sisterent, congregata est demum Romana synodus in una ex vestris titularibus ecclesiis, ubi Romanus presbyter Vito conventus agebat. Is enim una cum Vincentio Nicænæ synodo interfuit, et quia ambo rectam Athanasii fidem morumque integritatem probe cognitam perspectamque habebant, verisimila admodum est, sicut pro Marcello Ancyrano episcopo, multo magis pro sanctissimo Alexandrino antistite testimonium eos dixisse in sacro illo conventu, qui unanimi supremoque judicio Athanasii innocentiam adversus Arianorum dolos ac fraudes vindicavit, eamque sententia sua veritatis ac justitiæ ponderata libramine, manifestam omnibus ac testatam esse voluit. Quamobrem pontifex Julius, datis deinde litteris að clerum et populum Alexandrinum, quibus de Athanasii ad eos reditu gratulatus est, post plures laudes, quibus sanctum episcopum merito effert: Quid autem, inquit, tanto viro dignum proferri potest» qui tot, et tantis periculorum exantlatis laboribus redditur tandem vobis incolumis, non beneficio nostri tantuminodo, verum etiam totius concilii judicio talis declaratus? Post hæc autem, malorum hominum odio ac invidia magis magisque gliscente, novasque semper insidias contra Athanasii nomen molientibus Arianis, Sardicensis œcumenica synodus convocata est, cui duo Romani presbyteri Archida mus et Philoxenus cum Hosio Cordubensi episcopo, nomine ac vice Julii pontificis præfuerunt; in hac vero Athanasii fidei integritas vitæque sanctitas rursus ab universa synodo aguita est, et omnium suffragiis contra perfidos et catholicæ veritatis. et Athanasii innocentiæ inimicos comprobata. Sed quor sum hæc tam longe repetita, et ab altis revocata principiis? Nimirum, ut omnes intelligant, quanı consentaneum et conveniens fuerit, ut opus S. Athanasii, cujus B. Hieronymus meminit, quod pii ac eruditi homines diu desiderarunt, et frustra quæsitum, veluti amissum ac deperditum complorarunt, cum nunc primum in lucem prodeat, illud vestro illustri nomine inscriptum, et vobis, eminentissimi Patres, dicatum in publicum edatur. Vos enim sacri illius senatus, qui magnum Athanasium ad B. Petri cathedrain, ad centrum unitatis, ad fontem catholicæ communionis confugientem complexus est, fovit, tutatus est, vices tenetis et dignitatem; imo vero cum in vestrum clarissimum cœtum præter septem, nunc vero sex cardinales episcopos urbanos seu suburbicarios, selectissimi ex toto orbe juxta sacrorum canonum præscripta a Romanis pontificibus cooptan:li sint, admirabili divinæ Providentiæ in Ecclesia sua dirigenda ac gubernanda consilio, eo perducta res est, ut amplissimus vester ordo e tribus supremis in Ecclesia ordinibus, nempe episcopis, presbyteris et diaconibus S. R. E. cardinalibus compositus ex universo terrarum orbe, ut sanctæ Ecclesiæ canones provide sapienterque consuluerunt, selectis atque arcessitis, non modo antiquum Romanum presbyterium repræsentet, sed Romanæ synodi, quæ a primis catholicæ fidei temporibus Romano pontifici gravissimis de rebus deliberanti semper aderat, et quam Græci èmɩôŋpoūcav seu ¿vdŋµoūjay vocant, et ego vocabulo fortasse haud inepto præsentem dixerim, locum adeptus sit et auctoritatem: quin etiam, quod longe magis est, universalis quodamnodo, et domestici, ut hoc nomine utar, concilii Romano pontifici continue assidentis præstantissimam nobis speciem pulcherrimamque imaginem exhibeat, et potestatem etiam non minima ex parte dignitatemque obtineat. Ad hæc accedit, quod tenuis hæc ingenii mei facultas, et in ecclesiasticis aliisque rebus labor et industria, quæcunque ea sit, quam sentio, quam sit exigua, tota vestra est, tum ratione mune ris, quo fungor, tum electione voluntatis ratione quidem muneris, quia abhinc biennium omnium vestrum suffragiis a secretis præclarissimi collegii vestri renuntiatus sum, et humanissima animorum vestrorum significatione exceptus; electione autem voluntatis, quia ego semper præstantissimum ve strum cœtum summo animi obsequio, et ea veneratione, qua par erat, prosecutus sum. Etenim a prima juventute, quamvis eo tempore assiduam apud duodecim viros, quos Rotæ auditores vocant, causis cognoscendis operam darem, de titulorum origine, qui a sancto Evaristo Romanis presbyteris distributi sunt, deque sacra liturgia, et de collectis seu eleemosynis, aliisque rebus, quæ ad titulos, et ecclesias vestras pertinebant, libellum in publicam lucem emisi. Nec multo post, uno ex vestro collegio et generis nobilitate, et morum integritate eximio, qui jampridem ex hac mortali vita ad cœlestem patriam, ut sperare fas est, migravit, bortante ac suadente, vestrum sanctissimum nomen, vestramque auctoritatem, quæ quorumdam improborum sermonibus impetebatur, tueri curavi prolixo opere scripto, quod nun quam prodivit in publicum, quia neque ratio temporum, quæ postea subsecuta sunt, neque reipublicæ utilitas, neque ulla ejusdem operis præstantia exigebat. Deinde vero singulari benificentia sanctæ memo riæ Clementis XII credita mihi est custodia sanctioris archivi castri S. Angeli, et paulo post munus abbreviatoris de curia, quibus in muneribus, quoad potui, ea cura ac diligentia versatus sum, ut vos ipsi sæpius de me honorificentissimum testimonium perhibere non dubitaveritis. Interea vero iis tempo rum intervallis, quæ mihi a reliquis occupationibus concedebantur, multum operæ laborisque consumpsi in adornandis observationibus, longioribusque, si quando opus fuit, dissertationibus typis etiam in pu blicum editis, pro corrigendis ecclesiasticis Orientalium nationum libris, ut ex sententia congregationis nonnullorum sanctæ Romanæ Ecclesie cardinalium, cujus ego a secretis ab eodem Clemente XII, pon Concil. Trident. De reform., sess. xxiv, cap. 1,

tificatus sui initio, cl. mem. cardinali Francisco Barberino postulante constitutus, et a sanctissimo domino nostro Benedicto XIV confirmatus ſui, emendati in typographia sacræ congregationis de Propa ganda Fide ad communem exterarum nationum utilitatem imprimerentur. Demum per eadem hæc tem pora, quoties mihi demandatum est, et quantum ingeuii mei imbecillitas aliæque occupationes sinebant, non defui in asserendis Romanæ Ecclesiæ juribus, defendendaque ejus dignitate et auctoritate, et potissi mum in tuendo ejus dominio atque imperio in nobilissima ejus patrimonii parte, quæ aliorum armis occupata etiamnum immerito retinetur, donec sedatis tantorum belloruin motibus, et pacatis bellantium principum anı mis, per eum, qui mari et ventis imperat, ac tranquillitatem facit, spes melior Europæ et Romanæ Ecclesiæ rebus affulgeat. Quare intelligitis, eminentissimi Patres, mea omnia, qualiacunque sint, vestra esse, cum a primis juventutis annis omne meum studium, ingenium, operam, laborem atque industriam ve stro nomini, et apostolicæ sedi penitus addixerim ac dicaverim. Ex his autem cognoscere potestis, quot nominibus vobis deberetur præclarum hoc magni Athanasii opus, in quo e Græco in Latinum vertendo, corruptis in locis, quoad valui, emendando, et nonnullis parvis notis illustrando auctorique suo asserendo non parum allaboravi. Ut vero munusculum hoc, quod vobis humillime offero, lubenti animo excipiatis, satis esse puto Athanasii nomen: hac una enim commendatione, certus sum vobis fore gratissimum. Nam eminentissimus Baronius, magnum ordinis vestri ornamentum et decus, in suis Ecclesiasticis Annali bus ‹ Adeo, inquit, post tot tantaque ejus pro recta fide certamina, Athanasii nomen posteris doctrinæ et sanctitatis fulgoribus clarum effulsit, ut quæque ipsius scripta non modo avide legerentur, sed singulari quadam reverentia colerentur. Itaque nihil aliud mihi reliquum est, nisi ut Deum immortalem submis sis precibus orem, ut vos diu sanos atque incolumes præstet cum supremo nostro, atque omnium fide lium pastore Benedicto XIV, catholicæ Ecclesiæ, plaudentibus omnibus, divinitus dato, qui quantum inter reliquos mortales dignitate ac potestate præeminet, tantum ingenio rerumque intelligentia præcellit: qui cum apostolici gradus sublimitate supra omnes sit, humanitate ac benignitate infra omnes esse vide tur: qui me adhuc adolescente:n singulari benevolentia complexus est: qui me non solum verbis, sed etiam præclaro exemplo suo, et ad juris tam privati quam publici notitiam assequendum, et ad hæc alia sanctiora studia, quæ in sortem Dei vocatos maxime decent, verbis suis jam olim impulit ac stimulavit: qui summus Ecclesiæ pontifex renuntiatus, postero electionis die, ut liberiores mihi ad eum aditus essent, inter familiares, qui ab intimo cubiculo sunt, primum omnium ascivit, et triennio post a secretis sacræ congregationis super rebus consistorialibus declaravit: qui de mum, cum rerum ecclesiasticarum scientiam, et sacrarum litterarum studia non modo in se amet ac diligat, sed etiam in aliis esse quam maxime cupiat, parvam meam bibliothecam præclaris suis operibus De beatificatione et canonizatione servorum Dei, De Jesu Christi Matrisque ejus festis, De missæ sacrificio liberaliter donatis instruxit, quo munere nihil mibi splendidius magnificentiusque esse duco. Valete. Romæ, Kalendis Junii 1716 Ad au, 340, n. XI. Nicolaus ANTONELLUS Ejusdem sac. Collegii et sac. Consistorii a secrctis

INDEX EORUM QUÆ IN PRÆFATIONE CONTINENTUR. § 1. Laudantur bibliothecarum conditores, et præcipue cardinalis Franciscus senior, et alii e domo Barberina. II. Codex Græcus, quo continetur opus S. Athanasi in Psalmos, cujus fuerit, et unde in Barberinum bibliothecam venerit. Descriptus fuit ex alio bibliothecæ Augustanæ, et e Græco in Latinum versus, hortante cl. mem. cardinali Frar. cisco Barberino juniore. IV. Referuntur varia Psalmorum expositioncs, seu commentarii sancto Athanasio ascripti. Y. Agitur de eisdem expositionibus, seu commentariis, ac primum de expositione, seu commentario, qui in bibliothecis Mediolanensibus et Venetis reperitur. VI. Disseritur de commentario in Psalmos edito a Patribus Benedictinis VII. Illum commentarium esse Athanasii aliqui dubitant. VIII. Tractatur de alio commentario sub nomine Athanasii lingua Illyrica seu Slavica scripto. IX. Andreas Schottus et Lucas Holstenius commentarium, seu expositionem, quæ in publicum datur, S. Athanaŝio tri buerunt. § 1. Commentarium hunc eumdem esse, ac librum sancti Athanasii de titulis Psalmorum. XI. Librum autem de titulis Psalmorum eumdem fuisse ac librum Interpretationis Psalmorum, cujus meminit Nicæna synodus secunda, diversum autem ab Epistola ad Marcellinum. XII. Et quidem Athanasii esse nostrum commentarium præter testimonium Scholti et Holstenii probatur etiam ex eo,. quod auctor Hebraica nomina accurate interpretatur, et sensum allegoricum sent mysticum Psalmorum exponit. XIII. Nom Philo Alexandrmus primus edidit Dictionarium Hebraicorum nominum, eorumque interpretationem. XIV. Deinde Origenes interpretatus est nomina Hebraica Novi Testamenti. XV. Allegorica sacrarum Scripturarum interpretatione qui primi omnium usi sint. XVI. Schola Alexandrina secuta est allegoricam Scripturarum interpretationem XVII. Therapeutæ, quos Christianos fuisse antiqui Patres, et plures recentiores scriptores ¸crediderunt, allegoricas. Scripturarum interprétationes amplexi sunt. XVIII. Allegoric Scripturarum interpretatio in Oriente obtinuit, eaque laudatur, dummodo in ea modus servetur. XIX. Allegoricus seu mysticus Scripturarum sensus auctoritate Novi Testamenti asseritur. XX. Tertullianus et Cyprianus, aliique a:legoricam et itteralem Scripturarum expositionem approbarunt. XXI. Allegoricus Psalmorum sensus Christianorum proprius est. XXI. Qua enim in Veteri Testamento scripta vel gesta sunt, in figura fuerunt rerum quæ in Novo fieri, vel evenire de bebant. § XXIII. Interpretatio Psalmorum de Christo Domino ejusque Ecclesia primis Christianæ religionis sæculis probata ac recepta est, non solum in Oriente, sed etiam in Occidente. XXIV. Vetus et am Synagoga sensum litteralem et spiritualem in sacris Scripturis agnovu. XXV. Apud Patres autem Veteris Testamenti aliqua traditio fuit de mystico Scripturarum sensu. XXVI. Moyses, prophetæ aliique sancti Veteris Testamenti non Judaicum Kabulam a Deo edocti fuerunt, sed aliqua ex parte cœlestia mysteria et arcanum Scripturarum sensum agnoverunt. § XXVII. Cur antiqui Orientalis Ecclesiæ Patres spiritalem ac mysticum Scripturarum sensum potius quam litteralem exposuerunt. § XXVIII. Ariana aliæque hæreses postea enatæ in causa fuerunt, cur deinde Patres ejusdem Orientalis Ecclesiæ ad lit teralem Scripturarum sensum explicandum animum appulerint: qua in re muxime floruit schola Antiochena. § XXIX. Allegorica interpretatio maxime convenit libro Psuimorum: clavis autem spiritalis, et allegorici sensus in Psal mis est cujusque psalmi titulus $XXX. Ex antiqua divisione Psalmorum per versiculos velustas nostræ expositionis seu commentarii probatur. XXXI. Usus rubricæ tilulorum vetustatem ejusdem commentarii comprobat. XXXII Quod aliqua, quæ Athanasii nominé feruntur, in eo non reperiantur, non ideo magno Athanasio abjudicandus est. XXXIII. Neque etiam aliquid in contrarium colligi potest ex eo quod beata Maria Oxoréxo, dicatur. XXXIV. Ex mystica interpretatione tituli Psalmorum Pro ociava ad Athanasium commentarium potius pertinere, guam adimi ipsi debere, ostenditur. § XXXV. Ex interpretatione psalmi cxxv aliud argumentum affertur pro adjudicando commentario, de quo agitur, magno Athanasio. XXXVI. Item ex iis quæ dicuntur in expositione psalmi cxxxm de majori diei longitudine. XXXVII. Similiter ex aliis pluribus indiciis et argumentis. XXXVIII. Demum id evincitur ex collatione nostri commentarii cum aliis operibus beati Athanasii. XXXIX. Causa, et occasio exponitur, cur opus beatissimi Athanasii nunc in publicum edutur. 1. Neminem esse puto qui non existimet, bene de humano genere meritos esse eos principes viros, qui sedula cura ac diligenti studio libros ac scripta doctorum hominum conquisiverunt, eosque undequaque collectos in bibliothecis magnifice exstructis servarunt, ut scientias, inventa, et vitæ subsidia hominum memoriæ traderent, et sapientum monita, prudentum consilia, et clarorum virorum dicta, et facta, et co gitationes ipsas ad posteros transmitterent, quibus edocti atque eruditi melius sapientiusque vitam iusti tuerent, eamque utilius commodiusque transigerent. Hac autem gloriæ laude cum plurimi superiori ætate floruerint, inter eos utique summum locum obtinet cardinalis Franciscus, aliique e Barberina domo, qui doctos atque excellentes viros e remotis regionibus arcessitos in domo sua tanquam in tranquillissimo portu retinuerunt, summis beneficiis cumularunt, reditibus auxerunt, dignitatibus ornarunt. Horum au tem opera atque cura non solum libros typis impressos, sed etiam codices manuscriptos Græcos, Latinos, Arabes maximo in numero omnibus ex partibus summa impensa collectos in magnificentissima biblio

