ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΠΑΝΤΑΣ Εὐλόγησον, Δέσποτα. Ηρεμεῖν ἐβουλόμην, καὶ μὴ δημοσιεύειν ἀγροι- κίζουσαν γλῶσσαν· μέγα γὰρ σιωπή, ὅτ᾽ ἂν ὁ λό- γος εὐτελῆς· καὶ θαυμαστὸν ἡσυχία, ἀπαιδευσίας παρούσης· φιλόσοφός τε ἄκρος διὰ σιγῆς καλύπτων ἀμαθίαν. Τοῦτο κἀγὼ πράττειν προῃρούμην τὸ ἀσθε Καλόν τι χρῆμα ἡ σιωπή, τῶν τε ἄλ λων πολλοῖς πολλάκις, καμοὶ δὲ μάλιστα νῦν, καὶ ἑκόντι καὶ ἄκοντι ἐπιστομιζομένῳ, καὶ σιωπᾷν κατ αναγκαζομένω. Αμελετήτως γὰρ ἔχω, καὶ ἄπει ρός εἰμι λόγων τῶν καλῶν τούτων καὶ εὐπρεπῶν τῶν, κ. τ. λ. ἀγροικίζουσαν άγροι- κιζομένην, ἀγροικίζουσαν. δημο σιεύειν ἀγροικίζουσαν. δημοσιεύειν 2- Οὐ δυνάμενοι οὕτως ἐκ τοῦ προχείρου δύναμιν τοῖς ἰδίοις δημοσιεῦσαι νοήμασι τὴν ἱερὰν καὶ θεοειδή. εὐτελής. Εὐτελῆ καὶ ἄσεμνα. φιλόσοφός τε ἄκρος, Εν ἄκρᾳ σωφροσύνῃ, SERMO IN OMNES SANCTOS. SANCTI PATRIS NOSTRI GREGORII THAUMATURGI SERMO IN OMNES SANCTOS exorditur Gregorius pulcherrimam illam orationem, qua præceptori suo Origeni gratias agit. Sic enim incipit: Quæ sic interpretatur Sirmondus : Praclara quædam res est silentium tum aliis ple- rumque permultis, tum mihi nunc vel maxime, qui volens nolensque clausum os habeo, et tacere cogor. Inexercitatus enim sum, ac plane rudis sermonum il- lorum elegantium atque ornatorum, qui, etc. (perinde enim jam loquar, ac si opusculi auctor ipse fuerit) linguam suam dieit, id est quæ rusticitatem quamdam contraxerit: quod verbum minus quidem usitatum est quam sed occurrit tamen in Suida. Videtur autem hujusmodi vocabulo tempus illud subindicare Gregorius, quo ruri solitariam vitam ducebat, ante- quain episcopus creatus esset. Nimirum hanc ab ipso oratiunculam eo temporis spatio habitam fuisse conjicio, quod intercessit inter eam diem qua do- ctori suo Origeni coram condiscipulis publica ora- tione gratias egit, ac eam diem qua ad pontificium munus a Phædimo electus est. Illam enim oratio- nem cum recitavit, necdum erat baptismate initia · tus, sed catechumenus tantummodo : hanc vero no- stram cum habuit, et baptizatus sine dubio fuerat; in ecclesia enim habita est, et se episcopum non- dum fuisse post indicat, ni fallor. A R B C Benedic, Domine. Silere volebam (1), ne linguæ meæ rusticitatem (2) publice manifestarem (5) : cujus enim oratio humi- lis (4) sit atque inculta, ei valde utile est contice.. scere, nec parvi fieri debet (5) ab inerudito homine silentium, sed summi (6) philosophi est tacendo Manifestum mendum. Lego, Porro verbo dem significatione accepto usus est "Gregorius in Oratione charisteria in Origenem, pag. 414, tom. Biblioth. Patrum editionis a viro clarissimo Gallan- dio nuper concinnatæ, qua in posterum semper utar. (inquit) membranas versarunt, syllabam ɛv ita in iis exarar: consuevisse non ignorant, ut magnam habeat cum prima littera a sin:ilitudinem. Perspicuum sane est, legi hic oportere Gregorius noster oratione, quam citavi, in Origenem, pag. 415, ait : sententiam multis simul modis efferri hic vides. Ìn- geniosorum hoc adolescentium proprium esse solet, qui eloquentiæ studio operam dederint: a Gregorii autem stylo et consuetudine alienumne hoc sit, annon, is dijudicet qui disertiorem aliam ipsius Orationem in Origenem legerit. Juvenili sane ætate Gregorium fuisse etiam cum hæc scripsit, necesse est, si ea quam attigi temporum ratio constat : namque admodum juvenis, Eusebio teste, episco- pus factus est. sed legendum esse nemo non videt. In Epistola canonica canone 1, ait Grego- rius : hoc est in sumnia con- Linentia. (1) Silere volebam. In eamdem fere sententiam (2) Linguæ meæ rusticitatem. Gregorius noster (3) Publice manifestarem. Codex, δημοσιεύουσαν (4) Humilis. Codex, ατελής. Sed qui vetustas (5) Nec parvi fieri debet, etc. Unam eamdemque (6) Summi. Codex mendose, φιλόσοφός τε ἄκρον,

