late ac virtute ei succedens. Porro Abrahamus, atque hujus majores, Orientis provincias coluerunt. VERS. 4. • Convenientes autem alii ejus ad invicem, faciebant convivium per singulos dies, assumentes simul et tres sorores suas, ut comederent et biberent cum eis. › Alii alios, inquit, successive, et suo quisque certo die, invitabant; sic enim Aquila interpretatus est. Atque id erat fraterna benevolentiae et concordia opus, ac paternæ institutionis argumentum. Summæ vero admirationis est, quod de maribus dixit: Convenientes inter se, id est, nullam ob rem de principe loco inter illos erat contentio: præcipuum vero unusquisque arbitrabatur, ad alterum properare. De feminis autem enuntiavit, quod, una assumebant neque enim harum rerum curam ab iis requirebant, verum sodales eas tantum in convivium adhibebant, solique mares obeundo huie muneri intenti erant, feminæ vero præclare se gerentes fratribus indivulse aderant. esser. t VERS. 5. Et postquam consummati dies convivii, mittebat Job, et purificabat cos, exsurgens mane, et offerebat pro eis victimas, secundum nuncrum corum, et vitulum unum pro peccato, pro animabus corum. Dicebat enim Job: Ne forte filii mei in corde suo mala cogitarint erga Deum. Sic igitur faciebat Job omnibus diebus. › Attende, quemadmodum vel ipso sacrificio animorum consensionem cos ducebat, unicum vitulum pro omnibus, tanquam pro una anima offerens. 11lud vero, mittebat, patris sollicitudinem indicat; non enim pro forma et ex consuetudine tantum hoc ficbat, sed ex insomni cura. Mundubat autem, aquis purgantibus adhibitis, quibus natura, homines, et ex lege, Judaei utuntur. Illud autem, cum consummati essent dies convivii, hoc ostendit, aut quod illud quotidie factitaret, ad exacti diei expiationem; aut post septein dierum anfractum, pro illorum salute semel in hebdomade hostiam offerret. Sacrificia quidem pro illorum salute offerebat, vitulum autem pro peccatis cogitationis et mentis: verebatur enim intelligentiae perturbationem, quæ coenas atque convivia comitari solet: et præteritis ac neglectis præceptis legis, gratiam intuens, actiones illorum soli Deo cognitas, sacrificiis expiare contendebat. Animadvertis exquisitum cultum evangelicum; cum enim sit in evangelicis jussis, neque mente fornicandum esse, neque temere irascendum, sanctus Jobus pro peccatis liberorum quæ mente tantum conceperant, Deum hostiis placabat. Quapropter admiratione digni sunt filii, sed admiratione dignior horum pater et præceptor. Illorum enim nullum apertum peccatum apparebat, quare pro illis minime angebatur pater; hujus autem tanta in Deum liberosque suos charitas, ut illum placatum efficeret ac mitigaret; hos vero purgare studeret a peccatis, etiam quæ mente concipiuntur. Papae quanta erga Deum pietas, et quam incitatum

studium! Sic, inquit, faciebat Job cunctis diebus. Unde mentis ejus constans tenor, et nullis interval lis discretus, manifestatur: neque enim interdum quidem actiones virtutis suscipiebat, aliquando vero prætermittebat, sed justi vita universa Deo conse crabatur. Summa vero hæc laus est, et encomiorum omnium supremum, quod pietatis officia nullo tem pore non exercuerit. Cessatio enim a rebus bonis, reditus est ad improbitatem. Atque hoc loco disci mus, vitanda esse convivia, ut quæ peccati ansam præbeant: siquidem ubi expleta fuerint, indigent expiatione, tametsi ob fraternam benevolentiam amoremque mutuum, ea filii Jobi celebrarent. Illud recte omnino, ne forte mala cogitaverint, non quod ejusmodi essent filii Jobi, sed quod homines essent. Quare et illud magnum, de occultis etiam sollicitum esse, ac metuere: quod quidem justo huic accidit, ac propterea pro ipsis sacrificium faciebat, et a peccatis illos liberabat. Quis autem talem curam berorum gerit? Non enim, quemadmodum multorum sermo est, Job loquebatur: Bona ac facultates iis relinquam, gloriam et principatum tradam, agros emam; sed quid? Ne forte quid in corde suo cogita verint. Quæ enim utilitas ex iis omnibus quæ hic manent? Regeni omnium propitium illis reddam, nec quidquam postea illis deerit. VERS. 7. Et dixit Dominus diabolo: Unde venis? ▸ Angelos cum diabolo disceptando sermocinari, ex *s quae apud Zachariam leguntur, perspicuum est, ubi angelus diabolo inquit: Increpet te qui elegit Jerusalem; quinetiam in Epistolis catholicis dicitur: Cum Michael contenderet de Mosis corpore cum diabolo, non est ausus judicium inferre blasphemia, sed dixit: Increpet te Dominus ". Atque hoc loco etiam intelligere licet angelum quemdam, divino mandato obsequentem, cum diabolo collocutum esse: et quemadmodum principis cujuspiam satelles, cum responsa defert ad aliquem, principis illa responsa esse non dubitamus, ita angelorum voces, quæ Dei voluntate proferuntur, ipsius Dei esse creduntur. Deus igitur per sanctos angelos diabolum alloquitur, neque enim suo sermone eum dignatur; propter eum autem qui tentatur (Deo, scilicet, ex egregie factis justi hominis, voluptatem capiente, diabolo vero invidente, et tentandi ipsum veniam postulante), Scriptura figurata loquendi forina utiiur. Illud autem: Unde venis? exprobrandi causa dicitur diabolo propterea quod ordinent ministrantium spirituum deseruerit, sicut Adamo dictum est: Ubies? id est, e quibus, in quas res decidisti? Fortasse etiam verba illa: Unde venis? ad temerarium diaboli motum redarguendum valent, ac si diceret: Angeli, qui nihi obsequuntur, qui divina mea jassa capessunt, eadem cum perficiunt, vere milii assistunt; voluntatis meæ exsecutionem Zach. 11, 2. * Jule 9. • Gen. 111, 9.

Vidit Deus, quemadmodum Satanas pudore suffusus moleste ferret: cum vero interrogando improbe se gerentem animadverteret, tum flagitium cjus coarguit, prout Cainum increpaverat. Haud me fugit, inquit, a quanam et quam funesta tragelia releas, victus quidem, et pudibundus, et quod aliud artificium animo verses ac moliaris. Ita vcl ipsa interrogatione, bacchantem illius refutat insaniɔm, conatusque refellit immanitatem. 4 Tane dixit diabolus in conspectu Donini: Postquam peragravi cam quæ sub coelo, et obambulavi juniversam, adsum.» Superbiæ magister moderate se gerere nescit; in omni loco marum crudelitatem testatur. Ilic quoque circuitionem illam suam, et alversus cunctos mortales inimicitias, haud dissimulat; et quoniam quietis ac cessationis est impatiens, aperte et sine involuero, improbitatis inconstantiam ostendit. VERS. 5. Tu vero dixisti substantiam ejus frustra perdere. › Nonnulli autem, tu dizisti sine causa, aiunt, scilicet temere ac frustra ratiocinatus es, si ei res fuerit adempta, animum ad maledicta convertet iidemque illul, frustra perdere, intelligunt, ac si Jobo bona propter peceata adempta fuerint, vel quia in bonos et pios usus non erogarentur. VERS. 4. • Suscipiens autem diabolus, dixit Domino: Pellem pro pelle, quacunque sunt homini, pro.anima sua pendet.» Hoc loco primam considera summam justi viri αηuanimitatem, qui, cum egestate orbitateque exercerctur, non modo ab omni impio verbo abstinuit, sed voces etiam grati animi indices protulit. Sancti quidem angeli victoriæ congratulabantur diabolus autem dentibus stridebat, rogatque ut vires ejus denuo experiundi venia sibi concedatur. Ac Deus (que ejus est benignitas), cum eos qui sibi ex animo famulantur, gloria insignes reddere statuit, belluam lacessit atque irritat, ut pudore suffundatur vehementius, nrultisque encomiis justum exornet, ut qui naturalem veritatem conservarit, nullanique ex calamitatibus perversitatem contraxerit. Adhuc, inquit, innocentiam suam retinet, nullo accepto damno: tu vero inani jactatione gloriabaris, id est, importune nugabaris, cum diceres: Si bona amiserit, ad maledicta confugiet. Contemplare hic, quemadmodum Deus, qui antea prospexerat, cognoveratque eventum, sciebatque magnum Jobuin nihil præter decorum locuturuın, adversus justum luctæ potestatem adversario dederit. Diabolus vero neque rerum futurarum eventum, neque ea quæ in cordibus nostris sunt, novit quare se victum iri in certamine ignorans, delirando dixit, certe in faciem te benedicet: ac rursus, de victoria bene sperans, ut pelli justi periculum faVARIÆ LECTIONES.

cesseret, obnixe contendit, dicitque, pellem pro pelle, omnia quæcunque sunt homini, pro animu sua pendet. Symmachus vero, cutem pro cute, et omnia quæcunque habet, projiciet pro anima sua. Convictus humani generis hostis, etiam hic rursus impudenter se gerit, ac dicit, Nil magnum si, cum aliorum corpora paterentur, non blasphemavit; veritus enim est ne te iracundia inflammaret, suoque corpore plagam exciperet; id enim vult, cum dicit, pellem pro pelle: fit etiam sæpenumero, ut quis manum pretendat, ne oculus ledatur, pelleque pro pelle objecta, membro corporis viliori plagam accipiat, ut saluti præstantioris consulat. Quid igitur mirum, si opes projecerit? cum saepenumero etiam corpus pro corpore profundamus, ictumque aut oculo, aut capiti forte intentatum, objecta manu repellamus, ut pars corporis nobilior, et periculis magis obnoxia, sit incolumis, ac pro salute nostra tuenda, divitias omnes alacri animo prodigamus. Licet etiam aliter verba illa intelligere, ut justi faman et gloriam apud Deum scelestus elevarel, pellem, inquit, pro pelle, dedit, id est, cum leviter lesus sit, levem quoque est laudem consecutus; neque rem magnam præstat homo, si facultates contemnat, ut ipse a damno immunis sit: illud enim, pro anima sua, pro, seipso, dixit. VERS. 5. • Alioquin auten mi:tens manum tuam, tange ossa ejus, et carnes ejus; certe in faciem te benedicet. ›› Olympiodori et Chrysostomi. Truculenta est atque impudens bellua; neque enim satis habet, nostris tanium carnibus saturari, nisi in medullas etiam et ossa pervadat; improbitate non caret, novuo commentum excogitat. Res, inquit, levis momenti est, si bona amiserit, omniaque libenter contempserit, ut saluti suæ consuleret: verum quid hoc est, si in ejus animam potestatem non concesseris? Atque hoc ipsum is postulare videbatur, cum diceret: Omnia pro anima sua pendet; corpori ergo plagam inflige. Sed quamobrem id non rogavit initio? nimirum, quia secum ipse cogitabat, si forte contigisset victum illum discedere, e rebus pusillis, illustriorem se victoriam reportaturum; sin secus, in corporis lucta se fore superiorem, Haud magni, inquit, bonorum possessio estimatur ab hominibus; cuncta enim pro vitæ suæ salute largiuntur. Neque simpliciter tantum dixit, carnes tange, sed malum altius etiam penetrare voluit, tanta cum improbitate loquitur. Ilinc etiam perspicitur nullam antiqui draconis esse in nos potestatem, nisi detur a Deo, et quidem propter are canan suam erga nos providentiam, Ac licet, permittente Deo, homini possit vitam adimere, malumų tamen inferre nequit, sed a Deo veniam flagitat. Novit enim quamvis ipse lapsus sit, se nihil adversus quempiam posse, nisi Deus permittat; quæ

tamen permissio non nisi sapienter feri judicanda est, quatenus a Deo proficiscitur. Quod vero dicit ejusmodi est, nudato eum externi cultus custodia, et animæ cura; non enim admirationem meretur, si intactum illum ab omni oppugnatione tueris: da, mihi, ut tabe carnes ejus ad medullas usque conGeiam. Solet enim calamitas animum prodere, qui virtutis disciplina non est imbutus, et cui cultus et obsequii tui causa omnis in luxu ac voluptate posita est: quapropter si tetigeris carnes ejus, in faciem te benedicet, hoc est, aperte conscindet te maledictis. VERS. 6. • Dixit autem Dominus diabolo: Ecce, trado tibi eum tantummodo animam ejus custodi (Theodotion vero, animam ejus ne tetigeris).» Chrysostomi et Olympiodori. Rursus benignus Deus, qui athletas suos corona insigniendo angelis et hominibus spectaculum publicum proponit, etiam hoc diabolo largitur, nempe, ut nos intelligamus, nihil sine divino permissu posse diabolum cujus quidem hæc erat vos, tu tange carnes ejus. Sed ne diabolus forte diceret: Tu quidem vulnus ei, tanquam famulo tuo, in speciem infixisti, quod petebat facere noluit, verum illius potestati hoc permisit. Aut igitur hoc dicit, principem animi partem noli attingere, sed corporis cruciatibus certamen inito et corporis quidem potestatem illi permittit, verum ut cum corpore animam subducat, veniam non concedit; quia instauratione nova duplicata bona illi restituenda erant, et quæ perierant redinlegranda. Rursus simulacrum hoc aureum, diaboli igne probat Deus, sed moderatione tamen adhibita, non eo profecto, ut perspiceret ipse, quem cognitum habebat, sed ut diabolum aperte refelleret, nobisque virum tantum faceret insignem. Illudque, animam ejus custodi, pro illo est, divinam imaginem lædere ne tentes. Non enim inimico custodiam animæ ejus commisit: qua enim ratione hostem, qui ad bene faciendum natura non est comparatus, tuendæ animæ præfecisset? VERS. 7. • Exivit autem diabolus a Domino. Rursus docemur eum, qui ad hominem adoriendum mentem convertit, a facie Domini exire. Nullum est enim stulium improbum, quod non per seipsum secernat a Deo, præsertim cum nullum habeat cum bonitate commercium. VERS. 9. «Tempore autem multo transacto, dixit ei uxor ejus: Quousque sustinebis, dicens: Ecce perinaneo tempus adhuc parvum, exspectans spem salutis meæ?, Is quidem egestatem accrbosque casus diu toleranter tulerat, ac seipsum solando tali oratione utebatur: Ferendum est viriliter, mentis constantia adhibenda, a Deo auxilium exspectandum; neque PATROL. GR. XCIII.

enim in opitulando, hisque malis depellendis, cun ctabitur Deus. Conjux vero, quæ tanquam postrema " machina, ad evertendum munitissimum aliquem murum, a diabolo reservata fuit, inferendis calamitatibus viribus fractis languebat: versutus enim diabolus, cum longo satis tempore justum oppugnasset, uxoris imbecillitate tum utitur, ipsamque contra eum armis instruit, prout prius Evam adversus Adamum. Illa igitur, cum calamitatibus fracta, animum despondisset, spiritu diabolico plena, in hæc verba prorupit. Ac primo quidem ostendere conatur, ejus in Deum spes prorsus esse inanes, præteriti temporis diuturnitate, ad probationem futuri, ducto argumento; deinde quæ sequuntur superaddit. Observa autem astuti vafritiem; cum multum temporis efluxisset, Jobum adoritur: tunc enim præcipue spei rationes refelluntur, et vires fractæ debilitantur. Duplici autem imbecillitate eo tempore Jobus laborare videbatur: ipse enim temporis diuturnitate imbecillior evasit, et spes omnis in dies magis extenuata evanuit. Ne igitur illud speetemus quod uxor fuit, sed quod suadet potius videamus. Hoc etiam omnibus consulo, non ut hominum dignitates, et ora, sed consilii rationem, et modum intueantur: uxor enin dala est, non ut virum subverteret, sed ut laboranti subveniret. Et ego errans, et ancilla, locum ex loco, et domum e domo.» Totum autem hoc divina permissione contigit, et diaboli oppugnatione, qui, Deo veniam indulgente, cum licentia operabatur, ut in omnibus certantem Jobum, victorem corona dignum ostenderet. Quamobrem uxoris ejus nemo miserabatur, nec quisquam pristina ejus felicitatis memor, egestatem ejus solabatur; non passus est enim hostis quempiam ejus misericordia moveri; sed mercede eam elocavit: id enim verbum, ancilla, declarat, se singulis rogantibus inserviisse, quo suam et mariti vitam sustineret. VERS. 10. • Si bona suscepimus de manu Domini, mala cur non sustinebimus?» Vides in ærumnis magistri animum, et vultum postquam enim ex conjuge, quam legibus religiosis erudierat, ea quæ nunquam sperasset audivisset, primum formidoloso illam terret aspectu, deinde verbis etiamn pudore suffundit: Ista enim, inquit, dixisse, stultæ erat mulieris. Annon stultitia est existimare fore ut mors blasphemiam statim comitetur, aut etiam audere sceleratum ullum verbum in Deum dicere? Ita castigatam uxorem, tum oratione, tum vultu, cum gratiarum actione calamitatum impetum ferre adinonet Multi enim, inquit, nullam omnino felicitatem, et rerum copiam experti sunt; nos vero, quibus Deus hanc indulsit, cur adversa iniquo animo patimur? cur non cum multa gratiarum actione, tanquam a vero et germano

Domino, hæc etiam amplectimur? Quibus illa auditis conquievit, monitisque obtemperans, nihil oblocuta est: ita ut facile crediderim, bonorum quæ postea evenerant, participem illam cum Jobo factam fuisse. Egregius autem athleta plagam triplicem diabolo inflixit, cum ipse minime succumberet, et subversam uxorem denuo erigeret, et voces illas, grati animi testes, omnique laude ac indelebili memoris diguas, proferret. VERS. 11. Cum audissent autem tres amici ejus mala omnia quæ supervenerant ei, advenerunt unusquisque e propria regione ad eum. ▸ Si quærat quispiam, quamobrem post tantum temporis intervallum amici venerint, intelligat, primum quidem eos diversarum provinciarum incolas fuisse, ac multo post nuntium fortasse acce pisse; quin etiam calamitatis magnitudo, quod dobus, scilicet, in sterquilinio omni ope destitutus sederet, fide videbatur carere: præterea, sermone plurium famam conβrmari, et missione quorumdam, qui rei veritatem explorarent, præstolabantur; interea dum haec funt, tempus labitur. llig adde quod, rei veritate comperta, cum reges essent, et peregrinationem cogitarent, necessarium illis fuerit, res domesticas primum recte constituere, et illorum loco, qui subulitis præessent, vicarios imperii substituere. Hae omnia moram illis injecerunt, et iter tardarunt; et sane nisi charitate sumnia cum justitia abundassent, nunquam provinciis suis regnisque relictis, visendi causa illum adiissent, sed per alios potius hoc munus adimplevissent. Cogitare illud item possumus, divina quadam dispensatione accidisse, ut diutius illorunn adventus procrastinaretur; cum enim statim post amicorum colloquia, certamini Gnis impositus sit, Deo (qui justum interea alloquebatur, refocillabat, et corotardarent, idque ut morbi miseria produceretur, nabat) dispensante, factum est ut amici adventum virtusque certantis justi, justioribus præconiis a Deo celebraretur. Eliphaz Thæmanorum rex, Baldad, Sauchacorum tyrannus, et Sophar Minæorum rex. › Est autein Thæman urbs Judææ circa Sina. Saucha urbs est Moabitarum, quibus Baldadus imperabat: hic enim, tyrannus, pro rege ponitur. nai vero sunt Ammanit; aut, ut in posteriore 20 11 Paral. xx. 23. Chronicorum libro proditur, alii ab Ammanitis. Surrexerunt enim, inquit, filii Ammon et Moab contra habitantes montem Seir, ad exterminandum et atterendum eos; et postquam hos consummaverunt, surrexerunt contra se invicem 20. Considera igitur, sintne alji Minæi ab Ammanitis, qui etiam montem Seir incolebant. Eliphaz autem, per interpretationem significat, Deus me dissipavit, vel, Dei mei contemptio; Thæman autem defectiv eorum; Baldat, vetustas, vel gloriosus; Sauchæorum, loquucitas eorum; Sophar, scopus, vel contemptio. In libro auVARI LECTIONES.

tein Geneseos reperimus ", Sophar filium Eliplnri fuisse, quem Esan ex Ada suscepit: Elipliazi autem filius Theman exstitit, a quo regio, et oppidum, Thæman nomen invenit, quinto decimo lapide ab urbe Petra distans. Videntur autem amici hi, propter necessitudinem et cognationem, libe riore oratione usi fuisse. Sub finem enim histeriæ audimus, Eliphazum unum ex numero filiorum Esau fuisse, a quibus etiam hic admirandus generis originem traxit: unde philosophiæ et æquanimitatis adversarii, tanquam facili negotio ipsi persuasuri essent propter sanguinis affinitatem, ad ipsum mittuntur, Et accesserunt ad eum unanimiter, ad consolandum et visitandum eum. › Symmachus vero sic reddidit: Condixerant enim, ut simul venientes compaterentur ei, et consolarentur eum. Atque hinc etiam considera, aliud tempus efluxisse, dum, missis inter se nuntiis, congrediuntur, unaque iter suscipiunt. Visitare autem, pro consolari, dictum est: multum enim temporis videntur apud eum fuisse; haud sane id facturi, si invisere tantum in animo habuissent, quandoquidem plures alii solo visendi studio ad eum ventitarant. Yens. 12.. Cum vidissent autem eum de longe, non agnoverunt.» Hoc item loco, mali atrocitatem considera. Non agnoverunt autem eum, quia lues pristinos ejus characteres oblitteraverat: uleeribus enim, corporis formam in summam turpitudinem, vertentibus, immutatos eos fuisse, verisimile est. Forte etiam iHud, in cœlum suspexisse, hunc sensum habet: Qua demum ratione hæe evenerint, tu solus nosti, Domine; nos enim præ mentis inopia, eorum quæ acciderunt, causas assequi non possumus. VERS. 12, 13. «Εt aspergentes terram super capita corum, assederunt ei septem dies et septem noctes. Quod autem septem integros dies a mane ad vesperam, septemque noctes a vespera ad mane, juxta illum sederint, Scriptura non dixit. Perspicuum igitur est eos, ubi magnain diei partem assedissent, discedere solitos, ad necessaria munera obeunda; ac rursus redeuntes, ad multam noctem assedisse, rursusque abeuntes, primo diluculo ad eumdem revertisse; quod sane verissimorum amicorum, et mutuo calamitatum sensu maxime affectorum, peculiare est. Quotidiani vero sermonis consuetudinem Scriptura secuta, sic libere et solute dixit: Assederunt ei septem dies et septem nocles. Sic cum dicit Jacob, annos quatuordecim serviisse, et diei astu exustumn fuisse, ac noctis glacio obriguisse, num idcirco sub tectum nunquam ingressus est, nullamque laborum requiem toto illo * Gen. xxxvi, 4. συνVARIE LECTIONES.

tempore habuit? Hæc igitur subtiliter et argute mis exponere velle, ridiculum est. Scriptura enim, ut dixi, familiari loquendi consuetudine utitur. Quia tamen nonnulli Scripturam subsannantes, ex hoc loco mendacii illam insimulant (impossibile euim. fuisse inquiunt, ut tot dies sine cibo, et somno, transigere potuerint), coacti sumus hoc in loco importunam illorum et loquacem nugacitatem imitari. Job vii, ‹ Et nemo eorum locutus est. › Interea quidem illi, diebus et noctibus persistentes ratione qua dixi, et quam lex charitatis postulabat, nullam ad levandamn ægritudinem orationem idoneam invenerunt, cum calamitas omni verborum solatio longe major esset. CAP. III. Protheoria. Et in his quidem secundum caput absolutum est; capitis autem tertii protheoriam præmittentes, justum in cruciata esse dicimus, nemo enim est qui hoc negare potest: virtus quippe non eorum est qui sensu carent, sed eorum qui in adversis casibus philosophantur. Externum quidem dolorem et sensibus pervium, plaga corpori indicta, qua vehe mentissime stimulabatur, creabat: internum vero animo alebat, quia, cum homo justus, Deoque charus esset, nonnullos suis calamitatibus scandalizari cerneret, ac si ejus causa (qui justus exsistens talia paliebatur) Dei gloria laceraretur. Etenim cum dicit: Quare constituisti me obloculorem tuum 3? ipse Deo oblocutus non est, absit! qua enim in re hoc facere potuit? hoc autem est quod dicit; cur mea causa, Domine, nomen tuum blasphematur? Nihilominus Dei amore sauciatus, plurimum per. turbabatur et vacillabat, ne forte a Deo plane derelictus fuisset. Nihil enim adeo animum Dei amore inflammatum excruciat, ut divinæ desertionis suspicio; mortemque millies prius optaret, quam cum angoribus et ejusmodi suspicione, viventium numero accenseri. Quales igitur in fortunarum amissione, ac repentino liberorum interitu, voces grali animi indices protulerit; et quemadmodum conjugem contra quam decebat de Deo cogitantem, increparit; et quænam post tentationem, ad nihilum redactionen, et graves cruciatus, locutus fuerit; et quemadmodum nihil eorum quæ in vita hominum contingunt, eum perturbaverit, audivimus. Postquam autem amici, homines justi, et malis ejus tacti, advenissent, cognita eorum charitate et patientia, dolores animi et cruciatus coram illis narrare et palam facere opportunum duxit: et in historiæ quidem contextu, res periculi plenas 10quitur. Diaboli etenim studium unicum et conatus omnis erat, ut justum ad maledicendum Deo impelleret; verum ille, nullibi hoc fecisse reperitur, imo potius honorifice de eo loquens, voces gratiarum actione plenas edidit. Exsecratur autem diem naVARIE LECTIONES.

talem suum, mortemque expetit, propter causas supra memoratas. Si sensum autem verborum spectes, mysterium loquitur, et de præteritis philosophatur, ac futurorum certam spem concipit; cjusmodi enim sanctorum prophetarum verba esse solent. Cum autem ad verba ipsa ventum fuerit, mentem illorum aperiemus, ductum illius in interpretatione nostra sequentes, qui sanctum Jobum ad certamina validum reddidit. VERS. 1. • Post hoc aperuit Jobus os suum. Quando justus os aperit, non negligenter iis quæ dicuntur advertendum est, sed ex verbis fructus aliquis est nobis quærendus: sanctorum enim voces utilitatis semper plenæ sunt. Et justus quidem os aperiens, thesauros abditos recludit. Quamobrem cliam vas electionis, Paulus, in epistola ait: Os meum apertum est ad vos, Corinthii ss. de Domino scriptum est: Et aperiens os suum, docebat ss. Denique os aperire is dicitur, qui modum silentii antea edoctus est. Enimvero et Jobus post hoc aperit os suum, id est, post insigne tropaeum, post calamitates et dolores corporis, quos supra modum graves pertulerat, nihil inexploratum loquitur, Hingua prudentiæ moderationem præcurrente; sed animi sapientiam sermone prodit. Quin et testimonium illud Scripturæ de eo, quod os aperuerit, mentis ejus tranquillitatem, et in verbis deindicat. corum, VERS. 1, 2, 3. Εt maledixit diei suo, dicens Pereat dies in quo natus sum, et nox illa in qua dixerunt, Ecce masculus. › παρελJustos casibus mœæreri adversis dubitari non potest. Jeremiam enim audire potes dicentem: Maledictus dies in quo natus sum ". Et Moysen: Interfice me, si sic miki facturus es ". Negligentius autem se non gerunt, nec animum despondent, aut blasphemam aliquam vocem contra Deum profe. runt; verum contra seipsos, aut contra res quæ ´injuriam pati non possunt, verba mœstitiæ eructant. Ita magnus David montibus Gelboe imprecatur se, quia in its dilectus Jonathas, eum patre, ccciderat. Propter causas igitur prædictas mœrore Migitur Jobus; cum autem audax facinus existimaret de Deo iniquum aliquod vet mente concipere, voces mceroris, non improbitatis et blasphemie profert: et rei quæ nequaquam exsistit, nocti, inquam ac diel, quæ præterierant, nec amplius crant, imprecatur, ut egritudinis magnitudinem ostenderet. Tanquam pius enim de Deo loqui non audebat (ratus humana ratiocinatione ejus providentiam longe superiorem esse) contra seipsum vero duriora verba protulit, ut malis suis hac ratione consolationem aliquam præberet. Quod autem ad vocabuli vim attinet, diei ac noctis spatium, diem mnum Scriptura appellare * II Cor. vt, tt. ss Matth. v. 2. 26 [] Reg. 1, 21. 24 Jerem. 14. 3. Num. x1, 15. 27 Gen.

solet; si sensum autem consideres, tempus illud quo peccatum primum cepit, diem et noctem vocat: ac diem quidem, ob illuminationis promissionem: Eritis, inquit, sicut dii "; noctem vero, quoniam animam tenebris obduxit, et mortem introduxit, quando primum discrimen inter marem et feminam manifestius apparuit. Ita ut juxta hunc sensum, diei, tanquam rei malæ, neutiquam maledixerit, quæ Manichæorum opinio est, sed illa tantum quæ in die evenerant, accusat: juxta quam significationem, dies vocantur mali, non quod tales natura sint, sed propter ea quæ in iis accidunt. Detestatur etiam alia quadam ratione justus eos qui marem illum nuncuparunt; quia Christus solus mas esset, eique maris appellatio proprie competeret, quandoquidem genus humanum Adami inobedientia effeminatum evasit, ut non amplius' principalioribus appellationibus vocari queal. Diem igitur agnoscit illum, quem et perire comprecatur, carnalis scilicet sensus generationem: quare suum vocat, qui fuit primi parentis; atque ea ratione, creationem ab omni accusatione liberat. Cum prima enim illa condemnatio ad nos usque pertingat, tanquam nobis peculiarem, liberatorem quærentes deflemus, et pravitati male precamur, quæ tanquam dies apparuit, et nos a pietate abduxit: quidquid enim alicui jucundum est, dies censetur, sic nos errore judicii incauti decipimur. Hunc diem justus cupit deleri, ut qui solo nomine luci vicinus sit noctem vero dicit, peccati subitum ac furtivum introitum. Εt hac quidem appellatione bonitatis osor Et dignus est, qui alius ab hominibus insipientibus putatur, quam quòd re ipsa est, qui cum tenebræ sit, lucem ementitur, et fraude deceptis hominibus talis apparet: quare utrique imprecatur, ne tanquam lux, fraude quæ et semper ad manum est, aut tanquam nox, latentibus dolis fraudulenter, plebem circumveniat. Quod igitur dicit, ejusmodi est Pereat prior ille dies, inquam, primigenius, et transgressionis causa, qui tristitiam, peccatum et mortem, intulit hominibus, qui tenebrarum et singulorum errorum exstitit procreator: dolorum enim initium, et primus tristitiæ dies, Eva conceptus, appellatus est, id est, exordium unde exsecrationes fuxerunt: In tristitiis, inquit, paries filios ". Ut ergo corporis vehementem cruciatum Jobus indicaret, nativitati suæ, non item Deo, imprecatus est; non praesentem diem, sed præteritum, et aerumnarum causam insectando, seque in ærumnis suis solando, dum conviciis diem illum proscindit. Solet enim miserabilium verborum usurpatio dolores corporis mitigare. ss Gen. ut, 16. VERS. 4. • Νox illa sit tenebra, et non requirat

eam Dominus desuper, nec perveniat ad eam splen dor; excipiant illam tenebræ, et umbra mortis. › Si verba quidem spectentur, natalem suum diem optat sine splendore esse, itemque noctem, nec lunæ, nec siderum luminibus illustrari, sed densissinis tenebris potius obrui; quod etiam mortis umbram nominat. Si sensum autem respicias, peccatum quale sit, sua ingenita pravitate, omni luce privatum, ut appareat, precibus enixe contendit; ne virtutem simulare valeat, aut lucis specie, rudioribus fucum faciat; sed ut cæca ejus caligine perspecta, ab omnibus vitetur. Vel, si mavis, ne dies ille requiratur, precatur; illo enim requisito necessario ruina quæ hominum generi accidit, in medium venit: quod si minime requiratur, exsecrationis contra nos, et sententiæ quæ inde fluxerat, oblivio fit. Unde postulat ut nullo fulgore dies ille irradietur, ne scilicet peccata quæ in eo Adamus commisit, in conspectum veniant; ac si diceret: Aurem præbeat his precibus meis Deus, ut e dierum numero ille eximatur, ne ortus mei recordatio memoriam calamitatum adducat. Cum autem adjungit: Excipiant eam tenebræ, et umbra mortis, in ipsum diabolum, mala quæ propter eum nobis evenerunt, recidere precatur, transfertque noctis nomen ad ea quæ in illa contigerunt (ad exsecrationem, inquam; atque sententiam), tenebras et umbram mortis diabolum appellans. Ad diversorium, inquit, illud ablegetur, conversatione sua dignum; qui mortem invenit, moriatur, et laqueis suis implicetur, neque propter eos, qui ex incogi tantia ipsi obtemperant, improbitatis suæ licentiam sortiatur. VERS. 5. «Superveniat in eam caligo.» Aquila, Symmachus, et Theodotion, verbis aliis extulerunt; nam Aquila, obnubilatio; Symmachus, caligo, Theodotion, nubium obductio; dixit. autem, est caligo nebulosa. Ad litteram quidem dici obscuritatem precatur; ad sensum vero magis reconditum, ut peccatum, quale natura sua est appareat, enixe flagitat: ne Satanas in angelum lucis transformatus, mala nobis pro bonis obtrudat; sed potius ut cognita quod mala sint, et tenebrarum causa, odio habeantur. Verum hic forte subinferes peccatum invisibile esse: qua enim ratione, quæ non sunt, videre aliquis poterit, cum rerum non subsistentium sensum omnem una cum illis perire deprehendat? VERS. 6. • Maledictus sit dies, et nox illa, auferant eam tenebræ. › Numerus, inquit, illius diei ex hominum mentibus cradicetur; hoc enim illud est, maledictus sit. Illud autem, auferant eam tenebræ, Aquila, lunæ obscuratio, reddidit: Dicit autem: Quemadmodum homines in tenebris, nec cernere quidquam, nec ea k

quæ ante pedes sunt, videre possunt: ita in igno1 ratione sit nativitatis meæ dies; ad sensum autem, transgressionis, quæ tanquam lux aliqua primos homines celans, propter fallendi facilitatem sub lucis specie apparere voluit: nox enim immani hosti dies fuit, qui pravarum suarum operationum nullum impedimentum objectum babet; ac rursus, qui iis qui corporis voluptatibus deliniti sunt, videtur dies (juxta illud: Et non illuminatio in deliciis meis ") nox est, quæ undique hominem umbra sua involvit. Non sit in diebus anni, neque numeretur in diebus mensium. › Symmachus, Neque copuletur. id est, si verba ipsa spectemus: Deleatur dies ille nativitatis mea, anni contracta periodo. Et quoniam mensium, alii pluribus, alii paucioribus constant diebus, et annus certo quodam confecto circuitu augetur (id quod quarto quoque anno solet accidere), dies illa, inquit, in numerum mensium non veniat, nec tanquam dies anni, ante usitatam periodum numeretur, et cum apparere debeat, oblivione prorsus obruatur. Ad sensum auten, Domini adventum, annum vocat, juxta illud quod sub ejus persona dictum est: Vocare annum Domini acceptabilem 50. Precatur igitur, ne illo tempore, ejus diei ulla fiat memoria, ne Christus, cum sese orbi terrarum ostenderit, peccata nobis imputet, sed omnia potius oblivione sempiterna deleat. VERS. 7: «Εt non veniat super eam laetitia, neque gaudium. > Nibil contra Deum, neque contra ejus opera loquitur, verum rebus non exsistentibus maledicit, sibi ipsi, et doloribus suis solatium afferens (nox enim etiam illa præteriit, et astrorum et phosphori lumen, quod nocte illa resplenduit). quemadmodum qui a medicis uruntur, seu secantur, ad doloris significationem, morsus vestibus infigunt ita beatus hic illa omnia flebiliter lamentatur. Ad sensum vero: Nox illa sit dolor, id est, Peccatum, quod malum sit, cognoscatur, ac proinde tanquam doloris causa odio habeatur. Et non veniat super eam lætitia; si enim peccatum non remitteretur, sed nobis imputaretur, adversarius noster, nox scimaximum. Utinam igitur hostis sceleratum suum finem minime assequatur, ac proinde lugens præda frustretur, ut acerbius mæreat; ne sim ego infenso bosti lætitiæ causa, illius jaculis vulneratus! licet illa, et peccatorum parens, gaudium gauderet 39 Pal. CXXXVI, 11. 30 Isa. LXI, VERS. 8.. Sed maledicat ei qui maledicit diem illam, qui habet magnum cetum opprimere.» Simul optat et vaticinatur futura, ad Christum del.

GO traducens cogitationem, qui fortem vinciens diabo lum, vasa ejus diripuit. Quis enim alius peccato maledixit, illudque in seipso delevit? quis cetum qui intellectu comprehenditur, in potestatem redegit? Serpentem antiquum, peccati suasorem, Leviathan illum, qui in voluptatum nostrarum mollitiem et facilitatem, tyrannidem exercet, et cum summa licentia innatat; quem Scriptura multis in locis, draconem, appellat, præcipue vero sub finem hujus libri, cum suis vocibus testetur Deus, fortem illum esse, atque omnibus superiorem: quare nec hoc loco, cetus, simpliciter, sed, magnus, vocatur. Is igitur, inquit, qui solus cetum immanem capere potest, qui potestate, cui nequit obsisti, pollet, is circa diem et noctem postulationis meæ votum adimpleat. VERS. 9. Obtenebrescant sidera noctis illius; permaneat, et in lucem non veniat, et non videat luciferum exorientem. › r, Olympiodori, et Polychronii. Symmachus vero, Exspectetur lumen, et non sit, maneat in tenebris. Ad verbum, ne impertiant, inquit, suum splendorem, id est, ne luccant noctis illius sidera, sed obscura sint, neque astroruin usum ostendant, cursusque siderum illius noctis plane inutilis sit. Permaneant, id est, a cursu et illuminatione cessent, neque lucere amplius pergant, aut cursum suum conficere; sed neque noctem illam lox excipiat, neque præteriisse illam quispiam agnoscat; hoc enim significat illud: Non videat luciferum exorientem, id est, stellam matutinam, aut solen. Ad sensum autem, peccatum intelligit, quod noctem etiam appellat. Apparentes, inquit, pulchritudines et deliciæ obscurentur, neve aliquando virtutem vincat improbitas; illud enim: In lucem non veniant, idem est ac si diceret: Cognoscantur peccati jucunditates quod tenebræ sint, neque fallere, aut in errorem inducere aliquos boni specie valeant: in percali nocte stella matutina non sit, id est, sermo lucidus et clarus propter probabilitatem apparens. Nam qui peccatis delectator, sæpenumero perseverat in prolapsione aut quia voluptatem amplectitur, ejusdemque illecebris delinitur; aut quia probabiles sibi fingit rationes, ob quas putat nequaquam se in errore versari. Illud, Non videat luciferum exorientem, fortasse non deprecando pronuntiavit, verum id quod est indicavit; peccatum enim verbum de Domino sustinere non potest, quod lucifer appellatur (sicut Petrus in Epistolis suis scribit ª¹) in cordibus nostris exoriens, splendescente enim luce, tenebra difiugiunt. VERS. 10. • Quia non conclusit portas ventris matris meæ. ▸ Ad verbum, quia meum, inquit, ortum non prohi 3 11 Petr. 1, 19.

guli commorantur, prout primitus a natura constiφησί, PATROL GR. XCIII. tuti sunt? Ergo ut hac, inquit, parva simul et magna animalia, naturæ metas tuentur, et intra eas se continent; sic tu, si verus homo exstitisses, nec in verbis tantum pietatem erga Deum collocasses, profecto nihil tibi hujusmodi accidisset, neque limites a Deo positos transtulisses, ita ut juste viyens infelix et ærumnosus esses. Si vero ad theoriam sensum traducamus, belluis illis animorum impetus et perturbationes assimilandi sunt; diabolus vero, myrmicoleonti; is enim pietate praeditis hominibus fornica, leo vero impiis est. Si igitur apud te, inquit, diabolus escam non inveniret, id est, si injustus non esses, periret, hoc est, conatus ejus vani et irriti essent, ac perturbationum impetus restinguerentur, et dissiparentur. VERS. 12. • Si quod autem verbum verax fuisset in sermonibus tuis [Symmachus autem, ‹ Ad mo autem dictum est clanculum, in furto»], nihil tibi horum malum accidisset. › Ex verisimilibus, inquit, colligere quis potest, te scelerum quorumdam poenas luisse. Si enim non tantum in verbis Dei cultum posuisses, sed factis etiam veritatem religionis tuæ ostendisses, nihilque, quod fieri minime oportebat, a te factum fuisset, tantorum malorum acerbitatem non degustasses; præsertim cum justorum hominum actiones nullo pacto Deus aspernetur. Nunquid non capiet auris mea ab eo magnifica?» [Symmachus autem:. Et accepit auris mea susurrum ab eo.» ] [ VERS. 15-16] Tinore autem, et sonitu nocturno incidens timor super homines, horror mihi occurrit et tremor, et valde ossa mea concussit, et spiritus in faciem meam incurrit; horruerunt autem pili mei et carnes: surrexi, et non cognovi; vidi, et non erat figura ante oculos meos, sed auram et vocem audiebam.» Profundus est hic locus, et qui difficulter spectari potest, multasque cogitationum semitas producit. Vel enim ut justo timorem incutiat Eliphazus, sic loquitur: Timere, inquit, Jobe, nec Deum contemnere te oportet, quandoquidem non diu tantum, sed noctu etiam nocturnis visis territans, supplicia irroget; prout ab aliis, mirabilia narrantibus quæ ipsis acciderunt, audivi, ipseque sæpenumero in somnis territus expertus sum, ita ut tolus contremiscerem, pili capitis horrerent, ossium compago universa qualeretur, et spiritus quidam impetum in me facere videretur; cum nullius rei tamen formam aut speciem cernerem; sed voces tantum audirem, quæ sensim, et cum formidine aures feriebant, et tremorem mihi incutiebant. Vel tale quidpiam loqui videtur Eliphazus: Verere eum, qui per insomnia etiam punit, cujus vel sola cogitatio formidabilis est. Etenim si quando naturæ illius admirabilem excellentiam mente complexus fuero; et quemadmodum, cum loca compleat omnia,

OLYMPIODORI ALEXANDRINJ extra omnia tamen sit, perpendero; accidere idem mibi sentio, quod iis evenit qui, intempesta nocte, altissimo silentio omnia occupante, mira quiete consopiti, a nocturno nihilominus sonitu pertorrentur; ita ut in ejusmodi meditationibus, tremor ei horror me incessent, menteque spiritum aliquem invisibilem et incomprehensibilem complectar. Quod si ratiocinando altius me levare pergam, nihil tamen percipio, neque comprehendo; Dei enim natura, quæ forma omni caret, opticam animi facultatem fugit; quantoque altius quis ratiocinationibus ascenderit, tanto magis quæsiti inventio eum deserit: natura enim incomprehensibilis est, animo tamen percipitur, tenui quasi quadam aura, et vocc tacita mentem refocillante, et divina efficacia senἐν sun illum in nobis operante, ipsam autem divinam naturam minime ostendente. Cogitatio enim ejusmodi omnino inaccessa est, et horrore plena, ac caliginosa vertigine ratiocinationis aciem suffundit et quod in vento deprehenditur, simile quid accidit; quemadmodum enim illum oculis cernere non licet, ita nec Deum rationis discursu invenire possibile est; intelligentiæ enim nostræ vires non minus superat, quam ventus oculorum. Et quemadmodum vox, et venti flatus, sensum quemdam sui præbent, sub hominis tamen aspectum non cadunt; sic etiam divina natura. Sæpe enim ratiocinationis aciem in sublime erexi, nihilominus tamen a contemplatione divina lapsante gressu, aberravi; Deumque, cum quid esset videre vellem, solos ejus effectus vidi. Verum hic fortasse objicies: Sermones meos et adhortationem noli vilipendere; nam ipse quoque revelatione divina dignatus sum, et in somniis visiones vidi, sanctique Spiritus recepi illustrationem, atque intellexi, divinum numen ab omni specie ac Ligura secretum esse, natura simples, et incomprehensum; sensum autem ejus, quasi in aura tenui, percepi. Hæc eo disserit Eliphazus, ut gratior ipsius oratio reddatur, atque ut in iis quæ parat Alicere, fide dignus habeatur: fortasse etiam terrorem Jobo incutere conatur, eumque ad pœnitentiam deducere nititur. An non, inquit, auris mea magnifca quædamn de Deo accepit, ut tibi fide dignus videar (hoc enim loco, capiet, pro, cepit, Scriptura multis in locis tempus pro tempore substituente, intelligendum est)? et quidem cum ipse sæpenumero disputantes de Deo audiam, ac ipse disserere coner, formidine percellor, metuque omni plenus evado, et sonitu nocturno (hoc autem ab eo quod naturaliter accidit, dicit; nocte enim intempesta, cum alta quies cuncta complectitur, quasi sonum quendam circumcursantem mente concipinus), et sicut vento irruente, effectus ejus sensu percipio, ocufis autem cernere non possum: sic de Deo mihi cogitanti, quantum invenisse me arbitror, tantum add.

rationis meæ conceptum fugit, licet etiam divina enim, inquit, in faciem meam incurrit. Cur ergo, adeo præstanti excellentique natura præditum? gatione assecutus esse videtur, tanto eum magis et quæsiti pondus perspicit. 89 Job. 1, 1; 11, 3. illuminationis plane immunis non sim: Spiritus Iobe, contra philosopharis, et Deum non vereris, quem quanto quis solertiore ratiocinationis indaabsoluta perceptio fugit, ingeniique sui tenuitatem, VERS. 17. • Quid enim? nunquid homo coram Domino mundus erit? vel de operibus suis irreprebensibilis vir? › Vide ut Deo contradicat; illo enim dicente Homo irreprekensibilis ", hic, ex seipso et factis suis judicium de eo ferens, reprehensione illum carere negal. VERS. 18. • Si contra servos suos non credit, et adversus angelos suos pravum quid advertit. › majore argumentum ducere vult, et aflirmare omnem hominem sub peccato esse. Quid de hominibus, inquit, attinet dicere, cum ne angeli quidem reprehensione careant? mutabilis enim et eorum natura est, et divinæ quidem perfectionis respectu, ne illi quidem qui legitimi ejus famuli et ministri sunt, in omnibus fidelitatem et firmitatem habent. Et hunc quidem sensum Symmachus expressit, cum diceret: In servis suis inconstantia; et in angelis suis inveniet vanitatem. Ne igitur mirere, inquit, quod dixi: Homo mundus non erit coram Domino; quandoquidem neque angelis, servis ac famulis ejus, ut naturaliter et constanter reprehensione carerent, crediderit, et concesserit; illi enim illius gratia constricti tenentur, quandoquidem illius solius est mutationem non agnoscere. Illud autem, Pravum quid avertit, id est, mutabilem eorum naturain fabricavit; ut propterea vituperationem incurrere contingeret: quod quidem et apostaticæ potestates passæ sunt, quæ, quia naturam a mutatione alienam non sunt sortitæ, libertatis arbitrio de sua statione delapsæ sunt. VERS. 19-21. • Habitantes autem domos luteas, ex quibus et ipsi de eadem luto sumus. Percussit eos tanquam tinea, et a mane usque ad vesperam ultra non sunt, eo quod non possent sibi ipsis subvenire, perierunt. Insulavit enim eis, et exaruerunt; interierunt, quia non habebant sapientiam. › Si angeios, inquit, peccantes penis coercuit, quid mirum, si nos peccata admittentes plectamur, qui longe illis inferiores sumus, et à terra oriundi, circa terram volutamur, naturaque ea præditi sumus, quæ facile nos ad delicta trahat, et alliciat? et hoc quidem ex prudenti dispensatione divina, ne peccandi impunitatem sperantes, ad summam impietatem furore insano impellamur. Nam si angeli, qui spiritus sunt, ac coli incola, si cum perfectione divina conferantur, reprehensione non careant, quid nobis fiet, qui terrestres sumus, terramque habitamus? Hoc ipsum Symmachi expositione significatur, sic enim ille: Quanto magis qui domos

habitant luteas, quarum terrenum est fundamentum? Etenim si Deus percusserit, sic facile consumimur, neque diem integrum sustinemus, tanquam olera a vermibus peresa, aut vestimenta consumpta a tineis. His verbis, quanta Deus potestate polleat, et quanta nostra sit natura imbecillitas, ob oculos ponit; nos enim, sicut olera imbecilles sumus, celeriterque consumimur, ut vestis a tinea: Deus autem potestate praeditus est, et cum facilitate, quos vult, in nihilum redigit: prout enim homini spirare facile est, sic Deo velle tantum, et exsiccare ac perdere. Cujus judicium, metaphorice, insufflationem vocavit (Insufflavit, inquit, eis, et exaruerunt; tanquain vento ante, et floribus exarescentibus), ut potestatem ejus proderet: illo enim sententiam solum proferente, subito supplicio afficiuntur, neque plagam inflictam repellere possunt. Deinde, ne videretur dicere quod, ex potestate sua omnia faciens, iram hominibus sine causa inferat, homines hæc pali ait, non temere, et indicta causa, sed, quia sapientiam non haberent, id est, Deum non timerent, Initium enim sapientiæ est timor Domini *°. CAP. V. VERS. 1, 2. Invoca autem, si quis tibi respondeat, vel si quem angelorum sanctorum aspicias; etenim stultum perimit ira, errantem occidit zelus. > Quid, inquit, supra dignitatem loqueris homo? tanto enim intervallo homo Deo inferior est, qui non solum invisibilis, sed incomprehensibilis etiam est, et si millies eum invocaveris, tibi nequaquam respondebit. Quid autem de Deo loquor, cum etiam angeli ejus nobis invisibiles sint? Eum, neo quidem animo, insipientem appellat, qui peccat, quem etiam ira interimit, non autem sapientem, neque enim illic est ira. Sic etiam intelligere potes, Teipsum sine peccato judicans, el contra Deum superbia elatus, insipienter ira accenderis, et prospera fortuna utentes invidia prosequeris; ita ut merito justæ divinæ iræ impetum experiaris, vel a tua ipsius opprimaris: omni enim insipienti, et iracundo, propria iracundia interitum affert. VERS. 3. • Ego autem vidi stultos radicem mittentes; sed statim absumpta est illorum habitatio. › Symmachus autem: Et maledixi decori illorum stalim. Cum hominum injustorum prospera pleruinque fortuna, et præcipue felix prior Jobi rerum status, cause Eliphazi adversaretur, ne hic multorun certaminum vir diceret: Si insipiens eram, quomodo prius divitiis abundavi? diluendo id quod objici poterat, amicus dicit: Injustus quamvis in déliciis vivat, et bona sua se firmiter et secure pos60 Psal. cx, 10. del.

sidere arbitretur (id enim est, radices mittere), non tamen diuturna erunt: sed ejus habitatio, id est, domus universa, et vita cum tranquillitate transacta, diffluit et orrumpitur. Cum autem radicem dixisset, quæ plantarum propria est, metaphora servata, subjunxit illud, absumi; plantæ enim quarum exeduntur radices, exarescunt. Deinceps ea quæ mpiis eveniunt atlexit, quæ ad modum optantis quidem efferuntur, definitive tamen, et apolelesmatice, sive effective intelliguntur. VERS. 4. 2 Longe fiant filii eorum a salute. Hæc non raro contingunt impiis; terram enim promissionis Judæorum natio sortita est, prioribus incolis propter impietatem sublatis. Verum hæc non semper in hac vita eveniunt, retributiones enim non semper hic funt, sed in futura etiam vita; quare minus recte Eliphazus dixit, qui sine discrimine ea posuit. Illud vero, Longe fiant, non optantis est, sed pro, facti sunt, dictum est, ac si omnino jamn accidisset: tempora enim absque discrimine usurpantur, et præsertim in hoc praesenti volumine. ‹ Et conterantur super januas minorum, et non erit qui eripial. Id est, conterantur, vilipendantur enim pusillus est porcus), pro quo Aquila, conterentur; Theodotio, confracti sunt: Symmachus, humilientur, reddidit. Contempti enio, nulliusque pretii habebuntur, in alienis januis contabescent, et quideni inferiorum; et ope ac cura divina destituti, ad summam miseriam redigentur, neque quisquam erit, qui calamitatibus eos eripiet. VERS. 7. • Non enim prodibit de terra labor.» [Symmachus autem: Non egredietur de pulvere labor.»] «Neque de montibus germinabit molestia; sed homo nascitur labori: pulli autem vulturis altissime volitant. › Tacite his verbis Jobum consolari videtur. Minime decet, inquit, te hominem exsistentem ægre ferre, quod ærumnis afficiare, supplicia enim iis quæ sensu carent minime infliguntur. Sed et volucres (vulturis enim nomine reliquas intelligit) vitam nostra multo minus anxiam et laboriosam adeptæ sunt. VERS. 8. Verumtamen ego deprecabor Dominum, Hæc quidem, inquit, ita se habeant; ego vero ad Deum me recipio, et ad illius auxilium confugio. Deinde Dei excellentiam enarrat, ut Jobo terrorem incutiat, et suo exemplo ad penitentiam alliciat. lllud autem, Ego, dictum est arroganter, et ad differentiam ipsius a Jobo; tanquam si diceret: Quandoquidem tu preces neglexisti, ego Deum supplex venerabor. VERS. 14. c Qui avertit consilia versutorun, et non facient manus eorum veritatem. › Qui in contrarium vertit consilia corum qui

verum et rectum non operantur, id est, qui non f patitur hominibus vafris et callidis ex voto res succedere, verum facili negotio, cum ili collibitum fuerit, hujusmodi hominum artificia prava pervertit; vel etiam, ut Aquila interpretatus est, Irrita facit: ut Symmachus, Dissolvit; ut Theodotio, Dissipat. VERS. 13. • Qui capit sapientes in prudentia; consilium autem astutorum disjecit. › Iloc est: Qui arguit, qui superat, qui vincit, sua scilicet sapientia; vel, qui humanam sapientiam, stultitiam esse ostendit; juxta illud: Qui capit sapientes in astutia ipsorum ". Astutos vero vocat eos qui prudentes admodum sunt, et occulte et subdole, en quæ sibi proponunt, exsequuntur; quos, propter perversitatem indolis, qui verborum proprietates ενώsectantur, id est, pravi consilii homines, appellare solent. Illud vero, Disjecit, id est, inutile reddidit, irritum fecit, et ut a scopa aberraret, curavit. Symmachus vero sic interpretatus est: Consilium pravum perturbabilur. VERS. 14-16. c in die occurrent eis tenebre, in meridie autem palpent tanquam in nocte; et pereant in bello. Infirmus autem egrediatur de manu potentis; sit autem infirmo spes; injusti autem os obstruatur. › Diei, ac meridiei nomine, vitæ hilaritas atque jucunditas significatur; quasi diceret: Tum demum improbos, florentis status improvisam mutationem passuros esse, cum illorum erit ad summain perducta felicitas: noctem enim ac tenebras, cala mitosam rerum conditionem vocat. Accidit quoque hisce hominibus, ut cladem ab hostibus sustineant; qui vero, secundum Deum humilis, nullaque potestate ac vi munitus est, in Deo autem fiduciam collocat, potentium damnum et injuriam effugiet. VERS. 47. Beatus autem homo quem arguit Dominus; monitionem vero omnipotentis ne renuas. Ipse enim dolere facit, et rursus restituit; percussit, et mamus ejus sanaverunt.» Beatitudinem vocat, disciplinam quæ ad morum emendationem tendit. Jobum vero hortatur, ac si pro peccatis poenas lueret, ne iniquo animo ferat, sed Deum potius, qui plagam inflixit, et qui medicinam adhibere potest, precibus exoret: quod autem dicit hujusmodi est. VERS. 18. • Series de necessitatibus te eruet, et in septimo non tanget te malum. › Sexies enim, id est, sæpius in ærumnas et difficultates incides; posiquam autem illas expertus faeris, si gratus et accepius visus fueris, & septimo, post multas, scilicet, tentationes, al extremnam, non amplius mala te pati sinet Deus. Vers. 22-24. ‹ Injustos et iniquos deridebis, et feroces bestias non timebis; bestiæ enim feræ pa63 1 Cor. 11, 19.