exscripsimus. Estque codex ille recens ab antiquiori Scorialensi desumptus. Nam ut in Athanasii edito, a nobis haud ita pridem adornato, monuimus, expositiones illæ Athanasii non omnibus suis partibus, et numeris absolutæ sunt, sed amanuensium ausibus passim truncatæ, et in compendium redactæ: quædam etiam ex catenis erutæ. Nihil moror scriptorem nuperum, qui expositiones illas in Psalmos non esse Athanasii præpropere pronuntiavit; sed nulla oblata negandi ratione. Nihil ille curavit, imo potius dissi mulavit, hoc operis, omnibus post Athanasium sæculis, Athanasii nomine, allatis plerumque locis, ut in hodierno commentario exstant, a plerisque scriptoribus memorari: nihil movit affinitas styli, verbaque frequentia Athanasiani usus, nihil codicum, unde prodierunt, vetustas; quæ sane accurato censori, ante quam sententiam ferret, serio erant excutienda. Verum ille nasuti se critici partes egisse putavit, cum, missa importuna illa investigandi et disquirendi opera, incunctanter pronuntiavit: Non sunt Athanasii; cui nos pari facilitate reponimus: Sunt Athanasii; a qua re denuo comprobanda nos exemisti, dum nibil affers, quo tot scriptorum testimonia, totque alia yvŋotóentos argumenta convellas. Nemo sane nobis di cam impingat, quod ex affecta vel præjudicata opinione spuria vel dubia opera pro germanis et assertis dederimus; nam pro virili, et ut æqui ratio postulabat, vobɛías, vel yvŋciótytos notas quibusque præmi simus. Ac licet cuique liberum sententiæ adversum nos ferendæ arbitrium mittamus, si quis tamen hanc provinciam adeat, nonnisi excussis argumentis, et notis, quas pro facultate tractatibus singulis præmisi mus, judicis et censoris partes occupet. › VII. Postea vero severiorem censuram in commentarium super Psalmos, et in alia opera in sacram Scripturam Athanasii nomine a PP. Benedictinis seu P. Montfaucono edita tulit Casimirus Oudinus in hunc modum: ‹Quis credat unquam magnum Athanasium, in omni vita tot exsiliis, fugis et perse cutionibus agitatum, tantum babuisse otii, ut commentarios in Psalmos, Jobum, Cantica, Evangelium Matthæi, et Lucæ, Epistolam ad Hebræos, et expositionen in Symbolum scriberet? Sunt hæc nuga, et commenta recentioris Græciæ antiquis incognita scriptoribus, quorum nullus veterum mentionem unquani fecit. Miror Benedictinos monachos ita pueros fuisse, ut excerptis istis et commentariis adhibeant fidem, dubio procul, ut in hac nova súa editione, novum aliquid, licet falsum magni Athanasii produxisse vi deantur. Commentarius in Psalmos eductus ex recentiori bibliothecæ Ambrosianæ codice, qui trecentorum annorum non est, quique rectius multo ob codicis novitatem Athanasio patriarchæ Constantinopolitano tribueretur, qui sub Andronico seniore circa annum 1500 floruit, cujus ætatem refert. Imo alter com mentarius in Psalmos in eadem bibliotheca longe prolixior sub Athanasii ejusdem nomine, quem tamen ipsius non esse evincunt citationes Patrum Athanasio recentiorum, uti fatetur ipse Bernardus de Mont fauconio in Diario Italico, cap. 2, pag. 12, ubi Germanum multis post Athanasium sæculis patriarcham Constantinopolitanum memoratum refert. Hæc convicia potius quam censuram acriori stomacho evo muit vir a catholicae religionis castris transfuga et rebellis, cujus refellendæ audaciæ provinciam Bene dictinis Patribus relinquo. Verum illud prætermittendum non est, quod superius admonui: commentarios in Psalmos Athanasii nomine ab ipsis editos ad magnum Athanasiam non pertinere, non ejus unius ju dicium est, sed aliorum etiam doctorum virorum, qui in legendis sanctissimi archiepiscopi aliorumque veterum Patrum operibus versati sunt. Tillemontius, ut alios omittam, vir singularis eruditionis, affir mat se in commentariis, de quibus agitur, aliqua aliorum scriptorum loca, quam Athanasii, cui tribuuntur, observasse. Sed hactenus de commentariis super Psalmos a PP. Benedictinis in publicam uti litatem evulgatis; nunc de Slavica seu Illyrica Psalmorum interpretatione, in qua itidem Athanasii nomen inscriptum occurrit, aliquid mihi dicendum superest. VIII. Exhibet in suo Diario Italico clar. vir Pater Bernardus Montfaucon notam codicum cœnobii Canonicorum Regularium S. Salvatoris. Inter cæteros autem commentarium in Psalmos sancti Athanas:i Slavica lingua scriptum bis verbis enuntiat: «Codex non spernendæ vetustatis, in quo psalmi chara ctere Slavico. › In admonitione autem, quæ præmittitur Expositioni Psalmorum sancti Athanasii, quam in parte secunda tomi primi operum ejusdem sanctissimi Doctoris ipse edidit, talia habentur: Narrat Ga briel Grodecius, Dantzicanus, professor Hebraicæ linguæ in academia Lipsiana, vir doctus, ac necessi tudine mihi conjunctus, exstare in bibliotheca S. Salvatoris Bononiensis in codice perantiquo expositio nem Athanasii in Psalmos Serviana lingua, quæ est Slavica dialectus, sunt autem Servii Mysiæ superioris populi, nec ambigo ex his nostris expositionibus Slavice versam fuisse. > Sed fallitur vir eruditus: iste enim commentarius Slavica seu Illyrica, non autem Serviana lingua scriptus est; neque est in Slavicam dialectum translatus ex Græcis expositionibus, quas ipse inter opera S. Athanasii edidit, sed idem est ac ille qui Græcis litteris ac verbis scriptus et compositus Venetiis in Justinianea, et Mediolani in Am brosiana bibliotheca reperitur, et quem, ut paulo ante dixi, non esse Athanasii, P. Montfaucon affirmat. Equidem hujus commentarii initium, nempe orationem quæ commentario præponitur, et expositionem Comm. de script. Eccl., tom. I, sæc. iv, c. 8, Diss. de op. S. Athan., pag. 384. Mém. eccl., tom. VIII, pag. 257. Cap. 27, pag. 407.

S. ATHANASH OPP. PARS III. - EXEGETICA. în primum psalmum dabo, quam nactus sum et opera et cura reverendissimi P. abbatis Migliavacca, Canonici Regularis ordinis S. Salvatoris, qui etiam se ab aliis audivisse mihi narravit: P. Montfauco nam, cum per Bononiam iter faceret, monasterii S. Salvatoris bibliothecam adivisse, atque in ca inspe ctis antiquis codicibus manuscriptis, quibus bibliotheca illa præstat, cum hunc de quo agitur attente considerasset, suasisse bibliothecario, ut nomen Athanasii deleret, atque in fronte codicis ascriberet no men S. Cyrilli Alexandrini; et quidem ut ab amico sibi novissime significatum esse asserebat, nunc in parva scheda, quæ in eodem codice exsistit, recentiori charactere scriptum legi nomen S. Cyrilli epi scopi Alexandrini; in tegmine autem codicis adhuc remanere nomen Athanasii. Qua de causa autem ‹eruditus vir id faciendum censuerit, me latet. Itaque cujuscunque auctoris commentarius ille sit, me rem gratam curioso lectori facturum existimo, si ejus initium Illyrica, et Latina lingua hoc loco, ut paulo ante pollicitus sum, exhibeam Ter sancta Trinitas totius mundi adjuva, et di rige cor meum ad incipiendum cum intelligentia, et finiendum opus bonum a Deo inspirati hujus libri, quem sanctus Spiritus per os David eructa vit, et quem aggredior recitare. Agnoscens vero mean ignorantiam, adoro te exorans, et tuum auxilium invoco, Domine Jesu Christe, doce intel lectum meum non in sermonibus labiorum oble ctari, sed in cognitione eloquiorum gaudere, et præparare me ad facienda opera, quæ disco et loquor, ut bonis operibus illuminatus, in tuo judicio dexteræ partis particeps fiain. Et nunc Do mine, benedic, ut ex corde producto suspirio, lin gua canain Beatus vir qui non abiit in consilium impiorum, etc. PSALTERIUM DAVID REGIS SANCTÆ CIVITATIS FILII JESSE ET JUDÆ SECUNDUM PROGENIEM PRO PRIMO ALLELUIA INITIUM PRIMI LIBRI, QUI EST APUD JUDEOS PSALM. I. 1. Beatus vir, qui non abiit in consilium impio rum, et in via peccatorum non stetit, et in caibe dra pestilentiæ non sedit. 2. Sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte. 3. Et erit tanquam lignum quod plantatum est se. cus decursus aquarum 4. Quod fructum suum dabit in tempore suo. 5. Et folium ejus non defluet, 6. Et omnia quæcunque fecerit, prosperabuntur ei. 7. Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis, quem projicit ventus a facie terræ. 8. Ideo non resurgent impii in judicio, neque peccatores in consilio justorum. 9. Quoniam novit Dominus viam jus!orum, et iter impiorum peribit. Psalmus David 1. 1. Prophetia hac adimpletur in Josepho ab Ari mathæa, quoniam non venit ad Judæos, qui in Christum insidias faciebant. Proprietas autein ser monis hujus beatum dicit omnem hominem, qui non communicat, nec se immiscet iniqua consilia agentibus, aut aliquem injuste persequentibus. Quod vero additur: Et in via, viam esse præsen tem vitam asserit; nos enim viventes ad interitum vitæ sensim accedimus. 2. Alter enim non instruetur homo, ut recedat a malo, nisi se exercuerit lectione librorum, ac do trina sapientum. 3. Nam prout ligna plantata ad aquas semper sunt amoena, ita intellectus sacra librorum do etrina irrigatus pulchre floret, et salutares semper cogitationes habet. Lignum etiam hoc dicitur crux fontibus baptismalibus circumdata, per quam nos lætificainur ac illuminamur. 4-6. In tempore suo fructificavit crux nostram salutem fructus utpote vivaces, et folia crucis sunt fideles, qui per illam muniti, et in illa per manentes, non decidunt seu non defluunt ab ea dem; omnia enim, quæ propter crucem seu Christi passionem fiunt, prospere succedunt. 7. Crux enim illa, quæ ab hæreticis, Judæis, et ethnicis non colitur, apud eos non fructificat sed tanquam pulverem eos dissipat. Sic Judæi cum ob incredulitatem ac insipientiam defecissent a Christo, dispersi sunt per universam terram. 8. Nam qui Deum non agnoverunt, vel solain hanc impietatem secum ferentes, post resurrectio nem de aliis causis non interrogabuntur; jam enim habebunt damnationem libere per semetipsos vo litam, nec invenietur in ipsis ullum opus justitiæ. 9. Noscit enim omnem viam tam justorum quam injustorum, et primos quidem salvat, alteros vero damnat, ac a se rejicit, utpote inutiles. IX. Age vero, quoniam locus hic jam postulat, de auctore expositionis quam Athanasio in Barberino codice ascriptam nunc primum in lucem trado, verba faciamus. Profecto ut eam magno Athanasio tribuendam existimem, primum moveor judicio duorum doctissimorum virorum Andreæ Schotti, et Lucæ Holstenii, quorum alter ex antiquo codice Augustana bibliothecæ describendam curavit; alter vero non solum præfationem, brevem quidem, sed admodum elegantem, et tanto viro dignam ascripsit, sed ulterius hoc Athanasii opus inter cætera sanctissimi doctoris præcipue excellens, et eximium esse censuit, et ut verbis Tillemontii utar comme le chef-d'œuvre de S. Athanase. Etenim an. 1627 cum accepisset novam operum S. Athanasii editionem Parisiis adornari, septem homilias S. Athanasii Bomine inscriptas, quæ adbuc lucem non viderant, ad typographum Parisiensem misit. qui ea de re lectorem monuit his verbis: Postremo vir eruditus Lucas Holstenius, Hamburgensis, postquam nos Exhibet ille quidem hoc loco initium commentarii Illyrica et Latina lingua; nos vero Lati nam tantum versionem et interpretationem exhibemus. Si quis est curiosus lector, et Slavicæ linguæ peritus, illud videat in Romana edit., p. xix. Mém. eccl. tom. VIII, p. 150, not. 110 sur S. Athanase.

