1155 DIDYMI ALEXANDRINI DIDYMI ALEXANDRINI EXPOSITIO IN PSALMOS. (Angelo Mas, Bibliotheca nova Patrum, t. VII, parte 11, p. 131.) 1156 MONITUM. Venio nunc ad Didymi in Psalmos perquain copiosam et piam lucubrationem. Namque hunc non par- tem, sed integrum Psalmorum corpus explanavisse, certissimo testimonio docet Hieronymus De vir. ill., cap. 109, et in epistola 112, 20, idque passim catenæ tum iss. tum editæ oculis reapse subjiciunt. Jaim etsi multæ Didymi partes in Corderianæ Catenæ voluminibus sunt, attamen longe plures in Vaticanis co- dicibus erant, quos inter prætuli duos, nempe Vat. 1789, perveterem, ubi Didymi auctoritates prolixæ et luculentæ sunt, sed non ultra quinquagesimum psalmum. Reliquas vero Psalterii partes duas, sive Didymi in eas commentarium, benelicio codicis recentioris Vat. 1682, cui connectitur 1683, continuavi. Corderii Catenam initio contuli, deinde hac omissa, Didymum prout in prædictis codicibus erat, multum atque præclarum, secure transcripsi. Modo enim in Corderiano libro nihil erat Didymi, veluti in psal- mis II, IV, V, XII, XIV, XIX, XX, XXII, XXV, XXVI, XXVIII, XXIX, XXX, XLI, XLII, XLIII, XLV, XLVI, XLVIII, LXI, LXII, LXIII, xc1, cxv, cxix. Modo præ nostris oppido pauca, veluti in psalmis 111, x, x|1, xxIII, XXIV, XWWII, XXXI, XXX(V, XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XL, XLVII, LXVI, XCIV, XCVI, CXIV. Alicubi tamen Corderias nova habebat et plura]; sed nos hoc institutum tenuimus, saltem post psalmum xxiii, ut ex Corderiano libro nihil, ex codicibus omnia, ut in marginibus dictum est, exscriberemus sive nota Corderio sive se- cus, nam et lectionum varietas utilis est. Ille est apud Corderium defectus maximus, quod post cxx psal- mum nihil Didymi habetur, nostri vero codices usque in finem Psalterii Didymuni exhibent. Didymi au- tem quæ mens fuerit et institutum in Psalmis explicandis, cognoscimus ex ejus proœmio, ubi, laudatis Novi Testamenti verbis, quæ Psalmorum vaticinia ad Christum referunt, ait hanc sacræ Scripturæ partem spiritali præsertim sensu esse intelligendam. Cæterum citatis a Didymo testimoniis addendum est aliud maximum ore ipsius Christi prolatum Luc. xxiv, 44 : Quæ scripta sunt in Psalmis de me (a). (a) Priores quindecim psalmos Græce et Latine, reliquos Græce tantum edidit cardinalis Mai; iis inter- pretationem nostram adjecimus. EDIT. PATR. ΔΙΔΥΜΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΩΣ ΕΙΣ ΨΑΛΜΟΥΣ, DIDYMI ALEXANDRINI IN PSALMOS. . PROOEMIUM. In Novo Testamento, dictionum de Psalmorum A libro sumptarum testimonia exstant, tanquain a divino Spiritu pronuntiatarum. Paulus quidem in Epistola ad Hebræos ex nonagesimo quarto psalmo · capitulum sumens, sancti Spiritus illud esse di- ctum scribit, dicens : « Sicut ait Spiritus sanctus : Hodie si vocem ejus audieritis *, › et reliqua. Præ- Hebr. 111, 7. Ἐν τῇ Καινῇ Διαθήκῃ λέξεων ἀπὸ τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν παραληφθεισῶν μαρτυρίαι κεῖνται, ὡς ὑπὸ ἁγίου Πνεύματος εἰρημέναι. Παῦλος μὲν ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους Επιστολῇ ἀπὸ τοῦ ἐνενηκοστοῦ τετάρτου ψαλμοῦ κεφάλαιον λαβὼν, ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀπηγγέλθαι αὐτὸ γράφει, φήσας· Καθώς λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ

ἀσεβῶν εἴρηται· εἴρηται γάρ Εστιν εὐοδία ἐν και κοῖς ἀνδρί. » νοια Τοῦτο (2) δέ ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία· καρπὸς μὲν ἔστιν ἡ μυστικὴ καὶ πνευματικὴ τῶν Γραφῶν διά- φύλλα δὲ σκέποντα τὸν εἰρημένον καρπὸν, αἱ πρόχειροι λέξεις, αἳ πρὸς τὸ ποιεῖν τὸ ἴδιον ἔργον ἐν τῷ φυλάττειν τοὺς καρποὺς, καὶ τροφὴ γίνονται τῶν ἀκεραιοτέρων ἀνθρώπων, τῶν δι᾿ ἁπλότητα κτηνῶν λεγομένων, κατὰ τὸ, « Ανθρώπους καὶ κτήνη σώσεις, Κύριε. » Νοήσεις δὲ ἄνεμον τὸν ἄνω κάτω τούτους διαρ ῥιπίζοντα, τὸν τιμωρούμενον αὐτοὺς ἄγγελον, καὶ τὴν ὁρμὴν τῆς πλάνης αὐτοὺς (3) διδασκαλίας, περιφε- ρομένους παντὶ ἀνέμῳ διδασκαλίας, ἐν τῇ κυβίᾳ τῶν Β΄ ἀνθρώπων, ἐν πανουργία. Στ. ε'. "Ηγουν ἐν κρίσει οὐκ ἀναστήσονται· ἀλλ᾽ ἀναστήσονται μὲν, οὐ κριθήσονται δὲ, τυγχάνοντες αὐτοκατάκριτοι· . Ο ν γάρι μή πιστεύων εἰς ἐμὲ, φησίν, « ἤδη κέκριται (4). » Στ. η'. Πάντων ἀνθρώπων προαιρετικῶς κινουμέν νων, αὐτεξούσιοι γὰρ, οὐδεὶς κατ' ουσίαν ἀγαθὸς ἢ κακός ἐστιν· καὶ ἐπεὶ ὁ ἀρετῆς κατέχων οἰκειοῦται Θεῷ μόνος, καὶ πᾶς ὁ τοιοῦτος κληρονομία Θεοῦ τυγχάνει. "Οτε οὖν ὁ Ἰσραὴλ ἀγαθὸς ὑπῆρχεν, ἐλέ- γετο περὶ αὐτοῦ· « Εγενήθη μερὶς Κυρίου Ιακώς, σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ. ο Παρίσταται ὡς οὐκ ἀποκληρωτικῶς μόνον τὸ ἔθνος τοῦτο, άλλα διὰ καλοκαγαθίαν οὕτως ἐχρημάτισεν, ἐκ τοῦ περὶ Θεοῦ λεγομένου ὑπὸ τῶν ἁγίων ἀνδρῶν· · Ἐξελέξατο ἡμῖν τὴν κληρονομίαν αὑτοῦ, τὴν καλλονὴν Ἰακὼς, ἣν ἠγάπησεν. » Εἰ δὲ τηρήσει ἐντολῶν καὶ πίστει τῇ εἰς Θεὸν κληρονομία τις γίνεται Θεοῦ, ὁ παραβαίνων τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ, καὶ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως μεταπίπτων, ἐκβάλλεται τῆς τοιαύτης τιμῆς· ως απ ὁ ἐκκλίνας ἀπὸ τοῦ κακοῦ, καὶ τὸ ἀγαθὸν ποιῶν, γίνεται Θεοῦ κλῆρος, καίπερ οὐκ ἂν πρότερον. Ταύ- της μενούσης τῆς ἀκολουθίας, ὁ πάλαι διὰ θεοσέβειαν ῶν κληρονόμος Θεοῦ Ἰσραὴλ, ἀποστάτης Θεοῦ γενό μενος, μετέπεσεν, οὐ δεξάμενος τὸν ἐπ᾿ εὐεργεσία προηγουμένως αὐτοῦ εἶναι καὶ τῶν ἄλλων ἀνθρώ πων ἐληλυθότα Σωτῆρα. Ἔδει τοίνυν ἀντεῖσαχθῆναι ἕτερον, συμπληρούμενον ἐκ πλειόνων ἐθνῶν καὶ προσ ερχόμενον τῷ Εὐαγγελίῳ. Τὸ οὖν, « Αίτησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι, ο ἡμῶν ἕνεκα, ἀλλ' οὐ τοῦ Υἱοῦ, εἴρηται· δηλοῖ γὰρ ὡς οὐκ αὐτῷ προστίθεται τι, ἀλλὰ τοῖς δεομένοις αὐτοῦ· ὡς γὰρ Ιατρῷ καὶ διδα- σκάλῳ δίδοται, ἵνα ὑγιαίνοντες καὶ ἐπιστήμονες ἐξ αὐτοῦ γένωνται. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ, ι τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς, » ἀπλούστερον νοηθείη οὕτως· Μέχρι τῶν ἐσχάτων τῆς γῆς ἡ σὴ κρατήσει διδασκα- ο Δέν δρον δέ ἐστιν. μένων. ρ. 147. — DIDYMI ALEXANDRINI ratur “,, haud simpliciter id dicitur, sed cum A additamento impiorum, juxta illud: Est viro pro- speritas in malitia 18. Arbor, est Dei sapientia ; fructus ejus, mysticus et spiritalis Scripturarum sensus: folia prædictum fructum legentia, sunt externa vocabula, quæ præ- terquam quod propriam operam impendunt legen- dis fructibus, fiunt etiam pabulum bonorum viro- rum, qui ob suam simplicitatem jumenta dicuntur, juxta illud : « Homines et jumenta salvabis, Do- mine "*. , Ventum, qui hos susdeque dispergit, angelum vindicem esse putabis, necnon fallacis ipsorum doctrinæ impetum; qui nempe omni vento do- ctrinæ eircumferuntur, in nequitia hominum, in astulia VERS. 5. Id est ad judicium non resurgen.; nam resurgent quidem, sed non judicabuntur, cum per se fuerint præjudicati. Quis enim, inquit, c non credit, jam judicatus est ¹º. › PSALMUS II. VERS. 8. Cum omnes homines sponte moveantur, quia libero sunt præditi arbitrio, nemo naturaliter vel bonus est vel malus. Et quoniam is solus qui virtutis est compos, Deo fit familiaris, quisquis hu- jusmodi est, læreditas Dei est. Quandiu igitur Israel bonus fuit, de eo dicebatur: ‹ Factus est portio Domini Jacob, funiculus hæreditatis ejus Israel "., Sed non sortito tantum ita se habuit hic, verum etiam ob morum probitatem talis exsti- C tit, veluti de Deo loquuntur sancti homines : « Ele- git nobis hæreditatem suam, speciem Jacob quam dilexit 18. Quodsi mandatorum observantia et fide in Deum, fit aliquis Dei hæreditas; qui vicissim Dei præcepta transgreditur, et a ſide erga eum desciscit, hoc honore depellitur: quemadmodum contra, qui declinat a malo et facit bonum, fit Dei hæreditas, quanquam antea non esset. Quæ cum ita se habeant, qui populus olim propter pietatem hæres Dei Israe- lis erat, a Deo aversus, sorte sua excidit, quia non excepit illum, qui ut ei potissimum bene faceret, deinde etiam aliis hominibus, Salvator advenit. Oportuit itaque alium introduci populum, ex pluri- bus conflatuin gentibus, qui ad Evangelium accede- Ephes. 1, 14. Joan, mi, 18. Deul. xxxi, 9. Psal. ret. Verba igitur, e Postula a me, et dabo tibi, nostri causa, non Filii dicta sunt. Significant enim non ipsi Filio addi aliquid, sed indigentibus illo; sicut magistro et medico datur virtus, ut homines fiant sani ac sapientes ope illius. Sed et verba • possessionem tuam terminos terræ, simplicius intelligentur sic: Usque ad terminos terræ doctrina ta vim obtinebit, prædicato nimirumn Evangelio is Jer. III, 1. ibid. Psal. XXXV, LII, 5. tali allegorie consuluerit, sive legerit in Græco: EDIT. PATROL. D IDEM. Commentarii in Ep. I ad Cor. apud nos t. 1V, parl. 1, Vide infra. - 7. 18 (2) Τοῦτο. Arbor reddidit interpres, sive integrio (3) Legendum videtur αὐτῶν, et mox, περιφερο (4) Consonat prorsus sibi Didymus in fragmentis

Α καιος ἐπαπορῶν λέγοι τῷ Θεῷ· « Κύριε, τί ἐπληθύν • θησαν οἱ θλίβοντές με ; » ἔτι αὐτοῦ λαλοῦντος, εἰπὼν • Ἰδοὺ πάρει μι ο ἀποκρίνεται, «ἵνα βάρος δόξης έρω γάσηταί σοι τὸ παραυτίκα ἐλαφρὸν τῆς θλίψεως· › καθ᾽ ὑπερβολήν. Διό· . Πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων. » Εἰ δέ ἐστι σωτηρία μὲν οὐκ ἐν τῷ Θεῷ, Δαυΐδ τοῖς τέως πρόσκειται τὸν ἐν τῷ Θεῷ (7). Στ. δ. Ἐπειδὴ δ' ἐλέχθη ὡς ἐκ προσώπου Κυρίου ὁ ψαλμὸς ἐπαγγέλλεται, ῥητέον ὡς καὶ αὐτοῦ ὑψοῦ ται ἡ κεφαλὴ ὁ Θεὸς οὖσα, ὅτ' ἂν ἡ θεότης αὐτοῦ φα νερὰ δι' ἀποδείξεως τοῖς πιστοῖς γίνηται. Σημαίνει το τῆς κεφαλῆς ὄνομα ἐν τούτοις ἄρχοντα· διὸ τῶν ἀν- δρῶν ἄρχων ὁ Χριστὸς ἁγίων ὄντων, βασιλεὺς αὐτῶν εἰκότως ἐστίν· καὶ ταύτῃ κεφαλὴ αὐτῶν χρηματίζει. - Εἰ γὰρ συνηγέρθη Χριστῷ, καὶ τὰ ἄνω φρονεῖ, Β οὐ τὰ ἐπὶ γῆς, ὑψωθήσεται αὐτοῦ ἡ κεφαλὴ ἀπὸ τοῦ Κυρίου ὅς ἐστιν ὁ Λόγος. - Δόξα ἂν τοῦ χωρίσαντος αὐτὸν, ἣν ἀπὸ τοῦ (8) μόνου εζήτησεν ὁ μὴ λαμβάνων δόξαν ἀνθρώπων. Στ. ε'. "Ορος ἅγιον Θεοῦ, ἡ ὑπερφυής γνῶσις αὐ- τοῦ δύναται [ νοεῖσθαι ]· ὅρος ἅγιον τοῦ Θεοῦ, ἐξ οὗ εἰσακούει τῶν εὐχομένων Θεὸς ὁ μονογενής Υἱὸς αὐτ τοῦ· περὶ οὗ εἴρηται· ο Εσται ἐμφανὲς τὸ ὄρος Κυ ρίου ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν· ο δηλούσης τῆς λέ ξεως ταύτης τὴν γενομένην αὐτοῦ φανέρωσιν κατὰ τὴν ἐπιδημίαν ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων. Στ. ς'. Τὸ μὲν κοιμηθῆναι σημαίνει τὴν ἀνάκλι σιν μεθ᾿ ἣν ὁ ὕπνος ἐπιγίνεται· ἐπεὶ οὖν ἑκουσίως τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἔθηκεν, κατὰ τοῦτο κοιμηθείς ύπνωσεν· ἐξεγερθεὶς δὲ ἐκ νεκρῶν, ἀντιλαβομένου Θεοῦ, πρωτότοκος ἐκ νεκρῶν γεγένηται. Στ. ζ'. Πρέπει δὲ ἁγίῳ πεποιθότι Θεῷ τὴν ἀφο βίαν ἀσκεῖν. Οὕτως ἐν κς' λέγει ψαλμῷ· Ἐὰν πα ρατάξηται ἐπ' ἐμὲ παρεμβολή, οὐ φοβηθήσεται ἡ καρδία μου. » Προλέγει δὲ ταῦτα καὶ ὁ Σωτὴρ τὰς μυ- ριάδας βλέπων τῶν αἰτουμένων αὐτὸν σταυρωθῆναι, πρὸς ἃς ἀταράχως διέκειτο. Στ. η'. Ματαίως ἐχθροὺς ἔχει ὁ μὴ παρέχων μία σους καὶ ἔχθρας πρόφασιν. Τοιοῦτοι δέ εἰσιν πάντες οἱ διωκόμενοι διὰ τὸ ζῆν εὐσεβῶς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ πρὸς οὓς λέγεται ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ο Μακάριοι έστε ὅτ᾽ ἂν ὀνειδίσωσιν ὑμᾶς, καὶ εἴπωσιν πᾶν πονηρὸν ψευδόμενοι ἕνεκεν ἐμοῦ, » καὶ τὰ ἑξῆς. Ταύτης τῆς προθέσεως ὢν καὶ ὁ Δαυΐδ, πολλοὺς εἶχεν ματαίως έχθρούς, ὡς τὸν Σαούλ, καὶ τὸν ᾿Αβεσαλώμ, καὶ τοὺς σὺν αὐτοῖς. Τοῦ γὰρ ἁγίου πολλὴν πραότητα καὶ ἀγα θότητα εἰς αὐτοὺς πολλάκις ἐνδειξαμένου, μάτην ἦσαν ἐχθροί. Στ. θ'. Τίς ἡ εὐλογία ἡ ἐπὶ τὸν λαὸν ἐρχομένη, ἢ βούλησις τοῦ Πατρὸς ἡ περὶ τῆς ἐπιδημίας ; Η Διδύμου. ᾠδή ἐστιν ἐπινίκιος ἢ χαριστήριος αἶνος * DIDYMI ALEXANDRINI aliquando justus airgushis pressus dixerit Deo: Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me?, Ldhuc eo loquente, « Ecce adsum 3, respondet Domi- nus, cut pondus gloriæ tibi protinus levem faciat tribu- lationem ; » ita per hyperbolem dictam. Unde illud : • Mulle tribulationes justorum *. Et ne salus absque Deo esse videatur, ideo David adjungit c in Deo. VERS. 4. Quoniam psalmus tanquam ex persona Domini pronuntiatur, dicendum est ipsius quoque caput exaltari, quod Dei est; cum nempe ejus dei- tas demonstratione externa fidelibus fit manifesta. Significat capitis vocabulum hoc loco principem. Idcirco sanctorum virorum princeps Christus, me- rito rex eorum est; atque ita caput eorumdem est. Namque ejus, qui cum Christo surrexit, et quæ sursum sunt sapit, non quæ super terram 3, exalia. bitur caput a Domino qui Verbum est. · Gloria ejus qui ipsum selegit, quam ab eo solo postulat is qui gloriam hominum non accipit. - VERS. 5. Mous sanctus Dei, eximia illius cognitio potest intelligi : mons sanctus Dei, unde supplices exaudit Deus unigenitus Filius Dei. De quo monte dictum est: ‹ Erit conspicuus mons Dei novissi» is diebus . Quæ locutio manifestationem illius de- notat futuram, cum in sæculorum consummatione adveniet. VERS. 6. Cubare significat reclinationem, post quam supervenit somnus. Quia ergo animam suam sponte deposuit, postea decumbens soporatus est. Sed mox a mortuis resurgens, Deo suscipiente, pri- mogenitus mortuorum factus est 17. VERS. 7. Decet virum sanctum, Deo confidentem, extra metum versari. Sic in vicesimo sexto psal- mo: Si consistant adversus me castra, non ti- mebit cor meum "8. Prædicit autem hæc etiam Salvator innumeros cernens qui eum crucifigi po- stulaturi erunt: contra quos se præbuit interritum. > c VERS. 8. Temere inimicos habet, qui odii atque inimicitiæ causam non præbuit. Tales sunt omnes qui persecutionem patiuntur, propterea quod pie vivunt in Christo Jesu s. Quibus a Servatore dici. tur : e Beati estis cum exprobraverint vos, et dixe- rint omne malum mentientes propter me 3,, et re- liqua. Hoc morum instituto cum esset etiam David, multos habuit sine causa inimicos, ut Saulem et D Abesalomum horumque stipatores. Nam saneto viro, et qui multam mansuetudinem bonitatemque erga cos sæpe expronipserat, sine causa infensi erant. VERS. 9. Quænan est benedictio populo superve- niens, nisi Patris voluntas de Filii in mundum ad- ventu? PSALMUS IV. Didymi Alexandrini de titulo psalmi quarti : ‹ In finem, in psalmis, canticum Daviar. I (MAI Bibliotheca nova, t. III, 456, 284, ex cod. Vatic. I, fo 18.) Didymi. Canticum est triumphalis aut cucharistica Isa. LVIII, 8. II Cor IV, 17. Psal. vi, 20. *8 Psal. xxvi, 5. » Tim. 11, 12. Matth. v, 11. Coloss. 111, 2. ** Isa. xxII, 5. Coloss. 18. (7) Phrasis mendosa. (8) Ἀπὸ τοῦ. Forte legendum ἀπ' αὐτοῦ. ΕυιT PATROL.

μόνη φωνῇ προφερόμενος· ψαλμὸς δὲ ὕμνος ὀργάνῳ τῷ καλουμένῳ ψαλτηρίῳ ἢ καὶ κιθάρα κρουόμενος. Εἴη δὲ πρὸς ἀναγωγήν, ᾠδὴ ἡ θεωρία τῆς ἀληθείας μόνη νοήσει με μουσωμένῃ γενομένη · ψαλμὸς δὲ, πρά- ξεις κατὰ λόγον τὸν ὀρθὸν ἐπιτελούμεναι· ὡς ψάλ- λειν μὲν, τὸν πρακτικὸν βίον ἔχοντα· ᾄδειν δὲ, τὸν θεωρητικόν. Ἐπεὶ τοίνυν ὁ Δαβίδ θεωρεί καθαρά καρδίᾳ τὸν Θεὸν καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ, ᾠδὴν προ φέρει, ἣν εἶναι ἐν ψαλμοῖς λέγει, διὰ τὸ πολλὰ πρα- κτικῶς αὐτῷ κατωρθῶσθαι. Αὕτη ἡ ᾠδή. Εἰς τὸ τέ λος ἐστὶν ἐκεῖνο, ὃ καλεῖν εἰώθασιν ἔσχατον ὀρεκτόν, τῷ αὐτοῦ ἕνεκα τὰ ἄλλα πάντα εἶναι αἱρετὰ καὶ ὀρες κτά· αὐτὸ δὲ οὐκ ἄλλου χάριν, ὅπερ ἐστὶν ἡ πάντων τελείωσις. Περὶ οὗ καὶ ὁ Παῦλός φησιν. Εἶτα τὸ τές λος, καθ᾿ ἣν ὅμοιός τις τῷ Θεῷ γεγενημένος, όψε ται αὐτόν. Κατὰ τί δὲ βούλεται καὶ τὸ τῷ Δαβὶδ τὴν ᾠδὴν, ἀλλὰ μὴ τοῦ Δαβὶδ ἀναγεγράφθαι; Φασὶν τοίνυν τινὲς, τοῦ Δαβὶδ εἶναι τὸν ψαλμὸν ἢ τὴν ᾠδὴν, ὅτ' ἂν αὐτὸς ᾗ προσενεγκὼν θεοπνευσθείς· τῷ Δαβὶδ δὲ εἶναι τὴν ᾠδὴν ἢ τὸν ψαλμὸν, ὅτ' ἂν πρὸς αὐτὸν τὰ λεγόμενα ἀναφορὰν ἔχῃ· συμπίπτει δὲ πολλάκις καὶ αὐτοῦ καὶ αὐτῷ εἶναι τὸ ἀπαγγελλόμενον, ὅτ' ἂν αὐτοῦ διακονησαμένου τῷ Πνεύματι τὰ ὑποβαλλό μενα ὑπ' αὐτοῦ προελεχθῇ. Εἶτα, δοθέντος τοῦ ψαλ- μου τινὶ τῶν ἀδόντων, ἀπηγγέλθη δι' ἐκείνων τῷ Δαβίδ· ὁποτέρως δ' ἔχει ἕκαστον τῶν ἐν ταῖς Γρα- φαῖς κειμένων, μόνου τοῦ κατὰ Θεὸν σοφοῦ εἰδέ ναι. Στ. β'. Πλατύνει δὲ ἐν θλίψει ὁ Θεὸς, οὐ παύων τὴν περίστασιν, οὐκ ἀνατρέπων τοὺς κακοῦντας, ἀλλὰ παρέχων μεγαλοψυχίαν γενναίως φέρειν τὰ περιστα- τικά· κατὰ ταύτην τὴν διάνοιαν ἀκουστέον καὶ τὸ, • Πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων, καὶ ἐκ πασῶν αὐτ τῶν ῥύσεται αὐτοὺς, ο ὑπομονὴν χαριζόμενος· ἔστι δ' ὅτε καὶ ἔξω τῶν περιστάσεων ποιεῖ τὸν μεγαλο- ψύχως πρὸς τὰς περιστάσεις στάντα, ὡς τὸν Ἰωσήφ καὶ τὸν Ἰώβ, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν περὶ οὗ τὰ προκείμενα. Β Στ. γ'. Υἱοὶ ἀνθρώπων περίφρασίς ἐστι, ὡς παρ' Έλλησι τὸ, Υιες Ἀχαιῶν πολλὰ δὲ τοιαῦτα φέρεται καὶ ἐν τῇ Γραφῇ· ὧν ἐστιν καὶ τὸ, ο Βροτὸς γὰρ γεννητός γυναικός· καὶ τὸ, ο Ἐν γεννητοῖς γυα ναικῶν, Ἰωάννου οὐδεὶς μείζων ἐστίν. ο Καὶ αὗται η γὰρ αἱ λέξεις ἀντὶ τοῦ < ἄνθρωποι » εἴρηνται. Η οὐ θαυμαστοῦται ὁ ὅσιος τοῦ Θεοῦ ὅτ' ἂν θλίψεις φέρει μεγαλοψύχως, δοκούσας ὑπὲρ ἄνθρωπον εἶναι, ἀλλὰ καὶ ὅτ' ἂν ἐπικαλούμενος Θεὸν ἐπινεύοντα εὐ- θέως ἔχῃ ; "Απερ πάντα ἀγνοεῖ ὁ βαρεῖαν καρδίαν, τοῦτ' ἔστιν νόησιν μετὰ κακίας ἔχων. Η περὶ τοῦ Χριστοῦ εἴρηται πρὸς Ἰουδαίους ὁ λόγος, διὰ τὸ βα ρυκάρδιον οὐκ᾽ ἔτι Θεοῦ ἀλλ᾽ ἀνθρώπων υἱούς. Πῶς γὰρ οὐκ ἐθαυμάστωσεν ἐν αὐτῷ καὶ δι᾿ αὐτοῦ πλη- * • EXPOSITIO IN PSALMOS. A laudatio, voce tantum prolata. Psalnius est hym- nus qui ad instrumentum, cui nomen psalterium vel etiam cithara, canitur. Secundum vero anagogen, ode est coulemplatio veritatis quæ solo intellectu, musica veluti harmonia temperato, fit. Psalmus item actiones denotat, quæ secundum rectam ratio- nem fiunt: ita ut psallat, qui practicæ vitæ genus sequitur; canat aulem, qui theoreticum. Quoniam itaque David contemplatur puro corde Deum ejus- que veritatem, canticum profert, quod ait esse in psalmis, propterea quod ipse plurima agendo recle fecerit. Hæc de cantico. Jam dictio in finem illud significat quod vulgo extremum appetibile dici solet, quia hujus gratia cætera omnia optanda et appetibi- lia sunt ; ipsum vero haud alterius gratia; quæ cu- jusvis rei perfectio est. De quo etiam Paulus loqui- B tur. Secundo loco finis est, quo quis Deo factus si- milis, ipsum videbit. Cur autem canticumn Davidi, non autem canticum Davidis inscribitur? Aiunt non- nulli, Davidis esse psalmum aut canticum, cum ipse- met a Deo inspiratus recitat; Davidi autem esse canticum aut psalmum, cum ea quæ dicuntur ipsum respiciunt (9). Sape autem accidit, ut et ipsius et ipsi sit, quod recitatur; nempe cum David Spiriti obsecundans, quæ sibi ab hoc suggeruntur vaticina- tur : deinde psalmus alicui cantori datur, a quo vicissim Davidi recitatur. Quomodo autem reapse se habeant, quæ in sacris jacent Scripturis, ille tantummodo, qui secundum Deum sapiens est, scire poterit. C Sap. vu, ; xv, 17. ss Psal. vil, 20. ss Job xiv, philo notum est, articulum tam secundo quam tertio casui apud Hebræos inservire. Itaque TIT VERS. 2. Dilatat in tribulatione Deus, non Jamitatem sedans, neque maleficos cohibens, sed magnauimitatem præbens fortiter ferendi calami- tatem. Hoc sensu illud quoque intelligendum: ‹ Multæ tribulationes justorum, et ex his omnibus eripiet eus ", patientiam scilicet suppeditans. Quandoque etiam e calamitatibus reapse eripit Deus justum hominem qui fuit contra illas magna- nimus, veluti Josephum ac Jobum, et hunc de quo nunc sermo est. » VERS. 3. Filii hominum, periphrasis est, velut apud ethnicos, flii Achaorum. Multa hujusmodi is sacra quoque Scriptura feruntur; veluti, « More talis est ss, de muliere malus s. Item : cinter na- los mulierum, nemo major Joanne "., Nam et hae locutiones nihil præter homines › dicunt. Vel nonne dignus admiratione est vir Dei sanctus, cum tribulationes magno animo fert, quæ su- pra hominis patientiam videntur; præsertim quia Deum invocans, illico sibi annuentem experitur? Quæ omnia ignorat gravis cordis homo, id est qui mentem pravam habet. Vel, de Christo sermo fit ad Judæos, propter cordis duritiam jam non Dei sed hominum filios. Quidni enim in se perque se 1. "Luc. vII, 28. tam Davidis significat quam Davidi. Licuit ergo al- terutrum pure interpretari. Cæteri ergo sensus figu- ratæ altiorisque exegeseos sunt. (9) Canones grammatici aiunt, ut cuique hebreo-

μασμένην ὑμῖν βασιλείαν·, ἣν ὁ λέγων ποθήσας, εὐ- χὴν ἀναπέμπει τῷ εὐτρεπίσαντι αὐτὴν Θεῷ. Στ. β. Τὸ δὲ ἐνώτισαι, μὴ φερόμενον ἐν τῇ συν ηθείᾳ, ἐν τῇ Γραφῇ κεῖται συνεχῶς, δηλοῦν τὸ εἰς τὰ ὦτα δέχεσθαι τὸν ἀκούοντα τοὺς ἀπαγγελλομένους λό γους τοῦ λέγοντος αὐτοὺς, διὰ τὸ ἐγγὺς εἶναι· σχέσει δ' ἐγγὺς οἱ δίκαιοι Θεοῦ· ὅθεν εὐχαῖς δικαίων ἐπο ακούειν εἴρηται ὁ Θεὸς, καὶ τὰ ὦτα ἔχειν εἰς δέησιν αὐτῶν· βασιλεὺς δ᾽ ἅμα καὶ δημιουργὸς ὁ Θεὸς τυχ χάνει, τῶν μὴ διαπετασάντων χεῖρας αὐτῶν πρὸς θεὸν ἀλλότριον, μηδὲ βασιλευομένων ὑπὸ τῆς ἁμαρ τίας. ενώτισαι, Στ. δ. Κατὰ θεωρίαν δὲ, ᾧ ὁ τῆς δικαιοσύνης ἥλιος ἀνέτειλεν, ἐν ἀρχῇ νοητῆς ἡμέρας γεγονώς, τ, χαριστήριον αἶνον προσφέρων τῷ αἰτίῳ τοῦ φωτι · σμοῦ, « Τὸ πρωί, ο ἔφη, « εισακούσῃ τῆς φωνῆς ‹ μου. » Τίνι γὰρ ἔδει χάριν ὁμολογῆσαι ὑπὲρ τηλι- κούτου ἀγαθοῦ, ἢ σοί, ὦ Δέσποτα, τῷ ἀνατείλαντί μοι φῶς, αἴτιόν μοι μεγίστης θεωρίας ὑπάρχον; Δεί τοῦν ἔρως εἰσέρχεται πρὸ ταῖς ὑπαρξάσαις θεωρίαις, καὶ ἔτι θέλειν βλέπειν τὰ κάλλη τῆς ἀληθείας. Παρ ίσταται τοῦτο ἐκ τοῦ καὶ ἐπόψομαι· ὡς γὰρ τὸ ἐπέρχομαι ἀκατάπαυστον πρόσωπον δηλοί, οὕτω τὸ ἐπόψομαι, συνεχώς προστιθεμένην κατανόησιν ἐμφαίνει. Πῶς γὰρ οὐκ ἀεὶ βλέπει ὁ ἐπαγγελίας τυ χών της, ο Εσται σοι Κύριος φῶς αἰώνιον, καὶ φῶς δικαίοις διὰ παντός; : Ἐπεὶ δὲ καὶ ἑτέρα Γραφή ἔχουσα, « Παραστήσομαί σοι επ' ὄψει με·, ὅπερ οὐ παντὸς λέγειν, ἀλλὰ τῶν κατὰ τὸν μέγαν Ἠλίαν διὰ τὴν ἀπὸ τῆς πολιτείας παρρησίαν λέγειν θαρρούντων Ζῇ Κύριος ᾧ παρέστην ενώπιον αὐτοῦ σήμερον. ο Στ. Γ'. Τούτου ἀληθοῦς ὄντος, οὐκ ἔστιν ἐκ Θεοῦ τὸ κακὸν κατὰ τοὺς λέγοντας ἐνυπόστατον τὴν και κίαν (11). Εκ στόματος γὰρ Υψίστου οὐκ ἐξελεύσεται τὸ κακὸν καὶ τὸ ἀγαθὸν, βουλομένου μόνον εἶναι τὸ ἀγαθόν. Οὗ ὄντος, οὐκ ἂν ἔν τινι συσταίη κακόν. 'Απόλλυσι δὲ τοὺς ψεύστας, καθ' ψεῦσται, εἰς ἐπίσ γνωσιν ἀληθείας. Πάντων δὲ τῶν λαλούντων τὸ ψεῦ δος ὑπὸ Θεοῦ ἀπολλυμένων, ἀπόλλυται κἀκεῖνος περὶ οὗ εἴρηται· « Οταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ· ; εἰ δὲ τοῦτο, οὐκ ἔστιν κατ' αὐσίαν κακός· οὐ γὰρ ἅμα τὸ γενέσθαι καὶ εἰς ὑπόστασιν ἐλθεῖν· ἀλλὰ μετὰ ταῦτα τραπείς, ἀρχὴν τοῦ λαλεῖν τὰ ψεῦδος ἔσχεν, ἐσχηκώς ποτὲ ἐν ἀληθείᾳ εἶναι. Δηλοῦται δὲ τοῦτο ἐκ τῶν οὕτω περὶ αὐτοῦ γεγραμμένων· « Ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἔστηκεν, ὅτι ἀλήθεια οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ·, ὁ γὰρ ψεκτὸς ὢν διὰ τὸ μὴ ἑστάναι, φανερῶς ἐστιν πειραθείς τούτων τῶν διαθέσεων. Κριτέον δὲ ἐκ προθέσεως ἀλλ' οὐκ ἐκ μόνης φωνῆς τὸν ψευδόμε- νον, ἵνα μὴ ὦσιν ὑπὸ τὴν ἀπειλὴν οἱ οἰκονομικῶς ποτὲ τοῦτο πεποιηκότες, ὡς Ραάδ· ἔδοξε γὰρ ψεύ δεσθαι πρὸς τοὺς ἀναζητοῦντας ἐπὶ τῷ ἀποκτεῖναι τοὺς κατασκόπους ἀγαθοὺς ἄνδρας ὄντας· ὑπὸ Ἰησοῦ γὰρ τοῦ Ναυὶ ἀποσταλέντες, ἐπαινετοὶ ἦσαν. Τῆς προθέσεως τῆς ἀνθρώπου πολὺ τὸ σπουδαῖον ἐχού- Η σε $169 EXPOSITIO IN PSALMOS. A tum vobis regnum ";, quo is, qui hic loquitur, B @ cupiens, preces extollit ad illius præparatorem Deum. VERS. 2. Verbum quod insuetum est, constanter in Scriptura sacra ponitur, significans quod in aurem excipiat is qui audit sermones ab aliquo pronuntiatos, cui proximus ipse est. Porro autem Deo proximi affectu sunt justi homines. Un- de fit, ut justorum preces audire dicatur Deus, et aures postulatis illorum præbere. Rex autem simul et creator Deus est illorum, qui manus suas ad alienum deum non extendunt, neque sub peccati dominio sunt. Vens. 4. Contemplativa ratione autem, is cui justitia sol exoritur, initio spiritalis diei apparens, laudem grati ənimi causa recitans luminis auctori : Mane,» inquit, « exaudies vocem meam. ›Nam cui- nam gratiam habere tanti boni oporteret, nisi tibi, Domine, qui lumen mihi extulisti, quod mihi maxi- mæ illuminationis causa est? Semper itaque præit amor illuminationibus, et pulchræ veritatis cogno- scendæ voluntas. Hoc demonstrat etiam vocabulo- videbo nam sicut advenio personam inquietam ostendit, ita videbo perpetuo intentam contempla- tionem ostendit. Quidni enim semper videt, qui promissionem meruit: ‹ Erit tibi Deus lumen æter- num, et lux justis in perpetuum? . Namque et alia Scriptura occurrit: «Exhibebo me conspectui tuo. › Quod non cuilibet licet dicere, sed magni Eliæ si- milibus, qui ob vitæ suæ acts fiduciam audent di- cere : ‹ Vivit Dominus, in cujus conspectu hodie • sto 65. D D quia veritas in eo non est . Nam qui reprehen- VERS. 6. Quod verum eum sit, non est a Deo malum ut illorum opinio est, qui substantivam ma- litiam esse dicunt. Nam ex ore Altissimi non exibit malum et bonum, volentis tantummodo esse bonum. Quod cum ita se habeat, nemini congenitum malum est. Perdit autem mendaces, quatenus mendaces sunt, ut cognoscatur veritas. Jam cum omnes qui loquuntur mendacium, a Deo perdantur, is quoque peribit, de quo dictum est : « Cum loquetur men- dacium, de suo loquetur : » quod si ita est, non est substantialiter malus. Id demonstratur ex his quæ de illo sunt scripta: «In veritate non stetit, sibilis est quia non stetit, manifeste his passioni- bus obnoxius fuit. Verumtamen mendacium ex ani- mi proposito non ex sola voce judicandum est; no sub hanc imputationem cadant ii qui prudente ali- quo consilio id egerunt: veluti Rahab, quæ visa est mentiri apud quærentes interficere exploratores, bonos viros"; qui a Jesu Navi Olio missi, lauda- biles erant. Cum hujus feminæ propositum valde esset honestum, non est consentaneum ut ea col- Jocetur inter perditos, vel inter eos qui mendacium loquuntur. Sicuti ne ideo quidem quia aliquis he of Matth. xxv, 31. * III Reg. xvi, 4. ts Joan. viii, 44. ibid. * Jos. 11, 5. (11) Reprehendit Manichæos, adversus quos exstat peculiare Didymni nostri opus.

κεκρυμμένα δόλῳ κατὰ τῶν πέλας τυρεύοντα. — Πῶς δὲ ὁδηγεῖταί τις τῇ τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνῃ, ἐξεταστέον· μήπω τ' οὖν ὁ κατὰ τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην (αὕτη δέ ἐστιν ἡ γνησία ἀρετή) προκόπτων ἑπόμενος Θεῷ, κατὰ τὸ, Οπίσω Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου πορεύσῃ, ὁδηγεῖται ὑπὸ τοῦ χορηγοῦντος τὴν ἀρετὴν αὐτοῦ, τοῦ Θεοῦ δηλονότι. Στ. ια'. Καὶ ἐπεὶ ἀνθρώπινον τὸ παρεπίκραναν, σκοπητέον πῶς ἐκλαβεῖν αὐτὸ δεῖ περὶ Θεοῦ εἰρημέ νον. Ὁ Θεὸς ἀναλλοίωτος καὶ ἄτρεπτος ὑπάρχων... ἔχωμεν· τὰ γὰρ ἡμέτερα ὡς ἐκείνῳ ἐγγιζόμενα νο μίζεται, οἷον ἡ λήθη ἦν ἔχομεν περὶ αὐτοῦ, ὑπολαμ βάνεται αὐτοῦ εἶναι. Περὶ ἡμῶν γοῦν εἶπεν· • ελάθου νόμου Θεοῦ σου, κἀγὼ ἐπιλήσομαι τέκνων σου. Ομοιον τῷ ῥητῷ τούτῳ τὸ γραφόμενον ὑπὸ Παύ- λου· « Εἴ τις ἀγνοεῖ, ἀγνοεῖται·, δῆλον ὅτι ὑπὸ τοῦ εἰπόντος πρὸς τοὺς φαύλους· « Αποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ, ἐργάται ἀνομίας· οὐδέποτε ὑμᾶς ἔγνων. » Ως οὖν ταῦτα ὁ παραπικραίνων ἑαυτοῦ τὸ ἦθος, διὰ τῆς πικροτάτης κακίας αντάξια πάσχων ὧν ἔδρασεν, οίε- ται τὸν Θεὸν κατ' αὐτοῦ πικράζεσθαι. Εἶπεν γοῦν τοῦτ' αὐτὸ ψυχὴ δίκῃ ὑποπεσοῦσα ψήφῳ Θεοῦ δι' ἁμαρτή- ματα· . Εγώ παραπικραίνουσα παρεπικράνθην, ὅθεν καὶ συνορῶσα τὴν τοῦ κρίματος ἀκολουθίαν εἶπεν· « Δίκαιός ἐστιν ὁ Κύριος, ὅτι τὸ στόμα αὐτοῦ παρεπίκρανα. Στ. 16'. Ρηθείη τὰ προκείμενα καὶ περὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας, εὐφρανθέντων πάντων τῶν κα ραδοκούντων αὐτοῦ τὴν ἐνανθρώπησιν· ἠλπίζετο γὰρ αὕτη τοῖς προφήταις καὶ τοῖς νοοῦσι τὰς προφητείας· ἐπεδήμησεν γὰρ ὁ Θεὸς Λόγος σάρξ γεγονώς προς... Β Λόγος» γάρ, φησί, « σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν. Οὕτω σκηνώσαντος αὐτοῦ, εἰς αἰῶνα ἀγαλλιά- σονται οἱ ὑποδεξάμενοι αὐτὸν ἐν ἑαυτοῖς· ὄψονται γὰρ τοῦ κατασκηνώσαντος ἐν αὐτοῖς διὰ σαρκὸς Λό γου τὴν δόξαν ὡς Μονογενοῦς παρὰ Πατρός, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. » Οὐ τοῦ χρόνου τούτου εἰς αἰῶνα ἀγαλλιώμενοι, ἔργῳ θεασάμενοι τὴν ὡς Μονο- γενοῦς παρὰ Πατρὸς δόξαν, οι φασίν· « Εἰ καὶ ἐγνώ καμεν κατὰ σάρκα Χριστόν, ἀλλὰ νῦν οὐκ ἔτι γινώ- σκομεν· › ἔχοντες θεωρίαν τῆς δόξης αὐτοῦ, καθ' ἣν Μονογενής παρὰ Πατρός ἐστιν. Οπλον καὶ στέφανος ὁ θυρεός, ὅπλον διὰ τοὺς πολεμοῦντας, στέφανος διὰ τοὺς νικῶντας· ὅπλον διὰ τοὺς στρατιώτας συγκακοπαθήσοντας, στέφανος διὰ τοὺς βασιλεύοντας. Στ. α'. Θειοτέραν δὲ νόησιν ὁ ψαλμὸς ἔχων, ἐν ὕμνοις ἐμπεριέχεται· εἰς δὲ τὸ τέλος ᾄδεται τῷ τε λεώτατα εἶναι τὰ περὶ τῆς ὀγδόης θεωρήματα. Την πνευματικὴν δέ τις ἔχων περιτομήν, Θεῷ περιτέ- μνεται· τὴν δὲ σαρκικήν, οὐ πάντως· διό φησιν ὁ προφήτης « Περιτμήθητε τῷ Θεῷ ὑμῶν, καὶ μὴ πε ριτέμνεσθε τὴν σάρκα τῆς ἀκροβυστίας ὑμῶν· » καὶ πάλιν· « Πάντα τὰ ἔθνη ἀπερίτμητα σαρκί, ὁ δὲ οἶκος Ἰσραὴλ ἀπερίτμητοι καρδίαις αὐτῶν. » Ὥσπερ τοίνυν ὁ αἰσθητῶς περιτεμνόμενος περιαιρεῖ τι τοῦ το EXPOSITIO IN PSALMOS. - A sus proximum molimina. - Quomodo autem bomo 'Ez- dirigatur a justitia Dei, quærendum est. Ille scilicet qui secundum Dei justitiam (talis enim est germana virtus) proficiens in sequendo Deum; juxta illud : ● Post Dominum Deum tuum ambulabis”;› ille, inquam, a largiente sibi virtutem Deo ducitur VERS. 11. Quia humanum est exacerbari, consi- derandum superest quomodo id de Deo dictum in- telligi oporteat. Deus cum sit immutabilis... habe- mus. Nostra enim tanquam ei propinquantia æsti- mantur, veluti oblivio qua cirea Deum nos labora- mus, Dei esse reputatur. Ergo de nobis dixit: ‹ Oblitus es legis Dei tui; ego quoque obliviscar filiorum tuorum ”. › Simile est dicto huic, quod Paulo scribitur: Si quis ignorat, ignoratur &; videlicet a Deo qui dixit improbis : Discedite a me, operarii iniquitatis; non novi vos". › Similiter ergo qui mores suos exacerbat, dum acerbissimæ suæ nequitiæ paria meritis experitur, is e contrario existimat Deum sibi esse exacerbatum. Hoc ipsum itaque dicit anima pane supposita decreto Dei pro- pter peccata : • Ego exacerbans exacerbata fui. Unde et cernens judicii effectum ait: Justus est Dominus, quoniam os ejus exacerbavi s. D VERS. 12. Hæc dici possunt etiam de Servatoris adventu, gestientibus cunctis qui ipsius incarnation nem exspectabant. Sperabant enim hanc prophetæ et quotquot prophetias intelligebant. Venit quippe Dei Verbum, caro factum ad... . Verbum, eniu • C «caro, inquit, factum est, et habitavit in nobis s. Sic eo inhabitante, æternaliter exsultabunt, qui eum intra se receperunt. Videbunt enim habitantis intra ipsos incarnati Verbi gloriam quasi Unige- niti a Patre plenum gratiæ et veritatis *., llaud hujus temporis seculo exsultant, qui reapse vide- runt gloriam quasi Unigeniti a Patre; qui aiunt : «Etsi agnovimus secundum carnem Christum, nunc tam jam amplius non cognoscimus ",, habentes contemplationem gloriæ ejus, qua Unigenitus a Patre est. Armatura et corona scutum est; armatura, pu- gnantibus, corona victoribus; armatura militibus laborum patientibus, corona. regnantibus.. PSALMUS VI. D VERS. 1. Cum di vinioren sensum psalmus habeat, ss Ose xr, 10. 8: Ose IV, us ibid. u Cor. v, 16. "I Cor. xiv, 38. hymnis continetur. In finem autem canitur, quia perfectissimæ sunt illa de octava contemplationes. Jam qui spiritalem habet circumcisionem, Deo cir- cumciditur; qui carnalem, non item. Idcirco ait propheta : « Circumcidimini Deo vestro, et nolite circumcidi in carne præputii vestri *. » Et rursus : · ‹ Cunctæ gentes incircumcise carne, domus autem Israelis incircumcisi cordibus suis ". » Sicut ergo- qui materialiter circumciditur, partem aliquam ** Luc. xus, 26. Thren. 1, 18. Joan. 1, 14.. 6º Jei. iv, 4. Jer. 1x, 26.

ὑπηρετοῦντος γενέσει μέλους, οὕτως ὁ πάντα φίλον γενέσει λογισμὸν ἐκβαλὼν περιτέμνεται τὴν καρ δίαν· ὡς οἱ γνησίως ἄγαμοι μεριμνώντες τὰ τοῦ Κυρίου, ἵνα αὐτῷ ἀρέσωσιν. Ἐν ὀγδόῃ δὲ ἡμέρᾳ ἡ τοιαύτη κατορθούται περιτομή· δεῖ γὰρ ὑπερβάντα τὸν ἐν ς' ἡμέραις γενόμενον κόσμον, ἐν τῇ ἑβδόμη γενέσθαι οὔσῃ ἀληθινῷ Σαββάτῳ ἁγίῳ καὶ τρυφερῷ. Καὶ ἐπεὶ οὐκ ἀρκεῖ πρὸς τελείαν μακαριότητα τὸ τῶν κοσμικῶς γινομένων ἀργῆσαι, δεῖ προσλαβεῖν τὴν ὑπερκόσμιον ὑπὲρ ταύτην κατάστασιν οὖσαν ὀγδόην· ὁ ταύτης πειραθῆναι ποθῶν, οὐκ ἀγαπήσει τὸν κόσμον οὐδὲ τὰ ἐν αὐτῷ. Ὅτι δὲ πρὸς ταύτην δ νόμος τὴν νόησιν ὁδηγεῖ, δῆλον ἐκ τοῦ φέρειν ἀπειλήν εξολοθρεύσεως κατὰ τοῦ μὴ τῇ ὀγδόῃ περιτμηθέντες ἡμέρᾳ παιδίου, ἀλλὰ μὴ κατὰ τῶν γονέων, ἢ τῶν ἄλλως τὸ παιδίον ἀνατρεφόντων· οὐ γὰρ ἀκόλουθον ἀπειλεῖσθαι θάνατον τῷ μηδὲ τηρεῖν δυναμένῳ τὴν ἐντολήν. ο σε σε σε το Στ. β'. Αίσθησιν δέ τις ἐπὶ παιδεία λαβών, λέγει - • Οργὴν Κυρίου ὑποίσω, ὅτι ἥμαρτον αὐτῷ, έως τοῦ δικαιῶσαι τὴν κρίσιν μου, καὶ ἀποίσει τὸ κρῖμά μου, καὶ ἐξάξει με εἰς τὸ φῶς. » Οἶδε γὰρ ὡς βοη θείας χάριν ἡ κρίσις, καὶ τοιοῦτον ἔχει τὸ πέρας ἀλλὰ τοῦ μετ' ὀργῆς ἐλέγχου, ὁ διὰ λόγου διδασκα λίας ἀμείνων, τὴν μετάγνωσιν ἔχων ἐκούσιον, ἐκεί νου μὴ πάντη τὸ ἑκούσιον ἔχοντος. Περὶ δὲ τοῦ διὰ λόγου καὶ Παῦλος ἔφη· « Τὰ πάντα ἐλεγχόμενα ὑπὸ τοῦ φωτὸς φανεροῦνται. » Ἡ γὰρ παιδεία διὰ φω- τὸς, φανέρωσίς ἐστιν, ἀποδείξεως τρόπῳ γενομένη οὐχ ἁμαρτωλῶν μόνων ἀλλὰ καὶ δικαίων, φωτί ζοντος τοῦ Θεοῦ τὰ κρυπτά, δι' ἄγνοιαν καὶ κακίαν σκότος ὠνομασμένον, καὶ φανεροῦντος τάς βουλάς τῶν καρδιῶν τῶν δικαίων. Πλὴν εἰ καὶ πονηροὺς ὁ θυμὸς ἄγει καὶ ἡ παιδεία, ἀλλ᾽ ἐπὶ τέλει χρηστῷ κωλυτικοὺς ὄντας κακίας καὶ ἀσεβείας. Τοιγαρούν ὁ πειραθεὶς τοῦ διὰ τούτων χρησίμου, « Ευλογήσω σε, Κύριε, φησίν, ὅτι ὠργίσθης μοι εἰς σωτηρίαν ἀπέστρεψας τὸ πρόσωπόν σου καὶ ηλέησάς με. Καὶ αὐτὸς δὲ φανερον τὴν ἐγκεκρυμμένην ὁ Θεὸς ἐν τῇ ὀργῇ αὐτοῦ ἀγαθότητα λέγων· ο. Οταν ὀργὴ τοῦ θυμοῦ μου γένηται, πάλιν ιάσομαι.» Εἰ γὰρ καὶ ἀποκαλύπτεται ὀργὴ Θεοῦ ἀπ᾿ οὐρανοῦ, ἀλλ᾽ ἐπὶ πᾶσαν ἀσέβειαν καὶ ἀδικίαν ἀνθρώπων, ἀφανιστική τούτων ὑπάρχουσα. Ὅτι δὲ μὴ πάθος ἐπὶ Θεοῦ ἡ ὀργὴ, δηλοῖ λέγων ὁ Μωϋσῆς· « ᾿Απέστειλας τὴν ὀργήν σου, καὶ κατέφαγεν αὐτοὺς ὡσεὶ καλάμην. » Ἡ ὀργὴ γὰρ τὸ πάθος οὐκ ἀποστέλλεται, θυμική δύναμις οὖσα ψυχῆς· τὴν δὲ τῶν ἐπιπόνων ἐπαγωγὴν τοῖς ἁμαρτωλοῖς, ὀργὴν ἐν τούτοις φησίν. Στ. γ'. Ιασις ἀσθένειας ψυχῆς, ἡ ἐκ Θεοῦ δύνα- μις· ὡς λέγειν τὸν ταύτης τυχόντα, « Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ. » Ὅτι δὲ οὐκ εἰ ποῦ τῆς Γραφῆς εἴρηται ὀστᾶ, οὐ πάντως περὶ τῶν αἰ σθητῶν ἐστιν τὸ δηλούμενον, ἐπιστατέον τῷ, « Πάντα DIDYMI ALEXANDRINI genitalis membri aufert; ita qui omnem generandi A curam abjicit, corde circumciditur; veluti veri cælibes quæ sunt Domini cogitantes, ut ei pła- ceant. Octava autem die hæc circumcisio peragi tur; quia oportet extollendo se supra hunc sex diebus conditum mundum, pervenire ad septimam quæ est verum Sabbatum, sanctum et deliciosum. Et quia non sufficit ad perfectam beatitudinem va- care a creaturis mundanis, supermundiateın necesse est supraque præcedentem assumere vitæ statum, quae est octava ; quam qui consequi optat, neque mundum diliget neque quidquid in eo est. Quod autem reapse lex ad hujusmodi scopum deduceret, constat inde quod necis minas intendebat puero octava die non circumciso; et non potius adversus parentes aut pueri nutritores, cum alioqui consen- taneum nou esset, necem ei comminari qui præ- cepto observando par non erat. B VERS. 2. Homo autem sensum a castigatione adeptus, dicit : < Iram Domini perferam, quia ili peccavi, donec justificet causam meam, et auferat pœnam ineam, atque in lumen me educat *., Scie- bat enim opis ferendæ gratia fieri judicium, atque hunc exitum rei fore. Sed iracunda reprehensione melior est verbalis admonitio quæ voluntariam pœ- nitentiam provocat; melior, inquam, quam illa quæ non omnino voluntaria est. De verbali quidem castigatione Paulus quoque ait : ‹ Omnia coarguta a lumine manifestantur ". Nam quæ per lumen correptio fit, ea manifestatio est, ad instar demen- strationis, non peccatoribus tantummodo, verum C etiam justis exhibita, Deo occulta illuminante, quæ ob ignorantiam seu malitiam tenebræ appellantur, et cordium justorum deliberationes manifestante. Sed enim quamvis improbos ira Dei exagitat et castigatio, attamen nonnisi ad bonum finem, cum ita a mało et impietate se retrahunt. Qui ergo uti- litatem ex his percepit, Benedicam te, inquit, ‹ Domine; quia iratus es mihi ad salutem ". Aver- tisti faciem tuam; et misertus es mei “, › Imo ipse Deus manifestat latentem in ira sua bonitatem di- cens : « Cum ira furoris mei erit, tunc sanabo ., Etsi enim ‹ revelatur ira Dei de cœloª, » ea tamen ‹ adversus omnem impietatem et injustitiam ho¬ minum ", tendit, ut eas de medio tollat. Quod aulem ira Dei passionou sit, docet Moyses di- D cendo : « Misisti iram tuam, et devoravit eos tan- quam stipulam ". » Atqui illa ira, quæ passio est, non mittitur, cum sit animæ irascibilis facultas. Sed calamitatum immissionem in improbos hic iram appellat. VERS. 3. Sanatio animæ infirma est, Dei virtus; ita ut hanc expertus dicat: ‹Omnia possum in Christo qui me confortat *. Quod vero sicubi in sacra Scriptura nominautur ossa, haud semper de nia- terialibus sermo sit, vel hinc cognoscitur : « Omnia Mich. vi, 9. Ephes. v. 15. sa. x11, 1. Philipp. 1V, 13. • Psal. xxix, 8. Jer. xxx, 17. Rom. 1, 13. es ibid. * Exod. xv, 7.

Α Στ. ια'. ᾿Αγαθῇ προθέσει εύχεται ὑπὲρ τῶν ἐχθρῶν· θέλει γὰρ αὐτοὺς αἰσχυνθῆναι ἐφ᾽ οἷς ἔπραττον, δι' & καὶ ἐχθροὶ τῶν δικαίων καὶ τοῦ Θεοῦ ἦσαν. Ἔστα: δὲ τοῦτ' αὐτοῖς ἐπωφελές· ὁ γὰρ ἐξ αἰσθήσεως αι σχυνθεὶς, καὶ ταραχθεὶς ἐπὶ τῇ ἐνεργουμένῃ ὑπ' αὐτοῦ κακίᾳ, καταγνοὺς αὐτῆς πεπαύσεται τοῦ ἐνερ γεῖν ἔτι. Οὕτω βαιβαιοῦτα: ἡ ἐξήγησις ἐκ τοῦ ἐπι- φερομένου στίχου οὕτως ἔχοντος· « Επιστραφείησαν ταραχθέντες οἱ ἐχθροὶ εἰς τὰ ὀπίσω, μηκέτι τῆς κακίας ἔμπροσθεν ἐλαύνοντες, ἀλλ᾽ ἀνακάμπτοντες εἰς ἣν κατέλιπον ἐνάρετον πολιτείαν. Τοῦτο δὲ αὐτὴ πρὸς ἀγαθοῦ γινόμενον αὐτοῖς, μὴ ἐν ὑπερθέσει χρο νικῇ ἢ ἀνειμένως, ἀλλὰ σφόδρα διὰ τάχους. Στ. α'. Χουσὶ υἱὸς Ἰεμενὶ ἐκλήθη, ἀπὸ τοῦ δήμου ὅθεν ἦν ὁ Σαούλ καὶ ὁ Σεμεῖ καὶ ὁ τὴν ἀγγελίαν και ταμηνύσας τοῦ Σαούλ· υἱὸς δὲ ᾿Αραχὶ, ἀπὸ τοῦ πα τρός· ἀρχιεταῖρος δὲ, ὁ ἄρχων τῶν φίλων καὶ παλαιὸς κατὰ τὴν φιλίαν. Αδει δὲ τὸν ψαλμόν, πρακτικῶς ἅμα καὶ θεωρητικῶς αὐτὸν προφέρων. Εἴρηται δὲ ἐν τῇ ἐπιγραφῇ τοῦ τετάρτου, ὡς πρᾶξιν ψαλμός, θεωρίαν δὲ ἡ ᾠδὴ δηλοῖ· καὶ ἐπεὶ εἰσὶν ἐπιγραφα έχουσαι ψαλμὸν ᾠδῆς, ἡ ᾠδὴν ψαλμοῦ, ῥητέον περὶ αὐτῶν, ὡς ψαλμοῦ μὲν ᾠδή ἐστιν, ἡ περὶ πρακτικῶν καὶ ἠθικῆς παιδεύσεως θεωρία· ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς, ἡ ἀναγκαίως ἐν τῷ θεωρεῖν τὴν ἀλήθειαν παραλαμβα- νομένη πρᾶξις. Πολλὰ γὰρ πράττεται ὑπὲρ θεωρίας τῆς σοφίας, & ψαλμὸν ᾠδῆς, οὐκ ἀπὸ σκοποῦ τις ἐρεῖ. Τούτων ὧδε θεωρουμένων, εἰκότως τὸν προκείμενον ψαλμὸν ᾄδει ὁ Δαυΐδ πρακτικὸν ὄντα, θεωρῶν περὶ ἑκάστου τῶν πραττομένων σοφῶς καὶ πάνυ θεοπρε πῶς· γνῶναι θέλων τί ἕκαστον δηλοῦται ἐκ τῶν οὕτως αἰσθητῶς ἐπιτελουμένων. Ἐκθετέον δὲ καὶ αὐτὰς τὰς τοῦ ψαλμοῦ λέξεις, οὕτως ἀρχομένας. «Κύριε Θεός μου ἐπὶ σοὶ ἤλπισα, » κ. τ. λο Στ. β'. Τίς δὲ οὗτος, ἢ ὁ εἰπὼν, « Σώζων οὐκ ἔστιν πάρεξ ἐμοῦ; » δεληλυθὼς ζητῆσαι καὶ σῶσαι τὸ ἀπολω λὸς, καὶ δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολ· λῶν. Ταῦτα δὲ δηλοί, ὡς ὁ Πατὴρ Θεὸς ὤν, σώζει διὰ Υἱοῦ Θεοῦ Λόγου ὄντος· ὅθεν οὐδὲ ἐν τοῖς προκειμέ νοις διαιρετέον τὴν θεότητα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ὡς ἔδοξέ τισιν (12). Στ. ς'. Λεγέσθω καὶ οὕτως. Υψηλὸν ἐν τοῖς πέρασε τῶν ἐχθρῶν ὀφθῆναι παρακαλεῖ τὸν Θεόν. Οὕτω γὰρ, φησί, τέλος ἕξει τὰ τῆς ἀδικίας, δι' ὧν ἐχθροί μοι, τυγχάνουσι. Λέγει δὲ ἂν καὶ πέρατα ἐχθρῶν τὰς ἀλα- ζονείας, ἐφ᾽ ἃς φθάσαντες, τὸ βέβαιον ἕξειν ἐν τέλε σιν ἀρίστοις νομίζουσιν. Στ. θ'. Μονονουχὶ κατὰ τὴν ἀκακίαν καὶ δικαιοσύ νην τὴν ἐμὴν, ἐπάγαγε σοῦ τὸ κρῖμα· οὕτω γὰρ καὶ δικαιωθήσομαι, ἀδικίας οὐχ εύρισκομένης ἐν ταῖς πράξεσιν μου. Ἀκακίαν δὲ ἐν τούτοις, φησὶν, οὐ τὴν εὐήθειαν ἐκληπτέον, κατὰ τὸ γεγραμμένον. DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 11. Laudabili mentis proposito pro inimi- cis orat; vult enim ipsos pudere actuum suorum, quibus et justorum et Dei hostes erant. Id autem ipsis utile futurum erat; nam qui ex sensu intimo pudorem contrahit, et ob patratum a se scelus per- borrescit, pœnitentia tactus peccare ulterius desi- net. Explanatio hæc confirmatur a subsequente commate Convertantur conturbati hostes retror- sum, › haud ulterius malitia sua provecti, sed ad probam illam quam deseruerant vitam reversi. Quod utinam bonum ipsis, haud post diuturnam moram vel lente fiat, sed valde velociter ! PSALMUS VII. VERS. 1. Chusi Jemini filius dictus est, ex gente B unde Saul et Semei oriundi erant, et qui Saulis nuntium attulit : filius autem Arachi, qui ejus pa- ter erat; amicus summus, id est amicorum prin- ceps, et vetere aniicitia conjunctus. Canit autem psalmum, practice simul et theoretice eum profe- rens. Dictum porro fuit a nobis in quarti psalmi titulo, vocabulo psalmi denotari praxim, cantici vero theoriam ; et quoniam sunt etiam tituli, in quibus scribitur psalmus cantici, vel canticum psalmi, di- eendum est psalmi canticum esse theoriam practicæ vitæ et morum disciplinæ; cantici vero psalmum, illam esse necessario, ad veritatis contemplationem, adjunctam praxim. Multa enim funt supra sapientiæ contemplationem, quæ psalmum cantici haud incon- grue dicas. His ita observatis, apte praesentem psal- C mum cǝnit David in re gesta versantem, speculans simul circa rem quamlibet gestam sapienter ac plane divinitus : cognoscere aveus, quid horum singula significent, quæ materialiter sic aguntur. Sed age ipsa psalmi verba ponemus, quæ ita exordiuntur : ‹ Domine Deus meus, in te speravi, › etc. VERS. 2. Quis vero iste est, nisi qui ait : « Non est qui salvet, præter me?, qui venit quærere et salvare quod perierat, et dare animam suam red- emptionem pro multis. Hæc autem ostendunt, quod Deus Pater per Filium Deum salvat. Quamobrem non est in prædictis verbis distinguenda deitas Pa- tris ac Filii, secus ac quibusdam visum est. Vers. 6. Vel ita dicatur : Excelsum in inimicorum finibus apparere orat Deum. Sic enim, inquit, finem habebit iniquitas, cujus causa mihi inimici sunt. Fortasse etiam fines inimicorum dicit superbiam, in quam elati, firmitatem se habituros in optimis fini- bus arbitrantur. VERS. 9. Nonnisi pro merito innocentiæ ac ju- stitiæ meæ tuam infer sententiam. Sic enim ju- stilcabor, nulla inventa in actibus meis iniqui- tate. Innocentia vero haud hoc loco fatuitas quo- dammodo intelligenda est, juxta illud: ‹ Innocens Isa. xlv, 21. D (12) Innuit Arianos, quibus vivente Didymo adhuc redundabat Alexandria.

Β γεγονώς, τῷ μὴ ὀρθῶς διαιρεῖν & ἔδει Θεῷ θύειν • ὕστερον καὶ ἀδικίαν ἔτεκεν, φονικῶς ἐπιθέμενος τῷ ἀδελφῷ. Μάλιστα δὲ τῷ διαβόλω προσοικειοῦνται αἱ φωναὶ αὗται, ἀρχεκάκῳ ὄντι, διὰ τὸ πρὸ πάντων ηὐμηκέναι (15) καὶ ἠδικηκέναι. Καὶ πᾶς δὲ ἁμαρτά νων πρῶτον ἑαυτὸν, εἶτα ἄλλον ἢ ἄλλους βλάπτει· ἐπιζήμιον γὰρ καὶ βλαπτικὸν ἂν τὸ κακὸν, πρὸ πάντων τὸν μετέχοντα αὐτὸν ζημιοῖ καὶ βλάπτει. • Αφροσύνη γὰρ ἀνδρὸς λαμαίνεται τὰς ὁδοὺς αὐτ τοῦ. • "Οθεν προσφυῶς εἴρηται τὸ ο Αμαρτάνοντας καταδιώξεται κακά. › Τίς δὲ ὁ λάκκος ὂν ὤρυξεν ὁ ψεγόμενος, ἢ ἣν ἐποίησεν κακίαν; Γέγραπται γάρ περὶ ἁμαρτανούσης ψυχῆς·, Ως ψύχει λάκκος ὕδωρ, οὕτω ψύχει κακία αὐτῆς. » Βόθρος δὲ πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς ἀντὶ κακίας λαμβάνεται· ὡς ἡτὸ, ο Τυφλός τυφλὸν ἐὰν ὁδηγῇ, ἀμφότεροι ἐμπεσοῦνται εἰς βά θρον. » Καὶ ἐνταῦθα γὰρ τοὺς ὑπ' ἀνοίας καὶ ἄλλης κακίας τυφλούς διδασκάλους και μαθητὰς ἐκληπτέον. Στ. ιη'. Ἀπὸ τοῦ ἐλπίζειν ἐπὶ Κύριον τὸν Θεὸν αὐτοῦ ἀρξάμενος τοῦ ψαλμοῦ, εἰς εὐχαριστίαν και ταπαύει, ὡς εἰκὸς, τυχὼν τῶν αἰτηθέντων, ἢ πιστῶς προσδοκῶν αὐτά. Εὐχαριστίαν γὰρ δηλοῖ ἐνταῦθα τὸ ἐξομολογήσομαι. Διὸ καὶ συνέζευκται αὐτῷ τὸ ψαλώ. Ἐξομολογεῖται δὲ οὐχ ὡς ἔτυχεν, ἀλλὰ κατὰ τὴν δικαιοσύνην τοῦ Θεοῦ· καὶ ψάλλει οὐ παρέργως, ἀλλὰ τῷ ὀνόματι Κυρίου τοῦ ὑψίστου · ὡς ἤδη σχών ἐπικεκλημένον ἑαυτῷ αὐτό· διὸ καὶ ὑψηλὸς κατὰ ἁγιότητα καὶ ἀρετήν ἐστιν. Οὐδεὶς γὰρ ταπεινός, ἀλλὰ μόνος ὁ ὑπὲρ εὐσεβείας μετεωριζόμενος, μετα έχει τῆς τοῦ Ὑψίστου προσηγορίας. συν Στ. α΄. Ὁ γὰρ ἑκάστου βίος ἀμπελὼν κατὰ τὰς Γραφὰς καλεῖται· διὸ καὶ Ναβουθαί τεθνάναι μᾶλλον είλετο, ἢ τυραννικῶς ἀφαιρεθῆναι παρὰ τοῦ θελή σαντος κῆπον αὐτὸν λαχάνων ποιῆσαι. Ην γὰρ ἀμπελῶν περιμάχητος βίος, ὧν πρακτικὸς ἅμα καὶ θεωρητικός, ἐν πονηροὶ κατασπἂν εἰς πρόσκαιρα βούλονται καὶ ταχύ μαραινόμενα πράγματα, ὁποῖα τὰ λάχανα· ὡσεὶ λάχανα γὰρ ταχὺ ἀποπεσοῦνται. Περὶ τοιούτων ἀμπελώνων ή νύμφη φησίν· ο Υἱοὶ μητρός μου ἐμαχήσαντο ἐν ἐμοί· ἔθεντά με φυλάκισ σαν ἐν ἀμπελῶσιν· ἀμπελῶνα ἐμὸν οὐκ ἐφύλαξα. ο Ο κατὰ τὸν τοιοῦτον ἀμπελῶνα καρποφορών βότρυς ἀληθείας, καὶ σταφυλήν φέρει, οὓς ὅτε καιρὸς δρέ. ψασθαι προσήκει καὶ εἰς ληνοὺς ἀπαγαγεῖν, ὡς ἂν ἐκθλιβέντα οἶνον ποιήσωσι τὸν εὐφραίνοντα καρδίαν ἀνθρώπου· τῶν μὲν ἀληθείας θεωρήματα, τῶν δὲ Εργα καρποφορούντων πνευματικά. Οὐ μία δὴ ἡ ληνός· πολλαὶ γὰρ αἱ πρακτικαὶ ἀρεται, καὶ τοῦ καρποῦ ἑκάστης οικεία τις ἔσται ληνός· οἷον ἐπὶ τὴν τῆς σωφροσύνης ληνὸν οἱ ἀγαμίαν κατορθώσαντες φέρουσι τοὺς καρποὺς, καὶ οἱ κοίτην τηροῦντες ἀμίαντον· οὕτως ἐπὶ τῶν ἄλλων· πλείους δὲ καὶ τοῦ θεωρητικού βίου τυγχάνουσιν αἱ ληνοὶ, εἰς ἃς τὰ αν, 14. !!! DIDYMI ALEXANDRINI B pue compertum est : qui primo factus iniquus, quia & non recte quæ Deo sacrificanda erant divisit; de- inde etiam injustitiam peperit, parricidialem ma- num fratri inferens . Sed diabolo in primis con- veniunt dictiones hæ, malorum origini, quia ante omnes iniquus injustusque fuit. Sane qui peccat primo se ipsum, deinde alium vel alios lædit; nam cum damnosum noxiumque sit peccatum, id ap- prime peccantem lædit mulcatque. Siquidem viri stultitia vias ejusdem pessumdat ". Unde commode dictum est: Peccatores persequentur mala ". Quis vero puteus que sibi effodit ille qui hic re- prehenditur, nisi ipsum quod perpetravit peccatum? Scriptum est enim de anima peccatrice: Sicut frigefacit puteus aquam, ita frigefacit animam ne- quitia ipsius s. Porro fovea saepe in Scriptura pro nequitia sumitur, veluti : • Si cæcus cæco du- catum praestet, ambo in foveam cadent . » Nam- que et hoc loco intelligendi sunt magistri simul atque VERS. 18. Qui a spe erga Dominum Deum suum psalmi initium fecerat, nunc in gratiarum actione desinit, ut par est, postulata consecutus, aut 1- ducialiter praestolans. Nam gratiarum actionem hic continet verbum confitebor; quare et psallam ei connectitur. Confitetur autem non quolibet modo, sed secundum justitiam Dei : et psallit non perfunctorie, sed Domini altissimi nomini, ceu si illud invocatum, jam sibi impetraverit, quia celsus per sanctitatem et virtutem est. Nemo enim abje- clus, sed is tantummodo qui pietate in altum ela- tus fuerit, Altissimi appellationem participat. discipuli vecordia et reliqua nequitia că:cutientes. C PSALMUS VIII. VERS. 1. Uniuscujusque hominis vita apud sacras Scripturas vinea appellatur. Idcirco etiam Nabu- thes mori maluit, quam tyrannice spoliari ab illo qui ex ea hortum olusculorum facere, volebat 8. Si- gnificabat enim illa vinea hanc militantem vitam, practicam simul et theoreticam, quam improbi tra- here ad temporalia volunt, atque ad cito marce- scentia negotia, cujusmodi olera sunt; nam sicut olera, celeriter decident. De his vineis sponsa di- cit : « Filii matris meæ pugnaverunt contra me; po- suerunt me custodem in vineis; vineam meam non custodivi ". » Qui in hac vinea fructifieat botros veritatis, uvam quoque fert; quam suo tempore decerpere oportet, et in torcularia congerere, ut compressa vinum efficiat cor hominis lætificans " Et alii quidem veritatis doctrinas, alii opera spiri- talia germinant. Neque unum est torcular; multa enim practicæ virtutes, et singularum fructui pecu- liare paratum est torcular : veluti ad pudicitiæ tor- cular hi qui cælibatum recte tenent suos fructus conferunt, nec non illi qui torum immaculatum servant; sic et cæteri. Multa etiam theoreticæ vitæ sunt torcularia, ad quæ deferunt dogmata ii ss Gen. 1, XXI, sqq. • D • sqq. Prov. xix, 3. Prov. x111, 21. so Cant. 1,5. vi Psal. cili, 15. sr Jer. v : 7. Matth. Reg. I (15) Lege Ανομηκέναι. Επιτ. PATROL.

δόγματα φέρουσιν οἱ καρποφοροῦντες τῆς ἀληθείας τὰ θεωρήματα. Ταῦτα δέ φαμεν, οὐκ ἀναιροῦντες " τῶν ἀρετῶν τὴν ἀντακολούθησιν, ἀλλ᾽ ἐπεὶ μὴ πρὸς πάσας οἱ μετιόντες ῥοπὴν ἔχουσιν· ἀφ᾽ ἧς δὲ μᾶλλον ἕκαστος μετέχει, τὸ γνώρισμα φέρεται. Διάφοροι γὰρ καὶ ἐν Εὐαγγελίοις ἐντεῦθεν εἰσιν οἱ μακαρι σμοί. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν ἀριθμῷ οἰκείῳ ἡ ᾠδὴ αὕτη τέτ τακται, οὖσα ὀγδόη· ἔχει γὰρ συμφωνίαν πολλὴν πρὸς τὴν ἀναστάσιμον ἡμέραν τοῦ Κυρίου· ἐν ᾗ τρυγετος πολλῶν ἀμπέλων γέγονεν, ἀποσταλέντων τῶν μαθη τῶν μαρτυρῆσαι τῷ ἀναστάντι ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Πάλαι μὲν οὖν ἐῤῥέθη περὶ Θεοῦ· « Ἐν τῷ Ἰσραὴλ μέγα τὸ ὄνομα αὐτοῦ· ἡ νῦν δὲ πεπλήρωται περί αὐτοῦ ἡ λέγουσα προφητεία: « Πάντα τὰ ἔθνη δου λεύσουσιν αὐτῷ· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ τῶν ἐθνῶν προσ δοκία. Διὸ καὶ θαυμαστὸν αὐτοῦ παρὰ πᾶσι τοὔνομα· Β καὶ τὴν αἰτίαν ἐπάγει, τὴν ἀνάληψιν τὴν αὐτοῦ· • Ἐμεγάλυνε γὰρ ἐπὶ πᾶν τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ, κ ἐν ἄλλῳ λέγει ψαλμῷ. Οὐκ ἄλλη δὲ τῆς οἰκονομίας αὐτοῦ ἡ ἐπαρθεῖσα μεγαλοπρέπεια. Τί γάρ ἐστιν ἐν αὐτῇ μὴ ἔχον ἐν μεγάλοις τὸ πρέπον; Αὐτὴ τοίνυν ἐπήρθη, καθίσαντος ἐν δεξιᾷ τῆς μεγαλοσύνης ἐν ὑψηλοῖς, μετὰ τὸ καθαρισμὸν τῶν ἁμαρτιῶν πεποιη κέναι· οὕτω νοητέον, καὶ ὑψηλότερον αὐτὸν τῶν οὐρανῶν γεγονέναι μετὰ τὴν ἀνάστασιν. Νήπιοι δὲ πάντες οἱ προσελθόντες τῇ πίστει, νηπιάζοντες τῇ κακίᾳ. Τοὺς ἔτι δὲ θηλάζοντας οἱ νηπιάζοντες ύπερ- έβησαν ἡλικίᾳ, καὶ τούτοις τὰ μετὰ τὸ γάλα βρώμα κατάλληλον· τοιοῦτοι δὲ πάντες οἱ στραφέντες καὶ γενόμενοι ὡς τὰ παιδία. Στ. δ. Ἔστι δὲ τοῖς ἀκριβῶς κατανοοῦσι προσδο κία τοῦ δύνασθαι μαθεῖν τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς τίνα τρόπον τεθεμελίωται πρὸς οὐσίαν ἐλω θόντα. Λέγοις δ᾽ ἂν καὶ οὐρανοὺς τοὺς τὰ ἄνω φρο νοῦντας, καὶ οὐ τὰ πρόσκαιρα· οὗτοι γὰρ οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ· σελήνην δὲ τὴν Ἐκκλησίαν· καὶ ἀστέρας τοὺς ἀκούσαντας, « Ὑμεῖς τὸ φῶς τοῦ κόσμου· › ὡς εἶναι ταυτὸν τοῦτο τῷ τοὺς ἀνθρώπους ἔργα εἶναι τῶν τοῦ Θεοῦ χειρῶν· . Έργα γάρ, φησί, τῶν χειρῶν σου εἰσὶν οἱ οὐρανοί. » Εἰ μή τις λέγει τὰ μεγαλοφυέστερα τῶν κτισμάτων Θεοῦ γενέ- σθαι χερσίν, τὰ δ' ἄλλα δακτύλοις αὐτοῦ. Σαφη- νίζων δὲ ὡς κατὰ τὸ σῶμα τὸν ἄνθρωπον ἔλαβεν, ἐπάγει τὸ, ο ἢ υἱὸς ἀνθρώπου. » Κατὰ σῶμα γὰρ, οὐ κατὰ ψυχήν, υἱός τις ἀνθρώπου ἐστίν. Μεθ' η δν (14) δεικνὺς τὴν λογικὴν οὐσίαν, ταύτης τὸ μέ- γεθος ἐπιφέρει. Στ. ε'. Οὐκ εἶπε δὲ ὅτι, Έπλασας αὐτὸν, οὐ γὰρ περὶ δημιουργίας, ἀλλὰ προνοίας νῦν διαλέγεται. Εκτραγῳδεῖ δὲ πολλάκις ή Γραφὴ τὴν ἀνθρωπίνην εὐτέλειαν· « Ανθρωπος ο γάρ, φησίν, ο ματαιότητι ὡμοιώθη· αἱ ἡμέραι αὐτοῦ ὡς σκιαὶ παράγουσι· κ καὶ πάλιν· Ανθρωπος, ὡσεὶ χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ· ὡσεὶ ἄνθος τοῦ ἀγροῦ, οὕτως ἐξανθήσει · ὅτι πνεῦμα ˙ Τ. Γ, 26. . EXPOSITIO IN PSALMOS. A quelam ; sed quia non ad omnes virtutes cuncti in- cliuantur : ideo quam quisque magis participat, ex ea peculiariter inclarescit. Hinc etiam in Evangeliis diversæ sunt beatitudines. Sed et in proprio numero ode hæc ponitur, quæ est octava; habet enim con- gruentiam multam cum resurrectionis hominica die, in qua vinearum multarum vindemia fuit, quia missi fuerunt discipuli ad dandum ei qui resurre- xerat testimonium usque ad extrema terræ. veritatis theoremata germinant. Jam vero hæc di- cimus, haud perimentes virtutum nexum atque se Olim quidem de Deo dictum fuit : « In Israel ma- gnum nomen ejus "; » at nunc impletum est de illo vaticinium, quod dicit : « Omnes gentes servient ei”. › Ipse enim est exspectatio gentium. Idcirco admirabile est apud omnes nomen ejus. Cujus rei C causam esse dicit ejusdem assumptionem : « Quo- niam magnificavit super omne nomen sanctum suum s, o in alio psalmo ait. Non est autem alia præ ejus incarnatione elevata magnificentia. Quid enim in ipsa est nisi magnificentissimum ? Ipsa igi- tur exaltata est, illo post expiationem 'peccatorum sedente ad dexteram majestatis in excelsis; et sic intelligendum illud, quod nempe post resurrectio- nem cœlis excelsior factus sit ". Infantes vero sunt omnes, qui accedentes ad fidem, parvuli sunt malitia. lllos tamen lactentes, hi qui parvuli sunt, alate superant, estque ipsis, post lac, cibus dan- dus idoneus. Istiusmodi autem sunt omnes qui con- versi sunt, et effecti tanquam parvuli. VERS. 4. His qui sedulo speculantur, spes quæ- dam est cognoscendi cœlos et in eis contenta, et quemadmodum fundata sint cum primo cœperunt exsistere. Potes etiam dicere cœlos homines qui superna sapiunt et non temporalia. Namque hi rea- pse coeli enarrant gloriam Dei o. Lunam potes in- telligere Ecclesiam. Sidera illos qui audierunt : ‹ Vos estis lux mundi ". › Quare perinde est ac si dicat homines esse opera manuum Dei. ‹ Opera enim manuum tuarum sunt cœli **. › Nisi forte dicit gran- diora opera creaturas esse manu um Dei ; reliqua, digitorum ejusdem. Ut autem ostendal se de ho- minis corpore loqui, addit : c aut alius hominis. Nani corpore non anima quisque est hominis filius. Postea rationalem substantiam esse denotans, hujus praestantiam subjungit. VERS. B. Non dixit, Formasti eum ; neque enin de creatione sed de providentia nunc loquitur. De- plorat autem saepenumero Scriptura humanam vi- litatem : e Homo » enim, inquit, • vanitati similis factus est; dies ejus sicut umbra prætereunt"; › et rursus : ‹ Homo, sicut ſenum dies ejus; sicut flos agri, ita ellorebit ; quia spiritus pertransit in illo, "Hebr. H, 26. » Psal Lxxv, 2. » Psal. Lxxi, 11. » Psal. IV, 4. on Psal. Cl, 14. "I'sal. CALI, 4. • Psal. ITIN, 2. or Matth. (14) Forte legendum μεθ' ὅ, vel μεθ' ἄ. EDIT. PATROL.

διάνοιαν ο Αγαπήσεις γάρ, φησί, Κύριον τὸν Θεόν Α σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου, καὶ ἐξ ὅλης ψυχής σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς δυνάμεως σου. Ὁ δὲ μὴ οὕτω δια κείμενος, οὐ δύναται εἰπεῖν ἀληθεύων, « Εξομολογή σομαί σοι, Κύριε, ἐν ὅλῃ καρδίᾳ μου. Ὁ δὲ προφή- της, πνευματικοῖς ὀφθαλμοῖς τὰ ἐσόμενα προειδώς, οὐκ ἐξομολογεῖται μόνον « ἐν ὅλῃ καρδίᾳ, » ἀλλὰ καὶ διηγεῖται αὐτοῦ « πάντα τὰ θαυμάσια, κοινωνοὺς τοὺς ἀκούοντας τῆς ὑμνῳδίας ποιούμενος. Ανατραπέντων γὰρ τῶν ἐχθρῶν μου ἐπίσω μου καὶ ἀπολομένων ἐκ προσώπου σου, τὰς σὰς ᾅδων εὐεργεσίας διατελῶ· καὶ • εὐφραινόμενος ἐν σοὶ τῷ Θεῷ μου, ἔχων χαρὰν τὸν καρπὸν τοῦ πνεύματος· καὶ ψαλῶ τῷ ὀνόματί σου ὑψηλῶς καὶ ἐπηρμένως θεωρήσας & διηγοῦμαι θαυ μάσιά σου. Ταῦτα δὲ ὁ προφήτης ὑπὲρ τῆς ἀνθρωπείας διεξέρχεται φύσεως, ἅτε δὴ τοῦ ἁλάστορος ἀπαλλα γείσης, καὶ τὴν ἐλευθερίαν διὰ τῆς θείας φύσεως δεξαμένης. Οὐ γὰρ ὡς τινες ὑπέλαβον ἐξ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος οὗτος εἴρηται ὁ ψαλμός, ἀλλὰ μᾶλλον πρὸς αὐτὸν ὡς πρὸς εὐεργέτην ὑπὸ τῶν εὖ πεπονθότων, ὡς αὐτὰ διδάξει τὰ ῥήματα, ο Ὅτι ἐποίησας τὴν κρίσιν μου καὶ τὴν δίκην μου.» Τίνα τρόπον; • Ἐκάθισας ἐπὶ θρόνου ὁ κρίνων δικαιοσύνην. » Καὶ ψῆφον ὁποίαν ἐξήνεγκεν; • Επετίμησας ἔθνεσιν, καὶ ἀπώλετο ὁ ἀσεβής· τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐξήλειψας εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. » Οὐ γὰρ ἠνέσχου, φησὶν, ἐπὶ πλεῖστον περιϊδεῖν τῶν ἀν- θρώπων τὴν φύσιν ὑπὸ τοῦ πικροῦ τυράννου δου λουμένην κακῶς· ἀλλ᾽ οἷόν τις δικαστὴς ἐπὶ θρόνου τινὸς ὑψηλοῦ καὶ φοβερού βήματος προκαθίσας, τοιαύτην αὐτῷ τιμωρίαν ἐπήνεγκας· ὥστε λήθῃ παντελεῖ τούτου παραδοθῆναι τὴν μνήμην. Τὸ δὲ, • Επετίμησας ἔθνεσιν, καὶ ἀπώλετο ὁ ἀσεβής, ταύτην ἔχει τὴν διάνοιαν· Διὰ τῶν ἱερῶν ἀποστό λων, καὶ τῶν μετ' ἐκείνους τῶν τῆς ἀληθείας κη- ρύκων, προσήνεγκεν τοῖς ἔθνεσιν τὰ θεῖα διδάγματα· ἐκείνων δὲ δεξαμένων, καὶ τῆς πλάνης ἀπαλλαγέν των, ἀπώλετο ἀσεβὴς, τοὺς ἀπατωμένους καὶ προσο κυνοῦντας οὐκ ἔχων. Οὕτω Βαρνάβας καὶ Παῦλος Οῦσαι πειραθεῖσι Λυκάοσιν ἐπετίμησαν βοῶντες· « Τί ποιεῖτε, ἄνδρες; Καὶ ἡμεῖς ὁμοιοπαθεῖς ὑμῖν, ἐσμεν ἄνθρωποι, ἀπὸ τούτων τῶν ματαίων πρὸς τὸν Θεὸν ὑμᾶς ἐπιστρέφοντες. » Οὕτω Γαλάταις ὁ μακάριος ἐπετί- μησεν Παῦλος βοῶν· « ἀνόητοι Γαλάται, τίς ὑμᾶς ἐβάσκανεν, οἷς κατ᾽ ὀφθαλμοὺς Ἰησοῦς Χριστὸς προεγράφη Εσταυρωμένος; : Οὕτω Κορινθίοις· • Όλως ἀκούεται ἐν ὑμῖν πορνεία, ἥτις οὐδὲ ἐν τοῖς ἔθνεσιν ὀνομάζεται ; » — • Επετίμησας ο τοίνυν «ἔθνεσιν, καὶ ἀπώλετο ὁ ἀσεβὴς, τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐξήλει- ψας εἰς τὸν αἰῶνα καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. παντελεῖ παρεδόθησαν ὡς μηδένα τῶν νῦν ἀνθρώπων Στ. Γ'. Ἡ τοιαύτη κάθισις κριτὴν αὐτὸν σημαίνει, ἀλλ' οὐ τὸ ἐπί τινος καθέδρας ιδρύσθαι. Ἐπίστησον, εἰ χώραν ἔχει ἔτι εἰπεῖν, ἐπιτιμηθέντων τῶν ἐθνῶν, ἀπόλλυσθαι ἀσεβῆ τὸν ἄθεον τρόπον αὐτῶν, ὥστε μη- κέτι χρηματίζειν αὐτούς. Συμβήσεται δὲ τοῦτο, πλη- ** ο Ἐσβέσθησαν γὰρ παντελῶς αἱ τελεται, καὶ λήθῃ εἰδέναι καὶ τῆς ἀσεβείας μυστήρια. EXPOSITIO IN PSALMOS. dicare. « Diliges » enim, inquit, B C D Luc. x, 27. * Act. xiv, 14. Gal. 11,1. » Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, • el ex fola virtute tua › Qui autem non est ila affectus, haud potest vere dicere : Confitebor tibi, Domine, toto corde meo. Propheta autem spiritalibus oculis futura praevidens, non conftetur solum e toto corde, sed etiam enarrat illius e mi- rabilia omnia, a participes hymnodiæ faciens audi- tores omnes. Nam post me profligatis inimicis cun- clis, et coram ine pereuntibus, tua pergam benefi- cia canere : atque « in te lælabor, Deo meo, fru- ctum spiritus habens gaudium: psallamque no- mini tuo sublimiter elata voce, tua quæ concele- bro mirabilia demirans. Hæc propheta pro humana eloquitur natura, quæ et ex malo damone erepta est, et libertatem a divina natura accepit. Non enim, ut nonnulli existimarunt, ab ipso Salvatore psalmus hic recitatur, sed potius ad eum dicitur ab bis qui beneficio usi sunt, ut ipsa verba demon- strant: Quia fecisti judicium meum et causam neam. » Quoniam modo ? • Sedisti super thronum qui judicas justitiam. Quamnam vero sententiam intulit ? . Increpasti gentes, et periit impius; no- men ejus delevisti in æternum. › Non enim passus es, inquit, diutius negligere humanam naturam, ab acerbo tyranno malo servitio oppressam; sed judi- cis instar celso in throno tremendoque tribunali se- dens, hanc ei pœnam decrevisti, ut ipsius memoria sempiternæ oblivioni tradatur. Jam verba • Incre pasti gentes, et periit impius . hanc habent signifi- cationem, nempe per sacros apostolos, et illorum successores veritatis præcones, obtulit gentibus di- vinas doctrinas & quibus has recipientibus, et ab errore discedentibus, periit impius, nullos jam er- rore deceptos et adoratores habens. Sic Barnabas atque Paulus ad Lycaonas sibi sacrificare volentes cum increpatione inclamarunt : • Quid agilis, viri? Nos quoque vestri similes sumus mortales ho- mines, et ab his vanitatibus ad Deum vos conver- timus ", » lia Galatas beatus increpuit Paulus cla- nans : • O insensati Galatae, quis vos fascinavit, quibus ante oculos Jesus Christus prascriptus fuit crucifixus ?, Sic Corinthiis : • Omnino auditur inter vos fornicatio, quæ ne inter gentes quidein nominatur ". » . Increpasti, igitur e gentes, et pe riit impius; nomen ejus delevisti in æternum, et in sæculum sæculi. » Abolitæ omnino sunt initiationes illæ, et perpetuæ oblivioni traditæ, ita ut jam nemo impietatis mysteria nunc cognoscat. VERS. 6. Sessio hujusmodi eum judicem esse si- gnificat, non autem supra cathedram aliquam se- dentem. Et videsis utrum adhuc dicere liceat: in- crepatis gentibus, irreligiosos illarum mores perire, ita ut jam nullatenus supersint. Hoc autem eveniet, Cor. v, 1.

*Αβελ εγκαταλείφθαι (15), ανηρέθη γάρ· ἀλλὰ καὶ τοὺς προφήτας καὶ ἀποστόλους· ἐθλίβησαν γὰρ διηνεκώς, καὶ τέλος ἀνῃρέθησαν ὑπὸ ἀνθρώπων οἱ πλεῖστοι αὐτ τῶν. Οὕτω διαστολής γεγενημένης, φαμὲν μὴ ἐγκα ταλείφθαι τὸν μέχρις εσχάτης ἀναπνοῆς περιεχόμε- νον ὑπὸ Θεοῦ, καν μυριάκις ὑπ' ἐχθρῶν πάθῃ· τοῦτο γὰρ ἀληθῶς τὸ μὴ ἐγκαταλειφθῆναι ὑπὸ Κυρίου ἐστίν. Παρίσταται ὁ τρόπος ὡς δεῖ ζητεῖν τὸν Θεὸν, ἐκ τῶν ἐν τῇ Σοφίᾳ οὕτως ἐχόντων· ι Φρονήσατε πε- ρὶ τοῦ Κυρίου ἐν ἀγαθότητι, καὶ ἐν ἁπλότητι καρδίας ζητήσατε αὐτόν· ὅτι εὑρίσκεται τοῖς μὴ πειράζουσιν αὐτὸν, ἐμφανίζεται δὲ τοῖς μὴ ἀπιστοῦσιν αὐτῷ. Στ. ι6. Ὕμνον εἰπεῖν προστάττονται οἱ πνεύματι καὶ νοῖ τὸ ψάλλειν ἐσχηκότες ψάλλουσι δὲ οὗτοι, εὐσεβεῖ νοήσει καὶ ἐπιπνοίᾳ τοῦ Πνεύματος προστάτ-, τονται γὰρ ᾄδειν καὶ ψάλλειν τῇ καρδίᾳ, οἱ οὕτω ψάλλοντες τῷ κατοικοῦντι ἐν τῇ Σιών Κυρίῳ καθ' ὑφήγησιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Καὶ ἑτέραν πρόσ- ταξιν δέχονται πρὸς αὐτοῦ, ἐν τῷ ἀναγγεῖλαι ἐν τοῖς ἔθνεσιν τὰ ἐπιτηδεύματα αὐτοῦ· ταῦτα δὲ ἐστιν, ὅσα θαυμασίως ἐποίησεν ἐπιδημήσας, νοητά τε καὶ αἰσθητά. Ῥηθείη δ' ἂν ἡ δευτέρα πρόσταξις μάλιστα τοῖς ἀποστόλοις πεμφθείσιν μαθητεῦσαι πάντα τὰ Εθνη. - Στ. ιγ', ιδ'. Καὶ ὅτι ἐκζητῶν τὰ αἵματα αὐτῶν ἐμνήσθη τῶν ἀναιρεθέντων ὑπὸ τῶν πεπυρωμένων βελῶν τοῦ πονηροῦ· τούτοις, φησίν, επιφέρεται τὸ, • Οὐκ ἐπελάθετο τῆς κραυγῆς τῶν πενήτων. » Περί οὗ ἐπαπορήσει τις λέγων· Πῶς ἔκραζον πρὸς Θεὸν, οἱ ἀπὸ ἐθνῶν πένητες ὄντες, καί τοι ἀναιρε- θέντες ὑπὸ τῆς κατεχούσης πολυθέου ἀπάτης καὶ τῶν ἐνεργούντων αὐτὴν ἀοράτων ἐχθρῶν; Πρὸς ὁ λεκτέον, πραγματικῶς αὐτοὺς τὴν κραυγὴν ἀναφέρειν, ὡς τοῦ ᾿Αβελ τὸ αἷμα βοᾷ πρὸς τὸν Θεόν· καὶ ὁ μι σθὸς ὁ ἀποστερηθεὶς τῶν ἐργατῶν· ο Ἰδοὺ ο γάρ, φησὶν, «ὁ μισθὸς τῶν ἀμησάντων τὰς χώρας ὑμῶν κράζει, ὁ ἀποστερηθεὶς ἀφ' ὑμῶν. » Κραυγὴ γὰρ ἡ τοῦ ἀποστερηθέντος μισθοῦ, τῷ μὴ εἶναι παρὰ τῷ ἐργασαμένῳ, ἀλλὰ τῷ κτήτορι τῆς χώρας τῆς ἀμη- θείσης. Ρηθείη δὲ καὶ ἑτέρα διάνοια. Οὐ πάντως οἱ αὐτοὶ τῶν ἀπὸ ἐθνῶν ὧν ἐμνήσθη τὰ αἵματα, οἱ πένητές εἰσιν, ὧν τῆς φωνῆς οὐκ ἐπελάθετο ὁ εὐερ γέτης· δύνανται γὰρ οὗτοι εἶναι οἱ περὶ ἐθνῶν προ- γητικῶς προαναφωνήσαντες· ὧν ὁ μὲν εἶπεν· . Προς σὲ ἔθνη ἥξουσιν ἀπ' ἐσχάτου τῆς γῆς, ὁ δὲ, « Πάντα τὰ ἔθνη ὅσα ἐποίησας ἥξουσιν καὶ προσκυνήσουσιν ἐνώπιόν σου. » Πένητες δὲ καὶ ἐν τούτοις εἴρηνται, οἱ πολὺ τοῦ πλούτου τῆς θεότητος ἀπολειπόμενοι, ἢ καὶ τῆς θείας γνώσεως· τέως γὰρ ἐκ μέρους προ εφήτευον. Στ. ιε'. Κάτω που τυγχάνοντος τοῦ θανάτου ἐκεί νου, περὶ οὗ γέγραπται, ο Κατέπιεν ὁ θάνατος ἰσχύ σας ο οἱ ἐχθροὶ ποιοῦσιν ἐν αὐτῷ γενέσθαι τοὺς ὑπ' αὐτῶν ταπεινουμένους, ἤτοι διὰ κακώσεως ἢ τοῦ ἁμαρτάνειν. Τούτου τοῦ θανάτου καὶ τῆς ἐπ' αὐτῷ τα πεινώσεως, δυνατὸν ἐκτὸς γενέσθαι ἐλέῳ Θεοῦ. Ὁ ΧΧΧΙΧ. EXPOSITIO IN PSALMOS. A dici oporteret, qui interfectus fuit : quin etiam B p prophetas atque apostolos; namque et hi perpetuo amicti fuerunt, tandemque ab hominibus plurimi eorum interempti. Hac ergo facta distinctione, dicimus non derelinqui illum qui usque ad extre mum spiritum cum Deo est, etiamsi innumera ab inimicis patiatur : id enimvero recte dicitur non derelinqui a Deo. Jam qua ratione quærendus sit Deus, cognoscitur ex sequentibus libri Sapientiae ver- bis : Sentite de Deo cumn bonitate, et cum simplicita- te cordis quærite illum: quia invenitur ab iis qui non tentant illum, et apparet iis qui ei non discredunt ¹ª¸› VERS. 12. Hymnum dicere jubentur, qui spiritu ac mente psallere solent : namque hi demum pio intellectu, ac Spiritus instinctu psallunt. Nam jubentur canere atque psallere corde, qui ita habitanti Sionem Domino psallunt, Spiritu sancto chorum ducente. Aliud insuper mandatum ab eo accipiunt, nempe ut inter gentes annuntient stadia ejus : illa scilicet quæ mirabiliter in adventa suo fecit tum intellectualia tum sensibilia. Porro alte- rum hoc mandatum apostolis præcipue dari creden- dum est ad omnes gentes docendas missis ". Vers. 13, 14. Et quia requirens sanguinem co- rum, recordatus est interfectorum ab ignitis dia- boli telis; ad illos referendum est illud: «Non est oblitus clamorem pauperum. Quo in loco ambiget aliquis, dicens : Quomodo clamaverunt ad Deum ethnici, qui pauperum nonine vocitantur, etsi po- lytheismi errore suffocati erant, et ab illius secta- Loribus inimicis invisibilibus? Cui respondendam est, operibus illos clamorem emittere, velut Abelis sanguis clamat ad Deum : et sicut operariorum merces negata : ‹ Ecceɔ enim, inquit, ‹ merces me- tentium agros vestros, quam non solvistis, cla- mat ". › Clamor nimirum erat negatæ mercedis, quæ non apud operarium erat, sed apud agri de- messi possessorem. Alium quoque loci sensum di- camus. Haud prorsus ethnici, quorum sanguinis recordatus est, pauperes illi sunt quorum clamo- rem non est oblitus benefactor Deus; namque li pauperes fortas sunt prophetæ illi, qui de ethni- cis vaticinia ediderunt; quorum alius dixit : ‹ Ad te gentes venient ab extremnis terra. Alius vero : Omnes gentes, quascunque fecisti, venient et ado- rabunt coram te s. » Pauperes vero hic dicuntur, quia multa divinarum opum parte destituebantur ac divinæ scientiæ. Illatenus enim, ex parte lan- tum prophetabant. ** Sap. 1, 1, 2. "Matth. xxviii, 19. * Gen. vi, 19. PATROL. GR. VERS. 15. In infernis partibus mors illa est, de qna scriptum est : c Devoravit mors prævalens. Inimici dant operam ut illic sint quoscunque ipsi humiliaverint vel afflictione vel peccato. Extra bu- jusmodi mortem ac depressionem misericordia Dei fieri possumus. Nam qui adhuc in hoc mortis ge- Jac. v, 4. Jer. xvi, 19. *³ Psal. Lxxxv, 9. (15) Pro ἐγκαταλελείφθαι, hic et infra. EDIT. PATROL

Α γὰρ ἔτι περὶ τὰ τῇδε ἔχων, καὶ προσπάσχων τῷ Β ο κόσμῳ, ἐγ ταπεινώσει τυγχάνων, εἰ λάβοι αἴσθησιν τῶν οἰκείων κακῶν, καὶ γνῶσιν τῆς τοῦ Θεοῦ ἀγα θότητος, εὐχῆς τρόπῳ ἐρεῖ· Ἐλέησόν με, καὶ ἴδε τὴν ταπείνωσίν μου ἐκ τῶν ἐχθρῶν μου γεγενημέ νην· αὐτοὶ γὰρ ἐταπείνωσαν καθελκύσαντές με· σὺ δὲ μόνος δύνασαι δι' ἀγαθότητα οὐσιωδῶς προσοῦσαν ὑψῶσθαί με ἐκ τῶν πυλῶν τοῦ θανάτου. Ὀριγένους καὶ Διδύμου. Πύλαι δὲ τοῦ θανάτου αἱ πρὸς θάνατον ἁμαρτίαι, ἀφ᾽ ὧν ὑψοῦται ὁ μηδὲ λογισάμενος αὐτὰς ἁμαρτεῖν· ὃς καὶ μόνος δύναται ἐξαγγεῖλαι πάσας τὰς αἰνέσεις τοῦ Κυρίου. Θυγατέρας τῆς Σιὼν ἀκούδες (9) τους μετέχοντας ταύτης καταλλήλως τῷ λέγεσθαί τινας υἱοὺς φωτός καὶ εἰρήνης καὶ σοφίας. Πύλαι τῆς θυγατρὸς τῆς Σιὼν ἀπεναντίως ταῖς πύλαις τοῦ θανάτου ἔχουσαι, πράξεις εἰσὶν ἐπαινεταὶ, ἐπιτελεσθεῖσαι κατ' ἀρετὴν καὶ σοφίαν Θεοῦ θεωρίαι. Στιχ. ις'. Τῆς ἀρετῆς ἀφθαρσίας λεγομένης ἐν τῷ, • Η χάρις μετὰ τῶν ἀγαπώντων τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν ἀφθαρσίᾳ, » ἡ ἀπεναντίως ἔχουσα κακία, διαφθορὰ καὶ φθορὰ ἀκολούθως κληθήσεται. Παρίσταται τὸ φθορὰν τὴν κακίαν λέγεσθαι, ἐκ τοῦ· • Εἴ τις τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ φθείρει· ν καὶ ἐκ τοῦ ἐν τῷ προφήτῃ λεγομένου πρὸς τοὺς φαύλους . Ενεκεν ἀφθαρσίας διεφθείρητε φθορᾷ. » Σύμφωνον τούτοις καὶ τὸ, « Τῇ διαφθορά σου, Ἰσραὴλ, τίς βοηθήσει ; ν Η οὕτω λεγομένη διαφθορά, ἐν τῷ πράττεσθαι τὸ εἶναι ἔχουσα, πεποιῆσθαι ὑπὸ τῶν ἐχόντων αὐτὴν ἐπαγγέλλεται. Φησὶν ὁ λόγος ἐμπεπῆχθαι τὰ ἔθνη ἐν ᾗ ἐποίησαν διαφθορᾷ· οὐ γὰρ ἄλλος τῇ ἄλλου ἀσε δείᾳ καὶ ἁμαρτίᾳ ἐνέχεται · ἕκαστος γὰρ τῇ ἑαυτοῦ ἁμαρτίᾳ ἀποθανεῖται. Εἶτ᾽ ἐπεὶ οἱ κακοὶ πρότερον ἑαυτοὺς βλάψαντες, καὶ ἑτέρους εἰς τὴν αὐτὴν βλά- 6ην δι' ἀπάτης ἄγειν πειρῶνται, σκευάζουσιν κε- κρυμμένως παγίδας ἐν τοῖς δολεροῖς φρονήμασιν καὶ λόγοις αὐτῶν, ἐπὶ τῷ ἀγρεῦσαι τὸν ἀπροοράτως ἔχοντα· αὐτῇ δὲ τῇ παγίδι ᾗ ἔκρυψαν τιμωρούνται· δίκας γὰρ διδόασιν καὶ δι' οὓς ἡπάτησαν. Γίνεται δὲ τὸ παθεῖν οὕτως διακρίσει τοῦ προνοουμένου Θεοῦ. Πῶς γὰρ οὐ κρῖμα αὐτοῦ, τὸ ἐν τοῖς ἔργοις αὐτοῦ συλλαμβάνεσθαι τὸν ἁμαρτωλὸν, ἔχοντα τὴν πρόφα σιν τοῦ καταδικάζεσθαι ἐξ ὧν ἔδρασεν πονηρῶς; Τούτῳ συνάδει τὸ ὀλίγῳ πρότερον λεχθέν, ἔχον ὧδε • Ο ὀρύσσων βόθρον τῷ πλησίον, ἐμπεσεῖται εἰς αὐτόν. ὁ Περὶ τοῦ διαψάλματος εἰρηκότες ἤδη, περὶ τῆς τοῦ διαψάλματος ᾠδῆς νυνὶ λεκτέον. Αρξαμένου τοῦ προκειμένου ψαλμοῦ ἀπὸ τοῦ, • Ἐξομολογήσομαί σοι, Κύριε, » παρέτεινεν ἡ ἀπαγγελία, ἕως τοῦ, ο συν ελήφθη ὁ ἁμαρτωλός. • Μεθ᾿ ἣν λέξιν ᾠδῆς ἀρχο μένης ἀπὸ τοῦ, « ἀποστραφήτωσαν, ἡ ἀκόλουθον τῷ διαψάλματι συμπλέξαι τῆς ᾠδῆς τὸ ὄνομα. Εἰ γὰρ ὅλος ὁ ψαλμὸς ᾠδὴ εἴρηται τρόπῳ καὶ δυνάμει, κἂν πρὸ αὐτοῦ πάντως ἐτάττετο ἡ ᾠδῆς προσηγορία, ὡς ἐπὶ πλειόνων ψαλμῶν ἀποδείκνυται. Τῷ δὲ μὴ οὕτως (ἀκούειν δεῖ) DIDYMI ALEXANDRINI nere est, et in mundi passionibus, atque animi de- pressione, si malorum suorum sensum perceperit, et divinæ bonitatis notionein, precantis more di cet Miserere mei, et vide humilitatem meam quam ab inimicis meis patior. Hi enim me humilia- verunt inferne trabentes. Tu vero solus ob sub- stantialem tuam bonitatem me de portis mortis poles exaltare. Origenis et Didymi. Porte mortis, mortalia pec- cata, de quibus ille exaltatur qui peccatum ne cogi- tatione quidem admisit : qui et solus potest laudes omnes Domini annuntiare. Filias Sionis intellige homines illius incolas, æque ac cum dicuntur alii filii lucis et pacis et sa · pientia. Portæ filiæ Sionis, contrariæ portis mortis, actus sunt laudabiles, et secundum virtutem sapien- tiamque Dei peractæ meditationes. VERS. 16. Quoniam virtus appellatur incorruptio illo loco Gratia sit cum diligentibus Dominum nostrum Jesum Christum in incorruptione * ; » illa quæ prorsus contraria est nequitia, corruptela et corruptio consentanee nominabitur. Porro nequi- tiam corruptionis nomine indigitari, vel hinc con- stat : ‹ Si quis templum Dei corruperit "., Item ex propheta improbis dicente : • Propter incorruptio- nem corrupti estis corruptione ". » Consonat etiam illud : • Corruptioni tuæ, Israel, quis auxiliabi- tur ? » Vel corruptio sic ab opere dicta, ab ejus auctoribus creata dicitur. Hic dicuntur infixæ gen- tes in corruptione quam fecerunt. Non enim quis- C quam alterius impietate et peccato tenetur; nam unusquisque in proprio peccato morietur. Deinde quia improbi sibi ipsis prius nocentes, deinde aliou in idem damnum fraudulenter nituntur impellere : ideo struunt clam laqueos dolosis consiliis suis at- que sermonibus, ut improvidum quemque capiant. Sed ipsomet, quem absconderant, laqueo puniun- tur ; nam eos ipsos, quos deceperunt, vindices ha- bent. Hæc vero punitio providi Dei judicio fit. Quid- ni enim Dei judicium sit, propriis operibus pecca- torem comprehendi, quandoquidem causam suæ damnationis habet, ex iis quæ improbe egit? Con- sonat quod paulo ante dictum est : « Qui foveam effodit proximo suo, incidet in illam 18. Cum de diapsalmate jam dixerimus, nunc de diapsalmatis cantico dicendum est. Cum præsens psalmus inceperit a verbis : « Confitebor tibi, Do- mine, › pergit oratio usque ad, • comprehensus est peccator. : Post quam dictionem, cantico inci- piente a verbo, « avertantur, consentaneum est co- pulare diapsalmati nomen cantici. Nam si totus psalmus canticum diceretur tenore proprio ac vi, utique ei cantici appellatio præposita fuisset, ut in compluribus psalmis fit. Sed cum aliter res se ha *³ Psal. xxiv, 18. "Ephes. vi, 24. D Cor. 11, 17. Mich. 11, 10. *7 Thren. 11, 13. Psal. vi, 16. in unam contractis. EDIT. PATROL (9) Ita cod., forte duabus vocibus

Α λανθάνειν βουλόμενος, ὡς ἂν ἀθῶον ἀποκτείνῃ, τρώ Β σας αὐτὸν τοῖς πεπυρωμένοις αὐτοῦ βέλεσι, θανα- τικὰ γάρ ἐστιν, ἀπὸ τῆς σὺν ἀρετῇ ζωῆς κατα σπῶντα. Δύναται δὲ τὸ, ι ἐν ἀποκρύφοις, ο συντα χθῆναι καὶ τῷ προάγοντι ῥητῷ, καὶ τῷ μετ' αὐτό. Πλὴν οὐ δύναται τοῖς ἰδίοις ἀποκτεῖναι βέλεσι τὸν ἐνδεδυμένον τὴν τοῦ Θεοῦ πανοπλίαν. Διὸ τοὺς ὀφθαλ μοὺς εἰς ὡς εὐάλωτον ἔχει τὸν πένητα, τὸν αὐτὸν ὄντα τῷ ἐνπυριζομένῳ πτωχῷ ἐπὶ τῇ τοῦ ἀσεβοῦς ὑπερηφανία· τὸν τοιοῦτον δὲ ἁρπάζει διὰ λόγων ἀπα τηλῶν, ἢ καὶ πράξεων, πρὸς τὴν ἰδίαν παγίδα, και ταφαγεῖν αὐτὸν ὡς λέων ἐθέλων. Ενεδρεύει δὲ, ἡνίκα περὶ οἰκονομίας τυχὸν ὁμιλῶν, τὸν περὶ τῆς φιλαργυρίας λόγον ἐγκρύψῃ, ἢ καὶ τῷ σωφρονείν βουλομένῳ ὑποβάλλει τρόπον ἀκολασίας· ὡς καὶ τῇ Εὔᾳ διὰ τῆς ἰσοθείας ἐνέβαλε την παράβασιν. Τὸ δὲ, • κύψει, ο δηλοῖ ὡς κάτω στρέψας τὸν ὀφθαλμόν, ἔπεσε. Πῶς δὴ οὐ κάτω βλέπει λέγων, « Επιλέλησται ὁ Θεὸς, » καὶ τὴν πρόνοιαν ἀθετῶν ; Ἐν τῇ ἐντολῇ τῇ δοθείσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ ήρπασε πτωχὸν, καὶ είλκυσεν ἐν τῇ παγίδι αὐτοῦ, ὥστε ἐν αὐτῇ ταπεινῶσαι τὸν ἁρπασθέντα· πάλιν ἐνεδρεύσας ἐν ἀποκρύφῳ, ἤρπασε πτωχὸν γενόμενον τὸν Ἰούδαν διὰ φιλαργυρίας, δν καὶ ἑλκύσας πρὸς ἑαυτὸν, ἐν ᾗ ἔκρυψε παγίδι ἐταπείνωσεν αὐτόν. ο Στίχος α'. "Ινα τί, Κύριε, ἀφέστηκας μακρόθεν, ὑπερορᾷς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν θλίψεσιν; Ἐν τῷ ὑπερ- δ ηφανεύεσθαι τὸν ἀσεβῆ, ἐμπυρίζεται ὁ πτωχός. Ὁ Προφήτης ὡς ἄνθρωπος έρωτᾷ, καὶ πυνθάνεται τοῦ Θεοῦ λέγων· ο Ινα τί, Κύριε, ἀφέστηκας μακρόθεν ; » Εἶπεν δ᾽ ἂν ὁ λόγος πρὸς αὐτὸν ἀποκρινόμενος, ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ Θεοῦ εἰς μετάνοιαν ἄγει τοὺς ἁμαρτάνου- τας. Αφέστηκεν δὲ τῶν ἁμαρτωλῶν μακρὰν ὁ Θεὸς, τῆς ἁμαρτίας αὐτῆς διοριζούσης καὶ μακρὰν ἐλαυνούσης τοὺς ἁμαρτάνοντας, κατὰ τὸ εἰρημένον· « Αἱ ἁμαρ τίαι ὑμῶν διϊστῶσιν μεταξὺ ἐμοῦ καὶ ὑμῶν. » "Αλ- λως γὰρ ὁ Θεὸς ἀεὶ τοῖς πᾶσι πάρεστιν, καὶ τὰ πάντα πληροί πανταχοῦ τυγχάνων. Διὸ λέλεκται ἐν προφη τείαις· « Θεὸς ἐγγίζων ἐγώ εἰμι, λέγει Κύριος, καὶ οὐ Θεὸς πόρρωθεν. » Θλιβομένων δὲ κατὰ τὸν ἐν εστῶτα βίον τῶν δικαίων καὶ ὑπὸ τῶν ἀσεβῶν κατα πονουμένων, ὥσπερ μακρὰν ἀφεστώς καταλείπεις αὐτοὺς, φησίν, ὦ Κύριε, καὶ ὑπερορᾶς· διὸ αὔξει ἡ ύπερηφανία τῶν ἀσεβῶν· τὸν δὲ σὸν πένητα καὶ πτωχὸν ἐμπυρίζεις, ζηλοῦντα τὸν θεοσεβή ζῆλον, καὶ ἔνδοθεν φλεγόμενον τὴν ψυχήν. ** Στιχ. γ'. Καὶ μάλιστα οἱ θείου πλούτου καὶ σοφίας στερούμενοι, καὶ μὴ ἀκριβεῖς ὄντες περὶ τὰ δόγματα τῆς εὐσεβείας. Οὗτοι γὰρ τοῖς τῆς σοφῆς προνοίας προσκόπτουσιν κρίμασιν, ἐπαινοῦντες τὸν ἁμαρτω λὸν ἐφ᾽ οἷς ἐπιθυμεῖ· φανεροῦ ὄντος ὡς οὐ τῶν αἱ ρετῶν, ἀλλὰ τῶν ἡδέων καὶ ἐμπαθῶν ὀρέγεται ὁ ἁμαρτωλός. Πρὸς τούτοις, ἐκ τοῦ αὐτοῦ σφάλματος εὐλογίαν ἡγοῦνται τοὺς πλοῦτον καὶ δόξαν ἀνθρω πίνην καὶ πρόσκαιρον ἔχοντας, φάσκοντες τοὺς ἀδι DIDYMI ALEXANDRINI cultus, latere volens, ut interficiat innocenten, ipsum ardentibus suis sagittis trajiciens ; lethiferæ enim sunt, utpote quæ a vita proba avellunt. Posset etiam illud, c in occultis, cum præcedente et se quente sententia conjungi. Verumtamen non potest sagittis suis conficere illum, qui indutus est arma- tura Dei. Unde oculos in pauperem, ut captu faci- lem, conjicit, qui idem est cun isto paupere super- bia impii incenso: istiusmodi autem verbis, aut etiam operibus dolosis trahit in rete suum, ut ipsum tanquam leo devoret. Insidiatur perro, cum de rei, puta, domesticæ administratione loquens, avaritiæ verba latenter ingerit; vel etiam illi qui caste vi- vere statuerat, lasciviæ modum suggerit: sicut etiam Evam, sul specie divinæ æqualitatis, ad prævari- candum induxit 3. illud autem, inclinabit se, si- gnificat, quemadmodum deorsum convertens oeulum, corruerit. Quoniodo enim non deorsum oculos ver- tit, qui dicit: ● Oblitus est Deus, › etiam providen- tiam contemnens? In præcepto quod in paradiso datum fuerat, rapuit pauperem, et traxit in laqueum suum, ut in illo ra- ptum humiliaret. Rursus insidiatus in occulto rapuit Judam factum pauperem per avaritiaın; quem etiam ad se trahens, humiliavit in laqueo quem abscon- derat. c (Psalmus X secundum llebræos, sed adhuc VERSUS. 4. Ut quid, Domine, recessisti longe, de-C spicis in opportunitatibus, in tribulatione? Dum superbit Inspius, incenditur pauper. » Propheta tan- quam homo interrogat, et ex Deo sciscitatur dicens: • Cur, Domine, procul recessist ?, Sed erim huic Scriptura respondet, nempe quod Dei bonitas ad poenitentiam adducit peccatores ". Longe autem recessit a peccatoribus Deus, peccato ipso dirimen- te, et peccatores procul expellente, prout dictum est : • Peccata vestra intervallum inter me vosque eficiunt. » Nam cateroqui Deus cunctis adest, ate que omnia implet, ubique exsistens. Ideo in pro- phetiis dicitur : c Deus propinquans ego sum, di- cit Dominus et non Deus longinquus s. : Alla- men cum in præsenti vita premuntur justi, et ab impiis aliguntur, quasi procul abscedens, derelin- D quis eos, ait, o Domine, atque despicis. Propterea impiorum superbia augetur; inopem vero tuum ac pauperem cura urit, zelo religioso zelantem, et in- timo animo inflammatum. VERS. 3. Ejusmodi præcipue sunt, qui divinis opibus et sapientia carent, neque religionis du- gmata accurate tenent: hi quippe sapientis provi- dentiæ judicia incurrunt, dumn peccatorem laudant desideriis propriis indulgentem ; cum satis appareat, peccatorem non meliora, sed jucunda tantum et voluptaria expetere. Insuper eodem errore judicant in benedictione versari eos qui divitias et humanam temporalenique gloriam habent, aiuntque iniquos * Gen. III, 5. ss Rom. 11, 4. 1X secundum Latinos et Grac. Valic.) Jerem. xx111, 23.

