num nitens, omneque herbæ genus auctum hilari facie. Unde lacteo colore est, quia veluti mater infantem lactat; sic et ipsa pinguedine et rore omnia succrescere facit. In cœlo posita annorum circulos, mensium terminos, temporum tempestatumque conversiones, veri ac firmi Paschatis congruens tempus iudicat. Sapientia ita loquente: luna signum diei festi: et quia luminare est modo minutum, modo crescens, hinc men appellatur. Rem ita narrat liber Geneseos: Et dixit Deus: Fiat lux in firmamento cœli, ad lucendum super terram, et ad principatum diei et noctis: et sint in signa et in tempora et in dies et in annos: et sint in lucem in firmamento cali ad lucendum super terram 3. Hicc Hæc omnia vestræ pietati recitanda duxi, ut ex ipsis rebus atque ex Scripturis divinitus inspiratis ostenderem lunam non esse insaniæ causam; sed malignum dolosumque diabolum. Ipse namque inter malignos artifices annumeratur, et cum non possit alia ratione rebus conditis numinis speciem allingere, vel homines ad idolorum fictionem compelJere, observat neomeniam lunæ: et cum ad quintum diem pervenerit, tunc procurat ut epilepticus clamet, spumas efferat, sese in ignem conjiciat aut in aquam, ut ejus parentes aut fratres, sive consanguinei, cogantur lunam adorare, rati ipsam puero dæmonium immisisse. Quamobrem Græci reginam cœli vocant ipsam; quæ tamen famula noctis est, et humanæ naturæ ministra, non autem domina et τὰ δένδρα τοῖς φύλλοις πεπυκνωμένα, τοὺς δὲ λειμῶνας mel, opus prudentis impigræque apis, gestantia, fceβαστάζοντας ὑπεράνω τῶν ἀνθῶν τὸ μέλι τῆς ἐργα σίας τῆς σοφῆς καὶ ἀόκνου μελίσσης, τὴν δὲ πόαν ἀγλαϊζομένην, πᾶσαν δὲ βοτάνην ηυξημένην ἱλαρῷ προσώπῳ. "Οθεν καὶ γαλακτοφαής ἐστιν, ὅτι, ὡς μήτης τῷ γάλακτι τρέφει τὸ νήπιον, οὕτω καὶ αὕτη τῇ πιότητι καὶ τῇ δρόσῳ μεγαλύνει τὰ σύμπαντα. Οὖσα δὲ ἐν τῷ οὐρανῷ, σημαίνει ἐνιαυτῶν κύκλους, μηνῶν ἐκπληρώσεις, καιρῶν καὶ χρόνων τροπάς, τὸν προσήκοντα καιρὸν τοῦ ἀληθινοῦ καὶ βεβαίου Πάσχα, λεγούσης τῆς Σοφίας, Ἀπὸ σελήνης σημεῖον ἑορ τῆς· καὶ ὅτι φωστήρ μειούμενος καὶ αὐξούμενος, μὴν τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐστιν. Η βίβλος τῆς Γενέσεως οὕτω διηγεῖται· Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Γενηθήτω φῶς ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, εἰς φαῦσιν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ἀρχὴ τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός καὶ ἔστω εἰς σημεῖα καὶ εἰς καιροὺς καὶ εἰς ἡμέ ρας καὶ εἰς ἐνιαυτούς· καὶ ἔστωσαν εἰς φαῖσιν ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς. Πάντα δὲ ταῦτα ἠναγκάσθην παραγνῶναι τῇ εὐλαβείᾳ ὑμῶν, ἵνα δείξω ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων καὶ τῶν θεοπνεύστων Γραφῶν μὴ εἶναι τὴν σελήνην αἰτίαν φρενοβλαβείας, ἀλλὰ τὸν κακομήχανον καὶ δόλιον διάβολον. Οὗτος γὰρ ὑπάρχει ἐν κακοῖς τεχνί ταις· μὴ δυνάμενος ἄλλως πως τὰ κτίσματα εκθειά σασθαι, ἢ καταναγκάσαι τοὺς ἀνθρώπους εἰς τὴν εἰ δωλοποιίαν, ἐπιτηρεῖ τὴν νεομηνίαν τῆς σελήνης, ἢ ὅταν ἔχῃ εʹ, καὶ τότε ποιεῖ τὸν ἐπιληπτικὸν κράζειν, ἀφρίζειν, βάλλειν ἑαυτὸν κατὰ πυρὸς, ἡ ὕδατος, ἵνα οἱ γεννήτορες αὐτοῦ, ἢ οἱ ἀδελφοί, ἢ οἱ προσγενεῖς ἀναγκασθήσωνται τῇ σελήνῃ προσκυνῆσαι, νομίσαν. " princeps. Quare Jesu Moysis successor præcepit ipsis, his verbis: Stet sol contra Gabaon, et luna contra vallem Flom, donec quinque reges Amorrhæorum in fugam vertam *. Homo itaque qui lunæ imperat, quomodo potest ab ipsis luminaribus malo affici, iisque subjici? Apage ergo machinas draconis apostatæ, ac gentilem errorem et supersktionem. τες, ὅτι αὕτη ἔπεμψε τὸν δαίμονα τῷ νεανίσκῳ. "Οθεν καὶ οἱ Ἕλληνες βασίλισσαν αὐτὴν προσαγορεύουσι τοῦ οὐρανοῦ, οὖσαν δουλίδα τῆς νυκτὸς, καὶ ὑπηρέτριαν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως· οὐ μέντοι δέσποιναν ἢ ἄρχουσαν. Διὰ τοῦτο καὶ Ἰησοῦς ὁ διάδοχος Μωϋσέως ἐκέλευσεν αὐτοῖς εἰπών· Στήτω ὁ ἥλιος κατὰ Γαβαὼ, καὶ ἡ σελήνη κατὰ φάραγγα Ελώμ, ἕως τοὺς πέντε βασιλεῖς τῶν Ἀμοῤῥαίων τροπώσομαι. Ὁ τοίνυν ἐπιτάσσων ἄνθρωπος τῇ σελήνῃ, πῶς οἷόν τέ ἐστι παρ' αὐτοῖς κακοποιεῖσθαι αὐτὸν ἢ δεσποτεύεσθαι; Απαγε οὖν ἀφ' ἑαυτοῦ τὰ μηχανήματα τοῦ ἀποστά. του δράκοντος, καὶ τὴν Ἑλληνικὴν πλάνην καὶ δεισιδαιμονίαν. "Οτι κλείετε τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. Ὁ δὲ Λουκᾶς λέγει· Ότι ήρατε τὴν κλεῖδα τῆς γνώσεως, τουτέστι τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν, ὡς προοδοποιοῦσαν εἰς τὴν γνῶσιν τῆς ἀληθείας καὶ τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ. ῎Αντινα κλεῖδα ἦραν ἀπὸ τῶν μελλόντων δι᾿ αὐτῆς εἰσέρχεσθαι 38 Eccli. XLIII, 7. » Gen. 1, 14. so Josua x, Quia clauditis regnum cœlorum “. Lucas autom ait: Quia tulistis clarem scientiæ ", id est fidem in Christum, utpote quæ viam paret ad cognitionem veritatis et doctrinæ ipsius. Quam clavem abstulerunt ab iis qui ejus ope intraturi erant. * Matth. xxi, 15. ** Luc. x1, 52. In edit. Athan. p. 1009, ex Possino. MONITUM IN EXCERPTA COMMENTARIORUM IN LUCAM Hærebamus olim num Athanasius Commentaria in Lucam edidisset, necne. Licet enim Catene in Lucam 'aliquot ejus fragmenta præferrent, non in promptu erat dicere ex Commentariisne, an ex aliis injuria temporum oblitteratis operibus hinc inde cxsumpta a Catenarum auctoribus fuissent. His vero prolatis in lucem