Α νὲς τῆς οἰκείας ἐπιστάμενος γλώσσης· ἀλλ᾽ ἕλκει ἀσθενὲς τῆς οἰκείας γλώσσης· τῶν ἀκροωμένων ἡ ὄψις. ἀνόνη τον σπουδὴν ἕλκοντα, ἢ εἰ δεσμοῖς περιβάλλουσα είλκε, Τίς γὰρ οὐκ ἂν ἀγάσαιτο σήμερον ἡμῶν τὸν σύλλογον, τὸ λαμπρὸν τοῦτο θέατρον, τὴν θαρρούντως. Β με πρὸς τὸ λέγειν τῶν ὀρωμένων ἡ ὄψις. Ἐπεὶ οὖν ἡ πανήγυρις λαμπρὰ καὶ τὸ θέατρον συνεχές, καὶ ζέων ἐστὶ τῇ πίστει ὁ ἡμέτερος σύλλογος· ἐπὶ τὴν ἀρχὴν τοῦ λόγου θαῤῥοῦντος τραπήσομαι· μάλιστα τοῦ Πατρὸς εὐχομένου, τῆς Ἐκκλησίας συναγωνίζο μένης, μαρτύρων ἁγίων πρὸς τοῦτο φωννύντων τὸ ἀσθενές. Οὗτοι γὰρ καὶ γέροντας ἔπεισαν σὺν ἱδρῶτι πολλῷ μακρὰν ἐξανύσαι πορείαν, τὰ σφαλλόμενα βήματα τῇ βακτηρία τοῦ λόγου στηρίζειν κατηνάγκα- ζον· καὶ τὸ θῆλυ προέτρεψαν συνοδοιπορεῖν νεανί σκοις· καὶ τὴν νηπιάζουσαν ἡλικίαν ἕρπουσαν ένα ταῦθα παρήγαγον μάρτυρες κατὰ θανάτου σκιρτών τες, ξίφεσιν ἐγγελῶντες, θυμὸν τυραννικόν διαρπά ζοντες, θάνατον ἀθανασίας πρόξενον ἀνθαρπάζοντες, ἐν ἰδίῳ πτώματι τὴν νίκην οἰκειούμενοι, διὰ σώμα σχεδόν ἡ πόλις ἐνταῦθα μεθώρμισται, καὶ οὔτε οἰκέτην δεσπότου φόβος κατέσχεν, οὔτε πένητα ἡ τῆς πτωχείας ἀνάγκη, οὔτε γηραιὸν τῆς ἡλικίας ἡ ἀσθένεια, οὔτε γυναῖκα τὸ τῆς φύσεως ἀπαλόν, κ.τ.λ Επεμβαίνειν τολμήσαντες ανέπτας τοῖς ποσί, τοῦτο δὴ τὸ τοῦ λόγου, ἀκοαῖς αἷς αὐτὸς ὁ θεῖος Λόγος οὐδὲν ἐσκεπασμένοις, ὡς ταῖς τῶν πολ λῶν ἀνθρώπων, τοῖς ποσὶν ἀλλὰ γυμνοίς, ὡς ἂν εἴποι τις, σαφὴς καὶ πρόδηλος ἐμβατεύων ἐπι- S. GREGORII THAUMAT. OPERUM CORONIS. propriam inscitiam (7) occultare. Ergo id ego quo- que facere constitueram, nt qui mearum in dicendo virium imbecillitatem (8) cognoscerem. Sed audito- rum (9) conspectus me ad loquendum impellit (10). Cum itaque et festum hunc diem, sacramque pane- gyrin magno cum splendore celebrari, et specta- tores (11) huc frequentes confluxisse videam, con- ventumque (12) nostrum lide inflammatum conspi- ciam, ad dicendum confidenter (13) aggrediar: præ- sertim cum et a Patre (14) roger, et Ecclesia faveat, opemque ferat, et sancti martyres infirmitatem no- stram hujus rei causa (15) corroborent. Hi enim senibus (16) ut longum multo cum sudore (17) iter peragerent, persuasere, eosque nutantem gradum sermonis (18) veluti baculo (19) fulcire ac susten- tare coegerunt (20). lli mulierculas ad conficien- Gregorius Oratione in Origenem, pag. 420, ait: Ytywy thy pallav, id est, vituperans ignorantiam. Oratione vero in Ori- genem, pag. 415: 'Acevis loyos. Sed lege etiam paginas et 414, ut videas quam demisse de semetipso senserit vir sanctissimus. scripsisse Gregorium crediderim : in Ecclesiastem, pag. 393, inquit: Osάuata èπ' id est aspeclus ad inutile studium pertrahentes; et ibidem pag. : Katéyɛt hoc est : non minus stricle retinet, quam si vinculis constrictos traheret. Ita Gregorius. Ego vero ea etiam, quæ ut parva alibi non admotassem, in hac oratiuncula non præ- tereo, ut lectori de vero fetus parente judicaturo gratificer. Nam sæpe contingit, ut ex pluribus, quæ in filii vultu cernimus, lineamentis, etsi minima sint singula, patrem agnoscamus. tram. Nempe sicut profana vox panegyris, quam in præcedentibus is posuit, ad sacrain celebritatem designandam adhibebatur, ita etiam qui ad hanc conveniebant, spectatores, sive 0½arpov, diceban- tur. Itaque cadem significatione idem vocabulum usurpavit Chrysostomus cum alibi, tum in verbis quæ mox afferam. Libanius vero eorum consessum, qui ipsum audiendi causa convenerant, Oéatpov ap- pellat epistola post millesimam prima. C Aoyoç, quæ cum apud profanos auctores crebro ec- currit, tum a Patribus etiam adhibita est ad deno- tandum conventum, sive cœtum eorum qui ad D sacras synaxes confluebant. Ita Chrysostomus in Martyrum