ὁ καιρὸς δὲ τῆς ἑορτῆς εὔκαιρος, οὐκ ἐν μέσῃ χειμῶνος ὥρᾳ παρηγμένος· στυγνὸς γὰρ οὗτος· ἀλλ’ οὐδ’ ἐν μέσῳ θέρει κατάλληλος ἦν, καθ’ ὃν ἡ τροπὴ φλεγμαίνουσα, τῶν κατ’ ἀγροὺς σχολαζόντων περιαιρεῖται τὸ κάλλος· πλεονεκτεῖ δὲ καὶ τὰ τῶν ὡρῶν, οὐκ ἐπαμφοτερίζοντα τῇ ἰσομοιρίᾳ· μετοπώρου γὰρ τροπῆς οὐκ ἐπιτερπὴς ἡ θέα, χηρευούσης μὲν τῆς χώρας, τῶν δ’ οἰκείων καρπῶν ὡς ἂν τέκνων ἀπεστερημένης. Ἔαρ δὴ λείπεται τὸ φαιδρὸν, ὃ δὴ τοῦ παντὸς ἔτους κεφαλή τις οἷα σώματος ἡγεῖται, ἡλίου μὲν δὴ ἄρτι τὸ πρῶτον τμῆμα διιππεύοντος, σελήνης δ’ ἐκ παραλλήλου πλησιφαεῖ τῷ φωτὶ τὸν τῆς νυκτὸς δρόμον εἰς λαμπρὰν μεθαρμοζομένης ἡμέραν. Τοῦτο λύει μὲν κτύπων χειμερίων φόβητρα, λύει δὲ μακρὰ διαστήματα, πλημμύρας ὑδάτων μεταβάλλει. Ἤδη δὲ νεαρᾶς ἐπιλαμπούσης αἰθρίας, γαλήνη μὲν τοῖς θαλαττεύουσι καθίστησι τὰ πελάγη, εὔδιον δὲ ἀέρα τοῖς κατὰ γῆν ὁδοιπόροις ἐνδίδωσι.
Α τροφῆς τε ἀζύμων ἄρτων μετίσχοντες, και πόες πι κρίδων προσφερόμενοι, τόπον ἐκ τόπου διέβαινον, τὸν ἀπὸ τῆς Αἰγυπτίων γῆς ἐπὶ τὴν ἔρημον. Ταύτα γοῦν αὐτοῖς ὁμοῦ τῇ τοῦ προβάτου σφαγῇ τε καὶ τρι τῇ πράττειν νενομοθέτητο. Ενθεν ἡ ἐξ Αἰγύπτου μετάβασις τὴν τῶν διαβατηρίων αὐτοῖς ἐπωνυμίαν ἐπλήρου. Αλλ' ἐκείνοις μὲν τυπικώς ταῦτα συν έβαινεν, ἐγράφη δὲ δι' ἡμᾶς. Καί γε διερμηνεύει Παῦλος τῶν παλαιῶν συμβόλων διαφαίνων τὴν ἀλή θειαν δι' ὧν φτισι· Καὶ γὰρ τὸ Πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστός. Τὸ δὲ αἴτιον τοῦ τυθῆναι αὐτὸν ὁ Βαπτιστής παρίστησιν εἰπών· Ιδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. Καὶ γὰρ σφάγιον κακῶν ἁπάντων ἀποτρόπαιον τὸ σῶμα τὸ σωτήριον τῷ θα νάτῳ παρεδίδοτο, δ δὴ καθαρσίου δίκην τοῦ παντὸς ἀφειλε κόσμου τὴν ἁμαρτίαν· κέκραγε γοῦν τηλε γῶς Ησαΐας· Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται. ἡγεῖται, ἡλίου μὲν δὴ ἄρτι τὸ πρῶτον τμῆμα διαπ β'. Τούτου δὴ τοῦ σωτηρίου θύματος τοῦ τῷ ἰδίῳ αἵματι τὸ πάντων ἀνθρώπων γένος ἀνασωσαμένου ταῖς λογικαῖς σαρξὶ τρεφόμενοι, μαθήμασι δηλα δὴ καὶ λόγοις βασιλείας οὐρανῶν καταγγελτικοῖς, την κατὰ Θεὸν εἰκότως τρυφῶμεν τρυφήν. Ἀλλὰ καὶ πίστει τοῦ αἵματος αὐτοῦ, ὁ δὴ λύτρον ὑπὲρ τῆς ἡμε τέρας ἀντιδέδωκε σωτηρίας, τοὺς ψυχῆς οίκους τὰ σώματα κατασημαινόμενοι, πᾶν γένος δαιμόνων επι βούλων ἐξ ἑαυτῶν ἀπελαύνομεν· καὶ τὴν τῶν διαβα τηρίων ἑορτὴν ἐπιτελοῦντες, διαβαίνειν μελετώμεν ἐπὶ τὰ θεῖα, ὡς πάλαι τῆς Αἰγύπτου μεταβεβηκότες ἐπὶ τὴν ἔρημον. Ταύτῃ γοῦν καὶ ἡμεῖς ἀτριβῆ τινα καὶ ἔρημον τοῖς πολλοῖς στελλόμεθα πορείαν, παλαιὰν ζύμην ἀθέου πλάνης τῆς αὐτῆς ψυχῆς ἐξόριον ποιούμενοι, καὶ τὰς ἀληθεῖς πικρίδας διὰ τῆς πιο κρᾶς καὶ ἀλγεινῆς διαίτης προσφερόμενοι. Καὶ ὁ καιρὸς δὲ τῆς ἑορτῆς εὐκαιρος, οὐκ ἐν μέσῃ χειμών νος ὥρα παρηγμένος στυγνός γὰρ οὗτος· ἀλλ᾽ οὐδ' ἐν μέσῳ θέρει κατάλληλος ἦν, καθ' όν ή τροπή (24) φλεγμαίνουσα, τῶν κατ᾿ ἀγροὺς σχολαζόντων περ ριαιρεῖται τὸ κάλλος· πλεονεκτεῖ δὲ καὶ τὰ τῶν ὡρῶν, οὐκ ἐπαμφοτερίζοντα τῇ ἰσομοιρία (45) μετά οπώρου γὰρ τροπῆς οὐκ ἐπιτερπής ή θέα, χηρευού σης μὲν τῆς χώρας, τῶν δ' οἰκείων καρπῶν ὡς ἂν τέκνων ἀπεστερημένης. Εαρ δὴ λείπεται τὸ φαι δρὸν, δ δὴ τοῦ παντὸς ἔτους κεφαλή τις οἷα σώματος , . πεύοντος, σελήνης δ' ἐκ παραλλήλου πλησιφαεί τῷ φωτὶ τὸν τῆς νυκτός δρόμον εἰς λαμπράν μεθαρμοζο μένης ἡμέραν. Τοῦτο λύει μὲν κτύπων χειμερίων φόβητρα (20), λύει δε μακρὰ διαστήματα, πλημμύρας ὑδάτων μεταβάλλει. Ηδη δὲ νεαρᾶς ἐπιλαμπούσης αιθρίας, γαλήνη μὲν τοῖς θαλαττεύουσι καθίστησι τὰ πελάγη, εὔδιον δὲ ἀέρα τοῖς κατὰ γῆν ὁδοιπόροις ἐν δίδωσι. Χώραι δ' ἐν τούτῳ κατ᾿ ἀγροὺς ἐγκύμονες σπερμάτων, καὶ καρπῶν σπαργῶντα φυτὰ τοῖς ἐκ Θεοῦ δώροις ἀγαλλόμενα, γεωργοῖς πόνων τὰς ἀμοι βὰς ἐν εὐλογίαις παρέχει. ** σε τροπή. EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS 19. - DOGMATICA. rona lumbos precincti, panibus asymis degustatis, intybis etiam appositis, de loco in locum, id est de Ægyptiorum regione in desertum, transierunt. Hæc illi agere in mandatis habuerunt, cum cade ovis esuque. Quamobrem illa ex Ægypto digressio, nomen fecit apud Hebreos festo transitus. Caeterum hæc in figura illis contingebant ; nostri autem gra- tia scripta fuerunt ". Atque ita Paulus interpreta- tur, dum symbolorum veterum veritatem his verbis aperit : nam Pascha wostrum immolatus est Chris- lus s. Causam vero hujus immolandi Baptista sic exhibet dicens : Ecce Agnus Dei, ecce qui lollit pec- cata mundi “. Reapse victima, malorum omnium remedium, neci traditum fuit Servatoris corpus, quod instar expiationis, totius munali peccatum abstulit. Propterea Isaias clare exclamavit : Hic D peccata nostra fert, et pro nobis patitur es B - proprio sanguine bumanum genus salvavit, intel- lectualibus pasti carnibus, videlicet dogmatibus atque doctrinis colorum regnum nuntiantibus, deliciis merito divinis deliciamur. Sed et fide erga sanguinem ejus, quem pro nostra salute lytrum obtulit, animæ domos, id est corpora, obsignantes, omne genus insidiantium dæmonum a nobis submo- vemus, transitusque solemnitatem celebrantes, transire ad divina stu«lemus, veluti olim illi in desertum ex Ægypto commigrarunt. Ita nos quoque invium quoddam desertumque a multis iter facimus, vetus irreligiosi erroris fermentum anima expellen- les, veraque intyba amaro et insuavi victu simul apponentes. Tempus quoque solemnitatis opportu- num est, haud in medium hiemem incurrens, quæ tristis est; neque vicissim in mediam æstatem, quo tempore fervens solstitium, versantium in agris venustatem deterit; nimis item prolixæ sunt hora, haud æquis partibus divisa. Sed neque autumnale æquinoctium jucundùm aspectum præ se fert, viduato agro, et suis fructibus tanquam filiis spoliato. Superest ex bis anni temporibus lalum ver, quod totius suni, ceu corporis caput est, cum sol primam stadii sui partem decurrit, luna autem pariter pleno orbis sui lumine noctis cursum in lucidum transformat diem. Ver, inquam, D hiemalium tonitruorum terriculamenta discutit longa (noctium) interstitia tollit, aquarum exun- dationes cohibet. Jamque nova splendente sereni- tate, tranquilla flunt navigantibus maria, sudusque aer terra iter facientibus. Regiones interim in agris gravidantur seminibus, et fructibns tumentes arbores, Dei donis exornata, agricolis laborum mercedem in benedictione præbent. C I Cor. x, 11. ་་ "I Cor. v, 7. Joan. 1, 29. pro lam æstate quam hieme dies duodenis boris con- es Isai. Lili, 4. stare deberet, bæ necessario æstate longiores. Lieme breviores computabantur. tonitrua audiuntur. 2. Ilujus ergo victimæ, id est Servatoris qui (24) Cod. evidenter τροφή, manifesto tamen mende (25) Loquitur priscorum more, apud quos cum (26) Estuosis enim in regionibus hieme eliam
PG 24:696Χῶραι δ’ ἐν τούτῳ κατ’ ἀγροὺς ἐγκύμονες σπερμάτων, καὶ καρπῶν σπαργῶντα φυτὰ τοῖς ἐκ Θεοῦ δώροις ἀγαλλόμενα, γεωργοῖς πόνων τὰς ἀμοιβὰς ἐν εὐλογίαις παρέχει. γ. Οὗτος ὁ τῆς ἑορτῆς καιρὸς, Αἰγυπτίοις μὲν ὄλεθρον τοῖς δαιμόνων φίλοις, Ἑβραίοις δὲ ἑορτάζουσι τῷ Θεῷ, κακῶν ἐλευθερίαν προὐξένει· οὗτος ἦν αὐτὸς ἐκεῖνος, ὁ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς πρώτης τοῦ παντὸς κοσμογονίας τετηρημένος, καθ’ ὃν ἡ γῆ ἐβλάστησε, καθ’ ὃν οἱ φωστῆρες ἐγένοντο, καθ’ ὃν οὐρανὸς καὶ γῆ παρήχθησαν καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς· κατὰ τοῦτον καὶ ὁ Σωτὴρ τοῦ σύμπαντος κόσμου τὸ τῆς οἰκείας ἑορτῆς ἐξετέλεσε μυστήριον, καὶ τὴν οἰκουμένην ὁ μέγας φωστὴρ, εὐσεβείας αὐγαῖς κατελάμπρυνε καὶ δὴ γενέθλιον κόσμου ὁ καιρὸς περιέχειν ἔοικε. Κατὰ τοῦτον δὲ τὸν καιρὸν καὶ τύπος ἐτελεῖτο, τὸ παλαιὸν Πάσχα, ὃ καὶ διαβατήριον εἴρηται· ἀλλὰ καὶ προβάτου σφαγῆς σύμβολον ἔφερεν· ἀλλὰ καὶ τροφῆς ἀζύμων ἄρτων ᾐνίττετο εἰκόνα. Ταῦτα δὲ ἐπὶ τὴν σωτήριον ἑορτὴν ἅπαντα συνεπληροῦτο· τό τε γὰρ πρόβατον αὐτὸς ἦν καθ’ ὃ περιέκειτο σῶμα.
Α τροφῆς τε ἀζύμων ἄρτων μετίσχοντες, και πόες πι κρίδων προσφερόμενοι, τόπον ἐκ τόπου διέβαινον, τὸν ἀπὸ τῆς Αἰγυπτίων γῆς ἐπὶ τὴν ἔρημον. Ταύτα γοῦν αὐτοῖς ὁμοῦ τῇ τοῦ προβάτου σφαγῇ τε καὶ τρι τῇ πράττειν νενομοθέτητο. Ενθεν ἡ ἐξ Αἰγύπτου μετάβασις τὴν τῶν διαβατηρίων αὐτοῖς ἐπωνυμίαν ἐπλήρου. Αλλ' ἐκείνοις μὲν τυπικώς ταῦτα συν έβαινεν, ἐγράφη δὲ δι' ἡμᾶς. Καί γε διερμηνεύει Παῦλος τῶν παλαιῶν συμβόλων διαφαίνων τὴν ἀλή θειαν δι' ὧν φτισι· Καὶ γὰρ τὸ Πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστός. Τὸ δὲ αἴτιον τοῦ τυθῆναι αὐτὸν ὁ Βαπτιστής παρίστησιν εἰπών· Ιδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. Καὶ γὰρ σφάγιον κακῶν ἁπάντων ἀποτρόπαιον τὸ σῶμα τὸ σωτήριον τῷ θα νάτῳ παρεδίδοτο, δ δὴ καθαρσίου δίκην τοῦ παντὸς ἀφειλε κόσμου τὴν ἁμαρτίαν· κέκραγε γοῦν τηλε γῶς Ησαΐας· Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται. ἡγεῖται, ἡλίου μὲν δὴ ἄρτι τὸ πρῶτον τμῆμα διαπ β'. Τούτου δὴ τοῦ σωτηρίου θύματος τοῦ τῷ ἰδίῳ αἵματι τὸ πάντων ἀνθρώπων γένος ἀνασωσαμένου ταῖς λογικαῖς σαρξὶ τρεφόμενοι, μαθήμασι δηλα δὴ καὶ λόγοις βασιλείας οὐρανῶν καταγγελτικοῖς, την κατὰ Θεὸν εἰκότως τρυφῶμεν τρυφήν. Ἀλλὰ καὶ πίστει τοῦ αἵματος αὐτοῦ, ὁ δὴ λύτρον ὑπὲρ τῆς ἡμε τέρας ἀντιδέδωκε σωτηρίας, τοὺς ψυχῆς οίκους τὰ σώματα κατασημαινόμενοι, πᾶν γένος δαιμόνων επι βούλων ἐξ ἑαυτῶν ἀπελαύνομεν· καὶ τὴν τῶν διαβα τηρίων ἑορτὴν ἐπιτελοῦντες, διαβαίνειν μελετώμεν ἐπὶ τὰ θεῖα, ὡς πάλαι τῆς Αἰγύπτου μεταβεβηκότες ἐπὶ τὴν ἔρημον. Ταύτῃ γοῦν καὶ ἡμεῖς ἀτριβῆ τινα καὶ ἔρημον τοῖς πολλοῖς στελλόμεθα πορείαν, παλαιὰν ζύμην ἀθέου πλάνης τῆς αὐτῆς ψυχῆς ἐξόριον ποιούμενοι, καὶ τὰς ἀληθεῖς πικρίδας διὰ τῆς πιο κρᾶς καὶ ἀλγεινῆς διαίτης προσφερόμενοι. Καὶ ὁ καιρὸς δὲ τῆς ἑορτῆς εὐκαιρος, οὐκ ἐν μέσῃ χειμών νος ὥρα παρηγμένος στυγνός γὰρ οὗτος· ἀλλ᾽ οὐδ' ἐν μέσῳ θέρει κατάλληλος ἦν, καθ' όν ή τροπή (24) φλεγμαίνουσα, τῶν κατ᾿ ἀγροὺς σχολαζόντων περ ριαιρεῖται τὸ κάλλος· πλεονεκτεῖ δὲ καὶ τὰ τῶν ὡρῶν, οὐκ ἐπαμφοτερίζοντα τῇ ἰσομοιρία (45) μετά οπώρου γὰρ τροπῆς οὐκ ἐπιτερπής ή θέα, χηρευού σης μὲν τῆς χώρας, τῶν δ' οἰκείων καρπῶν ὡς ἂν τέκνων ἀπεστερημένης. Εαρ δὴ λείπεται τὸ φαι δρὸν, δ δὴ τοῦ παντὸς ἔτους κεφαλή τις οἷα σώματος , . πεύοντος, σελήνης δ' ἐκ παραλλήλου πλησιφαεί τῷ φωτὶ τὸν τῆς νυκτός δρόμον εἰς λαμπράν μεθαρμοζο μένης ἡμέραν. Τοῦτο λύει μὲν κτύπων χειμερίων φόβητρα (20), λύει δε μακρὰ διαστήματα, πλημμύρας ὑδάτων μεταβάλλει. Ηδη δὲ νεαρᾶς ἐπιλαμπούσης αιθρίας, γαλήνη μὲν τοῖς θαλαττεύουσι καθίστησι τὰ πελάγη, εὔδιον δὲ ἀέρα τοῖς κατὰ γῆν ὁδοιπόροις ἐν δίδωσι. Χώραι δ' ἐν τούτῳ κατ᾿ ἀγροὺς ἐγκύμονες σπερμάτων, καὶ καρπῶν σπαργῶντα φυτὰ τοῖς ἐκ Θεοῦ δώροις ἀγαλλόμενα, γεωργοῖς πόνων τὰς ἀμοι βὰς ἐν εὐλογίαις παρέχει. ** σε τροπή. EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS 19. - DOGMATICA. rona lumbos precincti, panibus asymis degustatis, intybis etiam appositis, de loco in locum, id est de Ægyptiorum regione in desertum, transierunt. Hæc illi agere in mandatis habuerunt, cum cade ovis esuque. Quamobrem illa ex Ægypto digressio, nomen fecit apud Hebreos festo transitus. Caeterum hæc in figura illis contingebant ; nostri autem gra- tia scripta fuerunt ". Atque ita Paulus interpreta- tur, dum symbolorum veterum veritatem his verbis aperit : nam Pascha wostrum immolatus est Chris- lus s. Causam vero hujus immolandi Baptista sic exhibet dicens : Ecce Agnus Dei, ecce qui lollit pec- cata mundi “. Reapse victima, malorum omnium remedium, neci traditum fuit Servatoris corpus, quod instar expiationis, totius munali peccatum abstulit. Propterea Isaias clare exclamavit : Hic D peccata nostra fert, et pro nobis patitur es B - proprio sanguine bumanum genus salvavit, intel- lectualibus pasti carnibus, videlicet dogmatibus atque doctrinis colorum regnum nuntiantibus, deliciis merito divinis deliciamur. Sed et fide erga sanguinem ejus, quem pro nostra salute lytrum obtulit, animæ domos, id est corpora, obsignantes, omne genus insidiantium dæmonum a nobis submo- vemus, transitusque solemnitatem celebrantes, transire ad divina stu«lemus, veluti olim illi in desertum ex Ægypto commigrarunt. Ita nos quoque invium quoddam desertumque a multis iter facimus, vetus irreligiosi erroris fermentum anima expellen- les, veraque intyba amaro et insuavi victu simul apponentes. Tempus quoque solemnitatis opportu- num est, haud in medium hiemem incurrens, quæ tristis est; neque vicissim in mediam æstatem, quo tempore fervens solstitium, versantium in agris venustatem deterit; nimis item prolixæ sunt hora, haud æquis partibus divisa. Sed neque autumnale æquinoctium jucundùm aspectum præ se fert, viduato agro, et suis fructibus tanquam filiis spoliato. Superest ex bis anni temporibus lalum ver, quod totius suni, ceu corporis caput est, cum sol primam stadii sui partem decurrit, luna autem pariter pleno orbis sui lumine noctis cursum in lucidum transformat diem. Ver, inquam, D hiemalium tonitruorum terriculamenta discutit longa (noctium) interstitia tollit, aquarum exun- dationes cohibet. Jamque nova splendente sereni- tate, tranquilla flunt navigantibus maria, sudusque aer terra iter facientibus. Regiones interim in agris gravidantur seminibus, et fructibns tumentes arbores, Dei donis exornata, agricolis laborum mercedem in benedictione præbent. C I Cor. x, 11. ་་ "I Cor. v, 7. Joan. 1, 29. pro lam æstate quam hieme dies duodenis boris con- es Isai. Lili, 4. stare deberet, bæ necessario æstate longiores. Lieme breviores computabantur. tonitrua audiuntur. 2. Ilujus ergo victimæ, id est Servatoris qui (24) Cod. evidenter τροφή, manifesto tamen mende (25) Loquitur priscorum more, apud quos cum (26) Estuosis enim in regionibus hieme eliam
Αὐτὸς καὶ ἥλιος δικαιοσύνης, ἔαρος δῆτα θείου καὶ σωτηρίου τροπῆς ἀπὸ χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον διαλαβούσης. Αἰγυπτίων μὲν δαίμοσιν εἰςέτι καὶ νῦν θεήλατοι μάστιγες καταπέμπονται, λαοὶ δὲ πανταχοῦ γῆς οἰκοῦντες τὴν σφῶν ἐλευθερίαν τὴν ἐκ τῆς πολυπλανοῦς ἀθεότητος ἑορτάζουσι. Τῶν λαοπλανῶν δὲ πνευμάτων πεπαυμένων, καὶ χειμῶνος κακῶν, καινῶν καρπῶν εὐφορία διαφόροις χαρίσμασιν ἁγίου Πνεύματος τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ στεφανοῖ· καὶ ἁπλῶς πᾶν γένος ἀνθρώπων ἐπὶ τὸ ἡμέτερον μεταβέβληται· χῶραι δὲ πᾶσαι, πρὸς τοῦ γεωργοῦ Λόγου τῆς κατὰ ψυχὴν γεωργίας τυχοῦσαι, τὰ ὡραῖα τῆς ἀρετῆς ἄνθη βεβλαστήκασιν· ἀλλὰ καὶ τῶν τοῦ σκότους κακῶν ἠλευθερωμένοι, φωτὸς ἐν ἡμέρᾳ Θεοῦ γνώσεως κατηξιώθημεν. δ. Τοιαῦτα τὰ καινὰ μαθήματα πάλαι μὲν διὰ συμβόλων ἐπεσκιασμένα, νεωστὶ δὲ εἰς φῶς ἀνακεκαλυμμένα. Καὶ δὴ καὶ ἡμεῖς τὸ κεφάλαιον τῆς ἑορτῆς κύκλων περιόδοις καθ’ ἕκαστον ἔτος ἀναζωπυροῦμεν, προέορτα μὲν προπαρασκευῆς ἕνεκα τὴν τεσσαρακονθήμερον ἄσκησιν παραλαμβάνοντες κατὰ τὸν τῶν ἁγίων ζῆλον Μωϋσέως καὶ Ἡλίου, τὴν δὲ ἑορτὴν αὐτὴν εἰς ἄληστον αἰῶνα ἀνανεούμενοι.