S. ATHANASU OPP. PARS III. EXEGETICA. Commentariorum reliquiis, vix ambigendi locus superest: quod item de Commentariis in Matthæum diximus. Nam series ipsa, Evangeliorum interpretem, cui unus ea explanandi scopus sit, arguit; non autem scriptorem ἐκ παρέργου, sive ex occasione, Evangelii dicta afferentem: quod sane sagaci cuilibet perspicuum fore arbitramur. In editione autem Athanasiana nostra, nonnulla in Lucam ἀποσπασμάτια protulimus: verum sub hæc in multa alia incidimus, quæ sive ex codicibus mss. sive ex Catena edita in Lucam, jám triplo saltem auctiora prodeunt, Horum porro Athunasium vere auctorem esse produnt, cum styli genus plane Athanasianum, tum ea quæ contra Arianos, quasi cum hæc scriberentur turbas dantes, et Verbi deitatem impugnantes, afferuntur. Quæ oratione et arquendi ritu cum Athanasii contra Arianos velitationibus ita congruunt, ut ovum non sit ovo similius. Sub finem vero luculentum habet de expiandis in futura vita levioribus erratis testimonium: ubi clare dicit posse defunctos, qui ex segnitie vel ex procrastinatione aliquid omiserint, amicorum ope juvari; secus eos qui improbe versati, pœnitentiam in hac vita non egerint. EX COMMENTARIIS S. ATHANASII IN LUCAM. Et ecce eris tacens, et non poteris loqui, usque in diem quo hæc fiant; pro eo quod non credidisti verbis meis, quæ implebuntur in tempore suo 43. Zachariæ non credenti jure non parcit angelus, quia ille steriles alias mulieres, quæ antea pepererant, in exemplum habuit, ut docent Scripturæ sacræ. Ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei“. Neque solum ait angelus ad Virginem, quod nascetur, ne ipsi extrinsecus inductum corpus putaretur; sed illud etiam addidit, ex te, ut quod nascebatur ab ipsa naturaliter proditurum crederetur. Sanctum autem vocandum erat, non quasi in ipso Filius Dei habitaturus esset, atque ex participatione esset sanctificandus; sed quia utpote Filius Dei, vere ac secundum naturam sanctus esset, atque unus. Et ecce Elisabet cognata tua 45. Cognatam autem sanctissimæ Virginis Elisabetam dixit angelus, sive quia ex uno eodemque proavo Jacobo ortum ducebant, sive quia ante datam legem Aaron, qui ex tribu Levi erat, Elisabetam uxorem accepit, filiam Aminadab et sororem Naasson **, ex tribu Juda orti. Siquidem hic regia tribus Juda, ex qua sanctissima Virgo exorta est, sacerdotali tribui Levi conjuncta est, ex qua Elisabet erat. Quamobrem admirabili prorsus modo sapienti simna sanctissimi Spiritus gratia curavit, ut etiam hæc Zachariæ uxor, perinde atque illa Aaronis conjux, Elisabet vocaretur; ut vel ex nomine clare edisceremus, cognationem Virginem interet matrem precursoris Elisabetam, ex alia Hla Elisabeta duei. σάβετ ἡ πρὸς τὴν Παρθένον καὶ πρὸς τὴν μητέρα Cum porro dixit sanctissima Virgo: Ecce ancilla Domini, fat mihi secundum verbum tuum 4; id declaravit Tabula sum in qua quidquid scribæ placet, describitur. Scribat, pro lubito agat Dominus universi. Accepta angelus a sanctissima Virgine fidei confessione, abscessit ab illa. Magnificat anima mea Dominum 48. Sicut enim gloriam Deo afferre, non significat ipsi laudem Καὶ ἰδοὺ ἔσῃ σιωπῶν, καὶ μὴ δυνάμενος λαλῆσαι, ἄχρι ἧς ἡμέρας γένηται ταῦτα· ἀνθ' ὧν οὐκ ἐπίστευσας τοῖς λόγοις μου, οἵτινες πληρω θήσονται εἰς τὸν καιρὸν αὐτῶν Οὐ συγγινώσκει δὲ τῷ Ζαχαρίᾳ ὁ ἄγγελος ἀπιστήσαντι δικαίως· διότι εἶχεν ἐκεῖνος εἰς ὑπόδειγμα καὶ ἄλλας στείρας πρ αὐτοῦ γενομένας καὶ τεκούσας, ὡς αἱ θεῖαι Γραφαι διδάσκουσιν. Διὸ καὶ τὸ γεννώμενον ἐκ σοῦ ἅγιον, κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ. Οὐχ ἁπλῶς δὲ τὸ γενικώ μενόν φησι πρὸς τὴν Παρθένον ὁ ἄγγελος, ἵνα μὴ ἔξωθεν ἐπεισαγόμενον αὐτῇ σῶμα νομισθῇ· ἀλλ' ἐπ ἤγαγεν καὶ τὸ, ἐκ σοῦ, ἵνα ἐξ αὐτῆς φύσει τὸ γεννά μενον εἶναι πιστευθῇ. "Αγιον δὲ κληθησόμενον, οὐχ ὡς ἔνοικον ἕξοντα τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐκ μετοχῆς ἁγιασθησόμενον, ἀλλ' ὡς ὄντα κατὰ φύσιν ἅγιον, τῷ τὸν αὐτὸν Υἱὸν ὑπάρχειν Θεοῦ, καὶ ἕνα εἶναι. Καὶ ἰδοὺ Ελισάβετ ἡ συγγενής σου. Συγγενῆ δὲ τῆς παναγίας Παρθένου τὴν Ἐλισάβετ εἶπεν ὁ ἄγγελος, εἴτε ὡς ἐξ ἑνὸς προπάτορος τοῦ Ἰακὼν ὑπαρχούσας, εἴτε διὰ τὸ πρὸ τῆς νομοθεσίας λαβεῖν τὸν ᾿Ααρών, ἐκ τῆς τοῦ Λευῒ φυλῆς ὄντα, γυναῖκα τὴν Ἐλισάβετ, θυγατέρα οὖσαν τοῦ ᾿Αμιναδάμ, τὴν ἀδελφὴν Ναασσῶν, ἐκ τῆς τοῦ Ἰούδα φυλῆς ὑπάρχοντος. Καὶ γὰρ ἐνταῦθα συνήφθη ἡ βασιλικὴ τοῦ Ἰούδα φυλή, ἐξ ἧς ἦν ἡ παναγία Παρθένος, τῇ ἱερατικῇ τοῦ Λευῒ φυλῇ, ἐξ ἧς ὑπῆρχεν ἡ Ἐλισάβετ. Διὸ καὶ παραδόξως ἡ πάνσοφος τοῦ παναγίου Πνεύματος ᾠκονόμησε χάρις καὶ ταύτην τὴν Ζαχαρίου γυναῖκα Ελισάβετ προσ αγορεύεσθαι, ὥσπερ καὶ τὴν τοῦ 'Ααρών· ὅπως διὰ τοῦ ονόματος εναργώς μάθωμεν, ὡς ἐξ ἐκείνης τῆς Ἐλιτου προδρόμου Ελισάβετ ὑπάρχει συγγένεια. Εἰποῦσα δὲ ἡ παναγία Παρθένος· Ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου· τοῦτο ἐδήλωσεν· Πίναξ εἰμί, φησίν, γραφόμενος 8 βούλεται ὁ γραφεύς. Γραφέτω, ποιείτω 8 θέλει ὁ τοῦ παντὸς Κύριος. Δεξάμενος δὲ ὁ ἄγγελος τῆς παναγίας Παρ θένου τὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως, ἀπῆλθεν ἀπ' αὐτῆς. Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον. Ωσπερ γὰρ τὸ δοξάζειν τὸν Θεὸν οὐκ ἔξωθεν εὔκλειαν αὐτω 63 Luc. 1, 20. es ibid. 33. 4* ibid. 76. * Exod. vi, 25. * Luc. 1, 58. 48 ibid. 46. Hæc ex codice Regio 2426, s securi. Quae sequuntur ex codice Reg. 1440 desumpta, cusa sunt, p. 1009.