admonuisset, habere se e Regia et Oxoniensi bibliotheca, et e manuscripto etiam codice R. P. Sir mondi e Societate Jesu homilias numero septem nondum editas, quas Latine convertisset, rogatus a nobis lubenti animo concessit, ut eas, quia serius hoc rescivimus, veluti per appendicem posteriori tomo subjiceremus. His autem septem homiliis, quas vir eruditione æque ac pietate eximius in Latinum verterat, epistolam ad lectorem præmisit, eam exorsus in hunc modum Cum divi Athanasii Opera recudi a typographis audirem, rem me facturum existimavi, et publice utilem, nec bonis, doctisque ingratam, si cætera sanctissimi Patris àvéxbora (conquirerem, et in lucem hac occasione pro ducerem. Collegi ergo opera tumultuaria ex Christianissimi regis bibliotheca, atque ex clar. mem. R. P. Sirmondi, meisque schedis homilias septem Athanasii nomine prænotatas: neque enim Athanasii omnes esse credat, cui vel minimum in hisce studiis judicii, quique vel obiter tantum cætera ejus scripta inspexerit; in fine autem ejusdem epistolæ de sancti Athanasii commentario nostro in Psal mos, quem, ut puto, viderat, sed non adhuc ab Andrea Schotto nactus fuerat, ita loquitur: ‹Cæ tera, quæ adhuc latent in Italiæ et Hispaniæ bibliothecis ali dabunt, præsertion commentarium per petuum in Psalmos, quod ego palmarium Athanasii opus existimo. Hæc Holstenius. X. Quod autem magnus Athanasius scripserit etiam super Psalmos, nemo est qui dubitare possit. Hujus enim rei locuples testis est beatus Hieronymus in libro De scriptoribus ecclesiasticis (cap. 87), ubi, enumeratis sanctissimi episcopi Athanasii operibus, inter alia recenset librum De titulis Psal morum. Quæ beatissimi doctoris verba in Græcam linguam ita vertit Sophronius: Dɛpl knɩypayñs Taluwv, De inscriptione Psalmorum Ilujusmodi autem nuncupationem non bene aptari com mentario in Psalmos, quem ediderunt Patres Benedictini, ubi de titulis Psalmorum ne verbum quidens, ipsi ingenue fassi sunt. At vero in expositionem, quam nos magni Athanasii nomine inscriptam in lucem damus, optime convenire, neminem esse puto qui inficias iverit. Siquidem initio cujusque psalmi ejus titulus seu inscriptio accurate ac diligenter explicatur deinde convenienter, consequenterque ad tituli inscriptionem ejusque interpretationem psalmus totus exponitur. XI. Commentarii S. Athanasii in Psalmos meminit etiam Nicæna synodus, et quem Hieronymus De titulis Psalmorum et Sophronius De inscriptione Psalmorum synodus vocat Librum inte pre tationis Psalmorum, eique nos docet præfixam fuisse ejusdem Athanasii Epistolam ad Marcellinum. Ùnde etiam compertum fit, librum De titulis Psalmorum non eumdem fuisse ac librum seu Epistolam ad Marcellinum, ut aliquis suspicatus est. Verba autem quæ in actione synodi sexta memoriæ traditum est lecta fuisse ab Epiphanio diacono, sunt hujusmodi: «Qui vero ab immortalitate nomen habet Athanasius, clarissime nobis in Epistola ad Marcellinum quam præposuit libro interpretationis Psalmorum, disserit sic dicens: Librum Psalmorum aliquis assumens, prophetias de Salvatore conti nuo, ut in aliis Scripturis admiratus, et adorans enarrat,» etc. Hanc autem epistolam, de qua men tio facta est in Nicæna synodo (ut occasione mihi data lectorem admoneam, factique mei rationem reddam) explicationi Psalmorum, quam in publicum emitto, adjungam, ut integrum sanctissimi Patris opus, quemadmodum ab ipso editum esse traditur, exhibeam. XII. Eriti fortasse quispiam eorum quibus volupe est, ut ita dicam, magnis clarescere inimicitiis, et emunctæ naris censoris nomen adipisci, qui contracta fronte, et grandi supercilio opusculum nostrum a sanctissimo archiepiscopo abjudicandum esse decernet, vel quia auctor interpretationis Psalmorum, quam damus, pueriliter, ut forte sibi videbitur, in explicandis Psalmorum titulis Hebraicorum nominum interpretationem sectatur, vel quia psalmos omnes in allegoricum sensum exponit. Ego autem e di verso tantum abesse existimo, ut hisce de causis Athanasii nomen e fronte commentarii expung¡ debeat, quin potius inde putem, duo gravissima argumenta suppetere, quibus liber magno Athanasio, cajus nomen præfert, vindicetur. XIII. Quod ut planum faciam, opus est paucis disserere, quis primus auctor fuerit, qui Hebraica nomina juxta eorum etymologias ordine alphabetico in Græcum exposita publico usui, et sacrarum litterarum studiosorum commoditati ad sacrarum Scripturarum intelligentiam facilius assequendam pro diderit. Quod sane difficile baud est; posteritatis enim memoriæ id mandavit Hieronymus: ‹ Qui Philo, inquit, vir disertissimus Judæorum, Origenis quoque testimonio comprobatur edidisse librum Hebraicorum nominum, eorumque etymologias juxta ordinem litterarum e latere copulasse. Qui cum vulgo habeatur a Græcis, et bibliothecas orbis impleverit, studii nostri fuit in Latinam linguam eum vertere. Et antequam Hieronymus ita scriberet, Eusebius Cæsariensis de eodem Philone in sua eccle siastica Historia litteris tradiderat: Sed et Hebraicorum nominum, quæ in lege et in prophetis occurrunt, interpretationes ab ipso compositæ esse dicuntur.» Philo autem, gente ac religione Judæus, Vide tom. IV Operum S. Athanasii nostræ recensionis, col. 941. EDIT. Patr. Synod. Nic. 11, act. 6, p. 1518. Præfat. in libro De interoret. nom. Hebr. Lib. 11, cap. 18.

S. ATHANASII OPP. PARS III. EXEGETICA. patria quidem fuit Alexandrinus. Quare si ejus liber De nominibus Hebraicis adeo celebris et frequens in litteratorum manibus erat, ut a Græcis vulgo haberetur, et nulla esset, teste Hieronymo, orbis biblio theca quæ ipsum non servaret, inde conjecturam facere licet quanto in pretio quantoque in usu apud suos populares Alexandrinos, Christianos præsertim vel Hebræos, esset. Et quidem hac de re non leve argumentum vel inde sumi potest, quod hujusmodi liber neque ipsos gentiles Alexandrinos scripto res latuit, cum ex eo plura in suum usum decerpserint. Nam quæ Hesychius grammaticus Alexandrinus de Hebraicis nominibus in Lexicum suum induxit, ex eo mutuo accepisse verisimile est. Id autem jam antea animadvertisse comperi Joannem Martianæum, qui probabili conjectura hæc adnotat Quarta species verborum et interpretationum Philonis superest, ni fallor, in Græco Lexico Hesychii, grammatici Alexandrini, qui non ab alio quam e libro Græco Judæorum disertissimi Hellenistæ, id est ex libro nominum Hebraicorum mutuari potuit nomina bene multa, quæ ipse interpretatur juxta pro prietatem linguæ Hebraicæ. Nam unde fluxit apud Hesychium tanta copia nominum, quorum ratio igno rata erat ab omnibus Græcis scriptoribus profanis, nisi ab illo primo conditore voluminis Hebraicarum vocum, sive Lexici sacri, cujus usuram habuisse Alexandrinis facile licuit? Si autem Alexandriæ Philo nis liber maguo in pretio habebatur apud homines a Judaica religione et Christiana veritate alienos, quisque inde conjecturam capere potest quanta apud Christianos in existimatione quantoque in usu in sacris Scripturis explicandis esset. XIV. Quod si quispiam esset qui ea de re dubitaret, facile omnis ex animo dubitationis scrupulus evelli posset ex iis quæ de Origene tradit Hieronymus: nimirum quod in Hebraicis nominibus Veteris Testamenti fecerat Philo, id in nominibus Novi Testamenti præstitisse Origenem, ea laude atque om nium doctorum virorum approbatione, ut eum postea ipse Hieronymus imitatus sit vertendo in linguam Latinam, quæ Græce tantum circumferebantur, ut quod Græci Philonis, et Origenis labore, atque in dustria habebant, id Latini lectionis sacrarum Scripturarum studiosi cura, atque opera sanctissimi Doctoris adipiscerentur. Verba B. Hieronymi talia sunt < Ac ne forte consummato ædificio, quasi extrema deesset manus, Novi Testamenti verba et nomina interpretatus sum; imitari volens ex parté Origenem, quem post apostolos, Ecclesiarum magistrum, nemo, nisi imperitus negabit. Inter cætera enim ingenii sui præclara monumenta etiam in hoc laboravit, ut quod Philo quasi Judæus omiserat, bic ut Christianus impleret. Ex his vero quæ Hieronymus scripsit, duo ad rem nostram colliguntur Hebraicorum nominum interpretationem, rem puerilem et nullius utilitatis, ut quidam autumant, mi nime censendam esse, cum in ea tria præclarissima omnium ætatum ingenia elaboraverint, Philo, Origenes, Hieronymus; et nostram Psalmorum metaphrasin seu commentarium in quo accurate et dili genter allata Hebraicorum nominum interpretatione, Psalmorum tituli exponuntur, auctorem præse… ferre scriptorem Alexandrinum, minimeque eam magni Athanasii vel ætati, vel patriæ, vel studiis, et sacræ doctrinæ repugnare, sed quam maxime convenire. XV. Nunc vero agendum est de allegorica interpretatione, juxta quam perpetuo commentario Psalmi exponuntur. Primum allegoricæ sacrarum Scripturarum interpretationis auctorem veteres scriptores faciunt Philonem Hebræum. Scribit enim de eo in sua Bibliotheca Photius: ‹ Circumferuntur ejusdem alia quoque varia opuscula, quibus disputationes fere de moribus continentur, Veterisque Testamenti expla nationes ad allegoriam ut plurimum ipsa littera aptata. Et vero ab hoc arbitror omnem allegoricum saciæ Scripturæ sermonem in Ecclesiam promanasse.» Is autem Alexandriæ, ubi natus erat, scripsit, et non solum inter suos, sed etiam inter Christianos celebri nomine ob sacrarum Scripturarum scientiam, et pro fanarum doctrinarum eruditionem fuit, imo etiam Christianæ religioni nomen dedisse, a quibusdam tra ditum est. Sane Hieronymus de eo scribit famam fuisse, eum, cum in secunda legatione ad Caium Romam venisset, locutum esse cum apostolo Petro, ejusque habuisse amicitias, et ob hanc causam etiam Marci discipuli Petri, apud Alexandriam sectatores ornasse laudibus; et ante Hieronymum idem de Philone tradiderat Eusebius Cæsariensis, qui doctissimum Judæum magnis laudibus ornat; unde constat quanto nomine et quo in honore ille esset Eusebii quoque ætate apud Christianos: Hic porro, inquit Eusebius vir in dicendo copiosus, in sententiis locuples, in divinæ Scripturæ intelligentia sublimis atque excelsus, variam ac multiplicem sacrorum voluminum expositionem edidit. Philone igitur, qui ¿vòp cà máyta eŬ doĝoç, ait Josephus non solum in sacris Scripturis excellenter versatus, sed etiam externis disciplinis egregie excultus præclara opera in publicum ediderat, allegoricam sacrarum Scripturarum interpretan darum rationem in Alexandrinam Christianorum scholam aliqua ex parte, et quadamtenus derivatam fuisse, quam verisimillimum esse, nemo, ut puto, negabit. Tom. II Opp. S. Hieron., p. 90 edit. Paris. Lib. n, cap. 3, n. 7. Codice cv. De script. eccles. n. 11. Hist. eccl. lib. 11, cap. 18. Antia. Judaic. cap. 9.

patrocinium, ut ipsi autumabant, vel ad Trinitatis mysterium subvertendum, vel ad legitimas nuptias re jiciendas sibi compararunt. Itaque hinc factum est, ut postea hujus Evangelii a sectariis corrupti et inter polati, in pravosque sensus ejus verbis expositis, tanquam.libri apocryphi, et veluti putidæ hæreticorum mercis meminerint S. Epiphanius, S. Hieronymus, Origenes, Titus Bostrensis, Theophylactus Sed eo revertor, unde paulo ante digressus sum. XVIII. Enimvero non solum Alexandriæ, sed etiam ubique Ecclesiarum Orientis primis Christianæ fidei sæculis allegorica sacrarum Scripturarum interpretatio obtinuit. Et quidem quemadmodum nimius atque immoderatus hujusmodi interpretationis usus, cum scilicet abditis Scripturarum sensibus explicandis mi nime inservit, sed ea scriptor ad suo indulgendum ingenio abutitur, reprehensione dignus videtur: ita e diverso laude excipiendus est, cum receptis veterum Patrum regulis ac præceptis insistit, et intra suos limites se continet. Itaque duo in hac re scopuli summopere vitandi sunt, in quorum alterum impegisse videntur, qui sequentes mysticos sensus, et allegoricas interpretationes ab historica sacrarum litterarum veritate discesserunt; apud alterum vero misere naufragium fecisse, qui mordicus litterali interpretationi inhærentes, relictis veterum sanctorum Patrum vestigiis, in devia ac prærupta abeuntes in luce divinæ corum sapientiæ ac cœlestis doctrinæ caligaverunt. Atque ita, clausis ad evangelicum lumen oculis, per humilia reptantes, solum humana ac terrena percipientes, majestatem Dei in Christo Domino animo com prehendere nequiverunt, ideo negare ausi sunt; et sectantes humilitatem litteræ a sublimitate exciderunt Divinitatis. Ex horum numero fuerunt Ebionæi, Paulianista, Socinianistæ, aliique istorum sequaces. Quamobrem ne recto itinere relicto, in brevia ac syrtes aberremus; in re tam difficili, tantique momenti omnino servanda a nobis est regula, quam sibi sequendam proposuit sanctus Gregorius Nazianzenus, qui in oratione quadragesima secunda: «Nos, inquit, media quadam via inter eos qui crassiore omnino ingenio sunt, et eos qui nimio contemplationis et anagogiæ studio ducuntur, incedentes, ut nec prorsus inertes ac torpidi maneamus, nec rursus curiosiores simus quam par sit, atque a proposito argumento excidamus et evagemur (alterum enim Judaicum quodammodo et abjectum, alterum ineptum, ac somniorum conje clore dignum, paremque utrumque reprehensionem meretur), ad hunc modum de his rebus pro virium nostrarum modulo non nimis absurde nec ridicule disseremus.» Teneatur etiam altera interpretationis lex a magno Augustino aliisque Patribus tradita, ut tum solum proprietas litteræ relinquatur, si ex litterali intelligentia absurdus Scripturæ sensus, vel catholicæ Ecclesiæ doctrine et traditioni contrarius eliciatur. Sin secus, ita mysticum et allegoricum sensum a Patribus probatum sequi placeat, ut proprietas litteræ non repudietur. Verba Augustini in libro vi, cap. 1 De Genesi ad litteram, ubi loquitur de paradiso, talia sunt: ‹ Sane si nullo modo possent salva fide veritatis ea, quæ corporaliter hic nominata sunt, cor poraliter etiam accipi, quid aliud remaneret, nisi ut ea potius figurate dicta intelligeremus, quam Scri pturam sanctam impie culparemus? Porro autem si non solum non impediunt, verum etiam solidius as serunt divini eloquii narrationem hæc etiam corporaliter intellecta, nemo erit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui, cum ea secundum regulam fidei exposita proprie viderit, malit in propria remanere senten tia, si forte illi visa fuerant, nonnisi figurate posse accipi.» Demum ad hæc et illud addendum puto, quod docet beatus Joannes Chrysostomus, omnium qui unquani fuerunt aut sunt Scripturarum inter pretes, præstantissimus, et quod omnes præ oculis habere debent, qui sacras Scripturas interpretari aut legere aggrediuntur: Neque enim, inquit sapientia humana opus habet divina Scriptura, ut ea quæ scripta sunt, intelligantur, sed revelatione Spiritus, ut verum sensum eorum quæ in illis continentur, percipientes, magnam inde referamus utilitatem. › XIX. Cæterum mysticus seu allegoricus Scripturarum sensus auctoritate Novi Testamenti innititur. Passim enim occurrunt in Evangeliis et canonicis Epistolis mystici sacræ Scripturæ sensus et allegoricæ explicationes. Quare magnus Gregorius exponens Romano populo parabolam illam de homine qui exiverat ad seminandum, recte aiebat: «Si nos vobis semen verbum, agrum mundum, volucres dæmonia, spinas divitias significare diceremus, ad credendum nobis mens forsitan vestra dubitaret; unde et idem Domi nus per semetipsum dignatus est exponere quod dicebat, ut sciatis rerum significationes quærere in iis etiam quæ per semetipsum noluit explicare. Exponendo ergo quod dixit, figurate se loqui innotuit, qua tenus certos vos redderet, cum vobis nostra fragilitas verborum illius figuras aperiret.» Et quidem quis unquam sibi persuaderet per duos Abrahæ filios, quorum unus natus est de ancilla, alter de libera, duo Testamenta significari, unum quidem in monte Sina in servitutem generans; alterum vero in libertatem filiorum Dei, qua Christus nos donavit ¹? Quis crederet per sacerdotem Melchisedech æternum pontificem Christum Dominum³, per tabernaculum cœlum³, per sanguinem hircorum, et vitulorum sanguinem ejus dem Christi Domini, per Sancta sanctorum interius cœli aditum adumbratum fuisse? Quis in animum Galat. 1v, 22, 23, seqq. • Hebr. vIII, 1 seqq. 8 Hebr. VIH, 5 seqq. * Hebr. 1x, 5, 11 seqq. Epiph. hær. Lxxii, cap. 2; Hier. præſ. hom. in Matth.; Orig. hom. in Luc.; Tit. Bostren., Theoph. ad pr. Luc. llom. in Genes.