laudatione alias a me allegata : (inquit tom. 11, pag. ) (tousav ȧyámny; hoc est: Quis enim hodierno die non cœlum nostrum miretur, splendidum istud theatrum, charitatem ferventem ? malo, pretor, ab episcopo, ac fortasse a Phædimo Ama- seæ antistite. Nemo enim concionari tune in ecclesia poterat præsente episcopo, nisi rogatu, aut con- cessu ipsius. Quin episcopum consuevisse nonnun- quam, si aderat, argumentum, de quo ex tempore disserendum erat ei qui concionem habebat, pro- ponere, aut definire, ex Origenis opusculo De ven- triloqua colligo: ibi enim postquam propositum roh₁ paxpv žavusal mopslav, xal tk ayaklópeva sacræ Scripturæ capitulum quatuor in partes divisit, antequam ulterius progrediatur, hæc subjungit Gregorii nostri magister: Arbitratu suo partem, quam vult, proponat episcopus. Est et alia verbi - xopat acceptio; sed ea minus convenire videtur huic loco. imperitus exscriptor decimam quintam litteram pro vicesima quarta passim scribat, ac nullam fere ac- centuum rationem ducat, legi etiam posset ps Touto, hoc est præterea. datione modo citata, pag. 668, tom. II : Пãoa pèv (inquit) hoc est Tota propemodum civitas huc commigraril, et neque servum domini timor retinuit, neque pan- perem egestatis necessitas, neque senem ætatis imbe- cillitas, neque mulierem sexus mollities, etc. is'a in primam a Pentecoste Dominicam diem, qua hanc Laudationem habitam fuisse puto, ut superius dixi. Verbi, aut humani sermonis, et collocutionum inter viæ comites habitarum est enim ambigua vor Græca. Gregorius Oratione in Origenem quoties- cunque Dominum designare vult, nomine Adyo; uti mavult. muerem, addidi dictionem veluti. Sed alias paulo post offendemus multo adhuc audaciores transla- tiones. Has autem Gregorio nostro non displicuisse apparet ex panegyrica ipsius in magistrum Ora- tione: nam quid audacius iis quas habet pagina 415? (inquit) nucl. Hoc est, ut vertit Sirmondus: Qui illotis, quod aiunt, pedibus ad aures introire ausi sumus, in qui bus divinum ipsum Verbum, non tectis, ut apud rul- gi hominum aures, pedibus sed nudis, ut dicat quispiam, manifestum et perspicuum incedens obumbulat. buin Gregorio arrisisse constat, nam in panegyrica Oratione, quam identidem allego, ter saltem illud me legere memini, paginis 413, et 422. Quin eum generatim a peculiaribus quibusdam, aut mi- mus usitatis vocabulis adhibendis non abhorruisse liquet. Hujusmodi sunt, ut exempla aliquot afſe- (7) Inscitiam. Codes, auáßstav. Lego àpalav. (8) Imbecillitatem. Gregorius hoc in loco: Tò (9) Auditorum. Codex, twv opwμévwv † bis, at (10) Impellit. Gregorius, Ext. Ita et Metaphrasi (11) Spectatores. Gregorius, Oéarpov, id est thea- (12) Conventum. Gregorius utitur hic voce σúλ- (15) Confidenter. Codex, appoūvos. Sed legere (14) Cum et a Patre roger. Nempe, ut ego inter- (15) Hujus rei causa. Codex, p³ touto. Sed cum (16) Senibus, etc. Similia Chrysostomus in Lax- (17) Multo cum sudore. Satis apte conveniunt (18) Sermonis. Græce, 16you. Nempe aut divini (19) Veluti baculo. Ut translationis audaciam mi- (20) Coegerunt. Græce, xaváyxazov. Quod ver-

Α νὲς τῆς οἰκείας ἐπιστάμενος γλώσσης· ἀλλ᾽ ἕλκει ἀσθενὲς τῆς οἰκείας γλώσσης· τῶν ἀκροωμένων ἡ ὄψις. ἀνόνη τον σπουδὴν ἕλκοντα, ἢ εἰ δεσμοῖς περιβάλλουσα είλκε, Τίς γὰρ οὐκ ἂν ἀγάσαιτο σήμερον ἡμῶν τὸν σύλλογον, τὸ λαμπρὸν τοῦτο θέατρον, τὴν θαρρούντως. Β με πρὸς τὸ λέγειν τῶν ὀρωμένων ἡ ὄψις. Ἐπεὶ οὖν ἡ πανήγυρις λαμπρὰ καὶ τὸ θέατρον συνεχές, καὶ ζέων ἐστὶ τῇ πίστει ὁ ἡμέτερος σύλλογος· ἐπὶ τὴν ἀρχὴν τοῦ λόγου θαῤῥοῦντος τραπήσομαι· μάλιστα τοῦ Πατρὸς εὐχομένου, τῆς Ἐκκλησίας συναγωνίζο μένης, μαρτύρων ἁγίων πρὸς τοῦτο φωννύντων τὸ ἀσθενές. Οὗτοι γὰρ καὶ γέροντας ἔπεισαν σὺν ἱδρῶτι πολλῷ μακρὰν