Α τροφῆς τε ἀζύμων ἄρτων μετίσχοντες, και πόες πι κρίδων προσφερόμενοι, τόπον ἐκ τόπου διέβαινον, τὸν ἀπὸ τῆς Αἰγυπτίων γῆς ἐπὶ τὴν ἔρημον. Ταύτα γοῦν αὐτοῖς ὁμοῦ τῇ τοῦ προβάτου σφαγῇ τε καὶ τρι τῇ πράττειν νενομοθέτητο. Ενθεν ἡ ἐξ Αἰγύπτου μετάβασις τὴν τῶν διαβατηρίων αὐτοῖς ἐπωνυμίαν ἐπλήρου. Αλλ' ἐκείνοις μὲν τυπικώς ταῦτα συν έβαινεν, ἐγράφη δὲ δι' ἡμᾶς. Καί γε διερμηνεύει Παῦλος τῶν παλαιῶν συμβόλων διαφαίνων τὴν ἀλή θειαν δι' ὧν φτισι· Καὶ γὰρ τὸ Πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστός. Τὸ δὲ αἴτιον τοῦ τυθῆναι αὐτὸν ὁ Βαπτιστής παρίστησιν εἰπών· Ιδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. Καὶ γὰρ σφάγιον κακῶν ἁπάντων ἀποτρόπαιον τὸ σῶμα τὸ σωτήριον τῷ θα νάτῳ παρεδίδοτο, δ δὴ καθαρσίου δίκην τοῦ παντὸς ἀφειλε κόσμου τὴν ἁμαρτίαν· κέκραγε γοῦν τηλε γῶς Ησαΐας· Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται. ἡγεῖται, ἡλίου μὲν δὴ ἄρτι τὸ πρῶτον τμῆμα διαπ β'. Τούτου δὴ τοῦ σωτηρίου θύματος τοῦ τῷ ἰδίῳ αἵματι τὸ πάντων ἀνθρώπων γένος ἀνασωσαμένου ταῖς λογικαῖς σαρξὶ τρεφόμενοι, μαθήμασι δηλα δὴ καὶ λόγοις βασιλείας οὐρανῶν καταγγελτικοῖς, την κατὰ Θεὸν εἰκότως τρυφῶμεν τρυφήν. Ἀλλὰ καὶ πίστει τοῦ αἵματος αὐτοῦ, ὁ δὴ λύτρον ὑπὲρ τῆς ἡμε τέρας ἀντιδέδωκε σωτηρίας, τοὺς ψυχῆς οίκους τὰ σώματα κατασημαινόμενοι, πᾶν γένος δαιμόνων επι βούλων ἐξ ἑαυτῶν ἀπελαύνομεν· καὶ τὴν τῶν διαβα τηρίων ἑορτὴν ἐπιτελοῦντες, διαβαίνειν μελετώμεν ἐπὶ τὰ θεῖα, ὡς πάλαι τῆς Αἰγύπτου μεταβεβηκότες ἐπὶ τὴν ἔρημον. Ταύτῃ γοῦν καὶ ἡμεῖς ἀτριβῆ τινα καὶ ἔρημον τοῖς πολλοῖς στελλόμεθα πορείαν, παλαιὰν ζύμην ἀθέου πλάνης τῆς αὐτῆς ψυχῆς ἐξόριον ποιούμενοι, καὶ τὰς ἀληθεῖς πικρίδας διὰ τῆς πιο κρᾶς καὶ ἀλγεινῆς διαίτης προσφερόμενοι. Καὶ ὁ καιρὸς δὲ τῆς ἑορτῆς εὐκαιρος, οὐκ ἐν μέσῃ χειμών νος ὥρα παρηγμένος στυγνός γὰρ οὗτος· ἀλλ᾽ οὐδ' ἐν μέσῳ θέρει κατάλληλος ἦν, καθ' όν ή τροπή (24) φλεγμαίνουσα, τῶν κατ᾿ ἀγροὺς σχολαζόντων περ ριαιρεῖται τὸ κάλλος· πλεονεκτεῖ δὲ καὶ τὰ τῶν ὡρῶν, οὐκ ἐπαμφοτερίζοντα τῇ ἰσομοιρία (45) μετά οπώρου γὰρ τροπῆς οὐκ ἐπιτερπής ή θέα, χηρευού σης μὲν τῆς χώρας, τῶν δ' οἰκείων καρπῶν ὡς ἂν τέκνων ἀπεστερημένης. Εαρ δὴ λείπεται τὸ φαι δρὸν, δ δὴ τοῦ παντὸς ἔτους κεφαλή τις οἷα σώματος , . πεύοντος, σελήνης δ' ἐκ παραλλήλου πλησιφαεί τῷ φωτὶ τὸν τῆς νυκτός δρόμον εἰς λαμπράν μεθαρμοζο μένης ἡμέραν. Τοῦτο λύει μὲν κτύπων χειμερίων φόβητρα (20), λύει δε μακρὰ διαστήματα, πλημμύρας ὑδάτων μεταβάλλει. Ηδη δὲ νεαρᾶς ἐπιλαμπούσης αιθρίας, γαλήνη μὲν τοῖς θαλαττεύουσι καθίστησι τὰ πελάγη, εὔδιον δὲ ἀέρα τοῖς κατὰ γῆν ὁδοιπόροις ἐν δίδωσι. Χώραι δ' ἐν τούτῳ κατ᾿ ἀγροὺς ἐγκύμονες σπερμάτων, καὶ καρπῶν σπαργῶντα φυτὰ τοῖς ἐκ Θεοῦ δώροις ἀγαλλόμενα, γεωργοῖς πόνων τὰς ἀμοι βὰς ἐν εὐλογίαις παρέχει. ** σε τροπή. EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS 19. - DOGMATICA. rona lumbos precincti, panibus asymis degustatis, intybis etiam appositis, de loco in locum, id est de Ægyptiorum regione in desertum, transierunt. Hæc illi agere in mandatis habuerunt, cum cade ovis esuque. Quamobrem illa ex Ægypto digressio, nomen fecit apud Hebreos festo transitus. Caeterum hæc in figura illis contingebant ; nostri autem gra- tia scripta fuerunt ". Atque ita Paulus interpreta- tur, dum symbolorum veterum veritatem his verbis aperit : nam Pascha wostrum immolatus est Chris- lus s. Causam vero hujus immolandi Baptista sic exhibet dicens : Ecce Agnus Dei, ecce qui lollit pec- cata mundi “. Reapse victima, malorum omnium remedium, neci traditum fuit Servatoris corpus, quod instar expiationis, totius munali peccatum abstulit. Propterea Isaias clare exclamavit : Hic D peccata nostra fert, et pro nobis patitur es B - proprio sanguine bumanum genus salvavit, intel- lectualibus pasti carnibus, videlicet dogmatibus atque doctrinis colorum regnum nuntiantibus, deliciis merito divinis deliciamur. Sed et fide erga sanguinem ejus, quem pro nostra salute lytrum obtulit, animæ domos, id est corpora, obsignantes, omne genus insidiantium dæmonum a nobis submo- vemus, transitusque solemnitatem celebrantes, transire ad divina stu«lemus, veluti olim illi in desertum ex Ægypto commigrarunt. Ita nos quoque invium quoddam desertumque a multis iter facimus, vetus irreligiosi erroris fermentum anima expellen- les, veraque intyba amaro et insuavi victu simul apponentes. Tempus quoque solemnitatis opportu- num est, haud in medium hiemem incurrens, quæ tristis est; neque vicissim in mediam æstatem, quo tempore fervens solstitium, versantium in agris venustatem deterit; nimis item prolixæ sunt hora, haud æquis partibus divisa. Sed neque autumnale æquinoctium jucundùm aspectum præ se fert, viduato agro, et suis fructibus tanquam filiis spoliato. Superest ex bis anni temporibus lalum ver, quod totius suni, ceu corporis caput est, cum sol primam stadii sui partem decurrit, luna autem pariter pleno orbis sui lumine noctis cursum in lucidum transformat diem. Ver, inquam, D hiemalium tonitruorum terriculamenta discutit longa (noctium) interstitia tollit, aquarum exun- dationes cohibet. Jamque nova splendente sereni- tate, tranquilla flunt navigantibus maria, sudusque aer terra iter facientibus. Regiones interim in agris gravidantur seminibus, et fructibns tumentes arbores, Dei donis exornata, agricolis laborum mercedem in benedictione præbent. C I Cor. x, 11. ་་ "I Cor. v, 7. Joan. 1, 29. pro lam æstate quam hieme dies duodenis boris con- es Isai. Lili, 4. stare deberet, bæ necessario æstate longiores. Lieme breviores computabantur. tonitrua audiuntur. 2. Ilujus ergo victimæ, id est Servatoris qui (24) Cod. evidenter τροφή, manifesto tamen mende (25) Loquitur priscorum more, apud quos cum (26) Estuosis enim in regionibus hieme eliam
PG 24:697Τὴν γοῦν πρὸς τὸν Θεὸν πορείαν στελλόμενοι, τὰς μὲν ὀσφῦς εὖ μάλα δεσμῷ σωφροσύνης περιδούμεθα, τὰ δὲ τῆς ψυχῆς βαδίσματα ἐν ἀσφαλείᾳ φυλάττοντες, ὥσπερ ἐν ὑποδήμασι δὴ τὸν δρόμον τῆς οὐρανίου κλήσεως παρασκευάζομεν· βακτηρίᾳ δὲ λόγου θείου ἐν εὐχῶν δυνάμει πρὸς ἄμυναν ἐχθρῶν χρώμενοι, σὺν πάσῃ προθυμίᾳ διαβαίνομεν τὴν εἰς οὐρανοὺς φέρουσαν διάβασιν, σπεύδοντες ἀπὸ τῶν τῇδε ἐπὶ τὰ οὐράνια, καὶ ἀπὸ ζωῆς θνητῆς ἐπὶ τὴν ἀθάνατον· οὕτω γὰρ διαδέξεται ἡμᾶς ἐντεῦθεν τὰ διαβατήρια εὖ καὶ καλῶς διαβεβηκότας ἄλλη τις μείζων ἑορτή· Πεντηκοστὴν αὐτὴν ἐπίκλην Ἑβραίων παῖδες ὀνομάζουσιν, εἰκόνα φέρουσαν τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας. Λέγει γοῦν Μωϋσῆς· Ἀρχομένου σου δρέπανον ἐπ’ ἄμητον, ἑπτὰ ἑβδομάδας ἀριθμήσεις σεαυτῷ, καὶ νέους ἄρτους ἐκ νέων ἀμήτων παραθήσεις τῷ Θεῷ. Ἐδήλου δὲ ἄρα προφητικῷ τύπῳ ἄμητον μὲν τῶν ἐθνῶν τὴν κλῆσιν, νέους δὲ ἄρτους τὰς διὰ Χριστοῦ τῷ Θεῷ προσενηνεγμένας ψυχὰς, τάς τε ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησίας, ἐφ’ αἷς ἑορτὴ μεγίστη τῷ φιλανθρώπῳ Θεῷ συντελεῖται·
γ. Οὗτος ὁ τῆς ἑορτῆς καιρός, Αἰγυπτίοις μὲν Δ ὄλεθρον τοῖς δαιμόνων φίλοις, Εβραίοις δὲ ἑορτά- ζουσι τῷ Θεῷ, κακῶν ἐλευθερίαν προϋξένει· ου τος (26) ἦν αὐτὸς ἐκεῖνος, ὁ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς πρώτης τοῦ παντὸς κοσμογονίας τετηρημένος, κάθ᾽ ἂν ἡ γῆ ἐβλάστησε, καθ᾽ ἂν οἱ φωστῆρες ἐγένοντο, καθ᾽ ἂν αὐτ ρανὸς καὶ γῆ παρήχθησαν καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς· κατὰ τοῦτον καὶ ὁ Σωτὴρ τοῦ σύμπαντος κόσμου τὸ τῆς οἰ- κείας ἑορτῆς ἐξετέλεσε μυστήριον, καὶ τὴν οἰκουμένην καὶ δὴ γενέθλιον κόσμου ὁ καιρὸς περιέχειν ἔοιχε. Κατὰ τοῦτον δὲ τὸν καιρὸν καὶ τύπος ἐτελεῖτο, τὸ παλαιὸν Πάσχα, δ καὶ διαβατήριον είρηται· ἀλλὰ καὶ προβά του σφαγῆς σύμβολον ἔφερεν· ἀλλὰ καὶ τροφῆς ἀξύ μῶν ἄρτων ᾐνίττετο εἰκόνα. Ταῦτα δὲ ἐπὶ τὴν σωτή- ριον ἑορτὴν ἅπαντα συνεπληροῦτο· τό τε γὰρ προ- Β βατον αὐτὸς ἦν καθ' δ περιέκειτο σῶμα. Αὐτὸς καὶ ήλιος δικαιοσύνης, ἔαρος δῆτα θείου καὶ σωτηρίου τροπῆς ἀπὸ χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω τὸν τῶν ἀνθρώ πων βίον διαλαβούσης. Αἰγυπτίων μὲν δαίμοσιν εἰσε ἔτι καὶ νῦν θεήλατοι μάστιγες καταπέμπονται, λαοί δὲ πανταχοῦ γῆς οἰκοῦντες τὴν σφῶν ἐλευθερίαν τὴν ἐκ τῆς πολυπλανοῦς ἀθεότητος ἑορτάζουσι. Τῶν λαο πλανῶν δὲ πνευμάτων πεπαυμένων, καὶ χειμώνος κακῶν, καινῶν καρπῶν εὐφορία διαφόροις χαρίσμα- σιν ἁγίου Πνεύματος τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ στε φανοῖ· καὶ ἁπλῶς πᾶν γένος ἀνθρώπων ἐπὶ τὸ ἡμέ- τερον μεταβέβληται· χῶραι δὲ πᾶσαι, πρὸς τοῦ γεωρ- γοῦ Λόγου τῆς κατὰ ψυχήν γεωργίας τυχοῦσαι, τὰ ὡραῖα τῆς ἀρετῆς ἄνθη βεβλαστήκασιν· ἀλλὰ καὶ τῶν τοῦ σκότους κακῶν ἠλευθερωμένοι, φωτὸς ἐν ἡμέρᾳ Θεοῦ γνώσεως κατηξιώθημεν. δ. Τοιαῦτα τὰ καινὰ μαθήματα πάλαι μὲν διὰ συμ- βόλων ἐπεσκιασμένα, νεωστὶ δὲ εἰς φῶς ἀνακεκα λυμμένα. Καὶ δὴ καὶ ἡμεῖς τὸ κεφάλαιον τῆς ἑορτῆς κύκλων (28) περιόδοις καθ' ἕκαστον ἔτος ἀναζωπυρού- μεν, προέορτα μὲν προπαρασκευῆς ἕνεκα τὴν τεσσα ρακονθήμερον ἄσκησιν παραλαμβάνοντες κατὰ τὸν τῶν ἁγίων ζῆλον Μωϋσέως καὶ Ἡλίου, τὴν δὲ ἑορτὴν αὐ τὴν εἰς ἄληστον αἰῶνα ἀνανεούμενοί. Τὴν γοῦν πρὸς τὸν Θεὸν πορείαν στελλόμενοι, τὰς μὲν ὀσφῦς εὖ μάλα δεσμῷ σωφροσύνης περιδούμεθα, τὰ δὲ τῆς ψυχῆς βαδίσματα ἐν ἀσφαλείᾳ φυλάττοντες, ὥσπερ ἐν ὑποδήμασι δὴ τὸν δρόμον τῆς οὐρανίου κλήσεως παρασκευάζομεν· βακτηρίᾳ δὲ λόγου θείου ἐν εὐχῶν δυνάμει πρὸς ἄμυναν ἐχθρῶν χρώμενοι, σὺν πάσῃ προθυμία διαβαίνομεν τὴν εἰς οὐρανοὺς φέρουσαν διά βασιν, σπεύδοντες ἀπὸ τῶν τῇδε ἐπὶ τὰ οὐράνια, καὶ ἀπὸ ζωῆς θνητῆς ἐπὶ τὴν ἀθάνατον· οὕτω γὰρ διαδέ ξεται ἡμᾶς ἐντεῦθεν τὰ διαβατήρια εὖ καὶ καλῶς διαβεβηκότας άλλη τις μείζων εορτή. Πεντηκοστήν αὐτὴν ἐπίκλην Εβραίων παῖδες ὀνομάζουσιν, εἰκόνα φέρουσαν τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας. Λέγει γοῦν * λαιόν Πάσχα, Εὐσεβίου περὶ τοῦ Πάσχα, Εt τὴν ὑφήλιον. (28 DE SOLEMNITATE PASCHALI. G Deut. xvi, 9. citantur ex Eusebio De Paschale, etiam a Macario Chryso- rephalo in sua inedita catena cod. E. f. 95, b, et quidein non sine verbis panlo pluribus quam a Ni- ceta; quamobrem ex Eusebio potius ipso quam ex utpote damnonum amicis, exitium ; Hebræcis autem Deum festo ritu celebrantibus, malorum finem atlu- lit. Hoc idem erat anni tempus, quod in primitiva etiam universi creatione decurrebat, quo tempore terra germinavit, et luminaria exstiterunt: quo tempore cœlum, terra, et omnia quæ in eis sunt, producta fuerunt. lloc ipso tempore universi mundi Servator solemnitatis sua mysterium peregit; atque orbem terrarum luminare magnuin vera religionis splendoribus illustravit, mundique natale reducere visum est. Hoc tempore figura perficiebatur, velus nimirum Pascha seu transitus : insuper etiam sym- bolum case ovis fiebat; denique azymi panis esus, inaginis cujusdam instar erat. Quæ omnia in Ser- vatoris solemnitate completa sunt. Namque illa ovis, ipse erat, quatenus corpus circumposituin lubebat. Ipse etiam sol justitiæ, cum jam ver divi- næ salutarisque conversionis deterioribus in me- liora, hominum moribus supervenit. Egyptiorum utique dæmonibus nunc etiam plagæ imponuntur, populi ubique terrarum incolentes libertatem suam a multiformi irreligiositatis errore hilariter celo- brant. Compressis ergo deceptoribus populorum spiritibus et malorum hiene, novoruin fructuum ubertas variis sancti Spiritus donis Dei Ecclesiam exornat; atque ut summatim dicam, univertum hominum genus ad partes nostras transilivit ; cunctæ regiones a Verbo agricola animæ culturam expertæ, pulchros virtutis flores germinarunt : nos- que tenebris malorum erepti, luce digni habiti fuimus qua die Dei notitiam hausimus. bolis obumbrata, nuper autem in lucem manifestam prolata. quidem nos etiam initium bujus solem- nilatis cyclorum periodis singulis annis instaura- mus; ante festuin quidem, præparationis causa quadragesimale exercitiuın assumentes, sanctos Moy sem et Heliam imitantes, ipsum vero festum per In- cessabile ævum repetentes. Ergo itinere ad Deun suscepto, lumbos apprime temperantiæ zona præ- ciugimus, anima vero gressus caute munientes, tanquam calceati coelestis vocationis cursum insti- tuimus : virgaque divini verbi, non sine precum p virtute, ad repellendos hostes utentes, cum oinni alacritate ad ferentem in cœlos transitum, ab his infimis ad superna, mortali vita ad immortalita- tem properamus. Sic enim peracto feliciter transitu, major alia excipiet nos solemnitas (quam Pentecosten Hebraei nominant) regui calorum imaginem præ se ferens. Ait itaque Moyses : Ex quo falcem in mes- sem miseris, numerabis tibi septem kebdomadas, no- rosque panes ex nova messe propones ante Deum ". D Niceta hausisse videtur Macarius. (27)) Cod. Dicit cyclum paschalem, cujusmodi plures in antiquis monumentis tam scriptis quam sculptis exstant. Videsis Inscript. chr. apud nos, Script, vet. t. V, p. et 472. (27) ὁ μέγας φωστήρ, εὐσεβείας αὐγαῖς κατελάμπρυνε (26) Sequentes versiculi undecim usque ad τὸ πα- 5. Hoc solemnitatis tempus Ægyptiis quidem, 4. Hæc sunt nova documenta, olim quidem sym-
PG 24:698οἳ ταῖς τῶν ἀποστόλων λογικαῖς δρεπάναις θερισθέντες, καὶ ὥσπερ εἰς ἅλως τὰς ἁπανταχοῦ γῆς Ἐκκλησίας συναχθέντες ὑφ’ ἓν, ὁμοφώνῳ τε διαθέσει πίστεως σωματοποιηθέντες, καὶ ἁλσὶ τοῖς ἀπὸ τῶν θείων λόγων μαθήμασιν ἐξαρτυθέντες, δι’ ὕδατός τε καὶ πυρὸς ἁγίου Πνεύματος ἀναγεννηθέντες, ἄρτοι τρόφιμοι προσηνεῖς καὶ ἀρεστοὶ τῷ Θεῷ διὰ Χριστοῦ προσφερόμεθα. ε. Ταύτῃ πη τῶν παρὰ Μωϋσεῖ προφητικῶν συμβόλων εἰς ἔργα σεμνοτέροις τοῖς ἀποτελέσμασι χωρούντων, αὐτοί γε μὴν τὴν ἑορτὴν φαιδροτέραν ἄγειν παρειλήφαμεν, ὡς ἂν τῷ Σωτῆρι συναγηγερμένοι, καὶ τῆς αὐτοῦ βασιλείας ἀπολαύοντες. Διὸ οὐκέτι πονεῖσθαι κατὰ τήνδε τὴν ἑορτὴν συγχωρούμεθα, τῆς δ’ ἐλπιζομένης ἐν οὐρανοῖς ἀναπαύσεως τὴν εἰκόνα φέρειν διδασκόμεθα· ὅθεν οὐδ’ ἐν ταῖς εὐχαῖς γόνυ κλίνομεν, οὐδ’ ἀσιτίαις καταπονούμεθα· τοὺς γὰρ τῆς κατὰ Θεὸν ἀναστάσεως ἠξιωμένους οὐκέτ’ αὖθις οἷόν τε ἐπὶ γῆς πίπτειν· οὐδὲ τοὺς τῶν παθῶν ἠλευθερωμένους τὰ ἴσα πάσχειν τοῖς καταδεδουλωμένοις.