suum induceret per animalia, quorum sanguis inferebatur pro peccato in Sancta per pontificem, corpora autem cremabantur extra castra, indicatum esse Jesum, ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam civitatis Jerusalem passurum esse; risi hæc divina et admiranda mysteria nobis apostolus Paulus aperiret? Cujus in mentem unquam venisset, per Adam, qui immisso a Domino sopore, et per Evanı, quam ex dormientis costa in mulierem Deus ædificavit, et de qua dictum est': Quamobrem re linquet homo patrem suum, et matrem, et adhærebit uxori suæ, et erunt duo in carne una: Christum signi ficari et Ecclesiam, quæ ex latere Christi Domini sanguine et aqua fluente obdormientis in cruce, immisso voluntariæ mortis sopore, efformata est, et sanguine ipsius redempta, et aqua baptismi sanctificata, ob quam reliquit æternum suum Patrem, descendens ipse de cœlo, ut humanam carnem susciperet, et deseruit matrem, nempe ingratam et incredulam Synagogam, unde originem, ut homo, ducebat, ut scilicet adhæreret Ecclesiæ fidelium, et ejus caput exsistens mysticum illud corpus efformaret; nisi idem beatus apostolus admiratione obstupefactus ad illa verba clamans diceret: Sacramentum hoc magnum est; ego autem dico in Christo, et in Ecclesia*. Quis hæc, et plurima alia, quæ in divinis Pauli litteris continentur, unquam crederet, nisi ea nos beatus apostolus edoceret? Neque ideo Origenes reprehenditur ab Eustathio martyre Antiocheno a inagno Basilio Joanne Chrysostomo Epiphanio, Theophilo, Hiero nymo aliisque, quod spiritalem Scripturarum sensum exposuerit, vel quod ingenii solertia caruerit, qua mysticos, quos revera complectitur Scriptura sensus, investigaret; sed quod ea in re nimium ingenio suo indulserit, et spreto litterali sensu allegorias quæsierit locis propemodum innumeris, a quibus prorsus alienæ sunt. XX. Et quidem veteres Ecclesiæ doctores etiam ubi sacris Scripturis explicandis litteralem potius sen ɛum quam allegoricum secuti sunt, spiritalem tamen ac mysticum agnoscunt ac probant, et primum cor pori, alterum vero animæ comparant. Tertullianus agens de Oratione Dominica «Quanquam, inquit, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, spiritaliter potius intelligamus. Christus enim panis noster est, quia vita Christus, et vita panis, etc. Itaque petendo panem quotidianum, perpetuitatem postu lamus in Christo, et individuitatem a corpore ejus. Sed et quia carnaliter admittitur ista vox, non sinc religione potest fieri et spiritalis disciplinæ. Panem enim veti mandat, quod solum fidelibus necessarium est; cætera enim nationes requirunt. Ubi dictione illa spiritaliter allegoricum et mysticum verborum sen sum, illa vero carnaliter litteralem significat. › Nec dissimiliter sanctissimus nartyr Cyprianus Tertullia num, quem magistrum vocabat, secutus, loquens de eadem Orationis Dominicæ petitione: ‹ Quod potest, ait, et spiritaliter, et simpliciter intelligi: quia et uterque intellectus utilitate divina proficit ad salutem. Nam panis vitæ Christus est, et panis hic omnium non est, sed noster est, etc. Potest vero et sic intelligi, ut qui sæculo renuntiavimus, et divitias ejus, et pompas fide gratiæ spiritualis abjecimus, cibum nobis tantum petamus et victum. Quibuscum consentit beatus Augustinus qui loquens de paradiso ab Origene ejusque discipulis non proprie, sed figurate intellecto: «Quasi propterea, inquit, non potuerit esse paradisus corporalis, quia potest etiam spiritalis intelligi? Tanquam ideo non fuerint duæ mulieres, Agar et Sara, et ex illis duo filii Abrahæ, unus de ancilla, et alius de libera; quia duo testa menta in eis figurata dicit Apostolus; aut ideo de nulla petra, Moyse percutiente, aqua defluxerit, quia potest illic figurata significatione etiam Christus intelligi, eodem Apostolo dicente: Petra autem erat Christus **. Nemo itaque probibet intelligere paradisum, vitam beatorum; quatuor ejus flumina, quatuor virtutes, etc. Hæc et si qua alia commodius dici possunt de intelligendo spiritaliter paradiso, nemine prohibente, dicantur: dum tamen illius historiæ veritas fidelissima rerum gestarum narratione commen data teneatur. › His autem addi possunt cæteri omnes Patres quotquot in Ecclesia Dei floruerunt ab exortu Christianæ fidei ad postrema usque et ætati nostræ propiora sæcula. Quamobrem tantum abest, ut nostra Psalmorum translatio, seu interpretatio, qua Psalmorum verba de Christo et Ecclesia explicantur, Atha nasio, cujus nomen inscriptum est, adimi debeat, vel tanquam inepta ac puerilis a sensatis viris et in 5 Hebr. x, 11, 12. 6 Genes. 11, 21. 7 ibid. 24. * Ephes. v, 32. 8. 1 Cor. x, 4. Si ergo Christus adhæsit Ecclesiæ, ut essent duo in carne una, quomodo reliquit Patrem? quomodo matrem? Reliquit Patrem, quia cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse æqualem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens. Hoc est enim, reliquit Patrem, non quia deseruit et recessit a Patre; sed quia non ea in forma apparuit hominibus, in qua æqualis est Patri. Quomodo reli quit matrem? relinquendo Synagogam Judæorum, de qua secundum carnem natus est; et inherendo Ec clesiæ, quam ex omnibus gentibus congregavit. S. Aug. tract. 1x, in cap. 11 Joan., n. 10. In serm. De ventriloqua. seu Pythonissa. Hom. 5, in Hexaemeron., n. 9. Hom. 15 in Genesim. Hieron. ep. 58 ad Pammach.; in præf. lib. v Comment, in Isaiam, et præfat. in Malach. Cap. 6. In expl. Orat. Dom. Lb. xin De cirit. Dei, c. 21.

ecclesiasticis studiis et Christiana pictate excultis eadem contemni, quin potius reor argumentum hine recte sumi posse ut sanctissimo Doctori adjudicetur. XXI. Cardinalis Thomasius, vir et eruditione et morum sanctitate illustris, allegoricos Psalmorum sensus Christianos sensus vocat in præfatione ad Psalterium, quod cum Latina interpretatione ab eo ela borata in publicam utilitatein emisit: Porro, inquit, ne aliqua saltem deesset vel brevis manuductio ad secretiora mysteria, sensaque Psalmorum tum de Christo et ipsius corpore Ecclesia universa, et parti cularibus hujus corporis, sive collegii membris, id est fidelibus, tum etiam de cœlesti patria, quos sensus recte appellaveris sensus Christianos, patefactos nobis, tanquam scisso templi velo, morte Christi, qui apostolis aperuit sensum, ut intelligerent Scripturas, et quæ scripta sunt in Lege Moysi, et Prophetis, et Psalmis de ipso, etc. Ita recte ac sapienter pius et doctus cardinalis ex veterum Patrum doctrina de allegorico et spiritali Psalmorum et sacræ Scripturæ sensu locutus est. Nam Origenes in libro De prin cipiis arguens eos qui ex circumcisione erant, quod in Salvatorem nostrum non crediderunt, sed in varios errores lapsi sunt, quia sacras Scripturas non secundum spiritalem sensum, sed secundum litteræ sonum interpretantes in via veritatis voluntario casu cæculierunt: «lis autem omnibus nulla, inquit, falsarum opinionum, nulla impietatis et stolidorum de Deo sermonum causa esse alia videtur, quam Scri ptura non secundum 'spiritualem sensum intellecta, sed secundum litteralem accepta. Quapropter iis qui persuasum habent sacros libros non hominum esse commentarios, sed sancti Spiritus afflatu, voluntate Dei parentis universorum per Jesum Christum scriptos esse et ad nos pervenisse, qua via in eorum le ctione insistendum esse nobis videatur, indicare conabimur, servata cœlestis secundum successionem apostolorum Ecclesiæ Jesu Christi fegula. Et esse quidem mysticas quasdam dispensationes, quas di vinæ Scripturæ indicant, etiam simpliciores fidelium credunt. Ad hæc autem Origenis verba apposite subjicit Carolus de Larue: ‹ Nihil his verbis accuratius. Generale illud principium, quod mysticos in Veteri Testamento sensus ponit, apostolicæ doctrinæ pars est, et veritas certa, quæ ministerio pasto rum ad nos usque pervenit. › XXII. Profecto dubitari nequit omuia quæ in Veteri Testamento vel scripta, vel gesta fuerunt, in figura fuisse rerum quæ in Novo fieri aut contingere debebant, eaque respicere personam Messiæ, ejusque Passionem, Resurrectionem, et humani generis redemptionem, evangelicæ doctrinæ propagationem, genti lium conversionem, et quæcunque alia, quæ ad ejus divinam personam et dispensationem seu olxovoµiav pertinent. Quare si in explicandis Scripturis omnia ad Christum ejusque Ecclesiam prudenter referantur, neque erroris, neque ineptiæ id accusari debet, cum illa hoc consilio, et hac mente, Spiritu sancto di ctante, scripta sint. Et quidem huc pertinere videntur verba illa apostoli Pauli, omnia scripta fuisse al nostram institutionem: Quæcunque enim, ait, scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt. Et de spiritali ac sublimiori Scripturarum intelligentia non improbabiliter ab aliquibus accipiuntur verba S. Lucæ, quibus refert Christum Dominum post resurrectionem suam apostolos ad Scripturas intelligen das instituisse Tunc aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas 10. Ad hæc enim evangelistæ verba respiciens S. Leo scribebat ad Flavianum in præclara illa epistola contra Eutychetem: «Donato intelli gentiæ lumine, sacrarum Scripturarum occulta pandebat.» Origenes autem in eumdein sensum interpre tatur verba illa Joannis: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo. Cum autem ve nerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem ". Respondens enim conviciis ac calumniis Celsi impii philosophi, sanctæque nostræ religionis irrisoris, ad locum illum evangelistæ hæc subjicit Hic quærimus quænam fuerint multa illa, quæ Jesus discipulis suis dicere habebat, et quæ tum portare non poterant. Et dico: Forte quia Judæi erant зpostoli, et Mosaica lege secundum litteram accepta innu triti, hæc fuerunt, quæ illis dicere habebat: Quænam esset vera lex, quarum rerum cœlestium umbra, signisque cultus Judaicus constaret; quæ futura bona præscripti de cibo, et potu, de festis, neomeniis et Sabbatis ritus adumbrarent.» Et quoniam furcifer ille affirmabat Scripturas nostras non posse allego riam pati, reponit Origenes: • Fortasse probabile quid dici ab eo videretur, si Scripturas allegoriis interpretari inventum esset recens. Cum autem id fecerint vel ipsi dogmatum parentes et scriptores, quid aliud cogitandum est, quam illa fuisse scripta sic, ut eorum præcipua mens in allegoriis contineatur. › XXIII. Quod vero propius rem nostram attingit, nempe rationem interpretandi Psalmos de Christo Do mino et Ecclesia, primis Christianæ fidei temporibus ubique receptam, et probatam fuisse, locupletissi mum nobis testimonium perhibent non solum Ecclesiæ Orientalis scriptores; verum etiam multi inter Oc ⁹ Rom. xv, 10 Luc. XXIV, Lib. IV, n. 9. 39. 11 Joan. xvi, 12. Præfat. in tom. 11 Orig., art. 5. Contra Cels. 1. 11, n. 2. Ibid., lib. 1v, n. 49.