φέρειν παρίστησιν, οὐδὲ τὸ ἁγιάζειν τὸν Κύριον προσ- aliquam et honorem extrinsecus tribuere: neque τιθέναι αὐτῷ ἁγιότητα σημαίνει· οὕτω καὶ τὸ με γαλύνειν τὸν Θεὸν οὐκ ἐπίδοσιν μεγέθους προσάγειν αὐτῷ δηλοῖ· ἀλλ' ὁ μεγαλύνων αὐτὸν τοῦ μεγέθους αὐτοῦ μετοχὴν εἰς ἑαυτὸν δέχεται. "Οθεν είρηται· Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τον Κύριον. Ταῦτα δὲ οὐ δοκεῖ παράδοξα τῷ ἀκριβῶς ἐπισταμένῳ, ὡς ὁ Θεὸς οὐ δέχεται, ἀλλὰ χορηγεῖ τὰ ἀγαθά. etiam Dominum sanctificare, significat illi sanctitatem addere; sic magnificare Deum, non indicat ipsi conferre magnitudinis accessionem: sed qui magnificat ipsum, magnitudinis illius participationem in se recipit. Quamobrem dictum est: Magnificat anima mea Dominum. Quæ sane admiranda ei non videbuntur, qui probe noverh Deum nequaquam accipere, sed largiri bona. Quia respexit humilitatem ancillæ suæ; ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes “ At qualis res est virginitas? Nam alias quidem virtutes si quis exercere velit, is a lege dirigitur: at virginitas, quæ legem superat, atque ad præstantiorem scopum vitæ institutum agit, indicium est futuri sæculi, atque una angelica puritatis imago. Multa sane de illa suppetunt dicenda; at ne manifestis in rebus moras traham, vel unum omuium imstar erit, quo hujusmodi virtutis præstantiam declarem. Siquidem Deus Verbum omnium Dominus, cum vellet Pater omnia erigere atque renovare, matrem corporis, quod gestaturus erat, non aliam quam virginem esse voluit: quod ita factum est: atque ita Dominus ad nos bomo peregrinatus est; ut quemadmodumi omnia per ipsum facta sunt, ita quoque virginitas ex ipso oriretur, ac per ipsum hominibus isthæc gratia tribueretur, atque crescend perseveraret. Quanta porro sit isthæc virginum gloria, et quod sit illud indicium ejus deitatis, hinc ediscere licet:. si sanctorum martyrum parentes ob filiorum fortitudinem conspicui sunt, si gaudet Sara Isaac enixa, et beati sunt quotquot semen habent in Sion, et familiares iu Jerusalem, ut ait propheta 10; quanti æstimanda est gloria sanctæ Virginis ac divinæ Mariæ, quæ Verbi mater, secundum carnis ortum, est et vocatur? Enimvero divinum hunc partum cum angelorum exercitus celebravit, tum mulier alta voce dixit: Beatus venter qui te portavit, et ubera quæ suxisti ". Imo ipsa Dominipara et semper virgo Maria, cum nosset id quod in, segestum erat, ait: Ex hinc beatam me dicent omnes generationes ". Quod autem in Maria gestum est, id omnibus virginibus in gloriam vertit. Ipsæ nanique velut ex illa radice ceu virginei pendent rami. *Οτι ἐπέβλεψεν ἐπὶ τὴν ταπείνωσιν τῆς δού1ης αὐτοῦ· ἰδοὺ γὰρ ἀπὸ τοῦ νῦν μακαριοῦσί με πᾶσαι αἱ γενεαί. Ἀλλ᾽ οἷον τὸ τῆς παρθενίας χρῆμα; Τὰς μὲν γὰρ ἄλλας ἀρετὰς ἀσκῆσαι θέλων ἕκαστος, ὑπὸ τοῦ νόμου ῥυθμίζεται· ἡ δὲ παρθενία, τὸν νόμον ὑπερβᾶσα, καὶ μείζονι σκοπῷ τὴν ἀγωγὴν τῆς πολιτείας ἔχουσα, γνώρισμα μέν ἐστι τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, εἰκὼν δὲ τῆς τῶν ἀγγέλων καθαρότητος. Πολλὰ μὲν οὖν εἰπεῖν τις έχοι περὶ αὐτῆς· ἵνα δὲ μὴ ἐν φανεροῖς ἐνδιατρίβω λέγων, ἐν ἀντὶ πάντων τοῦτ᾽ εἰπὼν, τῆς ἀρετῆς ταύ της δείξω τὸ μέγεθος. Ο γὰρ Δεσπότης τοῦ παντὸς ὁ Θεὸς Λόγος, θέλοντος τοῦ Πατρὸς ἀνεγεῖραι καὶ ἀνακαινίσαι τὰ πάντα, μητέρα τοῦ σώματος οὗ ἔμελλε φορεῖν οὐδένα πλὴν παρθένον ἠθέλησε γενέσθαι, καὶ γέγονε· καὶ οὕτως ἡμῖν ἄνθρωπος ἐπεδήμησεν ὁ Κύριος· ἵν᾿ ὥσπερ τὰ πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, οὕτω καὶ ἡ παρθενία ἐξ αὐτοῦ γένηται, καὶ δι' αὐτοῦ πάλιν εἰς ἀνθρώπους ἡ χάρις αὕτη δοθῇ, καὶ αὔξουσα διαμείνῃ. Οσον τοίων καύχημα παρθένων ἐστὶ τοῦτο, καὶ γνώρισμα τῆς ἐν αὐτῷ θεότη τος, ἔξεστιν ἐκ τούτου μαθεῖν· Εἰ τῶν ἁγίων μαρτύρων οἱ γονεῖς εἰσι περίβλεπτοι διὰ τὴν τῶν υἱῶν ἀνδρίαν· καὶ χαίρει Σάρρα τεκοῦσα τὸν Ἰσαάκ, και μακάριοι ὅσοι ἔχουσιν ἐν Σιὼν σπέρμα, καὶ οἰκείους ἐν Ἱερουσαλήμ, ὥς φησιν ὁ προφήτης· πόσον ἄν τις ό εἶποι τὸ καύχημα τῆς ἁγίας Παρθένου καὶ θεοειδούς Μαρίας, ὅτι μήτηρ τοῦ Λόγου κατὰ τὴν γένεσιν τῆς σαρκὸς γέγονέ τε και χρηματίζει; καὶ γὰρ τὸν θεῖον τόκον τοῦτον στρατιὰ μὲν ἀγγέλων ὕμνησε· γυνὴ δὲ τὴν φωνὴν ἐπάρασα έλεγε· Μακαρία ἡ κοιλία ἡ βαστάσασά σε, καὶ μαστοὶ οὓς ἐθήλασας. Καὶ αὐ τὴ δὲ ἡ κυριοτόκος Μαρία καὶ ἀειπάρθενος, εἰδυΐα τὸ ἐν αὐτῇ γενόμενον, ἔλεγεν· ᾿Απὸ τοῦ νῦν μα καριοῦσί με πᾶσαι αἱ γενεαί. Ο δὲ γέγονε τῇ Μα ρίᾳ, τοῦτο πάσαις ταῖς παρθένοις εἰς εὐκλειάν ἐστιν. Αὗται γὰρ ὡς ἀπὸ ῥίζης ἐκείνης λοιπὸν κλάδοι κρέμανται παρθενικοί. Καὶ ὅτε ἐπλήσθησαν αἱ ἡμέραι τοῦ καθαρισμοῦ αὐτῶν κατὰ τὸν νόμον Μωϋσέως, ἀνήγα γον αὐτὸν εἰς Ιεροσόλυμα, παραστῆσαι τῷ Κυρίῳ, καθώς γέγραπται ἐν νόμῳ Κυρίου· "Οτι πᾶν ἄρσεν διανοίγον μήτραν ἅγιον τῷ Κυρίῳ κληθήσεται· καὶ τοῦ δοῦναι θυσίαν κατὰ τὸ εἰρημένον ἐν νόμῳ Κυρίου, ζεῦγος τρυγόνων, ἢ δύο νεοσσοὺς περιστερῶν. ὓς οὐχὶ κατὰ τοὺς ἄλλους ἀν θρώπους ἕνεκα τοῦ εἶναι καὶ ὑφεστάναι σάρκα πε Et postquum impleti sunt dies purgationis eorum, secundum legem Moysis, tulerunt illum in Jerusalem, ut sisterent eum Domino, sicut scriptum est in lege Domini: Quia omne masculinum adaperiens vulvam sanctum Domino vocabitur: et ut darent hostiam secundum quod dictum est in lege Domini, par turturum, aut duos pullos columbarum ". Qui non ut esset et exsisteret, aliorum hominum more, carnem induit; sed ut carnem sanctificaret, factus * Luc. 1, 48…” Luc. 11, 22-24. * Luc. 1, 48. 50 Isa. XXXV, 10. * Luc. x1, 27. Quæ sequuntur in eodem colice Regio 2440 exstant..