catæ erunt tibi: deinke scies quod in pace erit domus tua; habitatio autem tabernaculi tui non peccabil. ἐγκατέλιPerspecta, inquit, pietatis eficacia, quantumque præsidii ac perfugii in Deo sit, homines injustos efuse deridebis; efferos autem et agrestes non timebis. Hi enim tuam in Deum pietatem reveriti, bello amplius te non adorientur, sed securitas ab insidiantibus, cumulus tibi erit reliquorum bonorum-; ac tum domum tibi et familiam pacalam esse, experientia magistra, disces: Omnis autem vitæ tuæ conversatio non peccabit, id est, spem bonam non abjiciet, in adversam fortunam non incialet, nec acerbum quidquam patietur, aut vicissitudinem ullam, prout nunc, experietur; sed Deo felicem rerum statum quo frueris providentia sua conservante, in secura tranquillitate constituetur. VERS. 25. Scies autem quod multum semen tuum; et filii tui erunt quasi omnis herba campi. > Pace, inquit, undique te complectente, felicitatem etiam ex numerosa sobole percipies (hoc enim pro felicitate priscis temporibus habebatur), et orbatus nunc liberis, instar agri qui spicis luxuriat et onustus est, pulchræ prolis pater eris: erunt enim filii, sive posteri tui, sicut omnis herba agri, Id est, tanquam ager qui onini herbarum genere foret. VERS. 27. «Ecce hæc sunt quæ exquisivimus, hæc sunt quæ audivimus. Tu vero scito tibi ipsi si quid egeris.» Polychronii et Olympiodori. Id est: Hæc ita se habent, neque aliter dicat quispiam res humanas esse comparatas. Hæc nos ipsi experientia in vita cognovimus, et auditione ab aliis accepimus, quod nibil divinam Providentiam subterfugiat; sed quod Dei providentia, improbi suppliciis afficiantur, et pii multis bonis fruantur. Quæ cum ita se habeant, quorum peccatorum pœnas luas, et qua ratione, diligenti cura adhibita, Deum placare possis, neque frustra, ut nunc facis, indigneris, considerare consentaneum est. CAP. VI. Protheoria. Postquam justum Eliphazus ad resipiscendum hortatus fuisset, ac si scelerum suorum pœnas lueret, consilium ejus irritum evasit; persuadere enim ei nequaquam poterat quod peccator esset, cum nullius absurdi, et quod a ratione abhorreret, sibi conscius esset. Quare contradicendi studium amici intuitus, pro omnibus quæ dixerat apologiam instituit, neque silentio amplius tolerantiam suam ostendit. Exemplis autem a natura petitis verborum suorum rationem in medium producens, Deum sanctum appellat, et in eo fiduciam se collocare, ait; abditamque moeroris causam aperit, cum ve

reri se dicat ne a Deo plane derelictus esset. Suas deinde calamitates enumerat, et hortatur ne in divitiis ac potestate spem et fiduciam ponamus amicos etiam vituperat quod sermonibus suis molostias ejus graviores reddidissent; consulitque ut quæ aliis contingunt intuentes, ipsi metuant; ac documentum optimum omni homini proponit quod vita, scilicet, tentatio sit. Postea rursus cala mitates suas tragice exaggerat, contenditque a Dec enixe ut memor ejus sit, illumque visitare velte dignetur. Pro sermonibus suis denuo apologiam facit, et humana naturæ vilitaten pro supplicatione obtendit, pelitque a Deo ut, si quid ab eo peccatum est, perpetua oblivione velit delere. VERS. 1-3. • Respondens autem Job, dicit: Si vero quis appendens appenderet iram meam, et dolores meos tolleret in statera pariter, et utique arena maris gravior erit. › Cum Eliphazus per exprobrationem Jobo dixisset: Licet tu multos ad patienter ferendumn res adversas commonefeceris, nunc dolor te invasit, et animo perturbatus es; illumque tanquam hominem philosophia carentem, et qui sibi ipsi solatium adhiDere non posset, criminatus esset; justus calamitatem suam omni solatio majorem ostendens: Utinam, inquit, iram mihi a Deo immissam, et dolores simul, animi et corporis, in statera liceret appendere, ut manifestum fieret graviora esse mala quæ mihi simul illata sunt, et quæ angorem et tristitiam inducunt, arena quæ in maris littore est. VERS. 4. • Sed, ut videtur, verba mea sunt mala [Symmachus vero:. Sermones mei peramari ]; sa gittæ enim Domini in corpore meo sunt, quarum furor earum bibit sanguinem meum: cum incepero loqui, stimulant me.» Olympiodori et Polychronii. Vos enim qui solandi causa advenistis, probrosas voces usurpantes, contra quam vobis initio propositum fuit, agitis; et quidem, conspectis vulneribus, quæ vel inimicorum animos ad miserationem facile inflectere possent. Sed vos quidem in alienis malis philosophiamini, nullam calamitatem ipsi experti, et verba mea contemnitis, mollitie diffluentes, neque considerantes quemadmodum supplicia, corpori meo a Deo cum vehementia quadam inflicta, sanguinem meum absumant, id est, vires imminuant, et vitalem facultatem auferant, neque vocem absque dolore emittere sinant, sed cum loqui voluero, intercidant. Mihi vero merito fides non adhibetur, cum verba ægritudinem exprimere non possint, et auditores ex quiete sua el tranquillitate, non autem ex meis calamitatibus, de verbis meis judicium faciant. Unde nemo est qui mei miseretur, sed vilia et nullius pretii esse videntur quæcunque dixero: solus autem ego, quam immedicabile sit malum mihi inflictum, novi, qui plagas a Deo immissas corpore

meo excepi. Supplicia enim, Sagillas, vocat; et, 62 Coloss. 1, 6. Iram illarum, molestum et acerbum impetum, ac dolorem, quo stimulatus, ne loqui quidem illi liberum erat. VERS. 5, 6. Quid enim? nunquid frustra clamabit onager, nisi escas requirens? nunquid et erumpet vocem bos, cum habeat in præsepi cibos? > Symmachus autem: Nunquid ingemiscit fame onager, si adsit gramen? Naturalibus exemplis utitur, ostenditque quod sermo ejus rationi consentaneus sit, et quod Eliphazi adhortationibus merito sibi persuaderi non sit passus, quin potius ad contentionis ejus studium respexerit. Nunquid potest sine sale edi panis? aut est sapor in sermonibus vanis? › Symmachus autem: Nunquid manducabitur non conditum, quod sale caret? Quomodo, inquit, vestra adhortatione persuaderi mihi patiar, quæ neque rationi consentanea est, neque ad consolandum comparata est? Quemadmodum enim panis qui sale caret edi non potest, ita nec inanes sermones, qui persuadendi vim et rationem in sc non habent, auditoribus persuadere possunt; persuasionem enim, saporem vocat, metaphorae insistens. Propterea etiam Apostolus dixit: Sermo vester semper cum gratia sil, sale conditus, guasi dulcis et jucundus, auditores simul astringens, et dulcedine deliniens. VERS. 8, 9.. Si enim det, et veniat postulatio mea, et spem meam det Dominus: qui capit Dom minus vulneret me; in finein autein ne me tollat. › Aquila vero, et Symmachus, pro illo: Qui cupit, reddiderunt, Injiciens manum suam. Quænam autem fuit Jobi postulatio et spes, quam. adimpleri precatur? vitæ exitus, et mors, et ne tormenta in longum extendantur: hoc enim vult illud: In finem ne me tollat; ac si dixisset: Mors unicum mihi est remedium horum malorum, et requies: Me ipsum quidem ex hac vita educere non possum, Dominum autem imploro, ut manum mihi injiciens, et flagellaus, hinc abducere velit, neque sinat me in finem interfici, id est, diuturnos cruciatus pati. Atque ita mortem beneficii loco petit, ut ab animi mærore liberetur. VERS. 10. • Sit autem mea civitas, sepulcrum; super cujus muros saltabam super eam. › Aquila vero, et Theodotio: Et erit adhuc consolatio mea, dixerunt. Hujus autem commatis sensus hic est: Sufficit mihi, inquit, ad solatium et ιοmentum dolorum, si in ipsa urbe mori et sepcliri contingat. Illud vero: Super muros saltubam, pro eo est: In qua cum fiducia gestiebam, et cum voluptate degebam.

causis conatur astruere: una quidem, quod fragilis * Psal. xxxviii, 14. hæc vita periculis plena sit; alia vero, quod præter communes et generales metus, et animi anxietates, ipse præ reliquis immedicabilibus calamitatibus involutus esset. Interim vero communes vitæ ærumnas exagitat, dicens. CAP. VII. VERS. 3. Sic et ego exspectavi menses vanos. › Sic, inquam, in ærumna et metu. Hoc autem non de omnibus, sed de seipso loquitur: postquam enim ostendisset vitam omni homini ærumnosam esse ad ea quæ sibi peculiariter evenerant, descendit Ego, inquit, unus ex illorum numero fui, qui vitam cum molestia transegerunt, et multo jam tempore calamitatibus et ærumnis exerceor; illud enim significat, Menses vanos. Noctes vero dolorum data sunt mihi. [VERS. 4] Si dormiero, dico: Quando dies? et si surrexero, rursus, Quando vesper? Repleor autem doloribus à vespera usque ad mane. > Aquila vero, et Theodotio, Quando surgam? Si ea, inquit, quæ mihi peculiariter acciderunt, discere cupitis, hac sunt: noctes ad quietem hominibus divina dispensatione tributæ sunt; ego vero illarum tempore doloribus crucior, et solem videre votis exopto, forte in die solatium aliquod habiturus: die vero illucescente, eisdem doloribus confectus, noctem desidero; et illa adveniente, quousque dies alius exoriatur, similibus angoribus crucior. VERS. 5. Conspergitur autem corpus meum in putredine vermium; infundo autem glebas terræ a sanie radens. › Utinam, inquit, ultra dolores non longius processisset malum; nunc vero vermes ex me enascuntur, et corpus meum exedunt, tabesque acris adeo et mordax ex me profluit, ut si quando, testa deficiente, illam glebis excipere voluero, ipsas glebas acrimoniæ vehementia liquefaciat. VERS. 6, 7. • Vita autem mea velocior est quam loquela: [Alii, quam cursor, reddiderunt. ] Periit autem in spe vana. [Symmachus autem: Dies mei consumpti sunt, quippe cum non sit spes. ]» Cum ea quæ ipsi accidissent, in medium attulisset; tandem, qualiter ipsius vita, instar cursoris, nullam omnino spem melioris status ostendens, ad metam festinet, ultimo loco subjungit; illud enim est: In vana spe. VERS. 7. • Recordare ergo, quia spiritus est vita mea, et non revertetur ultra oculus meus ad cernendum bonum. › Olympiodori et Polychronii. Similem in modum et David precatus est, cum diceret: Remitte mihi, ut refrigerer, priusquam abeam, et amplius jam non ero*. Vide autem quemadmodum justus nusquam b

e ex operibus et recte factis salvari se postulet, sed quia vita ejus brevis et momentanea esset. Spiritum autem hoc loco, respirationem, quæ sensu percipitur, et quam respirando haurimus, intelligit; prout et Salomon dixit: Quia fumus in naribus vila nostra s. Quod dicit ejusmodi est: Memento vitam humanam fragilem et caducam esse, ad quam redire nefas est, cum mors semel nos inde avulserit, et quod vitæ hujus bona intueri, eisque frui, pastea non liceat. Vers. 8, 9. ‹ Non circumspiciet me oculus videntis me: oculi tui in me, et non ultra sum, tanquam nubes expurgata de cœlo. › Polychronii et Olympiodori. Quam subita sit mors, hoc loco ostendit; sæpenumero enim, inquit, dum quis attentius me intuetur, discedo et intereo; et vitæ nostræ exitus adeo repentinus est, ut qui hodie me viderunt, cras omnino non sint visuri: si enim sclum volueris, et oculis, ut non amplius sim, me aspexeris, interii; hoc enim illis verbis significat Oculi tui in me, et non ultra sum; et nubi dissipatæ similis sum, quæ propriam compagem amisit. Synmachus autem dilucidius sic interpretatus est: Tanquam absumpla nubes absolvetur. VERS. 11, 12. «Propterea itaque et ego non paro cam ori meo, loquar cum in necessitate spiritus mei sim. [Symmachus autem, Confabulabor in amaritudine animæ meæ.] Aperiam amaritudinem animæ meæ compressus; utrumne mare sum ego, aut draco, quia statuisti super me custodiam. › Non silebo igitur, inquit, sed in angustiis constitutus, orabo et precabor. Præsentes autem necessitates, animum dolore exacerbatum, et naturæ humanæ vilitatem, pro supplicatione obtendit, ac dicit: Considera, Domine, quod inter magna tua opera et mole immensa numerari non merear, qualia sunt mare, aut cetus (quem hic draconem vocal), sed quod vilis et exiguus, calamitatibus ejusmodi vallatus, vires neæ langueant. Quemadmodum autem mare, et cetos qui in eo sunt, limitibus quos non transgrediuntur, sepivisti; ita et calamitatibus, quarum exitum nullum invenio, me circumvallasti. Hebræus autem pro eo: Statuisti super me custodiam, labores et ærumnas, dicit. Hoc autem est quod innuit: Quemadmodum aquæ in mare influunt, ita ærumnæ me inundant, illi autem proprium et peculiaṛe est, sine sensu aquarum influxus sinu suo recipere et consumere, et ceto qui in eo est, fluctuum inundationem minime declinare: homini vero pari modo gravia et adversa tolerare, impossibile est. Deinde, ad misericordiam Deum inflectens, subjungit VERS. 15, 16. • Absolves a spiritu meo animam meam. [lllud, Absolves, pro, Absolve ponitur. Aquila * Sap. 11, 2.

autem, Eligit suspendium anima mea.] Et a morte ossa mea. Symmachus: El mortem per ossa mea.] Non enim in sempiternum vivam, ut lorganimiter agam.» Supplex oro, vitam meam aufer, et a doloribus per mortem me libera (non enim immortalem me creasti), ut nunc quidem dolores patiar, in futuro autem sæculo quiete et tranquillitate fruar. Nihil igitur, Domine, decreto tuo contrarium postulo; mortalem, non autem immortalem me finxisti, more tem igitur mihi infer, eneca me. En verba atrocia Quid autem atrocitatis et arrogantiæ in se habent? Ćalamitatem enarravit, et mortem expetivit; non injustum, inquit, est, si mortalis cum sim, mortem diligam. Moses in eadem verba precabatur, dicens Si sic mihi facturus es, interfice me Discede a me, vana est enim vita mea. › Olympiod. et Polychr. Symmachus autem, Quoniam vanitas sunt dies mei. Alius autem interpres, Vapor enim sunt dies mei. Desine, inquit, plagas mihi amplius indigere, qui in vanitate vitam dego, et nihil tutum aut securum possideo; deficio enim, et vires non amplius suppetunt; hoc enim illud significat: Vana est vita mea. Sic etiam David precatus est: Amove a me plagas tuas, a fortitudine enim manus tuæ ego defeci **. Sanctis autem solemne est, plagas, quas Dei permissu ab hostibus accipiunt, ad ipsum Deum, tanquam ad auctorem, referre; quippe qui finem illis imponere possit, interim tamen permittat; alium enim non novimus, inquiunt, in tua potestate et arbitrio sunt omnia. 47° Num. xt, 13. ** Psal. xxxvin, 11. VERS. 17, 18. «Quid enim est homo, quod magnificasti eum, aut quod adlubes mentem erga eum? Num visitationem ejus facies usque mane? et in requie judicabis eum? › Humanæ naturæ vilitatem, et divinam erga hominem providentiam, pro supplicatione obtendit. Quid enim est homo, inquit? sua natura nibil; tu autem ex humanitatis et benignitatis tuæ abundantia sic eum magnificasti, ut animum illi advertere, et rebus ejus prospicere diligenter et in dies digneris; illud enim significat, mane. Quin et homi nem puniri, et suppliciis abnoxium esse, magnificentia, qua Deo minor est, indicium facit: Prorsus, inquit, dignior est homo qui suppliciis a te coerceatur, quam vel ut in animo illum geras: quod enim pœnas de illo sumas, hominem ipsum aliquid esse, argumentum est manifestum. Vel, Visitationem ejus facies, id est, opem illi feres. Vide autem, quemadmodum verba mista inter se sint, quædam levitatis, alia vero doloris; et mihi quidem in excessu doloris videtur hæc dicere. Quid autem est illud, In requie judicabis? mori, scilicet, me jubebis, et requiescere. Cum igitur decretum et statutum tibi sit ut hominem requiescere facias, id est,

cum vium ad ejus mortem et exitum munias, noli dolores neos in longum producere; ideoque subjangit VERS. 19. + Usquequo non sinis me, neque dimittis me, donec deglutiam salivam meam? › Olympiodori et Polychronii. Non hæc indignabundus profert, sed supplex scire desiderat, quousque dolores ejus prolongandi essent; num eousque donec neque spuere, neque loqui amplius posset? Quam brevissimum igitur mihi, inquit, spatium ad animi remissionem largire, et a doloribus me libera. Illud enim: Donec deglutiam salivam meam, ac si diceret, quod moribundis accidere solet, patior. Quale etiam est illud Davidis: Dimitte mihi ut refrigerer, priusquam abeo et amplius non ero 49. Idemque alibi: Quousque, Domine, irasceris? Egardescet, sicut ignis, ira tua 50? — Memento quæ est substantia mea "; non vituperans, sed supplicans dicebat, et natura imbecillitatem, supplicationis argumentum faciebat: sicut et hoc loco Jobus, dolores suos non ad mortem usque produci, sed brevi respiratione frui postulat. Postea, Deum magis deliniens, dicit VERS. 20. • Qui scis mentem hominum, quare posuisti me ut loquerer adversus te? sum autem super te onus. Non te fugit, inquit, Domine, cui aditus est ad intimas cogitationes, quod sæpe me servum tuum hæc patientem et neglectum intuentes, nomen tuum blasphement; ita ut oneri quodammodo tibi sim, asperitatis verborum et blasphemiæ causa factus. Illud igitur: Ut loquerer adversus te, pro incusationis causa intelligendum est, non quod ipse de Deo quereretur. VERS. 21. Quare non fecisti iniquitatis meæ oblivionem, et purgationem peccati mei.» Et hæc etiam verba supplicationem in se continent (illud enim, quare, ut sæpenumero ostensum est, per modum supplicationis usurpatur); justus enim hoc loco tentationum suarum causam intelligere, enixe petit. Verborum autem hic sensus est An non benignus es, inquit, erga humanum genus? An non idoneus peccata condonare, et miserationum tuarum multitudine peccatorem ab omni labe purum reddere? Quare non etiam mihi benignitate tua frui conceditur? si non mea, at tua causa. Cur, cum magnus et immeusus sis, meam vilitatem non contempsisti? Cur non, omisso examine, delicta mea propter misericordiam et clementiam tuam, neglexisti, aut plane oblitterasti? sed ad justos calculos cuncta exigens, delictorum pœnas a ine petiisti; ac ut nimia loquendi libertate tibi gravis et molestus viderer, fecisti, cum plura quam per naturam licet, Domino meo locutus fuerim, imo et 4 Psal. XL, 8 ibid. LXXVIII, 5. 6 ibid. Lxxxvil, 47, 48, 1 Sic enim Comitolus legisse videtur.

quasi, obtrectaverim quod sempiterna oblivione delicta mea sepelire nolueris; præsertim cum natura mea varia et mutabilis, ad lapsum proclivis et imbecillis sit? Nunc autem in terram abibo: mane autem surgens ultra nou ero. › Vitæ brevitatem supplicationi intexuit, at Deum modis omnibus ad misericordiam moveret. Illud autem Surgens mane ultra non ero, hoc innuere videtur: Mors, inquit, somno non est similis: homines enim post somnum diluculo rursus surgentes, vitam ducunt et respirant; qui vero semel obiit, neque matutinum tempus, ut ex somno expergefiat, neque cum hominibus conversationem exspectat. Si igitur ego momentaneus adeo sum, et subitæ morti obnoxius, brevique postea moriens, non amplius, tanquam ex somno, resurgam; cur pauxillum vite spatinm a suppliciis non sinis esse immune? Hæc autem Jobus nullius peccati sibi conscins, sed per medum concessionis loquebatur: Licet, inquit, peccavi, cum aliis tamen benignitatem et misericordiam tuam experiri debeo. Jobi igitur animus pius, Dei amans, justus, et irreprehensibilis, in omnibus apparet, etsi non adeo dilneida verboruin enuntiatione usus fuerit. CAP. VIII. Protheoria. Quæ a Jobo nuper dicta sunt refutaturus Baldadus, tanquam multiloquum eum vituperat: in eadem autem verba cum Eliphazo devolvitur, existimans calamitates et afflictiones peccatorum sequelam esse. Verum cum objici sibi posse intelligeret, cur liberi propter Jobi peccata supplicio alicui fuerint? per anticipationem dicit, etiam illos P. o! peccatum passos fuisse; et justum hortatur, ut supplex Deum veneretur. Exemplis autem a natura petitis, propter pcccata punitiones omnino indigi, conatur ei persuadere. Dei autem patrocinium suscipiens, in eumdem errorem cum Eliphazo lapsus est. Et sane amicorum chorus, sub larva commun.s affectus et doloris, animum hostilem ostendens, a t eum accesserat: prostrato enim insiliunt, et alii alios insequentes, el gyros innumeros ducentes, ac choream molestam saltantes, nec respirandi quidem facultate ei concessa, uicera ejus redulcerant. Vị. deamus igitur, quid etiam hic loquatur. VERS. Respondens autem Baldad Sauchiτίνος tes, ait: Usquequo loqueris hac, spiritus multiloματός r. quus oris tui? › Theodotio vero, gravissimus, dixit. Desine, inquit, in verborum multitudine spem victoriæ collocare; gravis nobis et molestus es valde, multiplicans verba, et proferens ca quæ ratione et judicio carent. Deinde Jobum, tanquam nugas agentem reprehendit, et justum Dei judicium in medium afferens, obturaturum illi os arbitratur, et dicit PATROL. GR. XCIII.

sione quidem promiscue hac vocabula usurpavit. ' Qua in re igitur sanctam Scripturam lædunt, si ita ab ea nuncupentur, ut ab hominibus audientibus intelligi queant? VERS. 11. Si transgressus mne fuerit, non videbo; si preterierit me, neque sic novi. Natura, inquit, invisibilis et incomprehensibilis est, adeo ut nos lateat, quemadmodum in omnibus, extra omnia, et super omnia sit. Quid autem de illo verba facio? cum judicia etiam ejus nulla creatura mentis conceptu comprehendere valeat omnia enim invisibili potentia operatur, ut non tantum sensus apprehensionem, sed et mentis etiam aciem lateant. Ego igitur nec clementem eum agnosco, nec iratum contemplari possum; ac licet supergressus me fuerit et præterierit, non sentio. Vens. 12. • Si removerit, quis restituet? aut quis dicet ei: Quid fecisti? › Ecce, inquit, aliquid e mmdo abripuit, quis abreptum referet? Quid autem dico: Quis referet? quis est omniuo, qui iis quæ ab illo funt, poterit contradicere? si omnia funditus delere voluerit, quis illins decretum rescindet? Vens. 13. • Ipse enim avertit a se iram. Unum, inquit, scimus, quod rebus nostris omnibus utiliter consulens, sine animi perturbatione puniat, et sine ira supplicia irroget. Synecdochice vero per iram improbitatein omnem expressit; non enim iram tantum avertit, sed cæteras etiam perturbationes. Symmacho vero dicente: Deus cunus ira est inflexibilis, divinus motus ac impetus inevitabilis esse ostenditur: quis enim vindicem Dei manum avertet? VERS. 14-16. • Si vero ne audierit, vel dijudicaverit verba mea; quod si etiam fuero justus, non exaudiet me, judicium ejus rogabo: si vero invocavero, et me exaudierit, non credam quod exaudiverit vocem meam, ne caligine me conterat. › Salebrosus hic locus est et abruptus, quem sine fatigatione nemo expedire poterit: Deo tamen duce, et sancto Jobo locum testa illa qua tabem abstergebat complanante, tentandus est ascensus. Quis igitur horum versuum est sensus? Dixerat Baldadus: Nunquid Dominus injuste aget judicans ®? addiditque: Surge diluculo ad Deum deprecans; et si mundus eò, precationem exaudiet tuam, et vitæ statum meliorem priore tibi tribuet"; ad hæc Jobus respondet: Qui sciam, o amice, utrum ne Deus audierit, et precationis neæ verba perpenderit? licet enim judicio cum eo contendens justificalis fuerim, mihi tamen non respondebit; hoe enim valet: Non exaudiet me. Illius enim judicium et calculum libenter implorarem, si modo responde8 5º Job vit, 3. €º ibid. 5, C.

ret; et si invocantem me exaudiret, plenus fidentia essem. Deus autem nec in conspectum 1 Cor. XII, 11. venit, nec vocem emittit: unde multo magis mihi metuo, ne invisibili modo me caligine et procella conterat, quod omnino cum eo in judicium descendere ausus fuerim. Nonnulli autem sic hunc locum intellexerunt: Si meipsum justificavero, Deus me repudiabit; quandoquidem Deus secundum nostram mentem non judicat: sententiæ enim ejus judicia captum nostrum superant: quocirca judicium ejus potius imploro. Si Deum autem invocavero, et callsæ meæ defensionem audire et justificare me voluerit, non credam tamen quod me justificaverit; invisibilis enim est, et judicium ejus me latet quare vereor, ne ex loco aliquo obscuro, quasi proeclla vel caligo funditus me deleat. Quod dicit autem hujusmodi est: Caligo cum orbicularis sit, undique ambit et complectitur: licet igitur, inquit, ex una parte justus visus fuero, ex altera me redarguet. Mala autem praesentia dictis meis fidem faciunt; nullius enim peccati pœnas exigens, variis calamitatibus me subito involvit; unde subjungit Multas autem tribulationes meas fecit in vanum. Unum autem, inquit, novi, quod causam cur tan topere amigar, ignorem; id enim significare videtur, in vanum. Vel hoc etiam dicit: Non opus habebat Deus tormentis periculum de me facere; ante enim explorationem notus illi fueram. Alii verc pro in vanum interpretati sunt, sine causa, et gratis. VERS. 18. • Non enim sinit me respirare; imple vit autem me amaritudine. > Hoc est, acerbitatibus plenus sum, ac sine dolore spiritum ducere non possum; tanta est aerumnarum vehementia, ut ne minimas quidem inducias admittant. VERS. 20. Quod si etiam fuero justus, os meum impia loquetur [Reliqui, condemnabit mel, sive fuero irreprehensibilis, pravus evadam. > Quamvis, inquit, judicio cum eo contendero. impietatis arguar; et licet ex operibus forte justificatus fucro, verba tamen mea me condemnabunt. Si enim justumn me pronuntiare ausus fuero, hoc ipsum dicere, impium esse existimo; et si irreprehensibilem me esse ausus fuero dicere, meque ipsum laudavero, hoc ipsum nie pravum et non sincerum esse coarguit: non oportet enim me justum exsistentem illud dicere, quod justus sim; justus enim seipsum non laudat. Huic finitimum est illud Factus sum insipiens in gloriatione mea; vos me coegistis 6. VERS. 19.. Si enim impie cgi, non novi animo, veruntamen aufertur vita mea. › vel

Polychronii et Olympiodori. lllud Apostoli dixit Nullius rei mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum. Mihi enim delicti alicujus non sum conscius; hoc unum autem novi, cum ærumnis me conflictari: cumque ad extrema quæque me redactum esse videam, ignorans cui culpæ imputanda sint ea quæ mibi acciderunt, animi pendeo. VERS. 22-24. • Quapropter dixi: Magnum et potentem disperdit ira, quia nequam homines in magna morte erunt: sed justi deridentur; traditi enim sunt in manus impii. › Eorumdem. Hæc animo mecum reputans, divinam iram perdere eum dico, qui magnum se esse existimat, et justitia validum; quia Deus iram in omnes, nemine excepto, exerceat, sive quis pietate insignis, sive vita clarus exstiterit. Illud etiam novi, improbos extrema supplicia ex improviso subituros. Pii vero ab impiis, in hac vita ludibrio habentur, tantisper scilicet, dum Dei benignitas, et corum quæ utrisque in futurum reconduntur, magna illa promptuaria occultantur: sæpe enim justi traditi sunt in manus impiorum, non ut hi honore afficiantur, sed ut illi probentur. Hæc tibi Jobus verbis et passionibus suis persuadeat (verba cnim rebus ipsis probantur) qui diabolo, ad supplicium eum deposcenti, traditus est, et bona ejus ab hostibus direpta esse visa sunt, licet ipse causam hujus dispensationis ignoraverit. ‹ Facies judicum ejus operit. Quod si non ipse est, quis est?» [Symmachus, Εt nunc quis est?] Quoniam diaboli meminerat, dicendo: Traditi enim sunt in manus impii, consequenter subjungit, peccatum sub larva justitiae saepenumero accedens, fallere etiam eos qui discernendi facultate præditi sunt; propterea nullus peccati expers. Diabolus vero peccati auctor, si arte veteratoria non uterelur, uon magnus, sed expugnatu facilis esset. Hæc autem, tanquam sanctus et propheta, mediæ dissertationi cum occultatione quadam inseruit: deinceps ad ea quæ ipsum attingunt, narranda convertitur, et quæ sequuntur attexit. VERS. Vila autem mea levior est cursore;. aufugerunt, et non viderunt. Nunquid el est navi bus vestigium viæ, aut aquile volantis quærentis escam? > ld est, Velocissima est, sive proba, sive prava sit. Symmachus vero: Abierunt similiter ut naves festinantes, ut aquila volans ad escam. Homines, inquit, qui celeriter ex hac vita excedunt, singulos humanæ vitæ casus videre non possunt: quemadmodum enim navis et aquilæ vestigia inveniri non possunt, ita neque prosperæ fortunæ indicia. Sicut igitur, nec navis in mari, nec aquile in aere vestigium deprehen4, 1 Cor. 1, m

dere licet, ita neque felicitatis signum ullum rem Matth. xxvi, 24. 65 Matth. xxvi, 24. manet. Hujusque rei veritatem ea quæ mihi acciderunt, comprobant, bonis, scilicet, quibus ad breve tempus fruebar, pari celeritate aufugientibus, tanquam navis incitata a ventis, aut aquila alarum pernicitate aera velociter diffindens; nam illud, ad escam, hoc est, ad cibumn volare, velocitatem indicat. Eadem autem est mens similitudinis ab aquila et nave ductæ, discrimen solum est in exempli varietate. VERS, 27, 28. Quod et si locutus fuero, obliviscar dum loquor, declinans in faciem ingemiscam, commoveor omnibus membris; scio enim quod non insontem me sines. › Geminus est horum verborum sensus; aut enim hoc dicit: Si voluero causam meam verbis defendere, in immensum orationem extendam: interea vero gemo et contremisco, veritus, ne per ignorantiam aliquid admisisse convincar. Vel hoc potius dicere vult: Si res meas dicere vel narrare instituero, doloris acerbitas oblivionem mihi inducit; præ nimio dolore quem sentio, memoriæ vis et facultas exstincta est: ac licet ex his quæ me nunc premunt, emergerem, nihilominus ipsum supplicium omnium ora in me aperuit. Quare vultum obnubens ingemisco, atque lamentor, et membris contremisco, cum sciam, secundum exactum tuum judicium, nec innocentem, nec culpa expertem me appariturum. Vers. 29. ‹ Et quia sum iniquus, quare non sum mortuus? > Aquila autem: ad quid hoc frustra labore? Si prorsus impius esse judicor, satius mihi fuisset, antequam ad impietatem delaberer, interiisse. Tale quid etiam Salvator noster de Juda dixit: Bonum eral ei, si natus non fuisset homo ille". Idipsum nunc Jobus Dei amans dicit: Interire melius erat quam impietatis postulari; mori me mallem, quam tanquam legis transgressorem tot opprobriis onerari. Quare non sum mortuus? Divinam, inquit, dispensationem ignoro. VERS. 30, 31.. Nam si lotus fuero nive, et mundatus fuero mundis mauibus, satis in sorde me tinxisti, exsecratum est autem me vestimentum meum. > Chrysostomi et Olympiodori. Antiquis mos eral, balneis sordes corporis eluere: vetus etiam nos obtinuit, ut manus lavarent, cum se criminis alicujus minime participes ostendere vellent, dicerentque: Innoxius sum ego ab hac re; prout in Salvatoris nostri negotio a Pilato factum est **, David etiam cecinit: Lavabo inter innocentes manus meas ". lloc igitur est quod dicit: Licet purus exstitero, accuratæ hæ explorationes et supplicia que mihi inferuntur, præjudicata hominum opinione, 66 Psal. xxv,

meus in excelsis s. Vides quemadmodum ubique celebrem dicentem audiamus, Non es enim homo judicium. falsa hominum judicia fugiens, Deum ipsum adversarium et testem sibi postulet. Quantæ dilectionis, quante libertatis, quantæque confidentiae argumenta haec sunt? Itaque Deus, qui montes hominum penitus perspectas habet, quo animi affectu justus hæc loqueretur cognoscens, silentio non praeteririt, sed palmam illi contra amicos detulit, et adversa illum pati, non propter peccata, sed ut justus appareret, ostendit. Cum hoc igitur amore erg: Deum flagrasse justum intelligamus; sic ea que deinceps scribuntur, audiamus. Neque vero illud nos perturbet, quod dicit Psalmista: Ne intres in judicium cum servo tuo, quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens 7. Non enim ignarus fuit magnus Jabus, secundum divinam justitiam, et districtum examen, neminem reperiri justum: nune vero scopus ejus est, non ut cum districto Dei judicio contendat, neque ut justum Deum injuste ipsum supplicio afficere ostendat; sed ut amicos mendacii argueret, qui propter peccata supplicia illi infligi arbitrabantur. Unde et bonus Deus Jobi sententiæ assensum præbuit, et palam professus est, quod non propter impietatem adversa passus fuerit, sed ut fortitudo ejus exploraretur, et justus appareret, cruciatus toleraverit. Sed ipsum virum sicut ego, cui contradicam, ut veniamus pariter in tem VERS. 34, 55. • Avertat a me virgam, timor auejus non me transversum agat, et non timelo, sed loquar.» Avertat a me virgam suam, hoc est, tormenta et quæstiones; et timor ejus non me obterat, id enim est, transversum agat, strangulet, circumagat, percellat. Liberationem autem a cruciatibus, veniae et indulgentiæ argumentum facit. CAP. VERS. 1.. Non enim sic conscius sum, laborans anima mea. > Olympiodori et Evagrii. Hoc autem ab eo sic dictum est, vel quia amici ei exprobrarent, quod peccatorum penas lueret; vel quia anima ejus non una cum corpore pateretur: hoc enim plaga Job xvi, 20. 7° Psal. CXLII, 2. confectum erat, anima vero malis non succubuit. Loquar amaritudine animæ meæ compressus, [VERS. 2, 3] et dicam ad Dominum: Noli docere me impium esse; et, Cur me ita judicasti? Aut bonum est tibi si inique egero? › Ne me despice labore fractum, ne graviore merore absorptus, injustus evadam; ac si diceret Ne me permittas, Domine, ultra vires tentari, sed malis meis finem impone, nec in longum cruciatus extende; ne forte quod verisimile est, calamitate perculsus aliquid ineptum proferam, vel necessitate

coactus incogitanter impietatis vocem edam; illud enim: Noli me docere impium esse, idem est ac Vocem impietatis a me averte, Deus enim neminem docet impium esse. Illud autem: Cur me ita judicasti? pro illo est: Doce ne quorum scelerum supplicium de me sumas. Cur? vero, hoc loco, non ad reddendam causam, sed ad supplicandum usurpatur. Aut bonum est tibi si inique egero? ac si diceret: Tibi, Domine, nec bonum, nec gratum est ut ad iniquitatem ego delabar; miserere igitur multi enim cum calamitates ferre non possent, ad iniquitatem sive ad blasphemiam conversi sunt. Adeo ut sanctus hic sub sua persona pro nobis omnibus Deum suppliciter roget, ut tentationibus adversum nos parce veniam concedere velit, ne majore scilicet tristitia absorbeamur. Quía despexisti opera manuum tuarum, et ad consilium impiorum animadvertisti. › Rursus quidem tanquam opificem eum deprecatur, ne opus suum despiciat; sibique sensim persuadet, se diabolo traditum fuisse (hunc enim forsan, et reliquos cum eo dæmones, impios dixit); Providentiæ autem rationem, cur in diaboli potestale esset, nondum addiscere potuit. Unde mihi videtur vario verborum circuitu uti, partim quidem ut a malis liberetur enixe postulans, partim vero ut causam ob quam puniretur intelligat, desiderans. VERS. 4-7. Aut sicut mortalis videt, despectas? aut sicut homo videt, perspicies? aut bumana est vita tua? aut anni tui sunt viri? quoniam inquisivisti iniquitatem meam, et peccata mea investigasti; scis enim me non egisse impie: sed quis est, qui de manibus tuis eripiat? › Num hominum, inquit, more de rebus fers judicium? Num districtum tuum examen, sicut homines, quidquam latere potest? Num anni tui pauci sunt, et ea quæ ætatem tuam præcesserunt, ignoras? tibique factorum meorun inquisitione et exploratione opus est, ut intelligas, in nullo me impium esse? Chrysostomi et Olympiodori. Novi etiam ego, me nullam impietatem admisisse, quanquam contingere possit, ut inspie agam, et tamen ignorem; te igitur puniente, nemo justificari potest: quamvis autem meo judicio impie non egerim, novi tamen volun. " tatem tuam me vitare non posse; ac si diceret Quamvis nullius mihi conscius sim, tua tamen voluntas, cui nostra melius sunt quan nobis ipsis cognita, vincat et obtineat. VERS. 6. • Manus tuæ plasmaverunt me, et fecerunt me. › Chrysost. et Olymp. Licet peccator, inquit, exsistam, opus manuum tuarum sum. Vides quemadmodum Deum epificem agnoscal, et, ut parcal suo 1 pificio, roget.

4 Postea mutans percussisti me.» [Aquila vero et Theodotio, Simul in circuitu adobruisti me. ] Postquam, inquit, me fecisti, et in rerum afuentia constituisti, in afflictiones et verbera rerni mearum statum commutasti. Summa autem totius hæc est: Præter te, qui me plagis affecisti, nemo alius ex hisce malis eripere nie potest. VERS. 9. «Memor esto quod lutum finxisti me, et in terram me iterum convertis. › Quamvis, inquit, tanquam potestatem habens, acerbis et molestis me afflixeris, recordare tamen quod imbecillis sim, et quod corpus meum ex luto fabricatum sit. VERS. 10-12. «Nonne tanquam lac mulsisti me, et coagulasti me æque ac caseum? Pelle autem et carne vestisti me, ossibusque et nervis conseruisti me: vitam autem et misericordiam posuisti apud me, et visitatio tua custodivit spiritum meum. › Tanquam lac enim me mulsisti, inquit, e terr:e pulvere scilicet, propter ejus exilitatem, vel potius propter spermaticam rationem.Coagulasti autern, il est, tanquam caseum me condensasti, idque vel propter plasinationis, quæ in initio exstitit, coagmen tationem, vel propter eam quæ in utero fit concretionem. Illud vero: Nervis conseruisti me, id est, consuisti. Vitam vero et misericordiam posuisti apud me, et visitatio tua custodivit spiritum meum, ið est: Tua solius benignitate et misericordia, cum non essemus, vitam et exsistentiam nobis tribuisti; et tua erga nos providentia corporis nostri compagem salvam tuetur. VERS. 15. • Hæc cum habeas in teipso, scio quod omnia potes, et nihil tibi evadit impossibile. › Cum hæc, i»quit, opinio apud me firma et rala sit, quod non enti exsistentiam tribuere, et ex substantia fluxa et lactea hominis compagem tua sapientia et potentia producere possis, et quod misericors, et vitæ dominus sis, rebusque nostris diligenti cura prospicere digneris; et in summ:, vim tuam et potestatem creandi, gubernandi, et judicandi mecum considerans (qua per illa, vita, misericordia, et visitatio, intelligitur), a presentibus doloribus te opificium tuum liberare posse, certo mihi persuadeo. Vides quanta cum religione Creatoris mentionem faciat, et pro creatione et providentia erga nos gratias referat: quæ quidem hominis vere pii, et admodum grati indicia, et religioni beati Jobi consona sunt. VERS. 14. • Quod si et peccavero, custodis me ab iniquitate autem non insontem me fecisti. › Decet, inquit, tuam clementiam et benignitaten) opificio tuo veniam aliquam impertiri, nec pro lu omniscientia accurate nimis omnes meas actiones et peccata animadvertere. Rursus vero hoc loco vir sanctus sub sua persona, pro nobis Deum suppliciVARIE LECTIONES.

ter orat; communem enim natura humanae perso nam suscipiens, dicit: Nihil te latet, Domine, sed etiam nostra opera observas (hoc enim est, custodis), et licet sæpenumero peccatores non confestim punias, non tamen ideo impunitos dimittis: verum severus, inquit, delictorum meorum indagator factus, et pro omnibus supplicium de me sumens, pari benignitate me nequaquam es complexus. VERS. 15. 4 Sive enim impie gero, vae mihi; et si justus fuero, non possum suspicere.» Aquila autem: Et justificatus non tollam caput. Sensus vero hic est: Sive impius, inquit, fuero, hoc mihi malorum omnium pessimum erit; si vero me esse justum dicere ausus fuero, nullam inde utilitatem percipiam: interim propter ea quae patior, amimi pendeo; nullius enim sceleris mihi conscius sum, calamitatum autem acerbitas mihi obloquitur, nec caput attollere patitur. ‹ Plenus enim sum opprobrio, [VeRs. 16] et capior sicut leo ad occisionem. › Unum, inquit, novi, dedecus meum esse diffusum, et instar leonis venatione ad necem capti, suppliciis undique me esse affectum: propter pristinam autem felicitatem, et virium integritatem, videtur leoni se comparare; animal enim est imperio præditum. VERS. 17. • Instaurans in me inquisitionem meam. › Biala, inquit, que me premunt, impetum non remittunt, sed multo magis augetur, et perpetuo redintegratur malum; ac si diceret, Variæ, ac diversæ calamitates me circumstant, illisque similis sum, qui post priora verbera, ad quæstionem aliam et tormenta alia sæpius deferuntur. Ira autem magna mihi usus es. VO:5. Id est, Gravi in me supplicio usus es; supplicium enim vehementer ei illatum, et conditionem suami ærumosam valde, non autem animi perturbationem, iram vocat. Et hic rursus afflictionum magnitudinem indicat, non quod animo fractus esset, sed ut amicis notum faceret, ingentem hanc iram non propter peccata, ut arbitrabantur, excitatam esse, si vitæ ejus rationes diligenter subducere vellent. VERS. 18, 19. • Quare ergo de ventre eduxisti ne, et non sum mortuus, oculus autem non vi disset me, et essem tanquam non fuissem? Cur enim de utero in monumentum non sum translatus? › Olymp. et Polychr. Hæc etiam postea Ecclesiastes dixit, beatiorem prædicans mortuum super vivuın, et illum qui nondum est, super utrumque ". Homo vero in hanc calamitosam vitam incidit, quia Deo non adhæserat, neque divina ejus mandata custodiverat. Beatus autem Jobus non tantum propter dolores mortem optabat, sed quia diuturnitate temporis, et ærumnarum incremento, ne a Deo prorsus 71 Eccle. IV, 2, 3. del.

Sopbarus, prout reliqui, vel potius illis vehcm mentius, in Jobum impetum facit; pariter enim animi affectum, quo justus utebatur cum de Deo sermonem faceret, ignorabant: unde Dei patrocinium suscipere arbitrantes, Deum inscii offenderunt. * Aut etiam eloquens putat se esse justum? › Olympiodori et Polychronii. Justi natura et indoles verborum multitudine non æstimatur: neque enim si quis facundus et disertus sit, ideo statim justus erit; verum sermo etiam qui cito et velociter fluit, contradictione non caret. Τu vero, ut videtur, sortem et conditionem justi viri in verborum multitudine sitam esse arbitraris: verum intelliges te nihil viro generoso dignum, et quod contradictionem non admittat, locutum esse; non enim continuo justus es, quia loqui potes. ‹ Benedictus natus mulieris brevis vitæ. › Hoc enim lucratur qui cito e vita excedit, ut acerba et molesta, partim non videat, partim non experiatur, neque multum peccet. Hoc vero dicit, ut Jobo seipsum justificanti os obturet; vel ut vitam nostram, quod calamitates multas secum trahat, et doloribus plena sit, defleat, et beatum proinde eum prædicet, qui in ea diutius non duraverit. VERS. 5. • Ne multus sis in verbis, cum nemo sit qui contradical tibi.» Fortasse etiam, quia Jobus Deum postulaverat, ut in judicium secum descenderet: Ne frustra, inquit, nugas agas; Deum enim, ut judicio tecum contendat, habiturus non es. VERS. 5, 6.. Sed quomodo Dominus loquetur ad te, et aperiet labia sua tecum? Deinde annuntiabit tibi virtutem sapientiæ, quia duplex erit ad ea quæ circa te; et tunc scies, quia digna eveniunt tibi a Domino quæ peccasti. > Olympiodori et Polychronii. Utinam, inquit, Geri posset ut Deus tecum sermones sereret, et sapientiæ suæ arcana verbis proponeret (hoc enim innuit Et annuntiabit tibi virtutem sapientiæ), ut sapientiam et justitiæ ejus excellentiam edoctus, non amplius purum te et irreprehensibilem dicere auderes, sed, quod supplicia peccatis paria infigens pro meritis tibi retribuerit Deus, intelligeres. Illud autem: Quia duplex erit ad ea quæ circa te, hoc significat: Dei excellentia longe major est eo, qui, sicut tu, sapientem se et justum esse gloriatur: si igitur nobis sapientior el justior est, sapienter et juste supplicium de te sumpsit et hoc quidem intelligeres, si Deus tecum loqueretur, et sapientia sua te institueret. Tunc enim prudenti ejus ratione qua in inferendis etiam malis utitur, diligenter perspecta (quod non ad ulciscendum scilicet, sed ad animæ sanitatem, more medici, f

tribulationes immittat), pradentior evaderes; el, i, discrimine inter te et Deum perpenso, quodque homo cum Domino in judicium descendere volens, cum ne rationem quidem corum que ab eo fiunt intelligas, natura tua el viribus majora ausus fueris, supercilium deprimeres; et divinæ sapientiæ ac potestatis magnitudine cognita, meritas te peccatorum pœnas luisse agnosceres. VERS. 7. «Aut vestigium Domini invenies? aut ad ultima pervenisti quæ fecit Omnipotens? › Quæ Dei, inquit, sunt, vires tuas excedunt, nec illius providentiæ rationes invenire, aut consiliorum actionumve ejus fines assequi potes. Sed ne dixeris quidem, te principium ejus et finem inventurum (eventa enim ultima vocat); neque principium quidem te invenire non posse, finem autem assecuturum affirmaveris; Dei cnim interminabile et sempiternum intellectu comprehendi non potest. VERS. 8, 9. «Sublime est calum, et quid facies? profundiora autem iis quæ in inferno; quid nosti? nonne longiora quam mensura terve, vel latitudo maris? > Olympiodori et Polychronii. Qui autem, inquit, quanta sit coeli sublimitas assequi poteris? (hoe enim significat: Et quid facies? id est, invenire nequaquam poteris) aut quænam illa sint quæ sub inſerno posita sunt? Quorsum autem mentionem eorum facio, quæ supra cœlum clata sunt, vel infra terram depressa? Nosti maris latitudinem, quantave sit terræ mensura, aut quemadmodum ipsa fabricata fuerit, et cui fundamento innitatur? profecto nullius harum rerum scientiam insolenter tibi ipsi arrogaveris. Si igitur quæ cernuntur, et quæ a Deo facta sunt, nostrum intellectum fugiant, neque quibus limitibus terra et mare circumscribantur, explicari possit; quomodo non summæ audacia fuerit, contra Deum ipsum linguam stringere? VERS. 10. «Si autem subverterit onni, quis dicet illi: Quid fecisti? Olympiodori et Polychronii. Quasi diceret: Natura ejus captum humanum superat, et particularis p providentia erga singulos incomprehensibilis est. Si igitur cuncta etiam subvertere voluerit, quis cjus nutibus tantæque potestati contradixerit? Et hoc quidem reete dicit, et ad rem apposite: Voluntati enim Dei quis resistat?? Hoc cum illo congruit Nunquid dicet figmentum ei qui se finxit, Quid me fecisti sic "*? Postquam vero dixerat, Si subverterit omnia, quis contradicet? ne videretur dicere, quod te etiam pro potestate sua supplicio affecerit, confestim subjungit * Rom. 1x, 19. 73 ibid. 20. h vel, iic.

Vens. Ipse enim novit opera iniquorum; videns autem absurda, non despiciet. › Eorumdem. Ilæc, inquit, actiones uniuscujusque, et eorum quæ geruntur causam cognoscens, et res humanas sine indagatione non relinquens, nec peccatores impunitos dimittens, facit: tanquam potens ergo, et sapiens, et justus, te peccantem non neglexit, sed punivit. Manifestum igitur est, Jobi causa Sopharum dixisse: Si subverterit; cumque Deum inevitabilem esse ostendisset, subjunxit, quod hominum opera explorata habeat, nec eorum delicta negligat. VERS. 12. «llomo autem aliter Datat sermonibus, et vir natus mulieris tanquam onager solitarius. › Olympiodori et Polychronii. Ab asino autem solitario, animali immorigero, similitudinem sumpsit, ut Jobum in rebus divinis immorigerum et effrenatum esse innueret: tantus enim talisque est Deus, et quæ Dei sunt talia exsistunt, ut de eis vel mente cogitare tremendum sit. Homines autem frustra ac temere nugantur, vilitate naturæ, si cum divina sapientia et excellentia comparentur, nihil´ab asino distantes, et in rebus divinis Dei naturæ contraria sentientes, frustra hallucinantur, neque quidquam a pecudibus discrepant, quæ, præter ea quæ ante pedes posita sunt, nihil intelligunt; quemadmodum asinus in deserto viæ exitum non habet, quia invia est, neque ad deserti limitem extremum pervenire potest, prout neque ad maris terminum is qui in eo natat; ac si diceret, quod tanquam rationis participes, ex visibilibus Dei sapientiam et potestatem, non intelligant, sed pecudum more circa res præsentes volutati, nihil rationali natura dignum sapiant. VERS. 13, 14.. Nam si tu mundum posuisti cor tuum, et extendis manus ad eum, si iniquum quid est in manu tua, longe facito illud a te, et iniquitas in domo tua non maneat. › Symmachus vero pro, Extendis ad Deum manus, reddidit, Expandes ad eum palmas tuas: tempora igitur hic mutantur. Sensus autem hic est: Si qua in re, inquit, mihi optima consulenti obtemperare volueris, cor tuum purga, et repudiatis eis quæ nefarie gessisti, mente sincera ad Deum accede, ac expansis in precatione inculpatis manibus, Deum suppliciter invoca, finemque peccandi facito, nihil injustum vel iniquum amplius perpetrato, nec improbitatis ullæ reliquiæ in te remaneant; et si contigerit quidem te injustam aliquam actionem moliri, ¦at in vita tua nulla improbitas perduret. Si enim hac ratione Deum propitium reddideris, purusque in omnibus videberis, ea lībi contingent, quorum postea mentionem facit; et (ut uno verbo dicam) sublato omni infortunio, ad pristinam felicitatem redibis.

VERS. 16.. Et laborem oblivisceris tanquam fluctum qui præteriit, et non terreberis. › Sed ne vestigium quidem molestiarum, aut calamitatum memoria ulla exstabit, prout nec fluctus præterlapsi vestigia ulla relinquuntur: reliquum vero vite, sedatis omnibus malis, intrepide transiges. Sicut autem grata est omnino post tempestatem tranquillitas, ita post adversam prospera fortuna. VERS. 17. «Et oratio tua tanquam lucifer crit.» Olympiodori et Polychronii. Id est, pura et exoriens; vel, tenebricosam animæ tuæ noctem ex malis contractam illustrans; sive, vitæ conspicuæ nuntia. VERS. 18. De cura vero ac sollicitudine, apparebit tibi pax. › νουθετούOlympiod. et Polychr. Curas vero, quæ cum anxiis et laboriosis sollicitudinibus nunc conjunctæ sunt, tranquilla quædam et pacata conditio excipiet. Cura enim quæ secundum Deum est, ab omni sollicitudine et perturbatione libera est: res igitur quæ ad religionem et Dei cultum spectant, diligenti studio curandæ sunt. VERS. 19, 20. • Transmutati autem multi rogabunt te; salus autem eos deseret; spes enim eorum, perditio; et oculi impiorum tabescent. › Polychronii et Olympiodori. Qui vero nunc, inquit, te propter calamitates tuas despiciunt, tibique insultant, postea, cum divina salus eos deseruerit, et spes omnis decollaverit, opem tuam implorabunt: tunc etiam oculi eorum, præ invidia, scilicet, prosperam tuam sortem intuentes, liquescent. Ex his autem verbis intelligere licet, quod diabolus, præter cætera mala, quosdam etiam instigaverit, qui Jobum ludibrio haberent, et in calamitatibus. ejus insultarent. Hi autem, inquit, postea calamitatibus vexati, auxilio tuo potiri sedulo contendent, exspectatione autem frustrabuntur, et spes illorum irritæ et inanes peribunt; ficri enim non potest, ut improbi secure degant, sed in casus adversos incidentes, quatenus rerum mutationem exspectant, priusquam boni alicujus participes fant, calamitalibus obruti exstinguuntur. Itaque hoc in loco improbos quosdam intelligit, et mororem quem conceperant pro mutatione tui status, qui in molestias et difficultates incideras; de quibus etiam pronuntiat, quod de spe improba, quam de te fovebant, excidentes, enecabuntur, et prosperam tuam sortem intuentes, invidia contabescent; vel, secundum Theodotionem: Oculi eorum deficient; id est, Multum intuendo, et fortunæ tuæ in pejus rursus mutationem exspectando, quam videre tamen non possint, fatissent. Hæc vero si alteri dicta fuissent, qui propter peccata adversa pateretur, non inepte dicta fuissent (neque enim amicorum Jobi serniones.

VERS. 3. • Verumtamen ego ad Dominum 10 quar.» Vides quemadmodum amicis errore lapsis, et pro pharmacorum medela ac verbis consolatoriis, vulnus refricantibus, justo Dei judicio fretus, a justo judice et animarum medico, causam suam examinari velit. Et arguam in conspectu ejus, si voluerit. › Id est: Causam meam plane aperiam, hoc supposito, quod ille voluerit et permiserit: novi cnim quod aßictionis meæ causa illi non incognita sit. Simile huic est illud: Modo hominibus suadeo *? et, Qui autem judicat me, Dominus est 31. Si Deus igitur, inquit, permiserit, illo judice, mendacii vos arguam, qui adventus vestri professionem ementiti. laborantis ægritudines vehementius irritatis sed vobiscum contendere desinam; Dei autem justum judicium, si actiones meas judicare voluerit, libens subibo. VERS. 5. • Sit autem vobis obmutescere, et evadet vobis sapientia. › Chrysost. et Olymp. Quando quis ea quæ a ratione aliena sunt loquitur, silere melius est, et tacendo potius quam loquendo sapiens erit. Tacere enim id genus hominibus nelius est, quam ejusmodi verbis aliis insultare: eorum quippe silentium sapientis opinionem prabet: sapiens enim videbitur, qui mulum se præstiterit: loquacitas auten cum qui adversa patitur exacerbat. Tu igitur qui Deum amias, noli his verbis labefactari, sed sanctos potius imitare, suggestiones has Satanæ esse certo tibi persuadens; et quod diabolus sit qui in calumniato ribus operetur, ut te a fide avellat, et de recto instituto dimoveat. Novit enim veterator callidus, dolorem et molestiam te non lædere, sed Deo magis commendatum reddere; a bono autem proposito desciscere, illud esse quod summopere tibi officiat. Quanto igitur magis tentationibus te adoritur, tanto majores in virtute progressus facilo; quantoque magis ad socordiam te compellit, tanto magis cum animi tolerantia et patientia ferto, ac dicito: Iac omnia venerunt super nos, nec obliti sumus te 8. Si hac ratione contra tentationes animum obfirmaveris, diabolus quidem pudore suffusus retro abibit, Dominus autem universi tui recordabitur, et in hac vita dupliciter te refrigerabit; posthæc autem audies Euge, serve bone et fidelis; super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam 83. Jobi patientia in men tem tibi veniat, qui neque in prospera fortuna, neque in tentationibus perculsus fuit; sed in utraque sorte multa et gravia forti animo patienter hoc in hodiernum diem ei datum fuisset, quod tulit, donec a Deo dupla recepisset, et testimonium ærumnas passus fuerit, ut justus omnibus appareret. 80 Galat. 1, 10. 81 1 Cor.-I, 4. 82 Psal. xLit, 18. ss Matth.