cidentales, sed omnium instar unus sit Hilarius doctrina et sanctitate rebusque gestis scriptisque insignis, Athanasio coævus, et amicitia et fœdere adversus fidei hostes conjunctus, qui in præfatione commentario rum quos in Psalmos composuit, talia scribit: Non est vero ambigendum, ea quæ in Psalmis dicta sunt, secundum evangelicam prædicationem intelligi oportere; ut ex quacunque licet persona prophetiæ Spi ritus sit locutus, sit tamen totum illud ad cognitionem adventus Domini nostri Jesu Christi, et corporationis, et Passionis, et regni, et ad resurrectionis nostræ gloriam, virtutemque referatur. Hilario, cæteris omis sis, quia longum esset omnes referre, unum adjungam Augustinum qui: ‹ Vix est, inquit, ut in Psalmis invenias voces nisi Christi et Ecclesiæ, aut Christi tantum, aut Ecclesiæ tantuni.» Itaque nemini dubium esse debet tam Orientalis quam Occidentalis Ecclesiæ Patres, qui primis Christianæ fidei sæculis floruerunt, spiritalem sacrarum Scripturarum sensum potissimum sibi exponendum proposuisse, præser tim in Psalmorum libris, in quibus multa vix aliter quam de Christo et Ecclesia explicari possunt. Qua in re exemplum habebant et Christi Domini, et apostolorum, qui et in Evangelio, et in canonicis epistolis plura loca Veteris Testamenti in mysticum sensum, ut antea dixi, interpretati sunt. XXIV. Et quidem ante Christi adventum Synagoga ipsa utrumque sensum et spiritalem et litteralem agnovit, quorum primo Pharisæi, alteri vero Sadducæi studuisse videntur, licet utrique Scripturas falsis interpretationibus, divinæ veritati fabulas suas subjicientes, corruperint. Profecto plures doctissimi viri in arcanis Judæorum disciplinis ac litteris versati, censuerunt fieri non potuisse, ut omni careret funda mento Kabala Judaica fœdissime licet corrupta et adulterata. Antiquis enim fabulis vulgo concedi solet aliquid veri loco fundamenti subesse: neque verisimile esse e nihilo provenisse famam et existima tionem doctrinæ Kabalisticæ, a tot sæculis sermonibus hominum agitatæ. Quibus auctor quidam rerum Judaicarum peritus addit si Kabala aliqua a sanctis viris et prophetis exculta et conservata sit, et si Sephiroth qua forma nunc pingi solent, vere fuerint illius Kabalæ compendium, non aliud fuisse ejus ar gumentum quam doctrinam gratiæ Ecclesiæ a Deo revelatam: et Sephiroth, adjungit alius scriptor Rab binicis rebus eruditus ea figura picta, qua delineari solent, exhibere speciem corporis humani, unde nobis Messiam regem, et hominem Deum repræsentari, cujus divinas virtutes et perfectiones in suo regno et persona manifestandas summatim contineri decem illis Sephiroth, nempe coronam, sapientiam, intelligentiam seu bonitatem, magnificentiam, severitatem, gloriam, victoriam, majestatem, fundamen tum, regnum. Et Reuchlinus lib. 11 Kabalæ: ‹ Antiqui Hebræi, inquit, tres istas supremas Sephiras cognoverunt in Ɗ en soph in Deo reperiri coæternas et consubstantiales Deo, quas ob vocum indigentias tres luces vocaverunt, de quibus aliquod vestigium habemus apud Joannem, qui de Verbo æterno testatur vers. 9, quod erat lux vera, etc. Post hæc autem Reuchlini verba ita prosequitur Bartoloccius De his lucibus earumque reali distinctione inter se, et processione unius ab aliera, et identificatione cum essentia divina conspicue et diserte egit doctissimus episcopus Marsicensis Joseph Ciantes in suo libello De sanctissima Trinitate contra Judæos. Quibus rite intellectis (loquitur de decem illis Sephiroth), nihil video in ea doctrina aliquid contra sanam doctrinam, imo omnia consona esse Ecclesiæ catholicæ, et cum iis quæ docentur a theologis convenire. Verum tamen est, quod moderni Kabalistæ, ut mysteriis religionis Christianæ omni spiritu se opponant, totam economiam Sephirarum suis vanis commentationibus, et chimericis atque inanibus nominibus inficiunt, quæ ex certis sacræ Scripturæ locis, juxta artem, quam modernorum Hebræorum Kabalistæ tradunt, eliciuntur. Verum quidquid sit de Rabbinicis hisce figuris, quas Sephiroth seu Sephiras, quod nomen numerationem seu personam significat, vocant, illud certum est, hujus vocis Kabalæ, ut observavit Joannes Morinus triplicem esse apud inferioris ætatis Hebræos significationem: primo sumitur pro traditionibus, quas vocare solent legem oralem, quæ Talmude continetur secundo pro rabbinorum et doctorum a Ad psal. LIII. Hebraice, Hakabalà, Latine traditio. Burnet, Archæolog. philosoph.; auct. Kabal. denua. part. 11. Vitring. Obser. sac. 1. 1, dissert. 2, De Sephiroth Kabalist. Bibl. Rabbin., parte iv, pag. 252. Exercit. lib. 11, exerc. 9, Rabbenù Hakkadosc, qui temporibus Antonini Pii, M. Aurelii, L. Veri, et Commodi imperato rum inter suos maxime claruit, priscorum sapientum Judæorum, ut rabbini tradunt, schedulas on nes, quibus memoriæ juvandæ causa, Saw Thorath Scebuàl Pe, oralis lex scripta erat, diligenter collegit, et ex iis circa annos Domini 189 et 194 volumen composuit, quod ab ipso w Mi scnà, hoc est repetitio legis inscriptum est. Alia autem opuscula, quæ a priscis rabbinis, post rabbinum Hakkadosc composita sunt, veniunt sub nomine Miscnayoth, et vocantur Baraycthoth, nempe ex trane traditiones, quarum lectionem una cum Miscnà conjungunt Hebræi. Totum autem istud jus Judaicum, seu legis repetitio duabus partibus coalescit Miscnà et Ghemarà. Miscnà est purus et pri marius textus, quo summatim et veluti per aphorismos hujusmodi lex repetita seu jus Judaicum ex hibetur. Ghemarà vero, quæ ita dicta est tanquam legis oralis perfectio, absolutio et consum matio, est altera pars, qua Miscnæ variæ explicationes et variarum opinionum discussiones conti

Moyse in hæc usque tempora successione; tertio Kabala dicitur doctrina quædam mystica ex variis nominum divinorum combinationibus et resolutionibus litterarum alphabeti vario situ, permuta tione, decussatione, decem Sephiroth, sive Dei attributis varie inter se comparatis, aliisque ejus modi næniis orta et eruta. Ita Morinus. Et quoniam Kabalæ nomen, ut dictum est, proprie si gnificat legem seu doctrinam a majoribus ore traditam, distingui etiam ea solet in veterem ac recen tiorem. Recentior quidem, quæ in priscis rabbinorum scholis ortum et principium habuit, nihil aliud est, ut aliqui putant, quam philosophia Pythagorica, quatenus Pythagoræ dogmata posteritati innotuere, sive Platonica de Deo et rebus spiritalibus ex Scriptura illustrata, et ænigmatice ac symbolice proposita; vel potius sanctarum Scripturarum theologia symbolis Platonicorum et Pythagoricorum ænigmatibus, et rabbinorum fabulis ac puerilibus tricis obscurata. Hæc Kabalistarum libris continetur, et ad eam il lustrandam incubuerunt Joannes Carolus Saracenus, Picus Mirandulanus, Joannes Reuchlinus, Paulus Riccius et auctor anonymus librorum Kabulæ denudaiæ; cui et alia Kabalæ species posteriorum rabbino rum propria adjungenda videtur, si non tempore æqualis, certe non multo illa inferior, de qua præter Moriuum a me nuper laudatum, aliosque scriptores Bartoloccius pluribus in locis sue Bibliothecæ Rabbi nicæ meminit, eamque detestatur his verbis: Auctores infamis illius artis quam kabalisticam appel lant, et per quam profani homines, qui kabalistæ inter Judæos dici voluere, totam sacram Scripturanı litterarum permutationibus, valoribus numericis pro elementis alphabetariis acceptis, dictionibus integris in numeros resolutis, et in alium omnino usum diversum, et quandoque contrarium, et diame trice oppositum ipsi sacræ Scripturæ, ausu prorsum temerario et omnino damnando, eamdem sacram paginam deturpare conati sunt.» Altera vero antiquior est, quæ ante Christum natum inter viros vera Scripturarum scientia instructos obtinuit quæque versabatur in intelligendo mystico Scripturarum sensu, et longe sublimiori illo, qui ex litterali et naturali verborum intellectu legenti occurrit: et hanc quidem scientiam fuisse, aiunt, prophetarum et sanctorum Veteris Testamenti a Moyse, et a Deo ipso servis suis traditam, quæ non solum versabatur circa allegoricos et mysticos sacrarum Scripturarum sensus, sed etiam complectebatur dogmata præcipua fidei Judaicæ de veneranda in Deo Trinitate, de adventu Messiæ, atque humani generis redemptione, animarum immortalitate atque aliis hujusmodi, quæ difficile ex verbo divino non adhuc aperte tradito, intelligi poterant. XXV. Profecto Christus Dominus et apostoli quibusdam Veteris Testamenti locis usi sunt ad confir mandam veritatem, qui, licet ex proprio litterali sensu ad probandum id quod intendebant, suam vim ha berent atque auctoritatem, longe tamen majus eis pondus accedebat ex traditione prophetarum et sancto rum veterum, unde constabat illos ad Messiam respicere, atque in illis de Redemptore agi. Quæ quidem, traditione seclusa, minoris ponderis et levioris auctoritatis apud eos fuissent, et nunc hujusmodi esse forte quibusdam videri poterunt, qui non satis animum intendunt ad tempus, et locum, et personas, qui. bus illa prolata sunt. Profecto, quæ de mystico et allegorico Scripturarum sensu et doctrina apud Vete ris Testamenti Patres per manus, ut ita dicam, tradita dicta sunt, fidem ac probationem accipere videntur ex verbis Hilarii: • Qui Moyses, ait, quamvis Veteris Testamenti verba in litteris condidisset, tamen separatim quædam ex occultis legis secretiora mysteria Septuaginta senioribus, qui doctores deinceps manerent, intimaverat. Cujus doctrinæ etiam Dominus in Evangeliis meminit dicens: Super cathedram Moysi sederunt Scribæ et Pharisæi: omnia quæcunque dixerint vobis servate et facite, secundum] vero facta eorum nolite facere. Doctrina ergo horum mansit in posterum, quæ ab ipso scriptore legis accepta in hoc seniorum officio et numero conservata est › nentur.Ex Ghemarà autem juncta Miscnæ, Talmud, quæ vox doctrinam significat, constituitur. Talmud vero duplex est, alterum est Babylonicum, alterum vero Hierosolymitanum. Babylonici auctor fuit Rau Ascè, Babylonicus, et quia morte præventus opus perficere nequivit, postea absolutum est a Marimar, et a Mar filio Raù Ascè, circa annum Domini 500 aut 505; Hierosolymitanum vero, quod est com mentarium super nonnullos, non autem super omnes Miscnæ libros, ex diversis rabbinorum senten tiis collectum in terra Israelitica pro iis præsertim, qui eam regionem incolebant, circa annum Domini 368 scripsit Rabbi Jochanaù dialecto Hierosolymitana; et ideo Hierosolymitanum dictum est. De utroque Talmud plura videri poterunt apud Bartoloccium in sua Bibliotheca Rabbinica, ubi fuse et multifaria eruditione hisce de rebus pertractat. Rich. Sim. Crit. Vet. Testam., et in Litt. resp. ad animadvers. Claud. de Veil.; Cunæus De Republ. Hebr., lib. 11, сар. 8. Com. in Psal. 11, n. 2. Verum enim summopere cavendum est a recentiorum rabbinorum commentis, qui hujusmodi historia et traditione, quam nobis prodit Hilarius, abutuntur in suas mænias et fabulas confirmandas, et ad eas simplicioribus obtrudendas. Fabulantur enim rabbinici doctores, Deum in monte Sina præ ter legem scriptam alia plura oretenus Moysi tradidisse, quæ Legis oralis nomine complectuntur Moysen autem Josue, Josue vero septuaginta senioribus, seniores prophetis, prophetas viris Synagog magnæ, quorum ultimum Simeonem, cognomento Justum, non tamen illum, qui puerum Jesum in ul. mis suscepit, sed alium multo antiquiorem, tenipore Alexandri Magni, Antigono Sochæo, et aliis subse quentibus viris synedrii magni, et sic deinceps usque ad Rabbenù Hakkadosc, qui ne omnino obli vioni traderentur, ac perirent, schedulas priscorum sapientum, ut ipsi affirmant, huc illuc dispersas

XXVI. At vero si rem totam præ oculis positam attentius intueamur, et quæ in Veteri Testamento seripta et quæ in Novo, et quæ a majoribus accepta nobisque tradita sint, diligentius consideremus, nemo erit, ut puto, qui facile animum suum inducat, ut credat, Moysen, prophetas, atque alios veteris legis ma gistros et sanctitate et scientia præstantes aliquam certam Scripturas allegorice interpretandi rationem seu doctrinam a Deo accepisse, quæ Kabala nominanda sit; sed potius generatim eis compertum fuisse in simplicioribus sacrarum Scripturarum verbis arcanos et sublimiores sensus reconditos esse, quos, quantum in se erat, rimati sunt atque investigaverunt. Illis autem non tam suo labore atque industria, quam summa omnipotentis Dei benignitate magis, minusque pro personarum conditione, Spiritu sancto edocente, qui spirat ubi vult, aliqua revelata fuisse, alia vero per manus quodammodo accepisse ex tra ditione majorum, qui similiter cœlestia mysteria velamine verborum occultata ex parte aliqua assecuti sunt. Cæterum intueri, sublato velamine, divina et superna mysteria, et dispulsis figurarum tenebris, ar canos Scripturarum sensus introspicere, ad id tempus servatum est, quo splendor Patris, lux mundi po pulis jacentibus in tenebris et umbra mortis exoriretur in terris. Huc autem spectare videntur verba Apo stoli in Epistola ad Corinthios: Non quod sufficientes simus cogitare aliquid ex nobis, quasi ex nobis; sed sufficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti, non littera, sed spiritu littera enim occidit, spiritus autem vivifical; et paulo inferius: Et non sicut Moyses ponebat velamen su per faciem suam, ut non intenderent filii Isruel in faciem ejus, quod evacuatur: sed obtusi sunt sensus eo rum. Usque in hodiernum enim diem id ipsum velamen in lectione Veteris Testamenti manet non revelatum (quoniam in Christo evacuatur), sed usque in hodiernum diem, cum legitur Moyses, velamen positum est super cor eorum….. Nos vero omnes revelata facie gloriam Domini speculantes in eamdem imaginem transformamur a claritate in claritatem, tanquam a Domini Spiritu ". Ad illa autem Apostoli verba de velamine super cor Judæorum, cum legitur Moyses, ita commentatur Origenes refellens Celsum qui, Judæorum sensus eos. dem esse ac Christianorum in sanctis Scripturis interpretandis, temere affirmabat. • Dicemus, inquit, in confesso esse apud utrosque, libros divino Spiritu fuisse scriptos; de illorum autem librorum interpreta tione nos cum Judæis dissentire. Quippe non ut Judæi vivimus, negamusque mentem legis contineri sensu, quem legum littera præ se fert. Quinimo aflirmamus, cum legitur Moyses, velamen positum esse super cor eorum, eam ob causam, quia legis Mosaicæ mens occultatur iis, qui viam a Jesu Christo monstratam in gredi recusarunt. Scimus autem, quando se quis ad Dominum, qui Spiritus est, converterit, velamen au ferri, eumque retecta facie Domini gloriam, velut in speculo, intueri in illis sensibus, quos littera legis abs condebat, et in suam ipsius gloriam gloriæ divinæ participem fieri. Nam id, quod hic per figuram vocatur fa cies, aperte loquenti est intellectus, in quo est interioris hominis facies, quæ, perspecto vero legum sensu, tota lumine et gloria resplendet. Quamobrem juxta verba beati Apostoli spiritalis sacrarum Scriptu rarum intelligentia, et sublimioris illarum sensus perfecta prorsus atque absoluta cognitio revera solis apostolis, sanctisque Patribus, et Ecclesiæ Dei vivi, quæ est columma, et firmamentum veritatis ¹³, et ad quam ex apostolica traditione dimanavit, tribui debet. Nam ex iis quæ circa Christum Dominum conti gerunt, magna lux sacræ Scripturæ, et præcipue propheticis oraculis allata est. Præterea Christus post quam in cœlum ascendit, Spiritum sanctum, quem promiserat apostolis, misit, qui doceret eos omnem veritatem; ideo docente Spiritu veritatis pervenire apostoli potuerunt ad allegoricum seu spiritalem sacra rum Scripturarum sensum percipiendum, et eo pertingere quo Patribus Veteris Testamenti et magnis prophetis penetrare non licuit. XXVII. Apostolorum igitur exemplo excitatos, eorumque vestigiis et doctrinæ inhærentes vetustissimos orientalis Ecclesiæ Patres mystico Scripturarum, sensui aperiendo potissimum studuisse, fidem faciunt, ut superius dixi, præter Origenem et Clementem Alexandrinum epistola quæ Barnabæ ascribitur; Com mentaria in quatuor Evangelia Theophili episcopi Antiocheni, vel alterius antiqui scriptoris, qui Evange lium mystica interpretatione explicat, tum etiam Hebraica nomina quæ in Novo Testamento continentur diligenter interpretatur, et allegoricum sensum pie ac solerter exponit; tum alia ejusdem Theophili alio rumque veterum Ecclesiæ Patrum opuscula quæ ad nos pervenerunt. Cur autem antiqui Orientis Patres in perscrutando mystico seu spiritali Scripturarum sensu adeo diligentes et assidui fuerint, duplici ex causa evenisse, quisque, ut reor, judicabit. Prima, quia hujusmodi interpretationem aptiorem existima. 11 II Cor. 111, 3, 6. 12 ibid. 13-18. 13 I Tin. 131, 15. collegit, librumque Miscnà confecit, a quo cum Ghemarà conjuncto Talmud componitur. Talmud autem Hebræi æque ac sacram Scripturam magni faciunt; imo etiam præferunt. Est autem liber plenus ridi culis et putidis fabulis, superstitionibus, blasphemiis et impietatibus refertus, ut merito pluries fue rit a Romanis pontificibus proscriptus, et igni damnatus, et longe antea ab imperatore Justiniano ejus lectio Hebræis interdicta videtur in novella 146, tit. De Hebræis, verbis illis: Quæ vero Deutero sis, quasi secundaria eruditio ab ipsis dicitur, in universum interdicimus, ut qui sacris libris com prehensa non sit, neque desuper tradita per prophetas, sed excerpta quædam virorum contineat, qui terrena duntaxat loquantur, neque quidquam in se divini habeant Numinis, etc. Orig. contra Cels. lib. v, 11. 60.