Π S. ATHANASH OPP. PARS III. EXEGETICA. est homo. Quod si quis illud, ut sisterent eum Do- ριβέβληται, ἀλλ᾽ ἕνεκεν τοῦ ἁγιάζειν τὴν σάρκα γέmino, de ipso Domino dictum excipiat, is sane a γονεν ἄνθρωπος. Εἰ δὲ καὶ τὸ, παραστῆσαι αὐτὸν verisimilitudine labitur. Quandonam Dominus ocu- τῷ Κυρίῳ, περὶ αὐτοῦ τοῦ Κυρίου τις ἐκλάβοι, καὶ lis Patris absconditus fuit, ut non posset ab ipso οὕτως ἐκπίπτει τοῦ εἰκότος. Πότε γὰρ ἀπεκρύβη ὁ videri? Aut quis locus extra ejus ditionen posi Κύριος ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν τοῦ Πατρὸς, ἵνα μὴ δυ tus, ut illic degens, Patri præseus non esset, nisi- νηθῇ ὑπ' αὐτοῦ ὁρᾶσθαι; Η ποῖος τόπος ἔξω τῆς Jerosolymam allatus et in templum inductus esset? αὐτοῦ δεσποτείας ὑπάρχει, ἵνα ἐκεῖ ὢν μὴ παρῇ τῷ Cur figuratam hostiam offerebant, cum ipse sit Πατρί, εἰ μὴ εἰς Ἱεροσόλυμα ἀνηνέχθη, καὶ εἰς τὸν veritas? An forte non pro illo, sed pro nobis har ναὸν εἰσηνέχθη; Πῶς δὲ καὶ τὰς τυπικὰς θυσίας scripta sunt? Quemadmodum enim, Deus cum sit, προσέφερον, αὐτοῦ ὑπάρχοντος τῆς ἀληθείας; Μή non sui causa, natura homo, sine mutatione tamen, ποτ᾽ οὖν οὐ δι' αὐτὸν, ἀλλὰ δι' ἡμᾶς ταῦτα γέγρα ellicitur, carne circumciditur, baptizatur, etc., sed πται; Ωσπερ γάρ, Θεὸς ὢν, οὐ δι᾿ ἑαυτὸν φύσει nostri gratia, ut nos, qui homines sumus, adoptione ἄνθρωπος ἀτρέπτως γίνεται, καὶ σαρκὶ περιτέμνε per gratiam dii efficiamur, et circumcidamur spi- ται, καὶ βαπτίζεται, καὶ τἄλλα, ἀλλὰ δι᾿ ἡμᾶς, ἵνα ritualiter, non secundum legem, sordes peccati per ἡμεῖς, ἄνθρωποι ὄντες, θέσει διὰ τῆς χάριτος γενώ Laptismum abluamus, crucifigamur mundo, et re- μεθα θεοὶ, καὶ περιτμηθῶμεν πνευματικῶς, ἀλλ' οὐ surgamus Deo; ita quod hic dicitur de purgatione νομικῶς, καὶ τὸν ῥύπον ἀπονιψώμεθα τῆς ἁμαρτίας eorum, et, ut sisterent eum Domino, et de figuratis διὰ τοῦ βαπτίσματος, καὶ σταυρωθῶμεν τῷ κόσμῳ, hostis, non ipsius, sed nostri causa gesta et scriκαὶ ἀναστῶμεν τῷ Θεῷ· οὕτω κἀνθάδε τὸ περὶ τοῦ pta sunt, ut discamus quomodo nos purgare et καθαρισμοῦ αὐτῶν, καὶ τὸ, παραστῆσαι αὐτὸν τῷ sistere Deo debeamus, mystice ac spiritualiter of- Κυρίῳ, καὶ περὶ τῶν τυπικῶν θυσιῶν, οὐ δι' αὐτὸν,άλferentes ipsi par turturuin, aut duos pullos colum- λὰ δι' ἡμᾶς καὶ γεγένηται καὶ γέγραπται· ἵνα μάθωμεν barum. Turtur quippe temperantie et quietis sym- καθαίρειν καὶ παριστάνειν ἑαυτοὺς τῷ Θεῷ, μυστικῶς bolum est: nani solitudinis amans continentissiπροσφέροντες αὐτῷ καὶ πνευματικῶς ζεῦγος τρυγό inumque animal est; ita ut sive mare sive femina νων, ἢ δύο νεοσσούς περιστερῶν. Καὶ ἡ μὲν τρυφών defunctis, neuter eorum alteri copuletur: pulli vero σωφροσύνης καὶ ἡσυχίας σύμβολον· φιλέρημον γὰρ columbarum, innocentiæ et mansuetudinis typus τὸ ζῶον καὶ σωφρονέστατον· ὥστε τοῦ ἄρξενος ἢ τοῦ sunt. Quotquot igitur sese per continentiam a carθήλεος ἀποθνήσκοντος, μηδ' ἕτερον αὐτῶν ἑτέρῳ nalibus voluptatibus et concupiscentiis expurgant, συζεύγνυσθαι· οἱ δὲ νεοσσοὶ τῶν περιστερῶν ἀκα ac per innocentiam et mansuetudinem ab ira et ſuκίας καὶ πραότητος τύπος. Οσοι τοίνυν διὰ σωφροσύνης καθαίρουσιν ἑαυτοὺς ἀπὸ σαρκικῶν ἡδονῶν καὶ ἐπιθυμιῶν, καὶ διὰ τῆς ἀκακίας καὶ πραότητος ἀπέχονται θυμοῦ καὶ ὀργῆς, ὄντως καλάς θυσίας ἐπι φερόμενοι, ὀπτάνονται τῷ Θεῷ, καὶ παρίστανται εἰς Ἱερουσαλὴμ τὴν ἐπουράνιον. Οὐδὲν γὰρ οὕτω Θεῷ φίλον ὡς ἀκακία καὶ σωφροσύνη. Αμέλει τοσοῦτον ἡμᾶς εἶναι βούλεται σώφρονας, ὡς μηδὲ μέχρις ἐπιθυμίας ἐμβλέπειν γυναικί. Περὶ δὲ τῆς ἀκακίας φησίν· Ἐὰν μὴ στρατῆτε καὶ γένησθε ὡς τὰ παι δία, οὐ κατὰ τὴν σωματικὴν ἡλικίαν, ἀλλὰ τὴν ἀκακίαν διὰ τῶν παίδων σημαίνων. Πραότητος δὲ καὶ ταπεινοφροσύνης ἑαυτὸν ὑπόδειγμα τίθησι λέγων· Μάθετε ἀπ' ἐμοῦ, ὅτι πρᾶός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ. Εἰ δέ τις εἴποι· Διά τί δύο καὶ δύο προσφέ Ο ρεσθαι τὰ εἰρημένα ζῶα ἐκέλευσε, καὶ τὰ μὲν τέ λεια, τὰ δὲ νεοσσούς; φημί, ὅτι, τοῦ ἀνθρώπου δι πλοῦ ὄντος, τουτέστιν ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, διπλῆν ζητεῖ παρ' ἡμῶν ὁ Θεὸς τήν τε σωφροσύνην καὶ τὴν πραότητα. Εἰ γὰρ κατὰ μὲν τὸ σῶμα ἀπέχομαι σαρκικῶν ἡδονῶν, κατὰ δὲ τὴν ψυχὴν πρὸς ἐπι θυμίαν τούτων κινοῦμαι, οὐκ εἰμὶ σώφρων, ἀλλὰ μοιχός. Ο γὰρ ἐμβλέψας, φησί, πρὸς τὸ ἐπιθυμή σαι, ἤδη ἐμοίχευσεν ἐν τῇ καρδίᾳ. Καὶ αὖθις ὁ κατὰ τὸ φαινόμενον δοκῶν εἶναι πράος, κατὰ δὲ τὴν ψυχὴν κινούμενος πρὸς θυμὸν, οὐκ ἔστιν ἄκακος, ἀλλ' ὑπο κριτὴς καὶ μηνιαστὴς, ἔχων τῆς κεκρυμμένης και κίας τὸ ἐπικάλυμμα τὴν φαινομένην καὶ δοκοῦσαν εἶναι ἀκακίαν· οὓς ὁ προφήτης αινιττόμενος λέγει· 37 Matth. v, 28. *s Psal. Lx1, 5. rore temperant, pulchras revera hostias aferentes, & Dei aspectui patent, ac in Jerusalem cœlesti se sistunt. Nihil quippe ita Deo charum est ut innocentia et continentia. Ita sane nos continentes esse expetit, ut ne quidem ad concupiscentiam usque mulierem respiciamus ". De innocentia autem hære ail: Nisi conversi fueritis et eficiamini sicut parruli *, non corporea quidem statura; sed iis puerorum innocentiam significat. Mansuetudinis porro et humilitatis sese in exemplum proponit dicens: Discite a me quia mitis sum et humilis corde ™ª. Quod si quis dixerit, Quare memorata animalia bina offerri præcepit, et alia quidem perfecta, alia pullos vult esse? huic reponam, cum homo ex duobus constet, anima scilicet et corpore, duplicem a nobis continentiam et mansuetulinem Deum requirere. Nam si corpore quidem a carnalibus voluptatibus abstineam, animo autem ad earum cupidinem movear, non continens, sed machus sum. Nam qui respexit, ait, ad concupiscendum, jam machatus est in corde 57. Ac rursum, qui specie quidem mansuetus esse videtur; anima autem ad iram commovetur; non innocens, sed hypocrita et iracundus est, occultæ malitiæ operimentum habens einentitəm illam innocentiæ speciem: quod genus hominum propheta subindicat his verbis: Ore suo benedicebant et corde suo maledicebant 58. Ac rursus: Qui loquuntur pacem cum proximo suo, mala autem *s Matth. v, 28. σε Matth. ΧΙΙ, 5. 84 Matth. x1, 20.