VERS. 7, 8. • Nunquid non coram Domino loquimini? et ante conspectum ejus prolertis dolum? an subtrahetis vos? > Docendo eos quo Deus omnia intucatur quæ proferunt, initium reprehensio..is facit, imo ut a l saniorem mentem redeant, ac talem affectum deponant, quippe qui Dominum inspectorem habeant, dolum etiam quem animo versant, illo inspectante adhiberi narrat, dicitque: Nonne animo vobiscum reputatis, Deum sermones vestros audire? Quomodo igitur, audiente illo, quod falsum est eloqui audetis? An subdole et mala file agentes, cum latcbitis? loc enim vult illud: An subtrahetis vos? id est, Num cum celare potestis? Theodotio vero reddidit: An personam ejus sustinetis? Hebræus antem dixit: Verecundamini, id est, Contra Deum loqui veremini, ac proinde in gratiam ejus dicitis. Vos igitur qui Deo patrocinari videmini, vobis ipsis attendite, ne alia et diversa ab eis quæ de me nostis, falso mihi affingentes, sermonibus vestris contraria decernatis; pro Deo enim loquimini veritatem simulantes: hypocrisin enim et simulationem dolum hoc loco vocavit. Vos autem ipsi judices sitis: [VERS. 9, 10] bonum enim si investiget vos: si enim omnia facientes adjiciemini ei, nihilominus arguet vos. › Olympiod. et Polychr. Vos judices estote, annon vera sint quæ dico, quod Deus, sciicet, qui judex est incorruptus, si diligentius in vos inquisierit, quamvis millies pro eo loqui videamini, et licet multo plura quam quæ adhuc dicta sunt in medium aleratis, ac ulterius verbis illi gratiucari pergatis, subdolum animi vestri affectum arguendo, et mendaces vos, non secus ac si contra eum verba fecissetis, ostendendo, calculo suo vos condemnaturus sit: ita ut mihi prosit vestra exploratio, vobis autem non item. Vide autem, qucmadmodum ubique justus mendacium vituperet, licet etiam pro Deo quism piam loqui videatur. Quare ipse quæ mente concipit, cum veritate et libertate effatur; unde et Deus, qui est ipsa veritas, eum laudat et probat. Amicos igitur mentientes alloquitur: Vos judices statuo; dicite, an lucrum aliquod reportaturi sitis, si Deus sermones vestros examinaverit? an potius non in damnum vestrum res cessura sit, siquidem ille simulationem et mendacium abominatur? ‹ Quod et si occulte personas mirati fueritis, [VERS. 11, 12] nonne turbo ejus versabit vos? › [Symmachus autem, An occulte personam ejus verebimini? nunquid non commotio ejus exterrebit vos? ] Timor autem ab eo cadet super vos, evadet autem elatio vestra tanquam cinis, corpus autem luteum. Sensus verborum Jobi hic est: Licet, inquit, Deo gratificantes, et tanquam personam ejus reveriti,

alia mente gerentes, alia lingua proferentes, facile loquamini, nonne contorsio, et inquisitio, vel supplicium (id enim est turbo ejus) terrebit vos et circumaget; et arrogantia vestra et gloriatio humiliabitur, iraque ejus accensa, corporis vestri constitutio (qui clandestina judicia exercebatis, ac propterea in contemptum abiistis) pulvis et cinis esse monstrabitur, et quod nihil aliud præterquam lutum exsistatis? ac si diceret: Cinis et lutum exsistentes, insolenter gloriamini, et extra calamitates constituti, nec minimam malorum meorum partem sustinere valente, veniam nullam ærumnis meis tribuitis. VERS. 13, 14. Obmutescite ut loquar, et requiescam ab ira, apprehendens meas carnes dentibus meis.» Quieti, inquit, estote, et silentium agentes aures mihi præbete, ut loquendo instantis doloris solatium aliquod inveniam, et verbis ægritudinem leniens, requiescam. Hoc enim illud fortasse significat: Apprehendens carnes meas dentilus mcis, id est Cum gemitu quidem et dolore disseram loquar tamen, unicum a rumnarum mearum solatium esse existimans, de rebus meis libere posse disserere, et ore meo mala quæ sustineo, proferre. ● Et animam meam ponam in manu. [VERS. 45.] Licet opprimat me qui potens est, quoniam et cœpit, tamen loquar, et coram eo arguam. › Animam, inquit, meam pignori oppono, paratus libenti animo pro verbis meis supplicium subire, licet interimere me voluerit Deus, qui tormentis me explorare cœpit: si enim vera non sint quæ loquor, quidquid Deo visum fuerit, pati non recusabo; novi autem quod mendaces redarguam. VERS. 18, 19. «Ecce ego appropinquo judicio meo, novi ego quod justus apparebo. Quis est enim qui judicium sit facturus mibi, quia nunc obmutescam et deficiam? › Polychronii et Olympiodori, Nunc etiam docendi fundamentum jacit, et propter peccata se minime adversa pati, amicos instruere incipit: Ecce, inquit, æquitate causa ine fretus, in judicio me sisto: et libertatis suæ in loquendo causam ostenΤίς dens, subjungit: Quis enim est qui judicium sit facta rus mihi, quasi injuria aliqua a me læsus? Quis peccati arguet, ut præ formidine silentium agam? Illud enim, Deficiam, idem est ac, loqui prohibetur Hebræus habet, Ut ne loquar. Hoc autem non per arrogantiam dicit, sed ut amicos erudit, ne falsam de eo opinionem fovere velint. Accidit enim aliquando, ut praeclara de se quispiam loquatur, quod in initio facere minime proposuerat, cum alium male erga se affectuin offendit. Exempli gratia, si quis, cui provincia pauperibus ministrandi incumVARIE LECTIONES.

bit, ab alio traducatur, tanquam in suum usum, illis erogandum erat, interverterit; si sub apologize forma dicat, quod etiam sua indigentibus dederit, cum prius hoc ab eo dictum non fuerit, vitio illi nequaquam vertimus. Ita neque Jobus accusandus est, qui nullo sui amore, sed propter causanı prædictam, cum pura confidentia locutus est: Scio auia justus appurebo, in veritate divina et justo Dei judicio fiduciam collocans, coram quo etiam verba facio; idcirco non deficiam, id est, non silebo, et silentio reum me et inexcusabilem faciam, quasi VERS. 20. • Duo autem mibi præbeas, tunc a facie tua non abscondar. › nulla cause meæ defensio mibi superesset. Ad Deum sermonem convertit: Si duo hæc mihi concesseris, libere apud te loquar, nemo enim hominum me redarguet; tecum vero, metu seposito, libenter disseram. Aquila autem et Theodotio pro illo, Duo autem mihi prabeas, reddiderunt, Tantummodo duo ne facias mecum. Hebræus autem pro co, facie tua non abscondar, habet, non declinabo, id est, Ex adverso tibi in judicio occurram, si duas has res mihi largitus fueris. Quasnam? VERS. 22.. Deinde vocabis, ego autem tibi obediam; aut loqueris, ego autem tibi dabo responsum. Reliqui vero planius interpretati sunt, Loquar, et respondebis mihi. Si hæc, inquit, a te consecutus fuero, teque animo benevolo erga me esse affectum cognovero, vitæ meæ anteaclæ rationem exigito, et c reddere me promptum invenies, et rogatus, ad causæ meæ defensionem me accingam. Pluribus autem suain fiduciam in Deum manifestam reddit, ut hac ratione amicos ad veram de se opinionem alliciat. Quod enim calamitates minui sibi et levari suppliciter oraverit, et absque metu Deum allocutus fuerit, et judicio cum eo contenderit, justum eum esse evidenter ob oculos ponit. VERS. 20. • Quoniam scripsisti contra me mala, et imposuisti mihi peccata juventutis. › Scripsisti mala, id est, Peccata mea omnia a juventute adnotasti, ne ex memoria tua unquam deAcantur. Hæsitans enim, et eorum quæ ei contigerant causam non reperiens, animum in omnes partes versal; cumque nullorum peccatorum, quæ virili et firmata ætate admisisset, conscius sibi esset: Num, inquit, eorum quæ adolescens exsistens commiseram, poenas nunc a me exigis? Vides quemadmodum peccatorem se agnoscal, et propter atatem veniam obtinere, vel etiam propter ætatem peccatorem se ostendere velit. Εt posuisti in impedimento pedem meum. Polychronii et Olymp. Aquila, et Symmachus, ille quidem, In angustia et miseria, sicut sub ligno carceris, ille vero, In cippo, transtulit. Metaphora autem insistit; cum enim dixisset, Scripsisti contra me, et supplicio me addixisti, et pro peccatis qua in adolescentia commnisi poenas exigis, subjun

xit: Malis me quodammodo implicatum vinxisti, ut ulterius progredi non liceat; ac si di eret: Diligenter actiones meas observasti, quod facere illi solent qui sontes in compedes conjiciunt: Aquila enim sic reddidit; Et posuisti in cippo pedem meum. VERS. 27. ad radices pedum meorum pervenisti. c Vide quemadmodum per omnia naturæ imbecillitatem in medium proponens pro deprecatione utatur, hominem folio, gramini huc illuc vento jactato, utri inveterascenti, flori subito marcescenti, et umbræ prætereunti, comparans. Talemne igitur, inquit, et tantillum, Domine, severe tu redarguis, et actionum ejus minutias examinas? VERS. 28. Qui inveterascit sicut uter. › llactenus duobus exemplis, ductis scilicet a folio defluente, et gramine propter humoris defectum arescente, ventorumque ludibrium facto, naturæ humanæ vilitatem et fragilitatem ostendit nunc alia similitudine utitur, qua naturam nostram etiam ante supplicium imbecillem esse, ob oculos ponit, corpore scilicet nostro sponte sua ad dissolutionem vergente, et instar utris senium contrahente; vel, ut Symmachus reddidit, tanquam putredo. CAP. XIV. VERS. 1. • Homo enim natus ex muliere, brevi vivens tempore, et plenus iracundiæ. › Illud, plenus iracundia, Aquila, plenus turba tione, reddidit; ac si diceret: Hominis vita momentanea est, et perturbatione plena; mortales enim ex mortalibus geniti, et brevi tempore vitam circumscriptam habentes, vitam tumultus et perturbationis plenam possidemus; vel, divine ira et punitioni obnoxii omnino sumus. llæc autem, veniam simul petens si in quo offendisset, et propter hun.ilem et abjectam hominis conditionem misericordiam implorans, locutus est. VERS. 4, 5. • Quis enim mundus erit a sorde? at nemo, etsi uuus dies sit vita ejus super terram.» Quorsum plura, inquit, de homine dicenda sunt, quandoquidem ipsa hominis generatio sine illuvic et peccato non exsistat? unde fit ut infantes ad eluendam sorden, quam ex Adami transgression.c contraxerunt, baptizentur. Hoc autem dicit, quia per Adami transgressionem natura nostra facta est infirma, et ad peccatum proclivis, et quidem propter generationem quæ amorem voluptatis conjunctum babet, non autem quod peccatum nobis connatum et consubstantiale sit; absit! Vans. 6. + Discede ab eo ut requiescat, et virtu contentus sit, sicut mercenarius.» Miserere, Domine, tam vilis et caduci hominis, et tormenta et cruciatus ab eo avertito, ut instar mercenarii, post multos labores invento laxamento aliquo, respiret. Quædam autem exemplaria habent: Recede a me, ut requiescam, et victu seu mercede contentus sim, sicut mercenarius. Rursus

vero vitae brevitatem cum molestia et miseria con junctam ob oculos ponens, Jube, inquit, me ærumnis et laboribus confectum quiescere. VERS. 7-10. «Est enim arbori spes; si enim excisa fuerit, adhuc pullulabit, et germen ejus non deficiet. Si enim senuerit in terra radix ejus, et in petra interierit truncus ejus, ab odore aquæ germinabit, et faciet messem sicut novella plantatio: vir vero cum mortuus fuerit, abiit; et mortalis cum ceciderit, non ultra est. › Quin et plantis homo fragilior est. Illæ enim post excisionem aquis irrigatæ, revirescere rursus possunt, et surculos emittere, et messem facere, id est, fructum: homo vero postquam semel obierit, nulla ci spes, ut arbori, amplius est reliqua, sed prorsus interit, neque denuo revocabitur, aut ad vitam red ire poterit: qui enim hic in terris vitam egerunt, eo migrabunt; qui vero quiete illa et sorte fruuntur, illinc non revertentur. Vers. 13, 14. ‹ Itaque utinam apud inferos me custodisses, et abscondisses me donec requiesceret ira tua, et constituas mihi tempus, in quo memoriam mei facias! Si enim mortuus fuerit homo, vivet consummatis diebus vitæ suæ. › Causam reddit cur mortem exoptet, ostenditque migrationem hinc non immerito vitæ doloribus refertæ præferendam esse. Utinam, inquit, vivum me non fabricasses, sed mortuum dolore vacuum servasses! Utinam hoc tempore, quo contra meira accensus es, in inferno me custodisses, nec prorsus me oblivioni tradidisses, sed tempus constituisses, quo me providentia tua dignatum, ab ærumnis liberares; homo enim cum, exactis vitæ hujus diebus, moritur, in nihilum non redigitur, sed resurrectionem exspectans anima vivit. Εt sic quidem verba expones, hoc concesso, quod justus resurrectionem speraverit. Illud autem: Si mortuus fuerit homo, vivet, sic etiam intelligi potest, ac si diceret cruciatibus liberatur; qui enim in vivis non est, nihil sentit, neque dolere potest. VERS. 15.. Sustinebo donec rursus fiam: deinde vocabis, et ego obediam tibi.»› Aquila autem et Theodotio, et Symmachus; hi quidem: Sperabo quoadusque venerit immutatio mea; ille vero. Donec sancta mea nativitas veniat. Sensus autem hic est: Licet in inferno custodiar, te mortuos resurgere jubente, regenerationen, mutationem, ac in melius transformationen, exspectabo. Ego autem obediam; his verbis significat resurrectionem in ictu oculi futuram. VERS. 16, 17.. Sed opera manuum tuarum ne repellas. Numerasti autem adinventiones meas, et non præteribit te ullum peccatorum meorum: signasti autem in sacculo iniquitates meas, et annotasti si quid invitus erravi. › Ideo, inquit, salvari volo, quia manuum tuarum * Quæ asterisco notantur anonyma sunt in catena Nicete, sed cum Olympiodori scholia sequuntur aut illis circumclauduntur, illa hic non prætermittenda putavimus.

carnas ejus doluerunt, et anima ejus luxit.» inquit, doloribus refertam agit, et in dies mortem exspectans animi anxietate cruciatur. Quamnam autem utilitatem ex posteris percipit homo, qui in doloribus et animi ægritudine vivit? Sive enim soboles ejus in multitudinem extendatur, sive ad paucos redigatur, ille semel moriens ignorat. Rursus vero tacite nos docet, ne præclaram sobolem vel numerosam magni faciamus; homini enim morituro horum nihil prodest, præcipue cum unusquisque sibi, et non alteri vivat. CAP. XV. Protheoria. Cum Jobus in sermonis sui exordio dixisset Itaque vos estis homines? aut vobiscum morietur sapientia? Et mihi quidem cor juxta vos est"; huic statim occurrens Eliphazus, sic Jobum affatur: Sapiens nunquam sapientiam suam cum ostentatione venditat, quod a te factum est, cum tamen nihil necessarium et ad rem in medium attuleris; ita ut ex verbis tuis metum etiam abjecisse ostendaris. Dic enim Num ante omnes homines, et ipsam etiam creationem exstiteris? vel diving sapientiæ mysta constitutus fueris, ut tibi ipsi cognitionem arroges? Qua etiam ratione ausus es dicere, Irreprehensibilis sum; et, Justus apparebo 88? cum neque angeli, neque coelum, nedum homo impurus, respecto puritatis divinæ, puri esse possint. Vetus igitur ac verum dictum, quod propter peccata sup plicia hominibus irrogentur, addiscito. Deinceps, ea quæ impiis pariter contingunt, enarrat. Vere quidem illud dicitur, causam afflictionum esse peccala; non tamen semper per modum retributionis, sed¨ quandoque etiam explorationis causa, ut probentur justi, hominibus inferuntur: quare Eliphazus, hæc sine dẹbita distinctione adhibita locutus, et Jobum illis accensens qui propter peccata adversa patiuntur, novam illi plagam inflixit. Illud autem considera, quomodo observato decore Jobi amici sermones habeant, et vices invicem aliis tribuentes, neque ostentationis gratia suos sermones interserentes, uno ex iis verba faciente, cæteri sileant, ac donec peroraverit, exspectent. Sic etiam Paulus ", prophetantes in Ecclesia facere præcepit, ordinem simul ipsis injungens, et ut sermonis methodum concinnam observarent. Unde Eliphazus Jobo denuo respondet, quoniam is primo illi restiferat; deinde Baldadus; et post illum Sopharus. Juxta igitur debitam sermonis seriem et vicissitudinem, ipse rursus iis quæ dicta sunt, contradiccns, inquit. VERS. 4.. Nonne et tu repulisti timorem? [Pro quo Theodotio, Non enim tu rejecisti timorem.» ] Consummasti autem verba talia coram * Job x11, 2, 3. 85 Job x111, 18. 86 1 Cor. xiv, 27.

Domino? [Symmaëhus autem, Εt impudenter entus es contra Deum.»] Job xn, 12. Cum Deo in judicium descendere cupiens, ausu tenierario, et metu omni abjecto, locutus es; et posthabito, et non intellecto, inter Deum et naturam tuam discrimine, contra Deuin sermone insolenti usus es. Forte vero Eliphasus ejusque socii, propter libertatem et confidentiam sermonis, quam ex pura conscientia justus protulerat, blasphemia eum uti opinantes, prætextu pietatis, et quasi Deo patrocinarentur, hæc dicunt. VERS. 5, 6. «Reus es verbis oris tui, neque dijndicasti verba potentum. Arguat te os tuum, et non ego, et labia tua testificabuntur contra Ic. › Polychronii et Olympiodori. Audacter cum illo disserit, et tanquam hominem injustum alloquitur ex ipsius autem verbis redarguturum se illum opinatur, dicens: Ex sermone tuo redarguere, et ex tuis verbis condemnabere. Nostram enim adhortationem adeo utilem non es amplexus, sed verbis corum qui prudentia valent (veterum, scilicet, sapientum, qui ante te exstiterunt, et nostrorum, qui amici tai sumus) non consideratis, neque dijudicatis, sic locutus es, ut non aliunde quam ex tuis ipsiųs verbis condemnandus sis. Quare quæ a te dicta søpt cum rebus ipsis confer; sic enim fortasso, tanquam a ratione alienissime loqui ausum, teipsum condemnabis. Dupliciter ergo illius sermonem viluperat, quod tempore, scilicet, et intelligentia in.ligeret, dicens. VERS. 7-9. Quid enim? nunquid primus homo natns es? aut ante colles concretus es? aut constitutionem Domini audisti? aut consiliario te usus est Deus? et in te pervenit sapientia? Quid enim nosti quod non novimus? aut quid intelligis tu, quod non et nos? > Olympiodori et Polychronii. An tn, inquit, ente oinnes, et ante creationem ipsam exstitisti, ut propter aetatem omnibus sapientior sis? Num tu omnibus antiquior es, ut temporis longinquitas te erudierit? Num aliquid à Deo audivisti? scientia certe nos non antecellis. Quoniam autem Jobus dixerat, «In longo tempore iuvenitur sapientia, er ideo captus, inquit, teneris. Numquid ante omnes homines exstitisti, et hucusque vitam tuam extendens, rerum multarum experientia, eos qui ejusdem naturæ tecum sunt participes, superasti? verum ab aliis hominibus non differs, neque extra illorum naturam constitutus es, ut plus cæteris assequare; neque ante colles concretus es, vel, ut Hebræus habet, conceptus es: colles vero dicit clivos, loca nimirum edita, invia et arenosa. Neque constitutionem Domini audisti; pro quo Aquila, arcana, Theodotio, mysterium, Symmachus vero, colloquium, reddidit, ac si diceret, Num tanquam ante colles exsistens, quæ ante mundi creationem fuerunt, nosti? Auf consiliario te usus est Deus, quandoquidem sapien

tia tibi tantopere placeas? Profer aliquid nobis ignotum, et ostende, le scientia nobis esse superio rem. Quid tandem novi nosti, quod nostram cogni tionem fugiat? Præter enim res humanas, et quæ in medio posita sunt, nihil amplius est quod dicere potes. Ilac vero dicunt, ut seipsos summam sa pientiam assecutos esse ostendant. Vens. 10. • Sed et senex, et antiquus in nobis est, patre tuo gravior diebus. › Olympiodori et Didymi. Quorsum autem, inquit, dicis, tempus te sapientiorem reddidisse? est vero fortasse aliquis ex nobis tribus, non te solum, sed et patre etiam tuo ætate provectior; vel, secundum Symmachum, longavior. Aut igitur hoc dicit: Si de tempore gloriaris, sunt apud nos antiqui; vel fortasse illud: Licet senex, et ætate grandis sis, inter nos est qui atate te superat, qui et patre tuo diebus gravior, hoc est, senior exsistit, neque tu plus nobis sapis. Et hæc quidem pro auctoritate Eliphazus arroganter loquitur. VERS. 12, 13. • Quid ausum fuit cor tuum? aut quid sustinuerunt oculi tui? quod furorem erupisti ante Dominum, protulisti autem ex ore verba talia. Oculos, animi aciem et intelligentiam dicit. Quomodo, inquit, sic animo efferri, et iracundia infari ausus es, ut tanquam peccati expers, cum Deo dissereres, et injuste te pati affirmares? Vers. 14. ‹ Quis enim cum homo sit, quia erit sine crimine? aut tanquam futurus justus natus de muliere? > Hebræus autem, Quomodo justificabitur proles mulieris? ac si diceret, Ipsa natura perturbationibus obnoxia, proclivis ad peccatum est. FERS. 22-26. Non credat converti a tenebris, decretus enim est jam in manus ferri. [Symmachus autem, Prævisus enim est ad gladium.] Et dispositus in escas vulturum. Novit autem in seipso, quod manet in ruinam; dies autem tenebrosa ipsum versabit, angustia autem et tribulatio ipsum comprimet. > Supplicium vocat tenebras. Ne credat igitur, inquit, impius, impune se laturum, cautum enim est decreto divino, ut ferro pereal, et insepultus jacens a vulturibus consumatur. Quare si felicitatem suam intuitus peccator, nullam vicissitudinem exspectaverit, seipsum decipit; dudum enim decreto pœnæ est obnoxius, ac, licet Deus longanimitate sua morum mutationem expelal, supplicium (quod per ferrum et vultures innuitur) ex eo tempore sibi ipsi thesaurizavit: cum seipsum non condemnaverit, extremum supplicium luet, ita ut sepultura honor illi denegetur, et inhumatus jacens esca volucrum evadat; quod quidem tunc temporis grave LECTIONES.

famulorum postulabam, et quidem precibus enixe emagitans quod volebam non sum assecutus. Hoc autem inter acerbissima locum meretur, si quis morbo laborans, opem ejus imploraverit qui obsequium praestare debet, nec tamen audiatur. Nos igitur exemplo beati Jobi attendentes, irasci contra eos qui nobis famulantur minime oportet, sive conjux, sive servus, sive filius, dicto inobediens et immorigerus fuerit. VERS. 18. • Cum exsurrexero, contra me loquuntur. › Forte etiam, scelestum, impium, et impurum me vocant, et propter peccatorum multitudinem ponas luere dicunt. Vel hæc quidem nequaquam, illud vero quod plerisque in diuturnioribus morbis contingere solet: Quousque hic non moritur? cur grave et inutile pondus factus est terra? Illud autem, cum exsurrexero (vel, scilicet, quando ab iis separatus fuero; vel quando, exacta nocte, a somno excitatus fuero secum ita loquuntur: Nondum obiit? vivit adhuc hic morticinus? Vens. 22. • Quare me persequimini sicut et Dominus, et de carnibus meis non satiamini? Cur nulla miseratione mei tacti, et quidem mali acerbitatem videntes, calamitates neas augelis? Cur divinæ iracundiæ vestram superadjicitis, et inexplebili verborum atrocitate contra me utimini, ex voluntate divina nequaquam hoc faciente? Licet enim ipse puniat, benignos tamen et clementes nos esse vult; et licet ab ipso castigemur, humanitatem Lamen et misericordiam erga nos invicem Deus a nobis postulat. Illud igitur, Quare me persequimini sicut et Dominus? id est: Poterit quidem Deus aliquid in me culpa dignum deprehendere; vos autem dicite qua in re contra vos deliquerim? Annon vobis satis est quod corpus meum ita tabe consumptum,sit? học enim innuit cum dicit: De carnibus autem meis non satiamini; præsertim cum contumeliosi sermones ad depascenda's carnes per se sufficiant. Contumelias igitur et convicia formidemus, cum fratres nostros iis vulnerari non ignari simus. Domino enim hæc mihi consuminata sunt, .quorum ego mihi conscius sum. Polychr. et Olymp. Non est humana, inquit, injuria et contumelia, quam patior; ex iis enim quæ corpori acciderunt, cladem pecorum et liberorum a Deo plagam esse infictam novi. Idcirco dicit: Hæc quæ mihi contingunt, satis evincunt et docent plagam esse maximam quam sustineo; escam enim meam (prout supra ab eo dictum est”) in fetorem versam esse video. Hoc autem non a naturali morbo profluit, jamdudum enim fractum corpus elanguisset Deus hæc mihi inflixit, quæ solum animæ meæ nota sunt; nemo enim eodem malorum sensu mecum » Job v1, 7.

tangitur, nec eorum magnitudinem; prout ego ea patior, perspicere quis potest. Ego enim, quen dolores pungunt et lancinant, ignarus non sum; et sane iis qui mente et intelligentia præditi sunt, ipse intuitus magister est idoneus. VERS. 28, 29. Quod si et dixeritis, Quid dicemus contra eum? [Pro quo Symmachus: Dicitis auten Quid est, quo persequemur eum?] et raulicem ser monis inveniemus in eo? [Hebræus vero, et pecca tum serinonis, dicit.] Cavete utique et vos a tegmine. [Rursus Symmachus: Timete pro vobis ipsis gladium.] Ira enimn super iniquos veniet; et tunc cognoscent ubi est corum materia. › Secundum cæteros vero: Ut cognoscatis quod est *udicium. Horum autem verborum hæc mens est Quoniam, inquit, pro verbis consolatoriis unusquisque vestrum privatim altercandi et contradicendi rationes studet invenire, et more eorum qui radices scrutantuð, verba mea investigatis, ut redargutionis occasionem captetis, et peccatum aliquod in iis deprehendatis; rebusque ipsis testimonium mihi præbentibus, vos tamen ut crimini obnoxium, veri→ tatis calculo condemnare contenditis. Cavete vero ne me condemnetis, dum Deo patrocinari vos velle simulatis (illud enim significat, a tegmine) et timete ne forte, dum absque ratione et judicio me criminamini, Deus, qui personarum non est acceptor, pro tribunali sedens, contra vos ira accendatur, et amentis hujus audaciæ pœnas a vobis repetat; neΕἰ c que enim hæc inulta et impunita relinquit. Si tein ille contra vos concitatus fuerit, tunc cognoscetis quod materia vestra nihil sit, sed potius opinio omnis de cognitione recti et honesti concepta, et fiducia in divitiis collocata, inutilis vobis videbitur: materiam enim dicere videtur, vel turbam et multitudinem verborum, vel divitiarum abundantiam. Ego vero, quod in verbis abditum latet altius effodiens, aliud etiam præterea animadverto. Si enim illud, inquit, amici dicitis, quod nullius mani festi peccati et oculis omnium obvii reus sim, sed delictum aliquod occultum, sicut plantæ alicujus radix quæ terra tegitur, in me delitescat, ac proinde tanquam improbus hæc patiar; debetis etiam et vos, a legmine, id est a justo Dei judicio, eadem formidare, quando unusquisque cognoscet judicium esse et supplicium, quod materiem consumet, et iu nihilum rediget. CAP. XX. Protheoria. Sopharus, tanquam multa et præclara dogmata a seipso et reliquis amicis prolata fuissent, Jobum nihil amplius quod iis opponeret; habiturum sperabat; cum autem causæ suæ æquitate fretum, omnes illorum-sermones repellere eum videret, spe sua et exspectatione excidens: Non ita, inquit, hac existimabam te regesturum. Deinde ad amicos conversus, dicit: Non adeo accurate quæ a nobis ipsis et Jobo dicuntur, ut ego, consideratis; nihilominus quæ intelligentia mihi suggerit, proferam. Postca impiorum facinora, et que divino judicio supplicia

paliuntur, enumerat; quodque eorum felicitas a somnio nihil discrepet; et quod, praeter ipsorum impietatem, nihil eos ex hac vita comitetur. Et postquam multa quæ impüs eventura sunt, commemorasset: Haec, inquit, impiorum portio est, et hæc sors et possessio iis a 'Deo tribuitur; verum ea quæ hominibus accidere solent, non semper propter peccata contingere, sed propter alias dispositionis et providentiæ divinæ causas, Sopharus non “intellexit; neque ea quæ dicebantur in Jobi personam aple quadrabant. Bona enim verba, nisi bene, cum recto animi affectu, et rerumn apla discriminatione, temporis etiam opportuni et personæ idoneæ habita ratione proferantur, vituperium potius quam laudem merentur. Vans. 1-3. c Respondens autem Sophar Minaeus, ait: Non sic putabam contradicere te his; et non intelligitis magis quam et ego; eruditionem confusionis meæ audiam, et spiritus ex intelligentia respondet mili. Olympiodori et Polychronii. Hajus loci sensum interpretes non sunt plene assecuti, sed a decoro et veritate multum aberrarunt, neque scopum attigerunt. Ita enim Sopharum Jobum allocutum fuisse dixerunt: Talibus sermonibus contra nos uti non opinabar te voluisse, vel acerbos et difficiles nos existimare, qui quæ e re tua sunt, tibi ostendimus; ad amicos autem conversus, sic inquit: Nequaquam, sicut ego, quæ Jobo dicta sunt, intelligitis. Deinde acrius in Jobum rursus invehitur, ac dicit Eruditionem tuam, qua merito pudorem nobis incussisti, et spiritum intelligentiæ, quo nobis recte respondisti, audiam. Hæc autem ironice Sopharum locutum esse volunt, ac si dixisset: Nihil a te dictum est quod prudentiam et eruditionem sapiat, et quod nobis pudorem suffundere possit. Haec quidem interpretes. Vera autem hujus loci mens alia esse apparet. Dixerat enim antea " Jobus Sopharo: Itaque vos estis homines, aut vobiscum morictur sapientia? et mihi quidem cor juxta vos est. Et post nonnulla: Sit autem vobis obmutescere, el evadet vobis sapientia. Audite ergo increpationem oris mei, et judicium labiorum meorum animadvertile. Obmulescite ut loquar, narrabo enim vobis audientibus. His Eliphazus responderat et contradixerat; Sopharus autem confutationem parturiebat et meditabatur, quoad tamen 'Eliphazus desineret exspectabat, ut ipse iis quæ audierat respondere posset. Postquam igitur Eliphazus sermoni finem imposuisset, et Jobus illi vicissim suum sermonem reposuis set, Sopharus succedens vices loquendi implet, iisque respondet quæ a Jobo prius audierat, dicitque: Cum multa et praeclara, Jobe, tibi a nobis dicta essent, existimabam te adhortationibus nostris consensurum, et silentium acturum, non autem 97 Job x11, 2, 3. 98 Job x1, 5, 6, 15, 17.

nobis amicis tuis contradicturum, aut, quod majore intelligentia et prudentia te præediui non simus, dicturum; sed humiliatum potius dicere te hoc voluisse opinabar: Libenti vos animo suscipiam, et monitis vestris auscultabo, qui me instituitis, et ruborem mihi suffunditis, et reipsa confitebor, non sine intelligentiæ spiritu hæc a vobis dici et responderi; tu vero plane e contrario, tibi ipsi quidem sapientiae et prudentiæ testimonium detulisti, nobis. vero silentium (quasi illud nobis potius quam sermo conveniret), et ut te docentem audiremus imperasti. VERS. 4. • Nonne hæc nosti ab eo quod olim, ex quo positus est homo super terram? › Num aliquid, inquit, novum, ex quo mundus factus est, exstitit? nibil paradoxum, nulla innovatio, aut rerum mutatio aecidit. Vidistine aliquando quempiam a Deo injuste supplicio affectum? illud autem, ab eo quod olim, Symmachus, a sæculo, est interpretatus, VERS. 6-8. Si ascenderint in coelum dona ejus, et sacrificium ejus tetigerit nubes: nam cum visus fuerit jam firmatus esse, tunc in finem peribit. Qui autem noverant eum, dicent, Ubi est? Tanquam somnium quod avolavit, non invenietur; volavit autem sicut visio nocturna. › Olympiodori et Polychronii. Ne, inquit, sacrificia mihi obtrudas, quibus divinum numen colere te et honorare existimabas: licet enim improbus dona offerat quæ altitudine sua ad cœlum pertingant, et sacrificia ejus nubes ipsas attingere, et bona quæ possidet stabilia esse videantur, cum Deus fructuum oblationes qui ex iniquitate comparantur repudiet, ad extremum peribit, nec fructum ullum ex sinulatis et fictis suis sacrificiis percipiet. Deus enim simulatam pietatis speciem in nulla æstimatione habet, sed avaritia et inexhaustæ cupiditatis poenas repetit; et qui prius omnium opinione pius habebatur, supplicio affectus, personatam tantum pietatem habuisse convincitur. Quemadmodum enim qui per somnium ditescunt, stabiles divitias non possident, sed una cum sonino felicitas eorum finem sortitur: ita neque homini impio bonorum fruitio firma est, sed tanquam insomnium et spectrum. nocturnum, omnia ejus transeunt, et in nihilum pius admisit, commemora; licet enim sacrificia etiam obtulerit, fructum nullum ex iis percipiet. Audiant hæc qui injustitiæ et avaritiæ dona offerunt, et pro piis et religiosis haberi volunt. rediguntur; ita ut qui prius eum cognoverant, stupore attoniti dicant: Ubi est? id est: Ubi gloria? ubi dominatio? ubi honor? ubi divitia? Omnia vana sunt, fastus ejus et arrogantia in nihilum cessit. Ruina ejus subita adeo et improvisa exsistit, ne cladem ejus ex causa aliqua naturali, sed ex potestate quadam divina et admirabili provenire existimes. Sed neque iniquitates tantum quas imVERS. 10. Filios ejus disperdant minores, et ipse manus ejus succendant dolores. › Quidam e minimis, inquit, filios ejus de medio tollunt, et qui infra eorum sortem sunt, imperiunt

in eos obtinent: et merito quidem, quia paternæ impietatis imitatores erant: Semen enim impiorum peribit ". Ipse autem suis facinoribus rogum sibi accendit; enim fax est, manus autem, actiones actiones igitur ejus supplicium illi accendent, homini impio, scilicet, cujus preces pro peccato illi imputantur. Simile quid prophetia dicit Ambulate in lumine ignis vestri, et in famma quam succendistis ***. VERS. 11. Ossa ejus impleta sunt juventute ejus, et cum eo super pulverem dormient. › Impleti sunt animi ejus nervi juvenili cupiditate norte autem omnia delente, luxus nullum lucrum ci afferet, nec quidquam, præter solam ipsius cupiditatem, injustas scilicet actiones, una cum ipso in sepulcrum descendet. VERS. 13, 14. «Non parcet ei, et non relinquet eam, et colliget eam in medio gutture suo, et non poterit subvenire sibi. › Desiderio, inquit, immoderato et inexplebili, improbitati adhærebit, illamque amplexabitur, ac lanquam dulcem aliquem cibum cum voluptate in gulture constringet; id est: Postquam cum acerbitate damnum et perniciem aliorum machinatus fuerit, operi tunc manum admovebit. Homini autem improbo, cum supplicia sustinenda sunt, improbitas sua prodesse non poterit: dòlosæ enim machinationes contra alios, tantum absunt ut eum juvent, ut e contrario supplicium procurent. VERS. 15. • Divitiæ inique congregalæ evomentnr. › Id est, cum dolore effundentur et dissipabuntur. Omnia enim agit impius, et in eum scopum omnes ejus actiones collineant, ut rebus alterius potiatur postquam autem reruın oïnnium potestatem assecutus sibi videbitur, tunc divitias ad alios transferri videbit. Licet enim adeo secure eas possideat, ac si in-ventre inclusas teneret, subito tamen cum dolore jacturam carum faciet (illud enim innuit, evomentur): quod iis evenire solet qui, improbis artibus ditescentes, a Deo supplicio plectuntur, et de bonorum possessione deturbantur. De domo ejus extrahet eum angelus. › Ad litteram vero: Unus ex angelis qui ad supplicia irroganda deputantur, de bonorum omnium possessione illum injustum scilicet, deturbabit; domus enim nomine, omnia intellexit. Reliqui vero pro domo ejus, reddiderunt ventre ejus; ac si dicerent: Animam injusti e corpore, tanquam e ventre, angelus extrahet, et violenta morte interimet. VERS. 16. • furorem draconum sugat, et interficiat illum lingua colubri.» Ita, inquit, se habebit, ad interitum totalem vergens, et tanquam aliquis a serpente morsus, vel venenum draconum hauriens, sua ipsius improbitile consumetur; per furorem enim, iram intellexit. » Psal. xxxv1, 28. 39. Is. 1, 11.

Recte autem dixit, sugat; ac si diceret, quod add. pius arbitrii sui proposito et cum delectatione, tanquam lac, letiferum improbitatis virus sugens, cum ea quidem accrescit, et secundum eam canescit; nihilominus tamen ab ea de medio tolletur. Lingua autem impii qui contraria veritati loquitur, lingua serpentis est. VERS. 21-25. • Propter hoc non forebunt ejus bona, et cum putaverit se jam repletum esse, coarctaLitur: o.muis autem necessitas in eun superveniet, si quo modo sit implere ventrem suuin.› Fortasse etiam neque bona ejus efflorescent, verum in ipso flore marcescent: quod si plenus esse, et omnibus bonis abundare videbitur, tunc omnis necessitas et af ctio illum invadet, ita ut anima ejus doloribus repleatur. Hæc nobis, ut ab alienis abstineamus, adhortationis loco inserviunt; quandoquidem qui hæc possidet, cum prospera fortuna uti videbitur, tunc extremam inopiam sustinebit, ita ut quomodo ventrein vacuum et egenum explero possit, quasiturus sit. ‹ Immittat in eum furorem iræ, lavet super eum dolores. ▸ Symmachus vero, depluet, scilicet, Deus. Hæc, inquit, impius patietur, Deo cum indignatione celerem ac sine intermissione continuam plagam illi inferente, quæ instar pluviæ cum impetu ruentis, dolores illi immittet: summo enim supplicio illum afficiens, doloribus, tanquam imbre nivali, cum adobruet. VERS. 25. • Sidera autem in tabernaculis ejus obambulent. › Alia autem exemplaria habent non obambulent; ac si diceret: Nullus splendor ei relinquetur. Juxta vero alteram lectionem, ambulant, spectra scilicet terribilia eum perterrefacient; vel, ædes vacuæ el desertæ reddentur, ita ut nudatæ tectis, stellæ in eis coruscent; vel fulmina intelligit; sic enim Aquila reddidit: Et fulgor a facie ejus ibit in eum; a facie scilicet Dei, id est: Ejus imperio fulmina et fulgura in impios immittentur. Possunt etiam verba aliter intelligi, quod, scilicet, astrorum nomine justos intelligat, qui tanquam luminaria in mundo exsistunt: et quoniam supra dictum est, quod quæ illi congregarunt, jus'i comedent, hoc ipsum nunc aliter elfert, quod Sidera in tabernaculis impiorum obambulabunt, id est, justi illorum bona accipient. Comedet eum ignis qui non accenditur. Aquila et Theodotio, non suflatus, reddiderunt; Symmachus vero, sine suflatione: ignis, scilicet (si verba sensu obvio et omnibus aperto sumantur), qui non de industria accenditur, seul casu demissus est, qualis ille fuit qui Jobi greges et pastores devoravit, quem etiam innuere videtur. Sensu autem maVARIE LECTIONES.

quod verba ad consolandum minime idonea adli beatis, consilium mutetis, et aliam sermonis vestri methodum ac tractationem instituatis: nam ut nunc se res habet, consolatio vestra consolatio non est, sed dolorum incrementum; calamitates enim mihi exprobrantes, vulnera mea refricalis. VERS. 3 • Sustinete me, ego autem loquar; deinde non irridebitis me. › Symmachus vero, lit post sermones meos acquiescctis. Duplex autem verborum sensus est; vel enim hoc dicit, Sustinete, et æquo animo ferte me dicentem; persuasum enim habeo cessaturos vos, nec amplius ludibrio me habituros, si ea quæ a me dicentur diligentius animadverteritis. Vel, morbo me afflictum et incurvatum erigite et sublevale; postquam vero ea dixero quæ voluero, rursus me in priore sede collocabitis. VERS. 4. • Quid enim? Nunquid hominis est castigatio mea? aut quare non irascar?» Talia, inquit, contra me comminiscentes, bilem mihi movetis; quis enim mortalium est qui, prout vos affirmastis, me impietatis, rapine et cupiditas tis alienorum bonorum arguere potest? Quandoquidem igitur nemo est qui me arguat, cur non me ito contra vos ira accendar, quod in accusatione vestra, ea quorum ignari estis pro certis affirmetis? Vel illud dicit quod postea ab Apostolo usurpatum est: Mihi vero pro minimo est quod a vobis dijudicer: sed Dominus is est qui me dijudicat'. Idcirco igitur excandesco, quod rei veritatem ignorantes, judicium divinum præjudicio vestro antevertatis. VERS. 5. Inspicientes in me, admirabimini [ Aquila vero, Dubii et perplexi hærete; et Symmachus, obmutescite ], manum ponentes super maxillamn.» [ Cateri, super os.] Qui cum silentio aliquid audiunt, ut plurimum cubitum femore supposito fulcientes, et vultum super manum inclinantes, iis quæ dicuntur animum advertunt. Dicit igitur: Cum silentio et attentione auscultate mihi, ut ea quæ dicuntur admiremini atque ita nonnulli versum hunc intellexerunt. Meo vero judicio, hoc est quod dicit: Statum rerum mearum vobiscum reputantes, admiremini, causamque cur ærumnas sustineam ignorantes, in angustias conjiciamini, ac hæsitantes, nec habentes quod dicere possitis, silentii vinculum ori injicite sic enim ea quæ patior omnem orationem superant et excedunt, ut propter exprimendi difficultatem praestet de iis silere, quam temere pronuntiare, et condeninationis sententiam de me ferre. Vers. 6. • Si etenim recordatus fuero, sollicitus fui, et tenentur carnes meæ doloribus. Atque hic etiam interpretes lapsi sunt. Cor. * 1 Cor. iv, 34. m. is..

stim, inquit, et summatim ea de quibus dicturus sum, conmemorabo: dolores enim qui carnes meas obsident et infestant, longiori orationi indulgere non sinunt. Symmachus pro sollicitus fui, reddens conturbor, hoc innuere mihi videtur: Si meorum malorum mentionem tantum fecero, commovcor et conturbor, neque recordationem ipsam sine animi dolore sustineo; quin et corporis cruciatus ad se trahit, nec cum debita et concinna orationis struetura verba me facere patitur. VERS. 7. «Quare impii vivunt, senuerunt autem, et in divitiis?» etc. Quandoquidem sapientes vos esse existimatis, et causas cognoscere propter quas ego hæc patior, respondete mihi interroganti. Unde eveniat quod sapenumero multi impii in divitiis consenescant? terra iis fructus abundanter proferat? præclara sobole delectentur, et undique bonis affluant? neque bestiæ eorum, quæ ratione carent, casum aliquem adversum patiantur? permaneant autem in prosperitate sicut oves, id est, absque omnni cura et sollici tudine, ac si extra humanam calamitatem constituti, divinam quamdam et immortalem sortem nacti fuissent? liberi etiam eorum lætam vitam agant, et musicis instrumentis animum oblectent? rerumque omnium necessariarum abundantia toto vite sua cursu affluentes, festos dies celebrent, et cum bonis commoriantur, licet bellum apertum contra Deum gerant, et divinorum mandatorum nulla cogitatio eorum animos subeat? Atque hic quidem versuvini horum sensus est; operæ pretium' taïnen est sigillatim versum unumquemque expendere. VERS. 8. • Semen eorum secundum animam, et filii eorum in oculis. › Id est: Nullus inter eos sterilis est, sed fecundi omnes, semen et liberos habent; secundum animam enim, id est, unusquisque eorum pater est. Illud antem: Et filii eorum in oculis, Symmachus reddidit: Permanent ante eos. Liberos enim intueri, et puerilibus ac balbis sermonibus oblectari, parentibus jucundum spectaculum est. VERS. 2. • Domus eorum abundant; timor autem nusquam, et flagellum a Domino non est super eos. > Liberis, mnquit, delectantur, rebus omnibus abundant, neminem verentur, ne excidant sua prosperitate non metuunt, plagam nullam a Deo immissam sentiunt. Quidam vero illud: Semen eorum secundum animam, non de virili semine ex quo liberi procreantur, intellexerunt, sed de seminibus quæ terræ mandantur; ut quod dicitur hoc sit: Agri eorum frugum ſeraces sunt, nusquam sterilitas est; secundum animam vero, et unicuique eorum, seminum abundantia suppeditatur. Prior vero expositio meo judicio melior est. VAPLE LECTIONES.

fetum immaturum Vans. 10. • Bos eorum non peperit. [Symmachus: Non fecit abortum; id est Bos arans fetum imperfectum et mortuum non edidit. ] Et salva evasit eorum prægnans, et non frustrata est. Aquila autem, juvenca eorum; ac si rursus diceret Bos fetum utero conceptum imperfectum non ejecit, neque embryon immaturum peperit, sed salva evasit, fetumn absolutum edidit, neque. frustrata est. Quidam vero de muliere hæc dicta esse arbitrati sunt, quod scilicet eorum conjuges fetus abortivos non pareant. VERS. 11. • permanent sicut oves æternæ. Vel hoc dicit, quod etiam oves illis permaneant tanquam æternæ, nullo pestilenti morbo aut lue infecta; vel, quod ipsi vitam longaevam ducentes, in multitudinem instar ovium excrescant, et liberorum propagatione immortalitatem imitentur. Vens. 15. • Quid est Omnipotens, quia servienus ei? et quæ utilitas, quoniam obviam ibimus ei? ▸ Sub impiorum persona hæc loquitur. Similis autem hic locus illi Dixit insipiens in corde suo, Non est Deus '. Quis enim, inquit, est sufficiens, id est, qui omnipotens dicitur Deus? Quid lucri ab eo reportabimus, si ea de causa cultum ejus et obscquium elegerimus? qua in re juvabimur, si proni ad adorandum eum accesserinius? Illud enim, ‹ Quoniam obviam ibimus, › dicunt metaphora sumpta ab iis qui personis illustribus assurgunt, et honoris causa in occursum eorum veniunt. Deinde causam G affert cur talia loquantur, ut ostendat eos sine labore et modestia bona possedisse. VERS. 16. • Erant enim in manibus eorum bona. ▸ Haec, inquit, eo quod suppliciis minime alliciantur, sed in bonorum hujus vitæ affluentia ætatein transigant, Deo interim patienter ferente, animo secum meditantur, et dicunt: Omnia in manibus habemus, quæ jucunda sunt de nostro possidemus; quem fructum majorem nobis afferet Deus, ut vias ejus et mandata custodientes, molestiam nobis ipsis creemus? Opera autem impiorum non inspicit.» Hæc etiam verba impiorum esse quibusdam vilentur, qui, ut verisimile est, dicunt: Haccine Deus intuetur? Num in his occupatus est? Nequaqquam; hominum actiones nulli curæ ei sunt. Forte etiam et verba hæc non inepte Jobo summam Dei longanimitatem admiranti, quatrabunt, qua e vestigio impios suppliciis non afficit, sed impune eos peccare patitur, quasi ea quæ ab iis fiunt nequaquam cerneret. VERS. 17-19. «Imo vero et impiorum lucerna Psal. xiii, 1.

exstinguetur, et superveniet iis subversio: dolores autem habebunt eos ab ira: erunt autem tanquam palem sub vento, aut tanquam pulvis quem abstulit turbo. Deficiant filios bona cjus. › Licet, inquit, Deus patientia utatur, impies 12men omnino ulciscetur, vitæque eorum splendor, tanquam lucerna, vento fante, vel oleo deficiente, exstinguetur; acerbi cruciatus, instar dolorum parturientis, cos diffindent; bona eorum omnia, tanquam palea a vento, aut pulvis a turbine dissipabuntur, et ad alios transibunt, nec ad liberos corum transmittentur. Eodem vero recidunt: Deficiant filios bona ejus, justa Septuaginta interpretes; et secundum Theodotionis interpretationem: Deus recondel filiis ejus injustitias ejus. Quandoquidem enim hominis impii hiberi in improbitate patris sint, merito, inquit, Deus cum puniet, ac liberis ejus injustitias ejus recondet, id est, pro injustitiis supplicium, neque paternam hæreditatem ad eos transire patietur; juxta illud: Reddens peccata patrum in liberos *. ‹ Retribuet ad eum, et cognoscet. › Juxta illud: Cognoscitur Dominus judicia faciens. Cum enim impius divinam retributionem expertus fuerit, tunc Deum hominum actiones intueri, et impiis supplicium repositum esse, sentit et agno scit: quia enim in rerum omnium abundantia vitam transigens, Deum contumelia affecerat, nec peccatores intueri, sed impunitos illos dimittere arbitrabatur, idcirco delictorum ejus poenas exigit, ut inflictione plagæ justum Dei judicium simul et suam injustitiam ac impietatem agnoscat. VERS. 20, 21. Videant oculi ejus necem suam, et a Domino non salvetur: quia voluntas ejus in domo ejus cum eo, et numeri mensium ejus divisi sunt.» Necem, exitium vocat; vel, juxta Symmachum, Ruinam. Quandoquidem, inquit, bona voluntati Dei pravam suam et perversam prætulit, auxilio divino destitutus, sui ipsius interitus ac destructionis spectator erit: sed et ante diem interibit, tempus enim vitæ suæ dividetur, vel, secundum Theo dotionem et Aquilan, dimidiabitur, et vita brevi Exod. xx, 5. 6 Psal. IX, 17. Psal. Liv, functus ad patres abibit. Tale est illud quod in Psalmis de impiis dictum est, quod non dimidiabuni dies suos *.*. VERS. 22. • Nunquid non Dominus est qui docet intellectum et scientiam?, Symmachus vero: Nunquid Deum docebit quispiam seientiam? Quoniam supra dixerat quosdamı impios statim puniri, alios vero toto vitæ spatio impunitos manere, imo etiam interdum accidere ut, qui peccata nulla admiserint, supplicia pati permittentur, qua ratione, inquit, Deus hæc faciat,

nostrum non est scire, nisi Deus ipse intelligentiam alicui præbere, et harum rerum scientiam impertire volnerit? Hujus enim inæqualitatis, quæ in vita hominum apparet, quis est qui causas et rationes novit? quis in Providenti decreta penetravit? oπιnino nullus, prater onuis cognitionis Dominum, qui nullo institutore eget, et pratia sua alios sapientes reddit. Ipse autem sapientes dijudicat.» Solus, inquit, Deus qui omnia sapit, harum rerum causas novit, qui sapientes inter homines dijudicat, approbans quidem eos qui divina sapientia sunt præditi, illos vero repudians qui prudentiam humanam sectantur. VERS. 23-26. • Hic morietur in robore imprudentiæ sue, totus autem bene affectus et prospere agens, et intestina ejus plana sunt adipe, et medulla ejus diffunditur: ille vero moritur ab amaritudine animae suae, cum non comederit ullum bonum simul autem super terram dormiunt, et putredo eos operuit.» Horum, inquit, causas et rationes quis, præter Deum, novit? cur hic quidem, stultus et impius, stu!titia predominante, ossium medulla irrigatus (justa Symmachi interpretationem), moriatur, id est, in bona corporis habitudine deliciis afluens, et vitam voluptuariam degens (hoc enim per carnium et medullarum pinguedinem innuit); alius vero, forte jusus, nullam dulcedinem percipiens, nec ulla ho. norum humanorum participatione fruens, e vita excedat; et uterque mortem communem, eamdemque corporis putrefactionem et dissolutionem subeat? Quomodo, et in quem finem hæc fiant, ut hic quidem, stultitia sua prædominante, id est peccato, diem obeat, alter vero secus; similiter autem uterque putrescat? Ex eo igitur quod commune est, quod unicuique proprium ac peculiare est, intelligi non potest; quæ enim hic eveniunt, ambobus sunt communia solius autem Dei est, horum differentiam dijudicare. VERS. 27, 28. Itaque scio vos audacter mihi insistere [Symmachus vero, Novi conceptus vestros, et cogitationes vestras injustas adversus me], quia dicetis Ubi est domus principis? et ubi est velamen in tabernaculis impiorum? Cum haec, inquit, considerem, et Deum solum perfecta rerum omnium cognitione præditum esse, animo mecum reputem, pro comperto habeo, vos mihi, tanquam homini impio et peccatori, non scientia ulla, sed audacia insultare, et anticipato divino judicio dicere: Ubinam donus ejus est qui prius beatus erat? ubi genus? ubi facultates? ubi divitiarum copia? ubi adificiorum structura? Impiis hac omnia valedixerunt, perierunt, deleta sunt; nullum vestígium, nullæ reliquiæ, nullum monuτὴν atque ita in Ms. Thecle.

mentum usquam et quanam rerum VERS. 29, 50. reliquum est. Ex his tua expende, fuarum sors sit, comtemplare. Interrogate eos qui transeunt per viam, et signa corum non alienabitis: quomiam in diem perditionis sublimatnr malignus, in diem ire ejus abducentur.» Licet, inquit, in hac via inaequalitas quædam videatur, ego tamen virtuti impictatem antecellere non concedo dico antem, quod quemadmodum viatoribus iter facientibus nota sint viæ indicia, et diversoria quæ itinere absoluto eos excipiant, ita etiam qui viam vitæ emetiuntur, ubi vitæ exitum labituri sint, non est obscurum. Licet enim improbus ad tempus efferatur, et fastn turgescat, diversorium nihilominus aptum, et sua improbitate dignum omnino inveniet; dies enim destructionis PATROL. GR. XCIII. ct divinæ iræ illum exspectat. Illud autem, subti matur, Symniachus, conservatur, Aquila vero, subducetur, interpretatus est: innuit autem, quod ad diem supplicii servetur et recondatur. VERS. 51, 52. • Quis annuntiabit in faciem ejus viam ejus, et ipse fecit? quis retribuet ei? et ipse in sepulcra deductus est, et ipse super acervos vigilavit? > Quemadmodum, inquit, si viarum peritos interrogaverimus, quo hæc vel illa via ducat, et audiverimus, verbi gratia, quod hujus quidem terminus sit requies et gratum diversorium, illa vero in montes, solitudines, ac barathira desinal, sigma eorum non alienamrs, id est, non rejicimus neque improbamus, sed tanquam familiaria, manifesta, et ab omnibus confessa, admittimus ea, ac firmiter credimus quod talia prorsus ac omnino inventuri simus, qualia andivimus: ita etiam homines improbos de vitæ ipsorum et conversationis exitu certiores reddi oportebat. Quis autem hoc praestabit? Quis in improbitate viventi, et prospera fortuna utenti, coram et in os cum audacia, viam ejus et terminum ad quem ducit, annuntiabit? Quis, licet proterve ac contumeliose in aliquo erga illum se gesserit, vindictanı de eo capiet, et paria ei reponet? Quis illumi natura fragilitatem, nihil veritatis subtrahens, docebit? Quis in mentem ei revocabit, quod brevi vite curriculo emense, ad sepulcrum efferetur, quodque curas ejus et vigilias innumeras tumulus et tres cubiti, pauci lapides, et pulvis exiguus lutum corporis contegens, excipiet? Sic etiam intelligere potes Quis impio corain et in os dixerit, mortem esse ejus conversationis exitum? ut simul ille compungatur, et de tumulo meditans, prææ sollicitudine vigiles noctes ducat, VERS. 35. 4 Dulces fuerunt ei lapides torrentis, et post eum omnis homo abibit, et ante eum innumerabiles.» Quid torrentis nomine hoc loco intelligendum sit, quid calculi dulces facti sibi velint, quiş sensus iu bis abditus lateat, et quemadmodum vel calculos in intellectus sinu tutò reponam, vel torrentem hune

considerans, sine viæ duce et cooperario, aut ili neris comite, inoffenso pede transeam, rationem non invenio. Tu vero, o beate, qui hæc philosophatus es, suscipito nos, et dux noster esto, neque prius recedas, quam in viam planaṁ nos deduxeris, in qua recte ambulare, et a veritate minime aberrare possimus: nunc enim ut se res habet, tanquam in trivio deprehensi, quam sensus et intelligentiæ viam insistere debeamus, ignoramus. Num igitur, sapiens et strenue vir, hoc dicis? quod homini impio, et qui peccandi licentia delectatur, fossa ipsa torrenti similis, quæ post mortem corpus ejus excipiet, et lapides et calculi qui supra injicientur, dulcedinem aliquam, non autem molestiam et stuporem illi afferant, dum non sibi soli moriendum, sed infinitos ante ipsum poculum illud hausisse, omnesque omnino post ipsum ex eodem bibituros esse, secum perpenderit. Vel hoc nequaquam, illud vero dicere vis? quod licet improbo tanta frugum ubertas proveniat, ut terra etiam sterilis, qualis salebrosa et petrosa esse solet, illi frugifera exsistat; nihilo secius tamen morti obnoxius sit, sicut omnes homines qui fuerunt, et qui futuri sunt. Vel horum neutrum est quod dicis, aliud vero quiddam est abstrusum, quod sententiose a te profertur? quod, scilicet, torrentis calculi, id est, asperitas et inæqualitas vitæ hujus fluxæ, momentaneæ, et quæ torrentis instar præterſluit, impio grata et jucunda sit; et quod mundi deliciis delinitus, morte tanquam re peregrina, non percellatur, quam quidam antea, alii autem postea, omnes vero omnino subituri sumus. VERS. 34. Quomodo autem me consolamini inaniter? et ut ego a vobis requiescam, nihil est. Neque utiliter, inquit, neque opportune solatium mihi præbuistis; non enim tam animum meum oblectastis, quam vulnera refricastis, neque validum ullum argumentum a vobis allatum est, ut præ verecundia mihi tacendum, et a vobis abstinendum fuerit: quin potius contradictiones vestra inscitiam redolebant, ita ut nec meum dolorem lenire, nec demonstrationis vestre irrefragabilitate obturato ore, silentium mihi imponere potueritis. CAP. XXII. Protheoria. Amici Jobum propter peccata ludibrio habebant, affirmantes, aflictiones delinquentium necessarias comites ille vero, contra ea quæ in medium attulerant se opponens, problematice eos interrogat. Si hac, inquit, prorsus et omnino ut vos dicitis, eveniunt, quo pacto plerosque impiorum ad exitum usque rerum abundantia afſſuere, et prospera fortuna utentes, vitam cum morte commutare videmus? Quid ad haec respondeat Eliphazus ambigit; ad alias vero contumelias se convertit, et crimina Justo objiciens quæ vix ab improbissimis hominuın patrantur, inclementius illum conviciis proscindit.