ἐξανύσαι πορείαν, τὰ σφαλλόμενα βήματα τῇ βακτηρία τοῦ λόγου στηρίζειν κατηνάγκα- ζον· καὶ τὸ θῆλυ προέτρεψαν συνοδοιπορεῖν νεανί σκοις· καὶ τὴν νηπιάζουσαν ἡλικίαν ἕρπουσαν ένα ταῦθα παρήγαγον μάρτυρες κατὰ θανάτου σκιρτών τες, ξίφεσιν ἐγγελῶντες, θυμὸν τυραννικόν διαρπά ζοντες, θάνατον ἀθανασίας πρόξενον ἀνθαρπάζοντες, ἐν ἰδίῳ πτώματι τὴν νίκην οἰκειούμενοι, διὰ σώμα σχεδόν ἡ πόλις ἐνταῦθα μεθώρμισται, καὶ οὔτε οἰκέτην δεσπότου φόβος κατέσχεν, οὔτε πένητα ἡ τῆς πτωχείας ἀνάγκη, οὔτε γηραιὸν τῆς ἡλικίας ἡ ἀσθένεια, οὔτε γυναῖκα τὸ τῆς φύσεως ἀπαλόν, κ.τ.λ Επεμβαίνειν τολμήσαντες ανέπτας τοῖς ποσί, τοῦτο δὴ τὸ τοῦ λόγου, ἀκοαῖς αἷς αὐτὸς ὁ θεῖος Λόγος οὐδὲν ἐσκεπασμένοις, ὡς ταῖς τῶν πολ λῶν ἀνθρώπων, τοῖς ποσὶν ἀλλὰ γυμνοίς, ὡς ἂν εἴποι τις, σαφὴς καὶ πρόδηλος ἐμβατεύων ἐπι- S. GREGORII THAUMAT. OPERUM CORONIS. propriam inscitiam (7) occultare. Ergo id ego quo- que facere constitueram, nt qui mearum in dicendo virium imbecillitatem (8) cognoscerem. Sed audito- rum (9) conspectus me ad loquendum impellit (10). Cum itaque et festum hunc diem, sacramque pane- gyrin magno cum splendore celebrari, et specta- tores (11) huc frequentes confluxisse videam, con- ventumque (12) nostrum lide inflammatum conspi- ciam, ad dicendum confidenter (13) aggrediar: præ- sertim cum et a Patre (14) roger, et Ecclesia faveat, opemque ferat, et sancti martyres infirmitatem no- stram hujus rei causa (15) corroborent. Hi enim senibus (16) ut longum multo cum sudore (17) iter peragerent, persuasere, eosque nutantem gradum sermonis (18) veluti baculo (19) fulcire ac susten- tare coegerunt (20). lli mulierculas ad conficien- Gregorius Oratione in Origenem, pag. 420, ait: Ytywy thy pallav, id est, vituperans ignorantiam. Oratione vero in Ori- genem, pag. 415: 'Acevis loyos. Sed lege etiam paginas et 414, ut videas quam demisse de semetipso senserit vir sanctissimus. scripsisse Gregorium crediderim : in Ecclesiastem, pag. 393, inquit: Osάuata èπ' id est aspeclus ad inutile studium pertrahentes; et ibidem pag. : Katéyɛt hoc est : non minus stricle retinet, quam si vinculis constrictos traheret. Ita Gregorius. Ego vero ea etiam, quæ ut parva alibi non admotassem, in hac oratiuncula non præ- tereo, ut lectori de vero fetus parente judicaturo gratificer. Nam sæpe contingit, ut ex pluribus, quæ in filii vultu cernimus, lineamentis, etsi minima sint singula, patrem agnoscamus. tram. Nempe sicut profana vox panegyris, quam in præcedentibus is posuit, ad sacrain celebritatem designandam adhibebatur, ita etiam qui ad hanc conveniebant, spectatores, sive 0½arpov, diceban- tur. Itaque cadem significatione idem vocabulum usurpavit Chrysostomus cum alibi, tum in verbis quæ mox afferam. Libanius vero eorum consessum, qui ipsum audiendi causa convenerant, Oéatpov ap- pellat epistola post millesimam prima. C Aoyoç, quæ cum apud profanos auctores crebro ec- currit, tum a Patribus etiam adhibita est ad deno- tandum conventum, sive cœtum eorum qui ad D sacras synaxes confluebant. Ita Chrysostomus in Martyrum laudatione alias a me allegata : (inquit tom. 11, pag. ) (tousav ȧyámny; hoc est: Quis enim hodierno die non cœlum nostrum miretur, splendidum istud theatrum, charitatem ferventem ? malo, pretor, ab episcopo, ac fortasse a Phædimo Ama- seæ antistite. Nemo enim concionari tune in ecclesia poterat præsente episcopo, nisi rogatu, aut con- cessu ipsius. Quin episcopum consuevisse nonnun- quam, si aderat, argumentum, de quo ex tempore disserendum erat ei qui concionem habebat, pro- ponere, aut definire, ex Origenis opusculo De ven- triloqua colligo: ibi enim postquam propositum roh₁ paxpv žavusal mopslav, xal tk ayaklópeva sacræ Scripturæ capitulum quatuor in partes