ἔστιν τὸ ἑξῆς ἐπιφερόμενον. « Εἶπεν γάρ, φησίν, Οι μὴ σαλευθῶ ἀπὸ γενεᾶς εἰς γενεὰν ἄνευ κακοῦ. » Δηλοῖ τὸ ῥῆμα τῆς ἀλαζονείας αὐτοῦ θράσος ὁμοῦ καὶ ἀναισχυντίαν. Ταύτῃ τῇ φωνῇ ἐπιστήσας τις, ἑρμη- νεύσει περὶ μόνων τῶν ἀνθρώπων, ἐχθρῶν αὐτοῦ κατακυριεύσειν· εἰ γὰρ ἀπὸ γενεᾶς εἰς γενεὰν εἶπεν ἐν τῇ καρδίᾳ ἄνευ κακοῦ μηδὲ πώποτε κεκλονῆσθαι, φανερὸν ὡς περὶ τῶν κατὰ διαδοχὴν ἐχόντων τὸ εἶναι μόνων ἀνθρώπων εἴρηται. Πλὴν οὐδὲ τοῦτο πάντως ἀληθές· τῶν γὰρ ἁγίων πατριαρχῶν καὶ προφητῶν καὶ ἀποστόλων οὐκ ἐκυρίευσεν· μᾶλλον γὰρ αὐτοὶ αὐτὸν ὑπὸ πόδας ἔσχον, τοῦ Ἰησοῦ τὴν ἐξουσίαν ταύτην ὀρέξαντος. Στιχ. ζ'. « Οὗ ἀρᾶς τὸ στόμα αὐτοῦ γέμει, καὶ πι κρίας καὶ δόλου· ὑπὸ τὴν γλῶσσαν αὐτοῦ κόπος και πόνος. » Ο τῆς ἁγιότητος αὐτοῦ ἐκπεσών, τῆς ἀλη θείας καὶ εὐλογίας πόρρω ἑαυτὸν ἀπαγαγών, τὸ στόμα πλῆρες ἔχει ἀρᾶς, δι' ὧν λέγει πειρώμενος ὑπὸ κόλασιν καὶ ἀρὰν ποιεῖν τοὺς ἀπατωμένους. Εχει δὲ αὐτοῦ ὁ λόγος σὺν τῷ δολερῷ πολλὴν δεινό τητα. Διὸ σὺν τῇ ἀρᾷ καὶ πικρίας καὶ δόλου ὁ λόγος αὐτοῦ πλήρης ἐστὶν, στόμα αὐτοῦ καλούμενος· καὶ ἐπὶ τούτων ἐπὶ τὸ βλάψαι καὶ ἀπολέσαι προφέρει ὑπὸ τὴν γλῶσσαν αὐτοῦ· αὐτὴ δὲ ὁ λόγος ὁ δολερός ἐστιν, πόνος καὶ κόπος ὑπάρχει· οὐδὲν γὰρ προσηνὲς ἢ χρηστὸν, ἀλλ', εἴ τι κόπον καὶ πόνον ἐμποιοῦν, προ φέρει. Στιχ. η'. Διὰ πάντων βλαπτικὸς καὶ ἀπωλείας προ θέμενος εἶναι αἴτιος, ἐπιλέγεται δοκοῦντας εἶναι πλουσίους ἐν λόγῳ, ψευδώνυμον λόγον ἔχοντας ἀν- θρώπους· καὶ σὺν αὐτοῖς καθεζόμενος κεκρυμμένως ἐπὶ τὸ λανθάνειν τίς ἐστιν, ἐνεδρεύειν πειρᾶται ἵνα ἀθῶον ἀποκτείνῃ, τρώσας αὐτὸν τοῖς πεπυρωμένοις αὐτοῦ βέλεσιν, θανάτου γὰρ ποιητικὰ ταῦτα, κατα- σπῶντα ἀπὸ τῆς σὺν ἀρετῇ ζωῆς, τὸν ὑπὸ τῶν βελῶν βαλλόμενον. Στίξαι δυνατὸν καὶ οὕτως· Εγκάθηται ἐνέδρᾳ μετὰ πλουσίων· ο μεθ᾽ ὅ στίξαντες ἐπιφέρου μεν, « ἐν ἀποκρύφοις ἀποκτεῖνα: ἀθῶον· › τὸ γὰρ ἐν ἀποκρύφοις ἀμφιβολίαν ποιοῦν, ἑκατέρως δια στέλλεται· ὅπερ ήδη πεποιήκαμεν πρότερον, στίξαν- τες· « Ἐγκάθηται ἐν ἐνέδρᾳ μετὰ πλουσίων ἐν ἀπο- κρύφοις· ἡ ὕστερον οὕτως ἀναγνόντες· « Εγκάθηται ἐν ἐνέδρα μετὰ πλουσίων, ἐν ἀποκρύφοις ἀποκτείναι ἀθῶον. » Πλὴν εἰ καὶ ἐνεδρεύει, πλουσίοις τοῖς προ- ειρημένοις συγκαθήμενος ἐπὶ τῷ ἑλεῖν καὶ ἀποκτεῖναι ἀθῶν, ἀλλά γε ἐπιστατέον ὡς οὐδένα τῶν κατὰ Θεὸν σοφῶν τρῶσαι δύναται ἐνδεδυμένων τὴν πανοπλίαν Θεοῦ. Ὅθεν τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν πένητα έχει, πειθόμενος αὐτὸν ἔχειν ἀλωτὸν, τὸν αὐτὸν ὄντα τῷ ἐμπυριζομένῳ πτωχῷ ἐπὶ τῇ τοῦ ἀσεβοῦς ὑπερηφα νία. Ενεδρεύει ἐν ἀποκρύφῳ οἷα ἄγριος λέων ἐν τῇ μάνδρᾳ αὐτοῦ, τοῦ ἁρπάσαι πτωχὸν διὰ λόγων ἀπα τηλῶν, ἔστιν δ' ὅτε καὶ διὰ πράξεων· ὃν καὶ ἑλκύσει μετὰ τὸ ἁρπάσαι ἐν τῇ παγίδι αὐτοῦ, ἐπὶ τῷ κατα φυγεῖν· θὴρ γὰρ ἄγριός ἐστι, μᾶλλον δὲ αὐτὸ τοῦτο λέων. Πολλάκις γοῦν ἐνεδρεύων, περὶ οἰκονομίας δῆ- θεν ὁμιλῶν, ἐγκρύπτει τὸν περί φιλαργυρίας λόγον· ὡς περὶ σωφροσύνης φθεγγόμενος, τρόπον ἀκολασίας ὑποβάλλε:· οὕτως τὴν Εὔαν ἠπάτησεν ἐν τῷ παρα- $203 DIDYMI ALEXANDRINI sequuntur dimanant. e Dixit euim: Non movebora A generatione in generationem, sine malo. Quæ dietio superbiæ ipsius audaciam impudentiamque demon- strat. Verumtamen hac animadversa locutione, ali- quis interpretari volet, quod hominibus tantummodo inimicis suis dominabitur; nam si a generatione in generationem dixit in corde suo,.se mali expertem nunquam iri commotum, constat de hominibus tantum serie generis sibi succedentibus verba fieri. Atqui ne hoc quidem prorsus verum est, nam san- clis prophetis et apostolis non est dominatus; sed ipsi potius eum pedibus suppositum habuerunt, hanc Jesu potestatem tradente. VERS. 7. c Cujus maledictione os plenum est, et amaritudine ac dolo : sub lingua ejus labor ac do- Jor. Qui a Dei sanctitate excidit, et a veritate ac benedictione se abducit, os habet maledictione plo- num, dans operam scilicet ut pœnæ et maledictioni obnoxios faciat quos ipse decepit. Habet autem oratio ejus multam cum fallacia vim. Propterea ma- ledicto, amaritudine, ac dolo redundat ejus sermo, os ejus appellatus : atque ut noceat et perdal, hae gerit sub lingua sua; talis vero sermo dolosus est, dolor laborque : nihil enim, habet blandum bonum- ve; sed quidquid dolorem laboremque iugerit, id eloquitur. VERS. 8. Cum usquequaque se noxium et exitio sum esse decreverit, deligit sibi socios homines qui divite oratione esse videntur, fallacibus mini- rum verbis utentes: cumque iis clam sedens, ut qui sit lateat, insidias struit, quibus innocentem interimat, igneis suis illum vulnerans telis: sunt enim hæc mortifera, utpote quæ a comite virtutis vita abstrahunt hominem his armis confixum. Atta- men sic etiam interpungere possumus : • Sedet in insidiis cum divitibus ; dehinc facta interpun- ctione prosequemur, ut in occultis innocentem occidat; › nam quia in occultis amphiboliam habet, utrinque interpungi potest : quod nuper primo fecimus interpungendo : . Sedet in insidiis, cum divitibus in occultis. > Postea vero legere malui- mus : Sedet in insidiis cum divitibus, ut in occul- tis innocentem occidat. Attamen quamvis insidia- tur, cum prædictis divilibus sedens ut capiat occi- datque innocentem, nihilominus sciendum est, ab eo neminem, qui secundum Deum sit sapiens, posse feriri, utpote armatura Dei munitum. Unde oculos in inopem intendit, sperans ipsum capere; quisi ille esset pauper, qui uritur ob impii superbiam. • Insidiatur in abscondito ceu sævus leo in spe- lunca sua, ut pauperem dolosa oratione abripiat, et quandoque etiam operibus: quem etiam, postquam laqueo comprehendit, ad apostasiam trahet. Imma- wis enim fera est, imo vero leo. Igitur saepe iusi- dians, dum de parcimonia disserit, latenter avari- tiam suadet; et de pudicitia loquens, luxuriæ ali- quam speciem insinuat. Sic Evam fraudulenter in paradiso ad mandati transgressionem perpulit, B c C D

δείσῳ διὰ τῆς παραβάσεως τῆς ἐντολῆς, ισοθείαν ὑποβάλλων· καὶ τὸν Ἰούδαν διὰ φιλαργυρίας. Στιχ. ι'. Τὸ κύψαι κείμενον δηλοΐ, ὡς κάτω στρέψας τὸν ὀφθαλμὸν ἔπεσεν· πῶς γὰρ οὐ κάτω τὴν βλέψιν ἔχει ὁ ἀθετῶν πρόνοιαν διὰ τοῦ λέγειν, « Επιλέλησται ὁ Θεὸς, ο καὶ τὰ ἑξῆς; Στιχ ιβ'-ιε'. Δυνάμενος παραχρήμα ταπεινῶσαι τὸν ὑπερήφανον καταδυναστεύοντα τοὺς ταραττομένους ἐπὶ τῇ θρασύτητι αὐτοῦ, διὰ τί χρήσιμον βοηθῆσαι αὐτοῖς δυνάμενος, εἴασας αὐτοὺς χρόνων τινὰ θλιβῆ ναι ; ἐφ' ῳ γινομένῳ ἐγνώσθης οὐ μόνον καὶ τὸν ἐπ' αὐτῷ καὶ δι' αὐτοῦ πόνον κατανοῶν· γέγονε δὲ τοῦτο, ἵν' οἱ ὠφεληθέντες διὰ τῆς προσκαίρου κακώσεως, ἑκουσίως ἑαυτοὺς παραδῶσιν εἰς τὰς χεῖράς σου, πόθον λοιπὸν ἔχοντες παιδεύεσθαι καὶ ἄρχεσθαι ὑπὸ σοῦ. Σοὶ οὖν ἐγκαταλέλειπται ὁ πτωχός· σὺ τὰ περὶ τῆς σωτηρίας αὐτοῦ οἰκονομήσεις, ἵνα πλούσιον αὐτ τὸν ποιήσῃς ἀγαθὰ οὐρανόθεν παρασχών. Οὕτω καὶ ὀρφανῷ αὐτὸς βοηθεί, προϊστάμενος καὶ ἀνατρέφων αὐτὸν εἰς υἱοῦ τάξιν. Ορφανὸν ἐν τούτοις ἐκλαβεῖν δεῖ τὸν ποτὲ ἔχοντα τὸν πατέρα τὸν διάβολον διὰ και κίαν· νῦν δὲ αὐτὸν ἀποβαλόντα μετανοίας τρόπῳ. Αμαρτωλὸς δὲ τίς, καὶ πονηρὸς, μετὰ τοῦ ἄρθρου εἰρημένος, ἢ ὁ διάβολος ; Τούτου ὁ βραχίων ὑπὸ Κυ- ρίου συντρίβεται, καὶ ἡ ἁμαρτία αὐτοῦ ζητουμένη οὐχ εὑρίσκεται ἔχουσα, ἐν τῷ ἐπιτελεῖσθαι τὸ τέλος λαβοῦσα· οὐ γὰρ οὐσία τίς ἐστιν τὸ κακὸν, ἀλλὰ ποιότης· καὶ οὕτως ἐνστήσεται τὸ ἐπὶ πᾶσι τέλος, οὗ χάριν τὰ ἄλλα πάντα γέγονεν· αὐτὸς δὲ οὐδενὸς ἕνεκα ἔστιν. · Β Στιχ. ις'. ο Βασιλεύσει Κύριος εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· ο ὡς τῆς βασιλείας αὐτοῦ μὴ εἶναι τέλος. Οὐ γὰρ οἷόν τε τὸν αὐτὸν ὑπὸ δύο κυρίους καὶ βασιλεῖς εἶναι. "Οτε εκυρίευεν καὶ ἑβα- σίλευεν ἡ ἁμαρτία τοῦ αὐτὴν ποιοῦντος, ὁ Θεὸς οὐ κύριος, οὐ βασιλεὺς τοῦ ἁμαρτάνοντος ἦν. Επειδή δὲ ζητηθεῖσα ἡ ἁμαρτία ἡ βασιλεύουσα τοῦ ἐνεργοῦν. τος αὐτὴν οὐχ εὑρέθη, ο Κύριος εἰς τὸν αἰῶνα βα- σιλεύει καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· ἀπολεῖσθε, ἔθνη, ἐκ τῆς γῆς αὐτοῦ. » Γῆ τοῦ Θεοῦ ἡ ἀγαθὴ καρδία εἴρηται· ἐκ ταύτης τῆς γῆς ἔθνη ἀπόλλυνται, ὅτ' ἂν ἐκβληθῇ πᾶν ἐνθύμημα φαῦλον καὶ λογισμός πονηρός· ἔθνη γὰρ τὰ φαῦλα ἐνθυμήματα και λογι- σμοί, εὐεργεσίᾳ Θεοῦ ἀπολλύμενα. Εἰ δὲ καὶ τὴν τῶν πραέων γῆν δηλοῦσθαί τις βούλεται (Κυρίου γὰρ καὶ αὐτὴ), ἀπόλλυνται ἐκ τῆς γῆς ταύτης ἔθνη· πᾶς γὰρ ὁ ἁμαρτάνων οὐκ ἐπιτρεπόμενος εἰς αὐτὴν ἀνα- Εἶναι· μόνοι γὰρ ἅγιοι κληρονομήσουσιν αὐτήν. Εt ρηται γὰρ πρός τινος ἁγίου, « Πιστεύω τοῦ ἰδεῖν τὰ ἀγαθὰ Κυρίου ἐν γῇ ζώντων, καὶ πρὸς ἄλλον ὁ • θεὸς εἶπεν· « Αναβιβάσω σε ἐπὶ τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς. Στιχ. ιζ'. « Τὴν ἐπιθυμίαν τῶν πενήτων εἰσήκου σας, Κύριε, τὴν ἑτοιμασίαν τῆς καρδίας αὐτῶν προστ ἔσχε τὸ οὖς σω. › Επιθυμία τῶν πενήτων ὑπῆρχεν τὸ πεσεῖν τὸν τυραννικώς κατακυριεύσαντα αὐτῶν. Ἐπεὶ οὖν ὑπῆρεται αὕτη, συντριβέντος τοῦ βραχίο- * EXPOSITIO IN PSALMOS. A parem illam fore Deo dictitans. Sic Judam avaritia Hllaqueavit. VERS. 10. Quod incurvatus jacet, demonstrat eum fixo deorsum oculo procubuisse. Quidni enim ille deorsum spectat, qui providentiam negat, dum ait : Oblitus est Deus, o et reliqua ? VERS. 12-15. Cum sine mora possis superbum bumiliare, qui turbatos ab ipsius audacia opprimit, cujus utilitatis causa, cuin possis optime bis ausi- liari, sinis eos tempore aliquo in pressuris versari? cujus certe rei ærumnam a te spectari scitum est. Verum ita contingit, ut qui a temporali calamitate eruditi fuerint, sponte se tradant in manus tuas, cupientes posthinc a te regi alque doceri. Tibi ergo. derelictus est pauper; tu salutis ejus negotium curabis, ut eum divitem superuis bonis efficias. Sic etiam orphano ipse auxiliatur, patrocinans atque alens in filii loco. Orphanum hic intelligere oportet hominem, qui olim diabolum habuit patrem ob suam malitiam : nunc vero illum per pœnitentiæ mores abjecit. Jam quinam peccator sit et improbus, præsertim si (more Græco et Italico) cum articulo proferatur, nisi diabolus? Hujus brachium a Do- mino conteritur; et peccatum ejus conquisitus non invenitur, quia in quo patratur articulo, in eodem desinit ; non enim substantia aliqua est pec- catum, sed qualitas. Ita eveniet ut sit quidam supremus finis, cujus causa omnia fiunt; ipse autem a nulla causa est. C VERS. 16. • Regnabit Dominus in æternum, et in sæculum sæculi, › ita ut regni ejus nullus sit finis. Neque enim fieri potest, ut idem humo sub duobus dominis regibusve sit. Cum dominabatur regnabat- que peccatum, ejos qui illud patrabat non erat Deus Dominus, neque rex peccatoris audiebat. Postquamn vero conquisitum quod dominabatur auctori suo peccatum, inventum non est, c Dominus in æter- num regnat et in sæculum sæculi. Peribitis, gentes, de terra ipsius. » Terra Dei, cor bonum dicitur; de terra hac gentes pereunt, quando scilicet prava qualibet animi molitio et omnis mala cogitatio erpellitur; nam gentium nomine denotantur prava animi molimnina et cogitationes, quæ Deo favente D pereunt. Quod si quis terram mansuelorum lic designari vult (nam et hæc Domini est), pereunt ex bac terra gentes : siquidem nemo peccator in hanc ingredi sinitur; nam sancti tantummodo eam possi- debunt. Dictum est enim a quodam sancto viro : Credo videre bona Domini in terra viventium ". Atque alii Deus dixit : « Extollam te ad bona Psal. xxvi, 13. terræ. > VERS. 17. « Desiderium pauperum exaudisti, Do- mine : præparationi cordis eorum intendit se auris tua. » Desiderium pauperum fuit, ut is caderet, qui tyrannide ipsos premebat. Quia vero id contigit, fracto peccatoris atque improbi brachio, recte Deo

ἀνθρώπων. Ἐκ τούτου παρίσταται τοῦ κριτοῦ τὸ φιλάνθρωπον. Εἰ γὰρ ὀφθαλμοῖς ἐξήταζεν καὶ βλα- φάροις, ἀνύποιστος ἦν ἀνθρώποις ἡ κρίσις· τῷ δὲ τοῖς βλεφάροις ἑαυτοῦ ἐξετάζειν τὰ κατ' αὐτοὺς, οὐ παρατηρείται πάντα τὰ ἁμαρτήματα τῶν κρινομέ- νων, οὐδὲ οἴου μεγέθους ὑπάρχει ταῦτα. Εν δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν, τοὺς μὲν ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ ἐπὶ τὴν εὐεργε- τούμενον εἶναι, κἂν εἷς πένης ὑπάρχῃ· τὰ δὲ βλέ- φαρα ἐπὶ τοὺς πολλοὺς ἀνθρώπων υἱοὺς, ἵν᾿ αἱ μὲν εὐεργεσίαι δαψιλῶς παῤῥησίᾳ ἐπιτελῶνται· αἱ δὲ κου λάσεις πολὺ τὸ κεκρυμμένον ἔχουσι περὶ Θεοῦ. Καὶ ταῦτα λέξει διανοούμενα, οὐδὲν αἰσθητὸν βλέφαρον ἢ Ετερόν τι τοιοῦτον ἐμφαίνουσιν· ὅθεν καὶ ταῦτα θεοπρεπώς νοητέον. Στιχ. δ'. ο Κύριος ἐξετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν Β ἀσεβή. » Ὁ Χριστός ἐστιν οὗ τῷ βήματι φανερω θῆναι πάντας δεῖ, ἵνα κομίσηται ἕκαστος τὰ διὰ τοῦ σώματος πρὸς ἃ ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθὸν εἴτε κακόν. Εἰπὼν δὲ ὑπὸ Κυρίου ἐξέτασιν γινομένην τοῦ δικαίου καὶ τοῦ ἀσεβοῦς, ἐπιφέρει, ὡς μισεῖ τὴν ἑαυτοῦ ψυ- χὴν, ἡ τὴν κακίαν, οὖσαν ἀδικίαν, ἀγαπῶν, ποιῶν αὐτὴν κολαστέαν, διὰ τοῦ ἁμαρτάνειν· ᾧ ἐναντίον ποιεῖ ὁ δικαίως ἐνεργῶν, ἀγαπῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, καὶ τὸν πλησίον ὡς ἑαυτὸν, ὁ εἰς ἀρετὴν αὐτὸν ἄγων. Οὐ μάχεται τὸ, ο Δίκαιος (10) εξετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν ἀσεβῆ, ν τῷ μὴ ἀνίστασθαι ἀσεβεῖς ἐν κρί- σει· τὸ μὲν γὰρ τοὺς πάντη ἀθέους σημαίνει· τὸ δὲ, τοὺς διὰ τὸ ἁμαρτάνειν καταφρονοῦντας Θεοῦ. Πλέονες γὰρ Γραφαὶ δηλοῦσι τοῦτο, μάλιστα ἡ λέ γουσα, ο Εσται ὁ δίκαιος ὡς ὁ ἀσεβής; » ἐν Γενέ- σει. Στιχ. ζ'. • Επιβρέξει ἐπὶ ἁμαρτωλούς παγίδας, τοῦτ᾽ ἔστι κολάσεις παγιδευούσας, καὶ ἐντὸς ἀρκύων ποιούσας τοὺς ἀγρευομένους· εἰ μὴ ἄρα τὸ παραδι- δόσθαι αὐτοὺς ὑπ' αὐτοῦ ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν καρδιῶν αὐτῶν τοῦτο δηλοῖ, καὶ πάθεσιν ἀτιμίας, καὶ ἀδοκίμῳ νῷ. Καὶ ὅρα εἰ μὴ διὰ τοῦτο ἐπιβρέξει, ἀλλ᾽ οὐ βρά- ξει παγίδας, εἴρηται· ἤδη γὰρ παγιδευθείσιν ὑφ' ἑαυτῶν ἐπιβρέχονται παγίδες. Τοῦτο δηλοῦται καὶ ἐκ τοῦ· • Τοὺς δὲ ἐκκλίνοντας εἰς τὰς στραγγαλιὰς Απάξει Κύριος μετὰ τῶν ἐργαζόμενων τὴν ἀνομίαν. ο Ἐφαρμόσεις πρὸς ἑκατέρας τὰς ἀποδόσεις τὸ οὕτω γεγραμμένον ἐν Παροιμίαις πρὸς τοὺς σκολιούς· • Σχολιὰς ὁδοὺς ἀποστελεῖ ὁ Θεός. • Πρὸς μὲν γὰρ τὴν προτέραν ἀπόδοσιν, κολάσεις εἶεν αἱ σχολιαὶ ὁδοι τοῖς διὰ κακίαν σκολιοίς γεγενημένοις ἐκπεμπόμεναι πρὸς δὲ τὴν ἑτέραν, αἱ παραδόσεις εἰσὶν αἷς παραδί- δονται οἱ ἑκουσίως ἁμαρτάνοντες· αἱ δηλοῦνται διὰ τῶν παθῶν τῆς ἀτιμίας, καὶ τῶν κατηριθμημένων. Στιχ. η'. « Πῦρ καὶ θεῖον καὶ πνεῦμα καταιγίδος ἡ μερὶς τοῦ ποτηρίου αὐτῶν. » Αἱ ἐπίπονοι ἀνταπο δόσεις δηλοῦνται πολλάκις ἐν τῇ Γραφῇ ὀνόματι τοῦ ποτηρίου· ὡς ἐν Ησαΐα· . Εξεγείρου, ἐξεγείρου, Ἱερουσαλήμ, ἡ πιοῦσα τὸ ποτήριον τῆς πτώσεως, τὸ EXPOSITIO IN PSALMOS. A dicto benignitas judicis ostenditur. Nam si oculis simul et palpebris suis exploraret, intolerabile nominibus judicium fieret: nunc cum palpebris suis tantummodo res singulorum exploret, haud omnia judieandorum hominum peccata observari constat, neque horum magnitudo quanta sit. Bene item dicitur, oculos ejus ad eum qui beneficio ami- citur intendi, etiamsi unus de pauperum numero sit; palpebras autem ad multitudinem Gliorum homi- num; ut beneficia quidem copiose alacriterque dentur; at pena multo occullius a Deo prove niant. Atque hac ad litteram considerata, nullam materialem palpebram, aut quidlibet hujusmodi denotant; nam decente Deum modo intelligenda sunt. VERS. 6. c Dominus explorat justum et impium. » Dominus videlicet Christus est, ante cujus ‹ tribu- nal manifestari omnes oportet, ut referat unus- quisque propria in corpore suo, prout gessit, sive bonum sive malum *. › Jam postquam dixit a Do- mino esplorari justum et impium ; subdit, eum odio habere animam suam qui malitiam seu iniquitatem diligens, facit eam poena obnoxiam peccando. Secus vero agit, qui justitiam sectando, animam suam diligit, necnon proximum tanquam seipsum quem etiam ad virtutem deducit. Neque dictio : ‹ Justus explorat justum et impium, › repugnat illi : • Non resurgent impii in judicio : » nam hæc dictio homines omnino Irreligiosos significat: illa Cautem homines qui peccandi tantum causa Deum aspernantur. Multi enim sacræ Scripturæ textus id ostendunt; et illa præcipue Geneseos verba : ‹ Erit justus sicut impius? › D VERS. 7. • Superpluet peccatoribus laqueos, id est penas quæ illaqueant, ac veluti retibus venati- can prædam capiunt : nisi forte hoc innuit, tradi eos a Deo cupiditatibus cordium suorum, et passio- nibus ignominiæ reproboque sensui. Et vide um ideo forsitan dixerit superpluet, et non pluet la- queos : nam jam illaqueatis, adhuc superpluuntur laquei. Id illa quoque dictione demonstratur : « De- Climantes autem in obliquitates adducet Dominus cum operantibus iniquitatem. Utrique sensui accommodabis illud quod in Proverbiis scriptum est de perversis : ‹ Vias perversas aversabitur Deus *. › Nam juxta priorem sensum, pœnæ loco erunt perversæ viæ, hominibus malitia perversis oblatæ : posteriore autem sensu traditiones intelli- guntur illorum, quibus traduntur sponte peccantes : quæ sunt passiones ignominia, et alia ibidem nume rala. Vans. 7. • Ignis et sulphur et spiritus procella. pars calicis eorum. » Molestæ punitiones denotantur sæpe apud Scripturam calicis vocabulo ; veluti in Isaia : . Exsurge, exsurge, Hierusalem, quæ bi- bisti calicem ruinæ, craterem furoris *, › et reli- * Prov. xv, 9. “ Isa. LI', ** II Cor. v, 17. 10. σε Psal. 1, 5. ts Psal. cxxiv, 5. (10) Δίκαιος. Αn legendum Κύριος? EDIT. PATROL.

ευοδούμενος ἐν τῷ τυγχάνειν ὧν ἐπιθυμεῖ, προφέρε: φωνὴν τὴν ἐν τῷ Ἰώβ · « Λέγει δὲ Κυρίῳ· Απόστα ἀπ᾿ ἐμοῦ· ὁδούς σου εἰδέναι οὐ βούλομαι· τίς ἱκανός, ὅτι δουλεύσομεν αὐτῷ; » Καὶ γὰρ οὗτοι τῆς προσού- σης αὐτοῖς εὐπραγίας αίτιοι νομίζοντες εἶναι, λέγουσ Κυρίῳ· Απόστα, μὴ φανεροῦ μοι τὰς ὁδούς σου· εἰδέναι γὰρ αὐτὰς οὐ θέλω· τί γὰρ πλέον ἡμῶν ἔχων ἱκανὸς εἶ, ἵνα δουλεύσωμέν σοι; Στιχ. ς'. Ἐπὶ τῶν ἀσεβῶν μέγα φρονούντων ὡς μεγαλορήμονα γλῶτταν καὶ χείλη δόλια αὐχεῖν, οἱ πτωχοὶ ταλαιπωροῦσιν, καὶ στενάζουσιν οἱ πένητες, τὸ τυραννικὸν αὐτῶν οὐ φέροντες. Τούτου χάριν φη- σὶν ὁ Κύριος· Ἀναστήσομαι νῦν, ἵνα θήσομαι τὴν βουλὴν ἐν σωτηρίῳ· παρρησιάσομαι ἐν αὐτῷ κατὰ τῶν ἐναβρυνομένων ὑπερηφάνως τῶν ὑποδεεστέρων ἀπολύσω δὲ τοῦ ταλαιπωρεῖν καὶ στενάζειν τοὺς πτωχοὺς καὶ πένητας. • Πτωχοὺς καὶ ἐν τούτοις καὶ πένητας ἐρεῖς τοὺς μὴ οἴους τε ἐπαμύνειν ἑαυ τοῖς δι' ἀσθένειαν προσοῦσαν, ἢ διὰ τὴν εἰς τοιαύτην κατάστασιν ἄγουσαν κακίαν. Οὗτοι ανώτεροι ταλαι- τωρίας καὶ τοῦ στενάζειν γεγένηνται, τοῦ Κυρίου κατὰ τὸν τῆς ἐπιδημίας καιρόν ἀναστάντος, καὶ πρὸς ἡμᾶς ἐληλυθότος· ὡς φανερωθῆναι τὴν σωτηρίαν τῶν ἔξω ταλαιπωρίας καὶ τοῦ στενάζειν γεγενημέ- νων. Εστιν γοῦν καταλλήλως τοῖς προκειμένοις ἀκοῦσαι τὸ, ο Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος. Τις με ῥύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου; • Εφ' ᾧ λεχθέντι παρρησιαζόμενος ἑξῆς λέγει· « Ευχαρι- στῷ τῷ Θεῷ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. » Δείκνυται γὰρ διὰ τούτων, ὡς Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς ὁ φυσάμενος τὸν ταλαιπωροῦντα δι' δ εἶχεν σῶμα θανάτου, ὁ εἰπών ἐστι· ι Νῦν ἀναστήσομαι, λέγει Κύριος. » Ἐπῆλθέν τισιν εἰπεῖν πτωχοὺς μὲν εἶναι τοὺς μετ ταπεσόντας του πλούτου· πένητας δὲ τοὺς ἐκ πόνου δι' ἐργασίας γινομένου τὸ ζῆν ἔχοντας (11). Καὶ ἔστιν γε κατὰ ταύτην την νόησιν ὁ πτωχὸς πένης ἐξ ἀνάγ κῆς, οὐκ ἀντιστρέφοντος τὸν πένητα πτωχὸν εἶναι. Καὶ τάχα γε τὰ εἰρημένα περὶ τοῦ πτωχοῦ κατα- σκευάσεται καὶ ἐκ τῆς Γραφῆς· εἴρηται γάρ ο Πλού σιοι ἐπτώχευσαν· ο και, « Ὅτι ἐπτωχεύσαμεν σφό. δρα. • Συμφώνως τούτοις εκλήψεται καὶ τὸ περὶ τοῦ Σωτῆρος λεχθέν· . Ὡς ἐπτώχευσεν δι' ἡμᾶς πλού- σιος ὢν, ἵνα ἡμεῖς πλουτήσωμεν τῇ αὐτοῦ πτωχείᾳ. Συναινεῖ καὶ τοῖς περὶ τοῦ πένητος τό, ο στεναγμοῦ τῶν πενήτων, ο στενόντων ἀεὶ καὶ ὀλοφυρομένων, ἐπὶ τῷ πόνῳ τῷ ἐκ τοῦ ἀπορεῖν τῶν ἐπιτηδείων προσόντι. Τό, ο θήσομαι ἐν σωτηρίῳ, ο δηλοῖ τὸν Ορίσω καὶ ποίησω· ὥσπερ καὶ ἐν τῷ, « Ον ἔθηκεν κληρονόμον πάντων ο δηλούσης τῆς λέξεως, ἂν ὥρισεν καὶ ἀνέδειξεν κληρονόμον. Εἰς ταῦτα λήψει τὸ, ο Εθετο ὁ Θεὸς ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ πρῶτον ἀποστό λους, » καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ τὸ πρὸς τοὺς πρεσβυτέρους τῆς Ἐκκλησίας ειρημένον, ο Υμᾶς ἔθετο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπισκόπους ποιμαίνειν τὴν Ἐκκλησίαν. « Το *¹ σε πτωχός ει πένης Ει : • το πτωχός) EXPOSITIO IN PSALMOS. A petita re politur, vocem emittit, cujusmodi apud Jo- bum est : . Dicitque Domino : Recede a me, vias tuas scire nolo *. Quid prodest, si ei nos ser- tiamus?, Nimirum li propriæ felicitatis putantes se esse auctores, dicunt Domino : Recede, ne mili vias tuas manifestare velis; namque eas cognoscere nolo. Quid enim nobis utilitatis accedet, si tibi fa- mulemur? VERS. 6. Dum impii tumida mente sunt, lingua- que magniloqua et dolosis labiis insolescunt, pau- peres marent, inopes gemunt, lyrannicum illorum morem minime ferentes. Propterea dicit Dominus: • Nunc exsurgam, ut ponam consilium in salutari: fiducialiter agam in eo, › contra illos qui superbe se extollunt supra infriniores. En solvam a sua mi- B seria, ne genant, pauperes ac inopes. Porro pau- peres atque inopes nunc quoque dices eos, qui semet tueri ob virium infirmitatem nequeunt, vel propter nequitiam qua ad hujusmodi statuin redacti sunt. Hi celsiores calamitate et gemitu facti sunt eo ten- pore, quo Christus ad nos venit et resurrexit; ita ut salvi apparuerint, erepti ærumnis atque plora- tibus. Prædictis itaque consenlaueum est verba illa audire : • Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis hujus ? . Quo dicto, confiden- ter deinde,ait: «Gratias ago Deo per Jesum Chri- stumn *. » Per hæc enim ostenditur, Jesumn Chei- stum, qui calamitosum hominem corporis mortalis causa liberavit, illum esse qui ait: < Nunc exsurgam, dicit Dominus. › C D Job xx1, 14. ss Rom. vu, 24. llebr. 1, 2. Cor. x11, 28. Rom. 1, 8. "Act. xx, 28. lorum distinctionem. Omnino et Con- Venit in mentem nonnullis dicere, pauperes qui- dem esse qui patrimonio eversi sunt; inopes autem illos qui labore opera victum comparant. Atque hoc sensu pauper quidem necessario est inops; neque tamen vicissim inops pauper est. Imo quod de pau- pere dicitur, fortasse etiam a Scriptura argumen- tum habet, ubi dicitur : « Divites eguerunt **. Pauperes admodum facti sumus s. sonanter his accipietur, etiam quod de Salvatore dicitur Qui pauper propter nos factus est, cum esset dives, ut illius paupertate nos divites esse- mus 56. » Favet item sensui vocabuli inopis dictio: • gemitus inopum; » qui nimirum semper gemunt plorantque propter laborem queni ob rerum neces- sariarum inopiam tolerant. Dictio, Ponam in salu- tari, significat, definiam et faciam, sicut in verbis : • Quem posuit hæredem universorum * ; › id est, quem decrevit constituitque hæredem. Similiter in- telliges : ‹ Posuit Deus in Ecclesia primum quidem apostolos ",, et reliqua. Necnon illud quod Eccle- siæ senioribus dictum fuit : « Posuit vos Spiritus sanctus episcopos regere Ecclesiam "., Nam ver- Psal. LXXVIII, 8. Cor. viii, 9. Psal. xxxII), 11. Itali adhuc retinent distinguuntque pitocco (ex Græ- et potero. (11) Adnotent Græci lexicographi hanc vocabit-

Α γὰρ, ἔθετο, ἀπόδειξιν τὴν διὰ τοῦ ὡρίσθαι καὶ πε ο Β ποιῆσθαι ἀποστόλους καὶ ἐπισκόπους, δηλοῖ. Στιχ. η'. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον τοῦ διατη ρεῖν, καὶ ὁ Σωτὴρ περὶ τῶν μαθητῶν ἔλεγεν τῷ Πατρί· « Πάτερ ἅγιε, τήρησον αὐτούς· ὅτε ἤμην μετ' αὐτῶν, ἐγὼ ἐτήρουν αὐτούς, καὶ ὁ πονηρὸς οὐχ ἤπτετο αὐτῶν. » Εἶπον δὲ κατὰ τοῦτο τὸ σημαινό- μενον, διὰ τὸ ἐν τῇ Γενέσει λεχθὲν περὶ τοῦ Ἀδὰμ πρὸς τὸν ὄφιν· . Αὐτὸς σοῦ τηρήσει κεφαλήν, σὺ δὲ τηρήσεις αὐτοῦ πτέρναν. » Οὐκέτι γὰρ ἐνταῦθα ταυτὸν τὸ, φυλάξαι, καὶ τὸ, τηρεῖν· φαίνεται γὰρ ἐξ αὐτοῦ τὸ, ο Αὐτὸς σοῦ ἐπιτηρήσει κεφαλὴν, καὶ σὺ αὐτοῦ πτέρναν. » Αναπέμπει τὴν εὐχὴν ὁ φάσκων· « Σύ, Κύριε, φυλάξεις ἡμᾶς, ο μετὰ τὸ πάντα ποιῆσαι τὰ παρ' ἑαυτοῦ, ἐν τῷ τηρεῖν τὴν λέγουσαν παραίνεσιν, . Πάσῃ φυλακῇ τήρει σὴν καρδίαν. » Καὶ ἐπεὶ τού- των κατορθουμένων, οὐκ αὐτάρκη πρὸς τὸ ἀνεπιβού λευτον τὰ ὑφ᾽ ἡμῶν σπουδαζόμενα· ι Ἐὰν γὰρ μὴ Κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰς μάτην ηγρύπνησεν ὁ φυ- λάσσων αὐτήν· ο εἱρμὸς ἄγει μετὰ τὸ φρουρηθῆναι ἡμᾶς ὑφ' ἑαυτῶν, προσευχήν προσαγαγεῖν τὴν λέ- γουσαν· « Σύ, Κύριε, φυλάξεις ἡμᾶς, καὶ διατηρή- σεις ἡμᾶς. » Αὐτοῦ γὰρ φυλάττοντος θαρσήσωμεν, ὡς ἀνεπιβούλευτοι εἰς τὸν αἰῶνα ἐσόμεθα· Υψιστος γὰρ ὤν, Δέσποτα, καὶ ἐν ὑψηλοῖς ὑπάρχων κατὰ τὸ προσὸν ὕψος τῇ ἀγαθότητί σου, τοὺς υἱοὺς τῶν ἀν- θρώπων ἐπολυώρησας, κρίνας αὐτοὺς ἀξίους εἶναι τοῦ προστασίαν ἔχειν ἐκ προνοίας τῆς σῆς. Στίχος α', ε', ς'. Εἰ καὶ πρεσβείας τρόπῳ ὑπὸ τοῦ ἁγίου λέγεται ταῦτα, ἀλλά γε οὐχ ὑποκείμενος λήθη Θεοῦ, ἀλλὰ τὰ ἄλλων εἰς ἑαυτὸν ἀναδεξάμενος, λέγει τὰ τῆς αιτήσεως. Πάντα δῆλον ὡς οὐ περὶ αἰσθητοῦ φωτισμού ή ὕπνου καὶ θανάτου τὰ τῆς αἰτήσεώς ἐστιν, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἐκ γνώσεως Θεοῦ φωτισμού. ι Φωτίσατε γὰρ ἑαυτοῖς φῶς γνώσεως, » και, « Προσ- έλθετε τῷ Κυρίῳ καὶ φωτίσθητε. . Γίνεται ὁ φωτι σμὸς οὗτος, οὐ περὶ τὸ τῆς σαρκὸς ὄμμα. Ορατικὸν γὰρ τοῦτο ἡλίου, καὶ εἴ τι ἕτερον αἰσθητὸν φῶς τῶν δρώντων τὸν τῆς δικαιοσύνης ἥλιον, τὸ φῶς τὸ ἀλη θινὸν, ὀφθαλμῶν οὐ σώματος, ἀλλὰ καρδίας ὄντων· τοῦ γὰρ ἔσω ἀνθρώπου ὀφθαλμοὶ αἱ νοητικαί δυνά- μεις. Τῷ οὕτω φωτιζομένῳ ἔπεται ζωὴν μακαρίαν ἔχειν· « Ἐγὼ γὰρ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου, ὁ Κύ ριος λέγει. Ο περιπατῶν ἐν ἐμοί, φησίν, ἐν τῇ σκο- τείᾳ οὐ μὴ μείνῃ, ἀλλ᾽ ἕξει τὸ φῶς τῆς ζωῆς. Ης ζωῆς παραγινομένης εἰς τὸν φωτισθέντα, ἅπ εστιν αὐτοῦ τὸ ὑπνῶσαι εἰς θάνατον, ὑπνοῦντος καὶ ἀποθνήσκοντος τοῦ ὄντος ἐν σκότει τῆς ἀγνοίας. Ὁ γὰρ δοὺς δι' ἀμελείας καὶ ῥαθυμίας εἰς ὕπνον τοὺς ὀφθαλμοὺς αὑτοῦ, εὐθέως τεθνήξεται, ἐκπίπτων τῆς σὺν ἀρετῇ ζωῆς. Ὅθεν φευκτέον τὸν ψεγόμενον ὕπνον τοῦτον καὶ θάνατον, ἵνα πεφωτισμένων τῶν ὀφθαλμῶν τῆς ψυχῆς, ο μηκέτι εἴπῃ ὁ ἐχθρός, Ισχυσα πρὸς αὐτόν· ο πάλαι νομίζων ἰσχυκέναι, ὅτε ἡμάρτομεν. • • Οι θλίβοντές με ἀγαλλιάσονται, ἐὰν σαλευθῶ· ** DIDYMI ALEXANDRINI bum posuit, electionem demonstrat, qua constituti sunt et facti apostoli atque episcopi. VERS. 8. Hac notione verbi c servare, Salvator quoque de discipulis aiebat Patri : « Pater sancte, serva eos quandiu fui cum ipsis, ego servabam eus ", neque hos attingebat malignus. » Hoc au- tem sensu sum hic ego locutus, quia in Genesi di- citur de Adamno serpenti: c Ipse servabit (observa- bit) caput taum ; et tu servabis (observabis) calca- neum illius : « non enim hoc loco idem est obser- vabis et servabis : apparet euim dicenduín esse : lpse observabit caput tuum, et tu vicissim illius calcaneum. » Precatur nimirum dicens : c Tu, Do- mine, custodies nos; › postquam omnia quæ suarum virium erant, praestitit: admonitione nempe illa ob- servata : Omni custodia serva cor tuum. Quanquam his rite curatis, nondum satis adversus omnes in- sidias curæ nostræ sunt : nam Nisi Dominus cu- stodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit eam . » Consentaneum ergo est, postquam nosmet custodierimus, precem pronuntiare dicentem : « Tu, Domnine, custodies nos, et conservabis nos. Etenim eo custodiente, fiducialiter agemus, et tanquam ab insidiis tuti in æternum erimus. Nam cum altissi- mus sis, Domine, et in excelsis habites', prout cel- excelsis habites', prout cel- situdinem bonitatis tuæ decet, filios hominum mul- tiplicasii, dignos eos judicans tutelain providentia tuæ experiri. PSALMUS XII. VERSUS 1, 5, 6. Quanquam orantis specie læc ac sancto viro dicuntur, haud is tamen quasi a Deo oblivioni traditus, sed quasi aliorum persona indu- tus, hanc precem recitat. Prorsus constat, non de materiali lumine, neque de somno et morte verba orationis loqui, sed de lumine quod a Dei cogni- tione nanciscimur: Accendite enim vobismet lu- men scientiæ; › et: <Accedite ad Dominum, atque il- luminamini s. Fit autem hæc illuminatio, non in carnis oculo, qui nonnisi solem aspicit, et si quod est aliud materiale lumen : oculi enim qui solem Justitia aspiciunt, quod verum est lumen, non cor- poris sunt, sed cordis. Namque interioris hominis oculi sunt vires intellectuales. Homini sic illumi- nato vita beata contingit. c Ego enim sum lux mundi, ait Dominus. Qui in me, inquit, ambulat, in tene- bris non manet, sed lumen vitæ habebit ". » Quam vitam postquam illuminatus adeptus est, caret mor- tis somno; dum contra obdormiscit et moritur is qui in tenebris ignorantiæ versatur; nam qui per negligentiam atque socordiam tradit somno oculos suos, statim morietur, ab agenda cum virtute vita Jiscedens. Quamobrem fugiendus est hic vitupera- bilis somnus atque mors; ut sic conservato oculo- rum animæ lumine, ‹ haud queat inimicus dicere : Prævalui adversus eum; › jamdiu se prævaluisse cxistimans, cum nos peccaviunus. ‹ Qui tribulant me, exsultabunt, si motus fuero; D Joan. xvii, 11, 12. Gen. 111, 15. « Pɔal, oxavı, 1. ** Psal. xxx111, 6. • Joan. vult, 12.

εὐσέβειαν, συναναχωρούσας αὐτῇ ἔχει τὰς ἀρετάς. Ὅτι δὲ αὕτη ἡ νόησις ἔῤῥωται, δῆλον ἂν γένοιτο ἐκ τῶν γεγραμμένων περὶ τῶν υἱῶν Ἡλεί· οὐκ εἰδότες γὰρ οὗτοι τὸν Κύριον, λοιμοὶ ἀποδεδειγμένοι, ἡμάρ τανον, μᾶλλον δὲ ἡτέβουν περὶ τὴν ἱερουργίαν, δια φθείροντες ἐν ἐπιτηδεύμασι τοῖς τῆς νομοθεσίας τε καὶ θεοσεβείας. Λήψῃ τὰ προκείμενα καὶ εἰς τὰ ἐν Ἱερεμίᾳ ἐπαγγελλόμενα οὕτως· « Τόκος ἐπὶ τόκον, δόλος ἐπὶ δόλον· πάντες μοιχῶνται· σύνοδος ἀθε τούντων· ὅτι ἐκ κακῶν εἰς κακὰ ἐξῆλθον, ἐμὲ δὲ οὐκ ᾔδεισαν, λέγει Κύριος.» Πῶς γὰρ οὐκ ἔμελλον, ἄγνοιαν Θεοῦ ἔχοντες, παραβάται εἶναι τῶν νόμων αὐτοῦ; Ταῦτα καθόλου θεωρούμενα πείθει διὰ μνή- μης ἔχειν Θεόν, ἵνα ἐν ἐπιτηδεύμασιν ἐπαινετοὶ ἀπο· Α ψυχῆς τὴν προύχουσαν καὶ βασιλεύουσαν τῶν ἀρετῶν Β δειχθῶμεν, ἀφθάρτῳ προθέσει αὐτὰ μεταδιώκοντες. το ; Οὐκ ἔστιν ὁ ποιῶν χρηστότητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός. » Ἐν τοῖς βδελυχθεῖσιν τῷ διαφθείρειν ἐν τοῖς ἐπιτηδεύμασιν, οὐδεὶς ποιῶν χρηστότητα εὑρίσκεται· πάντες γάρ εἰσιν πονηροί, πᾶσαν χρηστότητα ἐκ- τμηθέντες διὰ σκληρότητα καρδίας. Στιχ. β'. ο Κύριος ἐκ τοῦ οὐρανοῦ διέκυψεν ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, τοῦ ἰδεῖν εἰ ἔστιν συνιὼν ἢ ἐκζητῶν τὸν Θεόν. » Τῆς ἀσωμάτου ουσίας οὐχ ὑπο- κειμένης περιγραφαῖς καὶ τόπων διατριβαῖς, εἴ ποτ' οὖν περὶ Θεοῦ λέγοιτο, πῶς (14) ὑπάρχοντος ἐν τόπῳ, ἢ ἐξ ἑτέρου εἰς ἕτερον χῶρον μεταβαί- νοντος, θεοπρεπῶς προσήκει νοεῖν, ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα τῶν παραπλησίως περὶ αὐτοῦ ἐπαγγελλομέ νων· ὡς εἴη πόδας καὶ χεῖρας καὶ ὀφθαλμοὺς ἔχων, ἀνιστάμενός τε καὶ καθήμενος. Ταύτης τῆς ἀκολου θίας εὐσεβοῦς οὔσης, τὸ κατοικεῖν αὐτὸν ἐν οὐρανοῖς νοηθείη, ὡς εἴη χρώμενος ναῷ ταῖς θείαις δυνάμεσιν ταῖς ἐν οὐρανῷ ὁμωνύμως καλουμέναις τοῖς ἐν οἷς εἰσὶ τόποις. Οὕτω γὰρ καὶ οἱ ἄνθρωποι χρηματί ζουσιν γῆ, ὡς ἐν τῷ, « Πᾶσα ἡ γῆ προσκυνησάτω- σάν σοι· ο καί, « Πᾶσα ἡ γῆ βοᾷ μετ᾿ εὐφροσύνης.» Ῥηθείη δὲ καὶ ἐν τοῖς ἁγίοις ἀνθρώποις τυγχάνων, δι᾿ ἣν φοροῦσιν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, κατοικεῖν ἐν οὐρανοῖς. Πρὸς τούτοις καὶ τρίτον τι λελέξεται. Ἐπεὶ ποίημα αὐτοῦ ὁ κόσμος ὑπάρχει, ἔστιν δὲ δη μιουργίας τρόπῳ καὶ προνοίας ἐν πάσῃ τῇ κτίσει, ἐκ τῶν καλλίστων μερῶν τοῦ κόσμου, ταῦτα δέ εἰσιν οἱ οὐρανοί, δηλοῦται ὢν ἐν τῷ κόσμῳ· ὡς τό· « Πάν τερ ἡμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς·, και, « Θεὸν ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω. » Πρὸς τοῖς εἰρημένοις, καὶ ἑτέρω; θεωρηθείη πολλαχοῦ τῆς θείας παιδεύσεως, ὅτι ἡ τοῦ οὐρανοῦ προσηγορία δηλοῖ τὴν νοητὴν οὐσίαν, ἐν ᾗ μάλιστα Θεὸν ζητεῖν προσήκει· « Ο οὐρανὸς γὰρ τοῦ οὐρανοῦ τῷ Κυρίῳ. Ἐκ τούτου συγκατα- βατικῶς διακύπτει ἐπισκοπῶν τοὺς τῆς ὑποδεεστέ ρας καταστάσεως, τοῦ ἰδεῖν τίνες αὐτῶν σύνεσιν κεκτημένοι ἐκζητοῦσιν τὸν Θεὸν, εὑρεῖν αὐτὸν βου- λόμενοι, ἐπὶ τῷ τυχεῖν τῶν παρ' αὐτοῦ δωρεῶν. Τότε το το DIDYMI ALEXANDRINI ciens enim ex anima præcipuam reginamque virtu- turn religionem, discedere pariter cum illa experi- tur virtutes. Quod autem sententia hæc firmo nita- tur fulcro, ex iis quæ Heli liberis acciderunt con- stat. Namque hi Dominum nescientes, evaserunt pessimi, imo munus sacerdotale impie gesserunt, legalia et religiosa officia male tractantes. lacte- nus dicta cognosces etiam comparatione eorum quæ apud Jeremiam dicuntur: Fenus supra fenus, dolus supra dolum; omnes fornicantur: conciliabulum contumacium; quoniam de malo in malum prolapsi sunt, et ne ignoraverunt, dicit Dom minus". » Qui enim fieri poterat, ut Deum igno- rantes, transgressores legum ejus non evaderent? Alec si bene considerentur, Dei memoriam retinere suadebunt, ut laudabili vitæ genere uti videamur, sanæ mentis proposito id sectantes. Non est qui facial bonum, non est usque ad unum. > Inter eos qui abominandis studiis semet impiaverunt, qui boni aliquid faciat, nemo comperitur. Omnes enim reprobi sunt, omnemque bonitatem ob suam cordis duritiem abjecerunt. VERS. 2. Dominus de cœlo prospexit super filios hominum, ut videat an sit intelligens vel requirens Deum., Cum incorporea natura ne- que circumscriptionibus obnoxia sit neque lo- corum mansionibus, si Deus aliquando in loco esse dicatur, vel de loco in locum transire, id digna Deo ratione intelligendum est, sicut et alia pari modo de eodem dicta; veluti quod pedes habeat et manus et oculos, et quod consurgat el se- deat. Quoniam itaque hæc conclusio religiosa est, Deum habitare in cœlo intelligemus, quatenus veluti templo suo utitur augustis potestatibus, quæ in coelo appellationem locis in quibus sunt homonymam habent. Sic enim etiam homines terræ nomine de- signantur, ut cum dicitur : c Universa terra adoret te ); et : • Omnis terra clamat cum laetitia 8. Tum quia Deus in hominibus etiam versatur, qui cœlestem imaginem retinent, dici potest in cœlis habitare. Præterea, tertia quoque ita loquendi causa dicetur. Quoniam opus ejus orbis terrarum est : ipse autem creationis ac providentiæ ratione in omni creatura versatur: a pulcherrima mundi parte, que column est, demonstratur Deum esse in mundo. Veluti : « Pater noster, qui es in celis ; set : • Deus in coelo'superne ". . Praeter hactenus dicta, aliter quoque in multis divinæ doctrinæ locis appa- ret, cœli appellatione denotari intellectualem sub- stantiam, in qua potissimum Deum exquirere de- cel : « Caelum quippe cœli Domino. . Es hoc indul- genter prospectat, observans inferioris naturæ ho- mines, ut videat quinam ex his prudente sensu pra- diti Deum exquirant, invenire eum studentes, ut ejusdem beneficia impetrent. Tunc autem id præci- Jer. V, sqq. Reg. 11, • C D sq. Psal Lav ibid. Matth. 11, 9. Deut. iv, 39. (14) Forte ὡς. FDIT. PATR.

Α θείη ἂν ἔνθα ὅλη δικαίων γενεά; Οτι δὲ οἱ τῆς αὐτῆς γνώμης καὶ βίου τοῦ αὐτοῦ μίαν συμπλη ροῦσι γενεάν, κἂν ἐν διαφόροις χρόνοις γένωνται, μετὰ ταῦτα ῥηθείη, ὅτ' ἂν εἰς τοῦτο καλέσῃ καιρός. Δειλιᾷ τις φόβῳ οὗ οὐκ ἦν φόβος, καὶ ὁ φοβούμενος ἄνθρωπον, καὶ ἀπαξαπλῶς τοὺς ἀποκτείνοντας τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχήν μή δυναμένους ἀποκτεῖναι. Εἴρηται γάρ· Πλὴν τοῦ Θεοῦ μὴ φοβοῦ ἄλλον. Τούτῳ τῷ πάθει συσχεθεῖσαν τὴν Ἱερουσαλὴμ ὁ Κύριος ἐλέγχει λέγων· Τίς οὖσα εὐλαβήθης ἀπὸ ἀνθρώπου θνητοῦ ; Στίχ. ζ'. Τίς δὲ ἦν ἡ αἰχμαλωσία τοῦ λαοῦ πρῶτον θεωρητέον, ἵνα καὶ ἐπιστροφὴν αὐτοῦ ἑπομένως ἴδω μεν. Ὁ ἐκπίπτων παρ' ἰδίαν ῥαθυμίαν τῆς τοῦ ἀγα θοῦ ποιήσεως, αἰχμαλωτίζεται ὑπὸ τοῦ νόμου τῆς ἁμαρτίας, ὡς γενέσθαι ὑπὸ τὸν καταδυναστεύοντα τυραννικῶς διάβολον, ἔχοντα τὸ κράτος τοῦ θανάτου. Τοῦτον οὕτως ἐλόντα τοῖς πολεμίοις, ἔξω τῆς πατρί δος, αὕτη δ' ἔστιν ἡ τῆς ἀρετῆς μετουσία, γεγενημέ νον ἀνακαλεῖται μετανοίας τρόπῳ ὁ Κύριος, ἅμα καὶ άφεσιν τῶν προημαρτημένων υπισχνούμενος· καὶ τοῦτό ἐστι τὸ, ε λυτρωθῆναι τοὺς αἰχμαλώτους, καὶ επιστραφῆναι τὴν αἰχμαλωσίαν. » Πληρωθέντος δὲ τούτου, τῷ Κυριακῷ σταυρῷ, ὡς πάντα τὸν ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιστεύοντα λαὸν λελυτρῶσθαι, ἀγαλλιᾷ Ἰακώβ· ὁ αὐτὸς, κατὰ τὸ ὑποκείμενον, ἐστὶν τῷ Ἰσραὴλ, ἐπιο νοίᾳ μόνῃ ἔχων τὴν διαφοράν. Εἰ μὲν γὰρ πράττων τὰ καλὰ, καὶ ἐνεργῶν τὰ κατὰ ἀρετὴν, πτερνίζει τὰ πάθη καὶ κακίας καὶ τὰς ἐνεργούσας πονηρὰς δυνά- μεις, ὡς νικητὴς αὐτῶν ἀναφανῆναι, Ἰακώβ ἐστιν ἀγαλλιώμενος· εἰ δὲ μετὰ τὸν πρακτικὸν βίον, καρ δίαν καθαρὰν κεκτημένος ὁρᾷ τὸν Θεὸν, Ἰσραήλ ἐστιν, νοῦς ὁρῶν Θεόν· οὕτω γὰρ μεταλαμβάνεται εἰς Ελλήνων φωνήν, εὐφραινόμενος θείαν εὐφροσύ νην· ο οὐδὲν λυπεῖ λαβεῖν ἐκ παραλλήλου τὸ ἀγαλ διάσθω, καὶ, εὐφραινέσθω εἰοῆσθαι. Εt Στιχος α . Πάντων ἐκκλινάντων ἐκ τοῦ [δικαίου], λοι τὸν χρεία δυναμένου τὰς ἁμαρτίας ἀφεῖναι καὶ σῶ σαι. Ἐκ Σιὼν δὲ λέγεται διὰ τὸ ἐκ σπέρματος εἶναι Ἰσραὴλ, κατὰ τόν . Ηξει ἐκ Σιὼν ὁ βυόμενος καὶ πάλιν· Ἐκ Σιὼν ἡ εὐπρέπεια τῆς ὡραιότητος αὐτοῦ. » Λέγοις δ' ἂν καὶ ἐκ τῆς ἄνω Σιών· διὸ καὶ ἡ ἐλπὶς ἡμῶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν· τῶν δὲ ἐθνῶν σωζομένων, οἱ ἀληθῶς Ἰσραὴλ δίκαιοι καὶ προφῆται ἀγαλλιάσονται συγχαίροντες ἡμῖν, καὶ πληρουμένης αὐτῶν τῆς προφητείας· καὶ Σιμεών γὰρ ο φῶς εἰς ἀποκάλυψιν ἐθνῶν, τὸν Σωτῆρα φήσας, ἐπάγει, · καὶ δόξαν λαοῦ σου, Ἰσραήλ. ο Στ. γ΄. Ο διαγραφόμενος ἐκ τῶν προκειμένων φιλ- ἀλληλος καὶ φιλέταιρος ὑπάρχων, σπεύδει σοφὸς εἶ ναι σοφοῖς συνδιατρίβων, παντί σθένει τῶν ἀφρόνων ἀπάγων ἑαυτὸν, ὅπως μὴ γνωσθῇ εἰς ὢν αὐτῶν. Εἰ τοίνυν ἐκτρέπεται τους φαύλους, σύνεστι δὲ τοῖς ἀγα θοῖς, ἀγαθοὶ γὰρ οἱ σοφοί, σοφοὶ οἷς συμπορεύεσθαι προτέθειται, ὀνειδισμὸν οὐ δέχεται ἐπὶ τοῖς ἐγγίζουσιν αὐτῷ· ὀνειδιζομένων ἀεὶ τῶν ἐγόντων κακοὺς ἐγγί | DIDYMI ALEXANDRINI universa justorum generatio est? Quod autem ho- mines ejusdem sententiæ ejusdemque vitæ, unam eficiant generationem, etianisi diversis temporibus fuerint, postbinc dicetur, cum nos occasio ad id in- vilaverit. Formidat aliquis timore ubi non erat ti- mor, etiam ille qui hominem timet, nominatimque illos qui corpus occidunt, sed animam occidere ne- queunt. Dictum est enim : Præter Deum, neminem metuas. Morbo hoc laborantem llierusalem repre- hendit Dominus : Cur tu mortalen hominem ti- muisti ? B VERS. 7. Quænam esset populi captivitas, prius est animadvertendum, ut deinde reditum ejus vi- deamus. Qui ob suam ignaviam a bene operando deficit, captivatur lege peccati, adeo ut in diaboli tyrannidem decidat, qui nortis potestatem habet. Hujusmodi hominem ab hostibus captum, et extor- rem patria, id est virtutis societate, revocat per pœ- nitentiam Dominus, simulque ei peccatorum remis- sionem promittit ; atque hoc significant verba : « Re dimi captivos, et converti captivitatem. Quo facto per Dominicam crucein, nempe universo credente ex infidelitate populo, exsultat Jacob : qui profecto idem est homo atque Israel, nec nisi mentis conceptu distinguitur. Nam si honeste agens, et virtuti dans operam, cupiditates et vitia et tentantium malas po- testates supplantaverit, in tantum ut illarum victor exsistal, Jacob est exsultans. Quod si post practi- cum vitæ genus, cor mundum possidens Deum vi- c derit, tunc Israel fit, id est, mens Deum videns. Sic enim in Græcorum linguam vocabula haec transfe- runtur, c exsullans divina exsultatione, nihilque óbstat quominus pari sensu¸dictum fuerit exsultet et læctetur. PSALMUS VERSUS. 1. Cum omnes ab æquitate declinaverint, sequitur ut illo egeamus qui potest peccata dimit- tere ac salvare. Dicitur vero ex Sione, quoniam ille de semine Israelis est, juxta illud : « Veniel de Sione qui liberat; » et rursus : « Ex Sinne species decoris ejus 8. » Dices etiam ex superna Sione ; ideo spes nostra est regnum cœlorum. Cum autem omnes gentes salvabuntur, tunc qui vere in Israele sunt justi ac prophetæ lætabuntur, gratulantes nobis completa sua vaticinia, namque et Simeon postquam ‹ lumen ad revelationem gentium › Salvatorem dixc- ral, addidit : « gloriam plebis tuæ, Israel 8. VERS. 3. Qui in præcedentibus descriptus est, um sit benivolus et sodalitatis studiosus, dat ope- ram ut sit sapiens cum sapientibus versans, remis velisque stultos defugiens, ne forte de illorum nu- mero esse videatur. Si ergo homines improbos vitat, et cum bonis sociatur, nam sapientes boni sunt, quibuscum versari constituit, sequitur ut oppro- brium causa sibi propinquantium non suscipiat. Se- es Psal. ILIS, 2. ss Luc. 11, 52. D XIV.

ζοντας αὐτοῖς· ὡς αἱ ὑμνουμένων τῶν πλησίον και φίλους ἀγαθοὺς ἐχόντων. Τούτῳ αὐτῷ ἀπαρέσκεται ὁ φάσκων· « Πορευόμενος ἐν ὁδῷ ἀμώμῳ, οὗτός μοι ἐλειτούργει· λαλῶν ἄδικα οὐ κατηύθυνεν ἐναντίον τῶν ὀφθαλμῶν μου. Στίχ. δ. Εἰ δὲ καὶ ποτε τῶν πρὸς οὓς ὁ λόγος χά- ριν, καὶ Θεοῦ μάρτυρος χρεία, ἀπεριέργως καὶ τοῦτο ποιεῖ, ὡς ὁ θεσπέσιος ᾿Απόστολος, τύπον καὶ ἀγωγὴν ὄρκων καταλιπὼν ἐν ταῖς Ἐπιστολαῖς, ὅπου μὲν φη- σίν· ο Μάρτυς μοί ἐστιν ὁ Θεὸς, ᾧ λατρεύω ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ·, ὅπου δέ· ο Μάρτυρα τὸν Θεὸν ἐπικαλοῦμαι ἐπὶ τὴν ἐμὴν ψυχήν, καὶ πάλιν· « Οἶδεν ὁ ὢν Θεὸς ἐπὶ πάντας, οὐ ψεύδομαι.» Αὕτη γὰρ ἡ ἀνεπίληπτος πίστις· καὶ γὰρ ὅρκος οὐ - Β δὲν ἑτερόν ἐστιν ἡ λόγος μετὰ Θεοῦ μαρτυρίας, ἢ πράγμα βεβαιούμενον μετὰ Θεοῦ μαρτυρίας. Όπως δ' ἂν ἔχῃ ὁ ὅρκος, οὐκ ἀθετεῖ ὀμνὺς τῷ πλησίον. Στίχ. ε'. Εστιν δὲ καὶ δανείζειν πνευματικῶς ἄνευ τόχου, καθ' σημαινόμενον είρηται τοῖς μαθηταῖς Ἰησοῦ πρὸς τοῦ Διδασκάλου· ι Καὶ τὴν θέλοντα ἀπὸ σοῦ δανείσασθαι, μὴ ἀποστραφῇς. » Πῶς γὰρ ἂν αἰσθητῶς τοῦτο φήσειεν τις εἰρῆσθαι τοῖς λέγουσιν, • Αφήκαμεν πάντα, καὶ ἠκολουθήσαμέν σοι, τί ἄρα ἔσται ἡμῖν; » καὶ τοῖς λέγουσιν, « Αργύριον καὶ χρύσιον οὐχ ὑπάρχει μοι; › Ἐπεὶ τοίνυν περιγράφε ται τὸ αἰσθητῶς δανείζειν τοὺς ἁγίους (16), ἄν ποτε λέγωνται τοῦτο ποιεῖν, πνευματικῶς αὐτὸ ἐκλαβεῖν δεῖ, δανείζοντος παντός νοητῶς τὸν διδάσκοντα λόγον, ὄντα ἀργύριον ἐπὶ τῷ κερδῆσαί τι σωματικόν. Εἰ γὰρ καὶ σπείροντες τὰ πνευματικὰ ἐν τῷ διδάσκειν, τὰ σαρκικὰ δέχονται πρὸς μόνον τὸ τραφήναι (ἄξιος γὰρ ὁ ἐργάτης τῆς τροφῆς αὐτοῦ), ὅμως οὐ δανεί ζουσιν· οὐ γὰρ τὸ κατ᾽ ἀξίαν τῶν δοθέντων λογικῶν, ἀργύριον δέχονται, ἀλλ' ἡ μόνην τροφήν. Οὐ σαλευθήσεται δὲ εἰς τὸν αἰῶνα, διὰ βίου μέ νων αἷς κατώρθωσεν ἀρεταῖς. Ταυτὸν γὰρ τὸ λεγό μενον ἐνταῦθα τῷ,· Οὐ μὴ φάγω κρέα εἰς τὸν αἰῶνα. » "Ασειστος εἰς τὸν αἰῶνα μένει ὁ ἀκούσας τῶν Ἰησοῦ λόγων, καὶ ποιήσας αὐτούς· ἔχει γὰρ τῆς ἑαυ τοῦ πολιτείας, οἰκίας ὀνομαζομένης, τοὺς θεμελίους ἐπὶ τὸν Χριστὸν ἱδρυμένους, καλούμενον πέτραν οἱ (16) οὕτω βέβαιοι ἦσαν, περὶ ὧν Ἰησοῦς εἶπεν· « Εισί τινες τῶν ὧδε ἑστηκότων, » κ. τ. λ., καὶ ἔτι περὶ ὧν ὁ ᾿Απόστολος γράφει ο Τεθεμελιωμένοι καὶ ἐῤῥίζω μένοι ἐν τῇ ἀγάπῃ. » Εἰ δὲ τὸ « εἰς τὸν αἰῶνα μὴ σα λεύεσθαι, » καὶ πλείονά τινα παρέκτασιν αἰῶνος ἐμφαί νει, παραπλησίως τῷ εἰρημένῳ «Καὶ πᾶς ὁ ζῶν ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα. » Εν οὐ- ρανῷ γὰρ οἱ ἅγιοι τὸ πολίτευμα ἔχοντες, ἐπὶ γῆς αὐ τοῦ διατρίβουσιν, κἂν ἔτι ὦσιν ἐν ταύτῃ τῇ γῇ. Λέγοις δ᾽ ἂν καὶ οὗτος (16) Δί τῶν ἁμαρτωλῶν οὐ • ΧΧΧΙΧ. Εt EXPOSITIO IN PSALMOS. A cus euim, semper accidit ut illi mala fama laborent, Psal. C, 6, . ** Act. 111, 6. ”I Tjm. v, 18. » I Cor. viii, 13. so Joan. x1, 26. (14') An legendum oξoν ? EDIT. PATROL. PATROL. GR. C & D qui improbos homines sibi propinquantes, id est fa- miliares, habent; ii vero contra laudentur qui fa- miliares amicosque bonos habent. Sententiæ huic consonat ille qui dicit: c Ambulans in via immacu- lata, bic mihi ministrabat; qui loquitur iniqua, non direxit in conspectu oculorum meorum 8. › VERS. 4. Si aliquando apud eos quibuscum lo- quimur opus est Dei quoque testimonio, non incu- riose hoc quoque facimus, sicut divus Apostolus ly- pum disciplinamque jurandi reliquit in Epistolis, ubi alt : « Testis mibi Deus, cui servio in Evangelio Filii sui ";, et alibi : . Testem Deum invoco in animam meam 86; » et rursus : Scit omnium Deus; no mentior ". › Hæc est enim irreprehensibilis fides. Nam jusjurandum nihil aliud est quam sermo cum Dei testimonio, vel res testimonio Dei confirmata. Sed quidquid sit jusjurandum, quod juravit proximo suo, nemo irritum facit. VERS. 5. Possumus etiam spiritaliter fenerari absque usura. Quo sensu dictum fuit discipulis a Jesu magistro : « Et qui voluerit a te mutuari, ne averseris **., Nam quomodo de re sensibili dictum, hoc quis fuisse existimet aientibus: ‹ Reliquimus omnia, et secuti sumus te; quid ergo erit nobis 6, itemque aientibus: • Argentum et aurum non est mihi * ? » Quia igitur vetitum est materialiter fenos exercere justis, si quando id agere forte dicuntur, spiritali sensu accipiendum est, nempe spiritaliter fenerari quemlibet doctrinæ auctorem, quæ instar argenti est, quo materialia lucra fiunt. quidem ii qui docendo spiritalia serunt, carnalia recipiunt, quatenus alimento satis est (dignus est enim opera- rius alimento suo ''), neque propterea fenerantur; non enim pro datorum spiritalium merito argentum accipiunt, sed alimoniam tantummodo. Hic autem non commovebitur in æternum, sed per omnem vitam in virtutum exercitio permanebit. Nam præsens locutio similis illi est : « Non mandu- cabo carnem in æternum ". › Immotus scilicet in æternum manet, qui Jesu sermones audit, eosque exsequitur. Habet enim vitæ suæ, quæ domus vo- cabulo denotatur, fundamenta in Christo jacta, qui petra dicitur. Sic illi armi erant, de quibus Chri- stus dixit : c Sunt quidam de hic astantibus, etc., necnon illi de quibus scribit Apostolus: < Fundati et radicati in charitate "., Fortasse etiam locutio: • non commovebitur in æternum, majorem tem- poris extensionem innuit, æque ac dictum illud : • Omnis qui vivit et credit in me, vivet in aler- num ". Nam sancti dum in cœlo conversationein habent, in terra Dei habitant, etiamsi adhuc in hac infera terra degant. Possis etiam dicere hoc modo: Peccatorum actus II Cor. x1, 31. * Matth. v, 42. Cor. x, 4. • Matth. xv, 28. Matth. xix, Ephes. ut, 17. Alexandrina. Sic in versione Alexandrina Veteris 7. 16 Rom. 1, 9. 06 11 Cor. 1, 23. (16) En etiam Didymus fenus improbat. (16) Forte legendum οὕτως. Sed forma potest esse

Τῆς οὕτως πνευματικής κληρονομίας πρὸς ἀναλογίαν ἡ πίστεως καὶ ἀρίστου βίου διδομένης τοῖς κληρονό μοις, εἰκότως ἐπενήνεκται τὸ, ο Σχοινία ἐπέπεσεν μοι ἐν τοῖς κρατίστοις. » Σύμβολον δὲ μέτρου καὶ κλήρου τὸ σχοινίον· ἀμέλει γοῦν καὶ τῆς αἰσθητῆς γῆς, εἰς ἦν εἰσήχθησαν ὑπὸ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ οἱ Εβραίοι, μεριζομένης, πολλάκις ἀναγέγραπται· Επεσεν δὲ τὸ σχοινίον τῇ φυλῇ Ἰούδα ἢ Ρουσιν ἢ ἑτέ- ρου τινὸς τῶν δώδεκα ἐπὶ τόδε τὸ κλίμα, τὸ ἀνατολικὸν φέρε ἢ ἄλλο παρὰ τοῦτο. Τούτων ὧδε τεθεωρημένων, ὁ λέγων, ο Σχοινία ἐπέπεσέν μοι ἐν τοῖς κρατίστοις, ο παρίστησιν ὡς ἀγαθὰ αὐτῷ ἐμερίσθη, εἰς τὰ κράτιστα τῆς κληρονομίας ἐλθόντος τοῦ κλήρου αὐτοῦ· ὃν δηλοῖ διὰ τῶν πνευματικῶν τούτων γεωμετρικῶν σχοινίων. Τοιοῦτο σχοινίον ἄγγελος ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ κατέχων ὤφθη Ζαχαρίᾳ τῷ προφήτῃ ἐπὶ τῷ μετρῆσαι πόσον τὸ μῆκος καὶ πλάτος τῆς ἀληθινῆς Ἱερουσαλήμ. Οἷς ἐπενήνεκται · ι Καὶ γὰρ ἡ κληρονομία μου κρατίστη μοί ἐστιν. » Σημαίνει· ἀληθῶς ἡ κληρονομία μου τυγχάνει· κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον κράτιστος ἦν ὁ Θεόφιλος, ᾧ γράφει Λουκᾶς ὁ εὐαγγελιστής. Στ. Γ. Ευλογήσω τὸν Κύριον τὸν συνετίσαντά με ἔτι δὲ καὶ ἕως νυκτὸς ἐπαίδευσάν με οι νεφροί μου. Συνέσεως θεόθεν τυχών, ἀλλὰ καὶ παιδευθεὶς πρὸς τῶν ἑαυτοῦ νεφρῶν ἕως νυκτός, εὐλογεῖ τὸν τούτων τῶν ἀγαθῶν δοτήρα· ὑπάρχει δὲ τὸ συνετισθῆναι φαν- τασίας θεϊκῆς γενομένης τῷ νῷ· • Ἀπὸ προσώπου γάρ, φησὶν, αὐτοῦ, γνῶσις καὶ σύνεσις.» Οὕτως ἐμ- φανίζων ἑαυτὸν ὁ Σωτὴρ τῷ ἔχοντι τὰς ἐντολὰς αὐτ τοῦ καὶ τηροῦντι αὐτὰς, συνέσεως αίτιος γίνεται. Τί δὲ βούλεται καὶ τὸ παιδεύεσθαί τινα ὑπὸ τῶν σφετέρων νεφρών ; Φανερὸν δὲ ὡς οὐ περὶ τῶν αἰσθη τῶν, ἀλλὰ περὶ τῶν νοητῶν εἴρηται τοῦτο τῶν σὺν τῇ καρδίᾳ ὀνομαζομένων ἐν τῷ, « Ετάζων καρδίας καὶ νεφροὺς ὁ Θεός.» Οὗτοι γάρ, νοήσεις τέλειαι τυγχάνοντες, παιδεύουσιν τὸν ἐφιστάνοντα, φῶς γνώ σεως παρέχοντες, ἕως ἡ τῆς ἀγνοίας λυθῇ νὺξ ἐκείνη, περὶ ἧς εἴρηται· « Ἡ νύξ προέκοψεν, ἡ δὲ ἡμέρα ἤγγικεν. » (Νύξ) γὰρ τέλος λήψεται, ἡμέρας διαδε- ξαμένης, συνισταμένης ἐκ τῆς τῶν νεφρῶν παιδεύ σεως. Εἰ δὲ καὶ τὰ βαθύτερα τῶν νοημάτων διὰ τῆς νυκτὸς παρίσταται, καταλλήλως τῷ εἶναί τινα λόγον σκοτεινὸν, τοῦτ' ἔστι μυστικόν, φανερὸν ὅτι καὶ ἕως ταύτης τῆς νυκτὸς παιδεύουσιν οἱ νεφροί, τὰ ἀπό- κρυφα καὶ αἰνιγματώδη σαφηνίζοντες. Γνώση τῶν προκειμένων νετρῶν τὴν ἐνέργειαν, ὀλίγα ἅττα τῶν σωματικών θεωρήσας. Λέγεται τοίνυν ὡς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς νεφροῖς σπερματικαί τε δυνάμεις και γο ναὶ συνίστανται, ἀφ' ὧν εἰς τοὺς γεννητικούς πόρους χωροῦσαι, αἴτιαι γίνονται γεννημάτων. Τοῖς οὕτω λεχθεῖσιν εἰκόνι χρησάμενος, ὄψει εἰ εἶεν ψυχῆς δυ- νάμεις, ἀφ᾽ ὧν προτασιν ἀναλογούντα σπέρμασί τινα νοήματα, καθ' & συνίσταται τὰ τοῦ ἔσω ἀνθρώπου γεννήματα, ἐν πράξεσιν ἐπαινεταῖς καὶ θεωρίαις τῆς ἀληθείας ἔχοντα τὸ εἶναι. Ο βουλόμενος περὶ τῶν σωματικῶν νεφρών σημαίνειν τὸ προκείμενον • EXPOSITIO IN PSALMOS. Pars mea tu es in terra viventium s. Hac itaque B spiritali hæreditate hæredibus data, ob fidei et op- tima vitæ analogiam, congrue subjungitur : Funes ceciderunt mihi in præclaris. Symbolum autem mensuræ et hæreditatis est funiculus : quippe etiam in materialis terræ, ad quam introducti a Jesu Navi filio Hebræi fuerunt, divisione sæpe id vocabulum scriptum est : : Cecidit funiculus tribui Judæ, vel Rubeni, vel alterius cujuslibet duodecim tribuum. ad orientalem regionem, puta, aut aliorsum. His ita explicatis, qui ait, c Funes mibi ceciderunt in præ- claris, denotat bona ipsi obtigisse; præclaram sci- licet hæreditatis partem ei sortito obtigisse, quam his spiritualibus geometrarum funiculis demonstral. Hujusmodi funiculum angelus manu tenens appa- ruit Zachariæ prophetæ, ob dimetiendam longitu- dinem latitudinemque veræ Ilierusalem *. Postea additur : ‹ Namque hæreditas mea præclara est mihi. » Significat : Vere hæreditas mnea est. Secun- dum hunc significatum præclarus erat Theophilus, ad quem Lucas evangelista scribit. VERS. 7. • Benedicam Dominum qui tribuit milit intellectum; insuper et usque ad noctem increpue- runt me renes mei. . Intellectu donatus a Deo, præ- tereaque a renibus suis eruditus noctu, benedicit bonorum horum datorem. Fit autem ejusmodi in- tellectus ex divinarum rerum consideratione menti objecta. Namqueta facie ejus, inquit, scientia et intellectus. Ita semet revelans Servator homini inan- data ejus observanti, intelligentiæ auctor fit. Quid vero insuper significat dictio, erudiri hominem a renibus suis? Perspicuum est, non de materialibus, sed de intellectualibus hoc dici, qui una cum corde sic nuncupantur, in illo dicto: ‹ Scrutans corda et renes Deus . Hi nimirum renes, cum siut per- fectæ intellectiones, erudiunt his immorantem, lu- men scientiæ suppeditantes, donec ignorantiæ nox illa dispellatur, de qua dictum est: « Nox præces sit, dies autem appropinquavit *. » Nox enim finem capiet, die succedente qui conficitur a renium eru- ditione. Quod si etiam profundiores intellectiones noctu fiunt, quatenus est quidam sermo obscurus et mysticus, patet quod per hujusmodi noctem eru- diunt renes, res arcanas et ænigmaticas patefacien- tes. Cognosces banc de qua agitur renum efficaciam, si parumper corporeos renes consideres. Dicunt ergo in materialibus renibus seminalem vim et ge- nituram elaborari, ex quibus in genitales poros profect, causa funt generationum. Prædictorum similitudine utens, videbis num sint animæ vires, unde prodeunt pares seminibus quædam intellectio- nes, quibus interioris hominis genituræ confunt, quæ in bonis actibus, et veritatis contemplationibus consistunt. Qui autem putare velit a prædictis ver- bis materiales renes denotari, dicet summam tem- perantiam... a renibus suis hominem edoctum, non D Psal. cxLI, 6. Jos. xv, 1; xvi, 1, etc. * Ezech. XLVII, 3. • Psal. vil, 10. • Rom. sit, 12.

τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. Οὕτω γοῦν μὴ κλονηθεὶς κατά Α ψυχὴν, «ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ, πειρασθεὶς κατὰ πάντα καθ' ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας. » Εξῆς ἐπιφέρεται ὡς εὐφράνθη ἡ καρδία αὐτοῦ καὶ ἀγαλλιάσατο ἡ γλῶσσα αὐτοῦ ἐπὶ τῷ ἔχειν ἐκ δεξιῶν καὶ ἐνώπιον ἑαυτοῦ τὸν Κύριον διαπαντός. Επαινετὴ ἀγαλλίασις καὶ εὐφροσύνη τυγχάνει, ὅτε οὐ διά τι τῶν τυχόντων γίνεται, ἀλλ᾽ ἐπὶ κατανοήσει Θεοῦ. Στ. θ'. « Ἔτι δὲ καὶ ἡ σάρξ μου κατασκηνώσει ἐπ' ἐλπίδι· ὅτι οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδην, οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. » Καὶ ἐκ τούτων τῶν συλλαβῶν δηλοῦται μάλιστα τε λείως ἐνηνθρωπηκέναι τὸν Κύριον τῆς γὰρ σαρκός ἀποτεθειμένης ἐν τῷ μνημείῳ, ἡ ψυχὴ αὐτοῦ γέγο- Β γεν ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύχτας· μεθ᾿ ὃν ἀναστὰς ἔλαβε τὴν σάρχα, ἣν τέως διαζεύξας ἦν ἀπὸ τοῦ πνεύματος. Εἴρηται δὲ ἐπ' ἐλπίδι κατεσκηνωκέναι ἡ σάρξ, διὰ τὴν ἐσομένην παραυτὰ ἀνάστασιν· οὐ γὰρ διαλυθεῖσα ἢ φθοράν τινα παθοῦσα, ἀλλ᾽ ἀβλαβής διαμείνασα συνεζεύχθη πάλιν τῇ μὴ ἐγκαταλειφθείσῃ εἰς τὸν ἄδην ψυχή. Ει δὲ ἡ προκειμένη ψυχή σαρκὸς χωριζομένη ὑφέστηκεν, καὶ ἐν τῷ ᾅδῃ γίνεται, ἔνθα αἱ λογικαὶ τῶν ἀνθρώ- των ψυχαί, δῆλον ὅτι οὐ δύναται ἄλογος εἶναι· ἡ γὰρ ἄλογος ψυχὴ χωριζομένη σαρκὸς, οὐχ ὑφίσταται (17'), οὐδὲ εἰς τὸν ἅδην πορεύεται. ᾿Αλλὰ μὴν ἡ τοῦ Ἰησοῦ ψυχὴ ἑκατέρων πεῖραν ἔσχεν· γέγονε γὰρ καὶ ἐν τῷ χωρίῳ τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν, καὶ τῆς σαρκὸς ἐκτὸς γενομένη ζῇ καὶ ὑφίσταται· λογικὴ ἄρα καὶ ταῖς ψυχαῖς τῶν ἀνθρώπων ἐμοούσιος, ὥσπερ καὶ ἡ σὰρξ ὁμοούσιος τῇ τῶν ἀνθρώπων σαρκὶ τυγχάνει, ἐκ τῆς Μαρίας προελθοῦσα. Εἰ δὲ καὶ ἔδοξεν πεπονθέναι διὰ τὸν σταυρὸν, ἀλλ᾽ οὖν οὐκ οἶδεν διαφθορὰν, ἀβλαβῶν διαμεινάντων τῆς τε ψυχῆς καὶ τῆς σαρκὸς, ἐξ ὧν συντεθέντων ἀνεδείχθη πάλιν ὁ ῞Οσιος τοῦ Θεοῦ οὐχ ἑωρακὼς διαφθορὰν, ἀλλὰ καὶ αἴτιος τῆς τῶν ἄλλων νεκρῶν ἐγέρσεως· δι' αὐτὸν γὰρ, πρωτότοκον ἐκ τῶν νεκρῶν γεγενημένον, τὸ φθαρτὸν καὶ θνητὸν ἡμῶν ἀφθαρσίαν ἐνδυσάμενον συναπαθανατίζεται τῷ μὴ ἑωρακότι διαφθορὰν υσίῳ τοῦ Θεοῦ. Στ. ι'. « Εγνώρισάς μοι ὁδοὺς ζωῆς· πληρώσεις με εὐφροσύνης μετὰ τοῦ προσώπου σου· τερπνότης ἐν τῇ δεξιᾷ σου εἰς τέλος. » Ἐκ νεκρῶν ἀναστὰς ὁ σαρ- κωθεὶς τοῦ Θεοῦ Λόγος, ὑμνοῦ καθ᾽ ὁ ἄνθρωπος γέν γονε, μὴ ἀπολιπὼν καὶ τοῦ εἶναι Θεὸς, τὸν φανερώ σαντα αὐτῷ τὰς ἀγούσας ὁδοὺς ἐπὶ τὴν αἰώνιον ζωήν, ἵνα καὶ εὐφροσύνης πληρωθῇ τελείας ὁ πάσης εὐφροσύνης πνευματικῆς ἐμπιπλῶν τοὺς ἁγίους, Θεοῦ δὲ πρόσωπον, ἡ εἰκὼν αὐτοῦ καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ. Τί δὲ ἀκολουθεῖ τῷ ὁδεύσαντι τὰς γνωσθείσας ὁδοὺς τῆς ζωῆς, ἢ τὸ θείαν τέρψιν ἔχειν ἐν τῇ δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ, οὔσῃ ἀληθείᾳ καὶ σοφίᾳ; Αὕτη δέ ἐστιν ὁ μονογενής τοῦ Θεοῦ Υἱός καὶ ἐπεὶ ἀν- υπέρβλητος τυγχάνει ἡ ἐν τῇ δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ τέρψις, EXPOSITIO IN PSALMOS. anima, 、 adversus Christum ejus. Sic itaque minime commotus in • peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus tenta- tus alioqui per omnia pro similitudine absque pec- cato ". » Deinde pergit dicere, quomodo latatum sit cor ejus, et lingua ejus exsultaverit, propterea quod haberet a dextris et in conspectu suo Dominum semper. Laudabilis exsultatio gaudiumque est, cum Maud in re qualibet, sed in Dei contemplatione ver- satur! VERS. 9. « Insuper et caro mea habitabit in spe. Et non derelinques animam meam in inferno, ne- que dabis sanctum tuum videre corruptionem. › Ex his quoque dictionibus præcipue demonstratur perfecta Domini humanitas. Etenim carne ipsius in sepulcro deposita, anima ejusdem in terra corde Petr. 11, 22. « Hebr. 1, 15. • C D fuit tribus diebus tribusque noctibus: post quod tempus resurgens resumpsit carnem, quam nuper ab anima separaverat. Dicta est autem in spe ha- bitasse caro, propter futuram statim resurrectio- nem : non enim resoluta, aut corruptionem aliquam passa, sed illibata manens, rursus conjuncta est baud derelictæ in inferno animæ. Quod si anima de qua loquimur, a carne separata mansit, et apud inferos fuit, ubi rationales erant hominum animæ; perspicuum est, eam haud irrationalem esse po- tuisse. Etenim irrationalis anima, a corpore separala, non subsistit, neque ad inferos proficiscitur. Atqui axima Jesu utrumque experta est; fuit enim in hu- manarum animarum habitaculo, et extra corpus vixit et substitit. Ergo rationalis est, et honinum animabus consubstantialis; sicut et caro consub- stantialis est hominum carni, utpote ex Maria pro- fecta. Quod si visa est in cruce pati, non tamen corruptionem experta est, incolumibus simul ma- nentibus anima et carne; ex quibus recompositis, denuo exstitit Sanctus Dei, quin corruptionem fuisset expertus, sed et causa aliorum mortuorum resurrectionis exsistens. Nam propter eumdem pri- mogenitum mortuorum, corruptibile nostrum incor- ruptionem induens, immortalitatem adipiscitur cun illo qui corruptionem ignoravit Sancto Dei. VERS. 10. Notas mihi fecisti vias vitæ, adimple- bis me lætitia cum vultu tuo: delectatio in dextera tua usque in finem. A mortuis resurgens incarna- tum Dei Verbum hymno celebrat, quatenus homo est, non desinens pariter esse Deus, illum qui sibi ostendit vias ad vitam æternam ducentes; ut et perfecto gaudio repleatur ipse qui cæteroquin omni spiritali lætitia sanctos replet. Dei autem vultus, est imago ejus et forma substantiæ ipsius. Quid au- tem obvenit terenti vias quas vitæ esse novit, nisi ut divinam delectationem habeat in Dei dextera, quæ est veritas ac sapientia? Hic est nimirum uni- genitus Dei Filius; et quia exquisitissima est in dextera Dei delectatio, ipsa erit desiderabilis postre - (17') Animadverte Didymi opinionem de brulorum anima, sive de ejus post corporis obitum abolitione.

τέλος ἔσται ἔσχατον ὀρεκτὸν οὖσα. Οὐ γὰρ ἄλλου χάρ ριν, ἀλλ' αὐτῆς ἕνεκα τὰ πάντα. Εἰ τοίνυν Υἱὸς τοῦ Θεοῦ Λόγος, καὶ ὅτε γέγονεν ἄνθρωπος, πῆ μὲν ὡς Θεός, πῇ δὲ ὡς ἄνθρωπος διελέγετο, καὶ σταυρὸν ὑπέμεινεν, αἰσχύνης καταφρονήσας, καὶ ἀπέθανεν, καὶ ἀνέστη, καθὰ καὶ ὁ πρόκριτος Πέτρος δημηγορῶν ἐν ταῖς Πράξεσιν περὶ τοῦ Δαυΐδ ἔλεγεν ο Προφήτης οὖν ὑπάρχων, καὶ εἰδὼς ὅτι ὅρκῳ ὤμοσεν αὐτῷ ὁ Θεός, ἐκ καρποῦ τῆς ὀσφύος αὐτοῦ ἀναστήσειν κατὰ σάρκα τὸν Χριστὸν, προϊδὼν ἐκάλεσεν περὶ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ. Τὸ δὲ, κατὰ σάρκα, προσκεί μενον, δείκνυσιν ὅτι καὶ Θεὸς ἦν· ὡς ἄνθρωπος τὰ ἀνθρώπινα έκουσίως ἐσπένδετό τε καὶ ὑπέμεινεν μετὰ τοῦ εἶναι Θεός. εὐθύτητα, καθ᾽ ἅς. Στ. α', β'. Αλαζονείαν καταψηφίζονται τινες τοῦ εὐχομένου, φάσκοντες, ὡς τῶν μετρίων τὸ ἦθος, οὐ δεὶς λέξει τὸ, « Εἰσάκουσον, Κύριε, δικαιοσύνης μου, καὶ τὸ, « Ἐκ προσώπου σου τὸ κρῖμά μου ἐξέλθει. 'Αλλ' οὐκ ἀλαζὼν ὁ Δαυΐδ, ποιῶν πάντα τὰ θελήματα τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ σὺν ἀγαθότητι κριθῆναι θέλων, παρ εκάλει ἐξελθεῖν αὐτοῦ τὸ κρῖμα ἐκ τοῦ θεϊκοῦ προσ- ώπου. • Οἱ ὀφθαλμοί μου ιδέτωσαν ευθύτητας. Εύχεται τοῖς ὀφθαλμοῖς τοῦ ἔσω ἀνθρώπου εὐθύτη τας (17) ἰδεῖν, καθ' ἣν κρινεῖ ὁ Θεὸς ἐξάγων τὸ κρίμα ἐκ προσώπου ἑαυτοῦ· ἡ εὔχεται τὴν ἀρετήν, εὐθύτητας, θεάσασθαι· εἰ δὲ εὔχεται αὐτὴν ἰδεῖν, οὔπω παροῦσαν αὐτὴν ἔχει· ᾧ ἕπεται τὸ μὴ ἀλαζο νεύεσθαι αὐτὸν οὕτω τὴν εὐχὴν ἀναφέροντα. Ταῦτα περὶ τῆς παντελοῦς ἀρετῆς εἰρῆσθαι ἡγητέον, ἥτις οψέ ποτε παραγίνεται πλείστων ὅσων προδιανυ σθέντων. Στ. γ. Καὶ διὰ τῶν προκειμένων ἐμφαίνεται πολλή παρουσία (18) τοῦ λέγοντος· εἰ γὰρ ταῦτα ἐπὶ Θεοῦ λέγει, πολλὴν ἑαυτοῦ ἐμφαίνει καθαρότητα· δοκιμάζεται γὰρ ἡ καρδία παντὸς τοῦ σκυθρωπά ὑπομένοντος, ὅτ' ἂν ἐν παντὶ θλιβόμενος μη στενο χωρῆται, ἀλλ' ὑπομένων εἰς τέλος ἀποδείκνυται δια καιος· οἷος ἦν Ἰώβ, ᾧ εἶπεν ὁ Θεός· « Οίει με ἄλλως σοι κεχρηματικέναι, ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος;» πρὸς τὸ δεδοκιμάσθαι τὴν καρδίαν αὐτοῦ ὑπὸ τοῦ Κυρίου, καὶ πεπυρῶσθαι, καὶ μὴ εὑρέσθαι ἐν αὐτῷ ἀδικίαν. Τί σημαίνεται ἐκ τοῦ, ὁ Ἐπεσκέψω νυκτός ; » καὶ ἄρα εἰ τὴν κατάστασιν τῶν σκυθρωπῶν, διὰ τὸ ἀφεγγες καὶ μηδὲν ἱλαρὸν ἔχειν, νύκτα καλεῖ, ἐν ᾗ ἐπισκευ ψάμενος αὐτὸν ὁ Θεὸς, δόκιμον ἀπέφηνεν, καὶ πυρώ σας διὰ τῶν θλιβερῶν, καθαρὸν πάντων ἀδικημάτων ἀνέδειξεν. Ρηθείη τό, ο Επεσκέψω νυκτός, » καὶ οὕτως· Ἐπεὶ τῆς καρδίας τὰ κρύφια οὐκ εἰσὶ φα- νερὰ ἢ μόνῳ τῷ πρὸς ἂν εἴρηται, « Σὺ μόνος γινώ- σκεις τὰς καρδίας τῶν ἀνθρώπων, ο νὺξ ὠνομάσθη ὰ καὶ αὐτὰ, καίτοι τοῖς ἄλλοις ὄντα σκοτεινὰ διὰ τὸ ἀκατάληπτον, σοὶ τῷ δοκιμάσαντί με, διὰ τὸ ἐπεσκέ - DIDYMI ALEXANDRINI mus fuis. Non enim alterius cujuslibet causa, sed A propter ipsam sunt omnia. Si ergo Filius Dei est Verbum, tunc etiam cum factus est homo, modo uti Deus, modo uti homo loquebatur, et crucem sustinuit ignominia contempta, et resurrexit, sicuti summus Petrus in Actibus concionans de Davide aiebat: Propheta igitur cum esset, et sciret quia jurejurando jurasset illi Deus de fructu lumbi ejus suscitare secundum carnem Christum, providens locutus est de resurrectione ejus 1. Jam quod addidit secundum carnem, ostendit Deum quoque fuisse, et quod tanquam homo sponte immolabatur patiebaturque, cum simul esset Deus. PSALMUS VERS. 1, 2. Jactantiæ arguunt nonnulli David pre- B cantem, dicentes quod, modestorum more, nemno anquam audeat dicere: Exaudi, Domine, justitiam meam, › necnon et, ‹De vultu tuo judicium meum prodeat. Non autem gloriatur David, omnes fa- ciens Dei voluntates, sed cum benignitate judicari volens, suum exoptat judicium de vultu divino prodire. ‹ Oculi mei videant æquitates. › Precatur ut interioris hominis oculi æquitates videant, qui- bus judicat Deus, judicium de vultu suo deducens. Vel precatur virtutem, quam æquitates appellat, con- templari. Si vero earn videre expetit, nondum præsen- tem habet. Ex quo sequitur eum non gloriari has effe- rentem preces. Hæc quidem de perfecta virtute dici existimandum est, quæ tandem, multis in medio gradibus transcursis, supervenit. Vess. 3. Supradictis palet multa dicentis fiducia. Hæc enim si de Deo dicit, mullam exhibet ipsius munditiam. Probatur enim cor omnis molesta pa- tientis, si pressus undique non demittatur, sed in finem tolerans inveniatur justus. Qualis erat Job, cui dixit Deus: ‹ Credisne tibi me aliter conversa- tum esse, nisi ut justus appareas s8 ?, Scilicet probato corde ejus a Domino et igne examinato, non inventa est in ipso iniquitas. Quid vero signi- ficat, visitasti nocte ? » Nonne molestias, propter obscuritatem, cumque nihil prorsus lætum ha- beant, noctem vocat, in qua visitans eum Deus, pro- batum expertus est, et tribulationibus comburens, omnis iniquitatis purum præstitit. Hæc quoque possunt sic intelligi: Quandoquidem cordis abs- condita non manifesta sunt, nisi soli de quo di- ctum est : c Tu solus novisti corda hominum ", nox appellata sunt. Quæ quidem, cum sint aliis obscura propter impenetrabilem naturam, tibi vero, qui probasti me, cum e nocte visitasti, manifestata sunt. Quibus consentit et illud : ‹ Si "Job xxxII 32. ' - Act. 1, 24. (17') Forte leg. aut mox, EDIT. PATROL. XVI. D 12. Act. 11, 30. (18) Vix dubito quin legendum sit παρρησία. 12.

ρύγων σου σκεπάσεις με, ο πνευματικῶς ἐκληπτέον· Β αἱ γὰρ σκεπαστικαὶ τοῦ Θεοῦ δυνάμεις, πτέρυγες αὐτοῦ καλοῦνται, δι' ὧν σκέπει καὶ εἰς εὐθυμίαν άγει τὸν παρακαλοῦντα ἐξαιρεθῆναι ἀπὸ ἀσεβῶν τῶν τα λαιπωρίαν κατ' αὐτοῦ διανοουμένων· οὗτοι δὲ ἀόρατοί τινές εἰσιν ἐχθροί, ταλαιπώρους ποιοῦντες τοὺς ἁλι- σκομένους πρὸς αὐτῶν τῷ ὑποβαλεῖν αὐτοὺς ἁμαρτία. Στ. θ', ι', ια', ιβ'. • Οἱ ἐχθροί μου τὴν ψυχήν μου περιέσχον· τὸ στέαρ αὐτῶν συνέκλεισαν· τὸ στόμα αὐτῶν ἐλάλησεν ὑπερηφανίαν, ἐκβαλόντες με νυνί περιεκύκλωσαν με· τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἔθεντο ἐκκλῖναι ἐν τῇ γῇ. » Τὸ ἄγριον καὶ ὡμὸν τῶν ἀνθ ισταμένων σημαίνει διὰ τοῦ εἰπεῖν περιέχεσθαι τὴν ψυχὴν ἑαυτοῦ ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, συγκλεισάν- των τὸ στέαρ αὐτῶν διὰ τὴν πρὸς ὕλην προσπάθειαν· ὅλος γὰρ δι᾿ ὅλων ὑλικοὶ καὶ σάρκινοι πεπραγμένοι ὑπὸ τὴν ἁμαρτίαν τυγχάνουσιν, καὶ ἀπὸ πολλῆς εὐ- θυμίας καὶ τρυφῆς στέατος ὥσπερ καὶ πιμελῆς ἐπλη ροῦντο· διὸ ὁ Σύμμαχος· « Τῷ στέατι αὐτῶν ἀπε εφράγησαν· ο διὸ καὶ λαλεῖ τὸ στόμα αὐτῶν ὑπερηφα νέαν, οὐδὲν φιλικὸν ἢ καθῆκον εὐσταθῶς προφερόν- των· οὗτοι οἱ ἐχθροὶ ἀπὸ πολλῆς ἀλαζονείας ἐκβάλ- λοντες οἱονεὶ τὸν ταῦτα λέγοντα, περικυκλοῦσιν ἐπὶ τὸ βλάψαι καὶ ἀπολέσαι τὸν ἐντὸς ἀρκύων γεγενη μένον· οὐ γὰρ χρηστόν τι ἢ ἀγαθὸν ἐπιτηδεύουσιν· ἐπεὶ παραβάται θείων νόμων γεγενημένοι, διὰ τοῦ τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐν τῇ γῇ τεθεῖσθαι, ἐκκλινόν. των καὶ παρανόμων γινομένων· τοῦτο γὰρ παρίστα ται ἐκ τοῦ, «ἐν τῇ γῇ τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν τεθει- κέναι, σκοπεῖν θέλοντας τὰ πρόσκαιρα, καὶ φρονεῖν τὰ ἐπίγεια, ἐκκλίναντας ἐκ τοῦ τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν μὴ βούλεσθαι βαδίζειν, ἀλλὰ τὰς σκολιὰς ὡς ὁ ἔχων τα λανίζεται· « Ο γὰρ, φησίν, οἱ ἐγκαταλείποντες ὁδοὺς εὐθείας, τοῦ πορεύεσθαι ἐν ὁδοῖς σκότους· ὧν αἱ ὁδοι σκολιαὶ, καὶ καμπύλαι αἱ τροχιαὶ αὐτῶν· ο οὗτοι μὲν ἐπὶ τὸ ἐκκλῖναι ἔθεντο τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐν τῇ γῇ· τῶν φορούντων τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, τιθέντω τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐν τῷ οὐρανῷ, ἐπὶ τῷ κατορθῶσαι εὐθεῖαν ὁδὸν τὴν εἰς οὐρανοὺς ἀναφέ- ρουσαν. г ▸ Εx- Στ. ιγ'. Ἐπεὶ μακροθυμοῦντός σου κοιμάσθαί σε ἔδοξαν, μὴ παραυτὰ δίκην εισπραττόμενοι ἐφ᾽ οἷς φονι κῶς διέκειντο, «᾿Ανάστηθι » λοιπόν, εὦ Κύριε, ο ἵνα προφθάσῃς αὐτοὺς ἐπὶ τῷ ὑποσκελισθῆναι· συνοίσει γὰρ αὐτοῖς παθεῖν τοῦτο, ἵνα μὴ ἀεὶ ἐπὶ τὸ κακὸν τρέχοντες αὐξάνωσι τὴν ἀπώλειαν αὐτῶν· περισχόν τες γὰρ τὴν ψυχήν μου καὶ τὰ ἄλλα ποιοῦντες, εἰ μὴ κωλυθεῖεν, τὰ μέγιστα αὐτὴν βλάπτουσιν· ὅθεν « ὑποσκέλισον ο αὐτοὺς, ἵνα μηκέτι κατ' ἐμοῦ δύνωνται, ε σοῦ ῥυσαμένου τὴν ψυχήν μου, ἀφ' ἑκάστου ὄντος τοιούτου, καὶ διὰ τοῦτο ἀσεβοῦς ὀνομαζομένου· ι Ρυ- και ο γὰρ ι τὴν ψυχήν μου ἀπὸ ἀσεβοῦς. » Τὴν ρομ φαίαν ἑαυτοῦ ἐκ τῆς χειρὸς αὐτῶν λήψεται· εἶχον γὰρ αὐτὴν εὐλόγως δοθεῖσαν, αἱρεται δὲ ἀπ' αὐτῶν οὐ χρωμένων ὡς δεῖ· διὸ καὶ ἐν τῇ γῇ ὀλιγοῦνται, τουτέστιν εὐτελίζονται· οἱ γὰρ περὶ τὰ ὑλικὰ καὶ χοϊκὰ γινόμενοι προσπαθοῦντες αὐτοῖς, ἀποβάλλουσιν τῆς ψυχῆς τὸ ἀνάστημα καὶ τὸν πλοῦτον ἄν εἶχον, εἰ DIDYMI ALEXANDRINI vocantur, quous obumabrat animumque conūrmal A illius qui se ab impiis adversus ipsum afflictionem meditantibus liberar¡ precatur. Hi vero invisibiles quidam sunt inimici, qui miseriis excruciant a se victos, eos in peccatum inducentes. VERS. 9-12. c Inimici nei animaro meam circum- dederunt; adipem suum concluserunt; os eorun locutum est superbiam, projicientes me nunc cir- cumdederunt me : oculos suos statuerunt declinare in terram. › Quam feri dirique sint Deo resistentes apparet, cum dicit Psalmista, circumdari animam suam ab inimicis suis, adipemque eorum conclusum, propter carnalium appetitionem. Omnes enim om- vino ad materiam dediti et carnales propter pec- catum efecti sunt, et deliciis ac voluptatibus quasi ad pe et pinguedine repleti. Vertit itaque Symmachus: • Adipe suo obstruxerunt. Ideoque loquitur os eo- rum superbiam, amabile nihil aut decorum elo- quentium. Isti igitur inimici, multa tunentes arro- gantia, hæc dicentem quasi projicientes, circumdant, læso atque interempto qui in retia sua incidit. Non enim boni vel commodi quidquam moliuntur. Divi- narum legum infractores facti, cum oculos suos in terram demittunt, inclinati funt et rebelles. Hoc innuit c in terram, oculos suos constituere, contem- plari volentes temporalia et sapere terrestria, de- clinantes, neque per rectam viam ambulare volen- tes, sed per fexuosas semitas, quas pergens sic imprecatur : « Eheu,, inquit, rectas reliquerunt vias, ut in tenebrarum viis incederent, quarum flexuosi sunt tramites, et recurvæ earum orbitæ "., Isti quidem cum declinaverunt, constituerunt ocu- los suos in terram; ferentes autem imaginem cœ- lestis, oculos suos in cœlum sustulerunt, viamque ingressi sunt rectam, quæ ducit ad cœlos. VERS. 13. Cum propter longaninitatem tuam te dormientem existimaverunt, poenam non extemplo solventes pro iis quæ cruente patraverunt, « surge, deinceps, • Domine, ut prævenias eos atque supplantes. Proderit enim eis hoc pati, ne semper ad malum grassanies, exilium suum au- D geant. Circumdantes enim animam meam, aliaque facientes, nisi impedirentur, gravissime eam ali- gerent. Quare ● supplanta › cos, ut adversus me non jam prævaleant; et eripe animam meamɔ ab iis qui tales sunt, ideoque impii sunt vocati : « Eripe, inquit, animam meam ab impio. » Frameam suam eripiet e mann illorum: hanc siquidem habebant 'sibi provide datam; eripitur autern ab iis non ut æquum est ulentibus. Itaque in terra pauci fiunt, id est. parvi ducuntur. Hi enim carnalia tantum ac terrestria sibi ambientes, animæ magnitudinem amittunt, divitiasque quas conseculi essent, nisi Isa. LIX, 9, 10. .

μεθα τὴν δόξαν τοῦ Υἱοῦ, • δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. » ο Στ. α'. Τέλος δὲ λέγεται τί; Οὗ χάριν τὰ ἄλλα, αὐτὸ δὲ οὐδενὸς ἕνεκα· διὰ τοίνυν τὴν κατὰ τῶν ἐχθρῶν νίκην οἱ πόλεμοι, καὶ πάντα τὰ πρὸς ἀρι στείαν βασιλέως συντείνοντα ήδη· καὶ τέλος ἐκάλεσεν καὶ δικ... δεῖν ὑμνολογίας τὸν αἴτιον, πρὸς ὂν Εσδρας εἶπεν· « Παρὰ σοῦ ἡ νίκη· κ οὗ δὴ καὶ παῖς καὶ θε ραπευτῆς ὁ Δαυΐδ· καὶ οὕτω τὴν ᾠδὴν ἐν ἡμέρᾳ, τουτέστιν ἐν τῷ φωτισμῷ προσάγει, ἡνίκα πάντες καὶ ὁ Σαούλ κατελύθησαν, μηδὲν βλαβέντος ὑπ' αὐτ τῶν τοῦ Δαυΐδ. νι, β. 11. Στ. ε'. Η καὶ ο χείμαρροι ἀνομίας, ο διὰ τὸ εἰς ἀνο- μίαν ἔρχεσθαι τοὺς μὴ γενναίως υφισταμένους πειρα- τήρια· καὶ μὴν ὠδῖνες θανάτου » καὶ « ᾅδου » τὰ πρὸς θάνατον ἁμαρτήματα· οὐκοῦν καὶ « χειμάρρους άνο- μίας » ἐρεῖς τὰ ρεύματα τῆς κακίας· καὶ ι θανάτου κακίας (21), » τὰς πρακτικὰς ἁμαρτίας. Στ. ζ'. Σύμφωνα δὲ ταῦτα τῷ, ὁ Ἡμῖν δὲ εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ, καὶ εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός·, εἰ μὴ ἄρα κατὰ τοῦ αὐτοῦ ἀμφότερα λέγεται, Πατρὸς καὶ Υἱοῦ Θεοῦ καὶ Κυρίου ὄντος, διὰ τὸ ταυτὸν τῆς θεό τητος καὶ κυριότητος. Εισακουσθεὶς δὲ πιστεύει, πά λιν εἰσελεύσεσθαι ἐνώπιον αὐτοῦ τὴν ἰδίαν κραυγὴν, ἢ ὅτι ᾔσθετο τοῦ Θεοῦ ἐπινεύσαντος, καὶ θαῤῥεῖ περὶ τῆς ἐκβάσεως. Στ. η', θ'. Ἕτερο; ἔφη· Τὰ ὄρη ταῦτα μεθίστησιν ἀπὸ τῶν ἠπατημένων, ὁ ἅπασαν ὡς κόκκον σινάπεως ἔχων πίστιν. « Ἐὰν γὰρ, φησὶν ὁ Παῦλος, ἔχω πιο στιν ὥστε ὄρη μεθιστάνειν, τούτων ὑπῆρχε καὶ τὸ πνεῦμα τὸ σεληνιασμοῦ, περὶ οὗ φησιν ὁ Σωτήρ· . Εἰ εἶχετε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐλέγετε ἂν τῷ ὄρει τούτῳ· Μετάβηθι ἔνθεν ἐκεῖ. » . Ανέβη δὲ καπνὸς ἐν ὀργῇ αὐτοῦ, κ τῆς μοχθηρᾶς ύλης δαπανωμένης, ἀνα- λογίαν ἐχούσης πρὸς τὰ ἐποικοδομούμενα ἐπὶ τῷ Χρι στῷ θεμελίῳ ὄντι ὑπὸ φαύλων ἀνθρώπων, ξύλα, χόρε τον, καλάμην· φαῦλαι δὲ ταῦτα πράξεις καὶ γνῶμαι· οἱ δὲ ἄνθρακες ποτὲ μὲν τὰς κολάσεις σημαίνουσιν. ὡς ἐν τῷ, ο Ἐὰν πεινᾷ ὁ ἐχθρός του, ψώμιζε αὐτόν· ἐὰν διψᾷ, πότιζε αὐτόν· τοῦτο γὰρ ποιῶν, ἄνθρακας πυρὸς σωρεύσεις ὑπὸ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ· » καὶ τὸ, • Πετοῦνται ἐπ' αὐτοὺς ἄνθρακες πυρὸς, καὶ κατα- βαλεῖς αὐτούς· ο οὗτοι ἔσονταί σοι βοήθεια· ποτὲ δὲ τοὺς διαπύρους τοῦ Θεοῦ λόγους καθαίροντας τους τῆς ψυχῆς λογισμούς· καὶ δῆλον ἐξ Ησαίου φήσαντος· « Καὶ ἀπεστάλη ἐν τῶν σεραφὶμ, καὶ ἔλαβεν ἄνθρακα ἀπὸ τοῦ θυσιαστηρίου· ο πυροί τοίνυν εἰς φαιδρότητα τοὺς λογισμοὺς τῆς ἑτοίμου πρὸς τοῦτο ψυχῆς· ἁμαρτ τωλοὺς δὲ καθαίρει, τὰς πράξεις αὐτῶν καταφλέγων· τὸ δὲ πῦρ εἰ μὴ δέξωνται τοῦτο, καταφλέξει τὸ πῦρ αὐτοὺς τὸ αἰώνιον. Στ. ι'. Ἡ δὲ κατάβασις, τῇ τοῦ Σωτῆρος ἀκόλουθος οἰκονομίᾳ· κατέβη δὲ οὐ τοπικῶς, ἀλλὰ τῷ ἐν μορφῇ 3º DIDYMI ALEXANDRINI singula, quando videbimus gloriam Filii, c gloriam A quasi Unigeniti a Patre, plenus gratiæ et verita- tis . . PSALMUS Vers. 1. Quis hic fuis habetur ? cujus gratia ca- tera, ille vero nullius causa. Ergo propter victoriam adversus inimicos bella, omniaque ad regis præ- cellentiam spectantia jam et finem vocavit, el….. hymnorum auctorem, ad quem Esdras dixit: ‹ Apud te victoria. › Cujus igitur et puer et servus David. Et sic canticum in die, id est in luce profert, cum omnes atque Saul devenerunt, nihilque mali ab iis passus est David. VERS. 5. « Torrentes iniquitatis, » propterea quod ad iniquitatem tendunt qui tentationes non fortiter ferunt; • dolores » vero < mortis : et c inferni, mortalia sunt peccata. Cæterum et torrentes 'ini- quitatis, malitiæ duenta dices, • mortisque dolo- res, » peccato obnoxiam agendi rationem. VERS. 7. Congrua autem hæc cum illis : « Nobis vero unus Deus Pater, et unus Dominus Jesus Chri- Slus se ; » nisi de eodem utrumque dicatur, cum sit Pater Filiusque, et Deus et Dominus, propter eam- dem deitatem ac dominationem. Exauditus credit rursus venturum coram eo clamorem suum; vel quia Deum sensit annuentem, de eventu securus est. B XVII. VERS. 8, 9. Alius dicit: Montes illos transfert er- C rorum, qui fidem sicut granum sinapis habet. • Si enim, dicit Paulus 3, habeam fidemn ita ut montes transferam. Hujusmodi est spiritus lunatici, de quo dicit Salvator: Si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huie : Transi hinc illuc . • Ascendit fumus in ira ejus, molestiarum ligno consumpto, similitudinem habente cum iis quæ ædificantur super Christum angularem lapidem a vauis hominibus, lignis, feno, culmo; quæ quidem turpes sunt actus et cogitationes. Carbones vero, forte castigationes indicant, qualiter in hoc loco: • Si esurierit inimicus tuus, ciba illum ; si sitierit, potum illi ministra : hoc enim faciens, carbones ignis congesseris super caput ejus "; atque illud : • Cadent in ipsos carbones ignis, et dejicies eos 4, Isti erunt tibi auxilium. Sunt et forsan accensi Dei sermones, qui animæ verba purificant. Quod nia- nifestum est Isaia dicente: « Et missus est unus seraphim, carbonemque ab altare suscepit s. » Com- burit igitur ad splendorem sermones animæ ad illud paratæ. Peccata autem mundat, actus eorum exurens. Quod si ignem illum non ostendunt, com - buret eos ignis in æternum. , Vens. 10. Descensus vero Salvatoris Incarnatio- nem indicat. Descendit autem non localiter sed cum Joan. 1, 14. Cor. VIII, 6. Cor. III, 2. ss Isa. D Matth. xvii, 19. * Rom. x, 20. "Psal. CXXXIX, (21) Lege ὠδίνας. Proxim vos κακίας typothetam fefellerit. EpIT.

Θεοῦ ὑπάρχων, μορφὴν δούλου λαβεῖν· τὸ δὲ ἀσαφές καὶ λανθάνον τῆς τοῦ Θεοῦ γνώσεως, διὰ τοῦ γνόφου παρίσταται· εἰς τοῦτο γὰρ καὶ Μωϋσῆς, ὡς ἦν ἀν- θρώπῳ δυνατόν, εἰσελήλυθεν· τοιαύτη καὶ ἡ δεύτ το ἐπιδημία τῷ μὴ δι᾿ ὅλων ἐγνῶσθαι τοῖς γενη- τοῖς. Στ. ια'. Τὸ δὲ χερουβ ἑρμηνεύεται πληθυσμός γνώ- σεως· τοῖς οὖν λογικοῖς τούτοις ζώοις, ἢ καὶ ταῖς τοιαύταις ψυχαῖς, ἐπιβὰς ὁ Θεὸς ἵπταται διὰ τῆς ὀξυτάτης νοήσεως· ἀνέμους δὲ εἰ μὲν τοὺς αἰσθητοὺς λάβοις, τῷ λόγῳ τῆς προνοίας ἐπιβαίνει τούτων ὁ Θεός, ἄγων αὐτὸς ὡς βούλεται· ἐξάγων γάρ ἐστιν ἀνέμους ἐκ θησαυρῶν αὐτῶν· εἰ δὲ τοὺς πνεύματι μετα εωριζομένους, καὶ ὡς ἀνέμους πνοὰς ἐκπέμποντας σοφοὺς ἄνδρας νοήσεις, ὅτι καὶ τούτων ταῖς πτέρυξιν ὁ Θεὸς ἐπιβαίνων ἵπταται πανταχοῦ, τουτέστι ταῖς ὑψιπετέσι νοήσεσιν· καὶ ἀνέμους δὲ διδασκαλίας περὶ ἑτεροδόξων λέγων, εἶπεν ὁ ᾿Απόστολος· « Παντὶ ἀνέ- μῳ διδασκαλίας ἐν τῇ κυβίᾳ τῶν ἀνθρώπων, ἐν πανουργία πρὸς τὴν μεθοδίαν τῆς πλάνης· κ τῶν δὲ τοιούτων ανέμων ταῖς πτέρυξιν ἐπιβαίνει πνεύματα πλάνα· τῆς δὲ ἀληθοῦς ὁ Θεὸς ἐπιβαίνων διδασκαλίας, όπου βούλεται πνεῖ. Β Στ. ι6' -ιε'. Σκοτεινῶν νεφελῶν εἰς φῶς διὰ σαφηνείας προελθουσῶν, οὐδεμιᾶς ἀπολογίας υπολείπεται πρό- φασις τοῖς ἁμαρτάνουσιν· διὸ εὐθέως τηλαυγήσει τῶν νεφελῶν, ἀκολουθεῖ χάλαζαν καὶ ἄνθρακας πυρὸς εἶ ναι· εἴδη δὲ κολάσεων διὰ τῶν προσηγοριών σημαίνε ται, καὶ τῶν περὶ Χριστοῦ προφητευομένων ἐκβάσεως τετυχηκότων· ὁ Θεὸς εὐθὺς οὐρανόθεν βροντα· ήτοι διὰ τῆς μεγαλοφωνίας τῶν πληρουμένων λόγων ὑπὸ Ἰησοῦ, ἢ τῷ ἑκάστῃ διανοίᾳ ἐμβάλλειν θεολογίας υψηλοτάτους λόγους τὸν Θεὸν περὶ τοῦ μονογενούς Υἱοῦ, μονονουχί τοῦτο κεκραγώς· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς ἐν ᾧ ηὐδόκησα· : ἀλλὰ καὶ ἀποκαλύπτων τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, τωνὴν δίδωσιν ὁ Ὕψι- στὸς τοῖς ὑψηλῶς περὶ Χριστοῦ διαλαβοῦσιν, ὅτε οὐχ αἷμα καὶ σὰρξ αὐτοῖς ἀπεκάλυψεν, ἀλλ' ὁ Πατὴρ ὁ οὐράνιος τὸν ἴδιον Υἱόν· ὥσπερ δὲ τοῖς παρεσκευα- σμένοις τὸν νοῦν πρὸς θεοπτίαν καὶ τὴν ἀκοὴν τοῦ ἔσω... ὁ Κύριος καὶ ὁ Ὕψιστος τὴν φωνὴν αὐτοῦ δί- δωσιν, ἵν᾽ ὑπὸ τῆς οὐρανόθεν ἐρχομένης βροντῆς με τεωρισθέντες, ἐκστῶσι μὲν τῶν γηίνων, προσπελά- σωσι δὲ τῷ οὐρανῷ, τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου φέ- ροντες, καὶ τὰ ὑψηλὰ τῶν νοημάτων πρὸς τοῦ Ὑψί- στου διδόμενα λάβωσιν· οὕτω τοῖς ἐναντίως διακειμέ νοις ἐξαποστέλλει βέλη ὁ Κύριος ἱκανῶς ἔχοντα συν- ταράξαι τοὺς πρότερον περὶ τὸ κακὸν ὁμονοοῦντας βέλη δὲ νῦν λέγει τοὺς προαναφωνοῦντας τὰς κολά σεις λόγους· ἱκανοὶ γὰρ αἱ ἀπειλαὶ ἐκταράξαι καὶ θορυβῆσαι τὴν ψυχήν· ὅτ' ἂν δὲ καὶ τὰς μετ' αἰνιγμά- των λεγομένας ἀπειλὲς σαφηνίσῃ, καὶ φωτίσῃ ἀστρα- πῶν δίκην, τοὺς ὑπὸ τῶν βελῶν τῶν προειρημένων σκορπισθέντας συνταράξει· οἱ γὰρ σκορπιζόμενοι τὴν πρὸς τὸ κακὸν συμφωνίαν ἀποβάλλουσιν ὡς ἐν ταρά- χῳ καὶ συγχύσει γενόμενοι. Πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς αἱ νεφέλα: τοὺς προς - EXPOSITIO IN PSALMOS. A in forma Dei esset, ut servi formam susciperet ". Quod obscurum absconditumque in Dei notitia est, per caliginem ostenditur ; in quæ Moses, quantum possibile est homini, penetravit. Designat et Salva- toris in terra commorationem, prout minime a mortalibus cognosceretur. VERS. 11. Per cherubim significatur scientiæ abundantia. Super hæc igitur spiritalia animantia, vel super tales animas ascendens Deus volat altis- sima mente. Ventos autem si sensibiles acceperis, verbo providentiæ ascendit super illos Deus, ducens ipse ut vult. Educit enim ventos ex eorum thesau- ris. Quod si homines spiritu elatos et quasi ven- tos auras emittentes, sapientes putaveris, et hom rum super pennas vectus Deus quacunque volat, id est excelsis cogitationibus. Et ventos quidem doctrinæ de heterodoxis ait Apostolus, dicens :‹ Omini vento doctrinæ in alea hominum, in malitia ad viam erroris "., Talium autem ventorum super alas volant spiritus fallaces; Deus vero veræ do- ctrinæ vectus alis, ubi vult spirat ª. C D VERS. 12-15. Obscuris nubibus in lucem per revelationem pervenientibus, nullus excusationis locus peccantibus relinquitur. Itaque cum nubes late fulserunt, protinus sequuntur grando et car- bones ignis. Imagines pœnarum per has voces ostenduntur, necnon et prophetizantur quæ in Christi adventu fiunt. Protinus intonat Christus de cœlo ; sive propter magnam sermonum a Jesu habi- torum majestatem; seu quia cuique menti infudit divinitatis altissimos sensus Deus de unigenito Filio suo, exclamans hoc tantum : « Ille est Filius meus dilectus, in quo complacui "., Sed et reve- lans Filium suum, vocem dat Altissimus illis qui alle de Christo intelligunt, cum neque sanguis, neque caro revelaverunt, sed Pater cœlestis proprium Filium". Quemadmodum enim animo præparatis ad Dei intuitionem et ad auditionem interioris.... Dominus et Altissimus vocein suam dat, ut toni- tribus de cœlo missis elati, a terrestribus recedant, tendantque ad colum, imaginem illius qui super coelos est ferentes, sublimesque cogitationes ab Altissimo dalas accipiant. lis ita qui se adversarios præstant, emittit sagittas Dominus satis idoneas ad conturbandos eos qui prius in malum conspirave- runt. Sagittas vero nunc vocat sermones pœnas prophetizantes. Satis enim sunt minæ ad commo- vendam conturbandamque animam. Cum enim et minas obscure editas manifestaverit, illuminave- ritque fulgurum instar, sagittis, ut jam explicuimus, dispersos conturbabit. Dispersi enim in malum con- cordiam amittunt, quasi perturbatione et confusione trepidantes. » Pl il pp. 11, 6, 7. » Ephes. IV, 14. * Joan. 114, 8. Multis Scripturæ locis nubes prophetas indicant. Matth. 11, 17; xvii, 5. * Matth. xvi, 17.