S. ATHANASI OPP. PARS III. EXEGETICA. bant ad alendam fidelium pietatem et magis accommodatam Christianæ religioni, quæ adoratores exigit in spiritu et veritate; tum etiam quia omnino necessariam esse censebant rectam Scripturarum intelli gentiam, cum quædam in Veteri Testamento occurrant, quæ nisi spiritalis interpretatio adhibeatur in absurdum sensum accipi possunt. Altera autem haud dubie ea est, quia per id tempus exorta erat hære sis Gnosticorum, qui catholicorum magistros et doctores, veluti rudes atque imperitos traducentes, spe cie quadam sublimioris scientiæ ad se alliciebant Christianos, et novis allegoricis interpretationibus adul terantes Scripturas, fabulas suas pro nova quadam reconditaque doctrina venditabant, et non secus ac Pharisæi in veteri lege errores suos ac deliramenta simplicioribus obtrudebant. Profecto Gnosticorum hæresis a Pharisæorum fermento, a quo ut caverent, apostolos monuit Christus Dominus, originem suam ducebat. Neque enim Gnosticorum pseudo-theologia aliud erat, ut etiam alii observarunt, quam philoso phia Pythagorica, atque etiam Platonica, ut ab Hebræis kabalistis exposita et interpolata est, et pluribus additis, inversis, amputatis, non parum immutata. Nam Judæorum Kabala, de qua plura superius dixi, quemadmodum et primis Ecclesiæ sæculis a rabbinis tradebatur, atque etiamnum a nonnullis rabbinica rum traditionum magistris traditur agit potissimum de rerum origine et ratione, ac modo genera tionis seu progressionis et fluxus rerum a primo ente, et de earumdem rerum gradibus descensuque a summis ad ima. Non autem dissimile fuit Gnosticæ pseudo-theologiæ argumentum, ut videre licet apud Irenæum et apud Epiphanium, aliosque veteres Ecclesiæ 'scriptores. Non tam Gnosticos quam veteres Kabalistas circa duos potissimum versatos fuisse ex veterum scriptis, quæ ad nos pervenerunt, com peritur. Primum, ut fabulosis suis commentis exponerent, quo ordine, et qua serie res omnes a Deo sint, tanquam a prima causa, quæ necessario exsistit; secundum, ut ostenderent causam primam et originem mali. Quod de Gnosticis manifesto constat ex ejusdem sancti Irenæi libris Adversus hæreses, ubi refert impii Valentini errores. De Kabalistis vero ex eorum libris qui ad nos pervenerunt, et quibus explican dis non solum ipsi Judæi, sed etiam aliqui eruditi viri ex Christianis inanibus variæ scientiæ promissis decepti, ex ænigmaticis sensibus ac præstigiis illusi allaborarunt. Profecto primi Gnosticorum hæresis auctores Judæi fuerunt, ac proinde in kabalisticis fabulis et ænigmatibus versati. Itaque nil mirum est si Gnostici, suorum magistrorum ænigmatica doctrina imbuti, sacras Scripturas ænigmatibus atque am bagibus verborum, mysticis atque alienis sensibus interpretarentur, et Dei Verbum fabulosis suis com mentis corrumperent. Quamobrem antiqui illi primorum sæculorum Patres, ut Gnosticorum impietatem et audaciam in adulterina ac perversa Verbi Dei interpretatione rudibus ac simplicibus obtrudenda coer cerent, et pestiferæ eorum doctrinæ clanculum serpenti obviam irent, investigando potissimum sacrarum Scripturarum mystico sensui studium omne ac diligentiam adhibuerunt et summopere curarunt, quod pastoralis eorum muneris præcipuum erat, ut Scripturarum allegorico sensu juxta Ecclesiæ ab apostolis acceptam doctrinam, et prædecessorum regulas exposito, Gnosticorum commentis ac fabulis spiritalis in terpretationis veritatem opponerent. Quæ cum ita sint, ut paucis concludam, neminem esse puto, qui non intelligat, explicationem Hebraicorum nominum et allegorican, Scripturarum interpretationem et patriæ atque instituto Athanasii, tum etiam ejus ætati ac doctrinæ admodum consentaneam esse, minimeque adversari. XXVIII. Verum per eadem tempora, quibus claruit Athanasius, exorta impii Arii hæresi, necesse fuit accuratius litteralem Scripturarum sensum excutere atque explicare; quoniam Ariani contextum Scripturarum subdole interpungentes, vel vim verborum astute ac subtiliter exponentes, sacrarum Scripturarum auctoritate ad suæ impietatis confirmationem abutebantur. Itaque novis subinde enascen tibus erroribus, et inter Christianos effervescente disputatione, cum alii pro veritate, alii contra starent, et utrique in humanis disciplinis, et dialectica facultate, et Scripturarum lectione apprime versati essent, accurateque proprium Scripturarum sensum ad grammaticæ leges expenderent atque exigerent, in causa fuit cur deinde, disputationis necessitate suadente, litteralis Scripturarum expositio usu recepta in Oriente sit, in qua inter catholicos doctores excelluit S. Joannes Chrysostomus. Nam, ut memoriæ traditum est et Patrum scripta quæ ad nos transmissa sunt, ostendunt, in litterali sacra rum Scripturarum interpretatione maxime floruit schola Antiochena. Siquidem Eusebius Emisenus, qui magistros habuit Patrophilum Scythopolitanum et Eusebium Cæsariensem, Antiochiæ diu versatus est, ibique etiam, ut puto, docuit, familiariter usus Euphronio et Flacillo ejusdem urbis episcopis Exemplo autem et institutione Eusebii historiam, hoc est sensum litteralem (ita enim intelligenda viden tur verba Hieronymi, quæ inferius afferam), studiose prosecutus est Diodorus Tarsensis, magister S. Joannis Chrysostomi, Theodori Mopsuesteni, Maximi Seleuciensis, et Nestorii (59-60), quem tamen potius Burnet. Archæolog, philos. c. 7. Vitring. Observ. sacr., dissert. 11, lib. 1, c.2, in not. Socr. Hist. eccl. lib. 11, c. 9. Sozom. Hist. eccl., lib. 1, c. 6; Socr. Hist. eccl., lib vI, C. 5 (59-60) Sozom. Hist. eccl., lib. vIII, c. 2; Socr. lib. vit, c. 29.

lector ipsorum dicit: Commemorabuntur, et convertentur ab Dominum universi fines terræ? Eia forte unus versus est: aliunde cogitabas, cum fratre tuo fabulabaris, quando illud dixit: attende, quia repe tit, et surdos pulsat: Et adorabunt in conspectu ejus universæ patriæ gentium. Adhuc surdus est, non audit; pulsetur iterum: Quoniam Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium. Tres istos versus tenete, fratres, etc. › Quibus clárissimus cardinalis hæc subjicit: «Ex quo loco apparet in cantu psalm¡ responsorii olim tum in Oriente, tum in Occidente usitatiore, in quo lector præcinebat versus, el popu lus eosdem ipsos respondendo repetebat, usurpatam fuisse antiquam illam versuum distinctionem, qui breviores erant; non alteram sequentis ævi versuum paulo prolixiorum... Nam præterquam quod id postulabat ratio ejusmodi institutionis, nempe ut rudis populus psalmos caneret, quos nec de libro le geret, nec memoria teneret; unde et necesse erat verba ei pauca præberi repetenda, ut membratim cæ simque totum psalmum percurreret. Sed de hujusmodi divisione per oτlyovs pluribus erudite disserunt idem cardinalis Thomasius, et Henricus Valesius et Pater Martiane aliique, quos consulere poterit, qui hac de re plura scire desiderat. Quod enim pertinet ad rem, de qua agitur, illud est, quod præter antiquissimum Vaticanum codicem, quo laudatus cardinalis Thomasius usus est, etiam codex Alexan drinus eodem modo habet Psalterium versiculis distinctum. Codex autem Alexandrinus scriptus est, ut fertur manu Theclæ nobilis feminæ Ægyptiæ paulo post concilium Nicænum, ætate scilicet Atha nasii, quem Alexandria, unde Alexandrinus dictus, secum Constantinopolim detulit Cyrillus Lucary, primum in illa, post in hac urbe Græcorum schismaticorum patriarcha, a quo deinde Carolo I Anglorum regi dono missus est. Quare cum translatio nostra versuum distinctioni codicis Alexandrini apprime respondeat, et vetustatem, et auctorem esse Athanasium, cujus nomen præfert, etiam ex hac parte quo dammodo demonstrat. Non autem parvi laboris fuit, cum id animadvertissem, ita disponere sanctissimi episcopi translationem, ut singulis psalmorum versiculis subjecta ejusdem Athanasii interpretatio re sponderet. Erat enim confuse scripta, sæpe commistis Psalmorum cum ipsius expositionis verbis, et ita disposita, ut potius cum recentiori longiorum versuum distinctione, quæ nunc in usu apud omnes Eccle sias est, conveniret. Plura præterea aderant, ut jam a principio monui, menda et errata; sed de textu quidem nihil immutare ausus su:n; meas vero conjecturas, notulas et emendationes in margine, appo sito asterisco seu litterula, ascripsi. XXXI. Ut vero rem mihi propositam prosequar, banc interpretationem aut Græcum Psalmorum com mentarium, quem in lucem damus, recentioris usus aut temporis haud quisquam fuisse autumet, quia in eo legitur inscriptiones seu titulos psalmorum rubro colore seu cinnabari scriptos fuisse. Siquidem morem adhibendi purpureum colorem minio vel cinnabari confectum in scribendis librorum, seu capi tum, aut lectionum titulis longe ante Athanasii ætatem receptum fuisse tum apud Latinos, tum apud Græcos, et probant vetustissimi codices, et pluribus ostendunt duo eruditissimi viri ejusdem Benedi elinæ congregationis Mabillonius et Montfauconus Et quidem in ipso Alexandrino codice titulos psalmorum rubro colore inscriptos esse testatur Joannes Ernestus Grabe his verbis: Sequitur inde ip sum Psalterium, in quo cujuslibet psalmi inscriptio, aut ubi nulla datur, veluti psalmi primi, prima linea minio scripta est, nec non vox diáþaλµa, quandocunque occurrit, id, quod etiam de titulis odarum, et orationum psalmis subnexarum dicendum est. Encausto autem, quod genus atramenti erat purpurei coloris ex cocti muricis, vel triti conchylii cruore confectum, ut nemini præter imperatorem uti liceret, illudque habere, aut quærere, lege cautum est a Leone imperatore in constitutione Hilariano magistro officiorum, et patricio inscripta Exstant etiamnum in archivo castri Sancti Angeli professiones fidei Græcorum imperatorum Græce tantum, vel Græce et Latine in charta pergamena scriptæ, eorumque manu encausto subscriptæ, quas ad Romanam sedem, tanquam ad caput totius catholicæ Ecclesiæ mi serunt sed eo revertor, unde digressus sum. XXXII. Neminem ad temere abjudicandam magno Athanasio nostram metaphrasim, seu translationem ex eo commoveri velim, quod in ea non leguntur quæ ex S. Athanasio laudat S. Germanus patriarcha Hierosolymitanus in epistola ad Thomam in hunc modum: Beatus Athanasius illud psalmi dictum interpretans Qui sedes super cherubim, appare, talem de illis tradidit intelligentiam. Et certe illorum cherubim principalia ¿ozétvña ignota sunt omnimodis natura hominibus: spiritus enim et ignis exsistunt, et ab omni corporali formatione atque natura extranea. Si autem hæc Germani verba consi derentur, evidens est, eum minime affirmare, quæ ex S. Athanasio laudat, ab eo in commentario super Card. Thomas. in præf. ad Psal. vers. dist:; Mart. Proleg. Iv, in Bibl. S. Hier.; Vales. in not. ad Euseb. Hist. eccl., lib. vi, c. 16. Joann. Ern. Grab. Prol. ad Vet. Test. LXX Interpr. ex Cod. Alex. c. 1, § 1. Mabill. De re dipl., lib. 1, c. 10, n. 3; Montfauc. Palæograph. lib. 1, c. 1. Leg. Sacri affatus, Cod. De divers. rescript. Aci. v Gone. Nic. It, tom. IV Concil. Hard., pag. 258.