γ. Οὗτος ὁ τῆς ἑορτῆς καιρός, Αἰγυπτίοις μὲν Δ ὄλεθρον τοῖς δαιμόνων φίλοις, Εβραίοις δὲ ἑορτά- ζουσι τῷ Θεῷ, κακῶν ἐλευθερίαν προϋξένει· ου τος (26) ἦν αὐτὸς ἐκεῖνος, ὁ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς πρώτης τοῦ παντὸς κοσμογονίας τετηρημένος, κάθ᾽ ἂν ἡ γῆ ἐβλάστησε, καθ᾽ ἂν οἱ φωστῆρες ἐγένοντο, καθ᾽ ἂν αὐτ ρανὸς καὶ γῆ παρήχθησαν καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς· κατὰ τοῦτον καὶ ὁ Σωτὴρ τοῦ σύμπαντος κόσμου τὸ τῆς οἰ- κείας ἑορτῆς ἐξετέλεσε μυστήριον, καὶ τὴν οἰκουμένην καὶ δὴ γενέθλιον κόσμου ὁ καιρὸς περιέχειν ἔοιχε. Κατὰ τοῦτον δὲ τὸν καιρὸν καὶ τύπος ἐτελεῖτο, τὸ παλαιὸν Πάσχα, δ καὶ διαβατήριον είρηται· ἀλλὰ καὶ προβά του σφαγῆς σύμβολον ἔφερεν· ἀλλὰ καὶ τροφῆς ἀξύ μῶν ἄρτων ᾐνίττετο εἰκόνα. Ταῦτα δὲ ἐπὶ τὴν σωτή- ριον ἑορτὴν ἅπαντα συνεπληροῦτο· τό τε γὰρ προ- Β βατον αὐτὸς ἦν καθ' δ περιέκειτο σῶμα. Αὐτὸς καὶ ήλιος δικαιοσύνης, ἔαρος δῆτα θείου καὶ σωτηρίου τροπῆς ἀπὸ χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω τὸν τῶν ἀνθρώ πων βίον διαλαβούσης. Αἰγυπτίων μὲν δαίμοσιν εἰσε ἔτι καὶ νῦν θεήλατοι μάστιγες καταπέμπονται, λαοί δὲ πανταχοῦ γῆς οἰκοῦντες τὴν σφῶν ἐλευθερίαν τὴν ἐκ τῆς πολυπλανοῦς ἀθεότητος ἑορτάζουσι. Τῶν λαο πλανῶν δὲ πνευμάτων πεπαυμένων, καὶ χειμώνος κακῶν, καινῶν καρπῶν εὐφορία διαφόροις χαρίσμα- σιν ἁγίου Πνεύματος τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ στε φανοῖ· καὶ ἁπλῶς πᾶν γένος ἀνθρώπων ἐπὶ τὸ ἡμέ- τερον μεταβέβληται· χῶραι δὲ πᾶσαι, πρὸς τοῦ γεωρ- γοῦ Λόγου τῆς κατὰ ψυχήν γεωργίας τυχοῦσαι, τὰ ὡραῖα τῆς ἀρετῆς ἄνθη βεβλαστήκασιν· ἀλλὰ καὶ τῶν τοῦ σκότους κακῶν ἠλευθερωμένοι, φωτὸς ἐν ἡμέρᾳ Θεοῦ γνώσεως κατηξιώθημεν. δ. Τοιαῦτα τὰ καινὰ μαθήματα πάλαι μὲν διὰ συμ- βόλων ἐπεσκιασμένα, νεωστὶ δὲ εἰς φῶς ἀνακεκα λυμμένα. Καὶ δὴ καὶ ἡμεῖς τὸ κεφάλαιον τῆς ἑορτῆς κύκλων (28) περιόδοις καθ' ἕκαστον ἔτος ἀναζωπυρού- μεν, προέορτα μὲν προπαρασκευῆς ἕνεκα τὴν τεσσα ρακονθήμερον ἄσκησιν παραλαμβάνοντες κατὰ τὸν τῶν ἁγίων ζῆλον Μωϋσέως καὶ Ἡλίου, τὴν δὲ ἑορτὴν αὐ τὴν εἰς ἄληστον αἰῶνα ἀνανεούμενοί. Τὴν γοῦν πρὸς τὸν Θεὸν πορείαν στελλόμενοι, τὰς μὲν ὀσφῦς εὖ μάλα δεσμῷ σωφροσύνης περιδούμεθα, τὰ δὲ τῆς ψυχῆς βαδίσματα ἐν ἀσφαλείᾳ φυλάττοντες, ὥσπερ ἐν ὑποδήμασι δὴ τὸν δρόμον τῆς οὐρανίου κλήσεως παρασκευάζομεν· βακτηρίᾳ δὲ λόγου θείου ἐν εὐχῶν δυνάμει πρὸς ἄμυναν ἐχθρῶν χρώμενοι, σὺν πάσῃ προθυμία διαβαίνομεν τὴν εἰς οὐρανοὺς φέρουσαν διά βασιν, σπεύδοντες ἀπὸ τῶν τῇδε ἐπὶ τὰ οὐράνια, καὶ ἀπὸ ζωῆς θνητῆς ἐπὶ τὴν ἀθάνατον· οὕτω γὰρ διαδέ ξεται ἡμᾶς ἐντεῦθεν τὰ διαβατήρια εὖ καὶ καλῶς διαβεβηκότας άλλη τις μείζων εορτή. Πεντηκοστήν αὐτὴν ἐπίκλην Εβραίων παῖδες ὀνομάζουσιν, εἰκόνα φέρουσαν τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας. Λέγει γοῦν * λαιόν Πάσχα, Εὐσεβίου περὶ τοῦ Πάσχα, Εt τὴν ὑφήλιον. (28 DE SOLEMNITATE PASCHALI. G Deut. xvi, 9. citantur ex Eusebio De Paschale, etiam a Macario Chryso- rephalo in sua inedita catena cod. E. f. 95, b, et quidein non sine verbis panlo pluribus quam a Ni- ceta; quamobrem ex Eusebio potius ipso quam ex utpote damnonum amicis, exitium ; Hebræcis autem Deum festo ritu celebrantibus, malorum finem atlu- lit. Hoc idem erat anni tempus, quod in primitiva etiam universi creatione decurrebat, quo tempore terra germinavit, et luminaria exstiterunt: quo tempore cœlum, terra, et omnia quæ in eis sunt, producta fuerunt. lloc ipso tempore universi mundi Servator solemnitatis sua mysterium peregit; atque orbem terrarum luminare magnuin vera religionis splendoribus illustravit, mundique natale reducere visum est. Hoc tempore figura perficiebatur, velus nimirum Pascha seu transitus : insuper etiam sym- bolum case ovis fiebat; denique azymi panis esus, inaginis cujusdam instar erat. Quæ omnia in Ser- vatoris solemnitate completa sunt. Namque illa ovis, ipse erat, quatenus corpus circumposituin lubebat. Ipse etiam sol justitiæ, cum jam ver divi- næ salutarisque conversionis deterioribus in me- liora, hominum moribus supervenit. Egyptiorum utique dæmonibus nunc etiam plagæ imponuntur, populi ubique terrarum incolentes libertatem suam a multiformi irreligiositatis errore hilariter celo- brant. Compressis ergo deceptoribus populorum spiritibus et malorum hiene, novoruin fructuum ubertas variis sancti Spiritus donis Dei Ecclesiam exornat; atque ut summatim dicam, univertum hominum genus ad partes nostras transilivit ; cunctæ regiones a Verbo agricola animæ culturam expertæ, pulchros virtutis flores germinarunt : nos- que tenebris malorum erepti, luce digni habiti fuimus qua die Dei notitiam hausimus. bolis obumbrata, nuper autem in lucem manifestam prolata. quidem nos etiam initium bujus solem- nilatis cyclorum periodis singulis annis instaura- mus; ante festuin quidem, præparationis causa quadragesimale exercitiuın assumentes, sanctos Moy sem et Heliam imitantes, ipsum vero festum per In- cessabile ævum repetentes. Ergo itinere ad Deun suscepto, lumbos apprime temperantiæ zona præ- ciugimus, anima vero gressus caute munientes, tanquam calceati coelestis vocationis cursum insti- tuimus : virgaque divini verbi, non sine precum p virtute, ad repellendos hostes utentes, cum oinni alacritate ad ferentem in cœlos transitum, ab his infimis ad superna, mortali vita ad immortalita- tem properamus. Sic enim peracto feliciter transitu, major alia excipiet nos solemnitas (quam Pentecosten Hebraei nominant) regui calorum imaginem præ se ferens. Ait itaque Moyses : Ex quo falcem in mes- sem miseris, numerabis tibi septem kebdomadas, no- rosque panes ex nova messe propones ante Deum ". D Niceta hausisse videtur Macarius. (27)) Cod. Dicit cyclum paschalem, cujusmodi plures in antiquis monumentis tam scriptis quam sculptis exstant. Videsis Inscript. chr. apud nos, Script, vet. t. V, p. et 472. (27) ὁ μέγας φωστήρ, εὐσεβείας αὐγαῖς κατελάμπρυνε (26) Sequentes versiculi undecim usque ad τὸ πα- 5. Hoc solemnitatis tempus Ægyptiis quidem, 4. Hæc sunt nova documenta, olim quidem sym-
PG 24:699Διὸ μετὰ τὸ Πάσχα τὴν Πεντηκοστὴν ἐν ἑβδομάσιν ἑπτὰ τελείαις ἑορτάζομεν, τὸν μὲν πρότερον αἰῶνα τῆς πρὸ τοῦ Πάσχα τεσσαρακονθημέρου συνασκήσεως ἐν ἓξ ἑβδομάσιν ἀνδρισάμενοι· πρακτικὴ γὰρ ἡ ἑξὰς καὶ ἐνεργητική· διὸ καὶ ἐν ἓξ ἡμέραις ὁ Θεὸς πεποιηκέναι λέγεται τὰ σύμπαντα. Τοὺς δ’ ἐν ἐκείνῃ πόνους εἰκότως ἡ δευτέρα ἑορτὴ ἐν ἑβδομάσιν ἑπτὰ διαδέξεται, πολυπλασιαζομένης ἡμῖν τῆς ἀναπαύσεως, ἧς τὰ σύμβολα ἡ ἑβδομὰς σημαίνειν θέλει. Οὐ μὴν ἐπὶ ταύτας ὁ τῆς Πεντηκοστῆς ἀριθμὸς ἵσταται· ὑπερακοντίσας δὲ τὰς ἑπτὰ ἑβδομάδας, μονάδι τῇ μετὰ ταύτας ὑστάτῃ τὴν πανέορτον ἡμέραν τῆς Χριστοῦ ἀναλήψεως ἐπισφραγίζεται. Εἰκότως ἄρα ἐν ταῖς τῆς ἁγίας Πεντηκοστῆς ἡμέραις τὴν μέλλουσαν ἀνάπαυσιν διαγράφοντες, τὰς ψυχὰς γαννύμεθα, καὶ τὸ σῶμα διαναπαύομεν, ὡς ἂν αὐτῷ συνόντες ἤδη τῷ Νυμφίῳ, καὶ νηστεύειν μὴ δυνάμενοι. 2. Πλὴν ὅτι οἱ ἱεροὶ εὐαγγελισταὶ τὸ σωτήριον πάθος κατὰ τὰς ἡμέρας τοῦ Ἰουδαϊκοῦ Πάσχα τῶν ἀζύμων ἱστόρησαν γεγονέναι, οὐδεὶς ἂν ἀμφιβάλοι· τοῦτο γὰρ ἦν τοῦ νόμου τοῦ παρὰ Μωϋσεῖ περὶ τοῦ Πάσχα λεγομένου αἴτιον.
Α Μωϋσῆς ᾿Αρχομένου σου δρέπανον ἐπ᾽ ἔμητον, ἑπτὰ ἑβδομάδας αριθμήσεις σεαυτῷ, καὶ νέους ἄρτους ἐκ νέων αμήτων παραθήσεις τῷ Θεῷ. Ε του δὲ ἄρα προφητικῷ τύπῳ ἄμητον μὲν τῶν ἐθνῶν τὴν κλήσιν, νέους δὲ ἄρτους τὰς διὰ Χριστοῦ τῷ Θεῷ προσενηνεγμένας ψυχάς, τάς τε ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησίας, ἐφ᾽ οἷς ἑορτὴ μεγίστη τῷ φιλανθρώπῳ θεῷ συντε λεῖται· οἱ ταῖς τῶν ἀποστόλων λογικαῖς δρεπάναις θερισθέντες, καὶ ὥσπερ εἰς ὅλως τὰς ἀπανταχοῦ γῆς Εκκλησίας συναχθέντες ὑφ᾽ ἐν, ομοφώνω τε διαθέσει πίστεως σωματοποιηθέντες, καὶ ἀλσὶ τοῖς ἀπὸ τῶν • θείων λόγων μαθήμασιν ἐξαρτυθέντες, δι' ὕδατός τε καὶ πυρὸς ἁγίου Πνεύματος αναγεννηθέντες, ἄρτος τρόφιμοι προσηνεῖς καὶ ἀρεστοὶ τῷ Θεῷ διὰ Χριστοῦ προσφερόμεθα. σ'. Ταύτῃ πη τῶν παρὰ Μοῦσει προφητικών συμ βόλων εἰς ἔργα σεμνοτέροις τοῖς ἀποτελέσμασι χω ρούντων, αὐτοί γε μὴν τὴν ἑορτὴν φαιδροτέραν ἄγειν παρειλήφαμεν, ὡς ἂν τῷ Σωτῆρι συναγηγερμένοι, καὶ τῆς αὐτοῦ βασιλείας ἀπολαύοντες. Διὸ οὐκέτι που νεῖσθαι κατὰ τήνδε τὴν ἑορτὴν συγχωρούμεθα, τῆς δ' ἐλπιζομένης ἐν οὐρανοῖς ἀναπαύσεως τὴν εἰκόνα φέ ρειν διδασκόμεθα· ὅθεν οὐδ᾽ ἐν ταῖς εὐχαῖς γόνυ κλί νομεν, οὐδ᾽ ἀσιτίαις καταπονούμεθα· τοὺς γὰρ τῆς κατὰ Θεὸν ἀναστάσεως ἠξιωμένους οὐκέτ' αὖθις οἷόν τε ἐπὶ γῆς πίπτειν· οὐδὲ τοὺς τῶν παθῶν ἠλευθερω μένους τὰ ἴσα πάσχειν τοῖς καταδεδουλωμένοις. Δεν μετὰ τὸ Πάσχα τὴν Πεντηκοστὴν ἐν ἑβδομάσιν ἑπτὰ τελείαις ἑορτάζομεν, τὸν μὲν πρότερον αἰῶνα τῆς πρὸ τοῦ Πάσχα τεσσαρακονθημέρου συνασκήσεως ἐν ἐξ εβδομάσιν ἀνδρισάμενοι· πρακτικὴ γὰρ ἡ ἐξὰς καὶ ἐνεργητική· διὸ καὶ ἐν ἐξ ἡμέραις ὁ Θεὸς πεποιηκέναι λέγεται τὰ σύμπαντα. Τοὺς δ' ἐν ἐκείνῃ πόνους εἰκό τως ή δευτέρα ἑορτὴ ἐν ἑβδομάσιν ἑπτὰ διαδέξεται, πολυπλασιαζομένης ἡμῖν τῆς ἀναπαύσεως, ἧς τὰ σύμβολα ἡ ἑβδομάς σημαίνειν θέλει. Οὐ μὴν ἐπὶ ταύτας ὁ τῆς Πεντηκοστῆς ἀριθμὸς ἵσταται· ὑπερ- ακοντίσας δὲ τὰς ἑπτὰ ἑβδομάδας, μονάδι τῇ μετά ταύτας υστάτῃ τὴν πανέορτον ἡμέραν τῆς Χριστοῦ ἀναλήψεως ἐπισφραγίζεται. Εικότως ἄρα ἐν ταῖς τῆς ἁγίας Πεντηκοστῆς ἡμέραις την μέλλουσαν ἀνάπαυσιν διαγράφοντες, τὰς ψυχὰς γαννύμεθα, καὶ τὸ σῶμα διαναπαύομεν, ὡς ἂν αὐτῷ συνόντες ἤδη τῷ Νυμφίφ, καὶ νηστεύειν μὴ δυνάμενοι. πάθος κατὰ τὰς ἡμέρας τοῦ Ἰουδαϊκοῦ Πάσχα τῶν ἀζύμων ἱστόρησαν γεγονέναι, οὐδεὶς ἂν ἀμφιβάλοι· τοῦτο γὰρ ἦν τοῦ νόμου τοῦ παρὰ Μωϋσει περὶ τοῦ Πάσχα λεγομένου αἴτιον. Ἐπειδὴ γὰρ ἔμελλεν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἄγεσθαι παρ' αὐτοῖς Ἰουδαίοις, καὶ τοῦτο πάσχειν ὑπὲρ τῆς κοινῆς πάντων άνθρωπων σωτηρίας, οὐκ ἄλλοτε ή κατὰ τὸν δηλούμενον καιρὸν, προλαβὼν τὸ μέλλον ὁ Θεὸς διὰ συμβόλων εἰκονικῶς, κατ' αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν μέλλοντα ποτε κατὰ χρόνων περιόδους επιστήσεσθαι καιρὸν, ἀμνὸν παρὰ Ἰουδαίοις αἰσθητὸν ἐκέλευε θύεσθαι· καὶ τοῦτο αὐτοῖς κατ' ἐνιαυτὸν ἐτελεῖτο, ἕως ἡ ἀλήθεια αποπληρωθεῖσα, τὰς παλαιὰς εἰκόνας τα ριέγραψεν. "Οθεν ἐξ ἐκείνου παρὰ μὲν τοῖς ἔθνεσιν ἡ ἀληθὴς τῶν μυστηρίων κεκράτηκεν ἑορτή, παρὰ δὲ Ἰουδαίοις οὐκέτι οὐδ᾽ αὐτῶν ἡ μνήμη των συμβόλων EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS IV. - DOGMATICA. Signideabat nempe prophetica hac Spura per mes- sem quidem vocationem gentium, per novos panes, animas Christi meritis oblatas Deo, ecclesiasque ex ethnicis conflatas, quarum causa maximum festum apud benignum Deum ft. Namque rationalibus apo- stolorum falcibas demessi, cunctis ubique terrarum ecclesiis tanquam in area globatim congregatis, concordi del sententia corperati, sale divinarum doctrinarum ac disciplinarum condit, aqua et igne sancti Spiritus regenerati, panes escales jucundi gratique Deo per Christum offerimur. veram sanctiore effectu collatis, lætiorem nos so- lemnitatem agere traditione didicimus, ceu jam rum Servatore nostro cnailunati, ejusque regno fruentes. Propterea nullo nobis labore ascetico atteri intra hoc festum conceditur, sed speratæ in cœlis quietis imaginem exhibere docemur. Quare nec in precibus genu Dectimus, neque cibi abstinentia nosmet affligimus. Etenim eos, quibus in Deo re- surgendi gratia fuit,jam non decet donuo humi pro- cumbere ; nec, passionibus liberatos, paria perpeti cam mancipiis cupiditatum. Quamobrem post Pa- scha Pentecosten septem hebdomadis integris cele- bramus ; sical praevium Paschati tempus quadra- gesimalis exercitii sex hebdomadis viriliter susti- Raimus. Nam senarius numerus acluosus, ut ita C dicam, est et efficax. Ideo et sex diebus universa Deus condidisse dicitur. Laboribus autem in illa toleratis merito succedet secunda solemnitas in septem hebdomnadis, multiplicata nobis requie, cu- jus symbolum septenarius numerus est. Non tamen ex his septem hebdomadis Pentecostes seu quin- quagenarius numerus adamussim couficitur ; nam postrema excedente monade, in bac solemnissi- mum Christi ascendentis diem obsignamus. Merito igitur sanctæ Pentecostes diebus futuram requiem repræsentantes, ketis animis sumus, simulque cor- pori quietem indulgemus, quasi cuin Sponso jam versemur, ideoque nobis jejunare non liceat. D passionem circa dies azymorum Judaici Paschalis " contigisse narrent, nemo dubitabit. Hæc enim causa fuerat legis a Moyse late, quæ, dicitur paschalis. Nam quia Agnus Del, tanquam ovis, ab ipsis Ju- daeis ad cæden ducendus erat, quam ob commu- nem hominum salutem passurus erat, haud alio quam prædicto tempore, Deus futuram rem demon- strativis symbolis præoccupans, illo ipso tempore, quod volventibus annorum periodis, occursurum erat, materialem ab Judæis agnum immolari præ- cepit : idque ab eis singulis annis factitatum fuit, donec completa veritas veteres imagines circum- scripsit. Quamobrem ex illo tempore apud gentes quidem vera mysteriorum manet solemnitas ; apud Judæos autem ue ipsorum quidem symboloruin me- moria superest, erepto iis loco ubi festi ritum perage- 5. Sic ergo propheticis Moysis symbolis in rem B 6. Sed tamen quod sacri evangelistæ Servatoris ς'. Πλὴν ὅτι οἱ ἱεροὶ εὐαγγελισταὶ τὸ σωτήριον
PG 24:700Ἐπειδὴ γὰρ ἔμελλεν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἄγεσθαι παρ’ αὐτοῖς Ἰουδαίοις, καὶ τοῦτο πάσχειν ὑπὲρ τῆς κοινῆς πάντων ἀνθρώπων σωτηρίας, οὐκ ἄλλοτε ἢ κατὰ τὸν δηλούμενον καιρὸν, προλαβὼν τὸ μέλλον ὁ Θεὸς διὰ συμβόλων εἰκονικῶς, κατ’ αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν μέλλοντά ποτε κατὰ χρόνων περιόδους ἐπιστήσεσθαι καιρὸν, ἀμνὸν παρὰ Ἰουδαίοις αἰσθητὸν ἐκέλευε θύεσθαι· καὶ τοῦτο αὐτοῖς κατ’ ἐνιαυτὸν ἐτελεῖτο, ἕως ἡ ἀλήθεια ἀποπληρωθεῖσα, τὰς παλαιὰς εἰκόνας περιέγραψεν. Ὅθεν ἐξ ἐκείνου παρὰ μὲν τοῖς ἔθνεσιν ἡ ἀληθὴς τῶν μυστηρίων κεκράτηκεν ἑορτὴ, παρὰ δὲ Ἰουδαίοις οὐκέτι οὐδ’ αὐτῶν ἡ μνήμη τῶν συμβόλων φυλάττεται, περιῃρημένου αὐτῶν τοῦ τόπου ἐν ᾧ τὰ τῆς ἑορτῆς τελεῖσθαι νενομοθέτητο. Εἰκότως ἄρα ἡ θεία τῶν Εὐαγγελίων γραφὴ κατὰ τὸν χρόνον τῶν Ἰουδαϊκῶν ἀζύμων πεπονθέναι φησὶ τὸν Σωτῆρα· ἐπειδὴ καὶ τότε ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη ταῖς προφητικαῖς ἀκολούθως φωναῖς. ζ. Καὶ οἱ μὲν κατὰ Μωϋσέα ἅπαξ τοῦ παντὸς ἔτους πρόβατον τοῦ Πάσχα ἔθυον τεσσαρεσκαιδεκάτῃ τοῦ πρώτου μηνὸς, τὸ πρὸς ἑσπέραν·