Postquam autem satis superque probris et contumeπρὸς Επειliis eum onerasset, ad adhortationem descendit; ot ut, Deo placato, pristinam felicitatem recuperare, et Dei omnipotentem dextram propitiam sibi experiri possit, consulit ut poenitentiam agat. Et hæc quidem Jobo incongrue dicuntur; sua tamen utilitate non carent; non enim solum ab improbitate abstinendum, sed etiam bene agendum esse, docent et instituunt, quia non minus ii qui bona opera non operantur, quam qui pravitatem sectantur, divino judicio suppliciis plectentur. Quoniam igitur amicorum verba, licet Justo inconcinne prolata, utilia sunt, divina gratia disponente factum est, ut illa scriptis traderentur: non alium enim in finem litteris consignantur, quæ dispensatione sua Spiritus divinus scriptis mandari digna existimat, quam ut qui in ea inciderit, utilitatem ex eorum lectione percipiat: si igitur trium amicorum sermones, qui ad Jobum accesserant, minus utiles fuissent, providentia divina eos libro Jobi inscribi non curasset. Licet igitur corum dogmata diligentius intuenti, ex verbis ipsis utilitatem capere; simul etiam depreheudere, in hoc uno criminationis omnis ansam versari, quod Jobum incusent, propter peccata quæ admiserat adversa eum pati arbitrantes, nec considerent multas alias etiam causas esse cur talia hominibus eveniant. Videamus autem quid Eliphazus justo dicat. VERS. 1, 2. Respondens autem Eliphaz Thamanites, ait: Nonne Dominus est qui docet intellectum et scientiam?, Cum Jobus hoc supra dixisset, Eliphazus verbis ejus consensum præbens, dicit: Novi etiam ego Deo tantum qui solus sapiens est, cognitas esse causas, cur hic quidem impius prospera fortuna utatur, ille vero suppliciis afficiatur: quin et illud etiam novi (quod a te similiter dictum est) Deum bonorum esse largitorean, ab improbitate vero supplicia profuere. VERS. 3. • Quid enim curae est Domino, si tu fuisti operibus sine crimine? aut utilitas, quod simplicem facies viam tuan)? › Symmachus vero: Nunquid opus habet omnipotens ut justificeris? aut lucrabitur si immaculata sit vita tua? Quandoquidem tanquam inculpatus, 7 et sic in ms. Theclz. tum tibi tribuis et superbis, concedatur, inquit, te talem esse, dic, amabo, quid justitia tua, et vite simplicitate ac innocentia, Deo lucri feceris? quis fructus inde Deo redundarit? num ejus utilitati ali quid confert, quod tu justus fueris? Cum enim Jobus sæpius illud iterasset, Deus hæc fecit, et propter eum adversa patior; ostendere vult Eliphazus, Deum horum auctorem non esse, quia lucrum nullum vel damnum inde percipiat, nec quemquam reformidet; quod manifestum est ex eo quod subjungitur. VERS. 4. «Aut rationem tui labens arguet te, et veuict tecum in judicium? ›

Alii legentes, Quid enim? deinde interpungentes, reliqua per aŒrmationem subjungun! Curæ est Domino, si tu fuisti operibus sine crimine; id est: De hominum inculpata vita sollicitus est Deus; et cum nullius sit indigus, si nos largiter et copiose boni participes fiamus, suam utilitatem arbitratur: ac propterea magnam tui curam et sollicitudinem gerens, te redarguit, et quasi judicio tecum contendens, justam sententiam tulit. Rectius autem esse arbitror, ut versus hi morato loquendi genere, et por interrogationem legantur. VERS. 5. Nonne malitia tua est mulia, et innumerabilia sunt peccata? › Ex calamitatum multitudine peccatorum multitudinem conjicit. Rerum igitur tuarum statum, inquit, considera, num minora patiaris quam injustitia tua promeruisti. Haec autem non afirmantis, sed dubitantis sunt verba, ac si quispiam diceret: Num fortasse peccata multa admisisti quæ teipsum latent, ac proinde hæc merces tibi rependitur. Multos equidem peccatores video, nemo tamen coruin in tantas calamitates, quantas tu, incidit; merito igitur affirmo, non leviter injustum te esse, quandoquidem talia pateris qualia malorum nemo, sed quia alios malitia longe superes, in ejusmodi te esse conjectum; verisimile enim est, hæc tibi propter innumera tua delicta accidisse. Non autem peccatum primo loco, deinde improbitatem nominavit, sed primo improbitatem, pravum habitum, deinde peccata quæ a pravo habitu proficiscuntur; que @ innumerabilia esse dicit, et secundum species ea proponit. VERS. 6. 4 In pignus autem accepisti fratres tuος in vanum. > Symmachus vero, Minime rcos. ld est: Frustra ab iis qui nihil debebant, et quidem pauperibus, pignora rerum tibi debitarum, ac si debitores fuissent, repetebas. Iloc autem de Jobo ex eo suspicatur, quia divitem eum fuisse cognoverat, et ejusmodi aliquibus rationibus locupletem evasisse suspicabatur: idcirco inquit, Pignus in vanum accepisti, id est, fructum nullum inde percipiens. Improbitasem autem ejus exaggerans, aliud præterea peccatum ejns addit. Et amictum nedorum abstulisti. Qui autem fieri potuit, ut nudo vestimentuin detraheretur? Nudi igitur, valde egeni intelligendi sunt, quibus nudatis, nulla alia vestis suppetit; ita ut sensus sit: Ablata unica veste quam habebant, inopiam eorum majorem reddidisti. Fit interdum ut induentum capiatur, non autem nudi, sed divilis, qui multa vestiınenta recondita habet: si vero quis tanicam unicam tantum habeat, et hanc sub prætextu repetitionis quod meum est, nulla nudi illius miseratione tactus, detraxero, nudi indumentum abstuli. Talia autem multa inter nos eveniunt. Cum fenori ἔχωVARIE LECTIONES.

pecunias exponimus, et cum debitoribus negotia atque ita in ms. The cla] habemus, sæpenumero qui nobis debito obstringitur, in summa est egestate, ita ut solvendo omnino non sit; nos vero nequaquam considerantes quod conjugem et liberos alendos habeat, et paucis obolis qui illi exhibentur, difficulter vitam sustineat, occlusis misericordiæ visceribus, cum acerbitale de bitum exigimus, idque interdum cum ipsi rerum) omnium abundantia circumfluamus. Hæc igitur Jobum vituperans dicit: Amictum nudorum abstulisti. Fortasse etiam et vestimentum nudo non præbere, ablationem vocat; qui enim nudum non induit, et carentem pane non alit, fraudator est, et alieni avidus. VERS. 7. • Neque aqua sitientes potasti.» Non solum igitur injuriam inferre, sed beneficium non præstare, crimini obnoxium est. Observa autem quousque beneficentia nostra extendi debeat, cum sitientes non potasse, crimine non vacet; sicut et pro poculo aquæ frigidæ mercede remuneremur. Summam igitur Jobi inhumanitatem condemnat, quia aquam quidem, donum sine sumptu, et quod gravius malum est, sitienti non præbuerit. Hæc quidem omnia crimina sunt, et vituperatione certe digna; de Jobo autem neque vera erant, neque recte de co dicebantur. Sed esurientium subtraxisti panem. › Quid, inquit, dico quod egenti non ministraveris, cum exiguum etiam panis solatium ab esuriente abstuleris? panis enim frustum, buccellam vocat; prout in libro Ruth habetur: Tinges in aceto buccellam tuam *. Hoc igitur vult, quod pignus etiam accipiendo, vel operariorum mercedem denegando, aut peccatum aliud admittendo, necessario alimento egenum fraudatus sis. Nam cum de repetundis pecuniis rationem acerbam inimus, ejusmodi accidere solent; interdum enim, licet quis pane integro careat, ipsam buccellam quam habet, ab eo auferimus, dicentes: Verum in ære meo es. Et admiratus es quorumdam personam. › Olympiodori et Origenis. Id est: Neque juste, et sine affectu, sed ut hominibus placeres, judicia de crevisti; humiles enim et abjectos per vim opprimens, admiráns autem et honore prosequens eos qui in potestate constituti erant, personarum acccptor factus es, et hos quidem in judicio extulisti, illos vero humiliasti. Hoc præterea aliud crimen est, hominis enim personam in admiratione habere, peccato non caret: hujus personam, quia dives est, veneror et admiror; pauperem vero, quia nulla dignitate præditus est, sub pedibus conculco. ‹ Habitare autem fecisti pauperes super terram.› Id est: Paupertatem auxisti; pauperes enim et humi prostratos adhuc magis in terra jacere coegisti. Quædam autem exemplaria, pro habitare fecisti, habent, cubare fecisti; ac si diceret: Ipsum etiam 6 Ruth. 11,XIV.

lectum pauperum abstulisti, ita ut nihil ipsis sub stratum habentes, præ necessitate humi cubare cogantur. Idcirco, inquit, propter hæc in innume ras las calamitates incidisti, et qui bona per rapinas injuste acquisita diripiant et auferant, undique te circumsteterunt. Et viduas dimisisti inanes. Vel, Bonis quæ possidebant eas exuisti; vel potius, Accedentibus, et stipem petentibus, nihil largitus es, sed vacuas, et nihil a te accipientes amandasti. Cum contemptu igitur negligere eos qui inopia laborantes aliquid petunt, periculo non caret; viduis enim necessaria non impertiri, pro peccato imputatur. Diligenter ergo attendamus, ne, si vidua domum nostram ingressa fuerit, vacuam eam dimittamus; unusquisque juxta facultates et id quod habet, viduæ sinum repleat. Et papillos allixisti. Neque a damno, inquit, pupillis inferendo abstinuisti. Extremæ autem improbitatis indicium est, orphanos, et eos qui auxilio destituti sunt, afligere. Neminem quidem damnno afficere oportet, præcipue vero orphanis parcendum est: pro animabus enim quæ omni opc carent, Deus bellum nos gerere præcepit, pauperes enim, vidue, et pupilli, majore auxilio reliquis hominibus indigent. Quamobrem per Isaiam. Deus loquitur: Liberate oppressum ', quando, scilicet, in homines rapaces et violentos incidens, eorum violentia, tanquam torrente, abreptus fuerit. Judicate pupillo ®; quandoquidem in judicium vocare injuriam ipsis inferentes, per ætatem quæ contemptibilis est, facili negotio non possunt, vos sponte vestra iis qui patronis indigent, ætatis defectum supplete. Et justificate viduam; haec quippe persona în multis vitæ negotiis detrimentum patitur; viduitatem enim, injuriam inferre volentibus, facile adoriri licet; cujus vos, jus debitum ei reddendo, curam omnino suscipite. VERS. 10. «Igitur circundederunt te laquei, et sollicitavit te bellum insigne. › Symmachus vero: Et perturbat te pavor ingens. Adversa quæ illi acciderunt, luqueos vocat, et in hunc fere modum loquitur: Hinc calamitates te circumstiparunt, linc bonorum direptio, hinc pauperlas summa, hinc prosperitatis repentina mutatione perturbaris et percelleris, quod alios injuria læseris, et immisericors erga eos exstiteris. VERS. ff. ‹ Lumen tibi in tenebras conversum est, et dormientem te aqua operuit. › Alii vero: Et multitudo aquarum operiat te. Propterea, inquit, rerum tuarum status ex luce in tenebras, ex splendida beatitudine in tristem et tetricam infelicitatem translatus est; et dormientem, haud sollicitum, scilicet, improvidum, et non exspectantem, tentationum torrentes inundarunt et perturbarunt. Vel dormientem, dixit, ut subito et 7 Isa. 1, 17. * ibid. " ibid. IL,

uno die tentamenta omnia illi accidisse, majore Psal. cxn, 5. 11 Psal. xvii, 12. cuin emphasi ostenderet. VERS. 12. «Nonne is qui excelsa habitat aspicit! eos autem qui contumelia afficiuntur humiliavit. An Deum existimas minime videre ea quæ fiunt? qui in altis habitans, et humilia respiciens", el universa contemplans, eos qui ex habitu contumelioso spiritu sunt elati, deprimit et humiliat. Cum igitur tu contumeliosa illa admiseris, ideireo ha passus, et ad humilem conditionem redactus es. Vers. 13-14. ‹ Et dixisti: Quid novit fortis? an per caliginem dijudicat? nubes latibulum ejus, et non videbitur, et ambitum coeli perambulat.» Magnam Jobi impietatem et amentiam Elipbazas condemnat. Verisimile, inquit, est quod tacite tacum dixeris cum in occulto peccares: Quid novil fortis? num Deus scire omnia potest, et dijudicare ea quæ in caligine et clanculum gestą sunt? qui nubem sibi pro latibulo posuit", ac proinde prout videri non potest, ita nec ipse videt; praesertim e cœlo desuper, ac tanto intervallo a nobis sejunctus. Satius autem est in duas partes versus partiri, et priorem quidem Jobo ascribere, posteriorem vero Eliphazo tribuere. Tu quidem inquit, Jobe, absurda et rationi dissentanea in occulto comaĭittens, Deum te celaturum, nec judicaturum ea quæ in tenebris geruntur, tanquam ea nesciret, suspicabaris: ego vero, licet nube tectus non cernetur, Deum ubique præsentem esse affirmaverim. Quod autem omnia sinu suo complectatur, nihilque eum lateat, hinc manifestum est; cœli enim circulum obambulat, et ex loco oculis nostris impervio omnia contemplatur, nec quisquam est qui ab eo occultabitur. VERS. 15-16. Nunquid semitam sæculi observabis, quam calcaverunt viri justi, qui capti sunt im maturi? Flumen decurrens fundamentum eorum, qui dicunt: Dominus quid faciet nobis aut quid inducet nobis omnipotens? ille vero implevit domos corum bonis. Symmachus vero pro eo, Capti sunt immaturi, reddidit, capientur ante tempus; et Theodotio quidem pro inducet, interpretatus est operabitur; et pro qui vero, ipse vero. Locus hic prædurus est, et nostri ævi hominibus accessu difficilis. Qui enim illi justi sint, qui semitam æternam, eamque talem exsistentem, pedibus calcaverint, quorum fundamentum. fluvius, et captivitas immatura est, apta conjectura assequi, et declarare non valemus. Quantum autem conjicere licet, Jobum non virtute, virtutis specie ac simulatione præditum fuisse, sic fere loquendo, testatur Eliphazus: Tune, inquit, Jobe, ea ratione virtuis viam antiquam custodivisti, qua nonnulli, qui externa pietatis specie velati, viam justitiæ persequi videntur, cum revera in ca sed

non ambulent; qui propter fctam suam simulatio nem et pietatis larvam, vita demessa ante tempus. succisi sunt, et prosperitas quasi fluviorum impetu abrepta est, quæ iis stabilita et firmis innixa fundamentis videbatur. Hæc autem ideo eis evenerunt, quia sic fere, errore decepti, Deum supplicia illis incutere, uree bonis renunerari posse, locuti sunt; siquidem in ejus potestate erant bona, in quibus fiduciam collocabant, et quorum stabilitatem sibi proinittebant. Μerito igitur hæc passus es, si eamdem cum iis opinionem tuebaris. Fortasse autem Eliphazus, semitam sæculi, divinam dispensationem vocat, et in hunc modum loquitur: Num semitam diyine Providentiæ, et rationes quibus sæpenumiero etiam justi vitam infelicem transigunt, et imBrature abripiuntur, custodire potes? Deinde per modum conjecturæ subjungit, quod hoc fortasse patiantur, quia Deum bonorum suorum largitorem. esse non arbitrentur. VERS. 18. Et consilium impiorum longe est ab eo. ▸ Longe absunt a Deo consilia quæ impii capiunt; nihil enim sanum et sincerum meditantur, sed omnia quæ honestati et veritati repugnant. VERS. 19, 20. «Videntes justi riserunt, et incul pabilis subsannavit: si non deleta est substantia eorum, et reliquias eorum comedet ignis.» Pii animadvertentes pravum impiorum consilium, ludibrio eos exposuerunt. Illi quidem fortunas suas stabiles et fixas arbitrati sunt, contrarium autem plane iis accidit; deleta onim est eorym substantia, et ipsi funditus perierunt: et si quis ex iis superstes remansit, ignis pabulum factus CBL VERS. 21. • Esto utique durus si sustinueris deinde fructus tuus erit in bonis.» Cum generaliter dixisset, impios quia prava connilia. sectarentur, funditus deleri; ad Jobum conversus, inquit: Si eor tuum induraveris, et contra Deum dura et refractaria consilia inieris, divinam vindictam intolerabilem esse experientia disces neque fructus tuus erit in bonis, id est, liberi, qui forte reliquiæ intelligendi sunt. Si igitur illi, impii scilicet, Deo adversantes sustinuerunt, neque ipsi et eorum reliquiæ, liberi nempe, perierunt; tu similiter periculum faeito, et in obduratione tua persistito, si forte sustinueris. VEAS. 22. «Excipe autem ex ore illius enuntiationem, et assume verba ejus in corde tuo. > Vel hoc dieit: Mores et ingenium muta, et divira mandata suscipe: vel, Confitere peceata tua, et in posterum divinos sermones custodi. Gemini hujus sensus occasio hinc mihi oblata est: Quid enuntiatio esset, mecum ipse quærebam; et ejus loco apud Symmachum, confessionem, inveni; apud Aquilam vero, legem. Dicit igitur juxta unius mentern, Confitere peccata tua, modum autem confesBionis a Deo discito, et secundum alterius interpreG

tiones doccifacio, non enim ex iis de quibus me falso criminamini, sed ex iis que a me gesta sunt, judicabor; Deus quidem gravem in modum de me supplicium sumpsit. VERS. 9. «lava si ipse aget, et non apprehendi; circumtegel dextra, et non videbo. ἀναSensum autem horuin verborum Symmachus dilucidius exprimens, sic reddidit: Ecce si antecedam ipsum, videri non potest; et si subsecutus fuero, non sentiam. Sensus vero hic est: Actionum mearum judicium divinis oculis libenter subjicio, verum quid est quod mihi accidit? Deus natura est invisibilis, quid igitur faciam? In iis quæ ante me sunt eum quæram? oculis cerni non potest; ante me est, et non animadverto: cum ad lævam se converterit, apprehendere eum nequeo, et cum a dextris fuerit, videre eum omnino non possum. Haec autem dixit, non que Deus corporaliter, vel de loco in locum transeundo obambulet, sed ut cum ubique præsentem esse ostenderet, et quod nostrum tamen captum fugiat, nec a nobis comprehendi queat. Illuf vero, Non ultra sum, vel secundum priorem acceptionem intelligere potes, quod, scilicet, si ad priora cogitatione progressus fuero, et tempus elapsum in mentem revocavero, meipsum non exsistere, sed exsistentiam, quatenus illa præteriit et effluxit, amisisse deprehendo. Vel sic illud accipere potes: Si mentis scrutinium et curiosam sollicitudinem ulterius extendero, Deique primordia et initium indagarero, extra me rapior, incomprehensibilem comprehendere studeus, et rationis discursus tenebricosa caligine offuscatur. VERS. 10 12.. Scit enim jam viam meam; probavit autem me sicut aurum. Egrediar autem in præceptis ejus; vias enim ejus custodivi, et non declino a præceptis ejus, et non præteream. › Idcirco, inquit, cum animi fiducia Deum judicem postulo, quia actiones meæ illi cognitæ sunt antequam verbum protulero, et quia legem ejus et mandata custodivi. Mandata autem hoc loco dicit, non quæ sub auditum caderent, vel quæ scriptis mandarentur (hic enim sanctus ante legem latam vixit) sed quæ scriptis minime consignata, quæ cum natura ipsa una sata essent, et quæ Deus in mentem insusurrasset. Illud autem: Et non declino, emphasin quamdam admirandam habet; licet, inquit, mala innumera passus fuero, a recto tamen tramite non defectam, neque Dei placita transgrediar; cui par illud est: Quis nos separabit a charitate Christi 15? In sinu autem meo abscondi verba ejus. Id est, In parte animi intellectiva, in intimis mentis recessibus, divina mandata recondita servavi, in sinu fovi, atque ita cum voluptate, animo sedato, ac pleno proposite, non necessitate ulla coactus, divinam voluntatem adimplens, lanquam una cum iis plasmatus, factus, et adunitus fuis ** Rom. vin, 35.

sem, exsecutus sum. Tale illu est in Prahms: In corde meo abscondi eloquia tun¹³; et rursus: Et legem tuam in medio ventris mei¹. Deinde tanquam regerente aliquo: Qui fit igitur ut in. tales ærumnas incideris? statim subjungit VERS. 14. c Propterea super ipso trepidavi; et coinmonitus, sollicitus fui de eo.» Mea, inquit, allentius considerans, trepidavi, id est, causam plagæ nesciens, et cur me Deus percusserit ignorans, perturbatus sum: nihilominus presenti plaga commonefactus et reprehensus, nou indignanter sed æquo animo tuli, et ne quidquam de Deo blasphemum cogitarem aut loquerer, curæe mihi praecipuæ fuit. VERS. 15. Idcirco a facie ejus turbabor, considerabo, et timebo ab eo. › » Psal. cxvmi, 11. ** ibid. xxxix, 9. Rursus idem verbum eodemque sensu repetit, dicitque: Cum talem ne conscientia arguat, plagasque nihilominus experiar, causam afflictionis ignorans, anxius animi pendeo, et perturbatus sum: veruntamen causam sollicitius indagare nolo, sed Dei vultu et solo ejus aspectu attonitus reddor; imo si mente tantum et cogitatione concepero, præ formidine terreor, et cur plagis cædar, metuo inquirere. VERS. 16.. Εt Dominus mollivit cor meum, et Omnipotens sollicitavit me: non enim noveram, quod supervenient mili tenebre, et ante faciem meam operuit caligo. › Mollivit, id est, animi nervos dissolvit et fregit. Illud vero, sollicitavit me, pro conturbavit me; et, non noveram, pro, non exspectabam, dixit; calamitates autem quæ incertæ et inextricabiles erant, tenebras et caliginem ante faciem appellavit. Ærumnas enim, inquit, quæ non opinanti mihi inflict e sunt, quæ anxietatem mihi creant, et nervos animi frangunt, superare nequeo, non secus ac si cæcitas præ oculis esset, et visum impediret. CAP. XXIV. VERS. 1-4. • Quare autem Dominum latuerunt horæ? Et impii terminum trangressi sunt, gregeni cum pastore rapientes? subjugale pupillorum abduxerunt, et bovem viduæ pro pignore tulerunt, divertere fecerunt impotentes a via justa. › Jobo quæ supra allata sunt dicente, verisimile est, amicos in hunc modum regessisse; hæc justus exsistens (ut tu dicis) nequaquam pateris, sed ut delictorum pœnas luas: acriter igitur diluens quod objiciebatur, subjungit: Quomodo impii fnes suos excedendo, et terminos transgrediendo (vel ut Aquila, occupando) ac damnum finitimis inferendo, proximorum facultates auferant, pastorem una cum gregibus iumaniter rapiant, pupillis et viduis unde vita sustentatur, bovem scilicet et jumentum, adimamt, impotentes condemnent, et justi et æqui, quantum in iis est, suffragia pervertant? Viam enim pauperum perverterunt, juxta Symmachum,

id est, judicio imbecillioribus, ut justam vitae conversationem relinquant, persuadent, qui improbitatein prospere agentem, ae vitam beatam transigentem cernentes, scandalizantur, ét a laudabili et optima vita, ad infamem et turpissimam tradueuntur: Deus vero, quasi temporum immemor esset, supplicia differt. Et quidem si peccata supplicia omnino comitari oportet, simul cum delicto suppliciam inferre, opportunum foret; nunc autem nonnulli gravia scelera perpetrant, Deus vero, tanquam temporum oblitus esset, retributiones suspendit. Illud igitur, quare, non ut causa reddatur, sed problematice, tanquam ad amicos, dictum est. Et simul absconditi sunt mites terræ. › conspectu, scilicet, hominum injustorum fugientes, et convictum inter feras potius eligentes vel (quod verius est) ab impiis, sedibus pulsi et interempt. Atque hoe etiam Symmachi interpretatio prae se fert: Simul enim, inquit, mansuelos terra e conspectu removerunt, agentes, scilicet, non ninus quam patientes, intelligendo. Et hoc quidem pravus malorum coetus apud Salomonem loquitur: Abscondamus enim, inquit, in terra virum justum injuste ¹*. Vgns. 5. «El evaserunt tanquam asini in agro.» Metu omni abjecto homines pedibus prolerentes, despicientes omnes, et ludibrio habentes, ac obvia quæque pro libitu deprædantes: Deus autem nondum hos visitavit. Super me egressi suum ipsorum ordinem. › Aquila autem: Exeunt in opus suum, surgentes mane ad rapinam. Sensus autem hic est: Hi, inquit, quod iis solemne est, etiam de me fecerunt. Super me egressi sunt, id est, ut facultates meas caperent, et sibi vendicarent; hoc enim est quod facere consueverunt. Suavis factus est ei panis in adolescentes. › Symmachus Dulcis unicuique eorum panis in adolescentes. Gratum, inquit, est impiis, adolescentes quosdam alere, ut eorum opera damna inferre, et in imbelliores impetum facere possint. VERS. 6. Agrum ante tempus non suum demessuerunt. › Duo simul peccata admiserunt, ante tempus fructus melentes, et hos quidem alienos. lloc autem a latronibus fieri solet; cum enim messis tempore fruges custodiantur, vel potius agrorum domini tempore opportuno eas demetant, latrones antevertunt, et immaturam messem faciunt, ne si forte exspectantes donec plene maturescant fructus a terræ dominis prius demessos inveniant. ‹ Impotentes vineas impiorum sine mercede, et cine cibo operali sunt.» Hæc etiam summa est inqquitas, ut pauperes sine ** Prov. 1, 11.

mercede divitibus operam locent; nec tantum absque mercede, sed etiam sine alimento. Geminam igitur hanc iniquitatem palam ostendit, agri alieni messem intempestivam, et pauperum operariorum mercedis fraudationem, qui dominationi cedentes, etiam sine cibo impiorum vineas coluerunt; quauquam dignus sit operarius alimento SuQ 16. VERS. 7. Nados multos dormire fecerunt sine vestimentis, et indumentum animæ eorum abstulerunt.» Meo quidem judicio, ultimam indumentum, quo corporis turpitudinem velabant, auferentes, nullos quosdam dormire coegerunt; juxta autem aliorum opinionen: Nudantes multos dormire fecerunt, id est, quietos reddiderunt; nudali enim præ metu nihil obłeeuti sunt. VERS. 8. • De stillieidiis montium madescunt; eo quod ipsi non habeant operimentum, petram sibi circumdederunt. › Hoc loco, a perpetrantibus mala, ad eos qui patiuntur, sermonem convertisse mihi videtur, ac dicere, quod vestibus nudati et ædibus pulsi, sub dio miserum in modum afflicti, guttas roris ex aere cadentes nudis corporibus exceperint; et quia tecto et tegumento carerent, petris et speluncis, quæ natura sua tectæ sunt, pro domibus usi fuerint. Quidam, de iis qui vim et violentiam aliis inferunt, hæc intelligi volunt, dieunique, quod ejusmodi homines in solitudinem se recipientes, et vitam latronum capessentes, sub dio plerumque degant; et si contegi aliquando oporteat, caverna, petræ, et barathra pro tecto iis inserviant. Vens. 9. • Ragnerunt ab ubere pupillum.» Pupillum adhuc lactentem, et a matris uberibus pendentem, ut aliis eum divendere possent, miserabiliter et immisericorditer avulserunt. Summa autem crudelitas est, lactentibus infantibus non parcere. VERS. 10. Et esurientium buecellam abstule~. runt. > Ad sunimam paupertatem et victus penuriam eos redegerunt; quod inhumanitatem intendit e auget, summæque crudelitatis et injustitiæ maximæ ss Matth. x, 10. signum est. ‹ In angustiis insidiati sunt inique. › In præruptis locis insidias collocantes, ne evadere possint quibus insidiæ struuntur; în plateis enim et viis latioribus, qui insidiis petuntur effugere fortasse possent. VERS. 11.. viam justam non noverunt. Id est, non dilexerunt; illud enim, non noverunt,. inscitiæ testimonium illis non perhibet, sed quod! erga justorum conversationem benevolo animo alecti non essent, confirmat.

«Hi de civitate et domibus propriis ejicicbantur. Rursus, omissis iis qui mala perpetrant, transit al eos, qui patiuntur; ili enim ab improbis boni nibus suis ædibus et urbibus ejiciebantur. VERS. 12. • Anima vero parvulorum in gemitu valde fuit. › Infantes justorum qui persecutiones passi sunt, parentibus orbati, ex ime corde flebiliter valde luxerunt, quia parentes non haberent a quibus alimentum ipsis subministrandum erat. VERS. 13. • Ipse aulem cur horum visitationem non fecit, cum super terram ipsi essent, et non agnoverunt.» Rursus amicos quasi hæsitans alloquitur; si omnino propter peccata aflictiones eveniunt, cur eos qui hæc admiserunt, Deus sæpenumero in hac. vita sine visitatione dimittit? qui quidem, quod supplicio affecti non fuerint, scelerum quæ coinmittere ausi sunt, Deum visitatorem non agnove Et viam justitiæ non noverunt, neque semitas corum ambulaverunt. › Experientia, inquit, quid esset justitia non didicerunt, quoniam in ea non ambulaverunt, neque vitam ex ejus præscripto instituerunt; eam quippe viam ignoramus, in qua ne omnino quidem versati sumus, nec tempus ullum trivimus. VERS. 14. • At qui novit eorum opera, tradidit cos in tenebras, Futurum judicium repræsentat, dicitque, Deum, exploratis et examinatis impiorum actionibus, tenebris cos traditurum. Solemne enim est sacræ Scripturæ, ea quæ nondum exsistunt, omnine tamen futura sunt, sæpenumero tanquam præsentia ob oculos ponere: prout hoc loco, tradidit, pro tradet, dixit. Fortasse etian, dicendo, illos in tenebras traditum iri, non supplicium quod illic futurum est ostendit, sed mentis potius cæcitatem quam hic patiuntur, innuit. Dixit autem, tradidit, non quod Deus necessitate cogat et ad hoc impellat, absit; sed quia ex arbitrii voluntate, prout ipsis visum fuerit, incedere permittat: juxta illud: Tradidit eos in reprobum mentem ". Et: Excæcavit oculos eorum 18 et cogitationes eorum; non quod ille hæc fecerit, sed quod permiserit. VERS. 14-16. • noctu erit ut fur; et oculus adulteri observavit tenebras, dicens: Non considerabit me oculus, et operimentum faciei posuit. Suffodit in tenebris domus.» Revertitur ad improbos rursus, dicitque, quod omnis qui prava operatur, lucem odio prosequatur, et quia tenebris digna facit, ac latere studet, noctem sceleris quod meditatur administram habeat. Fur igitur et adulter, vultum, quo quis dignoscitur, tem nebris tanquam velo cooperiens, hic quidem muros, ille vero thorum alienum perfodit, tegumentum ori, * Rom. 1, 28. 18 Joan. xn, 40. 19 • 11 Cor. 1,

tantum excrevisse, ut etiam modicam pupillorum partem, qui egestatis causa spicilegium faciunt, violenter ab iis auferant. VERS. 20. Deinde rememoratum est peccatum ejus, et sicut nebula roris factus est non apparens. Retribuantur autem ei quæ fecit.» Id est, impiorum peccata ad futuram memoriam scriptis mandala sunt: idcirco eorum supplicium evitari nulla ratione poterit, licet Deus imprzsentiarum sua clementia fupplicia differat. Quemadmodum enim, inquit, nebula quæ ex rare generatur, radiis solaribus splendentibus et aerem culefacientibus, calido humidum exhauriente, et vaporem consumente, evanescit: sic etiam divino judlicio superveniente, impius acerba pravarum actionum præmia recipiens, consumitur, et in nihilum redigitor. David etiam huic simile in Psalmis de impio canit: Quæretur enim, inquit, peccatum ejus, et non invenietur”, quia, videlicet, exterminatur. Vers. 21. ● Et conteratur sicut lignum insanabile omnis iniquus. › Lignum insanabile vocat, quod postquam semel confractum fuerit, curam nullam admittit ut sanari possit, sed inutile in posterum inanet. Qui in injustia, inquit, perseverat, instar hujus ligni confringetur; cum enim dicit: Retribuatur ei, et, conteratur, non imprecatur justus, sed id quod omnino eventurum est, dicit; unusquisque enim secundum opera sua recipiel. VERS. 21, 22. • Sterili enim non fecit bene, et muliercule misertus non est; furore autem evertit impotentes. > Sterilem et mulierculam nominavit, ut eas significarel quibus misericordia debetur: et sterilem quidem, propter liberorum orbitatem ope destitutam, mulierculam vero, propter naturæ imbecillitatem auxilio indigentem; sexus enim feminens inbecillis et contemptibilis est. His etiam majus malum addidit, infirmorum in furore attritionem et aflictionem: non enim, inquit, ex rationabili aliqua causa, sed animi belluino impetu, furore incitato, impotentes et auxilio destitutos evertit, et ad summam paupertatem redegit. Consurgens ergo non credat contra vitam suam. Malam conscientiam ejus qui improbitatem operatur, hoc loco ostendit: Sic, inquit, conscientia sua eum condemnat, ut singulis diebus tanquam moriendum sibi sit, animo afficiatur: surgens enim quotidie de vita sua desperat, et perpetuo metu ac terrore percellitur; motus enim nibil aliud est, quam auxiliorum quæ a ratione proficiscuntur deferius et frustratio. Vers. 23, 24. ‹ Cum infirmari cœperit, non speret sanitatem, sed cadet morbo: multis enim nocuit altitudo ejus. › 1 Psal. 1x, 55.

13 Psal. XXXVI, 2. PATROL. GR. XCIII. Scelestus, inquit, si ex morbo convaluerit, rem incredibilem esse et peregrinam existimat; mortem enim propter suas actiones cum angore animi præstolatur: et si morbo corripiatur, spein omnemi abjicit, nec boni quidquam exspectat, sed læsa et vulnerata conscientia moriendum sibi omnino arbitratur. Cur autem animo sic afficiatur, et talia sibi Gingal, causa est quia, supra alios elatus, et gloria ac potestate pollens, viribus suis ad aliorum affictionem usus fuerit. ‹ Emarcuit autem sicut malva in restu, aut sicut de stipula spica decidens sponte sua. › Illud, emarcuit, pro marcescet, dictum est. Alia autem exemplaria pro, sicut malva, habent, sicut herba; juxta illud: Sicut olera herbarum culo decident s. Spica autem excussa e culmo qui eam sustinebat, nec humoris ac pinguedinis quibus nutriebatur, amplius particeps, marcescit: interit etiam inipius, cum felicitate, quæ eum irrigabat et virere faciebat, exciderit. Appositissime autem dictum est, sponte sua decidens; unicuique enim peccatum proprium vindex et carnifex est. VERS. 25. • Alioquin quis est qui loquatur mendacium me dicere, et ponet in nihilum verba mea? > lac, inquit, de impiorum et injustorum homi num destructione, et de justa Dei retributione, mea est opinio: si autem falsa sunt quæ a me dicuntur, et a veritate conjectura aberro, prodeat qui voluerit in medium, sermonem meum redarguat, et irritum faciat. Quid autem est quod ex iis quæ dicta sunt infert? quod relicta operum examinatione, amici eum ex calamitatibus supervacanee impietatis condemnassent. CAP. XXV. Protheoria. Quemadmodum Eliphazus, cum respondere iis non posset quæ a Jobo problematice allata erant, non recto et incorrupto judicio cum eo contenderat, sed ad convicia et criminationes contra justum orationem converterat; ita etiam Baldadus, cum Jobi sermones reprehendere non posset, mirabiliter quidem de Deo philosophando, et naturam humanam vilipendendo, nihilque eorum quæ purissima sunt, si cum divina puritate comparetur, purum esse affirmando, apologiam alio transfert, et Jobum, tanquam contra Deum insolenter se efferret, ac de sua erga Deum pietate superbe nimis gloriaretur, insectatur. VERS. 1, 2. • Respondens autem Baldad Sauchites, ait, Quid enim exordium quam timor al eo? › Fortasse etiam tale quid innuit: Quandoquidem de pietate tua erga Deum gloriaris et superbis, Dei

timorem omnis virtutis initium esse, disce; tu autem timore abjecto loqueris: qui igitur cultus divini initium et primordia non es assecutus, quomodo de aliis ejus partibus gloriari potes? Observa autem quod non dixerit timor ejus, sed, timor ab co: ejus enim timor opus est nostrum, a libertate arbitrii nostri promanans; qui autem ab eo est, donum ejus et gratia est, quæ supplet quod in nobis deficit. Qui facit universitatem in altissimo. 1 Id est, in abdito, neminem cooperarium habens. Ut Jobo autem terrorem incuteret, prout arbitratur, Dei potestatem enarrat, dicitque quod Deus super omnia exsistens, in altissimis cuncta fabricatus sit. Vel illud, in Allissimo, id est, in Filio; omnia enim per eum facta sunt ss. VERS. 3. Nemo enim putet esse moram piratis. › Pirate proprie loquendo sunt qui, ut aliis damnum inferant, mare navigant, et in eo præedantur. In summa autem hoc dicit: Nemo existimet Deum, licet diu patienter ferat, in perpetuum impiorum supplicia dilaturum; sed instar insidiantium potius eos invasurum, ita ut nemini ex iis vindictam divinam effugere liceat. Unde subjungit In quos autem non venient insidiæ ab eo? › Symmachus autem pro illo: Non est mora piratis, transtulit, Nunquid est numerus exercituum ejus? et pro illo, insidiæ ab eo, ut Dei vires et potestatem magis declararet, mandala, reddidit. Ac si diceret Innumeros exercitus sibi militantes et famulantes habet, qui mandata ab eo accipiunt, et ad supplicium de impiis sumendum mittuntur. VERS. 4. • Quomodo enim erit homo justus coram Deo? vel quisnam mundaverit se natus ex niuliere? > Symmachius autem: Quo pacto sine sordibus erit natus ex muliere? Licet, inquit, humano judicio multi æstimentur justi, Dei tamen oculo, qui cuncta intuetur, nemojustus est, nemo qui se purum esse affirmare potest. Impossibile enim est, cum Deum qui cuncta oculis cernit celare non possimus, quin quorumulam delictorum rei deprehendamur; siquidem cogitationum, verborum et actionum rationem reddituri sumUS. VERS. 5, 6.. Si lunæ præcipit, et non lacet, nec stellæ sunt mundæ apud eum: sine vero, homio putredo, et filius hominis vermis. › Hæc dicit, non ut naturam nostram vilem esse ostendat, sed ut Deum extollat, et potentiam ejus demonstret. Si enim, inquit, lunæ imperare potest, quo minus lumen ejus fulgeat; et sidera, licet splenss Joan. 1, 5.

– dida exsistant, respectu puritatis divine pura non sint; nec ulla creatura, si cum dignitate Creatoris comparetur, sed ne conversationis quidem ratione, de puritate gloriari et superbire possit; quanto mi nus homo, putredine et vermibus nihilo præstantior? Si enim astrorum lumen, ignis lumine qui apud nos est et carbonibus fit, multo purius, cumi puritate divina collatum, purum non est, de lomine cogitare plane supervacaneum: totus enimi putredo est, et instar vermis in putredine volutatur; ab ineunte namque adolescentia mens hominum in ea quæ mala sunt omni studio incumbit. Hæc autem ideo dixit, ut sermonem suum copiosius astrueret, et Jobum, quod de sna puritate gloriaretur, acrius pungeret. CAP. XXVI. Protheoria. Quoniam Baldadus, tanquam qui Dei patrocinium suscipere vellet, de Dei sapientia et potentia disseruerat; huic beatns Jobus occurrens, dicit Cur Deo patrocinari contendis, quasi ad manifestandam sapientiam et potentiam ejus, verborum ullo apparatu indigeret? Deinde, ut ostendat se de Deo sanins et sublimius sentire, de Dei sapientia copiosius disserit, potestatem ejus incomprehensibilem laudibus prædicat, de unigenito ejus Filio vaticinatur, et tyrannicam ac crudelem diaboli destructionem prædicit. Hæc præfatus, impossibile sibi esse asserit, quidquid demum patiatur, de Deo flagitiosum aliquid proferre, quoad vixerit; ac juramento quod pollicetur confirinat. Deinde pura ac intemerata conscientia fretus, libere loquitur, quod nullius quidem sceleris a se commissi sibi conscius esset; et quod impios divina vindicta interceptura et comprehensura sit. Ac rursus de divina sapientia quæ in operibus ejus elucet, et in ratione præditis insita est, verba facit; ac sapientia præditum esse, reliquis ommibus præstantius et honorificentius esse ostendit. Cumque de sapientia divinitns largita pluribus egisset, nihilque cum ea comparandum esse docuisset, hoc etiam addit, quod sapientiae gloria late sparsa, ad omnes pervenerit, impos sibîle tamen sit rationes ejus invenire: ac documentum optimum tradit, quod homini sufficiat ut sapiens evadat, si investigabika minime indagel, deret. ne omnino propter peccata se pati adversa bilibus Dei judiciis relinquerent. sed Deum religiose colat, et ab omni improbitatis genere abstineat; atque hanc sapientiæ et scientiae perceptionem esse definit. Hææc autem ideo sermone prosecutus est, partim ut de Deo se recte sentire ostenderet, partim etiam ut amicis persua existimarent, sed rerum ejusmodi causas inscrutaVERS. 1 -4. Respondens autem Job, ait: Cui ades, vel quem adjuturus es? nunquid non cui

multa est fortitudo, et cui brachium potens est? Cui consilium dedisti? nonne cui omnis sapientia? Quem insequeris? nonne cui maxima est virtus? Cui annuntiasti verba? spiramen autem cujus est quod exit ex te? › Cuinam, inquit, vires tuas communicas, et teipsum partibus ejus adjungis? vel cui patrocinari contendis, tanquam tuo auxilio indigeret? Apage, homo; Deum nullius indigum, omnipotentem, nec non omnniscium esse, omnes novimus. Cur igitur, ac si cum eo consilia communicasses, verbis eum defendere studuisti? Cui consilium dedisti? Num illum rerum aliquarum imperitum et ignarum docere potes? Quem insequi properas, tanquam subsidium aliquod illi laturus? nonne eum qui potentia omni et robore præditus est? cui sapientiam tuam ostentasti, ac tam multa verba effudisti? . An ignoras quod etiam loqui posse et respirare, .Dei beneficio tibi concessum sit? Aer autem et spiritus, respirationis simul et vocis causa est: aerem enim ducentes respiramus, et eum loqui volumus, idem aer percussus, vox fit. Jobus igitur Baldado congruenter et apposite dixit: Ut, scilicet, a partibus ejus qui spiritum tibi largitus est, et qui te animavit, stares, et patrocinium susciperes, verba illi fenerasti. VERS. 5. Nunquid gigantes formabuntur subter aquam, et vicinos ejus? › Cum Deus olim terram, tanquam corruptam el fadatam, diluvio purgaret, viros illos qui bellum ei inferebant et gigantes vocabantur, aquis submersit. Dicit igitur, gigantes illos, vel illis vicinos, id est, improbitate similes, non posse semel deletos obstetricis opera rursus lucem aspicere, et suis viribus seipsos resuscitare. Num illis, inexpugnabili Dei potestati et consilio repugnasse ac restitisse, magnæ vires quidquam profuerunt? illi enim neque alios, neque seipsos morti eripere, ac vitæ restituere poterant; Deus vero mortuos potenter resuscitat. VERS. 6. Nudus est infernus coram eo, et nan est velamen perditioni.» Deus, inquit, tantum imperat, et infernus mortuos eructat, et invicta ejus potestate cuncta in medium proferente quæ ab omni avo corrupta sunt, nihil eorum quæ perierunt, occultum esse potest. Hæc autem prophetice de Unigeniti incarnatione dicta sunt; obscurus enim et tenebricosus infernus coram ejus facie nudus est, et perditio, inferno vicina, mors scilicet, tegumentum quo occultatur non habet: Non enim est ulla res creata quæ non manifesta sit in conspectu ejus st, Hle homo factus, infernum spoliavit, et qui illic erant, cum robore et virtute eduxit, dicens iis qui in vinculis sunt: Exite, et * Hebr 18,

his qui in tenebris: Revelate vos; nec ullum G ** Isa. 26 Prov. xv, gumentum divino mandato obstitit, sed e vestigio retecti sunt. Dictum est etiam in Proverbiis: Infernus et perditio coram Deo manifesta 14; neque enim locus in quo anima ante ejus adventum in carnem detinebantur, ab eo occultus fuit, neque qui propter corruptionem et mortem periisse visi sunt; verum in infernum etiam descendit, et animas omnes quæ ab omni ævo exstiterunt, sempiternis vinculis excmit. VERS. 7. «Estendens aquilonem super nihilum, Aquila vero, super inane. Mihi autem boream hoc loco, spiritum suspensum, ipsum aerem vocare videtur; nihilum autem, inane appellare. Effudit igitur, inquit, aerem super nihilum, id est, super inane; aer enim est vacui et inanis repletio; intervallum autem inter cœlum et terram aere repletum, inane est. Boreæ autem tantum meminit, ejus. nomine reliquos ventos innuens, prout alibi Hesperus et Arcturus pro cæteris omnibus stellis, et corvorum pulli pro volucrum genere nominantur " VERS. 8. • Ligans aquam in nubibus ejus, et non est scissa nubes sub eo. › In quæ nos non inquisivimus, neque admirati sumus, quia assuetudine familiaria nobis essent, ea Jobus in magna admiratione habet; quænam scilicet ventorum sedes sit, qui fundamento terra innitatur, quomodo aqua in nubibus contineatur (quæ sine Dei imperio pluviam in terram non demittunt, et cum demiserint, juxta præscriptam iis mensuram demittunt), et, quod incredibile est, aer cum sit rarissimus, ac ventis diffindatur, aquarum pondus sustineat, et a ventis huc illuc impulsus, imbrem non effundat; et si effuderit, non confertim, sed æquabiliter hoc faciat; nubes enim quæ est infra eam, pluviam scilicet, non frangi, tur. Hæc admiratur sanctus, propter hæc conditorem laudibus prædicat, quod coelum undique circumduxerit, aerem expanderit, terram substraverit, naturam humidam fuderit et in unum congregaverit, ventos emiserit, non autem immiserit, aquam in nubibus ligaverit, et non effuderit, sed ordinate et æquabili ratione super facie universæ terræ sparserit. In eo igitur quod dicit: extendens aquilonem super nihilum, aerem innuit, qui intervallum inter celum et terram implet; in illo vero: suspendens. terram super nihilum, divinæ magnificentiæ præcoffem se ostendit, qui cum basin ac fundamentum, cui ingens hoc elementum inniteretur, neque scire, neque eloqui posset, stupens hærensque rursus a terra ad aerem transit; ac dubitat quomodo aqua in nubibus vinciatur et contineatur, ac pars quidem ejus supra nubes condensata stet, (o miracu17 Job 1x, 9; xxxv}]}, 41.

lum, rem natura sua fluxam verbo cohiberi!) pars antem alia tempore opportuno, et æquabili ratione ae mensura, super facie totius terræ effundatur et spargatur. VERS. 9. • Qui tenet faciem throni, extendens super eum nubem suam. › esl. Coelum passim in Scripturis, thronus Dei appellatur; aer vero coran facie cœli sitas Dicit igitur quod Deus aerem continens, et nubes expandens, pluviam, nisi ea ratione quam ille competere et prodesse novit, stillare non patiatur. Deinde ad terram descendit et dieit VERS. 10.. Praeceptum circumdedit super faciem squæ. › [Symmachus vero, Terminum circumscripsit. j Præcepto enim suo aquas undique ambiens, et quasi frenum Hs injiciens, limites suos transgredi, et vicinam terram inundare non sinit. Divina ausem providentia mandatum hoc extendit, quoad rerum hæc universitas duratura est; unde subjungit ‹ Usque ad consummationem lucis cum tenebris. Id est, Mandatum hoc divinum obtinet, dum cursum suum dies et nox, mutuo sibi invicem sucoedentes, conficient. VERS. 11. • Columnm coeli expansæ sunt [Aquila, dinotae sunt et obstupuerunt ab increpatione ejns. › [Symmachus vero, pavent.] Ipsa etiam, inquit, coli Grinamenta et statumina, et quasi bases ac fundamenta, percelluntur ac concutiuntur, cum ille preceperit, qui coelum sient pelMm extendens ", tendit et expandit. Fit autem hic motus et hæc mutatio in mundi consummatione, juxta id quod dictum est: Sicut opertorium volves eos, et mutabuntur 30. VERS. 12. • Virtute sedavit mare, et scientia stratas est cetus. › Symmachus vero: Arrogantiam confringit. Ad sermonem de mari transiens, quod natura humida furens propemodum, et fluctus instar montium attollens, ae saeviens, rursus comprimatur ao sedetur, luculentissimum divinæ potentiæ argumentum statuit: quinetiam maximos cetos ejus mandato substerni et subjici, rem non minore admiratione dignam censet. Idem etiam David fecit; cum enim dixisset: Hoc mare magnum et spatiosum ceti etiam mentionem fecit, subjungens: Draco hic qnem facisti ad illudendum et ". Sublimius vero ei intelligendo Unigenitus infidelitatis et peccati salsum mare divina potentia tranquillum reddidit, et eetam, diabolum scilicet, fidelium pedibus procul candum substravit. VERS. 15. Et claustra cœli metuunt eum. › Tropice ac metaphorice aerem sic appellavit; Deus enim contrahit eum, et rursus solvit ac expandit, claudit et aperit, prout ipsi visum fuerit. Sublimius vero sic: Potestates quæ in cœlestibus pertis collocantur, quibus etiam dictum est: Tol Psal. Cill, p 2. 19 Psal. cl, 29. 10 Psal. cin, 25. st ibid. 26.

lite portas tanquam Deum in carne redeuntem exhorruerunt. ss Psal. XXIII, 7. 3 } Thess. 11, 8. Præcepto autem peremnit draconem desertorem. > Symmachus: serpentem qui concludit. Εt Antichristum quidem, ut est apud Apostolum, verbo oris sui conficiet "; et serpentem, mali auctorem, belluam illam cum Deo bellum gerentem, qui a Deo ipse defecit, sibique obtemperantes interitu una cum ipso involvit, in ignen preparatum conjiciet. Ecce hæ partes viæ ejus, et super stillam verbi audiemus in eo virtutem autem tonitrui ejus quis scivit quando faciet? › Pro quibus Symmachus: Quomodo autem susurrum verborum ejus audiemus, quando tonitrum potentia ejus nemo percipiet? Sensus autem hic est Stupore, inquit, attoniti sumus super iis quæ dicta sunt, qua ratione per inane venti ferantur, quomodo terra, nullo fundamento nixa, stabilis et fixa sit, quomodo aqua in nubibus contineatur, quomodo nubes in aere expansæ sint, quomodo mare æstuans et furens arenam non transgrediatur, et alia quæ diximus: verum hæc partem modicam operationum Dei constituunt, et gullam tantum verborum de iis exiguam audivimus, ac divinæ sapientiæ et potentiæ, qua mundum obiens et lustrans gubernat, partem quamdam pusillam exposuimus; quæ enim enumeravimus, tanquam exigua stilla sunt impossibile enim est ut procreata natura totum flumen ejus sapientiæ comprehendat; quandoquidem, ut alia omittam, quis idoneus ad docendum est, qua ratione tonitrus sonus fiat, qui per aerem et nubes fertur? Juxta Symmachi autem interpretationem hunc sensum colligo, quod scilicet, si tonitrus sonitum, ex improviso auribus nostris incidentem, ferre non possumus, sed animo perturbamur et percellimur, quo pacto Deum, si vocem ediderit, non quidem elatam, sed quasi susurrum, ferre poterimus? vel, si tonitrum, qua ratione fiat, intelligere non valemus, quid de viis ejus et Providentiæ rationibus dicemus? quæ supra enim diximus, stilla quædam et exigua gutta sunt, quam ex largo illo et inexhausto fonte hausimus. CAP. XXVII. VERS. 1. «Adhuc autem adjiciens Job, dixit procemio.» Absolutis enim hisce, cum ipse quidem, eo quod Baldadus longiore oratione usus non fuisset, paucis respondisset, nec quisquam amnicorum contradiceret, sed omnes tres silentium agerent, rursus sermoni suo quædam addit, et quæ sequuntur iis quæ prius dicta sunt annectit: quæ prius autem dicta sunt, ad ea quæ infra afferuntur, propenii vicem ut in Ms. Theclæ.

obtinent. Aquila autem sic reddidit: Et addidit Jobus assumere parabolam suam. Parabola autem in Scriptura dicitur non solum oratio quæ similitudinem in se continet, verum etiam omnis sermo sapiens. Sic enim Balaam, Assumens parabolam dixit s; et David: Aperiam in parabolis os meum; non similitudines aliquas, sed prudentes sermones percurrendo explanantes. Videamus autem quid, absoluto proœmio, Jobus dicat, et verbis animum adjiciamus. VERS. 2. Vivit Dominus qui sic me judicavit [Symmachus, qui despexit judicium meum], et Omnipotens, qui affecit amaritudine animam meam. Siquidem adhuc halitu meo immanente, et spiritus divinus, qui circa me est in naribus, labia mea non loquentur iniqua, neque anima mea meditabitur injusta. › Novi, inquit, quid vos ad stomachum mihi movendum impulerit: juro autem per ipsum Deum vivum (qui juxta rationes suas, quæ captum humapum superant, dignum me qui talia paterer judicavit, qui in has ærumnas et calamitates me conjecit, et qui ejusmodi quæstionibus ac tormentis vitam mihi acerbam reddere decrevit), quod quandiu respirandi ulla facultas in me erit, quoad vixero, et Dei beneficio spiritum duxero, licet cruciatus diuturniores mihi tolerandi sint, licet his multo graviora pati oporteat, nihil absurdum me vel blasphemum de Deo locuturum, aut mente concepturum, sed peccato usque ad mortem repugnaturum illud enim: Neque anima mea meditabitur injusta, id est, In eadem sententia permanebo, nemo me pervertere, nemo dimovere, neque a proposito abducere poterit. Quidam autem hoc loco Jobum Trinitatis meminisse volunt. Vivit enim Dominus, inquit, et Omnipotens, et Spiritus divinus. Septuaginta enim senioribus illud: Insuffluvit Deus in faciem hominis flatum vitæ *, de Spiritu sancto interpretantibus, reliqui interpretes reddiderunt, Insufflavit in nares ejus flatum vitæ; ita ut hoc loco illud quidem, adhuc halitu meo immanente, pro respiratione sumnendum sit, illud vero, Spiritus divinus qui circa me est in naribus, de Spiritu sancto intelligendum veniat. Methodius autem, Spiritum divinum (qui omnibus a Deo concessus est, et de quo Saloτῇ dixit: Incorruptus tuus Spiritus est in omui bus s) pro conscientia accipit, quæ animam peccatricem condemnal. VERS. 5. • Absit a me justos vos pronuntiare donec morior. Id est, Meipsum non condemnabe, neque mutabo aut deseram sententiam et propositum meum, Hicet millia afferatis. Absit enim ut, præ pudore aspectum vestrum fugiens, veritatem adulterem, et dicam me a vobis jure condemnatum esse: si enim ** Num. xxи, 7. gr. λέss Psal. LXXVI, as Gen. I, Sap. xn, ut in ms. Theclg.

iis quæ a vobis dicta sunt, cum causas cur haec * II Cor. iv, 4. paterer animo versaretis, assensum præbucro, justos vos pronuntiarem. VERS. 5. • Non enim separabo a me innocentiam meam. > Symmachus vero: Non recedam a simplicitate mea; desererem autem et proderem eam, si alia loquerer quam quæ cogitarem. VERS. 6. Justitia autem inhærens non descram. > Quod dicit hujusmodi est: Qui injuria alios afficit, loqui libere non potest, neque ea dicere quæ ego impræsentiarum dico, sed prærepta omni loquendi libertate, os ei obturatum est: hoc autem mihi non accidit, sed dico, et contradico. Nec enim conscius sum mihi commisisse absurda.» Hoc etiam Paulus postea locutus est, et addidit Sed non per hoc justificatus sum. Magna fuit viri justi fiducia propter vitæ anteacte innocentiam, et ea quæ calamitatis tempore gesserat, ita ut dixerit, Nullius mihi conscius sum. VERS. 7. «Verumtamen sint inimici mei sicut subversio impiorum, et qui super me insurgunt, sicut perditio improborum. › Pereant, inquit, inimici mei, quoniam me calumniantur. Vel sic, Ego quidem, quod absurda et a ratione aliena admiserim, non sum mihi conscius; propter quæ autem me impie condemnatis, ea in capita inimicorum cadant: qui enim ejusmodi hom minem vituperant, illique insultant, impii ipsi, et impiis accensendi sunt. VERS. 8-10. «Etenim quæ spes est impio quia exspectat? [Cæteri, quia aliena rapit?] Confidenane super Dominum salvabitur? aut deprecationem illins exaudiet Deus? aut si evenerit ei necessitas, habetne fiduciam coram eo? aut tanquam si invocaverit eum, exaudiet eum?, Quam, inquit, spem impius nunc habet, licet hucusque duraverit? qua fiducia ipse, prout ego salvari confido, salutem a Deo exspectat? quomodo, si in necessitates inciderit, fidenter, tanquam preces ejus exaudiendæ essent, Deum invocabit? Hæc, inquit, melius mihi quam vobis nota sunt. VERS. 11. Quapropter annuntiabo vobis quid sit in manu Domini, quæ sint apud Omnipotentem non mentiar. > Dicam, inquit, vobis quam opinionem de Deo tuear, et vere vobis annuntiabo quæ impiis manu Domini infliguntur. VERS. 12, 13. «Ecce omnes nostis quia vana va nis adjicitis. Ilec est pars hominis impii a Domino, possessio vero potentium veniet ab Omnipotente super eos. > Theodotio autem et Symmachus: Et hæreditas

quam inflexibiles ab Omnipotente accipient. Vos qui dem, dum impietatis crimine me arcessitis, quod futilibus verba futilia cumuletis, non ignari estis ego vero vicissim quænam impii portia sit, quæ possessio et haereditas eorumn qui improbitate valent, et quid iis ab omnipotente Deo eventurum sit, ostendo. Deinde posnan impiorum subjungit. VERS. 14, 15. Quod si multi fuerint filli eorum, in occisionem erunt; si autem et viri facti fuerint, mendicabunt; ct qui circa eum sunt, in morte morientur, et viduis eorum nemo miserebitur. › Enumerat ea quæ verisimile est impiis eventura; interdum enim (ut in iis quæ supra per dubitationem amicos docuit) felicitatem usque ad vitæ exitâm protrahunt: nunc vero occisionem dicit eam quæ ab hostibus fit, mortem vero quæ subita et immatura accidit; ac si diceret: Liberi hominis impii bonum vitæ exitum non habebunt, sed stipem mendicabunt, et mortem violentam ac immaturam subibunt; neque viduitas hic, quæ res miseranda est, misericordiam consequetur. VERS. 46, 17. «Si collegerit ut terram argentum, et que se latum paraverit aurum, hæc omnia justi vindicabunt, et pecunias ejus veraces obtine bant. 9 Hoc etiam in Proverbiis dictum est", quod ampiorum divitiæ justis thesaurizentur; quemadmodum olim populus Hebræus facultates nationum Palestinæ, propter earum peccata, in hereditatem acceperunt. Et hoc loeo asserit quod, licet impius instar pulveris et luti divitias congerat, adl innocuos, inculpatos, et eos qui recte ac salutariter iis usuri sunt, dilabentur. Illud enim, Vindicabunt, non tam possessionem quam decentem et moderatum earum usum significat. VERS. 18. «Evadet autem domus ejus sicut tineæ, et sicut aranea. › ld est, seipsis consumentur; impietas enim, anstar rubiginis, eos qui ea præditi sunt exedit, non secus ac tineæ lanas. Et quemadmodum aranearum telæ, ut deleantur, nullo labore et molestia egent, sed facili negotio evanescunt et pereunt; ita ea etiam quæ ab impio asservantur, tanquam a tinea et rubigine consumpta essent, putrem et fluxam aranearum telæ naturam imitantur. VERS. 19. Dives dormiet, et non adjiciet. > Dives, inquit, qui impiam vitam transegit, dormiens, surrexit egenus; ac si diceret, Qui injuste locuples factus est, ad breve tempus prosperitate fruetur, non secus ac is qui in somnis divitias possederat, cum primo autem diluculo nihil habere reperitur. Oculos suos aperiet, et non est. › * Prov. x111, 22.