divisit, antequam ulterius progrediatur, hæc subjungit Gregorii nostri magister: Arbitratu suo partem, quam vult, proponat episcopus. Est et alia verbi - xopat acceptio; sed ea minus convenire videtur huic loco. imperitus exscriptor decimam quintam litteram pro vicesima quarta passim scribat, ac nullam fere ac- centuum rationem ducat, legi etiam posset ps Touto, hoc est præterea. datione modo citata, pag. 668, tom. II : Пãoa pèv (inquit) hoc est Tota propemodum civitas huc commigraril, et neque servum domini timor retinuit, neque pan- perem egestatis necessitas, neque senem ætatis imbe- cillitas, neque mulierem sexus mollities, etc. is'a in primam a Pentecoste Dominicam diem, qua hanc Laudationem habitam fuisse puto, ut superius dixi. Verbi, aut humani sermonis, et collocutionum inter viæ comites habitarum est enim ambigua vor Græca. Gregorius Oratione in Origenem quoties- cunque Dominum designare vult, nomine Adyo; uti mavult. muerem, addidi dictionem veluti. Sed alias paulo post offendemus multo adhuc audaciores transla- tiones. Has autem Gregorio nostro non displicuisse apparet ex panegyrica ipsius in magistrum Ora- tione: nam quid audacius iis quas habet pagina 415? (inquit) nucl. Hoc est, ut vertit Sirmondus: Qui illotis, quod aiunt, pedibus ad aures introire ausi sumus, in qui bus divinum ipsum Verbum, non tectis, ut apud rul- gi hominum aures, pedibus sed nudis, ut dicat quispiam, manifestum et perspicuum incedens obumbulat. buin Gregorio arrisisse constat, nam in panegyrica Oratione, quam identidem allego, ter saltem illud me legere memini, paginis 413, et 422. Quin eum generatim a peculiaribus quibusdam, aut mi- mus usitatis vocabulis adhibendis non abhorruisse liquet. Hujusmodi sunt, ut exempla aliquot afſe- (7) Inscitiam. Codes, auáßstav. Lego àpalav. (8) Imbecillitatem. Gregorius hoc in loco: Tò (9) Auditorum. Codex, twv opwμévwv † bis, at (10) Impellit. Gregorius, Ext. Ita et Metaphrasi (11) Spectatores. Gregorius, Oéarpov, id est thea- (12) Conventum. Gregorius utitur hic voce σúλ- (15) Confidenter. Codex, appoūvos. Sed legere (14) Cum et a Patre roger. Nempe, ut ego inter- (15) Hujus rei causa. Codex, p³ touto. Sed cum (16) Senibus, etc. Similia Chrysostomus in Lax- (17) Multo cum sudore. Satis apte conveniunt (18) Sermonis. Græce, 16you. Nempe aut divini (19) Veluti baculo. Ut translationis audaciam mi- (20) Coegerunt. Græce, xaváyxazov. Quod ver-

μεταβάσει χρησάμενος φύσεως, ἀλλὰ συγκαταβάσει ἐξ ἐκείνου πως ἐπιδημεῖν μέν μοι ὁ ἱερὸς ὅδε λόγος ήρξατο, Εt νῦν τε καὶ ἐξ ἐκεί νου, ᾅδην, κατέλθοντα εἰς ᾅδην· φιλανθρώπου χριστότητος· ὁ Λόγος τῷ Πατρὶ συγκαθ ήμενος, καὶ ὁ Λόγος ἐν τῇ μήτρα αὐλιζόμενος, καὶ ὁ Λόγος πανταχοῦ εὑρισκόμενος, καὶ [τοῦ] τῶν ὅλων [Θεοῦ] μηδέποτε χωριζόμενος. Ἐγέλα ποτὲ πλατὺν κατὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ὁ διάβολος γέλωτα, καὶ ταῖς συμφοραῖς ἡμῶν ἑορταῖς ἐπευφραίνεται, Αλλ' ὁ μὲν γέλως τριήμερος· ὁ δὲ θρήνος αἰώνιος " καὶ πλατὺς γέλως θρήνον αὐτῷ πλατύτερον κατε σκεύασεν, δάκρυον ἀδιάλειπτον, κλαυθμὸν ἀπαρηγό ρητον· βέλος ἐγκάρδιον. Τοῦτο τὸ βέλος ἐν τῇ παρ. θενικῇ καμίνῳ, οἷον ἠθέλησεν, καὶ ὡς ἠθέλησεν, διὰ πυρὸς κατὰ τοῦ ἐχθροῦ ὁ πολεμάρχης ἐχάλκευ σεν· καὶ στομώσας τῇ ἐνεργείᾳ τῆς ἀηττήτου θεότη τος, καὶ βάψας τῷ ὕδατι τοῦ ἀχράντου βαπτίσμα τος, καὶ ἀκονήσας τοῖς ἀπαθέσι παθήμασιν, καὶ στιλβώσας διὰ τῆς μυστικῆς ἀναστάσεως· δι' ἐπι τοῦ πανστρατιᾷ τὸν ἀλάστορα ἐθανάτωσε. Ποῖος οὖν λόγος ἢ τὴν ἡμετέραν χαρὰν ἢ τὴν ἐκείνου συμφο- ρὰν διηγήσηται; Ὁ γὰρ ποτὲ ἀρχάγγελος, νῦν διά βολος· ὁ ποτὲ ἐν οὐρανοῖς διαιτώμενος, νῦν ὡς ὄφις ἐπὶ γῆς θεωρεῖται συρόμενος· ὁ ποτὲ μετὰ τῶν χει ρουβὶμ ἀγαλλόμενος, νῦν ἐν τῇ φυλακῇ τῶν χοίρων ἐγκέκλεισται ὀδυνόμενος· ὅνπερ τροπωσόμεθα έναν τία τῆς ἐκείνου φρονήσαντες προαιρέσεως· χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων, Αμήν. Αι στήσεται. πόθεν γὰρ καὶ που μεταστήσεται? καὶ [τοῦ τῶν ὅλων [Θεοῦ μηδέποτε χωριζόμενος. Ριτάλ, ἐπευφραίνετο. S. GREGORII THAUMAT. SERMO IN OMNES SANCTOS. dedecore effecit ; ex eo, inquam, tempore (51) ob- A seratæ fuerunt inferni januæ (32), cœli vero fores reseratæ liberum (33) atque expeditum iis qui cum fide.illuc ascendunt (34) aditum concedunt. Olim quidem Jacobus (35) scalam vidit usque ad cœlum pertingentem, ibique firmatam, et ascendentes ac descendentes angelos Dei : nunc vero propter ho- minem homo factus ille, qui bominum amans est, ac: benignus, eum qui humani generis lostis est, ac inhumanus, divinitatis pede percutiens, et manu benignitatis (36) (dignitatisve qua Christus est) ho- minem portans, pedibus humanis invium æthera calcari fecit. Tunc ascendebant angeli ac descende- bant; nunc vero is qui dicitur magni consilii Ange- lus (37) nec ascendit, nec descendit : unde enim, aut quo (38) transmigrare potest ille qui ubique præsens est, qui omnia implet, qui mundi terminos manu tenet? Semel enim ascendit, semel item descendit (non per nature mutationem, sed per benignæ erga humanum genus bonitatis suæ con- descensionem) is qui est Verbum una cum Patre considens, Verbum in utero degens, Verbum ubique præsens, ac nunquam ab universorum Deo Patre (58') separatum neque disjunctum. Irridebat olim humanam naturam diabolus effuso (39) risu, et quasi diem festum agens ob calamitates nostras lætitia gestiebat (40). Sed risus quidem triduo du- ravit, lamentatio autem sempiterna est : et effusus Oratione in Origenem panegyrica, pag. : id est : ex eo tempore advenire mihi sacrum hoc verbum capit. pag. : id est : et nunc et ex eo tempore. quo eductus a Domino nostro Adamus fuit, sive infernum paulo ante vocat Gregorius, eodem scilicet nomine quo in Symbolo apostolorum nun- cupatur cum Græco, tum Latino : nam in illo qui- dem legimus : in hoc autem : descendit ad inferas. Cum ergo abov sive inferni januas, post eductum inde Adamum, obseratas fuisse subjungit Gregorius, nihil aliud vult, nisi obseratas fuisse ejus loci januas, in quo ante Christi des- censum degebat ipse Adamus. Quare statim addit, non cæli portas aditum concedere omnibus, sed iis concedere qui illuc ascendunt cum fide. B C tu aum scalam audis ferream, spiritualis illius scalæ recordare, quam patriarcha vidit Jacob a terra in cœlum extensam: per illam angeli descende- bant, per hanc vero martyres ascendunt: utrique Dominus est innixus: non potuissent sancti isti dolores perferre, nisi huic innixi fuissent. Ac per illam quidem ascendunt et descendunt angeli; per hanc vero ascendere martyres cuivis manifestum est.▸ sæpius reperies in Oratione panegyrica, quæ tam saepe jam citata est. hodiernum diem dicuntur esse inter Græcos Romanæ Ecclesiæ inimici, qui justorum omnium animas, etsi nulla indigentes purgatione, divino in cœlis con- spectu ac beatitate ante generalis judicii diem po- tiri negaut. Videant ergo quid in iis monumentis traditum sit, quæ ipsimet nobis suppeditant, quæ- que ipsorum majores in Ecclesia publice recita- bant. tuli in meo Didymo pag. 113. Joannes Chrysosto- mus quoque tom. II, pag. 713, in laudatione om- nium martyrum, de scala a Jacobo visa sermonem habet, sed alia ratione. «Abstractos, inquit, ab equuleo subjectis carbonibus in scala ferrea (nempe in craticula) extendebant (martyres) ut barbaro, sed ad id quod Gregorius vult expli- candum aptissimo vocabulo utar, Christeitatis. apud Isaiam in LXX interpretum translatione, uni- cuique notum est. Gregorius in oratione, quam nunc postremo allegamus, pag. 