ἀπώλλυτο· ἀλλ' ἀγαθότητι καὶ φιλανθρωπίᾳ πολλῇ, ἑκάστοτε πλήθους ἁμαρτημάτων γινομένου, οὐ καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἐμπνέειν αὐτὸν πνεῦμα τῆς ὀργῆς ἑαυτοῦ διὰ τὸ προαναφωνεῖν τῆς ὀργῆς τὰς κολάσεις· • Παιδεύσω γὰρ αὐτοὺς ἐν τῇ ὀργῇ τῆς θλίψεως αὐτ τῶν. » Στ. ιζ'. « Ἐξ ὑδάτων πολλῶν, » ἤτοι τῶν ταραχω δῶν καὶ ἁλμυρῶν πραγμάτων τοῦ βίου, τροπικῶς θα λάττης ὀνομαζομένων, ἢ ἀντικειμένων καὶ τεταρα- γμένων. Ἐπίστησον δὲ, εἰ καὶ δόγματα τῆς ἀθεότη- τος ὕδωρ ἐστὶν πολὺ οὐ δυνάμενον σβέσαι τὴν ἀγά- πην· δυνατοὺς δὲ ἐχθροὺς ἐξ ὧν ῥύεται ὁ Θεὸς, τοὺς ἀοράτους ῥητέον· τάχα δὲ καὶ τοὺς ἐν ὑπεροχαῖς ἀν θρώπους, καὶ τοὺς ἀπατᾷν προτεθειμένους διὰ ψευ- δωνύμου γνώσεως, ὅτ' ἂν δεινοὶ περὶ σοφιστείαν ὦσιν. Οὐχ ἁμάρτοι δέ τις καὶ τοὺς ἰδίους λογισμούς, ὅτ' ἂν Β δυναμεστῶνται τῇ προνοίᾳ ἢ καὶ περὶ ἄλλην ἀσέβειαν ἐπανέχωσιν, ἐχθροὺς δυνατούς λέγων, καὶ ῥυσθῆναι ἐκ τῶν μισούντων, ὅτ' ἂν ὑπὲρ αὐτὸν κραταιωθῶσιν ἀξιοί, μισούντων δὲ μάτην· οὐδὲ εἷς γὰρ διὰ τὸ φαῦ λος εἶναι μισούμενος, παρρησιάσεται πρὸς Θεὸν ταύ- την τὴν εὐχὴν εἰπεῖν· ἀλλ' ὅτ' ἂν διὰ Χριστὸν καὶ τὸν ὀρθὸν βίον μισῆται παρὰ τῶν ἁμαρτωλῶν τῶν τὴν θεοσέβειαν βδελυττομένων· ἔλεγχον γὰρ τῆς ἑαυτῶν πολιτείας ἡγοῦνται τὴν τοῦ δικαίου αναστροφήν. Οὗ- τοι δὲ οἱ μισητικῶς πρὸς τὸν δίκαιον ἔχοντες τότε μάλιστα ἐπιτίθενται, ὅτ' ἂν κακώσεως καιρὸς ἐνστῇ· τὸ γὰρ κρίμα τῆς Προνοίας ἀγνοοῦντες, οὐ δι' ἄλλο τι, ἢ δι᾽ ἁμαρτίας θλίβεσθαι τὸν δίκαιον ὑπολαμβάνου- σιν· ὡς οἱ διαλεγόμενοι τῷ Ἰώβ. Τοῦ γὰρ Θεοῦ θλί- ψεσιν αὐτὸν ὑποβαλόντος ὅπως ἀναδειχθῇ δίκαιος, ἔφασκον ἐκεῖνοι ἀσεβείας καὶ ἁμαρτίας χάριν τούτοις περιπεπτωκέναι τὸν ἄνδρα· ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦ πταίοντος Ισχυροί πάντες οἱ ἀλιτήριοι δαίμονες καὶ ὁ διάβολος, ὡς νοεῖσθαι νῦν κάκωσιν τὴν ἁυαρ- τίαν. Στ. ιθ'. « Καὶ ἐγένετο Κύριος ἀντιστήριγμά μου. Ἐν ἡμέρᾳ γὰρ κακώσεως ὅτ' ἄν τις πρὸς τὸν Θεὸν καταφύγῃ, ἕξει αὐτὸν ἀντιστήριγμα αὐτοῦ γινόμε- νον, τοῦτ' ἔστιν ἀντιστηρίζοντα αὐτὸν, ἵνα μὴ κλονη θεὶς καταπέσῃ. Καὶ περὶ τῆς τελείας γοῦν ψυχῆς, ἀντιστήριγμα τὸν Θεὸν Λόγον ἐχούσης, θαυμαστικῶς οἱ ἀποδεχόμενοι τὴν ἀνάβασιν καὶ λάμπρυνσιν αὐτῆς, φάσκουσιν· ι Τίς αὕτη ἡ ἀναβαίνουσα λελευ κανθισμένη, ἐπιστηριζομένη ἐπὶ τὸν ἀδελφὸν αὐτ τῆς; » Στ. κ'. « Καὶ ἐξήγαγέν με εἰς πλατυσμόν. » Αντι- στήριγμα γὰρ ὁ Κύριος γινόμενός τινι ἐξάγει αὐτ τὸν ἐκ τῆς στενότητος τῶν θλιβερῶν, πλατυσμὸν αὐτ τῷ δωρούμενος· κατὰ τὸ, ο Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι. · Ἐν θλίψει δὲ πλατύνεται τις, οὐκ ἔξω τῆς θλίψεως πάντως γινόμενος, ἀλλὰ γενναίως καὶ εὐλα 6ῶς πρὸς αὐτὴν τεταμένος. • Ρύσεταί με, ὅτι ἠθέλη- σέν με. » Κἂν ὅτι μάλιστα πλείστην ἔχωσι δύναμιν· ἠθέλησεν γάρ με, πάντα τὰ θελήματα αὐτοῦ ποιοῦντα. Στ. κα'. ι Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν Εt EXPOSITIO IN PSALMOS. frequentiam exspectat. Non singulis diebus emittit spiritum iræ sua, prænuntiatque ire castigationes : • Docebo enim illos in ira tribulationis illorum. › A rignitate et humanitate multa, semper peccatorum VERS. 17. « De aquis multis, » scilicet de turnu- lentis amarisque vitæ negotiis, quæ figurate mare nominantur, vel de adversis atque confusis. Pon- derandum est annon impietatis dogmata sint aqua multa, quæ amorem non valet exstinguere ; fortis- simos vero inimicos, de quibus Deus eripuit, ini- micos esse invisibiles credendum; forsan et homi- nes in honore constitutos, qui ob fallacem scien- tiam ad decipiendum maxime sunt idonei, cum sophismatibus formidandi sint. Minime fallitur es Cant. viii, 5. ss Psal. 19, 2. C D qui et ipsas argumentationes, quibus providentia indignantur vel aliam agitant impietatein, inimicos fortissimos vocat, et liberari ab iis qui ipsum ode- runt, et super ipsum confortati sunt precatur, qui scilicet oderunt frustra; nullus enim propter vitia invisus, has ad Deum preces fundere audet; sed cum propter Christum rectainque vitam odio est peccatoribus erga Deum pietatem delestantibus : propria enim sibi rationis agendi reprobationem justorum vitam putant. Quare justos invisos baben- tes, tum maxime insectantur, cum nocendi tempus occurrat; Providentiæ enim judiciorum nescii, ærumnis non justum premi, nisi ob peccata, existi- mant, sicut illi qui cum Job colloquebantur. Qui cum a Deo affligeretur, ut ostenderetur justus, dicebant isti impietatis et peccati causa tot eum oppressum esse malis; sed et prævalent in defi- cientem maligni dæmones diabolusque, ut jam pec- catum reputetur afflictio. VERS. 19. Et factus est Dominus protector meus. » In die enim afflictionis, si quis ad Deum confugiat, eum labebit sibi protectorem factum, id est protegentem ipsum, ne fugatus succumbat. Quod vero ad perfectam animam, adjumento Deum Verbum habentem, qui mirantes excipiunt ascen- sum ejus atque splendorem, exclamant: «Quæ est ista quæ ascendit in albis, super fratrem suum innixa “?, VERS. 20. « eduxit me in latitudinem. » Cum alicui protector factus est Dominus, educit eum de tribulationum angustiis atque in spatioso loco col- locat, juxta illud: In tribulatione dilatasti mihi“. › In tribulatione autem dilatatur, non qui omnino tribulationis immunis est, sed qui fortiter pieque dilatatur ea. c Salvum me fecit quoniam voluit me. » Eripuit me, quantumcunque polleant inimici mei; voluit enim me, omnes ipsius volun- tates facientem. VERS. 21. Et retribuet mihi Dominus secun-

ἀποζευγνύμενοι καὶ χωριζόμενοι Θεοῦ, μωμητοὶ εὐ- θὺς γίνονται, τέκνα μωμητὰ διὰ τὸ ἁμαρτεῖν γινό μενα. ι Καὶ φυλάξομαι ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου. » Ο τὰ προειρημένα πάντα κατορθώσας, πῶς ἰδίαν αὐτοῦ ἀνομίαν λέγει; Επιστήσεις μή ποτ' οὖν ὁ βούλεται λέγειν ἐστὶν τοῦτο· Η διάνοια τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἔγκειται ἐπιμελῶς ἐκ νεότητος, ὡς ἐπιῤῥε- πῶς ἔχειν πρὸς τὸ ἁμαρτάνειν ἡδονῇ θελγόμενος. Ο οὖν τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ ἑαυτὸν ἐπιδεδωκώς, φυλάττε- ται ἀπὸ τῆς ἐνσκιρτωσάσης τῶν ἀνθρώπων ἀνομίας· τάχα δὲ καὶ τὸ λεγόμενον ἐν ἡμῖν τῆς σαρκὸς φρόνη- μα, ἔχθρα ὂν πρὸς Θεὸν, καὶ τῷ νόμῳ αὐτοῦ μὴ ὑπο ταττόμενον, ἀνομία τοῦ ἀνθρώπου ἐστὶν, ἀφ᾿ ἧς φυτ λάττεταί τις, πνεύματι τὰς πράξεις του σώμα. τος θανατῶν, καὶ ἀπεχόμενος τῶν τῆς σαρκὸς ἔρ- γων. Στ. κε'. ι Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου. » Δικαιοσύνην ἐνταῦθα καλεῖ τὴν ἐκ πίστεως Ἰησοῦ Χριστοῦ συνισταμένην· δικαιοσύνη γὰρ Θεοῦ πεφανέρωται ἐπὶ πάντας τοὺς πιστεύον- τας· τῷ γὰρ ὀρθῶς πιστεύοντι ἡ πίστις εἰς δικαιο- σύνην λογίζεται. Συζύγως δὲ καθαριότητα χειρῶν ἐρεῖς τὰ λαμπρῶς καὶ ἀμολύντως ενεργούμενα τῆς πίστεως ἔργα, ὧν χωρὶς ἡ πίστις νεκρά ἐστιν. Στ. κς'-χη'. Αθρόως μεταβολῆς προσώπου γεγε- νημένης, ἐρεῖ τις πρὸς τὸν Θεὸν τοὺς προκειμένους στίχους λέγεσθαι διὰ τὰ ἑπόμενα· οὐκ ἄλλῳ γὰρ ἐρεῖ τὸ, « Ὅτι σὺ λαὸν ταπεινὸν σώσεις, καὶ ὀφθαλμοὺς ὑπερηφάνων ταπεινώσεις, ο ἢ τῷ Θεῷ. "Αλλος δὲ λέξει μὴ πρὸς τὸν Θεὸν, ἀλλὰ πρὸς ἄνθρωπον ταῦτα λέγεσθαι, τῷ τὸν ὁσίοις συνδιατρίβοντα μιμεῖσθαι ἐκείνων τὴν ἀρετήν· τὸν δὲ σὺν φαύλοις ὄντα, δια στροφὴν ὑφίστασθαι, ᾗ φησιν ἡ θεία τῶν Παροιμιῶν Γραφή « Ο συμπορευόμενος σοφοῖς σοφὸς ἔσται· ὁ δὲ συμπορευόμενος ἄφρησιν γνωσθήσεται. » Έρα μηνεύσεις οὕτως· Μετὰ τοῦ ὁσίου, ὦ Δέσποτα, όσιω- θήσῃ, παρέχων αὐτῷ τὴν ἐκ τοῦ χορηγουμένην ὁσιό- τητα, ἵνα τελειωθέντα κατ' αὐτὴν εἰς τὴν ἁρμόζου σαν ἐπαγγελίαν εἰσάξῃς, καὶ τὰ ἄλλα ἀκολούθως τῷ πρὸ αὐτοῦ. Εὖ δέ φησι καὶ τὸ εἰπεῖν, « διαστρέψεις· ο δυναμένου γὰρ εἰπεῖν, μετὰ στρεβλοῦ διαστρέφῃ, τοῦτο μὲν οὐκ εἴρηκεν, ἀλλὰ, «διαστρέψεις. » Την γὰρ πρὸς τὰ φαῦλα πορείαν κωλύων ὁ Θεὸς, δια- στρέφει τὸν ἔπειτα κατατρέχοντα, φράσσων τὴν ὁδὸν αὐτοῦ ἐν σκόλοψιν, καὶ τὰς τρίβους αὐτοῦ ἀνοικοδο μῶν. Ἀρχὴ γὰρ εὐεργεσίας, τὸ κωλύεσθαι τῶν κα- κῶν. Ὁ δὲ δὴ ἐπ' ἀνθρώπου ἐξειλήφθαι βουλόμενος ἐρεῖ τὸν συνόντα ὁσίῳ ἄνδρα, ἐκ τῶν πραττομένων ὁσίων ὁσιοῦσθαι, ὡς Ελισσαιέ μετὰ τοῦ Ἡλία, καὶ Τιμόθεος μετὰ τοῦ Παύλου· καὶ ὁ σὺν τῷ ἀθώς σπεύδων εἶναι, τὴν ἐκείνου ἀρετὴν σπασάμενος, ἀθῶος ἔσται. Ομοίως δὲ καὶ ὁ ἀνδρὶ ἐκλεκτῷ συν- διατρίβων, καὶ ὁ στρεβλῷ δὲ συνὼν κατὰ τὸ ἐθέλειν αὐτῷ ἐξομοιοῦσθαι, διαστρέψει ἑαυτοῦ τὸν βίον. Ο δὲ οὕτως τοὺς στίχους σαφηνίσας, μεταβαλεῖ πρὸς τὸν Θεὸν τὸ πρόσωπον ἀπὸ τοῦ, «Ὅτι σὺ λαὸν ταπει- τὸν σώσεις. & ο EXPOSITIO IN PSALMOS. A ad Deum omnia referre, immaculatos sonosque custodit. Dissidentes autem et recedentes a Deo, contaminati brevissime fiunt, maculati filii propter peccatum facti. Et observabo me ab iniquitate mea. Qui prædictus omnino perfectus est, quoniodo de propria ipsius iniquitate loquatur? Quid hæc significent forsan sic intelligendum : Mens hominis propere ad prava festinat a juventute, ideoque semper natura fertur ad peccatum, voluptate in- citatus. Qui igitur divina legi se tradidit, ab iniqui- tate semper in hominibus insiliente seipsum tuetur : quod quidem in nobis carnis mens dicitur, cum Deo sit inimica, legique ejus minime audiens, ini- quitas hominis est, a qua observat se, qui spiritu corporis actus mortifcat, proculque ab carnis upe- Bribus recedit. C Prov. xiir, 20. D VERS. 25. Et retribuet mihi Dominus secundum justitiam meam. » Justitiam hic vocat, quæ fide Jesu Christi constat; justitia enim Dei in omnes qui crediderunt manifestata est; nam recte credenti fides pro justitia habetur. Congruenter autem puri- tatem manuum dices splendide et immaculate vi- gentia fidei opera, sine quibus fides mortua est. VERS. 26-28. Subita personæ mutatione facta, dicet aliquis Ad Deum præsentes versiculos dicit propter hæc quæ sequuntur; non alii enim dicet illud, « Quoniam tu populum humilem salvum fa- cies, et oculos superborum humiliabis, nisi Deo. Forsan dicet alius non ad 'Deum, sed ad hominem hæc dici, quod cum sanctis conversatus, eorum imi- tatur virtutem; qui autem cum pravis commoratus, deterior fit, sicut perhibet divina Proverbiorum Scriptura Qui cum sapientibus ambulat, sapiens erit; qui autem cum insipientibus, insipiet *, » Sic interpretaberis : Cum sancto, Domine, sanctifica- beris, præbens ei paratam ex te sanctitatem, ut perfectum per eam in conformitatem repromissionis inducas, et cætera congruenter. Optime autem ait, ‹ perverteris. › Cum enim posset dicere, cum per- verso perversus eris, non dixit, sed ‹ perverteris. ▸ Namque ad prava viam impediens Deus, quemcun- que incurrentern in eain avertit, iter ejus ligni obicibus intercludens, et semitas ejus obstruens. Initium eniın beneficientiæ inhiberi a malo; qui antem de homine hæc accipienda censebit, dicet virum cum sancto conversantem sanctis operibus sanctificatum iri, sicut Eliseus cum Elia, et Timo- theus cum Paulo: et qui cum innocente esse festi- nat, hujus virtutes appetens, innocens erit. Similiter et qui cum electo viro cominorabitur, aut qui cum perverso vivet, ejus similis esse cupiens, suam per- vertet vitam. Qui igitur sic hos interpretatus est versiculos, ad Deum personam transvertet ab his : • Quoniam tu populum humilem salvum facies. »

Στ. κθ'. « Ὅτι σὺ φωτιεῖς λύχνον μου, Κύριε ὁ Θεός μου, φωτιεῖς τὸ σκότος μου. Τὸ δεκτικόν φω τὸς τῆς ψυχῆς μόριον, ἤτοι δύναμις, τοῦτ' ἔστιν ὁ νοῦς δ καὶ λογιστικόν τινες καλοῦσιν, λύχνος αὐτῆς εἶναι λέγεται· οὐκ ἂν αὐτὸς κατ' ουσίαν φῶς, ἀλλὰ φωτὸς δεκτικός· τὸ δὲ σκότος αὐτῆς τὸ θυμοειδὲς καὶ ἐπιθυμητικόν ἐστιν. "Οτ' ἂν οὖν ὁ νοῦς φωτισθῇ ὑπὸ τοῦ Κυρίου, μεταδόντος αὐτῷ τῶν ἰδίων αὐτῶν, τὸ τηνικάδε καὶ τὰ τῆς ψυχῆς ἄλογα κινήματα, φω- τίζεται ἐπιστημονικῶς ἐπιτελούμενα· οὐχ ὅτι ἐξ αὐτ τῶν τὰ ἄλογα μετέχει φωτὸς (Επιστήμης γὰρ ἀνεπί- δεκτα), ἀλλ' ὅτι ὑπὸ τοῦ πεφωτισμένου, ὑπὸ ἐπιστή μης καὶ ἀρετῆς, ὃν δεῖ τρόπον ἄγονται. Οτ᾽ ἂν οὖν ὑπὸ τοῦ Κυρίου φωτισθῇ ὁ νοῦς, ὃς εἴρηται λύχνος, ἀναγκαίως ἀκολουθήσει καὶ τὸ φωτισθῆναι τὸ εἰρημέν νον ἡμῶν σκότος. Εἰ δὲ τὸ ἐν ἡμῖν πεφυκός φωτίζε σθαι, τοῦτ᾽ ἔστιν ὁ νοῦς, δι᾿ ἄνοιαν καὶ ἀνεπιστημο σύνην σκότος εἴη, πολλῷ πλέον αἱ ἄλογοι τῆς ψυχῆς δυνάμεις, οὐκ ἔχουσαι πεφωτισμένον ἡγεμόνα, ἐπι- τεταμένον εἶεν σκότος. Καὶ τοῦτό ἐστιν ὅ φησιν ὁ Σωτήρ· « Εἰ οὖν τὸ ἐν σοὶ φῶς σκότος ἐστὶν, τὸ σκό τος πόσον; » Εἰ γὰρ ὁ ὀφθαλμὸς τοῦ σώματος, τοῦτ' ἔστιν, ὁ νοῦς ὀφείλων εἶναι λύχνος ἐστέρηται φωτός, πολλῷ πλέον τὸ ἄλλο, ἵν' οὕτως εἴπω, σῶμα τῆς ψυ χῆς σκότος ὑπάρχει· σῶμα δὲ οὐχ περίκειται ἀν- θρώπινον, ἀλλὰ τὸ κατὰ τὴν ἄλογον σύστασιν αὐτῆς τυγχάνον. Τάχα δὲ καὶ οἱ τὴν γνῶσιν τῆς ἀληθείας πεφωτισμένοι, ἐξημμένον ἔχουσι τὸν λύχνον, τοῦ Κυρίου αὐτοῖς τοῦτο δεδωκότος· τὰς δὲ πράξεις κατ' ὀρθὸν ἄγοντες ἐκ τοῦ πεφωτίσθαι τὸν νοῦν, καὶ τὸ σκότος αὐτῶν ἔχουσι φωτιζόμενον. Οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ τοῦτο ῥηθείη· Οἱ θεωρίαν ἐπιστημονικὴν περί τῶν νοητῶν καὶ ἀοράτων πραγμάτων ἐσχηκότες, πε- φωτισμένον ὑπὸ Κυρίου ἔχουσι λύχνον· ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν αἰσθητῶν εὖ μάλα κατὰ τὴν γνώμην δια- κείμενοι, τὴν αἴσθησιν φωτεινῶς ἀντιλαμβανομένην τῶν πραγμάτων ἔχουσιν, ἥτις σκότος ἐστὶν τῷ μὴ πεφυκέναι καθ' ἑαυτὴν φωτίζεσθαι, τοῦτ᾽ ἔστιν ἐπι- στήμην δέχεσθαι· ἡ γὰρ ἂν καὶ τὰ ἄλογα ἐπιστήμην ἐδέχοντο, αἴσθησιν ἔχοντα. Στ. λ'. ι Οτι ἐν σοὶ ῥυσθήσομαι ἀπὸ πειρατηρίου, καὶ ἐν τῷ Θεῷ μου ὑπερβήσομαι τεῖχος. » Οὐκ ἄλλως ῥυσθῆναι δυνατὸν ἀπὸ τῶν περιεστηκότων πραγμάτ των πικρῶν, ἢ ἐν Θεῷ γινόμενον· ἐν Θεῷ δέ τις γίνεται, μετέχων αὐτοῦ. Ὡς γὰρ ἐκ τῶν ἀγνοημάτ των ῥύεται τις ἐν ἐπιστήμῃ γεγενημένος, οὕτως ἐν Θεῷ τις σπεύδων εἶναι, ῥυσθήσεται ἀπὸ πειρατηρίου. εἰς πειρασμὸν μὴ εἰσερχόμενος· οὐ τῷ ἐκτὸς πειρα σμοῦ γενέσθαι, ἀλλὰ τῷ μὴ ἁλῶναι ταῖς παγίσιν αὐτ τοῦ. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ὁμολογῶν Ἰησοῦν ἔμπρο- σθεν τῶν ἀνθρώπων, ἐν αὐτῷ ἐστιν· Πᾶς γὰρ ὃς ἂν ὁμολογήσῃ ἐν ἐμοὶ ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὁμολογήσω κἀγὼ ἐν αὐτῷ ἔμπροσθεν τοῦ Πατρός μου ἐν τοῖς οὐρανοῖς. » Ομολογεί τις γὰρ Ἰησοῦν μετέχων αὐτοῦ, καὶ ὁμολογεῖται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἐν αὐ τῷ τυγχάνων. Διατειχίζει δὲ ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ πλῆθος τῶν πρὸς ἡμῶν παραλόγως πραττομένων, DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 29. • Quoniam tu illuminas lucernam meam, A Domine, Deus meus, illuminas tenebras meas. › Capax luminis animæ particula, sive vis, id est mens, quam et nonnulli rationem vocant, lucerna ejus esse dicitur; cum neque sit ipsa secundum es- sentiam lux, sed lucis capax; tenebræ autem ejus, iracundia atque concupiscentia sunt. Cum igitur mens a Domino illuminata fuerit, de propria luce eam donante, irrationabiles quæ nunc oriuntur in anima motus illuminantur sapienter expleti : non quia insipientes ex ipsis lucem consequuntur, scientiae siquidem sunt expertes, sed quia illumi- natione, scientia et virtute, ut decet, ducuntur. Quando igitur a Domino mens illuminata est, quæ dicitur lucerna, necesse est ut simul illuminentur quæ hic vocantur tenebræ. Si autem quod in nobis B illuminari potest, mens scilicet, propter ignorantiam imperitiamque caligo fit, eo magis rationis exper- tes animæ vires, illuminatum rectorem non haben- tes, ingruentes fiunt tenebr. Atque illud est quod dicit Salvator : Si igitur quæ est in te lux, tene- brae sunt, quid et tenebra ? » Si enim oculus corporis, scilicet mens, quæ pro lucerna esse de- bet, luce caret, multo magis reliquum, ut ita di- cam, corpus animæ caligo est : corpus autem, non quod circumdat eam humanum, sed quod ad irra- tionalem ejus substantiam spectat. Protinus vero et qui de veritatis scientia illuminati sunt, accensam habent lucernam dono Domini; actaque sua recte agentes, propter mentis illuminationem, tenebras quoque suas illuminatas habent. Præsertim et illud dici potest Qui speculativam de spiritalibus atque invisibilibus rebus doctrinam habent, illuminatam a Domino acceperunt lucernam; sed et de sensi- bilibus optime secundum intellectum dispositi, per- ceptionem clare illuminatam rerum habent, quæ quasi caligo est illi qui non aptus est ut secundum ipsam illuminetur, id est scientiam accipiat; et ipsa bruta aliquatenus scientiam accipere possunt, perceptionem habentia. C VERS. 30. • Quoniam in te eripiar a tentatione, et in Deo meo transgrediar murum. » Haud aliter a molestiis circumdantibus nos liberari possumus, nisi in Deo : est autem in Deo, qui ejus est parti- ceps. Quemadmodum enim ab ignorantiis liberatur D in scientia constitutus, ita qui in Deo esse festinat, eripietur a tentatione, in tentatorem non incidens ; non quod tentatoris immunis fiat, sed quod non ejus iusidiis irretitus sit. Quapropter et qui Jesum coram hominibus confitetur, in ipso est: « Omnis enim qui confitebitur me coram hominibus, con- fitebor et ego euin coram Patre meo qui in cœlis eat r. » Conftetur auten Jesum qui ejus particeps est, et confitebitur illi Deus qui est cum ipso. Muro autem separat nos a Deo multitudo nostrorum ini- que factorum, disjungitque, sicut ait propheta : ‹ Nonne valet dextra Domini liberare? aut gravata 32. ** Matth. xi, 23. *7 Matth. x, .

μον τὴν ὁδόν μου, ο τοῦτ' ἔστιν ἀπέδειξεν· τὸ γὰρ, θεῖ ναι, νῦν τὸ ἀποδείξαι σημαίνει· ὥσπερ καὶ τὸ, ο Ὃν ἔθηκε κληρονόμον πάντων. » Καλῶς δ᾽ ἔχει καὶ ἀπὸ τούτου τοῦ στίχου ἐκ προσώπου Χριστοῦ τὸν ὅλον ψαλ μὲν ἀπηγγέλθαι. Ὁ ταῦτα δὲ λέγων, ἀναιρήσας τὰς ὀφιώδεις κακίας, καὶ τὰς ἐνεργησάσας αὐτὰς πονηράς δυνάμεις ὑπὸ Θεοῦ, τοὺς τοῦ ἔσω ἀνθρώπου πόδας, τοῦτ' ἔστιν τὰς πορευτικὰς δυνάμεις, κατηρτισμένους ἔχει, ἵνα δυνηθῇ εἰπεῖν· « "Ανευ ἀνομίας έδραμον, καὶ κατηύθυνα· » καὶ πληρώσας τὴν πορείαν ἐν τοῖς ὑψηλοῖς, ἀκούσεται πρὸς τοῦ Θεοῦ· «Σὺ δὲ αὐτὸς στῆθι μετ' ἐμοῦ· ἡ καὶ τὸ ἑστάναι δ᾽ ἐν τοῖς ὑψηλοῖς, οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ τις, ἀλλ' ἐκ τοῦ Θεοῦ ἔχει. Στ. λε'. ο Διδάσκων χεῖράς μου εἰς πόλεμον. » Ως περ τὰ ἄλλα καλὰ, οὕτω καὶ τὸ πολεμεῖν πρὸς τὰς Β ἀντικειμένας δυνάμεις πρὸς τοῦ Θεοῦ διδασκόμεθα· τὰς γὰρ χεῖρας τῆς ψυχῆς, λέγω δὴ τὰς δραστηρίους αὐτοῦ δυνάμεις τυποῖ· ὥστ᾽ ἐπιστημονικῶς κατέχειν τὴν νοητὴν ἀσπίδα καὶ τὴν μάχαιραν τοῦ πνεύματ τος, καὶ ἄλλα ὅσα πνευματικὰ ἀμυντήρια, καὶ τὸ πῶς χρῆσθαι δεῖ τοῖς τοιούτοις παιδεύων. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ ὁ Σωτὴρ ἄνθρωπος γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν πολε- μήσας, ἐδίδαξεν ἡμᾶς καταπαλαίειν καὶ καταπολε μεῖν τὴν ἀντικειμένην δύναμιν. Καὶ εἰς εὐχὴν δὲ, φησί, τὰς χεῖρας ἐκτείνων περιγίνομαι τῶν δυσμε νῶν. ι Καὶ ἔθετο τόξον χαλκοῦν τοὺς βραχίονάς μου, διδάξας τὰς χεῖράς μου εἰς πόλεμον. » Συμβολικώς βραχίονας όνομαζομένας, χαλκοῦν ἔθετο τόξον· διὰ μὲν τοῦ χαλκοῦ τὸ ἄτρωτον ἡ εὔτονον παριστάς ο διὰ δὲ τοῦ τόξου, τὸ ἀπολύεσθαι βέλη ἀπὸ τῶν βραχιόνων τῶν ἡμετέρων, τρῶσαι δυνάμενα τοὺς ἀντιτε ταγμένους. Στ. λς'. « Καὶ ἔδωκάς μοι ὑπερασπισμόν σωτη- ρίας. » Πρὸς τούτοις ἅπασιν καὶ ὑπερασπισμὸν σω τηρίας μοι δέδωκας, τὸν σὸν Υἱὸν καταπέμψας τῇ ἰδίᾳ ἀσπίδι ὑπὲρ ἐμοῦ μαχησόμενον. « ᾿Αλλὰ καὶ ἡ παιδεία σου, ο φησίν, ο ανώρθωσέν με εἰς τέλος· κ ἤτοι ἡ παιδευτική διδασκαλία, καὶ ἡ ἐπίπονος ἀγωγή. • Εἰς τέλος δὲ, ο τοῦτ᾽ ἔστιν εἰς τελείαν ἀνάστασιν καὶ στάσιν με ηγαγεν· ἡ γὰρ παιδεία σημαίνει τὴν παι δευτικήν· ὡς ἐν τῷ, ο Ἐπιλαβοῦ ἐμῆς παιδείας, μὴ ἀφῇς·, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐπίπονον, διὰ τοῦ, «Μὴ ὀλι γώρει παιδείας Κυρίου. » Αὕτη δὲ ἡ ἑκατέρως παι δεία σου, διδάσκαλος τῶν καλῶν μοι γεγένηται. Σύμ μαχος δὲ ἐξέδωκεν · ι Καὶ τὸ ὑπακούειν με αυξήσει με·, ὁ δὲ ᾿Ακύλας · ι Καὶ πραότης σου ἐπλήθυνεν με. Στ. λγ'. « Επλάτυνας τὰ διαβήματά μου ὑποκάτω μου. » Τὰ διαβήματα, καθὰ ἐκ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἐξ αἰσθητῶν ἐπὶ νοητά, καὶ ἀπὸ τοῦ παρόντος εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα διαβαίνω. « Επλάτυνας υπου κάτω μου ο κατ' ἀρχὰς γὰρ στενὰ καὶ ἐπίπονα φαι νόμενα, τῷ τὴν τεθλιμμένην ὁδεύειν ὁδὸν, ὑπεράνω αὐτῶν τῇ προκοπῇ γεγενημένος, πλατυνθέντα αὐτὰ εθεασάμην. Ο γὰρ ἀνωτέρω τῶν προκοπῶν γεγενη- μένος, τῷ ἐπὶ τέλος ἐφθακέναι, οὐκέτι αἴσθεται τῆς στενότητος τῶν πόνων καὶ ἱδρώτων τῶν ἐπὶ ταῖς προ κοπαῖς, ἐν εὐρυχωρία γεγενημένος. « Καὶ οὐκ ἠσθέ * DIDYMI ALEXANDRINI tic cuim ponere ostendere significat, sicut et illud : A Quem posuit hæredem omnium ". ⚫ Pulchre autem constat hoc versiculo ad Christi personam totum spectare psalmum. Qui hæc dicit, expurgatis omnibus serpentinis malitiis, perversisque polesta tibus a Deo, interioris hominis pedes, id est ambu- landi potestates, perfectos habet, ut possit di- cere: Sine iniquitate cucurri, et recte deambu- lavi “. › Cursuque super excelsa peracto, audiet a Deo Tu autem sta niecum '; nam super ex- celsa stetisse, non ex seipso quivis, sed ex Deo habet. VERS. 35. • Qui docet manus meas ad prælium. Quemadmodum cætera pulchra, sic et contra ad- versarias potestates bellare a Deo docemur; manus enim animæ activas ejus vires significant; quæ quidem, si prudenter intellexerimus, intelligibilem clypeum, et gladium spiritus, et quæcunque spiri- talia arma ostendunt, necnon quomodo iis uten- dum sit docent. Etenim Salvator homo factus, pro nobis prælians, adversam contra potestatem luctari alque decertare nos docuit. Et in oratione, ait, ma- nus extendens hostium victor ho. . El posuit ut arcum æreum brachia mea, docens manus meas ad prælium. Symbolice brachia appellatas, æreum posuit arcum ; per æreum, invulnerabile et validum designat. Per arcum vero, emitti tela brachiis no- stris, quæ adversarios vulnerare valent. VERS. 36. Et dedisti mihi protectionem salutis C tuæ. Præter hæc omnia et protectionem salutis mihi dedisti, Filiumn tuum mittens proprio clypeo pro me preliaturum. Sed et disciplina tua, ait, correxit me in finem; › doctrina scilicet, et cor- reptio, et operosa agendi ratio. ‹ In finem,› id est in perfectam restitutionem et in perfectum statum duxit me; disciplina euim correptionem indicat, sicut in istis : e Suscipe disciplinam meam, nec di- mitte ";, necnon operosam, propter illud : • Ne parvi facias disciplinam Domini "; ipsa autem utroque modo disciplina tua, magistra mihi bono- rum facta est. Symmachus quidem edidit : « Obe dientia mea augebit me; › Aquila vero: Et man- suetudo tua multiplicavit me. ▸ Vérs. 37. ‹ Dilatasti gressus meos subtus me. » D Gressus, prout ex improbitate in virtutem, e sensi- bilibus in spiritalia, atque e præsente in venturum tempus incedo. • Dilatasti subtus me. . Primo enim angusta et operosa quæ videbantur, tritam ince- dens per viam, progressusque hæc omnia superata quasi dilatata intuitus sum. Qui enim ad fastigium pervenit, cum ad finem properat, non jam sentit angustias, nec laborein, nec sudores ascensus in laxiore via progrediens. Et non sunt infirmata vestigia mea; › si continenter in omni esse perse- llebr. 1, 2. * Psal. LVIII, 5._" Exod. xxxiv, 2. Prov. iv, 13. Prov. ult, 11.

εἰς τιμήν, τὰ δὲ ξύλινα καὶ ὀστράκινα εἰς ἀτιμίαν ἐστὶν, ὁ ἐκκαθαίρων ἑαυτὸν ἀπὸ τούτων γίνεται σκεῦος τιμῆς ἡγιασμένον, καὶ εὐχρηστον τῷ Δεσπό τῇ εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν ἡτοιμασμένον, τοὺς ὄντας τέως πηλὸν πλατειῶν τοῦτ' ἔστι βόρβορον ἡδονῶν καὶ ἐπιθυμιῶν, ἀπαλλάττων πάσης τραχύτητος τῆς ἀπὸ τῶν παθῶν. Ὁ ταῦτα λέγων, ὁμαλότητα διὰ τοῦ λεαί νειν ἐμποιῶν, αὐτοὺς σκεύη οστράκινα ποιήσει, ἵν' αὐθαιρέτῳ ὁρμῇ ἑαυτοὺς ἐκκαθάρωσιν ὡς εἰς τιμὴν σκεύη γεγενῆσθαι χρύσεα ἢ ἀργύρεα· ὡς γὰρ ἐαυ- τούς τινες ἐκ χρυσῶν καὶ ἀργυρῶν σκεύη οστράκινα γεγόνασιν. « Υἱοὶ γὰρ Σιών οι τίμιοι επηρμένοι ἀρ χειρῶν κεραμέως; » Οὕτω γὰρ οἰκείας προαιρέσεως σκεύη ἐστίν. Αλλ' ἐπεὶ τὰ μὲν χρυσᾶ καὶ ἀργυρᾶ γυρίῳ, πῶς ἐλογίσθησαν εἰς ἀγγεῖα ἐστράκινα, ἔργα ἐξ ὀστρακίνων χρυσᾶ ἡ ἀργυρᾶ γενήσονται. ; ' Β οι Στ. με. Διττοῦ δὲ τοῦ τῆς γνώσεως ονόματος ση- μαινομένου, δηλοῖ ὁτὲ μὲν τὸ ἐπίστασθαι, ότὲ δὲ τὸ ἡνῶσθαι καὶ ἀνακεκρᾶσθαι τὸν γινώσκοντα τῷ γινω- σκομένῳ. Κατὰ τὸ πρότερον σημαινόμενον, πάντας γινώσκει ὁ Θεὸς, καὶ οὐ τοὺς σπουδαίους μόνους. Πρὸς γὰρ τοὺς φαύλους ὁ Σωτὴρ εἶπεν· « Ὑμεῖς ἐστε οἱ δικαιοῦντες ἑαυτοὺς ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων· ὁ δὲ θεὸς γινώσκει τὰς καρδίας ὑμῶν. Καὶ ἐν τῷ προφήτῃ· « Διότι ἔγνων πάσας τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν. ο Κατὰ δὲ τὸ δεύτερον σημαινόμενον, μόνους τους δι καίους εἰδέναι λέγεται· ο Εγνω γάρ Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ·, τοὺς δὲ φαύλους ήγνόει. Η φησιν πρὸς αὐτοὺς ὁ Σωτήρ· « Αποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ, ἐρω γάται ἀνομίας, οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς. » Καὶ ὁ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν οὖν λαὸς μὴ γινωσκόμενος ὑπὸ τοῦ Σωτή- ρος ότε είδωλα καὶ δαιμόνια ἐθεράπευσεν, καὶ τὴν ἄλλην ἅπασαν ἔπραττεν κακίαν, μεταβαλών διὰ μετ τανοίας, δουλεύειν τῷ Χριστῷ προσελήλυθεν. Εἰ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν· «Ὃν οὐκ ἔγνων. ὁ Οὐ γὰρ εἶπεν, Λαὸς ἓν οὐ γινώσκω ἐδούλευσέν μοι. Ο γὰρ ἔτι τὰ τῆς και κίας ἐνεργῶν οὐ γινώσκεται. Ὁ δὲ παυσάμενος τῶν ἁμαρτημάτων, οὐκ ἐγνώσθη μὲν πρότερον, γινώσκε ται δὲ νῦν. Τούτοις συνάδει τὸ ἀποστολικὸν φάσκον· • Αλλὰ τότε μὲν οὐκ εἰδότες Θεὸν ἐδουλεύσατε τοῖς φύσει μὴ οὖσιν θεοῖς· νῦν δὲ γνόντες Θεόν, μᾶλλον δὲ γνωσθέντες ὑπὸ Θεοῦ. ὁ Ὅτε γὰρ ἡγνόουν Θεόν, ἠγνοοῦντο ὑπ' αὐτοῦ· γνόντες δὲ αὐτὸν, ἐγνώσθησαν ὑπ' αὐτοῦ· ἴσως δὲ δόξειέν τισιν παρέλκον εἶναι τὸ εἰρημένον, « Εἰς ἀκοὴν ὠτίου ὑπήκουσέ μοι, » τῷ πάν τα τὸν ὑπακούοντα τίῳ ὑπακούειν. Οὐ παρελκόντως δὲ, οὐδὲ περιττῶς πρόσκειται τὸ ἀτίον, τῷ πάντα τὸν ὑπακούοντα τῷ Θεῷ μὴ ἀνθρωπίνῃ καὶ θνητῇ ἀκοῇ χρᾶσθαι, ἀλλ' ὡτίῳ θείῳ, ἐκ προσθήκης τῷ ἔχοντι παραγινομένῳ· προσέθηκεν γάρ μοι ὠτίον ἀκούειν. 3. Στ. μς'. « Υἱοὶ ἀλλότριοι ἐπαλαιώθησαν, » καὶ τὰ ἑξῆς. Τῶν ἀγαθῶν ἀρχὴ καὶ πηγὴ τυγχάνων ὁ Θεὸς πατὴρ γίνεται τῶν ἀγαθοεργούντων· καὶ ὅσον ἐν τῷ ποιεῖν τὰ δέοντα τυγχάνουσιν οὗτοι ἴδιοι υἱοὶ τοῦ Θεοῦ μετέχοντες τοῦ μονογενούς Υἱοῦ αὐτοῦ. Εἰ δὲ ἀπροσεκτήσαντες, τῶν ἐναντίων μεθέξουσιν, ταῦτα δ' ἐστὶν τὰ κακὰ, ἀλλοτριωθεῖεν Θεοῦ· οἷς ἀκολουθή σει καὶ τὸν παλαιωθῆναι. Κοινωνοῦντες γὰρ τῇ ἀρετῇ, DIDYMI ALEXANDRINI id es istis purifcaverit, vas fet honoris sanctificatum & magnique commodi Domino in omne bonum opus paratum. Illos qui sunt adhuc lutum platearum, est volutabrum voluptatum cupiditatumque, solvit omni passionum asperitate. Qui hæc dicit lævita- tem delendo efficiens, eos vasa fictilia faciet, ut li- bero motu seipsos purificent, vasaque fiant in ho norem aurea vel argentea; sicut enim se ipsos non- nulli ex aureis et argenteis vasa fictilia facta sunt : • Filii enin Sion honoratissimi, superbientes ar- gento, quomodo annumerati sunt inter fictilia vasa, figuli opera facientes *?, Sic enim sua ipsorum voluntate e Actilibus aurea vel argentea fient. C VERS. 45. Duplex cognitionis hic ostenditur genus: prius quidem simpliciter cognoscere, posterius autem cognoscentem cognito adunari miscerique significat. Juxta primum ou:ries cognoscitDeus, et non diligentes solos. Etenim ad improbos Salvator dixit: «Vos estis justificantes vosmetipsos coram hominibus: Deus autem cognoscit corda vestra ". » Atque in propheta : • Quoniam cognovi omnes iniquitates vestras ". Juxta autem secundum solos justos novisse dicitur. ‹ Novit enim Dominus qui ipsius sunt” › improbos vero ignorat. Aitque ad illos Salvator: < Recedite a me, operarii iniquitatis, nunquam vos cogno- vit. Atque gentilium populus, ignotus Salva- tori, cum idola et dæmonia coleret, cæteramque omnem ageret iniquitatem, pœnitentia conversus, ad Christi cultum perluctus est. Optime igitur di- ctum est, ‹ Quem non cognovi. › Non enim dixit : Populus quem non cognosco servivit mihi; quan- diu inique facit, non cognoscitur. Qui autem a pec- catis abstinet, prius quidem ignotus, nunc vero co- gnoscitur. Ad quæ spectant hæc apostolica dicta: • Sed tunc ignorantes Deum, serviebatis illis qui non sunt natura dii; nunc vero cognoscentes Deum, vel potius a Deo cogniti ". » Cum enim igno- rarent Deum, ignorabantur ab en; cognoscentes autem eum ab eo cogniti sunt. Forsan vero vide- tur quibusdam supervacuum esse quod additur, ‹ In auditu auris audivit mihi, quia omnis audiens aure audit. Non autem supervacue, neque redun- danter superadditur auris, cum omnis Deo audiens non humano mortalique utatur auditu, sed aure divina, quæ ei superadditur; addidit enim mihi aurem audiendi. VERS. 46. • Filii alieni inveteraverunt, et qua sequuntur. Bonorum initium et fons cum Deus sit, pater fit benefacientium ; et quotcunque recte agunt, hi proprii filii Dei sunt, participes unigeniti ejus Filii; si vero declinant, contraria patientur, id est malo alienabuntur a Deo; congruam vim habet in- veterare. Communicantes enim cum virtute, præclara et intemerata sapientia et perpetua juventute flo- • Thren. IV, 2. . Luc. xvi, 15. Isa. LXV, iv, 8, 9. D ss j Tim. 11, 19. se Luc. xuit, 27. sf Galat

λαμπρᾷ καὶ ἁμαράντῳ σοφίᾳ καὶ ἀγήρῳ ἀεὶ νεάζον- Α χωλεύειν ἐν αὐτῇ λέγεται· τοῦ μὴ παραδεξαμένου αὐτ τες ἐτύγχανον· μεταπεσόντες δὲ εἰς τὴν κακίαν, παλαιωθείεν ὑπὸ τῆς φθορᾶς αὐτῶν, ἵν' οὕτως εἴπω, τριβακούμενοι. Καὶ ἔτι ἐπεὶ περὶ Ἰουδαίων ἐστὶν ὁ στίχος· οὗτοι δὲ παρακάθηνται τῇ παλαιότητι τοῦ γράμματος, οὐδὲ κατὰ ποσὸν ἔπεσθαι τῇ καινότητι τοῦ πνεύματος ἀνεχόμενοι, « Υἱοὶ ἀλλότριοι καὶ περ παλαιωμένοι γεγένηνται. » Οὗτοι δὲ καὶ ἐπαμφοτε- ρισταὶ καὶ δίψυχοι γεγενημένοι, χωλεύειν ἀπὸ τῶν σφῶν τρίβων λέγονται. Τὸ γὰρ ἐπαμφοτερίζειν, χυ λεύειν Ηλίας εἶπεν φάσκων· « Εως πότε χωλανεῖτε ἐπ' ἀμφοτέραις γνύαις ; Εἰ ἔστιν Κύριος, πορεύεσθε ὀπίσω αὐτοῦ. » Καὶ τάχα πᾶς ὁ τὴν θείαν Γραφὴν προσηκάμενος, μὴ ὡς δεῖ διανοούμενος αὐτὴν, τήν, μήτε βαδίζοντος, μήτε χωλεύοντος ἐν αὐτῇ. Στ. μζ'. « Ζῇ Κύριος καὶ εὐλογητὸς ὁ Θεός. Λέγεται Β ζῇν ὁ Θεὸς, οὐ ζωῆς μεταλαμβάνων, ἀλλὰ ταύτην παρ ἔχων. Καὶ αὐτὸς γοῦν περὶ ἑαυτοῦ πολλάκις τὸ, ο Ζω ἐγώ, λέγει Κύριος, ο φησίν· ἀλλὰ καὶ ὁ Σωτὴρ φά σκων, ο Καθὼς ἀπέστειλεν με ὁ ζῶν Πατὴρ, κἀγὼ ζῶ διὰ τὸν Πατέρα, ο παρίστησιν, ὅτι ζῇ, οὐ κοινω νίᾳ ζωῆς· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ ζωή. Ἐξ οὗ συνάγεται ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν. Εἰ γὰρ ζωὴ ὁ Υἱός, οὐ μετουσία ζωῆς, ἀλλὰ ζωοποιῶν αὐτὸς τοὺς μετέχοντας αὐτοῦ. Ζῇ δὲ καὶ ὁ Πατὴρ χορηγῶν ζωὴν κατὰ τὰ αὐτὰ τῷ Υἱῷ, τῆς αὐτῆς ἐνεργείας ἀποδι δομένης πρὸς Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Ἡ αὐτὴ εἴη Πατρὸς καὶ Υἱοῦ οὐσία· καὶ αὕτη δὲ ἡ λέξις τοῦτο παρ- ίστησιν. « Ζῶν, » φησὶν, « ὁ Πατήρ, κἀγὼ ζῷ διὰ τὸν Πατέρα, ο ὡς εἰ ἔλεγεν, διὰ τὸ τοιοῦτον ἔχειν Πα- τέρα, ὃς κατ' οὐσίαν ζῇ. Καὶ αὐτὸς τῶν ὑπάρχει, αὐτὸς ὁ ζῶν Θεὸς καὶ εὐλογητός ἐστιν, εὐλογήσας τοὺς ἁγίους ἐν πάσῃ εὐλογίᾳ πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις. Ρηθείη ἂν εὐλογητὸς, τῷ πᾶσαν εὐλο- γίαν περὶ αὐτὸν εἶναι. Πᾶν γὰρ τὸ περὶ αὐτοῦ λεγό- μενον καὶ φρονούμενον, καὶ εὐλόγως λέγεται καὶ φρονεῖται. « Καὶ ὑψωθήτω ὁ Θεὸς τῆς σωτηρίας μου. » Ο τῆς σωτηρίας μου Θεὸς ὑψοῦται, αἴσθησιν μου λαβόντος τοῦ μεγέθους αὐτοῦ· ὧν γὰρ μεγάλα τὰ ἔργα, καὶ αὐτοὶ μεγάλοι. Ἐπεὶ οὖν ὑψηλὸν ἔργον ἡ σωτηρία τοῦ λογικοῦ ζώου, ἀνάγκη ὑψηλὸν εἶναι τὸν ταύτης αἴτιον· ὑψοῦται δὲ Θεὸς οὐκ ἐκ ταπεινοῦ τόπου εἰς ὑψηλὸν μεταβάλλων, ἀλλ' ἡμῶν μεγάλα περὶ αὐτοῦ φρονείν διεγνωκότων. Στ. ν', να'. Ητοι γὰρ εὐχαριστῶν ὑπὲρ τῆς τού των προκοπῆς καὶ σωτηρίας, ἐξομολογεῖται· ἢ τας ἁμαρτίας αὐτῶν εἰς ἑαυτὸν ἀναδεξάμενος, τῆς μετ τανοίας αὐτῶν πρεσβευτής γινόμενος. Αμφότερα γὰρ σημαίνει, « Εξομολογήσομαί σοι, η φωνή· ἀλλὰ καὶ ψάλλει ὀνόματι τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, πάντα έργα- ζόμενος κατὰ τὸ θέλημα τοῦ Πατρός. • Μεγαλύνων τὰς σωτηρίας τοῦ βασιλέως αὐτοῦ. » Τὰς σωτηρία; τοῦ βασιλέως Χριστοῦ μεγαλύνων ὁ Πατήρ, οὐχ &ς αὐτὸς ὁ Βασιλεὺς σώζεται, ἀλλ᾽ ἂς παρέχει τοῖς πρὸς αὐτοῦ σωζομένοις. Θεοῦ δὲ ἐστιν ὁ βασιλεὺς, οὐχ ὡς αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ βασιλεύων, ἀλλὰ τῶν τῷ Θεῷ ἀνακειμένων· καὶ γὰρ τὸν ἄρχοντα ὁτὲ μὲν τῶν ἀρχομένων εἶναι λέγομεν, ὡς ἡγούμενον αὐτῶν, ὁτὲ δὲ τοῦ βασιλέως ἄρχοντα κατὰ τοὺς νόμους αὐτοῦ. ** ]][ EXPOSITIO IN PSALMOS. rent ; qui vero in iniquitatem ficiderunt, propria corruptione inveterabunt, et, ut ita dicam, obse lescent. Spectat etiam ad Judæos hic versiculus; isti enim littera vetustali serviunt, nec spiritus novi- tatem sequi valentes, ‹ Filii alieni et inveterati ſacti sunt. Isti autem ancipites et consilii ambigui, claudicare a semitis suis dicuntur. Ambigere enim claudicare Elias vocavit dicens : Quousque claudi- cabitis utroque poplite? Si est Dominus, eum se- quamini ”. › Etenim quicunque accepta divina Scri- ptura non eam ut decet interpretatur, claudicare iu ea'dicitur; qui autem non accepit eam, neque anı- bulat, neque claudicat in ea. C D VERS. 47. « Vivit Dominus et benedictns Deus. Dicitur vivere Deus, non vitam accipieus, sed præ- stans. Et ipse igitur de se´ipso sæpe : « Vivo ego, dicit Dominus ",, ait. Salvator autem dicens, Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo per Patrem “, › se ostendit vivere, non vitæ communicatione: ipse enim est vita. Ex quo sequitur consubstantialem esse Patri Fillum. Si enim vita Filius, non est parti- cipatio vila, sed vividcans ipse sui participes. Vivit autem et Pater eodem modo vitam impertiens quo Filius, eadem virtute de Patre pariter ac Filio ema- nante. Eamdem igitur esse Patris et Filii substan · tiam, hoc constat versiculo : « Vivens, ait, « Pater, et ego vivo per Patrem ; › quasi diceret, propterea quod talem habeat Patrem, qui secundum substantiam vivat. Et ipse vivens est, ipse vivens Deus et bene- dictus est, sanctis benedicens in omni spirituali benedictione in cœlis. Vocatus est benedictus, quia de ipso est omnis benedictio. ¿Quodcunque enim de eo dicitur et cogitatur, in benedictionem dicitur co- gitaturque. ‹ Et exaltetur Deus salutis meæ. › Salutis meæ Deus exaltatur, cum sensum accipio magni- tudinis ejus; quorum enim magna opera, magni et ipsi.Cum igitur excelsum opus sit salus rationalis animantis, necesse est excelsum esse ejus auctorem. Exaltatur vero Deus non ex humili loco in excel- sum provectus, sed cum magna de ipso cogitare co- namur. Reg. xvi, 21. »Num. XIV, 5. Go Joals vi, VERS. 50, 51. Profecto euim gratias ageus pro illorum incrementis et salute, confitetur ei; vel illorum delicta in seipsum accipiens, poenitentiæ eorum deprecator factus. Utrumque enim indicat • Confitebor tibi, vox ; sed et psalmum dicit no- mini Patris Filius omnia secunduin Patris volunta- tein agens. ‹ Magnificans salutes regis ejus. › Salutes regis Christi magnificans Pater, non secundum quas ipse Rex salvatur, sed quas a se ipse salvalis præ- bet. Dei autem est Rex, non super ipsum Deum regnans, sed super Deo devotos; etenim ducem nunc quidem subditos quasi dirigere dicimus, nunc vero regis ducem secundum leges ejus. 58.

Στ. ς'. Κατὰ δὲ τὸν τῆς ἀναγωγῆς νόμον, σκή- Α νωμα Θεοῦ ἡ Ἐκκλησία εἶναι δύναται, τεθεῖσα ἐν τῷ ἡλίῳ, τοῦτ' ἔστιν ὅσον καὶ ὅπου ἥλιος φαίνει· συντρέχει γὰρ ταῖς ἡλιακαῖς . . τα αὐτοῦ εἰς τὰ πέ- ρατα τῆς οἰκουμένης φθάσαντα. Δύναται δὲ καὶ ἕκαστος τῶν χωρούντων Θεοῦ δόξαν, σκήνωμα αὐτοῦ ὀνομαζόμενος, ἐν τῷ ἡλίῳ τῆς δικαιοσύνης, τοῦτ' ἔστιν Χριστῷ, τεθεῖσθαι. Τῶν γὰρ τοιούτων σκηνωμά. των κρηπίς και θεμέλιος τὸ φῶς τοῦ κόσμου. Καὶ φῶς ἀληθινὸν, καὶ ἥλιος δικαιοσύνης ὁ Σωτὴρ λέγε- ται (οὐχ οἷόν τε τούτου τοῦ φωτὸς νόησιν ειληφέναι, ἀγνοοῦντα τὸ αἰσθητὸν φῶς), ὁ προσβαλὼν τῷ ὑπερ- ἔχοντι τῶν αἰσθητῶν· ἔστιν δὲ ὁ ἥλιος, ἐκ τῆς τούτου νοήσεως φαντασίαν λαμβάνων τοῦ νοεροῦ φωτὸς, ὥσπερ οἰκοῦν τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν ἐν τῷ αἰτ σθητῷ ἡλίῳ εὑρήσει. Οὐ γὰρ προσεκτέον τισὶν ἔτε- Β ροδόξοις λέγουσιν, ὅτι μετὰ τὴν ἀνάστασιν τὴν ἐκ νεκρῶν ὁ Σωτὴρ ἐν τῇ ἡλιακῇ σφαίρα ἀπέθετο δ ἐφόρεσεν σῶμα, φυλάττεσθαι μέχρι τῆς δευτέρας καὶ ἐνδόξου αὐτοῦ παρουσίας. « Ἐν τῷ ἡλίῳ ἔθετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ· ἡ καὶ τὰ ἑξῆς, πρὸς τῇ λέξει νοήσεις κατὰ ἀναγωγὴν, ὅτι ὁ ἥλιος τῆς δικαιοσύνης ἐκ παστοῦ τῶν κόλπων τῶν πατρικῶν . . Θεοῦ ἤτοι πράγμασιν, ἤτοι πονηραῖς δυνάμεσιν. Φείσεται δὲ τοῦ ἑαυτοῦ δούλου ὁ Θεὸς, ὅτ' ἂν μὴ φείσηται τοῦ ἰδίου Υἱοῦ, ὑπὲρ πάντων παραδοὺς αὐτόν· τὴ γὰρ φείσασθαι τοῦ Υἱοῦ, πάντων ἀπώλεια. Τὸ δὲ μὴ φεί- σασθαι, πρὸς τῷ σωτηρίαν πᾶσιν γενέσθαι, καὶ αὐτὸς ὁ Υἱὸς ἐκτὸς ἔσται πάσης βλάβης, ταύτην δέχεσθαι οὐδ᾽ ὅλως πεφυκώς. Στ. η'. Αξιόπιστος ὁ Θεὸς μαρτυρῶν ἀγαθοῖς ἔργοις καὶ γνώσει τῆς ἀληθείας, κατὰ τὸ « Πιστὸς ὁ λόγος, ο οὐ γὰρ πιστεύων, ἀλλ᾽ ὡς πιστευόμενος· καὶ πάλιν· ο Ὁ Θεὸς πιστός· καὶ, ι Οὐκ ἔστιν ἀδικία ἐν αὐτῷ· ο καὶ, « Πιστὸς ὁ Θεὸς, δι' οὗ ἐκλήθητε, ο ήγουν ή μαρτυρία πιστὴ διὰ τὸ βέβαιον. Αὕτη δὲ σου φοὺς ποιεῖ τοὺς στραφέντας καὶ γενομένους ὡς τὰ παιδία. Σοφίζει δὲ καὶ τὰ διὰ τοῦ Εὐαγγελίου ἀρτι γενῆ βρέφη, ίσως δὲ καὶ τοὺς ἀπείρους ἀνθρωπίνης σοφίας ἀγραμμάτους καὶ ἰδιώτας. Τὰ δικαιώματα δὲ μηδὲν ἔχοντα σκολιόν, εὐθεῖς δὲ τοὺς παραδεχομένους ποιεῖ· οἵπερ λύπην οὐκ ἔχοντες, ἐν εὐφροσύνῃ γί- νονται θείᾳ. Ως μὴ παθητικὸς δὲ ὁ θεῖος φόβος ἀγνός· οὐ γάρ ἐστι κατὰ τὸν ἐκβαλλόμενον ἀπὸ τῆς θείας ἀγάπης, ὁ αὐτὸς ὢν, ἐν εὐλαβείᾳ καὶ σεβασμῷ, δς καὶ ἀγνοὺς ἀπεργάζεται, καὶ πρόσκαιρος οὐκ ἔστιν. "Α δὲ κρίνει Θεός κρίματα, διὰ τὴν ἀλήθειαν λέγεται καθ' ἣν κρίνει. Λέγει καὶ Παῦλος· « Οίδα- μεν γάρ, ὅτι τὸ κρῖμα τοῦ Θεοῦ ἐστιν κατὰ ἀλήθειαν ἐπὶ τοὺς τὰ τοιαῦτα πράσσοντας. » Ἔστι δὲ καὶ ψευδῆ καὶ ἄδικα κρίματα, πρὸς & καὶ διέστειλεν· ταῦτα δὲ τὰ θεῖα μετ᾿ ἀλλήλων ήρτημένα γνωρίζε ται· τῇ δὲ τῶν εἰρημένων ἡδονῇ, φησὶν, οὐδὲν ἐν βίῳ τίμιον παραβάλλεται· τῇ γὰρ τῶν νοητῶν γλυ κύτητι τῶν αἰσθητῶν οὐδὲν ἀπεικάζεται. "Ων αίσθη- σιν ψυχικὴν ὁ μεταστήσας ἀπὸ τούτων εἰς ἐκεῖνα τὴν ἐπιθυμίαν ὅλην λαμβάνει· ταῦτα γὰρ πᾶς ὁ τοῦ Θεοῦ | 7ο EXPOSITIO IN PSALMOS. Tim. 1, 15; m, f. * I1 Cor. 1, sqq C D VERS. 6. Secundum gradationis legem, taberna- culum Dei Ecclesia esse potest, posita in sole, id est ubicunque et quandiu sol apparet; congruit enim solaribus. .. ejus in fines orbis terræ pro- perantia. Potest autem et quisque Dei gloriam capientium, tabernaculum ejus nominatus, in sole justitia, id est Christo reponi. Talium enim taber- naculorum fundamentum et basis est lux mundi. At- qui lux vera et sol justitiæ Salvator dicitur (nec licet hujusce lucis intellectum accepisse, sensibile lumen ignorantem), qui particeps est lucis sensum super- eminentis, sol est, ex hujus intellectu formam in- duens spiritualis luminis, quemadmodum habitans lumen verum in sensibili sole inveniet. Non enim attendendum est quibusdam hæreticis dicentibus quod post resurrectionem e mortuis Salvator in solari sphæra deposuerit quod gestavit corpus, ser- vandum usque ad secundam præclaramque ipsius manifestationem. In sole posuit tabernaculum suum, » et quæ sequuntur, altiore sensu accipies, gria sol justitiæ de thalamo patriorum sinuum . . . . Dei sive rebus, sive perversis potestatibus. Parcet autem servo suo Deus, quando non pepercerit pro- prio Filio, pro omnibus tradens illum. Quid enim fuisset Filio pepercisse? Omnium exitium. Ei autem non pepercisse, saluti fuit omnibus. Ei ipse Filius omnis detrimenti immunis erit, illud cum non possit omnino ipsius natura pati. VERS. 8. Fide dignus est Deus testimonium per· hibens bonis operibus et veritatis scientia, juxta illud : < Fidelis sermo ; » non enim credens, sed quasi creditus ; et rursus : c Fidelis Deus "; » et : « Non est iniquitas in eo 68; et : Fidelis Deus, per quem vocati estis “. › Ergo testimonium fidele, quoniam firmum. Illud sapientes efficit qui con- versi et sicut parvuli facti sunt. Sapientia quoque donat per Evangelium recens natos infantes, nec- non humanæ sapientiæ imperitos, illitteratos et ingenio crassos. Justitia autem nihil obliquum ha- Dentes, reclos faciunt qui accipiunt eas; qui qui- dem nihil mæroris experti, in lætitia fiunt divina. Haud quidquam patitur, ideoque purus Dei ti- mor; non est enim apud hominem a divina di- lectione rejectum, idem ipse, in pietate et venera- tione, qui et sanctos efficit, nec temporarius est. Quæ autem judicat Deus judicia, cum veritate judi- cat. Dicit et Paulus: ‹ Scimus enim quoniam Dei judicium est secundum veritatem in eos qui talia agunt”. . Sunt autem et mnendacia et injusta judicia, quorum et discrinien fecit; divina autem invicem cohærentia deprehenduntur; eorumque voluptati, ait, nihil in vita pretiosum aequiparatur; nam spi- ritalium dulcedini sensibilium nibil assimilandum est. Quorum sensum animalem convertens ab istis in hæc cupiditatem omnem accipit; hæc enim Psal. xcı, 16. ” I Cor. 1, 9. Rom. 1, 2.

τὴν ὑπέθεσιν εἴληφεν τοῦ ψαλμοῦ· ὁ δὲ καὶ εἰς τὴν Α οἰκονομίαν ἀνθρωπίνως εἰρημένον. — Τάχα δὲ καὶ τῶν πιστευόντων ἁπάντων συμπληρούντων τὸ σῶμα Χριστοῦ, κατὰ τὸ, « Οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἐν σῶμα, πολλὰ δὲ μέλη, ο σώζεσθαι λέγεται ὁ Χριστὸς, ὅτ' ἂν οἱ γενόμενοι αὐτοῦ σῶμα καὶ μέλη σωτηρίαν ἔχωσιν. Εἰ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν· « Νῦν ἔγνων· › νῦν γὰρ, τοῦτ' ἔστιν ἐν τῷ παρόντι αἰῶνι, γινώσκομεν τὸν Χριστὸν σωζόμενον, τῷ ἀπεντεῦθεν ἀῤῥαβῶνα σωτηρίας δέ- χεσθαι. « Επακούσεται αὐτοῦ ἐξ οὐρανοῦ ἁγίου αυτ τοῦ· ἐν δυναστείαις ἡ σωτηρία τῆς δεξιᾶς αὐτοῦ. Επακούει τοῦ Χριστοῦ κατὰ πᾶσαν ἀπόδοσιν προει ρημένην. Τὰ δεξιὰ δὲ τοῦ Θεοῦ, τοῦτ' ἔστιν ὁ Λόγος αὐτοῦ, σωτηρίαν ποιεῖ· οὐχ ὡς ἔτυχεν, ἀλλ' ἐν δυ ναστείαις, » οἷα στρατηγὸς ἢ βασιλεὺς ἄριστος. Στ. η'. Ιππους μὲν νοῶν τὰ σκιρτητικὰ τῶν πα- θῶν, οἷς ἐπιβαίνουσιν αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις· ἄρ ματα δὲ τὴν σύμπνοιαν τῶν ὁρμητικῶν παθῶν, ἐν οἷς παρασκευάζονται καθ᾿ ἡμῶν· ἀλλ᾽ εἰ καὶ οὗτοι ἐν τούτοις, ἀλλ᾽ ἡμῶν ἀμυντήριον ἀκαταμάχητον ή τοῦ Θεοῦ προσηγορία. Στ. β', γ'. Ο κατασταθεὶς βασιλεὺς ἐπὶ Σιών ὄρος, κυρίως καὶ ἀληθῶς βασιλεύς ἐστιν, εὐφραινόμενος θείαν εὐφροσύνην ἀπὸ τῆς παρούσης αὐτῷ δυνάμεως Θεοῦ. Πᾶς δὲ ὁ ψαλμὸς ἑρμηνευθείη περὶ Χριστοῦ βασιλέως καὶ τοῦ συμβασιλεύοντος αὐτῷ, ἵνα μὴ ἐφ' ἑκάστης λέξεως τοῦτο σημαίνειν ἀναγκαζώμεθα. « Καὶ ἐπὶ τῷ σωτηρίῳ σου ἀγαλλιάσεται σφόδρα· τὴν ἐπιθυμίαν τῆς καρδίας αὐτοῦ ἔδωκας αὐτῷ, καὶ τὴν θέλησιν τῶν χειλέων αὐτοῦ οὐκ ἐστέρησας αὐτόν. ο Ὁ ἐπιθυμίαν σαρκὸς μὴ τελῶν, τῷ πνεύματι περι- πατεῖ· οὗτος ἀνακραθεὶς τῷ πνεύματι, ἐπιθυμίαν καρδίας λαμβάνει ἀπὸ Θεοῦ· οὐ γὰρ τῶν τῆς σαρκὸς ὀρεκτῶν ἀπεσχημένος, & ὀρέγεται ἡ καρδία αὐτοῦ, τοῦτ' ἔστιν ὁ νοῦς, λαμβάνει παρὰ Θεοῦ, ἐμπιπλῶν τος ἐν ἀγαθοῖς τὴν ἐπιθυμίαν αὐτοῦ· ἀλλὰ καὶ τυχών εις ὧν δεῖται, οὐκ ἐστερήθη ὑπὸ Κυρίου τῆς δεήσεως τῶν χειλέων αὐτοῦ. Στ. 8, ε'. Ὁ Χριστὸς ἔλαιον παρὰ τοῦ Ὑψίστου λαβὼν, τῷ κεχρίσθαι ἐλαίῳ ἀγαλλιάσεως, ἀπαράβα- τον ἔχει τὴν ἐκ τῆς κρίσεως ἱερωσύνην κατὰ τὴν τά- ξιν Μελχισεδέκ· οὐ γὰρ πρόσκαιρος ἔσται, μή σα- λευόμενος. Στ. ιβ'. Λέγοις δ' ἂν, ὅτι ἔκλιναν εἰς αὐτὸν κακὰ ἢ ἄθεα δόγματα περὶ τοῦ Θεοῦ· ἡ τὴν αἰτίαν τῆς και κίας προσῆψαν αὐτῷ· ἐξέκλιναν δὲ εἰς τὸν Σωτῆρα κακὰ οἱ τε προδόται καὶ ἐχθροὶ αὐτοῦ. "Σημειωτέον δὲ, ὅτι κατ' ἔγκλισιν ἐπιτελεῖται τὰ κακὰ, καὶ οὐ κατ' ευθύτητα· ἀλλὰ δυνατοῖς ἐπιχειροῦσι διαστρα- φέντες οἱ φαῦλοι. Τῷ γὰρ οὐχ ὑπομένοντι βλάβην ἐπιβουλεύουσιν. Καὶ ἄλλως τε πᾶς κακὸς ἔχει τὴν κακίαν ἀβεβαιόν τε καὶ ἄστατον. Οΰς δὲ Θεὸς ἀπου στρέφεται, τίθησι νῶτον, δυναμένους πρόσωπον εἶναι· καὶ τοὺς μὴ καθαρὰν δὲ καρδίαν ἔχοντας, καὶ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ διὰ τοῦτο μὴ δυναμένους ἰδεῖν, τί " - · EXPOSITIO IN PSALMOS. Εzechiam, secundum alios, cui ascribitur bic psal mus; quidam illum quoque humane ad incarna- tionem referunt. · Cæterum omnibus credentibus impletur Christi corpus, juxta illud: «Sic et Christus unumi corpus, multa autem membra ”. • Salvus fieri dicitur Christus, cum illi, quibus ipsius corpus et membra constant, accipiunt salutem. Recte au- tem dicitur : « Nunc cognovi; › nunc enim, id est in præsenti tempore, Christum cognovimus salvatum, exinde arrhabone salutis accepto. « Exaudiet il- lum de cœlo sancto suo; in potentatibus salus dextræ ejus. Exaudit Christum, hæc omnia quæ antea diximus consecutum. Dextra autem Dei, scilicet Verbum ejus, salutem facit; nec quolibet modo, sed e in potentatibus, ut ducem vel prz- B stantissimum regem decet. VERS. 8. Equi sunt cupiditatum stimuli quibus invebuntur adversariæ potestates; currus vero vehementium conspirationem cupiditatum desi- gant, quibus nos adoriuntur; quod si illi hæc pro se habent, nobis autem inexpugnabile propugnacu- lum est Dei invocatio. PSALMUS - C Ephes. v, 30. XX. VERS. 2, 3. Qui constitutus rex super Sion mon- tem, peculiariter ac vere rex est, divina exsultatione exsultans, propter præsentem sibi Dei virtutem. Omnis autem psalmus accipi potest de Christo rege et de regnante cum eo, ne singulis versiculis illud indicare cogamur. • Et super salutare tuum ex- sultabit vehementer. Desiderium cordis ejus tribui- sti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. › Qui carnis desiderium non exsequitur, spi- ritu ambulat. Hic igitur spiritu temperatus, a Deo cordis desiderium accipit; non enim a carnis inci- tamentis impeditus, hæc quibus incitatur cor ejus, scilicet animnus, accipit a Deo, qui in bonis deside- rium ejus implet; atque hæc quibus sibi opus est si quis consequitur, non voluntate labiorum suorum fraudatur a Domino. Vers. 4, 5. Christus oleum ab Altissimo aeci . piens, cum ungitur exsultationis oleo, intemeran dum habet Christi sacerdotium, secundum ordinem D Melchisedec; non enim temporarius est vel labefa- clandus. Vers. 12. Dicitur quod declinaverunt in illum mala, impia scilicet de Deo dogmata. Causam malitiæ suæ imputaverunt illi; inclinaverunt autem in Salvato- rem mala traditores et inimici ejus. Observandum est quod secundum inclinationem, non autem se- cundum rectitudinem perficiuntur mala; sed in potentes deviis itineribus inbecilles grassantur. Nihil enim damni suspicantem adoriuntur. Præter- eaque omnis malus incertam et male firmam habet malitiam suam. Quos autem evertit Deus, ponit dorsum, cum vultus fieri possent; et qui non cor purum habent, ideoque vultum ejus videre nequeunt, ·

θεται τὰ ὀπίσθια κατανοεῖν τὰ μετ' αὐτὸν, δηλονότι ο δημιουργήματα, διὰ τῆς κτίσεως εἰς αὐτὸν παρέχων ἀνάγεσθαι. Περίλοιπα γὰρ τοῦ Θεοῦ τὰ ἀνωτέρω τῶν αἰσθητῶν κτισμάτων αὐτοῦ ἐστιν. Στ. ιδ. • Υψώθητι ἐν τῇ δυνάμει σου. » Επε συγκαταβαίνων τῇ ἀσθενείᾳ ἡμῶν ἀσθενές τι ἀνείλη- φας, ὅπερ ἰσχυρότερον τῶν ἀνθρώπων ἐστίν· σταυ ρωθεὶς ἐξ ἀσθενείας, ι ὑψώθητι ἐν τῇ δυνάμει σου. » Ασομεν καὶ ψαλοῦμεν τὰς δυναστείας. » Τὸ ᾄδειν ἐπὶ θεωρίας ληπτέον, τὸ δὲ ψάλλειν ἐπὶ τῷ κατὰ ἀρετὴν ἐνεργεῖν. Θεωροῦντες οὖν τὸ νοητὸν τῶν δυ ναστειῶν, καὶ πράττοντες κατ' αὐτὰς, ο ᾄσομεν καὶ ψαλοῦμεν τὰς δυναστείας σου, • ἃς ἐδυνάστευσας οἷα τροπαιούχος βασιλεὺς κατὰ διαβόλου καὶ τῶν ἀντικειμένων δυνάμεων. Δύναται δηλοῦν καὶ τό, Κα Β ριστηρίους αίνους ἀνακρουσόμεθά σοι δυναστεύσαντε κατὰ τοῦ θανάτου. Ο Στ. α'. ᾿Αντίληψις ἑωθινὴ κατορθοῦται, τοῦ ἡλίου τῆς δικαιοσύνης ἀνίσχοντος, καὶ ἀρχὴν ἡμέρας κατα σκευάζοντος· ἡ γὰρ ἀνατολὴ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς, τῇ νυκτὶ τῆς ἀγνοίας καὶ πλάνης τέλος ἐπιθεῖσα, ένι πνευματικὴν ἀνέλαμψεν. Αὕτη δὲ ἀρχομένη ἐπὶ τέ λος φωτισμοῦ τελείου καταντήσει· δι᾿ ἂν φωτισμόν, πάντα τὰ ἄλλα πνευματικὰ καὶ πνευματικῶς ἐτε λέσθη τῷ τέλος εἶναι. Οὗ χάριν τὰ ἄλλα πάντα, αὐτὸ δὲ οὐδενὸς ἔνεκα· καὶ ἔσχατον ὀρεκτὸν καλοῦσιν, τῷ μὴ εἶναι ἀνωτέρω τούτου, οὗ τις ὀρεχθείη, τῷ τούτου εἶναι τὸ τελικώτατον ἀγαθόν. Η προγραφὴ οὖν τοῦ προκειμένου ψαλμοῦ, « Εἰς τέλος, ο ᾄδεται τῆς ἑωθινῆς ἀντιλήψεως τῷ Δαυΐδ, τουτέστιν τῷ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ, τὸ κατὰ σάρκα, γεγεννημένῳ. Καὶ τοῦτο δὲ τηρητέον, ὅτι φυλάττει πρόσωπον ἓν λέγον ἀπ' ἀρχῆς μέχρι τέλους ὁ ψαλμός, οὐδεμιᾶς μεταβολῆς εὑρισκο μένης περὶ τὸ λέγον πρόσωπον. Καὶ ἐπεὶ ἡ Καινή Διαθήκη λέξεις ἀπὸ τοῦ ψαλμοῦ ἔλαβεν ὡς ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ ῥηθείσας, ἀνάγκη πάντα αὐτὸν ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ ἑρμηνεῦσαι· δηλώσομεν δὲ τὰς λέξεις αἷς ἡ Καινή Διαθήκη ἐχρήσατο, ἐπ᾿ αὐτὰς φθά σαντες. Στ. β'. Σημειωτέον δε, ὅτι ὀρθῇ πτώσει ἀντὶ κλητι κῆς κέχρηται· ἀντὶ γὰρ τοῦ εἰπεῖν, Θεέ μου, Θεέ μου, ἵνα τί ; ι Ο Θεός, ὁ Θεός μου, ο εἶπεν· ἔθος δὲ τῇ Γραφῇ ἐν πολλοῖς τοῦτο ποιεῖν. Ο οὖν βούλεται εἰ- πεῖν, τοῦτό ἐστιν· Ὁ καθόλου καὶ ἀληθινὸς Θεὸς, Θεός μου τυγχάνων, πρόσχες μοι πολεμουμένῳ, καὶ πολλοῖς ἐπιπόνοις περιτυχόντι ο ἵνα τί γὰρ ἐγκατ - έλιπές με; » Πυνθανομένου δὲ τὴν αἰτίαν τῆς ἐγκα- ταλείψεως ἡ φωνή· ἐπεὶ γὰρ συνήδει ἑαυτῷ ἄκραν καθαρότητα (οὐκ ᾔδει γὰρ ἁμαρτίαν), ἠπίστατο μὴ ἐπὶ ἁμαρτίᾳ ἐγκαταλελείφθαι, ἀλλὰ δι' ἕτερόν τι τῷ παντὶ συμφέρον. Τοῦτ᾽ οὖν βούλεται φανερόν γενέ- σθαι, οὐ δι᾿ ἑαυτὸν πάσχοντα, ἀλλὰ διὰ τοὺς ὁρῶνται αὐτόν. Γνόντες γὰρ, ὅτι δι' αὐτοὺς ἐγκατελείφθη, ὑμνή σουσιν αὐτὸν ὡς Σωτῆρα. Λεκτέον τοίνυν, « λόγους παραπτωμάτων, » οὐ τὰς περὶ τῶν παραπτωμάτων προφοράς· ὡς γὰρ φαμεν λόγον οὐρανοῦ καθ᾿ ὃν για γονεν, καὶ λόγον ἡλίου δι᾽ ἂν ὑπῆρκται· οὕτω καὶ λό τον παραπτωμάτων ἐροῦμεν, καὶ οὐκ αὐτὰ τὰ πα DIDYMI ALEXANDRINI” quasi dorsum constituit ad meditanda quæ post – ipsum sunt, scilicet opera, ut creationis spectaculo ad eum reducantur. Reliqua enim Dei sensibilibus creaturis ejus altiora sunt. . VERS. 14. Exaltare in virtute tua. » Postquam infirmitati nostræ indulgens infirmum aliquid acce‐ peris, quod validius est hominibus; crucifixus ex infirmitate, ‹ exaltare in virtute tua.»—‹ Cantabimus et psallemus virtutes tuas. › Cantare de speculatione accipiendum, et psallere de conatibus ad virtutem. Contemplantes igitur virtutum cogitationem et se- cundum illas agentes, ‹ cantabimus et psallemus virtutes tuas, quas extulisti ut triumphans Rex adversus diabolum et adversarias potestates. Illud quoque sic intelligi potest: Gratas laudes concine- mus tibi de morte triumphanti. PSALMUS VERS. 1. Susceptio matutina recte dicitur, cum sol justitiæ exsurgat, dieique principium præparet; vera enim lux oritur, quæ ignorantiæ et erroris finem faciens, spiritalem auroram illuminat. Ipsa autem incipiens ad perfecti luminis terminum perveniet; per quod lumen omnia alia spiritalia et spiritaliter perfecta sunt, quia est ipse finis. Illius causa cæ‐ tera omnia, ipsum vero nullius causa; quod et supremum exoptatum vocant, quia nihil hoc altius est, et summum concupiscenti bonum est. Titulus igitur hujusce psalmi, ‹ In finem, › canitur susce- plionis matutinae David, id est secundum carnem de semine ejus nascituro. Atque illud animadver- tendum est, quod ab initio ad Gnem unam hic psal- mus personam servat, nihilque de hac persona transfert; cumque verba hujus psalmi quasi a Cbri- sto habita Novum Testamentum acceperit, necesse est omnia de eadem Christi persona interpretari ; explicabimus autem quibus usum est Novum Testa - mentum sicubi ad ea accesserimus. Vers. 2. Animadvertendum est quod nominativo pro vocativo utitur casu. Nam cum posset dicere, Mi Deus, mi Deus, utquid? ‹ Deus, Deus meus, ▸ ait; hoc in pluribus locis facere solet Scriptura : quod autem vult dicere, hoc est : Tu, qui universus verusque Deus, Deus meus es, nibi adsis prælianti, multisque miseriis circumdato: ‹ utquid enim me dereliquisti ? > Interrogantis causam derelictionis vox; cum sibi conscius esset altæ puritatis (non co- gnoverat enim peccatum), sciebat se non ob pecca- tum derelictum fuisse, sed ob aliud quid, quod omni- bus erat profuturum. Hoc igitur manifestum vult feri, se non propter seipsum pati, sed propter illos qui cernunt eum. Cognoscentes enim quod pro- pter ipsos derelictus est, hymnis eum ut Sal- vatorem celebrabunt. Dicendum igitur • verba delictorum, non verba de delictis habita; sicut enim verbum cœli dicimus, quo constat, el verbum sulis, quo subsistit : sic et verbum delictorum dice- D XXI.

Α τῆς μητρὸς ἐλπίζει τελειότητα· Θεὸν γὰρ ἔχει τὴν ἐλπίδα· οὐδέποτε γὰρ ἐν νακίᾳ γεγένηται, πάντων ἀνθρώπων μετὰ ἄγνοιαν καὶ πονηρίαν τὸ ἀγαθὸν ἀσπαζομένων. Καὶ τοῦτο ὑποδηλῶν Ησαΐας ἔλεγεν • Πρὶν ἢ γνῶναι αὐτὸν ἀγαθὸν ἢ κακὸν, ἀπειθεῖ που νηρίᾳ τοῦ ἐκλέξασθαι τὸ ἀγαθόν. ο Στ. ια'. ὁ ᾿Απὸ γαστρός μητρός μου, Θεός μου εξ σύ. • Πρὸ τῆς ἐνανθρωπήσεως ὁ Ἰησοῦς μόνην τὴν πρὸς Πατέρα ἔφερεν οικειότητα· ἦν γὰρ αὐτοῦ Πα τὴρ ὁ Θεὸς, καὶ αὐτὸς Υἱὸς Θεοῦ. Ἀφ' οὗ δὲ σὰρξ γενόμενος ἐκ κοιλίας προῆλθεν, σχέσιν ἔσχεν τὴν πρὸς τὸν Πατέρα, τὴν πρὸς Θεόν. Διό φησιν· Εἰ καὶ ἀεὶ Πατήρ μου τυγχάνεις, ἀλλὰ καὶ Θεός μου εἶναι ήρξω ἐκ κοιλίας μητρός. Σε. ιβ'. « Μὴ ἀποστῇς ἀπ' ἐμοῦ, ὅτι θλίψις ἐγγὺς, ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ βοηθῶν. » Παρούσης θλίψεως συνὼν ὁ Θεός οἷός τέ ἐστιν καρτερίαν παρασχεῖν ὡς γενναιά- ζειν τὸν θλιβόμενον· ἀπόντος δὲ Θεοῦ ἰσχυρὰ τὰ πε ριεστηκότα. Εύχεται οὖν ὁ τὸν ψαλμόν λέγων, τύπος ἡμῖν τοῖς ἀνθρώποις γινόμενος, καὶ διδάσκων ἡμᾶς ἐν πειρασμοῖς, οὕτω προσεύχεται, μὴ τοιαῦτα αὐτῷ πραχθῆναι ἐφ' οἷς ἂν χωρῇ Θεός, ἵνα παρόντος Θεοῦ καταπαλαίσῃ τοὺς ἐγείροντας τὴν θλίψιν· εἰ γὰρ ἀποσταίη τινὸς ὁ Θεὸς, οὐχ ὑπάρξει ἐκείνῳ βοη- θός. Στ. ιγ'. Μόσχοι δ' ἂν εἶεν καὶ αἱ περὶ τὰ γῆῖνα καὶ σωματικὰ ἐνεργοῦσαι πονηραὶ δυνάμεις· γεωπό νον γὰρ τοῦτο τὸ ζῶον. Αἱ δὲ ψευδοδοξίας προϊστά μεναι, δι᾿ ἀπατηλῶν λόγων καὶ σοφισμάτων κερατί ζουσαι, ταῦροι τυγχάνουσιν πίονες ὄντες, διὰ τὸ δῆ- θεν πολυμαθὲς καὶ κεκομψευμένον τῆς φράσεως. Δυνατὸν δὲ καὶ τοὺς Ἰουδαίους κατὰ νόμον βουθι- τοῦντας, ἐξ ὧν ἐπιτηδεύουσιν μόσχους ὠνομασμένους, περικυκλοῦν ἐχθρικῶς τὸν Κύριον Πόντιος δὲ Πιλά τος, καὶ εἴ τινες ἄλλοι ἐν ὑπεροχῇ, ταῦροι κερατισταὶ ὑπάρχοντες, περιέχειν σπουδάζουσιν αὐτόν. Λέγει δ' ἂν ταῦτα ὁ Σωτὴρ καὶ περὶ τοῦ σώματος αὐτοῦ, τῆς Ἐκκλησίας, ἰδὼν ἀνθρώπους χαμαιπετεῖς καὶ γῆν ἐργαζομένους πολεμικῶς, περικυκλοῦντας αὐτοῦ τὸ σῶμα· τό, • Ἐκύκλωσάν με μόσχοι πολλοί. • Τους δὲ ἄρχοντας τούτου τοῦ αἰῶνος σοφίαν επαγγελλομέν νους εωρακώς περιθέοντας αὐτοῦ τὸ σῶμα ἐρεῖ • Ταῦροι πίονες περιέσχον με. » Στ. ιδ. Παριστὰς δὲ αὐτῶν τὸ ἐξηγριωμένον τῆς πονηρίας καὶ τὸ ἕτοιμον εἰς τὸ θλίψαι, φησίν· • Ηνοιξαν ἐπ' ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν, ὡς λέων ἁρπά- ζων καὶ ὠρυόμενος. ο Στόμα γὰρ ἡνεῳγμένον αὐτῶν εἰς τὸ ἁρπάσαι τοὺς ἀπατωμένους, ὁ σοφιστικός εἴη λόγος. Τάχα δὲ · ὡς λέων ὁ ἁρπάζων καὶ ὠρυόμενος ἀναφέρεται ἐπὶ τὸν διάβολον. Αφ' οὗ λέοντος ἐξέσπα σεν ὁ Ποιμὴν ὁ καλὸς δύο σκέλη, καὶ λοβὸν ὠτίου και ταπιόντος· διὰ μὲν παρακοῆς, τὸ οὖς τοῦ ἀνθρώπου τῆς ψυχῆς, διὰ δὲ τῶν σκελῶν, τὴν πορείαν αὐτ τῆς. Στ. ιε'. « ὡσεὶ ὕδωρ ἐξεχύθη καὶ διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου. • Ἐπεὶ σῶμα Χριστοῦ οἱ πεπι· DIDYMI ALEXANDRINI est, cunctis hominibus post ignorantiam et perver- sitatem bonum amplectentibus, illudque Isaias ostendens dixit: Antequam cognoscat ille bo- num aut malum, reprobat malum ut eligat bo- num 79. VERS. 11. « De ventre matris meæ, Deus meus es tu. Ante incarnationem suam, Jesus solam cum Patre consuetudinem habebat; erat enim ejus Pater Deus, et ipse Filius Dei. Ex quo autem caro factus ex utero processit, relationem habuit et cum Patre, et cum Deo. Ideo ait : Si et semper Pater meus es, sed et Deus meus esse incepisti ex matris utero. Vens. 12. « Ne discesseris a me, quoniam tribu- latio proxima est, quoniam non est qui adjuvet. » Cum tribulationi adest Deus, constantiam præstare valet ad tribulationem generose ferendam. Absente autem Deo, valida sunt circumstantia. Precatur igitur qui psalmum dicit, typus nobis hominibus factus, et docens nos in tentationibus, sic preca- tur, ne talia committat ob quæ recedat Deus, ut Deo præsente eos qui tribulationem excitant de- bellare valeat. Si enim ab aliquo discesserit Deus, non erit qui illum adjuvet. R VERS. 15. Vituli esse videntur ad terrestria et cor- poralia incitantes perversæ potestates; terræ enim cultura hoc animal exercetur. Quæ autem vanis cre- dunt erroribus, dolosis verbis et sophismatibus quasi cornibus insultantes, tauri sunt pingues, propter – eruditionem et verborum elegantiam. Dici quoque potest Judæos secundum legem boves immolantes, ex illis quos apparabant vitulos nominatos, Domii- num hostiliter circumdare; Pontius vero Pilatus, nonnullique alii in amplissimo dignitatis gradu, ideoque quasi coruigeri tauri, eum obsidere festi- nant. Quinetiam de corpore suo Ecclesia, abjectos videns homines, terramque hostiliter excolentes, circumdantes corpus suum, dicere potest Salvator : • Circumdederunt me vituli multi. » Duces hujus sæculi sapientiam professos, videns circumdantes ipsius corpus, dicet: ‹ Tauri pingues obsederunt me. > VERS. 14. Exposita autem istorum perversitatis feritate, semper ad opprimendum paratorum, ait : D ‹ Aperuerunt super me os suum, sicut leo rapiens et rugiens. › Os enim eorum apertum ad deceptos arripiendos, captiosæ sapientiæ verbum est. Fortasse autem ‹ sicut leo rapiens et rugiens, › ad diabolum spectat ; quo leone eripuit bonus Pastor duo crura, infimamque auriculam devorante; per au- ditum, aurem hominis animæ, et per crura viam cjus intelliges. VERS. 15. • Sicut aqua efusus sum, et dispersa sunt omnia ossa mea › Cum Christi corpus cre- Isa. vi, 15, 16. ☐

Α δὲ ταῦτα τὰ ἱμάτια, καὶ αὐτὸν Ἰησοῦν ἐνδύσεται, ὅν- τα σοφίαν καὶ δύναμιν Πατρὸς, σοφὴ καὶ δυνατή για νομένη. Στ. κ'. « Σὺ δὲ, Κύριε, μὴ μακρύνῃς τὴν βοήθειάν μου, εἰς τὴν ἀντίληψίν μου πρόσχες. » Ταῦτα δὲ ποιούντων ἐκείνων, μὴ μακρύνῃς τὴν βοήθειάν μου σοῦ γὰρ βοηθοῦντος, καὶ εἰς τὴν ἀντίληψίν μου προσ- έχοντος, τριταῖος ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν, ματαίαν τὴν κατ' ἐμοῦ ἐπιβουλὴν ἀναδείξω. Στ. κα'. ι Ῥῦσαι ἀπὸ ῥομφαίας τὴν ψυχήν μου. Ἐπεὶ οἱ περικυκλοῦντές με εχθροί, κατ' ἐμοῦ φονῶν τες μάχαιραν ἔχουσιν, οὐ σῶμα ἀλλὰ ψυχὴν τρῶσαι δυνατὴν, ῥῦσαι ἀπὸ τῆς τούτων ῥομφαίας τὴν ψυχήν μου, ἀβλαβῆ αὐτὴν ἀπὸ ταράχου καὶ δειλίας φυλάτο των. Εἰ γὰρ καὶ ἱκανῶς παρεσκεύασται ἡ ἡμετέρα ψυχή, αλλά γε θεωροῦσα τὸν διάβολον μετὰ πάσης τῆς τῶν δαιμόνων φάλαγγος καὶ τοῦ στίφους τῶν ἀν τικειμένων ἐνεργειῶν καὶ πονηρῶν ἀνθρώπων ὑπ' αὐτῶν ἐνεργουμένων, ταραχθεῖσα (τρεπτῆς γάρ ἐστι φύσεως), σύμμαχον ἔχειν παρακαλεῖ τὸν δυνάμενον ῥύσασθαι ἀπὸ τῆς ῥομφαίας τῶν πολεμίων. Τάχα δὲ καὶ αὐτὸς ὁ διάβολος αλληγορικῶς ρομφαία λέγοιτο, ἐπεὶ τολμᾷ κατὰ τάσης ψυχῆς, τρῶσαι αὐτὴν προαι- ρούμενος· καὶ ἐκ ταύτης τοίνυν τῆς ῥομφαίας ῥυσθῆ και παρακαλεί. ι Καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενή μου. » Οὓς πρότερον πληθυντικώς περικυκλώσαντας αὐτὸν κύνας εἶπεν, νῦν ἐνικῶς διὰ τὸ γένος καλεί. Μονογενῆ δὲ αὐτοῦ τὴν ψυχὴν εἶπεν, διὰ τὸ μεμονῶ- σθαι καὶ κεχωρίσθαι τῶν ἄλλων ψυχῶν· πᾶσαι μὲν γὰρ ἐκεῖναι ἔγνωσαν ἁμαρτίαν, αὕτη δὲ οὔ. Κάκεί- ναις μὲν ἐκ διαλειμμάτων ἐπιφοιτᾷ καὶ σύνεστιν ὁ Θεός Λόγος, ταύτῃ δὲ ἀχωρίστως καὶ ἀδιαστάτως μέχρι τέλους ἀδιάζευκτος διαμενεί. Ταῦτ' οὖν τὰ ἐξ- αίρετα αὐτῇ συνόντα μονογενής εἶναι αὐτοῦ λέγεται· τάχα δὲ καὶ ἡ παραστᾶσα αὐτῷ ἔνδοξος Ἐκκλησία, οὐκ ἔχουσα σπίλον ἢ ρυτίδα, συμπληρουμένη ἐκ τῶν ἀμώμως τελείων, μονογενῆς αὐτοῦ τυγχάνει. Εν προκοπτόντων εἰς τάγματα πολλά διῃρημένων διὰ τὴν ἐκ τῆς προκοπῆς διαφοράν· ἑξήκοντα γοῦν οὐσῶν βασιλίδων, καὶ ὀγδοήκοντα παλλακῶν, καὶ νεανίδων ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμὸς, μία αὕτη ὑπὲρ πάσας ἐστὶν περιστερὰ τελεία, μονογενής οὖσα τῇ μητρὶ αὐτῆς τῇ ἄνω Ἱερουσαλήμ. Στ. κβ'. • Σώσόν με ἐκ στόματος λέοντος, καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου. » Από τοῦ μικρῷ πρόσθεν εἰρημένου λέοντος διαβόλου νῦν σωθῆναι παρακαλεῖ, ἀλλὰ καὶ τὴν ταπείνωσιν ἑαυ τοῦ, καθ᾿ ἣν ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν, ὑπήκοος γενόμενος τῷ Πατρὶ μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ. Σω θῆναι δὲ βούλεται καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων, ἄλλου είδους ἀντικειμένης δυνάμεως βασιλείαν ἐπ- αγγελλομένης βασιλείας γὰρ σύμβολον τὸ κέρας. Εἰσὶν δὲ οἱ νομίζοντες τὸν σταυρὸν σημαίνεσθαι ἀπὸ τῆς προκειμένης λέξεως, κέρατος σχήμα φέ- ροντα. Στ κγ. Καὶ ταύτην τὴν λέξιν ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ εἰρῆσθαι, ἡ πρὸς Ἑβραίους Επιστολή φησ 7,8. το DIDYMI ALEXANDRINI ipsum indueur Jesum, Patris sapientiam virtutem- que, sapiens fortisque facta. Vers. 20. ‹ Tu autem, Domine, ne elongaris au- xiium tuum a me, ad defensionem meam conspice. » Hæc igitur facientibus istis, ne elongaris auxilium tuum a me; te enim auxiliante et ad defensionem meain conspiciente, qui tertio die a mortuis resur- rexisti, inanes adversum me molitiones ostendam. VERS. 21. « Erue a framea animam meam. . Cum circumdantes me inimici adversum me sanguinem sitientes gladium stringunt, qui non corpus, sed animam vulnerare potest, erue ab eorum framea animam meam, integram eam a turbatione et li- more custodiens. Etsi enim satis instruitur anima nostra, videns quidem diabolum cum omni dæmo- B num phalange et adversariarum potestatum pravo- rumque hominum ab iis incitatorum turma extor- bata, quæ quidem versatilis est naturæ, auxiliato- rem habere precatur eum qui ab hostium framea ipsam eruere valet. Atque etiam ipse diabolus alles gorice framea vocatur, propter suam adversus om- nem animam audaciam, vulnerare eam quæritans; et ab ista framea se liberari expetit. ‹ Et de manu canis unicam meam. » Quos prius pluraliter cir- cumdantes seipsum canes dixit, nunc singulariter per genus vocat. Unicam autem ipsius animam di- cit, quod segregatur et separatur ab aliis animis; etenim omnes quidem istæ noverunt iniquitatem, ipsa autem ndn novit. Istis quidem ex intervallo adest et conversatur Deus Verbum; huic vero continenter et sine intermissu usque in finem indis- solubilis permanet. Haec præclara quæ illi insunt unica ejus esse dicuntur; necnon apud eum stans Ecclesia, labem aut rugam non habens, omnino perfectis repleta, unica ejus habetur. Qui qui- dem in ordinibus multis juxta perfectionis gradumn sunt distributi ; uamque cum sexaginta sint regina et octoginta concubinæ, et puellarum innumerabi- lis numerus, una hæc super omnes est columba perfecta, et unigenita ipsius matri supernæ Jerusa- lemn 78. VERS. 22. c Salva me ex ore leonis, et a cornibus unicornium bumilitatem meam. A paulo ante dicto leone diabolo nunc salvari precatur; sed et humili- falem suam, juxta quam humiliavit semetipsum. Patri obediens factus usque ad mortem, mortem autem crucis ". Salvari autem vult et ab unicor- nium cornibus, alius generis adversariæ potestatis regnum sibi vindicantis; regni enim symbolum cornu. Sunt autem qui putent crucem significari hoc loco cornu figuram præbentem. VERS. 23. Hunc quoque versiculum de Christi per- sona dici ad Hebraeos Epistola dicit ", ad Patrem ex- ** Cant. VI, C D Philipp. 1, 8. " Hebr. 11, 12.

σιν, ἀναφθεγγομένου πρὸς τὸν Πατέρα· Ο Πάτερ, το Δ σὺν ὄνομα, τοῦτ' ἔστιν τὴν σὴν ἰδιότητα, τὴν ἔννοιάν σου διηγήσομαι, φανερὰν αὐτὴν ποιῶν τοῖς γεναμέ- νας μου ἀδελφοῖς, οἷς τὸ ἐμὸν Πνεῦμα κατέπεμψας· πρὸς οὓς ῥηθείην ἂν, ὅτι « Ἐστὶ υἱοὶ ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν. » Οὗτοι δέ εἰσιν οἱ τὸ Πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας ἐκ Θεοῦ λαβόντες, ἵνα τοῦ Θεοῦ μὲν υἱοῖ, ἀδελφοὶ δὲ τοῦ Μονογενοῦς ὦσιν. Καὶ ἐκ νεκρῶν γοῦν ἀναστὰς, ἐπι- φανεὶς ταῖς γυναιξίν, Πορευθείσαι, ἔφη, εἴπατε τοῖς ἀδελφοῖς μου, ὅτι ἠγέρθην. Ἐν μέσῳ δὲ τῆς ἐκ τού των συναγομένης Εκκλησίας ὑμνήσει τὸν Πατέρα αἴ- νους καὶ παιᾶνας. • Στ. κδ. Κατὰ πλείονας τρόπους τοῦ Ἰακώβ όνομα- ζομένου. Σημαίνει γὰρ ἡ προσηγορία αὕτη ότὲ μὲν τὸν θεῖον ἄνδρα, υἱὸν μὲν Ἰσαάκ, πατέρα δὲ τῶν δώδεκα πατριαρχῶν· ὁτὲ δὲ τὸν ἐκ τούτου προελθόντα δωδεκάφυλον λαόν· ὁτὲ δὲ τὰς δέκα φυλὰς μόνας ἀπο σχισθείσας τοῦ οἴκου Δαυΐδ, καὶ ἀκολουθησάσας τῷ Ιεροβοάμ· ὁτὲ δὲ τὸν Σωτῆρα αὐτὸν, κατὰ τὸ, ε Ια- κὼβ ὁ παῖς μου, ἀντιλήψομαι αὐτοῦ. Ἰσραὴλ ὁ ἐκλε κτός μου, προσεδέξατο αὐτὸν ἡ ψυχή μου. » Ταύτην γὰρ τὴν προφητείαν περὶ τοῦ Σωτῆρος ὁ Ματθαῖος εἰρημένην ἔγραψεν. Ζητητέον κατὰ τί τῶν σημαινο μένων εἴρηται το, ο "Απαν τὸ σπέρμα Ἰακώβ, δοξά- σατε αὐτόν. » Καὶ ὁ μὲν πολὺς ἐρεῖ [ότι], τοῦ πατρι- άρχου Ἰακὼς τὸ σπέρμα τὸ δωδεκάφυλον ἐντραφέν τῇ ἀναγνώσει του νόμου καὶ τῶν προφητῶν, δοξάσαι βούλεται τὸν Θεὸν, καὶ διὰ νοημάτων καὶ λόγων καὶ ἔργων ἀγαθῶν. Τάχα δὲ ἐπὶ ψεῦδος εἴη τοῦτο, πολύ λῶν ἐκ τοῦ Ἰακὼβ γεγενημένων ἀπίστων καὶ προδο τῶν Ἰησοῦ. Λέξει τις, ὅτι τοῦ Ἰακώβ τοῦ πτερνιστοῦ καὶ καταπαλαίσαντος τὸν θάνατον καὶ τὴν ἀντικειμέ την δύναμιν Ἰησοῦς δέ ἐστιν οὗτος· τὸ σπέρμα αυτ τοῦ, τὸ γενόμενον ἐκ διδασκαλίας, δοξάσαι τὸν Θεὸν ἅπαν δυνήσεται. Ἐπειδὴ δὲ καὶ Ἰσραήλ ἐστιν ἐν προσεδέξατο ἡ ψυχὴ τοῦ Θεοῦ, ἐκλεκτὸν ὄντα σπέρμα αὐτοῦ, ᾗ Ἰσραήλ ἐστιν, φοβηθήσεται τὸν Θεόν. Καὶ ἕκαστος δὲ τῶν μιμητῶν Ἰησοῦ, εἰ μὲν ἔχει τὴν πά λην πρὸς ἀρχὰς καὶ ἐξουσίας και κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τούτου, Ἰακώβ ἐστιν πτερνίζων τοὺς ἀντι- πάλους. Εἰ δὲ καρδίαν ἔχει καθαράν, καὶ νοῦν διαυ- γῆ, έψεται τὸν Θεὸν, Ἰσραὴλ κατὰ τοῦτο τυγχάνων. Παντὸς οὖν τοῦ τοιούτου τὸ σπέρμα Θεὸν φοβηθής σεται. Στ. κε'. Ἐπεὶ οὐκ ἐξουδένωσεν ἐμοῦ τοῦ πτωχοῦ τὴν δέησιν, οὐδὲ προσώχθισεν μυχθίζων αὐτὴν, τού του χάριν εὐχάριστοι γινόμενοι ἐπὶ τῷ ἐπηκοῦσθαι ὑπὸ Κυρίου τὴν δέησιν ὑπὲρ ἡμῶν γινομένην, αἰνέ- σατε καὶ δοξάσατε καὶ φοβήθητε αὐτόν. Εἰ γὰρ καὶ ὡς πτωχός... ὀφείλετε, ὅτι ἐγὼ πλούσιος ὤν, θησαυ- ρὸς ὢν τοῦ πληρώματος τῶν ἀγαθῶν, δι' ὑμᾶς ἑπτώ- χευσα, ἵνα διὰ τῆς ἐμῆς πτωχείας πλουσίους ὑμᾶς ποιήσω. Οὐ γὰρ οἷοί τε ἦτε σάρκα περικείμενοι, δέ ξασθαί μου τὸν πλοῦτον, τέως ἐκ μέρους γινώσκον τες καὶ προφητεύοντες. Πτωχεύσας οὖν δι᾽ ὑμᾶς, ὑπὲρ ὑμῶν πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, καὶ ὑπήκουσέν ** Εt EXPOSITIO IN PSALMOS., tationem tuam narrabo, manifestam eam efficiens iis qui fratres mei facti sunt, quibus Spiritum meum misisti ; ad quos dicitur : • Filii estis, emisit Deus Spiritum Filii sui in cordibus vestris. › Hi vero sunt qui adoptionis Spiritum a Deo acceperunt, ut Dei quidem filii, fratres autem Unigeniti sint. Atque ex mortuis igitur resurgens, mulieribus manifesta- tus, Ite, dixit, dicite fratribus meis, quia sur- rexi. In medio autem ex iis congregatæ Ecclesiæ laudabit Patrem hymnis et canticis. clamantis: Pater, notnen tuum, id est propriam cogi B VERS. 24. Vario sensu Jacob nominatur. Signifi- cat autem hæc denominatio nunc quidem sanctum virum, filium Isaac, duodecimque patriarcharum patrem ; nunc vero exortam ab eo duodecim tribuum D Isa. XLII, 1. gentem; nunc autem solas decem tribus a domo David separatas et Jeroboam secutas; nunc quo- que Salvatorem ipsum,.juxta illud : e Jacob, filius meus, suscipiam eum. Israel, electus meus, accepit eum anima mea ". Hanc enim prophetiam de Sal- vatore Matthæus dictam scripsit. Ad quem eorum quos modo enumeravimus referatur inquirendum est illud: Universum semen Jacob, glorificate eum. › Plerique dicent, patriarchæ Jacob semen, duodecim scilicet tribus, legis et prophetarum lectione nutritum, glorificare vult Deum cogitatio- nibus, verbis, bonisque operibus. Hoc vero falsis esset annumerandum, cum multi e Jacob exorti, infideles et Jesu traditores facti sint. Illud dici po- test de Jacob illo calcitrante.et dejiciente mortem adversamque potestatem; bic vero est Jesus; semen ejus, doctrina genitum, glorificare Deum penitus poterit. Si autem et Israel est quem suscepit anima Dei, electum semen ejus, qua Israel est, timebit Deum. quisque imitatorum Jesu, si quidem luctam sustinet cum potestatibus, principibusque ac tyrannis, harum tenebrarum Jacob est adversa - rios lucta dejiciens. Quod si puram habet animam lucidamque mentem, videbit Deum, Israelque ideo erit. Omnis igitur talis semen Deum timebit. VERS. 25. Quoniam non despexit mei pauperis deprecationem, neque iratus est aspernans eam, hu- jus gratia grati acceptique facti exaudita a Domino deprecatione pro nobis habita, laudate, et glorificate, et timete eum. Si enim quasi mendicus. . debetis, quoniam ego, qui dives sum et bonorum plenitudinis thesaurus, propter vos pauper factus sum, ut paupertate mea divites vos efficerem. Non enim potuissetis, qui carne circumdati estis, meas accipere divitias, ex parte cognoscentes ac prophe- tizantes. Pauper igitur propter vos factus, pro vobis ad Dominum clamavi, et exaudivit me, hæc dans

εἰπεῖν, τὸν ἐρχόμενον, καὶ οὐ, τὸν ἐλθώντα· τὸν γὰρ ἀεὶ ἐνεργοῦντα τὸ πρὸς αὐτὸν ἥκειν, τῷ πράττειν τὰ τῆς ἀρετῆς, οὐκ ἐκβάλλει ἔξω. Καὶ γενεὰ οὖν περὶ ἧς ὁ λόγος, οὐκ ἦλθεν, ἀλλ᾽ ἔρχεται πρὸς αὐτὸν, τὰ τῆς πίστεως περιέπουσα. Αὐτοὶ δὲ οὗτοι οἱ ἀναγ γέλλοντες τῷ Κυρίῳ τὴν ἐρχομένην γενεάν, καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην τὴν διὰ πίστεως Ἰησοῦ εἰς πάντας τοὺς πιστεύοντας ἐνεργουμένην, ἀναγγελοῦ- σιν τῷ τεχθησομένῳ θεῖον τόπον λαῷ, ο ᾧ ὁ Κύριος ἐποίησεν, » περιποιησάμενος αὐτὸν διὰ τοῦ ἰδίου αἴ- ματος, καλέσας τὸν λαὸν ἑαυτοῦ. ΧΧΙΙ. Στ. α', β'. Ο διὰ τὸ κατορθῶσαι τὸ πρᾶον καὶ εὐσταθὲς Χριστοῦ πρόβατον χρηματίσας, περὶ τοῦ καλοῦ Ποιμένος ἐρεῖ, ο Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με υστερήσει· ἡ ἀπάγει γάρ με ἐπὶ τὴν σωτή ριον νομήν, ἔνθα θεῖαι βοτάναι· περὶ ἧς αὐτὸς ὁ Ποι μὴν περὶ τοῦ ἰδίου προβάτου φησίν « Εἰσελεύσεται καὶ ἐξελεύσεται καὶ νομὴν εὑρήσει. » Τάχα δὲ τόπος χλόης, η θεία παίδευσις εἶναι δύναται, ἔνθα πνευμα- τικὴ πόα εὑρίσκεται, ἠθικὴ οὖσα διδασκαλία. Ἐν τούτῳ οὖν τῷ τόπῳ κατεσκήνωσεν με, ἀλλ᾽ οὐ κατ· ῴκισεν. Βούλεται γάρ με ἐς ὅσον προκόπτω, χρασθαί με τῇ τοιαύτῃ νομῇ τελείως. Παυσάμενος γὰρ προ- · κοπῆς, οὐ ποιμένος, ἀλλὰ παιδευτοῦ καὶ διδασκάλου, ἐκ προβάτου ἄνθρωπος γεγονώς, πειραθήσομαι. Οὐκ ἔτι πρόβατον ὤν, ὅτε καὶ δι᾽ ἁμαρτίαν πλανηθείς. τῆς νομῆς, ἐπὶ ταύτην πάλιν ἐπέστρεψεν ὑπὸ τοῦ ποιμένος, τοῦτο ἀπολωλὸς ἐπιστρέφοντος, τῷ δεκτι κὸς ἐπιστροφῆς εἶναι πρὸς τὸ ὅθεν ἐξέβη· ἐπισυνέβη γὰρ ἡ ἁμαρτία τοῖς ἀποστραφεῖσι Θεόν, ι Ἐπὶ ὕδα τος ἀναπαύσεως εξέθρεψέ με. » Τὸ γὰρ ἠθικὸν μάθημα οὐ μόνον ἄκος ἐστὶν δίψης, ἀλλὰ καὶ λύσιν ἁμαρτημάτων παρέχει. Στ. γ. «Την ψυχήν μου επέστρεψεν. Εἰ γὰρ καὶ πρόβατον ὃν πεπλάνημαι, ἐκτὸς τῆς νομῆς διὰ τοῦ ἁμαρτάνειν γεγονὸς, ἀλλ' ὁ ἐπιστρέφων τὸ περ πλανημένον ποιμὴν, τὴν ψυχήν μου ἐπέστρεψεν. Σημειωτέον, ὅτι οὐδεὶς κακὸς φύσει, τῷ δεκτικὸς εἶναι ἐπιστροφῆς· ἐπιστρέφεται δέ τις ἐκεῖ, ἔνθα τὴν ἀρχὴν διήγεν· συμβεβηκυῖα ἄρα ἡ ἁμαρτία τοῖς ἀποστραφεῖσι Θεόν· διὸ καὶ ἀναιρεθείη. • Οδήγησέν με ἐπὶ τρίβους δικαιοσύνης ἕνεκεν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. » Περὶ τοῦ ποιμένος φησὶ τό, ο Οδήγησέν με, ο προάγοντος καὶ ὁδοποιοῦντος, ἵν' ἐπιβαίνωμεν αἷς αὐτὸς ἔτριψε τρίβοις, ἐπακολουθοῦντες τοῖς ἴχνε- σιν αὐτοῦ· ὅτ' ἂν γὰρ τὰ ἴδια πρόβατα εκβάλῃ, ἔμπροσθεν αὐτῶν πορεύεται, καὶ τὰ ἴδια πρόβατα αὐτῷ ἀκολουθεῖ. Δικαιοσύνην δὲ λέγει τὴν ἕξιν, καθ' ἣν πρακτικοὶ τῶν δικαίων εσμέν. Τρίβους δὲ αὐτῆς τὰ κατ' αὐτὴν ἐπιτελούμενα· ἢ τάχα δικαιοσύνη - ἐστὶν ἡ καθόλου καὶ γενικὴ ἀρετή· τρίβοι δὲ αὐτῆς αἱ κατ' εἶδος ἀρεταί. Ἕνεκεν οὖν τῆς ἐπικληθείσης αὐτοῦ ἐπ' ἐμὲ προσηγορίας, ὡδήγησέν με ἐπὶ τὰς προειρημένας τρίβους τῆς δικαιοσύνης. Στ. δ'. "Οτ' ἂν συνῇ Θεὸς, οὐδὲν τῶν ἐπιβλαβών βλάψαι ἢ ζημιῶσαι δύναται, ὥς φησιν ὁ προφήτης * ο EXPOSITIO IN PSALMOS. A dem dicitur veniens, non autem quæ jam venit, semper enim conantem ad eum venire, virtutis opera agentem, non ejicit foras; et generatio igitur de qua sermo habetur, non jam venit, sed nunc ad eum est veniens, fidei præcepta sectans. Hi vero ipsi annuntiantes Domino venientem generationem, et Dei justitiam per fidem Jesu in omnes creden- tes penetrantem, annuntiabunt nascituro per divi- num partum populo, ‹ quem fecit Dominus; hunc enim proprio formavit sanguine, vocavitque popu- lum suum. PSALMUS .. B VERS. 1, 2. Qui milem et recle ordinatun Christi gregem effecerit, de bono Pastore dicet : ‹‹ Dominus regit me, et nihil mihi deerit. › Deducit enim me in salutaria pascua, ubi divinæ herbæ. Exinde ipse Pastor de proprio grege nit: «Ingredie tur et egredietur, et pascua inveniet *. » Etenim graminosus locus divina doctrina esse potest, ubi spiritalis herba invenitur, morum scilicet disci- pllua. In hoc igitur loco collocavit me, sed non babitavit. Vult igitur me, in quantum proficio, usi tali pascia perfecte. Cum enim proficiens destite- rim, non pasture, sed magistro ac præceptore es ove homini facto mihi opus erit. Non jam ovis, quæ propter iniquitatem de pascua deerrans, ad eam rursus a pastore reducta est, perditam repe riente; quæ enin, unde exierit redire valèt; pecca- tum enim Deum rejicientibus supervenit. Super C aquam refectionis educavit me. Ethica enim Joan. x, 9. PATROL. GR. XXXIX. D . . scientia non modo'sitis est remedium, sed et pec- catorum remissionem præbet. VENS. 3. • Animam meam convertit, Si enim, cum ovis essem, extra pascuam deerravi propter peccata mea, reducens. autem errantem pastor, ani mam meam reduxit, animadvertendum est, quod nullus natura malus, dum sit conversionis capax ; reducitur autem quispiam huc ubi prius fuit : superveniens igitur Deum. rejicientibus peccatum, tunc anfertur ab iis. ‹Deduxit me super semitas justitia, propter nomen suum. De pastore sit, ‹ Deɖuxit me,» procedente et iter faciente, ut ince- damus iisdem quas ipse calcavit semitas, ipsius insequentes vestigia; cum enim proprias educit oves, it praevius, ovesque ipsum comitantur. Justi- Liam autem dicit habitum, quo justitiæ opera coli- mus; semitas vero ejus, qui in eam proficiunt. Pro- tinus justitia est universe et generatim virtus; et hujus semitæ diversa virtutum species. Ergo pro- pler ejus in me invocatum nomen, deduxit me super prædictas justitiæ semitas. VERS. 4. ille quocum Deus est, nihil damni ma live ab impugnatoribus pati potest, sicut ait pro

Απόστολος· «Θύρα γάρ μοι ανεωγμένη, καὶ οἱ ἀντικεί. Α μενοι πολλοί. » Τοῦτ' ἔστι, τὸν νοῦν δαψιλῶς ἐπιχέων αὐτῷ· τοῦτο δὲ τὸ χρίσμα ἱερατικόν ἐστι μύρον, οὗ σύμβολον ἔφερεν Ααρών· ο Ως μύρον » γάρ, φησίν, «ἐπὶ κεφαλὴν, τὸ καταβαῖνον ἐπὶ πώγωνα τὸν Ααρών. » Καὶ «Τὸ ποτήριόν μου μεθύσκον ώς κράτιστον. » Επει μὴ μόνον τράπεζαν ητοίμασεν ή Σοφία, ἀλλὰ καὶ εἰς κρατῆρα κέρασε τὸν ἑαυτῆς εἶνον ἐξ αὐτῆς γεγε- νημένον, οὔσης ἀμπέλου ἀληθινῆς· ἐκέρασε δὲ τοῦ τον τὸν οἶνον καταμίξασα τὰ θεῖα θεωρήματα λέξεσιν ἀνθρωπίναις· ἐκ τούτου τοῦ κρατῆρος μερίζουσα ἑκά- στη δίδωσι ποτήριον· ὅπερ ποτήριον κράτιστον, τουτο ἐστι τίμιον καὶ ἐξαίρετον τοῦ λαβόντος λέγεται, ὡς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον χρηματίζει· Τοῦ εἰληφότος αὐτὸ, φησὶν, καὶ τὸ ποτήριόν μου· εἰ δὲ φέροιτο, «Το ποτήριόν σου, » τοιαύτην ἔχον (27) διάγοιπν· Σοῦ τοῦ Κυρίου τὸ ποτήριόν ἐστιν, ὅπερ ἵνα πίω δέδωκας· οὐ τῆς Σοφίας προτεινόμενον. Στ. Σ. «Καὶ τὸ ἔλεός σου καταδιώξεται με πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου.» Οὐ τοσοῦτον ἐξ ἔργων τις καρποῦται σωτηρίαν, ὅσον ἐκ χάριτος Θεοῦ ἐλεήμο- νος ὄντος· ὁ γὰρ Θεὸς πλούσιος ὢν ἐν ἑλέει, διὰ πολ- λὴν προσοῦσαν αὐτῷ πρὸς ἀνθρώπους ἀγάπην, Χριστῷ συνεζωοποίησε τοὺς νεκροὺς δι᾽ ἁμαρτήματα καὶ τὰ παραπτώματα γεγενημένους. "Οθεν καὶ ὁ ἅγιος φησιν· « Καὶ τὸ ἔλεός σου καταδιώξεται, ἀεὶ ἐπερ λόμενον καὶ ἐπιχεόμενόν μοι. Οὐ γὰρ ποτὲ μὲν, ποτὲ δὲ οῦ, ἀλλὰ πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου κατα- διώκει με. › Πᾶσαι δε αἱ ἡμέραι τῆς ζωῆς, ἤτοι σε διά- γὰρ ἀνθρώπινον τὸ προειρημένον κράμα τὸ πρὸς φορο: φωτισμοὶ τῆς ἀληθείας, καὶ (27) οὓς ζωοποιού- μεθα, τυγχάνουσιν, ἢ ὁ διὰ βίου παρὼν ἡμῖν Χριστός. «Καὶ τὸ κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου, εἰς μακρότητα ἡμερῶν. » Εἰς τόπον μὲν χλόης κατασκηνοί, ἐν οἴκῳ δὲ Κυρίου κατοικεῖ, οὐκ ἐπί τινα καιρὸν, ἀλλὰ πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς τῆς ἀθανάτου, ἀδιαστάτως καὶ ἐπαλλήλως φωτιζόμενος. Πεποιθὼς τῷ σῷ ἐλέει καὶ τῇ σῇ χάριτι, οἶδ' ὅτι οὐκ ἐκπεσοῦμαι τῆς παρὰ σοῦ ἐλπίδος, παιδαγωγούμενος πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου ὑπὸ τοῦ σοῦ ἐλέους. Τοῦτο γοῦν τὸ σὴν ἔλεος καὶ αὐτή σου ἡ χάρις κατηξίωσεν με οικητήριον κτήσασθαι τὸν σὸν οἶκον καὶ τὴν σὴν Ἐκκλησίαν, ἔνθα τὰς διατριβὰς ποιούμενος ὡς ἐν οἴκῳ Θεοῦ ἱερῷ καὶ ἁγίῳ ναῷ, μακρότητος τῶν παρὰ σοὶ ἡμερῶν καὶ ζωῆς αἰωνίου τεύξομαι. Τὸ γὰρ κατοικεῖν με έν τῷ σῷ οἴκῳ καὶ μηδέποτε αὐτοῦ ἐξίστασθαι μηδὲ ἀπονεύειν, ἀεὶ δὲ εἴσω περιβόλων ἱερῶν τὰς διατρι- βὰς ποιεῖσθαι, ταῦτά μοι αἴτια γενήσεσθαι πιστεύω μακρότητος ἡμερῶν τῶν ἐκ τοῦ σοῦ φωτὸς ὑφιστα- μένων. Ἀντὶ δὲ τοῦ «εἰς μακρότητα ἡμερῶν, » εἰς μῆκος χρόνου ὁ Σύμμαχος ηρμήνευσεν, τῆς κατὰ Θεὸν ζωῆς τὸ ἄπειρον καὶ ἀθάνατον σημήνας. Στ. α'. Ἐν ἐνίοις ἀντιγράφοις εὗρον, τῆς μιᾶς τῶν Σαββάτων, ἐν δέ γε τῷ Εξαπλῳ τοῦτο οὐ πρόσ- κειται· πλὴν ἵνα μηδὲ τοῦτο καταλίπωμεν ἀνερμή • EXPOSITIO IN PSALMOS. -- adversarii multi ". »ld est, intellectum ei abundanter B infundens. Hoc autem oleum sacerdotale est unguen- tum, cujus symbolum ferebat Aaron. Ait enini, Sicut ‹ unguentum in capite, quod descendit in barbam Aaron. Et Calix meus inebrians quam præclarus est. » Non modo mensam paravit Sapientia, sed et in calicem infudit vinum suum, ex semetipsa ortum, cum sit vitis vera. Fudit autem illud vinum divinam miscens scientiam cum humanis loquiis. Ex hoc calice distribuens unicuique, dat potum; atque calix ille præclarus, id est decorus pretiosusque acci- pienti dicitur, sicut et ipse ait Spiritus sanctus: Qui accipit illum, accipit et calicem meum. Quodsi lege- retur‹ Calix tuus, bic sensus foret: Tuus Domini calix est, quem,ut bibam dedisti. Non enim buna- na, quam prius diximus, mistio, a Sapientia oblara. VERS. 6. Et misericordia tua subsequetur me omnibus diebus vitæ meæ. Non tam ex operibus quispiam percipit salutem, quam e gratia Dei mise- ricordis. Deus enim misericordia dives, propter mul- tum in homines amorem, cum Christo ad vitam revocavit qui ob peccata et transgressiones mortui erant. Unde et sanctus ait : « Et misericordia tua subsequetur, semper insiliens atque irruens mili. Αtque hoc non per intermissionem quamdam, aut ad tempus, sed comnibus vitæ meæ diebus subsequitur me. › Omnes autem vitæ dies, seu variæ veritatis il- C luminationes, per quas vivificamur, sunt, seu qui per vitam nobis præsens est Christus. ‹ Atque, inbabi- tare me in domo Domini, in longitudinem dierum. › In loco quidem pascuæ commoratur, in domo au- tem Domini inhabitat, non ad certum tempus, sed omnes vitæ immortalis dies, perpetuo et nulla in- termissione illuminatus.Confisus misericordiæ tuæ et gratiæ tuæ, novi me nunquam excisurum de spe tua, misericordia tua omnes dies vitæ meæ institutum. Hæc igitur misericordia tua atque hæc gratia tua me dignata est inhabitare domum tuam atque Ec- clesiam tuam, ubi commorationem faciens quasi in domo Dei sacra et in sancto templo, dierum apud te longitudinem, et vitam aeternam conse- quar. Etenim me habitare in domo tua, et ab ea nunquam recedere neque declinare, semperque intra circuitus sacros commorari, has mili causas fore credo longitudinis dierum e luce tua exortorum. Proin › Pro in longitudinem dierum, in longitudinem D PSALMUS I Cor. xvi, 9. temporis Symmachus interpretatus est, vitam signi- (icans secundum Deum, interminatam scilicet atque immortalem. XXIII. VERS. 4. In nonnullis manuscriptis inveni e prima Sabbati,, quod quidem in Hexaplo (27) non invenitur. Verumtamen ne hoc inexplicatum relin- (27) Animadverte laudata nominatim Hexapla a Didymo. (27) Fortasse legendum έχοι. EDIT. (27) Pro και videtur legendnm καθ'. Ib.

Α νευτον, εἰδέναι χρὴ ὡς τὴν Δεσποτικὴν ἀνάστασιν προσημαίνει. Μυστικώτερον δὲ τοῦ Κυρίου γέγονεν ἡ γῆ, ὁπηνίκα κατελθὼν ἠλευθέρωσεν αὐτὴν τῶν τυ ραννικῶς κρατούντων αὐτὴν δαιμόνων, καταλύσας πάντα τὰ ἐπ' αὐτῆς ἀπατηλῶς ἐπιτελούμενα, μα γείαν, φαρμακείαν, τὰ χρηστήρια τῶν ἐπὶ γῆς δαι μόνων, σὺν τοῖς περὶ ἀγαλμάτων καὶ θυσιῶν νόμοις· ἀλλὰ καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς τοῦ περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν, ὡς ἀναχωρῆσαι τῶν φαύλων, κατὰ τὸ « Ελέους Κυρίου πλήρης ἡ γῆ. » - Στ. β'. Καὶ ἡ καθολικὴ δὲ Ἐκκλησία πρὸς τῶν πιστῶν οἰκουμένη, μετ᾿ αὐτῶν τῶν οἰκούντων αὐτοῦ ἐστιν, φρονούντων τε καὶ βιούντων ἐκκλησιαστικῶς. Ητις ἀμετακίνητον ἔχει τὴν ἕδραν, ὅταν τῆς τῶν πειρασμῶν ἁλμυρίδος καὶ τρικυμίας προσβαλόντων, ἄπειστος ἐπιμείνῃ τῇ πίστει. Ταύτην δὲ καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν εὐτρεπῆ ποιήσας διὰ τῆς θείας νομοθεσίας πρὸς ὑποδοχὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἀφ οὗ καθάπερ ἐκ πηγῆς τὰ ποικίλα χαρίσματα ρέουσιν ποταμοὶ ὕδατος ζώντος. Διδύμου καὶ Εὐσεβίου. Στ. γ'. Η καὶ ὄρος Κυρίου τὸ τελικὸν ἀγαθὸν, καὶ τὸν Θεὸν Λόγον σπάνιος γὰρ ὁ πρὸς τὴν ἀκρώρειαν αὐτοῦ διὰ προκοπῆς ἀναβῆναι δυνάμενος. Διδύμου καὶ 'Ωριγένους. Ο γάρ τελειωθείς μηκέτε περαιτέρω χωρεῖν οἷός τε ῶν, ἵσταται βέβαιος, καὶ χρηματίζων ἅγιος τόπος Θεοῦ. Οπίσω γὰρ Κυρίου πορευόμενος ἀναβαίνει, τῶν μὲν ὄπισθεν ἐπιλανθανό μενος, τοῖς δὲ ἔμπροσθεν ἐκτεινόμενος, τέλος ἔχων τὸ στῆναι μετὰ Θεοῦ ἐν τόπῳ ἁγίῳ αὐτοῦ, ἐφ᾿ ὃν δεῖ ἀναθῆναι καὶ στῆναι τὸν εὐαγγελιζόμενον τὴν Σιών. Πρὸς ἦν ἐφθακότι τῷ Μωϋσῇ φησιν ὁ Θεός : « Σὺ δὲ αὐτοῦ στῆθι μετ᾿ ἐμοῦ·, ἀλλὰ καὶ, ο Έστησεν ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας μου, ὡς ἐφ' ἕτερον ἁγίασμά φη- σιν ὁ προφήτης· ἐπεὶ πέτρα ἦν ὁ Χριστός. Στ. δ. Ἀλλὰ τίς ὁ τῶν ἐπαγγελιῶν τούτων τευ- ξόμενος; Οὗτος « οὐκ ἔλαβεν ἐπὶ ματαίῳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. » Τάχα δὲ καὶ λαβών τις ψυχὴν λογικήν, δε κτικὴν ἀρετῶν καὶ ἐπιστημῶν, καὶ μὴ δεξάμενος ταῦτα τὰ ὧν ἐστιν δεκτικὸς, ἀλλ' ἀπάτῃ τοῦ βίου καὶ μερίμνῃ βιωτικῇ καταξανθεὶς ἡδοναῖς καὶ πάθεσιν, ἐπὶ ματαίῳ τὴν ψυχὴν εἴληφεν. Ο δ' ἐναντίως τούτῳ διακείμε νος, οὐκ ἐπὶ ματαίῳ αὐτὴν ἔλαβεν. Καὶ ὅλος ματαιό της ματαιοτήτων ὁ τῶν πολλῶν βίος ἐστίν. Στ. ε', 5. Ἐπεὶ μὴ περὶ ἑνός τινος ἀναβαίνοντος εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου, καὶ ἱσταμένου εἰς τόπον ἅγιον, αὐτοῦ ἐρώτησις γέγονεν, οὐδὲ ἀπόκρισις περὶ ἑνὸς, ἀλλὰ περὶ παντὸς ἀθώου χερσὶν καὶ καθαροῦ τῇ καρ δίᾳ. Διὸ καὶ ἐπιφέρει τό· . Αὕτη ἡ γενεὰ ζητούντων τὸν Κύριον, ὁ ἀντὶ τοῦ, Πάντες οἱ τοιοῦτοι, καὶ τὴν ἐκ τῶν προειρημένων ἀρετῶν ἐσχηκότες, γενεά (28) ζητοῦντές εἰσι, τὸν Κύριον ζητοῦντες δὲ, ἐπὶ τῷ εὐ ρεῖν τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ, ὃν θεωρῆσαι θέλουσιν, ἵνα βελτιωθέντες ἐκ τῆς κατανοήσεως καὶ ἐκλάμψεως αὐτοῦ εἴπωσιν· « Ἐσημειώθη ἐφ' ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, Κύριε. ** [ DIDYMI ALEXANDRINI quamus, scire oportet quod Dominicam resurre- ctionem indicat. Mystico quodam modo Domini facta cst terra, cum descendens liberavit eam ab opprimen- tibus eam demonibus, eversis omnibus in ea fallaci- ter patralis, magia, veneficio, oraculis quæ dæmones in terra edebant, cum legibus de simulacris et sa - crificiis; sed et plenitudo ejus bonis malisque con- stat, prout ab iniquitate recedant, juxta illud : • Misericordia Domini plena est, terra , VERS. 2. Catholica autem Ecclesia a creden- tibus habitata, cum habitantibus, qui sapiunt et vivunt ecclesiastice, ejus est. Quæ quidem inιο- tam sedem habet, cum tentationum salo et pro- cella jactata, inconcussa in fide, permanet. Hanc vero et super flumina constituit, idoneam præ- stans per divinam legislationem ad accipiendum Spiritum sanctum, ex quo sieut e fonte variæ gra- tiæ fluunt flumina aquæ viventis. Didymi et Eusebii. VERS. 3. Μons Dei supre- mum bonum Verbumque divinum significat; raro enim quis ad verticem ejus procedendo ascendere valet. B Didymi et Origenis. Cum jam non altius, qui perfectus est, procedere valeat, stal frmus, ideoque sanctus Dei locus vocatur. Etenim post Dominum deambulans ascendit, relictis quæ a lergo sunt, properansque ad superiora, fuem quæreus stare cum Deo in loco sancto ejus, in quem ne- cesse est ut ascendat atque stet evangeliaatus, Sion. Ad quem properanti Mosi dixit Deus : « Tu vero hic mecum stes "; » sed et, « Constituit super petra pedes meos, sicut de alio saucluario ait propheta, cum petra esset Christus ". VERS. 4. Quis vero promissionibus illis frue- tur? Hic e non accepit in vano animam ejus. Quippe et accipiens quispiam rationalem animam, virtutis et doctrinæ capacem, nec suscipiens ea quorum capax est, et vitæ fallacia ac sollicitudine cruciatus, voluptatibus cupiditatibusque deditus, in vano animam accepit. Qui autem aliter sese ba- bet, non in vano eam accepit. Igitur vanitas vani- tatum tota plerorumque vita est. c b VERS. 5, 6. Quandoquidem non de uno quo- N dam ascendente in montem Domini, atque stante in loco sancto ejus, interrogatio facta est, nec re- sponsio de uno, sed de omni innocente manibus et mundo corde. Quare subdit : . Hæc est generatio quærentium Dominum, » pro, Omnes tales, vir- tutemque inter prædictas illam habentes, genera- tio quærentes sunt, Dominum autem quærentes, ad inveniendam faciem Dei Jacob, quem intueri volunt, ut scientia et splendore ejus meliores effecti, dicant: ‹ Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine ". » Psal. xxxII, 5. ** Exod. xxx11ı, 21. Cor. x, 4. » Psal. ¡v, 7. (28) Locus mendosus.

αὐτῷ συνέστηκεν, κρατεῖ δὲ προνοητικῶς τῶν δι' αὐτ τοῦ πάντων γεγενημένων, καὶ πρὸ πάντων ἐστὶν τῶν ἐν αὐτῷ συστάντων, ἀκολούθως Παντοκράτωρ λέγε ται· αὐτοῦ γοῦν ἐστι πρόσωπον λέγον ἐν Ζαχαρία • Οὕτως λέγει Κύριος παντοκράτωρ· Οπίσω δόξης ἀπέστειλεν με· καὶ γνώσῃ, ὅτι Κύριος παντοκράτωρ ἀπέστειλεν με πρὸς σέ. » Παντοκράτωρ γὰρ ὑπὸ Παντοκράτορος ἀποστελλόμενος, ὁ Υἱός ἐστιν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς πεμπόμενος. ᾿Αριδηλότατα δὲ ἐν τῇ Ἰωάννου Αποκαλύψει παντοκράτωρ ὁ Σωτὴρ λέγεται· « Τάδε γονεν, καὶ αὐτός ἐστιν πρὸ πάντων, καὶ τὰ πάντα ἐν Β γὰρ λέγει Κύριος ὁ μάρτυς ὁ πιστὸς καὶ ἀληθινὸς, ὁ ἦν, καὶ ὁ ὤν, καὶ ὁ ἐρχόμενος, Κύριος ὁ Θεὸς παντοκράτωρ. ο 'Αναμφισβητήτως γὰρ ταῦτα περὶ τοῦ Υἱοῦ εἴρηται (32). η Στ. β'. Ὁ δὲ ἐπ' ἄλλῳ τινὶ παρὰ τὸν Θεὸν πεποιθὼς, οἷον ἐπὶ πλούτῳ, καταγελασθήσεται· ὅπερ οὐ πείσο- μαι, πεποιθὼς ἐπὶ σοί· ἐχθροὶ δὲ ὁ διάβολος μετὰ δαι- μόνων καὶ τῶν ἀσεβούντων ἀνθρώπων. Ἴσως δὲ καὶ προορᾷ τοῦ Σωτῆρος τὴν ἐνανθρώπησιν, μεθ᾿ ἣν ὁ τῶν ἐχθρῶν πέπαυται γέλως. Στ. δ'. Λέγοι δ' ἂν ὁδοὺς καὶ τὰς ἐντολὰς, ὧν ἀξιοῖ καὶ τὰς τρίβους μαθεῖν, ἃς οἱ προοδεύσαντες ἔτρι ψαν, ἵνα τοῖς ἴχνεσιν ἀκολουθῶν ἐκείνων, ἁπλανῆ ποιήσηται τὴν πορείαν· ὡς οὐκ ἀρκοῦντος δὲ πρὸς σωτηρίαν τοῦ πρακτικοῦ, προλαβεῖν ἱκετεύει καὶ τῆς ἀληθείας τὴν θεωρίαν. Στ. ι'. ι Πᾶσαι αἱ ο πρὸς Κύριον φέρουσαι ο ὁδοῖ, ο ἢ ἃς αὐτὸς βαδίζει τὸν εἰρημένον τρόπον, κατ' ἀλή θειαν κατορθούμεναι, καὶ σὺν χρηστότητι γινόμεναι, • ἔλεός εἰσιν καὶ ἀλήθεια. » Δεῖ γὰρ ἐλεηθῆναι πρό τερον, ἵνα τις ἐπιβῇ αὐταῖς, καὶ οὕτω δι' αὐτοῦ τοῦ ὁδεύειν ἐπ' αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν φθάση. Οὐ πᾶσιν δὲ ἔλεος καὶ ἀλήθεια θεωροῦνται αἱ ὁδοὶ τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ ι τοῖς ἐκζητοῦσι τὴν διαθήκην αὐτοῦ καὶ τὰ μαρτύρια αὐτοῦ, ὁ γὰρ ἐκτὸς ὢν τῆς διαθήκης καὶ τῶν μαρτυρίων, ἄπειρός ἐστιν τῆς χρηστότητος καὶ τοῦ κάλλους τῶν Κυριακῶν ὁδῶν. Εκζητητέον οὖν τὴν διαθήκην ἣν διέθετο ὁ Θεὸς τοῖς πατράσιν, ἐξ- άγων αὐτοὺς ἐκ τῆς πνευματικῆς Αἰγύπτου, τουτέστι τῆς πολυθέου πλάνης· ἐκζητήσαντες γὰρ καὶ ἐρευ νήσαντες αὐτὴν, εἰσόμεθα καὶ τὴν καινὴν διαθήκην ἣν ἐβεβαίωσεν Ἰησοῦς τῷ αἵματι τῷ ἰδίῳ. Πᾶσα γὰρ διαθήκη ἀνίσχυρος, μὴ θάνατον ἐσχηκότος τοῦ διατι θεμένου, ᾗ φησιν ὁ ᾿Απόστολος· « Διαθήκη γὰρ ἐπὶ νεκροῖς βεβαία, ἐπεὶ μήποτε ισχύει ὅσον ζῇ ὁ διατι- θέμενος. » Διὸ πληρῶσαι τὴν ἑαυτοῦ διαθήκην ὁ Ἰη σους βουλόμενος, θάνατον ἀνεδέξατο· ἐκζητητέον δὲ ἐν τῇ διαθήκῃ καὶ τὰ μαρτύρια τοῦ Θεοῦ, τοὺς με μαρτυρηκότας καὶ ἐμπνευσθέντας ὑπ' αὐτοῦ λό- γους. Στ. ια'. « Ἕνεκα τῆς σῆς προσηγορίας, ὦ Δέσπο DIDYMI ALEXANDRINI in illo sunt, regit vero providenter omnia in se ipso facta, et ante omnia est eorum quæ sunt in co, recte Omnipotens vocatur : ipsius igitur per- sona est, quæ dicit in Zacharia : . Sic dicit Domi- nus omnipotens: Post gloriam misit me, et noveris quia Dominus omnipotens misit me ad te "., Om- nipotens enim ab Omnipotente missus, Filius est quem misit Pater. Manifestissime et in Joannis Apocalypsi omuipotens Salvator dicitur: Hæc enim dicit Dominus testis fidelis ac verus, qui erat, qui est, qui erit, Dominus Deus omnipotens *7. Quæ quidem haud dubie de Filio dicuntur. , PSALMUS XXIV. VERS. 2. Qui in quovis alio ac Deo confidit, ut in divitiis, irridebitur : quod ego non patiar in te con- fisus; inimici autem diabolus cum dæmonibus im- piisque hominibus. Forte et prævidet Salvatoris incarnationem, qua facta desiit inimicorum risus. VERS. 4. Dicit fortasse vias et mandata, quo- rum dignatur et semitas discere, quas prævii calcaverunt, ut vestigia secutus eorum, rectam faciat ambulationem ; et quia non satis est practica ad salutem, exoptat et veritatis contemplationem. VERS. 10. Universæ ad Dominum ducentes ‹ viæ, › vel quas ipse dicto modo incedit, secun- dum veritatem directæ et cum probitate transactæ, • misericordia sunt et veritas. » Misericordia enim [divina] ante omnia opus est, ut quis illis insistat et sic progrediens ad ipsam veritatem perveniat. Non omnibus autem misericordia et veritas videntur viæ Domini, sed requirentibus testamentum ejus et testimonia ejus ; » qui enim est extra testamen- tum et testimonia, rudis est excellentiæ atque pul- chritudinis Dominicarum viarum. Requirendum est igitur testamentum quod constituit Dominus patribus, educens eos ex spiritali Ægypto, ido- lolatriæ scilicet errore; requirentes enim et per- scrutantes illud, cognoscemus et novum testa- mentum, quod stabilivit Jesus sanguine proprio. Omne enim testamentum infirmum, nondum mor- tuo qui illud pepigit, sicut ait Apostolus : e Testa - mentum enim in mortuis firmum, cum kun- quam vigeat quandiu vivit qui illud sanxit 7*. Quare suum impleri testamentum Jesus cum vel- let, mortem obiit. Requirenda sunt et in testamento testimonia Dei, testificantia inspirataque ab eo verba. VERS. 11. Propter nomen tuum, Domine, C D Zacnar. 11, 8, 9. Apoc. 1, 14. 97* Hebr. 1x, 16, 17. fragmentum Corderianum Didymi, aliud erat, ad hunc psalmum pertinens, apud eumdem Corderium p. 430; quod quia a nostris codicibus aberat, omi- Simus. Hoc enim deinceps institutum tenebimus, ut Didymum ex codicibus tantum Vaticanis suma- mus, suis peculiaribus Corderio relictis. Interim, quippe nos brevitati studentes, Didymum undique colligendum augendumque futuris editoribus per- mittemus. (32) Præter citatum a nobis in præcedente pagina

Α τοις δὲ καὶ τὸ σκήνωμα τῆς δόξης του οίκου τοῦ Θεοῦ ἀγαπᾷν φησι. Καὶ τάχα μὲν ἡ σκηνὴ τοῦ μαρτυρίου, ἣν Μωϋσῆς κατεσκεύασεν ἐν τῇ ἐρήμῳ, τὸ σκήνωμα τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ ἐστιν. Σύμβολον δὲ προκοπής τοῦτο· ὃν δὲ ᾠκοδόμησεν Σολομών μετὰ τὴν ὁδοιπο ρίαν εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ, οἶκος ἐστιν, οὗ τὴν εὐτ πρέπειαν ἀγαπᾷ, τελειότητος τύπον φέρων. Εύχεται δὲ μὴ ὡσαύτως τοῖς ἀσεβέσι διατεθεῖναι, ἵνα μὴ συναπόληται αὐτοῖς ἡ ψυχὴ αὐτοῦ· εὐσεβη γάρ τις γνώμην ἔχων, οὐ πείσεται τοῦτο· παρακαλεῖ δὲ μηδὲ · φονικός γενέσθαι, ὅπως ἡ ζωὴ αὐτοῦ ἀνδράσιν αἱμάτ των μὴ συναπόληται. Στ. ια'. Εἰς τὸ « Λύτρωσαί με καὶ ἐλέησόν με. » Εἰ καὶ τὰ κάλλιστα συνειδὼς αὐτῷ τὰ προειρημένα εἶπεν· εὐλαβούμενος μὴ οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωται, Β λανθανόντων πολλάκις τῶν ἐν κρυπτῷ ἁμαρτημάτων, λυτρωθῆναι καὶ ἐλεηθῆναι ἀξιοῖ. Θεοδωρήτου καὶ Διδύμου. Στ. α'. Εν τισιν ἐπι γέγραπται, «Ψαλμὸς τοῦ Δαβὶδ πρὸ τοῦ χρισθῆναι. Ταύτην ἐν τῷ ἐξαπλῷ (33) τὴν ἐπιγραφὴν οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, ἀλλ᾽ ἐν ἐνίοις ἀντιγράφοις. Ἐντεῦθεν δὲ ὅμως τινὲς ἔλαβον ἀφορμὴν τοῦ πάσας τὰς ἐπι- γραφὰς ὡς οὐκ ἀληθεῖς ἐκβαλεῖν. Πῶς γὰρ, φησὶν, οἷόν τε ἦν μηδέπω χρισθέντα τὸν Δαυΐδ, μηδὲ τοῦ παναγίου Πνεύματος τὴν χάριν δεξάμενον, προφητι κοὺς γράψαι ψαλμούς; ἄλλως τε καὶ νέος ἦν την καῦτα, πρόβατα ποιμαίνων, οὐ βασιλείαν ιθύνων, οὐδὲ ὑπό τινων διωκόμενος δυσμενων. Εδει δὲ αὐτ τους συνιδεῖν ὡς δις λέγει χρισθῆναι τὸν Δαυΐδ ἡ τῶν Βασιλέων Ιστορία, μᾶλλον δὲ τρίς· πρῶτον μὲν ἐν τῇ Βηθλεὲμ ὑπὸ Σαμουὴλ τοῦ προφήτου· δεύτερον δὲ ἐν Χειρὼν ὑπὸ τῆς τοῦ Ἰούδα φυλῆς μετὰ τὴν ἀναίρε σιν τοῦ Σαούλ· τὸ δὲ τρίτον, ὑπὸ πασῶν φυλῶν μετὰ τὴν τελευτὴν τοῦ Μεμφιβοτεθ. Τὸν τοίνυν ψαλμὸν τοῦτον εἴρηκεν πρὶν τὴν δευτέραν δέξασθαι χειροτο νίαν, καὶ προφανῶς ἐγχειρισθῆναι τὴν τῶν πραγμάτ των οἰκονομίαν. Ετι τοίνυν διωκόμενος ὑπὸ τοῦ Σαούλ, τούτοις ἐχρήσατο τοῖς λόγοις, ἡνίκα πρὸς ᾿Αχιμέλεχ εἰσῆλθεν τὸν ἱερέα, καὶ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ σκηνῇ προσευξάμενος, καὶ τὴν ἀπὸ τῶν ἁγίων ἄρτων εὐλογίαν λαβών, διέφυγεν τοῦ πολεμοῦντος τὰς χεῖ. ρας. Τοῦτο δὲ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ψαλμῷ λέγει· ο Ότι έκρυψεν με ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ, ἐν ἡμέρᾳ κακῶν μου.» ¨‹ Τότε δὲ καὶ Δωὴκ ὁ Ἰδουμαῖος τας βασιλικὰς ἡμιό. νους νέμων ἐκεῖ, τοῦ Δαυΐδ τὴν φυγὴν τῷ Σαούλ κατ- εμήνυσεν. Διόπερ καὶ ἐν τῷ ψαλμῷ λέγει· . Οτι επανέστησαν μοι μάρτυρες ἄδικοι. ο Σωτὴρ ἡμῶν ὁ Θεός ἐστιν, βυόμενος ἡμᾶς ἐξ ἁμαρτιῶν καὶ τοῦ θανάτου · φωτισμὸς δὲ, λύων τὴν ἀχλὺν τῆς κακίας καὶ τῆς ἀγνοίας, καὶ ἐναυγάζων τῷ φωτὶ τῆς γνώ σεως. Οὕτως οὖν ἐνωθεὶς καὶ πεφωτισμένος ὑπὸ τοῦ Κυρίου, τίνα φοβηθήσεται ; οὐδεὶς γὰρ οἷός τέ ἐστιν βλάψαι τὸν ἀγαθῶν τοιούτων καὶ ἀσφαλείας τετυχηκότα. .. Στ. γ. Ρηθείη ταῦτα καὶ περὶ αἰσθητῶν ἐχθρῶν, καὶ περὶ φάλαγγος ἀοράτων πολεμίων· . Ἐὰν γὰρ, φησὶν, ἐπαναστῇ ἐπ' ἐμὲ πόλεμος, ο ἐν ταύτῃ τῇ μὴ φοβουμένῃ αὐτοὺς καρδίᾳ μου ἐλπίζω, ὑπέρμαχον Θεὸν ἔχειν θαῤῥήσας. DIDYMI ALEXANDRINI + diligere ait. Tabernaculum quippe testimonii, quod in déserto posnit Moyses, Dei gloriæ tabernaculum est. Symbolum progressionis hoc. Quam vero medi- Bravit Salomon, post profectionem in Jerusalem, domus est, cujus decerem diligit, perfectionis typum gerens. Precatur etiam ne de se ipso sicut de impiis agatur, ne cum iis perditur anima sua. Piam enim mentem quivis habens non istud patie- tur;`exoplat quoque ne sanguineus fiat, ut vita sua cum viris sanguinum non perdatur. VERS. 11. . Redime me et miserere mei. Etiamsi bona conscientia sustentatus superiora dixerit, ta- men veritus, et ideo justificetur, cum peecata in occulte saepe lateant, redemptions et misericordia dignus haberi cupit. PSALMUS XXVI. Theodoreti et Didymi. Vers. 4. In quibusdam inseribitur Psalmus David, priusquam ungeretur. » Hane in Hexaple inscriptionem non invenias, sed in nonnulis manuscriptis. Exinde causam quidam prætenderunt cur omnes inscriptiones, quasi non veras rejicerent. Quomodo enim fieri potuit ut David, nondum unctus, nondum accepta sanetissimi Spi- 'ritus gratia, propliticos scripserit psalmos? Gete- rum et tunc temporis junior erat, pascens oves, von regnum dirigens, nullisque ab hostibus op- pressus. Illos autem oportebat scire quod bis un- ctum fuisse David Regum historia refert, imo potius ter primum quidemn in Bethlehem a Samuele propheta; secundumn in Chebron a tribu Judæ post Saulis decisionem; tertium ab omnibus tribubus C post finem Memphiboseth. Hunc igitur psalmun dixit antequam secundam acciperet unctionem, et manifeste rerum gubernationem susciperet. Adbue igitur a 'Saule exagitatus, his usus est verbis, cum ad Achimelech accessit sacerdotem, et in Dei tá- bernaculo precatus est, et accepta sacrorum panum benedictione, effugit bellantis manus. Hoc autem et in ipso psalmo dicit, Quoniam abscondit me in tabernaculo suo, in die malorum meorum. Tunc et Doec Idumæus, regias ibi pascens mulas, Davidis fugam Sauli denuntiavit. Quare et in psalmo dicit, Quoniam insurrexerunt în me testes iniqui. » Sal- vator noster Deus est, nos a peccatis et morte liberans; illuminatio autem, nebulam solveus ma- litiae et ignorantia, et splendens scientia luce. Sic " igitur adunatus atque illuminatus à Domino, quem timebit? Talium énim bonorum et tantæ securita- tis participem nullus unquam lædere poterit. Si VERS. 3. Hæc dici possunt et de sensilibus hosti- bus et de invisibilium hostium phalange. + enim › ait, • exsurgat adversum me bellum, › in hac non timente eos anima mea spero, auxiliatorem Deum me habere confisus. D (33) Rursus Hexaplorum mentio apud Didymum.

Στ. 8. Αἰτεῖ τὴν Ἐκκλησίαν οἰκεῖν διὰ τοῦ φρο- Α νεῖν τὰ ἐκκλησιαστικὰ πάσας τὰς ἡμέρας τῆς πεφω τισμένης αὐτοῦ ζωῆς. Ἐπὶ γῆς δὲ, φησί, τυγχάνων, εἰ καὶ πολλῶν δεῖ μοι τῶν ἀγαθῶν, μίαν αίτησιν τέως αὐτῷ (34). 'Αθρόως γὰρ ἐν πᾶσιν οὐχ οἷόν τε γε- νέσθαι τοῖς ἀγαθοῖς, μή ποτε δὲ λείπει τὸ μεγάλην Στ. ε'. Καὶ ἄλλως δὲ πολλάκις εἴρηται, τὴν μὲν σκηνὴν δηλοῦν προκοπήν, τὸν οἶκον δὲ τελειότητα. Οὐδεὶς οὖν, ἐνεστηκυίας αὐτῷ τῆς τῶν κακῶν ἡμέ- ρας, ἐν οἴκῳ εἶναι. δύναται τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ἐν τῇ σκιά κρύπτεται, τῷ τὴν προκοπὴν σκεπάζειν τὸν κακίας ἀπαλλαττόμενον· τὰ μέν ἐστι προφανή, τὰ δὲ μυ στικά. Οὐκ ἐν τοῖς ἐπιπολαίοις οὖν ὁ Θεὸς τὸν προ- κάπτοντα σκέπει. Αὐτοῦ δὲ εἶπε σκηνὴν, ἐπὶ (36) μὴ · πᾶσα εἰς Θεὸν προκοπή· διεδέξατο δὲ τὴν προκοπὴν Β. ἡ πέτρα τῆς τελειότητος. Κατάλληλον δὲ τῇ μὲν προκοπῇ τὸ « ἔκρυψε, » τῇ δὲ τελειότητι τὸ ὕψω σεν. Λέγοις. δ᾽ ἂν σκηνὴν καὶ τὴν διὰ νόμου καὶ προφητῶν ἀγωγὴν, ἧς (37) ἐν τῷ κρύπτειν τὸν παι δευόμενον ὁ Θεὸς ὑψῶν αὐτὸν ἐν τῇ πέτρᾳ Χριστῷ. Στ. ζ'. Ἐπιστάμενος ὁ ταῦτα λέγων εὐχαῖς δικαίων ἐπακούοντα τὸν Θεὸν, ἀπὸ τῆς αὐτῆς διαθέσεως τοῖς δικαίοις κεκραγώς, εισακουσθήσεσθαι ἀξιοῖ. Οὐδεὶς γὰρ ἄξιος εἰσακουσθήναι παρὰ Θεοῦ μὴ ἐλεούμενος. Ταῦτα δὲ, φησίν, οὐκ ἐξ ἐπιπολῆς εἶπον χειλέων, ἀλλ' ἐξ αὐτῆς τῆς καρδίας· τοιαύτης γὰρ εἰσακούει φωνῆς ὁ Θεός. • . - τ Στ. ια'. • Νομοθέτησόν με, ο ἵνα τοιοῦτον νόμον παρὰ σοῦ λαβὼν, ὁδεύσω τὸν εἰπόντα, « Εγώ εἰμι ἡ οδός· ο καί, ο Οδήγησαν με τῇ εὐθείᾳ, καὶ ἀκαμπεῖ ὁ ῷ σου, ο ἕνεκα τῶν ἐπικειμένων ἐχθρῶν, ο σκάν διλα εχόμενα τρίβου τιθέντων μοι· ἔτι μὴν, τῆς ἀρετῆς μεσότητος οὔσης ὑπερβολῆς καὶ ἐλλείψεως, τοῦ τηρεῖν τὸ σύμμετρον, σύ, Δέσποτα, ὁδήγησον, » φέρων, με εἰς τὰ τέλος αὐτῆς, ἔνεκα τῶν ἐχθρῶν μου, τῶν ἐνεργούντων τὴν κακίαν καθ᾽ ὑπερβολὴν ἐνερ γοῦντες, παρὰ θύραν ἱστάμενοι τῆς ἀρετῆς, δι' ἀπά της λαμβάνουσιν τοὺς μὴ ἐφιστάνοντας τῇ διαφορά μεσότητος καὶ ὑπερβολῆς. Εἰ δὲ καὶ εὐθεῖαν ὁδὸν τὴν τῶν ἀληθῶν δογμάτων πορείαν λέγοις, ἴσθι ὅτι μή ὁδηγοῦντος Θεοῦ, οἱ τὰ παρακείμενα ψευδή δόγματα τῆς ἀληθείας ἄγοντες, ἄρχοντες τούτου τοῦ αἰῶνος, ἐχθροί εἰσιν· ὧν ἕνεκα, ὅπως μὴ ἐκπέσωμεν εἰς τὴν ἀπάτην αὐτῶν, παρακαλοῦμεν ὁδηγηθῆναι ὑπὸ Κυ- η ρίου τὴν εὐθεῖαν ὁδόν. Στ. ιβ'. Ἐπεὶ εἱλόμην ὁδεύειν τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν, πάντες οἱ πονηροί θλίβειν με προτέθεινται. Σὺ δὲ, Κύριε, κηδόμενός μου, μὴ παραδῷς με εἰς ψυχὰς αὐτῶν· ἤτοι εὐχόμενος μὴ παραδοθῆναι αὐτοῖς, ἢ μὴ συναριθμηθῆναι ταῖς ψυχαῖς αἷς εἶχον οἱ θλίβον- τες, αὐτὸ τοῦτο μάρτυρες ἄδικοι εἶναι ἑλόμενοι. Αλλ' ἡ ἀδικία ᾗ ἑαυτοὺς προσῳκείωσαν, ἀσύστατος καὶ ἀξέβαιος οὖσα, ἐψεύσατο ἑαυτῇ· οὐχ οἷα γὰρ εἶναι ἐπαγγέλλεται, τοιαύτη εὑρέθη. Η γὰρ ο εψεύσατο κ EXPOSITIO IN PSALMOS. B. C VERS. 4. Rogat Ecclesiam habitare meditando ec- clesiastica omnes dies illuminatæ suæ vitæ. Cum in terra sim, ait, etsi multis mihi opus sit bonis, nnum modo ab eo petivi. Cum quidem omnibus frui bonis sit impossibile, cave ne magnụm aut pretio, sum relinquas. VERS. 5. Alias quidem sæpe dictum est tabernacu- ·lum progressum significare, domum autem perfec- tionem. Nemo igitur, imminente sibi malorum die, in domo esse potest Dei, sed in umbra absconditur, quoniam progressum legit malitia exsolutus : alia quidem manifesta sunt, alia mystica. In levis igitur momenti rebus non protegit Deus progredientem.. ipsius autem ait tabernaculum, quia non omnis ad Deum progressus; progressui autem successit perfe- ctionis petra. Congrue ait cum progressu abscondit, et cum perfectione exallavit. Dices forte Laber- naculum legis prophetarunique synagogam, in qua absconditur homò, quem eruditum Deus exaltat in petra Christo. ▸ VERS. 7. Sciens qui hæc dicit justorum preces exauditurum Deum, eadem mente ac justi excla- mans, se exauditum iri exoptat. Nemo enim dignus qui exaudiatur a Deo non miserante eius. Haec autem, ait, non extremis labiis, sed toto corde dixi. : talem enim exaudit vocem Deus. 98° mus, precatur a Demio in rectam viam dirigi. Vens. 11. « Legem pone. mihi, ut talem a te legem accipiens, sequar qui dixit : « Ego sum via " ;, et : c Dirige me in semitam reetam et in viam tuam non sinuosam, propter inimicon meos, insidiis obstruentes viam. meam. Cum in medio stat virtus, redundantiam inter et penuriam servandum medium, tu, Domine, ‹ dirige me, › ducens me in fi- nem ejus, ‹ propter inimicos meos, › iniquitatein operantes : qui cum immoderate nituntur, prope ja- nuam stantes virtutis, fraudulenter capiunt parum attendentes quibus inter se differant quod medium est et quod nimium. Quod si rectam viam verorum dogmatum ambulationem vocas, scito quod, Deo non dirigente, qui mendacia et extra veritatem do- gmata inducunt, principes sunt hujus sæculi atque inimici : propter quos, ne in dolos eorum incida- Lege altw. Ed. VERS. 12. Postquam constitui per rectam viam ambulare, omnes mali tribulare me quærunt. Tu autem, Domine, circa me sollicitus, ne tradideris me in animas eorum: sive precatus non illis tradi, sive non annumerari animabus quas habebant tribu- lantes, hoc ipso Lestes injusti facti sunt. Verum injustitia qua se ipsos instruxerunt, cum infirma atque imbecillis esset, mentiti sunt ei: non enim talis inventa est quæ esse nuntiabatur. Vox enim constructio. ID. (35) ἢ ἐξαίρετον. 60. Joan. Σιν, 6. (35) Méya? An deest aliquid? Id. (56) Forsitan ἐπεί, quamquam nec sic plana erit (37) Forsitan ᾖ, ct mox ύψοι. In.

αὐτοῦ, ἀνταπολαβεῖν βούλεται τὸ ἀνταπόδομα αὐτῶν· αὐτοὶ γὰρ προαιρετικῶς είλοντο τὸ μὴ συνιέναι τὰ ἔργα· ᾧ ἠκολούθησε τὸ τιμωρίαις αὐτοὺς ὑποπεσεῖν. Στ. ζ. Ἐπὶ τῷ βοηθῷ καὶ ὑπερασπιστῇ Κυρίῳ ἐλπίσασα ἡ καρδία μου, ἐβοηθήθη, ὡς μηδὲν ἐν αὐτῇ εἶναι ἐνθύμημα αἰσχρὸν ἢ δόγμα φαῦλον· βοηθουμέ νης γὰρ καρδίας ἐστὶ τὸ συγκατατίθεσθαι οἷς δεῖ, καὶ ἀνανεύειν πρὸς τὰ ἐναντία. Οὕτω δὲ τῆς καρδίας μου βοηθηθείσης, ἀνέβαλεν ἡ σάρξ μου ἐν τῷ πράτ- τειν αὐτά. Τάχα δὲ καὶ ἡ ἐλπίζουσα καρδία βοηθη θείη ἀπολαμβάνουσα κατὰ τὸν τῆς ἀναστάσεως και τὸν ἀνατείλασαν τὴν σάρκα παραπλήσιον τούτῳ τό • Καὶ τὰ ὀστᾶ ἡμῶν ὡς βοτάνη ἀνατελεί. » Σπέρ ματος γὰρ λόγον τὸ νῦν ἡμῶν σῶμα ἔχει πρὸς τὸ ἐξ ἀναστάσεως· αὐτὸ γὰρ τοῦτο σπαρὲν ἐν φθορᾷ, ἀνα θάλλει ἐν ἀφθαρσίᾳ σπειρόμενον· ὅθεν καὶ τῷ παρα- Β δείγματι τῷ σπειρομένῳ, εἰς τὰ περὶ ἀναστάσεως ἐχρήσατο Παῦλος. Στ. η'. Τῷ γὰρ τοῦ Θεοῦ λαῷ τί ἕτερον ἔρυμα, πλὴν τοῦ Κυρίου; Πᾶς δὲ Χριστοῦ μετέχων, ὁμωνύ- μως καλεῖται Χριστός. ἂν οὖν σώζεται σωτηρίων, οὕτω Χριστὸς αὐτὸς ὑπερασπιστής ἐστιν· ἢ καὶ τοῦ ὄντως Χριστοῦ ὑπερασπιστής τῶν σωτηρίων ἐστὶ καθ' & σώζει. Στ. θ'. « Σῶσον τὸν λαόν σου κ τοῦτον, οὗ κραταίωμα τυγχάνεις, « εὐλογῶν τὴν κληρονομίαν σου, » οὐκ ἄλ- λην τοῦ λαοῦ σου οὖσαν· εὐλόγησον δὲ αὐτὴν πάσῃ εὐλογία πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις, ἐπάρας καὶ μετεωρίσας δι' ἀρετῆς αὐτούς· ἀλλὰ καὶ › ποιμαίνων αὐτοὺς » εἰς πάντα τὸν αἰῶνα τοῦτον· ἐν γὰρ τῷ μέλλοντι ὑπερβάντες τὴν θρεμμάτων κατάστασιν, παιδευτῇ καὶ διδασκάλῳ σοι χρήσονται. Στ. α΄. Ο προκείμενος ψαλμός, μέγιστα περιέχων μυστήρια, εικότως κατὰ τὸν εἰκοστὸν ὄγδοον ἀριθμὸν τέτακται, ὄντα δυνάμει ἑβδομάδα. Ἐὰν γοῦν συνθῇς τοὺς ἑξῆς ἀριθμοὺς ἀπὸ μονάδος ἕως ἑβδομάδος είκο στὸς ὄγδοος ἀπαρτίζεται· ὅθεν καὶ τρίγωνός ἐστιν, ἑκάστης αὐτοῦ πλευρᾶς συγκειμένης ἐξ ἑβδομάδος. Ἔστι δὲ καὶ τέλειος ἀριθμὸς, δεύτερος μετὰ τὸν ἔκτον. Τέλειον δὲ ἀριθμόν φασιν, τὸν ἐκ τῶν μερῶν ἑαυτοῦ συντιθέμενον, ὥστε μὴ ὑπερβάλλειν μηδὲ ἐλ- λείπειν. Καὶ ὁ παρὼν οὖν ἀριθμὸς μέρη ἔχει ἥμισυ, τέταρτον, ἕβδομον, τεσσαρεσκαιδέκατον, εἰκοστὸν ἔγδοον· ἅπερ συντεθέντα απαρτίζει ἑαυτόν· ιδ, ζ', δ', β', α'. - Προστάττει ἤτοι τοῖς ἀγγέλοις, ἤτοι τοῖς τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας ἔχουσιν ἀνθρώποις ἐνεγκεῖν ἐπὶ τὴν σκηνὴν τὰ πρὸς θεραπείαν. — Οἱ τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας λαβόντες, ἄλλα τε προστάττονται καὶ υἱοὺς κριῶν ἐνεγκεῖν· κριοὺς δὲ νοητέον τοὺς εὐτόνους κατὰ θεοσέβειαν βίον ἐπανελομένους, δίχα τοῦ λογικῶς θεωρεῖν τὴν ἀλήθειαν· διὸ καὶ ἄρχειν εἰσὶν ἱκανοί· υἱοὶ δὲ κριῶν οἱ μιμήσει τῆς πολιτείας γεννηθέντες ὑπ' αὐτῶν. Δόξαν μὲν οὖν φέρουσιν οἱ τὸ προσῆκον περὶ Τριάδος δοξάζοντες· τιμὴν δὲ πάντες οἱ της ροῦντες τὰς ἐντολάς. Εἴπερ καὶ ὁ παραβαίνων τὸν νόμον διὰ τοῦ παραβαίνειν τὸν Θεὸν ἀτιμάζει. Ἐν EXPOSITIO IN PSALMOS. non intelligere opera: unde sequebatur ut darent poenas. A suam vult accipere, isti enim ultro constituerunt et exemplo seminationis, cum sermonem de resur- VERS. 7. In adjutore protectoreque Domino spe- rans cor meum, adjutum est, ita ut in ipso nulla tur- pis cogitatio vel prava sententia supersit : cordi enim sic adjuto proprium est, annuere iis quæ recta sunt, contrariisque obsistere. Ita autem adjuto corde meo, refloruit caro mea, hæc cum facerem. Mox et spe- rans cor adjutum esset, suscipiens resurrectionis tempore exsurrectam carnem ; quod fere simile est huic : . Et ossa nostra sicut herba surgent. . Nunc enim corpus nostrum quasi semen est illius quod in resurrectione erit; illud enim in corruptione semi- natum reflorescet in incorruptione seminatum: inde rectione haberet, usus est Paulus. VERS. 8. Etenim Dei populo quod munimentum aliud, nisi Dominus ? Omnis enim Christi particeps, pari denominatione vocatur Christus. Sic et Chri- stus salvationum protector est quas ipse facit, vel et cum sit reipsa Christus, protector salvationum est secundum quas salvat. VERS. 9. • Salvum fac hunc populum, cujus es fortitudo, et benedic hæreditati túæ, › quæ non aliud est atque plebs tua : benedic autem ei omni benedictione spirituali in cœlis, elatis atque erectis illis per virtutem ; et ‹ pasce eos › in omne hoc sæculum; in futuro enim superantes jumentorum C conditionem, præceptore ac magistro te utentur. PSALMUS XXVIII. D VERS. 1. Hic psalmus, maxima tractans my- steria, merito vicesimus oclavus numero habitus est, propter septenariam vim. Si enim numerorum ab uno ad septem summam facis, viginti octo per- ficitur numerus : unde et triangularis est, ab omni latere septem ostendens; est quoque perfectus numerus; secundus post sex numerum. Per- fectum autem numerum dicunt, qui ex propriis suis partibus compositus est ita, ut neque ejus quid superet neque deficiat. Atqui numerus de quo agitur partes habet dimidiam, quartam, septimam, dccimam quartam, vicesimam octavam; quorum si quis sum- mam facit, ipsum complet numerum : 14, 7, 4, 2, 1. 'Imperat sive angelis, sive hominibus adoptionis spiritu præditis, afferre in tabernaculum sacris ne cessaria.—Qui spiritum adoptionis acceperunt,juben- tur inter alia quoque filios arietum adducere: arietes autem intelligendi sunt qui cum omni animi inten- tione ad pietatem feruntur, neque sapienter veritateni non contemplantur: ideoque ad regendum idonei sunt; filii vero arietum, qui administrationis imita- tione ab eis quodammodo geniti sunt. Gloriam qui- dem igitur afferunt, qui de Trinitate ut decet credunt; honorem, quicunque observant mandata. Siquidem is qui legem transgreditur, ea transgressione Deum

ἐπεὶ πᾶς ὁ σύμμορφος γεγονώς τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, κάλλος θεόθεν ἔσχεν ἑνωθεὶς τῷ Κυριακῷ. θελήματι. Στ. ια'. Διὰ δὲ του, ο Κύριος ἐγενήθη βοηθός μου, ο δείκνυται τὸ « ἐγενήθη, » μὴ πάντως οὐσίωσιν ἀλλὰ καὶ. σχέσιν πρός τι δηλοῦν. Τοῦτο τοίνυν νοητέον καὶ περὶ τοῦ Σωτῆρος εἴ ποτε λέγοιτο. Ο δὲ κυρίως κοπετός, όταν κόπτωσι τὸ στῆθος αἱ χεῖρες· ἀφ' οὗ λέγεται τὸ (39) ἐν συναισθήσει τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων γε-. νόμενοι διὰ χειρῶν πνευματικῶν μεταβαλεῖν τὸν θρῆ νον εἰς εὐφροσύνην, χαρὰν τὸν καρπὸν ἀναλαβόντα τοῦ Πνεύματος. Τὸ δὲ « οὐ μὴ μεταγνῶ (40) , δόξα δὲ τοῦ ψάλλοντος ὀρθὴ πολιτεία καὶ γνῶσίς ἐστιν εἰλι- κρινής, Στη β'. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ τοῦ μακαρίου τέλους. ἐλπίζων Β' τυχεῖν, ὃς δὲ μὴ καταισχυνόμενος: ἀξιοῖ δὲ πολεμού. μενος ῥυσθῆναι τῷ Μονογενεῖ τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνῃ. τυγχάνοντι· καὶ ἐπεὶ μὴ φθάνει, φησίν Ἡ ἡμετέρα. κραυγὴ πρὸς τὸ σὴν ὕψος, κλῖνον τὸ οὖς σου πρός με διὰ συγκαταδάσεως, ὅπως ἂν καὶ τάχος, ἐπιθείης αιτούμενος. — Καὶ νῦν δὲ τὸ « γενοῦ μοι » σχέσιν δη-: λοῖ τοῦ ὑπερασπίζοντος πρὸς τὸν ὑπερασπιζόμενον· ἀξιοῖ δὲ καὶ φρούριον αὐτῷ γενέσθαι, τοὺς ἐχθρούς, ἀποφυγόντι, καὶ τὴν οὐράνιον ἄρτον τραφήναι. : - Στη Γ'. Η Αγαλλίωμαι καὶ εὐφραίνομαι, » λύπην καὶ τὰ λοιπὰ πάθη καταπατήσας. Ἡ δὲ ταπείνωσις ποτὲ μὲν τὴν ἀτυφίαν δηλοῖ, ποτὲ δὲ τὴν ὑπ' ἐχθροῖς κάκωσιν· ἀγαθὸν δὲ τὸ ἐπιδεῖν τὸν Θεὸν τὴν ἑκατέ‐ ρως ταπείνωσιν. Δηλοῖ δὲ νῦν τὴν κάκωσιν, τὰς ἀνάγκας ἐπαγαγών· ἀνάγκας γὰρ τὰς περιστάσεις ἐκάλεσεν. Εἰ τὸ εὐρύχωρον δὲ ταυτὸν τῇ ὁδῷ τῇ πλα τείᾳ καὶ εὐρυχώρῳ δηλοί, ἥτις ἐστὶν ἡ φιληδονία, εύκ χαριστεῖ διότι ἐν τῷ περιγείῳ τόπῳ τυγχάνων, ἐν ᾧ διὰ τὰς ἐμφωλευούσας (41) τὸ ζῆν ἐστιν ἐπισφαλές, στάσιν ἔσχε τοῦ μὴ τῇδε κἀκεῖσε πρὸς τῶν παθῶν περιφέρεσθαι ἡδέως, ἐπαινετόν (42) φησι τὸ εὐρύχω- ρον, ὁμολογεῖ χάριν ὅτι οὐ στενοχωρεῖται, πλατυνό. μενός τε καὶ τοῖς πόνοις ἐγκαρτερῶν. .. · ... ' εἰ Στ. ια'. Κατὰ μὲν τὸ αἰσθητόν, οὐ πάντως οὔτε πτωχεύων τις ἀσθενεῖ, οὔτε μὴν ἀσθενῶν πτωχεύει· ἐν δὲ τοῖς πνευματικοῖς, ἐπεὶ ταυτὸν ἰσχύς τε καὶ - πλοῦτος, ὁ πλουτῶν ἐν ἔργοις ἀγαθοῖς, ἰσχὺν ἔχει. Λέγει τοίνυν ὡς, Ἠσθένησα » τὸν βλέποντα (43). πλοῦτον ἀποστραφείς· ἰσχὺν δὲ φησὶν, ἀντὶ τοῦ ταύ την ἔχοντος τὴν ἕξιν εἰπών· ὡς γὰρ οὐκ ἔστιν ἀγνοεῖν ἐπιστήμην, οὕτως οὐδὲ ἰσχὺν ἀσθενεῖν. Τοιοῦτον παρά Παύλῳ τὸ, ο Ἵνα δικαιοσύνη γενώμεθα Θεοῦ ἐν αὐτῷ, ἡ ἀντὶ τοῦ δικαίῳ (44).. Στο 16'. Οἱ ἐχθροὶ φιλήδονοι μᾶλλον ἢ φιλόθεοι τυγχάνοντες, οὐ μόνον οὐκ αἰσχύνονται οὐδ᾽ ὄνειδος Ε Περιφέρεσθαι ἡδέως· εἰ δ᾽ ἐπαινετόν φησι, βλέποντα, ἀληθῆ. 1313. EXPOSITIO IN PSALMOS Acunque similis forma factus est imaginis Dei Filii, divinum assumpsit: decorem, Dominicas coalescens voluntati. VERS. 11. Per hæe, & Dominus factus est adjutor meus, monstratur, illud « factus est, non omnino creationem,.sed.et.babium ad aliquid. ostendere. Quod sane intelligendum est de Salvatore, si forte di- ceretur. Proprie ft planatus, cum manibus plectitur i pectus : ex quo dicitur, in conscientia propriorunt : peccatorum factum manibus spiritalibus planctum in: laetitiam convertere, gaudium fructum accipien- tem Spiritus. Ut non compungar... Gloria psalle tis recta administratio et scientia est illuminata. - PSALMUS XXX. Vans. 2. Qui beats are spenat frui, non confim- diur : ab hoste labessitus, rogat liberari ab Uni- genito Dei qui ejus justitia est ; et cum gre per venit, ait : Chamor noster ad excelsitudinem tuam, inclina aurem tuam ad me, descendens ut celeri tatem adjicias imploratus. - Et nunc « este mihi; » habitum ostendit. protegentis ad protectum, rogat domum.refugii sibi hostes fugiensi, caelestemque panem:comedendum dari. VERS. 8. Exsultabo et lætabor, mærorem cæ- terasque passiones pedibus obterens. Hamilitas vero nunc modestiam indicat, nunc damna ex hostibus accepta : bonum est autem a Deo hauc utramque respici humilitatem. Hic vero de damnis sermo est, – cum subjiciantur necessitates; necessitates enim rerum vices vocat. Si autem spatiosum idem ac vastum spatiosumque iter significat, sicut est libi- dinosa vita, gratias agit quod, cum in spatioso sit loco, ubi propter latentes insidias vivere periculo- sum est, ita steterit, ut neque huc neque illuc cu- piditatibus circumferatur; laudabiliter ait spatiosum, refert gratiam quod non sit in angusto, dilatatus et tribulationes æquo ferens animo. D •H Cor. v, 21. video qualis sensus elici possit. EDIT. non video. Forte aliquid deest. Ib. b. VERS. 41. Sensibili acceptione, non omnino qui vis mendicans infirmatur, neque infirmus mendi - · cat; spiritali autem, cum idem sint fortitudo et divitiæ, qui ditescit in bonis operibus, vires habet. Ergo dicit: «Infrmatus sum, contemplantem di- vitias odio habens fortitudinem autem ait pro hunc habitum gerente, dicens: Sicut enim scientiam iguo- rare non par est, ita neque fortitudinem infirmari. Tale apud Paulum illud*, ‹ Ut justitia simus Dei in co, » pro justo. . VERS. 12. Inimici, voluptatum amantes magis quam Dei, non modo non erubescunt, neque op- etc. 1. idem significare.ac Dicit igitur, I- firmatus sum. veras aversatus divitias (divities spirim tuales, bona opera). Ib. . (39) Nisi scribatur τόν, et mox γενόμενον, που (40) Τὸ δὲ οὐ μὴ μεταγνῶ. Quid hæc sibi velint (41) Deest nomen ad quod participium referatur. (42) Legendum, ni fallor, et interpungendum sic : (48) Sententiæ ἀκολουθία demonstrat participium (44) Lege δίκαιοί. ID.

ἔχειν δοκοῦσιν ἐφ᾽ οἷς πράττουσιν κακῶς, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ ἐναντίου σεμνύνονται. Ὡς λεχθῆναι περὶ αὐτῶν, • ἂν ἡ δόξα ἐν τῇ αἰσχύνῃ αὐτῶν· ἡ καυχῶνται δὲ ἐφ' οἷς ὀνειδιστέοι γίνονται. Αἰσχύνθητε γοῦν ἀπὸ καυχήσεως ὑμῶν ἐναντίον Κυρίου· ὅθεν καὶ ἀναστή- σονται οὗτοι εἰς ὀνειδισμὸν καὶ αἰσχύνην αἰώνιον. Ο δὲ αἰσθόμενος ἐν τῇ προειρημένῃ πτωχείᾳ ἑαυτὸν γεγονέναι, ὁμολογεῖ ὀνειδιστέος εἶναι· διό φησι, • Παρὰ πάντας τοὺς ἐχθρούς μου ἐγενήθην όνειδος· ο ἀλλὰ καὶ παρὰ πᾶσιν τοῖς πλησιάζουσιν μοι κατὰ τὴν οἴκησιν, τουτέστιν τοῖς ὁμοδοξοῦσιν, οἵπερ κατα- νοήσαντες ἐξ οἴου πλούτου πρὸς οἵαν πτωχείαν ἐξ- έπεσαν (44), εὐλαβούμενοι παθεῖν ἴσα, τὴν κατάστασιν ἀπέφυγον τὴν ἐμὴν, ὅτι σκεῦος ὢν πάλαι τίμιον καὶ εύχρηστον τῷ Δεσπότῃ, τοσοῦτον ἠχρειώθην ὡς Β ἀπολωλέναι δοκεῖν. Ψόγου δὲ ἀκούει Διδάσκαλος παρὰ τῶν δοκούντων εἶναι περὶ αὐτὸν μαθητῶν, τῷ δὲ μὴ τοῖς μαθήμασιν ἐμμένειν μὴ κατοικούντων ἐν αὐτοῖς · ἴσως δὲ καὶ ψεγομένων ἐκείνων τῷ παροικεῖν, σκεῦος ἐγενόμην ἀπολωλός· κατὰ τὸν « Τίς ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ; τίς σκανδαλίζεται, καὶ οὐκ ἐγὼ πυροῦ μαι; - • Εγενήθην φόβος τοῖς γνωστοῖς μου, ο διὰ τὸ δεδιέναι, φησὶν, αὐτοὺς συγγενέσθαι μοι, μὴ τοῖς ἐμοῖς ἐχθροῖς περιπέσωσιν. - Στ. ις'. Χείρας δέ φησι τὰς φρουρούσας δυνάμεις, ἐν αἷς φησιν εἶναι πάντα τὰ συγκληρωθέντα κατὰ κρίσιν αὐτῷ θείαν ἤτοι παθεῖν ἡ ῥυσθῆναι. Μηδὲ γὰρ οἴεσθαι ταῦτα συμβαίνειν συντυχικῶς. Ἐν ταῖς σκεπαζούσαις καὶ φρουρούσαις δυνάμεσι, χερσίν σου χρηματιζούσαις, οἱ κλῆροί μου τυγχάνουσιν, τουτ ἐστιν, πάντα τὰ συγκληρωθέντα μοι κατά κρίσιν σὴν ἤτοι ῥυσθῆναι ἀπ' αὐτῶν, ἢ παθεῖν· οὐδὲ γάρ τι συντυχικῶς οἴομαι συμβαίνειν. Ετερο. δὲ τὴν λέξιν σαφηνίζουσιν οὕτως· Αἱ δεδομέναι ἐξουσίαι, φησὶν, ἤτοι ὡς ἄρχουσιν, ἢ διδασκάλοις, ἢ ἄλλην τινὰ ὑπερ- οχὴν ἔχουσιν, κλῆροι αὐτῶν ὀνομάζονται. Οὗτοι οὖν ἐν ταῖς χερσὶν τοῦ Θεοῦ εἰσιν· ὡς γὰρ αὐτὸς καθιστᾷ, οὕτως καὶ μεθιστῷ βασιλεῖς. Κἂν τοίνυν διὰ τὴν παρ- οῦσάν μοι ὑπεροχὴν ἐπέρχωνταί τινες μετακινήσαι αὐτὴν βουλόμενοι, οὐ δυνήσονται, τῷ πάντα τὰ κατ' ἐμὲ ἐν ταῖς χερσίν σου εἶναι. Στ. κ', και. Οὐχ ἁπλῶς κρύπτει την χρηστότητα τοῖς φοβουμένοις αὐτόν· πολὺ γὰρ αὐτῆς ἤδη καθα ορῶσιν· ἀλλὰ τὸ πλῆθος, ἵνα μὴ βλαβῶσιν. Εὖ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν ι τοῖς φοβουμένοις σε· ἡ αὐτοῖς γὰρ αὐτὴν ταμιεύεται. Φανέρωσον αὐτὴν αὐτοῖς, ὅτ' ἂν τελείᾳ ἀγάπῃ γενόμενοι ἔξω βάλωσι τὸν φόβον. Αὐτὰ δὲ ταῦτα ὁ ἔκρυψας ο τοῖς φοβουμένοις σε, ο ήδη κατ' ἐνέργειαν ἐφανέρωσας τοῖς πλέον τοῦ φόβου τὴν ἐλπίδα ἔχουσιν ἐναντίον τῶν υἱῶν ἀνθρώπων. Ανα θρώπους δ' ἐρεῖς τοὺς τὸ λογικὸν καὶ κατ' εἰκόνα ἀδιάστροφον φυλάξαντας· υἱοὺς δὲ αὐτῶν τοὺς λογι- κῶς μαθητὰς καὶ μιμητὰς αὐτῶν γενομένους. Από- κρυφον δὲ τοῦ προσώπου τοῦ Θεοῦ ἐρεῖς, τὸ μὴ ἐφ- ικτὸν νῦν πρὸς γνῶσιν, φανερωθησόμενον δὲ τότε ότι οψόμεθα αὐτὸν καθὼς ἔστιν. Τούτῳ τῷ ἀποκρυφε ἐξέπεσον. Επιτ. DIDYMI ALEXANDRINI probrium accipere putant ex iis quæ male operan- A tur, sed e contrario iis gloriantur. Quare de eis dictum est : c Quorum gloria in confusione eorum ';, magnifice jactant quæ ipsos afficiunt ignominia. Vos igitur pudeat jactantiæ vestræ coram Dominó : unde et consurgent isti in opprobrium et confu- sionem sempiternam. Qui igitur se in ista, de qua prius mentio habebatur, inopia versari senserit, se opprobrium factum esse fatetur; ideoque ait : • Super omnes inimicos meos factus sum oppro- brium ; » sed et super omnes proximos mihi habi- tatione, id eat eadem sentientes, qui quidem repu- tantes e quantis opibus in quautam inopiam delapsus sim, caventes ne similia paterentur, calamitatem meam effugerunt, quoniam vas cum olim essem pretiosum et Domino perutile, adeo factus sum inu- tile ut quasi perditum viderer. Vituperationem audit Magister ab iis qui ejus discipuli videntur, quod non doctrinis adhærent, nec in eis commorantur; forsan et apud istos vituperatos habitando, perdi- tum vas factus sum, juxta illud : « Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror ? — ‹ Factus est timor propinquis meis, › quod veriti sunt, inquit, mecum una esse, ne inımi- cis meis occurrerent. VERS. 16. Manus autem adjutrices dicit virtutes, in quibus ait esse omnes sortes, secundum divinam sententiam, vel pati, vel liberari. Ne putes enim hæc fortuito evenire. - C In protegentibus et auxi- Bantibus virtutibus, quæ manus tuæ nuncupantur, sortes meæ sunt, omnia scilicet quæ sortitus sum juxta judicium tuum, nempe liberari ab iis vel pati nihil enim opinor fortuito evenire. Alii vero hunc locum ita interpretantur: Data auctoritas, aiunt, imperantibus, vel magistris, vel imperium aliquod exercentibus, sortes eorum nominantur. Hæ igitur in manibus Dei sunt; sicut enim ipse con- stituit, ita et dejicit reges. Si igitur propter præsti- tam mihi auctoritatem quidam veniunt eam sub- vertere volentes, non poterunt, quoniam omnia que spectant ad me, in manibus tuis sunt. VERS. 20, 21. Νon penitus abscondit dulcedinem timentibus eum ; nullum enim ejus jam vident; sed c multitudinem, ne offendantur. Recte autem dicitur c timentibus te;, iis enim eam reponit. Manifesta eam illis, cum perfectum ad amorem provecti, fο- ras ejecerint timorem. Hæc autem ipsa quæ abscon- disti ‹ timentibus te, › jam efficaciter manifestasti plus spei quam timoris habentibus coram filiis ho- minum. Homines autem dices qui verbum et signum intemeralum custodierunt; filios vero eorum, qui sapienter discipuli atque imitatores eorum facti sunt. Absconditum autem faciei Dei nuncupabis, quod nunc non cognitum est, sed tunc revelabitur cum sicut est eum videbimus '. Cui quidem abscondito opponitur quod dicitur apud Paulum ", Scientia „ D Rom. 1, 19. . Philipp. ut, 13. * {l Cor. x1, 29. • Joan. ut, 2. (4') Legendum

Α έχει, συνέσεως χρεία τῷ ἐντυγχάνοντι, ἵνα συνιέναι δυνηθῇ ἕκαστα τῶν ἀσαφῶς εἰρημένων. Στ. β': Ο αναμάρτητος, οὐχ ἁπλῶς ἄνθρωπος, ἀλλ' ἀνήρ, ο διὰ τὴν τελειότητα λέγεται. Οὕτω γοῦν « ὁ Θεὸς οὐ λογίζεται ἁμαρτίαν, ο ἤτοι τῷ ἀφίεσθαι αὐτὴν, ἢ τῷ μηδ' ὅλως γεγονέναι. Αρμόσει γὰρ τοῦτο μάλιστα τῷ Χριστῷ κατὰ τὴν οἰκονομίαν καὶ τὸ, ὁ Οὐκ ἔστιν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος, ὁμοίως ἐκδεκτέον, ἢ τὸ ἀποβεβληκέναι, ἢ τὸ μὴ ἐσχη κέναι δόλον· οὐκ ἔστιν δὲ δόλος ἐν στόματι τοῦ λόγον ἀληθῆ καὶ ἀκατάγνωστον ἔχοντος. Στ. γ. Ἀπὸ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς καταυγαζόμενο ἐν ἡμέρᾳ διήγον, καὶ ἐν ὅλῃ ταύτῃ ἔκραξον ὑμνῶν ευχόμενος. Ἐπεὶ οὖν ἀπὸ ταὐτῆς τῆς κραυγῆς ἐξ' ἀπροσεξίας εσίγησα, ἐπαλαιώθη τὰ ἰσχυρὰ καὶ τὸ εὔτονα τῶν δογμάτων, ὀστᾶ μου όνομαζόμενα. Σημαί νει δὲ τὴν μετάπτωσιν τοῦ τοιαῦτα λέγοντος, τῷ πε παλαιῶσθαι, καὶ μὴ φύσει παλαιὰ εἶναι τὰ ὀστᾶ αὐτοῦ. Ταῖς ἀνομίαις ταῖς χωρὶς νόμου τὰς διὰ νόμου παραβάσεως ἁμαρτίας ἀντιδιέστειλεν· ἀλλ᾽ αἱ μὲν ἀνομίαι ἀφίενται· χωρὶς γὰρ οὖσαι νόμου, συγγνώ μης τυγχάνουσιν· αἱ δὲ ἁμαρτίαι παντὶ μὲν οὐν ἀφίενται, ἐξ ἀγάπης δὲ μόνον ἐπισκιάζονται· ἀγάπη γὰρ καλύπτει πλῆθος ἁμαρτιῶν, ὅταν παρακούσαν τες τοῦ νόμου ὕστερον μετανοήσωσιν. Ἐπεὶ τοίνυν διὰ λουτροῦ μὲν ἡ ἄφεσις, διὰ δὲ μετανοίας ἐπικάλυ ψις, ἀμφότερα περιέλαβεν. Τινὲς δὲ τὴν μὲν ἄφεσιν ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν φασιν, τήν γε μὴν ἐπικάλυψιν ἐπὶ τῶν ἐκ περιτομής πιστευσάντων. • Στ. δ. Καὶ ἐν τοῖς προάγουσιν εἴρηται, ὡς ἐν πολλοῖς τόποις τῆς Γραφῆς ἡ κολαστικὴ τοῦ Θεοῦ δύναμις χεὶρ αὐτοῦ ὀνομάζεται. Ταύτην οὖν βαρέω; ἐπικεῖσθαι αὐτῷ ἡμέρας καὶ νυκτός, τουτέστιν συν εχῶς, λέγει, διὰ τὴν ἐπὶ τὸ χεῖρον μεταβολήν· τὰς βιωτικὰς μέν τοι μερίμνας ηδονάς τε τούτου τοῦ αἰῶνος, ἀκάνθας ἡρμήνευσεν ὁ Σωτήρ. ῞Οτ᾽ ἂν οὖν τοιαύτη άκανθα ἐμπαγῇ τινι, εὐθέως εἰς ταλαιπω ρίαν στρέφεται. Ιστέον ὅτι κατὰ μεταβολήν και τρο τὴν ταλαίπωρος τις γίνεται, μή φύσει ὢν τοιοῦτος. Σημαίνει δὲ ἡ λέξις τὸν οἰκτρὸν καὶ ἐλεεινόν· καὶ τὸ ἐμπαγῆναι δὲ ἄκανθαν τὸ μὴ φύσει δηλοί, ἀλλ' ἔξωθεν ἐπεισιοῦσαν. Νυττόμενος οὖν ὑπὸ ταύτης, ἐστράφην εἰς ταλαιπωρίαν, τὴν διὰ τῆς μετανοίας καὶ τῆς ὑπὸ τοῦ Κυρίου παιδευτικῆς νουθεσίας· αν γὰρ ἀγαπᾷ Κύριος, παιδεύει· μαστιγοί πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται. » Εγνωμεν δὲ ἐν ταῖς Βασιλείαις, ὅσα ὑπέμεινεν διὰ ταύτην τὴν ἁμαρτίαν, ὑπὸ Κυρίου παιδευόμενος διὰ τὴν προτέραν αὐτοῦ δικαιοσύνην, ἵν᾿ ἐκείνης τῆς ἁμαρτίας καὶ τῆς δι' αὐτὴν τιμω ρίας ἀπαλλαγείς, τὴν προτέραν ὑγείαν ἀναλήψηται. Στ. ε'. Ο εἰς ἁμαρτίαν ἐμπεσὼν, ὅσον ἐνεργεῖν αὐτ τὴν βούλεται, σκέπει καὶ κρύπτει αὐτήν· ὁ δὲ μισήσας αὐτὴν, φανερὴν ποιεῖ τῷ δυναμένῳ Ιάσασθαι, δι' ἐξ ομολογήσεως ἐξαγορεύων αὐτήν· ἀλλὰ καὶ τὴν ταύτη κατάλληλον ἀνομίαν ἀποκαλύπτει. Εἶδος γὰρ ἁμαρ τίας ἡ ἀνομία· τᾶς γὰρ ὁ ἀνομῶν ἁμαρτάνει· ο, DIDYMI ALEXANDRINI intellectu cuivis opus est, ut singula obscure dicto- rum possit intelligere. VERS. 2. Qui sine peccato 'est; non´ simpliciter homo, sed vir, propter perfectionem dicitur. Sic igitur e Deus non inipulat peccatum, sive ut deleatur illud, sive ut nunquam exstiterit. Conve- nit enim illud maxime Christo securidum incarna- tionem ; atque illud : Non est in ore ejus dolus, similiter interpretandum, sive quod rejectus est dolus, sive quod nunquam' exstitit': 'non est vero dolus in ore illius qui verbum verum probatissi- mumque habet. VERS. 3. Vera luce illuminatus in die vixi, inque hac tota clamabam hymnis precando. Cum igitur pro- pter incuriam a clamore cessarem, inveteraverunt valida et robusta dogmatum, ossa mea vocata. Invate- ratio defecționem indicat hæc dicentis, ossaque ejus non natura inveterata fuisse. A delictis extra legem per legis transgressionem peccata secernit: priora vero remittuntur; etenim cum sint extra legem, veniam consequuntur; peccata autem non omnino remittuntur ; amore solummodo velantur : amor enim abscondit peccatorum mul- titudinem, cum legis transgressores tandem peni- tuerit. Postquam igitur per lavacrum remissio, et per pœnitentiam occultatio, utrumque complecti- tur. Quidam remissionem de gentilibus dicunt, oc- cultationem vero de circumcisis qui crediderunt. B VERS. 4. Jam supra dictum est, in multis C Scripturæ locis castigatoriam Dei virtutem manum ejus vocari. Hanc igitur graviter impendere sibi die ac nocte, id est perpetuo, dicit, propter suam in pejora conversionem; vitæ autem sollicitudines voluptatesque hujus sæculi spinas interpretatus est Salvatori ". Cum igitur tali quispiam configitur spina, statim ad ærumnam vertitur. Scíre operæ pretium est quod per conversionem atque immuta- tionem miser flat aliquis, cum natura non talis est. Indicat vero hic locus miserum et miseratione di- gnum; spinamque configi, eam ostendit non na- tura, sed extrinsecus penetrantem. Qua igitur exul- ceratus, vertitur ad ærumnam; quæ scilicet ex pœnitentia Dominique castigatoria admonitione nascitur. « Quem enim diligit Dominus, castigat; " virgis cædit omnem filium quem recipit "., Novi- mus et ex libris Regum quanta passus sit propter hoc peccatum, a Domino castigatus ob priorem ipsius justitiam, ut isto peccato pœnaque quam meritus fuerat, liberatus ad priorem sanitatem restitueretur. VERS. 5. Qui in peccatum incidit, cum vult illud invalescere, occultat et abscondit; qui vero illud detestatur, manifestum efficit ei qui illud curare potest, et libera confessione patefacit. Hic autem delictum peccato non absimile detegit. Imago enim peccati delictum : peccat enim quicunque delictum Matth. xi, 22. Hebr. x11 6. D

τηρίου δὲ πρὸς κιθάραν διαφορὰν εἶναι λέγουσι μου σικοὶ τοιαύτην· τὴν μὲν κιθάραν ἐκ τῶν κάτω μερῶν ἀποτελεῖν ἦχόν φασιν· τὸ δὲ ψαλτήριον ἐκ τῶν ἄνω μερῶν, μετὰ τοῦ καὶ εὐθύτατον εἶναι δι' ὅλων. Τῆς οὖν ψυχῆς ἀποδοθείσης είναι κιθάραν (47), τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ, οὐχ ἕτερον τάχα τοῦ νοῦ τυγχάνον, ψαλτήριον ἐστι, ψάλλον οὐκ ἄλλῳ τινὶ ἢ τῷ Θεῷ. "Οτε γὰρ χρώμεθα νοήσεσιν ὀρθαῖς, καὶ τῷ πνεύματι τῷ ἡμετέρῳ τὸ ἅγιον προσλαμβάνομεν Πνεῦμα, τὸ τηνικάδε ψάλλομεν ἐν ψαλτηρίῳ δεκαχόρ δῳ. Η τάχα ἐκ τοῦ δέκα χορδὰς ἔχειν τὸ τέλειον αὐτοῦ παρίσταται. Τὸν γὰρ τοιοῦτον ἀριθμὸν συν εχῶς ὑμνούμενον ἐν ταῖς Γραφαῖς ἔστιν εὑρεῖν· καὶ τῷ ἱεροφάντῃ γοῦν Μωϋσεῖ οὐ πλείων δέκα γενικῶν λόγων ἐχρημάτισεν ὁ Θεός· καὶ δεκάτας προσφέρειν ὁ λαὸς προστάττεται. Εt Στ. γ΄. Ὁ διὰ πάντων γὰρ ὑμνῶν τὸν Θεὸν, καὶ διὰ φωνῆς ἀλαλάζει· ὁ γὰρ ἀλαλαγμός φωνή τίς ἐστιν ἀθρόως καὶ ἀσήμως κατὰ νενικημένων ἐν πολέμῳ γινομένη, ὅτι καὶ καλῶς ἀλαλάζεται· τὸ δὲ καινὸν ᾆσμα συγγενὲς τῇ Καινῇ Διαθήκῃ καὶ τῇ καινότητι τῇ τοῦ πνεύματος. Στ. δ. Ὁ τοῦ Κυρίου λόγος ὂν δίδωσι τοῖς τὰ τῆς γνώσεως μεταδιώκουσιν, οὐδὲν ἀπάτης ἐστὶν ἔχων ἢ σκολιόν. Τούτῳ τῷ λόγῳ καὶ τὰ ἔργα κατάλληλα, δ δὴ πράττουσιν οἱ ἐργάται τούτου ἐν πίστει ὄντα καὶ βέβαια, ἐπεὶ καὶ τὰ ἔργα τοῦ λόγου ἀμετακίνητα καὶ ὁ λόγος δὲ εὐθῆς ἐστι καθ᾿ ὃν προνοεῖ. Εἰ δὲ καὶ εὐθῆ τὸν Θεὸν Λόγον νοήσωμεν, ἅπερ ἐν αὐτῷ ποιεῖ έργα, ἐν πίστει ἦσαν τῶν ἐν οἷς ὁ Ἰησοῦς ἅπαν ἐποίει παράδοξον, ο Κατὰ ο γάρ ε τὴν πίστιν σου γενηθήτω σοι. ο Στ. Γ΄. Καὶ τούτῳ τῷ ῥητῷ συναγορεύουσιν εὐσε βεῖς ἄνδρες, τῷ δημιουργικὸν εἶναι τὸ ἅγιον Πνεῦ μα (48). Στ. ζ'. Ἐπεὶ προσκαλούμενος τὸ ὕδωρ τῆς θαλάσ σης, ἐκχέει αὐτὸ ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν διὰ τῶν ὑετῶν τῷ προστάγματι αὐτοῦ ἀσκοῦ δίκην· ἀνεμώμενον τὸ ὕδωρ ὑπεραέριον ποιεῖ, ὡς συστασῶν νεφελῶν ὄμβρον ἐπὶ γῆς ἐνεχθῆναι. Αλληγορικῶς δὲ ὁ βίος τῶν ἀν- θρώπων πολλαχοῦ θάλαττα είρηται διὰ τὸ ἄστατον καὶ ἁλμυρὸν ἦθος τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, ὅπερ ὡς ἐν ἀσκῷ συνήγαγεν ὁ Σωτὴρ ἐν ᾧ ἀνείληφε σώματι γαληνόν τε ποιήσας καὶ εὔδιον. Δείκνυσι δὲ καὶ μηδὲν ἀτάκτως τῶν ἐν τῇ κτίσει φερόμενον. Ὡς ἐν θησαυ- ρῷ δὲ πάντα συνέχει τῷ ἰδίῳ βουλήματι, ἀμέλει καὶ τοὺς ἀνέμους μὴ κατ' ἰδίαν κινουμένους φοράν, ἐκ θη- σαυρῶν αὐτοῦ ἐξάγειν λέγεται, οὐ κατ' ἰδίαν φορὰν τούτων φερομένων. Οὕτω τοίνυν καὶ τὸ πολὺ τῶν ὑδάτων πλῆθος κατ' ιδίαν κρίσιν οἰκονομεῖ, πρὸς τὸ δοκοῦν ἐπέχων ἢ πέμπων τοὺς ὄμβρους· δ καὶ δι' Ἠλίου τοῦ προφήτου πεποίηκεν. Στ. 5, ᾿Αλλὰ καὶ τὸν θησαυρὸν τὸν ἀγαθὸν οὐρανὸν ἀνοίγων δίδωσιν ὑετὸν τῷ σπέρματι τῆς γῆς· ὥσπερ αὖ καὶ ἐπέχει τὸν ὑετόν, κλείων τὸν οὐρανόν. Καὶ τὰς ἀβύσσους οὖν ἱκανῶς ἐχούσας διὰ τὸ πλῆθος τὸ ἀπερι- DIDYMI ALEXANDRINI '1324 cithara differentiam esse dicunt musici : citharam A quidem ex inferioribus partibus sonum perficere dicunt; psalterium vero ex superioribus, dum sit praeterea ex omnibus rectissimum. Datæ igitur animæ esse citharam ; spiritus vero hominis, qui est in eo, cum nihil aliud sit ac mens, psal terium est, pallens nemini nisi Deo. Cum igitur rectis utimur cogitationibus, et spiritui nostro san- ctum adjicimus Spiritum, tunc psallimus in decem chordarum psalterio. Decem chordarum numerus perfectionem ejus probat. Hunc enim numerum assiduo prædicatum in Scripturis reperire est, et pontifici igitur Mosi non amplius quam decem man- data revelavit Deus; nec non et decimas pendere populus jubetur. VERS. 3. Qui in omnibus celebrat Deum, et per vocis exclamationem laudes ei tribuit. Hæc enim vociferatio vox quædam est undique et confuse adversus devictos in praelio habita, unde et pul- chrum est vociferare; canticum vero novum Novo Testamento et spiritus novitati congruum est. B VERS. 4. Donini verbum, quod dat Dei scientiam inquirentibus, neque dolos, neque fraudem habet. Huic verbo opera congrua, quæ faciunt operarii ejus in fide confirmata, et opera verbi inconcussa sunt verbum autem rectum est, secundum ea quæ prædicit. Quod si rectum Deum Verbum puta- verimus, quæ quidem in co facit opera, in fide erant eorum in quibus Jesus omne faciebat miracu- c lum : Fiat » enim c tibi secundum fidem tuam 1. VERS. 6. Hoc in loco consentiunt spectatæ pie- tatis viri, creatorem sauctum Spiritum esse desi- gratum. C VERS. 7. Postquam congregatam maris undam in omnem terram infundit per pluvias jussu suo utris instar, vento sublimatam aeriam facit, ita ut suspensis nubibus imber super terram feratur. Allegorice autem hominum vita sæpius mare dici- tur, propter instabilitatem æstumque in terra vi- ventium, quæ quidem quasi in utre congregavit Salvator in corpore quod sumpsit, sereno et tran- quillitate compositis. Ostendit quoque nihil in crea- tionis rebus fuisse inordinatum. Quasi in thesauro D omnia cogit propria voluntate, ventos scilicet non proprio agitatos impulsu, e thesauris suis educere dicitur, non secundum propriam eorum vim abdu - ctis. Sic igitur et multam aquarum multitudinem proprio regit arbitrio, coercere visus vel demittere imbres quod et per Eliam prophetam fecit. VERS. 7. Sed et thesauro bono, caelo scilicet aperto, dat pluviam semini terræ ; sicut et rursum sistit pluviam, clauso coelo. abyssos igitur, qui propter immensam aquarum multitudinem nocere Matth. 1x, 29. brum De Spiritu sancto scripsit, abs Hieronymo Latine nobis conservatum. (47) Rectius κιθάρας. Epir. 148) Apte Didymius hoc animadvertit, qui et li-

όριστον τῶν ὑδάτων βλάψαι, ἐν θησαυρῷ τίθεται πε- ρικλείων αὐτὰς, ἵν' ὅτε βούληται χρήσηται αὐταῖς ὡς συμφέρει κατὰ καιρόν. Δύναται δὲ καὶ τὰ ἀκατά- ληπτα τῶν νοημάτων καὶ ἀνεξερεύνητα τῶν κριμά- των αὐτοῦ τυγχάνοντα, ἀβύσσους τεθεικέναι ἐν τοῖς ἀποκρύφοις θησαυροῖς τῆς γνώσεως καὶ τῆς σοφίας· ὡς μηδένα ἐξ αὐτοῦ τούτου τυγχάνειν, εἰ μήπω δ Θεός παράσχοι. Στ. θ'. Ἐπεὶ αὐτοῦ εἰπόντος ἐγενήθησαν, καὶ αὐτ τοῦ ἐντειλαμένου ἐκτίσθησαν, σαλευθήτωσαν ὑπ' αὐ τοῦ τοῦ γὰρ πεποιηκότος καὶ τὸ ἀλλοιοῦν ἐπὶ τὸ καλόν ἐστιν. Σημαίνει δὲ τὸ, «ἐγενήθησαν, » τὴν οὐσίω σιν τῶν εἰς τὸ εἶναι ἡγμένων· τὸ « ἐκτίσθησαν (49) δὲ, τὴν διακόσμησιν τὴν μετὰ τὴν οὐσίωσιν γεγενη- μένην. Εἰ δὲ εἰπόντος καὶ ἐντειλαμένου Θεοῦ ἐγε νήθη καὶ ἐκτίσθη τὰ πάντα, ἔστιν ᾧ εἶπεν καὶ Β ἐνετείλατο οὐκ ἄλλος τοῦ δημιουργικοῦ Λόγου· ἔστι δὲ οὗτος ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱός. Στ. ι'. Διδύμου καὶ Βασιλείου. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν ἐθνικῶν ἤθη καὶ δόγματα διεσκέδασται· μόνη δὲ τῷ κόσμῳ ἡ ἀλήθεια τοῦ Εὐαγγελίου ἐμπολιτεύεται. Πολλὴ γὰρ βουλὴ ἐν ἀνθρώποις, ἀλλ᾽ ἡ βουλὴ τοῦ Κυρίου ἐκράτησεν· καὶ ἐν ταῖς ψυχαῖς δὲ ταῖς ἡμε τέραις ἔστη βεβαία, ἡνίκα προδιασκεδάσωμεν τὰς ἀνθρωπίνα; βουλὰς, καθάπερ ἐν δέλτῳ τῶν προγρα φέντων τύπων λεαινομένων. Τότε γὰρ καθαρῶς ἡ ψυχὴ τὰ θεία δέχεται λόγια. Διὸ ἐπήγαγεν, « Ο δια- σκεδάσας τὰς βουλὰς τῶν ἀθέων ἐθνῶν, ἀνατρέψας τὰ λαοπλάνα αὐτῶν ἤθη καὶ πάτρια, καὶ τοὺς κατὰ τῆς ἀληθείας λογισμούς, τουτέστι συλλογισμούς, ἀθετήσει ἀθετῶν τὴν σοφίαν τῶν σοφῶν· ἀλλὰ καὶ τῶν ἐκ περιτομῆς λαῶν, πολλὰ κατὰ Ἰησοῦ λογισαμένων, τοὺς λογισμοὺς ἀθετήσει ὁ Κύριος. Αθετήσει δὲ καὶ ι τὰς βουλὰς τῶν ἀρχόντων, Ηρώδου καὶ Ποντίου Πιλάτου καὶ τῶν ἐνεργούντων Στ. ια'. Ωσπερ τὰ ἄλλα ἀφ᾽ ὧν οἴδαμεν ἀνθρωπί νων, περὶ Θεοῦ λέγει, ὡς χεῖρας καὶ ὀφθαλμοὺς καὶ τὰ ἄλλα ἔχοντος, οὕτω καρδίαν αὐτοῦ τὴν, ἵν' οὕτως εἴπω, βουλευτικὴν καὶ νοητικὴν αὐτοῦ ἐνέργειαν. Ταύ της οὖν οἱ λογισμοὶ ἀραρότες καὶ βέβαιοι τυγχάνοντες παρατείνουσιν ἀπὸ γενεᾶς εἰς γενεάν, τουτέστι κατὰ πᾶσαν τὴν ἐν γενεᾷ διαδοχὴν οἱ αὐτοὶ θεῖοι λογισμοί μένουσιν· ἢ τάχα οὓς ἐνέβαλε λογισμοὺς τῇ ἐκ πε- ριτομῆς γενεᾷ, τούτους ἐμβάλῃ τῇ ἀπὸ τῶν πιστευόν- των ἐθνῶν γενεᾷ· οὐ γὰρ ἐπ' ἄλλοις κέκληται τὰ ἔθνη, ἀλλ' ἐκείνοις οἷς ἔσχον οἱ ἐκ περιτομῆς σκιᾷ κρυπτομένοις. Στ. ιδ'. Κατοικοῦσι δὲ τὴν γῆν οὐκ ἄνθρωποι μόνον, ἀλλὰ πνεύματα ἀόρατα, καὶ τὰ ἄλλα θνητὰ ζῶα. Εἰς πάντας οὖν τοὺς ἐπὶ γῆς παρατείνει ἡ τοῦ Θεοῦ κη δεμονία ἐφορῶντος αὐτοὺς ἐκ τοῦ προειρημένου κατ οικητηρίου αὐτοῦ. Στ. ις'. Οτι δὲ οὐ σώζεται βασιλεὺς διὰ πολλὴν δύναμιν, » μαθήσῃ ἐκ τῆς ἱστορίας Φαραώ... ἀλλὰ τὰ · ἄρματα καὶ τὴν δύναμιν αὐτοῦ ἔῤῥιψεν ὁ Θεὸς εἰς ἐγενήθησαν εκτίσθησαν, αὐτοὺς ἀοράτων ἀρχόντων τούτου τοῦ αἰῶνος. EXPOSITIO IN PSALMOS. A possent, in thesauris ponit, concludens eos, ut, C rum et prout Latine in theo- D cum voluerit, iis utatur, ut æquum erit secundum tempora. Potest etiam quæ non intelligi possunt in cogitationibus, neque scrutanda in judiciis suis, abyssos posuisse in absconditis scientiæ et sapien - tiæ thesauris: ita ut nihil eorum sit cuique per- spiciendum, nisi præbeat ipse Deus. VERS. 9. Cum ipso dicente facta sunt, et ipso imperante creata sunt omnia, ab eo contrectata sunt : est enim illius qui fecit et ad decorum immu- tare. Significat vero, ‹ facta sunt,› essentiam eorum quæ ad exsistentiam vocata sunt ; et, e creata sunt, coordinationem quæ post exsistentiam facta est. Si autem dicente et imperante Deo facta et creata sunt omnia, est cui dixit et mandavit, non alius ac creator Verbum : nempe Filius Dei. VERS. 10. Didymi et Basilii. Gentium mores et doctrina dissipantur : sola in mundo veritas Evan gelii regnat. Multum enim consilium in hominibus, sed Domini consilium prævaluit; et in animabus nostris firmum stetit, cum dissipabimus humana consilia, sicut in tabulis prius scripta eraduntur. Tunc euim pure anima divina verba accipit: ideo adjicit, Qui dissipavit impiarum consilia gen- tium, dejecit populis exitiosos mores ususque patrios, et veritati contrarios sermones, id est syl- logismos, reprobabil reprobatorum sapientiam sa- pientium ; sed et circumcisionis populorum, qui multa adversus Jesum elocuti sunt, eloquia repro- babit Dominus. Reprobabit et consilia principum,> Herodis, et Pontii Pilati, et excitantium eos iuvisi- bilium principum hujus sæculi. VERS. 11. Quemadmodum alia, quæ hominis propria novimus, de Deo dicit, sicut manus et ocu- los et caetera habente; ita cor ejus, ut ita dicam, deliberandi capax, cogitandique vim habens. Hujus igitur cogitationes, firmæ et solidæ, permanent a generatione in generationem, id est in omni gene- rationum successione divinæ permanent cogitatio- nes quippe quas dirigit cogitationes ad circumci- sam generationem, eas ad credentium populorum generationem transtulit; non aliis enim vocatæ sunt gentes verbis ad ea quæ habuerat circumcisionis populus, umbra abscondita. VERS. 14. Habitant autem terram non homines solum, sed spiritus invisibiles, cæteraque mortalia animalia. Super omnes igitur terram habitantes extenditur sollicitudo Dei, respicientis in eos de præparato habitaculo suo. VERS. 16. Quod c non salvatur rex per mullam virtutem, historia disces: Pharao . . . sed currus et virtutem ejus dejecit Dominus in mare pleus » logicis distinguimus genuit a fecit, et a creavit. (49) Observent sacri critici differentiam verbo-

γει χρήζοντος ἐκ Θεοῦ σωτηρίας τό, « Οὗτος ὁ πτω- χὰς ἐκέκραξεν, καὶ ὁ Κύριος εἰσήκουσεν αὐτοῦ. Στ. η'. Εἰ τελείους ἐκλαμβάνοιμεν τοὺς Θεὸν φο σουμένους, παρεμβάλλοντα κύκλῳ αὐτῶν ἄγγελον ἐπὶ τὸ ῥύεσθαι αὐτοὺς, οὐκ ἄλλον ἐροῦμεν ἢ τὸν τῆς με- γάλης βουλῆς Θεὸν Σωτῆρα. Τούτου ἀκόλουθον καὶ τὸ ὑπὸ Ἰακὼβ λεγόμενον· . ῾Ο ἄγγελος ὁ ρυόμενός με ἐκ πάντων τῶν κακῶν. » Οὐχ οἷός τε φύεσθαι ἄγγε λος, ἀλλ' ὁ σημαινόμενος Σωτήρο • Στ. θ'. Ἐπεὶ Θεοῦ τὸ χρηστόν, ταυτὸν τῷ ἀγαθῷ σημαίνει. Ἐπεὶ οὖν καὶ τρόφιμός ἐστιν ἄρτος ὢν ζωῆς, προστάττει τὸ Πνεῦμα τοῖς μὴ ὀρεκτικῶς ἔχουσιν, ὥστε αὐτοῦ ἐμφορηθῆναι, κἂν μόνον γεύσασθαι αὐ τοῦ· ἡ γὰρ γεῦσις ἱκανὴ ἐστιν ἐρεκτικοὺς αὐτοὺς ποιῆσαι, ὡς καὶ κατατρυφῆσαι αὐτοὺς θελῆσαι τὸ γεύσασθαι δηλοῖ, κἂν ἄλλως γέ πως (50) ἐκστῆσαι καὶ Β ἐξετάσαι περὶ Θεοῦ. Μακάριος δὲ ὁ διὰ τελειώσεως ἀνελλειπῶς ἐλπίζων ἐπὶ τὸν Κύριον ὑπάρχων ἀνήρ. Στ. ιβ. Οὐδὲ γὰρ φόβον νῦν λέγει τὸν εἰσαγωγικὸν, ὃς καὶ τὰς ἐντολὰς κατορθοί, κατὰ τὸ, « Τὸν Θεὸν φοβοῦ, καὶ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ φύλασσε, ο Νῦν γὰρ ἁγίους καλεῖ διὰ τῆς εἰσαγωγῆς ὡδευκότας ἐπὶ τὴν τελειότητα, οἷς καὶ φόβον ὑποβάλλει τὸν πληροῦντα παντὸς ἀγαθοῦ. - Σημειωτέον, ὅτι ὡς τὰ ἄλλα ἀγαθὰ, οὕτω καὶ ὁ θεῖος φόβος διδακτός ἐστιν· ἐξ οὗ μανθά νομεν μὴ τὸν παθητὸν δηλοῦσθαι φόβον. Οὗτος γὰρ ἀδίδακτος τῇ φύσει, οὐ μόνον ἀνθρώποις, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις ζώοις ἐνυπάρχει. Στ. ις'. Ἐπεὶ αἱ ἐπιβλέπουσαι τὸ πᾶν τοῦ Θεοῦ δυνάμεις, τροπικῶς ὀφθαλμοὶ λεγόμεναι, ἐπιβλέπουσι ἐπὶ τοὺς δικαίους, ἀλλὰ καὶ τὰ ὦτα αὐτοῦ ἕτοιμα εἰς τὸ δέξασθαι τὴν δέησιν αὐτῶν, τούτου χάριν, φησὶν, εἰ θέλετε τούτων ἀπολαῦσαι, ἐκκλίναντες ἀπὸ κακοῦ, τὸ ἀγαθὸν ποιήσατε. — Προνοεῖται γάρ, φησὶν, τῶν δικαίων ὁ Θεός· ὀφθαλμοὺς γὰρ ἐνταῦθα οὐχ ἁπλῶς καλεῖ τὸ ἐποπτικῶς, ἀλλὰ τὸ ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ καὶ προ- νοίᾳ παρὰ τοῦ Θεοῦ γιγνόμενον. Ἐφορῶντος δὲ τούτους τοῦ Θεοῦ, ἔκκλινον ἀπὸ κακοῦ καὶ ποίησον ἀγαθόν. - - Στ. κα'. Τὰ ὀστᾶ τῶν δικαίων, ἤτοι δόγματα άλη- θείας, ἢ ψυχῆς δυνάμεις, φυλάξει ὁ Κύριος, οὐκ ἐῶν οὐδὲ τὸ τυχὸν αὐτὸν συντριβῆναι τὸ μηδὲ τὰ δόγματα τῶν δικαίων μηδ' αὐτὰς δυνάμεις αὐτῶν ἀνατρέπε σθαι. Στ. κβ'. Ὁ ἁμαρτάνων στερείται τῆς ζωῆς τῇ ἐπι- τηρήσει τῶν ἐντολῶν παραγινομένης, θανάτῳ πονηρῷ περιπίπτων· πονηρὸς δὲ θάνατος, ἤτοι ὁ ἐναντίος τῇ ἀγαθῇ ζωῇ, ἢ ὁ πόνον ἐμποιῶν τῷ ὑποκειμένῳ. Ού- τως γὰρ καὶ ἕλκει πονηρῷ ἐπαίσθη ὁ Ἰώβ, τῷ δηλον - ότι πόνον ἐμποιοῦντι. Στ. κγ'. Σημειωτέον, ή κυρίως λύτρωσις ψυχὰς ἀπὸ αἰχμαλωσίας ἐλευθεροῖ· εἰ γάρ ποτε καὶ σώματα λυτροῦται, οὐ προηγουμένως, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός· καὶ ψυχὴν δὲ φύεται οὐκ ἄλλη ἀλλ᾽ ἢ τῶν δούλων αὐτοῦ. Στ. α'. Ἐπεὶ πολλοὶ οἱ διὰ ψευδοδοξίας καὶ τῆς ** EXPOSITIO IN PSALMOS. A de omnibus dicit, salutem a Deo exquirentibus : Iste pauper clamavit, et Dominus exaudivit eum. VERS. 8. Si perlectos intelligimus Deum timen- tes, immittentem in circuitu eorum angelum ad eri- piendum eos, non alium dicemus ac magni consilii Salvatorem Deum. Quod confirmant et quæ a Jacob dicta sunt: Angelus eripiens me ex omnibus malis s. » Non valet liberare angelus, sed Salva- tor. VERS. 9. Dei optinium idem est ac bonum. Cum igitur alibilis est panis vite, jubet Spiritum non appetentes eo repleri, eumque vel solumn gustare : gustus enim ad eos appetentes efficiendos sufficiet, sicut et satiari eos velle gustare indicat, etsi aliter extrabere et exquirere de Deo. Beatus autem vir pro ter perfectionem omnino sperans in Domino. G PSALMUS Gen. XLVIII, 16. * Eccle. x11, 13. D VERS. 12. Neque enim timorem nunc dicit indu- ctum, qui mandata observat, juxta illud • Deum time, et mandata ejus serva s. Nunc enim san- ctos vocat per inductionem iter facientes ad perfe- ctionem, quibus et timorem subjicit implentem omui bono. Animadvertendum quod, ut et alia bona, sic et divinus timor doceatur : ex quo disci- mus non passivum ostendi timorem. Hic enim non docetur natura, non tantum hominibus, sed et anię malibus cæteris inest. - VERS. 16. Cum inspicientes omnia Dei facultates, allegorice oculi dictæ, inspiciunt super justos, sed et aures ejus paratæ ad eorum precationem acci- piendam, hujus gratia, inquit, si vultis iis frui, recedentes a malo, bonum facite. - Consulit enim, ait, justis Deus: oculos enim hic non simpliciter vocat quod ad inspectionem refert, sed quod bene- ´ficentia et providentia Dei fit. Inspiciente autem eos Deo, recede a malo et facias bonum. - VERS. 21. Ossa justorum, sive veritatis dogmata, vel animæ facultates, custodiet Dominus, non sinet ne unum eorum quidem conteri; justorum scilicet. neque dogmata, neque virtutes ipsæ franguntur. VERS. 22. Peccator vita privatur ea quæ manet mandatorum observatores, morti pessimæ succum- bens: pessima autem mors, sive quæ contraria est bonæ vitæ, sive quæ pœnam morienti parit. Sic enim et ulcere pessimo cruciatus est Job, pœnam scilicet incutiente. VERS. 23. Animadverte quod proprie redemptio animas captivitate liberat. Nam si quando et cor- pora redimerentur, non primitus sed per accidens : ac non quævis liberatur anima, sed servorum ejus. XXXIV. VERS. 1. Cum multi per falsas doctrinas, aliam (50) Suppl. ἐξη, vel aliquid simile. Εριτ.

μονογενῆς γὰρ αὕτη τῷ ἀποκεχωρίσθαι ἀπὸ πάντων τῶν ἐν ἡμῖν κατὰ θειότητα. Στ. ιη'. Πολλὴ Ἐκκλησία ἡ ἐκ πολλῶν ἁγίων συναγομένης λαὸς πολὺς, ὁ βέβαιος καὶ στιβαρός, ἐπιπολαίῳ καὶ εὐχερεῖ ἀντιδιαστελλόμενο;. Στ. κβ'. Ἐπεὶ σοῦ παρόντος μοι, οἱ ἐχθροί μα κράν, «μὴ ἀποστῇς ἀπ' ἐμοῦ, ὅπως μὴ ἐπέλθωσι μοι μονωθέντι σου. Στ. κγ'. Ἐπεὶ πολλαχοῦ ἡ τοῦ Θεοῦ μακροθυμία, ὕπνος αὐτοῦ λέγεται, ἐπιτριβομένων τῶν ἐχθρῶν, διανίστησιν εἰς ἀγανάκτησιν τὸν Κύριον λέγων· • Εξεγέρθητι, Κύριε, καὶ πρόσχες τῇ κρίσει μου, ο τουτέστιν, Ἐπίστησον τὴν ἔφορον δύναμίν σου, ὅπως ἐξετασθῇ τὰ κατ' ἐμὲ πρὸς τοὺς ἐχθρούς μου· πατρὸς ἀγαθοῦ γὰρ τοῦτο, ἐπεὶ ἀδίκως ἐχθραίνουσί μοι. Λοιπὸν δὲ αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ τὸ τέλος τοῦ παντὸς λόγου ἐπισφραγίζεται φάσκων· . Καὶ ἡ γλῶσσά μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου.» (Δίδυμος ἐξέβαλεν τὸν ψαλμὸν ἀρίστως εἰς δίκαιον.) Στ. κς'. Ἐπ' ὠφελείᾳ τῶν ἐχθρῶν ταῦτα λέγεται, τῷ αἰσχυνθῆναι αὐτοὺς καὶ ἐντραπῆναι, καὶ αἴσθησιν λαβεῖν τῶν οἰκείων ἁμαρτημάτων, καὶ εἰς τοὐπίσω χωρῆσαι τῆς ὁδοῦ ἧς ὤδευσαν. Στ. β'. Ο καθ' ἕξιν παράνομος ἐν ἑαυτῷ λογιζόμε- νος λέγει οὐκ ἄλλο τι ἢ τὸ ἁμαρτάνειν. Συγκαταθέ μενος γάρ τις κατά διάνοιαν πρότερον, ἐπὶ τὸ πρακτι κῶς ἁμαρτάνειν διαβαίνει. Δύναται δὲ καὶ ἐν τῷ ἐν ἑαυτῷ λέγειν ἁμαρτάνειν, οἷόν ἐστι τό· < Σὺ δὲ εἶπας ἐν τῇ διανοίᾳ σου, Εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναβήσο- μαι, » καὶ τὰ ἑξῆς· τουτέστιν, ἡγεῖται μηδένα βλέπειν αὐτοῦ τὰ βουλεύματα. Στ. δ. Ἑτέρα ἐστὶ Γραφὴ φάσκουσα· « Τὰ ῥήματα τοῦ στόματος αὐτοῦ, ἀνομία καὶ κόπος· ν τουτέστιν, ἐπαχθῆ ὡς κόπον ἐμποιεῖν τοῖς προσέχουσιν. • Οὐκ ἐβουλήθη συνεῖναι τοῦ ἀγαθῦναι. » Δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων, ὡς ὁ παράνομος οὐκ ἐκ κατασκευῆς ἐστι τοιοῦτος· τὸ γὰρ μὴ βούλεσθαι σύνεσιν ἔχειν ἐπὶ τῷ ἀγαθοποιεῖν, αὐτεξουσίου. Στ. ς'. Καὶ ἐν Ησαΐᾳ ἅμα ταῖς νεφέλαις μνη- μονεύεται οὕτως· . Εὐφρανθήτω ὁ οὐρανὸς ἄνωθεν, καὶ αἱ νεφέλαι ῥανάτωσαν δικαιοσύνην. » Αἰσθηταὶ δὲ νεφέλαι οὐ δικαιοσύνην ἢ ἀλήθειαν, ἀλλ' ὑετὸν ῥέουσιν. Αἱ οὖν δικαιοσύνην ῥέουσαι νεφέλαι, θεῖοι ἄνδρες εἰσὶ τὸν πνευματικὸν ὑετόν, τουτέστι τὸν κατ' ἀρετὴν λόγον, προχέουσαι· ὑπεράνω δὲ τούτων οὐρανὸς εὐφραινόμενος, ἤτοι αἱ μακάριοι φύσεις αἱ οἰκοῦσαι τὸν οὐρανὸν τυγχάνουσιν, ἢ ὁ Σωτὴρ ἀλ ληγορικῶς οὕτως ονομαζόμενος. "Ανωθεν γὰρ ὁ οὐ ρανὸς οὗτος, τουτέστιν ὑπεράνω φύσεως πάσης γενη- τῆς τυγχάνει, καὶ ὑπὲρ τῆς πάντων ὠφελείας εὐ- φραίνεται. Καὶ ἐνταῦθα οὖν, ἐν μὲν τῷ οὐρανῷ, φημὶ τῷ Σωτῆρι, ἔστι τὸ ἔλεος τοῦ Κυρίου πάντας ἐλεοῦντος, ἡ δὲ ἀλήθεια αὐτοῦ, ἥτις καὶ τοῖς τύποις ἀντιδιαστελλομένη, ἐν ταῖς προειρημέναις νεφέλαις ἐστίν· εἰ γὰρ καὶ κατὰ σκιὰν ἐθίουν οἱ προφῆται, ἀλλ᾽ οὐχ ἡγνόουν τὴν ἀλήθειαν, ἧς αὕτη σύμβολον. Στ. 5, η'. 'Ανθρώπους τους κατ' εικόνα καὶ τὸ EXPOSITIO IN PSALMOS. A ctus : unica enim illa, prout divisa ab omnibus quæ nobis insunt secandum divinitatem. B PSALMUS C D VERS. 18. Multa Ecclesia est multis sanctis con- gregata, populus multus, qui firmus et robustus a levi et tractabili sejunctus est. VERS. 22. Cum te mihi adstante, inimici procul sint, ‹ne discedas a me, › ne me a te derelictum adoriantur. VERS. 23. Cum multis locis Dei longanimitas somnus ejus dicatur, attritis inimicis, erigit ad iram Dominum dicens : • Exsurge, Domine, et intende judicio meo, id est, Excita intentam vir- tutem tuam, ad inquirenda ea quæ adversus me inimici mei moliti sunt: patris enim boni boc, cum inique sæviant in me. Reliquum autem ipse de se ipso finem omnis sermonis concludit dicens : « Et lingua mea meditabitur justitiam tuam. › ( Didy- mus exhibuit psalmum indefinite in justum. ) . VERS. 26. Ad utilitatem inimicorum haec dicun- tur, scilicet erubescere eos et converti, et conscios esse propriorum peccatorum, et retrorsum reverti in via quam perrexerant. XXXV. VERS. 2. Qui peccare assuevit secum reputans dicit nihil aliud ac peccatum. Primum enim mente ac- quiescens, mox ad peccatum reipsa devenit. Potest autem et in iis quæ secum dicit peccare, sicut illud: Tu autem dixisti in animo tuo: In cœlum ascendam 18. » et reliqua : id est, existimat nemi- nem videre ipsius consilia. , VERS. 4. Alia est Scriptura dicens : . Verba oris ejus, iniquitas et molestia. Hoc est, eo venit ut molestiam faceret sibi adhærentibus. Noluit in- telligere ut bene ageret. » Manifestum est prædictis peccatorem talem esse consulto : nolle enim intel- lectum habere ut bene ageret, ultro agentis est. VERS. 6. Sic et Isaias de nubibus meminit : • Latentur coeli desuper, et nubes pluant ju- stitiam s › Sensibiles vero nubes non justitiam aut veritatem, sed pluviam rorant. Quæ igitur justitiam depluant, divini viri sunt pluviam spiritalem, hoc est juxta veritatem verbum, profundentes: desuper eos cœli exaltantes, beatæ sunt naturæ quæ cœlum inhabitantes sunt, vel Salvator allegorice sic de- nominatus. Desuper enim cœlum illud, id est supra omnis creaturæ naturam est et pro omnium utili- tate laetatur. Et hic igitur in coelo, Salvatore, dico, est misericordia Domini omnes miserantis, et ve- ritas ejus, quæ a figuris secernitur, in prædictis nubibus est: etsi enim in umbra vixerunt prophetæ, tamen cognoverunt veritatem, cujus erat symbolum. [sa, x1, VERS. 7, 8. Nihil mirum quod qui homines forma 14. 19 Isa, SLV, 8.

Α λογικὸν κίνημα τηροῦντας σωτηρίας τυγχάνειν, οὐ ο Β θαῦμα. Ὅταν δὲ καὶ ἀποκτηνωθέντας ἤδη καὶ ἵπε πους θηλυμανεῖς γεγενημένους, καὶ τῶν ἄλλων ἀπό γων ζώων ἦθος ἀναλαβόντας ἐπὶ σωτηρίαν ἐρχομέν νους ἴδοι τις, ἐκπλαγεὶς ἐπὶ τῇ τοῦ Θεοῦ ἀγαθότητι ἐρεῖ. Ἐπεὶ « τὸν ἔλεόν σου ἐπλήθυνας, ὦ Θεέ, οὐκ ἄνθρωποι μόνον, ἀλλὰ καὶ κτήνη σώζονται· τὰ γὰρ μεγάλα ἁμαρτήματα μείζονος καὶ πολλοῦ ἐλέου δεῖται. Στ. θ'. Οίκου Θεοῦ τῆς Ἐκκλησίας τυγχανούσης, πιότης αὐτοῦ ἡ ἐκκλησιαστική διδασκαλία τυγχάνει. ᾿Απὸ ταύτης νηφάλαιον (54) μεθυσθήσονται μέθην οἱ περιεχόμενοι αὐτῆς. Εἰ δὲ οἶκος Θεοῦ εἴη ὁ Σωτὴρ, ἀπὸ τῆς παιδεύσεως αὐτοῦ οὔσης πιότητος μεθυσθή σονται ἀπολαύοντες αὐτῆς. Στ. θ', ι'. « Ἐπεὶ παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς » (αὕτη δέ ἐστιν ὁ εἰπὼν, Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή), εἰκότως • καὶ τὸν χειμάρρουν τῆς τρυφῆς σου » ἐρχόμενον ἀπὸ τῆς πηγῆς τῆς ζωῆς ποτιεῖς τοὺς μεθυσθέντας ἀπὸ πιό- τητος τοῦ οἴκου σου. Πηγή ζωῆς ὁ Σωτὴρ, τῷ μὴ ἔξωθεν ἔχειν, ἀλλὰ παρέχειν αὐτὴν αὖθις πᾶσι τοῖς ζῶσιν, οὐκ ἀνθρώποις μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς ὑπερανα- βεβηκόσι· κατὰ τὰ αὐτὰ, πηγὴ σοφίας λέγεται. Χείμαρρος δὲ τρυφῆς τὸ ἅγιον Πνεῦμα, τῷ τρυφάν τοὺς πεπωκότας ἀπ' αὐτοῦ, δεχομένους τὰ διάφορα αὐτοῦ χαρίσματα. « Ἐν τῷ φωτί σου οψόμεθα φως. Φῶς τοῦ Θεοῦ τὸ ἀληθινὸν, φῶς τὸ ἀπαύγασμα τοῦ φωτὸς τοῦ ἀϊδίου. Ἐν τούτῳ οὖν τῷ φωτὶ ὀψόμεθα φῶς, σὲ τὸ ἀΐδιον φῶς, περὶ οὗ εἴρηται· « Ο Θεός φῶς ἐστιν. » Συμβαλεῖς τούτῳ τὸ, · Ὁ ἐμὲ ἑωρα- Ο χὡς ἑώρακε τὸν Πατέρα. Χιν, 6. χιν, 9. Φίλιπι. Στ. ι6'. Οἶδεν ὁ θεῖος λόγος ταῖς λεγομέναις μετα φοραῖς χρᾶσθαι. Ωσπερ ἐνταῦθα τῆς ὑπερηφανίας οὐ ζώου ποδωτοῦ, ἀλλ᾽ ἕξεως οὔσης, πόδα ὠνόμασεν. Καὶ ἐν Παροιμίαις, « Τῆς γὰρ ἀφροσύνης οἱ πόδες κατάγουσιν. "Ο γοῦν εὔχεται, τοῦτό ἐστι· Μὴ λάβοι χώραν ἐν τῇ ψυχῇ μου ἐπελθεῖν ἡ ὑπερηφανία· ἀλλὰ μηδὲ χεὶρ, τουτέστι πρᾶξις ἁμαρτωλοῦ, σαλεύσαι με εἰ γὰρ πράξοιμι τὰ τῶν ἁμαρτωλῶν, κλονηθήσομαι ἀπὸ τῆς ἀρετῆς. Στ. γ'. Αὕτη ἡ χρηστότης προξενήσει σοι τὸ κατα- σκηνῶσαι ἐπὶ τῆς ἁγίας γῆς, ὡς ποιμαίνεσθαι ἐπὶ τῷ πλούτῳ αὐτῆς· ἕξεις γὰρ ποιμένα τὸν ἀληθινὸν ἄγοντά σε ἐπὶ θείαν νομήν, ἥτις πλοῦτος τῆς γῆς ἐκείνης ὠνόμασται. Στ. δ'. Διὰ πάντων ὠφελίμων ἡμῖν ἑαυτὸν παρ έχων ὁ Κύριος, καὶ τροφὴ καὶ ποτὸς εὑρίσκεται. "Οταν οὖν τροφῶμεν (55) αὐτὸν τυγχάνοντα ἄρτον ζωῆς, καὶ ἐμφορηθῶμεν τῶν σαρκῶν αὐτοῦ καὶ τοῦ αἵματος ὄντων βρώσεως καὶ πόσεως ἀληθινῆς (56) κατατρυφήσαντες αὐτοῦ, ἕξομεν αὐτὸν ὀρέγοντα τὰ αιτήματα τῆς καρδίας, τουτέστι τοῦ νοῦ, οὐ τὰ αἰσθητά, ἀλλὰ πνευματικὰ καὶ νοητά. Στ. η'. Ολέθριον πάθος τυγχάνει ἡ ὀργῇ, ὡς καὶ DIDYMI ALEXANDRINI sunt et rationis sequuntur impulsum, salutem con- sequantur. Cum vero quasi jumenta et equi impo· tentes facti sunt, ratione carentium animalium mores suscipientes, si quis eos ad salutem prove- clos viderit, profecto se Dei benignitate attonitum prædicabit. Cum igitur ‹ misericordiam tuam multi- plicaveris, Deus, » non homines solumn, sed et ju- menta salvabuntur; nam magnis peccatis majore et plurima misericordia opus est. VERS. 9. Cum sit domus Dei Ecclesia, ubertas ejus ecclesiastica est disciplina. Ex qua sobria in- ebriabuntur ebrietate qui circumdantur ab ea. Quod si domus Dei est Salvator, ejus doctrina, quæ uber- tas est, inebriabuntur imbuti. VERS 9, 10. Cum apud te fons vitæ, (ipse est di- cens : • Ego sum vita ", ») forsan c et torrente deliciarum tuarum › a fonte vitæ decurrente potabis nbertate domus tuæ inebriatos. Fons vitæ Salvator, quod nihil ab exterioribus habet, sed præstat se rursum omnibus viventibus, non hominibus modo, sed et superioribus: ideoque fons sapientiæ dicitur. Torrens autem voluptatis Spiritus sanctus, quia deliciis fruuntur qui bibunt eum, varias ejus ac- cipientes gratias. In lumine tuo videbimus lu- men. » Lumen Dei verun, lumen splendor luminis æterni. In hoc igitur lumine videbimus lumen, te æternum lumen, de quo dictum est: ‹ Deus lumen est "; » et rursus : • Qui videt me, videt Pa- trem meum VERS. 12. Novit divinus sermo metaphoricis uti locutionibus. Sicut hic superbiæ non animalis pe- dibus præditi, sed habitus, pedem vocavit. Et in Proverbiis : « Demnentiæ enim pedes deducunt 3. Quod igitur rogat, hoc est : Ne sit copia superbiæ in animam meam penetrandi ; neque manus, boc est opus peccatoris moveal me : si enim faciam pecca - torum opera, a virtute dejiciar. PSALMUS VERS. 3. Hæc bonitas praestabit tibi terram san- D ctam inhabitare, ut pascas in divitiis ejus; habebis enim pastorein verum ducentem te ad divina pas- cua, quæ hujus terræ divitiæ vocata sunt. VERS. 4. Inter omnia utilia nobis se ipsum præ- bens Douninus, et cibus et potus invenitur. Cum igitur eo vescimur, qui panis est vitæ, et implemur carnibus ejus et sanguine, esca scilicet potuque ve- ris, delectantes in eo, habebimus eum donantem peditiones cordis, id est mentis, non sensibiles, sed spirituales et intelligibiles. VERS. 8. Funesta passio est ira, adeo ut p:uden- Juanl. s | Joan. 1, 5. ss Joan. EDIT. XXXVI. Prov. 1, 16. vocis passivæ ? ID. sente in Eucharistia corpore testimonium. (54) Lege νηφάλιον, vel nota vocem Didymia - (5) Au legendum τραφώμεν, in aoristo secundo (56) Vides Didymi manifestum de Christi præ-

Α θεωρεῖν σοφίαν μελετῇ· εἰς τοῦτο παραλήψῃ τὸ, Διήγησις εὐσεβοῦς, διὰ παντὸς σοφία· ὁ δὲ ἄφρων Εt ὡς σελήνη ἀλλοιοῦται. Καὶ ἡ γλῶσσα δὲ τοῦ διο καίου οὐκ ἀνεξετάστως, οὐδ᾽ ὡς ἔτυχεν φθέγγεται · κρίνας γὰρ καὶ ἐξετάσας διαφορὰν λεκτέων καὶ οὐ λεκτέων, τὰ μὲν ἐρεῖ, τὰ δὲ ἡσυχάσει· τοιοῦτόν ἐστιν τὸ, « Χείλη σοφῶν δέδεται αἰσθήσει, » τῷ ᾔσθη μένως καὶ λέγειν καὶ σιωπᾷν· αἰσθήσει, δεσμῷ τῶν χειλέων κέχρηται. Στ. λα'. Ὃν κατὰ φύσιν ἔχομεν νόμον ἐν καρδία, καθ' ὃν διακρίνομεν τὸ ποιητέον καὶ οὐ ποιητέον, οὐκ ἄλλου ἐστὶν, ἢ τοῦ πεποιηκότος ἡμᾶς κατὰ τὴν ἑαυτοῦ εἰκόνα Θεοῦ (58). Αμέλει ὅτ᾽ ἂν σώζωμεν ἀδιαστρόφους τὰς ἐννοίας, τῶν χειρόνων ἀπεχόμε νοι, τῶν κραττόνων ἀντιποιούμεθα. Τούτῳ τῷ νόμῳ ἡγεμόνι τῆς ὁδοῦ χρώμενοι, ἄνευ ὑποσκελισμοῦ δια βαίνομεν ἐφ᾿ ὃν ἐπειγόμεθα τέρμα. Δυνατὸν δὲ τὸν εὐαγγελικὸν νόμον δηλοῦσθαι διὰ τῆς παρούσης λέ ξεως. Στ. λδ'. Τῷ δικαίῳ ᾧ κατανοεῖ ὁ ἁμαρτωλὸς ζη- τῶν αὐτὸν θανατῶσαι, λέγεται, «Υπόμεινον τὸν Κύριον, » εἰ καὶ πολλοὺς ἔχεις τοὺς φονῶντας κατά σοῦ, ἐκ Θεοῦ δέχου την σωτηρίαν. Οὕτω γὰρ διατε θέντι σοι ἀκολουθήσει τῷ ὑψωθῆναι, ὥστε κατακλη- ρονομῆσαι τὴν πολλάκις ἤδη εἰρημένην γῆν. Σημειω τέον δὲ, ὅτι ἐν ὕψει που κεῖσθαι τὴν τῆς ἐπαγγελίας λέγει γῆν. Ὑψοῦται τις (59), ἀλλὰ τὴν ἄνω που ἱδρυμένην. Καὶ ἐν Ἡσαΐᾳ γοῦν· • Αναβιβάσει σε Κύριος ἐπὶ τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς, » εἴρηται· καὶ ἐν οἴῳ δὲ ὕψει τυγχάνει αὐτὴ ἡ γῆ σκόπει, ὡς Θεοῦ ἀνα- βιβάζοντος ἐπ' αὐτὴν καὶ ὑψοῦντος, ὥστε αὐτὴν κλη ρονομῆσαι, τῷ μὴ οἷόν τε εἶναί τινα ἑαυτῷ ἐπ' αὐ τὴν γενέσθαι. Στ. λς'. Παρελθών, φησί, τῇ διανοίᾳ ἐπὶ τὸν μέλο λοντα βίον, οὐκέθ' εὗρον τὸν ἀσεβῆ, ὡς ζητῆσαι τὸν τόπον, καὶ μὴ εὑρίσκεσθαι τοὺς φαύλους μετὰ ταῦτα, οὐ τῆς οὐσίας αὐτῶν ἀφανιζομένης, ἀλλὰ τῆς ποιότητος, καθ᾽ ἦν εἰσιν τοιοῦτοι. Καὶ περὶ τοῦ μὲ εὑρίσκεσθαι τὸν ἐν τάξει τόπον αὐτῶν, προαποδέδει κται. Εἰ δὲ περὶ τοῦ Σατανᾶ ταῦτα λέγοιτο, ἐπεὶ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου εἴρηται, παρέρχεται δὲ οὗ τος ὁ κόσμος, ζητήσας τις ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι τὸν τόπον τούτου τοῦ ἄρχοντος, οὐχ εὑρήσει. Εἰ δὲ καὶ ἁμαρτία τόπος ἐστὶν τοῦ διαβόλου κατὰ τὸ, « Μὴ δί- δοτε τόπον τῷ διαβόλω, ο τῆς κακίας ἀφανιζομένης, οὐχ εβρέθη ὁ τόπος τοῦ ἀσεβοῦς. Στ. λζ'. Διαφορὰν ἀκακίας καὶ εὐθύτητος εἴποι ἄν τις τοιαύτην· εἰ μὲν ἀκακία ᾗ ἡ τῶν κακῶν ἀπρα- ξία, εὐθύτης εἴη ἡ ἕξις καθ᾿ ἣν ἀπαθῶς πάντα ένα εργοῦμεν· εἰ δὲ ἀκακίαν λέγει τὴν τοῦ ἤθους κατόρ- θωσιν, εὐθύτης εἴη ἡ ἀκαμπὴς τῶν δογμάτων τῆς ἀληθείας θεωρία. Εκατέρως προστάσσει φυλάσσειν ἀκακίαν καὶ ἰδεῖν εὐθύτητα, τῷ εἶναι ἐγκατάλειμμα εἰς τὸν μέλλοντα βίον τῷ εἰρηνικῷ ἀνθρώπῳ πεφυλα χότι διττὴν ἀκακίαν, καὶ τεθεωρηκότι τὴν προειρημέν DIDYMI ALEXANDRINI , quam atque in contemplatione sapientiam medita- tur. Sic accipies illud : . Sermocinatio pii, in omni- • bus sapientia; stultus vero ut luna immutatur *. Et lingua justi non indiscriminatim neque ut occur- rit loquitur ; inquirit enim atque discernit loquendi et non loquendi opportunitatem, et nunc quidem loquitur, nunc vero silet. Hoc quoque sensu illud : • Labia sapientium intellectu clauduntur "; » no- verunt enim quando loquendum et quando silen- dum intellectu quasi labiorum freno utuntur. VERS. 31. Quam natura habemus legem in corde, qua quid sit faciendum et a quo abstinendum ju- dicamus, non alius est atque illius qui creavit nos ad imagineın suam Dei. Profecto cum rectas ser- vamus cogitationes, a pejoribus recedentes, meliora quærimus. Hac lege duce viæ utentes, sine sup- plantatione ambulamus ad quem properamus ter- minum. Potest quoque hoc loco lex evangelica si- gnificari. VERS. 34. Justo, quem considerat peccator, quæ- rens mortificare eum, dicitur : . Exspecta Domi num, › etsi multos habes necem adversus te mo- lientes, a Deo accipe salutem. Ita enim tibi consti- tuto socius aderit, et exaltabit te, ita ut jam sæpius nominatam hæreditate capias terram. Notandum est quod in exaltatione sitam esse dicit repromissionis terram. Exaltatur aliquis, nam superna est illa. in Isaia igitur dictum est: Provehet te Dominus ad bona terræ ". Atque in quanta sit excelsitate videas, ut Deus ipse promoveat ad eam et exaltet, ad eam hæreditate capiendam, cum nemini liceat ex seipso ad eam pervenire. B C VERS. 36. Transiens, ait, mente ad futuram vi- tam, non jam inveni impium, ita ut quærerem lo- cum, nec postea invenirem improbos, sublata non eorum substantia, sed indole qua tales sunt. Et quod non inventus est in ordine locus eorum, prius demonstratum est. Si autem de Satana hæc dice- rentur, cum princeps hujus mundi dictus sit, trans- it hic mundus, quæsitusque in futuro evo hujus principis locus non invenietur. Si et peccatum locus est diaboli, juxta illud : c Ne date locum diabolo 38, sublata improbitate, non inventus est impii locus. D VERS. 37. Dicet forte aliquis hanc esse innocentiae et æquitatis differentiam: si innocentia est absti- nere a malis, æquitas crit babitus quo recte omnia operamur; si autem innocentiam dicit rectos mo- res, æquitas esset inflexa dogmatum veritatis con- templatio.Utrumque jubet, custodire innocentiam et videre æquitatem, ut sint reliquæ in futuram vitam pacifico homini, qui duplicem custodierit innocen- tiam, et prædictam viderit duplicem æquitatem, reli - Eccli. xxv11, 12. Prov. XIV,3. Isa. I, 19. lex Dei sit. Ephes. iv, 27. (58) Optima Didymi sententia, quod lex nature (59) Deesse aliquid videtur. Edit.