Divitiæ impiorum somnium sunt. Quemadmodum enim pauperes nonnulli mensa regia in somnis frui sibi visi sunt, verum quæ iis apparuerant, præter somnum et somnii errorem, nihil erant; experrecti enim et oculos aperientes, nihil invenerunt; eadem impii sors est et conditio: hand secus enim quam in somnis beauus, miser et infortunatus est: simul enim ut oculos ad videndum ea quæ congesserat aperuerit, non videt; illa enim non sunt, sed evanuerunt et perierunt; ita impio fluxa est divitiarum fruitio, et facile ab eo transfertur. VERS. 20. • Occurrerunt ei, sicut aqua, dolo res. ▸ Undique scilicet coarctantes, suffocantes, et ad intima viscera usque pertingentes. Symmachus autem pro doloribus, reddidit inexsistentiam, bonorum privationem, unde dolor creatur, sic appel lans. VERS. 20. Nocte autem sustulit eum caligo. › Quemadmodum, inquit, noctis tenebræ reddunt omnia obscura, ut cerni non possint: sic etiam impius, calamitate tanquam nocte tectus, non cernitur, neque in rerum natura exsistere videtur. VERS. 21. «Tollet autem eum astus, et abibit, et ventilabit eum de loco suo. › Variis similitudinibus destructionem impii et interitum describit. Perit enim, inquit, tanquam lana a tinea comesta, tanquam araneæ tela dissipatur, tanquam phantasmata quæ in somnis apparent non subsistit, tenebræ eum e conspectu subducunt, tanquam venti æstu ac flatu discussus abit et evanescit, et ultrice quadam potestate illum invadente, abripiente, et de loco suo transferente, tanquam pulvis a turbine ventilatur, et instar palearum quæ lenibus ventorum flabris jactantur: ut verum sit hoc loco illud: Quæres locum ejus, et non inve nietur 40. VERS. 22. • Εt projiciet super eum, et non parcet. Vindex, inquit, et ultor subito, instar furis, irruet et incidet in impium, et ira inflammatus, supplicia illi Infligere nequaquam parcet. VERS, 22, 23. • De manu ejus fuga fugiet plaudet super eos manibus suis, et exsibilabit eum de loco suo. › Solet Scriptura Deum, tanquam hostem, introducere, cum in impios divinum impetum ostendere vult et, ne longe abeam, David in Psalmis armis eum induit, et jaculo instruit: Apprehende arma el scutum s. Et rursus: Efunde frameam, et conclude". Et alibi: Arcum suum tetendit, et paravit sagiulas". Idem hic facit, Deum inducendo tanquamn hostem persequentem, impium vero fuga sibi con Psal. vir, 13. * Psal. xxxvi, 10. 1 Psal. XXXIV, 2. ts ibid. 3.

sulentem, et Deum quidem tanquam devincentem, ἀσεpropter victoriam gestientem, manus complodentcm, et impium e loco suo extrahentem, id est, de pristina felicitate ac commorandi loco et habitatione deturbantem. Considera autem quod justus, qua par est sanctimonia, ad Deum clamet: Quo ibo a spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam? impius autem, tanquam a Deo fugere posset, et manum quæ ad omnia pertingit evitaturus esset, aufugiat; nihilominus apprehendatur, capiatur, et superetur; quodque facere solent qui clamore sublato victoriam testantur, super eo fiat, manuum scilicet complosio, exsibitatio, et a veteri domicilio profligatio. CAP. XXVIII. VERS. 1-5. «Est enim argento locus unde fit, l0cus autem auro unde percolatur. [Cateri autem, unde confletur.] Etenim ferrum quidem de terra fit, as autem similiter ut lapis cæditur. [Hebræus autem, e lapidibus funditur.] Ordinem posuit tenebris, et omnem finem ipse perscrutatur. › Pro quo, Aquila, finem, Theodotio, terminum, Symmachus, prescriptionem, interpretati sunt. Hoc autem dicere vult, quod qui vilibus quibuscunque rebus ordinem præscripsit, multo magis in rebus humanis hoc faciat; et quod provideat, et rerum ominium curam gerat, nihilque temere aut fortuito eveniat. Vel potius hoc dicit, cætera quidem manifesta esse, divinam autem dispensationem, omnem conjecturam et cognitionem longe superare; simul etiam Verbi opificis sapientiam docet, et harmoniam quam mirifica et prudenti sua operatione, et ordine singulis tributo, rebus omnibus indidit, nec non, quemadmodum nos discursu et intelligentia cum ratione conjuncta ornatos honoraverit, nihilque indiscretum et confusum fecerit, sed singulis locum suum tribuerit; auri enim fodina argentum non profert, neque argenti vicissim aurum gignit; ex una terra ferrum effoditur, ex alia as a latomis eruitur. Hoc autem dixit, non quod montes ænei sint, sed quod arte metallica, quam Deus hominibus largitus est, excisi, æs et ferrum proferunt; sub terra enim prædictæ materiæ reperiuntur. Et noctis quidem tenebræ luci appropin. quanti cedunt, ac dies nocti ordinatione divina vicissim succedit, fitque harum assumptio et subtractio mutua, et (ut paradoxum loquar) inæquabilitatis æqualitas quædam. Lapis, tenebræ, et umbra mortis, [VERS. 4] decisio torrentis a pulvere. › Lapides quidem, inquit, qui a lapicidis effodiuntur, in profundo, et sub ipsa mortis umbra jacent, quasi diceret, in imis terræ partibus, et alta obscuritate: pulvis autem terræ ex qua per defæcationem ferrum, vel alia metallica materia fit, sub torrente * Psal. cxxxviii, 7.

et glarea latet. Vel, ut apertius dicam, materia quas ad gignendum ferrum, exempli gratia, utilis est, sepenumero in aquis reperitur, et glarea a torrente proscissa ferrum nutrit. Forte etiam alium sensum hæc verba parturiunt, quod scilicet torrentis impetus terram substratam proscindens, et instabilem glaream secum abripiens, lapides qui in profundo jacent, et quasi radicibus nixi sunt, in apertum proferat. Et qui obliviscuntur viam justam, infirmati sunt: ex hominibus commoti sunt. › Id quod in fluviorum salebris accidere solet, imaginem et exemplar exitii impiorum facit. Quemadmodum, inquit, arena a torrente discinditur et abripitur; ita qui in eo quod bonum et honestum est minime stabiliuntur, neque memores sunt viæ quæ ad virtutem ducit, ut in ea ambulent, infirmi sunt, et e félicitatis statu in quo erant decidunt, et ex hominum conspectu abripiuntur. VERS. 5. • Terra, ex ea egredietur panis, de subtus ea versatum est sicut ignis. › Cum dixisset quod quædam terra aurum, alia argentum, alia as, alia ferrum producat, addit nunc quod alia sit terra quæ seminetur, et semina in suis sulcis suscipiat, ac deinde nativo suo calore, tanquam igne, injectum semen dissolvat, et per insitæ facultatis seminalis multiplicationem, spicam emittat, unde panis confici possit. Potest etiam et versus in geminum sensum divisus sic intelligi, quod alia quidem terra ad seminum receptionem idonea, alia vero sulphurea sit. Illud enim: Sicut ignis subius ea versatum est, id est, Ita sulphur intus alit, ut ignis videatur ei substratus esse. VERS. 6. 4 Locus sapphiri lapides ejus, et ager aurum ei. Hæc quidem, inquit, terra lapides pretiosos producit, alterius autem pars egesta, et in fornace cocta, auro progignendo conducit. VERS. 7, 8. Semita quam non cognovit avis, nec vidit eam oculus vulturis, et non calcaverunt eam filii superborum, non transiit super eam leo. › Deus, inquit, hanc artis metallica viam non vulturibus, qui acerrimi sunt visus, et ex alto cernunt ea quæ in profundo posita sunt, neque reliquis volucribus, largitus est; neque leones, et alive feræ magnæ quae superborum filios vocat) hanc sapientiam, quæ homini soli data est, a Deo acceperunt. VERS. 9. In durissimo lapide extendit manum suam, et evertit a radicibus montes, et ripas fluminum dirupit. > Pro, ripis, Theodotio quidem, munimenta, Sym machus autem, fluenta, interpretatus est. Verborum autem sensus juxta nonnullos hic est, quod

quæ humano discursu et intellectu inveniuntur, comparat, illamque longe præstantiorem esse ostendit, qua nec pretio ullo, ut alia, acquiri, aut cum rebus pretiosissimis in comparationem omnino venire possit: non enim, si omnes suos thesauros erogaverit, emere eam quispiam potest (pecunias enim conclusuram vocat, quia illas diligenter et in tuto nos concludamus), neque quidquam cum ea tanquam in eadem statera trutinabitur, idem enim valet illud, conferetur; aurum optimæ notæ ei non adequabitur, nec argenti summa copiosa contra appendetur nihil enim huic possessioni par et æquale, nihil sapientiæ æquiparandum esse dicit. In onyche pretioso et sapphiro; [VERS. 17] non æquabitur ei aurum et vitrum. › Sapientia neque cum lapide pretioso qui onyx sive serdonyx dicitur, neque cum sapphiro, vel auro, aut pellucido crystallo, quod vitrum nominavit, comparabitur: sapientia enim cum res rara sit, et a Deb concedatur, omnem pretiosam materiam exsuperat. Et commutatio ejas vasa aurea. › Pro quo Symmachus, Neque commutabitur vasis aureis; hæc enim cum sapientia compensari ne queunt. VERS. 18. < Sublimia et Gabis non erunt in memoria. > Gabis ea quæ in altum elevantur, videtur signifcare; sic enim pars labri quæ in nredimno eminet appellatur; et Symmachus sic interpretatus est Excelsa et elevata non commemorabuntur; ac si diceret: Quæcunque hominum æstimatione sublimia et pretiosa esse videntur, si cum sapientia conferentur, ne memoria quidem digna sunt. ‹ Et attrahe sapientiam super intima. › Intima dixit bona quæ in promptuariis intus recondita servantur; unde Aquila sic reddidit: Sapientia superat dulcedine ea quæ conspicua et illustria sunt, ostendens, se per intima pretiosam supellectilem intellexisse; quæ enim præ cæteris pretiosa sunt, non in aperto aditu, sed in interioribus et abditis recessibus recondimus. Super hæc, inquit, sapientiam attrahe et retine. VERS. 19. Non æquabitur ei topazium Ethiopiæ; auro puro non conferetur. › Topazium lapis est maxime pellucidus. Illud autem, Non conferetur, id est, in stalera non contra appendetur; quæ enim invicem librantur, utrique lanci imposita simul portantur: vel, quia qui hanc possidet, nolet eam una cum auro, sed solam tantum gestare. VERS. 20-22. • Sapientia autem unde inventa est? et qualis locus est intelligentiæ? latuit omnem hominem, et a volucribus coeli abscondita est. Perditio et mors dixerunt, Audivimus vero ejus gioriam.» Malerie, inquit, metallicæ, et quacunque alia enumerata sunt, in locis quibusdam reperiuntur, sapientiæ autem laus etiam ad inferos penetravit

ipes vero sapientia, quæ res divina et invisibilis est, ac solo Dei munere hominibus tribuitur, neque ab hominibus, multo minus a creatura irrationali (quam per volucres significavit) in ullo loco comprehendi potest. Dicunt vero nonnulli, non de una cademque sapientia eum disserere, sed supra quidem de entium cognitione verba fecisse, hic vero de vitæ conversatione ex Dei præscripto, quam etiam merito intelligentiam vocat, utpote quæ circa illud quod optabile est, versetur. Hanc, inquit, homines simul, et angeli qui de cœlo lapsi sunt, oblivioni tradiderunt, unde morte et perditione quæ illorum naturis conveniat, detenti sunt. VERS. 23. • Dominus bene cognovit viam ejus Symmachus vero, intellexit, interpretatus est], et ipse novit locum ejus. › Id est, radicem ejus, et quomodo, et unde scaturiat, et instar fontis emanet. Vers. 24, 25. ‹ Ipse enim omne quod est sub celo perspicit, nota habens omnia quæ in terra, omnia quæ fecit. Qui cuncta, inquit, novit, utpote qui ea creaverit, ille viam etiam sapientiæ cognoscit. Ventorum libramentum, aquarum mensuras [Vens. 26] quando fecit. [Pro quo Symmachus, Aquam vero exæquavit mensura. Aquila autem, Aquam libravit in commensuratione.] Sic videns numeravit, et viam in concussione voces.» [Symmachus autem, ad strepitum vocum.] Quod dicit vero ejusmodi est: Hic tonitrua, quæ G aere concusso fiunt, præparavit; illa enim, voces in concussione, appellat. Verborum autem simul junctorum hic seusus est: Hic videns voces in concussione, viam etiam earum numeravit, id est, rationes, causas, progressum, et motum sonorum qui a tonitru excitantur, novit. Vers. 17. ‹ Tunc vidit eam, et exposuit eam; cum parasset, investigavit. › Pro quo Theodotio, Ordinavit eam et scrutatus est eam. Qui omnia, inquit, opera sua debita mensura et proportione fecit, ita ut neque venti immodica violentia terra incolis daninum inferant, neque nimius aquarum impetus terram destruat, vel inundet; qui postquam tonitrua non sine utilitale fabricatus esset, et, ut verbo absolvam, cum prudenter omnia præparasset, ac diligenter investigasset, sive cognovisset, ac deinde in medium produxisset, et quod valde bona essent, contemplatus esset ac vidisset; tunc nobis etiam sapientiam suam, in operibus tanquam in tabella propositam, explicavit; et ex horum pulchritudine, et magnitudine, sapientiæ ejus invisibilia comprehendere possemus, Illud autem, Cum parasset, investigavit, non ideo dicit quia de operibus suis antea deliberarit; Deus enim prævia consultatione ad opus producendum non indiget, simul enim vult et in del.

actum producit; sed quae facturus erat, prius cognita illi erant, et cuncta parata, stabilia, et exacta proportione ad amussim delineata, ex nihilo in lucem produxit. Qui autem sapientiæ nomine, nobis sentiendum, et cum iis qui congeneres et religiosum Dei cultum intelligunt, quomodo de Deo eɔgnati nobis sunt versandum sit, polite et eleganter docuisse eum asserunt. CAP. XXIX. Protheoria. Postquam Jobus de Dei potentia et sapientia admirabiliter disseruisset, ac rebus omnibus pretiosis pretiosiorem esse sapientiam, illumque qui Deum pie coleret, et vitam innocuam degeret, sapientem esse docuisset; amici, nihil quod opponerent babentes, rursus conticuerunt: unde Jobus, cum pristina felicitate ac Dei praesidio frui cuperet, et amici ipsum impietatis ergo et injustitiæ, multum calumniarentur, sermonem aliunde exorsus, egregiorum suorum facinorum catalogum recenset, eisdem fere verbis quibus Apostolus postca usus est: Fui insipiens in gloriando; vos me coegistis ". Licet enim scriptum sit: Laudet te vicinus, et non tua labia "; necessitas tamen sæpenumero viros etiam perfectos, cum de seipsis verba faciunt, hoc sermonis genere, sine ullo fastu aut animi perturbatione, uti cogit. Deus vero providentia sua ad nostram ædificationem hæc fieri disponit, ut vitas sanctorum, tanquam virtutum imagines affabre politas, præ. oculis habentes, et intuitu diligenti eas contemplantes, vitam nostram dirigere possimus. Statum autem rerum suarum lugubriter enarrat, ut in angustiis constituti oculos nostros in ejus ærumnas conjicientes, solatium inveniamus. Dogma etiam excellentissimum tradit, non oportere scilicet quemquam violenta morte seipsum e corpore extrudere, propter cum qui corpus animæ conjunxit. Nec idcirco impiorum sorti se adjungit, quia, cum justus esset, adversa pateretur; sed contra miseriam eorum deflet, et ad nostram utilitatem et instructionem, egregiorum suorum facinorum catalogum deinceps pertexit. His dictis, Jobus orationi finem imposuit; et amici, cum nihil haberent quod regererent, silentium egerant: conscii quippe sibi erant, Justum egregia et praclara operatumn fuisse, Erat enim, inquit, Job justus ceram eis ", Vers. 1, 2. ‹ Adhuc autem adjiciens Job proœmio dixit: Quis utique me ponat juxta mensem priorum dierum, quibus me Deus custodiebat? › Divinum præsidium et auxilium, non tantum sobolem preclaram, et divitiarum affluentiam, vocat; sed quod visitatione et ope divina munitus, justitiam in tanto splendore exactissime servaverit ideirco tanquam Dei amans, ejusque tutela et præsidio tegi desiderans, ut pristinum statum recoperet, precatur. VERS. 5. «Sicut cum lucebat lucerna ejus super caput meum, cum lumine ejus ambulabam in tenebris. > Lex, et sermo Dei in animo Jobi a Deo prolatus, tanquam lucerna quædam super caput, id est, desu * 1 Cor. xii, 11. 48 Prov. xxvII, 2. * Job xxx, 2. PATROL, GR. XCIII.

per hicem effundens, fecit ut in tenebris hujus vitæ, tanquam in luce, ambularet, et virtutis actiones perpetraret. Dicit igitur quod, divino lumine illustratus, bonis omnibus humanis abundaverit, et secure pietatis semnitas calcaverit. Qui enim man data divina, tanquan sidera semper lucentia, intuentur, ab iis irradiantur, ductumque eorum sequuntur, revera vias lucis in tenebris procellosæ Kujus vitæ ambulant. Vers. 4. ‹ Cum eram gravescens viis. › Symmachus vero, Sicut eram in diebus juventutis mea. id est, Quando undique instar fructuosarum arborum, bonis, divitiarum, scilicet, afluentia, et actionibus juxta pietatis normam, per omnem viam enustus essem; cum non levis, et instar Euripi instabilis, sed moribus gravis, constans et solidus, quod pulchrum et honestum erat, animo impertur bato sectarer. × Cum Deus visitationem faciebat domus meæ. ▶ Symmachus vero, Quando circumsepiebat Deus tabernaculum meum. Vides desiderium ejus esse ut visitationem et providentiam Dei manifestam ſaciat. VERS. 5. Cum eram materiatus nimis, et in circuitu meo pneri. › Id est, Cum Deus visitatione sua me dignaretur, copiosam abundantiæ materiam habebam, et divitias ac sobolem præclaram virtutis materiam facieDam; divitias quidem pauperibus impertiendo, et cum iis communicando, liberos autem juxta voluntatem divinam enutriendo, qui ductum meum sequebantur, et in me, tanquam in centrum, intuebantur ac respiciebant. VERS. 6. • Cumn fuebant viæ meæ butyro, et montes mei fluebant lacte. › Ex his pecorum multitudinem significat, quæ passim cum in montibus, tum in campis pascebantur: per butyrum enim et lac, armentorum multitudinem, et pecudum greges indicavit. Sensus autem est: Viæ Jobi´in quibus ambulaverat, virtutes erant, quibus lactentes etiam alebat; montes aulem, excels:e et sublimes cogitationes. Vers. 7. ‹ Cum exibam matutinus in civitate, et in plateis ponebatur mihi sella. > Abundantiam suam priorem ac dignitatem, et deinde gloriam narrat, et quod aliorum institutioni et utilitati operam impenderit, non tanquam is qui sui amore ducitur, sed qui charitate, quæ publicum commodum quærit, præditus est. Instar enim principis alicujus et virtutis magistri, non somno el ebrietatibus vacabat, sed civibus lex et exemplar factus, summo mane charitate accensus, in plateis sedebat. VERS 8. • Videntes me adolescentes abscondebantur, senes autem omnes steterunt. b

Qui zlate juvenes, vel qui juvenilibus moribus præditi erant, virtutem Justi venerantes, subducebant se, et occultabantur; ætate autem grandiores, vel qui senili prudentia imbuti erant, justum honore colentes, es sermonibus ejus aurem præbentes, erecti juxta eum astabant: adeo omnibus quibus. intelligendi facultas inerat, adolescentibus, inquam, et sonibus, venerandus erat. Mihi vero, amicos etiam qui ipsi insultabant, his dictis pungere et ferire videtur, ostendens se prius formidabilem illis exstitisse, et in honore ab illis habitum fuisse. VERS, 9. Et potentes cessaverunt loqui, digitum imponentes super os. › Divites, crassi, et opulenti, potentes hoc loco vocantur; vel, secundum aliorum interpretationem, principes: hi potestatem loquendi justo concedentes, praesente ipso, silentium agebant. VERS. 10. • Qui autem audiverunt, beatificabant me; et lingua eorum gutturi corum adhæsit.» His verbis silentium simul eoruin, et timorein, aq attonitum stuporem ob oculos proponit. Qui enim audiebant, auresque perfonatas, quee dicta ad anim mum tranṣmitterent, habebant, pro sermonibus suis gratia plenis beatum illum prædicabant, nec in aliquo illi contradicebant; sed, lingua quasi palato adhærescente, ut ad formandas et obstetricandas voces movere illam non possent, cum stupore adeo, qua ratione talia quæ admirabilia valde et auditoribus utilia erant, intelligeret, comprehen deret, et loqueretur, attoniti admirabantur. VERS. 11. • Quia auris audivit, et beatificavit me; et oculus videns me declinavit. › Cum contradicere, scilicet, non posset. Aquila autem et Symmachus, Testimonium de me perhibuit, interpretati sunt. Quale autem testimonium perhibuit? Quod Jobus in sapientia profectus supra modum magnos fecisset, ita ut auditores radiantem splendorem sensorum intueri non sustinentes, nec mentis profunditatem assequentes, oculos eorum averterint. Deinde, causam cur ipsum beatum prædicarent, ostendens, subjungit VERS. 13. Benedictio pereuntis super me venial, (Symmachus, descendebat, et os viduæ benedixit me.» Pro quo Theodolio, El cor vidua latificavi. Sensus autem versuum hie est: Qui, inquit, de salute periclitabatur, non tamen periit, eo quod meum auxilium expertus sit, et vidua patrocinio destituta, me sibi patronum inveniens, benedictionibus et laudibus me compensavit: non quod ea spe hac facerem, sed quia opem talibus ferendo, senectutem longam cum conscientia proba et spe boną conjunctam exspectabam. VERS. 14. Justitiam vero indulus sum, et vestitus sum judicio sicut diploide.» Justitia, et judicii æquitate, pro omni pretiosa veste, ornabatur; et hæc quidem Jobi admiranda

vestimenta erant: impiorum autem indumenta longe alia: Induunt enim maledictionem sicut vesti mentum, et confusione sua, sicut diploide, operiun» licy 30 VERS. 16. «Et judicium quod non noveram, exquisivi. › Docet nos hoc loco quemadmodum judicare oporteat, ut si quando ad arbitrium vocemur, et arbitri inter fratres constituamur, lites eorum recte dirimere possimus; inter judicandum enim, inquit, non aurem alterutri parti prius commodando, aut donis corrumpendo, sed cum accurata diligentia indagando et investigando, quod justum erat percepi. Hoc Jobi dictum, Judicium quod non noveram, exquisivi, contra eos usurpandum est qui temere pronuntiant, et condemnationis sententiam ferunt. Vidisti animum vigilem et sollicitum; fortitudinem nunc et industriam intuerc. VERS. 17. Confregi autem molas iniquorum. › Potentiam, inquit, eorum, quæ mordendi vim habet, elisi et dissipari, ita ut ad novam deinceps injuriam inferendam inepti redderentur. Ambobus igitur proderat: hos quidem, ne paterentur, illos vero, ne mala inferrent, arcens et submovens, moderatioresque reddens, ac apostolicum illud adimplens: Qui praest, cum diligentia ". Deinde contentionem ejus validam et fortitudinem animadverte. VERS. 18. Dixi autem: Etas mea senescet sicut truncus palmæ; multo vivam tempore. › Pro quibus Symmachus, Dicebam autem fore ut cum nido meo senescerem: gloria mea innovabitur præsens mihi. Hæc, inquit, animo mecum versabam, eamque spem fovebam, quod justitiam exercens perpetuo florerem, et vitam longevam ducerem; hoc enim per palmam significat. Ac si diceret Talia præstans, ad extremum vitæ spiritum me bonis fruiturum divini auxilli beneficio speravi. VERS. 19.. Radix aperta est super aquam, et ros morabitur in messe mea. › Metaphorico sermone usus est, a planta metaphoram ducens, quæ radicibus humorem bibit, nutritur, fructum uberem ex irrigatione, et matu. rum ad messem producit. Instar arborum, inquit, que juxta aquas radices defisas habent, et propter earum decursus plantatæ sunt, florere et fructu abundare sperabam: et quemadmodum fructus rore et imbribus irrigati, ac plenitudinem adepti, tempore idoneo demetuntur et colliguntur; ita ego consenescentem me in bonis, vitam cum morte commutaturum exspectabam. VERS. 20. Gloria mea vana mecum. ) ** Psal. cviι, 18, 29. "Rom. xu, 8.

Verum rerum statu in contrarium mutato, spes mea inanis et irrita est facta. Et arcus meus in manu ejus graditur. › Dupliciter hoc intelligendum est: vel quia arcus in me intentus, quasi Dei manibus teneatur, et ab eo tentationum sagille et tela in me vibremur; vel quia res meas manu divina dirigi, omniaque ex anini sententia evenire et prospere succedere, non secus ac sagitta a perito sagittario emissa, recta ad scopum fertur, suspicarer; verum spe mea frustratus sum. His interjectis, rursus ad priorem sermonem redit; et, ostendens se in orationibus suis venerandum ab omnibus, et placidum ac benignum fuisse, dicit VERS, 21, 22. Qui me audierunt, attenderunt, et siluerunt super consilio meo; et in sermone meo non adjecerunt. › ‹ Attendebant iis quæ dicebantur, palam testantes quod libenter audirent; silentium autem agebant, quia nihil quod opponerent et contradicerent, laberent. Verbis meis non adjecerunt, arbitrantes ea legem, canonem, ac amussim sibi est; ac proinde, cum neque addere illis quidpiam, neque detrahere possent, victi sententiæ meæ acquieverunt: cor enim meum tanquam arcus in manu divina continebatur, unde factum est ut animi sensa a recto scopo non aberraverint. Vers. 22, 23. • Sed gavisi sunt cum loquerer iis; sicut terra sitiens suscipiens pluviam, sic isti meum sermonem.». Verba enim ejus fructu non carebant, sed ad persuadendum auditorum animos, vim et ellicaciam obtinebant; prius namque faciebat, deinde docebat. Dicentis vero laus est, si sermones efficaces habuerit; et auditoris, si cum siti et desiderio audicrit. VERS. 24.. Si riderem. ad eos, non crederent. Symmachus autem: Arridebam iis, illi vero non credebant. Cur autem non credebant? Propter morum ejus gravitatem, tentamentum illud existimantes. His autem verbis doctoris mores delineavit divinum enim magistrum moribus adeo gravem esse oportet, ut arridenti, et cum venustate ac lepore quodam loquenti, fides non adhibeatur. Et lumen faciei meæ non decidebat... Verum divina, inquit, gratia, pulchritudinem pacis quæ in anima erat, per genas palam ostendens, in vultu elucebat. Vel hoe etiam dicit: Sermonum meorum nullus obscurus et tenebricosus erat, sed omnes luce pleni, et perspicuitate candidi: vultus enim doctorum, doctrina eorum est; animorum quippe imagines et simulacra sermones sunt, et ex charactere sermonis ac stylo auctorem non minus quam parentes ex liberorum forma dignoscimus. Fortasse autem, eo quod morum gravitatem cum vitiorum objurgatione conjunctam ostenderit (tales vero subtristes essc, et a risu abstinere solent), sub

junxit: Vultus mei bilaritas non concidit, sed splen dor cum gravitate quasi uniebatur. VERS. 25. • Elegi viam eorum, et sedi princeps; et habitabam sicut rex in accinctis. › Symmachus vere, pro illo, Elegi viam eorum, transtulit, Si statueram ire ad eos; et pro eo, In accinctis, interpretatus est, In exercitu, Sensus autem hic est: Ego, inquit, unus ex eorum numero videri volebam, et tanquam unus ex plebe ad eos proficiscebar; illi vero principem me elegerunt. Non enim violenter, neque tyrannice principatum invasi, sed quia, delectu facto, quæ utilia erant illis explieassem, et viam virtutis commonstrassem, principem me renuntiaverunt, mihique tanquam milites imperatori, obsequium præstiterunt; ac si dice ret: Peregrini etiam et hospites me regio honore affecerunt. Accincti autem vocantur milites qui alios honore antecellunt, et qui diversam ab aliis zonam gestant: vel qui ordine nullo continentur, et quasi latrones sunt. VERS. 25. • Quasi consolans tristes. Sed et eos, inquit, qui animi vel corporis perdurbationibus laborabant, verbis et operibus solabar di refocillabam. Symmachus autem, aliud fortasse innuens, reddidit: Sicut abducit eos qui itineris dux est. Adhortabar, scilicet, eos, et leniter ac placide ad ea quæ agenda erant, monitis instigabam, humeris quasi eos gestans, illorumque imbecillitati ſavens, tanquam is qui hominibus ærumnosis et vaLetudinariis viam monstrat. Qui enim animo non beno affecti, sed corrupti sunt, et vitii odioso morbo laborant, non minus provida cura et commoda contrectatione indigent, quam qui corpore agrotant. CAP. XXX. Vess. 1. + Nunc autem deriserunt me minimi. Theodotio vero et Aquila, hic quidem, Juniores me diebus, ille autem, Breves præ me diebus, transtulit. Grave autem et acerbum est, senem, qui multos prius offieii commonefecerat, ab ætate miHoribus commonefieri. Nunc monent me in parte, quorum spernebam parentes eorum; quos non putavi dignos canibus meorum gregum. › Cæteri autem, Cum canibus ovium mearum. Quod autem verbis innuitur, hoc est: Res, inquit, meæ prius recte procedebant, dicenti mihi omnes assurgebant, et tanquam regi subjiciebantur: nunc vero tanta rerum mearum facta est mutatio, ut qui propter inopiam, generis ignobilitatem, et juvenilem mtatem minimi et viles, propterque improbitatem omnino inutiles, et nullius æstimationis erant, in quibusdam me moneant: neque enim me, ex illorum opinione, semper alios instituere, sed et ipsum in quibusdam erudiri oportebat, ut hac ratione quasi mercedem institutionis aliorum reportarem. ut in ms. Theclæ.

Quod autem ne canibus quidem comparare eos G gnetur, fastus et arrogantiæ vox non est, verum il los homines plane ineptos et inutiles fuisse arguit; ac si diceret: Si meam, inquit, æstimationen ut dignitatem animo reputarem, patres eorum, qui me nunc ludibrio þabent, quique non ea abundantia qua canes gregum meorum aluebant, ne aspectu quidem dignarer. Vers; 2. ‹ Et quidem virtus manuum eorum ut quid mihi?, Id est, Neque opem eorum unquam imploravi, ut propterea ejusmodi verbis me alloquerentur. Super eos peribat consummatio. Vel hoc vult, quod olim pœnas improbitatis suæ meriti fuerint, supplicium autem quodammodo ab iis avolaverit; vel, quod propter summam inopiam mortem expetiverint, neque hoc tamen assecuti fuerint; vel, quia nihil unquam boni perfecerint et absolverint. Ego vero interpretationi Symmachi aecedens, qui reddidit: Perierat illis quidquid ad vitam facit; per consummationem, omnia quæ ad vitam conducunt, intelligo; quorum penuria laborabant qui impetum hostilem in Jobum faciebant: Super eos enim peribat consummatio, id est, abundantia eorum quæ ad vitam conferunt; hoc autem ex iis quæ sequuntur manifestum est, subjungit enim VERS. 13.. In egestate et fame sterilis. Quod dicit ejusmodi est: Unusquisque eorum adeo sterilis fuit, id est, iuops, et nullam fructuum feturam habens, ita ut valde egenus esset, et fame enecaretur. Vel, sterilis, id est, rationem aliquam quæstus adinvenire et comminisci non poterat. Qui fugiebant inaquosam heri pressuram et miseriam. > Qui non ita pridem, inquit, in angustiis et erumnis versabantur, et patriam suam, tanquam terram jejunam, incultam et desertam, dereliquerant. Videtur auten lis, tanquam hominibus obscuris, ex locis ignobilibus, et egenis parentibus oriundis, infamiæ notam inurere. Hæc autem ideo beatus Jobus persequitur, ut si quando a vilibus quibusdam, et qui in nullo honore sunt, contumelia aficiamur, non tanquam soli id pateremur, indignanter feramus; quandoquidem eum qui tanta virtute, tanta rerum affluentia et dignitate clarus exstiterat, eadem nobiscum, vel pejora etiam passum esse, litteris mandatum sit. VERS. 4. • Qui circuibant alima in resonante. Symmachus autem, Qui vellicabant plantarum cortices. Alima, herba quædam est, ut aiunt, quæ cito explet eum qui ea vescitur, et satietatem affert. In resonante vero, id est, in convallibus et locis petrosis; sonora enim et vocalia sunt ejusmodi loca, et sonantibus resonant ac respondent. Vel locum nemorosum, in quo ventorum spiraculum silvam quatiens, sonum eficit, resonantem vocat. Dicit igiVARLE LECTIONES.

tur, eos necessitate extrema coactos, ut herbis ad inventis, et radicibus arborum arrosis famem solarentur, nemora et convalles, ac loca in quibus aquæ Nuentes sonum et strepitum edunt, lustrasse et obambulasse. Quorum quidem alimna erat eorum cibaria: inlionorati autem et abjecti, egentes omni bono, qui et radices lignorum manducabant propter magnam famem.» [Symmachus autem, Et radix arborum agrestium alimentum eorum.] Utrumque vero de iis testatur, summam egestaten, scilicet, et improbitatem maximam; illam quidem, in eo quod dicit: Arborum corticibus et radicibus vescebantur; hanc vero, in eo quod omnis boni indigos vocaverit: nisi quis hoc loco alimenta etiam sub boni appellatione intelligere velit; quod enim ejusmodi homines paupertatem experirentur, alia molestia et ærumna erat. Vers. 5-8. ‹ Insurrexerunt super me ſures, quorum domus erant cavernæ petrarum; inter medium bene sonantium clamabunt [Symmachus vero, Inter plantas agrestes sonantes famelicum quiddam]; qui sub sarmentis agrestibus manebant, stultorum filiis et ignobilium: nomen et gloria exstincta est de terra. > Hi etiam, inquit, pro domibus cavernas petrarum habentes, in solitudinibus versantes, et, ne a prætereuntibus videantur, sub aridis virgultis latentes, ex insipientibus insipientes, ex inhonoratis inhonorati, in terra obscuri et inglorii, ad latrocinia se converterunt. VERS. 9.. Nunc autem cithara eorum ego sum, et me fabulam habent. › Ode, inquit, et carmen joculare iis factus sum, et calamitates meas pro familiari aliquo sermone in ore habent. Vides quænam sint quæ maximam illi molestiam creent, quod a talibus, scilicet, cum suo ipsorum damno, ludibrio haberetur. VERS. 10. Et abominati sunt me discedentes procul; nec in faciem meam perpercerunt spuere. ▸ Postquam, inquit, appropinquaverint, et sputo os fœdaverint, rem abominandam et fastidiendam me reputantes, longe recedunt. VERS. 11. Aperiens enim pharetram suam, afflixit me; et frenum faciei meæ emisit. › In hoc etiam justus diabolum ferit, et vulnerat, cum dicat nihil eum contra se posse, Deui'autem esse qui plagas illi inferat. Dicit autem: Frenum emisit, quo facies mea quodammodo vinciretur; ac si diceret: Cunctis mihi calamitates ad impietatis meæ argumentum exprobrantibus, os mihi obturavit, et loquendi libertatem ademit. VERS. 12. Super dextra germinis insurrexerunt. › 1 et sic in Ms. Thecle.

Vel hoc dicit Impetu facto, me, qui olim rebus secundis et prosperis forebam, adoriebantur; vel Negantes me pura mente pietatem exercuisse, bona mea opera et justas actiones insectati sunt. ‹ Pedem suum extenderunt, et straverunt super me semitas perditionis ipsorum. › Deo, inquit, se contra me commovente, illoque permittente, et hostilis in me impetus quasi semitam muniente, aditus illorum incursioni ad me patefactus est. Aquila autem pro, perditionis, reddidit inundationis; ac si diceret: Ad vulgi impetum et ferociam, quæ linguæ petulantia contra me, et insultibus, instar aquæ quæ æstu violento fertur, et coerceri non potest, Deus viam quasi complanando munivit. VERS. 13. c Contritæ sunt semitæ me; exuerunt enim me stola.» Deo venustatis et decoris vestem mihi detrahente, id est, auxilium suum denegante, omnes prosperitatis meæ viæ disparuerunt. Jaculis suis vulneravit me; [VERs. 14] judicavit autem mihi sicut vult.» His verbis, explorationis et cruciatus vehemenLiam ostendit. Illud vero, sicut vult, idem est ac si diceret: Ego causam ignoro. VERS. 15. c In doloribus maceratus sum, convertuntur in me dolores; discessit spes mea sicut spiritus, et sicut nubes salus mea. Arumnis, inquit, circumvallatus, et cruciatibus “confusus sum, ac dolores mei redintegrantur; sive VARIE cum recursu dolores sentio, id est, cum intensione et incremento: instar venti autem qui præteriit, et nubis resolutæ, avolavit a me omnis spes bona, vel, juxta Symmachum, desideria mea. VERS. 16, 17. Εt nunc super me elfundetur anima mea, habent autem me dies dolorum; nocte vero ossa mea confusa sunt, et nervi mei dissoluti sunt,› Effundetur anima mea, id est, ccnfunditur; acsi diceret Dubius sum et animi pendeo, cum neque Deum injustum pronuntiare possim, neque cujusquam absurdi mihi conscius sim, diu vero et noctu cum doloribus conflictor, ut præ nimio cruciatu, et dolorum qui me premunt et adurunt vehementia, ossa mea tanquam in sartagine torreantur, et anini vires ac nervi dissolvantur. VERS. 18. • in multa virtute apprehendit stolam meam, et quasi ora vestimenti mei circumdedit me. > Metaphorica locutionis forma: qui enim vestis suprema ora cervicem cujuspiam constringunt, suffocant illam et strangulant. Dicit igitur: Appre hendens me fortiter stringit et strangulat, instar oræ vestimenti angustæ quæ collum premit et coarctat. VERS. 19, 20. «Reputasti autem me sicutlutum, LECTIONES.

in terra et cinere pars mica: clamavi autem ad te, et non audis me. › Sortem suam coram Deo, tanquam filius coram parente, lugubriter deflet, et naturæ vilitatem pro supplicatione in medium affert. Considera, inquit, Domine, quod terra, et in terram resolvendus sim, ac supplicationem meam noli aversari. Illud autem, Non audis me, eximium et singularem erga Deum amorem ostendit; tanquam enim qui exaudiri credat, ita loquitur. Meo vero judicio, illud, Reputasii me sicut lutum, et quæ sequuntur, Jobus, non naturæ vilitatem in medium proponens, sed quasi animo vehementer commotus, dicit quod huti instar contemptibilis esset, quod in nulla æsti+ matione haberetur, et quod portio ejus apud Deum, non in pretiosis, sed in rebus vilissimis, in cinere, scilicet, et pulvere, quæ pedibus conculcantur, numeraretur, ac propterea non exaudiretur. Steterunt autem, et consideraverunt me. › Vel subsannantes me, vel calamitatis meæ ma gnitudinem admirantes. VERS. 21, 22. Insultarunt autem mihi immisericorditer: manu potenti me flagellasti, statuisk autem me in doloribus, et projecisti me a salute. › Magna Dei et ineffabilis misericordia sanctis cognita est, sicut et David misericordiam sibi exhiberi postulat; et Jobus etiam cum huc respiceret, Deo inquit: Immisericorditer insultasti mihi; non enim cum præsentibus calamitatibus conflictarer, si magna tua misericordia fruerer. Verba igitur hæc non pertinaci superbia resistentis, neque impatienter ferentis, sed suppliciter obsecrantis, et misericordiam implorantis sunt. VERS. 23, 24. Novi enim quod mors me conteret; domus ènim est omni mortali terra. Atque utinam possem mihi ipse manus afferre, aut rogarem alium, et faceret mihi hoc!, Novi, inquit, quod, mortalis cum exsistam, omnino mibi moriendum sit; terra enim ad sepulturam præparata et effossa domus omni homini est. Quare libenter, nulla interposita mora, vel ipse manum mihi injiciens, si illud sine peccato liceret, vel alium ad cædem meam precibus sollicitans, calamitatibus me eriperem. Atque utinam hoc mihi liceret: utique sane fecissem; nunc auten non possum, vetitum enim est ne quis sibi mortem consciscal. Vides illud, possem, non propter imbecillitatem, sed propter prohibitionem, ab eo dici; nefas enim et scelestum est vitam sibi eripere. Ex his igitur plage simul gravitas ostendebatur, et cauta ac provida circumspectio, ne sibi insidias strueret, observabatur: qui enim mortem violentam sibi inferunt, tanquam homicidii rei censendi sunt. VERS. 25, 26. Ego autem super omni impotente Nevi; gemui videns virum in necessitatibus. Ego autem inhærens bonis, ecce occurrerunt mihi magis dies malorum. et ut in Hebr. ut in Hebr.

esse existimavi: nunc autem ipse malis affectus, stiis enim constitutus, neminem condolentem Postquam multas res praeclare a se gestas snumerasset, quemadmodum varietati eorum qui infrmitate laborabant se accommodaverit, necessariorum, scilicet, subministratione eos qui inopia premebantur solando, injuria oppressis opem ferendo, et valetudinarios pro viribus curando; quoniam præterea quosdam morbis immedicabilibus, et qui omnem opem humanam excederent, laborantes viderat, ut doloris sui affectum et commiserationem etiam ad hos extendi ostenderet, ait: In quibus auxiliari non poteram, a Dei autem solius manu sperandus erat effectus et felix successus, condolebam, lugebam, ingemisccbam, et similia aflictis contribuebam, ipse licet inharens bonis, id est, prospera fortuna interea fruens; ac si diceret Non deliciis ac voluptatibus indulgens, nec divitiis fascinatus et deceptus, qui in calamitatibus erant cum neglectu præteribam; verum illorum ærumnas bonis quæ in manibus habebam præferens, meas parem commiserationem non invenio; in anguhabeo. φιλVERS. «Venter meus efferbuit, et non tace bit.» Id est, Flamma viscera adurit, et silentium agere nequeo; dolorum enim excessus vociferare et ejulare me cogit, et tacere volentem haud patitur. Causam autem adjicit cur lugubriter calamitatés defeat, et actiones praclare a se gestas enumeret, quia anima, scilicet, quam ventrem vocat, malis impleretur. Efervescere autem, est aquam igne calefactam ebullire, et strepitum edere; ita mihi, inquit, cor intus fervet et exæstual, et silentium cobibere nequeo. Symmachus. quidem pro illo, non tacebit, reddens, non cessavit, aliam vocis acceptionem et interpretationem a nobis requirit, quod perpetuus, scilicet, et interruptus esset dolor: cumu enim verisimile esset animum effervescentem rursus sedari posse, ut ostenderet cordis æstum et fervorem perdurasse, subjunxit quod non cessa verit. Prævenerunt me dies mendicitatis; [VERS. 28] gemens ivi sine freno, et steti in coetu clamans. Causam assignat cur cordis ejus æstus non cessaverit. Paupertas, inquit, summa me invasit, ita ut sine freno ingemiscam, id est: Patientia, lanquam freno, vehementiam et crebritatem suspiriocoercere nequeo, sed circumstantibus etiam multis, sine ulla catus et multitudinis verecundia ejulans, impotenter, immoderate et efrenate genitus edo. rum VERS. 29. • Frater factus sum sirenum, et socius struthionum.» Sirenas vocat, volucres quasdam cantatrices, halcyonas, vel noctuas, utræque enim sunt querulæ struthiones vero, struthiocamelos, sicut etiam SymVARIE LECTIONES. cler.

machus interpretatus est; sunt autem animalia so litudinis amica. Hoc igitur est quod dicit: Extra urbem sub dio jacens, naturam propriam non cognovi, et avibus in nullo melior, in querulum earum gemitum erupi. VERS. 30. Et cutis mea obtenebrata est valde. › Reliqui, denigrata est in profundum: illud autem illi non tam ex astu solis, quam ex morbo et plaga acciderat; caro enim putrefacta nigra evadit. Et ossa mea ab æstu. › In sterquilinio enim sub dio sedens, æstu diei, ac multo magis innaturali calore et fervore plagæ, adurebatur. VERS. 31. Versa est autem in luctum cithara mca, et psalmus meus in fletum mihi. › Quæ lætitiam mihi afferebant, in luctum versa sunt. Hæc autem dicit ut Deum ad misericordiam provocet et pelliciat. Deinde, actiones a se præclare gestas, rursus enumerat et recenset. CAP. XXXI. VERS. 2. «Εt quid partitus est Deus desuper, et hæreditas omnipotentis ex altissimis? › Quare, inquit, talem mihi sortem et hæreditatem, potens et altissimus Deus, post tam accuratam et oxquisitam vitæ meæ conversationem, tribuerit, causam et rationem ignoro. Nemo enim affirmare potest quod, mutato rerum statu, supplicium hoc patiar (Deo pharmacum idoneum et aptum mihi adhibente), quia divitiis et bonis quibus prius fruebar, ad socordiam, lusum et mollitiem, abusus fuerim; jure enim merito, in contraria sorte constitutus, vitæ accrbæ et luctuose tradendus est, qui risui, lusibus et luxui vacaverit: qua autem ratione, qui comessationes in anteacto vitæ suæ cursu devitavit, et joculares, eosque qui risum aliis movent, a se amolitus est, in tristem ac mæstun vitæ statum incidere debet? VERS. 3. «Ve, perditio injusto, et abalienatio facientibus iniquitatem.» Existimabat Jobus se haud propter peccata adversa passum esse; et vera quidem ejus opinio erat; virtutis enim et fortitudinis exploratio, non malorum retributio fuerat: non tamen ideo impiorum sorti se adjungit, verum perditionem eorum et alienationem a Deo concludens, miseros eos pronuntiat. Forte etiam et hanc connexionem cum superiore hic versus habet: dixerat enim, Quid partitus est Deus? innuens se contra quam merebatur pati, et quod dolores, ærumne, genitus, et paupertas, merces virtuti debita non essent; unde subjungit quod væ et perditio, alienatio et rejectio, hominibus improbis conveniat. VERS. 4. «Nonne ipse videbit viam mcam, et om nes gressus nieos enumerabit?, Nec sane ullæ meæ actiones, imo ne nudi quidem

animi motus et cogitationes, Deo incogniti sunt; quomodo igitur me percusserit, plane ignoro. Neque enim dicere quis potest: Ego socoralem, dissolutam, et mollem hanc et eſſeminatam vitam devitavi, quoniam ad vitia quæ vitam illam promovent, induratus callum obduxi, et improbitatem, inquam, et fraudem declinavi; verum pariter ab hac et illa improbitate longe recessi. VERS. 5.. Si vero incessi cum irrisoribus.» Symmachus vero, cum vanitate. id est, mimorum consuetudinem, et hominum jocularium congressus minime consectabar. Ubi nota, quod cum irrisoribus et ludionibus congredi, peccatum esse dicat: quamobrem scurrilitatem e medio nostrum tolli divinus Apostolus suadet ", ita ut faceti et urbani sales minime admittendi sint. ‹ Vel si festinavit ad dolum pes meus. › Pes, inquam, animæ meæ. Dicit autem quod pedem nunquam moverit, ut fraude contra quempiam uteretur. VERS. 6. • Steli enim in statera justa. 9 Et Aquila Appendit me in statera justa. Ac si diceret Deflectiones in alterutram partem devitans, nec ad excessum, nec ad defectum declinans, sed æqualitatein in pretio habens, in eo quod honestum est, et virtutis medio constiti. Juxta Aquilam vero, Appendit me, Deus, scilicet: videtur enim justus animi sui virtutem Deo acceptam ferre. Novit autem Dominus innocentiam meam. › Mlorum, inquit, testem, non hominem advoco, qui gratificari potest, et qui multa etiam ignorat; verum eum qui abdita etiam accurate intelligit, et qui meam justitiam trutinavit, et innocentiam novit. Hæc etiam de Jobo Scriptura sacra testata est, quod esset innocens, justus, et Deum timens VERS. 7. «Si declinavit pes meus de via. Pietatis et virtutis, scilicet: quod supra dixit Steti in statera justa, et de via recta non declinavi. Adhuc exiguum est quod dicit (licet magnum illis temporibus, forte etiam et nostris fuerit); non enim concupiscere, magnum; et concepta cupidiδὲ tate, ab actione abstinere, minus non est: pergens autem in sermone suo, isto etiam majus affert, quod oculi, scilicet, nihil sinile passi fuerint; subτον, jungit enim Ephes, v, 53 Job 1, 1. st | Joan. 1, 16. Vel si oculo obsecutum est cor meum. › Id est, Quæ vidi non concupiscebam, neque affectu vehementiore ad ea commovebar. Non dixit Oculus meus, sed ne cor quidem meum: Neque animum meum, inquit, nedum corpus, corrumpi aliquando passus sum. Divus Joannes ait: Quidquid est in mundo, cupiditas carnis, et libido oculorum, et fastus vita ". Dicit igitur Jobus quod, nun

quam animum ad rem aliquam adjiciens, eamque laudans, coneupiverit: laudare autem ea quæ in mando laude digna sunt (corporum, scilicet, symmetriam, colorum proportiones et temperaturas, lapidum splendorem, et gratiam ac venustatem), cupiditate autem eorum minime capi, animi a perturbationibus liberi indicium est. Vel si manibus meis tetigi dona; [VERS. 8] se, ram´igitur, et alii edant, et sine radice sim super terram. ▸ Symmachus autem apertius: Et posteri mei eradicentur. Hæc Jobus, pauper nunc factus, et liberis orbatus, dicere non potest. Quid igitur dicendum est? quod ante calamitatem scilicet hæc dixerit? vel quod tanquam justus, prospera quodammodo fortuna rursus uti speraverit? ac divina dispensa tione ad nostram instructionem sic locutus fuerit, ut nos legentes, nobis ipsis in hac verba impreceanur: Si dona accepimus, si hoc admisimus, talia patiamur. VERS. 9, 10. • Si secutum est cor meum mulier rem viri alterius, aut si obsedi januas ejus; placeat quoque uxor mea alteri, et filii mei humilientur.› Pro, obsedi, reliqui, insidiatus sum, dixerunt. Quoniam concupiscentia postquam conceperit, peccatum parit t, ipsam, inquit, concupiscentiam, ne peccato via pateret, radicitus e corde evellebam. Illud autem Placeat quoque uxor mea alteri, æqualitatis causa, et lege talionis dixerat: Mihi enim ipsi, inquit, aute calamitatem suadebam quod, si malo aņimo erga alterum affectus essem, in eadem quæ illi cuperem inciderem, et paria iis quæ com misissem, reciperem. Quod autem hæc ad tempora anțe ejus ægritudinem referantur, manifestum est ex iis que dicit: flii mei humilientur; jam enim liberi ejus morte exstincti erant. Quo autem pacio humiliantur liberi? manifestum est scilicet, cum adulteræ matris spurii vocantur, et propterea se abdunt et occultant: filium autem subjugat, animumque ejus frangit, cum in matris turpitudinem et scelus oculos conjecerit. VERS. 11.. Furor enim iræ indomitus commaculare viri uxorem. › Adulterium enim Dei iram accendit, et committenti inevitabile supplicium conciliat. Verum hoc loco, non tam illud supplicium quod postea futurum est intelligit, quam mariti zelotypiam, quæ in hoc sæculo accidere solet, et quam Salomon in Proverbiis innuit, dicens ", quod neque muneribus inimicitias dissolvere sustinet vir qui in uxore injuria affectus fuerit, cujus torum alius maculaverit. Hoc etiam quæ mox subjunguntur manifestum faciunt. VERS. 12. • Ignis enim est ardens super omnes partes > 55 Jac. 1, 15. ** Prov. vi, 35. del

Hoc scelus detestandum, boc summa iniquitas est. Qui enim torum alienum violat, malorum fam mam ingentem accendit, maritum injuria lædit, uxorem polluit, liberos suspectos et spurios reddit, contra Providentiam bellum gerit, affectionem conjugalem dissecat, et marito insidias struit. malprum examen ex libidinoso adulterio pullulat. Quocunque supervenerit, a radicibus per didit. › Noveram, inquit. sceleris et iniquitatis magnitudinem; domum enir, in quam malum hoc ingreditur, radicitus exstirpat. Temperantiam Jobi vidisti; vide etiam humilitatem, et quanta fuerit, diligenter considera. VERS. Quod si et despexi judicium famuli 5 mel, aut ancillis, cum ipsi htigarent mecum. Quid enim faciam, si inquisitionem mei faciat Dominus? Quod si et visitationem aliquan, responsum dabo? Nonne sicut ego factus sum in utero, et illi facti sunt? facti autem sumus in eodem ventre. › Animum contritum vidisti, qui hominum naturam accurate perspexit, et quid servus, quid liber sit, de quibus inter multos frequens sermo est, perfecte cognovit. Hanc igitur inæqualitatem rejecturus, a pari dignitate omnium quæ in partu conspicitur, sermonem de philosophia et animi æquitate introducit. Atque hoc in eo admirandum erat, quod, cuin hæc faceret, non humilitatem se exercuisse, sed debitum adimplevisse existimaret. Idcirco rationem attulit, qua cuncus hominibus persuaderet, ne plus de se quam de servis sentirent, licet millies domini forent; nomina enim servi et domini nuda tantum sine re nomina sunt; servitus enim in peccato, libertas autem in justitia censetur esse. Considera autem quemadmodum ubique laudes suas sucidat, et egregia sua facinora inuninual. Nihil magnum, inquit, præstiti; natura ipsa hoc a une requirit; communionis vinculo aliis nexi sumus, omnium eadem est generatio, et idem in vitam introilus, omnia sunt communia; ego eorum natura praestantior et veneratione dignior non sum. In eodem utero facti sumus, id est, juxta Symmachi versionem, eodem modo: ac proinde nec servus, nec liber a me injuria læsus est. Imo vero, famulis meis, si injuriam ullaın a ne illis illatam rentur, judicio mecum contendendi liberam potestatem concessi, neque despexi, vel, secundum Aquilam, abjeci, vel contempsi eorum judicium, id est causæ suæ defensionem. Hoc autem, cum animo mecum reputarem quod omnes homines, sive servi, sive doinini simus, unum generationis principium, et unum in caelis dominum habeamus,qui, cum personarum acceptor non sit, id ab unoquoque postulat, ut vicino suo æqualem se præbeat, natura ipsa, ut farerem, me impellebat. Si igitur inquisitionem faciat (vel, juxta Synimachi interpretationem, si inquirat), quid respondebo ei? Inquisidionem enim, explorationem, et visitationem divinam, redargutionem et castigationem vocat. Ab hac æqua.

litate sermonis initium faciens, justo Dei judicio fretus, ab eo judicari desiderat. Aliam ejus æqualitatem, et justitiam admirandam vidisti; vide etiam commiserationem ejus, et amorem erga pauperes. VERS. 16. Et'viduæ oculum non tabefeci. › Meminit Dei Psalmista in Psalmis Patris pupillorum et judicis viduarum s. Et alibi: Orphano tu fuisti adjutor ". Jobus igitur, tanquam qui imaginem intactam et illibatam servat, archetypum imitatus est. lllud autem, non tabefeci, egestate scilicet, vel lacrymis, vel assiduo oculorum intuitu sine fructu ullo et cum contemptu, tabescere non sum passus. VERS. 17. • Quod si et buccellam meam comedi solus, et pupillo non communicavi: quoniam a juventute mea enutriebam ut pater, et de ventre matris meze dux iis fui. Misericordiæ abundantiam observa, qua frustum etiam panis indigentibus distribnit. Illud autem, De ventre dux fui, idem est ac si diceret Infantes parentibus orbatos, admodum teneros suscipiens, quoad adolevissent nutriebam, educabam, artium disciplinis erudiebam, et donec ope mea non multum egerent, quasi manu ducebam. Intelligere autem potes quod juvenibus, antequam vitio adhærerent, viam virtutis monstrarit; sic enim illud verum erit, Ab utero matris dux ſui. Quod autem supra diximus, attendendum est: Injuriam facere, et beneficio non afficere, apud Jobum eodem loco esse; et quod non tantum a vitio abstinere, sed virtutem etiamn sectari oporteat. Non enim solum dixit: Or phanis injuriam non intuli, quod a mulo est abstinere; sed, patris instar, curam illorum suscepi, quod est bonum capessere. VERS. 19, 20. «Aut si despexi nudum pereuntem, et non operui eum; et si non benedixerunt me impotentes. › Non solum, inquit, egenos alebam, sed nudos eliam, qui frigore fere enecabantur, vestimentis operiebam; et impotentum, quorum curam idoneam gerebam, fausta acclamatione et benedictione fruebar. VERS. 20. Et de tonsura agnorum meorum calefacti sunt humeri eorum. › Per humeros corpus universum designavit; ex illis enim tota vestis dependet: videntur etiam humeri frigore quodammodo facilius amici, atque id circo illorum meminit. Cum autem studium suum singulare et laborem in collocandis beneficiis, et quod non obiter nec perfunctorie illam exerceret, ostenderet, e gregum suorum lanis, ut totum corpus calefieret, vestimenta iis præparasse se asserit. Vers. 21, 22. ‹ Si levavi super pupillum manum, [Symmachus autem, contra pupillos], confidens quia mihi est adjutorium multum, discedat humerus meus a clavicula, et brachium meum a cubito confringatur.» 87 Psal. LXVII, 6. ss Psal. 1x, 3%.