418, Dominum nostruin hoc eodem nomine appellat, cum ait: Davidis custodem fuisse aut angelum quempiam ma- ximum, aut ipsum magni consilii angelum. An legendum : vox solemnis veterum est, qua potissimum Deum Patrem omnipotentem designant: quorum loca ne huc afferam, omnino vetat prælum quam citissimo plagulas ex oculis meis erepturum. Vix enim eas obiter vidisse licuit. Sed vel festinantis oculum ultro offendent hæc verba, ut a notariis male vexata, aut certe sanis theologorum auribus asperiora cen- seantur, quippe cum o Aoyos ab universitate rerum neque disjungi, neque separari posse dicatur. Unde, additis duabus voculis, quas propter compendia excidisse non ægre putem, legere malim : D. (31) Ex eo tempore. Gregorius, ἐξ ἐκείνου. Ita et (32) Obserata fuerunt inferni janum. Locum, ex (35) Liberum. Gregorius, ἀκώλυτος. Quam vocem D (34) lis qui cum fide illuc ascendunt. Plurimi ad (35) Olim quidem Jacobus, etc. Locum hunc at- (56) Benignitatis, etc. Codex, χριστότητος. 11 es!, (37) Magni consilii angelus. Ita vocari Dominum (38) Aut quo. Codex : καὶ πόθεν γὰρ που μετα (58) Ab universorum Deo. Ὁ τῶν ὅλων Θεός, (39) Effuso. Codex, πλατύ. Lego πλατύν. (40) Gestiebat. Codex, ἐπευφραίνεται. Malin

μεταβάσει χρησάμενος φύσεως, ἀλλὰ συγκαταβάσει ἐξ ἐκείνου πως ἐπιδημεῖν μέν μοι ὁ ἱερὸς ὅδε λόγος ήρξατο, Εt νῦν τε καὶ ἐξ ἐκεί νου, ᾅδην, κατέλθοντα εἰς ᾅδην· φιλανθρώπου χριστότητος· ὁ Λόγος τῷ Πατρὶ συγκαθ ήμενος, καὶ ὁ Λόγος ἐν τῇ μήτρα αὐλιζόμενος, καὶ ὁ Λόγος πανταχοῦ εὑρισκόμενος, καὶ [τοῦ] τῶν ὅλων [Θεοῦ] μηδέποτε χωριζόμενος. Ἐγέλα ποτὲ πλατὺν κατὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ὁ διάβολος γέλωτα, καὶ ταῖς συμφοραῖς ἡμῶν ἑορταῖς ἐπευφραίνεται, Αλλ' ὁ μὲν γέλως τριήμερος· ὁ δὲ θρήνος αἰώνιος " καὶ πλατὺς γέλως θρήνον αὐτῷ πλατύτερον κατε σκεύασεν, δάκρυον ἀδιάλειπτον, κλαυθμὸν ἀπαρηγό ρητον· βέλος ἐγκάρδιον. Τοῦτο τὸ βέλος ἐν τῇ παρ. θενικῇ καμίνῳ, οἷον ἠθέλησεν, καὶ ὡς ἠθέλησεν, διὰ πυρὸς κατὰ τοῦ ἐχθροῦ ὁ πολεμάρχης ἐχάλκευ σεν· καὶ στομώσας τῇ ἐνεργείᾳ τῆς ἀηττήτου θεότη τος, καὶ βάψας τῷ ὕδατι τοῦ ἀχράντου βαπτίσμα τος, καὶ ἀκονήσας τοῖς ἀπαθέσι παθήμασιν, καὶ στιλβώσας διὰ τῆς μυστικῆς ἀναστάσεως· δι' ἐπι τοῦ πανστρατιᾷ τὸν ἀλάστορα ἐθανάτωσε. Ποῖος οὖν λόγος ἢ τὴν ἡμετέραν χαρὰν ἢ τὴν ἐκείνου συμφο- ρὰν διηγήσηται; Ὁ γὰρ ποτὲ ἀρχάγγελος, νῦν διά βολος· ὁ ποτὲ ἐν οὐρανοῖς διαιτώμενος, νῦν ὡς ὄφις ἐπὶ γῆς θεωρεῖται συρόμενος· ὁ ποτὲ μετὰ τῶν χει ρουβὶμ ἀγαλλόμενος, νῦν ἐν τῇ φυλακῇ τῶν χοίρων ἐγκέκλεισται ὀδυνόμενος· ὅνπερ τροπωσόμεθα έναν τία τῆς ἐκείνου φρονήσαντες προαιρέσεως· χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων, Αμήν. Αι στήσεται. πόθεν γὰρ καὶ που μεταστήσεται? καὶ [τοῦ τῶν ὅλων [Θεοῦ μηδέποτε χωριζόμενος. Ριτάλ, ἐπευφραίνετο. S. GREGORII THAUMAT. SERMO IN OMNES SANCTOS. dedecore effecit ; ex eo, inquam, tempore (51) ob- A seratæ fuerunt inferni januæ (32), cœli vero fores reseratæ liberum (33) atque expeditum iis qui cum fide.illuc ascendunt (34) aditum concedunt. Olim quidem Jacobus (35) scalam vidit usque ad cœlum pertingentem, ibique firmatam, et ascendentes ac descendentes angelos Dei : nunc vero propter ho- minem homo factus ille, qui bominum amans est, ac: benignus, eum qui humani generis lostis est, ac inhumanus, divinitatis pede percutiens, et manu benignitatis (36) (dignitatisve qua Christus est) ho- minem portans, pedibus humanis invium æthera calcari fecit. Tunc ascendebant angeli ac descende- bant; nunc vero is qui dicitur magni consilii Ange- lus (37) nec ascendit, nec descendit : unde enim, aut quo (38) transmigrare potest ille qui ubique præsens est, qui omnia implet, qui mundi terminos manu tenet? Semel enim ascendit, semel item descendit (non per nature