Α Μωϋσῆς ᾿Αρχομένου σου δρέπανον ἐπ᾽ ἔμητον, ἑπτὰ ἑβδομάδας αριθμήσεις σεαυτῷ, καὶ νέους ἄρτους ἐκ νέων αμήτων παραθήσεις τῷ Θεῷ. Ε του δὲ ἄρα προφητικῷ τύπῳ ἄμητον μὲν τῶν ἐθνῶν τὴν κλήσιν, νέους δὲ ἄρτους τὰς διὰ Χριστοῦ τῷ Θεῷ προσενηνεγμένας ψυχάς, τάς τε ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησίας, ἐφ᾽ οἷς ἑορτὴ μεγίστη τῷ φιλανθρώπῳ θεῷ συντε λεῖται· οἱ ταῖς τῶν ἀποστόλων λογικαῖς δρεπάναις θερισθέντες, καὶ ὥσπερ εἰς ὅλως τὰς ἀπανταχοῦ γῆς Εκκλησίας συναχθέντες ὑφ᾽ ἐν, ομοφώνω τε διαθέσει πίστεως σωματοποιηθέντες, καὶ ἀλσὶ τοῖς ἀπὸ τῶν • θείων λόγων μαθήμασιν ἐξαρτυθέντες, δι' ὕδατός τε καὶ πυρὸς ἁγίου Πνεύματος αναγεννηθέντες, ἄρτος τρόφιμοι προσηνεῖς καὶ ἀρεστοὶ τῷ Θεῷ διὰ Χριστοῦ προσφερόμεθα. σ'. Ταύτῃ πη τῶν παρὰ Μοῦσει προφητικών συμ βόλων εἰς ἔργα σεμνοτέροις τοῖς ἀποτελέσμασι χω ρούντων, αὐτοί γε μὴν τὴν ἑορτὴν φαιδροτέραν ἄγειν παρειλήφαμεν, ὡς ἂν τῷ Σωτῆρι συναγηγερμένοι, καὶ τῆς αὐτοῦ βασιλείας ἀπολαύοντες. Διὸ οὐκέτι που νεῖσθαι κατὰ τήνδε τὴν ἑορτὴν συγχωρούμεθα, τῆς δ' ἐλπιζομένης ἐν οὐρανοῖς ἀναπαύσεως τὴν εἰκόνα φέ ρειν διδασκόμεθα· ὅθεν οὐδ᾽ ἐν ταῖς εὐχαῖς γόνυ κλί νομεν, οὐδ᾽ ἀσιτίαις καταπονούμεθα· τοὺς γὰρ τῆς κατὰ Θεὸν ἀναστάσεως ἠξιωμένους οὐκέτ' αὖθις οἷόν τε ἐπὶ γῆς πίπτειν· οὐδὲ τοὺς τῶν παθῶν ἠλευθερω μένους τὰ ἴσα πάσχειν τοῖς καταδεδουλωμένοις. Δεν μετὰ τὸ Πάσχα τὴν Πεντηκοστὴν ἐν ἑβδομάσιν ἑπτὰ τελείαις ἑορτάζομεν, τὸν μὲν πρότερον αἰῶνα τῆς πρὸ τοῦ Πάσχα τεσσαρακονθημέρου συνασκήσεως ἐν ἐξ εβδομάσιν ἀνδρισάμενοι· πρακτικὴ γὰρ ἡ ἐξὰς καὶ ἐνεργητική· διὸ καὶ ἐν ἐξ ἡμέραις ὁ Θεὸς πεποιηκέναι λέγεται τὰ σύμπαντα. Τοὺς δ' ἐν ἐκείνῃ πόνους εἰκό τως ή δευτέρα ἑορτὴ ἐν ἑβδομάσιν ἑπτὰ διαδέξεται, πολυπλασιαζομένης ἡμῖν τῆς ἀναπαύσεως, ἧς τὰ σύμβολα ἡ ἑβδομάς σημαίνειν θέλει. Οὐ μὴν ἐπὶ ταύτας ὁ τῆς Πεντηκοστῆς ἀριθμὸς ἵσταται· ὑπερ- ακοντίσας δὲ τὰς ἑπτὰ ἑβδομάδας, μονάδι τῇ μετά ταύτας υστάτῃ τὴν πανέορτον ἡμέραν τῆς Χριστοῦ ἀναλήψεως ἐπισφραγίζεται. Εικότως ἄρα ἐν ταῖς τῆς ἁγίας Πεντηκοστῆς ἡμέραις την μέλλουσαν ἀνάπαυσιν διαγράφοντες, τὰς ψυχὰς γαννύμεθα, καὶ τὸ σῶμα διαναπαύομεν, ὡς ἂν αὐτῷ συνόντες ἤδη τῷ Νυμφίφ, καὶ νηστεύειν μὴ δυνάμενοι. πάθος κατὰ τὰς ἡμέρας τοῦ Ἰουδαϊκοῦ Πάσχα τῶν ἀζύμων ἱστόρησαν γεγονέναι, οὐδεὶς ἂν ἀμφιβάλοι· τοῦτο γὰρ ἦν τοῦ νόμου τοῦ παρὰ Μωϋσει περὶ τοῦ Πάσχα λεγομένου αἴτιον. Ἐπειδὴ γὰρ ἔμελλεν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἄγεσθαι παρ' αὐτοῖς Ἰουδαίοις, καὶ τοῦτο πάσχειν ὑπὲρ τῆς κοινῆς πάντων άνθρωπων σωτηρίας, οὐκ ἄλλοτε ή κατὰ τὸν δηλούμενον καιρὸν, προλαβὼν τὸ μέλλον ὁ Θεὸς διὰ συμβόλων εἰκονικῶς, κατ' αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν μέλλοντα ποτε κατὰ χρόνων περιόδους επιστήσεσθαι καιρὸν, ἀμνὸν παρὰ Ἰουδαίοις αἰσθητὸν ἐκέλευε θύεσθαι· καὶ τοῦτο αὐτοῖς κατ' ἐνιαυτὸν ἐτελεῖτο, ἕως ἡ ἀλήθεια αποπληρωθεῖσα, τὰς παλαιὰς εἰκόνας τα ριέγραψεν. "Οθεν ἐξ ἐκείνου παρὰ μὲν τοῖς ἔθνεσιν ἡ ἀληθὴς τῶν μυστηρίων κεκράτηκεν ἑορτή, παρὰ δὲ Ἰουδαίοις οὐκέτι οὐδ᾽ αὐτῶν ἡ μνήμη των συμβόλων EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS IV. - DOGMATICA. Signideabat nempe prophetica hac Spura per mes- sem quidem vocationem gentium, per novos panes, animas Christi meritis oblatas Deo, ecclesiasque ex ethnicis conflatas, quarum causa maximum festum apud benignum Deum ft. Namque rationalibus apo- stolorum falcibas demessi, cunctis ubique terrarum ecclesiis tanquam in area globatim congregatis, concordi del sententia corperati, sale divinarum doctrinarum ac disciplinarum condit, aqua et igne sancti Spiritus regenerati, panes escales jucundi gratique Deo per Christum offerimur. veram sanctiore effectu collatis, lætiorem nos so- lemnitatem agere traditione didicimus, ceu jam rum Servatore nostro cnailunati, ejusque regno fruentes. Propterea nullo nobis labore ascetico atteri intra hoc festum conceditur, sed speratæ in cœlis quietis imaginem exhibere docemur. Quare nec in precibus genu Dectimus, neque cibi abstinentia nosmet affligimus. Etenim eos, quibus in Deo re- surgendi gratia fuit,jam non decet donuo humi pro- cumbere ; nec, passionibus liberatos, paria perpeti cam mancipiis cupiditatum. Quamobrem post Pa- scha Pentecosten septem hebdomadis integris cele- bramus ; sical praevium Paschati tempus quadra- gesimalis exercitii sex hebdomadis viriliter susti- Raimus. Nam senarius numerus acluosus, ut ita C dicam, est et efficax. Ideo et sex diebus universa Deus condidisse dicitur. Laboribus autem in illa toleratis merito succedet secunda solemnitas in septem hebdomnadis, multiplicata nobis requie, cu- jus symbolum septenarius numerus est. Non tamen ex his septem hebdomadis Pentecostes seu quin- quagenarius numerus adamussim couficitur ; nam postrema excedente monade, in bac solemnissi- mum Christi ascendentis diem obsignamus. Merito igitur sanctæ Pentecostes diebus futuram requiem repræsentantes, ketis animis sumus, simulque cor- pori quietem indulgemus, quasi cuin Sponso jam versemur, ideoque nobis jejunare non liceat. D passionem circa dies azymorum Judaici Paschalis " contigisse narrent, nemo dubitabit. Hæc enim causa fuerat legis a Moyse late, quæ, dicitur paschalis. Nam quia Agnus Del, tanquam ovis, ab ipsis Ju- daeis ad cæden ducendus erat, quam ob commu- nem hominum salutem passurus erat, haud alio quam prædicto tempore, Deus futuram rem demon- strativis symbolis præoccupans, illo ipso tempore, quod volventibus annorum periodis, occursurum erat, materialem ab Judæis agnum immolari præ- cepit : idque ab eis singulis annis factitatum fuit, donec completa veritas veteres imagines circum- scripsit. Quamobrem ex illo tempore apud gentes quidem vera mysteriorum manet solemnitas ; apud Judæos autem ue ipsorum quidem symboloruin me- moria superest, erepto iis loco ubi festi ritum perage- 5. Sic ergo propheticis Moysis symbolis in rem B 6. Sed tamen quod sacri evangelistæ Servatoris ς'. Πλὴν ὅτι οἱ ἱεροὶ εὐαγγελισταὶ τὸ σωτήριον
PG 24:701ἡμεῖς δὲ οἱ τῆς Καινῆς Διαθήκης ἐφ’ ἑκάστης Κυριακῆς ἡμέρας τὸ ἑαυτῶν Πάσχα τελοῦντες, ΑΕΙ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΕΜΦΟΡΟΥΜΕΘΑ, ΑΕΙ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΑΤΟΥ ΜΕΤΑΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝ. ἀεὶ τὰς ὀσφῦς τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἁγνείᾳ καὶ σωφροσύνῃ περιεζώσμεθα, ἀεὶ τοὺς πόδας παρεσκευάσμεθα ἐν ἑτοιμασίᾳ τοῦ Εὐαγγελίου, ἀεὶ τὰς βακτηρίας ἔχομεν ἐν ταῖς χερσὶ, καὶ τῇ ῥάβδῳ τῇ ἐκ ῥίζης Ἰεσσαὶ προελθούσῃ ἐπαναπαυόμεθα, ἀεὶ τῆς Αἰγύπτου ἀπαλλαττόμεθα, ἀεὶ τὴν ἐρημίαν τοῦ ἀνθρωπείου βίου μεταδιώκομεν, ἀεὶ τὴν πρὸς Θεὸν πορείαν στελλόμεθα, ἀεὶ τὰ διαβατήρια ἑορτάζομεν. Ταῦτα γὰρ πάντα οὐχ ἅπαξ τοῦ ἔτους πράττειν ἡμᾶς, ἀεὶ δὲ καὶ διὰ πάσης ἡμέρας ὁ εὐαγγελικὸς λόγος βούλεται. Διὸ καὶ καθ’ ἑκάστην ἑβδομάδα τὴν τοῦ Πάσχα τοῦ ἡμετέρου ἑορτὴν κατὰ τὴν σωτήριον καὶ Κυριακὴν ἡμέραν ἐπιτελοῦμεν τοῦ ἀληθινοῦ προβάτου, δι’ οὗ ἐλυτρώθημεν, τὰ μυστήρια ἀποπληροῦντες· καὶ οὔτε τὸ σῶμα σιδήρῳ περιτέμνομεν, τῆς δὲ ψυχῆς τῷ τμητικῷ λόγῳ πᾶσαν περιαιροῦμεν κακίαν· οὔτε σωματικοῖς ἀζύμοις χρώμεθα, μόνοις δὲ τοῖς τῆς εἰλικρινείας καὶ ἀληθείας.
ΤΗ φυλάττεται, περιῃρημένου αὐτῶν τοῦ τόπου ἐν ᾧ τὰ τῆς ἑορτῆς τελείσθαι νενομοθέτητο. Εικότως ἄρα ή θεία τῶν Εὐαγγελίων γραφὴ κατὰ τὸν χρόνον τῶν Ἰου δαϊκῶν ἀζύμων πεπονθέναι φησὶ τὸν Σωτῆρα· ἐπειδὴ καὶ τότε ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη ταῖς προφη τικαῖς ἀκολούθως φωναῖς. Β Στους πρόβατον τοῦ Πάσχα ἔθυον τεσσαρεσκαιδεκάτη τοῦ πρώτου μηνός, τὸ πρὸς ἑσπέραν· ἡμεῖς δὲ οἱ τῆς Καινῆς Διαθήκης ἐφ' ἑκάστης Κυριακῆς ἡμέρας τὸ ἑαυτῶν Πάσχα τελοῦντες, ΑΕΙ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΕΜΦΟΡΟΥΜΕΘΑ, ΑΕΙ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΑΤΟΥ ΜΕΤΑΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝ (29). ἀεὶ τὰς ὀσφᾶς τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἁγνείᾳ καὶ σωφροσύνη που ριεζώσμεθα, ἀεὶ τοὺς πόδας παρεσκευάσμεθα ἐν ἔτοι- μασία τοῦ Εὐαγγελίου, ἀεὶ τὰς βακτηρίας ἔχομεν ἐν ταῖς χερσὶ, καὶ τῇ ράβδῳ τῇ ἐκ ρίζης Ἰεσσαὶ προελ- βούσῃ ἐπαναπαυόμεθα, ἀεὶ τῆς Αἰγύπτου ἀπαλλαττό μεθα, ἀεὶ τὴν ἐρημίαν τοῦ ἀνθρωπείου βίου μεταδιώ- κομεν, ἀεὶ τὴν πρὸς Θεὸν πορείαν στελλόμεθα, ἀεὶ τὰ διαβατήρια ἑορτάζομεν. Ταῦτα γὰρ πάντα οὐχ ἅπαξ τοῦ ἔτους πράττειν ἡμᾶς, ἀεὶ δὲ καὶ διὰ πάσης ἡμέ- ρας ὁ εὐαγγελικός λόγος βούλεται. Διὸ καὶ καθ᾿ ἑκά στην εβδομάδα τὴν τοῦ Πάσχα τοῦ ἡμετέρου ἑορτὴν κατὰ τὴν σωτήριον καὶ Κυριακὴν ἡμέραν ἐπιτελοῦ- μὲν τοῦ ἀληθινοῦ προβάτου, δι' οὗ ἐλυτρώθημεν, τὰ μυστήρια αποπληροῦντες· καὶ οὔτε τὸ σῶμα σιδήρῳ περιτέμνομεν, τῆς δὲ ψυχῆς τῷ τμητικῷ λόγῳ πᾶσαν περιαιρούμεν κακίαν· οὔτε σωματικοῖς ἀζύμοις χρώ- μεθα, μένοις δὲ τοῖς τῆς εἰλικρινείας καὶ ἀληθείας. Η χάρις γὰρ, ἡμᾶς τῆς γεγηρακίας ελευθερώσασα & συνηθείας, τὸν καινὸν ἄνθρωπον παρέδωκεν ἡμῖν τὸν κατὰ Θεὸν χτισθέντα, καὶ τὸν καινὸν νόμον, καινήν τε περιτομήν, καινόν τε Πάσχα, καὶ τὸν ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖον· ἀφῆκε. η. Πλὴν τοῦ θεοφιλεστάτου βασιλέως, μέσου τῆς ἁγίας συνόδου προκαθεζομένου (50), ως ήχθη εἰς μέσ σον τὸ περὶ τοῦ Πάσχα ζήτημα, ἐλέγετο μὲν ὅσα καὶ ἐλέγετο (31)· ὑπλεονέκτει δὲ τῷ πλήθει τῶν ἐπισκόπων ἡ τριπλασίων μοίρα τῆς ὅλης οικουμένης ἑτέρωθεν ἀντιτείνουσα τοῖς τῆς ἀνατολῆς· ἀρχτῷ γὰρ ὁμοῦ καὶ μεσημβρινά, καὶ τὰ κατὰ δύοντα ήλιον ἔθνη, τῇ συμφωνία φραξάμενα, τὴν ἐναντίαν ἀνθεῖλος τοῖς τῆς ἅψας τὴν παλαιὰν διεκδικοῦσι συνήθειαν. Τέλος δὲ λόγου εἶξαν οἱ ἀνατολικοί· καὶ οὕτω μία Χριστοῦ γέγονεν ἑορτή· καὶ οὕτω τῶν μὲν κυριοκτόνων απέ- στησαν, τοῖς δὲ ὁμοδοξοις συνήφθησαν· ἡ φύσις γὰρ * οὕτω καὶ τῶν παλαιῶν καιρῶν ἐλευθέρους ἡμᾶς DE SOLEMNITATE PASCHALI. liorum scriptura Judaicorum azymorum tempore passum Servatorem dicit, qnia tunc reapse tanquam ovis ad cædem ductus fuit propheticis oraculis con- A re jussi fuerant. Convenienter utique divina Evange seillance. schalem ovem immolabant, quarta décima primi mensis die, circa vesperum. Nos autem (Novi Fœ- deris homines, Dominicis cunctis diebus Pascha nostrum celebrantes, SERVATORIS CORPORE SEMPER GATIANUR, SEMPER SANGUINEM AGNI PARTICIPAMUS : C D Rom. 11, 29. En Eusebii egregium de sacrosancta Eucha- ristia, prout eam nos catholici confitemur et credi- mus, testimonium. Undique enim mihi suppeditat (at verbis Tullianis utar Pro Scauro, n. 22) quod pro Christi humanitate sub eucharisticis velis præ- sente dicam, quocunque non modo mens, verum etiam oculi inciderint, in Eusebium puta, Cyrillum, Sophronium, Eutychium, Nicephorum, Luculen- tium, aliosque a me editos auctores vel fragmenta ipsorum, ut suis locis adnotavi. De mysterio corpo- ris Chris Eusebius etiam in Theophania, lib. 11, 61, qui brevior locus lumen plurimum ab hoc De lumbos semper animæ nostræ castitate et modestia præcingimus, semper pedibus parati sumus ad Evan- gelii procinctum, semper baculos manu tenemus, et virga de radice Jess» germinanti innitendo quiesci- mus, Ægypto semper alienamur, semper bumau vitæ solitudinem sectamur, seniper itinere ad Deurn tendimus, semper transitus festum celebramus. Hac enim haud semel quotannis, sed semper singulis-` que diebus a nobis fieri evangelicus sermo vult. Propterea singulis hebdomadis paschalis nostri fe stum, Dominica Salvatoris die peragimus, veri agni, per quem liberati fuimus, mysteria celebrantes. Ne- que corpus ferro eircumcidimus, sed acuta verbi evangelici acie cunctam animæ malitiam abscindi- mus. Neque corporeis azymis utimur, sed sinceri- tatis tantummodo ac veritatis. Gratia enim quæ nos veteribus moribus liberavit, novum nobis tradidit hominem, qui secundum Deum conditus est, novam legem, novam circumcisionem, novum Pascha, et illum qui in abscondito Judæus est *. Sic nos anti- ´quorum temporum jugo relevatos dinrisit. sancta synodo coram medius sederet, commota illic de Paschate quæstione, dixit ea quæ dixit. Præva- lebant autem tres ex quatuor partibus episcoporum in toto mundo, qui Orientalibus episcopis contra - rium sentiebant. Nam Septentrionis, Austri, Item- que Occidentis populi concordia sua roborati sen- tentiam gerebant adversam Orientalibus, qui vele- reni suam consuetudinem tuebantur. Sed cesserunt demum Orientales; atque ita una Christi facta est solemnites ; sic a Domini occisoribus recedentes, propria religionis hominibus copulati sunt. Natura paschate tractatu accipit. synodo Nicaens, medio sed humili loco sedente, ac disserente Euseb. in Vita ejus lib. ui, seqq., et praesertim 18. Vii. Const. sit, 17-20. Idem Constantiuus die ipso Paschalis sermonem ad sanctos habuit (cap. ). Quomodo religiosissimus imperator annuum Pascha celebraret, dicitur in ejus Vita lib. iv, 22, precibus nempe, splendido cultu, et eleemosynis. 7. Et Moysis quidem asseclæ semel in anno pa- 5. Καὶ οἱ μὲν κατὰ Μωϋσές ἅπαξ τοῦ παντὸς 8. Verumtamen cum Deo dilectissimus imperator (50) Loquitur auctor de Constantino Magno in (31) Legatur Constantini epistola apud Eusebium
PG 24:702Ἡ χάρις γὰρ, ἡμᾶς τῆς γεγηρακυίας ἐλευθερώσασα συνηθείας, τὸν καινὸν ἄνθρωπον παρέδωκεν ἡμῖν τὸν κατὰ Θεὸν κτισθέντα, καὶ τὸν καινὸν νόμον, καινήν τε περιτομὴν, καινόν τε Πάσχα, καὶ τὸν ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖον· οὕτω καὶ τῶν παλαιῶν καιρῶν ἐλευθέρους ἡμᾶς ἀφῆκε. η. Πλὴν τοῦ θεοφιλεστάτου βασιλέως, μέσου τῆς ἁγίας συνόδου προκαθεζομένου, ὡς ἤχθη εἰς μέσον τὸ περὶ τοῦ Πάσχα ζήτημα, ἐλέγετο μὲν ὅσα καὶ ἐλέγετο· ἐπλεονέκτει δὲ τῷ πλήθει τῶν ἐπισκόπων ἡ τριπλασίων μοῖρα τῆς ὅλης οἰκουμένης ἑτέρωθεν ἀντιτείνουσα τοῖς τῆς ἀνατολῆς· ἀρκτῷα γὰρ ὁμοῦ καὶ μεσημβρινὰ, καὶ τὰ κατὰ δύοντα ἥλιον ἔθνη, τῇ συμφωνίᾳ φραξάμενα, τὴν ἐναντίαν ἀνθεῖλκε τοῖς τῆς ἑῴας τὴν παλαιὰν διεκδικοῦσι συνήθειαν. Τέλος δὲ λόγου εἶξαν οἱ ἀνατολικοί· καὶ οὕτω μία Χριστοῦ γέγονεν ἑορτή· καὶ οὕτω τῶν μὲν κυριοκτόνων ἀπέστησαν, τοῖς δὲ ὁμοδόξοις συνήφθησαν· ἡ φύσις γὰρ ἕλκει τὰ ὅμοια πρὸς τὰ ὅμοια. Εἰ δέ τις εἴποι, ὡς ἄρα γέγραπται· Τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ τῶν ἀζύμων προσελθόντες οἱ μαθηταὶ εἶπον τῷ Σωτῆρι, Ποῦ θέλεις ἑτοιμάσωμέν σοι φαγεῖν τὸ Πάσχα; Ὁ δὲ πρὸς τὸν δεῖνα ἀπέστειλε, παραγγείλας εἰπεῖν· Πρὸς σὲ ποιῶ τὸ Πάσχα·
ΤΗ φυλάττεται, περιῃρημένου αὐτῶν τοῦ τόπου ἐν ᾧ τὰ τῆς ἑορτῆς τελείσθαι νενομοθέτητο. Εικότως ἄρα ή θεία τῶν Εὐαγγελίων γραφὴ κατὰ τὸν χρόνον τῶν Ἰου δαϊκῶν ἀζύμων πεπονθέναι φησὶ τὸν Σωτῆρα· ἐπειδὴ καὶ τότε ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη ταῖς προφη τικαῖς ἀκολούθως φωναῖς. Β Στους πρόβατον τοῦ Πάσχα ἔθυον τεσσαρεσκαιδεκάτη τοῦ πρώτου μηνός, τὸ πρὸς ἑσπέραν· ἡμεῖς δὲ οἱ τῆς Καινῆς Διαθήκης ἐφ' ἑκάστης Κυριακῆς ἡμέρας τὸ ἑαυτῶν Πάσχα τελοῦντες, ΑΕΙ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΕΜΦΟΡΟΥΜΕΘΑ, ΑΕΙ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΑΤΟΥ ΜΕΤΑΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝ (29). ἀεὶ τὰς ὀσφᾶς τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἁγνείᾳ καὶ σωφροσύνη που ριεζώσμεθα, ἀεὶ τοὺς πόδας παρεσκευάσμεθα ἐν ἔτοι- μασία τοῦ Εὐαγγελίου, ἀεὶ τὰς βακτηρίας ἔχομεν ἐν ταῖς χερσὶ, καὶ τῇ ράβδῳ τῇ ἐκ ρίζης Ἰεσσαὶ προελ- βούσῃ ἐπαναπαυόμεθα, ἀεὶ τῆς Αἰγύπτου ἀπαλλαττό μεθα, ἀεὶ τὴν ἐρημίαν τοῦ ἀνθρωπείου βίου μεταδιώ- κομεν, ἀεὶ τὴν πρὸς Θεὸν πορείαν στελλόμεθα, ἀεὶ τὰ διαβατήρια ἑορτάζομεν. Ταῦτα γὰρ πάντα οὐχ ἅπαξ τοῦ ἔτους πράττειν ἡμᾶς, ἀεὶ δὲ καὶ διὰ πάσης ἡμέ- ρας ὁ εὐαγγελικός λόγος βούλεται. Διὸ καὶ καθ᾿ ἑκά στην εβδομάδα τὴν τοῦ Πάσχα τοῦ ἡμετέρου ἑορτὴν κατὰ τὴν σωτήριον καὶ Κυριακὴν ἡμέραν ἐπιτελοῦ- μὲν τοῦ ἀληθινοῦ προβάτου, δι' οὗ ἐλυτρώθημεν, τὰ μυστήρια αποπληροῦντες· καὶ οὔτε τὸ σῶμα σιδήρῳ περιτέμνομεν, τῆς δὲ ψυχῆς τῷ τμητικῷ λόγῳ πᾶσαν περιαιρούμεν κακίαν· οὔτε σωματικοῖς ἀζύμοις χρώ- μεθα, μένοις δὲ τοῖς τῆς εἰλικρινείας καὶ ἀληθείας. Η χάρις γὰρ, ἡμᾶς τῆς γεγηρακίας ελευθερώσασα & συνηθείας, τὸν καινὸν ἄνθρωπον παρέδωκεν ἡμῖν τὸν κατὰ Θεὸν χτισθέντα, καὶ τὸν καινὸν νόμον, καινήν τε περιτομήν, καινόν τε Πάσχα, καὶ τὸν ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖον· ἀφῆκε. η. Πλὴν τοῦ θεοφιλεστάτου βασιλέως, μέσου τῆς ἁγίας συνόδου προκαθεζομένου (50), ως ήχθη εἰς μέσ σον τὸ περὶ τοῦ Πάσχα ζήτημα, ἐλέγετο μὲν ὅσα καὶ ἐλέγετο (31)· ὑπλεονέκτει δὲ τῷ πλήθει τῶν ἐπισκόπων ἡ τριπλασίων μοίρα τῆς ὅλης οικουμένης ἑτέρωθεν ἀντιτείνουσα τοῖς τῆς ἀνατολῆς· ἀρχτῷ γὰρ ὁμοῦ καὶ μεσημβρινά, καὶ τὰ κατὰ δύοντα ήλιον ἔθνη, τῇ συμφωνία φραξάμενα, τὴν ἐναντίαν ἀνθεῖλος τοῖς τῆς ἅψας τὴν παλαιὰν διεκδικοῦσι συνήθειαν. Τέλος δὲ λόγου εἶξαν οἱ ἀνατολικοί· καὶ οὕτω μία Χριστοῦ γέγονεν ἑορτή· καὶ οὕτω τῶν μὲν κυριοκτόνων απέ- στησαν, τοῖς δὲ ὁμοδοξοις συνήφθησαν· ἡ φύσις γὰρ * οὕτω καὶ τῶν παλαιῶν καιρῶν ἐλευθέρους ἡμᾶς DE SOLEMNITATE PASCHALI. liorum scriptura Judaicorum azymorum tempore passum Servatorem dicit, qnia tunc reapse tanquam ovis ad cædem ductus fuit propheticis oraculis con- A re jussi fuerant. Convenienter utique divina Evange seillance. schalem ovem immolabant, quarta décima primi mensis die, circa vesperum. Nos autem (Novi Fœ- deris homines, Dominicis cunctis diebus Pascha nostrum celebrantes, SERVATORIS CORPORE SEMPER GATIANUR, SEMPER SANGUINEM AGNI PARTICIPAMUS : C D Rom. 11, 29. En Eusebii egregium de sacrosancta Eucha- ristia, prout eam nos catholici confitemur et credi- mus, testimonium. Undique enim mihi suppeditat (at verbis Tullianis utar Pro Scauro, n. 22) quod pro Christi humanitate sub eucharisticis velis præ- sente dicam, quocunque non modo mens, verum etiam oculi inciderint, in Eusebium puta, Cyrillum, Sophronium, Eutychium, Nicephorum, Luculen- tium, aliosque a me editos auctores vel fragmenta ipsorum, ut suis locis adnotavi. De mysterio corpo- ris Chris Eusebius etiam in Theophania, lib. 11, 61, qui brevior locus lumen plurimum ab hoc De lumbos semper animæ nostræ castitate et modestia præcingimus, semper pedibus parati sumus ad Evan- gelii procinctum, semper baculos manu tenemus, et virga de radice Jess» germinanti innitendo quiesci- mus, Ægypto semper alienamur, semper bumau vitæ solitudinem sectamur, seniper itinere ad Deurn tendimus, semper transitus festum celebramus. Hac enim haud semel quotannis, sed semper singulis-` que diebus a nobis fieri evangelicus sermo vult. Propterea singulis hebdomadis paschalis nostri fe stum, Dominica Salvatoris die peragimus, veri agni, per quem liberati fuimus, mysteria celebrantes. Ne- que corpus ferro eircumcidimus, sed acuta verbi evangelici acie cunctam animæ malitiam abscindi- mus. Neque corporeis azymis utimur, sed sinceri- tatis tantummodo ac veritatis. Gratia enim quæ nos veteribus moribus liberavit, novum nobis tradidit hominem, qui secundum Deum conditus est, novam legem, novam circumcisionem, novum Pascha, et illum qui in abscondito Judæus est *. Sic nos anti- ´quorum temporum jugo relevatos dinrisit. sancta synodo coram medius sederet, commota illic de Paschate quæstione, dixit ea quæ dixit. Præva- lebant autem tres ex quatuor partibus episcoporum in toto mundo, qui Orientalibus episcopis contra - rium sentiebant. Nam Septentrionis, Austri, Item- que Occidentis populi concordia sua roborati sen- tentiam gerebant adversam Orientalibus, qui vele- reni suam consuetudinem tuebantur. Sed cesserunt demum Orientales; atque ita una Christi facta est solemnites ; sic a Domini occisoribus recedentes, propria religionis hominibus copulati sunt. Natura paschate tractatu accipit. synodo Nicaens, medio sed humili loco sedente, ac disserente Euseb. in Vita ejus lib. ui, seqq., et praesertim 18. Vii. Const. sit, 17-20. Idem Constantiuus die ipso Paschalis sermonem ad sanctos habuit (cap. ). Quomodo religiosissimus imperator annuum Pascha celebraret, dicitur in ejus Vita lib. iv, 22, precibus nempe, splendido cultu, et eleemosynis. 