PATROL. GR. XCIII. Juncturam humeri cum collo, claviculam vocat, Theodotio autem, et Symmachus, hic quidem pro clavicula, cervicem, ille vero, scapularum extremitatem, interpretatus est. Si igitur, inquit, fretus mea potentia, violentas manus orphano iratus injeci, manus quæ scelus illud ausa est, de junctura colli decidat. VERS. 23. Timor enim Domini continuit me,' a prehensione ejus non sustinebo. Hæc, inquit, divino timore coercitus faciebam, supplicium grave et intolerabile mihi subeundum esse reputans, si aut inique agentem, aut non bene facientem me Deus apprehenderet. Symmachus autem pro preliensione, reddidit, pondus. VERS. 24, 25. c Si posui aurum in congiun meum [Symmachus autem, Fiduciam meam.], quod si et in lapide pretioso fidebam, si et lætatus sum cum esset mihi sensus multus. › Idcirco cum ablatæ fuissent divitiæ, æquanimiter valde tulit; et cuin adessent, copiosam misericordiam exercebat (omnem quippe virtutem sectatus est); quique tanta rerum copia circumfluebat justius et emendatius iis affectus erat, qui nihil in bonis haberent: non enim tantopere a divitiis animo alieno erat qui nihil habebat, ac is qui tam multa possidebat: animus enim est qui ubique et in omnibus corona insignitur. VERS. 26. «Annon videmus solem qui lucebat, deficientem, lunam autem decrescentem? Non enim in iis est. Ilæc Jobus secum cogitabat: Mecum, inquit, animo reputabam: Si magna hæc et splendida luminaria mandato divino deficiunt, quid mihi proderit, si locuples valde evasero? Divitias enim, vel vivos nos ipsis deserentibus, vel nobis vitam cum morte commutantibus, e medio omnino auferri oportet. Ut enim sol eclipsin patitur, nox diem excipit, ac luna divino præcepto lucere desinit, magnaque hæc luminaria, ut verbo absolvam, corruptionibus ac mutationibus obnoxia sunt, et ad nutum Creatoris reguntur (non enim sui arbitrii sunt, sed ordinantis imperio parent); ita etiam de divitiis, tanquam de instabili cogitavi, earumque incertitudini et inconstantiæ animum minime adjicere, sed commode et decenter illas impendere didici. Vers. 27. ‹ Et si deceptum est clam cor meum. › Symmachus autem, dilatatum est. Sensus autem hic est: Neque cor meum, inquit, latitudinen, et opum abundantiam, cum voluptate quæ inde profluit, sibi finxit; neque anima mea ejusmodi cupiditati, ut laxe vagaretur, frenos remisit. Per illud autem clam, significare videtur quod ne subito quidem animi motu correpto, hoc illi acciderit. Vel, quoniam multi palam divitiarum contemptuni sinulant, clam vero in animo amorem illarum alunt et

celant; idcirco dixit: Ne clam quidem absurdum hunc et vitiosum amorem parturivi. VERS. 27, 28. Quod et si osculatus sum manum meam, ponens ad os meum. [Symmachus vero, Et adoravit manus mea circa os meum.] Et hoc igitur mibi iniquitas maxima computetur, quod mentitus sum coram Domino altissimo. › Nonnulli sæpenumero suas actiones extollentes, manum propriam deosculantur. Dicit igitur: Si in mea dominatione, et actionibus meis, non autem in Deo fiduciam collocavi, veritatem mentitus sum (nostrum enim auxilium non a nobis ipsis, sed a divina gratia promanat); si igitur errore deceptus, tale quid passus sum, pro scelere gravissimo mihi imputetur.Alii vero sic verba acceperunt: Si solem, inquit, et lunam, illorum splendore deceptus, adoravi, nec deficere illa et Domini mandatis parere, animo mecum reputavi, sed illorum adıniratione manum meam exosculatus sum, pro scelere maximo mihi ascribatur. Atque ita de idololatria dictum esse putant; verum ego non adducor ut hoc credam, non enim inter præcipuas et eminentissimas suas actiones collocasset. Mihi autem tale quidpiam videtur esse, quod obviam venientibus iis quos diligunt, pati solent qui amoris affectu tanguntur, qui quidem vel propter divitias, vel res præclare gestas eorum quos in admiratione habent, manus eorum exosculantur. VERS. 29, 30. • Quod si et gavisus sum super ruina inimicorum meorum, et dixit cor meum, Euge; audial auris nea maledictionem meam, et diamer a populo meo male affectus. > Hoc etiam alibi docemur: Si enim, inquit, ceciderit inimicus tuus, ne gaudeas super eo, et in supplantatione ejus ne extollaris ®. Symmachus quidem pro, euge, reddidit, Insurreri quando aflictio eum apprehendit. Euge vero, insultantis et irridentis acclamatio est, juxta illud: Euge, euge, oculi nostri viderunt ". Verum ego, inquit, si quando ruinæ inimicorum insultavi, alios etiam mihi imprecantes audiam, et ærumnis aßictus, tanquam eorum quæ gessi pœnas meritas luens, sermone omnium celebrer. VERS. 31, 32. «Quod si et sape dixerunt ancillæ meæ Quis utique det nobis ut carnibus ejus salienur? cum valde bonus essem. Cateri autem sic reddiderunt: Si non saepe dixerant viri tabernaculi mei, Quis det de carnibus ejus, et saturabimur: ut alterum inhumanæ crudelitatis, alterum vero impotentis cujusdam et insatiabilis amoris indicium sit. Supra etiam famulorum meminit, cum diceret: Non despexi judicium famuli mei, aut ancilla; causamque adjecit: Quia quemadmodum illi facti sunt, ita et ego factus sum, et summam suam humilitatem manifestavit. * Prov. 17. ** Psal. xxxiv, 21.

Ali vero sic interpretati sunt: Neque gravis adeo, inquit, et molestus ancillis fui, ut mea crudelitate exacerbatæ, carnes mcas gustare cupierint: imo plane e contrario, benignum valde me iis præbui. Mibi vero secunda explicatio, juxta Sc ptuaginta interpretum versionem arridet, qui transtulerunt: Si dixerunt ancillæ meæ. Juxta vero aliorum editionem, quæ sic habet, Si non dixerunt, prior explicatio hæc est: Talia, inquit, mihi eveniant, si dixerint ancillæ meæ, contra me ira accense: Partianur eum intra nos, et crudas ejus carne, absumamus sed cum clemens valde et benignus iis exstitissem, hoc nequaquam dixerunt; contra vero, si non ferventis amoris desiderio flagrantes, Devoremus eum, dixerunt, imprecationes contra ipsum obtinere, et certum suum effectum sortiri, precibus exoplal. VERS. 33, 54.. Quod si et cum non sponte peccassem, abscondi peccatum meum; non enim expavi turbam multitudinis, ut non enarrarem coram iis. Nullius voluntarii delicti conscius sibi erat, accurate adeo viam virtutis insistebat. Quoniam vero hornini exsistenti, etiam invito, in offensam non incurrere impossibile erat; quod contra rectam rationem admissum esset, confiteri non erubescens, poenitentia et confessione agnito peccato medebatur. Aut si dimisi infirmum sinu vacuo exire januam meam; [VERS. 35] quis mihi tribuat auditorem? > Forte vero prudentes auditores quærere videtur, qui dicta ejus capere possent: ex quibus vitæ suæ et conversationis summa perfectio ostenditur; non enim propter res præclare a se gestas hæc dixit, sed, Spiritu sancto ita ad nostram institutionem scriptis consignari disponente, ut nobis, quomodo vivendum esset exemplar relinqueret. Et manum Domini si non timui. › Id est, Deum religioso cultu prosequebar; neque leviter quidem et negligenter hoc præstabam, sed Deum intuitus, et ne quid contra quam oporteret. admitterem, timore perculsus. VERS. 56, 57. Syngrapham vero quam habui contra quempiam, in humeris utique circumponens coronam legebam, et si non scindeus eam reddidi, nihil accipiens a debitore.» Omnem, inquit, injustam syngrapham discerpsi, neque de eo gloriabar, sed disruptam in frusta divulsi (illud autem, Humeris circumponens, quosdam innuit qui in alienis calamitatibus gloriose se ederunt). Neque simpliciter tantum reddidi, sed prius comminutione infirmam et invalidam effeci; sic enim postquam discerpsissem, et in frusta comminuissem, reddidi. Non enim tanquam aliquis qui ſenore et usura superbe se jactitat, syngraphas ambɔbus manibus tenens publice legebam, sed discindens eas, et debita condonans, debitoribus tradebam.

VERS. Si super nie unquam terra gemuit, ‘aut si sulci ejus ploraverunt simul. › Imperfecta est oratio, et suspensa; sensum vero in iis quæ sequuntur redditum invenies; dicit autem: Si mea causa dominus cum gemitu terram suam deflevit, vel aratores, et qui terram vomere scindunt, sulcos cum luctu et lamentis deploraverunt, talia patiar, et talia mibi eveniant: neque enim aliquorum possessiones per vim eripui, ut gemnere cogerentur, neque sulcos meis addidi et adjeci, ut iis a quibus ablati essent, luctus causam præberem; sed neque meum agrum, et meos sulcos, quisquam sine mercede coluit et proscidit, ne laboris pretio fraudatus, gemitus et luctus causam haberet. VERS. 39. Aut si et virtutem ejus comedi solus sine pretio. › Virtus terra, est fructuum procreatio, et tempestatum anni proventus. Ostendit autem quod, nisi numerata prius pecunia, terræ fructus nunquam decerpserit fructum enim alienæ terræ sine argento comedere non sustinuit. Duo vero fortasse hic innuit, quod juxta fructuum pretium pecuniam persolverit; et quod non solus comederit, sed indigentibus alimentum communicaverit. ‹ Aut si animam domini terræ recipiens contristavi. Symmachus vero, spe privavi; tanquam per vim et potestatem terræ domino et possessori aliquid eripiens. VERS. 40. «Pro tritico germinet mili urtica, et pro hordeo spina. › Theodotio vero, et Symmachus, hic quidem pro, urtica, reddidit, spinam; ille vero pro spina, germina imperfecta et inutilia. Urtica autem et spina, plantæ sunt spinose; dicit igitur: Si dictis veritas non inest, et vel terram auferens, dominum ejus contristavi, vel sulcos abscissos méo agello addidi, illique cui erepti erant, gemitum et luctum commovi, vel fructus gratis prædatus sum, aut numerato etiam pretio, solus eos abligurivi; terra mihi pro sativis et altilibus fructibus inutiles spinas producente, lætum et uberem proventum nunquam videam. Symmachus quidem sic reddidit: Pro frumento germinet spina: in libris autem Regum no-» men herbæ legi quæ acanus vocatur “. Si quidquam igitur, inquit, eorum quæ a me enumerata et pernegata sunt, patravi, vel terram, scilicet, alienam adimens, vel sine argento fructus decerpens, vel simile aliquod contra jus et fas committens; neque terra mihi pro solito, et unde sustenter, fructus producat, sed agrestes, et quibus vesci nemo possit. ‹ Et cessavit Job a verbis. 1 1V Reg. 9. l. °

Non omnino cessavit, sed a verbis tantum; cov enim divina meditari non cessaverat: Non ignorabat quippe quod tempus esset rei omni quæ sub cœlo est, quod tempus esset tacendi, et tempus loquendi c. Cum tempus respondendi erat, amicos tres allocutus est; cum vero silentii tempus erat, ore illorum prius obturato, silentium egerat. Hoc autem, cessavit Jobus, laudis loco dictum esse arbitror. CAP. XXXII. Protheoria. Cum Jobi amici, qui ut eum solarentur accesserant, scopum adventus sui minime assecuti essent, et sermonum asperitate justi vulnera exacerbassent (dicebant enim, propter peccata eum adversa pati, nec aliam ob causam Deum suppliciis punire quam ut peccatoribus meritas pœnas retribuat), sermones eorum Jobus repellens, quæstionem proposuit: Cur multos injustos ad mortem usque inpunitos, justos autem ærumnas pati videamus? Deinde, falsa amicorum judicia declinans, ut nibil se tam gravi plaga dignum admisisse ostenderet, coram Deo causam suam agere cupit. Hæc autem, non ut Deum facti alicujus injusti condemnaret, cujus potius justo judicio multum confideret; sed ut amicos argueret, qui injustam contra eum sententiam protulerant, ab eo dicta sunt. Scopus itaque omnis et propositum Jobi eo tendit, ut amicis ostendat se, Deo judice, qui verus est arbiter, nec personarum acceptor, justum appariturum, et quod frustra eum accusantes, æquitatis iniqui æstinatores essent. Quæ cum Elius audiret, nec justi mentem intelligeret quod, cum justus exsisteret, injusta a Deo pateretur, dixisse eum arbitratus est unde zelo accensus, pro Domino æmulatus est, et contra Jobum ira excanduit: cum autem nullius injustitiæ justum accusare posset, jure et merito tribus amicis infensum se ostendit, quod justum, tanquam ob peccata suppliciis affectum, inipietatis condemnassent. Hinc autem talis quæstio emergit Si Elius amicis irascebatur quod Jobum impium jadicassent, pius ergo fuit Jobus; qui ft igitur ut illum etiam vituperet? Verum ad hoc Elius respondebit Pius quidem et justus exstitit Jobus, nec quisquam contradicere potest; illud autem, quod cum Deo judicio contendere voluerit, ansam seipsum accusandi præbuit. Scopus quidem Elii viluperandus non est: non enim, prout illi qui impietatis reum condemnaverant, gravi aliqua plaga -illum vulneraverat; verum justi animum non intellexe rat, nec qua charitate erga Deum et confidentia, coram eo causam dicere desideraret. Unde Deum arbitramur nec· Elium laudasse, quoniam Jobi sermones non comprehenderat; nec accusasse, quia impietatis eum minime condemnaverat, aut, prous «Eccle. 111, 1.

amici, propter peccata adversa eum pati afirmave rat; quæ quidem causa fuit cur a Deo objurga rentur. VERS. 1. Cessaverunt autem et tres amici ejus ultra contradicere Job; erat enim Job justus coram eis. › Symmachus autem: Eo quod justus præ illis appareret. Siluit quidem Jobus, venia loquendi illis concessa: postquam vero Deum testem advocasset, sibique dira imprecatus fuisset, ora amicorum obturata sunt: non enim sponte et arbitrii sui voluntate siluerunt, sed quoniam causa suæ patrocinium omne præreptum fuisset, et aḍ ea quæ dicebantur respondere non possent; rerum enim a justo præclare gestarum conscii et testes erant, et quod animi sui proposito malum odio prosequeretur, ac sincero affectu quod bonum erat sectaretur. Jobus enim, quod æquitatem erga homines, et cultum erga Deum religiosum, cum summa humilitate (quam, præter innumera alia, peccatorum confessio liquido ostendit) absolutissime observaverit, palam testatus est. VERS. 2. • Iratus est autem Elius, filius Barachiel, Buzites, de cognatione Ram, Ausilidis regionis. ▸ Buzites quidem dictus est Elius, vel a cognatione Buzi, unde etiam Ram originem traxit *; vel ab urbe aliqua Ausitidis regionis. Nachorem autem, Abrahami fratrem, Buz filium natu secundum ex Melcha progenuisse, in Scripturis reperimus *; inde igitur forte Elius genus suum duxit, ac propterea Buzites appellatus est. ‹ Iratus est autem in Job valde, eo quod pronuntiaverat seipsum justum coram Domino.» Elius quidem opinione sua justa de causa commovebatur: non enim quod justum se Jobus affirmasset, irascebatur, ejus quippe conscius sibi erat; sed quia coram Domino hoc faceret, et testem illum invocaret; vel quia in judicium cum Deo descendens, causæ suæ æquitatem tueretur: seipsum enim justificare, magnum non est; tanquam vero ¸cum Deo litigando hoc facere, absurdum et impium est. Ne justifices, inquit, teipsum coram Domino". Et amici quidem hac ipsa de causa irascebantur, et dixerunt: Nunquid erit mortalis justus coram Domino“? Qua in re igitur Elius superior illis exstitit, siquidem et illi etiam, quod seipsum Deo justiorem existimaret, Jobum vituperaverant? Verum Jobus non eo animo fuit ut se Deo justiorem esse affirmaret; sed talia ab eo gesta fuisse, et Dei judicium subire se cupere dicebat: non autem injuștitiæ illum arguebat; illud vero Elius, pii ho. minis animo nequaquam perspecto, suspicabatur; amicos autem, tanquam eos qui Dei partes prodidissent et abnegassent, jure merito accusaverat, VERS. 3. Et vero adversus tres amicos iratus est valde, eo quod non potuerant respondere opposita ipsi Job, et posuerant ipsum esse impium. › 63 Paral, 11, 9. Gen. 1511, 21. es Eccli. vi, 5. 6ʊ Job xv, 14; xxv, 4.

f e Gemina de causa Elius amicis infensus erat, quod impietatis justum condemnassent, et quod patrocinium Dei suscipientes, victi essent; et silentium» agentes, Deum, quem defendendum susceperam, prodidissent, ac silentio suo contra Deum Jobo victoriæ palmam concessissent. Dixerit autem quispiam, propterca Elium contra amicos ira accensum fuisse, quod Jobi sermonibus, quæ verisimilia-essent respondere, ac impium illum, et contra Deum insolenter sese efferentem, convincere non possent. VERS. 4, 5. «Elius autem sustinuerat dare responsionem Job, quoniam seniores eo erant diebus. Et vidit Elius quod non est responsio in ore trium virorum, et indignatus est ira sua. › Laudandum est Elii ingenium, qui opportune siluit, seniores enim primo verba facere oportebat; et qui, ætate grandioribus dubitatione correptis, tempore etiam opportuno responsum dedit. Illud igitur, sustinuerat, idem est quod, exspectaverat; et, indignatus est, quod, zelo commotus est. Recte autem dixit, sustinuerat, ut ostenderet, iratum. quidem eum fuisse, nihil tamen ausum esse loqui, donec Jobus seipsum evacuans, omnia deprompsisset. Et prudentiam quidem ejus observa, quomodo statim ab exordio aliorum sermones exceperit, quomodo ordinem decorum observaverit. VERS. 6. • Suscipiens auten Elius, filius Barachiel, Buzites, dixit: Junior quidem sum tempore, vos autem estis seniores, quare silui, timens in vobis annuntiare meam ipsius scientiam. ▸ Recte addidit: Junior sun tempore; est enim quidam ætate junior, qui prudentia cana præditus est; et alius ætate grandis, qui intelligentia junior est. Vide autem quemadmodum non tantum præ verecundia, sed metu etiam et religione quadam, quoa) seniores sermonem absolvissent, exspectaverit, et quidem si prius fnem dicendi non fecissent, nequaquam illa in medium attulisset, quæ recte se habere et utilia esse éxistimaverat. VERS. 7-9. «Dixi autem, Quod non est tempus quod loquitur, et in multis annis noverunt sapientiam: sed spiritus est in hominibus. Symmachus autem, Vere autem Spiritus Dei est in hominibus.] Spiratio autem Omnipotentis est quæ docet: Non longævi sunt sapientes, neque senes noverunt iudicium. > Olim, inquit, cum sedens quæ dicerentur audirem, nec prolatos sermones ætate dignos esse animadverterem, tacitus mecum dicebam: Qui ætate provecti sunt, non continuo sapientes sunt, sed gratia divini Spiritus opus est, quæ tempus non praestolatur, sed subito hominem sapientem reddit quod autem non promiscue et indiscriminatim gratia erudiat, sed cum mentem puram offenderit, manifestum est. Non necesse, inquit, ut soli aetate

majores sapientes sint, cum a juventute etiam præ clarum aliquid audire liceat: si enim tempus sapientes reddit, multo magis Deus; tempus autem ex se sine gratia, sapientiam conferre non potest: quare ne partem quidem divinorum judiciorum comprebendere quis potest, qui tempore sapiens evasit, nisi gratia divina accesserit. VERS. 10-12. • Quare dixi: Audite me, et annuntiabo vobis quæ novi; auribus percipite mea verba. Dicam enim vobis audientibus, quoadusque exquiratis sermones, et usque ad vos intelligam.. Alia exemplaria, post illud: Dicam vobis audien tibus, hos versus habent: Ecce audivi sermones vestros, auscultavi usque ad intelligentiam vestram. Cæteri vero interpretes sic reddiderunt: Ecce excepi sermones vestros, auscultavi donec exquireretis sermones, et quoadusque vos perveniretis, considerabam. Juxta hanc igitur versionem et reliqua exemplaria Quemadmodum ego, inquit, omnia quæ dixistis audivi, et ad finem usque vestrorum sermonum, ac quoad omnem vestram sapientiam exhauriretis, tacite exspectavi; vos etiam similiter meis sermonibus aurem præbete. Juxta autem exemplaria quibus nos utimur, sensus hic est Auscultate mihi, inquit; nibil enim tumidum et elatum, sed quæ vos ipsi explorare poteritis, in medium proferam. Et usque ad vos intelligam, id est, Nulla vaniloquentia utar, sed quæ assequi valetis loguar. Vel hoc dicit: Non prius loquendi finem faciam, quam vos etiam sermones meos examinaveritis, si et ego ad vos usque intelligere possum, id est, donec vos etiam intellexeritis, vel vestram etiam intelligentiam excedam. Vers. 12-14. ‹ Et ecce non erat ipsi Job qui argueret, qui vicissim responderet verbis ejus ex vobis: ut ne dicatis: Invenimus sapientiam Domino adjecti; homini autem permisistis loqui talia verba. ▸ Cum nemo, inquit, vestrum Jobi sermones vituperare posset, ideo ego in verba prorupi: siquidem sermonis vestri pars major in eo versabatur, ut pro Deo apologiam institueretis, et patrocinium ejus susciperetis: Jobo autem contradicere non valentes, silentio vestro quodammodo illi concessistis ut homo exsistens talia fastuose jactitaret, et contra Deum hæc loqueretur. Protheoria. Cum Elius causam quæ ipsum ad loquendum impulerat, exposuisset, allo silentio facto, sermonem suum persequitur et absolvit, verbaque Jobi, tanquam seipsum justificantis, et cum Deo judicia contendere volentis, vituperat; ipse quo animo ju stus, et quod ut iis quæ ab amicis allata essent responderet, hæc ab illo dicerentur, non intelligens;

sed quod injuste hæc a Deo pateretur, et quod res Marc. 11, 22. humanæ fortuito procederent, dixisse illum existimans, de varia Dei erga nos providentia pluribus disserit. Verum neque Elius argumentum a Jobo propositum attigit, sed causam plagæ quæ illi indicta fuit, ignoravit: sic auten orationis initium facit VERS. 17, 18. Suscipiens autem Elius, ait: Rursus loquar, plenus enim sum verborum.» Plenus, inquit, sum verborum, quæ pro Deo, scilicet, et contra Jobum mihi dicenda sunt, qui Deo comparatione æquari cupit, eoque arrogantise elatus est, ut in judicium cum co descendere velit, et victoriæ palmam reportare speret. ‹ Perdit enim me spiritus ventris. › Symmachus autem: Comburit. Animo, inquit, exæstuans, et quasi suffocatus nisi eloquar, silere nequeo, et obmutescere amplius non possum. Animam vero, vel irascibilem ejus partem, pro Dei causa rationabiliter commotam, spiritum ventris periphrastice appellat. Illud vero: Perdit enim me spiritus ventris, magis tropice mihi dictum esse videtur. Quemadmodum enim, inquit, fatus in visceribus conceptus, nec exitum inveniens, hominem torquet, et doloribus cruciat: ita etiam me perdit spiritus ventris, id est, sermones quos sine exitu constrictos, animo inclusos gero. VERS. 19. «Venter autem meus, sicut uter musto fervens ligatus [Symmachus vero, Sicut vinum novum quod respirare nequit], aut veluti follis ærarii disruptus. > Parun abest, inquit, quin præ multitudine cogitationum quæ animo meo ad contradicendum obversantur, in angustiis constitutus, tanquam uter aliquis vino novo et fervido plenus, qui fervore et ebullitione rupturam minatur, medius disrumpar. Ilinc illud Evangelii dictum mihi videtur: Nemo injicit vinum novum in utres veteres. Dixit autem, follis, et addidit, disruptus, quoniam loqui, et spi ritus intus inclusi aliquid emittere coeperat; ruptus cnim fabri ærarii follis, spiritum efflat. Vers. 21, 22. ‹ Hominem enim non verebor, sed neque erga mortalem confundar: non enim novi admirari facies; alioquin me tineæ edent. › Loquar, inquit, omni pudore deposito, et sine ullo hominibus placendi studio: si quid autem contra jus et æquum dixero, et non illud omni verecundiam ac modestiæ humanæ prætulero, me etiam, tanquam Jobum, tincæ depascant, vel tanquam personarum acceptores; et præcipue quidem cum de Deo agitur, et homines præ illo honore afflicimus. Ego quidem, inquit, facies admirari non novi, id est, Disciplinam hanc, ut quemquam reverear, aut gratiæ ‘alicujus tribuam, non didici; sed homines, et pudorem quem illi incutere possunt, contemno. Hæc autem dicens, illos innuit, quia Jobum reveriti silentium egerant.

CAP. XXXIII. VERS. 1-5, «Verumtamen audi, Job, verba mea, et auribus percipe locutionem meam. Ecce enim aperui os meum, et locuta est lingua mea. Mundum est cor meum verbis, et intellectus labiorum meorum munda cogitabit.» Audi igitur, Jobe; deinceps enim alloqui te aggredior, puram animam, et ab omni perturbatione vacuam afferens (vel, juxta alios, rectam, simpli cem, nihil ex præjudicata opinione loquentem), ac prudenti cognitione, quæ erroris expers, et ab omni labe purgata est, praeditus: puram autem cognitio. nem vocat, quæ pro Deo est, et adversus hominem, quæ pari jure cum Deo in judicium descendere cupit. VERS. 4. • Spiritus divinus est qui me fecit; spiratio autem Omnipotentis est quæ docet me. ▸ Sermonis sui initio Elius, Deum creationis, intelligentiæ et cognitionis suæ qua fretus ad dicendum impulsus fuerat, causam et auctorem prædicans, gratiarum actionis hymno celebrat. Novi, inquit, quod prudentiam hanc non a meipso, sed a divina gratia possideam; qui enim ut essem concessit, idem eorum quæ Geri oportet, cognitionem est largitus. VERS. 5. • Si poteris, da mihi responsionem; ad hæc sustine. › Exspecta, inquit, et cum audieris quæ ego attulero, si quid babes quod opponas, contradicito. ‹ Sta juxta me, et ego juxta te. [VERS. 6.] De luto formatus es tu, sicut ego; ex eodem formati sumus.. Noli, inquit, vereri responsum dare, certamen cnim æquale est; ejusdem quippe naturæ ambo sumus, quæ e luto et terra est, nec quidquam magnificum et eximium habet. Hæc autem, ut pudorem illi incutiat, quod cum Deo in judicium descen «lere voluerit, ad hunc fere modum loquitur: Cur cum Deo judicio contendere vis, in cujus conspectu nemo justificatur? mecum contendito, qui in nullo a te differo. VERS. 7. «Non timor meus te turbabit, neque manus mea gravis erit super te. › Quoniam Jobus dixerat: Et timor ejus non me transversum agat 88; ecce, inquit, nihil in me, sicut in Deo, formidabile est, ut præ metu animo perturberis et percellaris, ac proinde verba quæ mihi forte dicenda habes, eloqui non audeas: neque si contradixeris quidem, gravi me manu plagam tibi inflicturum suspicaris; memini enim dicentem te audivisse quod, si bæc non metueres, cunt Deo te certamen initurum. Hæc autem, qua mente Jobus verba protulisset minime assecutus, Elius enarrat. VERS. 8-11.. Verumtamen dixisti in auribus meis, Vocem verborum tuorum audivi; quandoquidem dicis: Mundus sum, non peccans, sine crimine 68 Jub 1x, 34.

sum, non enim inique egi; accusationem autem dicunt aut faciunt, pænitentiam agere; Deus tis est. contra me invenit, putavit autem me sicut adversarium; posuit autem in ligno pedem meum, et observavit omnes vias meas.. Ego, inquit, auribus meis dicentem te audivi, Mundus sum, et irreprehensibilis; Deus autem, tanquam hostis, actiones nreas diligenter investigans, si qua in re invitus forte et per ignorantiam offendissem, ut supplicio afficeret, querimonia et condemnationis causam contra me invenit, et gressus meos omnes, instar corum qui in ligno pertlis forato pedes constrictos habent, conclusit. autem verbis supplicium inevitabile fuisse innuit. VERS. 12. • Quomodo enim dicis, Justus sum, et non exaudivit me?» Hoc, inquit, est quod in Deo accusas, quod caus: tuæ æquitatem non audierit: dic mihi, unde constet quod non audierit? An quia puniat, et suppliciis afficiat? verum hoc opus ejus est, ut homines meliores reddat. Quomodo igitur ausus es illud dicere, Justus sum, Deus autem me non exaudit? ⚫ Æternus enim est, qui est super homines. ▸ Id est, Deus, qui omnibus praeest, non in te priintu probabitur. VERS. 13, 14. «Dicis autem: Cur judicium meum non exaudivit, meum omne verbum? semel enim loquatur Dominus. › Pro quibus Aquila et Symmachus, hic quidem Quid igitur contra eum judicio contendisti? ad omnia enim ejus verba responderi non poterit; ille vero Quid igitur ipsum vocas in judicium? nulli enim ejus sermones contradictionem admittunt. Id est, non sigillatim Deus audit, et erudit? Verum simul et semel aliquid facere, nec paulatim et per partes, Deo peculiare est; sæpenumero per insomnia, et ea quæ in somnis videntur, admonuit: tu autein ad judicis tribunal trahere eum statuisti. Et sane cogitare tecum te oportebat, quod non instar homihis, poenitentia postea ducendus, aut sanius aliquid calculis subductis reperturus, decreta sua sancivcrit; sed quod cuncta quæ feri decrevit, reprehensione careant. Hominum enim est, eorum quæ autem hoc non patitur, cui semel edixisse sa VERS. «In speciebus timoris talibus eos add. exterruit; avertat hominem ab injustitia, et corpus ejus a ruina liberavit, et pepercit anima ejus a morte, et non cadat ille in bello. Semel quidem, inquit, loquitur Deus, et legem sancit; si quem auten, postquam legem tulerit, legis contemptorem invenerit, nocturnis terroribus illum convertit, et commonefacit. Metus autem hic commonitorius, qui per visa et simulacra fit, adeo

utilis est, ut futurum judicium cohibeat et iupe diat; et qui terrore hoc melior evasit, corpore simul ac anima ex hostium manibus èreptus, indemnis exsistat: forte enim, si ante supplicium non convertisset, vel plaga divinitus immissa, aut hostium incursu, peccatorum poenas luisset; sed qui in inferendis suppliciis cunctatur, per terrores ad poenitentiam revocat, et supplicium quod exspectatur, minis cohibet. VERS. 19-22. «Iterum autem arguit eum in languore super cubile, et multitudo ossium ejus obtorpuit; et omnem escam frumenti non poterit sumere, et anima ejus cibum desiderabit, quoadusque putruerint ejus carnes, et ostenderit ossa sua inania. Appropinquavit autem ad mortem anima ejus, et vita ejus in inferno. › Si peccator, inquit, nocturnis terroribus ad meliorem frugem non redierit, neque penitentiam agere voluerit, morbo correptum lecto alligit, tremorem ac torporem ossibus immittit, ac miserandum adeo in modum afficit, ut cibum quidem appetere cupiat, appetitus autem eum deficiat, nec alimentum admittere possit; ita ut eam ob causam carnes ejus tabe consumantur, robur ossium, medulla propemodum exsucta et exarefacta, deficiat, ac deinde anima morti vicina sit, eaque quæ apud inferos sunt, videre imaginetur. VERS. 23. Si fuerint mille angeli mortiferi, unus eorum non vulnerabit eum, si cogitaverit corde reverti ad Dominum; annuntiaverit autem homini suum ipsius crimen, et suam stultitiam ostenderit. > Si, inquit, qui extrema patitur, peccatum morbi causam perpendens, et delicta sua quæ reprehensionem merentur, ac peccata per confessionem aperiens, ad Deum conversus fuerit; licet infinita sint quæ interitum provocent, mortem imminentem sistit. Poenitentia enim peccatum oblitterat, Deum flectit, ita ut sententiam revocet. VERS. 24, 25.. Retinebit ne in mortem incidat, et renovabit corpus ejus, sicut tectorium in pariete, et ossa ejus implebit medulla, et molliet carnes ejus sicut parvuli, et restituct eum virum ſactum inter homines. › Fructus pœnitentiæ considera, quæ non tantum mortem inhibet, sed firmam etiam valetudinem largitur. Deus enim pœnitenti succurrit, neque in mortem eum incidere sinit: sed quemadmodum qui disruptum parietem, et ruinam minantem, calce illinentes renovant; ita corpus ejus corruptum reparat, decorum reddit, et tanquam de novo fingens, ossa medulla replet, carnes recenter factas ei tribuit, tandemque virum factum, id est, firmatum, ac robore virili præditum, ut inter homines rursus degat, eum restituit; vel, juxta aliorum interpretationem: Ad diem juventutis suæ reducit.

.tx. Deprecatus autem ad Dominum, et VERS. 26. accepta ei erunt. ‹ Theodotio autem: Orabit Dominum, et benedicet eum. Sensus vero est: Vel quod vota ejus, et preces ad Deum fusæ, non repudiabuntur, sed acceptæ erunt; vel quod preces ejus locum apud Deum invenient, et supernam benedictionem illi conferent. Intrabit facie pura cum professione. › Cæteri autem, hilari. Pro illo autem, cum professiou, Aquila et Theodotio, in jubilatione, et Symmachus, in hymnorum decantatione, reddiderunt. Tune, inquit, a morbo et exspectata morte servatus, precibus cum gratiarum actione, et grata confessione, Deum celebrabit, cum fiducia ad eum accedet vultus enim purus, seu hilaris, hoc significat), et correptione purgatus, laudes Deo canet. Reddet autem hominibus justitiam. › Vel, Homo qui beneficio a Deo affectus est, æquitatem postea colendo; et correctione melior factus, unicuique eorum qui congeneres et ejusdem naturae sunt, pro merito jus suum tribuet. Vel, Deus homines ita affectos justificabit, et priorum delictorum veniam iis concedet. VERS. 27. • Deinde lanc accusabit homo seipsum, dicens: Qualia consummabam? et non digne in me inquisivit pro iis quæ peccavi. > Cum autem servatus prudentis divinæ sapientiæ emolumentum intellexerit, seipsum quidem condemnabit, Deo autem gratias aget, dicens: Correctio delictis meis minor est, neque paria iis quæ admisi passus sum. VERS. 28. • Salva animam meam, ne veniat in corruptionem, et vita mea lucem videbit. › Et hæc precationis et hymni verba sunt; sic enim dicet: Gratias tibi ago quod a morte, et corruptione ac dissolutione quæ inde profluit, me liberaveris, et ut viverem, ac lucem hauc aspicerem, permiseris; quod ut mihi etiam in posterum contingat, enixe peto. Quidam vero sic intellexerunt, quod Deum oraturus sit, ne post exactam hanc vitam, sors impiorum, quæ in corruptione est, illi obveniat, sed justorum, quæ in luce est. VERS. 28. Ecce hæc omnia operatur fortis vias tres cum viro; et eruit animam meam de morte, ut vita mea in lumine collaudet eum. › Symmachus vero, Bis ter ad unumquemque ut repocet animam meam de morte. Sensus autem verborum talis est: Hoc sapientis et fortis Dei, tribus hisce modis peccatores convertentis, opus est; loquendo, scilicet, terrendo per insomnia, et mor bos inferendo. Has tres dispensationis suæ vias omnipotens cum unoquoque homine exercet; ut qui deliquerat, una harum trium emendatus, mortem devitet, et vivus Deum laudibus celebret, qui

sun, Deus autem exactum judicium mihi non custoχον divil; juxta autem Symmachum et Aquilam: Pervertit, et amovit a me judicium, et circa judicium meum mendacium; non enim pro merito actiones meas judicavit, sed justitiam suam mihi subtraxit, et, potentem magis quam justum se ostendens, sine causa plagam ei qui nihil injuste fecerat, inflixit. Elius quidem sic ea quæ dicta erant, acceperat Jobus autem hoc locutus est: Deus actiones meas judicare distulit; si enim justus exsistens audire nie voluisset, ex necessitatibus me eripuisset. Illud enim significat: Clamabo, et nusquam judicium. Elius autem, ignorans quo amoris affectu Jobus sermones protulisset, verba ejus arrodit, et pervertit. VERS. 7, 8. Quis vir ut Job, bibens subsannationem sicut aquam? qui neque peccavit, neque impie egit, aut neque communicavit cum facientibus iniqua, ut ambularet cum impiis.» Et ego, inquit, Jobi virtutem perspectam habeo, quod, neque homines offendens, neque impie erga Deum se gerens, neque communionem et convictura cum sceleratis et impiis amplectens, sponte sua calumnias, instar eorum qui aquam bibunt, suscipial. Contumeliam autem ferre sine animi mœrore et ægritudine, virtutis summæ argumentum est. VERS. 9. «Ne enim dixeris: Quia non erit visitatio viri, et visitatio ei a Domnino.» Cum amicis, quæ de Jobo dicenda erant, significasset, nunc ad ipsum sermonem convertens, dicit Non quod injustus sis, te vitupero, sed quod quæ nobis eveniunt, sine ulla inspectione aut providentia accidere existimaveris. Rursus in errorem lapsus est Elius, ex eo quod justus dixerat: Quare impii vivunt 10? et: Quare Dominum latuerunt horæ quæ amicis problematice ab co prolata. sunt. Theodotio autem et Symmachus, hic quidem reddidit: Quoniam dixit, Non periclitabitur vir, cum ipse bene Deo complacuerit; ille vero: Non salvabitur vir? Theodotionis auten versio, per enuntiationem legenda est: Symmachi vero, morato 10quendi genere, et per interrogationem, Vers. 10, 11.. Quare intelligentes corde, audite me. Absit a me coram Domino impie agere, et Job XIX, 7• Job xx1, 7. 13 Job XXIV, ram Omnipotente turbare justitiam! sed reddat homini sicut facit unusquisque eorum; et in semila viri inveniet enm. › Quandoquidem, inquit, amici, non de rebus frivolis et nullius momenti tractaturi sumus, nolite perfunctorie audire; ea enim quæ dicuntur, intelligere potestis: absitque ut ego in impios sermones incidam, aut de Omnipotente verba faciens, aliquid injustum proferam! Deum enim, pro nerito unicuique tribuentem, prout quemque ambulare deVARIE LECTIONES.

prehenderit, ita illum judicaturum novi. Symma chus vero interpretatus: Absit a Deo iniquitas, et a sufficiente injustitia; hoc innuere vult: Absit ego dicam, quidquam a Deo sine deliberato judicio fieri! unicuique enim juxta viam suam eveniet, et in ipsa sceleris perpetratione eum coarguet. Vans. 12, 13. • Putas autem Dominum absurda facturum? aut Omnipotens turbabit judicium, qui fecit terram? Quis autem est qui facit eam quæ sub colo, et quæ insunt omnla?, Dominus est Deus, et omnipotens, et rerum omnium opifex; ille enim coelum, terram, et quæ intermedia sunt, condidit: non igitur grave aliquid, aut rationi minime consentaneum Dominus imperio suo subditis fecerit; neque qui imperium in omnes obtinet, juris confusionem admiserit; neque qui bonitate sua fabricam universi construxit, ne necessitate quidem coactus, opificium suum injuria aliqua affecerit: non enim aliena illi sunt ejus opera, ut injuriam nobis inferat, quin potius creaturis suis parcit. VERS. 14, 15. «Nam si velit cohibere, et spiritum apud se detinere, peribit omnis caro simul, et omnis mortalis in terram abibit, unde et formatus est. › Si enim Deus, inquit, cohibere tantum voluerit spiritum, et vitam quam viventibus largitus est, cmnes homines ad unum funditus delerentur, et in terram, e qua deprompti erant, resolverentur. VERS, 17, 18.. Sin autem non sis monitus, audi hæc, auribus percipe vocem verborum. Vide tu eum qui odit iniqua, et perdit malignos, esse æternum justum. › Cæteri: Si non intelligis, audi. Nunquid qui odit judicium, obligabit ad sanitatem? Sensus autem hic est: Si hæc, inquit, animum tuum infexerint, et ad saniorem mentem redieris, bene se habet: sin minus, ea quæ sequuntur audi; et quod Deus, justus semper exsistens, iniqua odio prosequatur, et improbos supplicio afficiat, animo tecum perpende. Tali autem syllogismo utitur: Si improbitatem odio habens supplicia infert, justus est, nec quidquam præter id quod justum est faciet non enim judicium (sive justitian) odio prosequens, vinculis aliquen, ut improbitas ejus sanari posset, constrinxisset, et coercuisset; sed improbos, liberos et sui juris reliquisset, neque morbis, terroribus, aut rebus similibus, impetum eorum ad majora scelera et progressum inhibuisset: nunc vero vitium præcidens, et vitii morbo laborantem sanans, judicium se non odisse, sed diligere ostendit, VERS. 18. 1 Impius est qui dicit regi: Injuste agis; impiissime, principibus.» Si humana, inquit, ratiocinatione, qui regi dicit Inique agis, tanquam impiissimus a principibus judicatur, eo quod dominationis jugum excutere, et rebellionis malum meditetur; qui Deo dicere au add.

dent: Inique agis, quo supplicio digni sunt? Si lc. del. PATROL. GR. XCIII. enim tu ignores, illi, ejusque sententiæ ac judicio multa permittere debes, neque ut omnia intelligas, satagere te oportet. Recte autem dixit, quod qui terreno regi injustitiam exprobrat, impius a principibus judicetur; an non igitur omnino, qui Deo hoc facit? VERS. 19, 20. • Qui non est veritus faciem honorati [cateri vero, principum], neque novit honorem ponere potentibus, admirari facies eorum. Vana autem eis evadent clamasse et orare virum. Impius eliam, inquit, judicatur, qui diviti honorem non exhibuerit, et qui ejus dominationem non stupet; quanquam qui humanum auxilium implorarunt, et in principibus fiduciam collocarunt, vani exstiterint, nec quidquam lucri inde reportaverint. Abusi sunt enim inique, inclusis infirmis.» Hi, inquit, potestate sua abusi sunt, quia hominum gratiam aucupantes, justitiam despexerunt, et infirmos ac pauperes, cum æquitas causæ illis faveret, carcere includi fecerint. VERS. 21, 92.. Ipse enim inspector est operum hominum latuit autem eum nihil eorum qua agunt, neque erit locus ut latitent qui faciunt iniqua.» Non possunt, inquit, Deum latere, vel ab eo occultari et minime videri, qui scelera perpetrant. Tu autem observa, quemadmodum Elius nequaquam, ut illi, Jobum conviciis petal, et quemadmo dum eum vituperet, non autem accuset: non enim ei dicit: Pupillorum et viduarum bona diripuisti; sed, Justus est Deus. VERS. 23. Quoniam non super virum ponet ultra.» Hoc est quod videtur dicere: Nunc quidem bene vel male agere, in nostra potestate situm est; in futuro autem saculo, non amplius. Tunc enim operandi tempus non est, neque rerum agendatum optionem Deus ultra super virum ponet. Quidam vero sic intelligunt, quod in singulis hominibus justitiam non sit visurus. Juxta Symmachum vero Non enim in homine situm est amplius. Quoniam igitur dixerat: Nihil Dei oculum omnia videntem ∙latet; merito subjunxit, quod velum nullum obductum sit, quo luminibus ejus obstruatur. VERS. 24, 25. e Dominus enim omnes inspicit, qui comprehendit non vestigabilia, et gloriosa, et magnifica, quorum non est numerus: qui cognoscit eorum opera, et evertel noctem, et humiliabuntur. Cum Deus, inquit, cuncta cernat, comprehendit quidem quæ ab omnibus comprehendi nequeunt omnia vero quæ ab hominibus geruntur certo cognoscens, admirabilia operatur; ac propterea lucem

impiorum, sive splendorem illorum et prosperam fortunam, in noctem et mærorem commutat, illos que humiliat. VERS. 20. «Εt exstinxit impios; conspicui autem coraine. Iniquitatis, inquit, operarii, conspicui ei sunt quare postquam exiguo tempore rebus prosperis claruerint, exstinguuntur. Contemplatur etenim Deus impios, non secundum visitationem ejus opitulatricem, sed ut supplicio eos afficiat; juxta illud quod in Psalmis est: Vultus autem Domini super facientes mala, ut perdal ". VERS. 27, 23. Quoniam declinaveruut de lege Dei, et justificationes ejus non cognoverunt, ut perferatur ad cum clamor pauperum; et clamorem mendicorum exaudiet. › Causas exponit, propter quas impii suppliciis afficiuntur, quod scilicet Dei mandata non cognoverint, neque exsecuti fuerint, sed a divina lege declinaverint. Clamorem autem pauperum ad Deum perferri dicit, quia injuriam passi clamorem edunt, et supernum auxilium sibi conciliant: ita ut ipsi qui injuriam inferunt, clamorem pauperis injuria affecti ad Deum perferant. VERS. 29.. Εt ipse quietem dabit, et quis con ¡demnabit? › Symmachus vero: Ipso autem quietem dante, quis condemnabit? Vel igitur hoc dicit: Si Deus causam corum qui injuriam patiuntur, vindicare neglexerit, quis alius potentes et injustos condemnare poterit? vel, Si Deus de homine injusto supplicium sumere neglexerit, quis condemnare cum, aut tanquam injustum accusare audebit? ‹ Et abscondet faciem, et quis videbit eum? et contra gentem, et contra hominem simul. Hoc dicit, quia Deus invisibilis exsistens, judicia invisibiķa exerceat. Rationibus autem et modis qui ipsi cogniti șunt, non tantum viritim, sed gentibus etiam universis supplicia irrogat. Vees. 30. • Qui regnare facit hominem hypocritam propter perversitatem populi. › Et hoc divinæ dispositionis et providentiæ est, ut propter populi improbitatem, quæ castigatione indiget, regem saepenumero renuntiari sinat, qui externa specie bonus apparet, quemadmodum dixit Et dedi iis regem in ira furoris mei”. VERS. 31, 32. Quoniam erga fortem qui dicit Suscepi, non auferam loco pignoris, absque me videbo; tu ostende mihi. › Quidam sic interpretati sunt: Quod non audeat quispiam fortiori dicere: Injuste mea abstulisti, non pignoris loco tanquam debita, et invito mibi eripuisti; jure et secundum rationem hoc a te factum ostende. Si autem potentiori nemo hæc dicere audeat, qua andacia, inquit, contra Deum tu * Psal. xxxm, 17. 73 Osee xIII, 11.

hæc dicere presumis? Symmachus vero sic reddidit Quoniam erga Deum locutionem assumpsi, non habebo sine impedimento; tu miki manifesta. Mens autem ejus talis fortasse est: Quandoquidem, inquit Elius, pro Deo verba facere cœpi, non me reprimo, sed sermonem pertexere sine impedimento pergo: si autem minus recte dixero, tu luc ostende, et sermonem meum vitupera. Sic autem potius verba contextus intelligenda puto, Quod non propterea, quia Dei causam verbis defendere susceperim, te simpliciter iis, tanquam debitum exigenti, assentiri oporteat, sed tanquam scire desideranti, si quid sit, præter ea quæ a me dicta sunt, quod contra opponas: ego quidem igitur silentium agam, tu vero sermonem aggredere, si potes; et si quid a me erBratum sit, doce. Si injustitiam operatus sum, non adjiciam.» Ostende, inquit, ine contra fas et æquum hæc loqui, et finem faciam. VERS. 52. • Nunquid a te reddet eam, quia tu expelles, quoniam tu eliges, et non ego? et quid nosti, loquere. > Nunquid, inquit, pœnæ quæ meis sermonibus debentur, tibi persolvenda sunt? Ne igitur repellas, sed quæ dicta sunt redargue; tuum enim est eligere, et dijudicare, utrum bene an secus dixerim, non autem meum, qui dixi: si quid amplius igitur nosti, responde. VERS. 54. «Quare intelligentes corde dicent haec, et vir sapiens audivit verbum meuin. › Elius sermones suos confirmat, tanquam Jobo silentium agente, dicitque: Hæc quæ ego tibi dixi, alii prudentes viri diçturi sunt; et si quis vir sapientia præditus verba mea audierit, assensum iis præbebit. VERS. 35. Job autem non in intellectu locutus est, verba ejus non in scientia. › Ego quidem, inquit, prudenter sum locutus; tu autem, Jobe, qui propter prudentiam celebris es, cum Deo judicio contendere volens, haud perite et scienter locuuus es. Hoc auten tacite veniam implicat; non enim propter facta, sed propter sermones eum culpat et accusat; quemadmodum et illi, dicentes: Quousque spiritus multiloquus oris tui ™? VERS. 36, 57.. Verumtamen disce, Job, ne dederis ultra responsionem, sicut insipientes, ut no adjiciamus super peccata nostra. › Cum hæc auten, inquit, ita se habeant, consilium îneuin amplectere, neque amplius, tanquam insipiens aliquis, eisden verbis utere, ne delicta priora posterioribus augeamus; ego enim in his vereri soleo, ne nudorum etiam verborum justo judici reddenda nobis sit ratio. Gratam autem et acceptai Job vu, 2

adhortationem: introducens, plurali voce utitur, cl εἰσutrunque communiter sermone complectitur. Et iniquitas super nos computabitur, multa loquentibus verba contra Domintım. › Non dixit, scelerata, neque impia, sed absolute, multa; ostendens, quod ne multis quidem Deo respondere oporteat: si enim coram rege multa loqui nemo audeat, multo magis coram Deo hoc observandum est quandoquidem multa loqui peccatum apud Deum reputatur, juxta illud quod scriptum est: In multiloquio non fugies peccatum ". CAP. XXXV. Protheoria. Cum Elius supra de disciplina Dei disseruisset, sermonem nunc de patientia et longanimitate movet, Jobum vituperans in eo quod dixerit: Si ego pec-. cuvi, quid tibi facere possum 76? et quod cum Deo in judicium descendere voluerit. VERS. 1, 2. «Respondens autem Elius, ait: Quare hoc existimasti in judicio? › Vel hoc dicit Quid est quod de Dei judiciis mente concepisti? an scilicet, quod comprehendere ea valeas? vel, Quid tibi in mentem venit, ut in judicium cum Deo descendere volueris? Tu quis es quia dixisti: Justus sum ante conspectum Domini? > Quomodo, inquit, comparatione cum Deo facta, teipsum justum pronuntiare ausus es? Quod enim justus Jobus fuerit, verum est; quod vero cum additione, respectu Dei, justus fuerit, falsum est: omnem enini humanam justitiam, si cum Deo comparetur, justitiam non esse, didicimus: Non enim justificabitur in conspectu tuo omnis vivens ". Arrogantiæ igitur majoris et superbiæ argumentum est, si quis se coram Deo justum arbitretur. Aut dices: Quid faciam cum peccavero?, Sed neque illud dicere te oportet: Quid faciam cum peccavero? Quid enim faciendum sit, nosti; quod a peccato scilicet abstinendum, et Dcus invocandus sit. Elius quidem suo seusu recte consulebat; Jobus vero animo meliore, et magis pie dicebat: Si autem peccavi, quid tibi facere possum? id est, Nihil ejusmodi præstare possum, quod peccatum delere valeat, nisi tua benignitate me dignatus fueris. Alii vero hæc verba sic intellexerunt: Si justitiam exercens punior, quid, si peccassem, pati me oportuit? Symmachus quidem pro illo: Aut diccs: Quid faciam cum peccavero? reddidit: Dixisti enim, Quia nihil proderit tibi. VERS. 4. • Ego tibi dabo responsionem, et istis tribus amicis tuis.» Tanquam Jobus imprudenter locutus fuisset, nec amici tres responsum adhuc invenissent, ipse omnibus eorum rationibus meliores se allaturum pollicetur. Merito autem eum amicis associat, quia succumbendo et assensum præbendo pares essent, i! Jique unione quadam conjungerentur. ** Prov. x, 20. 76 Job vu, 20. 77 Psal. cxLil, 2.

VERS. Aspice in coelum, et vide; respice auδὲ tem in nubes, quam altæ sint a te. › 78 Job vu, 20. 79 Psal. XXXI, 1. ld est, Quanto intervallo Deus a te disjungatur, quantoque te sublimior sit, si non ex argumentis et rationibus, saltem ex iis quæ oculis cernuntur, disce, et cum quonam et quam excelso in judicium descendere conatus fueris, perpende. In cœlum autem suspicit, non qui oculos corporeos attollit, et coelum intuetur; hac enim ratione canes et asini suspiciunt: nemo qui mundum diligit, in cœlum suspicit, sed qui nec mundum, nec ea quæ in mundo sunt, amat. Rursus, nubes non adeo sublimnes sunt eta nobis remotæ, quin si Moysis vitam et conversationem qua Deo placuit, meamque tenuitatem et bumilitatem contemplatus fuero, nubem hanc sublimiorem et remotiorem a me visurus sim: si ad Jesum filium Nave, et ad prophetarum vitas devenero, illorumque res gestas diligenter examinavero, quod scriptum est tunc adimplebo, et nubes quanto me sublimiores sint, addiscam. VERS. 6-8. Si peccasti, quid ages? Quod si et multa inique egisti, quid potes facere? Quoniam igitur justus es, quid dabis ei, aut quid de maru tua accipiet? Viro simili tui impietas tua, et filio hominis justitia tua. › Olympiodori et Origenis. Id est, Neque peccando injuria eum affeceris, neque justitiamn exercendo ipsi proderis: sive enim peccator, sive justus exstiteris, quod damnum vel lucrum inde reportabit? Hominem enim, ejusdem naturæ participem, injuria lædere, vel beneficio afficere quis potest, horum autem neutrum in Deum cadit: ne igitur justitia tua te inflet. Quoniam enim Jobus dixerat: Si peccavi, quid tibi possum facere 18? Cur tibi hoc excidit? inquit Elius. Numn tanquam injuriam passus, aut damno affectus, Deus peccantem te respicit? An nosti, inquit, si peccaveris, quid tibi faciendum sit ut peccatum diluatur? si verbis deliquisti, verbis sanioribus, et si operibus offendisti, factis egregiis teipsum curans, tibi medere: si vero iniquitates multæ et incurabiles fuerint, propter delicta immedicabilia, quæ ipsi curare non possumus, de cœlis descendit Jesus Christus ut insanabilia sanarentur, illudque effectum sortiretur: Beati quorum remissæ sunt iniquitates". VERS. 9, 10. multitudine calumniis appetiti vociferabuntur, clamabunt a brachio multorum. Et non dixit: Ubi est Deus qui fecit me, qui distribuit custodias nocturnas? › Homines, inquit, qui calumniis onerantur, propter violentiam quæ a brachio et injustorum potent tia proficiscitur, qui Deum ipsorum creatorem non censent, calumniarum multitudine oppressi, ad Deum clamorem tollunt, qui nocti terminos et mensuras constituit; in quatuor enim vigilias distributa est. VERS. 14. • Judicare autem coram co, si petes collaudare eum, sicuti est et nunc.