Α κοπιάσαντας ἀπ' αὐτοῦ. Τοὺς δὲ μώλωπας οὓς ἔσχεν ἀπὸ τῶν πεπυρωμένων τοῦ πονηροῦ βελῶν, εἰς σῆψιν καὶ δυσωδίαν τετράφθαι φησὶν ἀπὸ προσώπου ἧς ἔσχεν ἀφροσύνης. Σὺν ἀφροσύνῃ γὰρ οὐχ ἡ τυχοῦσα συνίσταται κακία· ὡς αὖ μετά φρονήσεως τὰ κατ' ἀρετὴν εὐεργετεῖται. Τὰ δ᾽ ἑξῆς τάχα οὕτως ἀνα- γνωστέον· « Ἐπεὶ ἕως τέλους, ν τουτέστι διὰ βίου • κατεκάμφθην, » τὰ κάτω φρονῶν καὶ ἐπὶ γῆν βλέ πων, ἠκολούθησεν τὸ οἰκτρὸν καὶ ἐλεεινόν με εἶναι· παρίσταται ἐκ τοῦ, ὁ ἐταλαιπώρησα. Στ. Γ', Γ'. Ητοι τῶν λογισμῶν μου, ἢ τῶν πονη- ρῶν πνευμάτων. Τούτου ένεκα διὰ βίου σκυθρωπά ζων ἐπορευόμην, πάσης ἱλαρίας ἀφαιρεθείσης. Επει- δὴ δὲ φέρονται Γραφαι, ὧν ἡ μὲν, « ψύαι μου, » αἱ δὲ, · αἱ λαγόνες μου ἐπλήσθησαν ἐμπαιγμῶν, » ῥητέον, ὅτι ἐπεὶ περὶ τὰς ψύας καὶ τὰς λαγόνας συνίσταται τὰ σπέρματα εἰς παιδοποιίαν συντείνοντα, έμπαι γμῶν ἐμπίμπλανται ταῦτα, ὅταν μὴ εἰς παιδοποιίαν, ἀλλὰ πορνικῶς ἐπιτελεῖται. Στ. θ'. 'Απὸ βάθους μετανοίας τοὺς ἐπὶ μετανοίᾳ στεναγμούς προφέρων, οὐκ ἐξ ἐπιπολῆς καὶ ἐπιπλά- σεως ὡς οἱ μετανοίας ὑποκριταί· διὸ καὶ θαῤῥῶν λέ- γει (62) σοι, Κύριε, ο Ὡς ἄρα ἡ ἐπιθυμία τῆς καρδίας μου ἐναντίον σου ἐστίν·, πᾶσα μὲν γὰρ φαύλων ὄρεξις μακράν σου καὶ κέκρυπταί σε. Ἡ δὲ τῆς ἐμῆς καρ δίας τῷ μετελθεῖν ἐκ κακίας εἰς ἀρετὴν ..σίαν μετ τάνοιαν ποθοῦσα, ἀγαθὴν ἐπιθυμίαν ἔχει, ἥτις ἐν ὄψεσιν οὐ τυγχάνει. Δύναται καὶ περὶ τῆς φαύλης ἐπιθυμίας λέγειν· Ἐπεὶ ἡ ἐγκειμένη μοι πονηρὰ βρε ξις οὐκ ἔλαθέ σε, περὶ ταύτης ἐξομολογούμενος στενάξω, ὡς τὸν στεναγμὸν τὸν περὶ αὐτὴν εὐπαρο ῥησίαστον ὄντα μὴ κεκρύφθαι ἀπὸ σοῦ. Στ. ι'. Τῆς καρδίας μου, τουτέστι τῆς διανοητικῆς μου δυνάμεως τάραχον ὑπομενούσης, ἡ ἰσχύς μου ή κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας ἐγκατέλιπέ με. ᾿Αλλὰ ἡ τῶν ἀληθῶν γνῶσις, < φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου, τουτέστι τοῦ νοῦ, τυγχάνουσα, « οὐκ ἔστι μετ᾿ ἐμοῦ. • Διατε- θεὶς γὰρ κατὰ τὰ ἄλογα, οὐδὲ ἐννοεῖσθαι φωτεινῶς, ἢ ἰσχυρῶς διανοεῖσθαι δυνήσομαι. Δύναται καὶ ἰσχὺς εἶναι τοῦ ταῦτα λέγοντος, καὶ φῶς ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, ὁ ὀρθὸς λόγος καθ' ὅν ἐστι λογικός. Οὗτος οὖν ἐγκατ- ἔλιπεν αὐτὸν, καὶ οὐκέτι εἶναι μετ' αὐτοῦ δοκεῖ, τα ραχθείσης αὐτοῦ τῆς καρδίας ἰσχύος ονομαζομένης, κατὰ τὴν τῶν πρακτικῶν ὑφήγησιν· φῶς δὲ ὀφθαλ μῶν, κατὰ τὸ φωτίζειν τῇ σαφηνείᾳ τῶν ὁρώντων. Καὶ οὓς δὲ εἶχον, φησὶ, φίλους καὶ πλησίον, φιληδό νως ζῶν, τούτους ἀντικειμένους καὶ πολεμίους ἔσχον, ῥέψας ἐπὶ τὸ ἐκκλῖναι τοῦ κακοῦ, καὶ τὸ ἀγαθὸν ποιῆσαι. Οὗτοι δὲ καὶ ἔγγιστά μου πρότερον όντες σχέσει καὶ διαθέσει, «ἀπὸ μακράν» πολεμίων εἔστησαν, τρόπον. Ρητέον δὲ καὶ οὕτως· Οτ' ἄν τις περιστέ σεσι περιπέσῃ, ἐγκαταλείπεται ὑπὸ πάντων τῶν πρότερον ἐγγιζόντων καὶ φίλων καὶ πλησίον ὄντων.. τὸν πάλαι ποθούμενον· τούτων εἰκόνας εὕροις ἐν τῷ Ιώδ· ι Καὶ οἱ βλαπτικῶς δὲ καὶ φιλονείκως ἐκζητεῖν τὴν ψυχήν μου προελόμενοι, καὶ βίᾳ περιβαλεῖν με ἠθέλησαν, ἀναγκαστικοῖς λόγοις, ὡς δῆθεν ἀποδει DIDYMI ALEXANDRINI Cicatrices autem quas habuit ex inflammatis im- probi sagittis, in putredinem et fetorem venisse ait, a facie quam habuit insipientiæ. Malignitati enim semper it comes insipientia; virtutis autem opera cum sapientia fiunt. Quæ autem sequuntur, sic in- terpretanda sunt. Usque in finem, id est per vitæ tempus ‹ incurvatus sum, quæ deorsum sunt sapiens atque in terram despiciens, ideoque contristatus et miserabilis eram; quod indicat ‹ mi- ser factus sum. › VERS. 6, 7. Sive propter cogitationes meas, sive propter perversos spiritus. Itaque omni vita con- tristatus ambulabam, omni hilaritate abjecta. Cum autem ferant Scripturæ, nunc quidem lumbi mei,> nunc vero, ‹ilia mea impleta sunt illusionibus, › dicendum est quod cum in lumbis et ilibus confluant semina ad generationem spectantia, hæc implentur illusionibus, cum non ad generationem, sed ad for- nicationem usurpantur. VERS. 9. Ab imo pœnitentiæ suspiria doloris trahens, non ficta nec simulata, sicut penitentia simulatores, ideoque confidens dicit tibi, Domine : • Quoniam ante te est desiderium cordis mei. › Omnis enim malorum cupiditas procul a te, atque absconditur. Desiderium autem cordis mei ex ini- quitate ad- virtutem transeundi poenitentiam exoptans, bonum desiderium habet, quod in oculis non est. Potest et de malo desiderio dicere: Cum insita mihi prava cupiditas te non effugiat, banc confessus gemam, ut gemitus meus libere editus a te non sit absconditus. • • B C VERS. 10. Corde meo, mea scilicet intelligendi facultate turbationem perpessa, virtus mea, quæ animi cogitationes spectat, dereliquit me. Sed et veritatis scientia, quod est lumen oculo- rum meorum, o nempe mentis meæ, ‹ non est mecum. » Infentus enim ad ratione carentia, neque lucide cogitare, neque fortiter decernere potero. Potest quoque virtus esse hæc dicentis, et lumen oculorum ejus, rectus sermo quo ratione præditus est. Ilic igitur dereliquit eum, nec jam esse cum eo videtur, conturbata cordis ejus dicta virtute secundum agendi rationem: sicut et lumen oculo- rum, prout illuminat explanatione videntium. Quos D autem habebat amicos, ait, et proximos, dum laute viveret, hos adversarios et hostiles babuit, cum a malo recedere et bonum facere cœpit. Isti quidem qui nuper mili forma et habitu proximi erant, ‹ de longe steterunt, › hostium more. Hoc quoque sic accipi potest : Si quis rebus defecerit, derelinquitur ab omnibus qui nuper juxta eum proximi amnicique erant. . . quem olim exoptabant. Istorum imagines invenias in Job: Et qui hostili- ter et certatim quærere animam meam et vim mihi inferre voluerant, coactantibus verbis, quasi haud dubie demonstrativis decipere me putantes; (92) Vix dubito quin legendum sit λέγω. Ευιτ.

κτικοῖς ὑπαγαγεῖν με νομίζοντες· ἀλλὰ τὰ πρὸ τού- των λεγόμενα ἐπὶ ἐκζητήσει τῶν κακῶν οἷς ὑποβάλο λειν με ἔσπευδον, ὤφθησαν μοι ματαιότης· ἤκουον γὰρ οὐχ ὡς ἀποδείξεως, ἀλλ' ὡς ματαίας καὶ ἀπατη λῆς σοφιστείας· η ματαιότητα δὲ δι' ὧν σοφίζονται φθεγγόμενοι δι' ὅλης ἡμέρας, τουτέστι διὰ βίου δολιό- τητα μελετῶσιν· οὔτε ἀποδείξεις τότε τοῖς πράγμασιν ἐπιφέροντες, ἀλλὰ σοφιστικῶς συναρπάζειν κρίναν τες. Στ. ιδ'. Ο κρίνας φυλάττει τὸ, Οὐ παραδέξῃ ἀκοὴν ματαίαν. » Πρὸς τοὺς δολίους καὶ ἀπατηλοὺς λόγους κε- κώφωται, οὐδ' αἴσθησιν αὐτῶν τὴν ἐξ ἀκοῆς ἔχειν βουλόμενος· πολλῷ δὲ πλέον ἀλάλου δίκην οὐδ᾽ ἀπο- κρίνεσθαι πρὸς τοὺς τοιούτους λόγους ἢ ἐλέγχειν αὐτ τοὺς βουληθείη. Εἴρηται γὰρ ἐν ἄλλοις, ηλιθίου εἶναι τὸ ἐξελέγχειν τοὺς λίαν ευήθεις λόγους. « Εγενόμην . οὖν, φησί, πρὸς τοὺς τοιούτους ἀνθρώπους ο ὡς οὐκ ἀκούων, οὐδ᾽ ἔχων ἐν στόματί μου ἐλεγμούς. » Κίνα δυνον γὰρ ἔχει πολλάκις τὸ δυσφήμων λόγων ἀκούειν, καὶ τὸ διαλέγεσθαι περὶ προβλημάτων υποκει- μένων κολάσει. Διὸ μακάριον κεκωφῶσθαι πρὸς τὰ τοιαῦτα, καὶ νομίζεσθαι μή οἷόν τε εἶναι αὐτὰ ἐλέγχειν. Στ. ιε'. Ἐπεὶ πάντων τῶν ἄλλων καταφρονήσας, ἤλπισα ἐπὶ μόνῳ σοι, ὦ Κύριε, τυγχάνων μου καὶ Θεὸς σὺ εἰσακούσῃ, ὃν εὐξάμενος εἶπον, ἀρξάμενος ἀπὸ τοῦ Κυρίου, « Μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με. » Πολλάκις γὰρ οἱ συνόντες μοι ὅτε ἡμάρτανον ἀλιτή- ριοι δαίμονες ὀνειδίζουσι, τὰ προπεπραγμένα είς μέσον φέροντες, ὡς διὰ τούτου ἐμποδίσαι τὴν μετά- νοιάν μου πειρώμενοι, καὶ ἀπόγνωσιν σωτηρίας ἐμποιῆσαι. Ἐγὼ γοῦν πρὸς οὓς ὑποβάλλουσιν τοιού τους λογισμούς χωρὸς καὶ οὐκ ἀκούων γεγένημαι, οὐδ᾽ ἐλέγξαι αὐτοὺς βουλόμενος, ὅπως μὴ περὶ τοῦτο καταγινόμενος, ἐκλύσω τὴν σύντονον περὶ τὴν μετά- νοιαν προθυμίαν. Ἐπεὶ οὖν ἤλπιζον, ὦ Κύριε, θαῤῥῶ εἰσακουσθήσεσθαι. Στ ιη'. Έτοιμος καὶ εὐτρεπής πρὸς τὰς ἐξ αἰσθή σεως μάστιγας εἰμι. ᾿Αμέλει οὖν καὶ ἡ ἀλγηδών μου, καθ᾿ ἣν ἀλγῶ ἐπὶ τοῖς προπεπραγμένοις ένα ὡπιόν μου ἐστὶν, τιτρώσκουσα καὶ μαστίζουσά με. Η πρὸς ἡμᾶς δηλονότι συμπάθεια, ἧς ἕνεκα τοῦ οἰκείου πάθους ἔχει διὰ παντὸς τὴν ἀνάμνησιν· . ᾿Αφ' ὧν γὰρ πέπονθεν, » ὁ Παῦλός φησιν, « αὐτὸς πειρασθείς, δύναται τοὺς πειραζομένους βοηθῆσαι.» Στ. ιθ'. Ἔστι μεριμνᾶν ὑπὲρ τῆς ἁμαρτίας αὐτοῦ τινα σπεύδοντα κατορθοῦν μετανοίας έργα. 'Αμαρ τίαν ἑαυτοῦ τὴν τοῦ γένους τοῦ ἡμετέρου καλεῖ, ὡς ἀπαρχὴ γεγονώς τοῦ ἡμετέρου φυράματος· ὡς νέος 'Αδὰμ ἐν ἑαυτῷ τὸν παλαιὸν ἀναπλάται βουλό- μενος, ὑπὲρ οὗ τῆς ἁμαρτίας μεριμνῶν τίνα καθάρῃ τρόπον. Μεριμνῶντος γὰρ ἦν ἅπερ ἐν Εὐαγγελίοις ἐφθέγξατο ῥήματα· . Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ τί ἤθελον εἰ ἤδη ἀνήφθη; » φησίν· ἐκεῖνο γὰρ ἔλεγεν, δ τὰς ἡμετέρας ακάνθας ἐδαπάνησεν. Στ. κ. Θεοδωρήτου καὶ Διδύμου.—Ὅσον ἐπὶ τὸ μετανοεῖν ἐπὶ ἁμαρτήμασιν, ἀγαπητὸς ὤφειλον εἶναι ** Β EXPOSITIO IN PSALMOS. A sed hæc prius dicta de inquisitione malorum quibus Luc. xii, 49. me implicare nitebantur, visa sunt mihi vanitates; audiebam enim non ut demonstrationes, verum ut vana dolosaque sophismata., Vanitatem autem quam sophistice loquuntur tota die, id est tota vita dolos meditantur; non demonstrationes tunc rebus adjicientes, sed sophistice persuadere judi- cantes. Vers. 14. Judicio præditus observat illud: «Non præstabis auditum vanum.» Ad dolosos fallacesque sermones obmutuit, nec auditu vult capere eos : verum potius muti instar esse neque talibus sermo- nibus respondere eligit, quam refutare eos. Dictum est enim in alio loco, insipientis esse stolida nimis verba redarguere. • Factus sum » igitur, ait, ad tales homines ‹ sicut non audiens, neque habens in ore meo redargutiones. Nam saepius periculo- sum est improba verba audire, et de controversiis pœnæ obnoxiis disserere. Præstat itaque ad talia nos obmutescere et videri quid respondeamus non habere. G C D VERS. 45. Caeteris omnibus despectis, in te solo speravi, Domine, qui mecum es, quique, Deus, exaudies me, cum te incipiendo invocarem dicens : • Domine, ne in furore tuo arguas me. » Sæpius enim pessimi dæmones, me scientes peccavisse, opprobriis lacessunt, quæ prius feceram objicientes, quærentesque propterea impedimento esse ne ad poenitentiam revertam, ut in desperationem salu- tis veniam. Ego vero ad talia quæ suggerunt 80- phismata mutus et non audiens factus sum, neque redarguere eos volens, ne quid, in hoc involutus, ex meis ad pœnitentiam conatibus remittam. Quo- niam igitur speravi, Domine, exaudiri confido. VERS. 18. Paratus atque idoneus sum in conscien- tiæ flagella. Profecto igitur et dolor meus, quo de olim factis doleo, in conspectu meo est, vulnerans et flagellans me. Certe apud nos compassio, cujus causa proprii doloris semper habet memoriam. < ln eu enim, in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis, inquit Paulus, e potens est et eis, qui tentantur auxiliari.s : VERS. 19. Sollicitum esse de peccato suo est festi nare ad poenitentiæ opera. Propriam iniquitatem ge- neris nostri vocat, ut principium facta nostræ genera- tionis sicut novus Adamus in seipso veterem re- ficere volens, pro quo peccatorum cogitans quodam purificatus est modo. Cogitabat enim quæ in Evan geliis dicta sunt verba : • Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur 40?, ait. Illum enim dixit, qui nostras consumpsit spinas. Vers. 20. Theodoreti et Didymi. Postquam me peccatorum pœnituit, dilectus esse debebam; isti

λαλοῦντος. Καὶ ἔτι ἐπεὶ ἔχομεν καὶ ἐν τῷ ἔσω ἀν- θρώπῳ γλῶσσαν, κυρίως ἡμῶν αὕτη γλῶσσά ἐστιν, καθ᾽ ἣν ἀπὸ διαθέσεως ἔστι λαλεῖν. Στ. γ'. Ἐπεὶ πᾶς συνετὸς πράσσει καὶ ἐνεργεῖ ἐπὶ τέλει τινὶ, καὶ σκοπὸς καλεῖται, δεῖ δὲ τούτου γνῶ- σιν ἔχειν, εὔχεται γνῶναι τί τὸ τέλος καθ' ὅ ζῇν προ- τέθειται, καὶ τίς ὁ ἀριθμὸς τῶν κατὰ τὰ θεωρήματα τῆς ἀληθείας ἡμερῶν. Οὕτω γὰρ εἴσεται τί αὐτῷ ὑστερεῖ πρὸς ἀναπλήρωσιν τοῦ σκοποῦ. Στ. Γ'. « Ἰδοὺ παλαιστὰς ἔθου τὰς ἡμέρας μου. Ἐξ οὗ εἰς τὸν βίον παρῆλθον εἰς τὸ ἀγωνίσασθαι ἀν- εγράφη (64). Ως κατὰ μὲν τὴν ἀρχὴν ἔχειν τὴν πά λην πρὸς αἷμα καὶ σάρκα. Υπερβὰς δὲ τὸν παῖδα καὶ ἀνὴρ γενόμενος, πρὸς ἀρχὰς, πρὸς ἐξουσίας και σμοκράτορας τοῦ σκότους τούτου εἶναί μοι τὸν ἀγῶ να (65). Σημαίνει οὖν τὸ παλαιστὰς εἶναι ταυτὸν τῷ, Ἐν ἀγῶνι ἔθου τὰς ἡμέρας μου. Δύναται νῦν ὑπό στασις ἀντὶ οὐσίας λέγεσθαι, ἵν' ᾗ τὸ λεγόμενον τοιοῦ τον. Ετέρα δὲ περιέχει Γραφή, « Ἰδοὺ παλαιὰς ἔθου τὰς ἡμέρας μου, ο οικειότητα ἔχουσα πρὸς τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον ὃν ἐνεδυσάμην. Διὸ « καὶ ἡ ὑπό στασίς μου, καθ᾽ ἣν ὑφιστάμην τὰ πρὸ τῆς πίστεως πράγματα, ο ὡς οὐδέν ἐστιν < ἐνώπιόν σου· πλὴν τὰ σύμπαντα ματαιότης. » Πάντα ματαιότητα λέγει τὰ ἐπί τῆς γῆς ζῶα, φυτά, καὶ τὰ παραπλήσια. Μόνος ὁ ἄνθρω πος ζῶν ἐστι, παρὰ ταῦτα μετέχων ἀθανάτου ζωῆς. [ Στ. ζ', η'. Υπομονή ή προσδοκία. Κἂν ἡ θησία (66) ἀντὶ τῆς ὑποστάνεως λέγηται, καὶ αὐτὴ παρὰ Θεοῦ ἐστιν ὡς ἐκ δημιουργοῦ· κἂν καθ᾽ ὁ ὑφιστάμεθα, καὶ αὕτη ἡ ὑπόστασις ἡμῶν παρ' αὐτοῦ ἐστιν ἐνδι δόντος ἡμῖν τὸ ὑφίστασθαι τὰ συμβαίνοντα, κἂν ἐπί- πονα ᾖ. Ὁ ἐν τῷ προκόπτειν διαπορευόμενος, εἰκόνος θείας μετέχων τοῦτο ποιεῖ, ὢν σύμμορφος εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἔτι μέντοι γε πᾶς ἄνθρωπος ζῶν ἐν εἰκόνι διαπορεύεται, ἤτοι τῇ τοῦ Θεοῦ, τηρῶν τὸ κατ' εἰκόνα, ἢ ἄλλου τινός ζώου, ἵππος θηλυμανής, ἢ ἄλλο τι άλογον κατὰ τὸ ἦθος γινόμενος· καὶ ἔτι ὁ αἰσθητὸς καὶ φαινόμενος κόσμος, εἰκὼν ἐστι τοῦ νοη- τοῦ καὶ ἀοράτου. Αὐτεξουσίως οὖν διαπορεύεται ὁ ἄνθρωπος ἐν τούτῳ τῷ κόσμῳ, ὅς ἐστιν εἰκών. Εἰπὼν δὲ περὶ τοῦ κοινοῦ ἀνθρώπου τὰ εἰρημένα περὶ τῶν καθ᾽ ἕκαστα φησὶν, ὡς « μάτην ταρασσομένων » ἐν ταῖς περὶ τὰ θνητὰ σπουδαῖς. Περὶ ἑκάστου γοῦν ἐπιφέρει τὸ, ο θησαυρίζει, καὶ οὐ γινώσκει τίνι συν ἄγει αὐτά. » Ο γὰρ θησαυρίζων ἐπὶ γῆς οὐκ οἶδεν τις διαδέχεται τὸν πλοῦτον ὑπὲρ οὗ αὐτὸς ἐσπούδα- σεν. 'Ο δὲ θησαυρίζων ἐν οὐρανῷ, ἑαυτῷ καὶ οὐκ ἄλλῳ θησαυρίσας, οἶδεν τίνι· ἐπιστάμενος τὸν πλοῦ- τον ὄντα ἀναφαίρετον αὐτοῦ. Στ. ι'. Καὶ ἐκ τῆς παρούσης λέξεως μανθάνομεν τὰς λεγομένας μάστιγας τοῦ Θεοῦ μὴ ἄλλας οὔσας ἐλέγχων. Μετὰ γὰρ τὸ εἰπεῖν, « Απόστησον ἀπ' ἐμοῦ τὰς μάστιγας σου, ο ἐπενήνεκται τὸ ἐν ἐλε- γμοῖς ὑπὲρ ἀνομίας » εἶναι αὐτάς. Τοῖς γὰρ ὑπὲρ ἀνομίας προσφερομένοις ἐλεγμοῖς παιδεύεται ἄνθρω- πος, ἐκτηκομένης τῆς ψυχῆς αὐτοῦ τῷ ἀποβαλεῖν πᾶσαν σαρκώδη ταχύτητα. τὸ ἀνακόλουθον. EXPOSITIO IN PSALMOS. A homine linguam, proprie nostra hac lingua est, qua ex indole loquimur. C D sum. VERS. 3. Cum prudens omnis agit et operatur að finem quemdam, qui terminus vocatur, quem et novisse necesse est, exoptat cognoscere quem ad finem vivere debeat, et quis sit numerus dierum suorum ad veritatis contemplationem. Sic enim scierit quid sibi desit ad finem suum implendum. VERS. 6. c. Ecce palastricos posuisti dies meos. Ex quo in vitam veni, ad præliandum destinatus Principio enim mihi luctandum fuit adversus sanguinem et carnem. Post adolescentiam et vir factus, adversus potestates principesque hujus tenebrarum mundi certamen sustinui. Significat igitur palæ- stricos esse idem ac, In prælio posuisti dies meos. Potest nunc substantia pro essentia dici, ut sit di- ctum illud. Alia vero continet Scriptura : • Ecce antiquos posuisti dies meos, spectans ad veterem quem induimus hominem. Idcirco substantia mea, qua res ante fidem credebam, • tanquam nihilum est • ante te. Verumtamen universa vanitas. Universa vanitatem dicit super terram animalia, vegetalia, et fere similia. Solus homo vivens est, præterea vitæ particeps immortalis. VERS. 7, 8. Constantia est exspectatio. Etsi On- ola pro substantia dicatur, et ipsa a Deo est tanquam ex creatore : etsi secundum quod tolera- mus, et ipsa substantia nostra ab eo est nobis dante patientiam corum quæ accidunt, quamvis molesta sint. Qui progrediens pertransit, hoc di- vinæ particeps imaginis facit, conformitatem habens cum Filii Dei imagine. Profecto autem omnis homo vivens in imagine pertransit, sive Dei, custodiens quæ ad hanc imaginem spectant, sive alius cujusdam animalis, equus insipiens, vel quodvis aliud bra- tum indole; atque etiam sensibilis et manifestug mundus imago est intelligibilis et invisibilis. Ultro igitur pertransit homo in hoc mundo qui imago est. Dicens autem de novo homine quæ `de singulis dicta sunt, ait quod frustra conturbantur, in morta- lium sollicitudine. De unoquoque igitur addit, ⚫ Thesaurizat, et ignorat cui congregabit ea. > The- saurizans enim in terra nescit quis divitias de qui- bus ipse sollicitus est, hæreditate accepturus sit. Qui autem thesaurizat in cœlo, novit se sibimetipsi, nec alii thezaurizantem ; scit divitias suas a nemine eripi posse. VERS. 10. Hoc discimus versiculo dictas Dei plagas non alias esse ac exprobrationes. Postquam enim dictum est : • Amove a me plagas tuas, subjicitur eas in correptionibus pro peccatis silas esse. Correptionibus enim propter iniquitates corri- gitur homo, extenuata ejus anima in abjicienda omni carnali pinguedine. ID. (64) Legendum ανεγράφην. EDIT. (65) Ὑπερσὰς δὲ ... εἶναί μοι τὸν ἀγῶνα. Nota (66) Ita codl. errore manifesto, pro οὐσία. 12.

ρήσει αὐτὸ ἢ πρότερον. • Είπα ο γάρ, Σοφιστή σομαι, » καὶ αὐτὴ ἐμακρύνθη ἀπ' ἐμοῦ μακρὰν ὑπὲρ ἦν, καὶ βαθὺ βάθος, τίς εὑρήσει αὐτήν; Στ. ζ'. Τούτους δὲ τοὺς στίχους ἐκ προσώπου τοῦ Σωτῆρος εἰρῆσθαι, ἡ πρὸς Εβραίους Επιστολή φησι, λέγουσα· ι Διὸ εισερχόμενος εἰς τὸν κόσμον λέγει· Θυσίαν καὶ προσφορὰν οὐκ ἠθέλησας, σῶμα δὲ κατηρ τίσω μοι. » Δίδωσιν ἀφορμὴν ὅλον τὸν ψαλμὸν ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Σωτῆρος ειρημένον νοεῖν. Θέλημα δὲ λέγει Πατρός, καθ' δ ἦρα τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου τυθεὶς ὑπὲρ τῆς ἁπάντων ἁμαρτίας. Ὡς ἂν ἀφέσεως γενομένης, μηκέτι χρεία τις ᾖ τῆς περὶ ἁμαρτίας θυσίας. Στ. η'. Κεφαλίδα βιβλίου πᾶσαν τὴν θεόπνευστον Γραφήν, νομικήν τε και προφητικήν, λέγει. Εν ταύτῃ γὰρ γέγραπται περὶ τῆς δεῦρο φοιτήσεως τοῦ Β Σωτῆρος. Κεφαλίδα δὲ εἶπεν διὰ τὸ τὴν πᾶσαν εἰς ἓν ἀνακεφαλαιοῦσθαι. Εστι δὲ τὸ τὸν Σωτῆρα ἄν- θρωπον γενέσθαι, ὅπως ποιῆσαι τὸ θέλημα τοῦ Κυρίου βουληθῇ. ᾿Ακύλας δὲ καὶ Σύμμαχος « τὸ εἴλημμά ν φασιν. Οὕτω δὲ τὰς θείας Γραφὰς μέχρι και σήμερον Ἰουδαῖοι κατασκευάζειν ειώθασιν. Στ. θ'. Σημειωτέον δέ, ὅτι τὸ συντρέχον βούλημα ἐξ ἄλλου ἑτέρῳ θελήματι, παραστατικόν ἐστι τοῦ ὁμοούσιον εἶναι τὴν βουλευτικήν ὑπόστασιν τῇ τοῦ θέλοντος οὐσίᾳ. « Καὶ τὸν νόμον σου ἐν μέσῳ τῆς κοι λίας μου - Εγραψας αὐτὸν τῷ ἡγεμονικῷ μου. » Καὶ πᾶς δὲ ὁ κατὰ τὸν νόμον τὸν πνευματικὸν πιωθεὶς, ἔχοι ἂν τὸν νόμον ἐν τῇ καρδίᾳ, τουτέστιν ἐν τῇ ἔξει τῇ ἑαυτοῦ. Ἐκ μεταφοράς δὲ τοῦτο είρηκε τῶν εὖ περί τινα διακειμένων, καὶ ἔνδον εφιεμένων ἐμβάλλειν τὸν ποθούμενον. Λέγει τοίνυν, ὅτι, Πᾶσαν ἔχω σπουδὴν τὰς σὰς πληροῦν ἐντολὰς, καὶ κατὰ τὸν πολιτεύεσθαι θέλημα. Ταῦτα δὲ οὔτε τῷ Δαυΐδ, οὔτε ἄλλῳ τινὶ τῶν προφητῶν ἁρμόσει λέγειν. Τοῦ νόμου κρατοῦντος, ὁλοκαυτώματα καὶ θυσίαι προσεφέροντο τῷ Θεῷ · ὁ δὲ προφητικός λόγος ἐκβαλών πάντα τὰ τοιαῦτα, τὴν λογικὴν θυσίαν ὑπέδειξεν. Στ. ι. Μεγάλη ἡ Ἐκκλησία ἡ ἐκ μεγάλων καὶ τε λείων συμπληρουμένη, ἐν ᾗ εὐαγγελίζεται δικαιοσύνην τὴν διὰ πίστεως Ἰησοῦ. Ἔγνω δὲ αὐτοῦ ταύτην ὡς ἀποδεξάμενός τε καὶ οἰκειούμενος. Ὡς ἀδιαστάτως δὲ ἀπαγγέλλων ἔφη, « Τὰ χείλη μου οὐ μὴ κωλύσω. » Στ. ια'. Δηλοῖ δὲ διὰ τούτων τὴν κατ' ἔλεον γενο- μένην ἄφεσιν ἁμαρτιῶν· ἀλήθειαν δὲ τὴν ἀντιδια- στελλομένην τῇ σκιᾷ. Ὁ τὰ καλὰ γινώσκων Θεὸς, καὶ τὴν τοῦ λέγοντος, « Εγνω δικαιοσύνην,, ἀποδεξάμε- νος αὐτήν. Πολλὴν συναγωγὴν τὴν ἀπὸ πάντων ἐθνῶν συνηγμένην λέγει, ἐν ᾗ τὸν ἔλεον τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ἀλήθειαν μετὰ παῤῥησίας ἐπαγγέλλων φησὶ μὴ κε κρυφέναι αὐτά. Καὶ τάχα ἔλεον μὲν ἐπαγγέλλει, δη- λῶν τὴν κατ' ἔλεον γινομένην ἄφεσιν ἁμαρτιῶν· ἀλή- θειαν δὲ, τὴν ἀντιδιαστελλομένην τῇ σκιά. Στ. ιε'. Ἐπεὶ μονοπρόσωπος ὁ ψαλμὸς ὢν ἀπὸ Χριστοῦ λέγεται, ῥητέον καὶ πρὸς τοὺς μόνον σῶμα πεφορεμέναι τὸν Κύριον λέγοντας, χρωμένους τῷ, ΧΧΧΙΧ, ' EXPOSITIO IN PSALMOS. quis inveniet ? A et eas a me procu. elongasti, et abditum profundum VERS. 7. Hos autem versiculos de Salvatoris persona dici ad Hebræos Epistola ostendit dicens : • Ideo ingressus mundum dicit : Sacrificium et oblationem noluisti, corpus vero aptasti mihi “. Ex quo censere possumus totum psalmum ad Sal- vatoris personam spectare. Voluntatem autem di- cit Patris, qua sustulit peccata mundi pro omnium peccato immolatus. Qua quidem absolutione facta, non jam opus erat pro iniquitate sacrificio. VERS. 8. Caput libri vocat omnem divinitus inspi- ratam Scripturam, et legalem et propheticam. In ea enim scriptum est de Salvatoris apud nos commo- C llebr. x, 5. PATROL. GR. D ratione. Caput autem dicit quia omnis in uno coa- cervatur. Salvator vero homo factus est, ut Dei vòluntatem facere vellet. Aquila et Symmachus ‹ volumen › vertunt. Ita enim divinas Scripturas usque ad nos Judæi servare consueverunt. VERS. 9. Notandum est, quod congruens voluntas cum alterius voluntate indicat consubstantialem esse voluntariam substantiam volentis essentiæ. ‹ Et legem tuam in medio cordis mei; scripsisti eam'in mente mea. » Quicunque juxta spiritalem legem informatus est, legem habet in corde, id est in propria agendi ratione. Metaphorice hoc dicit de bene erga aliquem dispositis, et dilectum quasi intus inducere studentibus. Dicit igitur : Quonian omnem adhibeo curam ut expleam mandata tua et juxta voluntatem tuam dirigar. Hæc autem neque David, neque alium quemdam prophetarum æquum est dicere. Sub legis imperio holocausta et hostiæ Deo offerebantur; propheticus autem sermo talia ejiciens omnia spiritalem ostendit hostiam. VERS. 10. Magna Ecclesia, quæ magnis et per- fectis constat, in qua evangelizatur justitia per fidem Jesu. Novit autem quod cum illa recepit ei- que adunata est. Quasi perpetuo annuntians dixit, • Labia mea nou prohibebo. » VERS. 11. Per hæc ostendit quæ per misericor- diam facta est, remissionem peccatorum; et verila- tem nunquam obtegendam umbra. Bona cognoscens Deus dicentis quoque, Novit justitiam, eam- ‹ › que sibi acceptam habuit. Concilium multum mul- tis congregatum gentibus dicit, in quo Dei miseri- cordiam et veritatem annuntians ait: Non abscon- di eas. Et profecto misericordiam quidem annuu tiat, ostendens peccatorum remissionem misericor- dia factam ; veritatem vero umbra non obscu- ratam. Vers. 15. Cum ad solam Christi personam psal- mus attineat, dicendum est quoque ad illos qui corpus tantum assumpsisse Dominum contendunt,

Α . Τὸ σῶμα δὲ κατηρτίσω μοι, ν ὅτι καὶ ψυχὴν ὁμο λογεῖ ἔχειν ἢν ζητοῦσιν ἀνωλέθριον οὖσαν ἐξᾶραι οι τούτῳ (68) ἐσφαλμένως νομίζοντες· οὓς καὶ αἰσχυν- θῆναι ἔχεται. Ωσπερ δὲ οἱ σπεύδοντες ἐπὶ τὴν ἀρε τὴν, ἐντολὴν ἔχουσιν μὴ στραφῆναι εἰς τὰ ὀπίσω, ὀλέθριον γὰρ τοῦτο, οὕτως οἱ πρὸς τὰ κακὰ ἐπειγό μενοι, σπευδέτωσαν ἀποστρέφεσθαι εἰς τὰ ὀπίσω, ἀθετοῦντες τὴν φαύλην πρόθεσιν τότε γὰρ καὶ τὸ ἐξ αἰσθήσεως αἰσχυνθῆναι ἔξουσιν. Η Στ. β'. Ἡμέρα πονηρὰ ἡ τῆς κρίσεως δύναται, ἐν ᾗ τὸν ἐλεήσαντα ἐλεῶν ὁ Θεὸς, βύεται πάσης και λάσεως. Τάχα δὲ καὶ πᾶς ὁ ἐνεστηκώς βίος, ἡμέρα ἐστὶν πονηρά, ἐν ᾗ καὶ αὐτῇ ῥύεται Κύριος ἀπὸ τῶν Η περιεστηκότων. Στ. γ΄. Ζώσει αὐτὸν τὴν ἀληθινὴν ζωὴν ἐν τῇ γῇ τῶν πραέων. — Οὐ παραδίδοται δὲ εἰς ψυχὰς έχε θρῶν αὐτοῦ ὁ κωλυόμενος είναι τοιοῦτος. - Στ. δ. Ἐκ τούτων μανθάνομεν ὅτι νόσος καὶ τρῶσις ψυχῆς ἁμαρτία. Στ. ε'. Τὰ δ᾽ ἑξῆς κυρίως ἀρμόττειν τοῖς περὶ τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος λόγοις πάντες φασίν. Τὸ δὲ, • ἥμαρτόν σοι, ο ὅτι εἰς τοὺς τοὺς, ὦ Δέσποτα, πε- παρώνηκα νόμους· πᾶσα γὰρ ἡμῶν ἡ ἁμαρτία και ταφωρᾶται τοιαύτη. Στ. ζ'. Ἔξω τοῦ Σωτῆρος καὶ τῆς τῶν ἀποστόλων καταστάσεως ἤδη γενόμενος ὁ Ἰούδας, ἀφ᾽ οὗ προς ὡς ἂν ἔτι ἀπόστολος, « μάτην ἐλάλει, ο Ραβσιν καὶ ἔθετο προδοῦναι τὸν διδάσκαλον, εἰσιὼν προσποιητῶς Διδάσκαλον προσαγορεύων τὸν Ἰησοῦν, τῆς καρ δίας αὐτοῦ ἀνομίαν συναγούσης. Βαλόντος γὰρ τοῦ διαβόλου εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ φιλοχρηματίαν, ἐπισυνήγαγε καὶ τὸ προδοῦναι τὸν Ἰησοῦν. Οὗτος δὲ καὶ ἐκπορευόμενος, τουτέστιν ἔξω γενόμενος τῆς Ἰησοῦ μαθητείας, « ἐλάλει ἐπὶ τὸ αὐτὸ ν τοῖς Φα- ρισαίοις κατὰ τοῦ Σωτῆρος. Καὶ ἐπεὶ λάθρα συνετί- θεντο τὸ περὶ τῆς δόσεως τῶν τριάκοντα ἀργυρίων, κατ' αὐτὸν ἐψιθύριζον . . . τὸ γὰρ ψιθυρίζειν, ἀπαρ ῥησίαστον φθέγμα. Ἐλογίσαντο δὲ κακὰ, περιβαλεῖν τὸν Σωτῆρα θανάτῳ διανοούμενοι, λόγον παράνομον κατέθεντο κατ' αὐτοῦ· τὸ γὰρ ἀγοράζειν καὶ πιπρά σκειν αἷμα ἀθῶον, παρανόμου συνθήκης ἔργον. • Στ. ι'. Θαυμαστὸν οὐδὲν, ἐρεῖ ὁ Σωτὴρ, εἰ οἱ ἔχε άνθρωπος τῆς εἰρήνης ὁ εἰρηνεύων μοι, καὶ τὴν ὑπὲρ θροί μου κατέθεντο κατ᾿ ἐμοῦ τοιαῦτα· καὶ γὰρ ὁ ἐμοῦ εἰρήνην σπουδάζων, ἐφ᾽ ᾧ καὶ θαρσῆσαι ἐλπί σαντα ἐπ' αὐτὸν συνέβαινον τυγχάνων, καὶ τῶν αὐτῶν ἁλῶν μεταλαμβάνων, μᾶλ ὁμοδίαιτός μοι γὰρ λον δὲ τοὺς ἐμοὺς ἄρτους ἐσθίων, ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρ- ναν πολεμίως ἐπῆρεν, φάσκων δολερῶς· ο Χαῖρε, Ραβδί· κ καὶ εἴ τι ἄλλο πανουργευόμενος εἶπεν. Σα- φῶς τοίνυν ἐνταῦθα περὶ τοῦ Ἰούδα φησὶν ἐν τοῖς πρὸ τούτου ἐπικεκαλυμμένως περὶ αὐτοῦ διηγούμενος. Στ. ιγ'. Διὰ τοῦ ἀντεισάξαι μοι ἀντὶ τοῦ ἀποβλη θέντος ἕτερον λαὸν, καὶ ἀντὶ Ἰούδα Ματθίαν. ᾿Αλλὰ καὶ ἀνάστησόν με ὅπως ἀνταποδώσω αὐτοῖς τῆς ἀντο αποδόσεως πρὸς καλοῦ αὐτοῖς γενησομένης. DIDYMI ALEXANDRINI his innixi verbis: < Corpus autem aptabo mihi“, › quod et animam declarat habere, quam quærunt, indelebilis cum sit, ut auferant, hoc falso existi- mantes : quo fit ut confundantur. Sicut qui ad virtutem festinant, non retro ferri jubentur, hoc enim exitiosum; ita qui ad mala excitantur, properent converti retrorsum, pristinam exsecran- tes vitiosam agendi rationem : tunc enim recte confusionem habebunt. PSALMUS VERS. 2. Dies mala, judicii forsitan, in qua mi- seratum miserans Deus, omni pœna liberabit. Profecto autem et omnis vita, dies mala est, in qua et ipsam liberat Dominus a necessariis. VERS. 3. Vivificabit eum vera vita in mansueto- rum terra. Non traditur in animam inimicorum suorum, qui talis esse prohibetur. VERS. 4. Ex his discimus morbum vulnusque animæ peccatum. VERS. 5. Quæ sequuntur proprie convenire ser- monibus de Salvatoris passione consentiunt omnes. Hoc autem, « peccavi tibi, » quia tuas, Domine, leges violavi : hujus enim generis est omne pecca- tum nostrum. . VERS. 7. Extra Salvatoris et apostolorum socie- tatem jam factus Judas, ex quo constituit magistrum tradere, ingressus de industria quasi adhuc apo- stolus, vana loquebatur, » Rabbin et Magistrum vocans Jesum corde ejus iniquitatem con- gregante. Cum enim injecisset diabolus in cor ejus avaritiam, et Jesum-tradere impulit. Iste autem egressus, id est extra Jesu disciplinam factus, 10- quebatur in idipsum › ac Pharisæi adversus Salva- torem. Et clam de triginta nummorum pretio col- loquentes, adversus eum susurrabant..... susurra- tio enim vox non libera. Cogitabant autem mala, interficere Dominum meditantes, verbum iniquum constituerunt adversus eum; nam emere et vendere sanguinem innocentem, iniqui foederis opus. VERS. 10. Nihil mirum, dicet Salvator, si ini- mici mei talia adversum me constituerunt; etenim homo pacis pacifcans mihi, et pacem pro me ela- borans, in quo speraveram et cui confisus eram..... meæ enim mensæ particeps, eodem sale usus, imo panes meos comedens, in me supplan- tationem hostiliter magnificavit, dolose dicens : • Ave, Rabbi; » et quæcunque malignus dixerit. Manifeste igitur hic de Juda loquitur, cum jam in superioribus versiculis de eodem occulte tracta- verit. | VERS. 13. Propterea quod suffecisti mihi pro repudiato alterum populum, et pro Juda Matthiam. Sed et resuscita me ut retribuam eis retributio- hem pro meritis. *7 Matth. xxvi, 25, 49. Hebr. x, 5. XL. B D (68) Lege τοῦτο. EDIT.

Α πλάμενος ὑπὸ τῶν ἔξωθεν ταραττόντων, ἔξω τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἐκχεῖ ἀσχημονῶν καὶ ἐλεγχόμενος παρὰ τοῖς πᾶσιν, διά τε τῆς φωνῆς αὐτῆς, καὶ δι' ὧν προ- φέρεται λόγων τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἀπογυμνών. Οἱ περὶ πάντα ηπατημένοι σφάλλονται καὶ περὶ τὸ νομίζειν τὸν Θεὸν ἐν τόπῳ εἶναι· ὀνειδίζοντες γοῦν λέγουσιν, • Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου ; » Στ. Γ'. Μετὰ γὰρ τῆς ἐπιθυμίας ταύτης επέτεινε μοι τὴν ἀθυμίαν καὶ τὸ ὀνειδίζεσθαι παρὰ τῶν κατ εχόντων ὡς οὐκ ὄντος τοῦ βοηθοῦντος· καὶ πρὸς τού τοις ἡ μνήμη τῶν ἐπιτελουμένων ἐν τοῖς τόποις ἐκεί νοις εἰς θεραπείαν σήν· τὸ δὲ, ο Ταῦτα ἐμνήσθην καὶ ἐξέχεα ἐπ' ἐμὲ τὴν ψυχήν μου, ἡ ἀντὶ τοῦ, ἀπὸ τῆς ἀθυμίας διελυόμην. Στ. Γ'. Εἰ γενοίμην ἐν τῇ γῇ τοῦ Ἰορδάνου, τουτ- ἐστιν εἰ ἀξιωθείην τοῦ ἁγίου βαπτίσματος, τὸ της νικάδε του μνησθήσομαι. Διερμηνεύουσι δὲ καὶ τὸ Ερμωνιεὶμ, ὁδὸς λύχνου, ὡς τοῦ ἁγίου βαπτί σματος ὁδὸν αὐτοῖς ἀνοιγνύντος φωτισμοῦ καὶ αὐγῆς τῆς εἰς νοῦν καὶ καρδίαν. Στ. η'. Καταρράκται τοῦ Θεοῦ οἱ περὶ αὐτοῦ βα θύτατοι λόγοι, ἢ οἱ θεῖοι προφῆται. Ἡ τοῦ τοίνυν Ἰησοῦ διδασκαλία, ἄβυσσος οὖσα, ἐπικαλεῖται τὴν ἄβυσσον ἐκ τῆς παλαιᾶς Γραφῆς. Τάχα δὲ καὶ ἐπεὶ τὰ κρίματα ἑτέρων είρηται κριμάτων, κἀκεῖνα ἄλλων πάντων ἀπὸ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ, ὁ είρηται μικρὸν [δρος]. Ορος γὰρ μέγα, φησὶν, ὁ Θεὸς Λόγος· ὅρος δὲ μικρὸν δι᾿ ἣν ὑπέμεινεν ἐθελούσιον κένωσιν δι' ἡμᾶς. - ι Πάντες οἱ μετεωρισμοί σου καὶ τὰ κύματά σου ἐπ' ἐμὲ διῆλθον. » θαλάττης τροπικῶς ὄντος τοῦ ἀνθρωπίνου βίου, ὁ μὴ ναυαγῶν ἐν αὐτῇ, ἀλλὰ κατ' όρθὸν πλέων, πεῖραν τρικυμιῶν καὶ τῶν ἀπὸ χειμῶ νος τῆς θαλάττης ἔχων, ἐπὶ τὸν λιμένα τῆς σωτη- ρίας ἐλθὼν ἐρεῖ τὸν στίχον· οὐ γὰρ εἶπεν ο ἐπ' ἐμὲ διέρχονται, ο ἀλλὰ ο διῆλθον. » Στ. ι. Παῤῥησιαζομένου ή φωνή. Ο γὰρ λέγων· • Διὰ τί μου ἐπελάθον, » θαῤῥεῖ μηδὲν πεποιηκώς, δι' ἡ ἐπιλανθάνεται Θεός. Καὶ ἐπεὶ ἐκθλίβοντος ἐχθροῦ, σκυθρωπάζων πορεύομαι, πυνθάνομαι τί τὸ αἴτιον τούτου. Ιν' εἰ ἐξ ἐμοῦ εἴη, ἀναιρήσω διὰ με τανοίας αὐτό· πάντες γὰρ διειλήφαμεν περὶ Θεοῦ φανερῶς, ὡς ἐλεήμονος, εἰ καὶ μὴ πάντες ὁρῶμεν πῶς ἐλεεῖ. Πολλάκις γὰρ τὰ κατὰ ἐλεημοσύνην αὐτοῦ γινόμενα τῷ ἐπίπονα εἶναι, οὐχ ἡδέως ἔχοντες, ούδ' ἔλεον εἶναι νομίζομεν. Καὶ διὰ τοῦτο λέγομεν, ο Ἵνα τί μου ἐπελάθου ; ; Ὁ δὲ διειληφὼς ὅτι πᾶν ὃ ἐπ- αγάγῃ ὁ Θεός, συμφερόντως επάγει, οὐδὲν ἐρεῖ τοιοῦ τον, εἰ μὴ τὴν μετάνοιαν ἑαυτοῦ πραγματευόμενος Στ. ια'. Οστᾷ δὲ ψυχῆς διὰ τῶν προαγόντων και τὰ εἴτονα αὐτῆς δόγματα καὶ αἱ δυνάμεις ειρηνται ἐπεὶ οὖν λαμβάνει πολλάκις ὑπὸ δεινῶν σοφιστῶν κα ταθλᾶσθαι τὰ ὀστᾶ, ὀνειδίζουσιν οἱ ἀπατεῶνες, οὐκ ἄλλα λέγοντες *, • Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; ν ἐφ᾽ ᾧ ηύχεις λέγων τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ πεπαιδεῦσθαι. ᾿Αλλὰ καὶ περὶ τούτου τοῦ πάθους πρὸς τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν διαλέγεται φάσκων· Ινα τί περίλυπος εἴ; › ἐλπίσας γὰρ ἐπὶ Κύριον ἐξομολόγησαι. Πάντως γὰρ ἐπιλάμ σαι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, οὐκ ἄλλο ἐν τῆς ἀληθείας, DIDYMI ALEXANDRINI nam suam inverecundus et ab omnibus objurgatus, hac voce et verbis quæ profert animam suam dete- git. - Qui de omnibus decepti sunt, errant quoque existimantes Deum in loco esse : injuriose igitur dicunt : . Ubi est Deus tuus? VERS. 6. Namque post hoc desiderium extendit mibi desperationem et opprobrium ab illis qui agunt quasi non esset qui auxílietur mihi; ac præterea eorum memoria quæ perfecta sunt in locis istis in honorem tuum. Hoc vero, hæc recordatus sum et effudi in me animam meam, » pro illo, despera- Lione solvebar. VERS. 7. Si essem in terra Jordanis, id est si dignarer sancto baptismate, tunc ‹ memor ero tui. › Interpretantur autein et Hermoniim, viam lampadis, quasi eis sanctum baptisma viaın illuminatiouis et claritatis in mente et in corde aperiret. VERS. 8. Cataractæ Dei sunt de eo profundissima verba, seu divini propheta. Igitur Jesu disciplina, quæ abyssus est, invocat abyssum ex vetere Scri- plura. Profecto quippe et judicia dicta sunt de ju- diciis aliis, istaque, cæteraque omnia de Dei Verbo, quod dictum est parvus mons. Mons enim magnus, ait, Deus Verbum ; nions autem parvus, propter hu- miliationem quam pro nobis pertulit. - Omnia ex- celsa tua et fluctus tui super me transierunt. › Mare cum sit allegoricum humana vita, non nau- fragus in ea, sed prospere navigans, non fluctuum pontique savitiarum imperitus, portum salutis in- gressus hæc dicet: non enim, ait, super me transeunt, sed ‹ transierunt. › B . c C VERS. 10. Liberius dicentis vox. Qui enim dicit : • Quare oblitus es mei ? » conscius est sibi se nihil fecisse, cur ipsius oblivisceretur Dominus. Et cum, alligente inimico, contristatus incedo, rogo quæ hu- jus rei causa fuerit. Quod si ex me fuerit, eam poe- nitentia sustulerim: omnes enim de Deo manifeste novimus, ut misericors est, etsi non omnes videmus quomodo auxilietur. Plerumque enim quæ per mi- sericordiam ejus fiunt, cum sint molesta, non li- benter accipimus, nec misericordia esse opera D existimamus. Quapropter dicimus : • Quare obli- tus es mei?, Qui autem intellexit omnia quæ in- duxit Deus, utilia esse, non ita loquetur, quin ip- sum hujus poeniteal. VERS. 11. Ossa animiæ, ut superius vidimus, so lida ejus dogmata et facultates nominantur. Cum igitur sæpius fit ut sophistarum argumentis con- fringantur ossa, exprobrant decipientes, dicuntque perpetuo • Ubi est Deus tous?, quem prædicas, cujus dicis te disciplina eruditum. Sed etiam de hoc dolore cum auima sua colloquitur dicens : « Quare tristis es? > Sperans enim in Domino, confitebor illi. Magnopere enim splendebit tibi vultus ejus, nempe veritas, ut possidens Dei veritatem, possisψει

Α τως δι' ἁμαρτίας, ἀλλὰ καὶ δι' ἄλλας &ς οἶδεν αὐτὸς Β αἰτίας. Οὐ πᾶς δὲ ὁ εἰς τὰ ὀπίσω ἀποστρεφόμενος ψεκτῶς τοῦτο ὑφίσταται· εἰ γάρ τις τὰ φαῦλα κατα- λιπών, μακράν φύγοι ἀποχωρῶν ἀπ' αὐτῶν, οὗτος εἰς τὰ ὀπίσω στραφεὶς ἐφ' & καταλέλοιπεν, ολέθρῳ περιπίπτει. Εἰ δέ τις τὴν Σιών, τουτέστι τὴν ἀρετὴν, καταλείψας, ἐπείγοιτο ἐπὶ τὴν κακίαν, Βαβυλώνα και λουμένην, ἀποστρεφόμενος εἰς τὰ ὀπίσω, μακάριον ἀναδέχεται πρᾶγμα. Πλὴν οἱ τὰ προκείμενα λέγοντες, ἐπεὶ παρὰ τοῖς ἐχθροῖς γεγόνασιν, εἰς τὰ ὀπίσω ἀπο στραφέντες ψεκτοὶ περιέπεσον. . Στ. ιβ'. Ἐοίκασιν οἱ ταῦτα λέγοντες ἅγιοί τινες δι τες, παραπλησίως τῷ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἀγα μένῳ δεδόσθαι, ὡς πρόβατα βρώσεως τροφή γινόμε νοι τοῖς ἐπ' ὠφελείᾳ τοὺς λόγους καὶ βίον αὐτοῖς προσ ιεμένοις. Ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς ἔθνεσιν οὗτοι ὑπὸ Θεοῦ διεσπάρησαν, δίκην σπέρματος, γεωργικῶς καταβαλ- λόμενοι, ἵνα μεταποιήσαντες τὰ ἔθνη εἰς τὴν αὐτὴν αὐτοῖς ποιότητα ἀγάγωσιν. Οὐ γὰρ προσεκτέον τοῖς λέγουσιν διεσπάρθαι ἐν τοῖς ἔθνεσιν τὴν τοῦ Θεοῦ μετ ρίδα αἰχμαλωσίας τρόπῳ. Στ. ις'. Ἐπεὶ τοῖς προειρημένοις ἀπεικτέοις ὑπὸ επέσαμεν· διὰ βίου ἐντρεπόμενοι ὅλην τὴν ἡμέραν ἐναντίον τὴν ἐντροπὴν ἑαυτῶν ἔχομεν, τῆς αἰσχύνης τοῦ προσώπου ἡμῶν καλυπτούσης ἡμᾶς, ὡς μηκέτι παῤῥησίαν ἔχειν ἀνακεκαλυμμένῳ τῷ προσώπῳ τῆς ψυχῆς κατοπτρίζεσθαι τὴν δόξαν Κύριου. Στ. ιζ'. Ἐκ τῆς τοῦ ὀνειδίζοντος καὶ δίκην παρα- παίοντος καὶ παρακαλοῦντος, ὅλην ἐντροπὴν τὴν ἡμέ εἶναι κατενώπιον ἑαυτοῦ θεωρεῖ· ἀπὸ δὲ τοῦ ραν επιδεικνύντος ἑαυτοῦ φοβερὸν τὸ πρόσωπον ἐκδιώ- κοντος ἐχθροῦ ἡ αἰσχύνη ἐκάλυψεν τὸ πρόσωπον αύτ μ των. Στ. ιη'. Τελείαν ἀνδρείαν ἀναλαβόντων ἡ φωνή· πολλῶν γὰρ καὶ διαφόρων θλίψεων ἐπ' αὐτοὺς ἡκου- σῶν καὶ ἐκβιαζομένων ἐπιλαθέσθαι τοῦ Θεοῦ, ἐξεναν- τίας αὐτῶν ἀνεπώλουν Θεὸν, ὡς ἕκαστον εἰπεῖν, « Εν θλίψει τοῦ Κυρίου ἐμνήσθην. » Στ. ιθ'. Ἐκκλίνει τὰς τρίβους τινὸς ὁ Θεὸς ἐκ τῆς ἑαυτοῦ ὁδοῦ, παραδιδοὺς αὐτὸν ταῖς ἐπιθυμίαις τῆς καρδίας ἑαυτοῦ καὶ εἰς ἀδόκιμον νοῦν. Στ. κ'. Τόπος κακώσεως ὁ περὶ γῆν καὶ ὁ καταχθόν νιος χώρος, ἔνθα ταπεινοῦνται οἱ πείραν ἔχοντες τοῦ σώματος τοῦ θανάτου (70). Τὰς ἐν καρδίᾳ τυπώσεις, ἃς καὶ ἑξῆς προσαγορευτέον. Στ. κς'. Εἰ μὲν τροπικῶς ταῦτα λέγοιτο, τὸ δη λούμενόν ἐστιν τοιοῦτο· Ἐπεὶ χοῦν περικείμεθα τὸν ἐξ ἡδονῶν καὶ τῶν ἄλλων παθῶν συγκείμενον, διὰ τοῦτο έταπεινώθη εἰς χοῦν ἡ ψυχὴ ἡμῶν χαμαιρικών γενο- μένων· ἀλλὰ καὶ εἰς γῆν ἐκολλήθη ἡ γαστὴρ ἡμῶν, οὐδὲν οὐράνιον τρεφομένων, ἀλλὰ κατὰ τὸν ὄφιν γῆν ἐσθιόντων· πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς ἑαυτῶν. Εἰ δὲ πρὸς ἀλληγορίαν ἐξηγηθείη τὸ προκείμενον, εἰς τὸ σῶμα ἐμβατεύουσα ἡ ψυχὴ ἐρεῖ, « Εταπεινώθη εἰς χοῦν ἡ ψυχὴ ἡμῶν. » Αὕτη καὶ τῆς μακαρίας ζωῆς τῆς ἐπουρανίου ἐκπεσοῦσα ἐν τῷ τὰ κάτω φρονεῖν, DIDYMI ALEXANDRINI nino propter peccatum, sed et propter alias quas Trovit ipse causas. Non omnis autem qui conver- titur retrorsum vituperabiliter hoc sustinet: nam si quis prava relinquens, procul fugit digressus ab jis, hic retrorsum conversus ad ea quæ dereliquit, in exitium delabitur. Si quis autem Sion, id est virtutem relinquens, in malitiam Babylonem voca- tam pergit, retrorsum conversus, beatam recipit rein. Caeterum hac dicentes, postquam post inimi- cos suos facti sunt, retrorsum conversi, reprehen- sione digni delapsi sunt. TERS. 19. Videntur hæc dicentes, sancti quidam cum sint, fere similes ei qui ut ovis ad occisionem ducitur, quasi oves edendæ ab iis, qui pro utilitate sermones ac vitam impendunt. Sed et in gentibus hi a Deo dispersi sunt, seminis instar, quod proji. ciunt agricolæ, ut conversas gentes ad suam virtu- tem adducant. Neque enim attendendum est dicen- tibus dispersam fuisse in gentibus Dei sacerdotes servitutis modo. VERS. 16. Postquam prædictis abominandis suc- cubuimus, per vitam erubescentes tota die, contra nos confusionem nostram habemus, vultusque nostri pudore obtegente nos, ut non jam audere- mus revelata animæ nostræ facie Domini ploriam contemplari. VERS. 17. A voce exprobrantis, et jergium mfe- rentis, et compellantis, tota die verecundiam contra se esse videt; ab ostendente ipsius formidandam C faciem, ab inimico persequente, pudor cooperuit – faciem eorum. VERS. 18. Perfectam virilitatem adeptorum vox; multis enim variisque `tribulationibus super eos coortis, atque ad Dei oblivionem excitantibus, Deuni tamen ante oculos habuere, ita ut eorum quisque dicere posset, in tribulatione Domini recordatus sum. » VERS. 19. Declinat semitas alicujus Deus a via sua, cum tradit cum cupiditatibus cordis sui, et adulterinæ menti. VERS. 20. Locus aflictionis, nempe super terrama et sub terra, ubi humiliantur qui corporis mortem pertulerunt. Quæ in corde impressa sum, subinde explicabuntur. VERS. 26. Si enim tropice hæc dicantur, hæc si gnificatio est : nobis terram incolentibus, volupta- tibus aliisque cupiditatibus refertam, humiliata est ideo in pulvere animna nobis humi prostratis ; atque etiam in terra conglutinatus est venter nobis nihil cœleste vescentibus, sed serpentis instar terram com- edentibus omnibus diebus vitæ nostræ. Si auter allegorice interpretemur hunc locum, in corpore inhabitans anįma dicet: ‹ Humiliata est in pulvere anima nostra. › Hæc de beata quæ in cœlis est vita dejecta, quæ deorsum sunt sapiendo, dicet: ‹ Con- (70) Animadverte Didymi testimonium te inferorum poenis.

ἐρεῖ τὸ, ο Ἐκολλήθη εἰς γῆν ἡ γαστήρ ἡμῶν. » Οὐκ Α' ἄλλα γὰρ τῶν γηίνων τρέφεται. Στ. κζ'. Λέγει ἐνταῦθα καὶ πρὸς τὸν Σωτῆρα, ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς διατρίβοντα κατὰ τὸν τοῦ πάθους καιρὸν, ἵνα ἀναστὰς ἀρωγὴν παράσχοι καὶ λύτρα, διδοὺς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν. Β Διδύμου καὶ Εὐσεβίου. Στ. α΄. Τινὲς ψήθησαν ἐκ προσώπου τοῦ Πατρὸς λέγεσθαι τὴν ᾠδὴν περὶ τοῦ ἐν ἀρχῇ ὄντος πρὸς αὐτὸν Λόγου, ὃν ἐκ τῆς οἱονεὶ καρ- δίας ἢ αὐτῶν τῶν σπλάγχνων, φησίν, προήγαγεν, καὶ ἀπὸ ἀγαθῆς καρδίας ἀγαθὸς Λόγος προῆλθεν. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ ταῦτα ἐπὶ τὸ προφητικὸν ἀναφέρεσθαι πρός- αιπον. Τὸ γὰρ ἐφεξῆς τοῦ ῥητοῦ, οὐκέτι ὁμοίως ἐξω ομαλίζει ἡμῖν τὴν περὶ τοῦ Πατρὸς ἐξήγησιν. Οὔτε γὰρ ἂν περὶ τῆς ἑαυτοῦ γλώσσης ὁ Πατήρ εἶπεν ὅτι • Η γλῶσσά μου κάλαμος γραμματέως ὀξυγράφου. » - Ωραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Οὐ γὰρ ἐκ τῆς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους συγκρίσεως τὴν ὑπεροχὴν τοῦ κάλλους ἔχει. Καὶ προϊὼν δὲ φη- σιν, « Διὰ τοῦτο ἔχρισέν σε ὁ Θεός σου ἔλαιον ἀγαλ λιάσεως. » Οὐ γὰρ εἶπεν, Εχρισά σε ἐγὼ ὁ Θεὸς, ἀλλ᾽ «ἔχρισέν σε. ν Ὥστε ἐκ τούτου παρίστασθαι ἕτερον εἶναι τὸ διαλεγόμενον πρόσωπον. Ποῖον οὖν ἐστι τοῦτο, ἢ ὁ Προφήτης ὁ χωρήσας τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἰς ἑαυ τὸν γενομένην ἐνέργειαν; « Εξηρεύξατο, φησίν, «ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν. » Στ. β'. Γραφέα μὲν ἐρεῖ τὸν Θεὸν Λόγον, ἐγγρά φοντα ταῖς διανοίαις τοὺς θείους αὐτοῦ νόμους· κά- λαμον δὲ τοῦ ὀξυγράφου γραφέως ὃν ἀνέλαβεν γρά ψαντα ἄνθρωπον τὸν λόγον τοῦ Εὐαγγελίου ἐν ἁπάσῃ γῇ, τουτέστιν ψυχῇ ἀνθρώπου. Στ. γ'. Γραφόντων καὶ αὐτῶν παιδεύσεις τινάς· ὡς γὰρ ὁ λόγος τοῦ Εὐαγγελίου κόκκῳ συνάπεως παρ ραβαλλόμενος, εἰ γεωργίας τύχοι, μείζων γίνεται τῶν ἀνθρωπίνων λόγων, λαχάνων διὰ τὸ πρόσκαιρον ὀνο μαζομένων, οὕτως & γράφει ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος καλά- μῳ ἰδίῳ καιρίως ἐπιδείκνυται αὐτὰς παρὰ τὰς τῶν ἀνθρώπων συγγραφάς. Ἐπεὶ περὶ τὸν μηρὸν ἐνερ- γεῖται τὰ γενέσεως πράγματα, φύονται δὲ περὶ ταῦτα εἰσχραὶ ἐπιθυμίαι, χρεία τοῦ τιμητικοῦ λόγου ῥημ- ραίας ὀνομαζομένου, ἵνα περὶ τὸν μηρὸν ζωσθεὶς ἐκτέμνοι τὰς ἀκολάστους ἡδυνάς. Ὁ Σωτήρ οὖν κατά τὸν ἄνθρωπον τύπον ἀρίστης πολιτείας καταβαλλό μενος ὑπὲρ αὐτοτελοῦς ἁγνείας περιζώννυται ρομ- φαίαν ἐπὶ τὸν μηρὸν αὐτοῦ, ὡραιότητα ἔχων καὶ κάλλος διὰ τὴν προσοῦσαν ἐν ἀναμαρτησία ἀρετήν. Ότι δὲ σύμβολον ὁ μηρὸς τῶν προειρημένων, ήδη προείρηται. Δύναται ὁ γενόμενος σὰρξ Λόγος, ᾗ μὲν Λόγος, ρομφαία εἶναι, ᾗ δὲ σὰρξ, μηρὸς τῷ ἐκεῖθεν τὴν ἀρχὴν ἔχειν τὴν σάρκα. Οὗτος δὲ, πρὸς ἐν ὁ λό- γος, πᾶσαν ἀσθένειαν διαφυγών δυνατός ἐστι τὴν φαιδρότητα τῆς θεότητος, κάλλος καὶ ὡραιότητα ἔχειν. Στ. ε'. Εντείνας δὲ οἷα τοξότης ἄριστος τόξον, και τευοδοῦ τιτρώσκων εἰς ἔρωτα θεῖον τοὺς βαλλομέ νους. Αναγνωστέον δὲ καὶ ι κατευόδου· κ ἴσον τῷ, EXPOSITIO IN PSALMOS. glutinatus est in terra venter noster. » Non aliis enim ac terrestribus vescitur. PSALMUS C “ VERS. 27. Dicit hic et ad Salvatorem, in terra præcordiis passionis tempore jacentem, ut exsurgens auxilium præbeas et redemptionem, dans animam suam redemptionem pro multis **. XLIV. Nonnulli existi- Didymi et Fusebii. VERS. 1. maverunt a persona Patris dici canticum de Verbo quod in principio erat apud eum ", quodque quasi ex corde vel e visceribus, ait, eduxit, atque de bono corde verbum prolatum est bonum. Mihi autem vi- detur haec ad propheticam referri personam. Quæ enim proxime sequuntur, non similiter huic de Pa- tre acceptioni consonant. Neque enim de propria lingua Pater dicere potuisset : Lingua mea cala- mus scribæ velociter scribentis; - Speciosus forma præ filiis hominum. › Non enim pulchritudinis præcellentiam ex comparatione cum hominibus ac- cipit. Et paulo inferius ait : e ldeo unxit te Deus oleo lætitiæ. Non enim dixit: Unxi te ego Deus, sed, ‹ unxit te. » Exinde nobis demonstratum vide- tur aliam esse quæ hic loquitur personam. Quænam igitur est illa, nisi Propheta, cum senserit in se delapsam Spiritus sancti virtutem? Eructavit, ▸ exclamat, cor meum verbum bonum ' VERS. 2. Scribam quidem dicet Deum Verbum, divina ejus lege in mentibus inscripta; calamum autem velociter scribentis scribæ quem recepit hominem verbum Evangelii scribentem in uni- versa terra, id est in hominis anima. VERS. 3. Scribentibus et ipsis doctrinas quas- dam: sicut enim verbum Evangelii grano sinapis æquiparatum, si cultura fovetur, majus fit huma- nis verbis, oleribus * ob brevitatem nominatis, ita quæ scribit Dei Verbum proprio calamo ma- gnopere præstant ipsis hominum scriptis. Quan- doquidem per femur generatio fat, et idcirco tur- pes exoriuntur cupiditates, censorio verbo opus. est, quod gladius vocatur ", ut super femur ac- cinctum dissolutas præcidat voluptates. Salvatot. igitur secundum hominem typum optime disci plinæ stabiliens propter absolutam puritatem ac- D cingitur gladio super femur suum, formam habens et pulchritudinem propter inhærentem innocentia virtatem. Quod autem sit femur symbolus eorum quæ modo dicimus, jam superius dictum est. Po- test Verbum care factum, ut quidem verbum, gladius esse; ut autem caro, femur, cum exiude sit initium carni. Hic autem, apud quem erat Verbum, omine infirmitate devitata, splendorem divinitatis, speciem et pulchritudinem habere valet. VERS. 5. Extendens autem, quasi sagittarius opti. mus, arcum, prospere dirige vulnerans in amorem percussos et vulneratos. Atque etiam legendum ** Matth. xx, 28. *_ Joan, 1, 1. Marc. 1, 31, 32. * Hebr. iv, 12.

Στ. ιβ. Διὰ τοῦτό σε καλῶ, θύγατερ, φησὶ πρὸς Α αὐτὴν ὁ Θεός, ἐπὶ τῷ ποιῆσαι τὰ προστεταγμένα σοι· ἐπείπερ ὁ ἐμὸς Υἱὸς Βασιλεὺς ὢν ἐπεθύμησεν τοῦ ἐνυπάρχοντός σοι κάλλους κατ' εἰκόνα καὶ καθ᾿ ὁμοίωσιν ἐμὴν γεγενημένης. Αὐτὸς δὲ οὗτος ὁ Βασι- λεὺς ἐπιθυμῶν τοῦ κάλλους σου, οὐχ εἷς τῶν ὁμοτί μων σου τυγχάνει· αὐτὸς γὰρ ἐστιν ὁ Κύριός σου οὐ γὰρ ἄγγελος ἢ ἀρχάγγελος ή τις ἄλλος γενητὸς ὢν ὑπάρχει. Αὐτῷ γὰρ καὶ προσκυνοῦσι πάντες. Ἐπεὶ οὖν Θεοῦ τὸ προσκυνεῖσθαι, ἴσθι Θεὸν ὄντα τὸν Βασιλέα τὸν ἐπιθυμοῦντα τοῦ κάλλους σου· ὃς καὶ Κύριός σου ἐστιν. Στ. ιγ'. Πρὸς τούτοις ἴσθι ὅτι πολλὴν μεταβολὴν Έσχες. Θυγάτηρ γὰρ Τύρου οὗτα δι᾽ ἣν εἶχες δεισιδαι- μονίαν, ἐμοῦ θυγάτηρ ἐχρημάτισας, ὡς λιτὰς τῷ προσώπῳ σου προσάγειν πάντας τοὺς πλουσίους τοῦ λαοῦ, ὅσοι πλουτοῦσιν κατὰ πίστιν καὶ τὴν τοῦ Εὐα αγγελίου ἀλήθειαν, σοὶ προσέρχονται, τὸ πρόσωπόν σου λιτανεύοντες, διὰ τὸ σύζυγον τῷ Βασιλεῖ γεγο νέναι. Ὡς γὰρ παλαιοὶ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν τῇ κατὰ Θεὸν θεραπεία προσερχόμενοι τῷ Ἰσραὴλ προσηλύτευον, τὸ πρόσωπον αὐτοῦ παρακαλοῦντες, οὕτως νῦν οἱ ἀπὸ τῶν Ἰουδαίων μετανοοῦντες προσφεύγουσιν τῇ τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίᾳ, ἀξιοῦντες ὑποδεχθῆναι παρ' αὐτῆς. Στ. ιδ. Πᾶσα ἡ δόξα τῆς θυγατρός βασιλέων Ἐσε βών (72). Εσεβὼν ἑρμηνεύεται λογισμοί. Ο βασι- λεὺς δὲ τῶν λογισμῶν τῶν δικαίων όντων, ἔστιν Κύσ ριος τῆς οὖν ὑμνουμένης θυγατρός Τύρου ἡ δόξα οὐκ ἄλλοθέν ἐστιν, ἢ ἀπὸ τοῦ βασιλέως των λογισμών. Ιστέον δὲ ὅτι πολλαχοῦ τῶν Γραφῶν ἀντὶ τῆς νοητ τῆς οὐσίας λαμβάνεται ὁ χρυσός. Ἐπεὶ οὖν ἐν τοῖς ἐνδύμασιν αὐτῆς τυγχανούσαις ἀρεταῖς συγκατύφαν- ται καὶ ὁ περὶ τῶν νοητῶν λόγος, μάλιστα ὁ περὶ τῆς Τριάδος, κροσσωτά χρυσά περιβέβληται, ὄντα πεποικιλμένα διὰ τὸ πολύτροπον καὶ πολυειδὲς τῆς Χριστοῦ διδασκαλίας. Στ. ιε'. Εἰ καὶ πολλαὶ ἀδιάφθοροι εἶεν ψυχαί &ς παρθένους ἔθος καλεῖν, ἀλλ' οὐ πᾶσαι ἤδη ἀποφέρον ται τῷ Βασιλεῖ, ἀλλ᾽ αἱ πλησίον καὶ ἐγγὺς γενόμεναι τῇ διαθέσει τῆς τελείας νύμφης, οὗ (75) δὲ καὶ τὸ ι ἀπενεχθήσονται. » Αἱ γὰρ πεῖραν μὴ ἔχουσαι τοῦ νυμφίου Λόγου, οὐχ οἷαί τέ εἰσι δι' ἑαυτῶν πρὸς αὐ τὸν ἰέναι. "Αγουσι δ' αὐτὰς πρὸς αὐτὸν οἱ τὰ προσ παιδεύματα αὐταῖς παραδιδόντες· εἰσὶν δὲ οὗτοι νό- μος καὶ προφῆται. — Τῆς λέξεως ἀσάφειαν ἐχούσης, ἐξ ἄλλης τὴν διάνοιαν αὐτῆς ληψώμεθα. Ἐν τῷ Ασματι τῶν ᾀσμάτων τὰς διαφορὰς τῶν Χριστῷ προσερχομένων ψυχῶν ἑρμηνεύων ὁ λόγος φησίν· • Εἰσὶν βασίλισσαι, καὶ παλλακαὶ, καὶ νεανίδες ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός· μία ἐστὶν περιστερά μου, τελεία μου. » Ως περὶ ταύτης εἰρῆσθαι, Είδοσαν αὐτὴν θυ γατέρες καὶ μακαριοῦσιν αὐτὴν, βασίλισσαι καὶ παλ λακαὶ, καὶ αἰνέσουσιν αὐτήν. Ἐξ ὧν δείκνυται ἄλλη - Β EXPOSITIO IN PSALMOS. Gen. 1, 26, 27. * Cant. vi, 7, 8. ut est in codice antiquissimo omnium Vaticano Se- ptuaginta Interpretum. Cæterum recte hic inter- VERS. 42. Quamobrem te voco, filia, aît ad eam Deus, ut quæ tibi mandata sunt efficias : quandoquidem Filius meus Rex concupierit inh rentem tibi decorem, quæ ad imaginem similitudi- nemque mẹam facta es ". Hic autem ipse Rex, decorem tuum concupiscens, non unus est æqua- lium tuorum. Ipse est enim Dominus tuus: non enim angelus aut archangelus, aut creatorum qui- vis alius est. Namque eum omnes adorant. Atqui cum proprium Dei sit adorari, scito Deum esse Regem concupiscentem decorem tuum: qui et Dominus tuus est. VERS. 13. Praeterea scito quoniam multum mutata es. Filia enim Tyri cuin esses propter illas quibus imbuta fueras superstitiones, flia mea vo- cata es, ut vultum tuum deprecarentur omnes di- vites populi; quicunque fide et Evangelii veritate ditescunt, ad te venient, vultum tuum deprecan- tes, quoniam conjux facta es Regis. Sicut enim antiqui de gèntibus in Deum pietate deducti ad Israet se recipiebant, vultum ejus invocantes, sic nunc qui ex Judæis convertuntur, in gentium Ecclesiam confugiunt, ab ea recipi petentes. VERS. 14. Omnis gloria filiæ regum ‹ abintus, » quod quidem interpretamur cogitationes. Rex cnim cogitationum justarum Dominus est: hujus enim quæ filia Tyri vocata est, gloria non externa est, quæ a cogitationum Rege venit. Notandum est quo- C niam plerumque in Scripturis pro intelligibili ex- sistentia sumitur aurum. Cum igitur in vestimentis ejus, scilicet virtutibus, interatur quoque de spi- ritualibus, praesertim de Trinitate sermo, Ambriis aureis circumdatur, amictus varietatibus propter varietatem diversitatemque Christi doctrina. D VERS. 15. Etsi multe incorrupta sint animæ quas virgines vocare consueverunt, sed non om- nes jam adducuntur Regi, verum quæ ad perfe- ctam sponsam propius accedunt, eodem sensu et ‹ afferentur. › Quæ enim sponsalis Verbi sunt expertes, non per se valent ire ad eum. Adducunt autem eas ad illum qui primariis instruxerunt doctrinis, lex scilicet et propheta. - Hujus loci sensum, cum aliquid habeat obscuritatis, ex alio sunemus. In canticorum Cantico animarum ad Christum adeuntium differentias interpretans Scri- plura ait : • Sunt reginæ, et concubinæ, et ado- lescentulæ, quarumi non est numerus; unica est columba mea, perfecta mea ".› Quasi de ea di- ceretur: Viderunt eam dliæ, et beatam dicent eam reginæ et concubinæ, et celebrabunt cam. Quibus ostenditur alias esse præter filias, quæ di- pretatur Didymus; reapse enim nest cogitatio. EDIT. (72) En Didymus Alexandrinus legebat Εσεβών, (73) 0ὗ. Lege εὖ, correctione omnium certissima.

Στ. γ'. Ορη μετατιθέμενα ἐν καρδίαις θαλασσών, Α οὐ τὰ αἰσθητὰ τυγχάνοντα μέρη γῆς ἡγητέον, ἀλλὰ πονηρὰς δυνάμεις μετατιθεμένας εἰς τὰς τεταραγμέ νας ὑπὸ τρικυμιῶν παθῶν ψυχάς, ἔνθα αλμυρόν ΤΙ καὶ πικρότης ἠθῶν. Ἀμέλει καὶ ὁ Σωτὴρ πρὸς τοὺς μαθητὰς, ο Ἐὰν ἔχητε, ο ἔφη, ι πίστιν ὡσεὶ κόκκον σινάπεως, » οὐ μόνον τὸ τῆς συκῆς ποιήσεται, ἀλλὰ « κἂν τῷ ὄρει τούτῳ είπητε, ἄρθητι καὶ βλήθητι εἰς τὴν θάλασσαν, οὐδὲν ἀδυνατήσει ὑμῖν. » Δεικνύμενον δὲ ὄρος ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος, οὐκ ἄλλο τῆς ἀντικειμένης δυνάμεως· καὶ γὰρ περὶ τοῦ κινοῦντος τὸν σεληνιασμόν (76) δαίμονος πάλιν εἶπεν· • Ἐὰν ἔχητε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐρεῖτε τῷ ὄρει τούτῳ μεταβῆναι ἐντεῦθεν ἐκεῖ. » Εοικε δὲ τὴν τελειοτάτην πίστιν κόκκῳ σινάπεως παραβάλλειν. Καὶ γὰρ ὁ ᾿Απόστολος· « Ἐὰν ἔχω, φησίν, ο πᾶσαν Β τὴν πίστιν ὥστε όρη μεθιστάνειν. » Στ. δ. Τῇ Χριστοῦ κραταιότητι ἐταράχθη τὰ που νηρά πνεύματα ψυχῶν καὶ σωμάτων τῶν προκατ· εσχημένων ελαυνόμενα· μέγα γὰρ ἐφ' ἑαυτοῖς τὰ ὄρη ταῦτα φρονοῦντες, ἐξαπιναίως ιδόντα τὸν μετ' ἐξουσίας ἐλαύνοντα ἐνέπεσον εἰς ταραχήν. Στ. ε'. Πόλιν Θεοῦ ἤτοι τὴν Ἐκκλησίαν, ἢ τὴν Ἱε ρουσαλὴμ τὴν ἐπουράνιον νομιστέον λέγεσθαι. Ταύ- την τὴν ἑκατέρως χρηματίζουσαν πόλιν Θεοῦ εὐφραί νουσιν τὰ ὁρμήματα τοῦ ποταμοῦ· ποταμὸς δὲ ἐστιν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, ὁ ἐξ Ἐδὲμ τῆς θείας τρυφῆς ἐκπο- ρευόμενος, καὶ πάντα τὸν πνευματικὸν παράδεισον ἐπαρδόμενος, καὶ πάντας καλῶν πρὸς ἑαυτόν· . Εἴ τις διψῇ ἐρχέσθω πρὸς μὲ καὶ πινέτω. » Ορμήματα δ᾽ αὐτοῦ αἱ κατὰ μέρος διδασκαλίαι, ἢ ἔννοιαι &ς ὑποβάλλει τῇ ψυχῇ. - Διδύμου καὶ Βασιλείου – Σκήνωμα δὲ τοῦ Ὑψί στου νοήσεις καὶ τὴν διὰ σαρκὸς ἐπιφάνειαν τοῦ Θεοῦ. Συνῳδὸν τούτῳ τό· . Γεννώμενον ἅγιον κλη- θήσεται Υἱὸς Θεοῦ. Δίδωσι δὲ τῇ πόλει τὴν βοήθειαν ἐν ταῖς πρώταις ἀνατολαῖς τοῦ φωτὸς τοῦ ἡλίου τῆς δικαιοσύνης ἡμέραν ἐμποιοῦντος τῷ δεξαμένῳ, καὶ τῆς νυκτὸς τῆς ἀγνωσίας αὐτὸν ἀπαλλάττοντος. • Η νὺξ γὰρ προέκοψε, φησὶν, ἡ δὲ ἡμέρα ἤγγικεν. » "Η τάχα ἐπειδὴ ὄρθρου βαθέος ἡ ἀνάστα σις ἦν, αὐτὴν καλεῖ τὴν βοήθειαν. - Ο Ύψιστος κατ' οὐσίαν ἅγιος ὑπάρχων, μεταδοτικὸς ἁγιότητός ἐστιν· ὅθεν ἁγιάζει πάντας τοὺς ἐν οἷς κατασκηνοί, σκήνωμα αὐτοῦ καλουμένους. Δύναται δὲ καὶ ἀν ἔλαβεν σῶμα ἐκ τῆς Παρθένου, σκήνωμα αὐτοῦ τυγ- χάνον ἁγιάζειν ἐν αὐτῷ γεγενημένου. - -- Διδύμου καὶ Κυρίλλου. Στ. ς'. — Ἑτέρα δ' ἐστὶν Γραφὴ ἡ λέγουσα· . Βοηθήσει αὐτῇ ὁ Θεὸς τῷ προσ- ώπῳ. ο Σώζει γὰρ αὐτῆς τὸ κάλλος άτρωτόν τε καὶ ἀπαράφθορον, τὸ νοητόν δηλονότι ὅτ' ἂν ταραχὴν δέ- ξηται ἀπὸ τῶν ἀντικειμένων. Ἕως μὲν γὰρ ἀδιάβλη τον ἔχει τὴν πίστιν ἐν ἑαυτῇ ψυχὴ, καὶ τοὺς ἐξ ἁπάσης ἀρετῆς ὡραῖσμοὺς ἑαυτῇ περιτίθησιν, κάλλος ἔχει τὸ νοητόν, ᾧ καὶ αὐτὸς ἐπιγάννυται Χριστός. Παρενε- χθεῖσά γε μὴν τοῦ εἰδεχθὲς εἰκότος παραχρῆμα καὶ σε το +375 VERS. 3. Montes in corde maris translatos ne putes sensibiles esse terræ partes, sed pravas po- testates in animis passionum æstu conturbatis trans- latas, ubi morum muria est et amaritudo. Simi- liter et Salvator ad discipulos ait : c Si habueritis fidem sicut granum sinapis,» non solum de ficulnea facietis, sed et si monti huic dixeritis: Tolle et jacta te in mare, nihil impossibile erit vobis ",, Quem hic ostendit Salvator montem, adversa po- testas est: etenim de cruciante lunaticum dæ- monio rursus dixit: Si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huic Transi bhinc illuc . » Videtur autem grano sinapis perfectam æquiparare virtutem. Etenim Apostolus ait : « Elsi habuerim fidem adeo ut transtulerim montes EXPOSITIO IN PSALMOS. Matth. xxi, 21. *I, 12. C : “. VERS. 4. Christi fortitudine conturbati sunt per- versi spiritus animas et corpora coercentes stimu- lisque urgentes: magnopere enim secum montes illi meditautes, se videntes subito vi multa abdu- clus, in conturbationem inciderunt. VERS. 5. Civitatem Dei sive Ecclesiam, sive Je- rusalem cœlestem designari existimandum est. Hanc utramque nominatam civitatem Dei letificant fluminis impetus : flumen autem Dei Verbum, quod ex Eden, divinis deliciis profluit, omnemque spi- ritalem irrigal paradisum, oninesque ad se vocal : ● Si quis sitit, veniat ad me et bibat "., Impetus autem ejus aliquo modo doctrina sunt, sive cogi- tationes quas animis suggerit. - Didymi et Basilii. Tabernaculum Altissimi re- putetis manifestationem Dei per carnem. Cui con- sonat illud: Quod nascetur sanctum Filius Dei vocabitur ". » Dat aulem civitati auxilium in pri- mis ortibus luminis solis justitiæ diem efficientis ei qui acceperit et e nocte ignorantiæ ejicientis eum. • Nox enim præcessit, ait, dies autem appropin- quavit ". » Cum enim primo diluculo resurrectio facta est, eam auxilium vocat. Altissimus cum essentia sit sanctus, sanctitatis largitor est: unde sanctificat omnes in quibus commoratur, taberna- culum ipsius vocatos. Potest quoque et quod ac- D cepit corpus a Virgine, tabernaculum ejus videri, quod sanctificatur ab intus. - - Didymi et Cyrilli. VERS. 6. — Alia est Scriptura dicens: ‹ Adjuvabit eam Deus vultu.» Servat enim ejus pulchritudinein intactam atque incorruptam, spiritalem scilicet, si quando adversariis commovea- tur. Dum enim integram in se anima servaverit fidem, absolutæque virtutis ornamentis circumde- derit se, pulchritudinem habuerit spiritalem, qua et ipse ornat eam Christus. Declinans autem a bono, deformis confestim atque invisa fit. Quod vero non Matth. xvII, 19. Gur. XIII, 2. es Joan. vii. 37. Luc. 1, 35. 7. Rom. • (76) Σεληνιακόν ? Επιτ.

Α ατερπὲς ἔχει. Αλλ' οὐ πείσεται τοῦτο, φησίν, ἡ Ἐκ κλησία· σώζει γὰρ αὐτῆς τὸ κάλλος. Ὁ Θεὸς ἐν μέσῳ αὐτῆς μὴ σαλευόμενος» διὰ τὴν προσοῦσαν αὐτῇ ἀνα- μαρτησίαν. Σαλεύεται γὰρ ἀπὸ τῶν ἁμαρτανόντων· ὅθεν καὶ τῷ 'Αδάμ μετὰ τὸ ἁμαρτείν περιπατῶν εὐτ ρίσκεται· καὶ ἐν τῷ Ζαχαρία φησίν· « Πορεύσεται ἐν σάλῳ ἀπειλῆς ὁ Κύριος. » Στ. Γ'. Εθνη τὰ στίφη τῶν κατ' αὐτῆς στρατευομέ των δαιμόνων όνομάζει. Ὅτ᾽ ἂν οὖν ταῦτα θεάσων ται τοῦ Σωτῆρος τὴν ἔνσαρκον ἐπιφάνειαν, ταράτ τονται κατὰ τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας, ἢ καὶ δέους πληρούνται. Τηνικαῦτα δὲ ἀκολουθήσει καὶ τὸ κλτ θῆναι τὰς ψεκτάς βασιλείας καθ᾽ ἂς ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος καὶ ἡ ἁμαρτία. Εἰ δὲ καὶ βασιλείαν λέγοις τοὺς βασιλευομένους, ἐκλήθησαν καὶ οὗτοι ἐκ πλάνης Β εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας, καὶ ἐκ κακίας εἰς ἀρετὴν ῥέψαντες· τοῦ γὰρ Θεοῦ σιωπῶντος, βεβαιότητα καὶ στάσιν ἔχειν δοκεῖ τὰ γήινα καὶ ὑλικὰ πράγματα κλονούμενα Θεοῦ φωνὴν δεδωκότος. Οτ᾽ ἂν γὰρ ὁ Θεὸς ἐμβοήσῃ τῇ διανοίᾳ, εὐθὺς μετακινείται ταύτης πᾶν εἴ τι γεῶδες· Θεοῦ τὴν κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον φωνὴν δεδωκότος, « ἡ γῆ σεσάλευται, ο μετατιθεμέ νων ἁπάντων τῶν ἐπ' αὐτῆς ἐθῶν νομίμων, πατρίων χρηστηρίων, καὶ εἴ τι ἕτερον τῆς δυσσεβοῦς ἀπάτης ταραττόμενον τῶν ἐθνῶν καὶ κλινουσῶν τῶν βασι- λειῶν τῆς γῆς σαλευομένης. Ἡμεῖς θαῤῥοῦμεν μεθ᾿ ἑαυτῶν ἔχοντες τὸν τῶν δυνάμεων Κύριον ἀντιλαμ βανόμενον ἡμῶν τὸν Θεὸν Ἰακώβ. Ὥσπερ δὲ ὁ ποιῶν τὰ ἔργα τοῦ Ἀβραὰμ τέκνον αὐτοῦ ἐστιν, οὕτως ὁ τὴν ἄσκησιν τοῦ Ἰακώβ μιμούμενος τυγχάνει υἱὸς Ο αὐτοῦ, ἀντίληψιν ἔχων παρὰ τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Στ. θ'. Καλεῖ δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπὶ τὴν τούτων κατανόησιν τοὺς ὀξὺ καθορῶντας διὰ τοῦ « δεῦτε, ν συνεγγίζειν αὐτούς· διὰ δὲ τοῦ εἴδετε, » ἀτενίζειν τῇ ἀληθείᾳ παρασκευάζων. — Ἐπλήρωσαν δὲ καὶ τεράτων τὴν οἰκουμένην οἱ ἀπόστολοι πανταχή διατ τρέχοντες, τά τε δι' αὐτοῦ γεγονότα διηγούμενοι, καὶ ἐν ὀνόματι αὐτοῦ θαυματουργοῦντες. Δύναται καὶ καλεῖν ὁ λόγος τὰ ἔθνη ἐκ τῶν ὁρωμένων περί τὴν κτίσιν θαυμάτων τὸν ταύτης ἐπιγνῶναι δη μιουργόν. Στ. ι'. Ελθὼν καὶ καταλύσας διάβολον τὸν τὸ κρά τος ἔχοντα τοῦ θανάτου, καὶ τὰς ἄλλας πονηρὰς δυ νάμεις, «ἀντανείλεν πολέμους έως τῶν περάτων τῆς γῆς, » τουτέστιν τῶν περασάντων ἀπὸ τῶν γηίνων. Συντρίβων τὸ τόξον,, ἀφ᾽ οὗ ἡφίετο τὰ πεπυρωμένα τοῦ πονηροῦ βέλη· ἀλλὰ καὶ πυρὶ κατακαύσει τὸν θυρεὸν τῆς ἀπιστίας ἐναντίως ἔχοντα τῷ θυρεῷ τῆς πίστεως. το Σ:. β'. Ἐπεὶ αἱ χεῖρες ἀντὶ τῶν πράξεων πολλά- κις είρηνται, ἔπραττε δὲ τὰ ἔθνη διάφορα κατὰ τὰ ποικίλα πάτρια πρὸ τῆς ἐπιδημίας, ὁ Σωτὴρ εἰς ἀν θρώπους φοιτήσας προστάττει κρότον γενέσθαι, τουτ ἐστιν συμφωνίαν τῶν πρακτικῶν δυνάμεων τῶν ἐθνῶν τροπικῶς χειρῶν ὀνομαζομένων. Οὐ μόνον ἀπαρκεῖ πρὸς σωτηρίαν πράξεως συμφωνία, εἰ μὴ - DIDYMI ALEXANDRINI patietur Ecclesia; servat enim ipsius pulchritu- dinem. ‹Deus, in medio ejus, non commovebitur, › propter inhaerentem ipsi innocentiam. Commovetur enim a peccatoribus: unde et Adam post peccatum cleambulans invenitur 98: ; atque ait in Zacharia : ● Ibit in tumultu minarum Dominus ”3. VERS. 7. Gentes agmina adversus eam pugnan- tium dæmonum appellat. Cum igitur hæc vi- debunt incarnatam Salvatoris manifestationem, conturbabantur adversus ejus Ecclesiam, aut etiam timore implebuntur. Tunc autem fet ut advo- centur scelesta regna quibus regnavit mors et peccatum. Quod si regnum vocaveris eos qui re- guntur, vocati sunt et illi ab errore ad veritatis cognitionem, et a malitia ad virtutem regressi ; si- lente enim Deo, frmitatem ac stabilitatem habere videntur terrestria et corporalia: quæ autem com- moventur, cum Deus vocem suam dederit. Nam- que si Deus in mente clamaverit, protinus commo- vetur quidquid est in ea terrestre. Postquam Deus per Evangelium vocem dedit, ‹ mota est terra, › mutatis in ea consuetudinibus, legibus, supelle- elilibus patriis, et quidquid impio inficitur errore in gentibus regnisque inclinatis commotæ terræ. Nos autem confidimus, nobiscum habentes potes a- tum Dominum, sospitatorem nostrum Deum Jacob. Sicut qui facit opera Abraham, ejus est filius *, sic qui Jacob exercitationem imitatur, filius ejus fit, auxilium habens a Deo Jacob. - VERS. 9. Vocal autem Spiritus sanctus ad eorum contemplationem acute perspicientes his verbis, ve- nite, ad accedendum; illis autem, videte ad verita- tem attente considerandam invitat. — Impleverunt quoque prodigiis universam terram apostoli ultro citroque commeantes, ab eo facta enarrantes, et in nomine ejus mirabilia facientes. Potest quoque Spiritus vocare gentes ut mirabilium quæ in crea- tione apparent contemplatione, hujus creatorem agnoscant. VERS. 10. Veniens evertensque diabolum mortis potestatein habentem, cæterasque pravas potestates, abstulit bella usque ad finem terræ, id est ad eos qui finem terrestribus desideriis imposuerunt. • Conterens arcum, ex quo jaculata sunt ignita D maligni sagittæ; sed etiam igni comburet scutum infidelitatis fidei scuto adversatum. - PSALMUS XLVI. Vans. 2. Cum quidem manus pro gestis sæpius usurpentur, agerentque gentes diversa juxta patrio- rum morum diversitatem ante incarnationem, Sal- vator apud homines commoratus, jubet fieri plau- id est practicarum virtutum gentium sym- phoniam, quæ allegorice manus vocantur. Non sola ad salutem sufficit in agendo concordia, nisi et Suin. Gen. 111, 8. Zacl. xiv, 13. - * Joan. viu, 59.

Β Εt Στ. β'. Τὸ μέγας εἶναι καὶ αἰνετὸς σφόδρα, οὐ πανταχοῦ ἐπιδείκνυται, ἀλλὰ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ πόλει, ήτοι τῇ ἁγίᾳ Ἐκκλησίᾳ, τῇ ἐπουρανίῳ Ἱερουσαλήμ. Αὕτη δὲ ἡ πόλις οὐ χαμαίζηλος οὐδὲ ἐν τόπῳ ταπει νῷ καὶ κοίλῳ, ἀλλ᾽ ἐν ὄρει μάλιστα ἁγίῳ ίδρυται. Τοῦτο δὲ τὸ ἅγιον όρος, ἤτοι ἡ τελειοτάτη ἀρετὴ καὶ γνῶσις τοῦ Θεοῦ, Λόγος ἐστίν· καὶ γὰρ αὐτὸς θεμέλιος ταύτης τῆς πόλεως, ὥσπερ καὶ οἶκο- δόμος. Στ. γ'. Τὸ πάσης τῆς γῆς ἀγαλλίαμα εὔριζον και ἀγαθὰς ῥίζας ἔχον, ἐστὶν τάχα οὐχ ἕτερον ἂν τοῦ εἰ πόντος, ο Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή. » Αὐτὸς γάρ ἐστιν τὸ ἀγαλλίαμα πάσης τῆς γῆς, αἴτιος καὶ χορηγός τυγχάνων ἀγαλλιάσεως. - Πόλεις τοῦ με γάλου Βασιλέως εἰκὸς εἶναι ψυχὰς ἐγκύμονας ἀπ' αὐτ τοῦ, ὄντος καὶ νυμφίου, γεγενημένας, αἱ καὶ μερο φώσασαι τὰς παρ' αὐτοῦ καταβεβλημένας γονάς, και ρὸν ἔχουσιν ἀποτέξεως. Οὐκ οἶδ᾽ ὁπόθεν κινηθέντες τινὲς ψήθησαν ἔνθα πέπονθεν ὁ Σωτὴρ σημαίνεσθαι ἐκ τῆς προκειμένης λέξεως· φασὶ γὰρ τὸν Σωτῆρα Εσταυρῶσθαι ἐν τοῖς βορείοις πλευροῖς τῆς Σιών, ἐκεῖσε τυγχάνοντος τοῦ κρανίου τόπου. Ἡμεῖς δὲ φα μὲν ἑπόμενοι πολλαῖς Γραφαῖς, τὸν βοῤῥᾶν οὐκ ἄλα λον εἶναι, ἢ τὸν διάβολον, κατὰ τὸ « Εξεγείρου, βορ ῥᾶ, καὶ ἔρχου, νότε. » Τούτου οὖν πλευρὰ οἱ πονη ροὶ ἄνθρωποι, ὥσπερ καὶ ἄρχοντος πλευρὰ φασὶν τοὺς δορυφόρους αὐτοῦ. Οἱ πονηροί οὖν ἄνθρωποι, οι δορυφοροῦντες τὸν διάβολον, πλευρὰ αὐτοῦ πρότερον ὄντες, εἰ τοσοῦτον (78) μεταβάλλοντες, κατὰ ἀρετὴν διεπρε.. Σιών χρηματίσαι, ἀλλ' ὅρη αὐτῆς ἀποδειχθή- ναι. Παῦλος οὖν ὅτε διώκτης ἦν, πλευρά τυγχάνων τοῦ βορρά, μεταβαλλόμενος ὄρος τῆς Ἐκκλησίας τυγχανούσης Σιὼν ἐχρημάτισεν. Καὶ ἐπεὶ ἡ γυνὴ πλευρὰ λέγεται, καὶ αἱ γενόμεναι πλευραί σύζυγοι τῷ διαβόλῳ πλευραὶ αὐτοῦ τυγχάνουσαι τῇ πρὸς ἐκεῖ νον κοινωνία, δρη τῆς Σιών διὰ μεταβολῆς γεγένηνται. Ὡς καὶ πόλιν αὐτοῦ τοῦ μεγάλου Βασιλέως Χριστοῦ χρηματίσαι. Στ. δ'. Ἐν τῇ πόλει οἱ βασιλεῖς ἐληλυθότες, καὶ εἰς αὐτὴν ο συναχθέντες ἐπὶ τὸ αὐτὸ γεγενημένοι. Η καταρτισθέντες τῷ αὐτῷ νοὶ καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ. Εἰσὶν δὲ οἱ βασιλεῖς οὗτοι οἱ κατὰ Θεὸν βασιλεύσαν τες, οἷος ἦν Αβραὰμ πρὸς ἂν εἶπόν τινες καίτοι οὐκ αἰσθητῶς βασιλεύοντα, ο Βασιλεὺς παρὰ Θεοῦ σὺ εἶ ἐν ἡμῖν. ο Οὗτοι ἰδόντες τοὺς πάλαι πλευρὰ ὄντας τοῦ βορρᾶ εἰς τοσοῦτον ὕψος ἀναβάντας, ὡς εἶναι τῆς Σιὼν ὅρη, ἐθαύμασαν εκπλαγέντες τὴν περὶ τὴν λου γικὴν φύσιν γινομένην τροπήν. "Οτ' ἂν δὲ καὶ ἐκ φαύλων σπουδαίους καὶ σοφούς γινομένους ἴδοι τις, θαυμάσας τὴν μεταβολὴν, εἰσκοπήσει ὅτι ἀνάπαλιν ἐνδέχεται γενέσθαι τοὺς σπουδαίους καὶ σοφούς μετ ταπεσεῖν δυναμένους, τουτέστιν νοηθέντες καὶ τοῖς πάνυ προκόψασιν κατ᾿ ἀρετὴν, τάραχον εμποιήσει καὶ κλόνον, ὡς τὸν ἐκ δέους τρόμον ἐπιλαβέσθαι αὐτῶν. Τούτῳ συνῳδὸν τὸ, « Ἐν τόποις ἀσεβῶν στέ > DIDYMI ALEXANDRINI PSALMUS XLVII. VERS. 2. Magnus esse et laudabilis nimis non ubique ostenditur, verum in Dei civitate, seu Ec- clesia sancta, coelesti Jerusalem. Hæc autem civi- tas non humilis est, neque in loco demisso et cavo, ›sed in monte præsertim sancto sita est. Qui vero sanclus mons, seu perfectissima virtus et scientia Dei, Verbum est. Etenim ipse hujus civitatis funda- meutum, sicut et architectus. . - A VERS. 3. Universæ terræ exsultatio multa habens eximiaque fundamenta, non alia est profecto ac dicentis : « Ego sum vitis vera *,, Ipse enin jubi- latio est universæ terræ, auctorque et dux omnis jubilationis. Civitates magni Regis æquum est esse animas gravidas ex eo qui sponsus earum est; quæ et forma induentes suscepta ex eo semina, sunt in parturitionis tempore. Nescio qua men- te agitati quidam existimaverint hoc in loco quæ passus sit Salvator indicari aiunt enim crucifi- xum fuisse Salvatorem in aquilonis lateribus Sion, cum sit ibi Calvarii locus. Nos vero dicimus juxta multas Scripturas aquilonem eumdem esse ac dia- bolum, juxta illud : « Exsurge, aquilo, et egredere, note ". » Hujus igitur latera improbi sunt homi— nes, sicut et latera principis dicunt satellites ejus. Atqui scelesti homines, diaboli satellites ejusque latera cum olim essent, si bunc projicientes ad vir- tutem red.... Sion vocari, sed montes ejus ostendi. Paulus igitur cum persecutor esset, latus erat aqui- Bonis; conversus autem mons Ecclesiæ, nempe Sam, vocatus est. cum mulier latus dicatur, et C latera quæ nubunt cum diabolo latera ejus isto connubio sunt; montes autem Sion conversione funt. Unde et civitas ejus magni Regis Christi vo- cata est. › VERS. 5. In civitatem reges ingressi, atque in eam ● congregati convenerunt in unum, eadem men- ie, eadem sententia unanimes. Sunt autem reges illi qui secundum Deum regnaverunt, qualis erat Abraham, ad quem dixerunt nonnulli, etsi nou cor- poraliter regnantein: ‹ Rex a Deo tu es in no- bis. › Videntes isti illos, qui quondam latera erant aquilonis in tantam celsitatem provectos, ut mon- tes Sion essent, admirati sunt attoniti adeo ma- gnam spiritalis naturæ conversionem. Cum autem e perversis prudentes sapientesque factos quis vi- derit, commutationem miratus, commovebitur quo. niam rursum cogitaverit illos, qui prudentes facti sunt et sapientes, posse relabi, id est de maxi- me in virtutem provectis reputans, perturbatio- nem tumultumque in animo ponet, et ex timo- re tremor apprehendet eos. Cui consonat et illud : Joan. IV, D EDIT. 1. το Cant. 17, 16. (78) Legendum videtur : εἰς του. μετ. κατ. ἀρ. διέπρε [πον, ὥστε οὐχ ὅτι] Σιών χρηματίσαι, etc.

τὸς ποιμανεῖ ἡμᾶς εἰς τοὺς αἰῶνας, κατὰ τὸ εἰρημένον; « Καὶ στήσεται, καὶ ὄψεται, καὶ ποιμανεῖ τὸ τ.. μνιον αὐτοῦ ἐν ἰσχύϊ Κύριος. » Στ. γ'. Ἐπεὶ ἐν τοῖς καλουμένοις ἔθνεσιν εἰς ἀκρόασιν, οἱ μέν εἰσιν γεώδεις ὅλοι τῆς ὕλης καὶ τοῦ γηίνου φρονήματος, γεγενημένοι δὲ υἱοὶ ἀνθρώπων κατ' ἐπιστήμην καὶ παίδευσιν εἰσὶν ὅσοι μαθήμασιν καὶ λόγοις ἐξητασμένοις επανέχουσιν. Καλεῖ δὲ εὐ μόνον τοὺς ἀγελαίους καὶ βοσκηματώδεις, ἀλλὰ καὶ τοὺς συνετούς, ἐρεῖ· ο 'Ακούσατε ταῦτα οἱ ἐν τοῖς ἔθνεσιν γηγενεῖς καὶ ἀνθρώπων υἱοι· ο ὀφειλεταὶ γὰρ οἱ διδάσκαλοι οὐ μόνον σοφῶν ἀλλὰ καὶ ἀνοήτων εἰσίν. Στ. δ'. Προφέρω ἐκ στόματος τὴν σοφίαν, προμελε τήσας ἐν καρδίᾳ σύνεσιν. Τότε γὰρ ἀλήπτως δυνήσε ταί τις σοφὸν προσενέγκασθαι λόγον, όταν συγγε γυμνασμένην κατὰ σύνεσιν ἔχῃ τὴν διάνοιαν. Στ. ς'. Εἰ ἄρα κυκλώσει με τῆς πτέρνης μου ή ἀνομία, οὐκ ἄλλη οὖσα τῆς πατροπαραδότου, ἧς ἐ ὄφις ἐνῆκεν τῇ πτέρνῃ τοῦ 'Αδάμ. Ευίτ. Διδύμου, Βασιλείου, Ωριγένους.Στ. 5, ή. Απο τείνεται πρὸς τοὺς γηγενεῖς καὶ πλουσίους· τῶν μὲν τὸ ἐπὶ τῇ δυνάμει, τῶν δὲ τὸν ἐπὶ τῷ πλούτῳν φρόνημα καθαίρων. Ακούσατε γάρ, φησὶν, οἱ διὰ σώματος ἰσχὺν ἡ πλούτου ἀδηλότητα νομίζοντες ἀρκεῖν ἑαυ τοῖς. Αύτρων ἡμῖν δεῖ πρὸς τὸ ῥυσθῆναι τῆς τοῦ διαβόλου δουλείας. Δεῖ δὲ ἀξιόχρεων εἶναι τὸ λύτρον, καὶ οὐχ ὁμογενὲς τοῖς κατεχομένοις. Οὐδεὶς οὖν ἄν θρωπος πεῖσαι δυνήσεται τὸν διάβολον, οὐδὲ ὑπὲρ ἀδελφῶν τις διδόμενος. "Ανθρωπος οὖν οὐδὲ ὑπὲρ τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων οἷόστε ἐστὶν ἐξίλασμα δοῦναι τῷ Θεῷ. Τί δὲ τοιοῦτον αὐτῷ ὡς ἀντιδοθῆναι τῆς τιμίας ψυχῆς; διότι καὶ κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτὴν ἐγένετο. Η πόσα κοπιῶν ἄνθρωπος άξιόν τι ποιήσει τῆς μελλούσης ζωής ; διὰ τούτων ἱκανῶς ὁ λόγος καθ- αίρει τῶν ἀνθρώπων τὴν οἴησιν. Ρηθείη δ' ἂν ὑψη λότερον περὶ τῶν ψυχικῶν δυνάμεων, εἴ τε ἰσχὺς καὶ ὁ πλοῦτος· οὐδεμία γὰρ ἑαυτῇ ψυχῇ πρὸς σωτη ρίαν ἀρκεῖ. Καὶ γὰρ ἐὰν τέλειός τις ᾗ ἐν υἱοῖς ἀνθρώ- των, τῆς ἀπὸ Θεοῦ σοφίας ἀπούσης, εἰς οὐδὲν λογι σθήσεται. Κἂν πλοῦτον ἀνθρωπίνων ἔχῃ θεωρημά των, μανθανέτω τὴν Ιδίαν δουλείαν αιχμάλωτος ἡγμέ νος ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας· καὶ ὅτι μηδεὶς ὑπὲρ ἀνθρώ- των διδόμενος ἄνθρωπος, εἰς ἀνάληψιν ἧς ἀπώλεσεν ἐλευθερίας ἐστὶν ἱκανός. « Πάντες γὰρ ἥμαρτον, καὶ ὑστεροῦνται τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, δικαιούμενοι δωρεάν τῇ αὐτοῦ χάριτι, διὰ τῆς ἀπολυτρώσεως τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν. » Μή ζήτει τοίνυν εἰς ἀπολύτρωσιν ἀδελφὸν ἢ ψιλὸν ἄνθρωπον, ἀλλ᾽ ἄνθρω τον Θεὸν Ἰησοῦν Χριστόν, μόνον ἐξέλασμα δοῦναι δυνάμενον ὑπὲρ ἡμῶν τῷ Θεῷ, ὅτι αὐτὸν προέθετο ὁ Θεὸς ἱλαστήριον διὰ τῆς πίστεως. Ὃν τῷ αὐτοῦ αἵματ: ἀδελφὸς ἦν (80) τοῦ Ἰσραὴλ ὁ Μωϋσῆς, καὶ οὐκ ἡδυνήθη τοῦτον λυτρώσασθαι, πῶς οὖν ὁ τυχών λυ τρώσεται ἄνθρωπος; Διὸ τὸ, ελυτρώσεται ἄνθρωπος, ο DIDYMI ALEXANDRINI PSALMUS XLVHI. Vers. 3. Cum in gentibus quæ ad audiendum vo- A cantur, aliæ quidem terrigenæ sint, omnino ter- restris et corporalia sapientes; facti autem alii ho- minum sunt per scientiam et disciplinam, quicun- que scientiis accuratisque verbis student. Vocat non modo vulgares brutosque homines, sed et peritos. Dicet: ‹ Audite hæc qui in gentibus terri- genæ et filii hominum: › debitores enim magistri non modo sapientium sed et insipientium sunt. VERS. 4. Profero ex ore sapientiam, præme- ditatus in corde prudentiam. Tunc enim extra cul· pam poterit quivis sapientem proferre sermo- ncia, quando exercitatissimam intellectu habuerit mentem. Vers. 6. Si igitur circumdabit me calcanei mei iniquitas, id est a patre tradita, quam serpens iuf- xit Adami calcaneo ". B C Didymi, Basilii, Origenis. VERS. 7, 8. - Exten- ditur ad terrigenas et divites: illos quidem, ‹ in virtute sua; » hos vero, c in multitudine divitia- rum suarum gloriantes. » Audite enim, qui propter corporis robur aut divitiarum obscuritatem putatis sufficere vobis. Redemptione nobis opus est ut libe remur a diaboli servitute. Oportet justam esse re- demptionem, nec eodem genere quo captivi. Nul lus enim homo flectere poterit diabolum, neque quivis pro fratribus exsolvens. Homo igitur neque propriis pro peccatis valet placationem dare Deo. Quid ei tam pretiosum est quod pro animæ suæ pretio dare possit? Ideo et ad imaginem illius qui creavit eam facta est. Quam autem laborum sum- mam faciet homo futura vita dignam? Quapropter satis hac Scriptura deprimit hominum opinionem. Dici possunt et altiora de psychicis potestatibus, si quidem robur et divitiæ : nulla enim sibi anima ad salutem sufficit. Namque si quis perfectus sit in fliis hominum, deficiente quæ venit a Deo sapien- tia, pro nitilo reputabitur. Etsi divitias humana- rum habeat scientiarum, discat propriam servitu- tem captivus peccato ductus: et quoniam nullas pro hominibus datus homo, in redemptionem quam amisit libertatis satis est. ‹ Omnes enim peccave- runt, Deique gloria indigent, gratis justificati ipsius gratia, propter redemptionem ex Christo Jesu Do- mino nostroª. › Ne quæras igitur in redemptio- nem fratrem, vel simplicem hominem, sed homi- nem Deum Jesum Christum, qui solus placationem Deo pro nobis dare potest, quoniam eum proposuit Deus propitiatorium per fidem ". Cum Moyses eo- dem sanguine et frater esset Israel, nec eum redi- mere potuerit, quomodo quilibet homo redimet? Quare vox illa redimet homo, indignantis inter- ss Gen. III, 15. Rom. 111, 23, 24. • ibid. 25. p D (84) Legendum videtur et distinguendum sic : ...διὰ τῆς πίστεως ἐν τῷ αὐτοῦ αἵματι. Αδελφὸς ἦν

ερωτηματικὸν μετὰ βαρύτητος· οὐ γὰρ τῆς ἁμαρτίας ἠλευθέρωσεν ὁ Μωϋσῆς τὸν λαὸν, ἀλλὰ τοῦ Θεοῦ τὴν ἐπὶ τῇ ἁμαρτία κίνησιν παρητήσατο· ἀλλὰ καὶ γενό- μενος ἐν παραπτώματι, οὐκ ηδυνήθη παρασχεῖν ἐξ- έλασμα ὑπὲρ ἑαυτοῦ τῷ Θεῷ, ὅτε μετὰ τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα σημεία διστάζων ἔφη· « Μὴ ἐκ τῆς πέτρας ταύτης ἐξάξομεν ὕδωρ ὑμῖν; ο διὸ φησὶν ὁ Θεός· « Διὰ τοῦτο οὐκ εἰσάξετε ὑμεῖς τὴν συναγωγὴν ταύ τὴν εἰς τὴν γῆν ἣν ἔδωκα αὐτοῖς. » Εδόθη οὖν εἰς τιμὴν λυτρώσεως τῆς ψυχῆς ἡμῶν τὸ ἅγιον καὶ που λυτίμητον αἷμα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Διόπερ καὶ τιμῆς ἡγοράσθημεν. Εἰ δὲ ἄνθρωπος οὐ λυτροῦται, ὁ λυτρωσάμενος ἡμᾶς οὐκ ἄνθρωπος με νας, οὐ χρείαν ἔσχε δοῦναι τῷ Θεῷ ἐξίλασμα ἑαυτοῦ. Διότι ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. ὓς ἐλυτρώσατο ἡμᾶς οὐ μετὰ λύτρων οὐδὲ μετὰ δώρων κατὰ τὸν Ἡσαΐαν, ἀλλ᾽ ἐν τῷ ἑαυτοῦ αἵματι, οὐκ ἀδελφοὺς ἀλλ᾽ ἐχθροὺς ἡμᾶς γενομένους τοῖς παραπτώμασιν. Καὶ μετὰ τὴν ἐλευ θερίαν, ἣν χαρίζεται ἡμῖν, καὶ ἀδελφοὺς ἡμᾶς ἑαυτοῦ προσαγορεύει. « Απαγγελῶν γὰρ, φησί, ε τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ν οὐ κατὰ φύσιν θεότητος ύφ' ἧς ἐλυτρώθημεν, ἀλλὰ κατὰ συγκατάβασιν χάριτος, οὐ δεόμενος ἐξιλασμοῦ, ἂν αὐτὸς ἱλαστήριον. Τοιοῦτος γὰρ ἡμῖν ἔπρεπεν ἀρχιερεὺς ὅσιος, ἄκακος, ἀμίαντος, καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Ὅστις ὧν ἡ αὐτὴ ζωή, ἡ ἀκάματος φύσις, εκοπίασεν ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ· ἦν γὰρ κεκο- πιακὼς ἐκ τῆς ὁδοιπορίας, ἐκαθέσθη ἐπὶ τῆς πηγής. Β Στ. Γ'. Πάντες οι γενητοὶ ὁμογενεῖς καὶ ἀδελφοί - οὐδεὶς δὲ τὸν ἑαυτοῦ ἀδελφὸν ἁμαρτάνοντα λυτρώ- σασθαι δύναται· μόνος γὰρ ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος λυ τρώσεται, περὶ οὗ εἴρηται· ι Αποστελεῖ αὐτοῖς ἄν θρωπον, ὃς σώσει αὐτούς· ο ὃς καὶ περὶ ἑαυτοῦ φη- σιν· « Νῦν δέ με ζητεῖτε ἀποκτείναι ἄνθρωπον, ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα. » Οὗτος δὲ ὁ ἄνθρωπος ἐπεὶ οὐκ ἔγνω ἁμαρτίαν οὐδὲ ἐποίησεν ἁμαρτίαν, οὐ δώσει τῷ Θεῷ ἐξίλασμα ἑαυτοῦ τὸ ὑπὲρ τῶν ἁμαρ- τανόντων διδόμενον· ἀλλ᾽ οὐδὲ τιμὴν ὀρέξει λυτρώ σεως αὐτοῦ τῆς ψυχῆς· κοπιάσας δὲ κατ' ἀρετὴν ζήσεται εἰς τέλος, οὐδεπώποτε ἔτι τεθνηξόμενος· δύο ναται δὲ καὶ περὶ τοῦ λυτρουμένου λέγεσθαι τό, « Οὐ δώσει τῷ Θεῷ ἐξίλασμα ἑαυτοῦ, οὐ γὰρ ἕκαστος περί ἑαυτοῦ οἷόστε ἐστὶν ἐξέλασμα δοῦναι, Χριστοῦ πάν. τας ἱλασκομένου ἐν τῷ ἰδίῳ αἵματι· ἀλλ᾽ οὐδὲ δοῦναι τις τιμὴν ἱκανὸς τῆς λυτρώσεως τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, δόντος Χριστοῦ ὑπὲρ πάντων λύτρον τὴν ψυχὴν αὐτ τοῦ· εἰ καὶ οὐ δώσει δὲ ἐξίλασμα οὐδὲ τιμὴν τῆς λυ- τρώσεως τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, ἀλλά γε μετὰ τὸ ἀπολυ τρωθῆναι, ἐντολὰς δέχεται, ἵνα κατ' αὐτὰς κοπιά- σας ζῆσαι εἰς τέλος δυνηθῇ ἐσχηκὼς τὴν αἰώνιον ζωήν. Στ. ι'. Ο λυτρωθεὶς ὑπὸ Χριστοῦ, οὕτω βεβαίως ἕξει τὴν σωτηρίαν, ὡς μὴ εὔσειστος καὶ εὐκίνητος εἶναι. Κἂν γοῦν τοὺς οἰομένους ... σοφοὺς δι' ὧν ἁμαρτάνοντας ἀποθνήσκοντας. Ἐπειδὴ οὐ σκαν EXPOSITIO IN PSALMOS. A rogatio est. Non enim a peccato liberavit Moyses populum, sed Dei de peccato iram deprecatus est : quin etiam in culpam incidens, non potuit pro se ipso piaculum præbere Deo; cum post tanta et Lam præclara signa dubitans dixit : « Nonne ex illa petra aquam educemus nobis *?, Quare dixit Deus: • Quapropter non introducetis vos hanc congrega- tam gentem in terram quam dedi eis". › Datus est igitur in pretium redemptionis animae nostrae san ctus pretiosissimusque sanguis Domini nostri Jesu Christi. Itaque pretio empti sumus. Si autem homo non redimit, non homo est qui redemnit nos, Don illi opus fuit qui pro se ipso placationem Deo da ret. Quare peccatum non fecit, neque inventus est dolus in ore ejus ". Qui redemit nos neque pretio, neque donis, juxta Isaiam ®, sed in proprio san- guine, non fratres nos, sed inimicos peccatis ei factos; et post libertatem, quam nobis dare digna tus est, et fratres suos nos ipse vocat. Annuntiabo enim, ait, ‹ nomen tuum fratribus meis ", › noa juxta naturam divinitatis qua redempti sumus, sel juxta indulgentiam gratiæ; cui non propitiations opus erat, cum ipse propitiator esset. Talen nos habere decebat pontificem magnum, sanctum, in- nocentem, immaculatum, omnibusque perfectioni- bus praeditum. Qui cum ipse esset vita, indeler- saque natura, labores in hoc mundo sustinuit. Erat enini fessus itinere, seditque ad fontem ". C D VERS. 7. Omnes mortales eadem sunt natura, fratresque. Nemo enim fratrem suum peccantem redimere potest. Solus enim homo ille redimet, de quo dictum est: «Mittet cis hominem qui salvos faciet eos ". » Qui et de se ipso dixit : . Nunc au- tem me quæritis interficere, hominem qui verita- tem vobis locutus sum"., llic autem homo, cum non cognoverit peccatum neque fecerit iniquita- tem, nou dabit Deo piaculum suimetipsius, quod pro peccatoribus datur; sed neque pretium porriget redemptionis animæ suæ; et postquam laboraverit per virtutem vivet in æternum, non jain deinceps moriturus. Potest quoque de redempto dici, ‹ non dabit Deo placationem suam. Nemo enim pro se ipso placationem dare valet, Christo pro omnibus propitiante in proprio sanguine: sed neque dare quisquam potest pretium redemptionis animæ suz, dante Christo pro omnibus redemptionem animam suam. Etsi non dabit placationem neque pretium redemptionis animæ sum, sed postquam redem- plus est, recipit mandata, ut per ea laborans vivere ad finem possit, æternam vitam consecutus. VERS. 10. Redemptus a Christo, adeo solidam habebit salutem, ut nihil eum agitare vel exturbare possit. Etsi igitur existiment... Sapientes propter ea quæ inique admiserunt morientes. Cum autem * Num. xx, 10. ** ibid.-12. ] Petr. 11, 22. st Isa. LII, 3. * Psal. xxı, 23; Hebr. 11, 12. ** Hebr. VII, 26. Joan. IV, 6. *s Isa. xix, 20. PATROL. GR. XXXIX. ” Joan. viii, 40. "1 Tim. 11, 6.