mutationem, sed per benignæ erga humanum genus bonitatis suæ con- descensionem) is qui est Verbum una cum Patre considens, Verbum in utero degens, Verbum ubique præsens, ac nunquam ab universorum Deo Patre (58') separatum neque disjunctum. Irridebat olim humanam naturam diabolus effuso (39) risu, et quasi diem festum agens ob calamitates nostras lætitia gestiebat (40). Sed risus quidem triduo du- ravit, lamentatio autem sempiterna est : et effusus Oratione in Origenem panegyrica, pag. : id est : ex eo tempore advenire mihi sacrum hoc verbum capit. pag. : id est : et nunc et ex eo tempore. quo eductus a Domino nostro Adamus fuit, sive infernum paulo ante vocat Gregorius, eodem scilicet nomine quo in Symbolo apostolorum nun- cupatur cum Græco, tum Latino : nam in illo qui- dem legimus : in hoc autem : descendit ad inferas. Cum ergo abov sive inferni januas, post eductum inde Adamum, obseratas fuisse subjungit Gregorius, nihil aliud vult, nisi obseratas fuisse ejus loci januas, in quo ante Christi des- censum degebat ipse Adamus. Quare statim addit, non cæli portas aditum concedere omnibus, sed iis concedere qui illuc ascendunt cum fide. B C tu aum scalam audis ferream, spiritualis illius scalæ recordare, quam patriarcha vidit Jacob a terra in cœlum extensam: per illam angeli descende- bant, per hanc vero martyres ascendunt: utrique Dominus est innixus: non potuissent sancti isti dolores perferre, nisi huic innixi fuissent. Ac per illam quidem ascendunt et descendunt angeli; per hanc vero ascendere martyres cuivis manifestum est.▸ sæpius reperies in Oratione panegyrica, quæ tam saepe jam citata est. hodiernum diem dicuntur esse inter Græcos Romanæ Ecclesiæ inimici, qui justorum omnium animas, etsi nulla indigentes purgatione, divino in cœlis con- spectu ac beatitate ante generalis judicii diem po- tiri negaut. Videant ergo quid in iis monumentis traditum sit, quæ ipsimet nobis suppeditant, quæ- que ipsorum majores in Ecclesia publice recita- bant. tuli in meo Didymo pag. 113. Joannes Chrysosto- mus quoque tom. II, pag. 713, in laudatione om- nium martyrum, de scala a Jacobo visa sermonem habet, sed alia ratione. «Abstractos, inquit, ab equuleo subjectis carbonibus in scala ferrea (nempe in craticula) extendebant (martyres) ut barbaro, sed ad id quod Gregorius vult expli- candum aptissimo vocabulo utar, Christeitatis. apud Isaiam in LXX interpretum translatione, uni- cuique notum est. Gregorius in oratione, quam nunc postremo allegamus, pag. 418, Dominum nostruin hoc eodem nomine appellat, cum ait: Davidis custodem fuisse aut angelum quempiam ma- ximum, aut ipsum magni consilii angelum. An legendum : vox solemnis veterum est, qua potissimum Deum Patrem omnipotentem designant: quorum loca ne huc afferam, omnino vetat prælum quam citissimo plagulas ex oculis meis erepturum. Vix enim eas obiter vidisse licuit. Sed vel festinantis oculum ultro offendent hæc verba, ut a notariis male vexata, aut certe sanis theologorum auribus asperiora cen- seantur, quippe cum o Aoyos ab universitate rerum neque disjungi, neque separari posse dicatur. Unde, additis duabus voculis, quas propter compendia excidisse non ægre putem, legere malim : D. (31) Ex eo tempore. Gregorius, ἐξ ἐκείνου. Ita et (32) Obserata fuerunt inferni janum. Locum, ex (35) Liberum. Gregorius, ἀκώλυτος. Quam vocem D (34) lis qui cum fide illuc ascendunt. Plurimi ad (35) Olim quidem Jacobus, etc. Locum hunc at- (56) Benignitatis, etc. Codex, χριστότητος. 11 es!, (37) Magni consilii angelus. Ita vocari Dominum (38) Aut quo. Codex : καὶ πόθεν γὰρ που μετα (58) Ab universorum Deo. Ὁ τῶν ὅλων Θεός, (39) Effuso. Codex, πλατύ. Lego πλατύν. (40) Gestiebat. Codex, ἐπευφραίνεται. Malin