Olymp. et Chrysost. Dei, inquit, excellentian animo tecum reputa, an laudum cjus praeconium intellectus tuus capere possit. Quid igitur est quod cum tanto ac tali in judicium descendere volueris, cum pro dignitate laudes ejus celebrare non possis? neque hoc quidem pro suppliciis quæ nunc pateris. Si enim, judicibus constitutis, pro tribunali ageret, et causæ suæ firmamenta in medium proponeret, non laudibus eum efferre, non meritis honoribus, pro jis quæ nunc tibi evenerunt, cum injuria et supplicio te affectum esse existimas, prosequi valeres; Deum enim pro dignitate non posse laudare, magnum non est: in iis autem quæ nobis contingunt, non posse illum qui cum eo judicio contendere voluerit, dignis laudibus eum celebrare, magnum est. VERS. 15. • Quia non est visitans iram suam, neque cognovit delictum aliquod vehementer. › Vel hoc inquit: Quod idcirco Deus judicio nobiscum contendens, pro meritis laudari non possit, quia iram suam non perpendit, ut peccatis nostris eam emetiatur, neque singulas iniquitates nostras accurate observat. Vel de Jobo dicit, quod neque divinæ iræ magnitudinem, neque delictorum nostrorum multitudinem animo secum reputaret: si enim hæc intelligeret, Deum pariter cognosceret non omnem suam iram in nos peccatores effundere. VERS. 16. • Job vane aperit os suum, iu ignorantia verba aggravat. › Symmachus vero: Sicut stultus, sermones graves facit. Jobus, inquit, Dei majestatem, et longanimitatem, ac judicia incomprehensibilia nequaquam animadvertens, nec quod pro merito Deum laudibus celebrare homo non possit, nedum in judicium cum eo descendere, acerba et indecora verba profert. CAP. XXXVI. Protheoria. De justitia Dei, quæ unicuique pro merito suo rependit, et de potestate eximnia, ac prudentia incom prehensibili, Elius hoc loco disserit. Ex iis autein quæ in aere generantur, procellis et tonitruis, ex feris etiam animalibus et jumentis, orationi suæ fidem conciliat, quemadmodum scilicet quædam ex iis diurno tempore operibus vacent, noctu vero quietem capiant; alia vero, ne homines infestent, diem in quo quiescant sortita sint, noctu autem victum quæritantia, huc illuc palabunda oberrent quod aquis etiam interdum ad hominum disciplinam et correctionem, interdum beneficii loco utatur Deus; quod ex tenebris lucein, rursusque ex lucis recessu noctem efficiat; et quod sapientia ejus incomprehensibilis sit. De qua cum magnifice verba fecisset, ne Justus quidquam amplius regereret, sed silentio incomprehensibilibus Dei judiciis cederet; Deum timendum esse, orationis suæ clausulam facit. Cum igitur Elius de divina sapientia et magnificentia admirabiliter, et præcipue sub finem, disgeruisset, Jobus quidem nihil contra Jocutus est,

Deus vero calculo suo sermones ejus approbavit; quod ex divinis ejus verbis quæ postea sequuntur, intelligere licet. 80 Psal. xxx, 16. VERS. 1-3. • Adjiciens autem adhuc Elius, ait Sustine me pusillum adhuc, ut te doceam (adhuc enim est in me sermo), suscipiens scientiam meam de longe.» Quandoquidem de Deo quædam adhuc dicenda habeo, altiusque repetito sermone, cum scientia et intelligentia disserere mihi propositum est; quæ a me nunc dicentur, animo benigno accipe. VERS. 4. • Operibus autem meis quæ justa sunt loquar in veritate, et non injusta verba injuste intelliges.» Ostendens, inquit, quod ea que cognosco, vera intelligam, nec quidquam injustum vel mente concipiam, vel voce exprimam; causæ meæ defensionein, quam nunc in medium allaturus sum, Doi operibus stabilio. Id est, Justa ea esse assero, qua effectu comprobantur; nuda verba et sermones inanes hæc non sunt. Verum cave ne iniqua opereris, et quæ nosti culpa careant; ut enim nunc se res habet, injuste cogitas. Non dixit: Iniqua ope ratus es, sed, Injusta cogitasti. Verum aurein mihi accommoda, quia revera sermones mei neque falsi, neque injusti sunt. VERS. 5, 6. • Cognosce autem quia Dominus non abjiciet innocentem; fortis robore cordis non vivificabit impium, et judicium pauperum dabit.» Scito igitur Deum nunquam præsidio suo et providentia destitutum relinquere, neque repudiaro hominem qui innocentem vitam agit, licet propter ejus emolumentum in calamitatibus cum deserere interdum videatur; pauperum vero vindicem esse eum qui potestate pollet, cum secundum justa sua judicia de impiis supplicium sumit. VERS. 7.. Non auferet a justo oculos suos: [Oculi enim Domini super justos "] et cum regibus in solio, et sedere eos faciet in victoria, et exaliabuntur. > Justos, inquit, interdum tanto honore inter homines dignatur Deus, ut cum regibus in solio eos collocet, et tandem tropæis decoratos exaltet. VERS. 8, 9. Et qui compediti sunt in compedibus, capientur in funibus paupertatis: et annuntiabit eis opera eorum, et delicta eorum, quonian valebunt.» Symmachus autem: Quoniam tyrannidem exercebant. Deus, inquit, qui injustorum etiam curam gerit, vinculis eos et paupertate constringit, ut agnitis suis peccatis, ab injustitia et tyrannide animos avertant. VERS. 10. • Sed justum exaudiet. Hoc cum eo quod supra dictum est conjungitur, ut sensus sit: Non auferet a justo oculos suos, potentiam, scilicet, inspectricem et gubernatricem, scd illum eraudiet.

Et dixit, Quia convertentur ab iniquitate. | VERS. 11.] Si audierint et servierint, complebunt dies suos in bonis, et annos suos in decoribus. › Divinam disciplinam, quæ ex operibus vim convertendi in se habet, instar admonitionis cujusdam auribus perceptæ, cos qui erudiuntur, sensu quodam afficere, auctor est. Si igitur, inquit, postquam audierint, Deo inservierint, in felicitate et bonorum affluentia vitam transigent, et cum gloria ad senectuten pervenient. VERS. 12, Impios vero non facit salvos, eo quod noluerunt scire Dominum, et quod cum monerentur, inobedientes erant. Deus autem impiis salutem non præbet, non quod ille exitii illorum causa sit, sed quod ipsi sibi ipsis auctores exsistant, qui neque ingenita et paturali ratione Deum cognoscere, neque disciplinæ ejus, quæ convertendi vi prædita est, et commonefactioni obtemperare voluerunt. VERS. 13. hypocritæ corde ordinabunt furorem. › Qui corde, inquit, hypocritæ sunt, et sola pietatis specie amiciuntur, ipsi sibi ipsis iram divinam recondunt et thesaurizant. ‹ Non clamabunt, quia ligavit eos. › Non vultum ad Deum attollunt, tanquam qui possit calamitati mederi, neque clamore eum invocant, quia vinculis eos constrinxit, cum nihilo-. minus solus ille ab iis liberare valeat. VERS. 14, 15. «Moriatur ergo in juventute anima corum, et vita eorum vulnerata ab angelis, eo quod tribulaverunt infirmum et invalidum. › Propterea, inquit, vulnerati ab angelis lethalibus, mortem immaturam oppetunt: afflictiones autem et iniquitates quas contra imbecilliores operati sunt, causam et occasionem præbent. Judicium vero mansuetorum exponet. › Mansuetorum autem judicium et vindictam definiet Deus; hoc enim valet illud, exponet. Mansuetos autem intelligere potes, vel eos qui arbitrii sui Jibertate justi sunt, vel qui injuria sunt læsi, et propter imbecillitatem silentium agunt. VERS. 16. Et superdecepit te ore inimici. > Cum illud interjecisset: Judicium vero mansueto- [ yum exponet, tanquam hypocritis in os diceret, subjungit, quod hypocrita non solum ob causas prædictas penas luat, sed insuper, id est, præter hæc, quandoquidem inimico suo ore mansuetum deceperat. Abyssus, effusio sub ea, et descendit mensa tua plena pinguedine.» Posthæc, inquit, hypocritæ abyssus reservatur, et sub ea effusio, id est, tenebræ exteriores; tibi vero mensa plena pinguedine concedetur. Fortasse yero abysso et aquarum effusioni hypocrita compaο βαVARIA LECTIONES.

ratur, sub qua scopuli latentes et absconditi gantibus periculum afferre solent, quia clandestina et alte jacta consilia meditetur, ac simulationis specie insidias tegat et obumbret, ita ut qui fidem ei adhibent, naufragium faciant. Sin autem quod dicitur propter divini operis admirationem interseritur, Sub abysso, inquit, præter aquarum effusionem nihil est: super aquarum vero effusione terram stabiliri, admiratione non caret. VERS. 17, 18. «Non deficiet autem a justis judicium, et ira super impios erit, propter impietatem munerum quæ accipiebant super iniquitatibus. › Justorum, inquit, vindicta et ultio tardo pede non advenit; qui enim fieri potest hoc eveniat, quibus mensa dapsilis paratur? Impii autem supplicium divinum effugere non possunt, quia justitiam divitiis corruperunt, et impie ac injuste vivere delegerunt: injustum quippe judicium ferentes, justo judicio condemnabuntur. VERS. 19. Non te avertal voluntaria mens a prece infirmorum, cum in necessitate fuerint, et omnes qui viribus valent. › Cum impotentes in augustiis constituti tuam opem implorant, neque te, neque illorum aliquem qui robore præstant, id est, qui defendere et ulcisci possunt, mens et deliberatio voluntaria a recto abducat, sed pro virili illis succurrito. VERS. 20, 21. • Noli extrahere per noctem ut ascendant populi pro eis, sed cura ne facias indecentia; super his enim liberasti ab inopia. Symmachus vero: Ne desideres noctu superascendere populos in locum eorum. Sensus autem hic est: Neque eos qui viribus præditi sunt injuria afficito, ita ut noctu et clam insurrectionem faciens, hos quidem propriis sedibus ejicias, alios vero in illorum locum substituas. Æquitatem autem et justitiam erga omnes servandam, a pravis et absurdis factis abstinendum, et paupertatem illis præferendam esse decet. Vel illud: Super his enim liberasti ab inopia, ab his moribus scilicet et hoc ingenio; id est, Si absurda et scelesta patrare desieris, ex inopia eripieris, hoc est, ab arumna ac tribulatione que paupertatis comes est, liberaberis. VERS. 22. Ecce fortis roborabit in fortitudine sua: quis enim est, sicut ille, potens? Postquam de hominum justitia verba fecisset, ad Dei fortitudinem et justitiam orationem convertit; ac, Vide, inquit, quemadmodum Deus fortis omnia fortiter et cum potentia divina operetur, neque cum ejus potentia quispiam comparandus sit. VERS. 25. «Εt quis est qui discutiat opera ejus? aut quis est qui dicat: Fecit injusta? › Nemo, inquit, in divinam providentiam inquirere

Quiescit, inquit, et sedatur hiems in terra ab Austro, id est, vento australi flante: cum enim natura calidus sit, glaciem et frigus dissolvit. VERS. 18. 4 Firmationes cum eo in antiquitates, validæ ut visio effusionis. > Pro quibus Aquila transtulit: Ipse firmavit cœlum în conversiones, validæ velut aspectus suffusionis; ut sensus hujusmodi sit: Ipse ab antiquo ex fluxa et fusili aquarum natura firmamentum validum et stabile elecit. Vel si volueris: Ipse calore noti glaciem resolvit rursusque aquarum firmationes, et congelationes, et quasi in crystallum concretiones, apud eum sunt; interdum enim hoc, interdum illud facit. Licet autem aqua congelata in crystallum conglaciaverit, aspectus tamen ejus est sicut aspectus suffusionis, id est, aqueæ et fusilis substantie. Vens. 19. • Quare, doce me quid dicemus ei; et requiescamus multa dicentes. › Id est, Cur haec, inquit, facta sint, illum interrogare non possumus: hæc solum si in potestate nostra esset addiscere, amplius non adderem. VERS. 20. • Nunquid liber et scriba adstitit mihi, ut stans faciam hominem tacere? › Num ex libro, inquit, sic eum alloquimur? An homo est, ut quis dicat, Silentium illi imponam? Nonne vides creaturam omnem characterum vices nbique supplentem, et clamantem? VERS. 21, 22: «Nonne omnibus autem visibile est lumen? Splendidum est in antiquitatibus, sicut quod ab eo super nubes. Ab Aquilone nubes coloris aurei. › Nonne lux, inquit, omnium oculis objecta est? nonne ab annis innumerabilibus splendorem suum spargit? quemadmodum nimirum ex eo quod in nubibus a Deo fit, perspicuum est: nubes enim puras ac coloris aurei, flatu Boreæ, imperio suo in sublime evehit. Vers. 23. ‹ In his magna est gloria, [ Theodotio vero, In Deo magna est gloria] et honor Omnipotentis; et non invenimus alium similem virtuti ejus.» Ex hisce similibus, inquit, magnam a nobis laudem et gloriam Deo deferendam esse, colligere licet, pro eis quibus genus nostrum honore affecit, qui sapientia et potentia incomparabili præditus est. Qui justa judicat, non putas exaudire eum?, Cum Jobus supra dixisset: Clamabo, et nusquam judicium 8; Elius hoc loco, quasi ex dicto ejus arrepta occasione, Noli putare, inquit, justum judicem, et rerum omnium curatorem, nostra negliβ Job xix, 7.

gere: omnia enim intuetur, auditque omnia, ac R G 87 Jub 1, 21. PATROL, GA. XCIII. secundum justum suum judicium unicuique pro merito tribuit. VERS. 24.. Propterea timebunt eum homines, timebunt quoque eum et sapientes corde. › Cum igitur magnus, sapiens, et potens sit Deus, propter hæc omnia, homo sive nobilis sive gregarius formidare eum debet; imo et sapiens magis, quanto majore prudentia dignus est habitus. CAP. XXXVIII. Protheoria. Divitiæ et paupertas, sanitas et morbus, honor et ignominia, et (ut verbo dicam) universa hominis vila, tentatio est; ut ipse magnus Jobus, armis justitiæ a dextris et a sinistris munitus, et in onni certaminum genere probe exercitatus, nos instituit. Divitiis enim abundans, publicus indigentium thesaurus exstitit; honore autem et potestate pollens, impotentibus auxilium et suppetias tulit non illum divitiæ ad contemptum et fastidium aliorum impulerunt, neque ampla dignitas superbiam peperit. Sic enim simul contra omnem in genere vafram diaboli astutiam dimicans, prioribus certaminibus viriliter defunctus, ad alia, et magis ardua, Dei permissu se accinxit. Qui rex erat, et numerosæ prolis pater, qui honore et divitiis undique alluebat; pauper, inglorius, ludibrio habitus, ulcerosus, tabe difluens, omnesque homines, et ante se natos, et quotquot cum calamitatibus confictantes postera vidit ætas, miseria longe exsuperans, in sterquilinio abjectus jacuit: quinetiam amicorum colloquium, pro verbis consolatoriis aegritudinem ac dolorem adaugens, malorum additantentum ei factum est. Postquam autem magnus athleta omne certaminis genus rite exantlasset, tunc demum divinam vocem, quæ præclara ejus certamina prædicaverat (Idcirco, inquit, cum fera bestia luctari te passus sum, ut justus appareres), ipsum autem pro patientiæ et solatii simulacro universo hominum generi posuerat, audire meruit. Si enim ex divite quispiam pauper evaserit, Jobum consolatorem habet; si ex illustri obscurus devenerit, in illum oculos conjiciens, molestias suas levat; si vero numerosa simul et præclara sobole stipatus, ad orbitatem redactus fuerit, dicere illud docetur: Dominus dedit, Dominus abstulit sr; si conjus ad iram stimulaverit, objurgabitur. Contra omnigenam igitur animi ægritudinem Jobi histo ria solatii pharmacum est; adeo ut qui in calamitatem gravem et immedicabilem inciderit, rei novitate minime turbetur, etiamsi amici ejus intimi prostrato insultent, et jacentem conviciis onerent. Reliquum autem jam est, ut divinæ voci aurem præbeamus, lreviter considerantes, quæ ratio Deum impulerit ut Jobum hujusmodi verbis alleVARIS LECTIONES.

queretur. Cum amici quidem de Deo ejusque sa pientia, potentia, et majestate optime sensissent, homines autem (causa ac ratione ob quam tentationibus exercerentur, non intellecta) propter peccala solum adversa pali affirmassent, et sermones importunos, ac ejusmodi personæ incongruos usurpassent; ipse vir justus Dei sapientiam optime ac perfectissime deprædicavit: cumque nullius sceleris, quod tantas plagas mereretur, sibi conscius esset, amicis peccatorum penas eum luere affirmantibus, minime assentiebatur: nihilominus nec ipsi certaminis sui causa explorata erat. Unde Elius in medium prodiens, justum quidem non condemnat, neque propter peccata malis eum afflictum fuisse asseveral: atque in hoc amicos superasse videtur cum autem mentem Jobi, ex qua verba contra Deum accusatoria protulisse videbatur, non assequeretur, tanquam insipienter eum locutum vitum perat; de Dei autem sapientia et potestate præclare et mirifice disseruit. Cunctis igitur providentiam divinam sano et orthodoxo sensu admirantibus, causam vero et rationem eorum quæ Jobo' acciderant ignorantibus, et quod plaga illi inflicta non peccatorum retributio, sed virtutis exercitatio esset; Deus quidem de omnibus quæ in medium allata erant judicium statuens, quæ recte de ejus providentia dicta fuerunt, calculo suo probat; ipseque etiam ea de causa Jobum blanda oratione compellans, et de judiciis suis incomprehensibilibus nos instituens, fusius ea persequitur. Amicos autem, quod de rebus quarum ignari essent, sententiam pronuntiassent, reprehendit: Elium vero neque laudat (quo animo enim Jobus verba protulisset, nescius erat, et certamiuis causam ignorabat), neque vituperat, quoniam virum sanctum non condemnasset: justum autem corona insignit, victorem pronuntiat, sermonibus refocillat, quod latebat explicat, et tentationis causam palam proponit. Non enim, inquit, tanquam injustus passus est justus, sed ut justitia ejus appareret. Dum autem verbis eum excitat et corroborat, incarnationis mysterium docet, et communis bumani generis hostis (quem cetum appellat) vires et impudentiam sub verborum involucro palam facit. Post varia autem certamina exantlata, et divina vocis consolationem, valetudo confestim advolavit, et qui sanie totus diflucbat ac vermibus scatebat, pristino statui subito restitutus est; noti et familiares undique confluxerunt, ac muneribus eum exceperunt; omniaque fortunæ bona duplo auctiora subsecuta sunt, liberi vero prioribus numero pares non enim ad nihilum redacti sunt qui e corpore emigrarant. Quoniam vero Jobus mente quidem amorem Dei spirante, obscuriori autem verborum phrasi usus esset (recte enim de Deo sensisse cum manifestum est, licet iis quibus mens ejus nequaquam pspecta erat, verba contemptus protulisse

visus sit), et quoniam Elio, recte de Deo opinanti, assensum præbuisset, silentium vero egisset, nec responsum dedisset; Dominus ideirco,tanquam ad tacentem et aninium suum occultantem, verba ¡ deinceps facere orditur. VERS. 1.. Et postquam quievit Elius loqui, dixit Dominus ad Job per turbinem et nubes. › Dei autem operatione vox divina per aerom ad aures nostras perfertur; Dens enim more humano vocem non emiµit, sed simul ac vult, sermo in actum producitur, et divinæ voces a nobis audiuntur. Per turbinem etiam et nubes loquitur (turbo autem est ventorum in se contortus vortex), circumblantes, ut arbitror, per turbinem stupore et metu percellens; per nubem vero cum justo, pront cum Moyse et Aarone, sermones screns: In columna enim nubis loquebatur ad eos ", ut inquit Psal. nista. VERS. 2. • Quris est hie qui celat me consilium? [Symmachus, sententia et mente tenebricosus?] continens autem sermones in corde, et me putat celare? > Neno, inquit, celare me potest; verum cordis etiam interii molas, licet vocibus non enuntientur, noti mihi sunt. VERS. 3. Accingere tanquam vir lumbunı tuum: interrogabo autem té, tu autem responde mihi. › Corroborans itaque et confirmans cam, ait, accingere, id est, viriliter age, animi mcrorem ab jice; quandoquidem colloquio meo frui desiderabas, ecce nunc te alloquor, ecce desiderium tunm expleo; tu autem, prout virum strenuum decet, responde. TERS. 4. «Ubi eras cum fundarem terram? Sciendum autem est, quod nunc primum divina vos, de creationis epificio verba faciens, introdacatur, quod Deus rerum omnium conditor exsistat, quod sapientiæ ejus altitudo incomprehensibilis sit, et quod Jobus non solum certaminis sui causam ignoraverit, sed quod infinita alia sint, quorum rationes et causæ in abdito latent; idcirco ait Indica autem mihi, si nosti scientiam.» Id est, Si rationem opificii rerum creatarum intelligis, responde mihi. VERS. 5. Quis posuit mensuras ejus, si nosti?¸ ant quis est qui induxit super eam funiculum?» Aquila autem et Symmachus, hic quidem, canonem, ille vero, funiculum mensuræ, interpretatus est. Similitudine autem ducta a domorum nostrarum exstructoribus, mensuras, et funiculum, propter ædificii æquabilitatem extensum, et, lapidem angularem, dixit, qui utrumque parietem in unumn comulat, Dic mihi, inquit, si terra mensuras nosti, quo futero ipsa nitatur, quo vehiculo grave hoc et ingens elementum feratur? VERS. 6. • Super quo circuli ejus fixi sunt? Alii vero, bases, et, puli, reddiderunt; libramenta autem circulos appellat. Primum quidem, ** Psal. xcviii, 7.

cum pensils sit, inquit, quinam annuli illam, ter- scilicet, sustentant? non quod revera ejusmodi sint, sed quod firmiter et solide stabiliatur, ac si annulis suppositis gestaretur et fixa essél quoniam autem annulus corpus in sublime elevat, et quod sublime est, stabile non est, ideo, inquit, fixi sunt. Quis est autem qui misit lapidem angularem super eam?, Quoniam, prout in ædium structura fit, firmo fundamento innixa, voluntate divina stabiliter consistat: In manu enim ejus fines terræ ". Potest etiam angularis lapis de unigenito Dei Filio intelligi, qui duos populos sibi copulavit, quemadmodum nimirum lapis angularis parietem utrumque, συνconjungit. VERS. 7. • Quando facta sunt sidera, laudaverunt me voce magna omnes angeli mei. › Alii vero, simul filii Dei. Angelos in creatione mundi primo conditos fuisse, ex hoc loco manifestum est. Voce, inquit, magna laudarunt, id est Rerum creatarum multitudinem, pulchritudinem, situm, usum, varietatem, ornatumn, splendorem, concentum, et reliqua omnia videntes, quæ nobis multo accuratius intelligunt, ipso aspectu attoniti obstupuerunt. VERS. 8. • Conclusi autem portis mare, id est, Certis finibus imperio meo circumscripsi], cum fremeret, ex utero matris suæ egrediens. › Fremeret, id est, fureret, violento impetu ferretur, ad obruendam terram universam fluctibus paratum, tanquam infans ex abysso in lucem edi festinaret, si divinis mandatis, quæ portarum nomine appellavit, prohibitum non fuisset: abyssum vero matrem ejus vocat, vel potentiam suam, quæ mari causam exsistentiæ præbuit. Quædam autem exemplaria pro illo, cum fremeret, habent, cum obste-* ! tricis opera in lucem prodiret, id est, eum primum exsistere inciperet, tunc illud moenibus inclusi. Cur autem dicit: Cum obstetricis opera in lucem prodiret? Ut non simul universum, sed paulatim, tanquam obstetrice curante, ea forma productum, ac primo quidem diffusum, deinde formatum, et in unum collectum fuisse ostenderet. VERS. 9. 4 Posui autem ei nubem operimentum, et nebula quasi fascia obvolvi illud. › Symmachus autem: Tanquam nube circumvolvi illud; nubes enim et nebula ex co oriuntur. Quia vero uteri materni mentionem fecerat, tanquam de infante sermo esset, metaphore insistens, dicit, posui, et, fascia obvolui, quod est, circumvolvi illud; nebula etiam et nubibus, tanquam infantem pannis, involvi, id est, undique texi. Noli autem existimare, vapores qui ex aquis generantur, naturæ opus. esse, cum hoc etiam meo imperio fat. Cur autem dicit, fascia obvolvi? An quia nubes et nebulæ wari non minus necessariæ quam infant fasciæ exsi * Psal. xciv, 4.

stant? an quia ab initio ita fuerit? an quia his * Gen. 1,.3. tineatur? an vero, ut miraculum ostendat, quod elementum scilicet natura fluxum acre cinxerit? et quod non tantum terra, sed aere etiam, ita ut neque in sublime, neque in latus, præter mensuram eſſferri queat, intra terminos suos contineatur? VERS. 10.. Εt posui illi terminos, circumponens claustra et portas. › Simile hoc est illi quod supra habetur: Conclusi autem mare portis; nunc enim pariter terminorum designationem et stabilitatem quæ ejus imperio fiunt, cinustra el portas vocat. Fluctus, inquit, maris finibus conclusi, ne limnites transgrediendo vicinæ terræ damnum inferrent. VERS. 11. • Et dixi ei: Hucusque venies, et non transibis, sed in teipso comminuentur ductus tui.» Symmachus: Hucusque statuatur elatio fluctuum tuorum. Adeo enim secure illud continet, ac si claustris et repagulis cohiberet; et negotio tam facili, ac si nutu tantum imperaret. Dizi enim, inquit, et verbo meo contradicere non licet. Fit autem hoc, non solum cum nulla necessitas illud impellit, verum etiam cum vis magna et fluctuum im petus flagellat. Idcirco enim tranquillum et pacatum mare noluit esse, ut, natura ejus cum mandato pugnante, et mandato ubique prævalente, Dei robur et potentiam prædicaret: si enim aqua marina pacata fuisset, naturæ hunc ordinis decorem vulgus ascripsisset; nunc vero cum turbata, fluctuum verberibus cæsa, et intus impulsa, limites suos transgredi non valeat, per conturbationem Dei vires annuntiat. VERS. 12. • nunquid tecum lucem constitui matutinam?, Habito prius sermone de rebus inferioribus, ab hoc loco deinceps ad cœlum orationem traducit. Aderasne, inquit, cum dicerem, Fiat luz w? et si mul ac verbum prolatum esset, factum est. Et cognovit Lucifer ordinem suum, [reliqui vero, Notum fecisti diluculo locum suun?] [ VERS. 13] apprehendere pennas terræ. › Lucifer inter stellas prima est. Ordinis decorem in aquis observasti, in coelo cumulem intuere; illicque eliam non natura, sed Dei providentia res gubernari discito.: si enim naturæ fluxæ et inordinatæ tantam ordinis concinnitatem tantumque concentum inesse, et in cœlo similiter rem se habere videris, recordatio- auctoris veniat tibi in mentem. Apprehendere autem, id est, lustrare et circumre, ita ut ubicunque sit, lumen in universam terram diffundat, etiam in ultimos fines: adco ut in sole mirandum illud non sit, cum in stellis virtus hæc reperiatur, et Lucifer ultimas terræ oras luce sua collustret dicitur autem spatio unius noctis extremos terræ cardines complecti. b

VERS. 14. «Aut tu sumens terram lulum, plas masti animal, et idoneum ad loquendum eum posuisti super terram? › Olympiodori, Severi et Chrysostomi. Num tu. inquit, o Jobe, accepto pulvere aqua madefacto, hominem e terra finxisti? num ratione, prout ego, eum ornasti, et mundi ornamentum ostendisti? Unde apparet cætera animantia ratione destituta fuisse, quam quidem Deus homini, tanquam ipsi peculiarem, attribuit; anima? enim idoneum ad loquendum, rationale vocat, Illud autem: Poni super terram, est, omnium qua in terra sunt dominum constitui. Adeo ut propter utrumque hoc Deum ego admirer, quod corpus humanum corruptioni obnoxium condiderit; et quod potentiam ac sapientiam suam in corruptione manifestaverit (srbstantiæ enim vilitas, artificii penuriam et difficultatem precipue declarat), quod iuto scilicet et cineri tantam harmoniam, ac tales sensus, tam varios et omnigenos, quique tam largan philosophandi materiam præbeant, indiderit: e terra eteniin, quæ materiam tantum tegulæ et lateri ministrat, oculumı tam pulchrum fabricare, tantisque viribus instruere valuit, ut exiguæ pupillæ perceptione tot numero corpora videre et complecti possit. VERS. 15. • Εt abstulisti ab impiis lucem, et brachium superborum comminuist), › Impios punire, et vires eorum atterere, dextræ divinæ et efficaciæ opus est. VERS. 16. Αut venisti ad fontem maris, aut in vestigiis abyssi ambulasti? › Ad mare rursus sermoncm transfert, ac dicit Nostine unde initium traxerit mare? vel vestigia, id est, ultimos abyssi fines, cognitione comprehendi. sti? Fontis autem meminit, non quod mare a fonte profluat, sed quasi e fonte scaturiret, nequaquam deficiat. Vers. 18. ‹ Aut cognovisti kititudinem ejus quæ sub cœlo? > ld est, intellexisti, advertisti, aut accurate lati tudinem terræ dimensus es? Narra ergo mihi, quantanam sit? Dic quisnam sit ejus diameter. Non hoc, inquit, dico, quod nihil eorum facere possis quæ a me facta sunt; sëd; quod ne viam quidem et rationem qua facta sint intelligas, nee corum naturam comprehendere, et singula accurate contemplari valeas. lis verbis Deus Jobam de intervallo et discrimine quod inter ipsos positum est, Instruit. VERS. 19-21. Aut in qua terra habitet lok [alii, degit, quiescit]! Aut quis tenebrarum locus? si duces me in fines earum, quod si et nosti semitas carum? [Symmachus, habitationis calles] Nosti ¡gitur quia tunc natus es, et numerus annorum tuorum multus? › VARIS LECTIONES

Psal. cxxv, 4. Die autem mihi, inquit; de luce et tenebris, ubi inclusæ custodiantur, et unde prorumpant? Narra mihi, quo lux et tenebra pergant? Si harum vias scire te dixeris, dic pariter te natum tunc fuisse, cum limitibus illæ circumscriberentur: et si hæc nosti, scito etiam te grandarum esse, qui ab eo tempore exstiteris. Docet autem hoc loco, quod-vitæ brevitas hominem multa scire non patiatur. Sed cur ego, inquit, elementorum mentionem facio? Dic ea quæ ad teipsum spectant; quando natus fueris? quod quidem non scivisses, nisi ab aliis didicisses. Quantum autem vitæ spatium restat? Quæ teipsum attingunt ignoras; quomodo igitur eorum quæ ab initio fuerunt, notitiam tibi arrogaveris? Terminus autem lucis et tenebrarum Dei mandatum est, quod illis pro confinio inservit. VERs. 23, 25. Aut venisti in thesauros nivis? aut thesauros grandinis vidisti? et reposita sunt tibi in tempus. ¡nimicorum, in diem bellorum, et pugna. Chrysostomi et Olympiodori. Thesauros dicit, non quia apothecæ sint, sed quia prompte cum ipsi visum fuerit, ea tanquam ex thesauris excutiens ostendat. Nest igitur, inquit, qua ratione nivem et grandinem quæ non videntur, apparere faciam? vel an contra hostes uti his poteris, prout ego possum? Vides quod opportunitatem earum rerum his verbis ostendat, quod scilicet non temere, sed tempore opportuno eveniant; nive enim et grandine contra hostes utitur, et cumn supplicio aliquos punire vult. Deinceps de aliis omnibus, de pluviis, inquam pruina, et ventis disserit. Vers. 24, 25. ‹ Unde autem procedit pruina, aut dispergitur anster in eam quæ sub coelo? Quis autem praeparavit fluxum valide pluvia?» Alii vero, Quis inundationi aquæductum præparavit?] Unde autem pruina? vel quomodo auster per totam quæ sub cœlo est terram spiret? Quomodo pluvia largiter deflaat? Unde tonitrua (tonitru enim tempestatem vocat)? Et quomodo nix solida et dura, calore austri liquefiat? juxta illud: Sicut torrens in austro". Num hæc, inquit, ab humana arte proficiscuntur? An non arcanæ sapientiæ opera sunt? Ventus autem est aeris fluxus, pro locarum mutationibus unde fluit, appellationes alias induens. VERS. 26, 27. «Et viam tempestatum, ut pluat super terram ubi non est vir, desertum ubi non est homo in eo, ut satiet inviam et inhabitabilem, et ut germinet exitus herbæ virentis. › Vides Deum non ex una aliqua, sed omni ex parte fortem et potentem esse: pluvia enim, inquit, in terram incultam et minime habitatam (Deo scilicet etiam belluis prospiciente) effunditur, et solitudo sine ulla humana industria herba et gramen profert. suppl.

lucidissima et fulgidissima, itineris dus eris? lan * Isa. LJ, 6. toque splendore coruscantem deduces? VERS. 33, 34.. Scis autem commulationes cœli, aut quæ sub cœlo simul facta? Vocabis autem nubem voce? Et tremore aquæ validæ obediet tibi? ▸ Num aeris, inquit, mutationes, vel, ut uno verbo absolvam, au rationem qua funt omnia quæ sub coelo sunt, nosti? Potesne nubibus imperare, ita ut aqua gravatae, quasi tremore perculsa, tuo imperio pareant? et aquarum impetus, et pluvia tanquam animata obediat? VERS. 36. «Mittes autem fulmina, et ibunt? aut dicent tibi, Quid est?» An fulmina, instar famulorum, contra quos emittuntur, a te ire jubebuntur? et parata ad exsequendum mandala, in hunc fere modumn vocem emittent, ac dicent: Ecce præsto sumus; quid est quod nos facere jubes? VERS. 37. Aut quis est qui numeret nubes sapientia, et cœlum et terram inclinavit?» Symmachus vero: Aut quis dedit insipienti intelligentiam? Quis, inquit, est qui facit ut nubes in numerum cogantur, non quidem sine modo et mensura, sed ut utilitati inserviant? Quis cœlo motum circularem dedit, ut iis qui e longiquo intuentur, terræ extrema attingere videatur? illud enim est, inclinavit. VERS. 38. Diffusus est autem sicut terra cinis.» Tenuitatem ejus innuit de qua Isaias etiam dicit: Instar fumi est; coelum autem terre quæ nigra est, instar cineris propter ejus splendorem circumfunditur. ‹ Et agglutinavi eum sicut lapidi cubum. › Dicendo, sicut cubum, stabilitatem, firmitudinem, simul etiam et figuram ejus ob oculos posuit. Te nuissimam autem ejus naturam, inquit, solidam adeo effeci, ac si quis lapidi cubum aptassel, et cubicum reddidisset. Cubus autem figura est quae quadratam aut circularem basin habens, in acutum desinit. Quidam vero figuram scypho similem esse dicunt. VERS. 39, 40. «Aut venaberis leonibus escam, aut animas draconum replebis? Timuerunt enim in cubilíbus eorum, et sedent in silvis insidiantes. › Quis leoni naturam venatoriam largitus est? Quis dracones cibo saturat? Quis feras cibi causa insidiari, et impetum in quædam facere docuit? Vers. 44. ‹ Quis autem præparavit corvo escam? pulli enim ejus ad Dominum clamaverunt, errantes, cibaria quærentes. › Sed et volucribus etiam Deus providet; totam enim per partem significavit. Dicitur autem corvns præ ingluvie fetum suum non alere, sed pullos neglectos deserere; illos vero fame oppressos clamore

quodam naturali ad Deum uti, et parvis quibusdam bestiolis, quæ in milis enascuntur, nutriri. Quis igitur eos nutrit? Nonne Dei verbum? Pulli enim corvorum pɔst longum et vagabunduın errorem clamarunt, quærentes cibum ab eo sumere, qui non solum pullis corvorum, verum etiam iis qui non tantum verbo, sed necessitate, et motu naturali illum invocant, ministrat. CAP. XXXIX. VERS. 5. Si cognovisti tempus pariendi tragelaphorum petræ, aut partus cervarum custodisti, et numerasti menses earum plenos partus earum, et dolores earum solvisti, et nutristi hinnulos earum sine metu, et partus earum emilles?» Sed ne minutissinia quidem, inquit, nosti, quomodo cerva suo tempore et tragelaphus (capra, scilicet, silvestris) in petris ac speluncis quæ natura tecta et laqueata sunt, pariant? et quis numerus mensium ad ventrem perferendum eis datus sit? quomodo, finitis partus doloribus, fetus in lucem edant? quomodo recenter natis lac indant, et illi sine metu et formidine alantur? Vens. 4. • Abrumpent Glios suos, multiplicabuntur in genimine, exibunt, et non revertentur eis.» Et quomodo, inquit, matres, naturalis affectus oblitæ, fetus adultos derelinquunt? illi véro a matribus digredientes, et terræ genimina depascentes, multiplicantur, neque amplius ad eas revertantur? VERS. 5-7. Quis autem est qui dimisit onagrum liberum, et vincula ejus quis resolvit? Posui enim habitationem ejus desertum, et tabernacula ejus salsaginem; irridens multas turbas civitatis, et querelam exactoris non audiens. › Ad litteram quidem: Unde, inquit, onagro juris sui libertas concessa est? Unde est quod bominum mandatis non obtemperet, sed desertum pro habita. culo et loco commorandi habeat, et in locis salsis ac solitariis tabernaculum ponat? Ad sensum vero, vita solitaria, tanquam a rebus sæcularibus et lis quæ sensus movent ac deliniunt, seposita, his verbis describitur. Hinc autem apparet sermonem hune allegorice a nobis intelligendum esse, neque enim bic asinus querelam exactoris audit, sed homo spiritualis, qui non patitur neque audire sustinet exactorem illum qui intellectu concipitur, qui, tanquam tributum aliquod exigeret, eos qui sub ejus imperio sunt, onera ferre, improbarum perturbationum jugum subire, et voluptatibus inservire cogit. VERS. 8. e Considerabit montes pascuum suum, et post omne viride quærit. › Ad historiæ quidem et rei veritatem, asinus silvestris montes peragrans, herbas investigat ut iis vescatur; ad theoriam vero, homo spiritualis con G

versationes eorum qui in cœlis sunt, speculatur, yor, præsentia non riuatur, sed ea qnæ in cernante scenlo futuro et spei pleno habentur, ac in floridis divini verbi oraculis, et bono paseuo requiescit, indeque cibo simal et voluptate multa satiatus, in vitam quæ fine caret, deducitur. VERS. 9-12. «Volet autem monoceros servire tibi, aut dormire super præsepe tuun? et alligabis in loris jugum ejus, aut ducet sulcos tuos in campo! Confidis autem in eo quia multa est virtus ejus, et dimittes ei opera tua? et credes quia reddet tibi sementem, et in aream tuam inferet? Ad historiam quidem et rei veritatem, monoceros (quem Aquila, quia in media fronte coma gerit, rhinocerata vocavit, cum animal robustissimum sit, et vorna sui viribus et acuto mucroni fdat, imperio non subjacet. Non enim sustinet, inquit, in præsepi jacere, neque suicos ducere, aut arare, aut agrum colere, aut fractus terre in aream comportare. Ad sensum vero: Vir sanctus est monoceros, quia Deum solum intuetur, et, contemptis rebus omnibus terrestribus, in eo Aduciam collocat. VERS. 13-15. «Penna letantium neelassa, Sym machus, Penna exsultationis circumnascitur.] si conceperit asida et nessa, quod relinquet in terra Ova sita, et in pulvere calefaciet et oblita est quia pes disperdet, et bestlæ agri conculcabunt. › Volucrum quarumdam differentiam, et quod aliæ ex iis prudentia a Deo ornentur, aliæ vero dentiores sint, narrare instituit, dicitque, quod neelassa aspectu jucunda sit, asida autem et nessa imprudentes create fuerint, quoniam, postquam conceperint, et ova excluserint, tanquam res hominum pedibus comminuenda ac genda, et a lestiis proculcanda fore, sub pulvere ea foveant. Asida autem, justa Aquilam, erodius est, vel ciconia, ut quidam in errore versantes dixerunt; ciconia enim non humi in terra, sed in elatis et proceris arboribus, ova deponit: et qui de avium natura scripserunt, asidam diversum esse genus a ciconia, auctores sunt. Quod vero asida divina dispensationé absque prudentia creata ril, ratione non caret: tanta emim corporis mole et robore prædita est, ut equitem spernat; tiam autem cum viribus conjunctam non habet; quæ causa est ut pulli ejus ommes ab interitu inἡ columes non serventur, neque propterea genus ejus multiplicetur. Pôtest vero sic etiam versus intelligi: Jucundum est spectaculum neelassa iis qui avibus delectantur. VERS. 18. Obduravit fillos suos, ut non seipsam. s Haec, inquit, volueris, ne pullis alendis molestia et labore seipsam conficeret, contra naturalem erga sobolem affectin obdurescendo percalluit, et repudiatis ovis, pullos labore et inedia fatiscere permisit.

Frustra laboravit sine timore. › Cum igitur pullorum interitum non metuerit, sed desertos illos neglexerit, pullis omnibus nequaquam salvis et incolumibus, incassum labores suscepit. Vers. £7. ‹ Quia tacere ferit ei Deus sapientiam, et non partitus est ei in intellectu.» Symmachus vero: Et non distribuit ei intelligentiam. Hoc autem ideo avis illa sustinet, inquit, quoniam tacere fecit, id est, cohibuit, et ab ea abstulit, neque eniensus est aut indidit ei intelligentiam. VERS. 18. • Cum fuerit tempus, in altum exaltabit, irridebit equum et ascensorem ejus. › Asida, inquit, fiduciam suam in volatu collocans, inter volandum, ut aiunt, equum et ascensorem ejus propter robur et magnitudinem contemnit. VERS. 19. «An tu circumdedisti equo virtutem [Symmachus, hinnitum, Theodotio vero, clamorem, reddidit], et induisti collum ejus timore?, An tu, inquit, equum robore præstantem, et elata cervice finxisti, ut colli extensione, vel hinnitu qui ex collo exit, terribilis videatur? VERS. 20.. Εt circumposuisti ei armaturam, et gloriam pectorum ejus audacia? > An cor fiducia plenum in pectore gerens, tanquam tua opera armis munitus esset, audaciam et animos sumit? VERS. 21, 22. • Fodiens in campo luxuriat, [Qui pede, inquit, terram prosubigens, exsultat et fremit], et procedit in campum in virtute: occurrens telo, deridet, nec se avertet a ferro. › Per campum ad bellum egreditur; vel secundum reliquos, in armorum et cataphractorum occursum, neque telum, neque ferri aciem reformidlans: juxta alia exemplaria, regi occurrens, irridet; nescit enim dignitatem discernere. Vens. 23, 24. c Super ipsum gaudet arcus et gladius, et iracundia evertet terram. › Symmachus vero: In commotione et ira tanquam devorans. Sic, inquit, affectus est, tanquam sessoris ope qui arcum et gladium gestat, et cum furore hostium regionem depopulatur, terram ipsam ever. surus esset. Deinde quam morigerum et disciplina obediens sit, subjungit. Nec credet donec significaverit tuba: [VERS. 25] cum autem tuba significaverit, dicit: Euge; el procul odoratur pugnam cum saltu et clamore. › Quandiu belli signum datum non fuerit, ad motum quidem propensum est hoc animal, saltu tamen et cursu in hostem se non proripit (hoc enim significat illud, non credet, metaphora ab iis ducta qui propter nimium desiderium increduli sunt); tuba vero sonitum terribilem edente, instare prælium

sentit, et dato signo gaudet (hoc enim vult illud, dicit, Euge), et cum clamore e castris erumpit, ac incursionem in hostes facit. Si vero quis dicat equum non a natura, sed a disciplina hæc haurire, sciat is, si minus animal disciplinæ capax esset, hominem illud crudire non posse, quandoquidem neque nos homines in scientiis instituimur, nisi ad eas apti fuerimus. Deus igitur ex exiguis hisce rebus inenarrabilem suam sapientiam ostendit, ut magua et arcana curiosius indaganda non esse discamus. VERS. 26. «Εx tua vero scientia stetit accipiter, expansis pennis immobilis, respiciens quæ ad Austrum? > An tua, inquit, intelligentia et scientia accipitrem expansis alis per aerem immotum ferri docuit? Dicitur autem accipiter versus cœli plagam australem alas expandere, et quasi erectus in aere consistens, prædam e longinquo intueri, atque ita in eam in volare. Quomodo igitur, inquit, seipsum in aere suspendit? Quomodo sibiipsi escam ministravit.? VERS. 27-30. • Atque tuo præcepto exaltatur aquila? [Tune aquilæ imperasti, ut in sublime volaret?]Aut vultur super nidum suum sedens moratur, in summitate petra, et abscondito? cum ibi fuerit, quærit escas; longe oculi ejus speculantur, et pulli ejus consperguntur in sanguine, ubicunque autem fuerint cadavera, confestim reperiuntur.» Illud, tuo præcepto, repetendum est: An vultur in ardua et prærupta rupe sedens, pernicitate et sagacitate sensuum præditus, ut alimentum sibi ipsi suppeditet, ubi cadavera sint, sentit et odoratur? An tu vulturum pullos, adbuc parvulos, ut carnibus vescerentur, et sanguincm adamarent, docuisti? Ad litteram quidem, verbosum sensus hic est; ad theoriam vero: Homo impurus, et carnis amori deditus, ad virtutem tardus, et ad ingluviem satiandam promptus, vultur est; qui, relictis iis quae praesentia et ante pedes posita sunt, longe dissita intuetur, ac dicit: Nunc deliciis et voluptatibus fruar, ac postea pœnitentiam agam; cujus cogitationes etiam rebus et operibus mortuis semper insident, et circa ea versantur. διάVERS. respondit Dominus Deus ad Job, et dixit: Nunquid judicium cum omnipotente declinabit? et arguens Deum, respondebit? Symmachus autem: Nunquid judicio contendens cum omnipotente, superior evadet? Num disceptans cum Deo, aliquid contra respondebit? Priore quidem sermonis parte Deus sapientiam suam et potentiam Jobo ante oculos posuerat; nunc vero orationem ad ipsum convertit. Cum enim spatium respondendi ei concessisset, nullum autem responsum retulisset, rursus ipse respondit, ac dicit Num de his, inquit, mecum disceptabis? nostine qua ratione hæc fiant? et causas eorum perspectas

habes? Si are tanquam inepta locutum reprehen dere te posse arbitraris, sententiar (id est, judicio et redditioni caus) quam in mediwn tibi proposui, respondeto. Hæc autem dicit, non quod pius et ligiosus Jobi animus ipsum lateret, sed ut ex iis quæ respondet, qualiter Jobus erga Deum affectus esset, amicis palam faceret. Protheoria. Cum Jobus Dei amans, modique ac mensuræ suæ conscius, divinam vocem, ad mutuum colloquium et redargutionem eorum que dicta essent, provocantem se præter exspectationem audiret, ut consentaneum erat, gavisus est: statim autem in initio imbecillitatein suam fatetur, et Deo victoria pal mam defert. Nihil enim aliud divina sapientia requirit, quam ut taciturnitate admirandam eam esse testemur, et arcane silentio incomprehensibilem esse adiniremur. VERS. 33, 34. Respondens autem Job, dicit Domino: Quid adhuc ego judicor, commonitus, et arguens Dominum, audiens talia, cum nibil sim?, In initio congressus primas Deo detulit: te, inquit, victus sum; quid ulterius litem protrabis? quid enin responderi potest? aut qua ratione talem dominum contra intueri oportet? Causam plage quæ mibi inflieta est, inquirere non desinebam, Dei autem opificium nullo pacto criminatus sum. Cur igitur, Domine, judicor? Cur ista audio, et qui nullius pretii ac plane nullus sum,quasi Denm vitae rare mihi in animo esset, increpor? Ego vero quod responsum dabo ad lac? manum ponam ad os meum: {Vras. 53] semel locutus sum, at iterum non adjiciam. › Quid, inquit, contra ea quæ dicta sunt, profe rom? Incomprehensibilem tuam sapientiam silentio admirari consultius esse duco. Loquebar enim quando eum hominibus sermo esset, et cum, tanquam percati poenas luerem, condemnarer: ad reliqua vero, id est, ad ea que Dei sapientiam et potentiam tangunt, nihil addere licet, nec mutire aut contradicere iis fus est. Hæc etiam nostræ institutioni inserviunt, ne carlosius in ea quæ a Deo prolata sunt, inquiramus. CAP. XL. Protheoria. Hic etiam summa Dei benignitas erga genus humanum apparet. Cum enim Jobns ea reverentia quæ sanctum decuit, dissertationem cum Deo detrectasset, ac seipsum nihil esse confessus fuisset, Deus, qui benignus est et equitatis amans, clementer simul et amice his verbis eum alloquitur: Noti silentium agere, sed loquere, esto animo praesenti; non aliam enim ob causani responsum tibi dedi, quam ut justitiam tuam manifestam facerem. Deus praterea ex colloquio et sernone suo cum justo, de potentia sua et excellentia nos instituit; et de

animalibus disserens, de dracone verba facit: quem Hebr. vu, 10. nonnulli, juxta historiæ veritatem, animal esse volunt, robore et mole corporis eximium; alii vero Leviathan esse dixerunt, qui in initio diabolo inserviit, et Evan decepit. Hebræi nomine Leviathan, immanes cetos appellant. Plerique autem eorum qui in Ecclesia claruerunt in commentariis suis et scriptis allegorice quæ de Leviathan scripta sunt, ad diabolum referunt. Quod ad me attinet, an tale animal in rerum natura exsistat, dicere non possum: neque enim ipse vidi, neque ab aliis qui viderunt, didici: quod vero ad draconem apostatam, magnum spiritualem Ægyptiorum Pharaonem, id est, Satanam, quæ scripta sunt recte referantur, et talis contemplatio divinis oraculis consentanes sit, plurimum assentior. Cui enim, præterquam soli Deo, malitiam et impudentiam demonis, mali omnis auctoris, tanquam corpore velatam, depingere conveniebat, ut formuline ejus percuki, ad Domi num qui eum constringit, confugeremus? Quod autem sæpenumero Scriptura, cum de rebus eorporeis disserit, ad eas quæ intellectu percipiuntur nos ableget (quia arcana non aperte, sed sub involueris efferantur), omnibus manifestum est, qui vel tantillum Scripturarum divinitus inspiratarum sensum animadverterunt; quandoquidem Canticl canticorum liber de rebus corporeis ubique loquitur, totus autem mysticus est, et allegoriam respicit. An igitur tale aliquod animal sit, nondum persuasum lubeo, comtensiosus autem esse nolo. Quod vero diabolum. Scriptura sacra innuat, multis sanctis et in Ecclesia illustribus viris ita visum est quare secundum hanc acceptionen, vocem illam interpretari conabimur. VERS. 1, 2. «Adbuc autem respondens Dominus, dixit ad Job de nube: Nequaquam, sed accinge sicut vir lumbum tuum; interrogabo autem te, et tu mibi responde. > Ne silcas, sçd accinge sicut vir lumbum tuum, ið est, animo esto præsenti, virum te præsta, animi auxietatem pelle, ac tecum reputans quis sit qui te interrogel, responsum viro non alienum redde. Ad sensum autem: Vir castus lumbos præcinctos habet, quia in lumbis semen latere dicitur: unde et Levi in lumbis patris fuisse affirmabatur, cum Abrahamus Melchisedeco decimas offerret". Lumbos autem tanquam vir accingit, qui dogmatum veritate lumbos precinctos habet, qui vitae castimonia et dogmatibus orthodoxis dives est, qui posthabitis puerilibus, in virum evadens, intelligentia incre mentum capit. VERS. 3. • Ne repellas judicium meum.» Quoniam Jobus, divini judicii æquitate fretus, coram Deo quæ ei evenerant narrare desiderasset, ac amicis suis dixisset: Si Deus judicis partes susVARIE LECTIONES. Vid. Ezcch. Isis, et xxxi,

c Quidam bestias pro vermibus ex putredine ortis acceperunt, qui carnem Jobi devorabant. Manum méam, inquit, tibi subtraxi, et ecce caro tua instar feni consumitur. Alii vero, bestiarum nomine, adversarias potestates significari volunt; juxta illud Ne tradideris bestiis animam conftentem tibi ". Apud te igitur, inquit, et apud omnem qui dono patientiæ instructus est, bestia istæ cicures fiunt, et imperio parent: fit autem interdum ut cicurantis incuria, postquam affectus mansuelos inducrint, et feno sicut boves vesci didicerint, agrestes rursus evadant, et belluinam feritatem resumant. VERS. 11. • Ecce utique fortitudo ejus in lunbo, et virtus ejus super umbilico ventris.» Si de animali sensibus subjecto verba acceperis, vires ejus Scriptura testatur, et locum simul in quo robur residet, ostendit: Lumbus autem, locus est; vel, juxta Aquilæ versionem, dorsum, vel, ut Symmachus edidit, ilia. Scriptura vero personam corpoream diabolo affingens, ex operationibus corporis eum depingit: et quoniam in lumbis vasa spermatica habentur, potentiam ejus in lunbis esse dicit, id est Hæc prima ejus est potentia et vis quam contra hominem exercet, ut scortatorem eum reddat; hinc enim in fornicatione, bestiæ potentia originem habet: neque in lumbis tantum, sed etiam in umbilico; quod sic intelligendum est: vel, ad ventris etiam ingluviem, unde libidinosi affectus concitantur, prorumpit (radix enim et initium scortationis est ventris satietas), ita ut scortatio, et turpis omnis voluptas, umbilici nomine per mo destiam significetur. Vel, quoniam umbilicus medium totius corporis locum occupat, robur, inquit, diaboli in medio fixum est; et cum malus solum modo exsistat, nec unquam ad bonum propendeat, undique immotus manet: nervi autem a spina ducti umbilicum fortiter constringunt, ita ut merito in hoc loco, tanquam in dorso, robur animalis situm sit. Forte etiam idem membrum, in viro lumbus appellatum est, et ad sexuun femineum denotandum, a Scriptura umbilicus vocatum est; ut non tantum contra eos quibus semen inest, sed contra femineum etiam genus, bellum Satanam movere osten◄ dat. Summo autem decoro observato, in mare lumbum, et in muliere, ventris umbilicum nominavit; sermonem enim de muliere intra decorum consistere oportet. es Psal. xxxvil, 19. 90 11 Cor. 34, 15. PATROL. GR. XCIII. VERS. 19. Erexit caudam sicut cupressum. Cauda finis est, cupressus autem arbor dura et robusta: Animo igitur, inquit, duro et praefracto ad extremum perseverat. Quoniam vero justus propter dulcedinem, odoris suavitatem, et roboris firmitatem, cupresso comparatur, Satanæ autem ministri in angelos Incis transfigurantur "; dicit hoc loco, caudam ejus, potestatem, scilicet, quæ pone eum sequitur, simulare se cupressum, quam justus exprimit: talis etiam eel Antichristus, qui diaboli cauda exsistit, et in fine sæculi venturus est.