ἀδικίαν, καὶ πρόσωπα ἁμαρτωλῶν λαμβάνετε; Κρί- Α νατε ὀρφανῷ καὶ πτωχῷ· ταπεινὸν καὶ πένητα δικαιώ- σατε. » Τοῦτο δὲ ἱερέων ἴδιον καὶ τῶν ἄλλων ὅσοι τὸ δικάζειν ἐνεχειρίσθησαν· οὕτω καὶ ὁ νόμος διαγο- ρεύει· « Θεοὺς οὐ κακολογήσεις, καὶ ἄρχοντας του λαοῦ οὐκ ἐρεῖς κακῶς. » Ευλόγως δ' ἂν θεοὶ κληθεῖεν οἱ τὸ κατ' εἰκόνα φυλάξαντες· ὁ τούτων Θεὸς πᾶσαν συνάγει τὴν οἰκουμένην εἰς τὸ κριτήριον. Στ. β'. Καὶ πάλιν, «Τοῖς ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου, φησί, καὶ μέχρι δυσμῶν, ἐπέλαμψεν· ἐκ γὰρ τῆς ἄνω Σιών καὶ δευτέραν παρουσίαν ποιήσεται. Καλέσας οὖν τὴν γῆν, τουτέστιν τοὺς ἐπὶ γῆς, ἐπέλαμψεν αὐτοῖς ὡς προσ- βάλλοντας αὐτῷ γνῶναι, ὅτι ἐκ τῆς Σιὼν ἡ εὐπρέπεια τῆς ὡραιότητος αὐτοῦ » γεγένηται· ἐδείχθη γὰρ ς ἐκ σπέρματος Δαυΐδ κατὰ σάρκα. » Αὐτὸς ὁ τῶν θεῶν Θεὸς, ὁ πᾶσαν τὴν γῆν ἐπὶ τὸ μετασχεῖν αὐτοῦ καλέ- σας, οὐ κρύβδην, οὐδὲ λεληθότως, ἀλλ᾽ ἐμφανῶς ο ἥξει κατὰ τὴν δευτέραν ἐν δόξῃ μετ' ἀγγέλων αὐτοῦ παρ ουσίαν· οὐ παρασιωπήσεται, ἡ ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα καὶ τὴν πρᾶξιν κρίσιν ποιῶν. Καὶ σημειωτέον ότι καὶ ἐν τῷ παρόντι ψαλμῷ ἀμφοτέρας τὰς Χριστοῦ παρουσίας δηλοῖ τὴν μὲν πρώτην, διὰ τοῦ « ἐκ Σιών ἡ εὐπρέπεια· ο τὴν δὲ δευτέραν, διὰ τοῦ « Ὁ Θεὸς ἐμφανῶς ἤξει. Στ. δ. Οὐρανὸν δέ φησιν τὰς θείας δυνάμεις . γῆν δὲ τοὺς ἐνοικοῦντας ἐπ' αὐτῇ, ἐπὶ τὸ διελεγχθῆναι αὐτοὺς ἐπ' αὐτῶν τούτων υἱοποιηθέντας. Ἐπεὶ ἡ δόσις τοῦ νόμου ἐπὶ μάρτυσιν οὐρανῷ καὶ γῇ δέδοται, ὡς ἐν Δευτερονομίῳ γέγραπται, ἀνάγκη τὸν λαὸν διακρινόμενον ἐπὶ μάρτυσιν ἐφ᾽ ὧν τὸν νόμον ἔλα- δεν ἐξετασθῆναι, παραβεβηκότα τοὺς θείους νόμους· προσκαλεῖται ο οὖν τὸν οὐρανὸν ἄνω, ν τουτέστιν τὰς θείας δυνάμεις· καὶ τὴν γῆν, ο λέγω δὲ τοὺς ἐνοι- κοῦντας ἐπ' αὐτῇ, ἐπὶ τὸ διελεγχθῆναι τοὺς ἑαυτῶν (81) υλοποιηθέντας: « "Ακουε, γὰρ, ο οὐρανέ, καὶ ἐνωτίζου, γῆ, ὁ ἐκκηρυττομένων τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ· ἐφ' ὑμῖν γὰρ τὸν νόμον λαβόντες, οὐκ ἐφύλαξαν· δηλοῖ δὲ διὰ τούτων τοὺς ἐν οὐρανῷ τε καὶ ἐπὶ γῆς. Β Εt Στ. ε'. Αγγέλοις τάχα προστάττει ἢ ἀνδράσιν ἱεροῖς, ὅπως τοὺς ὁσίους αὐτοῦ συναγαγών (82) ἐπὶ τὸ διαθέσθαι καὶ συνθέσθαι τὴν διαθήκην αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ θυσίαις πνευματικαῖς· θυσίας δὲ πνευματικὰς τὴν τῆς αἰνέ. σεως καὶ εἴ τις ἄλλη παραπλησία· τὰς οὖν θυσίας ἐφ' ᾶς ἡ πνευματικὴ διαθήκη ἀποδεχόμενος, συναχθῆναι αὐτῷ τοὺς ὁσίους αὐτοῦ προστάττει, ἵνα τὰ προειρη- μένα ἐπιτελέσωσιν. Στ. ς'. «Δικαιοσύνην, προσονομαζόμενοι « ἀναγγε λοῦσιν » οἱ οὐρανοί, ἄνδρες ὄντες ἱεροὶ φοροῦντες τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου. Στ. η'. 'Αλλ' οὐδ᾽ ἐπὶ τῇ διαθέσει καθ' ἣν προσφέρεις ταύτας, ὡς καὶ τὸν Κάϊν ἐπὶ τῷ μὴ ὀρθῶς διῃρηκέναι διήλεγξα. Ελέγχει Θεὸς οὐκ ἐπ' αὐτὰ (83) τοῖς EXPOSITIO IN PSALMOS. iniquitatem et facies peccatorum sumitis? Judicate egeno et pupillo : humilem et pauperem justifi- cate ". › Illud autem sacerdotum proprium et cæ- terorum quicunque judicum munere funguntur. Ita et lex præcipit Deos non maledices, et principes populi tui non maledices . . Deorum autem nomine non immerito vocarentur qui imaginem Dei inta- ctam servavere: quorum Deus universam terram ad judicium convocat. VERS. 2. omnibus iterum, inquit, « Ab ortu solis usque ad occasum › affulsit: nam ex superna Sion in secundo adventu suo manifestabitur. Con- vocans igitur terram, hoc est eos qui terram inco- lunt illis affulsit, ut ad ipsum accedentes agno- scant quod ‹ex Sion species decoris ejus. › Natus est enim c ex semine David secundum carnem ., Ipse deorum Deus, qui omnem terram ad commu- nicationem sui vocavit, non clam et latenter, sed ‹ manifeste › veniet, cum, videlicet, hora secundi adventus, in gloria, comitantibus angelis, appare- bit. Non silebit, unumcunque juxta opera et vitam judicans. Non omittendum hoc in psalmo utrumque Christi adventum indicari : unum qui- dem per illa ‹ ex Sion species; alterum vero per hæc Deus manifeste veniet. › . VERS. 4. Coelum autem vocat divinas potestates, terram vero eos qui illam incolunt, [quos convo- cat} ut illi (Juæi coram illis] redarguantur, com ram quibus olim filiorum adoptione donati sunt. Cum legem ferens testes invocavit cœlum el ter- C ram, uti in Deuteronomio scriptum est', necesso est ut populus divinarum legum violator iisdem testibus examinetur et judicetur. Advocat igitur ‹ cœlum de sursum,, hoc est divinas potestates è terram, hoc est eos qui terram incolunt, ut eorum judicio intersint quorum adoptionis testes fuere. • Audi, enim, inquit, c coelum, et auribus percipe, terra ', . fliorum Dei condemnationem : illi siquidem quas, testibus vobis, acceperant, le- eos designat qui in cœlo sunt et super terram. VERS. 5. Angelis sane aut sacerdotibus præcipit ut sanctos suos congregent, ad instituendum or- dinandumque ipsius Doi nempe testamentum super sacrificia spiritualia. Spiritualia autem sacrificia vocat sacrificium laudis et alia hujusce generis. Sacrificia igitur accipiens super quæ ordinatur te- stamentum; congregari jubet sanctos suos, ut præ- dicta perficiant. ges non servaverunt. Per hæc autem (cœlum et terra) D VERS. 6. Justitiam anuuntiabunt › viri sancti, qui cali cognominantur, imaginem numinis co- lestis ferentes. VERS. 8. Non mentem arguo qua sacrificia offers, sicut Cainum reprehendi quod oblationes suas non recte eligebat. Arguit Deus non eos qui offerunt, "Rom. 1, 3. » Psal. Lxxxı, 1-3. ** Exod. xxvi1, 28. Edit. • Deut. 17, 20. 1 Isa. 1,2. (81) Vix dubito quin legendum sit ἐπ' αὐτῶν. (82) Lege συναγάγωσι. 10. (83) Num αὐτοῖς ID.

Στ. ις'. Ἐπεὶ οὐχ ὡραῖος (ἔπαινος) ἐν στόματι ἁμαρ· Α τωλοῦ, τῷ ἁμαρτάνοντι επιπλήττει ὁ Θεὸς φάσκων· • Ἵνα τί διηγῇ τὰ δικαιώματά μου, » ἃ ἐπιτελεῖν οὐ θέλεις; ᾿Αλλὰ καὶ ἵνα τί ο ἀναλαμβάνεις την διαθή πην μου διά στόματος ; » Έδει γὰρ ἐν καρδίᾳ σε αυ τὴν δεξάμενον, καὶ τυπώσαντά σου κατ' αὐτὴν τὰς νοήσεις, οὕτω προφέρειν τους λόγους τῆς διαθήκης μου. Τούτῳ συνάδει ὁ κηρύττων. Μὴ κλέπτων, κλέ ψεις, » καὶ τὰ ἑξῆς. Στ. ιη'. Πρὸς δὲ διάνοιαν νοήσεις καὶ οὕτως· Εἰ ποτε Εθεώρεις ἑτεροδόξῳ γνώμῃ κλέπτοντα τὸ βούλημα τῆς ἀληθείας, συναινών « συνέτρεχες αὐτῷ. ο 'Αλλὰ καὶ τοὺς μοιχεύειν πειρωμένους τὴν Χριστοῦ νύμφην τῷ περισπάν εἰς αὐτοὺς τὰς ἐκκλησιαστικὰς ψυχὰς, ὁμογνωμονῶν αὐτοῖς, ἢ μὴ ἐκτρεπόμενος αὐτοὺς, · μετὰ τῶν μοιχῶν ὄντων τὴν μερίδα σου ἐτίθεις., Αρμόζειν ἐρεῖς τὴν λέξιν ταύτην τοῖς ἐπαγγελλομέ- νοις μὲν ἐκκλησιαστικοῖς εἶναι, εἰς κοινωνίαν δὲ ἐρ- χομένοις μὴ ἐκκλησιαστικοῖς ἀνδράσιν. ' Β Στ. ιθ'. Ὁ ἀγνοῶν τὸ ἀγαθὸν, πράττων δὲ τὸ κακὸν, ἧττον ἁμαρτάνει ὁ (86) δὲ μετὰ τὸ ἐπίστασθαι τὸ ἀγαθὸν ἁμαρτάνει, επιτεινομένην ἔχει κακίαν· διὸ καὶ « ὁ ἐγνωκὼς τὸ θέλημα τοῦ κυρίου δοῦλος, δαρήσεται πολλά, μὴ ποιῶν αὐτό. Δύναται δὲ καὶ οὕτως· Ἐπεὶ διὰ στόματος ἀναλαβὼν τὴν Θεοῦ διαθήκην, τὴν καρ δίαν πλήρη εἶχεν ἁμαρτίας, πρὸς ὅν ὁ λόγος (αμαρ- . τωλὸς γάρ ἐστιν ἐκ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας φαύλου »), ὄντως ἐν τῷ στόματι πλεοναζομένην είχεν κακίαν, ὡς ὁ τὴν γλῶσσαν, αὐτοῦ δι' ὧν σοφίζεται • περιπλέκειν δολιότητας ο περιπλέκει γὰρ καὶ συντί- θεῖ τοὺς αἱρετικοὺς λόγους, όντας σοφίσματα. « Στ. κα'. Σιγή Θεοῦ λέγεται ἡ πρὸς τοὺς ἁμαρτωλοὺς μακροθυμία. "Οταν γὰρ παρ' αὐτὰ τιμωρεῖται, οὐ σιω πᾷ ἀποφαινόμενος κατ᾿ αὐτῶν ἃ δεῖ αὐτοὺς παθεῖν. Τοῦτον τὸν νοῦν ἔχει καὶ τὸ, ο Εσιώπησα ἀπ' αἰῶνος, μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι καὶ ἀνέξομαι ; ο λέγει Κύ ριος πρὸς τὸ ἐλεγχόμενον οὖν· Ταῦτα ἐποίησας & προλέλεκται ἁμαρτήματα, καὶ ἐσίγησα, διὰ μακροθυ μίαν τόπον διδούς μετανοίας· σὺ δὲ (87) ὠφεληθῆναι ἐκ τῆς τοιαύτης σιωπῆς ἐκ τοῦ ἐναντίου ὑπέλαβες πρὸς οἷς εἶχες κακοῖς ἀνομίαν, καθ' ήν ο νομίζεις με ὁμοιόν σοι τυγχάνειν· ο Εδοξάς με γὰρ, χαίροντα οἷς πράττεις, μὴ ἐπεξέρχεσθαι κατὰ σοῦ. Στ. κγ'. Οὐκ ἐνταῦθα ἐν τῇ αἰσθητῇ λατρείᾳ, ἀλλ' ἐκεῖ τῇ θείᾳ τυγχανούσῃ αἰνέσεως, ἡ ὁδός ἐστιν ἦν δείκνυσι φωτίζων ὁ Θεὸς τὸ σωτήριον ἑαυτοῦ τὸν μονογενῆ Υἱόν, Σωτῆρα όντα· ἢ αὐτὴν τὴν σωτηρίαν, ότὲ δὲ τὸν Σωτήρα Χριστὸν σημαίνει. Στ. α'. ᾿Αλλὰ μηδεὶς ἐπεμβαινέτω τῷ μεγάλῳ Δαβίδ δικαιώσαντος γὰρ τοῦ Θεοῦ, οὐδεὶς ἔσται ὁ κατακρί- νων· ἀλλὰ καὶ τοσοῦτον χρόνον ἐν βασιλείᾳ γεγονότος, τοῦτο μόνον αὐτοῦ φέρεται ἁμάρτημα, καὶ τὸ μεμε- τρηκέναι τὸν λαὸν παρὰ τὸ βούλημα τοῦ Θεοῦ. Ἀλλ᾿ • EXPOSITIO IN PSALMUS. VERS. 16. Cum non deceat os peccatoris (laus Dei ), peccatorem increpat Deus hisce verbis : • Quare tu enarras justitias meas,› quas perficere recusas? Quare ‹ assumis testamentum meum per os tuum?, Quod enim prius in cor tuum recipias, mentemque tuam ad illius normam instituas, et tunc testamenti mei sermones proferre poteris. Consentit his illud: « Qui prædicas non furandum, furaris, a et cætera. VERS. 18. Quæ et ita interpretanda : Si forte hominem videbas hæretica mente veritatis do- ctrinam tollentem, rem comprobans currebas cum eo. › Et si adulteri exstiterunt, qui virginem Chri- sti violare tentarent, fideles animas in partes suas detrahendo, istis consentiens, aut eos expugnare negligens : . Cum adulteris portionem tuam pone- bas., Referri possunt hæc verba ad illos homines, qui publica utilitati unice consulere dicuntur, de ea autem re ipsa minime curant. B VERS. 19. Qui boni nescius malum facit, minus peccat : qui autem boni conscius peccat, abundan- tem habet malitiam. Quapropter gravius cadetur servus, qui voluntatem domini, licet cognoverit, eam non facit. Poteris ista et hocce modo in- terpretari: Per os suum assumit testamentum Dei hono de quo nunc agitur ; cor autem habet pecca- tis plenum (peccator igitur est « ex abundantia cor- dis pravi,), et vere e abundat os ejus malitia ; » ita ut lingua» captiosis falsisque ratiocinationibus • dolos concinnet. Nam hæreticos sermones con- C cinnat et componit, qui nihil aliud sunt nisi ca- ptiosæ falsæque ratiocinationes. D VERS. 21. Silentium Dei vocatur patientia quæ peccatores sustinet. Quando enim pœnas ab eis re- petit, non tacet, supplicia vero ipsis imminentia re- velat. Idem significat illud: «Tacui: num semper lacebo et abstinebo ? . Dicit ergo Dominus adl pec- catorem quem increpat : Tu prædicta omnia pecca- ta admisisti, et ego tacui, per patientiam locum dans penitentiæ. Tu autem ex hoc meo silentio utilitatem nullam percepisti; quin imo ea de causa, ‹ existimasti inique quod ego tui similis sum : › putabas scilicet me operibus tuis consentire, nec unquam in te invasurum. VERS. 23. Non hic per sacrificia corporearum victimarum, sed illic per divinum laudis sacrifi- cium, › patet iter quod Deus indicat, salutare suum cum ostendit, Filium unigenitum Salvatorem no- strum, hoc est salutem ipsam, quæ Salvatorem. Christum designat. PSALMUS L. Rom. 15, 21. * Luc. xi, 47. 1º Isa. XLII, 14. DIT. VERS. 1. Noli Incusare magnum David; nam, justificante Deo, nemo erit qui eum condemnet". Qui cum per tot annos summo imperio potiretur, hoc unum tainen peccatum admisisse narratur, et illud quod contra Dei voluntatem populum numerari jus- Rom. viii, 33. (86) Aut hic legendum &c, aut mox ἁμαρτάνων. (87) Forte leg. : σύ, δέον. Ιρεις

Α οὐδὲ τὴν ἁμαρτίαν ἐπίμονον ἔσχεν· βασιλεὺς δὲ του σοῦτος ὑπ᾿ ἰδιώτου διελεγχθείς, μηδὲν ἀγανακτήσας ἐκάκισεν ἑαυτὸν, ὡς τὸν προφήτην εἰπεῖν· « Κα Κύριος παρήγαγεν τὴν ἁμαρτίαν σου, τῷ γὰρ εἰ πεῖν, ο Καὶ Κύριος, ο καὶ τὸν Δαυΐδ ἔδειξεν αὐτὴ διὰ μετανοίας παρενεγκόντα σφόδρα· οἱ μὲν γὰ ἄλλοι άνθρωποι καταπίπτουσιν ἐν ταῖς ἁμαρτίαις, οἱ δὲ ἅγιοι τρέχοντες τῆς σωτηρίας τὸν δρόμον, εἴ τι καὶ πάθοιεν ἀπροσεχτοῦντες, οὐ καταπίπτουσιν ἀδια στάτῳ δρόμῳ, μηδὲ προσκεκοφέναι δοκοῦντες. ᾿Αν εγράφη δὲ τῶν ἁγίων τὰ πλημμελήματα πρὸς τὸ μὴ ὀκνεῖν ἡμᾶς πρὸς ζῆλον τούτων ἐλθεῖν, προφασίζε · σθαι τὸ θείαν εἶναι μοῖραν καὶ ἀνεπίδεκτον ἁμαρτίας τοὺς ἁγίους· ὅθεν δέδωκεν ή πρόνοια πρόφασιν άμαρ- τίας γενέσθαι περὶ αὐτούς· ἵν᾿ ὥσπερ ἀρετῆς οὕτω καὶ μετανοίας ὦσι διδάσκαλοι. Τάχα δὲ καὶ μὴ πλημ- μελοῦντες ἐπέγραφον ἂν ἰδίᾳ δυνάμει τὴν ἀρετὴν, · ἀλλ᾽ οὐ Θεοῦ συνεργεία· παρορῶσα τοίνυν ή θεία χά ρις τὸ μέγα τῆς οἰήσεως ἀποκωλύει τούτοις ἁμάρ τημα πρὸς ἐπίγνωσιν τῆς φυσικῆς ἀσθενείας καὶ τῆς ἐπὶ Θεὸν προσφυγῆς. Πεντηκοστὸς δὲ ψαλμὸς ἀναγέγραπται, επείπερ ἁρμονίαν ὁ ψαλμὸς ἔχει πρὸς ἄφεσιν· ἄλλως γὰρ οὐκ ἂν τὸ συγγραφικὸν Πνεῦμα πραΰταξεν αὐτὸν τοῦ να', καὶ νγ', καὶ τῶν ἐφεξῆς, εἰ καθ᾽ ἱστορίαν ὑπῆρξεν ή τάξις· ὁ γὰρ να' περὶ τῆς Δωήκ τοῦ Σύρου καὶ τῆς πρὸς τὸν Σαούλ αὐτοῦ διαβολῆς ἐπιγέγραπται· τὸ δὲ πρὸ τῆς βασιλείας ἦν τοῦ Δαυΐδ· καὶ ὁ νγ' περὶ τῆς πρὸς τὸν Σαούλ τῶν Ξιφάρων (88) διαβολῆς· ὅτι δὲ αναλογίαν ὁ ἀριθμὸς ἔχει πρὸς ἔλεον, ὁ Σωτὴρ περί ἀφέσεως διδάσκων, χρεώστας παρέλαβεν ὑπευθύνους ν' καὶ φ' δηναρίοις, ἀφέσεως εκατέροις γεγενημένης, διὰ τὸν ν' καὶ τὸν συγγενή χρεωστεῖν ἀριθμόν· ἀμέλει τοῦ σφαγέντος Αμνοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ ἀναστάντος καὶ τε ποιηκότος ἡμῖν τῶν ἁμαρτημάτων τὴν ἄφεσιν, ἐπὶ ν' ἡμέρας διάγομεν εὐφραινόμενοι, τῇ πεντηκοστῇ ἡμέρα τῆς ἐκχύσεως τοῦ Πνεύματος ἀξιούμενοι· καὶ ὁ Ἰω- βηλαῖος δὲ διὰ τῶν ν' παρ᾽ Ἑβραίοις ἄφεσιν ὡς χρεῶν ἀποκοπτομένων· ἐν ᾧ καὶ τῶν Ἑβραίων ἐλευ θερία, καὶ κτήσεων ἀποκαταστάσεις, ὡς εἶναι τὸν ἐνιαυτὸν ἑορτήν· εἰκότως οὖν πεντηκοστὸς ὁ τῆς μετ τανοίας ψαλμός· ἔστι δὲ καὶ ἐξ ἑβδομάδων ζ' καὶ μονάδος, ὡς εἶναι ἑβδομάδα ἑβδομάδων ἀριθμὸν, ἐν ᾧ ᾄδει (89) γενέσθαι τὸν ἀποβάλλοντα τὸ ἄχθος καὶ τὸ ἔργον τῆς ἁμαρτίας. Στ. γ'. Ο σφοδρώς μετανοῶν καὶ τοὺς προσήκοντας τῇ μετανοίᾳ καρποὺς ἀγαπῶν, αἰτεῖ καὶ τὸν παρὰ Θεοῦ μέγαν ἔλεον εἰς αὐτὸν γενέσθαι, οὐκ ἐπαρχούσης τῆς μετανοίας, ἄνευ ἐλέου Θεοῦ· οὐδὲ τοῦ ἐλέου Θεοῦ, ἄνευ τῆς ἐκ τοῦ ἐφ' ἡμῖν μεταγνώσεως πρὸς σωτη- ρίαν. Σχιν, 2; $395 DIDÝMI ALEXANDRINI serit ". Ac ne in hoc quidem peccato diu perman- sit; sed magnus ille rex, licet fuerit a privato ho- mine reprehensus, rem haud indigne ferens, statim se ita humiliavit, ut ipse propheta diceret : « Domi- nus quoque transtulit peccatum tuum ., Voce hac, • Dominus quoque › innuit peccatum ab ipso Davide jam fuisse per pœnitentiam translatum; cæteri quidem homines peccatis franguntur, sancti vero qui salutis curriculum decurrunt, etiamsi quid fue- rint per negligentiam passi, non tamen medio in spatio deficiunt, sed mox inceptum iter peragunt. Referantur sanctorum delicta, ne nos illorum ve- stigiis insistere dubitemus, quasi fuissent illi divi- nam sortem et nullo modo peccatis obnoxiam ad- cpti. Permittit igitur divina Providentia ut ipsi quoque interdum labantur, atque ita nobis uti vir tutum, sic et poenitentiæ sancta documenta præ- beant. Poterat etiam fieri quod, nisi aliquando pec- caverint, virtutes suas propriis viribus perfici, non autem divina cooperatione putent. Hac autem ratione occurrit divina gratia nimis elatæ mentis periculo, omnesque docet, quam infirma sit nobis Fulucia. B natura, et quam necessaria in divinum auxilium Hic psalmus numeratur quinquagesimus, quia circa remissionem versatur : non enim posuisset eum Spiritus sanctus ante quinquagesimum pri- mum, et quinquagesimum tertium, et alios qui in- ferius occurrunt, nisi alla præter temporum ordinem ratio habeatur ; nam quinquagesimus primus de Doeg Syro agit, et de illius cum Saule congressu; quæ antequam David rex esset, evenerunt. Simili- ter alludit quinquagesimus tertius ad colloquia Ziphæorum cum Saule. Cum igitur numerus quin- quaginta cum misericordia comparationem quam- dam habeat, profert Salvator, suam de remissione doctrinam explicans, duos debitores quorum unus debebat denarios quingentos et alius quinquagin- ta ; et utrique remissio facta est, quod quinqua- ginta et affini numero quingentos denarios sibi cre- clitos haberent. Haud immerito per quinquaginta dies festa agimus, quod per morten et resurre- ctionem suam Agnus Dei nobis peccatorum remis- sionem fecerit; et die quinquagesimo digni habiti sumus qui per effusionem sancti Spiritus mundare- mur. Apud Judæos quoque condonabatur debitori credita pecunia anno Jubilæo seu quinquagesimo, tunc redibat quisque ad libertatem, et ad possession D nes suas, ita ut annus festivus haberetur 18. Recte igitur inscribitur quinquagesimus qui de miseri- cordia agit psalmus. Componitur numerus quinquaginta ex septem hebdomadis et unitate, ita ut hebdomadam hebdomadarum constituat, quo venturus dicitur, qui onus et opus peccati auferat VERS. 3. Vehementi dolore motus, et pœnitentiæ dignos fructus exhibens, petit a Deo ut magnam misericordiam impetret; nam non sufficit peniten- tia, nisi Deus misereatur; nec sufficit miseratio Dei, nisi et nos quantum in nobis est per pœniten- tiam ad salutem convertamur. Reg. Par. xxi, sqq. II Reg. xu, 13. * Luc. vi, 41. ¹ Levit. xxv, 10, 41. (28) Ita cod. (89) Εδει ?

Στ. ιδ'. Προσδοκῶν τὴν δεῦρο κάθοδον τοῦ Σωτῆρος, ἐφ᾽ ᾖ ἀγαλλίασιν τελείαν ἔχειν συμβαίνει, παρακαλεῖ τὸν Πατέρα φάσκων· «Απόδος μοι τὴν ἀγαλλίασιν τοῦ σωτηρίου σου, ὅπως καὶ πνεύματι ἡγεμονικῷ καὶ τελείῳ στηρίσῃς με. » Εκατέρως δὲ καὶ ἐν τούτοις πνεῦμα λέγει ἤτοι τὸ ἅγιον ἄρχον καὶ ἡγεμονικόν, τὸ τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ ἕτερον ἐν τῆς τοῦ ἀν θρώπου ψυχῆς. Στ. ιε'. Καὶ ἐν τῇ προγραφῇ τοῦ ψαλμοῦ ἐφάσκομεν παρορᾷν ποτε τὸν Θεὸν τοὺς σπουδαίους ὥστε ἁμαρτίαν ποιεῖν, ἵνα μετανοοῦντες ἔργῳ καὶ τὴν περὶ μετα- νοίας διδασκαλίαν ἐπιδείξωνται. Ἰδοὺ γοῦν καὶ ἐνταῦ θα βεβαιοί τῷ Θεῷ ῥῆμα· διὰ γὰρ τῆς ἐξομολογήσεως τῆς πρὸς Θεὸν, διδάσκειν ὑπισχνεῖται ἀνόμους αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ τὰς ὁδοὺς, ἵνα τούτων ἐπιβάντες, εἰ καί Β ποτε ησέβησαν ἐξ ὀλιγωρίας, ἐπιστρέψωσιν πρὸς αὐτ τόν. Στ. ις'. Ἐπεὶ δι' ὧν ἐποίησα πρὸς θάνατον ἁμαρτιῶν πλήρης εἰμὶ αἱμάτων, ἐκ τούτων ῥῦσαί με ὁ καθάπαξ Θεὸς ὢν καὶ ἡμέτερος. Ο λόγος ὁ ἡμέτερος «γλώσ σά μου ο καλούμενος, ἐν τῷ ἀεὶ περὶ δικαιοσύνης σου φθέγγεσθαι, ο ἀγαλλιάσεται τὴν δικαιοσύνην σου. Σ Στ. ιζ'. Ἐκείνου ἀνείλου τὰ χείλη, ὁ Θεὸς τοῦ λαβόν- τος λόγον ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματος. Διὸ καὶ τὸ στόμα αὐτοῦ ἐξαγγέλλει τὴν αἴνεσιν τοῦ Θεοῦ, ἀεὶ αἰνοῦν καὶ εὐχαριστοῦν αὐτῷ. Στ. κ'. Ὁ περὶ ἁμαρτίας ιδίας ἐξομολογούμενος, τί βούλεται περὶ τῆς Σιὼν καὶ Ἱερουσαλὴμ διαλέγεσθαι ; Αλλ' ἐπεὶ είπομεν μὴ πάντως αὐτὸν βεβλάφθαι ἐκ τοῦ ἑπταικέναι ἐν τῷ συντόνῳ δρόμῳ, τούτου χάριν προφητικὴν ἔτι ἔξιν ἔχων, καὶ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος κοινωνίαν, εύχεται καὶ προφητεύει, « "Αγάθυ νον, ο λέγων, τὴν Σιὼν ἐν τῇ εὐδοκία» τῷ Υἱῷ σου γεγενημένην, καὶ τῷ Πνεύματι συνεγγίζουσαν· ἀλλὰ καὶ ι οἰκοδομείται τὰ τείχη τῆς Ἱερουσαλήμ., ἀγγέλων δὲ φρουραὶ ταῦτα, ἢ δογμάτων ἀκαταλύτων ίδρυσις. Στ. κα'. Δικαιοσύνην φησὶ τὴν διὰ πίστεως Ἰησοῦ Χρι στοῦ εἰς πάντας τοὺς πιστεύοντας συνισταμένην· αὕτη δὲ ἡ δικαιοσύνη ἀναφορὰ καὶ ὁλοκαυτώματα πνευματ τικὰ τυγχάνει, καὶ τὸ, ο Θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης. » ἀλλὰ καὶ ι ἐπὶ τὸ ο πνευματικὸν « θυσιαστήριον ἀνοί- σουσι μόσχους, » γεωπόνους έλκοντας άροτρα ψυχάς, οὐκ άλλας τυγχανούσας τῶν ψυχῶν τῶν μαρτύρων, ὀφθεί σας παρὰ τὸ ἐπουράνιον θυσιαστήριον, ἀναφερομένας ἐπ' αὐτῷ μόσχων δίκην· ἐν γὰρ τῇ Ἀποκαλύψει Ἰωάν νου αἱ τῶν πεπελεκισμένων ψυχαὶ διὰ τὸ ὄνομα Ιη- σοῦ καὶ τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ, ὑπὸ τὸ θυσιαστήριον τὸ ἐπουράνιον τεθεώρηνται (91). Στ. α'. Οντως γὰρ συνέσεως δεῖται τῆς ἐκ Θεοῦ ἡ τῶν ἐμφερομένων λόγων διάνοια. Τίνα δὲ δεῖ τὴν εἰς τοσαύτης τραγῳδίας πρόφασιν παρασχεῖν ἢ τὸν νομέα (Ε). DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 14. Salvatoris nostri adventum in terram A exspectans, qua perfectam laetitiam feri contingit, Patrem hisce verbis invocat : «Redde mihi lætitiam salutaris tui; et spiritu principali et perfecto con- firma me. › Hic utrumque spiritum dominantem dicit et principalem, Spiritum quidem sanctum, aut spiritum hominis, qui in ipso alienus est ab anima. Vens. 13. 1n præfatione psalmi jam docuimus, Deo permittente, interdum et sanctos peccare, ut pœnitentiam sinceram agentes cæteris pœnitentiæ exempla præbeant. En idem confirmat hic versus ; nam pollicetur se, peccata sua Deo confitendo, vias ipsius Dei iniquis indicaturum, ut eas ingressi, si quid unquam per negligentiam deliquerint, ad eum convertantur. - VERS. 16. Cum per peccata, quibus me usque ad mortem tradidi, sanguinibus plenus sim, de istis libera me, Deus, Deus meus. ‹ Lingua_mea,› hoc est sermo meus, in celebranda tua justitia semper occupata, ‹ exsultabit justitiam tuam. › Vers. 17. Illius labia aperit Deus qui ad laudan-, dum eum verba facit. Quapropter os ejus annuntia- bit laudem Dei, laudans eum et celebrans eum sem- per. VERS. 20. Qui de peccatis suis dolet, quid sibi vult de Sion et Jerusalein dicere ? Respondebi- mus eum, licet de recta via deflexerit, non omni- bus ideo fuisse donis nudatum. Propheticam igitur gratiam retinens, et pristinam cum Spiritu sancto communionem, vota prophetiasque profert. Sion- que celebrat benigne a Filio tuo acceptam, et a Spiritu adjutam. Illud, cædifcabuntur muri Jeru- salem, › angelorum de hominibus curam innuit, aut fneoncussam evangelicarum doctrinarum constitu- tionem. C Vers. 21. Justitiam hic illam indicat quæ per Adem in Jesum Christum omnibus fidelibus conve- nit. Ipsa autem justitia oblatio spiritualis et sacriß- cium spirituale: eodem sensu est illud, • Sacri- fcate sacrificium justitia ", tunc quoque e im- ponent super altare, spirituale vitulos, non terram exercentes et aratra trahentes, sed animas D quæ non aliæ sunt ab animis martyrum, super cœleste altare conspectis, et ibi vitulorum more oblatis ; nam in Apocalypsi Joannis conspiciun- tur subtus altare cœleste animæ interfectorum propter nomen Jesu et propter testimonium ejus. PSALMUS LI. VERS. 1. Vere ea est sermonum prolatorum mens, quæ nonnisi illustraute Deo intelligatur. Qua autem de causa tanto furore debaccharetur, "Psal. IV, 6. "Apoc. vI, 9. 1v, ex cod. Vat. (B) ab initio et hactenus, et düinceps usque ad paginam suo loco indicandam. Exin usque ad finem Psalterii ex cod. Vat. reg. (C), et ex Vat. (D), et ex Vat. (91) Hactenus ex codice Vat. 1789 (A). At vero

λέξεις τινὰς ἐνηλλαγμένας περιέχειν δοκεῖ. Ἐκεῖ γὰρ διεφθάρησαν καὶ ἐβδελύχθησαν ἐν ἐπιτηδεύμασιν ο ἔχει, ἐνταῦθα δὲ ο διεφθάρησαν καὶ ἐβδελύχθησαν ἐν ἀνομίαις· › παρὰ δὲ τοὺς ἑρμηνεύσαντας ἡ ἐναλλαγὴ φέρεται. Σημαίνει δὲ διὰ τούτων ὁ λόγος τὴν ἔκπτω σιν τῶν κοινῶν περιεννοιών (92) τὸν δυσσεβῆ καὶ ἄθεον λογισμὸν τῆς ἀνθρωπότητος ἁπάσης πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιφανείας ἐπικρατήσαντα· καὶ ὡς διέφθει ραν τὰ σπαρέντα ἐν αὐτοῖς ὑγιῆ περὶ Θεοῦ σπέρμα τα, καὶ τῇ τῶν βδελυρῶν εἰδώλων λατρεία ἑαυτοὺς παραδέδωκαν, τὴν ἀσέβειαν διελόμενοι, εἴτε παντε λῶς ἀθεΐαν καὶ πολυθεΐαν, καὶ τὰ ἀκόλουθα ὁρῶντες, καὶ τοῖς ἀθέοις καὶ ἐνδιαστρόφοις αὐτῶν ἐπιτηδεύμασιν. Ο γὰρ κακῶς περὶ Θεοῦ φρονήσας, καὶ εἰς τὴν Β ἄλλην ἔρχεται κακίαν. Τὴν γὰρ εὐσέβειαν τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς ἐκβάλλων, συνεκβέβληκεν αὐτῇ πᾶσαν ἀρετὴν ἀκολουθοῦσαν ὡς βασιλίδι τῇ εὐσεβείᾳ. Οἱ γοῦν δι' ἀφροσύνην λέγοντες μὴ εἶναι Θεόν, διέφθειραν τὴν ἑαυτῶν γνώμην ἐν ἀνομίαις αἷς ἔπραξαν· ἐξ ὧν ἐβδελύχθησαν, τουτέστι βδελυκτοὶ ἐγένοντο. Η πάντων ἁμαρτανόντων, ἢ καὶ αὐτῶν τῶν δοκούντων ἀγαθῶς ποιεῖν, οὐ κυρίως καὶ ἀληθῶς ποιούντων. Εἰ Στ. ε'. Ἐπεὶ εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία, ο οὐ γνώσονται ὁ ἃ δεῖ εἰδέναι κατὰ θείαν γνώσιν. Οὐ κατὰ πεῦσιν δὲ, ἀλλὰ κατ᾽ ἀπόφασιν ἀναγνω στέον (93). Στ. ς'. Τὸ « ἐφοβήθησαν, ἀντὶ τοῦ ι φοβηθήσονται, ο εἴρηται. Τὸ οὖν ἐκεῖ . Φοβηθήσονται φόβον, οὗ οὐκ ἦν φόβος, ο δύναται ἀναφέρεσθαι εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα· φοβηθήσονται γὰρ οἱ ἐπιφερόμενοι τὰ ἐφ᾽ οἷς κολασθήσονται· ἐν ᾧ ἔδει θάρσος ἔχειν. Διὰ τοῦτο δὲ φοβηθήσονται, ὅτι τοὺς ὑποκριτὰς γενομένους ἐνταῦ θα καὶ σκοπὸν ἔχοντας ἀνθρώποις ἀρέσαι, ν ἐφανέρω σεν ἐκεῖ ὁ Θεὸς < σκορπίσας αὐτῶν τὰ ὀστᾶ, ο δόγματα καὶ τῆς ψυχῆς ἐνθυμήσεις ὄντα. Στ. γ'. Δύναμις τοῦ Πατρὸς ὁ Χριστός. Οὗτος δὲ κρινεῖ τὰ κρυπτὰ τῶν ἀνθρώπων παρακαλεῖ δὲ μὴ ἄλλοις κριταῖς, ἀλλὰ τῇ δυνάμει τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ εἰς ἐξ- έτασιν παραδοθῆναι· οἶδε γὰρ συγγνώμης τευξόμενος ἐφ᾽ οἷς παρεῖδεν· ἐκδικίαν δὲ γενησομένην κατὰ τῶν αὐτῶν πορθούντων ματαίως. Στ. ε'. 'Αλλοτρίους φησὶν τοὺς ἐναντίαν προαίρεσιν τοῖς σπουδαίοις ἔχοντας κραταιοὺς δὲ, τους πονηρούς δαίμονας. Καί φησιν· Ἐπεὶ « οὐ προέθεντο τὸν Θεὸν ἐνώπιον αὐτῶν, ἀποστραφέντες αὐτὸν, καὶ νῶτα δε- δωκότες « ἐπανέστησαν τῷ δικαίῳ, καὶ ἐζήτησαν την ψυχὴν αὐτοῦ. » Στ. δ΄, ζ΄. Θεὸν βοηθὸν ἔχειν ὁμολογεῖ τάχα τὸν Πατέρα καὶ Κύριον ἀντιλαμβανόμενον τῆς ψυχῆς αὐτοῦ· ἵνα εἰ- πῃ τὸν Υἱόν, ὃς « ἀποστρέψει τὰ κακὰ τοῖς ἐχθροῖς μου· » & γὰρ ἐπαγαγεῖν μοι βεβούληνται κακόν τι, κατ' αὐτὰ πρὸς αὐτοὺς ἀναστρέψει, τοῦτο τοῦ Κυρίου κρίναντος οὕτω. Συνάδει τούτῳ τὸ, « Ποιήσατε αὐτῷ δν τρόπον ἐπονηρεύσατο ποιῆσαι τῷ πλησίῳ. » DIDYMI ALEXANDRINI quibusdam vocibus morabimur, quæ immulatz A sunt. lllic enim legitur : • Corrupti sunt et aboni- nabiles facti sunt in studiis suis; › hic autem : • Corrupti sunt et abominabiles facti sunt in iniqui- talibus : » quam mutationem interpretatores omit- tunt. Indicat autem is sermo, quantum a com- muni sensu deflexerint prava illæ impiæque opi- niones, quibus ante Salvatoris adventum omnes homines inserviebant ; et quo pacto sanam illam de Deo doctrinam respuerint omnium mentibus in- sitam; ac ipsos abominando idolorum cultui tra- diderint, impietatem professi, seu nullum Deum, seu plures deos recolendo vitamque consequenter instituendo, et pravis impiisque studiis arserint. • Nam qui prave de Deo sentit, in cætera quo- que peccata labitur. Pietatem ubi ex anima tua respueris, respuisti simul omnes virtutes, quæ pietatem tanquam reginam comitantur. Per insi- pientiam igitur Deum non esse dicentes, corrupe- runt mentem suam in iniquitatibus suis, ideoque abominabiles facti sunt. Omnes peccant, aut dum bonum facere videntur, illud non vere et reipsa faciunt. VERS. 5. Cum sapientia ab animo abhorreat prava machinante, « non scient, quæ juxta divi- nam doctrinam cognoseenda sunt. Non per interro- gationen, sed per negationem proferenda ista. C VERS. 6. « Trepidaverunt a pro • trepidabunt scriptum est. Voces igitur illic trepidabunt ubi non erat timor » ad futurum sæculum referri, possunt trepidabunt scilicet, perspectis suppliciis quibus puniendi sunt ; quæ tamen firmo animo ad- eunda essent. Ideo trepidabunt, quod Deus eos hic mendaces fuisse, et ‹ hominibus placendi, studio unice intentos demonstrabit, ‹ ossa eorum dissi- pans, a opiniones scilicet et vana animi consilia. PSALMUS VERS. 3. Virtus Patris Christus, qui judicat occulta hominum. Orat ut non aliis judieibus, sed virtuti Dei boni examinandus tradatur; sciebat enim se ita negligentiarum suarum veniam consecuturum ; eos vero esse damnandos qui eum immerito diri- piebant. VERS. 5. Alienos vocat, qui vitam agunt a justo- rum moribus alienam ; fortes vero, malos dæmo- nes. Ait igitur: Cum : non proposuerunt Deum D ante conspectum suum, › fugientes eum disceden- tesque ab eo, insurrexerunt adversus justum et quæsierunt animam ejus. › VERS. 6, 7. Adjutorem profitetur se habere Deum Patrem fortasse et Dominum susceptorem animæ suæ. At Filium innuit, qui avertet mala inimicis meis. › Quippe qui ipsi eadem mala pa- tientur, quibus opprimendum me decreverant, ita judicante Domino. Quibus congruit illud : . facietis ei quemadmodum malignatus est facere contra fratrem suum ** Deut. xix, 19. Et Edit. LIII. pro nonne, in hoc versiculo. (92) Legendum procul dubio περὶ Θεοῦ ἐννοιῶν. (93) Juxta Didymum igitur dicendum esset non,

Διδύμου καὶ Θεοδωρήτου. Στ. η'. Τούτων συμβεβη- Α κότων, φησίν, αὐθαιρέτῳ γνώμῃ ἐπ᾿ εὐχαριστίαν έρ- χόμενος « ἑκουσίως θύσω σοι, ο οὐκ ἀνάγκης ἢ βίας εἰς τοῦτο καλούσης, ἀλλ᾽ αὐτοκέλευστον προθυμίας εἰς τοῦτο καλούσης. Στ. β'. Προσευχὴν ἀναφέρων Θεῷ, παρακαλεῖ αὐτὸν ἐγγίσαι αὐτῷ, ὅπως εἰς τὰ ἴδια ὦτα δέξηται ἣν προσήγαγεν προσευχήν· ἐνωτίζεται γὰρ ἐγγὺς ὢν τοῦ λέγοντος, εἰς τὰ ὦτα δεχόμενος τὸν λόγον. Καὶ ἐπεὶ, φησίν, δεόμενος, Οὐκ ἄλλοθεν θαῤῥῶ τὰ λείποντά μοι ἀναπληρωθῆναι, ἢ ἐξ οὗ μὴ ὑπερίδῃς τὴν ὑπὲρ δέο- μαι παράκλησιν, ι πρόσχες δέ μοι, ἐπαίροντι ὁσίους χεῖρας χωρὶς ὀργῆς καὶ διαλογισμοῦ, κοσμικῶς (94) καὶ ἱεροπρεπῶς παρισταμένῳ σοι, καὶ εἰσάκουσον τῶν λόγων ὧν ἐκ καθαρᾶς συνειδήσεως ἀναπέμπω. Στ. δ'. Δύναται ὁ ἐχθρὸς ὁ αὐτὸς εἶναι τῷ ἁμαρτωλῷ, σχέσει μόνῃ τῆς διαφορᾶς οὔσης. Θλίβοντος οὖν τοῦ ἁμαρτωλοῦ δι' ὧν πράττει κακῶς, καὶ ἄθεα φθεγγο- μένου τοῦ ἐχθροῦ τῆς ἀληθείας, ἐλυπήθην ἐν τῇ ἀδο- λεσχίᾳ μου. » Εκτέτακα ἕως νῦν· περὶ γὰρ τῆς προσευ χῆς αὐτῆς τοῦτο λέγει. Ὁ ἅγιος οὖν φησι· Τὸν ἐχθρὸν ὑπερήφανα φθεγγόμενον καὶ θλίβοντα τὸν ἁμαρτωλὸν ὁρῶν, πρὸς τὸν Θεὸν δι᾿ εὐχῆς· 'Αδολεσχῶν ἐλυπήθην, τοὺς ὁμοουσίους καὶ ὁμοεθνεῖς μοι ὁρῶν εἰς βάθος κακίας πεσόντας, ὡς καὶ ταραχθῆναι ἐπὶ τῷ τρεπτῷ τῆς φύσεως, μή πη ἄρα κἀγὼ ταύτην ὑποστῶ τὴν τροπήν. Τάχα δὲ καὶ κηδεμονικώτατα λυπεῖται καὶ ταράττεται, ὁρῶν τοὺς φαύλους παραπαίοντας, ὡς εἴ τις πατὴρ λυπεῖ τῷ ἐπιμανέντι υἱῷ. Καὶ γὰρ τὸν ψαλμὸν τοῦτον ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ἐπαγγέλλουσίν τινες, ᾧ καὶ ἁρμόζει περὶ τῶν βλαπτομένων λυπεῖσθαι. Στ. ε΄. Επίσταται πᾶς σπουδαῖος ἕτερον εἶναι τὸ ἐν λογισμοῖς ἁμαρτάνειν, ὁ καὶ ἀνεκτόν ἐστιν· καὶ ἕτερον ἐν πράξει καὶ λόγοις, δ καὶ ἐπικίνδυνον καὶ βαρύ. Διδ καὶ εἴ ποτε ἐν λογισμοῖς συμβαίνει κλόνον καὶ βλά- 6ην γενέσθαι, ἐν ἑαυτῷ φυλάττων αὐτὰ, οὐδὲ προ φέρει λόγον κατὰ τὸ ἐν κρυπτῷ ἁμάρτημα, οὐδὲ πράττει αποτελεσματικῶς, εἰδὼς Ιάσιμον εἶναι τὸ ἐνθύμημα, τὸ δ' ἐν πράξει καὶ λόγοις δυσίατον, ἔστω τε (95) ἢ καὶ ἀνίατον· διό φησιν, « Η καρδία μου ἐταράχθη ἐν ἐμοί· · οὐ γὰρ ἡρμήνευσα τὴν ταρα- χήν, ἢ ἔπραξα τι κατ' αὐτὴν, ἀλλὰ καὶ ι δειλίας ἐπι- πεσούσης θανάτου » τοῦ ἀκολουθοῦντος τῇ ἁμαρτίᾳ, ἐν ἐμαυτῷ αὐτὴν κατέσχον, συμβαίνει γὰρ ἐκ τοῦ ἔξω τὴν δειλίαν φανῆναι, καὶ ἑτέρων πρόσκομμα γενέσθαι τὸν δηλωθέντα. Στ. ιζ'. Τῶν κατὰ τοῦ Σωτῆρος τολμηθησομένων τοι- ούτων ὄντων, «ἐγὼ πρὸς τὸν Θεὸν ἐκέκραξα, » καὶ ἔσχον εἰσακουομένην ὑπὸ Κυρίου τὴν φωνήν μου· μόνος γὰρ εἰσακούεται ὑπὸ Κυρίου ὁ πρὸς τὸν Θεὸν κεκραγώς· οὐ γὰρ πᾶς κράζων, πρὸς Θεὸν βοᾷ· περὶ Σοδομιτῶν γέγραπται· « Φωνή Σοδόμων καὶ Γομόρρας πεπλή- θυνται, οὐ πρὸς Θεὸν κεκραγότων. κοσμικώς, Eπιτ. EXPOSITIO IN PSALMOS. A Didymi et Theodoreli. VERS. 8. Quibus peractis, inquit, libenti animo gratias acturus • voluntarie sacrificabo tibi, non vi aut necessitate compul sus, sed libero mentis studio motus. PSALMUS LIV. B VERS. 2. Deum invocans, orat eum ut accedat, et propriis auribus deprecantis orationem suscipiat : exaudit enim qui prope loquentem astat, loquen- tisque verba auribus percipit. Adjicit dein orans : Non alia de causa sperabo me ea consecuturum quibus indigeo, nisi quod deprecationem meam non despicies ; c intende mihi o animo placido simpli- cique sanctas manus ad te attollenti, decenter et composite te invocanti, et exaudi orationes quas ad te pura mente fundo. Vers. 4. Non alius est fortasse inimicus ac pec- cator, nam affectibus tantum differunt. Tribulante igitur me peccatore per prava opera, et veritatis inimico impia proferente, ‹ contristatus sum in exercitatione mea, conturbatus sum usque adeo. Ad ipsam orationem ista sunt referenda. Ait igitur sanctus : Inimicum videns insolenter furentem, et peccatorem tribulantem, ad Deum sine ulla inter- missione per preces contristatus sum; cives et contribules meos videns in malitiæ abyssum dela - psos conturbatus sum de depravata natura; ne forte et ipse eosdem mores admitterem. Poterat etiam sollicitudine contristari, propter malorum Insaniam ; ita pater ingemiscit, cum insanos videt C in filium furentes. Nam existimant quidam hunc psalmum esse interpretandum, quasi persona Christi proferretur. Cui convenit de hominibus D Gen. xvIII, 20. adverbium hoc sensu acceptum. lasis condolere, VERS. 5. Non ignorat justus aliud esse cogita- tione peccare, licet et hoc malum sit, et aliud ope- ribus et sermonibus peccare, quod gravius et peri- culi plenum. Quapropter si cogitatione forte quid peccaverit aut deliquerit, illud reticet, nec occultum peccatum verbis prodit, nec opem perficit, potest enim mens corrigi. Quod autem opere et verbis peccaveris, nec sanari nec corrigi potest. Ait igitur, • Cor meum conturbatum est in me; › non enim mentis perturbationem aut sermone explicavi, aut opere perfeci, sed formido mortis » peccatori imminentis • cecidit super me ; nam extranea et externa formido, et aliis fit offendiculum qui reve- latus est. VERS. 17. Tales cum sint qui Salvatorem tanto impetu impugnant, c ego ad Deum clamavi,, et vox mea a Domino exaudita est. Non enim exau- ditur alius a Domino, nisi qui ad Deum clamat : non autem clamant ad Deum ii omnes qui clamant ; scriptum est enim de Sodomitis: Clamor Sodom morum et Gomorrhæ impletus est erga me ³³, sane non ad Deum clamantium. (94) Vel legendum κοσμίως, vel certe notandum (95) Legendum omnino ἔσθ' ὅτε. Ι.

δὲ οἱ ὑπὲρ ἔλαιον ἀπαλοὶ λόγοι τοῖς καταφρονοῦσιν Α εὑρίσκονται βολίδες κολάζοντες τοὺς καταφρονοῦν - τας πολλαχοῦ δὲ ἐπὶ τῶν κολάσεων κεῖται ἡ βέλους προσηγορία· βέλος δὲ καὶ βολὶς ταυτὸν ὑποκείμενον. Εἰ καὶ ἁπαλοὶ εἶναι καὶ λεῖοι νομιζόμενοι Ἰουδαῖοι, διὰ τὸ μεθ᾽ ὑποκρίσεως αὐτοὺς προσφέρεσθαι, βολί- δες ἦσαν ἀναιρετικαὶ καὶ τοῦ πλήρεις. Στ. κδ'. Οὓς εύχεται ταπεινωθῆναι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ τοῦ • ὑπάρχοντος πρὸ τῶν αἰώνων, ο οὐ φοβηθέντας Θεόν, ἀλλὰ καὶ βεβηλώσαντας τὴν διαθήκην, αὐτοῦ· ἄνδρας αἱμάτων » λέγει εἰπόντας· « Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν, ο ὄντας καὶ ἐνόχους παντὸς αἵματος ἐκκεχυμένου τῶν δικαίων. Οἱ δ᾽ αὐτοὶ καὶ δολιότητός εἰσιν ἄνδρες, δολερῶς ἀεὶ τῷ Σωτῆρι καὶ τοῖς ἁγίοις προσερχόμενοι. Τούτους οὖν εἴχεται μηδ' ἐπὶ τὸ ἥμισυ τῶν ἡμερῶν αὐτῶν φθάσαι· ἐπεὶ γὰρ Β ἀποστραφέντες τὴν ἡμέραν τὴν ἐκ τῆς λάμψεως τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς συνισταμένην, ἑαυτοὺς ἡμέραν δῆθεν φωτισμοῦ διὰ μυθικῶν παραδόσεων ἐπενόησαν, που νηρὸν δὲ τὸ ἐν τούτοις ἀναπληρωθῆναι αὐτῶν τὰς ἡμέρας, παρακαλεῖ μή ποτε ἐπὶ τὸ ἥμισυ αὐτῶν τῶν ἡμερῶν φθάσασιν, ἀνατεῖλαι αὐτοῖς τὸν ἥλιον τῆς δικαιοσύνης, ἵνα ἐν ἡμέρᾳ Κυρίου γένωνται. Καὶ πρὸς τὸ ῥητὸν δὲ βιάσοιτό τις τοιαῦτα· Ἐπεὶ ἐν τῷ βίῳ διαμένοντες ἀμετανοήτῳ προαιρέσει κακὰ δρῶ- σιν, φειδόμενος αὐτῶν, ἀξιοῖ ὅπως μεσούσης τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς ἁρπαγῶσιν τοῦ βίου, ἵνα ὑπὲρ ὀλίγων ἁμαρτημάτων καὶ μὴ πολλῶν τιμωρηθῶσιν. Τούτων, φησίν, οὕτω διακειμένων, ἐγὼ τὴν προσο δοκίαν καὶ ἐλπίδα ἐπὶ σὲ ἔχω, Κύριε. Στ. Β'. Το καταπατεῖσθαι ἐπὶ καταφρονήσεως τάττει ή Γραφή, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ μεμωραμμένου ἁλος λέγεται, Έξω βάλλουσιν αὐτὸ καταπατεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἀν θρώπων· καὶ ὁ ᾿Απόστολος. Πόσον δοκεῖτε χειρο. νος ἀξιωθήσεται τιμωρίας ὁ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ κατα πατήσας; » Καὶ ὁ ἅγιος οὖν ἐξευτελιζόμενος ὑπὸ τοῦ διὰ φαυλότητα ἀνθρώπου ὄντος, κατὰ τὸ, ο Ὅπου γὰρ ἔρις καὶ ζῆλος ἐν ὑμῖν, οὐχὶ ἄνθρωποι έστε ἐλεηθῆναι ὑπὸ Θεοῦ ἄξιοι. Οὗτος δὲ ἀδιάστατος που λέμιος καὶ φονικὸς ὤν, ι ὅλην τὴν τοῦ βίου «ἡμέραν, ἐκθλίβει πολεμῶν τὸν δίκαιον, οὐδὲ κἂν ποσῶς εἰρη νικὸς εἶναι βουλόμενος. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἐν τῇ παρα βολῇ τῶν ζιζανίων ὁ τούτων σπορεύς ο πονηρὸς ἄνα θρωπος » ὁ διάβολος ἑρμηνεύεται, ἐπίστησον εἰ καὶ περὶ αὐτοῦ ῥηθείη τὰ προκείμενα. Στ. γ'. Αρξάμενοι ἀπὸ πολλοῦ τοῦτο ποιεῖν, φησίν, ἢ τάχα «ἀπὸ ὑψηλοτέρας ημέρας» καὶ ζωῆς καταπεσόν. τες ἐπὶ τὸ « ἐχθροί μου είναι εληλύθασιν. » Στ. ε'. Σάρκα δὲ ἢ τὸν ἄνθρωπον λέγει, ἢ ἐκείνηνἧς τὸ φρόνημα ἔχθρα εἰς Θεὸν, τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ οὐχ ὑπο- τασσομένην· ὁ γὰρ ἐν αὐτῇ τῇ σαρκὶ γινόμενος, Θεῷ ἀρέσαι οὐ δύναται. Οὐ φοβείτω οὖν μή τι ποιήσει αὐτῷ σάρξ, ὁ ἐν πνεύματι γινόμενος, ὡς ἂν τὰ ἔργα τῆς σαρκὸς νεκρώσας· οὕτω γὰρ ἀληθῶς ἐπὶ Θεὸν ἤλπισεν. ΤΗΙ, 39. » EXPOSITIO IN PSALMOS. sermones isti super oleum molliti, jaculo erunt ultricia hominibus, qui eos fastidiunt. Sæpissime de inferendis pœnis sagittas memorat. Sonat vero idem sagitta ac jaculum. Licet molliti haberentur Judæi et comes, cum se non nisi ficte et simulate gererent, jacula erant mortifera et veneno infecta. • Vers. 24. Optat ut a Deo ‹ qui est ante sæcula › humilientur homines, qui eum non reverentur, et il praesertim qui testamentum Dei, contaminant. ‹ Viros sanguinum > illos vocat qui dixerunt : ‹ Sanguis ejus super nos et super filios nostros **, et super quos ‹ Veniet omais sanguis justus qui effusus est super terram ". › Vocantur etiam viri ‹ dolosi, » qui dolis suis Salvatorem et justos sem- per sunt insecuti. De istis igitur optat ne dimidient dies suos. Nam cum, rejecto illo die qui erat per ortam veri luminis instituendus, ipsi sibi alium diem illuminationis per falsas doctrinas excogitave- rant, non decebat eos in istis dies suos peragere. Orat ergo ne dimidium dierum suorum perficiant, ut illucente sole justitiæ, ad diem Domini perveniant. Dices etiam, at verba Scripturæ torquendo : Cum illi ad peccandum obstinati homines, si vitam reti- nerent, ad nova mala delaberentur parcens eis, orat ut medio in vitæ curriculo decidant, atque ita de paucis non de multis peccatis puniantur. Quæ curn ita se habeant, inquit, ego in te spero et con- fdo, Domine. PSALMUS LV. C • D " VERS. 2. Scriptura vocem conculcari de rebus quæ pro vilibus habentur, usurpat. Ita de infatuato sale dicitur : « Mittitur foras ut conculcetur ab ho- minibus s. » Ita Apostolus : Quanto magis pu- tatis deteriora mereri supplicia, qui Filium Dei conculcaverit? > Sanctus igitur ab illo conculcatur qui propter pravitatem homo est, juxta illud : ‹ Cum enim zelus et contentio ", nonne vos, ait, homi- nes estis miseratione Dei egentes? Qui autem ‹ tota » vitæ c die a justum : impugnans • tribulat, inini- cus est ille æternus et infensissimus, qui ne ali- quantulum quidem paci consentiet. Cum in para- bola zizaniorum, Inimicus homo » qui eo semi- navit diabolus dicitur ", scito hic quoque de eodem agi. . VERS. 3. Jam a longo temporis intervallo, ait ab eis invadi. Aut forsan, ‹ ab altitudine diei, et vitæ dejecti, c inimici mei facti sunt. VERS. 5. Carnem vocat hominem, aut mentem illam quæ Deo infensa divinis legibus repugnat. Nam qui in carne est, Deo placere nequit. Non timeas ‹ quid faciat tibi caro,› qui carnis operibus mortificatis ”, in spiritu es; ita enim vere in Deo sperabis. Matth. xxvi, 25. *7 Matth. xx:11, 35. se Matth. v, 13. * Hebr. x, 29. Jac. 11, 16. ! Matth. Rom. viii, 13.

Εγγαδδί, καὶ εἰσελθόντα αὐτὸν ἀποσκευάσασθαι, δυ- Α νηθεὶς ἀνελεῖν, οὐκ ἀνεῖλε. Στ. β'. Ὁ ἐπιδιπλασιασμός δηλοί, ὅτι καὶ ἐν τῷ βίῳ τούτῳ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ἐλέους Θεοῦ χρήζομεν. Σκιὰν δὲ πτερύγων τὴν θείαν κηδεμονίαν καλεῖ. Εἰ δὲ προς διαστέλλοιτο ι ή σκιὰ ν τῇ ἀληθείᾳ, ὅ βούλεται τοιοῦτόν ἐστιν· Ἐν τῷ βίῳ τούτῳ τυγχάνων, ἐν τῇ σκιᾷ τῶν πτερύγων εἰμὶ, ἐλπίζων καὶ ἐπ᾿ αὐτὰς τὰς πτέρυ γας ἐλθεῖν ἑπτερωμένος ἀρετῇ καὶ νοήσει πνευματι κα. Πτέρυγες δὲ Θεοῦ αἱ σκεπαστικαὶ αὐτοῦ δυνά- μεις, ἢ αἱ ὑψιπετεῖς περὶ αὐτοῦ νοήσεις. Τὸ παρ- έρχεσθαι τὴν ἀνομίαν, ο δηλοῖ πρόσκαιρον αὐτὴν εἶναι. Ὥσπερ οὖν παρερχομένη, οὕτως καὶ ἀπό τινος χρόνου ἀρξαμένη ἐστὶν ἡ ἀνομία. Περὶ γάρ τινος είν δους αὐτῆς εἴρηται· « Οὔτε ἦν ἀπ᾿ ἀρχῆς, οὔτε εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται. Στ. γ'. Ἐπεὶ γὰρ ἡ ἀνομία ἑρπιστικὴ καὶ χαμαι- πετής ἐστιν, ὁ ταύτης ἀπαλλακτιῶν, πρὸς τὸν Ὕψ:- στον, βοᾷ, ἵν' εἰς ὕψος αιρόμενος τῇ βοῇ, μακρὰν ἀπὸ τοῦ βλαβεροῦ θηρὸς γένηται. Διὰ τοῦτό φησι, « τὸν Θεὸν ὕψιστον. » Στ. δ'. Ὁ ἀποσταλεὶς ἐξ οὐρανοῦ ἐπὶ τὸ σῶσαι, ὁ Κύριός ἐστιν φάσκων, « Καταβέβηκα ἀπὸ τοῦ οὐρα- νοῦ. » Τοῦτον γὰρ ὄντα Λόγον αὐτοῦ ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς, καὶ ἰάσατο τοὺς τετρυμμένους ἐκ τῶν διαφθο ρῶν αὐτῶν. Ζητήσει δ' ἄν τις τὸ ἐξ οὐρανοῦ ἀπὸ εστάλθαι, εἰ τοπικὴν ἐκ τοῦ σωματικοῦ οὐρανοῦ ἐκπομπὴν δηλοί. Δόξει γὰρ ἄλογον εἶναι τοπικήν κατάβασιν τῷ Θεῷ προσάπτειν. Μή ποτ' οὖν σημαί- νει ἡ κ οὐρανὸς » φωνὴ τὴν ἀσώματον καὶ νοητὴν οὐσίαν, κατὰ τό· ο Θησαυρίζετε ἐν οὐρανῷ, ἄνω; . Ὁ ἐν μορφῇ τοίνυν Θεοῦ, καὶ ἴσα Θεῷ ὑπάρχων, • μορφὴν δούλου λαβὼν » εἰς ἀνθρώπους ἧκεν. Καὶ τοῦτό ἐστι τὸ ἐξ οὐρανοῦ ἀποστείλαι, ἵνα ὁ Θεὸς λό- γος σὰρξ γένηται, καὶ ἐπὶ γῆς ὀφθεὶς, ἀνθρώποις συναναστραφῇ. Τὰ αὐτὰ καὶ ἐπὶ τοῦ ἁγίου Πνεύμα τος μυσταγωγῶν ὁ Πέτρος γράφει· ι Α νῦν ἀνηγγέ λη ὑμῖν διὰ τῶν εὐαγγελισαμένων ὑμᾶς, Πνεύματι ἁγίῳ ἀποσταλέντι ἀπ' οὐρανοῦ. » Αποσταλὲν γὰρ ἐκ τοῦ νοητὴν οὐσίαν τυγχάνειν τὸ Πνεῦμα ἀνθρώποις ἐνῳκίσθη τοῖς εὐαγγελισαμένοις ὑμᾶς. Στ. ε'. Ἐν τῷ προάγοντι στίχῳ εἰπὼν, • Ἐξαπο ἔστειλεν ἐξ οὐρανοῦ, ν οὐκ εἰρηκὼς τί τὸ ἀποσταλὲν, νῦν ἑρμηνεύει ὅτι τὸ ἔλεος καὶ ἡ ἀλήθεια. Απερ οὐχ ἕτερα κατ' οὐσίαν, ἀλλ᾽ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἀμφότερα βυόμενος τὴν ψυχὴν αὐτοῦ γενομένην μεταξὺ ἐχθρῶν τῶν καταπατησάντων· οἱ διὰ τὸ ἄγριον καὶ ὠμόθυμον εἰσὶ ι σκύμνοι. Η κοίμησις τὴν ἀνάπαυλαν δηλοί πολλάκις ὡς ἐν τῷ, « Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω. » Ο οὖν βούλεται λέγειν, τοῦτό ἐστιν· Εἰ καὶ ἐταράχθην καταπατούμενος ὑπὸ ἐχθρῶν, καὶ θαμβούμενος τῶν σκύμνων τῶν μέσον με λαβόντων, ἀλλ᾽ οὐ παρέμεινεν ή ταραχή· « ἐκοιμήθην, γὰρ τετα- ραγμένος, ο οὐχὶ τεταραγμένος γρηγορῶν ἔμεινα, ἀλλ' ἐκοιμήθην ἀποβαλὼν τὴν ψυχήν μου. Τούτου σύμβολον * • EXPOSITIO IN PSALMOS. Ekgadi fugeret, et Saulem, ut fessum corpus re- B crearet eamdem ingressum, necandi occasione data, non necaret. VERS. 2. Indicat vocis miserere › iteratio nos et in præsenti hac vita, et in futura Dei miseratione indigere. Umbram alarum vocat providentiam di- vinam. Quod si autem ad veritatem referenda est ‹ umbra, › hic erit loci sensus.: Donec hanc vitam ago, in umbra alarum sum; ipsas vero alas spero me consecuturum, virtute et spirituali mente quasi alatus. Alæ igitur Dei, aut divina potestas qua tegi- mur, aut sublimes de ipso doctrinæ. Ex eo quod transeat iniquitas apparet eam, non nisi ad tempus durare. Nec transit tantum, sed et certo quodam tempore exorta est. Dictum est enim de quodam iniquitatis genere: ‹ Neque erat ab initio, neque erit in perpetuum > VERS. 3. Quando per humum repat et serpat ini- quitas, qui eam respuere conatur, ad « Altissimum clamat, ut in allum clamore elatus, longius ab in- fensissinia bestia abeat; hac de causa dicit, al- tissimum Deum. › VERS. 4. Qui missus est de coelo ad salutem dan- dam, non alius est ac Dominus qui dixit : «Descendi de cœlo *., Quem enim misit Deus, utpote Verbum suum, ut liberaret afflictos de tribulationibus eo- rum. At roget fortasse quis : De cœlo missus, num de coelo corporeo quasi e loco egreditur? Absurdum enim de Deo putares, eum de loco ad locum trans- ire. Aut voce < coelum, innuetur forte aliquid in- C corporeum et spirituale, juxta illud : • Thesauri- zate vobis in cœlo " • sursum ? « Qui cum in fornia Dei esset, et Deo æqualis, • formam servi acci- piens , venit ad homines. De caelo mittitur, quando caro ft Deus Verbum, et inter homines apparens, cum illis conversatur. Eadem docuit Pe- trus de Spiritu sancto scribens: • Quæ nunc nun- tiata sunt vobis, per eos qui evangelizaverunt vobis, Spiritu sancto misso de cœlo 4. » Nam missus est Spiritus sanctus, cum corpore prius carens, nune ia evangelizantibus vos inhabitat. VERS. 5. Superiori versu dixerat a Deo aliquem esse mittendum, non veroʻquis hic foret; hic autem D . misericordiam misit auam, ait, c et veritatem Sap. x1, 13. Joan. vi, 41. • suam. » Quæ quidem natura unum sunt, nec aliud praeter Salvatorem, qui animam eripiet inter con- culcantes inimicos delapsam : ‹ catuli leonum › vo · cantur isti propter ferum crudelemque animum. Somnium quietem plerumque indicat, ut in illo : c In pace in ilipsum dormiam et requi- escam 4. » At hic res ita interpretanda : Licet me turbarent conculcantes inimici, et circumagi- tantes terrerent catuli leonum, non vicit tanıen perturbatio. Nam e dormivi conturbatus, contur- batus non insomnes noctes meas duxi, sed dormivi dejecto auimo. Cujus imaginem refert illa mulier, • Plilipp. 11, 6, 7. * Petr. 1, 12. us Psal. 1,9. » Matth. vi, 20.

Α ἦν, ἡ συνεχομένη πνεύματι ἀσθενείας » γυνή, ο συγ κύπτουσα καὶ μὴ δυναμένη ἀνακύψαι εἰς τὸ παντελές, ο ἦν ἔλυσεν Ἰησοῦς ἀπὸ τῶν βρόχων τῶν σατανικῶν, θυγατέρα οὖσαν Ἀβραάμ. Τάχα δὲ καὶ πᾶς ὁ κάτω φρονῶν κατακεκαμμένην ἔχει τὴν ψυχήν, οὐ δυναμένην τὰ ἄνω σκοπεῖν ὅσον ἐστὶ τοιαύτη. Στ. ι. Λαοὺς δὲ νοήσεις καὶ τοὺς ἐκ περιτομής ἔθνη δὲ τοὺς ἀπὸ τῶν εἰδώλων μετανοήσαντας, μία γενέσθαι Εκκλησία. Στ. β'. Οὗτος γὰρ καρπὸς δικαιοσύνης καὶ ἐν Παν ροιμίαις· ι Νοῆσαί τε δικαιοσύνην ἀληθῆ, καὶ κρίμα κατευθύνειν. » Συμπλέκει δὲ ἀδικίαν, ἁμαρτίας συν άπτων, ἐν τῷ ἀδιαστάτως ἐνεργεῖν τὸ κακόν. Τούτῳ ισοδυναμεί τό, « Σειραῖς τῶν ἑαυτοῦ ἁμαρτιῶν ἔκα- στις σφίγγεται. Οὐ μάτην πρόσκειται τῷ ἀνομίας ἐργάζεσθαι, ο τὸ ε ἐν τῇ γῇ, κἂν γὰρ ἐν καρδίᾳ τις ἀνομίαν ποιήσῃ, « ἐν τῇ γῇ, ν τουτέστι περὶ τὰ ὑλι κα, ἐνεργεῖ αὐτήν. Στ. δ. Τὸν μέγαν κριτήν, φησίν, οὐδὲν λανθάνει τῶν κατὰ διάνοιαν ἑκάστῳ λογιζομένων. Κἂν γὰρ δοκῇ τις ἀνθρώπων ὀφθαλμοὺς κρύπτειν, ἀλλ' οὐκ ἂν λάθοι Θεὸν, ὁπότε καὶ πρὶν εἰς φῶς προελθεῖν, πάντα εἰδότι πρὸ γενέσεως ἐγνωρίζοντο. Διὸ πρὶν γεννηθῆναι αὐτούς, ὡς ἤδη ὑφεστῶτας καὶ τοιούτους ὄντας οἷοι νῦν εἰσι προεώρα. Ηδη τε ἐξ ἐκείνου από βλητοι ἦσαν παρ' αὐτῷ. «Απηλλοτριώθησαν γοῦν οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ μήτρας. » Καὶ εἰ καὶ τὰ μάλιστα σήμερον δικαιοσύνην λαλεῖν προσποιοῦνται, τοῖς ἄρ- γοις τὰ ἐναντία μετερχόμενοι· ἀλλ' οὐχὶ καὶ παρὰ Θεῷ συνεφάνησαν τοιοῦτοι, ἀλλὰ πρὶν ἀπὸ γαστρός προελθεῖν αὐτοὺς, μᾶλλον δὲ καὶ πρὸ τοῦ συλληφθῆ ναι, ἐν πεπλανημένοις ελογίσθησαν παρ' αὐτῷ, μέλλοντες ἔσεσθαι τοιοῦτοι οὐκ ἠγνοοῦντο (2). καὶ Στ. ε'. Οἱ διαβάλλειν δὲ τὰς Γραφὰς ἀποτολμών τες, καὶ ταύτην τὴν λέξιν διέσυραν λέγοντες, μὴ εἶ και οἷόν τε ἀπὸ γαστρός πλανηθῆναι καὶ ψεῦδος λα λῆσαι· συμπεπληρωκότων γὰρ τὸν λόγον, φασί, τὸ ἁμαρτάνειν. 'Αλλά φαμεν τὸ ἀρτίτοκον βρέφος δεκτι· κὸν ἀρετῆς καὶ κακίας ἐστὶν δυνάμει, τότε δεχόμε- νον κατ' ενέργειαν ὁποτέραν τούτων τῶν ἔξεων, ὅταν γνῶσιν ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ σχῇ· τότε γὰρ καὶ συμπληρούται ὁ λόγος· ὅταν κατ' ἀρετὴν ἄρξηται ἐνεργεῖν, ἐκ κοιλίας μητρός λέγεται καὶ ἀγαθὸν περ ποιηκέναι. Τοιοῦτον καὶ τὸ παρ᾽ Ἰώδ· « Εἰ δὲ καὶ τὸν ψωμόν μου ἔφαγον μόνος, καὶ ὀρφανῷ οὐ μετ ἔδωκα· ἐκ κοιλίας γὰρ μητρὸς ὡδήγουν αὐτοὺς καὶ ἐξέτρεφον ὡς πατήρ. » Καὶ οὗτοι οὖν ὁμοίως, περί ὧν ὁ λόγος, φθάσαντες ἐπὶ συμπλήρωσιν τοῦ λόγου ἀπὸ πλάνης ήρξαντο ἐνεργεῖν. Καὶ σημαίνει τὸ κατ' αὐτὴν τὴν λέξιν φθέγγεσθαι τὸν λελαληκέναι ψευ- δῆ. » Τάχα δὲ καὶ οἱ τεχθέντες ἀπὸ φαύλης διδασκα λίας, ἀπ' αὐτῆς τῆς γαστρὸς τῆς αὐτοὺς τεκούσης εἶχον καὶ τὸ ι πεπλανήσθαι καὶ ψευδή λελαληκέναι.» Στ. η'. Καὶ πρότερον εἴπομεν τὰ βέλη σημαίνειν DIDYMI ALEXANDRINI quæ spiritum inirmitatis habebat, quæ incurvala A erat, nec omnino poterat sursum respicere,› quam solvit Jesus a vinculis diaboli, filiam Abrahæ **. Quicunque humiliter sentit, profecto animam habet incurvatam, et ideo sublimia suspicere non volen- tem. VERS. 10. Populos quidem vocat, qui ex circum- cisione ; gentes vero, qui de idolorum cultu conver- tentur, ut una flat Ecclesia. PSALMUS VERS. 2. Idem de justitia asseritur et in Prover biis " : « Ad intelligendam justitiam veram, et ju- dicium dirigendum. » Concinnat vero injustitiam, qui peccato inservit, quod sine ulla intermissione malum operatur. Cui consentit illud : c Funibus B peccatorum suorum unusquisque constringitur ". Nec immerito malum fieri dicitur in terra : › nam etiam si in corde iniquitatem feceris, ‹ in terra, › hoc est circa materiam versando, operaris eam. VERS. 4. Magnum judicem, ait, latet nihil vel eorum quæ cogitatione tantum quis conceperit. Etiam si hominum oculos effugere putaveris, Deum fallere tibi non licebit ; nam antequam in lucem prodeant innotescunt Deo, qui res omnes prius- quam faut perspicit. Nondum nati eramus, et jam nos Deus tanquam vita donatos, quales nunc sumus, pernoscebat. Ab æterno jam respuendi erant coram ipso. « Alienati sunt ergo peccatores a vulva. » Et licet plerumque hodie justitiam prædicare videantur, factis contraria probantes, Deum ipsum latere ne- queunt; nam antequam ex utero exirent, imo ante- quam utero conciperentur, jam inter errantes an- numerabantur ab eo, et quales nunc sunt appare- bant. VERS. 5. Qui Scripturas redarguere non dubitant, bunc quoque versum impugnant, dicentes : Absur- dum est hominem ab utero errare et falsa loqui ; non enim peccat, nisi qui rationis compos fuerit. At dicemus nos infantem recens natum virtute boni et mali esse capacem, actu autem tunc tantum bo- num fore aut malum, cum bonum malumque discer- nere poterit. Licet non antequam rationis homo compos sit, vitam ad virtutem instituere cepit, nihilominus ab utero matris bonum fecisse dicitur. Ita legimus apud Job * : « Quod si buccellam meam comedi solus, et pupillo non communicavi, quoniam de ventre matris meæ dux eis fui, et enu- triebam ut pater. › Similiter et hi, de quibus nunc agitur, quando rationis participes facti sunt, actu cœperunt errare. Illud innuunt et ipsa psallentis verba, cum dicitur eos e falsa loqui. » Non inepte hæc etiam de pravarum disciplinarum fautoribus interpretaberis, quippe qui ex ipso parentis disci- plinæ scilicet ventre et errare et falsa loqui › so- lent. .... VERS. 8. Jam prius notavimus sagittas de immit- C D LVII. Luc. xull, sqq. * Prov. '1, 3. Prov. v, 22. *Job xxx1, 17, 18. (2) Vides quæ sit divina prædestinatio apud Didymun. Reliqua item doctrina præclara.

Α μένοις καὶ τοῖς πλείοσιν, ὥστε μὴ παροξυνθῆναι πρὸς ζῆλον τῶν ἐν ὑπερηφανίᾳ λαλούντων καὶ φθεγ γομένων άδικα. Οἱ γὰρ μεθ' ὑπερηφανίας λελαλη- κότες, οἱ κατὰ τοῦ δικαίου ψευσάμενοι, ὅταν έναν τίαν τοῖς ἔργοις τὴν ἔκβασιν ἐν τῇ ὑπερηφανίᾳ τῶν οἰκείων λόγων συλλαμβάνονται, ώς παράνομοι κατα ληφθέντες ἐξελέγχονται. Στ. ς'. Τίς ἡ σημείωσις ἣν δίδωσιν ὁ Θεὸς, ἢ ὁ φωτισμὸς καθ' ὂν δυνατὸν διάκρισιν ἔχειν πνευμάτων ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ; Ταύτης γὰρ τῆς γνώσεως υπαρξά σης, φεύγομεν ἀπὸ τῶν χειρόνων μακρὰν, κακοῦ ἔρ γου καὶ πνεύματος πονηροῦ γινόμενοι. Δίδοται δὲ οὐ τοῖς τυχοῦσιν, ἀλλὰ τοῖς κατὰ Θεὸν « εὐσεβέσιν ο αὕτη Β ή σημείωσις. Στ. η΄. Θεὸς λαλεῖ ἐν παντὶ μετέχοντι ἁγιότητος. Οὕτω γοῦν καὶ ἐν Παύλῳ ἁγίῳ ὄντι ἐλάλει Θεὸς καὶ ἐν παντὶ προφήτῃ. Εἰ δὲ περὶ τοῦ Πατρὸς ἐκλαμβά- νεται ἡ φωνὴ, ἅγιος, ἐν ᾧ λαλεῖ, ὁ Σωτὴρ ἂν εἴη, συμφώνως τῷ, ι Ο Πατὴρ ὁ μένων ἐν ἐμοὶ ποιεῖ τὰ ἔργα·, και, « Ἐντολὴν δέδωκέν μοι ὁ Πατήρ, τί εἴπω καὶ τί λαλήσω. » Καὶ ἁρμόζει ταῦτα μάλιστα τῇ οἰκονομία. Επίτ. Στ. γ΄. ι) ἐνταῦθα εὐχόμενος, πόῤῥω τυγχάνοντε ἑαυτὸν εἰδὼς τοῦ ᾧ τὴν εὐχὴν ἀναπέμπει, « ἐκ τῶν περάτων, εἶναι « τῆς γῆς (4), » καὶ κεκραγέναι πρὸς Θεὸν τότε, ὅτε ἀκηδιᾷ. » Καθὰ γάρ φησιν ἐν τῷ Εκκλησιαστῇ, ο Ὁ Θεὸς ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω, καὶ σὺ ἐν τῇ γῇ κάτω. › Σημαίνεται δὲ διὰ τῆς λέξεως οὐ διάστασις τοπικὴ ἀλλ' οὐσίας, ἀκτίστου καὶ κτι σμάτων διαφορᾶς (5)· τῆς τοῦ Θεοῦ ὑπάρξεως, δι' ὑπεροχήν τιμῆς, ἄνω ἐν οὐρανῷ λεγομένης, τῆς τοῦ ἀνθρώπου κάτω εἰς γῆν τυγχανούσης, τῷ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι ἐληλυθέναι, εἰς ταύτην τὴν διαφο ράν. Καὶ ἡ Βαπτιστής σκοπήσας τὸν Σωτῆρα, ἄνωθεν ἐξ οὐρανοῦ εἶναι λέγει· τὸν δὲ ἄνθρωπον ἐκ τῆς γῆς τυγχάνειν καὶ λαλεῖν· προφέρει γὰρ & κτίσματι δυνατ τὸν εἰπεῖν. Πέτραν σημαίνεσθαι ἐκδεξόμεθα ρέουσαν πνευ- ματικὸν πόμα τὸν Χριστόν. Ὁ ἐν ταύτῃ τῇ πέτρα γινόμενος, τῷ μετέχειν αὐτῆς ὑπάρχει γὰρ σοφία καὶ δικαιοσύνη καὶ ἁγιασμός) μετεωρίζεται κατὰ τὸν νοῦν ὑψούμενος ἀπὸ Θεοῦ. Καὶ οἱ ἔπεσθαι δὲ τῷ Σωτῆρι προθέμενοι κατὰ τὰς αὐτοῦ προτροπὰς λέ- γοντος, « Δεῦτε ὀπίσω μου, ο οδηγῷ αὐτῷ χρώμε νοι, οὐκ ἄλλον ἐλπίσαντες ἡγεμόνα ευρήσειν τῆς ἀγούσης πρὸς τῶν πάντων αἴτιον ὁδοῦ. Ταύτης τῆς δωρεᾶς τυχὼν καὶ Δαυΐδ, μεθ' ὕμνου λέγει τῷ Κυρίῳ • Ωδήγησάς με ὅτι ἐγενήθης ἐλπίς μου· › οὐ μόνον δὲ ὁδηγὸς, ἀλλὰ καὶ ο πύργος ο γεγονάς μοι « ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ·, σὲ γὰρ ἰσχὺν ἔχων καὶ ε ἰσχύος πύργον, » ἀβλαβής διέμεινα, καίτοι τοῦ ἐχθροῦ τυγ- διάστασις τοπικὴ, ἀλλ' οὐσίας ἀκτίστου καὶ κτισμά των διαφορά. DIDYMI ALEXANDRINI loquuntur et injusta proferunt. Ast ubi ii qui in su- perbia loquuntur et injusta mentiuntur, calamitati- bus in superbia sermonum suorum comprehensi fuerint, cuique apparebit eos propter iniquitatem fuisse deprehensos. PSALMUS VERS. 6. Quodnam est signum a Deo, aut quod lumen quo spiritus discernere liceat, bonum amalo? Nam hac discretione facta, fugeremus procul a malis, a pravis operibus et spiritu ne- quam. Datur autem signum hoc non obvio cui- que, sed e metuentibus • Deum. VERS. 8. Deus loquitur c in sancto o viro quoque. Loquebatur igitur et in Paulo, utpote sancto, et in propheta quoque. Quod si autem ad Patrem refer- retur illa vox, ‹ sanctus > in quo loquitur, non alius esset ac Salvator, juxta illud : « Pater in me ma- nens, ipse facit opera "; » et, « Ipse mihi mandalum dedit quid dicam et quid loquar ". › Conveniunt hæc optime redemptioni. LIX. PSALMUS LX. VERS. 3. Qui hic preces fundit, cum sciret procul se abesse ab illo ad quem vota mittit, ‹ a finibus terre dicit se esse, et clamare ad Deum, dum c anxiatur., Eumdem sensum refert illud Eccle- siastis ": « Deus in coelo desuper, et tu super ter. ram. » Quibus verbis distinctio innuitur non loco- C sed naturarum, increati et creati. Deus qui- dem, cum natura præstet, in cœlo sursum dicitur ; homo vero deorsum super terram est, quia prius cum non esset, postea factus est. Ita etiam Bapli- sta Salvatorem dicit ** de cœlo esse desursum, ho- minem vero de terra et esse et loqui. Profert enim quæ creaturæ conveniunt. rum, Christum petra significari videbimus de qua spiritalis potus se manat. Qui in hac petra exal- tatur, ejus particeps factus, cum illa sit sapientia, et justitia et sanctificatio 57.17, circa sublimia versa- tur, a Deo mente sublatus. Ipse Salvatorem sequi- tur, voce allectus dicentis : c Venite post me 36; duce eo utitur, nec alium exspectat, qui viam ad sumnium rerum omnium auctorem ostendat. Quo igitur dono donatus David, Deum hisce vocibus ce- lebrat: Deduxisti me, quia factus es spes mea ; › non solum autem dux meus fuisti, sed et turris a facie inimici;, nam te fortitudinem habens, et • turrim fortitudinis, • illæsus remansi, licet ini- mici in me insurgerent et in impugnando peterent. 10. ss Joan. xiv, Joan. xit, 49. Marc. 1, 17. 30. ss Eccle. v, D se Cor. X, 4. 57.37 Cor. 11, 1. ss Joan. 11, 31. EDIT. (5) Verbum aliquod deesse videtur, v. β. λέγει. (5) Forte sic legendum et distinguendum : ... οὐ

Α ι πάντας ἀνθρώπους σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀλη θείας ἐλθεῖν. » Πρῶτον μὲν γὰρ σωθῆναι ἐλέῳ Θεοῦ, δι' ἣν ἑπομένοις ἡ ἐπίγνωσις τῆς ἀληθείας ὑπάρχῃ· ἔργον γὰρ τῆς τοῦ Θεοῦ ἐλεημοσύνης ἡ ἀνθρώπων σωτηρία· ο Εξαπέστειλεν γὰρ ὁ Θεὸς τὸ ἔλεος αὐτοῦ καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ, » καὶ τὰ ἑξῆς. ο Στ. θ'. Ἐπεὶ ὧν ἠξίωσα, παρὰ σοῦ τέτευχα, εύ- χάριστος οὕτω γεγονώς, ο ψαλῶ τῷ ὀνόματί σου, ν ὑμνῶν δι' ἔργων, νοημάτων καὶ λόγων ἀγαθῶν τὴν ἐπ' ἐμοὶ κληθεῖσαν προσηγορίαν σου. Καὶ πρὸς τού τῳ ἡμέραν ἐξ ἡμέρας & ηὐξάμην ἀποδώσω, ὥσπερ ὁ Ἰακώβ φησιν· « Ἐὰν δῷ μοι ὁ Θεὸς ἄρτον φαγεῖν, ο καὶ τὰ ἑξῆς· « πάντα μοι ὅσα ἐὰν δῷς, δεκάτην ἀποδεκατώσω σοι αὐτά. » Πρὸ γὰρ τούτων τῶν λόγων φέρεται τὸ, ο Ηὔξατο ὁ Ἰακὼβ λέγων, τό, « Ἐὰν ἦ ὁ Κύριος μετ᾿ ἐμοῦ, ἕως τοῦ, « δεκάτην ἀποδεκα τώσω αὐτά. » Εὖ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν ἡμέραν ἐξ ἡμέρας τὰς εὐχὰς ἀποδοῦναι, ψάλλειν τε τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· τῷ τὸ μὲν ψάλλειν τῷ ὀνό ματι τοῦ ὑμνουμένου, παρεκτείνειν ἕως τοῦ μέλλον τος αἰῶνος. Τῷ δὲ τὰς εὐχὰς ἀποδοῦναι, πληροῦσθαι ἕως ὅτι ὁ ἐξ ἡμῶν συμπληρούμενος χρόνος ἐστίν. Οὗτος δέ ἐστιν ὁ παραμετρούμενος τῇ ἑκάστου ζωῇ· ἕως οὖν ἐν βίῳ ἐσμὲν τὰς εὐχὰς ἀποδώσωμεν, ἵνα καὶ ψάλαι εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ δυνηθώμεν. Στ. γ'. Σαλεύεται πᾶς ὁ ἐξ ἀρετῆς εἰς κακίαν μετ ταπίπτων. Αλλ' οὐκ ἀθρόως συμβαίνει τοῦτο, προ- τέρας γινομένης ταραχῆς ἐν λογισμοῖς διὰ παθῶν· μεθ᾽ ἦν, εἰ προσληφθείη κατάλληλος πρᾶξις τοῖς τε ταραγμένοις λογισμοῖς, κλόνος καὶ πτῶμα γίνεται· ἀρχομένης τοιγαροῦν αἰσχρᾶς ἐπιθυμίας, ἢ ἑτέρου τινὸς ἀλόγου κινήματος, ἐπισχεῖν δεῖ τῷ εὐσεβεῖ λο- γισμῷ, συλλαμβανομένου Θεοῦ τὴν ἐπὶ τὴν πράξιν ὁρμὴν, ἵνα μὴ ἐπὶ πλεῖον κλόνος γένηται (6-7). Ταῦτα ὁ Σωτὴρ σαφῶς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ διδάσκει, τὰς ἀρο χὰς τῶν ἁμαρτημάτων ἀναιρῶν, ἵνα μὴ μενόντων αὐτῶν, τὸ ἐπὶ πλεῖον σαλευθῆναι πρακτικῶς γέ- νηται. Στ. δ'. Ὁ ἐν ἀγάπῃ τεθεμελιωμένος καὶ ἐῤῥιζωμέ νος, ἄσειστός ἐστι τοῖχος, καὶ φραγμὸν ἔχει ἡσφαλι σμένον, ὅπως μὴ τρυγῶσιν αὐτὸν οἱ παραπορευόμε νοι τὴν ὁδὸν φαῦλοι ἄνθρωποι καὶ πονηραὶ δυνάμεις. Τὸν οὕτως ἀσφαλῶς ἔχοντα φραγμὸν ὁ Θεὸς περιβάλ- λει φάσκων, « Καὶ ἐχαράκωσα καὶ φραγμὸν περιέθη- και » Σύγκειται γὰρ οὗτος ὁ φραγμὸς ἐξ ἀγγέλων φρουρούντων, καὶ δογμάτων ἀληθείας καὶ πράξεων κατ' ἀρετὴν ἐλπιζομένων. Τούτου μένοντος, οὐδεὶς βλάψαι τοὺς θείους καρποὺς τοῦ πνευματικοῦ φυτοῦ δυνήσεται. Εἰ δὲ συμβαίη ποτὲ ἀντὶ σταφυλῶν ἀκάν θας ἐξενεγκεῖν τὸν φρουρούμενον ἀμπελῶνα, ἐγκατα λιπὼν αὐτὸν ὁ Θεὸς λέγει· ο 'Αφελῶ τὸν φραγμὸν αὐτ τοῦ, καὶ ἔσται εἰς διαρπαγήν· καὶ καθελῶ τὸν τοῖχον αὐτοῦ, καὶ ἔσται εἰς καταπάτημα. › Εἰ δὲ τοῦτο DIDYMI ALEXANDRINI vos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. Pri- mum salventur Dei misericordia oportet, et tunc veritatis agnitionem assequentur; nam salus ho- minum miserantis Dei opus: Misit Deus miseri- cordiam suam et veritatem suam > etc. ... VERS. 9. Votorum meorum compos factus, gra- tias tibi referens, pallam nomini tuo;, cele- brabo operibus, cogitationibus, et sermonibus bonis nomen tuum super me invocatum. Præterea de die in diem « vota mea reddam, » uri Jacob : • Si dederis mihi panem, ad comedendum. .. ait ‹ quæcunque mihi dederis decimam decimabo ea tibi. Nam scriptum est prius : e Et vovit Jacob votum, dicens : Si fuerit Dominus Deus mecum, usque ad illa, • decimam decimabo ea tibi. » Non inepte dicit, se de die in diem vota reddere, et in sæculum sæculi Dei nomini psallere: nam psallere Dei nomini convenit etiam futurum sæculum in- gressis. Vota autem reddendi facultas iisdem fini- bus ac dies nostri, vita scilicet nobis concessa, ter- minatur. Quandiu igitur vivimus, vota reddamus Deo, ut in sæculum sæculi nomini ejus psallere possimus. PSALMUS LXI. VERS. 5. Movemur, quotiescunque de virtute ad C malitiam deflectimus, et motu quidem multiplici. Primum enim turbatur mens cupiditatibus ; deinde, si perturbantium cupiditatum consilia perficit, la- batur et cadit. Quando igitur mala libido, aut alius quilibet pravus affectus mentem nostram invaserit, ad Deum pie nobis statim confugiendum, ne opere etiam malum perficiamus, et ita majus adhuc com- miuamus peccatum. Quod nos Salvator apertissime per Evangelium docet, principia tollens peccato- rum, ne, istis permanentibus, magis etiam per opera prava moveamur. . VERS. 4. Vir charitate quasi fundamento et radi- cibus innixus, murus est inconcussus et sepem ha- bet validissimam, ne vindemient eum qui præter- grediuntur viam ", scelesti homines et malæ po- testates. Firmissimam hanc sepem circumsepsit ipse Deus, uti dixit: Et sepem circumsepsi et vallavi Munitur enim iste murus et angelis custodientibus eum, et doctrina veritatis et operi bus ad virtutem institutis. Quo perstante, poterit nemo divinos fructus spiritualis plantae furari. Quod si autem forte tam accurate custodita vinca pro uvis spinas dederit, tunc derelinquet eam Deus licens : : • Auferam sepem cjus, et erit in di- reptionem; diruam murum ejus, et erit in concul- cationem. Quando autem hoc fuerit propter pec- 21. D ibid. 5. Psal. LXXIX, 15. Isa. V, 2. Psal. Lvi, 5. Gen. xxvii, 20, (6-7) Videmus egregiam et apprime Christianam Didymi doctrinam de vitando interiore peccato.

συμβαίνει διὰ τὸ φαῦλον καρπὸν γενέσθαι ἐξ ἡμῶν, κεκλιμένος ὁ τοῖχος » καὶ ι ὠσμένος ο γίνεται < ὁ φραγμός. ο Στ. ε΄. Ἀρετὴ καὶ εὐσέβεια τιμὴ τοῦ σοφοῦ, κατὰ τό, ο Δόξα καὶ τιμὴ καὶ εἰρήνη παντὶ τῷ ἐργαζομέ νῳ τὸ ἀγαθόν. » 'Ατιμία τοίνυν ἐστὶν ἡ κακία, εἰς ἣν οἱ ἐκπεσόντες, ὅ πεπόνθασιν, αἰσθανόμενοι λέγουσιν· • Ἐπεκάλυψεν ἡμᾶς ἡ ἀτιμία ἡμῶν » εἰς θλίψιν. Καὶ τὸ, ο "Ανθρωπος ἐν τιμῇ ὧν οὐ συνῆκεν. » Οὐκ ἔφη δὲ, ᾿Απώσαντο την τιμήν μου, ἀλλ᾿ ο Ἐβουλεύ σαντο, » βίαν γὰρ οὐκ ἐπάγουσιν, ἀλλ᾽ ἀπάτην οἱ δαί μονες. ἂν συγγενεῖς οἱ περὶ ὧν ἔγραψε Παῦλος· « Δι' εὐλογίας καὶ χρηστολογίας ἐξαπατῶντες τὰς τῶν ἀκάκων καρδίας. » Τοιοῦτον καὶ τὸ, ο Ἐὰν δέηται σου ὁ ἐχθρός σου μεγάλῃ τῇ φωνῇ, μὴ πεισθῇς· ἑπτὰ γάρ εἰσι πονηρίαι ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ ἐγγινόμεναι, » τάχα ἀπὸ τῶν ζ' πνευμάτων, ὧν παραλαμβάνει τὸ ἀκάθαρτον πνεῦμα πονηροτέρων αὐτοῦ ὑπαρχόντων· μὴ πεισθῇς οὖν αὐτῷ κολακεύοντι. Στ. Γ. Λέγοι δ' ἂν καὶ ὅτι ἀντιλαμβανομένου Θεοῦ, μετανάστης οὐ γέγονα. Αὐτὸς οὖν μοι Σω- τὴρ, ο ἀλλ᾽ οὐκ Ἐγώ, φησίν, ἐμαυτῷ. Αὐτὸς γὰρ καὶ δόξαν δίδωσι τοῖς ἐκζητοῦσιν αὐτὸν, καὶ σωτηρίαν οὐ σαρχῶν, ἀλλὰ ψυχῆς λογικῆς, ἦν ἔχει τις εἰς τὴν πα τρίδα πιστεύσας κατὰ τὸ, ο Κομιζόμενοι τὸ τέλος τῆς πίστεως σωτηρίαν ψυχῶν. » Διὸ κἄν τι πάλιν εἰς σά- λον με βιάζηται, ἐπ' αὐτῷ τὴν ἐλπίδα ποιοῦμαι πολ λάκις με σώσαντι. Εt Στ. θ'. Πᾶσαι αἱ τῶν λαῶν τῶν πιστευσάντων ἀπὸ ἐθνῶν συναγωγαί, ὅπως μηκέτι ἄθεοι καὶ ἐλπίδα μὴ ἔχοντες· ἢ καὶ κ ἐλπίσατε ἐπ' αὐτὸν » ἄνευ πάσης πανουργίας, ενώπιον αὐτοῦ φανερώσαντες τας καρ δίας ὑμῶν. Γενήσεται γὰρ ὑμῖν ὁ Θεὸς βοηθός. Ταυ- τὸν τὸ, ι ἐκχεῖν ἐνώπιον [αὐτοῦ] τὴν καρδίαν, » τῷ • Εξ όλης καρδίας καὶ ἐξ ὅλης ψυχῆς ἀγαπᾶν αὐτόν. » Ομοιον ὡσεὶ λέγοι, Μὴ προσέλθετε αὐτῷ ἐν καρδίᾳ δισσῇ· ἀλλ' ὡς γέγραπται, « ᾿Αγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου, ο Ἢ καὶ τοὺς ἐξ ἐθνῶν προτρέπε ται, ὡς ἂν μηκέτι ὦσιν ἄθεοι καὶ ἐλπίδα μὴ ἔχοντες, χωρὶς πανουργίας φανεροῦντες τῷ Θεῷ τὰς καρδίας, καὶ ἐξ ὅλης ψυχῆς ἀγαπῶντες αὐτόν· ἐπιδαψιλείας γὰρ πολλάκις ἡ ἔκχυσις· ὡς ἐν τῷ, « Ἡ ἀγάπη του Θεοῦ ἐκκέχυται ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν διὰ Πνεύματος ἁγίου. » Στ. ι'. Πρὸς τοὺς τοιούτους ἐῤῥέθη· ο "Ινα τί ἀγα πᾶτε ματαιότητα και ζητείτε ψεῦδος; » Καίτοι παρ- αγγέλλονται, μή στάθμιον ἔχειν μικρὸν καὶ μέγα, ἀλ λὰ ζυγὸν ἀληθινὸν, ἐπείπερ βδέλυγμα Κυρίῳ ἐστὶ δισσὸν στάθμιον. Μετανοοῦνται δὲ καὶ οἱ περὶ μα ταίαν συμφωνίαν σπουδάζοντες. « Υἱοὺς δὲ ἀνθρώ- πων ο ἢ περιφραστικῶς τοὺς ἀνθρώπους φησίν, ἢ τοὺς ὡς ἀνθρώπους ἀποθνήσκοντας, τῷ μηκέτι θεοὺς ἢ υἱοὺς Ὑψίστου τυγχάνειν· ι Οπου γὰρ ἔρις καὶ ζῆλος, ο φησίν, « ἐν ὑμῖν, οὐχὶ σαρκικοί έστε, καὶ κατὰ ἄνθρωπον περιπατεῖτε ; » ένι, 18. Ριον. ΧΧVI, 25. EXPOSITIO IN PSALMOS. A cata nostra factum, tunc diceture paries inclinatus, • et ‹ maceria depulsa. › VERS. 5. Virtus et pietas decus sapientis est, juxta illud ss, « Gloria et honor et pax omni operanti bo- num., Ignominia auten peccatum, quo commisso, di- cent peccatores, quid passi sint experti : e Cooperuit nos ignominia nostra se , in tribulationem. illud : Homo cum in honore esset, non intellexit ***. › Non- autem dicit: Repulerunt pretium meum, sed, Pre- tium meum cogitaverunt repellere; › nam dæmones nos non vi, sed dolis aggrediuntur. Haud dissimiles ab illis sunt homines de quibus Paulus scripsit **: Per dulces serpiones et benedictiones seducunt corda innocentium. . Non discrepat ab his illud : B. Si te rogaverit inimicus magna voce, ne credi- deris septem enim sunt nequitiæ in anima ejus : › septem fortasse illi spiritus, quos nequiores se spi ritus immundus secum assumpsit *. Ne credideris istius blanditiis. C D *** Psal. xlviii, 13. Vers. 7. Indicat forsan se, quod a Deo fuerit protectus, non einigravisse. Ipse igitur Salvator meus, › ait, non autein: Ego salvator meus. Nam ipse dat gloriam quærentibus eum, et salutem non car- nis sed animi ratione præditi, quam consequeris in patriam confidendo, juxta illud : • Reportantes fi- nem fidei vestra, salutem animarum. . Quam- obrem, si quid rursus me agitaverit, spes mea in Deo qui sæpius jam me salvum fecit. VERS. 9. Omnes de gentibus credentium populo- rum congregationes, jam non sitis omni spe et pie- tate destituta. Sperate, in eum, deposita iniquitate, el coram ipso revelate corda vestra : nam erit Deus adjutor vobis. Hæc verba, effundere cor coranı Deo, idem sonant ac illa: « Ex toto corde et ex tota anima diligere eụm. › Existimes igitur istud Psalmistam intendere : Ne accesseris ad eum duplici corde se; sed uti scriptum est : • Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo et ex tota mente tua ". . Contendi etiam potest hic Psal- mistam populos monere de gentibus conversos ut, pietatem ac spem professi, absque fraude Deo corda sua revelent, eumque tota anima diligant : nam liberaliter dantis sape effusio, ut in illo : e Cla- ritas Dei diffusa est in cordibus vestris per Spiri- tum sanctum 60. > . VERs. 10. Ad istos dictum est : . Utquid diligitis vanitatem et quæritis mendacium "?, lisdem veti- tum est, ne pondus haberent leve et grave state- ramve dolosam, cum stateræ dolosæ abominatio coram Deo sit ". Resipiscunt etiam qui de vano concentu student. Filii hominum dicuntur per circumlocutionem, vel ipsi homines, vel qui tart- quam homines moriuntur, ac non amplius dii aut filii Altissimi sunt. ‹ Cum enim sit inter vos zelus et contentio, ait, nonne carnales estis et secundum hominem ambulatis 63, ss Rom. 11, 10. ss Jer. 111, 25. * Rom. Matth. Petr. 1, 9. Eccli. 1, 50. Marc. III, 30. co Rom. v, 5. *II, 45. 81, 1. Cor. 111, 3. Psal. iv, 3. • Prov-

γὰρ Θεοῦ δύναμις, » και, « Οφθήσεται ἡ δόξα Κυ- ρίου. › Εἰ δὲ πρὸς τὸν Υἱόν, ἡ περὶ αὐτοῦ θεολογία, δύναμις αὐτοῦ καὶ δόξα καὶ ἡ ἐπιτελεστικὴ τεράτων ενέργεια. Κατὰ τὸ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ· « Δύναμις ἐξ αὐτοῦ ἐξήρχετο καὶ ἰᾶτο πάντας· καὶ πάλιν· ο Δύο ναμις ἦν Θεοῦ εἰς τὸ ἰᾶσθαι αὐτούς· › περὶ δὲ τῆς δόξης· « Εθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενοῦς· καὶ πάλιν· · Δόξασόν με, Πάτερ, τῇ δόξῃ ᾖ εἶχον πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι. » 'Ακολούθως ἑκατέρα νοήσεις ἐκλήψει καὶ τὸ, « Ἐν τῷ ἁγίῳ ὤφθην σοι. » "Ορα δὲ μὴ διὰ τῆς ἐρήμου καὶ ἀβάτου καὶ ἀνύδρου, ὁ περὶ γῆν τόπος δηλονότι, ἔρημος ὢν τελειότητος, καὶ ἄνυδρος, τῷ μὴ ἔχειν δαψιλῶς τὰ χαρίσματα τοῦ Πνεύματος ποταμοὶ γὰρ ὕδατος ζών- τος εἴρηται· διὸ καὶ ἄβατός ἐστιν, οὐδενὸς ἐπ' αὐτοῦ διατρίβοντος τῶν πάντη κατὰ τὸ δυνατὸν ὁμοιωμέ- Β νων Θεῷ, καὶ εἰκότως ἔρημος. Εκ μέρους γὰρ ἡ γνῶσις ἐν αὐτῷ, καὶ ἀῤῥαβὼν μόνον τοῦ Πνεύματος. Τὸ σπάνιον γὰρ, ἀλλ' οὐ παντελῆ στέρησιν αἱ λέξεις δηλοῦσιν. Στ. ε'. Γέγραφεν ὁ ᾿Απόστολος, ὡς πρὸς πάντα ὠφέλιμος οὖσα ἡ εὐσέβεια, επαγγελίαν ζωῆς ἔχει τῆς τε νῦν καὶ τῆς μελλούσης· « Τῆς » δὲ • νῦν ο εἰπὼν, οὐ τῆς κοινῆς λέγει τῶν ζώων, ἀλλὰ τῆς ἐν βίῳ δυνατῆς ὑπαρχθῆναι, περὶ ἧς φησιν ὁ Σωτήρ• • Ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, ἔχει ζωὴν αἰώνιον · » και, • Αὕτη ἐστὶν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα γινώσκωσιν σε τὸν μόνον καὶ ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστόν. » Ταύτης τῆς νῦν ζωῆς καὶ τῆς μελλούσης, ἥτις κατὰ τὴν τελειότητα γίνεται τοῖς προσβαλοῦσι τῇ ἀληθείᾳ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον. • Κρεϊσσόν Κρεϊσσόν ἐστι τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ » τῷ δι' αὐτὸ καὶ καθ᾽ αὑτὸ γενέσθαι ἐν ταῖς ζωαῖς τὸν εἰς αὐτὰς ἀναγόμενον· οὐ γὰρ κατ' ἀξίαν πράξεως καὶ θεωρίας, ἀλλ' ἀγαθό- τητι καὶ ἐλέῳ Θεοῦ ἔρχεταί τις ἐπὶ τὸ ζῆν κατ᾽ ἀμ- φοτέρας τὰς ζωάς. Κρείσσον οὖν ὡς αἴτιον αἰτιστοῦ, ὅπερ τὸν Θεὸν Λόγον δηλοῖ, περὶ οὗ φησιν· απέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ ἔλεος αὐτοῦ, καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ, ο Ἐξ- Στ. Γ΄. Ορα εἰ στέαρ ἐστὶ πληροῦν τὴν ψυχὴν & ἔσφαξε θύματα ἡ Σοφία, καὶ ἡ ἀληθινὴ βρῶσις σὰρξ τοῦ Λόγου, καὶ πιότης εὐφραίνουσα τὸν ἔσω ἄνθρωπον. ὁ τρυγώμενος οἶνος ἐκ τῆς ἀμπέλου τῆς ἀληθινῆς. Καὶ ἀληθινὴ πόσις τῆς Σοφίας τὸ αἷμα. Κληθεὶς γὰρ ὁ ταῦτα λέγων εἰς τὸ μετασχεῖν τῆς ἑτοιμασθείσης τραπέζης ὑπὸ τῆς Σοφίας σφαξάσης τὰ ἑαυτῆς θύ ματα, καὶ τὸν ἑαυτῆς κερασάσης οἶνον, ἐμφορηθεὶς ἤδη τῆς θείας εστιάσεως καὶ προσδοκῶν, οὕτως εἶπεν, • Ωσεί στέατος καὶ πιότητος ἐμπλησθείη ἡ ψυχή μου. » Καὶ ἐπεὶ ὁ ταύτης τῆς εὐωχείας μεταλαμβά- νων πίναι διὰ τὸ τῆς ὀρέξεως τοῦ νοῦ ἀκόρεστον, • Εμπλησθείη, ο φησὶν, καὶ οὐκ « ἐνεπλήσθη, ή ψυχή μου, » καίπερ ἤδη δαψιλῶς μετειληφώς τῆς τι, 47. 8. το $429 EXPOSITIO IN PSALMOS. A virtus Domini : set, Apparebit gloria Domini '. C Quod si autem ad Filium, reperies hic quæ de ipso narrentur, virtutem ejus, et gloriam, et perfectissi- mam miracula operandi facultatem. Nam scriptum est in Evangelio : Virtus de illo exibat et sa- nabat omnes ; » et alias : « Et virtus Domini erat ad sanandum eos;» ad sanandum eos;, et de gloria : ⚫ Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti; » et rur- sus : • Nunc clarifica me, Pater, claritate quam labui priusquam mundus esset. » Utrique inter- pretationi congruit illud: ‹ In sancto apparui tibi. » Terram designat profecto ille locus desertus et invius et inaquosus : quippe deserta, quia per fectionis vacua; et inaquosa, cum Spiritus sancti gratiis prope destituatur; quæ dicuntur flumina aquæ viva ", ideoque et invia, cum non in ea mo- remur, qui pro viribus Deo similes fieri conantur. Nec immerito vocatur deserta; nam hic ex parte tantum cognoscimus ", » et c pignus molo Spiri- tus", nobis concessum est. Cæterum nos istis bouis egere dicit Propheta non vero iis omuino privari. VERS. 5. Scribit Apostolus, pietatem ad omnia esse utilem, cum promissionem habeat vitæ, quæ Dunc est, et futuræ 80. Per vocabula quæ nunc est, › non vitam eam indicat, qua omnia animantia vivunt, sed illam quæ vere vita vocanda; de qua Salvator : c Qui credit in me, babet vitam æter- nam '; » et : . Hæc est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Chri- stum ª. › Hujus igitur vitæ promissionem habet pietas, et futuræ, quam adepti veritatem facie ad faciem videbimus • Melior est misericordia Dei super vitas per illam et illius gratia nobis concessas : non enim operum et scientiæ nostræ meritis, sed bonitate et misericordia Dei utramque vitam consequimur. Misericordia igitur melior, ut causa melior causato; eaque Deum Verbum desi- gnat, de quo dictum est : « Misit Deus misericordiam suam et veritatem suam *4.) VERS. 6. Adeps quo anima replenda, non alius ac hostiæ a Sapientia mactate ", verus cibus caro Verbi ", et potus lætificans cor hominis 6, vinum iu D vinea veritatis vindemiatum. Est etiam verus Sa- Isa. XL, 5. Cor. xiii, 9. XIII. 12. 1x, 2. pientie potus Christi sanguis. Psalmista igitur ad illam mensam vocatus, quam, hostiis mactatis et misto vino, ipsa Sapientia paravit 8, ac divino ita cibo repletus, hæc habet : « Sicut adipe et pingue- dine repleta est anima mea. » Inepte sperant qui- dam, cibos potusque sensiles hominibus post resur- rectionem esse largiendos, quod hic ad istud convi- vium admissus, licet copiose et cibis et potibus fuerit usus, animam tamen propter insatiabilem mentis appetitum haud satiatam esse dicat. Non Joan. XVII, 5. Joan. IV, 10. Cor. | Tim. iv, 8. 8t Joan. Joan. xvi, 3. Luc. vi, Lasc. V, 19. Cor. v, 5. Psal. LVI, 5. 17. Joan. 1, 14. Prov. 15, 2. Joan. vi, 55. Psal. Cill, 15. Joan. vi, 56. Prov.

Στ. γ'. Συστροφήν τὴν ὁμόνοιαν καλεῖ, καὶ τὴν ἐπὶ Α κακῷ συμφωνίαν, ἧς ἀντιβολὴ κρείττων ἀποφανθή ναι, οἷον τινὶ τοιχείῳ τῇ θείᾳ κηδεμονία περιφρατο τόμενος· συκοφαντίας γὰρ κατ' ἐμοῦ ῥάπτουσι, τὸν κατ᾿ ἐμοῦ πυρσεύοντες πόλεμον. Στ. ε'. Ἐξ ἐνέδρας ἐπίασι, τὸν ἐφορῶντα μὴ σκο ποῦντες Θεόν. Καὶ οἱ ἑτερόδοξοι φασι μηδένα είναι τὸν καταλαβεῖν δυνάμενον τὴν κεκομψευμένην αὐτῶν καὶ σεσοφισμένην διδασκαλίαν. Στ. ζ'. Εκλειπόντων ἐρευνᾶν ἐξερευνήσεις, διὰ τὸ σφόδρα εξερευνηκέναι τὴν ἀνομίαν, ὡς καὶ λόγον ἑαυτοῖς κραταιῶσαι πονηρὸν, καὶ παγίδας κρύψαι ἐν τοῖς διηγήμασιν ἑαυτῶν, τῷ δοκεῖν μηδένα φωρά- σαντα λύσαι. • Προσελεύσεται ἄνθρωπος, ἀληθινὸς, τὸ κατ' εἰκόνα διασώζων καὶ διαρθρώσας τὸ λόγιος εἶναι καὶ νόησιν ἔχων βαθεῖαν εἰς ἔλεγχον· ὡς ὑψω θῆναι τὸν Θεὸν δρασσόμενον τῶν σοφῶν ἐν τῇ πανουρ- γία αὐτῶν. Οὕτως ἐφανέρωσε Ελύμα του μάγου τὸν δόλον· ὑψοῦται γὰρ Θεὸς δι' ἀνδρῶν ἁγίων τῆς ἀπά της ελεγχομένης, ὡς ἤλεγξε Μωϋσῆς τοῦ Φαραὼ τοὺς ἐπαοιδοὺς καὶ φαρμακούς. Καὶ πάντες τὸν Θεὸν, τῆς • βαθείας ο διδομένης καρδίας» παρὰ τοῦ πάντα ἐρευνῶντος Πνεύματος. Β Στ. η'. Οι θεασάμενοι αὐτοὺς τῶν ἐγχειρημάτων διαμαρτόντας, θορύβου καὶ δέους ἐπλήσθησαν, καὶ τὴν θείαν ἐθαύμασαν πρόνοιαν· τοῦτο γὰρ τὰ μετὰ ταῦτα δηλοῖ. Ὡς ἀβλαβῆ τῶν νηπίων τὰ βέλη, οὕτω καὶ τῶν σοφιστῶν ἀδεῆ καὶ πρᾶγμα πικρόν, ὡς ἀσθενῆσαι τοὺς λόγους αὐτῶν παρὰ τοῖς ἀναλαμβά- νουσι τὸν τῆς πίστεως θυρεόν. Διόπερ ἐφοβήθησαν οἱ πάλαι τούτους θαυμάζοντες, τῆς ἀπάτης παυσά- μενοι, καθ᾽ ἣν ἐπείσθησαν μήτε πρόνοιαν εἶναι, καὶ τὰ ὄντα ὑπάρχειν αυτόματα, καὶ ἀνθρώπους εἶναι φύσει ἀγαθοὺς καὶ κακοὺς καὶ ὑφ' είμαρμένην τελεῖν. ἂν δὲ κλονηθέντων, ἐδόξασαν τἀναντία ἐκ τοῦ μεγέ- θους καὶ κάλλους τῶν κτισμάτων τὸν Δημιουργὸν θεωρήσαντες. Στ. α'. Εἴρηται δὲ πρότερον, ὡς πρᾶξιν μὲν ὁ ψαλ μὸς, θεωρίαν δὲ ἡ ᾠδὴ δηλοῖ (10)· ὁ θεωρητικὸς γὰρ ἅμα τῷ πρακτικῷ θεωρούμενος βίος, ἄνδρα τέλειον ἀποδείκνυσιν. Στ. ε'. ῾Ο ἐκλεγείς δι᾽ ἁγιότητα, ἐὰν ἐπιμείνῃ τῇ ἐκλογῇ, προσλαμβάνεται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ὡς μετοικι σθέντα τοῦ περὶ γῆν τόπου, κατασκηνώσαι ἐν ταῖς αὐλαῖς τοῦ ἐκλεξαμένου, περὶ ὧν εἴρηται· . Εἰσέλ θατε εἰς τὰς αὐλὰς αὐτοῦ ἐν ὕμνοις.» ἂν ἀπ' ἐντεῦθεν πόθον τις ἔχων εἶπεν • Ἐπιποθεῖ καὶ ἐκλείπει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ Κυρίου. » Καὶ ἐπεὶ οὐκ ἐν ταῖς αὐλαῖς τὸ τῆς μακαριότητος τέλος, και τασκηνοῖ ἐν αὐταῖς ὁ ἐκεῖ παραληφθείς, ἵνα προκό- ψας ἐπ' αὐτὸν τὸν οἶκον κατοικεῖ (11) μακαριζόμενος• • Μακάριοι γὰρ οἱ κατοικοῦντες ἐν τῷ οἴκῳ σου, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων αἰνέσουσιν σε. "Οτι τελειό • EXPOSITIO IN PSALMOS. PSALMUS LXIII. C VERS. 3. Conventum vocat malorum consensum et foedera, quorum impetus, divina providentia vel- ut munimento circumseptus, feliciter propulit; nam calumnias in me sunt machinati, bellum in me cou- citaverunt. VERS. 5. Insidias in me moliti sunt, nec putabant se a Deo perspici. Dicunt etiam heterodoxi ne- minem esse qui argutas subtilesque ipsorum do- ctrinas refellere possit. VERS. 7. « Defecerunt scrutantes scrutinio, o ini- quitatem scilicet potissimum serutati, ita ut ser- monem maliguum sibi firmarent, et laqueos in nar- rationibus absconderent; nam putabant neminem fore, qui ea solvat. Accedet homo » verus, ad Dei similitudinem sapientem altumque animum retinens ac servans, ut cateros reprehendat: ideoque « exal- tabitur Deus, » illusa doctorum malitia. Qua quidem ratione revelavit Elymæ magi dolos': nam Deus exa'tator, confutato errore per sanctos viros, uti Μoyses Pharaonis magos et incantatores confula- vit. Celebrabunt omnes Deum ; ubi c cor altumn dederit qui cuncta perscrutatur Spiritus. VERS. 8. Qui cum se omni spe dejectos senserint, pudore et terrore afficientur, et divinam mirabuntur providentiam ; hoc enim indicant quæ infra haben- tur. Ut infantium sagittæ inanes factæ sunt, ita frangetur et sophistarum impietas et res amara, refellenturque sermones eorum ab hominibus fidei scuto armatis. Quapropter timuerunt qui prius istos. mirabantur, depulso errore, quo putabatur provi- dentiam esse nullam, et sui juris esse quisque, et homines natura bonos malosve esse, et fato desti- nari cuique suum finem : quibus autem lapsis, res aliter se haberi intellexerunt, per creaturarum pul- chritudinem et majestatem perspecto Creatore. PSALMUS LXIV. Psal. * Act. xiii, et seq. D VERS. 1. Jam supra notavimus psalmos ad infor- mandos mores referri, carmina autem ad illustran- dam mentem; nam perfectum probat virum, qui mente simul et moribus præstat. VERS. 5. Qui propter sanctitatem electus fuerit, si acceptam gratiam retinuerit, assumetur a Deo, ut ter- restria deserens, cœlestibus in eligentis ‹ atriis inha- bitet; › de quibus dictum est*: «Introite atria ejus in hymnis;, quorum cupidine Psalmista affectus, • Concupiscit, › ait, ‹ et deficit anima mea in atria ejus*. ; Et cum istis in atriis non reperiatur felicitatis finis, inhabitat in eis hic assumptus, ut magis ac magis proficiens postea in beatitudinis domum ad- mitatur; nam e Beati qui habitant in domo tua ; in sæcula sæculorum laudabunt te *. › Quod autem nii- nus sit eligi quam ab eligente assumi, manifestius XCIX, 4. ♦ Psal. lxxxiii, 3. * ibid., 5. (10) In titulo psa.mi quarti. (11) Lege κατοικῇ. Επιτ.