7. Et Moysis quidem asseclæ semel in anno pa- 5. Καὶ οἱ μὲν κατὰ Μωϋσές ἅπαξ τοῦ παντὸς 8. Verumtamen cum Deo dilectissimus imperator (50) Loquitur auctor de Constantino Magno in (31) Legatur Constantini epistola apud Eusebium
PG 24:703ἐροῦμεν, ὅτι τοῦτο παράγγελμα οὐκ ἔστιν, ἀλλ’ ἱστορία πράγματος συμβεβηκότος κατὰ τὸν τοῦ σωτηρίου πάθους καιρόν. Ἕτερον δέ ἐστι τὸ παλαιὰν πρᾶξιν διηγεῖσθαι, καὶ ἕτερον τὸ νομοθετεῖν καὶ τοῖς μετὰ ταῦτα παραγγελίας καταλιμπάνειν. θ. Ἀλλὰ καὶ ὁ Σωτὴρ οὐ μετὰ Ἰουδαίων ἐπετέλεσε τὸ Πάσχα κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ ἰδίου πάθους. Οὐ γὰρ ὅτε ἔθυον ἐκεῖνοι τὸ πρόβατον, τότε καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν τὸ ἑαυτοῦ ἤγαγε Πάσχα· οἱ μὲν γὰρ κατὰ τὴν Παρασκευὴν, ἐν ᾗ πέπονθεν ὁ Σωτὴρ, τοῦτ’ ἔπραττον· ὅθεν οὐδὲ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἀλλ’ ὁ Πιλάτος πρὸς αὐτοὺς ἔξεισιν· αὐτὸς δὲ πρὸ ὅλης ἡμέρας τῇ πέμπτῃ τοῦ Σαββάτου τοῖς μαθηταῖς συνανέκειτο, καὶ συνεσθίων αὐτοῖς ἔλεγεν· Ἐπιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ’ ὑμῶν. Ὁρᾷς ὅπως ὁ Σωτὴρ οὐ μετὰ Ἰουδαίων τὸ Πάσχα ἤσθιεν; Ἐπειδὴ καινὸν ἦν ἐκεῖνο καὶ ξενίζον παρὰ τὰ συνήθη καὶ Ἰουδαϊκὰ ἔθη, ἀναγκαίως ἐπέστησεν εἰπών· Ἐπιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ’ ὑμῶν, πρὸ τοῦ με παθεῖν· τὰ μὲν γὰρ παλαιὰ ἤθη ὄντα καὶ πεπαλαιωμένα, ἃ δὴ μετὰ Ἰουδαίων ἤσθιεν, οὐκ ἦν ἐπιθυμητά·
Ελκει τὰ ὅμοια πρὸς τὰ ὅμοια. Εἰ δέ τις είποι, ὡς ἄρα γέγραπται Τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ τῶν ἀζύμων προσελθόντες οἱ μαθηταὶ εἶπον τῷ Σωτῆρι, Που θέλεις ετοιμάσωμέν σοι φαγεῖν τὸ Πάσχα; Ὁ δὲ πρὸς τὸν δεῖνα ἀπέστειλε, παραγγείλες εἰπεῖν· Πρὸς σὲ ποιῶ τὸ Πάσχα· ἐροῦ. μεν, ὅτι τοῦτο παράγγελμα οὐκ ἔστιν, ἀλλ᾽ ἱστορία πράγματος συμβεβηκότος κατὰ τὸν τοῦ σωτηρίου πά θους καιρόν. Έτερον δέ ἐστι τὸ παλαιὸν πράξιν διηγεῖσθαι, καὶ ἕτερον τὸ νομοθετεῖν καὶ τοῖς αυτέ ταῦτα παραγγελίας καταλιμπάνειν. θ'. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Σωτὴρ οὐ μετὰ Ἰουδαίων ἐπετέ- λεσε τὸ Πάσχα κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ ἰδίου πά θους. Οὐ γὰρ ὅτι ἔθνον ἐκεῖνοι τὰ πρόβατον, τότε καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν τὸ ἑαυτοῦ ἤγαγε Πάσχα· οἱ μὲν γὰρ κατὰ τὴν Παρασκευήν, ἐν ᾗ πέπονθεν ὁ Σωτὴρ, τοῦτ' ἔπραττον· ὅθεν οὐδὲ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἀλλ᾽ ὁ Πιλάτος πρὸς αὐτοὺς ἔξεισιν· αὐτὸς δὲ πρὸ ὅλης ημέρας τῇ πέμπτῃ τοῦ Σαββάτου τοῖς μαθηταῖς συναν κειτο, καὶ συνεσθίων αὐτοῖς ἔλεγεν 'Επιθυμία ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' ὑμῶν. Ορες όπως ὁ Σωτὴρ οὐ μετὰ Ἰουδαίων τὸ Πάσχα ἤσθιεν; Ἐπειδὴ καινὸν ἦν ἐκεῖνο καὶ ξενίζον παρὰ τὰ συνήθη καὶ Ἰουδαϊκὰ ἔθη, ἀναγκαίως ἐπέ- στησεν εἰπών· Επιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' ὑμῶν, πρὸ τοῦ με παθεῖν τὰ μὲν γὰρ παλαιὰ ἤθη ὄντα καὶ πεπαλαιωμένα, & δη μετὰ Ἰουδαίων ἤσθιεν, οὐκ ἦν ἐπιθυμητά· τὸ δὲ καινὸν μυστήριον τῆς Καινῆς αὐτοῦ Διαθήκης, ὁ δ μετεδίδου τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς, ἐπιθυμητὸν ἦν αὐτῷ εἰκότως· ἐπεὶ πολλοὶ πρὸ αὐτοῦ προφῆται καὶ δίκαια ἐπεθύμησαν ἰδεῖν τὰ τῆς Νέας Διαθήκης μυστήρια· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Λόγος, πάντοτε διψῶν τὴν κοινὴν σω τηρίαν, μυστήριον παρεδίδου, δι' οὗ πάντες ἄνθρωποι ἔμελλον ἑορτάζειν, ἐπιθυμητὸν τοῦτο αὐτῷ εἶναι ώμολόγησε. Τὸ μὲν Μωϋσέως Πάσχα ούχ ήρμοζε πᾶσι τοῖς τότε ἔθνεσι· πῶς γάρ ; ὁπότε ὑφ᾽ ἕνα τόπων τὸν ἐν τῇ Ἱερουσαλὴμ τελεῖσθαι νενομοθέτητο· διὸ οὐκ ἦν ἐπιθυμητόν· τὸ δὲ σωτήριον μυστήριον τῆς Καινῆς Διαθήκης, πᾶσιν ἀνθρώποις ἁρμόζον, εἰκότως αὐτῷ ἐπιθυμητὸν ἦν. ι. Αλλ' αὐτὸς μὲν, πρὸ τοῦ παθεῖν, σὺν τοῖς ἐαν τοῦ μαθηταῖς ἔφαγε τὸ Πάσχα, καὶ τὴν ἑορτὴν ἐπι τέλεσεν, οὐ μετὰ τῶν Ἰουδαίων· ἑορτάσαντος δὲ αὐτ τοῦ ἑσπέρας, οἱ ἀρχιερεῖς ἅμα τῷ προδότῃ ἐπιστάν τες, ἐπέβαλον ἐπ' αὐτὸν τὰς χεῖρας· οὐ γὰρ ἤσθιον αὐτοὶ κατὰ τὴν ἑσπέραν τὸ Πάσχα· ἡ γὰρ ἂν τὴν σχολὴν περὶ αὐτὸν εἶχον· καὶ δῆτα συλλαβόντες ἀπὸ ήγαγον εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ Καϊάφα, ἔνθα διανυκτερεύ σαντες, ὡς ἡμέρα ἐγένετο, συνήχθησαν, καὶ ἀνακρί νουσιν αὐτὸν πρότερον· εἶτα μετὰ ταῦτα ἀναστάντες ἅμα τῷ πλήθει ἤγαγον αὐτὸν πρὸς Πιλάτον. Καὶ τότε φησὶν ἡ Γραφή, ὅτι μὴ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἵνα δὴ μὴ, ὑπὸ στέγην Ἑλληνικὴν εἰσελθόντες, ὡς γε ζοντο, μιανθώσι, καθαροὶ δὲ μείναντες οἱ παμμία ροι, ἑσπέρας επιστάσης, φάγοιεν τὸ Πάσχα, οἱ τὸν κώνωπα διυλίζοντες, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες, οἱ τὰς ψυχὰς αὐτοῖς σώμασι κατὰ τοῦ Σωτῆρος μια ** EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS IV. enim similia trahit ad similia. Quod si quis dicat – scriptam esse : Prima asynorum die accedentes di- scipuli dixerunt Servatori, Ubinam vis paremus tibi manducare Pascha ? ille autem dues misit ad quem- dam, ut ei dicerent: Apud te facio Pascha; nou re- spondemus, non hoc fuisse præseptnm, sed histo- riam esse rei gesta tempore quo Servator passus est. Aliad vero est priscam rem narrare, aliud le- gem ferre, et nandata posteris tradere. bravit passionis suæ tempore. Non enim dum illi ovem immolabant, ipse quoque cum suis discipulis proprium Pascha peregit. Nam illi die Parasceves, in qua patiebatur Servator, celebrabant; unde et nemo prætorium est ingressus, sed Pilatus ad eos exivit : Christus autem die omnino quinta bebílo- madæ cum discipulis discubuit, et convescens ait : Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobis· cxm. Viden' quomodo Servator band cum Judæis Pascha manducaverit ? Quia novum quid illud erat, et a consueto Judaico more abhorrens, necessario institit dicendo : Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum, antequam patiar . Iam priscs illa vel potius antiqnata, quæ cum Judæis comedis- set, non erant desiderabilia: novum autem mysle- rium Novi sui Fœderis, quod discipulis propriis tra- depat, desiderabile merito ipsi erat : quia multi ante eum prophetæ ac justi videre optaverant Novi Faxleris mysteria : ipsum imo Verbum communem salutem prorsus sitiens, mysterium tradebat, qno omnes homines festum erant acturi, idque sibi de- sideratum esse fatebatur. Certe Moysis Pascha baud cunctis gentibus idoneum erat, quandoquidem uno in loco, id est Hierosolymis, fieri jussum erat. Quam- obrem haud erat desiderabile. Sed Servatoris my- steriam in Novo Fœdere cunctis bominibus con- gruum, jure optimo desiderabile erat. C - DOGMATICA. suis discipulis Pascha consedit, festumque egit, non cum Judaeis. Respen postquam ipse vespere festam D celebrasset, pontifices cum proditore manus ei in- jecerunt : non enim illi eo vespere Pascha comede- bant; alioquin ab ejus persecutione quievissent. Quem mox captumn ad Caiphæ domum duxerunt : ubi exacia nocte, illucescente die congregati, pri- mam in eum damnationem tulerant. Deinde illinc surgentes cum plebe eumdem ad Pilatum traxerunt. Tunc autem ait Scriptura in prætorium eos non introisse; ne sub ethnicum lectum ingressi, ut pu- Libant, inquinarentur, sed puri manentes hi impu- rissimi, vespere imminente Pascha comederent ; hì qui calicem excolantes, camelum glutiebant “, quique animas simul et corpora Servatoris cæde impiabant, sub tectum ingredi reveriti sunt; sed Luc. xx11, 15. * Joan. xviii, 28. " Natth. xxiii, 24. 9. Sed neque Servator.com Jackels Pascha cele 10. Sed ipse quidem antequam pateretur, cum
τὸ δὲ καινὸν μυστήριον τῆς Καινῆς αὐτοῦ Διαθήκης, ὃ δὴ μετεδίδου τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς, ἐπιθυμητὸν ἦν αὐτῷ εἰκότως· ἐπεὶ πολλοὶ πρὸ αὐτοῦ προφῆται καὶ δίκαιοι ἐπεθύμησαν ἰδεῖν τὰ τῆς Νέας Διαθήκης μυστήρια· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Λόγος, πάντοτε διψῶν τὴν κοινὴν σωτηρίαν, μυστήριον παρεδίδου, δι’ οὗ πάντες ἄνθρωποι ἔμελλον ἑορτάζειν, ἐπιθυμητὸν τοῦτο αὐτῷ εἶναι ὡμολόγησε. Τὸ μὲν Μωϋσέως Πάσχα οὐχ ἥρμοζε πᾶσι τοῖς τότε ἔθνεσι· πῶς γάρ; ὁπότε ὑφ’ ἕνα τόπον τὸν ἐν τῇ Ἱερουσαλὴμ τελεῖσθαι νενομοθέτητο· διὸ οὐκ ἦν ἐπιθυμητόν· τὸ δὲ σωτήριον μυστήριον τῆς Καινῆς Διαθήκης, πᾶσιν ἀνθρώποις ἁρμόζον, εἰκότως αὐτῷ ἐπιθυμητὸν ἦν. ι. Ἀλλ’ αὐτὸς μὲν, πρὸ τοῦ παθεῖν, σὺν τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς ἔφαγε τὸ Πάσχα, καὶ τὴν ἑορτὴν ἐπετέλεσεν, οὐ μετὰ τῶν Ἰουδαίων· ἑορτάσαντος δὲ αὐτοῦ ἑσπέρας, οἱ ἀρχιερεῖς ἅμα τῷ προδότῃ ἐπιστάντες, ἐπέβαλον ἐπ’ αὐτὸν τὰς χεῖρας· οὐ γὰρ ἤσθιον αὐτοὶ κατὰ τὴν ἑσπέραν τὸ Πάσχα· ἦ γὰρ ἂν τὴν σχολὴν περὶ αὐτὸν εἶχον· καὶ δῆτα συλλαβόντες ἀπήγαγον εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ Καϊάφα, ἔνθα διανυκτερεύσαντες, ὡς ἡμέρα ἐγένετο, συνήχθησαν, καὶ ἀνακρίνουσιν αὐτὸν πρότερον·
Ελκει τὰ ὅμοια πρὸς τὰ ὅμοια. Εἰ δέ τις είποι, ὡς ἄρα γέγραπται Τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ τῶν ἀζύμων προσελθόντες οἱ μαθηταὶ εἶπον τῷ Σωτῆρι, Που θέλεις ετοιμάσωμέν σοι φαγεῖν τὸ Πάσχα; Ὁ δὲ πρὸς τὸν δεῖνα ἀπέστειλε, παραγγείλες εἰπεῖν· Πρὸς σὲ ποιῶ τὸ Πάσχα· ἐροῦ. μεν, ὅτι τοῦτο παράγγελμα οὐκ ἔστιν, ἀλλ᾽ ἱστορία πράγματος συμβεβηκότος κατὰ τὸν τοῦ σωτηρίου πά θους καιρόν. Έτερον δέ ἐστι τὸ παλαιὸν πράξιν διηγεῖσθαι, καὶ ἕτερον τὸ νομοθετεῖν καὶ τοῖς αυτέ ταῦτα παραγγελίας καταλιμπάνειν. θ'. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Σωτὴρ οὐ μετὰ Ἰουδαίων ἐπετέ- λεσε τὸ Πάσχα κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ ἰδίου πά θους. Οὐ γὰρ ὅτι ἔθνον ἐκεῖνοι τὰ πρόβατον, τότε καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν τὸ ἑαυτοῦ ἤγαγε Πάσχα· οἱ μὲν γὰρ κατὰ τὴν Παρασκευήν, ἐν ᾗ πέπονθεν ὁ Σωτὴρ, τοῦτ' ἔπραττον· ὅθεν οὐδὲ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἀλλ᾽ ὁ Πιλάτος πρὸς αὐτοὺς ἔξεισιν· αὐτὸς δὲ πρὸ ὅλης ημέρας τῇ πέμπτῃ τοῦ Σαββάτου τοῖς μαθηταῖς συναν κειτο, καὶ συνεσθίων αὐτοῖς ἔλεγεν 'Επιθυμία ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' ὑμῶν. Ορες όπως ὁ Σωτὴρ οὐ μετὰ Ἰουδαίων τὸ Πάσχα ἤσθιεν; Ἐπειδὴ καινὸν ἦν ἐκεῖνο καὶ ξενίζον παρὰ τὰ συνήθη καὶ Ἰουδαϊκὰ ἔθη, ἀναγκαίως ἐπέ- στησεν εἰπών· Επιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' ὑμῶν, πρὸ τοῦ με παθεῖν τὰ μὲν γὰρ παλαιὰ ἤθη ὄντα καὶ πεπαλαιωμένα, & δη μετὰ Ἰουδαίων ἤσθιεν, οὐκ ἦν ἐπιθυμητά· τὸ δὲ καινὸν μυστήριον τῆς Καινῆς αὐτοῦ Διαθήκης, ὁ δ μετεδίδου τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς, ἐπιθυμητὸν ἦν αὐτῷ εἰκότως· ἐπεὶ πολλοὶ πρὸ αὐτοῦ προφῆται καὶ δίκαια ἐπεθύμησαν ἰδεῖν τὰ τῆς Νέας Διαθήκης μυστήρια· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Λόγος, πάντοτε διψῶν τὴν κοινὴν σω τηρίαν, μυστήριον παρεδίδου, δι' οὗ πάντες ἄνθρωποι ἔμελλον ἑορτάζειν, ἐπιθυμητὸν τοῦτο αὐτῷ εἶναι ώμολόγησε. Τὸ μὲν Μωϋσέως Πάσχα ούχ ήρμοζε πᾶσι τοῖς τότε ἔθνεσι· πῶς γάρ ; ὁπότε ὑφ᾽ ἕνα τόπων τὸν ἐν τῇ Ἱερουσαλὴμ τελεῖσθαι νενομοθέτητο· διὸ οὐκ ἦν ἐπιθυμητόν· τὸ δὲ σωτήριον μυστήριον τῆς Καινῆς Διαθήκης, πᾶσιν ἀνθρώποις ἁρμόζον, εἰκότως αὐτῷ ἐπιθυμητὸν ἦν. ι. Αλλ' αὐτὸς μὲν, πρὸ τοῦ παθεῖν, σὺν τοῖς ἐαν τοῦ μαθηταῖς ἔφαγε τὸ Πάσχα, καὶ τὴν ἑορτὴν ἐπι τέλεσεν, οὐ μετὰ τῶν Ἰουδαίων· ἑορτάσαντος δὲ αὐτ τοῦ ἑσπέρας, οἱ ἀρχιερεῖς ἅμα τῷ προδότῃ ἐπιστάν τες, ἐπέβαλον ἐπ' αὐτὸν τὰς χεῖρας· οὐ γὰρ ἤσθιον αὐτοὶ κατὰ τὴν ἑσπέραν τὸ Πάσχα· ἡ γὰρ ἂν τὴν σχολὴν περὶ αὐτὸν εἶχον· καὶ δῆτα συλλαβόντες ἀπὸ ήγαγον εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ Καϊάφα, ἔνθα διανυκτερεύ σαντες, ὡς ἡμέρα ἐγένετο, συνήχθησαν, καὶ ἀνακρί νουσιν αὐτὸν πρότερον· εἶτα μετὰ ταῦτα ἀναστάντες ἅμα τῷ πλήθει ἤγαγον αὐτὸν πρὸς Πιλάτον. Καὶ τότε φησὶν ἡ Γραφή, ὅτι μὴ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἵνα δὴ μὴ, ὑπὸ στέγην Ἑλληνικὴν εἰσελθόντες, ὡς γε ζοντο, μιανθώσι, καθαροὶ δὲ μείναντες οἱ παμμία ροι, ἑσπέρας επιστάσης, φάγοιεν τὸ Πάσχα, οἱ τὸν κώνωπα διυλίζοντες, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες, οἱ τὰς ψυχὰς αὐτοῖς σώμασι κατὰ τοῦ Σωτῆρος μια ** EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS IV. enim similia trahit ad similia. Quod si quis dicat – scriptam esse : Prima asynorum die accedentes di- scipuli dixerunt Servatori, Ubinam vis paremus tibi manducare Pascha ? ille autem dues misit ad quem- dam, ut ei dicerent: Apud te facio Pascha; nou re- spondemus, non hoc fuisse præseptnm, sed histo- riam esse rei gesta tempore quo Servator passus est. Aliad vero est priscam rem narrare, aliud le- gem ferre, et nandata posteris tradere. bravit passionis suæ tempore. Non enim dum illi ovem immolabant, ipse quoque cum suis discipulis proprium Pascha peregit. Nam illi die Parasceves, in qua patiebatur Servator, celebrabant; unde et nemo prætorium est ingressus, sed Pilatus ad eos exivit : Christus autem die omnino quinta bebílo- madæ cum discipulis discubuit, et convescens ait : Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobis· cxm. Viden' quomodo Servator band cum Judæis Pascha manducaverit ? Quia novum quid illud erat, et a consueto Judaico more abhorrens, necessario institit dicendo : Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum, antequam patiar . Iam priscs illa vel potius antiqnata, quæ cum Judæis comedis- set, non erant desiderabilia: novum autem mysle- rium Novi sui Fœderis, quod discipulis propriis tra- depat, desiderabile merito ipsi erat : quia multi ante eum prophetæ ac justi videre optaverant Novi Faxleris mysteria : ipsum imo Verbum communem salutem prorsus sitiens, mysterium tradebat, qno omnes homines festum erant acturi, idque sibi de- sideratum esse fatebatur. Certe Moysis Pascha baud cunctis gentibus idoneum erat, quandoquidem uno in loco, id est Hierosolymis, fieri jussum erat. Quam- obrem haud erat desiderabile. Sed Servatoris my- steriam in Novo Fœdere cunctis bominibus con- gruum, jure optimo desiderabile erat. C - DOGMATICA. suis discipulis Pascha consedit, festumque egit, non cum Judaeis. Respen postquam ipse vespere festam D celebrasset, pontifices cum proditore manus ei in- jecerunt : non enim illi eo vespere Pascha comede- bant; alioquin ab ejus persecutione quievissent. Quem mox captumn ad Caiphæ domum duxerunt : ubi exacia nocte, illucescente die congregati, pri- mam in eum damnationem tulerant. Deinde illinc surgentes cum plebe eumdem ad Pilatum traxerunt. Tunc autem ait Scriptura in prætorium eos non introisse; ne sub ethnicum lectum ingressi, ut pu- Libant, inquinarentur, sed puri manentes hi impu- rissimi, vespere imminente Pascha comederent ; hì qui calicem excolantes, camelum glutiebant “, quique animas simul et corpora Servatoris cæde impiabant, sub tectum ingredi reveriti sunt; sed Luc. xx11, 15. * Joan. xviii, 28. " Natth. xxiii, 24. 9. Sed neque Servator.com Jackels Pascha cele 10. Sed ipse quidem antequam pateretur, cum