Τῷ στόματι αὐτῶν εὐλύγουν, καὶ τῇ καρδίᾳ αὐ- in cordibus eorum s. Quod autem alia perfecta ani τῶν κατηρῶντο· καὶ αὖθις· Τῶν λαλούντων ειρήτην μετὰ τῶν πλησίον αὐτῶν, κακὰ δὲ ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν. Τῷ δὲ τὰ μὲν τέλεια, τὰ δὲ νεοσ σοὺς προσάγεσθαι προστάσσειν, δηλοῖ τὸ τὴν μὲν φρόνησιν καὶ σωφροσύνην τελείους ἡμᾶς δεῖ εἶναι· τῇ δὲ κακίᾳ νηπιάζειν, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος. malia, alios pullos postulet offerri, id significat nos prudentia et continentia perfectos esse oportere; malitia autem infantes, ut ait Apostolus. Αι videamus de quibus, ubi, et quando dictum sit, Omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur: et quodnam sit legis anigma. Αλλ᾽ ἴδωμεν ἐπὶ τίσι καὶ ποῦ καὶ πότε εἴρηται, ὅτι πᾶν ἄρσεν διανοῖγον μήτραν ἅγιον Κυρίῳ κληθήσεται· καὶ τί τοῦ νόμου τὸ αίνιγμα. Catera desunt. Εἰς τὸ Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλον σου, Κύριε, κατὰ τὸ ῥῆμά σου ἐν εἰρήνῃ. Οὐκοῦν καταφρονήσωμεν τὸν θάνατον· κἂν γὰρ δειλιάσωμεν αὐτὸν, ἀλλὰ τεθνηξόμεθα πάντως κατὰ τοὺς ὁρισθέντας ἡμῖν παρὰ τῆς Προνοίας χρόνους. Βέλτιον αὐτὸν μετὰ - τῆς ἀρετῆς ἐκδέχεσθαι ὡς ἀπαιτούμενον, ἢ μόνον ἀκλεῶς ἀποδοῦναι. Ὁ μὲν γὰρ ἐν θεοσεβείᾳ τελευτῶν οὐδὲ ἀποθνήσκων ἐστίν· ὁ δὲ τῷ χρόνῳ μόνον ἀπαιτούμενος, ὡς ἑαυτῷ ζήσας, ἀνάγκην ἔχει καὶ τοῦ χρόνου λόγους ἀποδοῦναι καὶ μὴ ἀποδοὺς ἀκοῦ σαι· Ἀπέλαβες τὰ ἀγαθὰ ἐν τῇ ζωῇ σου, νῦν δὲ ὧδε ὀδυνᾶσαι. ᾿Ανδριστέον τοίνυν, ὡς παρήγγηλεν ὁ ᾿Απόστολος, ὥστε νεκροῦν ἤδη τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ παρασκευαστέον εἰς τὴν ἔξοδον τὰ ἑρ γα· ἵνα, κἂν φθάσῃ τοῦ χρόνου τὸ τέλος, ἢ κληθῶμεν παρὰ τοῦ Σωτῆρος, εἴπωμεν καὶ ἡμεῖς· Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλον σου, Δέσποτα· ἂν δὲ καὶ αὐ τὸς ὁ Κύριος ἔλθῃ, ἵνα εὕρῃ γρηγοροῦντας ἡμᾶς, καὶ μὴ κοιμωμένους αἰτιάσηται λέγων· Οὕτως οὐκ ισχύσατε μίαν ώραν γρηγορῆσαι; "Ὕπνος δὲ ψυχῆς ἐστιν ἡ ἀμέλεια καὶ ἡ ἀμνηστία τοῦ θανάτου. In illud: Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace *. Mortem itaque contemnamus: licet enim reformidemus illam, nihilominus tamen præfinitis a Providentia temporius moriemur. Praestat enim eam, ut repetitum debitum, cum virtute excipere, quam sine gloria oppetere. Nam qui religiose diem obit, nequaquam moritur; qui vero de tempore solum requisitus fuerit, quasi sibi ipsi vixerit, necesse est etiam ut temporis rationem reddat: et si non reddat, id audiet: Recepisti bona in vita tua, nunc autem hic cruciaris ". Viriliter itaque agendum, ut præcepit Apostolus; ita ut jam mortificemus membra quæ sunt super terram "; atque præparanda pro exitu sunt opera nostra; ut si temporis terminus accedat, aut vocemur a Salvatore, dicamus et nos, Nunc dimittis servum tuum, Domine: et si ipse Deminus venerit, nos vigilantes inveniat, nec dormientes increpet his verbis, Sic non potuistis una hora vigilare*? Somnus porro animæ, est incuria et mortis oblivio. Quæ sequuntur ibid. pag. 1010, in sermone majore de Fide habes supra. Καὶ ἐν τῇ συναγωγῇ ἦν ἄνθρωπος ἔχων πνεῦμα δαιμονίου ἀκαθάρτου. Καὶ ἀνέκραξε φωνῇ μεγάλη, λέγων· "Eu, τί ἡμῖν καὶ σοὶ, Ἰησοῦ Να ζαρηνέ; Ἦλθες ἀπολέσαι ἡμᾶς. Οἴδαμέν σε τίς εἶ, ὁ Ἅγιος τοῦ Θεοῦ. "Ο γε μὴν δαίμων ὁ εἰπὼν, Οϊδαμέν σε, οὐκ ᾔδει αὐτὸν ἀληθῶς· ἀλλὰ τοῖς ῥή κασιν ὑπεκρίνετο. Καίτοι δὲ τἀληθῆ λέγοντα, ἀληθῆ γὰρ ἔλεγε, Σὺ εἶ ὁ ῞Αγιος τοῦ Θεοῦ, ἐφίμου καὶ λα · εῖν ἐκώλυε· μήποτε μετὰ τῆς ἀληθείας καὶ τὴν ἰδίαν κακίαν ἐπισπείρῃ, καὶ ἵνα καὶ ἡμᾶς συνεθίσῃ μηδέποτε τοῖς τοιούτοις προσέχειν, κἂν δοκῶσι τά απθῆ λέγειν. Καὶ γὰρ ἀπρεπές, ἔχοντας ἡμᾶς τὰς θείας Γραφὰς καὶ τὴν παρὰ τοῦ Σωτῆρος έλευθε οίαν, διδάσκεσθαι ὑπὸ τοῦ διαβόλου τοῦ μὴ τηρή σαντος τὴν ἰδίαν τάξιν, ἀλλ᾽ ἕτερα ἀνθ' ἑτέρων φρο- pro aliis sensit, eieceri. Quamobrem illum, νήσαντος. Διὰ τοῦτο καὶ λαλοῦντα αὐτὸν τὰς ἀπὸ τῶν Γραφῶν λέξεις κωλύει λέγων· Τῷ δὲ ἁμαρτωλῷ εἶπεν ὁ Θεός· "Ινα τί σὺ ἐκδιηγῇ τὰ δικαιώματά μου; Οἱ μὲν οὖν πιστοὶ δύνανται παρ' αὐτῆς τε τῆς πατρικῆς φωνῆς λεγούσης, Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου Et in synagoga erat homo habens spiritum dæmonii immundi, et exclamavit voce magna dicens: Sine, quid nobis et tibi, Jesu Nazarene? Venisti perdere nos. Scimus te quis sis, Sanctus Dei 65. Demon qui dixit, Scimus te, non vere sciebat ipsum; sed verbis simulabat. Etsi autem vera loqueretur, nam vere dicebat utique, Tu es Sanetus Dei, ipsum tamen frenabat Dominus coercebatque ne loqueretur; ne forte una cum veritate suam quoque malitiam disseminaret, utque nos assuesceret, nunquam illorum dietis, et si vera loqui viderentur, fidem habere. Siquidem indecorum est nos, divinis Scripturis ac Servatoris libertate instructos, a diabolo, qui proprium non servavit ordinem, et alia vel Scripturarum dicta proferentem, coercet. dicens: Peccatori autem dixit Deus: Quare tu·enarvas jrștitias meas," Possunt itaque ſideles ab ipsa paterna voce dicente: Hic est Filius meus dilectus ***, et ab angelis ipsum adorantibus, necnon a sanctis.qui 68 1 Cor. χνι, 13. 68 Coloss. ut, 5. σε Marc. πιν, Matth. 11, 17; xvit, 5. • Psal. xxvi, 5. 60 Luc. 11, 29. οι Lue. xv, 65 Luc. 1, 53, 54. 66 Psal. XLIX, 16. tl:vc habentur in eodem codice: editaque primum a nobis sunt Athan. t. F. p. 1010. Hac in eodem codice Reg. quibus perquam similia habes in Epistola ad episcopos Egypti et Libræ, p. 215.