ξαμένου. δῆλον ἐκ τοῦ· « Ἐν τῇ βουλῇ σου ὡδήγησάς τερον τοῦ ἐκλεγῆναι τὸ προσληφθῆναι ἐκ τοῦ ἐκλε Β με, καὶ μετα εξης προσελάβου με . Οταν γὰρ ὁ ἐκλεγείς πάντα κατά βούλησιν Θεοῦ πραττῃ, τότε μετὰ δόξης εἰς τὰς ἐπαγγελίας προσλαμβάνεται. Τὰς δὲ λέξεις ταύτας προφέρουσιν οἱ τοὺς ἀπαλλαγέντας τοῦ βίου δοξολογοῦντες. Στ. η΄. Πῶς δὲ οὐκ ἐφοβοῦντο πάντες καὶ ἐτα- ράσσοντο χρηστηρίων καταλυθέντων, καὶ τῶν ἰα- τρείαν καταγγελλομένων δαιμόνων μαγείας τε καὶ φαρμακείας καὶ αὐτοῦ τοῦ Σατανᾶ, τοῦ τὸ κράτος έχοντος τοῦ θανάτου; ᾿Αμέλει διὰ τῶν σημείων γνόν τες αὐτοῦ τὴν θεότητα λοιπόν ἔγνωσαν, ὡς καὶ τῶν κατ' οὐρανῶν αὐτὸς προνοεῖ· νόμοις αὐτοῦ ἀνατέλο λει τὰ ἄστρα καὶ δύεται, « ἔξοδοι γὰρ πρωΐας ο μὲν αἱ ἀνατολαί· ἑσπέρας δὲ » αἱ δύσεις, ἐφ' αἷς οἱ πι στεύοντες τέρπονται ταῦτα ποιεῖν, ἐγνωκότες τὸν γενόμενον ἄνθρωπον καὶ τῆς ἀπάτης ελευθερώ σαντα. Στ. ι. Υετὸν πνευματικὸν διδοὺς, πρώϊμον μὲν διὰ τῆς Παλαιᾶς, όψιμον δὲ διὰ τῆς Καινῆς Διαθή κης· δι' δν μεθυσθεῖσα ἡ ἀλληγορουμένη γῆ. Ψυχή δὲ ἀνθρώπου αὕτη ἐπλουτίσθη, ο παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει ο καὶ ἔργοις ἀγαθοῖς πληθύνοντας αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ. Θεοῦ ποταμὸς καὶ ζωῆς πηγή ὁ Λόγος αὐτοῦ. Καὶ ὅτι τάχα πρὸς Θεὸν ὁ Λόγος πηγή· ὅτι ο παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς ο ποταμός εὑρισκό μενος, ὅτε τὴν κτίσιν ποτίζει την λογικήν. Οὗ δὴ τὰ ὁρμήματα, καὶ αἱ κατὰ μέρος διδασκαλίαι εὐφραί νουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ τὴν Ἐκκλησίαν· καὶ ἐπεὶ στὸ πλήρωμα τῆς θεότητος ἐν αὐτῷ κατοικεῖ, ο πε- πληρωμένος ὑδάτων ἐστὶν, καθ' δ λέγεται περὶ αὐτοῦ· • Ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀλη- θείας. » Εκ τούτων τῶν ὑδάτων, ὧν πλήρης ὁ που ταμός ἐστιν, ποτίζεται πᾶσα ἡ λογική κτίσις. ᾿Αλλὰ καὶ τροφὴν ἔχει θεόθεν ἑτοιμαζομένην, σπεί- ροντος σίτου σπορὰν ἑκατονταπλασίονα καρποφο ροῦσαν. Ἐκ τούτου τοῦ ποταμοῦ οἱ αύλακες τῆς γῆς, ἐφ' ἣν βέβληται τὸ πνευματικὸν ἄροτρον, μετ θύσκονται πίνοντες ἐπ᾿ εὐφροσύνῃ, ὡς καὶ τὰ γεν- νήματα τῆς δικαιοσύνης αὐξανόμενα ἐν αὐτῇ πλη- θύνεσθαι, περὶ ὧν εἴρηται· ι Σπείρατε ἑαυτοῖς εἰς δικαιοσύνην, τρυγήσατε εἰς καρπὸν ζωῆς· » καὶ ἔτι·. Εκζητήσατε τὸν Κύριον ἕως ἔλθῃ ὑμῖν γεν νήματα δικαιοσύνης. » Καὶ ἐπεὶ μὴ ἐκ τοῦ ποταμοῦ μόνον μεθύουσιν οἱ τῆς γῆς αύλακες, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ πνευματικοῦ ὑετοῦ ἐν ῥαίνουσιν αἱ νεφέλαι, κατὰ τὸ, ο Καὶ αἱ νεφέλαι ῥαινέτωσαν δικαιοσύνην, ο εὐφραίνεται ἀνατέλλουσα ἡ γῆ ἐν ταῖς σταγόσιν ταῖς ἐπ' αὐτὴν ἐρχομέναις, ταῖς τῶν θεοπνεύστων Γραφών λέξεσιν καὶ νοήμασιν. - Στ. ιδ'. Τινὲς δὲ κοιλάδας τὰς τεταπεινωμένας εἶπον ψυχὰς, τῷ μηδὲν ἔχειν· ἔπαρμα, αἵτινες σἶτον επλήθυναν ὃν ἀρτοποιῆσαί τις δύναται. Καὶ τό Διάνοιξον τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἐμπλήσθητι ἄρτων. » Ψυχῆς γὰρ ἀνοιχθέντες ὀφθαλμοὶ φωτὸς • DIDYMI ALEXANDRINI apparet ex illo : c in consilio tuo deuaristi me el A cum gloria assumpsisti me *. » Cum enim, qui electus est, vitam suam juxta Dei consilia informat, tunc cum gloria ad promissam beatitudinem assumetur. Usurpaut hæc verba qui vita defunctos laudibus celebrant. VERS. 8. Quomodo non timerent ac perturbaren- tur omnes, dum oracula confunduntur, dæmones magiam veneficiaque comnendantes, et ipse Satanas, cui competit imperium mortis ? Non fugiebat sane per signa de ipsius divinitate edoctos, eum omnia de cœlis providere, legibusque suis astrorum ortus dirigere et occasus; nam exitus matutini › side- rum ortus, et vesperæ eorumdem occasus. Quibus si fidem adhibueris, « delectaberis » recta agendo, agnoscens eum qui homo factus est, et nos ab erroris servitio liberavit. ‹ VERS. 10. Pluviam dedit Deus spiritualem, matu- tinam quidem per Vetus, et vespertinam per Novum Testamentum; inebriataque est per ipsam quæ hic per allegoriam terra vocatur : ditata est scilicet hominis anima, Deo ipso replente eam in ‹ omni verbo, et in omni scientia ', . et in bonis operibus. Dei flumen et ſous vitæ Verbum ejus. Apud Deum esse Verbum fontem declarat illud : « Quoniam apud te est fons vitæ flumen repertum, quo men · tem animosque irrigas. Non enim Letifcant civita- tem Dei, nempe Ecclesiam, impetus et doctrina C Partito traditae ; et cum in ipso inhabitet plenitudo divinitatis. aquis repletus est, uti de eo dictum est.) : « Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Uni- geniti a Patre, plenum gratiæ et veritatis. » His aquis, quibus repletum est flumen, potat omnis creatura mente prædita. Quinimo ‹ cibum › habet divinitus præparatum, semen centuplum fructum afferens ". Quo flumine inebriantur rivi terræ, spirituali aratro effossa, bibentes in laetitia, ita ut crescant et multiplicentur genimina justitiæ, de quibus scriptum est : c Seminate vobis in justi- tia, vindemiate in fructum vitæ ; et rursus : « Quæ- rite Dominum donec veniant in vos genimina justi- tiæ., Imo cum non fluinine tantum ‹ inebrientur terra rivi, o sed et spirituali pluvia quam pluunt D nubes, juxta illud, Et nubes pluant justitiam lætatur germinaus terra in stillicidiis, in verbis scilicet et sententiis divinarum Scripturarum quibus illuminatur. VERS. 14. Quidam existimant per valles animas designari ad terram depressas, quod nulla sublimi- tate emineant ; ista frumento abundant de quo fingendus panis. Ita : • Aperi oculos tuos, et im- • piere panibus ''., Anima enim oculi ubi aperti Psal. Lxxi, 24. * Cor. 1, 5. Psal xxxv, XLV, 8. Prov. xx, 13. 10. • Joan. 1, 14. Luc. VIII, 8. Ose. I, 12. 152.

Α άγουσαν γῆν. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτον μετέστρεψεν δρασσό- Β μενος τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν, καὶ βάσιμον ἀπειργάσατο τοῖς πορευομένοις εἰς ἅγιο τητα. Στ. ζ'. Καὶ ἡ δύναμις δὲ πᾶσα ἡ ἐναντία παρα- πικραίνει· τοῖς γὰρ ἔθνεσι τοῖς ἐξ αὐτῶν ἀφιστα μένοις ἠπείλουν, ἃς δὲ φοβῶν, παραθαῤῥύνων δὲ τοὺς ἀφισταμένους αὐτῶν. «Οἱ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ τὰ ἔθνη, » φησὶν, « ἐπιβλέπουσιν, ο τὴν ἐκ Θεοῦ ση μαίνων φρουράν, Στ. θ'. Οὐ δίδονται εἰς σάλον οι πόδες τοῦ ἔσω· ἀνθρώπου, ὅταν τις ἱδρυνθῇ ἐπὶ τὸν ἀῤῥαγῆ καὶ Ισχυρώτατον τοῦ Θεοῦ λόγον· ὡς χαριστηρίως εἰπεῖν· • Εστησας ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας μου. » -- · Τίθεται δὲ εἰς ζωὴν ἡ ψυχὴ τοῦ τέλος κομιζομένου τῆς πίσ στεως σωτηρίαν· ὡς εἰπεῖν πιστῇ προθέσει· « Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ. » Ζῇ δὲ ψυχὴ ἀρετὴν ἔχουσα καὶ σοφίαν· ὡς, ψυχὴ ἡ ἁμαρτάνουσα ἀποθανεῖται. Ὡς εἰπεῖν τῷ Θεῷ· « Ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ζησόν με. » Οὐ σαλεύεται δὲ τοὺς πόδας ὁ τῷ ὀχυρωτάτῳ τοῦ Θεοῦ λόγῳ ἐνιδρυθείς. Στ. ια'. Διὰ γὰρ πολλῶν θλίψεων εἰσελθεῖν δεῖ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. Ἀλλ' εἰ καὶ ι ἐπεβίβασας ἀνθρώπους ἐπὶ τὰς κεφαλὰς ἡμῶν, ἀλλ᾽ οὖν θαῤῥοῦ μεν διὰ ὑπομονῆς μετεωρίσαι αὐτὰς, κατασπωμένων ἀπ' αὐτῶν τῶν ἐπικειμένων πολεμίων ἀνθρώπων. Στ. ιζ'. "Ανευ προφορᾶς ἐν διανοίᾳ κατὰ τὸ σιωπώ μενον ὕψωσα. Καθαρεύοντα γάρ με τοιούτων λογισμών θεασάμενος, φιλοτίμως τῶν οἰκείων ἠξίωσε δωρεῶν. Καὶ τὸ « μὴ θεωρεῖν δὲ ἀδικίαν ἐν τῇ καρδίᾳ, σύμφωνον τῷ· Οὐδὲν ἐμαυτῷ σύνοιδα, ἀλλ᾽ οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι, ο καθὰ Παῦλος ὁ μέγας φησί, τῷ δύνασθαι τὸν Θεὸν ὁρᾷν, ἅπερ ἡμεῖς οὐχ ὁρῶμεν· ὅμοιον καὶ τὸ, ο Παραπτώματα τις συνήσει; ἀπὸ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με, ο Στ. β'. Επιφαίνεται δὲ τὸ πρόσωπον τοῦ πάντων Δημιουργοῦ τῷ πληροῦν ἡμᾶς εὐλογίας καὶ οἰκτιρ μῶν, ἐπιφανέντος ἡμῖν τοῦ χαρακτῆρος τῆς ὑπο- στάσεως αὐτοῦ, καὶ ἐμφανίσαντος τοῖς ἀξίοις, ᾗ φησιν αὐτὸς περὶ τοῦ τηροῦντος τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ. Ἐπεὶ γὰρ εἰκών ἐστι τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου, ὁ νῷ καθαρῷ προσβάλλων αὐτῷ, ὁρᾷ τὸν Πατέρα· ἐμὲ ο γάρ, φησίν, ο έωρακώς, ἑώρακε τὸν Πατέρα. » Τότε τοὺς εὐεργετουμένους οίκτείρει καὶ εὐλογεῖ • πάσῃ εὐλογία πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Ο Στο γ'. Γνωσθείσης δὲ τῆς ὁδοῦ ἐν τῇ γῇ, καὶ τοῦ σωτηρίου τοῦ Θεοῦ ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν, ἐλευθερω θέντα πάσης κακίας καὶ πολυθέου ἀπάτης, τὰ ἔθνη εὐφραίνεται κατορθοῦντα ἠθικὴν ἀρετὴν, καὶ ἀγαλ λιᾶται λαβόντα Θεοῦ γνῶσιν. • Λαοὶ ο δὲ καὶ • ἔθνη » ἐκ παραλλήλου οἱ αὐτοί. Οἱ λαοὶ μὲν, οἱ ἐκ περιτομῆς· ἔθνη δὲ, οἱ ἀπὸ ἐθνῶν· τοὺς αὐτοὺς λέ- γει. Δίκαιον αὐτοὺς, φησίν, εὐφραίνεσθαι, ἐπείπερ ΣΥ!!!, DIDYMI ALEXANDRINI !140 innixum, et viam occupans quæ ad sanctitatem du- cit. Quod flumen in primis convertit, sapientes in malitia eorum confundens; et ita aridum effecit illud, ut sanctitatem inquirentibus facile transitu fuerit. VERS. 7. Exasperat omnis virtus adversa; nam gentes legibus meis direxi, terrens eas quæ mihi adversantur, confirmans autem deficientes ad nie. ‹ Oculi ejus, › inquit, ‹ super gentes respiciunt, › providentiam Dei innuens. VERS. 9. Non dantur in commotionem pedes hominis sancti, quando firmatur super infractum et firmissimum Dei verbum: ita ut gratias agendo dicat: ‹ Statuisti super petram pedes meos - Ponitur ad vitam anima ejus qui finem con- tingit, fidei salutem; et confidenti voce poterit hic contendere : : Et anima mea ipsi vivit. » Vivit autem anima virtutibus et sapientia ornata; nam peccando moritur anima. Qua de causa Deo dicit: • In justitia tua vivifica me ". Non commoventur igitur pedes hominis firmissimo Dei verbo inuixi. > VERS. 11. Nam misi per tribulationes multas in coelorum regnum non intrabimus ". At licet ‹ ho- mines super capita nostra > imposueris, persuasum tamen babemus nos illa, dejectis inimicis, per patientiam in sublime erecturos. - - VERS. 17. Nulla voce prolata tacite mente exal- tavi illum. · Nam ubi me talibus rationibus pur- gatum perspexit Deus, liberaliter donavit me donis suis. — Hæc verba, e iniquitatem non aspexi in corde meo, › consentiunt cum illo magni Pauli elato : « Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum s. Nam multa perspicit lieus quæ nos fugiunt : haud aliter sonat illud: Delicta quis intelliget ? ab occultis meis munda me. C PSALMUS Vers. 2. Illuminat vultum super nos rerum omnium Creator, quando nos benedictione et miserationi- bus repleverit, quando apparebit uobis character hypostaseos ejus, et apparuerit eis qui tanto munere digni sunt, uti dicit ipse de hominibus mandata ejus servantibus. Cum enim sit imago Dei invisibilis Christus, qui ei mente pura adhæret, videt Patrem : nam, « Qui videt me, inquit, videt et Patrem *. » Tunc bene agentium miserebitur, et benedicet eos in omni benedictione spirituali in cœlestibus in Christo 3.5 VERS. 5. Cognita in terra via Domini, et per- specto in omnibus gentibus salutari ejus, liberatæ ab omni malitia et ab idolorum cultu, moresque ad virtutem informantes gentes lætantur, et exsultant Eosdem designant hic accepta Dei veri notitia. voces • populi o et . gentes; » nam populi vocan- tur ii qui de circumcisione, et gentes qui de gen- tibus, veram fidem professi sunt. Lætentur isti 13. -p D LXVI. Psal. XXXIX, 3. Psal. xxi, 31. Psal. cxvult, 40. Juan. xiv, 9. Ephes. 1, 3. Act. XIV, 21. - Cor. 1, 4. " Peal.

Α καρδίαις, « ἐπιβαίνων ταῖς ἐκείνου δυσμαῖς· ὁδὸς γὰρ εὐτρεπὴς αὐτῷ τῆς φαύλης ἡμέρας ἡ δύσις. Ενθα ἐκβέβληται τοῦ κατὰ ἀνατολὰς πεφυτευμένου παραδεί σου Αδάμ, ἐπὶ τῷ πάλιν εἰς ἀνατολὰς αὐτὸν εἰσαχθῆ ναι. "Οπερ καὶ πεποίηκεν ὁ Χριστὸς τῷ μετανοοῦντι φής σας ληστῇ· « Σήμερον ἔσῃ μετ᾿ ἐμοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ. Στ. ς'. Εὐφραίνει γὰρ τοὺς κατακυριευομένους ὑπὸ τοῦ Σατανᾶ, δεικνὺς αὐτοῖς τὸ ἐπίκουρον. Σπου δαστέον τοίνυν καταλιπεῖν τὸν πρότερον πατέρα γεν- νήσαντα κατὰ κακίαν, καὶ τὸν ἀνόμως ἄνδρα συν ψκηκότα, ὅπως ἕξομεν Πατέρα τε Θεὸν καὶ τὰς θείας ἡμῖν ἐνιέντα γονάς. - « Τόπος δὲ ἅγιος αὐτοῦ, ἡ ὑπὸ Χριστοῦ Ἐκκλησία ἡγιασμένη, τῶν πεπιστευκότων ἕκαστος· ἢ καὶ τὸ ἅγιον αὐτοῦ σῶμα ἔμψυχόν τε καὶ λογικόν. Στ. ζ. ᾿Αλλὰ καὶ ἐκ τάφων ἐξάγει τοὺς νεκροὺς, κατὰ τό· «Αναστήσονται οἱ νεκροὶ καὶ ἐγερθήσονται οἱ ἐν τοῖς μνημείοις· ἡ γὰρ δρόσος ή παρὰ σοῦ, τα μα αὐτοῖς ἐστιν. » Ὁποῖον καὶ τὸ ἐν Εὐαγγελία, • Ἐλεύσεται ὥρα ὅτε πάντες οἱ ἐν τοῖς μνημείοις ἀκούσονται τῆς φωνῆς αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Υἱοῦ, • καὶ ἐκπορεύονται οἱ τὰ ἀγαθὰ ποιήσαντες, εἰς ἀνάστασιν ζωῆς· οἱ δὲ τὰ φαῦλα πράξαντες, εἰς ἀνά- στασιν κρίσεως. Στ. η'. Ήγουν ἐν τῷ ἐκπορεύεσθαι τὸν Θεὸν ἐν- ώπιον τοῦ λαοῦ αὐτοῦ ἢ ἐκ μέσου αὐτοῦ ὅτε εἶπεν· • Ἰδοὺ ἀφίεται ὑμῖν ὁ οἶκος ὑμῶν, » κατὰ τὸ παρ' Ίε ρεμία, « Εγκατέλειπον τὸν οἶκόν μου· ἀφῆκα την κληρονομίαν μου, ἐν τῷ διαβαίνειν αὐτὸν ἐν τῇ ἐρήμῳ τῇ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίᾳ, ο τότε γῆ μὲν εσείσθη, ἢ τὸ γράμμα καὶ ἡ τοῦ νόμου σκιά, « τῶν οὐ- ρανῶν σταξάντων » τὸν θεῖον νοῦν, κατὰ τὸ ζωοποιόν πνεῦμα τῶν θείων Γραφών. Οὐρανοὶ δὲ νῦν ἤτοι Μωϋσῆς καὶ οἱ προφῆται καὶ τὰ μυστικά θεωρήματα εγκεκρυμμένα ταῖς λέξεσιν αὐτῶν· τοιαύτας γὰρ στάζουσι σταγόνας νεφέλαι ρηθέντες, ἐν τῷ, « Νε φέλαι ῥανάτωσαν δικαιοσύνην. • Εφ᾽ ὧν ἐνυποκεί μενον νεφέλαι καὶ εὐρανός. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν τῆς εἰδω λολατρείας μετατεθέντων ἐθνῶν ἐσείσθη ἡ γῆ, κρατ τούσης τῆς εὐαγγελικῆς διατάξεως, ἀποστόλων καὶ εὐαγγελιστῶν καὶ τῶν λοιπῶν διδασκάλων τὰς πνευ- ματικὰς σταζόντων γονάς. Στ. ιδ'. Ετερος σημαίνειν ἔφη τους κλήρους καὶ τοὺς τῶν ὑδάτων ἀγωγούς· εἴρηται γὰρ ἐν Γενέσει περὶ τοῦ Ἰσσάχαρ, ὡς κληθεὶς ἀνὴρ γεωργὸς ἀνὰ μέσον τῶν κλήρων ἀνεπαύετο. Ο δὴ τρεπτέον νῦν εἰς τὴν Παλαιὰν καὶ Καινὴν Διαθήκην. Αὗται γὰρ ἄγουσι τὸν νοητὸν ταῖς ψυχαῖς ποταμὸν ἐπὶ καρπο- φορία πνευματικῇ. ἂν ἐν μέσῳ τις καθεύδει, δοκῶν ἀμφοτέρας ἑνὸς εἶναι Θεοῦ, ὡς διαστέλλειν τὸ πνεῦ μα ἀπὸ τοῦ γράμματος. Οὕτω γὰρ καὶ πτεροῦται κατὰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα νοῶν. Δεῖ δὲ τὰς πτέρυγας ταύτας οὖσας νοήσεις ἐπαιρούσας τὴν πτερωμένην ψυχὴν, καὶ ἐκ τῶν θείων μαρτυρεῖσθαι λογίων, ἃ εἶ ρηται ἀργύριον πεπυρωμένον· διὸ περιηργυρωμέναι τυγχάνουσιν. Τὸ δὲ ο χρυσίον ο πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς ἐπὶ ἀκραιφνέστατον λαμβάνεται νοῦν· ὅπερ ὡς ἔχον * 54443 DIDYMI ALEXANDRINI • ascendens super occasum » prioris ; nam iter præ- parat ei malo diei occasus. Quapropter ejectus est Adam e paradiso, ad orientem condito, ut rursus ad orientem adducatur: quod etiam Christus fecit, pœnitentiam agenti cum dicit latroni : « Hodie me- cum eris in paradiso ss. VERS. 6. Lætificat ita homines Satanæ imperio oppressos, dum salvatorem eis denuntiat. Quami citissime igitur priorem patrem derelinquamus, qui nos secundum malitiam peperit, et hominem inique nobiscum conversantem, ut Patrem habeamus Deum divinis nos donis ditantem. • Locum Dei san- ctum constituit Ecclesia a Christo sanctificata,imo fidelis quilibet, aut sanctum ejus corpus anima et ratione præditum. - VERS. 7. Maxime vero educit mortuos de sepul- cris, juxta illud " : Resurgent mortui, et exper- giscentur qui in monumentis; ros enim qui a te, sanatio eis est. Ita et in Evangelio ม : : Venit hora in qua omnes, qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei, et procedent qui bona fecerunt in resurrectionem vitæ ; qui vero mala egerunt, in re- surrectionem judicii. › VERS. 8. Sane cum secederet Deus e con- spectu populi sui, aut de medio ejus quando dicit ”; • Ecce relinquetur vobis domus vestra ; > et apud Jeremiam : « Reliqui domum meam, dimisi hære- ditatem meam : » cum pertransiret desertum, hoc est Ecclesiam quæ de gentibus est, tunc mota est terra, » nempe littera et umbra legis, • coelis, di- vinam mentem e distillantibus, » juxta vivifcantem spiritum divinarum Scripturarum. Coeli autem di- cuntur profecto et Moyses et prophetæ et quæ mysticæ vocibus eorum latent ; tales enim stillas distillant illae nubes de quibus dictum est * : • Nu- bes spargant justitiam. Prophetiis igitur celebra- › tum distillant nubes et coeli. Mota est autem in primis terra, cum de idolorum cultu ad veram doctrinam conversa sunt gentes, victoriam referente evange- lica fide, apostolis et evangelistis et cæteris docto- ribus spiritualem rorem distillantibus. B C " D Luc. xi, 35. Jer. XII, VERS. 14. Dicit alius his verbis cleros et aquædu- ctus designari ; nam dictum est in Genesi " de Issa- clar eum inter medios cleros requievisse cum vir agricola factus est. Hæc autem nunc de Vetere et de Novo Testamento intelligenda ; illa enim spirituali flumine animas rigant, ut fructus spirituales profe- rant. Hæc inter media testamenta dormit, qui putat utrumque unius esse Dei, ideoque spiritum a lit- tera discernit. Ita etiam velut pennis munitur juxta Spiritum sanctum sentiens. Istæ autem pennæ, sententiæ scilicet quæ pennatain mentem erigunt, divinis eloquiis comprobentur oportet, quæ ar- gentum ( potius aurum * ) ignitum vocantur ; quamobrem deargentatæ sunt. Aurum > multis in Scripturæ locis purissimam mentem indicat ; Isa. Lxvi, 19. *³ Joan. v, 28,29. Apoc. 111, 18. ss Luc. xxii, 43. * Gen. xLIX, 14,15. 7. 3ª Isa. XLV, 8.

ζωὴν τὴν τῶν ζώντων φυτών έχει χλωρότητα. Λέγοις Α δ' ἂν εἰς τὸ « ἀναμέσον τῶν κλήρων. » Καὶ οὕτως ἐν τῷ Λευϊτικῷ, τῇ τοῦ ἱλασμοῦ ἡμέρᾳ, δύο προσηγά. γοντο τράγω εἰς τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου· εἶτα κλήρου βληθέντος, ὁ εἷς ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον ἤγετο τυθησόμενος τῷ Κυρίῳ, τοῦ ἑτέρου τῷ ἀποπομ- παίῳ (12') εἰς τὴν ἔρημον ἐκπεμπομένου. Σύμβολα δὲ ταῦτα ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ. ἂν ἐν μέσῳ γενόμενον χρὴ διακρίναντα, τὸ μὲν ἀγαθὸν ἱερουργεῖν τῷ Κυ- ρίῳ, τὸ δὲ κακὸν ἐκπέμπειν τῷ ἀρεσκομένῳ, ἐπεὶ καὶ ἀπ' αὐτοῦ τὴν ἀρχὴν ἔλαβεν. Οὕτω γάρ τις σχή-, σει τὰς περιηργυρωμένας πτέρυγας καὶ τὴν χλωρό τητα τοῦ χρυσίου ἐν τοῖς μεταφρένοις. Στ. ιε'. Διασταλεῖσι τοῖς βασιλεῦσιν ἀκολουθήσει • χιονωθήσονται ἐν Σελμών, » τουτέστι πληρωθήσον- ται χιόνων· Αὗται δέ εἰσιν αἱ ἀρεται, ποτίζουσαι Β νάμα τὸν νοῦν καὶ καταψύχουσαι τῶν παθῶν τὸν φλο γμόν· οὐδὲ γὰρ ἐν τῷ, « Πλυνεῖς με, καὶ ὑπὲρ χιόνα λευκανθήσομαι, ο περὶ αἰσθητῆς χιόνος ὁ λόγος, ἀσύμ βατος γὰρ αὕτη πρὸς λαμπρότητα κεκαθαρμένης ψυ- χῆς. Τοιοῦτον καὶ τὸ, ο Ἐὰν ὦσιν αἱ ἁμαρτίαι ὑμῶν ὡς κόκκινον, ὡς χιόνα λευκανῶ· ν καὶ τὸ, ο Ἐκαθα ριώθησαν οι Ναζωραίοι αὐτῆς ὑπὲρ χιόνα. ο Σαλμών δὲ ι σκιὰ μερίδος ο ἑρμηνεύεται. Μήποτε τοίνυν ἐπεὶ οἱ βασιλεῖς οὗτοι ἀπόστολοι Ἰουδαϊσάν ποτε τηροῦντες τὸν κατὰ σκιὰν νόμον, μερίδος εἰσὶν σκιᾶς, ἔχοντες · μὲν πνευματικὴν μερίδα, πεπειραμένοι δὲ καὶ τῆς σκιᾶς· ὁποῖος ὁ λέγων, «Ἑβραῖος ἐξ Εβραίων, κατὰ νόμον Φαρισαῖος. » Η ἐπειδὴ ἡ μερὶς μὲν ἦν τῶν Χριστοῦ μαθητῶν ἐν τοῖς οὐρανοῖς, κατὰ τὸ «Ικα- νώσαντι ἡμᾶς εἰς τὴν μερίδα τῶν ἁγίων ἐν φωτί. » Ούπω δὲ ἔφθασαν ἐπ' αὐτὴν, κἂν ἐν οὐρανοῖς ἔχωσι τὸ πολίτευμα, ἐπὶ γῆς ἔτι περιπατοῦντες, ἐκ μέρους γινώσκοντες, καὶ ἐκ μέρους προφητεύοντες, καὶ ἀρ βαβῶνα τοῦ Πνεύματος ἔχοντες, ἐν σκιᾷ τῆς ἑαυτῶν μερίδος εἰσίν. Διὸ καὶ μέγα τυγχάνει τὸ ἐν ταύτῃ τυγχάνονται χιονωθῆναι, βίον ἀκηλίδωτον ἔχοντα. Στ. ιθ'. Ταῦτα τῶν ἁγίων φησὶν ὁ χορὸς τῷ εἰς ὕψος ἀναβάντι τοῦ σταυροῦ, κἀκεῖθεν αἰχμαλωτί σαντι τοὺς ὑπὸ τῆς τυραννίδος τοῦ Σατανᾶ, λύτρον δεδωκότι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἀντὶ πολλῶν. Οὕτω γὰρ κηρύξας αἰχμαλώτοις ἄφεσιν, ἐλυτρώσατο πάντας ἐκ τῆς ματαίας αὐτῶν ἀναστροφῆς· ἕλκει δὲ καὶ τοὺς ἀπειθοῦντας ἔσθ' ὅτε διὰ νόσου καὶ περιστάσεων πολλοὶ δὲ καὶ δι᾿ ὁραμάτων ἦλθον εἰς τὸ κατασκηνώ σαι παρὰ τῷ Ἰησοῦ. » Στ. κα'. « Ο Θεὸς ἡμῶν, Θεὸς τοῦ σώζειν ἡ ἐστὶν, σωτηρίαν διδοὺς αἰώνιον. Λέγει γοῦν, « Σώζων οὐκ ἔστιν πάρεξ ἐμοῦ. » Διὸ παρέχει διεξόδους δι' ὧν τις ἐξέρχεται διὰ μετανοίας, τοῦ τῇ ἁμαρτία παρεπομέ- νου θανάτου. Καὶ ὁ διάβολος γὰρ οὕτως ὠνόμασται ἐν τῷ, ο Κατέπιεν ὁ θάνατος ἰσχύσας· » παρέχει δὲ « τὰς διεξόδους τοῦ θανάτου » τῷ ὑψωθέντι ἐκ τῶν πυ λῶν τοῦ θανάτου· ι κεφαλαὶ δὲ ἐχθρῶν, ἢ οἱ ἄρχοντες, οι ιν, 21. (12') τοῦ ἀποπομπαίου. Επιτ. EXPOSITIO IN PSALMOS. > quod viriditatem habet haud secus ac si plantarum vita viveret. Poteris etiam aliter medios cleros › interpretari. Juxta Leviticum die propitiationis duo birci adducebantur ad tabernaculum testa- menti, deinde sortitione facta, alter quidem ad altare ducebatur Deo immolandus, alter vero, super quem venerat sors emissarii, in desertum dimitte- batur. Qui fguræ erant boni et mali. Inter hæc cuique dijudicandum est ; bonum, ut Deo offera- tur; malum, ut ad illum (diabolum) dimittatur qui malo gaudet, a quo etiam malum initium sum- psit. Ita enim pennas habebis deargentatas et viri- ditatem auri in lumbis tuis. i . VERS. 15. Discretione facta reges nive « dealben- tur, necesse est e in Selnon, hoc est, nivibus sternantur. Nivibus autem designantur virtutes, ritus habentes “, in umbra erant partis, suæ. Qua dealbatur, vitam immaculatam sortitus. . quæ fluento suo mentem irrigant, cupiditatumque ardores restinguunt. Nam nec in illo 48, Lavabis me et super nivem dealbabor, usurpatur vox illa proprio sensu, cum ad exprimendum purificate mentis candorem non sufficiat. Eadem valent et in isto loco": ‹ Et si fuerint peccata vestra ut coc- cipum, sicut nivem dealbabo ; » et in illo *: Mun- dali sunt Nazaræi super nivem. » Selmon interpre- tantur umbram partis. . Reges igitur isti, apostoli, licet prius Judaizaverint, legem quæ nil præter umbram servantes, non ideo ad umbram partis pertinent ; nam partem spiritualem habebant, e facto umbræ experimento, Pauli ad exemplar di- centis ** : • Hebræus ex llebræis, secundum legem Pharisæus. Nec inepte diceres, Christi discipulos cum pars eis esset in cuelis, juxta illud : • Qui di gnos fecit nos in partem sortis sanctorum in lumi- net; s hanc partem nondum fuisse consecutos ; quamvis enim in cœlis conversationem haberent ", super terram adhuc ambulabant, ex parte cogno- scentes, et ex parte prophetantes, et pignus Spi- de causa magna assequitur qui hac in umbra nive C VERS. 19. His vocibus celebrat sanctorum chorus Dominum in altum crucis ascendentem, indeque captivantem homines tyrannide Satanæ oppressos, animamque suam dantem redemptionis pretium pro D multis so. Ita enim denuntians captivis remissionem, redemit omnes a vana eorum conversatione; trahit etiam ad se vel non credentes per morbos aliasque rationes: multi etiam per miracula eo deducti sunt ut cum Jesu . inhabitarent. VERS. 21, « Deus noster, Deus salvos faciendi, » salutem dat æternam. Dicit igitur " : « Salvator non est præter me. › Exitus idcirco præbet, quibus per penitentiam mortem effugias quam peccato meritus es. Nam mors vocatur diabolus in illo: Deglutivit mors confortata.› ‹ Exitus mortis præbet iis qui de portis mortis assurgunt. ‹ Capita inimicorum, aut principes indicant, aut principatum : priori * Levit. xvi, 7. "Psal. L, 9. *ª Isa. 1, 18. * Thren. iv, 7. Philip. 11, 5. * Col. 1, 12. $7 » Philipp. 117, 20. Cor. XIII, 9. * II Cor. 1, 22. so Matth. xx, 28. Isa. Forte legendum

EXPOSITIO IN PSALMOS. Αιθιοπίας, τὸ σκοτεινὸν τῶν ἐν ἁμαρτίαις ψυχῶν. Καὶ ἑτέρωθι γάρ φησι· . Καὶ ἰοὺ ἀλλόφυλοι καὶ Τύρος καὶ λαὸς τῶν Αἰθιόπων, οὗτοι ἐγενήθησαν ἐκεῖ, ο δῆλον ὡς ἐν τῇ πνευματικῇ Σιών. Καὶ Σοφο- νέας δὲ λέγει· « Τότε μετατρέψω ἐπὶ λαοὺς γλῶσσαν, τοῦ ἐπικαλεῖσθαι πάντας τὸ ὄνομα Κυρίου, τοῦ δου λεύειν αὐτῷ ὑπὸ ζυγὸν ἕνα. Ἐκ περάτων ποτα μῶν Αιθιοπίας οἴσουσι θυσίας μοι. . Ὅτι γε μὴν Αιθιοπία πάντα τὰ ἔθνη δηλοί, παρίστησιν ἡ διὰ . μετανοίας λέγουσα νύμφη· « Μέλαινα εἰμι καὶ καλή ο μέλαινα μὲν καὶ δυσειδὴς διὰ τὴν εἰδωλολατρείαν καὶ τὴν κακίαν τὴν πρακτικήν· καλὴ δὲ διὰ τὴν ἐξ αὐτῶν ἀναχώρησιν. Ὑπῆρξε δὲ αὐτῇ φωτεινῇ γενέ σθαι προφθασάσῃ χεῖρα Θεῷ· ὡς τοὺς ὁρῶντας απ τὴν, σὺν τῷ εὐεργετήσαντι λέγειν· · Τίς αὕτη ἡ ἀναβαίνουσα λελευκανθισμένη ; » Στ. λς'. Εὐχαρίστους γινομένους ἔργῳ καὶ λόγῳ, δοξάζειν δεῖ τὸν Θεὸν ὕμνοις καὶ θεολογίαις, ἵνα τὴν • μεγαλοπρέπειαν αὐτοῦ, δυνηθῆτε χωρήσαι ὁρῶντες Θεὸν, τῷ καρδίαν ἔχειν καθαράν. Τοῦτο γὰρ Ισραήλ. Η γὰρ ὑπερφυής Θεοῦ γνῶσις ἐν μεγάλοις τὸ πρέ- που έχουσα σύνεστι μόνῳ τῷ ἁγιασμὸν ἔχοντι καὶ εἰρήνην. - Στ. α'. Ὡς ἐξ ἑνὸς δὲ προσώπου λεγομένων μέχρι τέλους εἱρμῷ χρὴ λαβεῖν τὴν διάνοιαν τοῦ ἐξ ἁμαρ- τωλῶν καὶ ἀπίστων ἡμᾶς ἀλλοιώσαντος. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ πιστεύσαντες ἐκ περιτομῆς, Αλλοιώθησαν κατὰ τὸ πνεῦμα ζῶντες τοῦ νόμου. Ἠλλοίωνται δὲ καὶ ὅσοι πρὸς τὸ χεῖρον ἐτράπησαν· ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἐκ νε- κρῶν ἀλλοίωσιν, κατὰ τὸ, ο Καὶ ἡμεῖς ἀλλαγησό μεθα, ο δηλουμένου τούτου διὰ τοῦ πάθους οὗ μέ- μνηται· ᾧ τοῦ θανάτου ἀκολουθήσαντος ἐπηκολού- θησε καὶ τὸ πάντας ἐγείρεσθαι. Στ. β'. Ὡς ἐξ ἡμῶν δὲ τὰ πλεῖστα τοῦ ψαλμοῦ φησιν ὁ Σωτὴρ, φέρων ἡμῶν τὰς ἀσθενείας, καὶ ὑπὲρ ἡμῶν ὀδυνώμενος. Οὐδὲ γὰρ ἁμαρτίας ἐποίησεν ὑπὲρ ὧν ἐξομολογεῖται, ὥσπερ οἱ βασιλέως ὑπὲρ ἡμαρτηκότων δεόμενοι· συνηγοροῦντες γὰρ ἐκείνοις, εἰς ἑαυτοὺς ἀναλαμβάνουσι τὰ λεγόμενα. Καὶ οἱ ἅγιοι δὲ περὶ ἑτέρων λέγοντες, φασίν. Ἡμάρτομεν, ἠνομή- σαμεν, ήδικήσαμεν. Πόθῳ (13) μᾶλλον ὁ Σωτὴρ ὑπερ- βαλλούσῃ κηδεμονίᾳ πρὸς τὸν παράκλητον ὑπὲρ ὅλου η γέγονε τοῦ κόσμου τῶν αἰτουμένων ὡς Θεός χορηγός ὑπάρχων. Αἴρει γοῦν τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, καὶ ἄφεσιν ἁμαρτιῶν ὀρέγει τοῖς προσερχομένοις. Ἐπεὶ οὖν οὐ δι' ἑαυτὸν ἀλλ᾽ ὑπὲρ ἡμῶν ἦλθεν εἰς θάνατον, • Καταιγίς μέ, φησὶν, εἰς τὰ βάθη τῆς θαλάσσης κατ επόντισεν, ο τον πειρασμὸν καταιγίδα καλῶν, ὡς ἐν τῷ· ι Καταιγὶς δι' ἐρήμου διέλθοι· · καὶ τὸ, • Προσεδεχόμην τὸν σώζοντα ἀπὸ ὀλιγοψυχίας καὶ ἀπὸ καταιγίδος. » Πῶς οὖν ὡς αυθαιρέτως ἀναδεξά μενος τὸν θάνατον εἶπεν, « Οὐδεὶς αἴρει τὴν ψυχὴν μου ἀπ' ἐμοῦ, ἀλλ' ἐγὼ τίθημι αὐτὴν ἀπ' ἐμαυτοῦ ; » Ἐπειδὴ μὴ νόσῳ μηδέ τινι τοιούτῳ, σταυρῷ δὲ τὸν A B PSALMUS C pram animæ peccatis obscurata. Nam et alias di clumn est : c Ecce alienigna et Tyrus et popu lus Ethiopum, bi fuerunt illic, nempe in Sion spirituali. Sophonias quoque dicit *s : « Tame con- vertam super populos linguam, ut invocent omnes nomen Domini, et serviant ei sub jago uno. De ft- nibus fluminum Æthiopiæ afferent victimas mihi. › Quod autem Ethiopiæ gentes omnes designet, probat sponsa per penientiam dicens : r Nigra sum et formosa : › nigra quidem et deformis, utpote idolorum cultu et pravis moribus deturpata; pul- chra vero, quod saniora jam esset amplexa. Por- rigens autem, manum Deo, adeo illuminata est, ut, qui videbant eam cum sponse, dicerent : Qua est isla quæ ascendit dealbata ? › VERS. 36. Gratos igitur vos et operibus et ser- mone exhibentes, extollatis oportet Deum hymnis et benedictionibus, ut e magnificentiam ejus » ce- lebrare possitis videntes Deum, quod mundo corde estis: nam hoc Israel. Mirabilis enim Dei scientia in magnis decorem retinens, non nisi qui sancti- tatem habent et pacem non adest. LXVII. VERS. f. In omnibus illis, quæ hic unius persona proferuntur, mentem agnosce Dei nos a peccatorum infideliumque erroribus avocantis. Commutantur etiam qui ex circumcisione credunt, juxta legis spiritum viventes. Commutati sunt quoque qui ad malum defecerunt: imo commutatio quædam mor- tuis exsistit, juxta illud et: «Et nos immutabimur:, quod propter passionem Christus perfciet, quam eodem in loco Apostolus memorat; nam cui mors inservit, competit et potestas mortuos omnes sus- citandi. Psal. LXXXVI, 4. * Soph. 111, 9. ³º Cant. 1, 4. Cant. III, 6. "I Cor. xv, 52. PATROL. GR. XXXIX. Vers. 2. Ut ex persona nostra profert Salvator pleraque hujus psalmi elata, infrmitates nostras por- tans, et pro nobis doloribus objectus. Non enim peccata fecit quæ confiteretur, sicut Regis amici qui pro peccatoribus deprecantur. Nam hi pecca- torum causam commendantes cuncta de semetipsis confteri videntur. Ita scilicet pro aliis deprecautes dicunt viri sancti : Peccavimus, iniqua egimus, de ‹ liquimus. » Amore, imo supereminenti sollicitudine in patronum factus est Salvator pro universo mundo, omnia largiens Deus quæcunque rogantur. Tollit igitur peccata mundi, et remissionem pecca- torum concedit accedentibus ad se. Cum idcirco non propter semetipsum, sed pro nobis mortem adierit, « Tempestas, » ait, « demersit me in alti- tudinem maris, tempestatis nomine tentationem appellans, uti in illo: Tempestas per desertum transiit ; nec aliter sonat illud * : « Exspectabamn eum qui me salvum faceret a pusillanimitate et tempestate. › Qua igitur ratione dicit, haud secus ac si libenti aninio mortem adiret: Nemo tollit es Psal. L1V, 9. (13) Legendum, ut mihi videtur, πόσῳ ; nec sic tamen sententiæ satis accedet luminis. EDIT.

ἔγνων ὑμᾶς· » καὶ καθ᾿ ἣν οὐκ εἰδέναι λέγει τὴν ἡμέραν ἢ τὴν ὥραν τῆς κρίσεως. Εὐσεβῶς οὖν τούτων νοουμένων, καὶ τὴν ἀφροσύνην οὕτω νοήσω μεν· καὶ γὰρ διδάσκαλος τελείαν ἔχων ἐπιστήμην, διὰ συγκαταβάσεων τοῖς εἰσαγομένοις ταῦτα φαίνεται γινώσκων, ὧν εἰσιν ἐκεῖνοι χωρητικοί τρόπον τινὰ συνομοιούμενος αὐτοῖς, τὴν τοιαύτην συγκατάβασιν ἀπεδέξατο πὼς ἄγνοιαν, πὼς καὶ ἀφροσύνην, ὑπάρ χουσαν· ἐπεὶ τοίνυν καὶ « Ἰησοῦς πλούσιος ὢν ἐν σοφίᾳ, « ἐπτώχευσεν δι' ἡμᾶς, ὡς μὴ σοφία δοκεῖν, ἔσχεν ἀφροσύνην δι' ἧς ἐπλουτίσθημεν ἐν παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει, καταλλήλως δεῖ καὶ τὰς πλημ μελείας νοεῖν. Εἰ δέ τις προσκόπτει, σκοπείτω τὰ χείρω δοκοῦντα τούτων εἰρημένα περὶ Θεοῦ, λήθην, μεταμέλειαν, θυμὸν, ὀργὴν, καὶ τὰ τοιαῦτα (15). Στ. ι. Ταύτην δὲ τὴν ῥῆσιν καὶ ὁ τὸν Χριστὸν ἔχων ἐν αὐτῷ Παῦλος ἐξέθετο λέγων· « Εκαστος ἡμῶν τῷ πλησίον ἀρεσκέτω εἰς τὸ ἀγαθόν· καὶ γὰρ ὁ Χριστὸς οὐχ ἑαυτῷ ήρεσεν, καθάπερ γέγραπται· Οἱ ὀνειδισμοὶ τῶν ὀνειδιζόντων σε ἐπέπεσαν ἐπ' ἐμέ. » Στ. ια'. Είποι δ' ἄν τις· Μὴ φάγου καὶ οινοπότου δόξαν ἠνέγκατο παρὰ τοῖς κακοήθεσιν ; Πρὸς ὅ ῥη- τέον ὡς οὐκ ἀεὶ τοῦτο ἔπραττεν, οὔτε αὐτὸς οὔτε οἱ μαθηταί, ἀλλ᾽ ἡνίκα πρὸς ἑστίασιν ἐκαλοῦντο τοῦ ὠφελῆσαι χάριν καὶ ποιῆσαι σημεία. Καὶ δηλοῦσιν οἱ εὐαγγελισταὶ τὰ ἐν τοῖς τοιούτοις γενόμενα θαύ ματα· σπανίως δὲ καλούμενος ἀπίει πρὸς τὰ συμ πόσια. Τοίνυν ὁρῶντες οἱ διαβάλλοντες τούτοις ἐχρῶντο τοῖς λόγοις, τὸν λοιπὸν τῆς αὐτοῦ διαίτης ἀγνοοῦντες καιρόν. Πλὴν ἀρκείτω πρὸς ἀπόδειξιν ἡ ἐν τεσσαράκοντα αὐτοῦ ἡμέραις συνεχὴς καὶ ἀδιάκο- πος γενομένη νηστεία (16). Καὶ ἐπειδὴ τῆς ἐξ ἀλόγων παθῶν ἐπάρσεως κωλυτική ἐστιν ἡ νηστεία, • Συνέκαμψα, φησὶν, ἐν νηστεία τὴν ψυχήν μου.» Σύνηθες δὲ τοῖς φαύλοις ὀνειδίζειν τοῖς ἀγαθοῖς δι' ὃς ἔχουσι καλοκαγαθίας « Βδέλυγμα γὰρ ἁμαρτωλῷ θεοσέβεια. · Ὁ δὲ σάκκος αινίττεται τὴν σκληρὰν καὶ κακωτικὴν δίαιταν ἦν ἔσχε περὶ ἡμῶν ἐξομολο γούμενος. Τινὲς δὲ διὰ τούτου δηλοῦσθαί φασιν ἀνείληφε σῶμα. Στ. ιδ'. Υπάκουσον, φησίν, εἰς καιρὸν διὰ τὸ πολύ σου ἔλεος τὴν ἀληθείᾳ σωτηρίαν παρέχων τοῖς ὑπὲρ ὧν ἀξιῶ. Τοῦτο δὲ ποιήσεις ὑπὲρ αὐτῶν ἀποθανόντα εσώσας, διὰ τῆς ἀναστάσεως· ὑπὲρ αὐτῶν γὰρ ἀνα- δέχομαι ζωήν τε καὶ σωτηρίαν. Ἡ δὲ κατὰ Θεὸν σω τηρία «ἐν ἀληθείᾳ, ο τυπικῆς οὔσης τῆς ὑπ᾿ ἰατρῶν καὶ στρατηγῶν σωτηρίας. Εἰ καὶ ἄλλοτε τοίνυν ἔφης ὅτι ἐν ἐμοὶ εὐδόκησας, ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πάθους δεῖ- ξον τὴν εὐδοκίαν σου, ὑπὲρ αὐτῶν μὲ ἀναστήσας. Σὺν ἐμοὶ γὰρ ζωοποιηθήσονται οἱ δι' ἁμαρτίας νεκροί. Ταῦτα μυσταγωγῶν ὁ ᾿Απόστολος εἶπεν· < Ὁ Θεὸς πλούσιος ὢν ἐν ἐλέει, διὰ τὴν πολλὴν αὐτοῦ ἀγάπην χχιν, 36. EXPOSITIO IN PSALMOS. A nescire dicit et e diem, et horam judicii ". Quam Matth. Cor. viii, 9. B cum benigne intelligamus, insipientiam quoque eadem ratione interpretabimur. Nam magister per- fectam habens scientiam se ad sensum nostrum accommodat, eadeinque discere videtur quorum ipsi capaces sumus: quodam igitur modo nobis assimi- latus, ita se humiliavit Christus ut nunc insipien- tem, nunc ignarum se profiteretur. Quando igitur • Jesus, dives cum esset, in sapicntia, c egenus factus est propter nos '', . et latente sapientia, in- sipientiam habuit qua nos ditesceremus in omni verbo et in omni scientia, eadem nos de ejus de lictis sentiamus necesse est. Quod si quis hoc im- pugnaverit, recordetur quot et quanta vitia Deo tribuantur in Scriptura, oblivio, consiliorum mu- tatio, furor, ira, et cætera istiusce generis. VERS. 10. Hoc effalum explicat ille Paulus qui Christum in semetipso habebat, dicens : « Unus- quisque nostrum proximo suo placeat in bonum. Etenim Christus non sibi placuit, sed, sicut scri - ptum est Improperia improperantium tibi ceci- derunt super me". › VERS. 11. Dicet forte quis: Nonne homo edax et polor habebatur apud malos? Ad quod responden- dum, non sæpius conviviis ipsum aut discipulos ejus interfuisse, sed aliquoties invitatos non renuisse, quippe qui beneficia et miracula exhibere destina- rent. Narrant evangelistæ bac ratione patrata mi. racula. At nonnisi rarissime convivio interfuit. Quod autem cernentes calumniatores ejus, tali- C bus sermonibus eum increpaverunt, haud secus ac si luxuriæ deditus viveret. Hos ut confulemus suf- ficiat jejunium illud memoravisse quo quadraginta diebus continuo et sine ulla intermissione jejuna- vit. Et cum jejunium prohibeat ne indomitis cupi- ditatibus extollamur, cincurvavi, inquit, cin jejunio animam meam. Solent scelerati homines viris honestis virtutes exprobrare quibus ornan- tur. Nam exsecratio peccatori cultura Dei 15., Sac- cus vitam duram exprimit et miseram qua vixit de nobis confessus. Contendunt quidam per saccum corpus indicari quod induit. D VERS. 14. Exaudi, inquit, tempore opportuno; propter multitudinem misericordiæ tuæ iis veram salutem præbe, pro quibus precor. Hoc autem per- ficies eum ‹ salvum › faciendo per resurrectionem, qui pro illis mortuus est: nam pro vobis suscipio vitam et salutem. Non est salus in veritate, nisi quam Deus operatur, typice modo salvamur a me- dicis et ducibus. Licet igitur alias profitearis tibi in me bene complacuisse, tempore passionis ostende . quantum tibi placeam, suscitando me pro homini- bus. Nam mecum convivificabuntur qui peccatis mortui sunt. Quæ mysteria docens ait Apostolus : Rom. xv, 2, 3. * Eccli. 1, 32. dicti Evangelii Matth. xxiv, 36! quam quidem expi- lare naviter videtur S. Cyrillus. Sed et alibi in- terdum agnovimus Didymum a suo populari Cyrillo in sacris Exegesibus expressum. hunc eumdem ps., vers. eoden. (15) Macte pulchram et curiosam explanationem (16) Habet hæc ad litteram Cyrillus comm. ad

ἣν ἠγάπησεν ἡμᾶς, νεκροὺς ὄντας διὰ παραπτώματα καὶ ἁμαρτίας τῷ Χριστῷ συνεζωοποίησεν. » Στ. ιε΄. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ μὴ ἐμπαγῆναι πηλῷ ὑπὲρ ἡμῶν εὔχεται, ἵνα μὴ διὰ παθῶν ἐμπαγῶμεν τῷ σώματι. Πηλὸν δὲ ἴσως καὶ τὰς ἁμαρτίας ἀνέλαβεν ἐπὶ τὸ ἑαυτοῦ σῶμα, όπως ταύτας ἀνέλῃ. Ρυσθῆναι, δὲ καὶ τῶν πειρασμῶν ὑπὲρ ἡμῶν ἀξιοῖ· σὺν αὐτῷ γὰρ νικῶμεν τῶν ὑδάτων τὰ βάθη · Ἐν ᾧ γὰρ πέπονθεν αὐτὸς, πειραθείς, δύναται τοῖς πειραζομέ νοις βοηθῆσαι.» Εἰς δὲ τὰ βάθη ταῦτα πίπτουσιν οἱ μὴ γενναίως τοὺς πειρασμοὺς ὑπομένοντες, Θεοῦ μόνου δυομένου. Πρὸς ὃν καί φησιν, « Εκ βαθέων ἐκέκραξα σοι, Κύριε, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις δὲ ὑπὲρ ἡμῶν αἰτεῖ. Οὐδὲν γὰρ αὐτὸν φοβεῖ τῶν ἄλλους Β βλαπτόντων· κἂν ἐκθλίβηται τοίνυν πρὸ θανάτου καὶ ἀδημονῇ, ἡμῶν μὲν ἕνεκα προηγουμένως, μάλιστα δὲ ἵνα καὶ ἄνθρωπος δειχθῇ γενόμενος ἀληθῶς, ἀνα δέχεται ταῦτα τὰ πάθη. Στ. ιζ'. Τὴν τοῦ Θεοῦ δὲ χρηστότητα ἐπὶ τοὺς ὑπὲρ ὧν ἀξιοῖ γενέσθαι παρακαλεῖ· λύσει γὰρ αὐτῶν τὰς ἁμαρτίας. Διὸ καὶ ο πλῆθος οἰκτιρμῶν, ὡς ὑπὲρ πάντων αἰτεῖ· οὐ γὰρ ἐπὶ τὸ κρῖναι τὸν κόσμον, ἀλλὰ σῶσαι ἡ ἐπέμφθη. Τὸ δὲ χρηστὸν τῷ ἐλέῳ προσ- έθηκεν πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ κολαστικοῦ· τῷ γοῦν κολάζοντι φησιν ὁ Θεός· « Οὐ φείσεται ὁ ὀφθαλ μός σου ἐπ' αὐτῷ, οὐδ᾽ οὐ μὴ ἐλεήσεις αὐτόν. » Παῖδα δὲ διὰ τὴν ἐνανθρώπησιν εκάλεσεν ἑαυτόν· εἰ καὶ τὸν Υἱὸν ἡ λέξις δηλοί. Ομοιωθεὶς γὰρ ἡμῖν « χωρίς ἁμαρτίας, καὶ μορφὴν δούλου λαβὼν, καὶ τὰ φυσικά ἡμῶν καὶ ἀδιάβλητα οἰκειωσάμενος πάθη, ταῦτά φη- σιν. Ἐλυτροῦτο δὲ αὐτοῦ ἡ ψυχὴ μὴ ἐν ᾅδου κατεχο μένη, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐκεῖ λυτρουμένη. Οπερ οὐκ ἂν εἴποι τις περὶ ἀλόγου ψυχῆς οὔσης ἀνυποστάτου καθ' ἑαυτήν· ἀλλὰ καὶ λυτροῦσθαι λογικῆς ἐστι ψυ χῆς δυνατόν. Λέγοις δὲ ψυχὴν αὐτοῦ καὶ πᾶσαν τὴν οἰκειωθεῖσαν αὐτῷ· ὡς ἄνθρωπος Θεοῦ ὁ ἅγιος λέγε ται. Οὕτω γὰρ καὶ ἡ κολληθεῖσα ψυχὴ καὶ ἐν πνεῦμα μετ' αὐτοῦ γενομένη ἦν. Καὶ λυτροῦται διδοὺς ὑπὲρ αὐτῆς ἣν ἀνείληφεν· ὡς καὶ τὸ σῶμα ὑπὲρ σώματος, ἵν᾿ ὅλως ἄνθρωπος ὑπὲρ ἀνθρώπου δοθῇ. Οὓς δι' ἑαυ τοῦ ῥυσθῆναι ζητεῖ διὰ τῆς ἀναστάσεως, ὅπως οἱ ἐχθροὶ καταλυθῶσι, καὶ ὁ τὸ κράτος ἔχων τοῦ θανά του διάβολος. Οὺς οὐκ ἀγνοεῖς, φησὶν, ε ἐνώπιόν σου » τυγχάνοντας· εἰ μὴ δὲ θλίψεις τὸ καταπονεῖσθαι τοὺς ὑπὲρ ὧν ἀπεστάλην. Διδάσκει δὲ διὰ τούτων τὴν ὑπὲρ ἡμῶν φειδῶ τοῦ Θεοῦ, δι᾿ ἣν οὐκ ἐφείσατο τοῦ ἰδίου Υἱοῦ. Διὰ δὲ ἡ τοῦ ὀνειδισμοῦ, καὶ ι τῆς τα λαιπωρίας » ἐδήλωσε τὸν σταυρόν. Στ. κα'. Πρὸς δὲ ἀλληγορίαν, τοῦ Ἰησοῦ προσδο- κῶντος ὀνειδισμὸν καὶ ταλαιπωρίαν, ἵνα ὑπὲρ τοῦ κόσμου παθὼν ἄρῃ τὴν ἁμαρτίαν αὐτοῦ. Οὐδεὶς τῶν κατὰ σάρκα Ἰσραηλιτῶν συναποθανεῖν ἠθέλησεν αὐτῷ, ἵνα συλλυπηθῇ περίλυπον ἔχων τὴν ψυχήν το DIDYMI ALEXANDRINI • Deus qui dives est in misericordia, propter nimiam A charitatem qua dilexit nos, cum essemus mortui peccatis, convividicavit nos in Christo ";, Vers. 15. Ne luto inligamur orat, hoc est ne corpori cupiditatibus nostris infgamur. Lutum forte et peccata nostra in corpus suum assumpsit, ut eas auferret. Orat etiam ut a tentationibus nos erua- mur;› nam cum ipso superamus profunda aqua- rum. ‹ In eo enim in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis qui tentantur auxiliari ". ; In profunda ista delabuntur qui non fortiter tenta- tiones superant, nec alius est præter Deum qui nos eruat. Ad quem dicit etiam : « De profundis clamavi ad te, Domine 18; et cætera etiam pro nobis postu- lat. Nihil enim eorum quæ alios lædunt, timet ipse. Quod si igitur ante mortem tribuletur et angatur, nostri causa præcipue hæc mala tulit, necnon ut probaret se verum hominem exstitisse. C VERS. 17. Clementiam Dei in homines invocat pro quibus precatur: nam peccata eorum solvit. Eadem etiam de causa multitudinem miseratio- num, velut pro omnibus rogat; nam missus est ‹ non ut judicaret mundum, sed ut salvaretur mun- dus per ipsum 7. Suavem dicit esse misericor- diam Dei ut supplicia quæque deprecetur; nam puniturus homines ait Deus: Non parcet oculus reus super eum, et non miserebor ejus 8°., Puc- rum se vocat, quod homo factus sit: significat etiam eadem vox Filíum, nam per omnia nobis similis • absque peccatus, » et formam servi accipiens, & et affectus bonos quicunque hominibus innati sunt, induens, hæc habet. Redimitur autem anima ejus, quando ab inferis evadat, et animas redimat ibi captivas. Quod non convenit animæ ratione desti- tutæ et omni propria subsistentia; nam redimi non potest anima nisi ratione prædita sit. Dices autem animam ejus redimi et animas quascunque sibi comparaverit : ita enim homo Dei dicitur sanctus. Sic etiam fit unus spiritus cum eo anima quæ Deo adhæret **. Redimit quidem animam tradens pro anima quam suscepit, uti etiam corpus pro cor- pore, ut omnino homo pro homine detur. Quos ut ipse suscitans eruat, precatur, ut inimici confun- dantur et diabolus cui imperium mortis. Isti te non fugiunt, inquit, cum in conspectu tuo, sint ; nisi forte tribulationes eos opprimi indicent pro quibus missus est. Docet nos his verbis quantum nobis pepercerit Deus, dum proprio Filio suo non peper- cit. Per opprobrium, et ‹ miseriam › significavit cruceni. VERS. 21. Per allegoriam dicitur Jesus oppro- brium et miseriam exspectavisse ut pro mundo passus, peccatum ipsius tolleret. Non fuit inter homines secundum carnem Israelitas vocatos, qui cum eo mori vellet; qua de causa contristatus p * Ephes. 11, 4, 5. * Hebr. 1, 48. " Psal. CXXIX, 1. Pbslipp. 11, 7. Cor. vi, 17. Joan. 111, 17. ** Ezech. VII, 4. Hebr. iv, 15. -

Α ώλειαν · » αἰσχυνθέντες γὰρ πεπαύσονται τοῦ κακοῦ, καὶ τὸ ἀγαθὸν ἀκολούθως ποιήσουσιν. Οΰς καὶ νῦν ἐχθροὺς ὄντας ἐντραπήναι προσεύχεται, μνησθέντες & διεπράξαντο. « Εζήτησαν » γάρ ε μου τὴν ψυχήν, ο ή πλημμελεῖν ὁμοίως ἢ ἀποκτεῖναι μὴ συντρέχουσαν αὐτοῖς εἰς ἀπόστασιν, καθ᾽ ἣν ἐκτός εἰσι τοῦ Θεοῦ. Τοῦ δὲ κατὰ κακίαν δρόμου ἀποστραφῆναι, διὰ τὸ συμφέρον αὐτοῖς ἐξαιτεῖ, καὶ μὴν αἰσχυνθῆναι ἐφ' οἷς ἐβουλήθησαν καὶ αὐτὸν γίνεσθαι κακόν, λέγοντες· • Εύγε, » τουτέστι, κρατήσομέν σου φεύγοντος ἀφ' ἡμῶν. Ορα δὲ ὅτι μέχρι τοῦ βουληθῆναι κακῶσαι δύναμιν ἔχουσιν, τὴν βλάβην οὐ δρῶντες, εἰ μὴ Θεὸς αὐτοῖς παραδῷ. Στ. ε'. Τοῦτο δὲ τὸ σωτήριόν ἐστιν ὁ Χριστὸς, δ αἴτιος αὐτοῖς αἰωνίου σωτηρίας, ὧν τοῦτο τὸ σωτή ριον όψεται πάσα σάρξ. » Στ. α'. 'Ο ἔχων εἰς Θεὸν ἐλπίδα μέχρι τοῦ παντὸς αἰῶνος οὐ καταισχύνεται, καθάπερ ὁ ἐπί τι πεποι θὼς ἕτερον ἡνίκα τῆς ἐλπίδος ἐκπέσῃ. ο Ο πεποι θὼς » γὰρ < ἐπὶ πλούτῳ, » φησίν, ο οὗτος πεσεῖται· ο καὶ, « Μὴ ἐλπίζετε ἐπ' ἄρχοντας, ἐπὶ υἱοὺς ἀνθρώ πων, οἷς οὐκ ἔστι σωτηρία. » Και, « Επικατάρατος ὃς ἐλπίδα ἔχει ἐπ' ἄνθρωπον· εὐλογημένος δὲ ἄνθρω πος δς πέποιθεν ἐπὶ τῷ Κυρίῳ, καὶ ἔσται Κύριος ἐλπὶς αὐτοῦ · › περὶ ἧς γέγραπται, ο Αναγεγεννη μένοι εἰς ἐλπίδα ζῶσαν, ο ἣν ὁ ἔχων, φησίν, οὐ κατ- αισχυνθείη εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐν τῇ δικαιοσύνῃ δὲ φύεταί τις, μηδὲν ἀδικῶν, ἔν τε σοφίᾳ πάλιν ὁ ταύ- την ποθῶν. Αὐτοῖτο δ᾽ ἂν καὶ ἀπὸ τῶν ἀδικούντων ῥυσθῆναι· πρέπον γὰρ τοῦτο κατὰ τὴν ἐπιγραφὴν τοῖς ἑτέρων χάριν αιχμαλώτοις γεγενημένοις, δικαίως γὰρ αὐτοῦσι ῥυσθῆναι. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ πρακτικὴ ἀρετὴ δικαιοσύνη ὠνόμασται, ὡς ἀδικία πᾶσα ἡ ἐν πράξει ἁμαρτία. Αξιοῖ τοίνυν ἐκ τῆς ἀδικίας ἐν τῇ δικαιο- σύνῃ ῥυσθῆναι· ἣν ὁ ἀγαπων μισεῖ τὴν ἑαυτοῦ ψυ χήν· ὅτι δὲ ἡ καθόλου ἀρετὴ δικαιοσύνη, δηλοῖ τὸν • Ο πορευόμενος ἐν δικαιοσύνῃ, ο ἄμωμος· καὶ τὸ πᾶσαν κακίαν ἀδικίαν εἶναι, τὸ, ε Αδικίαν ἐμίσησα καὶ ἐβδελυξάμην· ο καὶ τὸ, « Αἷμα Ἰησοῦ Χριστοῦ και θαρίσει ἡμᾶς ἀπὸ πάσης ἀδικίας. » Ερεῖ τὴν φωνὴν καὶ ὁ τὴν τοῦ νόμου σκιὰν ὑπερβῆναι βουλόμενος, ἵνα σχῇ Θεοῦ δικαιοσύνην, πιστεύσας εἰς Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ μὴ δικαιοσύνην ἰδίαν τὴν ἐκ τοῦ να μου. Στ. β'. Πῶς δ' ἂν οἱ ἄνθρωποι, τοσοῦτον καὶ τῶν περὶ σὲ κτισμάτων λειπόμενοι, βοὴν ἀφεῖναι τῶν σῶν ἀκοῶν ἐφικνουμένην δυνάμεθα; ἀλλ' ὡς ἀγαθὸς τρόπῳ συγκαταβάσεως • κλῖνον τὸ οὖς σου πρὸς μὲ περὶ σωτηρίας δεόμενον. - Στ. Γ΄. Δύναται ἐπὶ πάντων ἁρμόζειν· εἰ μὴ γὰρ Θεοῦ δύναμις ἐφρούρει καὶ ἐφύλαττεν τὸ κατὰ γα- στρὸς κυϊσκόμενον, οὐκ ἂν συνέστη, οὐκ ἂν μετέσχε ζωῆς. Σωματικῶς οὐ νοητέον τὸ ι ἐκ γαστρός· ο οὐ γὰρ ἅμα τῷ τόπῳ τὸ λογικὸν ἐνεργεῖ· γέγραπται γὰρ καὶ τὸν Σαμουήλ ο πρὶν γνῶναι τὸν Θεὸν, » καί- τοι θεοσεβῶς ἐξ ἀπαλῶν ὀνύχων ἀνῆκτο· λέγει δὲ καὶ „ DIDYMI ALEXANDRINI ruinam : » nan erubescentes continuo a malo absti- ment, et bonum consequenter faciunt. Qui, inimici cum sint, ut revertantur orat, eorum memores quæ sunt operati : nam quæsierunt animam meɔm, › a facinoribus et cadibus abhorrentem quibus indul- gebant, et a defectione qua a Deo defecerant. Ro- gat etiam ipsorum utilitati inserviens ut a mala via avertantur, et de consilio confundantur quo eum seduci voluerant, dicentes : « Euge;, hoc est, capla- bimus te fugientem a nobis. Notandum est hic no- cendi voluntatem illis competere; sed malum opere mon perficiunt, nisi Deus hoc eis concesserit. VERS. 5. Hoc salutare non aliud præter Chri stum, qui nobis æternæ salutis auctor, et e hoc sa- lutare videbit omnis caro 91. B PSALMUS VERS. 1. Qui sperat in Deo, non confundetur in æternum, eademque ratione fallet mox spes eum qui in alio quopiam confidit; nam: • Fidens in divitiis, hic cadet ". Ita : « Nolite confidere in prin- cipibus, et in filiis hominum,quibus non est salus ". » Ha etiam Maledictus homo qui spem habet in homine; benedictus homo qui fidit in Domino, et erit Dominus spes ejus ". › De spe autem illa scri- plum est " : • Regenerasti nos in spem vivam;» quam qui habet, ait, non confundetur in æternum. ●In justitia eruitur, » qui a peccato abstinet, et in sapientia qui illam sectatur. Dices forte illum ro- gare ut ab injustis eruatur; nec dedeceret hoc vi- ros, qui juxta inscriptionem aliorum causa in ca- ptivitatem abducti fuerant, et ideo haud immerito libertatem rogarent. At justitia quoque vocatur vita virtutibus ornata, et injustitia omne peccatum opere perfectum. Orat igitur ut ex injustitia in ju- stitia eruatur; quam qui diligit animam suam odio habet. Quod autem omnes virtutes justitia designet, docet illud : « Qui ambulat in justitia ",, irrepre- hensibilis; omnem vero malitiam injustitiam dici, indicat illud " : « Injustitiam odio habui, et abomi- natus sum ; » et rursus illud : Sanguis Jesu Chri- sti emundet nos ab omni injustitia ”. › Eamdem vocem adhibebit, quicunque legis umbram voluerit deserere, ut justitiam Dei habeat per fidem in Jesum Christum, et non justitiam suam quæ ex lege est. C VERS. 2. Qui possent homines vel creaturis quæ D te circumdant tam inferiores clamores edere tibi exaudiendos? At tu, utpote bonus, te infirmitati nostræ accommodans, inclina aures tuas ad meɔ de salute rogantem. - VERS. 6. Possunt haec ad omnes referri : nam nisi Deus servaret et foveret in utero conceptum, non subsisteret utique, vitæ omnino exsors. Proprio non spirituali sensu intelligenda illa, ‹ ex utero ; » spiritualis enim loco non conveniret. Nam scriptum est et Samuelem ante cognovisse Deum, › quando pie a teneris unguiculis educatus sit. Dicit LXX. . Jerem. xvii, 5, 7. * | Pet. 1, 3. Isa. xL, ; Luc. ui, 6. Prov. xi, 28. » Psal. cxLv, 2, 3. * Psal. xxxi, 45. or Psal. cxvul, 103. Joan. 1, 7.

δεμίαν ἐγκαταλείψει παρέσχετο χώραν. Καὶ τῶν κατ' αὐτοῦ φωνῶν τῶν μηδεμίαν βλάβην προστριψα μένων ἐξαγγέλλει παρ' ὅλον δὲ κατὰ τὸ γράμμα τὸν νόμον οὐκ ἐξωσμένων (17) ἐπὶ τῆς λέξεως καὶ τῆς σκιᾶς, εἰσελεύσομαι κατὰ τὸ ζωοποιοῦν πνεῦμα, δυσ ναστεύων βασιλικῶς. Τοῦτό μοι δεδωκότος Θεοῦ τὸ μὴ φροντίζειν τῆς κατὰ σκιὰν τοῦ νόμου δικαιοσύ νης· περὶ ἧς γράφει Παῦλος, ο Κατὰ τὴν ἐν νόμῳ δικαιοσύνην γενόμενος άμεμπτος, ο πάντα τὰ σκιώδη. “υ ἦν αὐτοῦ πρότερον κέρδη ἐζημιῶσθαι. σκύβαλά τε νομίζειν ο διὰ τὸ ὑπερέχον τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ. » Εν τισι δὲ γράφεται ο πραγματείας, ο δηλοῦν τὸ πάσης πόρρω γενέσθαι βιωτικῆς πραγματείας, διὰ τὴν ἀδικίαν τὴν ὡς τὰ πολλὰ παρεπομένην αὐτῇ, τὸν μνησθέντα θείας δικαιοσύνης. Στ. ιθ'. Ταῦτα δὲ τὰ ὑψηλὰ καὶ μεγάλα γέγονεν ἐπιδημήσαντος τοῦ Χριστοῦ· τεχθέντος γὰρ ἐκ τῆς Παρθένου, πλῆθος οὐρανίου στρατιᾶς, « Δόξα, ο έλε γον, ι ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, καὶ ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. » Τῆς γὰρ εὐδοκίας ταύτης γεγε- νημένης, τὰ ἐπὶ γῆς πάντα κατελύθη πολέμια, καὶ δόξα γέγονεν ἐν ὑψίστοις, εἰς τὰ ὕψιστα τῶν σωζομέ νων ἀναβαινόντων. Διὰ γὰρ τὸ γεγονέναι τελείους ὡς ὁ Πατὴρ ὁ οὐράνιος τέλειος ἐστιν, καὶ σχεῖν ἀνυπέρ- βλητον ἁγιότητα, τὸν Θεὸν ἔσχον ἐν ἑαυτοῖς πάντα ἐν πᾶσι γινόμενον. Ἔφη γοῦν ὁ Σωτὴρ ἐν Εὐαγγε λίοις· « Θέλω, Πάτερ, ἵνα ὅπου εἰμὶ ἐγὼ, καὶ οὗτοι ὦσι μετ' ἐμοῦ, ἵνα θεωρῶσι τὴν δόξαν τὴν ἐμήν. » Στ. κ'. (48) Προσκειμένου τοῦ, « Ἐκ τῶν ἀβύσσων ἀνήγαγές με › τοῦ « πάλιν, » εἰ μὲν « ἡ ἄβυσσος » ση- μαίνοι τὸν ἐν τοῖς περιστατικοῖς βυθοῖς μόνος ἑρμη- νεύεται ἀκόλουθον ἐκλαβεῖν· ὡς πολλάκις ἔστιν ἐκεῖθεν ὑπὸ Θεοῦ ἀναχθῆναι, ἀεὶ εὐεργετοῦντος, μαρτύριον τοῦτο τὸ φερόμενον, οὕτω, • Πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων, καὶ ἐκ πασῶν αὐτῶν ῥύσεται αὐτοὺς Κύριος. » — Αγαθότητι γὰρ ὁ Θεὸς ἐπάγων μεταδίδωσιν ἀνιμησάμενος ἐκ βάθους κακῶν τὸν κατενεχθέντα. Ἐπεὶ γὰρ τὰ κακωτικὰ ἐκταθέντα κατάγειν εἰς ᾅδου δοκεῖ, ἀκολούθως καὶ τὸ τούτων τέλος ζωοποιεῖν τὴν κοινὴν ταύτην ζωήν. Εκ προσ- ώπου δὲ ταῦτα λέγει τῆς ἀνθρωπότητος, κακῶν ὅσων πειραθέντων καὶ θλίψεων πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας, μεθ᾿ ἣν ἡμᾶς ἐζωοποίησε, δοὺς λύτρον άνθ᾿ ἡμῶν τὴν ἰδίαν ψυχήν· ὥστε τοὺς πιστοὺς ζωὴν ἔχειν αἰώνιον. Καὶ καταβὰς εἰς ᾅδου, τοὺς ἐκεῖ γενομένους δι᾿ ἁμαρτίας ἰδίας, ἀνήγαγεν. Εἰ μὲν ἡ ἄβυσσος σημαίνει τὰ περιστατικά, τὸ ι πάλιν ο δηλοῖ τὸ πολλάκις εὐεργετηθέντα τὸν ἐκ τούτων ἀπο- φυγεῖν βυθισμόν· « Πολλαὶ ο γὰρ ι αἱ θλίψεις τῶν δικαίων, καὶ ἐκ πασῶν αὐτῶν ῥύσεται αὐτοὺς ὁ Κύ ριος. » Εἰ δὲ τὸν ἅδην δηλοῖ, πῶς πάλιν ἐκεῖθεν Προσκειμένου, τῷ, «Ἐκ τῶν ἀβύσσων ἀνήγα- γές με, » του, « πάλιν, » εἰ μὲν ἡ ἄβυσσος σημαίνοι ἐν τοῖς περιστατικοῖς βυθόν, ἀκόλουθον ἐκλαβεῖν, ὡς πολλάκις ἔστιν ἐκεῖθεν ὑπὸ Θεοῦ ἀναχθῆναι, ἀεὶ εὐεργετοῦντος, μαρτύριον τοῦτο τὸ φερόμενον, οὔτι· μήνευεται, είρ- Πολλαί, κ. τ. λ. μόνος ἑρο μός DIDYMI ALEXANDRINI Deo, nec sibi quid mali ex his clamoribus accidisse. A Nondum rejecta juxta litteram lege, vel sub littera el umbra, introibo secundum vivifcanten spiritum, regia potestate potitus. Deus mihi dedit ut justitiam renuerem quæ juxta umbram legis ; de qua Paulus scribit : • Secundum justitiam quæ ex lege est con- versatus sine querela :> at omnia hæc tenebris circumfusa. Quæ ipsi prius lucra fuerant, detrimenta facta sunt, et omnia ut stercora existimat ‹ propter eminentem scientiam Dei . . Apud quosdam legi- mus : « Negotiationes non cognovi ; s indicant hæc verba virum divinæ justitiæ memorem, ab omni mundana negotiatione abhorrere propter injustitiam qua plerumque inficitur. VERS. 19. Quæ altissima et magnalia tunc per- fecta sunt, cum Christus ad nos venit: nam Christo ex Virgine nato, clamavit cœlestis exercitus multi- tudo : c Gloria in altissimis Deo, et in terra pax, et in hominibus bona voluntas "., Ubi enim hæc bona voluntas ad nos accessit, solutæ sunt super terram omnes discordia, et gloria facta est in altissimis, dum ad altissima ascenderent qui fuerant salvati. Nam perfecti cum jam essent, sicut Pater coelestis perfectus est, et summam sanctitatem haberent, Deum habebant in se omnia in omnibus factum. Ait igitur Salvator in Evangeliis : • Volo, Pater, ut ubi sum ego, et illi sint mecum, ut videant claritatem meam B C • VERS. 20. Quoniam autem his, «De abyssis eduxisti me,, adjecit, c iterum, consentaneum erit, si modo • abyssus, de profundo calamitatum intelligatur, ad hanc sententiam referre, nempe quod ex hac abysso non semel, auxiliante Deo semper benefa- cere paralo, possimus emergere, notum illud Scri- pturæ testimonium : ‹ Multæ tribulationes justo- rum, et de omnibus his liberabit eos Dominus. › -Nam benignitate et miseratione sua retrahit Deus de abysso malorum eos qui illis immersi sunt. Cum autem admissa mala ad inferos deducere videntur, rejectis malis commuņi bac vita vivificemur oportet. Ilæc vero hominum persona profert, tot calamitates, ac tot tribulationes ante adventum Salvatoris per- pessorum; at Salvator postea nos viviûicavit, ani- mam suam dans redemptionem pro nobis : ita ut p fdeles vitam æternam adipiscerentur. Ipse etiam ad inferos descendit ut animas propter peccata sua illis in locis demersas reduceret. Quod si igitur abyssus res calamitosas indicet, vox ‹ iterum > de- clarat multis beneficiis fuisse adjectum qui de ta- libus voraginibus effertur: « Nam multæ tribula- tiones justorum, et dẹ omnibus his liberabit eos * Philipp. 115, 6. ibid. 8. Luc. 11, 14. Joan. XVI, sensus elici possit, sic emendari vell im et distin- gui : expungere non liceat, sententiæ Quod si læc verba, prorsus ne fugit. Judicent doctiores. EDIT. (17) Legit interpres τοῦ νόμου ... ἐξωσμένου. (18) Lorus si quis alius mendosus, quem, ut 24. 1s Psal, XXXIII, 20.

ἐσώθη; « Μία γὰρ εἰς τὸν βίον εἴσοδός τε καὶ ἐξ- οδος. » Έοικεν οὖν πρὸς τὸ ἐζωοποιῆσθαι τὸ ἐξ ἄδου ἀνελθεῖν, εἰρῆσθαι πάλιν, ὡς ἂν δευτέρας οὔσης εὐεργεσίας. . Στ. κβ'. Καὶ ἄλλως δέ φησι, Μετὰ ψαλτηρίου καὶ κιθάρας ὑμνήσω τον μετὰ τὰ κακὰ ζωοποιοῦντα Θεὸν τὸν ἁγιάζοντα τὸν Ἰσραήλ. Δηλοῖ γὰρ τὸν ἁγια ζόμενον ἐκ τοῦ ἁγίου Θεοῦ, ὡς ἐν τῷ λέγειν τινὰς ἁγίου Θεοῦ. Λέγεται γὰρ καὶ περὶ Χριστοῦ ὡς • Εγενήθη ἡμῶν σοφία ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη και ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις. Ταῦτα γὰρ γίνεται τοῖς κατ' αὐτὰ ποιωθεῖσιν. Καὶ ἀλλαχοῦ δὲ λέγει, • Παρωξύνατε τὸν ἅγιον τοῦ Ἰσραήλ. » Ψυχὴν δὲ λυτροῦται λογικήν, τοιαύτην ὑπὲρ αὐτῆς παρασχών, ὡς καὶ ὑπὲρ σωμάτων ὁμοούσιον σῶμα. Β Στ. α'. Οὐ γὰρ ἁρμόττει τῷ αἰσθητῷ Σαλομώνι, ἀλλὰ τῷ πνευματικῷ καὶ οὕτως εἰρηνικῷ, τούνομα γὰρ τοῦτο δηλοῖ, ὡς καί φησιν· « Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν. » Περὶ οὗ γέγραφεν ὁ Θεόλογος· . Αὐτ τὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, καὶ τό· . Εὐηγγελί ζετο εἰρήνην ὑμῖν τοῖς μακράν, εἰρήνην τοῖς ἐγγὺς, ο λύσας τὴν ἔχθραν τὴν διαιροῦσαν Ἕλληνας ἀπὸ τῶν Ἑβραίων· ὥστε μίαν ποίμνην συστῆναι τῷ ἐκ Δαυίδ καὶ Παρθένου κατὰ σάρκα. Τοῦτο γὰρ τὸ, ο Βί- βλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ υἱοῦ Δαυΐδ. » Στ. β'. Καὶ τῆσδε τοῦ θανάτου κατακρίσεως ὑπὲρ αὐτῶν χάριτι θανάτου γευσάμενος. Λέγει δὲ λαὸν μὲν τὸν ἐκ περιτομής, ο πτωχοὺς » δὲ τοὺς ἐξ ἐθνῶν διὰ τὴν ἐξ ἀπιστίας καὶ κακίας πενίαν. Λέγοι δ' ἂν καὶ περὶ ὧν τό· . Μακάριοι οι πτωχοὶ τῷ πνεύ ματι. » Στ. ε'. Ταυτὸν τό· . Σὺ εἶ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ. » Τῷ δὲ « πρὸ τῆς σε λήνης, ο ταυτὸν τὸ, « Πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέ με συμπαραμενεῖ δὲ τῷ ἡλίῳ τῆς δικαιοσύνης, καὶ ἣν ἤνωσεν ἑαυτῷ σάρκα ἐμψυχωμένην ψυχῇ λο γικῇ τε καὶ νοερᾷ, τὴν ἔνωσιν ἀδιαίρετον ἔχουσα. Ἔστι δὲ καὶ πρὸ τῆς ἀναλόγως λεγομένης σελήνης τῷ τὴν Ἐκκλησίαν ἐν αὐτῷ καὶ δι᾿ αὐτοῦ ἑδρύσθαι, συγκειμένην ἐκ πάντων τῶν γενεὰν ἐχόντων ἀνθρώ- πων· οὗτοι γὰρ ἔχουσιν ἐκ γενεᾶς καὶ γενεᾶς τὴν διαδοχήν. Είρηται δὲ καὶ περὶ τῆς ὡς νύμφης Εκ κλησίας· « Τίς αὕτη ἡ ἐκκύπτουσα ὡσεὶ ὄρθρος, καλὴ ὡς σελήνη εκλεκτή ; » Στ. ς'. Αλλὰ καὶ ὥσπερ ὑετός αἴτιος εὐκαρπίας τῇ γῇ, οὕτω τοῖς πιστοῖς ὁ Σωτὴρ γεννημάτων. Στ μαίνοι δ' ἂν ὁ μὲν πόκος τὸν Ἰσραήλ, ἡ δὲ γῆ τὰ ἔθνη· ἐπεὶ πρότερον ' ἐπὶ πόκον κατῆλθεν, ο εἶτ᾽ ἐκεῖθεν « ἐπὶ τὴν γῆν, ν ἐξ ἀπειθείας τοῦ Ἰσραὴλ, πάσης ἐκ τῶν σταγόνων ποτισθείσης τῆς γῆς ἐπὶ τῷ καρποὺς ἐνέγκαι πνευματικούς. Στ. 5. Ελέγομεν την σελήνην τὴν Ἐκκλησίαν δη εχιν, 44. EXPOSITIO IN PSALMOS. A Dominus. Quod si auten inferos, quomodo exinde PSALMUS C D iterum reducentur? Nam unus introitus ad vitam, idemque exitus "., Innuere videtur vox ‹ iterum › vivificatam animam, velut altero beneficio, de inferis deduci. VERS. 22. Aliis verbis dicit: Cum psalterio et cithara cantabo Deum qui post mala vivificat, et Israel sanctificat. Declarat cuim nos sancto Deo sanctificari, quo etiam sensu quidam Dei sancti esse dicuntur. Scriptum est enim de Christo : «Factus est nobis sapientia a Deo,et justitia,et san- cuificatio, et redemptio . Nam hoc fit illis qui juxta eum informantur. Dicit etiam alias : • Ad iracundiam concitastis sanctum Israel ".› Animam redemit Christus rationalem, animam pariter ratione præditam pro ea tradens, ut et pro corpore corpus similis substantiæ. LXXI. ; et rur- VERS. 1. Nou conveniunt hæc ipsi Salomoni, sed illi qui per Salomonem innuitur et itidem se paci- ficum gessit (hæc est enim vis nominis), dicit enim : • Pacem meam do vobis ". De quo etiam scripsit Theologus Ipse enim est pax nostra sus: ‹ Evangelizavit pacem vobis qui longe fuistis, et pacem iis qui prope ",, inimicitias tollens qui- bus gentes ab Hebræis dissentiebant, ita ut unus grex fierent omnes filio David et Virginiş secundum carnem. Hoc enim indicat illud: «Liber generationis Jesu Christi filii David 28. , VERS. 2. Murle cum omnes damnati essent, beni- gnius mortem adiit. Populum vocat qui e circumci- sione, et « pauperes > qui ex gentibus crediderunt, propter summam paupertatem qua hi infidelitate et malitia capti laborabant. Eos etiam forte intendit de quibus illud : • Beati pauperes spiritu 3. > VERS. 5. Non aliter sonat illud : « Tu es sacerdos in æternum secundum ordinem Melchisedech 17. Cum illis ante lunam consentit hoc : « Ante sæcu- lum creavit me - Permanebit cum sole » justitigo caro quam sibi assumpsit anima ratiocinandi et intelligendi capaci animatam, cum sibi eam in æter- num adunivit. Luna innuitur ipsa Ecclesia, sic per analogiam vocata, quod in ipso et per ipsum sub- sislat, omnium hominum generationibus constituta : hi euim successionem habent ex generatione in generationes. Dictum est etiam de Ecclesia per sponsam figurata : « Quæ est ista quæ progreditur sicut aurora, pulchra ut luna electa " ?, Vers. 6. Uti terræ pluvia fons ubertatis, ita fide- libus Salvator fons bonorum fructuum. Innuit forte vellus Israel, et terra gentes, quando prius in • vellus descendit, et postea exinde • super ter- ram, propter Israelis incredulitatem stillicidiis irrigata est omnis terra ad fructus spirituales fe- rendos. VERS. 7. Jam statuimus per lunam Ecclesiam st ibid. 17. ss Mallilo Sap. VII, 6. Cor. 1, 30. " Isa. 1, 4. "Joan. xiv, 27. " Eph. 11, 44. 1, * Matth. v, 3. Psal. cix, 4. * Eccli. ss Cant. vi, 9.

δύναμιν, τῶν ἐπὶ γῆς προνοεῖν πραγμάτων αδυνα- τοῦντος διὰ τὸ τὴν νόησιν αὐτοῦ τύπους τῶν λεγομέ νων ή γινομένων μὴ δέχεσθαι. Καίτοι τὸ . Πῶς γνώ- σεται, » ὁμολογίαν ἔχει τοῦ γινώσκειν τὸν Θεόν, ἀγνοουμένου τοῦ τρόπου τῆς γνώσεως. Μετὰ ταῦτα δὲ καὶ ἀγνοεῖν αὐτὸν λέγουσιν, εἰπόντες, « Εἰ ἔστι γνῶσις ἐν τῷ Ὑψίστῳ; » Πεπλάνηνται δὲ νομίζοντες αὐτὸν ἔχειν διάθεσιν τὴν κατὰ ποιότητα Πατήρ γὰρ σοφίας καὶ ἀληθείας καὶ θείας ἐπιστήμης ἐστίν. Εἰ- ρηται γοῦν, ο Θεός γνώσεων Κύριος, ο καὶ, ο Ὁ δι δάσκων ἄνθρωπον γνῶσιν, » και, ο Κύριος γινώσκει τοὺς διαλογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων. » Στ. ιβ'. Καὶ πῶς ὧν διδάσκει καὶ δίδωσι λείπεται; Νεμεσητικοῦ δὲ πάθους τὸ θέλειν ἕκαστον τῶν πρὸς ἀξίαν τυγχάνειν, τοῦ ἀληθῶς σοφοῦ τὴν εὐπραγίαν ἢ δυσπραγίαν οὐκ ἐν ἡδονῇ ἡ λυπηροῖς τιθεμένου, ἀλλὰ τὴν μὲν ἐν ἀρετῆς κτήσει καὶ εὐσεβείας, τὴν δὲ τῇ τούτων στερήσει· ἐπεὶ τοίνυν ἑκατέροις συμβαίνει ἀηδῆ (21) τε καὶ λυπηρά, οὐκέτι ὡς εὐσεβέσιν ἢ ἁμαρτωλοῖς, τοῖς μὲν ταῦτα, τοῖς δὲ ἐκεῖνα συμβαίνει, ὅπερ διὰ τοῦ προκειμένου κατασκευάζεται. Ως ἂν μὲν τὸ λεχθῆναι τὰ ταράττοντα, λύσις εὐσεβὴς ἐπ ενεχθῇ. Τοιοῦτο ἐν τῷ Μαλαχίᾳ φησὶν ὁ Θεός· « Ἐβα- ρύνατε ἐπ' ἐμὲ τοὺς λόγους ὑμῶν· καὶ εἴπατε· Ἐν τίνι κατελαλήσαμέν σου; καὶ εἴπατε· Μάταιος δου- λεύων Θεῷ· καὶ ἰδοὺ μακαρίζομεν ἀλλοτρίους· καὶ ἀνοικοδομούνται πάντες ποιοῦντες ἄνομα· ἀντέστη σαν Θεῷ, καὶ ἐσώθησαν, οὐδὲν ἡμῶν πλέον ἐχόντων τῶν δουλευόντων αὐτῷ· καίτοι ἱκέται προπορευό- μενοι τοῦ προσώπου αὐτοῦ. » Πρὸς δὲ τοὺς ταῦτα λέγοντας επάγει μεθ᾿ ἕτερα· Είπατε πᾶς ποιῶν που νηρὰ, καλὸν ἐνώπιον αὐτοῦ, καὶ ἐν αὐτοῖς αὐτὸς εὐ δόκησεν. Στ. κγ'. Οὐχ ἁπλῶς δὲ, « Κτηνώδης, » εἶπεν, «έγε νήθην, » ἀλλὰ ο παρὰ σοί. ο Ὡς γὰρ πρὸς τὸν Παρ τέρα τῆς σοφίας καὶ Θεὸν τῆς γνώσεως πᾶν ἀγνοεῖ γενητὸν, καὶ Μωϋσῆς γὰρ ἰδὼν τὸν Θεὸν ἔφη· . Ἐγὼ ἄλογος εἰμι ἱκανὸς πρὸ χθὲς καὶ τρίτης ἀφ' οὗ ἦρξας λαλεῖν τῷ θεράποντί σου ισχνόφωνος καὶ βραδύγλωσ- σος ἐγώ εἰμι, ο οὐ γὰρ ἁπλῶς εἶπεν ὁ λογιώτα 2ος, ἀλλ' ἀφ' οὗ ἦρξας λαλεῖν τῷ θεράποντί σου. » Πρὶν γὰρ ἀκοῦσαι θείας φωνῆς δοκεί τις λόγιος ὀξύς τε καὶ μεγαλόφωνος εἶναι. Καὶ ᾿Αβραὰμ ἔλεγε πρὸς τὸν Κτίστην· « Ἐπεὶ ἠρξάμην λαλεῖν πρὸς τὸν Κύ- ριον, ἐγὼ δέ εἰμι γῆ καὶ σποδός, ο ὅπερ ἡγνόει πρὶν λαλῆσαι Θεῷ. Τοιοῦτος καὶ ὁ κτηνώδης παρ' αὐτῷ, μὴ γιγνώσκων ὁμοίως τὸ προνοοῦντι Θεῷ. • Διαπαντός δὲ μετ' αὐτοῦ, ὁ διαπαντὸς κατορθῶν ἀρετὴν καὶ πᾶσαν εὐσέβειαν ἄνευ τινὸς περὶ ταύτης ανωμαλίας ἐν διαλείμμασιν. Στ. κζ'. Οὐδεὶς διίσταται τοπικῶς τοῦ μὴ ἐν τόπῳ Θεοῦ. Σχέσει δὲ τὸ ἄδικον καὶ πονηρόν, μακρὰν νοεί- ται τοῦ δικαίου καὶ ἀγαθοῦ, ὅπερ ἀπόλλυσιν· ὡς καὶ σώζει τὸ ἐγγίζειν, ἀρετῆς ἀναλήψει, Θεῷ. Ταυτὸν EXPOSITIO IN PSALMOS. funt, quod verborum rerumque imagines divina mens suscipere nequit. Attamen illis vocibus, • Quomodo scivit, » Deum cognoscere omnia confi- tentur, licet scientiæ hujus ratio eos fugiat. Postea autem eum eadem nescire contendunt, dicentes : • Si est scientia in Altissimo. » Erraverunt existim mantes Deum juxta qualitatem disponi: nam Pater sapientiæ et veritatis, et divinæ scientiæ est. Dictus est ideo Deus scientiarum Dominus ";>et: ‹ ho- minem docens scientiam ; » et : « Dominus novit A de rebus providere non posset quæ super terram B ' cogitationes hominum ”.› VERS. 12. Qua autem ratione derelinquitur Deus ab his quos doctrina sua et donis instruit? Facile indignantis est, velle ut quisque pro meritis sua consequatur. At vere sapiens non felicem reputat qui voluptatibus, et miserum qui calamitatibus abun- dat; sed hominem beatum aut infelicem existimal, prout virtutibus et pietate ornatur aut destituitur. Cum igitur utrisque jucunda et injucunda eveniant, non hæc quidem peccatoribus, illa vero piis; boc enim præsenti isti versui contradiceret. At dum sermone mentem perturbantia recolunt, liberat eos pie Deus. Asserit hoc Deus ipse apud Malachiam : < Ingravastis super me verba vestra, et dixistis : In quo locuti sumus contra te? Dixistis: Vanus est qui servit Deo; el nunc nos beatos dicimus alie- nos; et, edificantur omnes qui faciunt iniqua : re- stiterunt Deo, et salvi facti sunt; et, quid amplius Cnos, quia custodivimus custodias ejus et quia ambulavimus supplices ante faciem ejus e?, iis qui ista proferant dicit inter alia: Dixistis omnes qui operamnini prava, pulchrum est coram Deo, et in ipsis complacuit sibi. D Vens. 23. Non simpliciter ait « se jumentum esse factum, » sed adjicit e apud te. » Nam coram Patre sapientiæ et Deo scientiæ creatura quælibet rudis : ita enim Moyses Deum videns: • Non sum idoneus ante hesternam neque ante nudiustertiam diem neque ex quo capisti loqui famulo tuo : gracili voce et tarda lingua ego sum ". Non absolute dixit hæc facundissimus ille vir, sed ex quo cœpisti loqui famulo tuo.»Ante enim quam divinam vocem audiisset existimabat se promptæ esse ac magnificæ eloquentia. Abraham quoque dixit ad Creatorem: • Nunc cœpi loqui ad Dominum meum; ego autem sum terra et cinis ",quod nesciebat antequam cum Deo loqueretur. Tale est jumentum apud Dominum, scientia sua divinæ providentiæ impar. ‹ Semper est cum eo, qui semper virtutem perficit et omnem pietatem, et nunquam ab ea vel niinime defe- cerit. VERS. 27. Non est qui a Deo locorum distantia elonget, cum ipse loco non contineatur; sed qui pravis et iniquis affectibus indulget, a justo et a bono procul abesse videtur, et perit; ita salvatur * I Reg. 11, 3. " Psal. xculi, 10. s ibid. 11. " Mal. 111, 13, 14, 15. '' Exod. iv, 10. Gen. XVI, (21) Legendum videtur ἡδέα.

ἀφθαρσία γενήσει· μετὰ δὲ τοῦτο. Διὸ συμπληρω- θέντος αὐτοῦ « ψαλμὸς ᾠδῆς » ἀναπέμπεται. Φθά- σαντες οὖν ἐπ' αὐτῷ ἐξομολογοῦνται τῷ τῶν κατορ- θωμάτων αἰτίῳ Θεῷ· οἱ μὲν οὖν οὔπω τέλειοι, ἐξω ομολογοῦνται μὲν περὶ ὧν ἔσχον, ἐπικαλοῦνται δὲ τῶν λειπομένων τυχεῖν· οἱ δὲ τέλειοι περὶ πάντων ἐξ- ομολογούμενοι, περὶ φυλακῆς αὐτῶν ἐπικαλοῦνται βεβαίας. Στ. ζ'. Ερήμων» δέ φησιν ἀρετῆς καὶ εὐσεβείας. Σημεῖον δὲ τῆς πονηρίας αὐτῶν, τὸ διὰ θυσιῶν αὐτοὺς ἀποτροπιάζεσθαι· ὡς δὴ βλάπτοντας εἰ μὴ λοιβήν, καὶ καπνὸν, καὶ κνίσσαν λάβοιεν. Αλλ' εἰ εὐσεβεῖς Θεὸν εἰδότες, τοῦ φρονεῖν εἰμαρμένην καὶ γοητείαν Ελευθεροί. Στ. γ'. Διωκτέον άρα πάσης (23-24) κακίας πολέμου Β οὖσας. • Τὴν ὑπερέχουσαν πάντα νοῦν εἰρήνην κ ἔχοντες, τόπος γενώμεθα τοῦ Θεοῦ καὶ κατοικητή ρίων, σκοπεύοντες πᾶσαν ἀλήθειάν τε καὶ ἀρετήν· σκοπητήριον γὰρ ἡ Σιών. Τόπος δὲ Θεοῦ καὶ ἡ ἁγία Ἐκκλησία ἐν εἰρήνῃ καθιδρυμένη. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ χάριτι Θεοῦ, καὶ οὐχ ἡμῶν δυνάμει ταῦτα κατώρθωται, αἰτίαν τῆς εἰρήνης ἀναφέρων ὁ λόγος φησίν. Στο 5. Διὰ δὲ τοῦ « ἐνύσταξαν, » τὴν τοῦ θανάτου ἐδήλωσε εὐκολίαν· καθάπερ γὰρ ὁ νυστάζων ῥᾴδιον ἐθελήσας καθεύδει, οὕτως ἐκεῖνοι σύντομον ἐδέξαντο τοῦ βίου τὸ πέρας. Στο β' δ'. Ὅτε δὲ πόρρω διέστηκεν ὁ λέγων τοῦ πρὸς ἂν ὁ λόγος, ἐπιτεταμένης χρεία φωνῆς. Ἐπεὶ τοίνυν τοῦ ποιήσαντος ἡ γενητή ουσία κεχώρισται, κραυγής τῆς κατὰ διάνοιαν δεῖ. Θεὸν δὲ καλεῖ, τῷ πάντα πε ποιηκέναι· Κύριον δὲ, τῷ δεσπόζειν τῶν ἐξ αὐτοῦ γεγονότων. Λέγοι δ' ἂν καὶ Θεὸν μὲν τὸν Πατέρα, Κύριον δὲ τὸν Υἱόν. « Ἡμέρα ο δὲ τῷ λέγοντι < θλί- ψεως » πᾶς ὁ βίος αὐτοῦ, ἤγουν αἱὼν ὁ ἐνεστηκώς, ἐν ᾧ πρὸς τὸ ῥυσθῆναι ζητεῖ τὸν Θεὸν, ὡς ἄν τις ἰα- τρὸν ἐπὶ νόσῳ διοχλούσῃ καλῶν. Ζητεῖ δὲ πράξει καὶ διαθέσει μὴ ἀπατώμενος κατὰ τοὺς τῶν περιστα τικῶν ἀγνοοῦντας τὸ τέλος, ὡς ὁ Σαούλ πρὸς ἐγγα- στρίμυθον ἀπελθὼν ἠπατήθη. Ο δὲ ἅγιος ὅσον ἐν οχλεῖται, ζητεῖ τὸν Θεὸν ἐν τῇ τῶν περιστατικῶν ἀγνοίς, καλουμένῃ νυκτί, κατὰ τὸ παρ' Ησαΐμ· • Ἐν θλίψει τοῦ Κυρίου ἐμνήσθην. » Στ. 8. Αδολεσχῶν πρὸς αὐτὸν ἐπαινετῶς. Οὕτω γὰρ κεῖται πολλάκις ἐν τῇ Γραφῇ προσευχή συνεχής. Ὑπὸ γοῦν τοῦ παιδὸς τοῦ ἱερέως ή "Αννα προσκαρ τερῆσαι κωλυομένη τῇ προσευχή, φησίν· ο Ἐκ πλήθους ἀδολεσχίας μου ἐκτέτακα ἕως τοῦ νῦν·, ἀλλὰ καὶ ο Ἰσαὰκ ἐξῆλθεν ἀδολεσχῆσαι εἰς τὸ πε- δίον. » Ἐπὶ ψεκτοῦ δὲ τὸ, ο Διηγήσαντό μοι παρά- νομοι ἀδολεσχίας. » Τὴν δ' οὖν λέξιν ἡ τοῦ προσώπου διαστέλλει ποιότης (25). Νῦν τοίνυν καὶ τὸ πρόσωπον , πάσας EXPOSITIO IN PSALMOS. A Hoc autem perfecto, « psalmus cantici, ad Deum mittitur. Qui igitur ad eumdem finem festinant, confitentur Deo, omnium virtutum auctori; qui nondum perfecti coufitentur ei de iis quæ accepe- runt, et cælera impetraturos se optant; qui vero jam perfecti de omnibus confitentur, et Deum ut ea servet rogant. VERS. 7. « Desertum » virtute ait et pietate de stitutum. Indicat illorum malitiam, quod per sacri- ficia placan i; lædent enim nisi libationes acci- piant, et fumum, et nidorem. Al si pii sint et Dei memores, liberabit eos a fatidicorum et incantato- rum sensibus. PSALMUS LXXV. PSALMUS C VERS. 3. Malitia nihil aliud præter bellum est. At pacem adepti ‹ quæ exsuperat omnem sensum locus Dei facti sumus et habitatio, omnem verita- tem et virtutem speculantes: nam specula Sion. Locus Dei est etiam sancta Ecclesia in pace ſun- data. Cum autem gratia Dei, non nostra virtute hæc perficiantur, Deum vocat hic sermo paris auctorem. VERS. 7. Per vocem e dormitaverunt, quam facile eos invadat mors, indicat; nam siculi dor- mitans quam facillime dormit, ita et illi terminum vitæ quam citissime contigerunt. LXXVI. VERS. 2-4. Quoties procul orator ab eo abest að quem verba facit, alta voce clamet necesse esi. Cum igitur a creatore multum distet creatura, cla- mare videatur oportet. Deum vocet enim, quod cuncta fecit, et Dominum, quod in omnes creaturaç dominetur. Fortasse etiam Deum Patrem vocat, et Dominum Filium. Dies tribulationis › omnis vita hominum, aut sæculum præsens, in quo ut eruatur orat Deum hominis ad instar clamat morbo labo- rantis et medicum invocantis. Inquirit autem nec mente nec opere deceptus, longe dissentiens ab illis qui finem calamitatum non agnoscunt, uti Sau! ad ventriloquam abiens deceptus est. Sanctus vir, quandiu perturbatur, Deum inquirit in calamitatum erroribus qui hoc loco nox dicuntur, juxta illud D Isaiæ : In tribulatione recordatus sum tui ** Philipp. 1v, 7. *8ª Isa. xxvi, 16. “I Reg. 1, 46. (23-24) Num legendum ut sensus sit : Omnis igitur malitia fugienda est, quippe quæ ad bellum pertineat? EDIT. VERS. 4. Deficiens ad Deum laudanda ratione. Huc enim sensu sæpius occurrit in Scriptura continua meditatio. Anna, cum a puero Heli prohibetur ne orationi instet, ait : « Quoniam ex multitudine me- ditationis meæ extendi usque nunc ); s imo, e et egressus est Isaac exerceri (meditari) in campo ***. » Ita etiam ait homo incriminatus : • Narraverunt mihi iniqui fabulationes (meditationes). Vocis • meditationis › sensum mens oratoris definit et *** Gen. xxiv, 63. so Psal. cxvili, 85. hunc Didymum invenient hellenistæ vel nova voca- bula vel novos illorum sensus. (25) Non hic solum sed et alibi apud nostrum

σεν, δηλοῦν τὴν ψυχήν. Οὕτω γὰρ καὶ Στέφανος ἔλεγε· « Κύριε Ἰησοῦ, δέξαι τὸ πνεῦμά μου. ο Όλι- χωρήσας δὲ διὰ τοὺς ἐπικειμένους ἐχθροὺς ἐπέδω κεν ἑαυτὸν τῷ Θεῷ. — Προπαθεία τινὶ γεγένημαι, ὡς τάραχον ὑπομεῖναι· ἀλλ' οὐκ ἐφθεγξάμην ταρα- χῶδες οὐδὲν, διαθέσει τινὶ τεθορυβημένῃ γεγένημαι. καὶ ἡ λέξις ἐπαινετὰ, οὗ τὸ πνεῦμα ὠλιγοψύχη Στ. ιζ'. Περιτρέχοντα γὰρ πανταχοῦ τὰ τοῦ Θεοῦ βέλη διεπορεύοντο κηρύττοντα. Στ. κ'. Διὰ τὸ ἀκατάληπτον εἶναι τὸν τῆς πορείας αὐτοῦ λόγον. Στ. α'. Νόμον νῦν ἔφη τὴν Παλαιὰν πᾶσαν Γραφήν, ήγουν διδάσκει τὰ μὲν φεύγειν, τὰ δὲ κατορθοῦν, ὅπερ ἔργον νόμου, τὰ μὲν ἀπαγορεύοντος, τὰ δὲ καὶ προσ- τάττοντος. Οἱ Χριστοῦ νοῦν ἔχοντες ταῦτα συνῆσαν πνευματικῶς. Διηγήσαντο γὰρ αὐτοῖς οἱ κατὰ πνεῦμα πατέρες· καὶ αὐτοὶ δὲ ἐπιστήμης ἑτέρους ἐγέννη σαν, ὅπως κἀκεῖνοι τοῖς μετ᾿ αὐτοὺς διηγήσωνται. Στ. κα'. Τὸ δυνάμενον καταφλέξαι ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ αὐτῶν τὴν ὑλικὴν προαίρεσιν. Στ. ξγ'. Τάχα δὲ καὶ τεθνηκυίας αὐτὰς ἐν τοσούτῳ κακῷ ἐμακάρισαν μᾶλλον ἢ ἔκλαυσαν. Στ. ξζ. Πάλιν δὲ τὰς ἄλλας καταλιπών φυλάς, μόνης μέμνηται τῆς Ἐφραίμ, τὴν ἐσομένην προ- ορῶν τυραννίδα· ἐκ ταύτης γὰρ ὁ Ἱεροβοαμ ὁρμώ- μενος τὰς δέκα φυλὰς ἐκ τῆς Δαυϊτικῆς ἀπέρρηξε βασιλείας. Στ. ο'. Διὰ γὰρ τούτου δοκιμήν δεδωκότα αὐτὸν ὁ Θεὸς πίστεως καὶ εὐσεβείας, τῆς τε τῶν ὑπ' αὐτῶν προνοίας ἐξελέξατο ἐπὶ τὴν τῶν λογικωτέρων θρεμ μάτων ἀρχήν. Στ. α΄. Οἱ δὲ τὴν ὑπὸ Ῥωμαίων αἰχμαλωσίαν μετὰ τὴν εἰς τὸν Χριστὸν παροινίαν· ἄλλοι δὲ τὴν ἐπὶ τοῦ Ἐπιφανούς 'Αντιόχου. Στ. β'. Οὐ μακρὰν οὐδὲ πόῤῥω τῆς Ἱερουσαλήμ, ἀλλὰ κύκλῳ αὐτῆς (αὕτη δέ ἐστιν ἡ τῆς εἰρήνης δρασις). Ἐπεὶ οὖν ὁ σκανδαλιζόμενος έξω γίνεται τῆς Ἱερουσαλήμ, τῆς τῶν δογμάτων ὀρθότητος, περὶ αὐτὴν καὶ κύκλῳ αὐτῆς ἐκχεῖται τὸ προειρημένον αἷμα, καὶ οὐκ ἦν θάπτων, οὐδὲ ταφῆς ἀξιώδων, διὰ τὸ ὑπεραίρειν αὐτοῦ τὰ ἁμαρτήματα. Τοιαῦτα δὲ τὰ μετὰ τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας πταιόμενα. Ἐπεὶ οὖν συνθάπτεται Χριστῷ ὁ βαπτιζόμενος, δεύτερον δὲ οὐκ εἴη λουτρόν, εἰκότως « οὐκ ἦν ὁ θάπτων, τοὺς μετὰ τὸ λουτρὸν ἠσεβηκότας. Στ. δ'. Ταῦτα δικαιολογίας, ήρτηται δ' ἐκ τῆς παρὰ Θεῷ. Εἰ γὰρ καὶ ἡμεῖς ἄξιοι, φησὶν, ὧν περ πόνθαμεν, ἀλλὰ τὸ ὄνομα τὸ σὸν ἡμῖν συνονειδί- ζεται. "Ωσπερ καὶ αὐτὸς ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Ἡσαΐου λέγει· « Δι' ὑμᾶς (πάντας) τὸ ὄνομά μου βλασ φημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσιν. » Γείτονας δὲ καλεῖ τοὺς Ιδουμαίους, Αμμονίτας, καὶ Μωαβίτας, καὶ τὰ ἄλλα ἔθνη τὰ ὅμορα, ἅπερ αὐτοῖς ἀντίπαλα καὶ DIDYMI ALEXANDRINI rerum natura. Hic autem mens et vox laudanda : A Animam revelat; cujus spiritus pusillanimis factus est. Ita enim et Stephanus ait : c Donine Jesu, sus- cipe spiritum meum". › Sibimetipsi diffidens pro- pter instantes inimicos Deo se tradit. Anticipata quadam perturbatione turbatus sum; at turbulen- tum nihil locutus sum, mens tantum turbata fuit. VERS. 17. Undique enim volantia Dei tela, in transitu eum prædicabant. tio. - VERS. 20. Quia nemini perspicua viarum ejus ra- PSALMUS VERS. 1. Legem dicit hic omne Vetus Testamen- B tum, quippe quod nos hæc fugere, illa vero perfi- sere docet: quod est legis alia quidem vetantis, alia autem præscribentis, - Qui Christi mentem habent, hæc spiritualiter intellexerunt. Narraverunt enim eis qui juxta spiritum patres; ipsi etiam alios do- cuerunt, qui rursus minores se his doctrinis in- struerent. VERS. 21. Ignis scilicet qui ad illustrandos cos sensus eorum humiles tombu.it. VERS. 63. Mediis in calamitatibus defunctas forte beatas prædicaverunt, nedum eas plorarent. VERS. 67. Rursus omissis cateris tribubus, unam tribum Ephraim memorat, quam regno potitu- ram prævidebat ; ex ea enim egressus est Jeroboam qui decem tribus Davidico imperio subduxit. VERS. 70. Propter hoc et divinam in eos provi- dentiam, elegit Deus fidei et pietatis virum qui se exemplum gesserat, ut sapientiori gregi præsit. C PSALMUS VERS. 1. Quidam hæc de Jerusalem a Romanis, postquam Judaei in Christum bacchati sunt, capta interpretantur; alii autem de Antiochi Epiphanis in- cursibus. VERS. 2. Non longe a Jerusalem, nec prope Jeru salem, sed in circuitu ejus (ipsa enim est visio pacis). Quando igitur qui scandalizatur, e Jerusalem ejicitur, verarum doctrinarum arce, extra illam et in circuitu ejus eſſfunditur prædictus sanguis, ‹ et non est qui sepeliat, , aut eum sepultura dignum exi- simet ; lanta sunt ejus peccata! Tales suut post agnitam veritatem lapsus ! Itaque cum baptizatus cum Christo cousepelitur, alia non erit redemptio, et sane ‹ non erat qui sepeliret eos qui semel cum redempti sint denuo peccant. VERS. 4. Hæc causam et quidem apud Deum de- fendentis suam. Etenim licet nos merito patiamur, inquit, altamen nomen tuum improperio est. Ita enim ipse Deus apud Isaiam " loquitur : . Propter vos semper nomen meum blasphematur in genti- bus. » Vicinos vocal Idunæos, Ammonitas el Moa- bitas, et cæteras gentes confines, quæ ipsis adversæ et infense. < ln circuitu nostro sunt . genti- - «s Act. vi, 58. ss Isa. LII, 5. D LXXVII. LXXVIII.

Α διὰ παιδεύσεως προστασίας· δικαιούτωσαν δὲ καὶ Β τὸν δι' ἀτυφίαν ταπεινὸν, καὶ πένητα διὰ τὸ πονεῖν ὑπὲρ εὐσεβείας γεγενημένον. Στ. ζ'. Αποθνήσκουσι δὲ οὐχὶ οἱ ἄνθρωποι τὸν κοινὸν θάνατον, ἀλλὰ τὸν ἑπόμενον τῇ ἁμαρτίᾳ θά- νατον, πίπτοντες παραπλησίως τῷ πεσόντι ἐνὶ τῶν ἀρχόντων. • Οὗτος δέ ἐστιν ὁ διάβολος· τοῦτο δὲ γέν γονε διὰ τὴν πρὸς τὸν ὄφιν συγκατάβασιν. Στ. ιδ'. Τροχού φύσις στρεπτή, καὶ οὐχ ἑστῶτα ἐν ταυτῷ· τοιοῦτος δὲ πᾶς ὁ τῶν ἀθέων βίος, καιρῷ μὲν εἰς ὕψος ἐπαιρόμενος, εἶτα στροφήν ποιούμενος τὴν ἐπὶ τοὐναντίον, τροχῷ παραπλησίως. Στ. ιθ'. Εἰ καὶ ἄλλοι ὑψηλοὶ καὶ ὑψίστου ἐκ Θεοῦ γεγένηνται, ἀρετῇ μετεωριζόμενοι καὶ ὑψούμενοι. 'Αλλ' οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων ἐξ ἑαυτοῦ καὶ κατ᾽ οὐσίαν ἐστὶν τοιοῦτος· μόνος γὰρ Θεὸς ὕψιστος, ποιῶν ἀλλ᾽ οὐ γινόμενος, ὡς μόνος σοφός ἐστιν καὶ μόνος ἀλη θινὸς παρέχων σοφίαν καὶ ἀλήθειαν. Στ. ιβ'. Δίδωσιν ὁ Θεὸς χάριν τοῖς σωζομένοις χάριτι κατὰ τὸ, ο Χάριτί έστε σεσωσμένοι. » Στ. β'. Εὐδοκεῖ τὴν ἀγαθὴν καὶ σπουδαίαν καρ- δίαν γῆν ὑπάρχουσαν αὐτοῦ, Κύριος. Τὸν παρ' αὐτοῦ γὰρ δεχομένη σπόρον, ἀνὰ ἑκατὸν ἀποδίδωσιν. Εις ἣν ἀποστρέφει καὶ τὸ πλῆθος τῶν αἰχμαλωτισθέντων ὑπὸ πονηρῶν δυνάμεων λογισμῶν ἐκχωδόντας (27) διὰ τὸ τοῖς πάθεσι μάχεσθαι· τοῦτο δὲ δράσας, ἄφεσιν παρέχει πᾶσιν ἁμαρτιῶν· κἂν ἐφαμάρτωσιν, ἐπι- καλύπτει δι' ἀρετῆς οὐκ ἐγκρυπτούσης αὐτὰς, ἀλλὰ δι' ὅλον ἀφανιζούσης· ὡς καὶ, ο 'Αγάπη καλύπτει πλῆθος ἁμαρτιῶν. » ὡς γὰρ ἐπιστήμη καλύπτει τὴν ἄγνοιαν, οὕτως ἀγάπη θεία ἡ αὐτὴ οὖσα τῇ ἀρετῇ καλύπτει τὰς ἁμαρτίας, ὧν ἂν εὐδοκήσει κρίνας εὐεργετεῖν. Εὐδόκησε δὲ τὸν Υἱὸν ἀποστείλας. τὸν ἑαυτοῦ, ὀφθῆναι τε ποιήσας ἐπὶ γῆς καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναναστραφήναι. Οὗ δὴ καὶ τεχθέντος ἐλέγετο, « Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. » Εντεῦθεν δὲ δῆλον, ὡς οὐ πάθος ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ, ὑποστῆναι δὲ οἰκονομεῖται δι' ἁμαρτίας· ὧν ἀναιρουμένων καὶ αὕτη συναπέρ χεται. Οργὴ δὲ καὶ θυμὸς ὁμωνύμως, καὶ οἱ τούτοις ὑπηρετούμενοι, ὀργῆς» λεγόμενοι « σκεύη. » Στ. δ'. ὡς δὲ Θεὸν σωτηριῶν αἰτεῖ, μετανοίας πρό- φασιν αὐτοῖς εἰς ἐπιστροφὴν παρασχεῖν, ὡς ἂν λύσει σι καὶ ὃν ἐξῆψαν αὐτοὶ δι᾿ ἁμαρτίας θυμόν· οὐδὲ γὰρ πῦρ ἐστιν ἔτι τῆς καυστικῆς ὕλης ἀνηλωμένης. Οτε καὶ Θεὸς ζωοῖ τοὺς πρὸς αὐτὸν ἐπιστρέφοντας ἐκ τῆς προτέρας ἐπιστροφῆς (28), ήγουν καὶ αὐτὸς επιστρέφει πρὸς οὓς ἀπεστράφη δι' ἁμαρτίας. Στ. ι'. Ετι καὶ τῶν σωτηρίων θαυμάτων, νεκρῶν μὲν ἀνισταμένων, τυφλῶν δὲ βλεπόντων, καὶ λεπρῶν καθαριζομένων, καὶ τῶν ὁμοίων γινομένων θαυ μάτων. ὡς δὲ μακρὰν ἀπὸ ἁμαρτωλῶν σωτηρία, ενεργούντων τὰ τῆς ἀπωλείας, οὕτως ἐγγὺς τῶν διὰ με μι $479 DIDYMI ALEXANDRINI pter modestian suam humilem, et propter ea quæ pro pietate toleravit egenum factum. VERS. 7. Moriuntur homines non quidem cum- muni morte, sed ea que peccatum insequitur, nempe cadentes sicut unus de principibus. » Ilic autem diabolus quippe qui tunc cecidit cum for- mam serpentis induit. PSALMUS VERS. 14. Rota natura mobilis et inconstans ; talis est impiorum vita; pro temporum varietate nunc in sublime feruntur, nunc inde relabuntur, rutae ad instar. VERS. 19. Alii quidem per altissimum Deum ex- celsi occurrunt, virtute in sublime lati et exallati. At non est inter eos qui per se et natura sua talis sit : nam Deus solus altissimus, creator man crea tura, uti etiam solus sapiens, et solus verus, sa- pientiam docens et veritatem. PSALMUS VERS. 12. Gratiam dat Deus iis qui gratia sale vantur juxta illud: ‹ Gratia salvati estis **. PSALMUS VERS. 2. Benedicit Dominus terram suam, cor bonum et justitiæ studiosum. Qui enim ab eo senien accepit centuplum reddit. In terram Domini redibit multitudo eorum qui a malis potestatibus in capli- vitate detinebantur, et qui cupiditatibus adversantes Jacob dicuntur. Quo facto, peccata omnia re- mittet; et si insuper peccant, operiet peccata per virtutem ea non occultantem, sed omnino tollen- tein, uti dicit : « Charitas operit multitudinem pec- catorium ". » Nam sicut scientia ignorantiam operit, ita divina charitas quæ a virtute non alia est, operit peccata eorum quos benedicere dignatus fuerit. Be- nedixit autem eos Filium suum mittens, super ter- ram conspiciendum et cum hominibus commora- turum. Quo quidem nato, dictum est : • Gloria in altissimis Deo, et in terra pax, in hominibus bona voluntas 58., Exinde apparet Dei iram non esse affectum ; peccatis hominum incenditur, et peccatis ablatis, statim restinguitur ipsa. Ira el furor unum idemque significant; quorum ministri • vasa iræ, vocantur. VERS. 4. Deum sanitatum orat, ut nominibus oc- casionem pœnitentiæ ad conversionem præbeat; sic enim furorem sedabunt quem ipsi per peccata con- citaverant: nam sublata omni materia ignea, jam non est ignis. Quando Deus eos vivificat, qui ex pristina sua conversatione ad eum convertuntur, ipse etiam eos rursus admittit quos propter eorum peccata rejecerat. VERS. 10. Cum miracula salutaria fient, et mor- tui resurgent, et cæci videbunt, et leprosi muuda- buntur, et alia hujusce generis prodigia cernentur. Ut autem procul a peccatoribus salutare, qui opera perditionis perficiunt, ita Dominus prope eos qui * Ephes. 1, 5. Prov. x. 12. Luc. 13, 14. C D LXXXH. LXXXIH. LXXXIV. (27) Ita cod. (28) Forte αποστροφής. Επιτ.