PG 24:704εἶτα μετὰ ταῦτα ἀναστάντες ἅμα τῷ πλήθει ἤγαγον αὐτὸν πρὸς Πιλάτον. Καὶ τότε φησὶν ἡ Γραφὴ, ὅτι μὴ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἵνα δὴ μὴ, ὑπὸ στέγην Ἑλληνικὴν εἰσελθόντες, ὥς γε ᾤοντο, μιανθῶσι, καθαροὶ δὲ μείναντες οἱ παμμίαροι, ἑσπέρας ἐπιστάσης, φάγοιεν τὸ Πάσχα, οἱ τὸν κώνωπα διυλίζοντες, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες, οἱ τὰς ψυχὰς αὐτοῖς σώμασι κατὰ τοῦ Σωτῆρος μιαιφονίᾳ μεμιαμμένοι, τὸν ὄροφον ἐδεδίεσαν ὑπεισελθεῖν· ἀλλ’ οἱ μὲν κατ’ αὐτὴν ἐκείνην τοῦ πάθους τὴν ἡμέραν τὸ λυμαντικὸν τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἔφαγον Πάσχα, τὸ αἷμα τὸ σωτήριον οὐχ ὑπὲρ ἑαυτῶν, ἀλλὰ καθ’ ἑαυτῶν ἐξαιτησάμενοι. Ὁ δ’ ἡμέτερος Σωτὴρ οὐ τότε, πρὸ ἡμέρας δὲ ἀνακείμενος μετὰ τῶν μαθητῶν, τὴν ἐπιθυμητικὴν ἑαυτῷ ἑορτὴν ἦγεν. ια. Ὁρᾷς, ὡς ἐξ ἐκείνου, ὁ μὲν αὐτῶν ἐχωρίζετο καὶ τῆς Ἰουδαϊκῆς ἀνεχώρει μιαιφονίας, συνήπτετο δὲ τοῖς μαθηταῖς, ἅμα αὐτοῖς τὴν ἐπιθυμητὴν ἑορτὴν πανηγυρίζων;
Ελκει τὰ ὅμοια πρὸς τὰ ὅμοια. Εἰ δέ τις είποι, ὡς ἄρα γέγραπται Τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ τῶν ἀζύμων προσελθόντες οἱ μαθηταὶ εἶπον τῷ Σωτῆρι, Που θέλεις ετοιμάσωμέν σοι φαγεῖν τὸ Πάσχα; Ὁ δὲ πρὸς τὸν δεῖνα ἀπέστειλε, παραγγείλες εἰπεῖν· Πρὸς σὲ ποιῶ τὸ Πάσχα· ἐροῦ. μεν, ὅτι τοῦτο παράγγελμα οὐκ ἔστιν, ἀλλ᾽ ἱστορία πράγματος συμβεβηκότος κατὰ τὸν τοῦ σωτηρίου πά θους καιρόν. Έτερον δέ ἐστι τὸ παλαιὸν πράξιν διηγεῖσθαι, καὶ ἕτερον τὸ νομοθετεῖν καὶ τοῖς αυτέ ταῦτα παραγγελίας καταλιμπάνειν. θ'. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Σωτὴρ οὐ μετὰ Ἰουδαίων ἐπετέ- λεσε τὸ Πάσχα κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ ἰδίου πά θους. Οὐ γὰρ ὅτι ἔθνον ἐκεῖνοι τὰ πρόβατον, τότε καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν τὸ ἑαυτοῦ ἤγαγε Πάσχα· οἱ μὲν γὰρ κατὰ τὴν Παρασκευήν, ἐν ᾗ πέπονθεν ὁ Σωτὴρ, τοῦτ' ἔπραττον· ὅθεν οὐδὲ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἀλλ᾽ ὁ Πιλάτος πρὸς αὐτοὺς ἔξεισιν· αὐτὸς δὲ πρὸ ὅλης ημέρας τῇ πέμπτῃ τοῦ Σαββάτου τοῖς μαθηταῖς συναν κειτο, καὶ συνεσθίων αὐτοῖς ἔλεγεν 'Επιθυμία ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' ὑμῶν. Ορες όπως ὁ Σωτὴρ οὐ μετὰ Ἰουδαίων τὸ Πάσχα ἤσθιεν; Ἐπειδὴ καινὸν ἦν ἐκεῖνο καὶ ξενίζον παρὰ τὰ συνήθη καὶ Ἰουδαϊκὰ ἔθη, ἀναγκαίως ἐπέ- στησεν εἰπών· Επιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' ὑμῶν, πρὸ τοῦ με παθεῖν τὰ μὲν γὰρ παλαιὰ ἤθη ὄντα καὶ πεπαλαιωμένα, & δη μετὰ Ἰουδαίων ἤσθιεν, οὐκ ἦν ἐπιθυμητά· τὸ δὲ καινὸν μυστήριον τῆς Καινῆς αὐτοῦ Διαθήκης, ὁ δ μετεδίδου τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς, ἐπιθυμητὸν ἦν αὐτῷ εἰκότως· ἐπεὶ πολλοὶ πρὸ αὐτοῦ προφῆται καὶ δίκαια ἐπεθύμησαν ἰδεῖν τὰ τῆς Νέας Διαθήκης μυστήρια· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Λόγος, πάντοτε διψῶν τὴν κοινὴν σω τηρίαν, μυστήριον παρεδίδου, δι' οὗ πάντες ἄνθρωποι ἔμελλον ἑορτάζειν, ἐπιθυμητὸν τοῦτο αὐτῷ εἶναι ώμολόγησε. Τὸ μὲν Μωϋσέως Πάσχα ούχ ήρμοζε πᾶσι τοῖς τότε ἔθνεσι· πῶς γάρ ; ὁπότε ὑφ᾽ ἕνα τόπων τὸν ἐν τῇ Ἱερουσαλὴμ τελεῖσθαι νενομοθέτητο· διὸ οὐκ ἦν ἐπιθυμητόν· τὸ δὲ σωτήριον μυστήριον τῆς Καινῆς Διαθήκης, πᾶσιν ἀνθρώποις ἁρμόζον, εἰκότως αὐτῷ ἐπιθυμητὸν ἦν. ι. Αλλ' αὐτὸς μὲν, πρὸ τοῦ παθεῖν, σὺν τοῖς ἐαν τοῦ μαθηταῖς ἔφαγε τὸ Πάσχα, καὶ τὴν ἑορτὴν ἐπι τέλεσεν, οὐ μετὰ τῶν Ἰουδαίων· ἑορτάσαντος δὲ αὐτ τοῦ ἑσπέρας, οἱ ἀρχιερεῖς ἅμα τῷ προδότῃ ἐπιστάν τες, ἐπέβαλον ἐπ' αὐτὸν τὰς χεῖρας· οὐ γὰρ ἤσθιον αὐτοὶ κατὰ τὴν ἑσπέραν τὸ Πάσχα· ἡ γὰρ ἂν τὴν σχολὴν περὶ αὐτὸν εἶχον· καὶ δῆτα συλλαβόντες ἀπὸ ήγαγον εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ Καϊάφα, ἔνθα διανυκτερεύ σαντες, ὡς ἡμέρα ἐγένετο, συνήχθησαν, καὶ ἀνακρί νουσιν αὐτὸν πρότερον· εἶτα μετὰ ταῦτα ἀναστάντες ἅμα τῷ πλήθει ἤγαγον αὐτὸν πρὸς Πιλάτον. Καὶ τότε φησὶν ἡ Γραφή, ὅτι μὴ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἵνα δὴ μὴ, ὑπὸ στέγην Ἑλληνικὴν εἰσελθόντες, ὡς γε ζοντο, μιανθώσι, καθαροὶ δὲ μείναντες οἱ παμμία ροι, ἑσπέρας επιστάσης, φάγοιεν τὸ Πάσχα, οἱ τὸν κώνωπα διυλίζοντες, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες, οἱ τὰς ψυχὰς αὐτοῖς σώμασι κατὰ τοῦ Σωτῆρος μια ** EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS IV. enim similia trahit ad similia. Quod si quis dicat – scriptam esse : Prima asynorum die accedentes di- scipuli dixerunt Servatori, Ubinam vis paremus tibi manducare Pascha ? ille autem dues misit ad quem- dam, ut ei dicerent: Apud te facio Pascha; nou re- spondemus, non hoc fuisse præseptnm, sed histo- riam esse rei gesta tempore quo Servator passus est. Aliad vero est priscam rem narrare, aliud le- gem ferre, et nandata posteris tradere. bravit passionis suæ tempore. Non enim dum illi ovem immolabant, ipse quoque cum suis discipulis proprium Pascha peregit. Nam illi die Parasceves, in qua patiebatur Servator, celebrabant; unde et nemo prætorium est ingressus, sed Pilatus ad eos exivit : Christus autem die omnino quinta bebílo- madæ cum discipulis discubuit, et convescens ait : Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobis· cxm. Viden' quomodo Servator band cum Judæis Pascha manducaverit ? Quia novum quid illud erat, et a consueto Judaico more abhorrens, necessario institit dicendo : Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum, antequam patiar . Iam priscs illa vel potius antiqnata, quæ cum Judæis comedis- set, non erant desiderabilia: novum autem mysle- rium Novi sui Fœderis, quod discipulis propriis tra- depat, desiderabile merito ipsi erat : quia multi ante eum prophetæ ac justi videre optaverant Novi Faxleris mysteria : ipsum imo Verbum communem salutem prorsus sitiens, mysterium tradebat, qno omnes homines festum erant acturi, idque sibi de- sideratum esse fatebatur. Certe Moysis Pascha baud cunctis gentibus idoneum erat, quandoquidem uno in loco, id est Hierosolymis, fieri jussum erat. Quam- obrem haud erat desiderabile. Sed Servatoris my- steriam in Novo Fœdere cunctis bominibus con- gruum, jure optimo desiderabile erat. C - DOGMATICA. suis discipulis Pascha consedit, festumque egit, non cum Judaeis. Respen postquam ipse vespere festam D celebrasset, pontifices cum proditore manus ei in- jecerunt : non enim illi eo vespere Pascha comede- bant; alioquin ab ejus persecutione quievissent. Quem mox captumn ad Caiphæ domum duxerunt : ubi exacia nocte, illucescente die congregati, pri- mam in eum damnationem tulerant. Deinde illinc surgentes cum plebe eumdem ad Pilatum traxerunt. Tunc autem ait Scriptura in prætorium eos non introisse; ne sub ethnicum lectum ingressi, ut pu- Libant, inquinarentur, sed puri manentes hi impu- rissimi, vespere imminente Pascha comederent ; hì qui calicem excolantes, camelum glutiebant “, quique animas simul et corpora Servatoris cæde impiabant, sub tectum ingredi reveriti sunt; sed Luc. xx11, 15. * Joan. xviii, 28. " Natth. xxiii, 24. 9. Sed neque Servator.com Jackels Pascha cele 10. Sed ipse quidem antequam pateretur, cum
PG 24:705Οὐκοῦν καὶ ἡμῖν τὸ Πάσχα σὺν Χριστῷ βρωτέον, καθαιροῦσι μὲν τῆς ἑαυτῶν διανοίας πᾶσαν ζύμην κακίας καὶ πονηρίας, ἀζύμων δ’ ἀληθείας καὶ εἰλικρινείας ἐμπιπλαμένοις, ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς ἔνδον ἐν τῇ ψυχῇ τὸν ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖον καὶ τὴν ἀληθῆ περιτομὴν, καὶ τοῦ τυθέντος ὑπὲρ ἡμῶν προβάτου τῷ αἵματι τὰς τῆς διανοίας ἡμῶν φλιὰς περιχρίουσιν εἰς ἀποτροπὴν τοῦ καθ’ ἡμᾶς ὀλοθρευτοῦ. Καὶ τοῦτο οὐ πρὸς μίαν περίοδον τοῦ παντὸς ἔτους, ἀλλὰ καὶ δι’ ἑβδομάδος ἁπάσης. Παρασκευὴ μὲν ἡμῖν ἔστω νηστεία, πένθους σύμβολον, τῶν προτέρων ἡμῖν χάριν ἁμαρτημάτων, καὶ μνήμης ἕνεκα τοῦ σωτηρίου πάθους. ιβ. Ἰουδαίους γε μὲν ἐξ ἀρχῆς ἀπεσφάλθαι τῆς ἀληθείας φημὶ, ἐξ οὗπερ αὐτῇ τῇ ἀληθείᾳ ἐπιβεβουλεύκασι, τὸν Λόγον τῆς ζωῆς ἐξ ἑαυτῶν ἀπελαύνοντες. Καὶ τοῦτο σαφῶς ἡ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων παρίστησι γραφή. Τῷ μὲν γὰρ Κυρίῳ ἐπιμαρτυρεῖ τὸ Πάσχα βεβρωκέναι τῇ πρώτῃ τῶν ἀζύμων·
ἐπιθυμητικὴν ἑαυτῷ ἑορτὴν γεν. · φονία με μιαμμένοι, τὴν ὄροφον ἐδεδίεσαν ὑπεισελθεῖν· Δ ἀλλ' οἱ μὲν κατ' αὐτὴν ἐκείνην τοῦ πάθους τὴν ἡμέ ραν τὸ λυμαντικὴν τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἔφαγον Πάσχα, τὸ αἷμα τὸ σωτήριον οὐχ ὑπὲρ ἑαυτῶν, ἀλλὰ καθ' ἑαυτῶν ἐξαιτησάμενοι. Ο δ' ἡμέτερος Σωτὴρ οὐ τότε, πρὸς ἡμέρας δὲ ἀνακείμενος μετὰ τῶν μαθητῶν, τὴν κα'. Ορᾶς, ὡς ἐξ ἐκείνου, ὁ μὲν αὐτῶν ἐχωρίζετο καὶ τῆς Ἰουδαϊκῆς ἀνεχώρει μιαιφονίας, συνήπτετο δὲ τοῖς μαθηταῖς, ἅμα αὐτοῖς τὴν ἐπιθυμητὴν ἑορτὴν πανηγυρίζων ; Οὐκοῦν καὶ ἡμῖν τὸ Πάσχα σὺν Χριστῷ βρωτέον, καθαιροῦσι μὲν τῆς ἑαυτῶν διανοίας πᾶσαν ζύμην κακίας καὶ πονηρίας, ἀζύμων δ' ἀληθείας καὶ εἰλικρινείας εμπιπλαμένοις, ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς ἔνδον ἐν τῇ ψυχῇ τὸν ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖον καὶ τὴν ἀληθῆ περιτομὴν, καὶ τοῦ τυθέντος ὑπὲρ ἡμῶν προβάτου τῷ Β αἵματι τὰς τῆς διανοίας ἡμῶν φλιὰς περιχρίουσιν εἰς ἀποτροπὴν τοῦ καθ' ἡμᾶς ὀλοθρευτοῦ. Καὶ τοῦτο οὐ πρὸς μίαν περίοδον τοῦ παντὸς ἔτους, ἀλλὰ καὶ δι εβδομάδος ἁπάσης. Παρασκευὴ μὲν ἡμῖν ἔστω νηστεία, πένθους σύμβολον, τῶν προτέρων ἡμῖν χάριν ἁμαρ- τημάτων, καὶ μνήμης ἕνεκα τοῦ σωτηρί ουπάθους. ἀληθείας φημὶ, ἐξ οὐτὰρ αὐτῇ τῇ ἀληθείᾳ ἐπιβεβον- λεύκασι, τὸν Λόγον τῆς ζωῆς ἐξ ἑαυτῶν ἀπελαύνοντες. Καὶ τοῦτο σαφῶς ἡ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων παρίστησι γραφή. Τῷ μὲν γὰρ Κυρίῳ ἐπιμαρτυρεῖ τὸ Πάσχα βεβρωκέναι τῇ πρώτῃ τῶν ἀζύμων· μηδ', ώς φησιν ὁ Λουκᾶς, ἐν ᾗ ἔδει θύεσθαι τὸ Πάσχα ἡμέρᾳ τὸ σύν ηθες αὐτοῖς βεβρωκασι Πάσχα, ἀλλὰ τῇ μετ' ἐκείνην ἐξῆς, ἥτις ἦν τῶν μὲν Αζύμων δευτέρα, σελήνης & πεντεκαιδεκάτη, ἐν ᾗ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν κρινομέν νου ὑπὸ Πιλάτου, οὐκ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον. Οὐκ ἄρα τῇ πρώτῃ τῶν ἀζύμων, ἐν ᾗ ἔδει θύεσθαι, βεβρώκασιν αὐτὸ κατὰ τὸν νόμον· ἡ γὰρ ἂν μετὰ τοῦ Σωτῆρος καὶ αὐτοὶ τὸ Πάσχα πεποιήκεσαν· ἀλλ' ἐξ ἐκείνου ἅμα τῇ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιβουλῇ, πρὸς τῆς αὐτῶν τυφλωθέντες κακίας, καὶ πάσης ἀληθείας ἐσφάλησαν. Ἡμεῖς δὲ τὰ αὐτὰ μυστήρια δι' ὅλου τοῦ ἔτους ἄγομεν, ἐν παντὶ μὲν προσαββάτῳ τοῦ σωτη- ρίου πάθους τὴν ἀνάμνησιν ποιούμενοι διὰ νηστείας, ἣν (51) ενήστευσαν, ἀρθέντος ἀπ' αὐτῶν τοῦ Νυμφίου, τότε πρῶτον οἱ ἀπόστολοι· διὰ πάσης δὲ Κυριακῆς ἡμέρας τῷ ἡγιασμένῳ σώματι τοῦ αὐτοῦ σωτηρίου Πάσχα ζωοποιούμενοι, καὶ τῷ τιμίῳ αἵματι αὐτοῦ τὰς ψυχὰς κατασφραγιζόμενοι. * DE SOLEMNITATE PASCHALI. exitio Pascha comederunt, Servatoris sanguinem non pro so, sed contra se expetentes. Noster vero Servator non tune, sed hesterna die discumbens cum discipulis, desideratum sibi festum peregerat ipsa Dominica passionis die cum animum ipsorum Judæis seredebat, et illorum cruentam indolem aver- sabatur, adjungebat autem sibi discipulos, cum iis que desideratam celebritatem agebat? Ergo et nos comedere cum Christo Pascha debemus, mentem nostram omni malitiæ fermento expurgantes, azy- mis autem veritatis ac simplicitatis nos saturantes, habentesque in anima eum, qui in abscondito est Judaeus, veramque circumcisionem, et immolati pro nobis agni sanguine mentis nostræ postes inun- gentes, ob exterminatorem nostrum propulsandum. Neque hoc in una periodo uniuscujusque anni, sed tota etiam hebdomada. Præparatio tamen nobis sit jejunium, lactus symbolum, propter priora peccata nostra, et ob patientis Servatoris memoriam. aio, ex quo veritatem ipsam persecuti sunt, et Ver- bum vitæ a se expulerunt. Atque hoc manifeste af- firmat Scriptura evangelica. Nam Dominum prima die Azymorum comedisse Pascha testatur. Ipsi vero pon qua die oportebat, ut ait Lucas, consuetum Pa- scha comederunt, sed die crastina, quæ erat Azy- morum¸ secunda, lunæ vero quinta decima; in qua dum de Servatore nostro judicium exerceret Pilatus, non sunt ingressi prætorium. Non ergo prima die, ¡n qua fuerat immolandum, comederunt, prout lex volebat, Pascha; sic enim cum Servatore et ipsi Pa- scha comedissent; sed jam tum struendis Servatori insidiis occupati, a sus malitia excaecati, omni ve ritate exciderunt. Nos vero eadem mysteria toto an- no agimus, omni præcedente Sabbatum die Serva- toris passionem commemorantes cum jejunio, quod primum tune apostoli ablato ab ipsis Sponso obser- varunt. Omni die Dominica per corpus sanct fica- tum ipsius salutaris Paschatis vivificamur, et pre- C D dioso sanguine ipsius in anima obsignamur. Rom. 11, 29. clesia jejunium, quod tamen in Occidente varias vi- res passnm est. Vide Thomassinum De jejuniis part. 11, cap. 15. LECTURIS JOAN. HENR. NOLTE S. P. D. Libros ab Eusebio contra Marcellum conscriptos ad fidem quattuor codicum, quos ego aut amici contuli- mus de quibusque olim pluribus alibi explicandum mihi erit, recensui. Unicæ, quæ hucusque exstabat edi- tionis Parisiensis lectiones brevitatis studio ductus voce ‹ vulgo, lectiones in margine eiusdem propositas litteris Mp., qua in Corrigendis ad eiusdem calcem leguntur, in corr. insignisi ; col. significat unum, codd. plures codices afferre id quod ascriptum est. Montacutii nolas integras et littera M. a meis distinctas eius- demque translationem immutatam repetendam curavi. Littera R. significal Rettbergium, qui Marcelli fra- gmenta collecta et disposita Goettinge edidit ; ut numerum, quem singulis fragmentis dedit R, in hac editione iis apponeretur faciundum mihi putavi. Quin errorum a me forte commissorum veniam facile a lec- tore, qui intra paucos dies totum recensionis et annotationum scribendarum negotium a me conficiendum (nisse secum reputaverit, impetraturus sim, non dubito. Paris. Kal. Decembr. MDCCCLVII. 11. Viden' quomodo jam ex eo tempore Christus a 12. Judæos certe jam olim a veritate aberrasse 1. Ἰουδαίους γε μὲν ἐξ ἀρχῆς ἀπεσφάλθαι τῆς (51) Dicit sexta feriæ perpetuum in Græca Ec-
PG 24:706μηδ’, ὥς φησιν ὁ Λουκᾶς, ἐν ᾗ ἔδει θύεσθαι τὸ Πάσχα ἡμέρᾳ τὸ σύνηθες αὐτοῖς βεβρώκασι Πάσχα, ἀλλὰ τῇ μετ’ ἐκείνην ἑξῆς, ἥτις ἦν τῶν μὲν Ἀζύμων δευτέρα, σελήνης δὲ πεντεκαιδεκάτη, ἐν ᾗ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν κρινομένου ὑπὸ Πιλάτου, οὐκ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον. Οὐκ ἄρα τῇ πρώτῃ τῶν ἀζύμων, ἐν ᾗ ἔδει θύεσθαι, βεβρώκασιν αὐτὸ κατὰ τὸν νόμον· ἦ γὰρ ἂν μετὰ τοῦ Σωτῆρος καὶ αὐτοὶ τὸ Πάσχα πεποιήκεσαν· ἀλλ’ ἐξ ἐκείνου ἅμα τῇ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιβουλῇ, πρὸς τῆς αὐτῶν τυφλωθέντες κακίας, καὶ πάσης ἀληθείας ἐσφάλησαν. Ἡμεῖς δὲ τὰ αὐτὰ μυστήρια δι’ ὅλου τοῦ ἔτους ἄγομεν, ἐν παντὶ μὲν προσαββάτῳ τοῦ σωτηρίου πάθους τὴν ἀνάμνησιν ποιούμενοι διὰ νηστείας, ἣν ἐνήστευσαν, ἀρθέντος ἀπ’ αὐτῶν τοῦ Νυμφίου, τότε πρῶτον οἱ ἀπόστολοι· διὰ πάσης δὲ Κυριακῆς ἡμέρας τῷ ἡγιασμένῳ σώματι τοῦ αὐτοῦ σωτηρίου Πάσχα ζωοποιούμενοι, καὶ τῷ τιμίῳ αἵματι αὐτοῦ τὰς ψυχὰς κατασφραγιζόμενοι.