$399 S. ATHANASU OPP. PARS III. · EXEGETICA. de illo scripserunt, ediscere, ipsum solum esse Fi- ὁ ἀγαπητός, καὶ παρὰ τῶν προσκυνούντων αὐτὸν lium et Verbum Dei. Ariani vero, utpote non pura mente præditi, cum non valeant a divinis et theoJogis viris id audire, vel a similibus sui dæmonibus ediscant, ipsos non quasi multi exsisterent, sed unum esse scientes, dixisse, Tu es Sanctus Dei, et Filius Dei. Nam qui hæresin ipsis suggessit, non dixit, Tu es sanctus Dei, quasi alii essent; sed, Tu es ille Sanctus Dei, quasi seilicet ipso solo exsistente. Apposite igitur articulus additur: nam unus est qui natura sanctus est, cujus participatione alii sancti evadunt. Ita plerumque vel ipsi mendacii artilices, ab ipsa veritatis perspicuitate coacti, vel inviti testimonium veritati ferunt. Siquidem dæemones non evangelistarum officium præstabant; sed cum veritatis lucem obtueri non valerent, clamabant: Scimus te quis sis, Sancius Dei. ἀγγέλων, καὶ τῶν περὶ αὐτοῦ γραψάντων ἁγίων μα θεῖν, ὅτι αὐτὸς μόνος ἐστὶν ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ. 'Αρειανοὶ δὲ ἐπεὶ τὴν διάνοιαν οὐκ ἔχουσι και θαρὰν, οὐδὲ δύνανται θείων ἐπακούειν καὶ θεολόγων ἀνδρῶν, παρὰ γοῦν τῶν ὁμοίων αὐτοῖς δαιμόνων μαθέτωσαν, ὅτι μὴ ὡς πολλῶν ὄντων ἀνεφώνουν, ἀλ λὰ τοῦτον μόνον εἰδότες ἔλεγον· Σὺ εἶ ὁ ῞Αγιος τοῖ Θεοῦ, καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Καὶ γὰρ ὁ τὴν αἵρεσιν αὐτοῖς ὑποβαλὼν οὐκ ἔλεγε, Σὺ εἶ "Αγιος τοῦ Θεοῦ, ὡς ὄντων καὶ ἄλλων, ἀλλὰ, Σὺ εἶ ὁ ῞Αγιος τοῦ Θεοῦ, ὡς μόνου ὄντος αὐτοῦ. Καλὴ οὖν καὶ ἡ τοῦ ἄρθρου προσθήκη· εἷς γάρ ἐστιν ὁ φύσει ἅγιος, οὗ κατὰ μέθο εξιν καὶ οἱ ἄλλοι ἅγιοι. Οὕτω καὶ αὐτοὶ πολλάκις οἱ ἐργάται τοῦ ψεύδους, ὑπὸ τῆς ἐναργείας ἀναγκα ζόμενοι, μαρτυροῦσι τῇ ἀληθείᾳ καὶ μὴ βουλόμενοι· ἐπεὶ καὶ οἱ δαίμονες οὐχὶ τῶν εὐαγγελιστῶν ἐποίουν ἔργον, ἀλλ᾽ ἀντιβλέπειν μὴ δυνάμενοι τῷ τῆς ἀληθείας φωτί, ἐβόων· Οἰδαμέν σε τίς εἰ, ὁ Ἅγιος τοῦ Θεοῦ. Jesus autcm, his auditis, respondit ei dicens: Noli timere, crede tantum, et salva erit ". Fidem primo postulat Dominus ab iis, qui invocant ipsum; quemadmodum a cæco his verbis: Credis quia fossum hoc tibi facere 38 Pet lunatico ait: Si credis, fiet ". Id autem Servator postulat, non quod ałterius ope egeat: ipse namque fidei quoque dominus et largitor est; sed ne videatur personas acci pere, utque putetur ipsum credentibus annuere hominesque sine tide beneficia non accepturos, alque ex infidelitate eadem amissuros esse. Nam cum gratiam confert, vult gratiam permanere; et quando curat, eurationem nunquam cadere. Paralyticum ergo confirmabat dicens: Sanus factus es, noli amplius peocare 1. Ac quemadmodum si medicus cum morbo laborantes adit, sciscitetur primum, an curari velint, ne ipso, repugnantibus ægris, medelam adhibente, inutilis cura evadat; eodem. prorsus. ritu Dominus curandos interrogabat, ipsis. que credentibus gratiam conferebat, ut fide gratiam retinere possent: nam voluntatis animi fides argumentum est. Sic itaque jam: Crede tantum,`eb salva erit. ῾Ο δὲ Ἰησοῦς, ἀκούσας, ἀπεκρίθη αὐτῷ λέγων· Μὴ φοβοῦ· μόνον πίστευε, καὶ σωθήσεται. Πίστιν γε ἀπαιτεῖ πρῶτον τοὺς ἐπικαλουμένους αὐτὸν ὁ Κύριος· ὡς ἐπὶ τοῦ τυφλοῦ λέγων· Πι στεύεις, ὅτι δύναμαί σοι τοῦτο ποιῆσαι; καὶ ἐπὶ τοῦ σεληνιαζομένου δέ φησιν, ὅτι Ἐὰν πιστεύῃς, γίνεται. Απαιτεῖ δὲ τοῦτο ὁ Σωτὴρ, οὐκ ἐπειδήπερ ἔχρηζε τῆς παρ' ἑτέρων συνεργίας· αὐτὸς γὰρ καὶ τῆς πίστεως κύριος καὶ χορηγός ἐστιν· ἀλλ᾽ ἵνα μὴ ὡς προσώποις χαριζόμενος φανῇ, ἀλλ' ὅτι τοῖς πι στεύουσιν ἐπινεύει, καὶ ἵνα μὴ χωρίς πίστεως δέξων τα: τὰς εὐεργεσίας, καὶ τῇ ἀπιστία ταύτας ἀπολέ σωσι. Θέλει γὰρ χαριζόμενος παραμένειν τὴν χάριν, καὶ θεραπεύων ἀδιάπτωτον εἶναι τὴν θεραπείαν. Ἠσφαλίζετο γοῦν τὸν παραλυτικὸν λέγων· Ὑγής γέγονας, μηκέτι ἁμάρτανε. Καὶ ὥσπερ ἄν τις ἰατρὸς εἰσιὼν πρὸς τοὺς κάμνοντας πυνθάνοιτο πρῶτ τον, εἰ βούλοιντο θεραπεύεσθαι, ἵνα μὴ, αὐτοῦ φρον είζοντος, κἀκείνων μὴ βουλομένων, ἀνωφελὴς ἡ θεραπεία γένηται, ἐναντιουμένων τῶν καμνόντων πρὸς τὴν τοῦ ἰατροῦ τέχνην· οὕτω καὶ ὁ Κύριος τῶν θε ραπευομένων ἐπυνθάνετο, καὶ τοῖς πιστεύουσιν ἐχαρίζετο, ἵνα τῇ πίστει καὶ τὴν χάριν κατασχεῖν δυνηθῶσι· γνώρισμα γὰρ τῆς προαιρέσεως τῆς ψυχῆς ἡ πίστις ἐστί. Καὶ νῦν οὖν φησι· Μόνον πίστευε, καὶ σωθή σεται. Factum est autem, ambulantibus illis in via, di. ris quidam ad illum: Sequar te quocunque ieris, Domine. Et dixit illi Jesus: Vulpes foveas habent, et volucres coli domicilia; Filius autem hominis non habet ubi caput reclinet 11 Quamobrem hunc scribam, qui se eum secuturum pollicebatur, verbo scilicet clamantem, ac mente nihil curantem, sed aliis pertracum negotiis vilens Dominus, argumento eum pudore suffudit: neque aversalus viruni repulit, neque velut ignarus ejus dictis de67 Lue. vid, 50. ** Math. ix, 28. “Marc. ix, 50) Hate in coem codice. Εγένετο δέ, πορευομένων αὐτῶν ἐν τῇ ὁδῷ, εἶπέ τις πρὸς αὐτόν· Ἀκολουθήσω σοι όπου ἂν ἀπέρχῃ, Κύριε. Καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ ᾿Ιησοῦς· Αἱ αλώπεκες φωλεοὺς ἔχουσι, καὶ τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ κατασκηνώσεις· ὁ δὲ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἔχει ποῦ τὴν κεφαλὴν κλίνῃ. Διὸ καὶ τὸν γραμματέα τοῦτον ἐπαγγελλόμενον ἀκολουθήσειν αίτῷ, καὶ τῷ μὲν ῥήματι βοῶντα, τῇ δὲ διανοίᾳ μὴ σχολάζοντα, ἀλλ' ἐν ἑτέροις ἀφελκόμενον ὁρῶν ὁ Κύ ριος, ἐδυσώπει διὰ τοῦ ἐλέγχου· καὶ οὔτε ὡς ἀπο το Joan. v, * Luc. 15, 57, 58. in eodem codice.