S. ATHANASH OPP. PARS III. EXEGETICA. Psalmos scripta fuisse. Itaque fieri potest, ut verba illa Davidica: Qui sedes super cherubim ": in alio Opere, quod B. archiepiscopus scripserat, explanaverit, et quod illud ad nostram ætatem minime pervenerit; plura enim præter ea quæ typis impressa sunt, S. Athanasium scripsisse, tum ex veteribus scriptoribus, tum ex antiquis Græcis codicibus manifestum est, et potissimum ex vetustissima catena Græcorum Pa trum, quam fère totam mea manu descripsi ex alio antiquiori codice annis ab hinc octingentis scripta, ubi fragmenta afferuntur ex aliis sanctissimi episcopi operibus, præter ea quæ a Patre Montfaucono, Guillelmo Caveo, Lambecio, Fabricio, Oudino aliisque memorantur. Adrianus etiam papa hoc nomine primus in epistola ad Carolum Magnum auctoritatem affert ex commentario S. Athanasii super Psalmos his verbis Item S. Athanasii de interpretatione psalmorum inter cætera: Civitas enim Domini, quæ sursum Jerusalem 18 imago autem eorum terrestris. Quod enim dicit, tale est: Quoniam terrestris, inquit, induti sunt imaginem, et non cœlestis, propter hoc ad nihilum redigentur. Audient enim illo tempore Nescio vos: utpote non indutos eadem Domini imagine.» Adriano additur Chronicon Alexandrinum, cujus verba, tum etiam Adriani non leguntur in nostra translatione, sed in commentario super Psalmos inveniuntur, quod editum est inter alia opera a P. Montfaucono ejusque sociis. Sed haud difficile est respondere præter translationem seu perάopaty quam edimus, S. Athanasium etiam illum commentarium, si ita aliquibus placet, composuisse; vel certe, quod ille esset Athanasii, cum ipsius nomen præferret inscriptione deceptum Adrianum papam, ut P. Montfaucono aliisque ejus sociis conti gisse videtur, crediderit. Quod sane, ut mihi persuadeam, eo magis inducor quia in eadem epistola alia sunt quæ eorum sanctorum esse, quorum nominibus ascribuntur, nemo certo asserere ac præstare volue rit. Quæ vero in Chronico Alexandrino habentur, ut etiam de illo aliquid dicam, integra non exstant in commentario Patrum Benedictinorum, et insuper Chronicon illud plura apocrypha et supposititia conti net. Demum animadvertendum est, quæ referuntur veluti ex S. Athanasio a S. Germano, et ab Adriano, hujusmodi sunt, ut translationi seu petάypaši, parum apta esse videantur, sed commentario potius et fusiori Psalmorum expositioni magis conveniant, ac proinde validum inde argumentum sumi nequit a:1 quæstionem movendam de auctore nostræ translationis, si in ea non reperiantur quæ translationi mi nime congruunt; imo potius ab hujusmodi brevibus et compendiosis expositionibus aliena videntur, ideo vel Athanasii non sunt, sed per errorem ei ascripta, vel in commentariis fusiori stylo scriptis, qui temporum forte injuria, ut plura al a deperierunt, quærenda sunt. Quæ quidem recte mea sententia dici possunt de omnibus aliis quæ sub nomine Athanasii leguntur in catenis Patrum editis a Balthazarre Cor derio aliisque. Præterea pro commentario nostro seu interpretatione tuenda certe illud silentio præter mittendum non est, quod iis, quæ a S. Germano tanquam ex Athanasii scriptis allegantur, admodum consentanea sunt quæ leguntur in nostra metaphrasi ad psalmum cm, ubi ad verba illa ": Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignis flammam, hæc subjicitur interpretatio: Manifestum quidem est, quod sancti ejus (nempe angeli) spiritus sunt, et virtutes ministrantes ei sunt ignis. Levis etiam momenti sunt, et nullius fere ponderis, quæ in Monito, quod præmittitur commentario Athanasii nomi ne inscripto, ab iisdem Patribus Benedictinis tanquam ex Theodoreto afferuntur. Primum quia non sunt Theodoreti, ut ipsi innuunt, sed alicujus amanuensis ignoti nominis, et incertæ ætatis, ac proinde nul lius auctoritatis: deinde, quia illa omnia, quæ de aliis dicta sunt, de hujus scriptoris fragmento seu testimonio dici possunt: demum ut generatim ac breviter respondeam, et paucis ostendam quam infir mum sit argumentum quod inde a clarissimis Patribus Benedictinis ducitur, ut commentarium de quo agitur S. Athanasio ascribatur, ex eo quod unus vel alter locus veterum scriptorum qui Athanasii scripta laudarunt, in eo inveniatur; exemplo utar commentariorum in Psalmos, qui Hieronymi nomen inscri ptum habent, in quibus etsi ea quæ S. Augustinus et S. Gregorius VII et ipse Hieronymus ex suis com mentariis in Psalterium allegat, inveniantur; tamen nunc omnes fere eruditi unanimi consensu conve miunt, non esse illos B. Hieronymo ascribendos, sed alteri scriptori, qui aliquanto post sancti doctoris ætatem scripsit. XXXIII. At vero alius quispiam fortasse erit qui ad denegandam magno Athanasio nostram metaphra sim, inde sibi non levem conjecturam et argumentum suppetere putabit, quod auctor ejusdem transla tionis beatam Virginem soτóxov, hoc est, Deiparam, nuncupat, cum Joannes Meursius in suo Glossario affirmet, • inditum esse hoc nomen Matri Domini ac Salvatoris nostri Jesu Christi a synodo v Constan tinopolitana tempore Justiniani. › Enimvero si quis ita sibi persuaderet, longe a veritate aberraret. Quip pe multo ante Athanasii ætatem ea voce usos esse veteres Patres, indubitatum est. Quare Socrates 14 Psal. lxxix, 2. Hist. eccl. lib. vit, c. 32. 18 Galat. IV, * Matth. xxv, 12. 17 Vers. 4.

inscitiæ arguit Nestorium, qui hanc vocem coτóxov tanquam novam rejiciebat, quoniam eadem usum fuisse affirmat Origenem et Eusebium Cæsariensem. Profecto eadem vox legitur in Epistola Dionysii Alexandrini, quam adversus Paulum Samosatenum scripsit, et in epistola quam adversus Arii hæresim Alexander Alexandriæ episcopus, et Athanasii in Alexandrina sede prædecessor ad episcopum Constan tinopolitanum, cognominem suum, aliosque episcopos adversus Arium ejusque errores misit; quæ uti que, quantum ego censeo, scripta est ab ipso Athanasio, quo defensore, et, ut ita dicam, catholici do gmatis advocato et patrono in Nicæna synodo ipse Alexander usus est; cum enim archidiaconi munus in Ecclesia Alexandrina obtineret, verisimile est etiam scribendarum epistolarum curam ei, qui, teste Ruffino Alexandri episcopi consiliis aderat, demandatam fuisse. Profecto epistolam illam auctorem habere Athanasium, eam attente consideranti, et cum aliis Athanasii operibus conferenti facile persua debitur. Sed demum hac de re nulla in cujuspiam animo dubitatio insidere potest, si edita S. episcopi opera inspexerit; pluribus enim in locis Mariam Virginem Beotóxov nuncupat beatissimus Athanasius; ita in oratione tertia et quarta contra Arianos, in libro De Incarnatione, et in libro contra Apolli narium. XXXIV. Si quis vero mihi negotium facessere velit, persuadens sibi commentarium, seu interpretatio nem, quade agitur, sequiori ætate scriptam fuisse ex iis quæ adnotata occurrunt in argumentum psalmi vɩ, et alibi in hunc modum: Titulus præpositus continet: In finem in hymnis pro octava Psalmus David. Hoc autem significat: In sæculorum consummatione sancti rogabunt, ut liberentur a judicio, et digni fiant æternæ mercedis retributione: sexto enim sæculo consummatur mundus: septimo autem orbem terræ judicat Dominus: octavo vero hi abeunt in vitam æternam, et hi in supplicium æternum. Propterea dictus est psalmus': In finem in hymnis pro octava, eo quod liberentur sancti in octava; id a me responsum ferat, tantum abesse, ut hine aliquid contra ea quæ de auctore commentarii disserui, colligi possit, quin potius ejusdem antiquitas astruatur. Neque enim veteres Patres alia ratione locuti sunt de Sabbato, et de Octava, et de psalmis qui Pro octava inscribuntur. Ita quidem S. Barnabas in sua Epistola catholica, § 15, ubi loquitur de Sabbato ejusque sanctificatione; et in notis ad verba ejusdem Epistolæ Cotelerius affert ex codice manuscripto fragmentum Græcum S. Irenæi, cujus verba, cum admodum similia sint iis quæ in nostro commentario leguntur, non alienum erit a re nostra Latine reddita hoc loco afferre. In eo quidem, allatis Scripturæ verbis ex capite secundo Genesis, hæc subduntur: Hoc autem est et antefacto rum narratio et futurorum prophetia. Est enim dies Domini quasi mille anni. In sex igitur diebus consum mata sunt quæ facta sunt. Manifestum ergo est quoniam consummatio ipsorum sextus millesimus annus est. Et septima die orbem judicat: et octava, quæ est futurum sæculum, alios quidem tradit in pœnam æternam, alios in vitam. Propter hoc dicti sunt psalmi Pro octava. Eadem leguntur in antiqua inter pretatione Latina libri quinti adversus hæreses ejusdem Irænci in eamdem sententiam verba facit Origenes in libro contra Celsum Hippolytus apud Photium auctor Quæstionum et responsionum inter opera Justini Martyris et Lactantius libro septimo Institutionum quibus addendi sunt ex Latinis S. Hieronymus in epistola ad Cyprianum; S. Augustinus De civitate Dei et in expositione Psalmi sexti; Cassiodorus in libro Variarum ex Græcis autem S. Gregorius Nazianzenus in oratione in sanctum Pentecosten, quæ est quadragesima quarta inter editas; Eusebius Cæsariensis in cominentario ¡n psalmum vi; auctor expositionis in Psalmos a Patribus Benedictinis S. Athanasio ascriptæ in argumento psalmi sexti; S. Joannes Damascenus in homilia De transfiguratione Domini, et De fide orthodoxa aliique scriptores tum Græci, tum Latini. Horum autem verbis omissis, ne longior sim quam oportet, solum hoc loco afferam quæ eadem de re scribit S. Jacobus Nisibenus episcopus, qui ætate major quidem Athanasio fuit, sed cum eo, dum adhuc Alexandrinæ Ecclesiæ diaconus esset, in Nicæna synodo interfuit. Ejus opera, digna quidem quæ in lucem prodeant, non adhuc typis impressa sunt, et a pluribus clarissimis scriptoribus tanquam perdita deplorantur; sed apud me, et alibi fortasse manuscripta exsistunt lingual Armena. Operum autem S. Jacobi ex antiquis scriptoribus, ut id obiter admoneam, meminit Gennadius, qui ideo putat in Catalogo ecclesiasticorum scriptorum de illis B. Hieronymum mentionem non fecisse, quia nondum e Syro sermone in aliam linguam versa fuerant. Verba autem Gennadii talia sunt: Hunc virum B. Hieronymus in libro Xpovixwv, velut magnarum virtutum hominem nominans; in Catalogo scriptorum cur non posuerit, facile excusabitur: si consideremus ipsos tres, vel quatuor Syros, quos Hist. eccl. lib. 1, c. 5. Lib. v, cap. 28, 29. Lib. 11, Biblioth. cod. CCXCII. Resp. 71. Cap. 14. Lib. xx, c. 15; ct xx, c. 30. Lib. 1, ep. 10. Lib. iv, cap. 23.

S. ATHANASI OPP. PARS III. EXEGETICA. posuit, interpretatos in Græcum se legisse, testatum; unde constat eum ignorasse illo tempore Syram linguam vel litteras. Et ideo hunc, qui necdum in aliam versus est linguam, nescisse scriptorem. › Ita Gennadius. At vero quo tempore Hieronymus librum De ecclesiasticis scriptoribus composuit, optime jam callebat linguam Syriacam. Siquidem eum librum absolvit, ut ipse testatur, anno decimo quarto imperi¡ Theodosii hoc est anno Domini 392 in Bethlehemitico secessu, cum jam esset provectus ætate, annum agens sexagesimum circiter. Itaque tum vel linguam Syrorum didicerat, vel nunquam, quod certe falsum est, didicit. Ad hæc accedit, quod plures annos antequam opus De ecclesiasticis scriptoribus absol veret, cum Hebraicæ linguæ notitiam adeptus esset, Chaldæorum quoque ediscendæ operam sedulo dedit. Lingua autem Chaldaica et Syriaca, veluti ejusdem linguæ diversæ dialecti, adeo inter se affines sunt, ut si characterum diversitatem, seu litterarum formam et figuram, quibus in scribendo Chaldæi et Syri utuntur, et nonnullas vocum terminationes, et pauca quædam alia parvi momenti excipias, eædem pene sint, adeo ut qui alteram ex his novit, facile utramque intelligat. Insuper posito etiam quod linguam Syria cam Hieronymus ignoraret, tamen id minime impedimento esse poterat, quominus de operibus S. Jacobi ⚫ Nisibeni aliquid litteris traderet, quemadmodum de S. Ephrem, ejusque libris Syriace scriptis in laudato Catalogo illustrium virorum mentionem fecit in hunc modum. Multa, inquit, Syro sermone compo suit. Neque enim cum inter Syros degeret, opera S. Jacobi Nisibeni, si lingua Syrorum scripta fuissent, ac proinde ob auctoris celebritatem omnibus vulgo nota essent, ignorare eum potuisse, verisimile est. At vero non solum Hieronymi ætate, sed etiam postea temporis apud Syros et Syriacarum rerum scriptores nulla mentio est de S. Jacobi Nisibeni operibus, quippe quæ ab ipso non Syriaca, sed Armena lingua, qua utebatur S. Gregorius Illuminator, a quo rogatus ea composuit, scripta fuerunt. Itaque vel mendum irre psit in textum Gennadii, et pro Syro sermone legendum est Armeno, vel potius, ut reor, et probabilius etiam videtur, memoria lapsus est Gennadius scribens Syriaca lingua, non autem Armena opera S. Ja cobi scripta fuisse, aut conjecturam faciens ex patria Jacobi, quæ Syrorum urbs erat, qua lingua scripta fuissent opera, quorum, ut verisimile est, in Massiliensi monasterio vel solam versionem Latinam, vel aliqua excerpta, vel catalogum seu indiculum duntaxat habebat. Locus autem S. Jacobi Nisibeni, qui ad rem, quade agitur, pertinet, in sermone secundo De dilectione, ubi verba facit de postrenia Jerusalem eversione et captivitate, talis est: «Non videantur tibi difficilia, charissime, quæ scripsi, quod in dimidio diei suæ dimisit Deus Jerusalem, quia ita scribit David in psalmo octogesimo nono: Mille anni ante oculos Domini tanquam dies hesterna, quæ præteriit¹; quam sententiam explicantes doctores nostri sapientes dicunt, quod in similitudine septem dierum positus est hic mundus a Deo, et in consummatione sex mille annorum solvetur mundus hic, et erit Sabbatum Dei in similitudinem dierum Sabbati, quod est post sex dies. › Imo vero hujusmodi persuasio de duratione mundi et Sabbatismo, laudatis supra a me Patribus antiquior est, eamque ex veteri Hebræorum traditione originem sumpsisse crediderim. Siquidem ex iis quæ cap. xxv Levitici præcipiuntur de sabbatizando Sabbato, colligunt veteres rabbini mundum duntaxat per sex millia annorum duraturum, et quod septimus millenarius futurus sit Sabbatum Domini. Mille au tem annos numerant pro uno die, quia in psalmo dictum est: Mille anni ante oculos tuos, tanquam dies hesterna, quæ præteriit. Et quidem in Sanhedrin ita scriptum habetur: Sex millibus annorum durabit mundus, et uno millenario desolatus erit. Duobus millibus durabit devastatio ejus (id est inculta homi num vita), et duobus millibus lex, atque duobus millibus dies Messiæ. Unde duo inferuntur, ut id obiter moneam, contra ipsos Hebræos: nempe jam pridem Messiam venisse, et legem Mosaicam duraturam non fuisse, nisi usque ad adventum ipsius Messiæ. Sed relictis rabbinicis traditionibus reditum faciamus ad Athanasium. XXXV. Præter hactenus a me allata, archiepiscopo Alexandrino Expositionem Psalmorum, quam nunc primum in publicum edimus, alia quoque non parvi momenti vindicant. Ac primum vetustatem scriptoris commentarii, ejusque natale solum, vel domicilium Alexandria fuisse, aut certe non procul ab ea urbe manifesto, ut mihi videtur, indicant, quæ in expositione ad psalmum cxxv leguntur: ibi enim loquitur de Rhinocurura, seu Rhinocolura tanquam de urbe quæ propius aberat e loco unde ipse scribebat. Erat autem Rhinocolura urbs in finibus Ægypti posita, hoc nomine nuncupata, ut inquit Strabo: ab iis qui nares truncati eo fuere translati: nam Æthiopum quidam Ægyptum invadens non nece, sed nasi mutila 18 Psal. LXXXIX, 4. Marcell. in Chronico Pivoxóloupa, Rhinocolura dicitur a Strabone in Geograph. lib. xv, et alibi, et a Plinio lib. v, C. 43, a Ptolomeo in Geograph. 'Pivoxou poupa. Rhinocurura autem ab Eusebio et Hieronymo in lib. De situ et nomine locorum Hebraic., et ab eodem Hieron. in cap. xx Ezech., tum quoque a Sozomeno, lib. vi Hist. eccl. cap. 21, qui etiam refert plures ibi ascetas, seu monasticæ professionis viros flo ruisse et clerum Ecclesiae Rhinocerurensis communem domum et mensam, et reliqua omnia commu nia habuisse. Torrenti autem, qui Rhinoculuram allucbat, nomen fuisse videtur Torrens Besor (I Reg. xxx, 10), sive Torrens deserti. (Amos vi, 14.)