ἐπιθυμητικὴν ἑαυτῷ ἑορτὴν γεν. · φονία με μιαμμένοι, τὴν ὄροφον ἐδεδίεσαν ὑπεισελθεῖν· Δ ἀλλ' οἱ μὲν κατ' αὐτὴν ἐκείνην τοῦ πάθους τὴν ἡμέ ραν τὸ λυμαντικὴν τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἔφαγον Πάσχα, τὸ αἷμα τὸ σωτήριον οὐχ ὑπὲρ ἑαυτῶν, ἀλλὰ καθ' ἑαυτῶν ἐξαιτησάμενοι. Ο δ' ἡμέτερος Σωτὴρ οὐ τότε, πρὸς ἡμέρας δὲ ἀνακείμενος μετὰ τῶν μαθητῶν, τὴν κα'. Ορᾶς, ὡς ἐξ ἐκείνου, ὁ μὲν αὐτῶν ἐχωρίζετο καὶ τῆς Ἰουδαϊκῆς ἀνεχώρει μιαιφονίας, συνήπτετο δὲ τοῖς μαθηταῖς, ἅμα αὐτοῖς τὴν ἐπιθυμητὴν ἑορτὴν πανηγυρίζων ; Οὐκοῦν καὶ ἡμῖν τὸ Πάσχα σὺν Χριστῷ βρωτέον, καθαιροῦσι μὲν τῆς ἑαυτῶν διανοίας πᾶσαν ζύμην κακίας καὶ πονηρίας, ἀζύμων δ' ἀληθείας καὶ εἰλικρινείας εμπιπλαμένοις, ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς ἔνδον ἐν τῇ ψυχῇ τὸν ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖον καὶ τὴν ἀληθῆ περιτομὴν, καὶ τοῦ τυθέντος ὑπὲρ ἡμῶν προβάτου τῷ Β αἵματι τὰς τῆς διανοίας ἡμῶν φλιὰς περιχρίουσιν εἰς ἀποτροπὴν τοῦ καθ' ἡμᾶς ὀλοθρευτοῦ. Καὶ τοῦτο οὐ πρὸς μίαν περίοδον τοῦ παντὸς ἔτους, ἀλλὰ καὶ δι εβδομάδος ἁπάσης. Παρασκευὴ μὲν ἡμῖν ἔστω νηστεία, πένθους σύμβολον, τῶν προτέρων ἡμῖν χάριν ἁμαρ- τημάτων, καὶ μνήμης ἕνεκα τοῦ σωτηρί ουπάθους. ἀληθείας φημὶ, ἐξ οὐτὰρ αὐτῇ τῇ ἀληθείᾳ ἐπιβεβον- λεύκασι, τὸν Λόγον τῆς ζωῆς ἐξ ἑαυτῶν ἀπελαύνοντες. Καὶ τοῦτο σαφῶς ἡ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων παρίστησι γραφή. Τῷ μὲν γὰρ Κυρίῳ ἐπιμαρτυρεῖ τὸ Πάσχα βεβρωκέναι τῇ πρώτῃ τῶν ἀζύμων· μηδ', ώς φησιν ὁ Λουκᾶς, ἐν ᾗ ἔδει θύεσθαι τὸ Πάσχα ἡμέρᾳ τὸ σύν ηθες αὐτοῖς βεβρωκασι Πάσχα, ἀλλὰ τῇ μετ' ἐκείνην ἐξῆς, ἥτις ἦν τῶν μὲν Αζύμων δευτέρα, σελήνης & πεντεκαιδεκάτη, ἐν ᾗ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν κρινομέν νου ὑπὸ Πιλάτου, οὐκ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον. Οὐκ ἄρα τῇ πρώτῃ τῶν ἀζύμων, ἐν ᾗ ἔδει θύεσθαι, βεβρώκασιν αὐτὸ κατὰ τὸν νόμον· ἡ γὰρ ἂν μετὰ τοῦ Σωτῆρος καὶ αὐτοὶ τὸ Πάσχα πεποιήκεσαν· ἀλλ' ἐξ ἐκείνου ἅμα τῇ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιβουλῇ, πρὸς τῆς αὐτῶν τυφλωθέντες κακίας, καὶ πάσης ἀληθείας ἐσφάλησαν. Ἡμεῖς δὲ τὰ αὐτὰ μυστήρια δι' ὅλου τοῦ ἔτους ἄγομεν, ἐν παντὶ μὲν προσαββάτῳ τοῦ σωτη- ρίου πάθους τὴν ἀνάμνησιν ποιούμενοι διὰ νηστείας, ἣν (51) ενήστευσαν, ἀρθέντος ἀπ' αὐτῶν τοῦ Νυμφίου, τότε πρῶτον οἱ ἀπόστολοι· διὰ πάσης δὲ Κυριακῆς ἡμέρας τῷ ἡγιασμένῳ σώματι τοῦ αὐτοῦ σωτηρίου Πάσχα ζωοποιούμενοι, καὶ τῷ τιμίῳ αἵματι αὐτοῦ τὰς ψυχὰς κατασφραγιζόμενοι. * DE SOLEMNITATE PASCHALI. exitio Pascha comederunt, Servatoris sanguinem non pro so, sed contra se expetentes. Noster vero Servator non tune, sed hesterna die discumbens cum discipulis, desideratum sibi festum peregerat ipsa Dominica passionis die cum animum ipsorum Judæis seredebat, et illorum cruentam indolem aver- sabatur, adjungebat autem sibi discipulos, cum iis que desideratam celebritatem agebat? Ergo et nos comedere cum Christo Pascha debemus, mentem nostram omni malitiæ fermento expurgantes, azy- mis autem veritatis ac simplicitatis nos saturantes, habentesque in anima eum, qui in abscondito est Judaeus, veramque circumcisionem, et immolati pro nobis agni sanguine mentis nostræ postes inun- gentes, ob exterminatorem nostrum propulsandum. Neque hoc in una periodo uniuscujusque anni, sed tota etiam hebdomada. Præparatio tamen nobis sit jejunium, lactus symbolum, propter priora peccata nostra, et ob patientis Servatoris memoriam. aio, ex quo veritatem ipsam persecuti sunt, et Ver- bum vitæ a se expulerunt. Atque hoc manifeste af- firmat Scriptura evangelica. Nam Dominum prima die Azymorum comedisse Pascha testatur. Ipsi vero pon qua die oportebat, ut ait Lucas, consuetum Pa- scha comederunt, sed die crastina, quæ erat Azy- morum¸ secunda, lunæ vero quinta decima; in qua dum de Servatore nostro judicium exerceret Pilatus, non sunt ingressi prætorium. Non ergo prima die, ¡n qua fuerat immolandum, comederunt, prout lex volebat, Pascha; sic enim cum Servatore et ipsi Pa- scha comedissent; sed jam tum struendis Servatori insidiis occupati, a sus malitia excaecati, omni ve ritate exciderunt. Nos vero eadem mysteria toto an- no agimus, omni præcedente Sabbatum die Serva- toris passionem commemorantes cum jejunio, quod primum tune apostoli ablato ab ipsis Sponso obser- varunt. Omni die Dominica per corpus sanct fica- tum ipsius salutaris Paschatis vivificamur, et pre- C D dioso sanguine ipsius in anima obsignamur. Rom. 11, 29. clesia jejunium, quod tamen in Occidente varias vi- res passnm est. Vide Thomassinum De jejuniis part. 11, cap. 15. LECTURIS JOAN. HENR. NOLTE S. P. D. Libros ab Eusebio contra Marcellum conscriptos ad fidem quattuor codicum, quos ego aut amici contuli- mus de quibusque olim pluribus alibi explicandum mihi erit, recensui. Unicæ, quæ hucusque exstabat edi- tionis Parisiensis lectiones brevitatis studio ductus voce ‹ vulgo, lectiones in margine eiusdem propositas litteris Mp., qua in Corrigendis ad eiusdem calcem leguntur, in corr. insignisi ; col. significat unum, codd. plures codices afferre id quod ascriptum est. Montacutii nolas integras et littera M. a meis distinctas eius- demque translationem immutatam repetendam curavi. Littera R. significal Rettbergium, qui Marcelli fra- gmenta collecta et disposita Goettinge edidit ; ut numerum, quem singulis fragmentis dedit R, in hac editione iis apponeretur faciundum mihi putavi. Quin errorum a me forte commissorum veniam facile a lec- tore, qui intra paucos dies totum recensionis et annotationum scribendarum negotium a me conficiendum (nisse secum reputaverit, impetraturus sim, non dubito. Paris. Kal. Decembr. MDCCCLVII. 11. Viden' quomodo jam ex eo tempore Christus a 12. Judæos certe jam olim a veritate aberrasse 1. Ἰουδαίους γε μὲν ἐξ ἀρχῆς ἀπεσφάλθαι τῆς (51) Dicit sexta feriæ perpetuum in Græca Ec-
Second witness · khazarzar edition
De solemnitate paschali ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΕΟΡΤΗΣ. αʹ. Τάχα οὐκ ἄκαιρον ἂν εἴη καὶ αὖθις περὶ τοῦ Πάσχα διαλαβεῖν, ἄνωθεν Ἑβραίων παισὶν εἰκονικῶς παραδεδομένου. Ὁπηνίκα γοῦν Ἑβραῖοι, σκιὰς μελλόντων ἐπιτελοῦντες, πρῶτοι τὴν τοῦ φασὲκ ἑορτὴν ἐτέλουν, θρέμμα μὲν αὐτοῖς ἐξ ἀγέλης ἐλαμβάνετο· τοῦτο δὲ ἦν ἀμνὸς ἢ πρόβατον· εἶτ' αὐτοὶ τοῦτο δι' ἑαυτῶν ἔθυον· κἄπειτα τῷ μὲν αἵματι πρῶτον ὑπέρθυρα καὶ φλιὰς ἕκαστος τῶν ἰδίων κατέχριον οἴκων· ταύτῃ πη εἰς ἀνατροπὴν ὀλοθρευτοῦ αἱμάσσοντες οὐδοὺς καὶ μέλαθρα. Σαρξὶ δὲ τοῦ προβάτου τροφῇ χρώμενοι, καὶ τὰς ὀσφῦς ζώνῃ περιδεδεμένοι, 24.696 τροφῆς τε ἀζύμων ἄρτων μετίσχοντες, καὶ πόας πικρίδων προσφερόμενοι, τόπον ἐκ τόπου διέβαινον, τὸν ἀπὸ τῆς Αἰγυπτίων γῆς ἐπὶ τὴν ἔρημον. Ταῦτα γοῦν αὐτοῖς ὁμοῦ τῇ τοῦ προβάτου σφαγῇ τε καὶ τροφῇ πράττειν νενομοθέτητο. Ἔνθεν ἡ ἐξ Αἰγύπτου μετάβασις τὴν τῶν διαβατηρίων αὐτοῖς ἐπωνυμίαν ἐπλήρου. Ἀλλ' ἐκείνοις μὲν τυπικῶς ταῦτα συνέβαινεν, ἐγράφη δὲ δι' ἡμᾶς. Καί γε διερμηνεύει Παῦλος τῶν παλαιῶν συμβόλων διαφαίνων τὴν ἀλήθειαν δι' ὧν φησι· Καὶ γὰρ τὸ Πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστός. Τὸ δὲ αἴτιον τοῦ τυθῆναι αὐτὸν ὁ Βαπτιστὴς παρίστησιν εἰπών· Ἴδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. Καὶ γὰρ σφάγιον κακῶν ἁπάντων ἀποτρόπαιον τὸ σῶμα τὸ σωτήριον τῷ θανάτῳ παρεδίδοτο, ὃ δὴ καθαρσίου δίκην τοῦ παντὸς ἀφεῖλε κόσμου τὴν ἁμαρτίαν· κέκραγε γοῦν τηλαυγῶς Ἡσαΐας· Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται. βʹ. Τούτου δὴ τοῦ σωτηρίου θύματος τοῦ τῷ ἰδίῳ αἵματι τὸ πάντων ἀνθρώπων γένος ἀνασωσαμένου ταῖς λογικαῖς σαρξὶ τρεφόμενοι, μαθήμασι δηλαδὴ καὶ λόγοις βασιλείας οὐρανῶν καταγγελτικοῖς, τὴν κατὰ Θεὸν εἰκότως τρυφῶμεν τρυφήν. Ἀλλὰ καὶ πίστει τοῦ αἵματος αὐτοῦ, ὃ δὴ λύτρον ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἀντιδέδωκε σωτηρίας, τοὺς ψυχῆς οἴκους τὰ σώματα κατασημαινόμενοι, πᾶν γένος δαιμόνων ἐπιβούλων ἐξ ἑαυτῶν ἀπελαύνομεν· καὶ τὴν τῶν διαβατηρίων ἑορτὴν ἐπιτελοῦντες, διαβαίνειν μελετῶμεν ἐπὶ τὰ θεῖα, ὡς πάλαι τῆς Αἰγύπτου μεταβεβηκότες ἐπὶ τὴν ἔρημον. Ταύτῃ γοῦν καὶ ἡμεῖς ἀτριβῆ τινα καὶ ἔρημον τοῖς πολλοῖς στελλόμεθα πορείαν, παλαιὰν ζύμην ἀθέου πλάνης τῆς αὐτῆς ψυχῆς ἐξόριον ποιούμενοι, καὶ τὰς ἀληθεῖς πικρίδας διὰ τῆς πικρᾶς καὶ ἀλγεινῆς διαίτης προσφερόμενοι. Καὶ ὁ καιρὸς δὲ τῆς ἑορτῆς εὔκαιρος, οὐκ ἐν μέσῃ χειμῶνος ὥρᾳ παρηγμένος· στυγνὸς γὰρ οὗτος· ἀλλ' οὐδ' ἐν μέσῳ θέρει κατάλληλος ἦν, καθ' ὃν ἡ τροπὴ φλεγμαίνουσα, τῶν κατ' ἀγροὺς σχολαζόντων περιαιρεῖται τὸ κάλλος· πλεονεκτεῖ δὲ καὶ τὰ τῶν ὡρῶν, οὐκ ἐπαμφοτερίζοντα τῇ ἰσομοιρίᾳ· μετοπώρου γὰρ τροπῆς οὐκ ἐπιτερπὴς ἡ θέα, χηρευούσης μὲν τῆς χώρας, τῶν δ' οἰκείων καρπῶν ὡς ἂν τέκνων ἀπεστερημένης. Ἔαρ δὴ λείπεται τὸ φαιδρὸν, ὃ δὴ τοῦ παντὸς ἔτους κεφαλή τις οἷα σώματος ἡγεῖται, ἡλίου μὲν δὴ ἄρτι τὸ πρῶτον τμῆμα διιππεύοντος, σελήνης δ' ἐκ παραλλήλου πλησιφαεῖ τῷ φωτὶ τὸν τῆς νυκτὸς δρόμον εἰς λαμπρὰν μεθαρμοζομένης ἡμέραν. Τοῦτο λύει μὲν κτύπων χειμερίων φόβητρα, λύει δὲ μακρὰ διαστήματα, πλημμύρας ὑδάτων μεταβάλλει. Ἤδη δὲ νεαρᾶς ἐπιλαμπούσης αἰθρίας, γαλήνη μὲν τοῖς θαλαττεύουσι καθίστησι τὰ πελάγη, εὔδιον δὲ ἀέρα τοῖς κατὰ γῆν ὁδοιπόροις ἐνδίδωσι. Χῶραι δ' ἐν τούτῳ κατ' ἀγροὺς ἐγκύμονες σπερμάτων, καὶ 1
καρπῶν σπαργῶντα φυτὰ τοῖς ἐκ Θεοῦ δώροις ἀγαλλόμενα, γεωργοῖς πόνων τὰς ἀμοιβὰς ἐν εὐλογίαις παρέχει. γʹ. Οὗτος ὁ τῆς ἑορτῆς καιρὸς, Αἰγυπτίοις μὲν ὄλεθρον τοῖς δαιμόνων φίλοις, Ἑβραίοις δὲ ἑορτάζουσι τῷ Θεῷ, κακῶν ἐλευθερίαν προὐξένει· οὗτος ἦν αὐτὸς ἐκεῖνος, ὁ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς πρώτης τοῦ παντὸς κοσμογονίας τετηρημένος, καθ' ὃν ἡ γῆ ἐβλάστησε, καθ' ὃν οἱ φωστῆρες ἐγένοντο, καθ' ὃν οὐρανὸς καὶ γῆ παρήχθησαν καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς· κατὰ τοῦτον καὶ ὁ Σωτὴρ τοῦ σύμπαντος κόσμου τὸ τῆς οἰκείας ἑορτῆς ἐξετέλεσε μυστήριον, καὶ τὴν οἰκουμένην ὁ μέγας φωστὴρ, εὐσεβείας αὐγαῖς κατελάμπρυνε καὶ δὴ γενέθλιον κόσμου ὁ καιρὸς περιέχειν ἔοικε. Κατὰ τοῦτον δὲ τὸν καιρὸν καὶ τύπος ἐτελεῖτο, τὸ παλαιὸν Πάσχα, ὃ καὶ διαβατήριον εἴρηται· ἀλλὰ καὶ προβάτου σφαγῆς σύμβολον ἔφερεν· ἀλλὰ καὶ τροφῆς ἀζύμων ἄρτων ᾐνίττετο εἰκόνα. Ταῦτα δὲ ἐπὶ τὴν σωτήριον ἑορτὴν ἅπαντα συνεπληροῦτο· τό τε γὰρ πρόβατον αὐτὸς ἦν καθ' ὃ περιέκειτο σῶμα. Αὐτὸς καὶ ἥλιος δικαιοσύνης, ἔαρος δῆτα θείου καὶ σωτηρίου τροπῆς ἀπὸ χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον διαλαβούσης. Αἰγυπτίων μὲν δαίμοσιν εἰσέτι καὶ νῦν θεήλατοι μάστιγες καταπέμπονται, λαοὶ δὲ πανταχοῦ γῆς οἰκοῦντες τὴν σφῶν ἐλευθερίαν τὴν ἐκ τῆς πολυπλανοῦς ἀθεότητος ἑορτάζουσι. Τῶν λαοπλανῶν δὲ πνευμάτων πεπαυμένων, καὶ χειμῶνος κακῶν, καινῶν καρπῶν εὐφορία διαφόροις χαρίσμασιν ἁγίου Πνεύματος τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ στεφανοῖ· καὶ ἁπλῶς πᾶν γένος ἀνθρώπων ἐπὶ τὸ ἡμέτερον μεταβέβληται· χῶραι δὲ πᾶσαι, πρὸς τοῦ γεωργοῦ Λόγου τῆς κατὰ ψυχὴν γεωργίας τυχοῦσαι, τὰ ὡραῖα τῆς ἀρετῆς ἄνθη βεβλαστήκασιν· ἀλλὰ καὶ τῶν τοῦ σκότους κακῶν ἠλευθερωμένοι, φωτὸς ἐν ἡμέρᾳ Θεοῦ γνώσεως κατηξιώθημεν. δʹ. Τοιαῦτα τὰ καινὰ μαθήματα πάλαι μὲν διὰ συμβόλων ἐπεσκιασμένα, νεωστὶ δὲ εἰς φῶς ἀνακεκαλυμμένα. Καὶ δὴ καὶ ἡμεῖς τὸ κεφάλαιον τῆς ἑορτῆς κύκλων περιόδοις καθ' ἕκαστον ἔτος ἀναζωπυροῦμεν, προέορτα μὲν προπαρασκευῆς ἕνεκα τὴν τεσσαρακονθήμερον ἄσκησιν παραλαμβάνοντες κατὰ τὸν τῶν ἁγίων ζῆλον Μωϋσέως καὶ Ἡλίου, τὴν δὲ ἑορτὴν αὐτὴν εἰς ἄληστον αἰῶνα ἀνανεούμενοι. Τὴν γοῦν πρὸς τὸν Θεὸν πορείαν στελλόμενοι, τὰς μὲν ὀσφῦς εὖ μάλα δεσμῷ σωφροσύνης περιδούμεθα, τὰ δὲ τῆς ψυχῆς βαδίσματα ἐν ἀσφαλείᾳ φυλάττοντες, ὥσπερ ἐν ὑποδήμασι δὴ τὸν δρόμον τῆς οὐρανίου κλήσεως παρασκευάζομεν· βακτηρίᾳ δὲ λόγου θείου ἐν εὐχῶν δυνάμει πρὸς ἄμυναν ἐχθρῶν χρώμενοι, σὺν πάσῃ προθυμίᾳ διαβαίνομεν τὴν εἰς οὐρανοὺς φέρουσαν διάβασιν, σπεύδοντες ἀπὸ τῶν τῇδε ἐπὶ τὰ οὐράνια, καὶ ἀπὸ ζωῆς θνητῆς ἐπὶ τὴν ἀθάνατον· οὕτω γὰρ διαδέξεται ἡμᾶς ἐντεῦθεν τὰ διαβατήρια εὖ καὶ καλῶς διαβεβηκότας ἄλλη τις μείζων ἑορτή· Πεντηκοστὴν αὐτὴν ἐπίκλην Ἑβραίων παῖδες ὀνομάζουσιν, εἰκόνα φέρουσαν τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας. Λέγει γοῦν 24.700 Μωϋσῆς· Ἀρχομένου σου δρέπανον ἐπ' ἄμητον, ἑπτὰ ἑβδομάδας ἀριθμήσεις σεαυτῷ, καὶ νέους ἄρτους ἐκ νέων ἀμήτων παραθήσεις τῷ Θεῷ. Ἐδήλου δὲ ἄρα προφητικῷ τύπῳ ἄμητον μὲν τῶν ἐθνῶν τὴν κλῆσιν, νέους δὲ ἄρτους τὰς διὰ Χριστοῦ τῷ Θεῷ προσενηνεγμένας ψυχὰς, τάς τε ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησίας, ἐφ' αἷς ἑορτὴ μεγίστη τῷ φιλανθρώπῳ Θεῷ συντελεῖται· οἳ ταῖς τῶν ἀποστόλων λογικαῖς δρεπάναις θερισθέντες, καὶ ὥσπερ εἰς ἅλως τὰς ἁπανταχοῦ γῆς Ἐκκλησίας συναχθέντες ὑφ' ἓν, ὁμοφώνῳ τε διαθέσει πίστεως σωματοποιηθέντες, καὶ ἁλσὶ τοῖς ἀπὸ τῶν θείων λόγων μαθήμασιν ἐξαρτυθέντες, δι' ὕδατός τε καὶ πυρὸς ἁγίου Πνεύματος ἀναγεννηθέντες, ἄρτοι τρόφιμοι προσηνεῖς καὶ ἀρεστοὶ τῷ Θεῷ διὰ Χριστοῦ προσφερόμεθα. εʹ. Ταύτῃ πη τῶν παρὰ Μωϋσεῖ προφητικῶν συμβόλων εἰς ἔργα σεμνοτέροις τοῖς ἀποτελέσμασι χωρούντων, αὐτοί γε μὴν τὴν ἑορτὴν φαιδροτέραν ἄγειν 2