& τρεπόμενος τοῦτον ἐδίωκεν, οὔτε ὡς ἀγνοῶν ἐπλα- ceptus est; sed velut guarus coarguebat, et quasi νᾶτο ὑπὸ τῶν τούτου ῥημάτων· ἀλλὰ καὶ ὡς εἰδὼς erudiens corrigebat. Cum hæc enim diceret, docere ἤλεγχε, καὶ ὡς παιδεύων διωρθοῦτο. Μονονουχὶ γὰρ τοῦτο λέγων ἐδίδασκεν, ὡς ἄρα οὐδεὶς δύναται τῷ Λόγῳ ἀκολουθεῖν ἀναπαυόμενος ἐν ἀλόγοις, οὐδὲ τῶν ἀλόγων ὁ φίλος δύναται τὸν Λόγον δέχεσθαι, οὐδὲ ὁ τὰ ἄλογα φανταζόμενος δύναται τοῦ Λόγου μεταλαμβάνειν ἔννοιαν. Αμέλει ἐκ τῆς τόλμης τὸ γνώρισμα τῆς προπετείας καὶ ἀπαιδευσίας ἔξεστιν αὐτ τοῦ καταμαθεῖν. Εἰ γὰρ ἐπίστατο τοῦ Λόγου τὴν δύο ναμιν, οὐκ ἂν ὅλως φαντασίαν ειλήφει πνευματικού Λόγου, οὐκ ἂν ἄνθρωπος ὢν ἐξισοῦν ἑαυτὸν ἐτόλμα τῇ τοῦ Σωτῆρος ἀκαταλήπτω δυνάμει λέγων· Ακο λουθήσω σοι ὅπου ἐὰν ἀπέρχῃ. Ακολουθεῖν μὲν γὰρ ἁπλούστερον τῷ Σωτῆρι πρὸς τὸ τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ ἀκούειν δυνατὸν τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει, καὶ τοῦτο κατὰ τὴν αὐτοῦ φιλανθρωπίαν· συνεκτείνεσθαι δὲ καὶ συντρέχειν αὐτῷ πανταχοῦ, τοῦτο καὶ ἀδύνατον καὶ τολμηρὸν τῷ ἐπαγγελλομένῳ. Οὔτε γὰρ ἀναπαυομένῳ αὐτῷ παρὰ τῷ Πατρὶ συνεῖναι δυνάμεθα· πῶς γὰρ, ἄλλης φύσεως τυγχάνοντες; οὔτε πανταχού αὐτῷ ὄντι συνδραμεῖν οἷόν τε. Ὁ μὲν γὰρ ἀχώρη τος, οἱ δὲ χωρητοί· καὶ ὁ μὲν ἐν τῷ παντὶ καὶ ἔξω τοῦ παντός ἐστιν, οἱ δὲ ἐν τῷ παντὶ μεμετρημένην ἔχομεν τὴν σύστασιν· καὶ ὁ μὲν Κύριος ακινήτως καὶ ἀμεταβάτως κινεῖ τὰ πανταχοῦ, καὶ τὰ ὅλα διοικεῖ· ἄνθρωποι δὲ, μεταβαίνοντες ἀφ' οὗ κινούμεθα, λειπόμεθα τῇ ἀπολείψει τοῦ τόπου πρὸς τὴν ἀμετάβα τον πανταχοῦ τῆς θεότητος αὐτοῦ παρουσίαν. Αλλ' ὁ Κύριος κατ' ἀμφότερα τοῦτον διορθοῦται, καὶ τὸ μὲν ἀνέτοιμον τῆς προθέσεως διελέγχει, τὴν δὲ τῆς θεότητος αὐτοῦ μεγαλειότητα παιδεύει, λέγων· Α' ἀλώπεκες φωλεοὺς ἔχουσι, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἴσον δὲ τούτῳ εἰπεῖν ἐστι, τὰ μὲν γενητὰ πάντα χωρητὰ τυγχάνει, καὶ τόποις διίσταται, ὁ δὲ Λόγος ὁ τοῦ Θεοῦ ἀχώρητον ἔχει τὴν δύναμιν· ὥστε τοῦ μὲν λέγειν, ὅτι "Οπου ἐὰν ἀπέρχῃ ἀκολουθήσω σοι, παῦσαι· εἰ δὲ μαθητεύεσθαι θέλεις, ἀπόστα τῶν ἀλόγων, οἰκειώθητι δὲ τῷ λόγῳ· ἀδύνατον γὰρ τὸν ἀλογία συνόντα Λόγου γενέσθαι μαθητήν. Τίνι ομοιώσω τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ; ῾Ομοία ἐστὶ ζύμῃ, ἣν λαβοῦσα γυνὴ ἐνέκρυψεν εἰς ἀλεύρου σάτα τρία, ἕως οὗ ἐζυμώθη όλον. Τοῦτο οὖν σκόπει, πᾶς τις ὁ τοῖς ῥηθεῖσιν ἀμφισβη τῶν, ὅτιπερ ἕκαστος τῶν ἀνθρώπων ἡ μικρὰν ζύμην ἀρετῆς κτησάμενος, μὴ πεφθακὼς δὲ ταύτην ἀρτο ποιῆσαι· ἀλλὰ βουληθείς μέν, μὴ δυνηθεὶς δὲ τοῦτο, ἢ ῥαθυμίας ἢ ἀμελείας ἢ ἀνανδρίας ἕνεκα καὶ τῆς ἐξ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ἀναβολῆς· ἐπιφθασθεὶς δὲ καὶ θερισθεὶς παρ' ἐλπίδα, οὗτος οὐκ ἐπιλησθήσεται παρά. τοῦ δικαίου κριτοῦ· ἀλλ᾽ ἐγερεῖ αὐτῷ μετὰ θάνατον· τοὺς οἰκείους, καὶ τούτων τὰς γνώμας ἰθυνεί, και τὰς καρδίας ἑλκύσει, καὶ τὰς ψυχὰς ἐπικάμψει, και πρὸς ἀρωγὴν καὶ βοήθειαν τούτου σπεύσουσι κινηθέντες. "Οθεν καὶ ἁψαμένου τοῦ Δεσπότου τῶν καρ79 Luc. XIII, Ex codice reg. 1995, xuɩ sæculi. videbatur, neminem posse Verbum sive Rationein sequi, si in irrationabilibus quiesceret, neque irra tionabilium amatorem posse Verbum sive Rationem excipere, neque irrationabilia comminiscentem posse Rationis notitiam assequi. Ex ausu sane illius, temeritatis et inscitiæ ejus argumentum deprehendere licet. Nam si Verbi vim novisset, nequaquam sibi spiritualis Verbi commentitiam speciem effinxisset; neque, homo cum esset, incomprehensibili Servatoris virtuti sese exæquare ausus fuisset, dicens: Sequar te quocunque ieris. Elenim Servatorem simpliciter sequi ad doctrinam ejus audiendam, humanæ quidem naturæ possibile est, idque ex ejus benignitate fieri potest; at cum illo una extendi ac concurrere ubique, id sane fieri nequit, et pollicentis audaciam prodit. Neque enim cum illo, in sinu Patris quiescenti, una esse possumus. Nam qui id præstare possimus cum alterius natura simus? Neque cum illo, qui ubique est, concurrere valemus. Nam ille quidem a nullo continetur, nos continemur; ille in universo et extra universum est, nos vero in universo dimensam habemus constitutionem; ille, Dominus scilicet, immobili et immutabili modo omnia movet, universa administrat; nos vero homines, transeuntes a loco unde amovemur, sane impares suinus, relicto loco,qui præsentiæ deitatis ipsius ubique exsistenti et immobili exæquemur. Sed Dominus de utraque re corrigit illum, atque imparatum inconsultumque prepositum arguit: magnitudinemque deitatis suæ docet, dicens, Vulpes foveas habent, et cætera. Fortasse vero his significatur, opificia omnia contineri loco, et loco dissita esse; at Verbum Dei virtutem habere, quæ a nullo continetur; ita ut a tali dieto, Sequar te quocunque ieris, abstinendum sit. Quod si erudiri velis, ab irrationabilibus absiste, et Rationi seu Verbo te applica: nam dieri uequit ut qui eum irrationabilitate degit, Verbi sive Bationis discipulus evadat. Cui simile æstimabo regnum Dei? Simile est fermento, quod acceptum mulier abscondit in farina sala tria, donec fermentutum est tolum 19. Hoc itaque perpende, quisquis de dictis hujusmodi ambigis, quemlibet hominem qui parvum virtutis, fermentum possidet, quique ad panem ex eo conficiendum nondum usus est, et tamen id voluit, sed segnitiei, incuriæ, ignavia, aut procrastinatiomis ergo non potuit, interceptum ac demessum quo tempore non exspectabat, apud justum judiceni non venturum in oblivionem: scd (Deus) post ejus interitum familiares et cognatos ejus excitabit, corum mentem diriget, corda pertrahet, animas fleetet: atque ii ad opem et auxilium ipsi ſerendum accedent. Quare iidem, movente Domino