⚫ Et nervi ejus complicati sunt. › Nervi ejus, id est, versutia ejus complicatione et involucris plena est, nec facile dissolvitur. Sunt autem nonnulli homines, tanquam membra diaboli, et nervi ejus complicati, quorum dolos qui dissolvit, Isaiæ illud adimplet: Solve omnem colligaturam iniquitatis". VERS. 13. Costæ ejus sunt costæ æneæ. › Fraudes, artes veteratoriæ, et machinæ, costa sunt: et quidem obliquæ et transversæ, quia cogitationes adversarii pravæ sunt; aneæ vero, vel quia veritati obstinate reuitantur, vel quia æs rutilans aurum imitetär, et Satanas in angelum lucis transfiguretur. Aliter vero: Quemadmodum ex Adami costa mulier facta est, et sacrorum antistes in hi storia illa Christum et Ecclesian contemplatus est ita hæreticorum Synagogæ, quæ Christi mente imbulæ non sunt, sed falso potius cognominatain cognitionem habent, costa Satanæ intelliguntur. VERS. 43. • Et spina ejus ferrum fuisite. Symmachus vero: Ut commissuræ ferri. Ex conflatura ramentorum ferri, arma invincibilia fabricantur: spina autem, membrorum omnium inter se conjugatio est; quodque affectus omnes complectitur, et a quo singuli proveniunt, spinæ nomine intelligitur. Aliter etiam, quandoquidem animalia onera dorso imposita gestant, per spinam, quæ ferrum est, et obedientia fecti non potest (incus enim indomita est), robur ejus denotavit. Quemadmodum vero tales in Ecclesia viri, juxta uniuscujusque analogiam, membra Christi appellantur; et hic quidem, oculus, alter vero, pes, et sic de cæte‐ ris: ita etiam qui Satana operibus vacant, improbitatis illorum ratione habita, membra draconis intelliguntur. VERS. 14. • Hoc est principium formationis Domini. › Alii vero, Capul viarum fortis. Quidam hunc primo a Deo creatum fuisse asserunt: alii vero, Dei primam creaturam mutationi obnoxiam fuisse dicere recusantes, primum illum fuisse negant, principatum autem præcipuum inter angelos obtinuisse, quo, manus contra Deum attollens, pulsus excidit, cum unus ex primis principibus foret, juxta illud: Et sicut unus de principibus caditis or. Alii vero, Deum hominem finxisse et fabricasse, ac Lucifero imperium in homines a Deo concessum fuisse, illum autem imperio abusum, a Deo defecisse, et hominibus ut idem facerent, auctorem exstitisse dicunt; ac Apostoli testimonio illo utuntur: Secundum principem sæculi hujus ". Alii vero negant illum imperium in homines a Deo obtinuisse, homines autem propter animi perturbationes et voluptates, sponte se et voluntatis arbitrio, tyFannico diaboli jugo subjecisse: Principium igitur, inquit, formationis Domini, id est, hominum, qui. sponte illud pati elegerunt. Qui vero ex historiæ ve97 la. LVIII, 6 97 • Psal. ɩxxxı, 7. ** Ephes. 11, 2.

ritate, draconem animal esse intelligunt, ante alid * Suttle 12. 5 et sic in Ms. Theclz. animalia marina creatum eum fuisse asserunt, ac proinde principium formationis Domini, dictum ess volunt, animalium, scilicet, qui in mari degunt. ‹ Factum ut illuderetur ab angelis ejus. › Symmachus Factum ut admoveatur gladio ejus Quandoquidem enim a Deo draco defecerat, postea in sanctorum Dei angelorum, et hominum qui angelis pares sunt, ludibrium factus est. VERS: 45: • Adveniens autem ad montem praes ruptum, fecit lætitiam quadrupedibus in Tartaro. ¡ Verbum incarnatum, montem præruptum vocal cum igitur diabolus ad eum accessit, et ut crucikgeretur causa fuit, gavisi sunt damones simul, homines qui infernum merebantur, et brutorum instar ac pecudum, beneficio crucis providam Del administrationem ignorabant. Forte etiam qui in inferni custodia detinebantur, descensus Salvatoris participes facti, Laetitia exhilarati sunt: si vero qui vitam rationi minus consentaneam duxerunt; gaudio affecti sunt, multo magis sancti lætitia exhilarabuntur. VERS. 16. • Sub omnigenis arboribus dormit. In iis, inquit, acquiescit, qui firmiter in una et eadem sententia non perseverant; de quibus scriptum est: Arbores emarcide, infrugifere ". ‹ Juxta papyrum, et calanrum, et caricem. › llæc ignis materia et pabulum sunt. In mollibus igitur, languidis, et infrugiferis animabus, quar igni materiam suppeditant, stabulatur: in mollibus enim, et delicatis, et qui vitam muriaticam, luptuariam et lubricam sectantur, libenter inha bitat: quare Dominus in aquas, ut illic eum contereret, descendit. VERS. 17. Obumbrant autem in eo arbores magnæ cum ramis:» Symmachus vero, cum surculis. Vel, scilicet, bod vult, quod magni quidam demones, et qui improbi tate iis cedunt, una cum eo habitent; vel, quod parvis hominibus pariter et magnis seipsum insinuet, et in potestatem suam redigere eös conetur. Sarmenta viticis. Aquila, salices torrentis; quoniam spenumerd plerique etiam eorum qui castimoniam professi sunt, eanidem sortem cum eo subierunt, ut virgines fatua, et ii qui nuptias criminantur. Fortasse autem, non ad castitatis symbolum, sed ad mollitien tanium indicandam, viticem, sive salicem, Scriplura boc loco adhibuit. Vans. 18. • Si fuerit inundatio, non sentiel. Id est, Licet terra universa cognitione impleta fuerit, ita ut aquarum copia maria ipsa contegë

rentur, ille tamen in improbitate sua permansit:et licet doctrina Evangelica, instar aquarum fluviatihum, eam quæ sub caelo est latifcaverit, juxta illud: Et declinabo super eos sicut fluvius pacis ³, pwrgans et vivificans terram; ile tamen sensum ejus non percepit, neque ad meliorem frugem rediit; vel, ut Symmachus reddidit: Non parebil. Confidit quia subibit Jordanis in os ejus, [VERS. 19] in oculo suo capiet eum, intortus forabit nasum. Symmachus In fibula perforabitur nasum. Calumniandi arte fretus, et Græcorum, Judzorum, ac Manichæorum opera usus, qui ab eo possidentur, et redemptionem per Jordanem factam non admittunt, gratiam divinam floccipendens, verbis cavillatoriis petulanter incessit. Capit autem Jordanem in oculo, id est, considerat eos qui ad gratiam accedunt, et contra eos bacchatur. Vulneratur autem draco, nares ei perforantur, et blasphemiæ nasɑm demittit, ubi ad crucem se alliserit. Vel illud, forabit nasum, id est, subjugabit illum, metaphora a bobus sum pta, qui naribus perforatis huc illuc ducuntur; ac si aliceret: Nares etiam, et dentes, et totus draconis vultus contritus est. Sin autem de animali aliquo Imec intelligentur, utpote de eeto, magnitudinem ejus et potentiam Scriptura hoe loco ob oculos ponis, dicitque amimalia in Tartaro et in aquis, quibus bellua hæc infesta fuerat, et insidias struxerat, gaudere, siquando aestu aliquo ad terram deferatur; ipsam vero ad montem alicubi vel littus appulsam, & corporis mole non tantum humiles, sed maximas etiam plantas obumbrare et tegere. Tanta enim corporis ejus magnitudo est, ut licet copiosa ef aqua superinfundatur, minime sentiat, quippe quæ aquarum mole tecta et obruta sit; quin et Jordanem fere omnem faucibus suscipiet, et oculo aperto, aquam ejus in eo capiet: conteretur nihilominus que vasto adeo corpore est, si aestus violentia ejim clatur, et facies ad petram aflidatur. VERS. 20. «Duces autem draconem in hamo? Reliqui vero, Leviathan. Cetum autem, cujus surpra mentio facta est, et draconem hoc loco, unum et eumdem esse arbitror; quoniam in Hebreo utrobique vox Leviathan usurpatur, nec alii dracones ita ab Hebræis appellantur, sed generis sui propria nomina singuli habent: et draconem quidem (qui ad principem adversariarum potestatum denotandum refertur) proprio nomine Leviathan vocatum esse, ut qui peculiarem hanc appellationem sibi vindicet. Roterisne, inquit, Jobe, praestare, quod postea ab Unigenito factum est? carne enim sua, sicut esca ei objecta, et clavis suis tanquam bamis, piscem venatus est. El circumpones capistrum circa nasum ejus? * 9. 3 Isa. Lxvi, 12.

[VERS. aut ligabis circulum ejus? et arinila * Luc. vi, 31. * Matth. iv, 9. 4. Marc. vn, terebrabis Jabium ejus? › Theodotio: freno perforabis maxillam ejus. Armillam pro sepimento dixit: Christus enim, ne amplius insolentia se efferret, tanquam armilla et sepimento, labia ejus consuit, et (sicut facere contr suevit qui taurum domat, ejusque ferociam comprimit) nares annulo ligavit (clavus autem adactuş et rotundus factus, annulum facit), et ut ad ludibrium proponeret, capistrum circumposuit. Præterea, armilla manus ornamentum est, quod est bonum opus: qui igitur talem armillam gestat, labium draconis perforabit, diabolo, qui inimicus est, pudore suffuso, nec habente quod contra cum hiscere possit. VERS. 22, 23. «Loquetur autem tibi prece, sup. plicatione molliter? ponet autem tegumi testamien tum?, Hoc dixit, quia dæmones Dominum rogarunt, ne in abyssum eos deturbaret; vel quia Satanas Christo dixerit: Mac omnia tibi dabo s. Num igitur, inquit, blanda oratione te compellabit? num fœdus tecum inibit, nec amplius bellum tibi iu, feret? ‹ Accipies autem eum servum sempiternum?» Servus, vel'arbitrii voluntate fit servus, ut is qui Deo famulari sponte elegit; vel necessitate cogente, ut captivus et qui in vinculis detinetur: quod dia. bolo accidit. VERS. 24. Lades artem in eo sicut avi? aut ligabis eum sicut passerem puero? › Conversis, et iis qui sicut infantes facti sunt, Dominus noster vinctum adversarium,? tanquam passerem, illudendum tradidit. VERS. 25. Pascuntur autem in eo gentes, par tiuntur autem eum gentes Phœnicum. › (Aquila vero, «Dimiliabunt eum inter Chananæos. ] Phenice prius Cbananas appellata. fuit; Syrophoenissam enim mulierem, Evangelin 4. Changmæam vocant: Chananæi vero idololatræ erant. Dicit igitur, quod ii qui idola. colunt, et purpureo altarium sanguine tinguntur, alius aliud scelus perpetrande, et unusquisque partem aliquam delibando, draconem inter se partiuntur: dictum autem hoc est, quia Chananæi et Phœnices propter improbitatem infames et inglorii sunt. Sin vero de dracone sensibus obvio sermo sit, per hæc magnitudo ejus et potentia ob oculos ponitur, et quod vinciri, ac puero, instar passeris, ad illudendum tradi non possit. VERS. 26. Omne navigans conveniens non ferent pellem unam caudæ ejus, et in navigiis piscatorum caput ejus.» De dracone hæc verba proferuntur, et peilie anVARIE LECTIONES. 4 suppl.

mine squamam intelligit. Dicit igitur, quod omnes homines qui vitam hanc (quæ mare vocatur) navi gant, in unum congregati, ne levissimum quidem jafimarum et postremarum potestatum ejus insultum suis viribus sustinere valeant: Dominus autem caput draconis confregerit. Doctores qui in Ecclesia præsunt, piscatores sunt; Ecclesia vero, navigia; et superbia, caput draconis. Dicit igitur, contra doetores, et contra Ecclesias persecutionibus excitatis, insolenter sese elaturum: ut verbi enim prædicationem impedinet, apostolorum progressui, qui piscatores erant, malUfariam restitit; illi vero, Dominum imitati, et mortem pro eo alacri animo subeuntes, caput draconis apprehenderunt et contriverunt. De ceto autom verborum sensus planus est, quod, scilicet, na vigia omnia si in unum coeant, squamam unam caudæ ejus ferre, aut solum ejus caput iis appropinquans, sustinere aut capere non possint. Vɛas. 27. ‹ Impones autem ei manum, recordatus belli quod fit in corpore ejus, et nou ultrą fiat Perturbationem et sævitiam, bellum hoc loco vocat. Sensus autem versus hic est: Manum, inquit, injice, et belli cum ceto recordare; ac, si debellare eum poteris, fac ut amplius resistere tibi non vaþeat. Bellum vero quod cum Leviathan geritur, formidabile est, et bellua hæc expugnatu difficilis est, neque unquam oppugnare nos desinit. CAP. XLI. VERS. 1, 2. Nonne vidisti eum? nonne super ţis quæ dicuntur, miratus es? Non timuisti, quia paratus est mihi. Quis est enim qui mihi ex adὁ vergo stelerit? vel quis resistes mihi, et sustine. þit?» Planiorem vim hujus loci reddentes, Deum tatibus verbis Jobum allocutum esse dicimus: Num paratus in aciem cum Satana descendere, dextram fli injicies, memor præcipue belli quod inter ipsum et viros justos geritur? Annon belluæ sævitiam vides et perspicis? neque quæ de ea dicuntur, timorem tibi îcutiunt? ut cupressus cauda elata, nervi complicati, latera nea, spina dorsi ferro valentior, pmnis generis arbores ab ea inumbratæ, Auvius tofus absorptus, maria autem navigabilia et cuncta navigia, ne partem ejus minimam quidem ferre posse? Nonne formidine percelloris, cum hac ompia audis? Noune difficultatem cum bellua congrediendi, et invictum ejus robur intelligis? verum alira non ita flet, neque postea formidabilis erit hæc bellua; parata est quippe ut a me vinciatur nemo enim est, qui mihi resistere, aut iracundiam meam sustinere valet. ‹ Si universa quæ sub cœlo mea sunt, non tacebo propter eum.! Quoniam, inquit, rerum omnium Creator et Dominus sum, regionem quæ sub calo est spoliantem

citur, exemplo ab iis perito ntemur, qui larvas et personas induunt, qui quod sunt non videntur, sed videri volunt. Ilistriones hi in scenis, imperatorum interdum, verbi gratia, interdum regum, et mulierum ponnunquam personas assumunt; propria autem ipsorum persona occultatur, et quod sunt, non apparent, quod vero videri volunt, cernuntur. Talis est draco, personam suam nunquam ostendit, sed ut ho mines fallat, alia semper assumpta utitur: et variis quidem personis hostis hic instructus est; quis autem sub persona, quam in singulis vitiis induit, intus latentera draconem demonstrare, revelare et ostendere poterit? Tales etiam sunt illi, qui ad nos in ovium vestimentis accedunt, intus autem sunt lupi rapaces ', ‹ Et in rugam pectoris ejus quis utique ingrodiatur?> Symmachus autem: In subduplicationem squama ejus quis subibit? Pectus ejus implicatum et involutum est, nihil apertum habens, sed omnia occulta: quis igitur in cogitationes cordis ejus, quando quidem abditae sunt, penetrare poterit? Verum qui in Christo sunt, dicunt: Non enim illius machinationes ignoramus. VERS. 5. «Portas faciei ejus quis aperiet? Quis igitur, inquit, abditos cogitationum ejus recessus manifestabit? Vultus ejus aditus occlusi sunt, ita ut consilia et cogitationes cerni non possint; veterator enim exsistens, boni etiam prætextu mala operatur: sic Judam pœnitentiæ intemperantia in novam foveam conjecit, cum a proditione ad laqueum illum adigeret. Celat quæ intus recondita sunt: quisnam igitur talis est, qui quantam fraudem, quantum venenum, quanta mala intus congesta habeat, ostendere et manifestare poterit? Quis praeter me aperiet? In circuitu dentium ejus timor. › Theodotio, Circa dentes; de quibus dicitur: Dentes peccatorum contrivisti. Et, Dominus conteret molas leonum. Non est hic Dei timor, sed timor qui est in circuitu dentium ejus: si vero Christum in teipso habes, de timore isto noli sollicitus esse; Dominum enim Deum timebis, et præter ipsum alium ne verearis. Dentes draconis sunt verba scelesta, pseudoprophetæ, et pseudodidascali, qui toto ore mordent. Fit vero aliter etiam ipsum ignorantibus formidabilis, terrendo et minitando; quæ sine Dei permissu facere non potest. VERS. 6. c Intestina ejus [seu squamm] scula ænea.> Aquila autem et Symmachus, bic quidem: Corpus ejus supereffusio scutorum; ille vero: Superbit, procedens in scutis, Intestina ejus, id est, sermocinaθεμένων i, Psal. LVII, 7. Matth. vn, 15. ' It Cor. 11, 41. * Psal. uti, 8. del. vel potius id est, caleriora, cutis superficies, seu squamæ, ut est in Hebræo: sed nihil muto.

tiones ejus veneno plene sunt, neque molles quiοὐχ dem et teneræ, sed truculenta et duræ. Dogmata ejus, sensu animi occulta, et quidquid intus habet, aspidum, non tenerarum quidem, sed durarum ves neno inficitur. VERS. 6, 7. Et colligatio ejus sicut lapis sideritis, unus uni conglutinatur.» Corpus ejus universum, connexio est; inter se enim vitia colligantur, quæ nexus ejus constituunt, et unum ex alio pendet. Talis etiam sideritidos lapidis natura est, unus enim alteri adhæret. dicitur autem hic tapis duritie ad adamantis naturanı prope accedere, ferrum ad se attrahere, et asperrimus esse, ita ut in vitro characteres ducat: noquitiæ autem diabolicæ viros etiam strenuos et firmatos ad se allicere valent; quæ quidem, licet contrariæ interdum videantur, in eo quod nequitiæ et improbitates sunt, inter se cohærent. Ex his autem diaboli violentiam et asperitatem ostendit. Spiritus autem non transibit eum. Id est, Nulla eum anima et improbitates ejus devitat; omnes autem studiose observat, cunctis insidias struere conatur, nec spiramen ullum illum latet; nam et infantes etiam peccatum a parentibus traditum trahunt. Illud autem, non transibit, non quod pertranseat et percurrat, sed quia nihil ipsum lateat, omnesque per ipsum transire oporleaf: quare quominus in potestate ejus detineamur, nos ipsos cum studio accingamus. VERS. 8. ‹ Vir fratri suo agglutinabitur, cohæ, rent, et non divellentur. › Licet, inquit, firma adeo concordia quidam coaluerint, ut divelli a se invicem non possint, etiam hos ille adoritur. Vide autem ne de improbitatibus, et de dæmonibus qui eas operantur, hoc dicat. Quemadmodum enim homo homini propter natura similitudinem agglutinatur; ita etiam et dæmones, licet contrarias operationes exerceant, hic quidem ad stuprum, ille vero ad superbiam impellendo, mutuo nexu inter se cohærent; unus enim illis est scopus propositus, hominis perditio. VERS. 9. In sternutamento ejus effulget lumen. Sternutamentum, bonæ valetudinis signum est. Malorum igitur, inquit, societate delectatur, et inter eos splendore radiat. Aliter etiam sic: Sternutamentum vim habet purgandi cerebrum: quoniam igitur ille in lucem se transigarat, purgare etiam se posse fingit; unde gentiles etiam et præstigiatores lustrationibus quibusdam utuntur, quas lucis rationem habere simulant, sunt autem immunditia plena. Mihi vero splendor ille ignis qui inter ster nutandum effulget, belluam agrestem adeo, validam, et interritam, formidabilem esse, iuuere videtur. KARLS LEGTIONES.

Et oculi ejus species Luciferi. Errore opinionis; vera enim luce præditi non sum: qui vero majorem sibi scientiam arrogant, quales sunt qui hæreses sectantur, oculi draconis, non autem Luciferi sunt, neque diei lucem habent; sed Luciferi speciem, quam falso simulant, præ se ferunt. VERS. 10. • De ore ejus egrediuntur quasi lampades accensæ, et projiciuntur sicut scintillæ ignis. › Sermones impiorum et atheorum doctorum, lampades accensee et scintillæ ignis sunt: ad augendam autem ejus malitiam, sermonem geminavit. VERS. 11. 'De naribus ejus egredietur fumus mini accensi igne carbonum. › Fumus oculis inimicus est; peccatum autem et mendacii prolatio intellectuales mentis oculos occaecat: cum igitur in draconis visceribus, qui mentė concipitur, caminus ardeat, respirationem impuram habet. Rursus narium ejus nomine, hæreticos intelliges. Sed ne ignem nobis ipsis conciliemus, spiritum vero, non fumum a quo suffocandi sumus, hauriamus, ne quid draconis respiremus, diligenti cura cavere nos oportet. VERS. 12. Anima ejus carbones, et flamma de ore ejus procedit.» Fastum et superbiam summam, animam ejus vocare videtur: verba autem arrogantia et superciliosa quæ ex ore ejus procedunt, nihil aliud sunt quam flamma quæ eos qui iis utuntur devoга VERS. 13. c in collo autem ejus habitat potentia. Collo, id est, arroganti existimatione; habitat autem, quia non quiescit, sed semper de se magnifce aestimat: et animæ quæ collo excelso incedunt (ut auctor est Isaias "), collum ejus sunt, ad decipiendum vim habentes. Quædam potentia mala est infirmitas autem quam Salvator meus et Dominus mea causa susceperat, quæ Dei infirmitas vocatur, illius potentiam superavit: Infirmitas enim Dei, ut dicit Apostolus, validior est quam homines 11; ego vero potestate draconis valentiorem esse dixero. Ante eum currit perditio., Prius quidem voluptates, animi corruptrices, et vitia quæ diabolum præcurrunt, admittit quispiam; atque ita deinceps ipsum suscipit, et sinu fovet. VERS. 14. • Carnes autem corporis ejus sunt agglutinate.» Peccatores, et dæmones qui peccatum operantur (quemadmodum Ecclesia, Domini), corpus ejus constituunt. Non autem dixit, unita, seu agglutinatæ sunt; unitas enim apud eum non est, neque dogmatum ejus antistites inter se consentiunt, licet similia dicere videantur, sed affectus habent eos ** Isa. ¡u, 16. "1 Cor. 1, 25.

dem, illorumque glutine invicem capulantur: nee P, cœtus ejus unus est, cum seipso enim dissentit; ac vitiorum quidem natura talis est, ut non tantum virtuti, sed sibi ipsis contraria sint. ‹ Effundit super eum, non commovebitur.» Symmachus autem, Garnes ejus circumfuse ei, immote. Juxta Symmaebum quidem, Circumfunduntur illi carnes, et potentia, quæ ad bonum nunquam flectitur, sed obstinata et immutabilis manet. Juxta autem Septuaginta interpretes: Quocunque demum fomento, quacunque cura et medela utatur, quodcunque remedium quispiam illi adhibuerit, sensu caret, et immedicabilis manet: ac propterea, cordis ejus duritiem, et obstinatum ad improbitatem animum ab oculos proponens, subjungit. Vens. 13. • Cor ejus induratum est ut lapis; sto tit autem sicut incus immota. a Cor ejus, inquit, in lapidem versum est, et maveri non potest; rationi non obtemperat, non fe etitur, callum totus obduxit et durus evasit, non impellitur, rationis ductum non sequitur, durus et inexorabilis est: et si quis a diabolo potestatem delibaverit, hic etiam cor indomitum et inexorabile habet; qui vero, auri iustar, arti fusoria obtemperat, hic donec lamina aurea flat, et divinarum notarum characteres suscipiat, cedit et morigerum se prebet. VERS. 16. • Cum se autem verterit, timor bestiis quadrupedibus super terram saltantibus. › Symmachus autem: motione ejus verebuntur fortes. Cum conversus, inquit, in eos fuerit, qui nutui ipsius parent, qui moribus helluinis prædiţi sunt, et insipientium quadrupedum in modum terrena sapiunt, terrore ab eo perculsi, saltant et contremiscunt: sæpenumero enim neque suis parcit draco, sed ira contra illos accenditur, ac tanquam generis humani hostis, ærumnis illos Migit. VERS. 17. «Si occurrerint ei lancem, nihil facient, hasta et thorax. › Hoc apertius Symmachus interpretatus est: Gladius qui eum attigerit, non subsistet, neque lancea aut thoracis elevatio. Ex his belluæ naturam indomitam ostendit, et quod nihil eorum quæ a sanctis spirituali ac hostili more ad ejus subversionem adbibentur, ipes sentiat, sed idem semper immotus. maneat. VERS. 18. sam ferrum quidem putat paleas, æs autem sicut lignum putridum. › Arma, inquit, spiritualia, ad ipsius internecionem imbecillia, et tanquam paleas aut lignum putridum æstimat, quæ vulnus letbale infligere non possunt. VERS. 19, 20. «Pult autem machinam petras jacientem, fenum; sicut calamus reputati sunt mallei. ' Machina petras jaciens, funda est; unde reliqui

pro tali machina, lapides funde, interpretati sunt mallei vero, id est, plagarum ictus, instar levis et inanis stipulæ ab eo pro nihilo ducti sunt. Et deridet concussionem igniferam. ›› Alius vero, concussum stulum. Vita antem Deo chara, et quæ spiritu fervet, ignifera censenda est. Licet igitur, inquit, quispiam eum vita quæ sanctum decet, conmoverit, nihilominus eam contemnet; et licet scutum coram eo concussĕrit, illud etiam pro nihilo reputabit. Vers. 21. ‹ Leetus ejus obelisci acuti. › Theodotio, ferramenta fabri; Aquila vero, acumina testarum: rebus enim luctuosis et adversis delectatur et indormit. Si vero animal esse conceda mus de quo hæc dicuntur, duritie et asperitate corporis præditum esse testatur, ita ut super obe liseos dormiat, nec mali quidpiam patiatur, aut vulneretur. Et omne aurum maris sub co, sicut lutum inenarrabile. › Maris, id est, mundi hujus. Cum autem Dominus dieat: Meum est argentum, et meum est aurum 31°; hic impudenti mendacio, hæc sua esse profitetur unde etiam Salvatori dixit: Hæc omnia tibi dabo 19, ac si aurum totius mundi comparasset. Animal quidem aurum pro luto ducit, quia illo nequaquam indiget. VERS. 22. Fervere facit abyssum, sicut officinam aerariam. Aquila, Ebullire facit. Quandoquidem anima ejus ignis est, totam hanc vitam concitando et perturbando, æstu et fervore commovet. ‹ Patat autem mare tanquam vas unguentarium, [VERS. 23] et Tartarum abyssi tanquam captivum, reputavit abyssum in deambulatorium. › Hæe cum inani ostentatione jactitans, oceanum abolere, et Tartari dominium se obtinere posse arbitrabatur; prout Isaias etiam tanquam sub ejus persona loquitur: Orbem terræ totum apprehendam manu quasi nidum s. Ex omnibus autem locis, quos possessurum se stultus speraverat, ejectus est: initio quidem e colo, e terra vero, et ex ine ferno ipso per incarnationem Domini. Nullum itaque, præterquam exteriores tenebras, sibi et: angelis suis paratas *, reliquum locum habet. Vas autem unguentarium, unguenti trullam signident ac si diceret: Vitæ hujus perturbationes et adversitates, voluptati et jucunditati illi esse. Vel u guentarium vas, pro re vili et nullius pretii ponitur. VERS. 24. Nihil est super terram simile {Symmachus vero, non est super terram potestas ejus], factum ut illudatur ab angelis meis.» Recte dixit, super terram, quoniam de cœli orbibus et circulis dejectus est. Simile autem, sive vires, sive malitiamn intelligas. Nihilominus, inquit, 11. Agg. 11, 9. 19 Matth. IV, 9. 13 Isa. I, 14. 19 Matth. vin, 12, xxv, 41.

a sanctis angels, et hominibus qui augelis pares sunt, talis tantusque iluditur. Symmachi autein versio vel hoc innuit, quod nulla potestas in terris cum ejus comparanda sit; vel quod post Salvatoris adventum in carnem, foras ejectus fuerit, nec amplius potestatem ullam habuerit. VERS. 25. Qmne sublime videt. › Theodotio vero, Omnem superbum intuebitur. Ex superbia enim totus conflatus est, nihil humile cogitat. Ipse autem Rex omnium quæ in aquis, › Symmachus quidem, omuis virulenti; Theodotio autem, filiorum sordidorum et illiberalium: id est, corum qui mollem, dissolutam, et vitam voluptuariam sectantur. Quamobrem et nos etiam Dominum nostrum oremus, ne peccatum in nos impe rium obtineat, quandoquidem ob hauc causam Scriptura, tanquam in corporis effigie, damonis malitiam et indomitam naturam depinxit, ut for midine perculsi, ad eum qui illum constringit confugeremus. Et hæc quidem ad verba contextus commentata esse sumicial. Illis vero, qui draconem hunc Scriptura descriptum, cetum esse volunt sensibus pervium, hoc tantum dicemus: Si reipsa ejusmodi cetus reperitur, per similitudinem ab animalibus sumptam (ut supra dictum est) intelligite, nos diabolum ipsum, et improbos homines sæpenumero contemplari. (Et de dæmonibus quidem dixit Salvator: Ecce, dedi vobis potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones, et super omnem vim inimici 18: cum vero ad Herodem discipulos ablegaret, ut fraudulentum et furtivum ejus ingenium innueret, dicebat: Dicite vulpi huic "; ita ut animalia diaboli simul et improborum hominum characterem quemdam insculptum habeant.) Sim vero nullum tale animal in rerum natura sit, non per similitudinem, sed de propria ipsius diaboli persona, intelligenda veniunt quæ in medium allata sunte * Luc. x, 19. 16 Luc. XIII, 32. 17 Job xxxıx, 54. CA P. XLII. Protheoria. Supra Jobuni dicentem audivimus: Semel locutus sum, at iterum non adjiciam ": cur igitur denuo loquatur, qui non amplius se locuturum pollicitus erat, quæstio scitu non indigna est: solutio autem eju h promptu et ad manum est. Postquam enim Deum loquentem audivisset: Nequaquam, sed acsinge sicut vir lumbum tuum s, qui silentium pro miserat, divinum mandatum suæ pollicitationi præfert: præstat enim divinis legibus parere, quam promissa propria adimplere, et sermones nostros cohibere, cum voluntas Domini refragatur. Recto itaque ab Herode factum fuisset, si juramentum violasset, nec Præcursoris caput amputasset; contra autem, Petrus cum dixisset: Non lavabis pedes meos s, mutata sententia dixit: Non pedes solum, 10 Job x, 2. 19 Joan. sit, 8.

verum etiam caput; recte etiam Jobs, divinæ majestatis excellentiam colens ac reveritus, nequaquam se locuturum pollicitus est; rursus vero, com Deus silentii religione illum exsolvisset, non minus recte sermone utitur. VERS. 1-3. • Respondens autem Job, dicit Dom mino Novi quod omnia potes, et nibil tibi est impossibile. Quis enim est qui celat te consilium? parcens autem verbis, et te putat celare? › Cæteri vero Et non auferetur a te cogitatio. Non jam primum se hæc didicisse; sed invictam Dei potentiam cognitam prius habuisse, proftetur; et quod in hominum consultationes penetret, ac cogitationes omnium intelligat, nec quisquam sit qui oculum ejus omnia intuentem latere possit. Quis enim, inquit, verborum parcus est, et silentio mentis arcana; quia, nimirum, voce prolata non sunt, celare te potest? VERS. 4. Quis autem annuntiabit mihl quæ non novi, magna et mirabilia quæ nescivÌ? › Id est, Præter te nemo; qui causam etiam cur diabolus me adortus est, ejusque impudentiam mihi manifestasti, ac providentia tuæ (qua me amplecteris) pleniore notitia me imbuisti ac collustrasti; hæc enim ea erant quæ ignorabam. VERS. 4. Verum audi me, Domine, ut et ego loquar; interrogabo autem te, et tu doce me. Quærere hoc loco opere pretium est, qui factum sit, ut qui interrogaturum se promiserat, neque Deum interrogaverit, neque responsum ullum retulerit; sed, neque sciscitatus, neque sermonem ollum audiens, finem loquendi fecerit? Mihi igitur horum verborum hic sensus esse videtur: Quandoquidem, inquit, Domine, quæ mihi incognita erant docuisti me, aurem mihi præbeto; et si, aridus discendi ea quae notitiam meam fugiunt, percontatus te quidquam fuero, docere me ne dedigneris; ut ego etiam ea enuntiare, et incognita alios docere possim. Vel forte quæ subjunguntur, interrogatíonem in se continent. VERS. 5. Auditu enim auris audivi te antea, nunc autem oculus meus vidit te.» Reliqui vero: Audivi te, nunc vero oculus meus te vidit; non quia oculis viderit, sed quoniam luculentius audierit. Tanto inquit, pleniorem tui notitiam assecutus sum, quanto oculorum quam aurium major est cognitio. Fortasse autem propter incarnationis mysterium hoc dicit: cum enim antea obscure tantum de illo certior factus fuisset, nunc perfectiorem ejus notitiam sacrosancti Spiritas illuminatione adeptus est. VERS. 6. Quamobrem sprevi meipsum, et exlabal: putavi autem me terram et cinerem. Propterea, inquit, meipsum condemnavi, quod seire me aliquid arbitratus fuerim: nunc enim a 20 Joan. XIII, 9. suppl.

quæ supra me sunt addiscens, simul etiam natura meæ tenuitatem ac vilitatem intellexi. 31. Num. Xu, 1 seqq. Protheoria. Deus famulos suos in magno bonore et æstimatione habet; quandoquidem ut justo Jobo gratificaretur, Eliphazo et sociis ejus (qui justum calculo suo conden nantes, supplicium mereri videbamur) minas remisit, et delicti impunitatem largitus est. Si quis autem discendi cupidus interrogaverit, car Deus Mariam Moysi obloquentem lepra percusserit, licet postea famulo suo honorem deferens, corpus ejus sanitati restituerit".**; Eliphazo vero et sociis sine prævio aliquo supplicio veniam indulserit respondemus, Mariam contumelia in Moysen CORtra Deum etiam blasphemiam protulisse, qui antistitis personam in honore habebat: Jebi autem amici, Dei patrocinium suscipientes, in justum tantummodo, pietatem ejus injuste deridendo, de liquerunt. Si vero ultra quæsierit: Cur Aaron malum nullum expertus fuerit? a Deo hoc factum esse dicimus, qui sacerdotium honorat. Duo igitur bing discimus, quod justos accusare peccato non careat, et quod Deus propter honorem quo illos prosequitur, delicta condonet. VERS. 7. • Factum est autem, postquam Dominus locutus est omnia verba hæc ad Job, dixit Dominus ad Eliphaz Thæmanitem: Peccasti tu, et duo amici tui; non enim locuti estis coram me verum quidpiam, sicut famulus meus Job. › Theodotio: Excanduit ira mea in te, et in duos tuos amicos; non enim locuti estis rectitudinem, vek, recte, juxta Symmachum. Divinæ sententi judicium accuratum perpende. Præclare enim amici hominum opinione, Deo patrocinantes; Jobus autem, qui cum Deo judicio contendere voluerat, perperam fecisse videtur (quandoquidem in hodiernuAr etiam diem nonnulli nudæ verborum enuntiationi attendentes, sermonibus ejus offendantur): divino autem et incorrupto judicio contrarium visum est; ideirco enim dixit, coram me. Vos enim, me judice, iniqua suffragia contra justum ferentes, nihil veri dixistis; Jobus vero, famulus meus, omnia in nuda veritate locutus est; non enim propter scelera passus est, sed ut justus appareret. Quis igitur verbis condemnare cum potest quem Deus approbatione sua laudibus effert? Observa etiam, quemiadmodum appellatione servi justum honorans, Jobum famulum suum vocet, idque non semel, sed sæpius faciat. Videtur autem Eliphazus reliquis majore veneratione dignus fuisse, unde prinius eum Jobo colloquium instituit, et Deus nunc eum alloquitur, et verbis quidem quæ reliquis amicis conveniant. Considera autem quemadmodum cunctis audientibus Deus locutus fuerit, ut divino testimonio Jobi virtus omnibus elucesceret. Ille enim,

inquit, cum praeclaras suas actiones prædicaret, άληvera est loculus; vos autem, cum calculo. vestro eum condemnarelis, falsa protulistis. VERS. 8. Nunc autem sumite septem vitulos et septem arietes, et.ite ad famulum meum Job, et faciet victimam pro vobis. › Pro victima, Aquila et Theodotio, holocaustum; Symmachus vero, oblationem, reddidit. Numeras septenarius in Scripturis in pretio est, et perfectus censetur: perfectas itaque hostias offerre jubentur, utpote qui gravia peccata admisissent, Jobum autem imperat ut sacerdotis munere fungatur, et blationes offerat. Tanta enim, inquit, ejus justitia est, ut pro aliis ctiam intercedere posset: ante legem autem, viri sancti pro seipsis sacrificia offerebant, ut Abel, Noe, Abraham. VERS. 8. Et Job famulus meus precabitur pro vobis; quomiam nonnisi faciem ejus accipiam. [Alii autem, suscipiam.] Nam nisi propter ipsum, perdidissem utique vos: non enim locuti estis verum contra famulum meum Job. › Papæ honoris excellentiam, quem Deus sanctis largitur! illis enim obstrepere et obloqui, mortem mereri ostendit; et propter honorem quo illos prosequitur, lethali supplicio veniam concedit. Observa autem quod, licet zelo moti locuti fuerint, nibil tamen veri protulisse reprehendantur; imo vero divino zelo nequaquam stiinulabantur; tum eniu certe delicti veniam impetrassent: Jobus itaque jure merito illos accusaverat. Hinc discimus, quod G non leviter peccet qui justos accusat; et quod delicti venia ab eis contra quos deliquimus, petenda sit. Protheoria. Statim post justi cum Deo colloquium, victoriæ illi insignia deferri cœperunt. Simul enim ut divino alloquio, institutione, et testimonio dignus est haBitus, primam coronam adeptus est: nunc, eo quod pro amicis intercedat, et pro certaminum præmio veniam et remissionem illis impetret, secundam victoriæ adoream reportat; damnum enim Jobo ſuisset, si amici qui consolationis causa ad eum accesserant, mortis supplicium luissent. Amplus certe honor et dignitas fuit, statim ut dixisset justus, Donine, ne statuas illis boe peccatum, precibus eum Deum placasse, et peccati remissionem impetrasse. VERS. 9, 10. Ivit autem Eliphaz Themanites, et Baldad Sauchites, et Sophar Minæus, et fecerunt sicut præcepit eis Dominus: et solvit peccatum eis propter Job. [Symmachus, Et suscepit Deus faciem Job.] Dominus autem auxit Job: et cum ille precatus etiam esset pro amicis suis, dimisit eis peccatum.» Pro sanis et divitibus, deposita omni injuriarum memoria, ulcerosus, inops, et abjectus preces fa

debat. Quare si hodie pauperem et valetudinarium pro aliis orantem, et preces ejus effectum sortiri viderimus, locupletem Dei gratiam admiremur, neque in ejusmodi malis constituti, moleste feramus; Dei enim larga et copiosa beneficentia ad nos etiam fortasse pertinget. Protheoria. Sicut in tentatione, tanta Jobi derelictio fuit, ut conjux ejus quæ regina erat, mercede conducta inservierit ss: ita postea, divina superveniente gratia, sancto omnia prospere succedunt; cognati certatim ad eum concurrunt, amici dona offerunt, conviviis accipiunt, et cuncta deinceps gaudii et lætitiæ plena erant. Mutati autem rerum status certum indicium erat, quod honorem illi detulerint, quem Deus honoraverat (sicut homines facere iis solent, quos reges honorant), et quod omnia illi in melius conversa et geminata fuerint. VERS. 11. Audierunt autem omnes fratres ej s et sorores ejus, quæcunque acciderant ei, et venerunt ad eum, et omnes quicunque noverant eum a principio.» Cognatos omnes et affines, fratrum et sororum nomine appellare, Scriptura sacra solemne est. Illud autem, audierunt quæ Jobo acciderant, non quod eorum quæ ei acciderant ignari essent, dictum est, sed quia unusquisque ad vicinum de tentatione et divina visitatione sermonem habuerit; et jucunda simul et utilis narratio eorum quæ Jobo rant, omnibus exstiterit. Forte etiam cognatorum 23 Job 11, 9. suppl. PATROL. GR. XCIII. immisericordia sub amicitiæ et affinitatis larva, his verbis innuitur: qui quidem, cum in adversa fortuna esset, longo tempore non aderant; postquam vero in splendidiorem statum res ejus mutatæ sunt, tunc primum audivisse visi sunt, et ut participes gaudii ejus essent, ad cum accesserant. Comedentes autem et bibentes apud eum, consolati sunt eum, et mirati sunt super omnibus quæ induxit super eum Dominus. > Symmachus, De omni malitia; afflictionem, et tentationum immissionem, malitiæ nomine intelligens: et sane, talia passum esse, et cum rerumuis ejusmodi colluctatum fuisse, cum justus fuerit, res admiratione digna erat. Injuriarum immemor, et charitate plenus Jobus, adventantes blande accipit, munera quæ attulerunt non repudiat, nec passus est quod plerique solent, nec accedentibus dixit Quandoquidem morbo laborantem me non invisistis, neque opem mihi tulistis, neque ego nunc vos in societatem admitto, neque donis vestris indigeo: sed, ac si nihil ab iis passus fuisset, simul advenientes comiter suscepit, una convivatus est, et in hoc non leviter se solatum esse existimavit. Cum enim Dei gratia factum esset, ut ad eum simul

concurrerent, divinum beneficium non respuit, sed blande ac comiter omnes est amplexus; quandoquidem decessor etiam ejus, magnus Abrahamus, Pharaonis dona, quæ divino munere sibi concessa esse arbitrabatur, non récusaverat **. Protheoria. Hinc divitiarum duplicationem numerare incipit, et bona corporis divinam esse benedictionem asserit: liberorum enim procreatio, et facultatum incrementum, prisci seculi hominibus, benedictionis loco promittebantur, prout etiam contrarium maledictio censebatur. Quandoquidem igitur legem ætate antevertens, ad legis simul et Evangelii normam vitam traduxerat, benedictiontim quidem legalium particeps est factus; reservantur autem illi, quæ sanctis in futuro sæculo promissa sunt, et quæ rationem ac cogitationem humanam superant. Ab eo vero loco Scriptum autem est ipsum rursus resurrecturum cum iis quos resuscitat Dominus, dicunt nonnulli, verba quæ ad finem sequuntur, non esse sacræ Scripturæ, sed libro huic assula et ascripta nos vero, cum in omnibus Græcis exemplaribus librum sic scriptum invenerimus, ita omnia quæ in eo scripta sunt recipimus, prout a Patribus nobis tradita sunt. Dedit autem ei unusquisque agnum unum, et tetradrachmum auri et non signati. › Tanquam convivium celebraturi, agnos fortasse afferunt; honoris autem causa, auri tetradrachmum, quod numismatis genus est; sic enim interpres alius reddidit: Aquila vero et Theodotio, inaurem auream; et Symmachus, narium ornamentum. Non signatum vero, pro pondere non formato, et characterem non habente. VERS. 12. Et benedixit Dominus novissima Job præ iis quæ antea. Quæ prius Jobus possederat, non tanquam virtutis præmia ei concessa sunt, sed ut in iis exerceretur; et certaminum causa ac materies, divitiæ illi factæ sunt. Postquam autem certamine contendisset, et qua ratione divitiis utendum esset, magister omnibus exstitisset, ac deinde etiam fortunis omnibus nudatus, paupertatis certamen legitime decertasseţ; pro virtutis et fortitudinis præmio, bonoruni duplicationem magnus agonotheta ei largitur. Et fuerunt pecora ejus, oves decies et quatuor mille, camell sexies mile, juga boum mille, asinæ feminæ pascuales mille. (VERS. 13] Et nascuntur ei filii septem, et filie tres. Duplicata quidem sunt pecora ratione carentia, quia penitus interierant; liberi vero pares numero prioribus fuerunt, quoníam mortem oppetentes non exstinguebantur: quare viventibus iis qui prius e vita excesserant, et aliis in illorum locum succedentibus, liberos etiam duplicatos receperat. * Gen. xu, 20.

tbus difficultatibus et obscuritatibus obviam iverit. Ad rite moderandum judicium. › proinde eget auditu ad percipiendum; illa visu ad mix offerunt, hauserit, facili is negotio occurrencontemplandum, utraque autem ingenii vim deposcit. Secundum alios disciplina est quædam laboriosa, et cum pœna conjuncta institutio; qua proinde humanus animus, non modo ab ignorantiæ sordibus repurgatur, verum a concretis quoque vitiis et morum nævis expiatur. Sapientia autem est divinarum humanarumque rerum ars et comprehensio. Eodem Sapientiæ nomine scientia de Filio Dei, et sacra Triade, deque divino judicio et providentia interdum quoque denotatur. Sunt qui sapientiam corporum et corporis exortium judiciique et providentiæ quæ in his et ex his spectatur, cognitionem definiant. Doctrinam autem vel disciplinam aliud nihil esse tradunt, quam quamdam animæ moderationem circa patibilem rationisque expertem ejusdem animæ partem. At sublimiori consideratione sapientia est quidam divinæ virtutis et sapientiæ afflatus; aut purus quidam divine gloriæ et majestatis defluxus. Neque enim quidquam omnino obscurum aut caliginosum in illam cadit. Est namque splendor æternæ lucis, et impollutum divinae virtutis speculum, expressaque divinæ bonitatis imago. Qui igitur vera sapientia imbutus est, hec omnia explorate cognoscit. Isthæc autem comperta habere, haud aliud est, quam divinæ dilectionis filium, eamque sapientiam, quæ Christus est, nosse. Christus enim Dei virtus, et Dei sapientia est *. Illud vero mysterium non revelatur a carne, aut sanguine, sed a cœlesti Patre ³. Sapientia denique ille recte imbutus dicitur,qui sacras Scripturas, boc est legalia et propbetica oracula, evangelica rursum et apostolica eloquia, accurate tenet. VERS. 3. Ad suscipiendum sermonum versutias, et ænigmatum solutiones. ▸ or Per verborun flexus, sermonumve involucra, Parcemias hoc loco designare videtur. Nam qui bas iterum iterumque animo versat, atque examinat, ad sensum qui abditus in illis latitat, tandem penetrat. Hujus generis Parœmie est illa: Servatur a calore filius intelligens, corrumpitur autem a ventis messis tempore filius iniquus. Rursum: Cura quæ in agro sunt, herbas. Aut verborum strophas eos hic sermones appellat, qui variis figuris ac tropis affecti sunt. Aut tales sane, qui aliud aperte sonant, aliud certe indicant. Aut verborum popa? sunt disputationum pugnæ, ex falsi nominis scientia petita.. Has enim citra ullum detrimentum, omnemque animi molestiam is facile excipit, quisquis in Parœmiarum notitia vel mediocriter versatus fuerit. Sunt qui per sermonum strophas verborum inversiones, quales in sacris Litteris exstant complures, designatas putant, id est: Quoniam tacni, scribit David, inveteraverunt ossa mea dum clamarem tota die‘. æc enim hyperbaton, verborumque inversionem manifeste continent. Cum igitur ejusmodi sermones obscuritatem habeant, qui səpientiam, quam Parœ21 Cor. 1, 24. * Matth. xvi, 17. Psal. xxx1, 5. A. Mai B. N. VII, 81. Nullus veræ justitiæ ignarus, recte unquam judicaverit, aut controversias diremerit. Sed nec Salomon quoque juste inter meretrices judicasset*, nisi æquitatis rationes probe tenuisset, riteque observasset. Neque nos tandem vitæ hujus actiones, et munia recte unquam dijudicaremus, nisi recti judicii vim quasi quoddam virtutum semen a natura insitum haberemus. Secundum hanc enim vim, et virtuti ob❤ temperandum, et malitiæ obsistendum judicamus. Vens. 6. ‹ Animadvertet parabolam. › Parabola apud Scripturam dicitur non modo sermo per similitudinem inductus, sed etiam quilibet sapientia conditus sermo. Namque et Balaamus assumpta parabola loquebatur. Et David: Aperiam, inquit, in parabolis os meum. Quo loco non similitudines exponit, sed sapientes sermones. zal nãç lóyos onçó:• xal 6 Azutô• 'AroiĘw yàp Er rupaɓolaïç tó ¿, hóyou; 00çoú; VERS. 7. Initium sapientiæ timor Domini. › Porro autem, ut Timor Domini initium est sahoc pientiæ; ita pietas in Deum initium est sensus, est, judicii secundum intellectum. Exercet ea enim sensuun organa ad discretionem. Vel pietas in Deum ob id sensuumi apyǹ appellatur, quia sensuum appetitioni dominatur, eosdemque secundum Spiritum vivere compellit. Intellectus autem bonus (de quo paulo post sicut de pietate quoque disputabitur latius) est moralis prudentia, vel sapientia practica siquidem notitia, quam praxis confirmat, prudentes beatosque efficit illos, qui impigre eam exercent. Neque enim ad beatitudinem satis est bonum nosse, verum ad cognitionem opus quoque, et usus accedant oportet. Intellectus autem bonus omnibus qui faciunt cum. Per σúvɛoty intellectum vel prudentiam eam boni notitiam hoc loco designat, secundum quam cognitum expetimus; aut ejusmodi cognitionem per quam quid expetendum, quid rursum fugiendum sit tantum intelligimus. Et quidem primam cognitionem, impedimento sublato, necessario couisequitur opus. Secunda vero, licet boni et mali scientia constet, intelligit enim, quid omitti, vel non fieri conveniat, vel oporteat, attamen inter moralis sapientiæ terminos se continet. De priori et contemplativa agebat Servator noster, quando post explanata parabolæ arcana aiebat: Intellexistis hæc omnia •? In moralibus itaque prudentia vel intellectus non omnibus promiscue et simpliciter intellectus ** Psal. LXXVII, 19. * Matth. x, 51. III Reg. 11, 16.” b

IN PROVERBIA SALOMONIS. est, sed iis vel solum vel potissimum, qui secundum mini maledictio; justorum autem ctione cumulantur. › illum operantur, si quidem notitia quæ opus vel praxim adjunctam habet, ea demum est quæprudentes vereque fortunatos efficit. Neque enim ut quis bonus beatusque habeatur et sit, sat est si bonum sciat sed opus est præterea, ut cognitum opere exprimat. Sapientiam et disciplinam impii. › Hoc ipso quod scelerati et impii sunt sapientiamin aspernantur: verbo fortassis nullus sapientiam despicatui habet, reipsa autem et opere, quamplurimi. At pii homines disciplinam et sapientiam avide consectantur; quo nimirum ex illis, et per illas expiati, veram illam sapientiam quæ Scriptura teste, In malevolam animam non ingreditur, intra mentis penetralia quandoque recipiant. Qui autem Dei timore (qui interioris sensus radix et causa est) destituuntur, illi nullum disciplinæ aut sapientiæ gustum bauriunt, cum studio potius utraque aversantur. Quales inter alios sunt, qui Vetus Testamentum dire exsecrantur, ejusdemque auctorem, veluti crudum et inhumanum, calumniis atque conviciis sacrilege insectantur. VERS. 12. Deglutiamus illum sicut infernus viventein. > Scripturæ phrasi idem est absorbere vel deglutire quod funditus abolere, prorsusque dejicere et superare. Ilinc illud Apostoli: Ne forte abundantiori, tristitia absorbeatur³? hoc est, ne omnino dejiciatur et consternetur, qui ejusmodi est. Dicunt igitur, Virum cœlesti sapientia excultum (hoc enim justi viri nomine significatur) dejectum et debellatum in nos nostrosque amores transformemus; ita ut, perinde ac nos aliud nihil sapiat, aliud nihil sectetur, aliud nibil ambiat, quam terrena et tartarea. Vivus autem metaphorice is absorberi dickur, qui recta sententia, quam de justo opere haberat, abjecta, sciens volensque contrariam complectitur. CAP. II. Vers. 16. ‹ Ut procul te a recta via abducant, et a justa sententia te reddant alienum. › Docet malitiam, quod virtute inferior et impotentior sit, virtutem, quæ vitio multis partibus præstat, perpetuo insectari, continuaque lucta eamdem infestare, et ad interitum impellere: siquidem virtute concidente, statim vitium ingreditur. CAP. III. VERS. 16. Ex ore illius progreditur justitia; in lingua autem legem et misericordiam defert. › Ante annorum vitæ, dextræ itidem et sinistræ sapientiæ meminerat Sapiens. Hic vero ejusdem linguæ et oris mentionem facit, adeoque totius corporis effigiem, totamque illius compagem, et syminetriam describit, et per quamdam prosopopoeiam ob oculos nobis ponit. VERS. 33. In impiorum domibus moratur Do1 * 11 Cor. 11. 7. casa benedi Res impiorum, inquit, etsi splendidæ magnificæ que hominibus videantur, apud Deum tamen sunt viles et exsecrabiles. Contra vero res justorum, licet abjectæ et tenues cernantur, divina tamen benedictione copiose locupletantur. Sublimiori autem sensu per domum intelligentes animæ facultates designantur, per casas vero vel stabula irascentes et concupiscentes ejusdem vires. In illis enim brutæ illæ rationisque exsortes perturbationes et animi passiones grassantur, lateque dominantur. CAP. IV. VERS. 4. Firmetur, fili, sermo noster in corde tuo, custodi præcepta mea, neque oblivioni tradas. › Firmet se sermo noster in corde tuo, inquit; parum namque utilitatis affert præceptoris industria et diligentia, quando discipulus vel non attendit, vel non expendit, et pulchre dixit èpetòśtw, firmet sese sermo noster, conquiescat in corde tuo, illi alligetur, nec discedat, neque dissiliat ab illo. Ponitur enim pro sensus est, inhæreat, infigaturque animo tuo, ostende animi basim et fundamentum esse, sapientiam et intelligentiam comparare. Cave negligas aut oblivioni tradas; eam ad rem adhibe curam, adhibe diligentiam, cave legem derelinquas, aut a verbis oris mei divertas. Ille autem legem derelinquit, qui in illam prævaricatur. VERS. 27. Ne deflectas, neque ad dexteram, que ad sinistram. › neQuandoquidem virtus in quadam mediocritate posita est, Sapiens præmunit hic justum, ne vel propter honeste facta commendatus plus æquo se efferat, vel propter fidem, aut vitæ integritatem aut aliud quodcunque laudabile opus, contumelia affectus, aut alio quovis modo vexatus animum despondeat, aut ab officio desistat. Dexteram enim vocat hoc loco honorem et gloriam. Sinistram vero crucem et ignominiam. Aut dexteram appellat excessum; sinistram autem defectum aut morum certe doctrinam. Dividit hic tripartito: et quidem mediam illam definit, quæ ab utroque extremo abstinet; dexteram vero, quæ licet recta videatur, adeoque placeat, rei tamen naturam plane non attingit: sinistram aute», quæ a veritatis scopo aperte deflectit. CAP. V. VERS. 3. Ne pravam mulierem observes. Mel enim de mulieris merewicis labiis distillat. › Etsi extra controversiam sit, neque utile, neque honestum quoque esse pravæ mulieris consuetudini adhærere: siquidem temporaria voluptas, quæ ex ejusmodi cominercio capitur, in æternum supplicium tandem convertitur: attamen quia dovrina hæc parabolica est, per pravam mulierem, hæresim, ant stultitiam hoc loco accipere possumus. Nam qui

harum rerum studio tenetur, si quid pravum cogi- cturnum caliginosumque silentium fœdam, inquinatat, aut loquitur, aut operatur, ad tempus quidem in tamque animæ constitutionem auctor designat. ejusmodi pravitate oblectatur, ad finem tamen veluti morti obnoxius æternæ pœnæ, sempiternisque cruciatibus mancipatur. VERS. 15. Fili, de tuis cisternis, deque tui fontis puteis aquam bibe. › Bibe aquas, hoc est, salutaria vitæ documenta ex sacris et divinis Litteris hauri, et pietatis potum, ex divinæ cognitionis puteis, quæ jam inde ab initio familiariter nobis cohabitavit, fontisque nomen accepit. Ex quo fonte proscaturiunt pocula, quæ mentem refocillant animumque recreant, ac sese in plateas, in quibus sapientia libere concionatur, copiose diffundunt. Non sinit tamen fontis nostri aquas ea ubertate diffundi, ut concedant ad alienos siquidem veneranda fidei mysteria ab iis suum more turpem vitam, vult nos abscondere, et ob id paulo infrə subjungit: Nullus externus tecum communicet, sed illi solum, qui ejusdem tecum sunt doctrinæ et fidei. Uxor autem pubertatis, cujus paulo post fit mentio, mystice doctrinam, cui a puero familiariter assuevimus, denotat. Oblectamentum autem ex illa capit conjux ejus, quando secundum theoricam notitiam, quam nactus est, operatur. Hauri doctrinas ex divinis Scripturis, et potum ex puteis pietatis. Fons nimirum appellatur copulata nobis a Deo jam inde ab initio scientia, unde potus scaturit mentem laetificans, qui et in plateas diffunditur, in quibus sapientia confidenter versatur. Non sinit autem nostri fontis aquas extra effundi, ut in alienos deriventur; sed res augustas, jubet clam habere hominibus suinam vitam agentibus. [A. f. 26. b.] Пive τñe suvo:xists; huiv 00x CAP. VII. VeRs. 8, 9. Qui ad angulum, que transitus ad ædes ejus patet, prætereat, voce que in tenebris vespertinis, quando jam noctis silentium et obscuritas ubique obtinet, edat. › Angulus est reotz viæ anfractus; si ergo improba hæc mulier juxta omnem angulum insidiatur et Christus Domirus caput est anguli, consequens fit ut ibi quoque si quem forte veritatis doctrinam non rectes cantem, ant interpretantem deprehenderit, insidietur. Capul autem anguli, est unio et colligatio duorum populorum super Christum, tanquam super fundamentum ex:edificatoruin. Per no A. MB. N VII, 81. CAP. VIII. VERS. 22, 23. Dominus condidit me initium viarum suarum inter opera sua: ante sæculum fun. davit me. > Cum Dei sapientia, Dei sit substantia, citra omnem controversiam, ante omnia sæcula exstabat, et ante omnem rerum procreationem absolute erat. At vero posteaquam ad orta resque productas principii habitudinem habere cœpit, tum demum viarum Dei, hoc est, eorum omnium que sub Dei providentiam et effectionem cadunt, initium recte appellata est. Quamvis ergo sapientia Dei, secundum se suamque essentiam sit æterna, utpote ante omnem æternitatem ex Deo orta; attamen quod causæ ad effecta, sive ad eas res, quarum causa est, relationem sortiatur, post res conditas, viarum operumve Dei initium constituta commode dicitur. VERS. 21. Dominus fecit regiones et inhospita, et quæcunque sub cœlo inhabitantur terræ fastigia. › Per colles sublimiori sensu non tam montium cacumina designat hoc loco, quam præcellentes illas sublimesque substantiarum corporis expertium naturas. Per regiones fructiferas animas. Per inhospita sensa divina, quæ homini loqui non licet. Per summa quæ inhabitantur incomprehensa Dei mysteria; cujusmodi est sacramentum Trinitatis. Per ventos spiritus intelligentes, per nubes angelos administratorios, qui homines cœlestes cœlesti pluvia perfundunt. Per fontes denique, divinos doctores et magistros, qui solida Dei fundamenta, solidamque de Trinitate doctrinam obtinent, et alios docent. Filius autem paterno nutu et voluntate bæc omnia efficiens patrem effecisse asserit. Omnia enim quæ filii sunt, sunt etiam patris; et vice versa omnia patris, sunt etiam filii. CAP. XI. VERS. 18. Disciplina probata vias vitæ custodit, que auteni examinata et explorata non est, in errorem inducit. › Quæ hoc loco præponuntur, ad justos et peccatores ex æquo fere spectant. Vias vitæ divina præcepta appellat, secundum hæc enim viri justi vitæ suæ rationes instituunt. Qui autem juxta illa non docent, nec necessario conversantur, errant. Siquidem doctrinam Christo contrariam omni reprchensione superiorem necessario falso affirmant. Vocant autem illam irreprehensibilem, quasi nihil quod mierito reprehendi possit dignum in se contineat, sed illud vane et injuste. Nam licet pietatis speciem alicubi præ se ferat, attamen nec pia, nec vere quoque sana est, nec justo quoque examine cribrata et approbata est. CAP. XII. VERS. 15. Qui placido misericordique oculo intuetur, et ipse misericordiam consequetur; qui autem in portis se obviam fert, animas exterit” ›