tione maleficia coercens eos ibi collocavit, u: propter oris deformitatem redire domum non auderent. › Saracenos autem (quos Arabas scenitas fuisse, vel ex hoc commentarii loco probari potest) in tabernaculis seu tentoriis, vel sub pellibus adhuc habitantes, et nondum urbibus potitos, sed latronum instar in proxima Ægypti loca et urbes suctos excurrere, prædasque inde avertere, non dissimiles eorum de quibus poeta cecinit semperque recentes Convectare juvat prædas et vivere rapto Tales eos nobis exhibet auctor commentarii, quales ætate sua fuisse repræsentat Ammianus Marcellinus qui: ‹ Saraceni tamen nec amici, ait, nobis unquam, nec hostes optandi, ultro citroque discursantes, quidquid invenire poterant, momento temporis parvi vastabant, milviorum rapacium similes, qui si præ dam despexerint celsius, volatu rapiunt celeri, aut nisi impetraverint, non immorantur. Quispiam autem Saracenorum nomen audiens, nolim eum in suspicionem adduci, ut existimet, commentarium scriptum fuisse posteriori tempore, quo Saracenorum nomen cum eorum imperio late propagatum est, quod utique, regnante Heraclio imperatore, et post ejus obitum volvente sæculo septimo contigit. Siquidem Saraceno rum mentio occurrit et apud Ammianum Marcellinum, quem supra laudavi, et apud Ælium Spartianum in Pescennio Nigro, et apud Flavium Vopiscum in Aureliano, et apud Procopium De bello Persico Saracenorum meminerunt etiam Julianus in epistola ad S. Basilium, S. Augustinus quæstione vicesima in Numeros, Socrates et Sozomenus in Historia ecclesiastica, aliique scriptores, adeo ut nulla inde oriri possit dubitatio. XXXVI. His autem ad commentarium nostrum magno Athanasio asserendum addantur illa quæ scripta Reguntur in expositione psalmi cxxx, ubi auctor notos suos ac populares alloquens: Non ignoratis, inquit, dilecti, quod cum nox ad summum deficit, dies est quindecim horarum.» Nonne hæc quasi intento digito aperte demonstrant scriptorem expositionis esse vel civem vel incolam Alexandrinum? Nam Ale xandriæ Ægypti latitudo est graduum 31, minutorum primorum 31 secundorum 20; in ea autem latitudine dies longissimus, computatis horis a solis ortu ad ejusdem occasum, est horarum 14, minuto rum 4, quibus si hora una addatur propter crepuscula, habebitur dies longissimus horarum 15, qualein nobis exprimit ac designat auctor expositionis. XXXVII. Præterea multa alia occurrunt, quibus tanquam notis et vestigiis Athanasius operis auctor esse deprehenditur. Et quidem ubi occasio sese offert ut Christi divinitatem comprobet, ostendatque Verbum ab æterno fuisse, et Patri consubstantiale, astruere non prætermittit, et disertis verbis constanter asserere; unde haud obscure innuitur eo tempore hæc scripta fuisse, quo hujusmodi controversiæ agitabantur. Quin etiam assiduas auctori fuisse cum hæreticis pugnas, et quotidiana certamina, qualia cuin Arianis habuit Athanasius, aperte nos docent quæ leguntur in expositione psalmi cxvm, et alibi sæpius. Quid vero illa, quæ exstant in commentario psalmi xxı, ubi ad ea verba 1: Tu autem, Domine, ne elongaveris auxilium tuum a me ad defensionem meam conspice, alia explicatione eorumdem verborum primum proposita, deinde hæc insuper adjungitur: ‹ Possunt etiam hæc dici ex persona ipsius Domini, qui exeinplum nobis præbuit utendi bis verbis tempore martyrii?» Quid vero illa alia, quæ ad versiculum psalmi sequentis " Nam, etsi ambulavero in medio umbræ mortis, nontimebo mala, quoniam tu mecum es, subjiciuntur in hunc modum Cum ego tormenta pro te sustinuero, nullus me crucjatus terrebit, quoniam tu vires mibi præbes, ut illos perferam? Nonne manifesto indicant auctorem vel eodem tempore, quo tyrannorum persecutio adhuc in Christianos sæviebat, vel non longe ab eo fuisse? XXXVII. At enim agedum, quæ in nostro commentario scripta sunt cum iis quæ in aliis libris, quos nemo dubitat magni Athanasii esse, conferamus, ut ex hujusmodi comparatione, si utrobique Psalmorum verba eodem modo, et in eumdem sensum intellecta atque explicata comperiantur, certius ac dilucidius appareat, eumdem, non autem diversum et commentarii nostri, et aliorum operum, quæ S. Athanasio ab omnibus concordi suffragio ascribuntur, auctorem esse. Rem propositam brevius, quoad fieri potest, expediam. 19 Vers. 20. 20 Vers. 4. Virgil. lib. 1x Æneid., vers 612 et 613. Lib. xiv, c. 5. Lib. 1, c. 19. Lib. 1v, c. 56. Lib. vi, c. 38. Ex libro, cui titulus: Connaissance des temps publiée par l'ordre de l'Académie des sciences et cai culée var M. Meraldi de la méme Académie.

S. ATHANASI OPP. PARS III. EXEGETICA. est. > Verba psalmi xx (vers. 20, juxta antiquam, item sunt coelestes virtutes. Nam inquit: Dominus quam secutus sum, divisionem): Attollite portas, virtutum nobiscum. Psal. XLV, vers. 13.- In com principes, vestras: in libro De Incarnatione Verbi mentario ad eumdem psalmi versiculum: ‹Domi Dei (t. 1, p. 55), S. Athanasius interpretatur dicta nus, ait, omnis supercœlestis militiæ nobiscumı fuisse de reditu Christi in coelum his verbis: «Quem admodum pro omnibus corpus morti tradidit, sic etiam per idem illud iter in cœlum aperuit. › —In nostro autem commentario ad eumdem versiculum 20 et sequentes psal. xxi hæc adnotantur: De ipsius reditu (hoc est Christi) loquitur, quem fecit in cœlos. ▸ In eodem libro De Incarnatione (p. 26) verba psalmi cv, vers. 39, ‹ Misit Verbum suum, et sa navit eos, › et psal. cxvii, vers. 52, Deus Dominus, et illuxit nobis, explicat de adventu Verbi Dei in mundum in hunc modum: Negligunt videre Domi num, quem Scripturæ prædixerunt orbi terrarum illuxisse, et corpore indutum apparuisse. › Ita etiam in Oratione secunda contra Arianos, pag. 595. In nostro autem commentario ad versum eumdem 39 psal. cvi hæc leguntur Misit Deum Verbum Pater, et transfixo ejus latere nos omnes sanati su mus, › et ad vers. 52 psalmi cxvii, ‹ Quandoquidem cum Deus esset Jesus Dominus apparuit in terra. › Ad verba illa psalmi LXXI, vers. 1, Deus, judi cium tuum regi da: >-< Supplicant, ait, ut judicium mortis contra nos prolatum Filio detur. In tract. in illud: ‹ Omnia mihi tradita sunt,» p. 85. commentario ad verba ejusdem psalmi hæc subji eiuntur: Filio tuo. > In In Epistola de decretis Nicænæ synodi, contra Arianos verba faciens: «Verum, inquit, falsa bæc sunt, quæ propugnatis siquidem ipse fecit nos, et non ipsi nos. Ipse est, qui per suum Verbum omnia et parva, et magna fecit. › In nostro commen tario ad eadem verba psalmi xcıx hujusmodi appo nitur adnotatio: Ipse nos fecit, et non ex nobis sumus, ut aliqui dicunt.» In Epistola de sententia Dionysii, p. 197, scribit ‹ Nos enim quantum ad corpus ejusdem generis su mus ac Dominus, propterea ipse dixit: Narrabo no men tuum fratribus meis. Psalm. xxı, vers. 45. In commentario eadem psalmi verba ita exponit Populo, inquit, narrabo nomen tuum: quema.l modum dixit in Evangelio: Manifestavi nomen tuum hominibus 1.) In Oratione prima contra Arianos, t. II, pag. 328, ad probandam æternitatem Filii cum Patre utitur verbis psalmi xxxv versiculi 20, In lumine tuo videbimus lumen; > et psalmi LXXXIX versic. 17, ‹ et sit splendor Domini super nos; et psalmi CxLiv versiculi 20, Regnum tuum regnum omnium sæcu lorum. › In commentario ad eumdem versiculum psalmi xxxx subjicitur: In ipso Filio tuo videbi mus lucem ad v. 17 psal. Lxxxix, Gratia ipsius;, ad v. 20 psal. CXLIV, Regnum sempiternum, et dominatio tua super credentes verbo Evangelii, et super non credentes. ▸ Verba psalmi 11, vers. 15, Ego hodie genui te, > et illa alia psalmi cix, vers. 7, Ex utero ante Lu ciferum genui te, de æterna Verbi generatione contra Arianos explicat in Ep. de decret. Nicænæ synodi, pag. 172; item pag. 178, et in Ep. de sen tentia Dionysii, pag. 192, et in Orat. contra Aria nos, t. II, pag. 415, et in Orat. I contra Ariun., pag. 504. In commentario ad vers. 13 et 14 ejusdem psalmi 11 hæc habentur: «Et cœlis audire fecit vocem suam clamans ad me: Tu es Filius ‹ meus dilectus; et ad sequentem vers. 15, hæc alia Qua die te manifestavi. Nam ante sæcula abscon ditus eras in me Patre tuo, quemadmodum de ipso scriptum est: Exsistens in sinu Patris.» Ad vers. vero 7 psal. cix talia leguntur: ‹In me eras semper, ex quo cœpi creare omnia per te, manifestavi te, quod habebam, et habeo Filium in me ipso. › In eadem epistola, t. 1, pag. 177, scribit nomen virtutis diversis rebus tribui, deinde addit: ‹ Aliæ at Joan. xvII, 6. In eadem oratione prima ad probandam immuta bilitatem Verbi affert Athanasius quæ dicuntur a sancto Davide in psalmo ci, vers. 48, «Initio tu, Domine, etc., et vers. 53, Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient.» — In commentario ad verba illa vers. 53 hæc adnotantur: ‹ Tu autem et factus homo idem es qualis eras, et sicut dierum principium non habes, ita neque vitae fì nem. > In eadem pariter oratione allatis verbis psalmi lxxxviii, vers. 32, 33, cet in justitia tua exaltabun tur, quoniam gloria virtutis eorum tu es, › talia sub jicit Si porro Filius justitia est, non ergo ille exaltatione opus habet; sed nos sumus, qui in ju stitia exaltamur, quæ nempe ipse est, › Pag. 352. In commentario versiculus ille 32 ejusdem psalmi ita exponitur: ‹ Et in Filio tuo glorificabuntur; et subsequens versiculus 33, ‹ Quoniam in te gloriantur et corroberantur. › In eadem similiter Oratione prima contra Arianos, pag. 355 Hæc, inquit, verba sacri cantoris ‹ Sedes tua, Deus, in sæculum sæculi (versic. 15 psal. XLIV). Virga directionis virga regni tui. Dile xisti justitiam, et odisti iniquitatem. Propterea ‹unxit te Deus, Deus tuus oleo lætitiæ præ consorti bus tuis. Deinde ita prosequitur: «Attendite, o Ariani, saltemque ex hoc loco agnoscite veritatem. Consortes Domini nos omnes Psalmista appellat. Quod si ex nihilo et una e rebus factis esset Filius, ipse quoque inter consortes numeraretur. Cum au tem illum Deum æternum his verbis cecinerit: Re gnum tuum Deus, etc. - In commentario ejus

nempe inscriptionem ibi quoque de Verbo Dei Filio expositam fuisse, aperte indicat explicatio totius psalmi, cujus prima verba sunt: Pater dicit mani festasse Filium suum Deum Verbum. 3 dem psalmi XLIV hujusmodi brevis expositio contra fuisse iis quæ in Orat. ¡v contra Arianos dicuntur, eorumdem Arianorum sententiam ascribitur: ‹ Re gnum tuum sempiternum (ad vers. 16). Potestas æterna regnum tuum (ad versic. 17). Dilexisti san ctos tuos, et odisti inventores iniquitatis, diabolum nempe et angelos ejus (ad vers. 18, 19). Propterea renuntiavit te Pater per Spiritum sanctum, regem jam exsistentem: quandoquidem semper exstitisti rex supra eos qui participes fuerunt gratiæ tuæ.› In Oratione quarta Arianos temere asserentes in Veteri Testamento nullam Filii, sed solius Verbi fieri mentionem refellit his verbis: Sed etiam revera in Veteri Testamento multa de Filio occurrunt, ut in psalmo secundo: >-Filius meus es tu: ego hodie genui te.» Et in nono inscripto: In finem pro oc