S. ATHANASII OPP. PARS III. EXEGETICA. corda ipsorum, quæ defuncto deerant supplebunt. διῶν αὐτῶν, ἀναπληρώσουσι τοῦ ο.χομένου τὰ ὑστε Qui autem improbe versatus in vita est, in spinis prorsus convolutus, atque impura materia plenus, qui nunquam in conscientiam ingressus est suam; sed absque metu et indifferenter voluptatum fœtoribus incubuit, omnes carnis concupiscentias exsequens, nihil prorsus de anima cogitans: sed corporearum solummodo rerum sensu affectus; cum deinceps interceptus e vita migraverit, ipsi nullus omnino porriget manum: atque ita cum ipso agetur, ut neque ab uxore, neque a filiis, vel a fratribus, aut a cognatis et amicis juvetur: neque Deus illum ullatenus curabit. ρήματα. Ο δέ γε βίον πονηρὸν κεκτημένος, συμπε φυρμένος ὅλον ἀκάνθαις, πλήρη τε ὑλῶν ὄντα τῶν ἀκαθάρτων, ὃς οὐδέποτε ἐν συνειδήσει ἦλθεν, ἀλλ ἀδεῶς καὶ ἀδιαφόρως ταῖς τῶν ἡδονῶν ἐνέκειτο δυστ ωδίαις, πράττων ἁπάσας τὰς τῆς σαρκὸς ὀρέξεις, καὶ μηδὲν ὅλως περὶ ψυχῆς φροντίζων, ἔχων τε τὸ φρόνημα σαρκικὸν ἅπαν· εἶθ' οὕτω φθασθεὶς, ἐκδη μήσει τοῦ βίου, τούτῳ παντελῶς οὐδεὶς ὀρέξει χεῖρα· ἀλλ' οὕτω πάντα τὰ κατ' αὐτὸν διαπραχθήσεται, ὡς μήτε ὑπὸ συνεύνου, ἢ τέκνων, ἢ ἀδελφῶν, ἢ συγγενῶν, ἢ φίλων ἐπικουρηθῆναι τὸ σύνολον· ὅτι μηδὲ ἔχει Θεὸς ἐν μέτρῳ τοῦτον. FRAGMENTUM IN EPISTOLAM I AD CORINTHIOS De his porro quæ scripsistis, ut loquar, bonum est homini mulierem non contingere 18. Ad hæc omnia, exstat quoque sancti Athanasii interpretatio, in libro de honorabili conjugio. Præterea sic potest res explanari. Ad luxuriosos et carnales homines cum scriberet Paulus, eorum erga carnem suam amore usus est, ut fornicationem abjicere suaderet; sic dicens: Reliqua peccata animam laedunt, et ipsi soli damnum immittunt. Sed qui fornicatur una animæ et corpori suo nocet, illudque corrumpit et enerval: atque animalem et vitalem aufert vigorem. Ac si diceret: vestro saltem parcite corpori, quod curatis et fovetis cujusque ingentem sollicitudinem geritis. ADMONITIO. Περὶ δὲ ὧν ἐγράψατέ μοι, καλὸν ἀνθρώπῳ γυναι κὺς μὴ ἅπτεσθαι. Ἔστι καὶ πρὸς τούτοις ἅπατι καὶ τοῦ ἁγίου Αθανασίου έρμηνεία ἐν τῷ περὶ τοῦ σεμνοῦ γάμου. Πρὸς ὅλοις τούτοις ηρμήνευσε τις καὶ οὕτω. Πρὸς ἁβροδιαίτους καὶ φιλοσάρκους γράφων ὁ Παῦλος, τῇ αὐτῶν φιλοσαρκίᾳ συνεργῷ ἐχρήσατο πρὸς τὴν τῆς πορνείας παραίτησιν, τοῦτο λέγων, ὅτι Τὰ λοιπὰ ἁμαρτήματα ψυχὴν ἀδικεῖ, καὶ εἰς αὐτ τὴν μόνην τὴν βλάβην παραπέμπει· ὁ δέ γε πορ νεύων σὺν τῇ ψυχῇ καὶ τὸ σῶμα ἀδικεῖ, φθείρων αὐτὸ καὶ ἐκδυναμῶν, καὶ τὸν ψυχικὸν καὶ ζωτικὸν καθα ρῶν τόνον. ὡσεὶ εἶπεν· Φείσασθε κἂν τοῦ σώματος ὑμῶν, ὁ περιέπετε καὶ θάλπετε καὶ οὗ πρόνοιαν πλείστην ποιείσθε. SPURIA. Sequentia duo opuscula ex codice undecimi sæculi membranaceo bibliothecæ RR. PP. 3. Basilii Romæ mutuati sumus: ambo ejusdem farinæ, et sequioris avi, ut ex vitiato linguæ Græcæ usu deprehendas. Primum vero subjuncta habet aliquot imperiti Græculi scholia, quæ subdere visum est. Isthæc enim, quod perquam brevia sint, nemini fastidium movere possunt. Sancti Athanasii episcopi Alexandrini, in dictum Τοῦ ἁγίου Αθανασίου ἐπισκόπου Αλεξανδρείας, apostoli Pauli 1: Novi hujusmodi hominem, ruptum usque ad tertium cœlum, et reliqua. Renuntiabo vobis quod cum adhuc juvenis essem, ipsis auribus accepi a viris antiquis, sapientia prudentiaque ornatis, virtute florentibus, qui in asceticis laboribus consenuerant. Nam cum illi convenirent in unum et spiritualia colloquia miscerent, quæstiones in medium proposita sunt: Qua de causa magnus ille Apostolus, solus ex omnibus sanctis, in tertium cœlum sublatus est, auque ibi audivit arcɔna verba? His ita respondit quidam ex illis: Audivi ego ab antiquioribus Patribus, quamn - dam ceu legationem et petitionem Deo et Domino, universorum moderatori, oblatam fuisse a sanctis illis Patribus remotioris ævi, ut Paulum apostolum virum qualem a sæculo non viderant, sibi ostendeBet. Ex universa quippe terra, ex gentibus atque 13 | Cor. su, 1. 7 | Cor. XI, Ex codice Regio 2216, fol. 44. εἰς τὸ ῥητὸν τοῦ ἀποστόλου Παύλου, ὅτι ο Οἶδα τὸν τοιοῦτον ἄνθρωπον ἁρπαγέντα ἕως τρίτον οὐρανὸν,» καὶ τὰ ἑξῆς. ᾿Απαγγέλλω ὑμῖν ἅπερ τοῖς ὠσὶν ἀκήκοα, ἔτ: νέος ὑπάρχων, παρὰ παλαιῶν ἀνδρῶν, σοφίᾳ καὶ συνέσει κεκοσμημένων καὶ ἀρεταῖς κατηγλαϊσμένων, ἐν ἀσκη τικοῖς ἀγῶσι καταγηρασάντων. Συνηγμένων γὰρ αὐ τῶν καὶ πνευματικῶς περὶ ἀρετῶν διαλεγομένων, ἦλθον εἰς μέσον ἐρωτήσεις· Τί δήποτε μόνος ὡς ἐξαίρετος παρὰ πάντας ἁγίους ὁ μέγας Απόστολος εἰς τρίτον οὐρανὸν ἦρθη, ἁρπαγεὶς ἐν παραδείσῳ καὶ ἐκεῖθεν ἀκούσας ἄρξητα ρήματα; Αποκριθεὶς δὲ εἰς ἐξ αὐτῶν εἶπεν· Ηκουσταί μοι παρὰ ἀρχαιοτέ ρων πατέρων, ὡς πρεσβεία καὶ αίτησις γέγονε παρὰ τῶν ἀπ' αἰῶνος ἁγίων Πατέρων πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Δεσπότην καὶ πάντων Κύριον, ὑπὲρ τοῦ ἀποστόλου Παύλου, ὅπως θεάσωνται τοιοῦτον ἄνδρα, ἂν ἀπὸ τοῦ αἰῶνος οὐκ ἐθεάσαντο. Ἀπὸ γὰρ πάσης τῆς οἰκουμέ