παρειλήφαμεν, ὡς ἂν τῷ Σωτῆρι συναγηγερμένοι, καὶ τῆς αὐτοῦ βασιλείας ἀπολαύοντες. Διὸ οὐκέτι πονεῖσθαι κατὰ τήνδε τὴν ἑορτὴν συγχωρούμεθα, τῆς δ' ἐλπιζομένης ἐν οὐρανοῖς ἀναπαύσεως τὴν εἰκόνα φέρειν διδασκόμεθα· ὅθεν οὐδ' ἐν ταῖς εὐχαῖς γόνυ κλίνομεν, οὐδ' ἀσιτίαις καταπονούμεθα· τοὺς γὰρ τῆς κατὰ Θεὸν ἀναστάσεως ἠξιωμένους οὐκέτ' αὖθις οἷόν τε ἐπὶ γῆς πίπτειν· οὐδὲ τοὺς τῶν παθῶν ἠλευθερωμένους τὰ ἴσα πάσχειν τοῖς καταδεδουλωμένοις. Διὸ μετὰ τὸ Πάσχα τὴν Πεντηκοστὴν ἐν ἑβδομάσιν ἑπτὰ τελείαις ἑορτάζομεν, τὸν μὲν πρότερον αἰῶνα τῆς πρὸ τοῦ Πάσχα τεσσαρακονθημέρου συνασκήσεως ἐν ἓξ ἑβδομάσιν ἀνδρισάμενοι· πρακτικὴ γὰρ ἡ ἑξὰς καὶ ἐνεργητική· διὸ καὶ ἐν ἓξ ἡμέραις ὁ Θεὸς πεποιηκέναι λέγεται τὰ σύμπαντα. Τοὺς δ' ἐν ἐκείνῃ πόνους εἰκότως ἡ δευτέρα ἑορτὴ ἐν ἑβδομάσιν ἑπτὰ διαδέξεται, πολυπλασιαζομένης ἡμῖν τῆς ἀναπαύσεως, ἧς τὰ σύμβολα ἡ ἑβδομὰς σημαίνειν θέλει. Οὐ μὴν ἐπὶ ταύτας ὁ τῆς Πεντηκοστῆς ἀριθμὸς ἵσταται· ὑπερακοντίσας δὲ τὰς ἑπτὰ ἑβδομάδας, μονάδι τῇ μετὰ ταύτας ὑστάτῃ τὴν πανέορτον ἡμέραν τῆς Χριστοῦ ἀναλήψεως ἐπισφραγίζεται. Εἰκότως ἄρα ἐν ταῖς τῆς ἁγίας Πεντηκοστῆς ἡμέραις τὴν μέλλουσαν ἀνάπαυσιν διαγράφοντες, τὰς ψυχὰς γαννύμεθα, καὶ τὸ σῶμα διαναπαύομεν, ὡς ἂν αὐτῷ συνόντες ἤδη τῷ Νυμφίῳ, καὶ νηστεύειν μὴ δυνάμενοι. ςʹ. Πλὴν ὅτι οἱ ἱεροὶ εὐαγγελισταὶ τὸ σωτήριον πάθος κατὰ τὰς ἡμέρας τοῦ Ἰουδαϊκοῦ Πάσχα τῶν ἀζύμων ἱστόρησαν γεγονέναι, οὐδεὶς ἂν ἀμφιβάλοι· τοῦτο γὰρ ἦν τοῦ νόμου τοῦ παρὰ Μωϋσεῖ περὶ τοῦ Πάσχα λεγομένου αἴτιον. Ἐπειδὴ γὰρ ἔμελλεν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἄγεσθαι παρ' αὐτοῖς Ἰουδαίοις, καὶ τοῦτο πάσχειν ὑπὲρ τῆς κοινῆς πάντων ἀνθρώπων σωτηρίας, οὐκ ἄλλοτε ἢ κατὰ τὸν δηλούμενον καιρὸν, προλαβὼν τὸ μέλλον ὁ Θεὸς διὰ συμβόλων εἰκονικῶς, κατ' αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν μέλλοντά ποτε κατὰ χρόνων περιόδους ἐπιστήσεσθαι καιρὸν, ἀμνὸν παρὰ Ἰουδαίοις αἰσθητὸν ἐκέλευε θύεσθαι· καὶ τοῦτο αὐτοῖς κατ' ἐνιαυτὸν ἐτελεῖτο, ἕως ἡ ἀλήθεια ἀποπληρωθεῖσα, τὰς παλαιὰς εἰκόνας περιέγραψεν. Ὅθεν ἐξ ἐκείνου παρὰ μὲν τοῖς ἔθνεσιν ἡ ἀληθὴς τῶν μυστηρίων κεκράτηκεν ἑορτὴ, παρὰ δὲ Ἰουδαίοις οὐκέτι οὐδ' αὐτῶν ἡ μνήμη τῶν συμβόλων 24.701 φυλάττεται, περιῃρημένου αὐτῶν τοῦ τόπου ἐν ᾧ τὰ τῆς ἑορτῆς τελεῖσθαι νενομοθέτητο. Εἰκότως ἄρα ἡ θεία τῶν Εὐαγγελίων γραφὴ κατὰ τὸν χρόνον τῶν Ἰουδαϊκῶν ἀζύμων πεπονθέναι φησὶ τὸν Σωτῆρα· ἐπειδὴ καὶ τότε ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη ταῖς προφητικαῖς ἀκολούθως φωναῖς. ζʹ. Καὶ οἱ μὲν κατὰ Μωϋσέα ἅπαξ τοῦ παντὸς ἔτους πρόβατον τοῦ Πάσχα ἔθυον τεσσαρεσκαιδεκάτῃ τοῦ πρώτου μηνὸς, τὸ πρὸς ἑσπέραν· ἡμεῖς δὲ οἱ τῆς Καινῆς Διαθήκης ἐφ' ἑκάστης Κυριακῆς ἡμέρας τὸ ἑαυτῶν Πάσχα τελοῦντες, ΑΕΙ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΕΜΦΟΡΟΥΜΕΘΑ, ΑΕΙ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΑΤΟΥ ΜΕΤΑΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝ. ἀεὶ τὰς ὀσφῦς τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἁγνείᾳ καὶ σωφροσύνῃ περιεζώσμεθα, ἀεὶ τοὺς πόδας παρεσκευάσμεθα ἐν ἑτοιμασίᾳ τοῦ Εὐαγγελίου, ἀεὶ τὰς βακτηρίας ἔχομεν ἐν ταῖς χερσὶ, καὶ τῇ ῥάβδῳ τῇ ἐκ ῥίζης Ἰεσσαὶ προελθούσῃ ἐπαναπαυόμεθα, ἀεὶ τῆς Αἰγύπτου ἀπαλλαττόμεθα, ἀεὶ τὴν ἐρημίαν τοῦ ἀνθρωπείου βίου μεταδιώκομεν, ἀεὶ τὴν πρὸς Θεὸν πορείαν στελλόμεθα, ἀεὶ τὰ διαβατήρια ἑορτάζομεν. Ταῦτα γὰρ πάντα οὐχ ἅπαξ τοῦ ἔτους πράττειν ἡμᾶς, ἀεὶ δὲ καὶ διὰ πάσης ἡμέρας ὁ εὐαγγελικὸς λόγος βούλεται. Διὸ καὶ καθ' ἑκάστην ἑβδομάδα τὴν τοῦ Πάσχα τοῦ ἡμετέρου ἑορτὴν κατὰ τὴν σωτήριον καὶ Κυριακὴν ἡμέραν ἐπιτελοῦμεν τοῦ ἀληθινοῦ προβάτου, δι' οὗ ἐλυτρώθημεν, τὰ μυστήρια ἀποπληροῦντες· καὶ οὔτε τὸ σῶμα σιδήρῳ περιτέμνομεν, τῆς δὲ ψυχῆς τῷ τμητικῷ λόγῳ πᾶσαν περιαιροῦμεν κακίαν· οὔτε σωματικοῖς ἀζύμοις χρώμεθα, μόνοις δὲ τοῖς 3
τῆς εἰλικρινείας καὶ ἀληθείας. Ἡ χάρις γὰρ, ἡμᾶς τῆς γεγηρακυίας ἐλευθερώσασα συνηθείας, τὸν καινὸν ἄνθρωπον παρέδωκεν ἡμῖν τὸν κατὰ Θεὸν κτισθέντα, καὶ τὸν καινὸν νόμον, καινήν τε περιτομὴν, καινόν τε Πάσχα, καὶ τὸν ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖον· οὕτω καὶ τῶν παλαιῶν καιρῶν ἐλευθέρους ἡμᾶς ἀφῆκε. ηʹ. Πλὴν τοῦ θεοφιλεστάτου βασιλέως, μέσου τῆς ἁγίας συνόδου προκαθεζομένου, ὡς ἤχθη εἰς μέσον τὸ περὶ τοῦ Πάσχα ζήτημα, ἐλέγετο μὲν ὅσα καὶ ἐλέγετο· ἐπλεονέκτει δὲ τῷ πλήθει τῶν ἐπισκόπων ἡ τριπλασίων μοῖρα τῆς ὅλης οἰκουμένης ἑτέρωθεν ἀντιτείνουσα τοῖς τῆς ἀνατολῆς· ἀρκτῷα γὰρ ὁμοῦ καὶ μεσημβρινὰ, καὶ τὰ κατὰ δύοντα ἥλιον ἔθνη, τῇ συμφωνίᾳ φραξάμενα, τὴν ἐναντίαν ἀνθεῖλκε τοῖς τῆς ἑῴας τὴν παλαιὰν διεκδικοῦσι συνήθειαν. Τέλος δὲ λόγου εἶξαν οἱ ἀνατολικοί· καὶ οὕτω μία Χριστοῦ γέγονεν ἑορτή· καὶ οὕτω τῶν μὲν κυριοκτόνων ἀπέστησαν, τοῖς δὲ ὁμοδόξοις συνήφθησαν· ἡ φύσις γὰρ 24.704 ἕλκει τὰ ὅμοια πρὸς τὰ ὅμοια. Εἰ δέ τις εἴποι, ὡς ἄρα γέγραπται· Τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ τῶν ἀζύμων προσελθόντες οἱ μαθηταὶ εἶπον τῷ Σωτῆρι, Ποῦ θέλεις ἑτοιμάσωμέν σοι φαγεῖν τὸ Πάσχα; Ὁ δὲ πρὸς τὸν δεῖνα ἀπέστειλε, παραγγείλας εἰπεῖν· Πρὸς σὲ ποιῶ τὸ Πάσχα· ἐροῦμεν, ὅτι τοῦτο παράγγελμα οὐκ ἔστιν, ἀλλ' ἱστορία πράγματος συμβεβηκότος κατὰ τὸν τοῦ σωτηρίου πάθους καιρόν. Ἕτερον δέ ἐστι τὸ παλαιὰν πρᾶξιν διηγεῖσθαι, καὶ ἕτερον τὸ νομοθετεῖν καὶ τοῖς μετὰ ταῦτα παραγγελίας καταλιμπάνειν. θʹ. Ἀλλὰ καὶ ὁ Σωτὴρ οὐ μετὰ Ἰουδαίων ἐπετέλεσε τὸ Πάσχα κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ ἰδίου πάθους. Οὐ γὰρ ὅτε ἔθυον ἐκεῖνοι τὸ πρόβατον, τότε καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν τὸ ἑαυτοῦ ἤγαγε Πάσχα· οἱ μὲν γὰρ κατὰ τὴν Παρασκευὴν, ἐν ᾗ πέπονθεν ὁ Σωτὴρ, τοῦτ' ἔπραττον· ὅθεν οὐδὲ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἀλλ' ὁ Πιλάτος πρὸς αὐτοὺς ἔξεισιν· αὐτὸς δὲ πρὸ ὅλης ἡμέρας τῇ πέμπτῃ τοῦ Σαββάτου τοῖς μαθηταῖς συνανέκειτο, καὶ συνεσθίων αὐτοῖς ἔλεγεν· Ἐπιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' ὑμῶν. Ὁρᾷς ὅπως ὁ Σωτὴρ οὐ μετὰ Ἰουδαίων τὸ Πάσχα ἤσθιεν; Ἐπειδὴ καινὸν ἦν ἐκεῖνο καὶ ξενίζον παρὰ τὰ συνήθη καὶ Ἰουδαϊκὰ ἔθη, ἀναγκαίως ἐπέστησεν εἰπών· Ἐπιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' ὑμῶν, πρὸ τοῦ με παθεῖν· τὰ μὲν γὰρ παλαιὰ ἤθη ὄντα καὶ πεπαλαιωμένα, ἃ δὴ μετὰ Ἰουδαίων ἤσθιεν, οὐκ ἦν ἐπιθυμητά· τὸ δὲ καινὸν μυστήριον τῆς Καινῆς αὐτοῦ Διαθήκης, ὃ δὴ μετεδίδου τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς, ἐπιθυμητὸν ἦν αὐτῷ εἰκότως· ἐπεὶ πολλοὶ πρὸ αὐτοῦ προφῆται καὶ δίκαιοι ἐπεθύμησαν ἰδεῖν τὰ τῆς Νέας Διαθήκης μυστήρια· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Λόγος, πάντοτε διψῶν τὴν κοινὴν σωτηρίαν, μυστήριον παρεδίδου, δι' οὗ πάντες ἄνθρωποι ἔμελλον ἑορτάζειν, ἐπιθυμητὸν τοῦτο αὐτῷ εἶναι ὡμολόγησε. Τὸ μὲν Μωϋσέως Πάσχα οὐχ ἥρμοζε πᾶσι τοῖς τότε ἔθνεσι· πῶς γάρ; ὁπότε ὑφ' ἕνα τόπον τὸν ἐν τῇ Ἱερουσαλὴμ τελεῖσθαι νενομοθέτητο· διὸ οὐκ ἦν ἐπιθυμητόν· τὸ δὲ σωτήριον μυστήριον τῆς Καινῆς Διαθήκης, πᾶσιν ἀνθρώποις ἁρμόζον, εἰκότως αὐτῷ ἐπιθυμητὸν ἦν. ιʹ. Ἀλλ' αὐτὸς μὲν, πρὸ τοῦ παθεῖν, σὺν τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς ἔφαγε τὸ Πάσχα, καὶ τὴν ἑορτὴν ἐπετέλεσεν, οὐ μετὰ τῶν Ἰουδαίων· ἑορτάσαντος δὲ αὐτοῦ ἑσπέρας, οἱ ἀρχιερεῖς ἅμα τῷ προδότῃ ἐπιστάντες, ἐπέβαλον ἐπ' αὐτὸν τὰς χεῖρας· οὐ γὰρ ἤσθιον αὐτοὶ κατὰ τὴν ἑσπέραν τὸ Πάσχα· ἦ γὰρ ἂν τὴν σχολὴν περὶ αὐτὸν εἶχον· καὶ δῆτα συλλαβόντες ἀπήγαγον εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ Καϊάφα, ἔνθα διανυκτερεύσαντες, ὡς ἡμέρα ἐγένετο, συνήχθησαν, καὶ ἀνακρίνουσιν αὐτὸν πρότερον· εἶτα μετὰ ταῦτα ἀναστάντες ἅμα τῷ πλήθει ἤγαγον αὐτὸν πρὸς Πιλάτον. Καὶ τότε φησὶν ἡ Γραφὴ, ὅτι μὴ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἵνα δὴ μὴ, ὑπὸ στέγην Ἑλληνικὴν εἰσελθόντες, ὥς γε ᾤοντο, μιανθῶσι, καθαροὶ δὲ μείναντες οἱ παμμίαροι, 4
ἑσπέρας ἐπιστάσης, φάγοιεν τὸ Πάσχα, οἱ τὸν κώνωπα διυλίζοντες, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες, οἱ τὰς ψυχὰς αὐτοῖς σώμασι κατὰ τοῦ Σωτῆρος μιαι».705 φονίᾳ μεμιαμμένοι, τὸν ὄροφον ἐδεδίεσαν ὑπεισελθεῖν· ἀλλ' οἱ μὲν κατ' αὐτὴν ἐκείνην τοῦ πάθους τὴν ἡμέραν τὸ λυμαντικὸν τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἔφαγον Πάσχα, τὸ αἷμα τὸ σωτήριον οὐχ ὑπὲρ ἑαυτῶν, ἀλλὰ καθ' ἑαυτῶν ἐξαιτησάμενοι. Ὁ δ' ἡμέτερος Σωτὴρ οὐ τότε, πρὸ ἡμέρας δὲ ἀνακείμενος μετὰ τῶν μαθητῶν, τὴν ἐπιθυμητικὴν ἑαυτῷ ἑορτὴν ἦγεν. ιαʹ. Ὁρᾷς, ὡς ἐξ ἐκείνου, ὁ μὲν αὐτῶν ἐχωρίζετο καὶ τῆς Ἰουδαϊκῆς ἀνεχώρει μιαιφονίας, συνήπτετο δὲ τοῖς μαθηταῖς, ἅμα αὐτοῖς τὴν ἐπιθυμητὴν ἑορτὴν πανηγυρίζων; Οὐκοῦν καὶ ἡμῖν τὸ Πάσχα σὺν Χριστῷ βρωτέον, καθαιροῦσι μὲν τῆς ἑαυτῶν διανοίας πᾶσαν ζύμην κακίας καὶ πονηρίας, ἀζύμων δ' ἀληθείας καὶ εἰλικρινείας ἐμπιπλαμένοις, ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς ἔνδον ἐν τῇ ψυχῇ τὸν ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖον καὶ τὴν ἀληθῆ περιτομὴν, καὶ τοῦ τυθέντος ὑπὲρ ἡμῶν προβάτου τῷ αἵματι τὰς τῆς διανοίας ἡμῶν φλιὰς περιχρίουσιν εἰς ἀποτροπὴν τοῦ καθ' ἡμᾶς ὀλοθρευτοῦ. Καὶ τοῦτο οὐ πρὸς μίαν περίοδον τοῦ παντὸς ἔτους, ἀλλὰ καὶ δι' ἑβδομάδος ἁπάσης. Παρασκευὴ μὲν ἡμῖν ἔστω νηστεία, πένθους σύμβολον, τῶν προτέρων ἡμῖν χάριν ἁμαρτημάτων, καὶ μνήμης ἕνεκα τοῦ σωτηρίου πάθους. ιβʹ. Ἰουδαίους γε μὲν ἐξ ἀρχῆς ἀπεσφάλθαι τῆς ἀληθείας φημὶ, ἐξ οὗπερ αὐτῇ τῇ ἀληθείᾳ ἐπιβεβουλεύκασι, τὸν Λόγον τῆς ζωῆς ἐξ ἑαυτῶν ἀπελαύνοντες. Καὶ τοῦτο σαφῶς ἡ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων παρίστησι γραφή. Τῷ μὲν γὰρ Κυρίῳ ἐπιμαρτυρεῖ τὸ Πάσχα βεβρωκέναι τῇ πρώτῃ τῶν ἀζύμων· μηδ', ὥς φησιν ὁ Λουκᾶς, ἐν ᾗ ἔδει θύεσθαι τὸ Πάσχα ἡμέρᾳ τὸ σύνηθες αὐτοῖς βεβρώκασι Πάσχα, ἀλλὰ τῇ μετ' ἐκείνην ἑξῆς, ἥτις ἦν τῶν μὲν Ἀζύμων δευτέρα, σελήνης δὲ πεντεκαιδεκάτη, ἐν ᾗ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν κρινομένου ὑπὸ Πιλάτου, οὐκ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον. Οὐκ ἄρα τῇ πρώτῃ τῶν ἀζύμων, ἐν ᾗ ἔδει θύεσθαι, βεβρώκασιν αὐτὸ κατὰ τὸν νόμον· ἦ γὰρ ἂν μετὰ τοῦ Σωτῆρος καὶ αὐτοὶ τὸ Πάσχα πεποιήκεσαν· ἀλλ' ἐξ ἐκείνου ἅμα τῇ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιβουλῇ, πρὸς τῆς αὐτῶν τυφλωθέντες κακίας, καὶ πάσης ἀληθείας ἐσφάλησαν. Ἡμεῖς δὲ τὰ αὐτὰ μυστήρια δι' ὅλου τοῦ ἔτους ἄγομεν, ἐν παντὶ μὲν προσαββάτῳ τοῦ σωτηρίου πάθους τὴν ἀνάμνησιν ποιούμενοι διὰ νηστείας, ἣν ἐνήστευσαν, ἀρθέντος ἀπ' αὐτῶν τοῦ Νυμφίου, τότε πρῶτον οἱ ἀπόστολοι· διὰ πάσης δὲ Κυριακῆς ἡμέρας τῷ ἡγιασμένῳ σώματι τοῦ αὐτοῦ σωτηρίου Πάσχα ζωοποιούμενοι, καὶ τῷ τιμίῳ αἵματι αὐτοῦ τὰς ψυχὰς κατασφραγιζόμενοι.
5
Continue reading PG 24: Contra Marcellum →≣ entire volume