Α τοῦ. Διό φησιν ἐν Εὐαγγελίοις· « Εἰ μὴ τὰ ἔργα Β ἐποίησα ἐν αὐτοῖς ἃ οὐδεὶς ἄλλος ἐποίησεν, ἁμαρτίαν οὐκ εἶχον. » "Αν τὰ αὐτὰ μὲν γὰρ ἔσθ' ὅτε δρῶσι και τὰ τὸ ὑποκείμενον, ὁ δὲ τρόπος διάφορος. Οἱ μὲν γὰρ εὐχῇ καὶ πίστει, ὁ δὲ μετ' ἐξουσίας εποίει. Ικανὰ δὲ περὶ τούτων εἴρηται καὶ ἐν ἀρχῇ τοῦ πβ' ψαλ μου (31). Στ. ια'. Ὁ τὰ ἀγαθὰ αἱρούμενος, δι' αὐτὰ τῇ τού- των ἐνευφραίνεται κτήσει· ὁποῖον καὶ τὸ φοβεῖσθαι τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ, διὸ μετ' εὐφροσύνης αὐτοῦ τυ χεῖν. Στ. ς'. Ἐν ᾗ ἐγγράφονται οὐ μόνον ἄρχοντες, ἀλλὰ καὶ λαοί· ἥτις ἐστὶν Ἐκκλησία πρωτοτόκων απογε γραμμένων ἐν οὐρανῷ. ἂν ἀναγραφὴ οὐ συλλαβῶν τε καὶ ὀνομάτων, ἀλλὰ τῶν ψυχῆς δηλούντων ποιότη τα. Εν ὁ μόνος ὁρῶν, μόνος δύναται καὶ τὴν γραφήν αὐτῶν διηγήσασθαι. Ἐκ δὲ τοῦ ἐναντίον, φησὶν Ιε- ρεμίας, « Αφεστηκότες ἐπὶ τῆς γῆς γραφήσονται. Δῆλον ως τινί τινα (32) τοῦ χοϊκού περικείμενοι φρονοῦντες ἐπίγεια, ὥσπερ ἐκεῖνοι τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπ᾽ οὐρανοῦ φρονοῦντες ἔχουσιν ἐν οὐρανῷ τὸ πολί τευμα ἐνταγέντες βίβλῳ Θεοῦ, Στ. α'. Υπέρ μαςλέθ, » τουτέστιν ὑπὲρ χορού χορείας τῶν υἱῶν Χορέ, ὑπὲρ συνετῶς ἀποκρίνασθαι τῷ τὸν Θεὸν φοβουμένῳ, καὶ διὰ τοῦτο τυγχάνοντε ἀληθῶς Ισραηλίτῃ. Δἰμὲν γὰρ ἑρμηνεύεται φόβος αὐτῶν, ὡς πάντα τὸν ἔχοντα τὸν θεῖον φόβον, Αι- μὰν εἶναι. Ο προσήκει σύνεσιν ἀποκρίνασθαι, σύνο εσιν ἔχοντι πρὸς ἀκρόασιν μετὰ χορείας θείας, τοῦ ψαλμοῦ τὴν ᾠδὴν ἀπαγγέλλοντος. Στ. β'. Ἐν ἡμέρᾳ μὲν οὖν καὶ πραγμάτων εὐφορία παραμεῖναί μοι τὴν τῶν ἀγαθῶν μετουσίαν αἰτῶ. Ἐν νυκτὶ δὲ καὶ δυσκολίᾳ, ὅπως τέλος λαβούσης τῆς νυ κτὸς, τὸ πνεῦμά μου πρὸς σὲ ὀρθρίσαι δυνήσεται. Καὶ ἁπλούστερον δὲ λέγοιτο κατὰ τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος· « Ο Πατήρ μου ποιήσει τὴν ἐκδίκησιν τῶν τέκνων αὐτοῦ τῶν βοώντων πρὸς αὐτὸν ἡμέρας καὶ νυκτός. » Ο γὰρ τὸν νόμον Κυρίου μελετῶν ἡμέρας καὶ νυκτὸς, αὐτῷ τούτῳ κέκραγε πρὸς τὸν Θεὸν τῆς σωτηρίας αὐτοῦ ἡμέρας καὶ νυκτός, ἢ σωτηρίαν αί- τῶν, ἡ φυλαχθῆναι παροῦσαν. Πολλῆς δὲ παῤῥησίας, τὸ, « Εἰσελθέτω ἐνώπιόν σου ἡ προσευχή μου, » ώς ἂν τὰ ὄντως ἀγαθὰ βουλομένου, ἃ καὶ αὐτῷ συμφέ ρει, καὶ Θεῷ φίλον διδόναι, καὶ κλίνειν πρὸς τὸν αἰ- τοῦντα συγκαταβάσει τὸ οὖς, ο Κέκραγα δὲ πρὸς σὲ, › ἔφη. - Στ. ς'. ὡς γὰρ οἱ νεκροί, φησὶν, ἐλπίζουσιν οὐκ έτι βοήθειαν ἀνθρωπίνην οὐδεμίαν, οὕτως κἀγὼ τοῦ προσδοκᾷν τι χρηστὸν ἠλευθέρωμαι, τουτέστιν, ἀνέλ- πιστά μοι πανταχόθεν ἐστίν. Οὐ γὰρ ἐκ τῆς σῆς ἀπώσθην χειρός· τὸν ὑπὸ ταύτης γὰρ φρουρούμενον οὐδεὶς ἁρπάσαι δυνήσεται, ο καθά φησιν αὐτὸς ὁ τινές τινί? εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου φοροῦντες. DIDYMI ALEXANDRINI in Evangelio : Si opera non fecissem in eis quæ nemo alius fecit, peccatum non haberent”. Etiamsi eadem opera faciunt, ea saltem non eodem modo: illi enim votis et fide, ipse autem auctori- tate et virtute sua. Sed sufficiunt quæ hac de re principio psalmi octogesimi secundi diximus. VERS. 11. Qui bona selegerit, quorum fruitione lætetur. Ita et timere nomen Domini, ut eo cum Laetitia fruatur. PSALMUS VERS. 6. In ea inscribuntur non principes modo, sed et populi scriptura hæc non aliud præter Ecclesiam primogenitorum in calo descriptorum. Quorum inscriptio non syllabis fit aut nominibus, sed signis qualitatem animæ significantibus; nec potest eorum scripturam narrare nisi qui solus inscriptionem videt. E contra Qui receperunt in terra scribentur, ait Jeremias". Decet eos in terre- nis manere qui terrena sapiunt; eos autem qui imaginem Dei cœlestis colunt, in cœlo conversa- tionem habere, libro Dei inscriptos. PSALMUS VERS. 1. Pro macleth, hoc est pro saltatione c chori filiorum Core, ut sapienter respondeat qui timet Deum et ideo verus Israelita est. Æman enim interpretatur timor corum, et man erit qui- cunque Deum timuerit. Canticum psalmi recitantes oportet, ut cum intellectu respondeant, et cum in- tellectu audiendo saltationem solemnem dirigant. Vans. 2. In die quidem negotiorum mole op- pressus, oro ut bona tua mecum communices. In nocte autem et in tristitia, ut, fugala nocte, spiri tus meus ad te oriri possit. Simplicius etiam loque- retur juxta illa Salvatoris: ‹ Pater meus faciet vindictam filiorum suorum clamantium ad se die ac nocte 7³. Qui enim die ac nocte legem Domini aneditatur, hoc ipso ad Deum salutis clamat die ac D nocte, ut Deus salutem ipsi aut largiatur aut ser- vet. Multa cum fiducia adjicit : • Intret in conspe- ctu tuo oratio mea, certus se ea petere quæ ipsi utilia, et per se-vere bona, et quæ Deus libenter concedet; orat eliam ut aurem suam ad precem henignius inclinet. + Nam clamavi ad te, › inquit. - LX XXVI. LXXXVII. Vers. 6. Uti mortui, inquit, jam non amplius ullum humanum auxilium sperant, ita ego quoque a sperande quovis bono liberatus. sumi, hoc est: jam ne minima mihi restat spes. -Non enim de Inanu wa expulsus sum ; et me < nemo de ea pote-· rit rapere, › testante ipso Salvatore; quandiu enim · +s Joan. IV, 24. Jerem. xvi, 13. Luc. xvik, 7. tium commentarii ad dictum psalmum non est in- ventum in Catena nostra. sanus. Quid si legatur loco Mux suspi- cor legendum EDIT. (31) Utique ad Psal. Lxxxi, v. 19. Caeteroqui ini- (32) Δῆλον ως την τινα. Locus non videtur

Σωτήρ. Ὅσον γάρ τις περιέχεται τοῦ Θεοῦ, αήττητος τοῖς ἁρπάζειν ἐθέλουσιν· ἧς ἀπωθεῖται τις ἁμαρτά νων, οὐκέτι ταύτης ἀξιῶν. Στ. ζ'. ὡς ἂν ἐκεῖθεν αὐτοὺς εἰς τὸν παράδεισον ἀνιμήσωμαι τοῦ Θεοῦ· εἰ δὲ καὶ δι' αὐτοὺς ἐν θανάτῳ γεγένημαι, ἀλλ' οὐκ ἐν αὐτῷ τῷ κυρίως θανάτῳ, ἀλλ᾽ ἐν τῇ τούτου σκιᾷ· ἔφθασα γὰρ τριήμερος ἀναστάς. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν σκοτεινοῖς ὑπ' αὐτῶν τεθειμένος κατηύ- γασα αὐτοὺς ὡς μηκέτι τούτους ἐν σκότει διάγειν, ἀλλ' ἐν ἐμοὶ τῷ φωτί. Στ. ιε'. Αρμόττει τῇ Ἰησοῦ παῤῥησία το, ο Ινα τί ἀπωθεῖς; » Οὐ γάρ ἐστιν αἴτιον διὰ τὴν ἐμὴν ἀπ- ωθεῖς προσευχὴν ἡμαρτηκότος οὐδέν. Δεξάμενος οὖν αὐτὴν, τοὺς ὑπὲρ ὧν πρεσβεύομαι σῶσον, τὸ πρόσ- ωπον αὐτοῖς ἐπιλάμπων τὸ σόν. Στ. ιζ'. Ανέλαβε γὰρ τὰς ὑπὲρ ἡμῶν ἡμαρτηκό. Β των ὀργάς. Οἱ δὲ τοῦ Πατρὸς φοβερισμοὶ μόνον αὐ τὴν ἐξετάραξαν, οὐδὲν ἐνεργῆσαι κατ' αὐτοῦ δυνη θέντες μὴ ποιήσαντος ἁμαρτίαν. Ὀργαὶ δὲ καὶ φοβε ρισμοὶ Θεοῦ, δυνάμεις υπηρετούμεναι ταῖς τιμωρίαις, ὀργῆς λεγομέναις σκεύη. Δι' ἂς ἔλεγεν ὁ Σωτήρ, • Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται. » Τελειοτάτην μὲν γὰρ ἔσχεν ψυχήν. Αλλ' ἐν πλήθει τοσούτων ἐχθρῶν προσπάθειαν ἔσχεν, μάλιστα περιπνιγόντων αὐτὴν πανταχόθεν ὡς ὕδωρ, ἀλλὰ τὸν μὴ ἐπιστάμενον νήχεσθαι. Αὐτὸς δὲ τούτοις ἄριστα διενήχετο. ο "Υδωρ γὰρ πολὺ οὐ σβέσει ἀγάπην. ο Η γὰρ τελεία καὶ πρὸς Θεὸν τεθεῖσα δι᾿ ἀγάπης, ἑξῆς ἄσβεστός ἐστιν, ἥτις ἐνυπάρχει τῷ Ἰησοῦ κατὰ τὸ ἀνθρώ πίνον. Στ. β'. ᾿Αλλὰ καὶ πολλάκις εἰρήκαμεν ὡς ἔνθα διτ- τῶς « ἡ γενεὰ » φέρεται, σημαίνει τὸν ἐκ περιτομής λαὸν, καὶ τὸν ἐθνικόν. Εἶτα λέγει τὴν αἰτίαν δι᾿ ἣν ᾄδει τὰ ἐλέη Κυρίου· ὅσον γὰρ ἐνέστηκεν ὁ παρὼν αἰών, προδήλως εὐεργετεί, πολλῶν εὐεργετουμένων ἐλέῳ Θεοῦ, ὡς εἴ τις ἐκ πολλῶν λίθων οἰκοδομὴ γινο- μένη· τάχα δὲ ἔλεος οἰκοδομείται, τῆς Σοφίας οικοδο μούσης ἑαυτῇ οἶκον. Ἡ γὰρ ἐνανθρώπησις αὐτῆς, θεμέλιος καὶ πέρας τῆς οἰκοδομίας τοῦ ἐλέου ἐστὶν, πάντων ἀφαιρέσει τῆς προσλαμβανούσης ἁμαρτίας ἐλεουμένων. Ετοιμάζεται δὲ ἐν οὐρανοῖς ἡ ἀλήθεια τοῖς ἀπεντεῦθεν προπαρασκευασαμένοις, ὡς οἴονται, προσβαλεῖν αὐτῇ δι' ἐσόπτρου καὶ δι' αἰνίγματος, δι' ὧν οἱ ἐπὶ γῆς αὐτὴν φανταζόμεθα· τὸ γὰρ πρόσωπον (35) αὐτῆς κάλλος ἐκεῖ, καὶ τῆς ἀληθείας τὸ τέλος κατηργημένης τῆς μερικῆς διαλήψεως. Ετοιμάζεται δὲ τοῖς ἔχουσιν ἐν οὐρανοῖς τὸ πολίτευμα τῷ φέρειν τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, δι᾿ ἣν καὶ χρηματίζουσιν οὐρανοί. Στ. γ'. Διὸ μηδὲ πέρας ἕξειν αὐτοῦ τὴν βασιλείαν φησίν. Ἀλλ᾽ οὐ κατὰ προσωποληψίαν ὤμοσε τῷ Δαυΐδ, ἀλλὰ δούλῳ ὄντι Θεοῦ. Καὶ σημεῖον αὐτοῦ τῷ οἴκῳ παρέσχετο, Παρθένον τε τεκεῖν τὸν μεθ᾿ ἡμῶν τῶν ἀνθρώπων Θεόν· τοῦτο γὰρ τὸ Ἐμμανουήλ, EXPOSITIO IN PSALMOS. A Deo adhærebo, omnes superabo quicunque me ra- PSALMUS C Prov. 15, 1. D pere vellent. At de manu Dei expellitur peccator, jam non ea dignus. VERS. 7. Ut eos exinde ad paradisum Dei effe- ram ; morte quidem ne affecerunt, nec tamen vera morte, sed umbra mortis ; nam tertio die resur- gens e sepulcro. In tenebris ab ipsis positus adhor- tatus sum eos, ut deinceps jam non in tenebris vi- tam agant, sed in me, qui sum lumen. VERS. 15. Decet Jesum liber ille sermo: ‹ Ut quid repellis ? » Non est enim causa, cur oratio- neni meam repellas, cum ipse non peccaverim. Suscipe igitur eam, et eos salva pro quibus precor faciem tuam eis illuminans. , • Værs. 17. Iras enim subiit quas ipsi nos pecca- tis nostris concitaveramus. Terrores autum Patris eum turbabant modo, nec erat qua ratione inno- cuum pœnis afligerent. Iræ vero et terrores Do- mini, nil aliud præter vindices virtutes, quas vasa iræ vocantur ". Qua de causa dixit etiam Salvator : • Nunc anima mea turbata est * Perfectissimam quidem habebat aniniam; sed multitudine tot ac tanto- rum inimicorum mota est, præsertim cum nandi nescius se velut aqua undique circumdatum cer- neret. Ipse tamen hæc quam optime effugit. Nam aqua vel permulta nou exstinguet charitatem ; › anima igitur perfecta et cum Deo per charitatem conjuncta quæ Jesu homini inerat, ideo erat omni- no inexstinguibilis. LXXXVIII. VERs. 2. Jam sæpius adnotavimus vocem & gene- rationem › bis occurrere ad declarandum populum de circumcisione et gentes. Deinde indicat cur mi- sericordias Domini cantet. Quandiu enim durabit præsens hæc ætas, manifeste multos beneficiis suis- ornabit Dei misericordia. Uti ædificium ex multis lapidibus, ita forte ædificabitur misericordia, cuDI sibi Sapientia ædificabit domum". Sapientiæ enim incarnatio, fundamentum et finis misericordiæ; cum omnes a peccatis suis tunc liberati sint mise- ricordiam adepti. Præparatur autem in cœlis veri- tas eis qui bis in terris ad eam adipiscendam præ- parantur, ut putant, per speculum et ænigina, per quæ hic eam assequimur. Ipsius enim facies pul- chritudo ibi, et perfectio veritatis, cum evacuata fuerit imperfecta visio. Præparatur quoque iis qui in coelis conversationem habent, eo quod cœlestis imaginem referant, quare etiam cœlum nuncu- pantur. Vers. 3. Hic nullis finibus circumscribi ait re- gnum ejus. Non acceptione personarum facta jura- vit David, sed quod servus Dei est. Et signum do. mui ejus dedit, e Virgine pariendum qui nobiscum hominibus Deus; hoc enim Emmanuel, qui est pra- ”Rom. ix, 22. " Joan. x11, 27. (33) Forte legendum προσώπου, et articulus τo ad κάλλος referendus. Epit.

Κύριος κλύδωνα ἐν τῇ θαλάσσῃ· » καὶ πάλιν · ε Θελή- Δ σει αὐτοῦ ἔστη ἡ θάλασσα ἐκ τοῦ σάλου αὐτῆς. » ■ Ταύτῃ δὲ καὶ Ἰησοῦς ἐπετίμησεν, δεικνὺς ὡς ἔστιν Υἱὸς τοῦ « Δεσπότου τοῦ κράτους αὐτῆς.» Εἰ δὲ τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον ἡ θάλασσα δηλοί, κράτος αὐτῆς ὁ Πονηρός, ἐν ᾧ ὁ κόσμος ὅλος κεῖται, τουτέστιν ἡ θνητὴ καὶ ἐπίκαιρος πολιτεία. Ον ἐκνευρίσας ὁ Κύ ριος, δέδωκε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν αὐτοῦ, καταπραΰνων τὰς ἀστάτους ορμάς, κύματα καλου- μένας αὐτῆς. Ὡς ἂν καὶ βάσιμος τοῖς ἐπιβαίνουσι γένηται· ὧν ὁ Πέτρος εἰκών. Οὐδεὶς γὰρ χωρὶς Ἰη- σοῦ πατεῖν δύναται τοῦ βίου τὴν θάλατταν, τὰς τού του νικῶν ἡδυπαθείας τε καὶ μερίμνας, ἀλλ᾽ οὖν συμβαδίζοντος. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ περιπατῶν ὡς ἐπ' ἐδάφους ἐπὶ θαλάσσης, πρὸς ὃν εἴρηται· Ἐν τῇ θαλάσσῃ ἡ ὁδός σου, καὶ αἱ τρίβοι σου ἐν ὕδασι πολ- λοῖς. • Τρίψαντος ἐν τῷ βίῳ τά τε πάθη καὶ τὰς με ρίμνας, ὧν ἐπιβαίνειν ἔνεστι τοῖς ἴχνεσιν ἐπακολου- θοῦντας αὐτοῦ. Στ. ιβ'. Ανάγοις δ' ἂν οὕτως· Οἱ ἑρμηνευόμενοι οὐρανοὶ ἐξομολογούμενοι τὰ θαυμάσια αὐτοῦ, καὶ ἡ τὸν Ἰησοῦ δεχομένη σπόρον καὶ καρποφοροῦσα εἰς ρ', καὶ ξ', καὶ λ', « γῆ αὐτοῦ, τυγχάνουσα. Κτήμα δὲ αὐτοῦ καὶ ἦν ἐθεμελίωσεν ἅμα τῷ πληρώματι αὐτῆς οἰκουμένη δηλοῦσα τὴν Ἐκκλησίαν. Ἐν ταύτῃ γὰρ οἰκοῦσι ψυχαί, τὸν ἀληθῆ προσηκάμεναι λόγον, καὶ δυνάμεις ἱεραὶ παρεμβαλοῦσαι κύκλῳ τῶν φοβου- μένων αὐτόν. Ἐν ᾖ • Θεμέλιον, φησὶ Παῦλος, οπό δεὶς ἄλλον δύναται θεῖναι παρὰ τὸν κείμενον, ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χριστός. » Εφ᾽ ᾧ τὸ πλήρωμα τῶν ἀρετῶν καὶ δογμάτων εὐσεβῶν, καὶ τῶν τοῦ θείου Πνεύμα τος δωρεῶν. Ἔκτισε δὲ τὸν βοῤῥᾶν ὁ Κύριος καὶ τὰς θαλάσσας ἐπὶ τῷ μηκέτι εἶναι ὁ πρότερον ἦσαν· ὡς ὁ κτίσας τοὺς β' εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον, ἐκ δύο τού τους ένα πεποίηκεν. Καὶ κτιζομένη δὲ καρδία και θαρὰ, ἐξ οὐ καθαρός γεγένηται καθαρά· κτίζει δὲ καὶ τοὺς ἐκτὸς τῆς πίστεως, ἵν᾿ ἐν Χριστῷ καινή γέ νωνται κτίσις. Στ. ιγ'. Εστι δὲ τὸ μὲν Θαβώρ, ἐκλεκτὸς, τὸ δὲ Ερμωνιείμ, φωτός μετεωρισμός. Ο γὰρ τυγχάνων ἐκλογῆς θείας, καὶ ὑπὸ φωτός μετεωριζόμενος, όπερ ἐφώτισεν ἑαυτῷ φῶς γνώσεως, ἀγαλλιᾶται τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ. Ἑρμηνεύεται δὲ τὸ Θαβώρ καὶ λάκκος. Δίδωσι γὰρ Θεός τισιν ἐλουγίας τρόπῳ λάκκου (38) λελατομημένους, οὓς οὐκ ἐξελατόμησαν οἱ λαβόντες. Κἂν ἐπὶ ψόγου δὲ τίθεται, μεταβαλὼν ὁ οὕτως ἀνα μασμένος, ὡς χρηματίσει φρέαρ ή πηγή, ἀγαλλιά σεται ἐπὶ τῷ ὀνόματι Κυρίου. Στ. ιδ'. Χρηματίζει ο Μονογενής και ο βραχίων, ἐν τῷ· ι Καὶ ὁ βραχίων Κυρίου τίνι ἀπεκαλύφθη, ο καὶ ἐν τῷ· ι Ὑψηλός σου ὁ βραχίων, καὶ οὐκ ᾔδει- μεν. » Καὶ χεὶρ ἐν τῷ· « Ἡ χείρ σου ἡ ὑψηλὴ ἐποίησε ταῦτα πάντα· κ καὶ δεξιὰ ἐν τῷ· * Β Δεξιὰ Κυρίου τρόπῳ λάκκους. Επιτ. $480 EXPOSITIO IN PSALMUS. , Dominus tempestatem in mari “;, et rursus : Voluntate ejus stetit mare a commotione sua ”. Cui et Jesus imperavit, ostendens se esse Filium «Dominantis potestati maris. › Quod si autem ho- minum vitam mare designat, potestas ejus non aliud præter diabolum, cui inservit omnis mundus, hoc est mortalis et fugax dominatio. Quem conte- rens Dominus dedit discipulis suis potestatem cal- candi supra serpentes et scorpiones et super om- neɩn virtutem ejus ", refrenans cæcos ejus impe- tus, qui fluctus maris dicuntur. Qua de causa ac- cedentibus facilis patet transitus: quorum imago Petrus. Non alius enim vi sua potest præter Jesum vitæ mare calcare, voluptates et curas ejus supe- rans; sed potest quivis comitante Jesu. Ipse enim super mare haud secus ac super pavimentum ince- dit, ad quem dictum est : « In mari via tua, et se- mitæ tuæ in aquis multis ". › Ipse in vita sua pas- siones et curas omnes superavit, ab iis etiam su- perandas qui iisdem vestigiis institerint. Jon. 1, 4. • Psal. L, 19. C p Vers. 12. Hoece modo ista explicabia : Coeli qui mirabilia ejus confitentur, et terra quæ semen Jesu accipiet et fructus feret alia centum, alia sexa- ginta, alia triginta ", haec r tua terra. » Domini est quoque orbis terrarum quem fundavit simul cum plenitudine sus, Ecclesiam exhibens, in qua habi- tant animæ veram doctrinam consecutæ, et virtutes sanctæ choro timentium eum admistæ. In qua, ait Paulus, ‹ Fundamentum aliud nemo potest pone- re, praeter id quod positum est, quod est Jesus Christus. Super quem plenitudo virtuum et piarum doctrinarum et donorum divini Spiritus. Creavit aquilonem et maria Dominus, ut jam non sint quod prius erant, uti etiam duo creavit, ut unum novum hominem afficiant, ex duobus eos unum fecit. Creatur cor mundum ", quando purga- tione mundatur: creat etiam eos qui extra fidem, ut in Christo nova flant creatura. VERS. 13. Thabor quidem, electus est, et Hermo- nim, luminis sublimitas. Qui enim divinam electio- nem sortitus fuerit, et lumine illuminatur, quod eum scientiæ luce illustrat, exsultat in nomine Dei. Interpretantur etiam lacum Thabor. Nam Deus dat quibusdam paludes, lacus ad instar lapidibus con- structas quas ipsi non exstruxerunt, qui eas acci- piunt. Licet hæc vox ad carpendum adhibeatur, cum mutaverit vitam qui ita vocatur, ita ut puteus appelletur aut fons, exsultabit in Domino Domini. VERS. 14. Vocatur Unigenitus < brachium, et in ¡Ho : ‹ Brachium Domini cui revelatum est”;ɔ et in illo : e Excelsum brachium tuum, et nos nescieba- mus. Dicitur et manus : Manus tua excelsa fecit haec omnia ; et dextera in illo " : « Dextera Domini Matth. x111, 8. * Cor. 111, 11. st ibid. 15. ss Luc. x, 19. Psal. Lxxvi, 20. » Isa. 2111, 1. »¹ Psal. cxvii, 16. Cfr. Deut. vi, 11. (38) Cuique patet, Græcæ Lingua Scripturæque sacræ non imperito, hic legendum esse εὐλογίας

Στ. κ'. Ακούει μόνον τοῦ λαλοῦντος ὁ μὴ νοῶν. Δ Ὁ δὲ καὶ συνιεῖς, ἀντιλαμβάνεται τῇ δράσει τοῦ νοῦ τῆς τοῦ λέγοντος προφοράς. Ο δὲ θεὸς τοῖς τελείοις λεγομένοις υἱοῖς δείκνυσι μᾶλλον ἢ λέγει. Διὸ τὸ ἐν δράσει κατὰ τὸ, ο Καὶ ὁ λαὸς ἑώρα τὴν φωνὴν Κυ- ρίου, ο τουτέστιν ἐνόει. Τοιαῦται τῶν προφητῶν αἱ δράσεις, οὐκ αἰσθητὰ βλεπόντων, ἀλλ᾽ ὁρώντων τὰ νοητά. • Επὶ δυνατὸν ν δὲ τὸν ἐκ ρίζης Ἰεσσαὶ βοήθειαν ἔθετο πάσῃ βοηθοῦσαν τῇ κτίσει, τὸν ὑψω θέντα τοῦ λαοῦ κατὰ σάρκα, καθ᾽ ἦν καὶ ἐκλεκτός ἐστι καὶ προσεδέχθη. Καὶ γάρ ε ἐστιν εκλελογισμέ νος ἀπὸ μυριάδων, ο ὡς ἐν τῷ Ασματι τῶν ᾀσμά των. Καθ' δ καὶ ὕψωσεν αὐτὸν Πατήρ χαρισάμενος αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα λεγομένῳ δούλῳ τε καὶ Δαυΐδ, οὗπερ ἦν ἐκ τοῦ σπέρματος. Δυνατὸς καὶ ἱκανὸς ὢν χειρὶ πρὸς τὸ διδάξαι τὴν λογικὴν κτίσιν δουλεῦσαι Θεῷ, εἰς δ καὶ ἐχρίση Πνεύματι ἁγίῳ ἀρχιερεύς τε καὶ βασιλεὺς κατὰ πάντων ἀποδειχθείς. Περὶ οὗ χρίσματος τό· ι Έχρισέ σε ὁ Θεὸς ὁ Θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου. » Χεὶρ δὲ καὶ βραχίων δι᾽ ὧν ἀντελάβετο καὶ κατίσχυ σεν αὐτὸν, τοῦ Μονογενοῦς ἡ θεότης, μεγάλα δι' αὐτ τοῦ κατεργασαμένη. Καὶ κρείττων δὲ τοῦ διαβόλου γεγένηται, μὴ ποιήσας ἁμαρτίαν, μήτε δόλον ἐσχη- κὡς ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ, δι' ὧν ὠφελεῖν ἐκεῖνος δοκεῖ. Οὐ μὴν οὐδὲ ι κατ' ἀνομίαν τις γεννηθείς ο κακώσει δι᾿ ἁμαρτίας αὐτόν. Τὸ δὲ ὠφελεῖν ἐπ' ἐχθροῦ, τὸ ἀνύσαι δηλοῖ· ὡς ἐν Εὐαγγελίοις ἱερεῖς καὶ Φαρισαῖοί φασι πρὸς ἀλλήλους· θεωρεῖτε ὅτι οὐκ ὠφελεῖτε οὐδέν ίδε, ὁ κόσμος όλος ὀπίσω αὐτοῦ ἀπῆλθεν. » Στ. λ'. Μὴ δόκει δὲ μέχρι τούτου παρατείνειν τὸν Χριστοῦ θρόνον μέχρι πληρώσεως οὐρανοῦ. « Ο ούρα νὸς » γὰρ, φησί, ο καὶ ἡ γῆ παρελεύσεται, οἱ δὲ λό γοι μου οὐ μὴ παρέλθωσιν. » Τῶν δὲ λόγων μὴ παρ- ερχομένων, βασιλεύσει καὶ μετὰ πάροδον οὐρανοῦ τε καὶ γῆς. Οὐ γὰρ ἕως τοῦ παρελθεῖν εἶπεν τὸν οὐρανὸν, ἀλλ' ι ὡς τὰς ἡμέρας τοῦ οὐρανοῦ. » Καὶ μετὰ τὴν πάροδον γὰρ οὐρανὸς ἔστιν· οὐ γὰρ ἴσον τῷ φθαρτ ναι, τὸ παρελθεῖν αὐτόν. Λέγοις δ' ἂν καὶ γῆς μὲν ἡμέρας τὰ λαμπρὰ τοῖς ἀνθρώποις δοκοῦντα περιμάχητα, οὐρανοῦ δὲ τὰ φωτεινὰ τῆς ἀληθείας μυστήρια, οἷς ὅμοιος ὁ θρόνος τοῦ Σωτῆρος ἀσάλευ τος. Στ. λς'. Ἐπὶ τοῖς διηνεκέσι καὶ μένουσιν όμνυσιν ὁ Θεός. Τῷ τοίνυν κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ ἀπαρά- βατον ἱερωσύνην διδούς, οὐ μεταμέλεται. Καὶ τῷ Αβραὰμ μεθ' ὅρκων ἐπαγγέλλεται ἐν τῷ σπέρματι αὐτοῦ ἐνευλογηθήσεσθαι πάντα τὰ ἔθνη τῆς γῆς. Πρόσκαιρον δέ τι διδούς, οὐκ ἔμνυσιν ἐπ' αὐτῷ· καὶ μεταμέλεσθαι λέγεται, καθάπερ χρίσας εἰς βασιλέα Σαούλ. Διὸ καὶ τῷ Δαυίδ ἔμνυσι περὶ τοῦ ἐκ τοῦ σπέρματος αὐτοῦ τὸν Σωτῆρα γενέσθαι Χριστόν, συνδιαιωνίζοντος τοῦ θρόνου τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ αὐτῷ τῆς δικαιοσύνης ἡλίφ· καὶ ἡ σελήνη δε, φησί, τῶν ὑπὸ Χριστοῦ φωτιζομένων τὸ ἄθροισμα τὸν αἰῶνα μένει πλησιφαής, πληρουμένου τοῦ ἡλίου, ἐκλαμψάντων τῶν δικαίων ὡς ὁ ἥλιος ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Πα- καιν, EXPOSITIO IN PSALMOS. . VERS. 20. Audit tantum loquentem, qui non eo- gilat. Qui autem quoque intelligit, mentis visione dicentis consilium perspicit. Deus eis qui perfecti filii dicuntur ostendit potius quam verbis exprimit. Ideo in visione locutus est juxta illud: Et populus videbat vocem Domini”, hoc est, sentiebat. Tales prophetarum visiones, cernentiam non ea quæ sen- sibus, sed quæ mente percipiuntur. « Super poten- tem,› qui ex radice Jessæ, adjutorium posuerat om- nem ereaturam juvans, super eum qui de populo secundum carnem exaltatus est, juxta quam etiam electus est et acceptus. Nam ‹ electus e decem mil- libus, › uti habet Canticum cantieorum ³. Et exalta- vit eum Pater donaus nomen quod est super omne nomen, ei qui dicitur servus et David de cujus se- mine ortus est. Potens et terribilis manu, ut ab eo. discant Deoservire omnes creaturæ ratione præditæ, ad quod munus unctus est etiam a Spiritu sancto summus sacerdos et rex omnium communis. De qua unctione dictum est alias: «Unxit te Deus, Deus tuus, oleo exsultationis præ participibus tuis³. › Manus et brachium quibus eum fovet et con- fortat, Unigeniti divinitas, magna per eam operata. Diabolum superavit, dum nec peccaret, nec dolum haberet in ore suo, quibus ille proficere videtur. Nec poterit ei nocere per peccata ‹filius iniquita - tis. › Ipsum autem in inimico profecisse, testantur Evangelia; nam Pharisæi et sacerdotes inter se dicebant : Videtis quia mihil profcimus : e008 « ecce mundus totus post eum abiit., C VERS. 30. Noli putare Christi thronum ever - sum iri quando tempus cœli complebitur. Nam e coelum et terra transibunt, s ait, « verba au- tem mea non præteribunt. › Quod si autem verba. non prætereunt, certe regnabit adhuc post trans- itum coeli et terra. Non dicit enim donec transeat. cclum, sed sicut dies coli, et permanebit co- lum etiam cum transierit: aliud est illud perire, . aliud transire. Dicendum etiam forte terra dies splendorem honoresque illos designare quos homi- nes tanto studio affectant; dies autem cœli lucida esse veritatis mysteria quibus siinilis thronus Sal- vatoris immotus. D Exod. xx, VERS. 36. Quando perpetua et mansura promit- til, jural Deus. ha cum secundum ordinem Mel- chisedech æternum sacerdotium dat, non pœnite- bit eum. Ita etiam Abrahamo cum jurejurando nun- tiat in semine ejus benedicendas esse cunctas gen- tes. De fluxis autem et caducis non jurat; seď etiam eum pœnitere dicit, uti cum regem Sant umxisset. Ideo Davidi jurat Salvatorem Christum ex semine ejus oriturum, et thronam imperii ejus cum ipso justitiæ sole perduraturum : luna, dicit, hoc est, congregatio eorum qui a Christo illumi- Dantur, in æternum manebit plena, replente eam sole, fulgentibus justis sicut sol in regno Patris eorum. Quod autem hæc omnia sic se habeant in cœ • Joan. xii, 19. Μatth 18. 1 Cant. v, 10. 3 'sal. xLiv, 8.

Δ τρὸς αὐτῶν. Περὶ δὲ τοῦ ταῦτα οὕτως ἕξειν ὁ μάρ τις ἐν οὐρανῷ, περὶ οὗ φησι Ἰώβ, Ἰδοὺ γὰρ ἐν οὐρανοῖς ὁ μάρτυς μου καὶ ὁ συνέστωρ μου ἐν ὑψί στοις. ο Στ. λθ'. Εἰπὼν, ὦ Δέσποτα, τοῦ Χριστοῦ τὸ σπέρ μα εἰς τὸν αἰῶνα μένει, ἀπώσω τὸ σπέρμα αὐτοῦ· καὶ μὴ βεβηλώσειν εἰπὼν τὴν πρὸς αὐτὸν διαθήκην ἐβεβήλωσας. « Τὸ ἁγιαστήριον αὐτοῦ εἰς τὴν γῆν, ἤτοι εἰς θάνατον καὶ μνῆμα τὸ σῶμα παραδοὺς αὐ τοῦ. » Η τὴν Ἐκκλησίαν οὖσαν οἶκον καὶ ἁγιαστήριον αὐτοῦ συγχωρήσας κατὰ καιροὺς καὶ παραδοθῆναι τοῖς ἐκ τῶν ἀθέων ἐπενεχθεῖσιν αὐτῇ διωγμοῖς. Θεοῦ δὲ δοῦλος ὁ Χριστός· ὡς ἀναλαβὼν τὴν τοῦ δούλου μορφήν, γενόμενος ἐκ τῆς εἰπούσης τῷ ἀγγέλω • Ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατὰ τὸ ρῆμα σου. » ᾿Αλλὰ καὶ πᾶσαν τῶν υἱῶν αὐτοῦ καθεῖλες ὀχυρωτάτην βοήθειαν, ὡς προκεῖσθαι πρὸς πᾶσαν ἐπιβουλήν· φραγμοί γὰρ κατὰ τὴν Γραφήν αἱ θεό δεν φρουραί. Λέγοιντο δὲ φραγμοὶ ἀμπελῶνος του Χριστοῦ, καὶ οἱ θεῖοι ἀπόστολοι, οὓς καθαιρεῖσθαι ὑπὸ Θεοῦ φασιν οἱ ὁρῶντες αὐτοὺς ἐσκορπισμένους καὶ σκανδαλισθέντας ἐν τῇ νυκτὶ τῆς παραδόσεως Ἰησοῦ. Οἴπερ καὶ ὀχυρώματα λέγονται, κατὰ τὸν αὐτ τὸν καιρὸν περιπεσόντες δειλία· ᾧ ἠκολούθησε τὸ δια ηρπάσθαι Χριστόν, ὅ ἐστιν αὐτοῦ τὸ σῶμα· « Ὑμεῖς γάρ ἐστε σῶμα Χριστοῦ καὶ μέλη ἐκ μέλους. Οχυρώματα δὲ αὐτοῦ καὶ πανταχοῦ Ἐκκλησίαι. Εγένοντο δὲ καὶ ὄνειδος τοῖς διὰ τὸ περὶ αὐτὸν εἶναι γείτοσιν καλουμένοις. Οίτινές εἰσιν οἱ δοκοῦντες τῆς Γραφῆς αὐτοῦ περιέχεσθαι, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ὑπο ἄρχειν ἐγγὺς, δι' οὓς ἀνειδίζεται κακῶς φρονοῦντας ἢ πράττοντας. Ὥσπερ οὖν δοξάζουσιν αὐτὸν οἱ ὀρθῶς φρονοῦντες ἢ πράττοντες, οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ κατεπ αίρονται ὡς ἰδίᾳ δυνάμει πράττοντες & δὴ παθεῖν συνεχώρησας. Εφ᾽ οἷς καὶ οἱ μισοῦντες εὐφραίνον ται, μηδεμίαν ὁρῶντες ἀντίληψιν ἐν τῷ συμβάλλειν εἰς πόλεμον αὐτῷ τοὺς ἐχθρούς· ὥστε δήσαντας αυτ τὸν ἀπαγαγεῖν ἐπὶ τὸν σταυρὸν, καὶ ὅσα πρὸς δριν ἐπενεγκεῖν. Ταῦτά φασιν οἱ Χριστὸν μὲν ποθοῦντες καὶ Πρό νοιαν ἡγούμενοι, τὸν σκοπὸν δὲ μὴ καθορῶντες, καθ' ἐν οὐ φεισάμενος ὁ Πατὴρ τοῦ ἰδίου Υἱοῦ, ἔκδοτον αὐτὸν ἀφῆκε τοῖς ἐπαναστᾶσιν αὐτόν. Παύσωνται δὲ τῶν ῥημάτων μαθόντες τὴν κατορθωμένην σωτηρίαν διὰ τοῦ θανάτου αὐτοῦ. Οὐ μόνον τοῦ Πατρὸς ὑπὲρ ἡμῶν παραδόντος αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ ἑαυτόν δέ δωκε γὰρ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν. Τέως γε μὲν ᾤοντο καὶ ἀπὸ τοῦ καθαρισμοῦ καταλε λύσθαι Χριστόν, οὗ εἰργάσατο διὰ τοῦ αἵματος αὐ τοῦ· κατεῤῥάχθαι δὲ εἰς γῆν τὸν θρόνον αὐτοῦ, καί τοι τοῦ Θεοῦ τεθεικότος αὐτὸν ὡς τὰς ἡμέρας τοῦ οὐρανοῦ. Ὁρῶντες γὰρ αὐτοῦ τὸ πάθος καὶ τὸν σταυρὸν, ἔδοξαν τέλος ειληφέναι τὴν βασιλείαν αὐτ τοῦ σμικρυνθεῖσαν καὶ ἀνατραπεῖσαν ἐπὶ τῇ κατὰ τὸν σταυρὸν αἰσχύνῃ γεγενημένη. Περὶ ἧς ὁ ᾿Απόστολος εἶπεν· • "Ος ἀντὶ τῆς προκειμένης αὐτῷ χαρᾶς, ὑπο έμεινε σταυρόν, αἰσχύνης καταφρόνησας, ο ἵν' ἐχι να • DIDYMI ALEXANDRINI lis testis, de quo Job : ? Et voce nunc in calis est testis meus, et conscius meus in excelsis”. » VERS. 39. Dixisti, Domine, Christi semen ma- nere in æternum, et nihilominus repulisti semen ejus; testamentum ejus non profanaturum te asse- ruisti, el « profanasti › tamen ‹‹ sanctitatem ejus in terra, › morti scilicet et sepulcro tradens corpus ejus. Ecclesia domus sanctuariumque Christi, te permittente, impiorum persecutionibus pluries la- cessita est. Dei servus Christus; quippe qui servi formam accepit, el ex ea nalus est quæ angeln dixit:Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum Luum '. . Omne Gliorum ejus vel validis- simum auxilium destruxisti, ita ut insidiis om- nium paterent; nam maçerias vocat Scriptura divi- nam custodiam. Vocantur etiam forte vines Do- mini maceriæ divini apostoli, quos a Deo ablatos dicent, quicunque cos dispersas videriot seands lizatos in ea nocte qua Jesus traditus est. Qui et munitiones appellantur, eodem tempore per formi- dinem eversæ, unde etiam Christus, corpus scilicet ejus, direptus est; nam ‹ Vos estis corpus Christi, et membra de membro'. Sunt quoque munitiones ejus Ecclesiæ ubique terrarum dispersæ, quæ factæ sunt opprobrium iis qui circa eam stantes vicini vocantur. Hi vero sunt qui Scripturæ adhærere vi- dentur, et ad Ecclesiam pertinere, at eam doctri - mis et operibus malis opprobrio habeat. Nam uti Deum glorificamus recta agentes et sentientes, ita extolluntur inimici ejus, quasi virtute sua fa- cerent quæ eum pati concessistɩ. Quapropter læti- ficantur qui oderunt eum, cernentes cum omni auxilio destitutum, dum inimici eum bello aggre- diuntur; atque ideo vinculis oppressum ad crucem deduxerunt, et vel gravissimis eum suppliciis affe- cerunt. B C Talia proferunt qui Christum quidem cupiunt et providentiam confitentur, consilium autem non perspexerunt, quo Deus proprio Filio suo non par- cens inimicis eum tradidit. At silebunt, ubi salu- tem agnoscent ipsius morte constitutam. Non enim Pater tantum tradidit eum pro nobis, sed et D ipse tradidit semetipsum; nam dedit animam suam redemptionem pro multis. Antea putabant et ab emundatione dissolutum esse Christum, quam operatus est ipse sanguine suo; et in terram col- lisam esse sedem ejus, licet eum Deus sicut dies coeli posuerit. Nam passionibus et cruce perspectis, existimaverunt transiisse regnum ejus, imminutum et in cruce confusione perfusum. De qua Apostolus ait * : • Qui proposito sibi gaudio, sustinuit cru- cem, confusione contempta, ut ex mortuis resur- gens ab emundatione jam non sit dissolutus, sed ipse cæteros mundans, mundi peccatum tollat, • Job xvi, 20. * Luc. 1, 48. | Cor. 211, 27. Hebr. 311, 2.

Β λείοις, ἅμα δὲ καὶ οἱ προφῆται οἱ τότε λέγοντες ἀληθῆ περὶ αὐτοῦ πεφανέρωνται, ἴσως ἂν ὑποπτευ θέντες πρὸ τῆς ἐκβάσεως, ώς μὴ τῇ τοῦ Θεοῦ σοφία πεπαιδευμένοι τὴν καρδίαν· ὁποῖος ἐστιν ὁ τὸν νοῦν σεσοφισμένος, και διαμαρτάνη λόγω προφορικῷ. Ἐρεῖ γὰρ ἀληθεύων, εἰ καὶ ἰδιώτης τῷ λόγῳ, ἀλλ᾽ οὐ τῇ γνώσει. Γράφεται δὲ καὶ ι πεπεδημένους, ο Αἱ γὰρ τῆς σοφίας οὐ συγχωροῦσι πέδας (42) χωρίς εὐσεβείας οδεύειν· ἐν ταύταις γὰρ ἐμβαλεῖν τοὺς πο δας τῆς ψυχῆς προστεταγμεθα. Απολιγωροῦσι δὲ λέ· γοντες· « Έως πότε ; » τουτέστι, τὸ πρόσωπόν σου καὶ τὴν δεξιάν σου ἀποστρέφεις ἀφ' ἡμῶν; καὶ βρα- χεῖα γὰρ ἀναβολὴ πρὸς τοῦτο, χρόνος ἐστὶ μακρότα τος. Αλλ' ἐπίστρεψον πρὸς τοὺς ἀποστραφέντας τὰ σὰ προστάγματα. Εἶτά φησιν· ὡς ἐπιλάμψασα ἡμῖν ἡ σὴ δεξιά, ἥλιος οὖσα δικαιοσύνης ἀρχὴν ἡμέρας νοητῆς κατεσκεύασεν, δι' ἧς ἐπληρώθημεν τοῦ ἐλέους τοῦ σοῦ, ὡς πάσας εὐφραίνεσθαι τὰς ἡμέρας, ἃς ἡμῖν τὸ φῶς σου ἐφώτισε τὸ ἀληθινὸν ἐμποιοῦν ἐν αἷς εἰσέρχεται καρδίαις ποικίλως. Καὶ μὴν ἀνατέλλον ἐν ταῖς πράξεσι καὶ νοήσεσι, πολλὰς ἐν ἡμῖν ἡμέρας. ποιεῖ· ὡς ἀγαλλιωμένους λῦσαι τὸ τῶν κακωτικῶν ἡμερῶν σκυθρωπόν, ἐν οἷς ἐταπεινώθημεν, αἰχμαλω σίᾳ παραδοθέντες διὰ κακίαν καὶ ἄγνοιαν, ἐν κακοῖς γεγονότες ἢ τοῖς ἐναντίοις τῶν κυρίως ἀγαθῶν, περί ὧν εἴρηται· ο "Αφρων ἐν γέλωτι πράττει κακά· ν ἢ τοῖς ἐπιπόνοις, περὶ ὧν εἶπεν Ἰώβ, « Εἰ τὰ ἀγαθὰ ἐκ χειρὸς Κυρίου ἐδεξάμεθα, τὰ κακὰ οὐχ ὑποίσο μεν; › Επίβλεψον τοίνυν ἐπὶ τοὺς δούλους σου, καὶ τοὺς κατὰ διδασκαλίαν καὶ μίμησιν ἀρετῆς γεννηθέν τας ἡμῖν εὐτόνους καὶ ἄρρενας οδήγησον ἐπὶ τὴν τῆς σωτηρίας ὁδόν. Οὕτω γὰρ καὶ ἡ λαμπρότης σου ἔσται ἐφ' ἡμᾶς ἐκλάμψαντας ὡς ὁ ἥλιος ἐν τῇ βασι κατευθυνθῆναι, καὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτῶν ἐπ' λείᾳ σου. Θαρρούντες δὲ ἐφ᾽ οἷς δεδράκασιν, ἀξιοῦσι αὐτοὺς, ὅπερ ὁ φαῦλος οὐ βούλεται, λήθῃ δὲ μᾶλλον παραδοθῆναι. Στ. Γ'. Αμα γὰρ τῷ θέλειν πλησιάσαι τῷ σπου δαίῳ, πίπτει ἡ φάλαγξ τῶν ἐναντίων· « Ἐν τῷ ἐγ γίζειν ο γὰρ ι ἐπ᾿ ἐμὲ κακοῦντας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου, οἱ θλίβοντές με καὶ οἱ ἐχθροί μου, αὐτοὶ ἠσθένησαν καὶ ἔπεσαν. » Στ. Γ΄. Θεολογίας καὶ θεοπτείας ὑπόθεσις τυγχά νων, τέλος ἔχει τὴν ἀλήθειαν, ἣν ἀναγγέλλειν προς- ήκει, οὐκ ἐξ ἐπιπολῆς καὶ ἐκ τῶν φανερῶν πραγμάτ των, ἀλλ᾽ ἐκ βαθέων καὶ ἀποκρύφων, διαγνώσεως ὑπερβολήν. Τὴν δὲ σοφίαν τὴν ἐν τοῖς τοιούτοις ὠνό μασεν νύκτα· φύσει γὰρ τὰ περὶ Θεοῦ εὐσεβῶς καὶ ὀρθῶς λεγόμενα, τῆς τῶν πολλῶν γνώσεως, διὰ μέ γεθος δυνάμεως, ἀποδημεῖ. Νύξ δὲ ἐστι διὰ τὸ δυσ- κατάληπτον· αὕτη δὲ νύξ ἀναφορὰν ἔχει πρὸς τὸ σκότος, ὅ ἔθετο ὁ Θεὸς ἀποκρυφὴν αὐτοῦ. Στ. η'. ὔτε οἱ ἁμαρτωλοὶ οἷα χόρτος ἀνατέλλου- σιν, καὶ ἐνεργεῖται ἡ ἀνομία, καὶ ἡ πρὸς Θεὸν ἔχθρα αὐτῶν ἐπιτείνεται. Αγνοεῖται δὲ τοῦ Θεοῦ ὕψος και μέγεθος, τυφλούσης τῆς κακίας τὸ ὄμμα τοῦ νοῦ τὸ δυνάμενον προσβάλλειν τῷ Κυρίῳ, ὅταν δὲ κατάλυσις 31º +1499 DIDYMI ALEX ANDRINI revelatum est et de prophetis eos vera de Christo A docuisse, et forte ante eventum hæsitavisse, utpote corde nondum in sapientia eruditi : qualis est qui mente sapit, verbis autem erraverit. Hic verila- tem profitetur, sermone non scientia imperitus. Pro voce ‹ eruditos › occurrit etiam ‹ vinctos pe- dicis. › Non sinit enim sapientia nos a pletate pe. dem referre; sapientiæ pedicis vinciri jubemus. Pasillanimes qui dicunt : Usquequo?, hoc est, fa. ciem tuam et dexteram tuam avertis a nobis ? Nam vel brevissima mora, tempus longissimum. At convertere ad eos qui se a mandatis tuis aver- terunt. Deinde addit : Uti apparens nobis dextera tua, sol justitia, ortum preparavit « diei o spiri- tualis, qua misericordia tua repleti sumus, ita no- bis in omnibus diebus letandum, quas uobis lu- men tuum verum illuminavit, variis sensibus corda afficiens quæ illustrat. Ac certe oriens in mentibus et operibus, multas facit in nobis dies, ita ut ex- sultantes tristium dierum moerorem solvamus, quibus humiliati sumus, captivitati propter mali- tiam et ignorantiam traditi, malis oppressi que a veris bonis aliena, de quibus dictum est : c In rim su insipiens agit mala ''; , aut calamitatibus, de quibus Job dixit : « Si bona suscepimus de manu Domini, mala cur non sustinebimus ?, Respice igitur in servos tuos, et homines validos ac fortes, disciplina et imitatione ad virtutem informatos, dirige in via salutis. Ita enim erit super nos splen- dor tuus fulgentes sicut sol in regno tuo. Et in moribus suis confisi, orant ut dirigantur ipsi, et opera manuum suarum super eos; quod nollet ma- lus, omnia oblivione deleri optans. C PSALMUS XC. VERS. 7. Dum ad justum appropinquare cona- tur, cadit turba inimicorum; nam e dum appro- pinquant super me nocentes, ut edant carnes meas : qui tribulant me et inimici mei, ipsi infirmati sunt et ceciderunt 11. PSALMUS VERS. 3. Veritas finis eorum qui in meditando et D docendo. Deo versantur; quam qui annuntiaverit non ex summis et manifestis operibus, sed ex imis et occultis, perfectissimam scientiam præbe- bit : talem autem sapientiam noctem vocavit. Na- tura enim fugiunt plerorumque mentem, propter virtutis magnitudinem, quæ pie ac recte de Deo dicuntur; nox autem vocantur quia captu difficilia. Nox etiam cum tenebris conferenda, quas posuit Deus latibulum suum s1 VERS. 8. Quando peccatcres sicut fenum oriun tur, et iniquitatem operantur, et majus apparet odium eorum in Deum. Fugit eos altitudo el ma- gnitudo Dei, qui malitia cæcatos habent mentis oculos, quibus Deum consequerentur. Soluto au- " Prov. x, 25. Job 11, 10. st Psal. XXVI, 2. XCI. Psal. xvii, 12. ་ (42) Πέδα: ? ID.

Α πόθος ναὸς Θεοῦ προσαγορεύεσθαι, ἵνα ἐνοικοῦν το Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔχωμεν, φυλάξωμεν τὸν ἁγιασμὸν « εἰς ἡμερῶν μακρότητα. Τu Στ. α'. Τῷ γὰρ ἀκριβῶς ἐπίστασθαι τῶν κρινομέ- νων τὰ πράγματα, καὶ αὐτὴν τὴν πρόθεσιν τῶν ἐνεργούντων αὐτά, μετὰ παῤῥησίας επάγει ἐκδική- σεις, τῶν ἄλλων κριτῶν ἔσθ' ὅτε σφαλλομένων, ὡς μὴ κατὰ ἀναλογίαν τῆς ποσότητος, τῶν ἁμαρτανομέν νων ἐπάγειν τὴν τιμωρίαν. Ἐφ᾽ ᾧ καὶ αἰσχύνεσθαι συμβαίνει τὸν κρίνοντα, ὡς μὴ δεόντως ἐπιτιμήσαντα τοῖς ἑαλωκόσι τῇ κακίᾳ, μόνου παῤῥησιαζομένου, ἐν τῷ ἐκδικεῖν τοῦ λέγοντος· « " μέτρῳ μετρεῖτε, ἀν τιμετρηθήσεται ὑμῖν. » 'Αποδιδοὺς γάρ ἐστιν ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Στ. β'. Δεῖξον ἅπασι τῆς σῆς δεσποτείας τὸ ὑψη λὸν, καὶ κατάλυσον τὴν τῶν ἀλαζόνων ὀφρύν, διδά- σκων διὰ τῆς πείρας, ὅτι σὺ εἶ τῆς οἰκουμένης κρι- τῆς, ὁ τοῖς ὑπερηφάνοις ἀντιτασσόμενος, καὶ τὴν ἁρμόζουσαν αὐτοῖς κόλασιν ἀποδιδούς. Αναδειχθείη ταῦτα πάντα καὶ εἰς τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν. Τότε γὰρ ἐπαρρησιάσατο ἀναμάρτητος ἄνθρωπος γεγονώς, καίτοι Θεὸς ἐκδικήσεως Κύριος ὤν. Ἀλλὰ καὶ τὴν γῆν ἔκρινεν, ἁμαρτίας πλήρη αὐτὴν ἀποδείξας, αὐτὸς ἁμαρτίαν οὐ ποιήσας, οὐδὲ γνοὺς ἁμαρτίαν. Διὸ καὶ · ἀνταπέδωκεν τοῖς ὑπερηφανήσασιν αὐτὸν Φαρισαίοις, καὶ τοῖς ἀοράτοις ἐχθροῖς ἐπαρθεῖσιν ἐν τῷ σταυ ρῶσαι αὐτόν. σοι, Στ. κ'. Σὺ δημιουργὸς ἡμῶν ὑπάρχων, καὶ δὴ καὶ φροντίζεις ἡμῶν, ὦ Δέσποτα. "Οθεν εἴ τι πάρεστιν ἡμῖν ἀγαθὸν, ἴσμεν αὐτὸ ὅσον καὶ παρὰ σοῦ εἶναι. Αλλ' ἐπεὶ ὁρῶμεν φαύλους τινὰς κατὰ τῶν δικαίων φονῶντας, καὶ ἀθώους καταδικάζοντας, ἀναφθεγγό μεθα πρὸς σέ· Μὴ ἕτερος θρόνος βασιλείας συνεστί ἢ προσέσεσθαί (45) σοι, ὅτι ταῦτα κατὰ τῶν θεραπόντων ἐπιτελεῖται; Αλλ' οὐ πρόσεστί σοι άνο- μίας θρόνος· νόμον γὰρ τῶν πάντων βασιλέα ἀνέδει ξας, καθ᾽ ἂν τὸ πᾶν διοικεῖται. Καὶ μετ' ὀλίγα· Θρόνος ἀνομίας ἡ μετὰ τυραννίδος ἀρχή. Διὸ καὶ ὠμό τατος καὶ ἐπαχθῆς ὤν, βαρέα καὶ ἐπίμοχθα προστάτο τει, συμπράττων τοῖς προστάγμασιν αὐτοῦ κόπον. Αλλ' αἱ ἐντολαί σου Θεοῦ βαρεῖαι οὐκ εἰσὶ, κατὰ τὸν Ἰωάννην· ὅθεν καὶ ἀνωφερεῖς εἰσιν, ἀνυψοῦσαι καὶ μετεωρίζουσαι τὸν μεταποιούμενον. Καὶ πάλιν· Διὸ κώλυσον αὐτοὺς τῆς ὠμοτάτης καθ' ἡμῶν ὁρμῆς. Επιμορφαζόμενοι δὲ καὶ τὸ κριταὶ καὶ δικασταὶ τυγχάνειν, καταδικάζουσιν ἀθῶον αἷμα. -- Στ. γ'. Θεοὺς λέγει οὓς ἀγγέλους ή Γραφή καλεῖ· βασιλεύει δὲ κἀκείνων γενομένων θεῶν, πρὸς οὓς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ γεγένηται. Στ. 8. Πάσης τῆς γῆς ἐπιδραττόμενος ὁ λόγος, κατὰ τὸν τῆς προνοίας λόγον, ἐν τῇ χειρὶ ἑαυτοῦ ἔχει τὰ λεγόμενα τῆς γῆς πέρατα· ἡ κατάσχεσις γὰρ DIDYMI ALEX ANDRINI tamtem Spintum sanctum habeamus, servabimus sanctitatem « in longitudinem dierum. › PSALMUS XCIA. VERS. 1. Fidenter agit Deus ultiones quia ac- curatius pernoscit quid sint operati, et quo con- sitio qui judicantur, dum cæteri judices nonnun- quam fallentur, ita ut jam non pro delictorum quantitate pœnas exigant. Quibus de causis confu- sione afficiuntur interdum judices, inepte punien- tes eos qui in malitia deprehenduntur. Solus enim fidenter agit ulciscendo, qui dicit : ‹ In qua mensura niensi fueritis, remetietur vobis s. • Cui- que enim retribuit secundum opera ejus. VERS. 2. Ostende omnibus quam altum impe- riam tuum, et superborum frange arrogantiam, do- cens experimento te judicem esse orbis terrarum, qui superbis resistis, et eos merito supplicio afſi- gis. Apparuerunt hæc omnia adveniente Christo. Tunc enim fidenter egit homo factus peccati ex- pers, cum Deus ultionum Dominus esset. Terram judicavit, declarans eam peccatis plenam, cum ipse peccatum nec admiserit unquam, nec cognove- rit. Ideo ‹ retributionem reddidit › Pharisæis qui superbe eum despiciebant, et invisibilibus inimicis qui crucifixum irridebant. - B VERS. 20. creator noster, Domine, ac profe- cto de nobis curas. Quod si quid loni nobis conti- C gerit, non ignoramus illud a te esse. At quando videbimus a malis quibusdam justos in discrimen adductos, et innocentes damnatos, clamabimus ad te : Nunquid alia sedes regni adhæret, aut adhæ- rebit tibi, talia cum adversus servos tuos perfi- ciantur? At non adhæret tibi sedes iniquitatis; nam legem omnium reginam constituisti, qua omnia dirigantur. - Et paulo post : Sedes iniquitatis në aliud ac impotentissima dominatio. Quippe que crudelissima et odiosa, gravia et laboriosa impe- rat, laboremque præceptis addit. Natura autem non sunt gravia mandata Domini, juxta Joannem ; ideoque sursum ferunt, et exaltant, et ad sublimia eum tollunt qui ipsis inservit. Et rursus : Quapro- pter reprime eorum crudelissimos in nos impetus. _ Fingentes se judicum esse ac magistratuum munere instructos, sanguinem innocentem con- demnant. - D PSALMUS VERS. 3. Deos dicit quos Scriptura angelos vo- cat; super illos etiam deos regnat Deus, quos sermone alloquitur. VERS. 4. Ubique terrarum prædicato Evangelio, uti fuerat prænuntiatum, in inanu sua habuit sic dictos fines terræ ; nam possessto ejus fines terræ. • Matth. vit, 2. XCIV. - - (45) Num προσέσται ? Εpit.

αὐτοῦ τὰ πέρατα τῆς γῆς ἐστιν. Ὁρῶν ὄντων τῶν διῃρημένων, βίῳ γὰρ καὶ φρονήματι, θεοσεβῶν ἀν δρῶν. Κατ' εξαίρετον δὲ αὐτοῦ εἰσιν ὑπερέχοντες, οὺς ὑψηλὰ τῶν ὀρέων προσηγόρευσεν. Στ. η'. Ταύτας τὰς λέξεις ἕως τοῦ τέλους τοῦ ψαλ μοῦ, ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἰρῆσθαι φήσας ὁ Απόστολος, ἔθηκεν αὐτὰς ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους Επιστολῇ, άμωσγέπως, καὶ ἑρμηνείαν αὐταῖς ἐπα γαγών. Ερμήνευσε δὲ τὸ « σήμερον » εἰς τὸν πάντα τὸν ἐνεστηκότα αἰῶνα, ἀναφέρων αὐτῷ (46)· ἑκάστη γὰρ ἡμέρα τοῦ αἰῶνος σημαίνεται διὰ τοῦ « σήμε ρον. » Στ. ι'. Προσώχθισαν προσκομής, φησὶν, ἐγενό- μην, οὐ πάσῃ γενεᾷ, ἀλλ᾽ ἐκείνῃ ἀεὶ πλάνῃ συμβιού σῃ. διὰ τὸ μὴ ἐθέλειν γνῶσιν ἔχειν Θεοῦ. Ἔφη τὸν Θεὸν ὀργισθέντα ὁμῶσαι (47) μὴ εἰσελθεῖν εἰς τὴν Β κατάπαυσιν αὐτοῦ. Ταῦτα δὲ ἐν ἑβδομηκοστῷ ἑβδόμῳ εἰπὼν, ἐξηγησαμένου δὲ καὶ Παύλου ταύτην την λέξ ξιν, οὐδὲ πλέον τῶν τότε ῥηθέντων ἐροῦμεν. Ταῦτα δὲ καὶ ἡμᾶς διαδέξονται, εἰ τῆς τοῦ Θεοῦ φωνῆς εἰσ ἔτι καὶ νῦν κατὰ τὴν σήμερον ἡμέραν ἀνακαλουμέ της ἡμᾶς ἀκούοντες, σκληρύνομεν τὰς ἑαυτῶν καρ δίας· διαλήψεται γὰρ ἡμᾶς ὀργὴ Θεοῦ, καὶ ἀποπε σούμεθα τῆς παρ' αὐτοῦ καὶ σὺν αὐτῷ ἀναπαύ σεως. Στ. α'. Λεκτέον οὖν περὶ τῆς τοιαύτης εἰς τὸ ἀρ- χαῖον ἀποκαταστάσεως τοῦ οἴκου, προφητικωτέραν τὸν Δαυΐδ τεθεωρηκότα τὴν ὑπὲρ τοῦ ἐγκαινισμοῦ τοῦ οἴκου τὴν ᾠδὴν πεποιηκέναι. Αδουσι δὲ τὴν ᾠδὴν οἱ τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον ἐκδυσάμενοι καὶ τὸν νέον ἐνδυσάμενοι τὸν ἀνανεούμενον εἰς τὸ γενέσθαι κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτὸν, τῷ μαθητεύεσθαι τῇ Καινῇ Διαθήκῃ, τὴν καινότητα τῆς Χριστοῦ δια θήκης καὶ διδασκαλίας προσηκάμενοι. Στ. β'. Οὗτοι οὖν πάντες οἱ ᾄδοντες τῷ Θεῷ, πρὸς τὸ ᾄδειν αὐτῷ καὶ εὐλογεῖν τὸ ὄνομα αὐτοῦ προστάτ τονται· διὰ γὰρ ἔργων ἀγαθῶν καὶ γνώσεως τῆς ἀλη- θείας εὐλογεῖ τις καὶ δοξάζει τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ. Στ. γ'. Περὶ ὧν ἐν λθ' ψαλμῷ πρὸς Θεὸν εἴρηται· • Πολλὰ ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυμά σιά σου. » Τὸν τούτων τῶν θαυμάτων αἴτιον ὑμνῶν Ησαΐας ὁ προφήτης φησίν ο Κύριος ὁ Θεὸς δοξάσω σε, ὑμνήσω τὸ ὄνομά σου· ὅτι ἐποίησας θαυμαστὰ πράγματα, βουλὴν ἀρχαίαν ἀληθινήν. Θεὸς γὰρ ἡ Σωτήρ θαυμαστὰ πεποίηκεν, ἐλευθερώσας πᾶσαν ψυχὴν ὑπὸ τοῦ διαβόλου καταπονουμένην. Καὶ μετ᾿ ὀλίγα· Εἰ δὲ καὶ τὰς (48) τεραστίους δυνά μεις εἶναι βούλεται, τὰ ἐπαγγελλόμενα τοῖς λαοῖς θαυμάσια, καθ᾽ ὁ Ἰησοῦς νεκροὺς ἤγειρε, καὶ τυ φλοὺς εἰς ὄψιν ἀποκαθιστῷ, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτο ἀναγέγραπται, οὐχ ἁμαρτάνεις. - - · Στ. α'. Τοῦ ἱκανοῦ χειρί. Οὗτος δέ ἐστιν ὁ πνευ ματικὸς Δαβίδ, ὁ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ τὸ κατὰ σάρκα νει ? - - EXPOSITIO IN PSALMOS. PSALMUŞ C Montes non alii præter vires electos, vita simul et mente pios. Value autem præstant, quos mon- tium altitudines appellat. VERS. 8. Quæ verba usque ad finem psalmi sancto Spiritu edicta fuisse testatus Apostolus, ea usurpavit in Epistola ad Hebræos ", qualia ocCUP- runt, ipsaque interpretatus est. Vocem. hodie de tempore hujus vitæ explicat; singuli enim dies vitæ nostræ voce ‹hodic › designantur. VERs. 40. ‹ Offensus fui, › iratus sum, inquit, non omni generationi, sed illi erroribus usque ja- ciatæ, quod Deum cognoscere nolit. Deum juravisse dicit in ira, eos non introducendos esse in ve quicm. Haec autem psalmo septuagesima septime locutus est: explicante Paule hunc versum von plura dictis proferemus. Hæc ad nos quoque perti- nebunt, si vocem Dei etiam nunc, hodierno die, nos vocamtis audientes, nostra corda obduramus, deprehendet enim nos ira Dei, et e requio ejicie- mur quæ a Deo et cum Deo est. XCV. VERS. 1. Dicendum de ista restitutione domus, David aliam domus renovationem prophetica mente perspexisse et cantico celebrasse. Decanland hoe canticum qui veterem hominem exuunt et novum induunt ita renovatum, ut ad imaginem flat Crea- toris, Novo Testamento edoctus, novitatem Chri- stiani Testamenti et Christianæ disciplinæ ample- zus. VERS. 2. Omnes qui canunt Domino ad laudan- dum nomen ejus in canticis invitantur. Bonis enim operibus et cognitione veritatis laudat quis et glo rificat nomen Dei. Vras. 3. De quibus mirabilibus dictum est in psalmo tricesimo nono : ‹ Multa fecisti tí, Domine D Deus meus, mirabilia tua ".› Quorum mirabilium auctorem celebrans ait propheta Isaias: ‹ Domine Deus, glorificabo te, laudabo nomen tuum; quo- niam fecisti admirabiles res, consilium antiquum verum 17. Deus enim Salvator mirabilia fecit, libe- rans animas omnes diaboli imperio oppressas.—Et paulo post : Quod si quis hæc populis annuntieta mirabilia non alia esse voluerit ac miram potesta · tem qua mortuos Jesus excitavit, et cæcorum ocu- los illuminavit, et alia hujuscemodi perfecit quæ referuntur, non errat. PSALMUS EDIT. XCVI. VERS. 1. Viri idonei man:l. Hæc al spiritualem David referenda qui ex semine David secundum car- more o in a mutatum velis. Id. ID. 3. Hebr. 111, 7 sqq. 10 Psal. XXXIX, 6. 37 Isa. xxv, 1. (46) Num legendum αὐτό, id est τὸ σήμερον? (47) Scribendum ὀμέσαι, nisi Alexandrinorum (48) Num legendum Εἰ δὲ καί τις, et infra ἁμαρτά

καὶ ἔχειν τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανῷ, ἀναγγείλαντες τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην οὐρανόθεν ἐλευσομένην, οὐκ ἄλλην τῆς δικαιοσύνης αὐτοῦ τυγχάνουσαν (51)· ἀλλ' ἐπεὶ καὶ ἡ πρακτικὴ ἀρετὴ πολλαχοῦ δικαιοσύνη καλεῖται, ταύτην ἀναγγέλλειν πραγματικῶς μόνοι ἴσασιν οἱ οὐρανοὶ ὄντες ἄνδρες δίκαιοι· ἐπιδεικνυμέ τὴν γὰρ πίστιν ἀναγγέλλει δίκαιος, τῆς πίστεως αὐτῶν εἰς δικαιοσύνην λογιζομένης. Στ. ι'. Εναντίον καὶ ἐχθρὸν τῷ Θεῷ, οὐκ ἐν ἀντι- στάσει φύσεως δν, οὐ γὰρ ἀντιδιαιρείται τῇ ἀγαθή φύσει πονηρὸν τὸ παρὰ φύσιν· οὐδὲ φύσιν τινὰ δεικνυ- μένην ὑπολαβεῖν ἔστιν, ἣν καλεῖ πονηρόν. Οὐδὲ γὰρ ἔχομέν τινα τοιαύτην ἐν γνώσει, ἵν᾽ εἰδότες μισήσαι μεν, ἀλλὰ πονηρὸν ἅπαν τὸ κακίας ἔργον ἐπιστά» μεθα, καὶ τὸ τοῦ μίσους, ἐάν περ εὖ φρονῶμεν. από Εἴ ποτε επεβούλευσε τις τῶν ὁσίων, μέχρι τῆς σώ- Β ματος κακώσεως ἢ θανάτου τὰ τῆς ἐπιθέσεως ίσχυσε, τῆς ψυχῆς ἀζημιώτου καὶ ἀμειώτου διαμεινάσης Τίς γὰρ οὖν οὐχ ὁμολογήσειε τοὺς τῆς ἀληθείας μάρτ τυρας πεφρουρῆσθαι κατὰ τὰς ψυχὰς ὑπὸ τοῦ ὁμολο γουμένου ὑπ' αὐτῶν Κυρίου: Στ. ια'. Τῷ τὴν πρακτικὴν ἀρετὴν κατορθώσαντι, δικαιοσύνην καλουμένην, ἀνέτειλε φῶς τῆς γνώσεως, οὐκ ἄλλο τυγχάνον τοῦ φωτὸς τοῦ ἀληθινοῦ· περὶ οὗ ὁ Πατὴρ εἶπεν· « Τοῖς δὲ φοβουμένοις τὸ ὄνομά μου ἀνατέλλει ἥλιος δικαιοσύνης. » Στο γ'. Διαφέρει τοῦ Ἰακὼβ ὁ Ἰσραὴλ ἐπινοίᾳ ἀλλ' οὐχ ὑποστάσει· ὁ γὰρ αὐτὸς ὁτὲ μὲν Ἰακώβ, ότὲ δὲ Ἰσραήλ ἐστιν. Ὅτε γὰρ ἀσκητὴς τυγχάνων τῆς πρα κτικῆς ἀρετῆς, καταπαλαίων τὰ ἄλογα πάθη καὶ και κίας καὶ τὰς ἐνεργούσας αὐτὰς πονηρὰς δυνάμεις, Ἰακώβ ἐστι πτερνίζων τὸ εἰρημένον στίφος. "Οτ' ἂν δὲ ἀνωτέρω πάσης μοχθηρίας γεγονώς διὰ καθαρό τητα νοῦ προσβάλλει τῷ Θεῷ, Ισραήλ προσαγορεύε ται. — Κηρυχθέντος γὰρ τοῦ Εὐαγγελίου ἐν πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ εἰς μαρτύριον πᾶσι τοῖς ἔθνεσι, κατὰ τὴν τοῦ Χριστοῦ χρησμωδίαν, ο Εἶδεν πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς ὁ Χριστὸν τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ. » Και μετ' ὀλίγα· Οἱ περάσαντες τὴν γῆν καὶ ἀνωτέρω αν τῆς γεγενημένοι, τῷ μὴ ὑλικὰ καὶ ἐπίγεια ἔτι φρο νεῖν, ἀλλὰ ζητεῖν καὶ φρονεῖν τὰ ἄνω, πέρατα τῆς ὄντες, εἶδον σωτηρίαν καὶ τὸν αὐτῆς αἴτιον Θεοῦ λό- γον, δντα σωτήριον τοῦ Θεοῦ. - - Στ. δ'. Πᾶσαν τὴν γῆν, τουτέστι τοὺς ἐπὶ γῆς ἅπαντας ἀνθρώπους, προστάττει ἐπινίκιον αἶνον ἀναπέμπειν τῷ Κυρίῳ κατελθόντι τοὺς πολεμίους τοὺς ἀοράτους ἐχθροὺς τῶν ἀνθρώπων, διάβολον καὶ τοὺς ὑπασπιστὰς αὐτοῦ. Στ. ε'. Τίς δὲ ἡ κιθάρα, πολλάκις εἴπομεν· τί τὸ ψάλλειν ἐν αὐτῇ, τί τὸ πρακτικῶς ἐστι διὰ σώματος ἐνεργεῖν τὰ τῆς ἀρετῆς, ἡ διὰ πασῶν τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων. — Ἀντὶ τοῦ· Πρὸς τὸν ψαλμὸν, τὸν διὰ τοῦ ὀργάνου πληττόμενον, καὶ φωνή τις αδέσθω οὖσα ἡ περὶ τῶν πρακτέων θεωρία. - EXPOSITIO IN PSALMOS. A versationem in coelo habent : anuuntiaverunt Del justitiam de caelo venturam, quæ non alia a justi tia Dei cum autem sæpius justitia vocetur virtus operibus perfecta, hanc non alii opere annuntiare possunt præter coelos, hoc est justos, nan fdem bonum operantem aununtiat justus, et fides eorum justitia reputatur. VERS. 10. Malignus Deo infensus et odiosus, non naturæ oppositione; non enim differt natura a bono; nec suspicaberis naturam hic indicari quæ mali- gna vocetur. Non enim talem scientia complecte- mur, quam cognoscentes odio habeamus ; sed ma- ligni esse dicimus omne opus malitiæ, illudque odio prosequimur dummodo recta sentiamus. Quod si quis sanctos aggressus fuerit, corpori no- cere et mortem inferre ad summum valebit ; anima autem eorum incolumis et illæsa remanebit. Qui enim non confitereris veritatis martyres juxta ani- mas ab Domino suo fuisse custoditos? VERS. 11. Justo virtutem operibus perfcienti, quæ justitia dicitur, orta est lux scientiæ, quæ non alia a lumine vero, de quo Pater dixit: Orietur vobis qui timetis nomen meum sol justitiæ *. › PSALMUS XCVIL C D Malach. v, 2. VERs. 3. Difert Israel a Jacob affectibus, non natura : nam idem nunc Jacob, nunc Israel vocatur. Quando enim în colenda virtute se exercet, insanas cupi- ditates frangens, et peccata, malignasque virtutes quæ ea operantur, Jacob est, sic dictam catervam calce petens. Quando autem supra omnem mali- tiam elatus, mentis puritate Deum consequitur, dicitur Israel. Prædicato Evangelio in toto ter- rarum orbe in testimonium omnibus gentibus juxta Christi prophetiam, • Viderunt omnes fines terræ Christum salutare Dei., Et paulo post Qui sunt terram prætergressi, supra eam elati, jam non bumilia et terrena sentiendo, sed quæ sursum sunt quærendo et sapiende, hi fines terræ sunt, videntes salutem et salutis auctorem Dei Verbum, quod salutare Dei. - VERS. 4. Omnem terram, homines videlicet in terra habitantes, jubet hymnis et laudibus Deum celebrare propter victorias de invisibilibus homi- num inimicis, de diabolo ejusque asseclis relatas. VERS. 5. Quid sit citbara, jam sæpius diximus : psallere autem in cithara, non aliud præter virtu- tem opere perficere aut per corporis vires, aut per omnes animæ virtutes. — « Voce psalmi, › hoc est, ad psalmum organo præcantatum, vox quæ decan- tatura, earum contemplatio quæ opere perficienda sunt (51) Deesse aliquid videtur. Edit.

περὶ τούτων εἰπεῖν; ἢ ὅτι τοὺς τὰς αὐτὰς ἀρετὰς ἔχοντας, ὁμωνύμως αὐτοῖς ὠνόμασεν. Εἰ δὲ τοῦτο οὕτως ἔχει, δῆλον ὅτι καὶ οἱ πιστοὶ θεράποντες για νόμενοι, πάντες κατὰ Μωϋσέα τυγχάνουσιν· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. Στ. ζ' Ἐπεὶ ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος βέβαιος καὶ ἀκλι- νῆς ἐστι, στύλος εἰκότως καλεῖται, ὡς τὴν καταδεξα μένην αὐτὸν Ἐκκλησίαν, στύλον καὶ ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας εἶναι. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ καὶ πότιμος καὶ καρπῶν αἴτιός ἐστιν, θετοῦ δίκην εἰς τὰς διανοίας τῶν ἀν- θρώπων ἐρχόμενος, ο στύλος νεφέλης ἐστί. Τάχα δὲ καὶ προεθεσπίζετο διὰ τούτου ἡ τοῦ Σωτῆρος δεῦρο κάθοδος, καθ᾿ ἣν ἐπιβὰς κούφης νεφέλης, εἰς Αἴγυ στον ἧκε τὸν περὶ γῆν τόπον. - Τελείου δὲ ἀνδρὸς καὶ ἔχοντος πάσας τὰς ἀρετὰς, τὸ πάντα τὰ μαρτύ- ρια καὶ προστάγματα τοῦ Θεοῦ φυλάττειν. - - Στ. η'. Σὺ ὁ ἡμέτερος καὶ Κύριος καὶ Θεός, λέγω δὴ ὁ τῶν ἐθνῶν βασιλεὺς, αὐτὸς ἦσθα ὁ καὶ τὸν ἀμφὶ Μωϋσέα καὶ 'Ααρὼν ἐπακούων. Ἐν οἷς παιδείας ἐδέοντο, ὥσπερ τὸν Δαρὼν ἐπὶ τῇ μοσχοποιίᾳ, καὶ τὸν Μωϋσῆν ἐπὶ τῇ ἀπιστίᾳ τοῦ ὕδατος τῆς ἀντιλο γίας. Τu Στ. δ'. Πύλαι τοῦ Κυρίου αἱ κατ' εἶδος ἀρεται, περὶ ὧν καὶ ἐν ἄλλοις εἴρηται· « Ανοίξατέ μοι πύλας αὐτοῦ· ἡ ἐν ταῖς αὐλαῖς τοῦ Θεοῦ, ἐν τοῖς κατὰ θεολο· γίαν ὕμνοις, εἰσεληλυθότες εὐχαρίστως ἐξομολογή. σονται τῷ Θεῷ. Στ. α'. Ο νῦν ᾄδων πραύνει καὶ καταστέλλει τὰ Γ ἤθη τῶν ἀκροατῶν διὰ τῆς ᾠδῆς, κριτὴν τὸν Θεὸν τῶν πραττομένων ἀνθρώποις ὑμῶν. Εἶτ᾽ ἐπεὶ ἀκρι βὴς αὐτοῦ ἐστιν ἡ κρίσις, οὐ τὰ φανερὰ μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ κρυπτὰ τῆς καρδίας ἐξετάζουσα, σὺν χρηστῇ προθέσει επάγει αὐτήν. Εἰ γὰρ τῷ πρὸς ἀξίαν τῶν ἔργων καὶ λόγων καὶ ἐνθυμημάτων ἡμῶν σκοπήσῃ, ἄρδην ἀπολλύμεθα· ἵν᾿ οὖν μὴ τοῦτο γένηται, πρὸ τῆς κρίσεως ἐλεεῖ· « Εάν ο γὰρ ο ἀνομίας παρατη ρήσῃ, Κύριε, τίς ὑποστήσεται ; » Καὶ ἐπεὶ παρὰ σοῦ ὁ ἱλασμός ἐστιν, πηγὴ γὰρ τυγχάνεις ἀγαθότητος καὶ ἐλεημοσύνης, θαῤῥοῦμεν ὅτι ἐλέῳ καὶ κρίσει ἐξετά ζοντός σου τὰ καθ᾽ ἡμᾶς, σωτηρίας τευξόμεθα. Στ. β'. Τῶν διαπορευομένων κατὰ τὰς τοῦ νόμου ἐνεργείας ὅσοι σὺν κακίᾳ κινοῦνται, ἐκτὸς ἑαυτῶν γίνονται, ἐμπαθῶς τοῖς αἰσθητοῖς προσκεχηνότες. Εθος γοῦν λέγειν τοὺς τοιούτους ἐκτὸς ἑαυτῶν καὶ ἐξεστηκότας εἶναι. Ὁ δὲ σὺν ἀκακίᾳ, τουτέστι σὺν ἀρετῇ, κινούμενος περὶ τὰ πρακτέα καὶ φρονητέα, πρὸς ἑαυτὸν κυκλικώς τρέφεται όλως τοῦ νοῦ καὶ τῆς ἐπιμελείας τοῦ ἔσω ἀνθρώπου γινόμενος, διαπορεύε- ται, μεθ' ἕξεως βελτίστης ἐν μέσῳ τοῦ οἴκου αὐτοῦ. Οἶκος δὲ ἑκάστου τῶν σπουδαίων ἣν καθορθοῦσιν τήν ἀρετήν. • EXPOSITIO IN PSALMOS. 1514. A post : Quid igitur de istis dicemus ? nisi omnes iti B dem designari quicunque iisdem virtutibus ornan- tur. Quod si autem res ita se habeat, perspicuum est omnes quicunque fideles servi flunt, juxta Moysem esse; eadem pariter de cæteris valent. VERS. 7. Cum Dei sermo firmus et inconcussuy, haud inepte columna vocatur, ita ut quæ illum suscepit Ecclesia, columna sit et fundamentum veritatis. At cum simul potabilis sit, et ubertatis causa, et roris instar mentes hominum imbuat, ‹ columna nubis » vocatur. Innuunt etiam forte hæc Salvatoris in terram adventum ; quippe qui levi circumdatus nube Ægyptum, terram videlicet accessit. · Perfecti hominis est et omnibus virtu- tibus ornati, omnia Dei testimonia et præcepta custodire. - VERS. 8. Dominus et Deus noster, tu et gen tium rex, non alius ab illo qui Moysem et Aaron exaudivit. - (Propitius fuisti eis quando venia indigebant, uti Aaron cum vitulum conflavit, et Moyses cum aquæ contradictionis confidere noluit. PSALMUS XCIX. VERS. 4. Portz Domini, cujusque generis virtu- tes; de quibus alias quoque dictum est: ‹ Aperito mihi portas justitiæ "., Atria Domini ingressi hymnis Deum celebrantes, grata mente confitebun- tur ei. PSALMUS C. s Psal. cxvil, 19. " Psai. cxXIX, 3. PATROL. GR. XXXIX. D VERS. 1. Qui nunc cantat, mores audientium cantico informat et exornat, judicem Deum celebrans operum ab hominibus perfectorum. Deinde cum judicium ejus accuratum sit, non manifesta tan- tum, sed vel abscondita cordis perscrutantis, mise- ricordiam Dei simul commendat. Nam si pro me- ritis opera et sermones et sensus cujusque consi- deraverit, omnibus omnino pereundum. Quod ne flat, ante judicium misericordem se gerit ; nam e si iniquitates observaveris, Domine, quis sustine- bit s ) Cum igitur propitiatio apudl te, tuque fons bonitatis et inisericordiæ, speramus nos, te nostra cum misericordia et judicio perscrutante, salutem consecuturos. Vans. 2. Qui juxta legis operationes deambulant, quotiescunque cum malitia moventur, jam non sunt apud se, rerum sensibilium amore quam ve- hementissime capti. Unde istiusce generis homines extra se esse et exsistere dicimus. Qui autem in innocentia, in virtute scilicet movetur circa ea quæ agenda aut cogitanda sunt, circum semetipsum in orbem circumvolvitur, mente et cura interiori hom mini unice intentus, et cum optimis moribus ‹ in medio domus suæ deambulat. » Domus autem uni cuique justorum, virtus quam perficit.

Στ. γ΄. Οὐ σκοπὸν ἔχω καὶ προκείμενον τέλος πα ρανομήσαι. Καὶ ἐροῦσί γε τὸ ἐγκείμενον Ἰωσήφ, Σουσάννα, οἱ ἐν τῇ καμίνῳ τρεῖς παῖδες, καὶ ὅσοι εἰς τὰ τάγματα τούτων συλλέγονται. Ὁ Θεὸς Στ. δ'. Γέγραπται ἐν τῷ Ἐκκλησιαστῇ· ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον εὐθῆ. » Εἰ οὖν εὐθής γεγένη- ται, τὸ κατ' ἀρετὴν ἀρχῆθεν πεποιῶσθαι, πᾶσα και κία καὶ σκολιότης ἠθῶν μακρὰν αὐτοῦ ἐστιν. Οστις οὖν διέμεινε τηρῶν τὴν εὐθύτητα καὶ τὴν πρὸς Θεὸν ὁμοιότητα, ταύτην προφέρει την φωνήν. Στ. η'. Νεκρουμένων γὰρ τῶν μελῶν τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, ὑποπιεζομένου καὶ δουλαγωγουμένου τοῦ σώματ τος. Αἱ ἐκ τῆς σαρκὸς τῶν ἁμαρτημάτων ἀφορμας, οἶαί τε εἰσὶν ἐγείραι λογισμοὺς τῇ ψυχῇ τοὺς σπεύ δοντας δι' ἡδονῆς ἀπόλαυσιν τὴν ἀνομίαν ποιεῖν. Β Στ. α'. Πᾶς ὁ αἰτούμενός τι, οὐκ ἔχων ὁ αἰτεῖται ἐπὶ τὸ τυχεῖν τούτου ερχόμενος διὰ τῆς αἰτήσεως, πτωχός ἐστι. Πᾶς οὖν προσευχόμενος Θεῷ, ἀγαθῶν αἰτεῖται μετουσίαν, ταύτην ἐξ ἑαυτοῦ ἔχειν οὐ δυ νάμενος · ὅθεν καὶ πάντες πρὸς Θεὸν πτωχοί. Εἰ καὶ μέγας οὖν καὶ βασιλεὺς ὁ Δαυΐδ, ἐν τοῖς ἐκ Θεοῦ δι- δομένοις πτωχὸς ἦν· ὅθεν γνοὺς ἑαυτὸν πολλῶν ἢ πάντων τῶν ἐκ Θεοῦ χορηγουμένων λειπόμενον, ἀκης δίας ἀναπίμπλαται, ως σφόδρα ἀθυμῆσαι. Εἶτα μετὰ τὸ οὕτω διατεθῆναι, ἐκχέει ενώπιον Κυρίου τὴν δέη- σιν αὐτοῦ, αιτούμενος παρὰ τοῦ διδόντος τὰ ἀγαθὰ τοῖς αἰτοῦσιν αὐτόν. Ο γὰρ μὴ ταῦτα, ἀλλά τι τῶν προσκαίρων αἰτῶν, οὐκ ἔχει παῤῥησίαν ἐνώπιον Κυ- ρίου ἐκχέειν τὴν δέησιν αὐτοῦ, δι' ἐμπαθῆ προαίρε Η μὲν προσευχὴ τὴν ἱκετηρίαν δηλοῖ τὴν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τὴν παράκλησιν· ἡ δὲ δέησις τὴν αἴτησιν, τὴν περὶ ὧν βούλεται αὐτῷ τῷ δεομένῳ πα- ρασχεθῆναι. Ταῦτα δέ ἐστι τὰ κυρίως ἀγαθὰ, καὶ τῷ Θεῷ πρέπον διδόναι, καὶ τοῖς αἰτοῦσι συμφέρει λα- βεῖν. Εἴρηται δὲ ἤδη περὶ κραυγῆς τῶν ἁγίων ὑμνούντων Θεὸν καὶ εὐχομένων αὐτὸν μεγαλοφώνως, ὅτι ἔστιν οὐχὶ ἐν προφορᾷ, ἀλλ' ἡ τῆς νοήσεως ἐπί. στασις. σιν. - Στ. δ'. Είρηται πολλάκις ὀστᾶ εἶναι τοῦ ἔσω ἀν θρώπου τὰ εἴτονα τῶν δογμάτων, καὶ αἱ στερρότα ται τῆς ψυχῆς δυνάμεις, ἃ και συμφεύγεται ὑπὸ τῆς τῶν ψυχικῶν παθῶν πυρώσεως. Ξηρανθῆναι δὲ αὐτοῦ τὴν καρδίαν φησίν, οὐδὲν ἱλαρὸν ἐφ᾽ ᾧ ἐστιν ἔχειν θυμηδίαν κεκτημένην. Γέγονα γὰρ ἐν τοῖς προ κειμένοις περιστατικοῖς τοσοῦτον, ὡς μηκέθ' οἷόν τε εἶναι τὸν κατάλληλον καὶ ἁρμόδιον τῇ τιμιωτέρᾳ οὔτ σίᾳ αὐτοῦ ἄρτον τρέφεσθαι. Τούτου γὰρ τοῦ ἄρτου μεταλαμβάνειν ἔστι, μὴ περιελκόμενον μηδὲ θολού μενον τῶν ἐκτός. Στ. ιζ'. Προφητεύειν αὐτὸν οἶμαι ἐν τούτοις τοῦ Θεοῦ Λόγου, αὐτοῦ δὴ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τὴν εἰς ἀνθρώπους Θεοφάνειαν, αἱ τίαν ἐσομένην τῆς ἀνοικοδομῆς τῆς Σιών. Ενθα δὴ γενόμενος, μή μοι τὴν ἐπὶ γῆς πόλιν ὑπολάμβανε, μηδὲ τὴν ἐπίγειον Ἱερουσαλήμ νόμιζε δηλοῦσθαι, ἀλλὰ τοῦ τῆς εὐσεβείας πολιτεύματος τὴν ἀνανέωσιν. DIDYMI ALEXANDRINI. VERS. 3. Non babco mxilii datam legem quam trans- A grediar. Hanc versum usurpare poterunt et Joseph et Susanna et tres pueri in fornace et quicunque iisdem vestigiis institerint. Vers. 4. Scriptum est in Ecclesiaste : ‹ Fecit Deus hominem rectumn . Quod si igitur homo re- ctus exstitit, in principio ad virtutem informatus, omnis malitia et morum pravitas procul ab eo est. Talia profiteri poterit quicunque pristinam rectitu- dinem et cum Deo similitudinem retinuerit. VERS. 8. Mortificatis membris in terra, oppresso et in servitutem redacto corpore. li sunt impetus quibus nos caro ad peccata propellit, qui animas ita afficiant, ut voluptatis amore iniquitatem ope- rari non dubitent. PSALMUS CI. Vans. 1. Quod si quid petieris non habens quod petis, illudque petitione consecuturus, pauper es. Dum Deum oras, bonorum optas particeps fieri, quæ viribus tuis adipisci nequis: quamobrem omnes coram Deo pauperes. Licet igitur magnus fuerit David et rex, pauper erat, eorum egenus quæ Deus largitur itaque cum sciret se Dei auxilio vel magna, vel omni ex parte destitutum, tanta anxietate perturbatus est, ut animo prorsus deficeret. Dein- de deposita omni spe precem suam coram Domino effudit, invocans eum qui ea quæ bona sunt in- vocantibus se tribuit. Qui enim non talia, sed peri- tura petit, non audet coram Domino precem suam ef- fundere, animo malis affectibus dedito.-Orantes Deum tanquam`supplices invocamus, precantes ea petimus quæ vult indigenti suppeditari. Hæc autem sunt res absolute bonæ, quas Deum largiri decet, nobisque petentibus accipere prodest. Jam dictum est de clamore sanctorum Deum laudantium et magna voce celebrantium, illos non ore sed mentis affectu ad Deum clamare. VERS. 4. Sæpius jam notatum est ossa nil aliud esse præter firmissimas interioris hominis doctrinas et validissimas animæ virtutes, quæ cupiditatum incendio confringuntur; aruit autem cor ejus, nil lætum habens quo lætaretur. Tantas enim in cala- mitates delapsus sum, ut jam panem comedere oblitus sim, præstanti ipsius naturæ convenientem et con- gruum. Cujus panis particeps factus est, qui rebus externis non amplius turbatur et circumagitatur. VERS. 17. Quibus verbis, ni fallor, annuntiat Dei Verbi, ipsius Domini et Salvatoris nostri Jesu Chri- sti inter homines commorationem; cujus opera Sion denuo ædificata est. Quod si autem illud con- fitearis, noli putare hic de terrena civitate, aut de terrestri Jerusalem agi; sed renovandain esse di- cit pietatis conversationem.—Cum circa divinam * Eccle. vii, 30. C D

Εt λαχόντα, πολλοῦ χρόνου παρατρέχοντος παλαιοῦται· Εt Καὶ μετ' ὀλίγα· Τὸ δὲ παλαιούμενον καὶ ἐλίσ σεσθαι αὐτοὺς σημαίνει, παρεληλυθέναι τὴν χρείαν, καθ᾽ ἣν συνεβάλλοντο τῇ παρούσῃ διακοσμήσει· ὡς γὰρ τὸ περιβόλαιον ἑλίσσεται μετὰ τὸ πληρῶσαι τὴν χρείαν, οὕτως ἐπεὶ καὶ τοῦ οὐρανοῦ ἅμα τῇ γῇ πά λιν ἀναστοιχείωσις ἔσται, μετὰ τὸ παρελθεῖν αὐτὰ, κατὰ τὸν λέγοντα Σωτῆρα· ο Ο οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσεται. » Εἰκότως εἴρηται ὡσεὶ περιβόλαιον ἐλίσσεσθαι. Τῇ ἐλιγῇ γοῦν αὐτῷ ἐπιφέρεται (54) τὸ • καὶ ἀλλαγήσονται. ν - Σοῦ, ὦ Δέσποτα, ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχοντος, οὔτε ἤρξατο, οὔτε χρονικῶς ἐκλαβεῖν τὰ ἔτη θελήσεις· ἄχρονος γὰρ περὶ οὗ ταῦτα λέγεται. Καὶ πάλιν· Μὴ ἐκλεί- πειν δὲ αὐτοῦ εἶπεν τὰ ἔτη τῷ ἐπάπειρον (55) τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ μένειν ἄφθαρτον, ὄντως καὶ μόνου ἀθανασίαν ἔχοντος. - Στ. κθ'. Υἱοὺς δὲ δούλων τοῦ Θεοῦ, οὐ πάντως (56) κατὰ σάρκα διαλαβεῖν, ἀλλὰ κατὰ παίδευσιν καὶ μία μησιν πολιτείας. Ταύτῃ γὰρ καὶ οἱ υἱοὶ τῶν προφη τῶν τινες ἐκαλοῦντο, τῷ κατὰ προφητικὴν ἕξιν ἴσως γεγενῆσθαι παρ' αὐτῶν. — Σπέρμα δὲ αὐτῶν οἱ πρὸς αὐτῶν ὠφελούμενοι ἐτύγχανον. ο ελιγἡ ελιγμός. αὐτῶν, αὐτῷ τὸ - Στ. α'. Εἰ καὶ μὴ ἄλλος ὁ σύνθετος άνθρωπος παρὰ τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα, ἐξ αὐτῶν γὰρ τούτων συν τέθειται, ἀλλά γε τοῦ ὅλου ἡ ψυχὴ λέγεται, ὡς ἄλλη αὐτοῦ. Ὁ σύνθετος οὖν ἐστιν ὁ παρορμῶν τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἐπὶ τὸ εὐλογεῖν τὸν Κύριον. Καὶ οἱ τὴν ψυχὴν δὲ λέγοντες εἶναι τοῦ Πνεύματος, οὐχ ὡς ψύχουσαν αὐτῷ φασὶν, ἀλλ' ὡς ὑπ' αὐτῷ καὶ τὴν αὐτοῦ κηδε μονίαν τυγχάνουσαν. Ἐντὸς δὲ αὐτοῦ καλεῖ πᾶσαν τὴν λογικὴν τοῦ ἀνθρώπου δύναμιν· οὕτω γὰρ ἀκου- στέον καὶ τοῦ Σωτῆρος λέγοντός τισιν· . Η βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν. » Στ. γ'. Ιασαι, φησίν, τὴν ψυχήν μου, ὅτι ἡμαρτόν σοι. Λυτροῦται δὲ ζωὴν ἐκ φθορᾶς, ἵνα μηκέτι κατὰ φθορὰν καὶ ἐμπαθῆ ζῇς ζωὴν, ἀλλ' ἐν ἀφθαρσία ἀγαπῶν τὸν Κύριον Ἰησοῦν. Καὶ ἄφθαρτον δὲ παρ έχων σοι σῶμα ἐν τῇ ἀναστάσει, λυτροῦται ἐκ φθορᾶς τὴν ζωήν σου. Στ. δ'. Τῆς ὕλης τοῦ στεφάνου τούτου ἐλεημοσύνης καὶ οἰκτειρμοῦ τυγχανούσης. ὡς γὰρ ἄλλοι τὸν τῆς δικαιοσύνης στέφανον, καὶ τὸν ἁμαράντινον τῆς δόξης στέφανον δέχονται ἐκ δικαιοσύνης καὶ δόξης ὀρθῆς πεπλεγμένον, οὕτω καὶ σὺ ἐξ ἐλέους καὶ οἰκτειρμού ὧν εἰργάσω στεφανοῦσαι· κατὰ τὸ, ο Μακάριοι οι ἐλεήμονες, ὅτι αὐτοὶ ἐλεηθήσονται. » Οὐ τοσοῦτον δι' Ο Ανδραγαθήσω ἐν τῷ ἀγωνίζεσθαι, ὅσον διὰ τὸ ἐλεῆσθαι (57) καὶ οἰκτείρεσθαι ὑπὸ Κυρίου. - Στε φανοῖ ἡμᾶς οὐ πρὸς τὴν ἡμετέραν σκοπῶν ἄθλησιν, ἀλλὰ πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ἔλεον καὶ οἰκτειρμόν. Στ. ε'. Διδοὺς γὰρ ἀγαθὰ τοῖς αὐτοῦσιν αὐτόν. Επει ἐπιφέρεται μόν οἰκτιρμόν, φύσει φύσῃ. DIDYMI ALEXANDRINI - - labentibus amnis veterascant oportet. paulo post: A Dum vetera volvi jubet, indicat usum jam non ex- stare ad quem in præsenti rerum ordine constituta fuerunt : nam sicut opertorium volvitur, cum eo jam non amplius opus est, ita quando cœlum cum terra simul evertendum sit, ubi transierint, juxta Salvatorem dicentem : • Coelum et terra trans- ibunt. › Non inepte dicuntur sicut opertorium volvi. Cum igitur eos volvendos esse dixerit, addit ‹ et mutabuntur. »– Tu, Domine, usque idem et im- motus; nec unquam esse cœperunt anni tui, nec siveris eos unquam deficere; nam æternus de quo hic agitur. rursus : Non deficere dicit annos ejus, quod nullis finibus terminatur vita ejus, sed in- conceptibilis maneat, vere et sola immortalis. VERS. 99. Filii servorum Dei non quidem secun- dum carnem intelligendi, sed ii sunt qui eorum ad normam et disciplinam informantur. Ita enim vo- cabantur quidam filii prophetarum, sane quod vi- tam suam juxta prophetarum mores institue- bant. Semen autem eorum qui ab ipsis fuerint aucti. B PSALMUS CII. VERS. 1. Licet homo concretus non alius sit præter animam et corpus, e quibus constat, ipse tamen animaın suam tanquam a se distinctam al- loquitur. Ipse igitur homo animam suam ad lau- dandum Deum excitat. Qui contendunt banc ani- mam Spiritus esse, non putant profecto illum ab ea animari, sed imperio eam et cura dirigere. Interiora sua vocat omnes mentis facultates; nam hoc sensu interpreteris oportet quod Salvator qui- busdam dixit : « Regnum coeli intra vos est " , VERS. 3. « Sana, inquit, animam meam quia peccavi tibi “. › Redimit autem vitam de corru- plione, ne diutius corrupta et libidinosa vita vivas, sed in incorruptione diligas Dominum Jesum. Re- dimet etiam vitam tuam de corruptione, dum in resurrectione incorruptibile tibi largietur corpus. C VERS. 4. Coruna enim tua ex misericordia et mi- seratione constat. Nam uli alii justitiæ coronam p adipiscuntur, et immarcescibilem coronam gloriæ, ex justitia et recta fama contextain, ita et tu pro operibus tuis misericordia et miseratione corona- beris, juxta illud : • Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur ". Potius au- tem propter misericordiam miserationemque Dei, quam propter laudem quam tibi hac in vita prome- rueris. Coronat nos non pro meritis nostris, sed pro summa sua misericordia et miseratione. VERS. 5. (Satiat) bona largiens rogantibus eum. - 7. * Luc. XVII, 21. Psal. xL, 5. * Matth. v, vocem in lexicis quæsiverit, frustra erit; a themate autem loow derivata idem significat at- que Praeterea non nemini legere placuerit quamvis defendi possit, modo ad referatur. EDIT. pro pro ID. (54) Τῇ ἐλιγῇ οὖν αὐτῷ ἐπιφέρεται. Si quis (55) Lege ἐπ' ἄπειρον, in alernum. ID (56) Supple δεί, vel aliquid simile. Ib. (57) Νοία ἐλεῆσθαι pro ἐλεεῖσθαι, et infra οίκτειρ

Α χρόνον τῆς μετά σαρκὸς ζωῆς παραβαλλομένας χόρτῳ ξηραινομένῳ. — Καὶ μετ' ὀλίγα· Παρίστησι δὲ ταύτας ἐν τῷ βίῳ ὑπαρχούσας τοῖς μετὰ σαρκὸς ζῶσι δοκούσας ευημερίας, πλούτους, δόξας ἀξιώ ματα καὶ τὰς ἄλλας εὐπραγίας. Απερ δίκην ἄν θους καὶ χόρτου ἀποῤῥεῖ καὶ μαραίνεται, ώς μηδὲ γεγονέναι δοκεῖν. Στ. ις'. Πνεῦμα τὴν ψυχὴν λέγει, ἧς παρούσης καὶ ζῇ τὸ σῶμα καὶ ἐνεργεῖ· ἀποπτάσης δὲ, κατα- σβέννυται καὶ φθείρεται, ὡς μηδὲ τοὺς προτέρους ἐπιγινώσκεσθαι χαρακτῆρας. Δηλαδὴ τῶν ἐν τῷ παρόντι θνητῷ βίῳ. - Στ. ιζ΄. Ἡ μὲν οὖν φύσις οὕτως ἐπίκαιρος. Ἡ δὲ θεία φιλανθρωπία τὸν μακραίωνα χαρίζεται βίον, καὶ μέχρις εγγόνων διατηρεῖ τὴν τοῖς προγόνοις Β ὀφειλομένην τοῖς δικαίοις ἀντίδοσιν. Τοιαῦτα δ᾽ ἂν μυρία εὕροις ἐν ταῖς ἱστορίαις· διὰ γὰρ τὴν τοῦ ᾿Αβραὰμ δικαιοσύνην, καὶ διὰ τὴν τοῦ Ἰσαάκ τε • καὶ τοῦ Ἰακώβ, τὸν ἐξ αὐτῶν φύντα μετὰ ταῦτα λαὸν τῆς κλήσεως καὶ τῆς οἰκείας ἐπισκοπῆς κατ ηξίωσεν. — Υἱοὺς » τῶν δικαίων ἀνδρῶν τοὺς τῶν ἔργων αὐτῶν ζηλωτάς· οὕτω τὸ ἔλεος τὸ < ἐπὶ τοὺς φοβουμένους αὐτὸν ν ἀπερίγραφόν ἐστιν, « ἀπὸ τοῦ αἰῶνος καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος » παρατείνων (59). Οὐ γὰρ ποτὲ μὲν ἐλεεῖ, ποτὲ δὲ οὐ· φύσει γὰρ ἀγαθὸς ὢν, ἀεὶ ἐλεεῖ. Καὶ μετ' ὀλίγα· ᾿Αλλὰ καὶ ἡ σύζυγος τῷ ἐλέει τούτῳ δικαιοσύνη, οὐδὲ αὐτὴ περιοριζο- μένη χρόνῳ, εἰς πάσας εκτείνεται τὰς γενεάς, ἐπὶ υἱοὺς υἱῶν, καὶ εἰς πᾶσαν διαδοχήν παραμένουσαν, ὡς ἀεὶ τὴν δικαιοσύνην ταύτην ἔχει, μετὰ τοῦ ἐξ αἰῶνος εἰς αἰῶνα ἐλέου. — Οἳ καὶ ἐναπεγράφησαν διὰ τοῦ πράττειν τὰ ἀγαθὰ κληρονόμοι τῶν μελλου- σῶν ἐπαγγελιών. - Στ. ιη'. Δέδονται γὰρ αὗται οὐκ ἐπὶ τῷ μνήμην αὐτῶν ψιλὴν, ἀλλὰ μνήμην εἰς τὸ ποιῆσαι. Οτι δὲ εἰς τὸ ποιεῖν δέδονται, καὶ ὁ Σωτὴρ παρίστησιν εἰπών· « Ο ἔχων τὰς ἐντολάς μου καὶ ποιῶν αὐτ τὰς, ἐκεῖνος ἐστιν ὁ ἀγαπῶν με. » Τῆς γὰρ ποιή- σεως, ἀλλ᾽ οὐ τῆς μνήμης αὐτῶν μόνης, μισθὸς καὶ κληρονομία αἱ ἐπαγγελίαι. Στ. ιθ'. Καὶ ἐν ἄλλοις εἴρηται οὐκ ἐν τόπῳ εἶναι τὸν Θεὸν, ἀκολουθίᾳ δέ τινι καὶ οἰκονομίᾳ λέγεσθαι αὐτὸν οἰκεῖν ἐν οὐρανῷ. Ακολούθως οὖν ἐκείνοις καὶ ἐνταῦθα ἐν οὐρανῷ ἡτοιμακέναι, τουτέστιν ίδρυ κέναι, τὸν θρόνον τῆς βασιλείας εἴρηται, τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ καὶ βασιλείας οὐ μόνον τῶν ἐν οὐρανῷ, ἀλλὰ καὶ πάντων ἀπαξαπλῶς κρατούσης καὶ δεσπο ζούσης. Στ. κ'. Οὐ τὸν προφήτην ἄνθρωπον ὄντα, ἀλλὰ τὸ ἐν αὐτῷ Πνεῦμα ἅγιον ἡγητέον προστάττειν τοῖς ἀγγέλοις τὰ ἐγκείμενα· . Πάντες » γάρ, φησὶν, • οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Κυρίου, « εύ- λογεῖτε αὐτόν. » Προστάττων δὲ πᾶσι τοῖς ἀγγέλοις, τὸ Πνεῦμα ἕτερον αὐτῶν κατ᾽ οὐσίαν ἐστίν. Εἰ δὲ τοῦτο, πῶς θρασέως ἐτόλμησάν τινες τῆς τάξεως τῶν ἀγγέλων αὐτὸ φάναι, καὶ τὸ ἁπάντων ἕτερον δν ; Στ. γ΄. Τὸν ἀνωτέρω ἡμῶν ἀέρα καὶ νεύοντα πρὸς Θεὸν αἰθέρα ὕδασι τοῖς κατὰ τὰς συστροφὰς i DIDYMI ALEXANDRINI - licet quibus hac in terra cum corpore vivimus.--Ει paulo post : Dies vocat quæ hac in vita carnali vi- ventibus quam gratissime captantur, divitias, fa- mam, honores et cætera hujusce generis bona. Quæ florum et feni ritu efflorent et marcescunt, ita ut jam non fuisse videantur. - - VERS. 16. Spiritus animam innuit, qua præsente corpus et vivit et operatur; qua autem evanescente ruit et labitur corpus, ita ut jam nou pristinos characteres retineat. (Spiritus) eorum sane qui mortali hac in vita degunt. VERS. 17. Sane caduca nobis natura. At divina benignitas longiorem vitam largitur, et vel poste- ros avorum gratia et benevolentia fovet. Hæc millies testantur historia. Nam propter justitiam Abrahæ, et Isaaci et Jacobi, dignatus est exortum ex eis popu- lum vocatione et familiari custodia prosequi. Filii » justorum, qui eorum virtutes imitantur : ita misericordia ejus ‹ super timentes eum › incir- cumscripta, c a sæculo usque in sæculum. » Non enim nunc misericordem, nunc immisericordem se præbet; nam natura bonus cum sit, semper mise- retur.—Et paulo post: Ipsa autem cum hac miseri- cordia consociata justitia, nec tempore ullo circum- scripta, in omnes generationes patet, in filios filio- rum, in omnes deinceps futuros, ita ut istam justi- tiam semper retineat cum misericordia, quæ a sæ- culo in sæculum propagatur. — Qui bona operando hæredes facti sunt futurarum promissionum. VERS. 18. Dantur enim mandata non ut memo- C riæ tantum commendentur, sed ut opere etiam perficiantur. Ea autem, ut facerent ea, hominibus data esse testatur ipse Salvator, dicens : c Qui habet mandata mea et facit ea, hic diligit me. › Nam facientium ea, non recordantium modo ea, merces et haereditas, repromissiones. VERS. 19. Jam alias dictum est Deum nullo loco circumscribi, sed convenienti aptaque loquendi ra- tione dicitur in coelo habitare. Haud inepte igitur asseritur ab illis et hic, eum sedem regni in coelo para- visse, hoc est firmavisse, cum imperio regnoque suo non coelestia modo, sed omnia prorsus dirigat ac gubernet. VERS. 20. Noli putare hæc a propheta homine an- D gelis mandari, sed ab inhabitante eum Spiritu sancto : nam, ‹ Omnes angeli ejus, › Domini vide- licet, ait, ‹ benedicite eum. › Cum autem angelis omnibus legem dat, ab eis alius sit natura Spiritus necesse est. Quod si res ita se habeant,quiigitur ad eam audaciam venere quidam, ut assererent eum ex ordine angelorum esse, licet ab omnibus distinctus sit? - PSALMUS CIII. VERS. 3. Aerem qui supra nos, et æthera ad Deum vergentem tegit aquis, convolventibus nubi- by Google Digitized by (59) Lege παρατεῖνον. EDIT.

τῶν νεφελῶν στεγάζει. Πρὸς δὲ διάνοιαν, τὴν νοητήν οὐσίαν τὸν οὐρανὸν ὀνομάζει, ἐκτεινομένην καὶ ἀπλουμένην ἐπὶ σκέπειαν τοῦ νοῦ. Ὁ στεγάζων τοῖς νοητοῖς καὶ θείοις ὕδασι τὰ ὑπερῷα τῆς ψυχῆς, τουτέστι τὰς δυνάμεις αὐτῆς τὰς ὑπεράνω τῶν αἰσθητῶν τυγχανούσας, Στ. Γ'. Τὴν ἀμέτρητον τοῦ Θεοῦ γνῶσιν λέγει. ἄβυσσον· ταύτην διὰ τὴν ἀκατάληπτον καλλω νὴν (60) ἐνδέδυται καὶ περιβέβληται. Διόπερ ἐστὶν ἄγνωστος ἐν τῷ μεγέθει τῆς γνώσεως. Στ. θ'. Αἰσχύνεται οἷον τὴν ψάμμον ή θάλασσα, καθάπερ χαλινῷ τῷ ὄρῳ τῷ θείῳ κωλυομένη ἀνα- χαιτίζεται πάλιν, καὶ εἰς τοὺπίσω χωρεῖ. Στ. ιη'. Τὸ γένος τῶν ἐλάφων πολεμίως έχει πρὸς τὸ τῶν ὄφεων γένος· σπεύδουσι γοῦν ἀνελεῖν αὐτούς. Τοιοῦτοι δὲ πάντως οἱ Χριστοῦ μαθηταί, ἑτοίμως Β ἔχοντες ἐκδικῆσαι πᾶσαν παρακοήν. Εσχον δὲ καὶ τὴν κατὰ τῶν νοητῶν ὄφεων δύναμιν ἐκ τοῦ ὁρέξαν τος ἐξουσίαν αὐτοῖς ο πατεῖν ἐπάνω ὄψεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. » Στ. κζ'. Εἰς εὔκαιρον δὲ προσδοκῶσιν ταύτης τυχεῖν, ὅταν πάσης καχεξίας καὶ νόσου ὦσιν ἀπηλ· λαγμένοι. Τότε γὰρ διδομένης ταύτης συλλέξουσιν, τοσοῦτον σπεύδοντες αὐτὴν λαβεῖν ὅσον εἰς κόρον τραφήναι. Περὶ τῶν λογικῶν μόνων εἴρηται· τὸ γὰρ προσδοκἂν καὶ πρὸς Θεὸν ἔχειν τὴν προσ δυκίαν, τοῦτο αινίττεται. - - Στ. λα'. Οὐχ ὡς δεόμενος τέρπεται προσκυνού- μενος. Αλλ' ὡς σώζειν βουλόμενος τὴν ἀλήθειαν δείκνυσι· καὶ κολάζειν δυνάμενος, οὐκ ἐπιφέρει τὴν ἅ κόλασιν. Εἰ δὲ σοὶ βούλεται πνευματικῶς ἔχειν ταῦτα, ὡς ἂν ἐπιβλέπῃ Θεὸς, κατὰ τὸ, « Ἐπίβλε ψον ἐπ' ἐμέ· ν και, ο Οφθαλμοί Κυρίου ἐπὶ δι- καίους. » Τοῦτο οὐκ ἔστι κατὰ γήινα, ἀλλὰ σκοτοδι νιῶντα τρέμει, ὡς ἀποβληθῆναι καὶ παρελθεῖν τὴν ὑλικὴν ἕξιν. Στ. λβ'. Εφαπτόμενος δὲ ὁ Θεὸς καὶ τῶν πονη ρῶν δυνάμεων, διὰ τὴν ὑπερηφανίαν ὁρῶν καλου- μένων, καπνίζει αὐτὰς, εναύσματα ἤδη αὐταῖς ἐνιεὶς τῆς διὰ πυρὸς κολάσεως. Στ. λγ'. Τοῦτο τῆς ζωῆς τὸ κέρδος, ἐπὶ τοῦτο καὶ ζῆν ἄξιον. Διὰ τοῦτο δεινὸς ὁ θάνατος, ὁ κατασιγά- ζων τὸν ὑμνητήν. Απώλειά τε ὁ θάνατος. Διότι • Οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου, » καὶ μόνον ἡ ὕπαρξις ή ζωή, ὅτι « Οι ζῶντες σε, ο φη- σὶν, « αἰνέσουσιν· ν ἐν γὰρ τῇ πρὸς τὸν ὄντα συν- αφεία τὸ εἶναι ἔχομεν. — Τοῦ ᾆσματος οὐκ ἐν φωνῇ, ἀλλ' ἐν νοήσει τὴν ὕπαρξιν ἔχοντος. « Ψαλῶ, ο δὲ καὶ ἐν πράξεσι τελείαις τῷ Θεῷ, ο ἕως ὕπαρξιν ἔχων, ο καθ᾿ ἣν μετέχω τοῦ ὑπάρχοντος πρὸ τῶν αἰώνων, καὶ εἰπόντος, « Εγώ εἰμι ὁ ὤν. » - Στ. λδ'. Οὕτω γὰρ καὶ αὐτὸς ὁ Χριστὸς, τὴν Ἐκε κλησίαν ἀποδεξάμενος, φησὶν ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάτων, « Η φωνή σου ἡδεία. » — Επὰν ὁ δηλούμε νος ἑνστῇ καιρὸς, ὁ τῆς τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίας, 14. - Εt σε EXPOSITIO IN PSALMOS. A bus. Caelum vocal naturas ratione prædilas, quæ ad C D protegendam mentem extenduntur et explicantur. Spiritualibus et divinis aquis legit superiora animæ, hoc est facultates quibus supra res sensi- biles extollitur. Vens. 6. Infuitam Dei scientiam dicit abyssum : quam propter incomprehensam pulchritudinem in- duit, seque ea amicit. Quamobrem ignotus est in magnitudine scientiæ. VERS. 9. Arenam revereri videtur mare. velut freno, divino termino cohibita, se recipit, fluctus que retrahit. VERS. 18. Cervorum genus generi serpentumn infensum; nam quam libentissime illos auferunt. Tales omnino Christi discipuli, quibus nihil anti- quius quam impietatis fautores uicisci. Habent autem potestatem spirituales serpentes superandi, ex quo facultatem acceperunt ‹ calcandi super ser- pentes et scorpiones et vires inimici conteren- di 1. , VERS. 27. Haud immerito exspectant escam quando ab omni mentis malitia et morbo liberali sint. Qua tunc data, colligent, nec prius colligere desinent, quam omnino salientur. De spiritua- libus tantum hac intelligenda ; illud enim exspe ctare et ad Deum exspectationem habere non aliud innuit. VERS. 31. Laetatur Dominus de cultu nostro, sed nen quasi eo indigeret. Sed salvos nos fieri cum vult, veritatem ostendit; et dum punire ei liceret, a pœnis temperat. Quod si autem hæc spiritua- liter intelligenda putaveris, ita ut Deus respiciat juxta illud : ‹ Aspice in me"; > et : « Oculi Domini super justos *º., Hoc non erit juxta terrena, sed tenebrosa vertigine laborantia trement, ita ut abji- ciantur et prætereant humiles mores. VERS. 32. Tangens Deus malas potestates quæ propter superbiam montes vocantur, fumigat eas, ignem accendens quo punienda sunt. VERS. 33. Hoc vitæ lucrum, nec est alla digna causa cur vivamus. Ideo metuenda mors, quia lau-. dantium cantus cohibet. Morte tollimur. Quapropter < Non est in morte qui memor sit tui ". » Nec ali- ter sumus quam vivendo; nam ‹ viventes, › inquit, c laudabunt te us ; › non enim sumus nisi ‹ Ei ». adhæreudo e qui est. » Cantabo non voce quidem, sed mente. « Psallam, Deo in perfectis operibus. ‹ quandiu sum,» illius particeps factus, qui fuit ante saecula, et qui dixit : Ego sum, qui sum - • VERS. 34. Ita enim ipse Christus Ecclesiam exci- piens ait in Cantico canticorum : ‹ Vox tua dul- cis. >- Quando aderit prædictum tempus, quo Deus juste judicabit, tunc • lætabor ego in Do- Ps. vi, 6. Ps. CXVIII. 175. ss Exod. 11, Luc. x, 19. » Ps. Cavill, 132. Ps. xxxi, 16. Cant. 3, 14. (60) Corrigendum καλλονήν, nisi καλλονήν ad Alexandrinam dialectum referre velis. EDIT.

φέρων (62-82), οὐ γὰρ ἡπόρει ἡ παντοδύναμος χεὶρ & ἀθριον αὐτοῖς ὀργὴν ἐπιπέμψαι, ἢ θρασεῖς λέοντας, ἢ ἄρκους, ἢ λιμὸν, ἢ θάνατον· διὰ δὲ τῶν εἰρη μένων αὐτοὺς ἐτιμωρεῖτο, ηρέμα καὶ αὐτοὺς εἰς μετάνοιαν προκαλούμενος (83). Στ. α'. Καὶ ἡ προκείμενος ψαλμός περιέχων Θεοῦ εὐεργεσίας καὶ ἐλεημοσύνας πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γεγενημένας, ἑνὸς αὐτοῦ τυγχάνων προτεταγμένον ἔχει τὸ « Αλληλούϊα.» Στ. ιζ. Έτι βαδιζόντων τὴν τῆς ἀνομίας αὐτῶν ὁδὸν, ἀντελάβετο αὐτῶν ὁ Θεὸς ἐλέῳ, ἐπείπερ διὰ πλῆθος ὧν εἶχον ἀσεβειῶν ταπεινωθέντες ἠνίσχοντο τοῖς ἀφ᾽ ὧν αὐτοὺς ἐξήγαγεν. Καὶ ἄρα εἰ δύναται ἐφαρμόσαι τούτοις τὸ περὶ τοῦ ἐν τῷ σταυρῷ μετα νοήσαντος λῃστοῦ. Ἔτι γὰρ ἐν ὁδῷ ἀνομίας ὄντος Β αὐτοῦ, διὰ ληστείαν γὰρ κέκριτο, καὶ ταπεινωθέντος κολάσει διὰ τὰς ἀνομίας ἃς εἶχεν, ἀντελάβετο αὐτοῦ, εἰπὼν πρὸς αὐτόν· « Σήμερον μετ᾿ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ. » Στ. κ'. Τίνας αὐτοὺς ἰάσατο, ἢ τοὺς προκατειλε- γμένους; Τούτους γὰρ τοὺς τοσαῦτα πεπονθότας, καὶ ἐν τοσούτοις κακοῖς ἐξητασμένους, ἀποσταλεὶς ἄνω- θεν παρὰ τοῦ Πατρὸς ὁ μονογενής Υἱὸς Πάσατο, καὶ ἐῤῥύσατο ἐκ τῶν διαφθορῶν αὐτῶν. Ὡς μηκέτι κατὰ τὸ παλαιὸν πλανᾶσθαι, μηδὲ τὴν ὁδὸν τῆς σωτηρίας, καὶ τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ, ἐφ᾿ ἣν σπεύδειν ὁ λόγος παρακελεύεται ἀγνοεῖν· μηδὲ πεινεῖν καὶ δια ψεῖν (84) καὶ τὰς ψυχὰς λιμώττειν δι᾿ ἔνδειαν καὶ σπάνιν λογικών τροφῶν, μηδὲ ἐν σκότει καὶ σκιᾷ θανάτου καθέζεσθαι, μηδὲ ἐν πτωχείᾳ καὶ σιδήρῳ πεπεδῆσθαι, μηδὲ εἰλεῖσθαι περὶ τὰς τοῦ θανάτου πύλας, ἀλλὰ τούτων μὲν ἁπάντων ἀπηλλάχθαι. Γνω ρίζειν δὲ μὴ μόνον ἀλλὰ καὶ ὁδεύειν τὴν ὁδὸν τὴν φέρουσαν ἐπὶ τὴν οὐράνιον πόλιν, καὶ σπεύδειν τυ χεῖν τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας. Στ. κβ'. Οὐ τὰς διὰ Μωϋσέως παρηγγελμένας, ἀλλὰ θυσίας τὰς διὰ τῆς Καινῆς Διαθήκης παραδεδο- μένας. Ο γοῦν ᾿Ακύλας ἀκριβέστατα ἡρμήνευσεν, εἰπών· « Καὶ θυσάτωσαν θυσίαν εὐχαριστίας. » Σα φῶς διὰ τῆς τοιαύτης ερμηνείας, τὰς τῆς Καινῆς Διαθήκης, ὃς καὶ εὐχαριστίας ονομάζειν ἡμῖν ἔθος, παραστήσας τὰς λογικὰς καὶ ἀναιμάκτους (85). Θύον τας δὲ ταύτας, ἐξαγγέλλειν παρακελεύεται εἰς πάν τας ἀνθρώπους τὰ εἰς αὐτοὺς γεγενημένα τοῦ Θεοῦ Λόγου κατορθώματα, καὶ τοῦτο πράττειν ἐν ἀγαλ λίασει. — Εξαγγέλλει δὲ ἐν ἀγαλλιάσει τὰ ἔργα αὐτ τοῦ πᾶς ὁ τὰ εἰς ἑαυτὸν γινόμενα ἐξαγγέλλων, καὶ πεῖραν ἐσχηκὼς τῆς αὐτοῦ εὐεργεσίας, οὐχ ὁ ἁπλῶς εἰς ἑτέρους γενόμενα διηγούμενος. - Στ. κς'. Καθ' ὑπερβολὴν εἴρηται· καὶ γὰρ τοῦ τοιούτου τρόπου εὕροις ἂν μυρία παραδείγματα ἐν τῇ Γραφῇ. Περὶ γὰρ τῶν πόλεων τῶν τοῦ Ἰσραὴλ ἐχθρῶν ὅτι τετειχισμένοι ἦσαν ἕως τοῦ οὐρανοῦ, διὰ τὸ ἄγαν ὑψηλοῖς τετειχίσθαι τείχεσιν· καὶ τὸ, «Ὑπὲρ χιόνα δὲ λευκανθήσομαι. » ΧΧΙΙΙ, 43. κόλασιν Εριτ. EXPOSITIO IN PSALMOS. non magna adhibuit; nam ut eos ira premeret non indigebat ministris leonibus, aut ursis, aut fame, aut PSALMUS morte. Sed prædictis malis afflixit eos, sensim eos quoque ad pœnitentiam exbortans. CVI. VERS. 1. Psalmus bic Dei benignitatem et mise- ricordiam in homines commendans haud ineple inscriptam habet vocem . Alleluia. VERS. 17. In via iniquitatis adhuc procedentes suscepit eos Deus misericordia sua, dum propter multitudinem injustitiarum suarum humiliati iis detinebantur a quibus eos Dominus revocavit. Vide, quantum istis convenient, quæ delatrone in cruce penitentiam agente narrantur. Hunc enim adhuc L, 9. Luc. Ps. (62-82) Num deest aliquid, v. c. B, sive apud Corderium. C D in ira iniquitatis gradientem, nam propter latrocinia damnatus fuerat, et humiliatum pœnis per injusti- Lias suas meritis, suscepit Dominus, dicens ei : • Hodie mecum eris in paradiso 5.1 VERS. 20. Quos sanavit, nisi eos de quibus supra actum est? Quos enim tanta perpessos, et Lamia malis afflictos, sanavit unigenitus Filius desursum a Patre missus, et de corruptelis eorum eripuit eos. Unde factum est, ut jam non uti prius errarent, et iram salutis, civitatemque Dei ad quam properare jubentur ignorarent; nec esurirent sitirentve, aut animo deficerent indigentia, aut paucitate ciborum spiritualium; nec sederent in tenebris et umbra mortis, in mendicitate et ferro compediti ; nec eripe- rentur a portis mortis; nam ab istis malis jam prorsus liberati sunt. Quinimo viam ad cœlestem civitatem ducentem non cognoscunt modo, sed et perficiunt, et regnum cœlorum consequi festinant. VERS. 22. Non ea quæ a Moyse prædicata fue runt sacrificia, sed quæ per Novum Testamentum confirmata fuere. Rectissime igitur Aquila inter- pretatus est, dicens: Et sacrificent ei sacrificium laudis. . Qua prædictione clare sacrifcla Novi Te stamenti, sacrificia spiritualia et incruenta desi- gnat, quæ etiam sacrificia eucharistiæ vocare sole- mus. Quibus oblatis, apud omnes homines opera annuntiare, atque illud quidem in exsultatione jubentur, quibus eos Deus Verbum salvavit. - Annuntiat autem opera Domini in exsulatione, quicunque benelcia annuntiaverit, quæ ipse ex- pertus fuerit, quæ ipse experimento cognoverit, non vero qui opera narrat aliorum gratia perfecta. . VERS. 26. Per exaggerationem dicuntur hæc : bujus enim tropi millia documenta iuvenies in Scripturis sacris. Sic dicuum est de civitatibus ho stium Israel, mœnia earum usque ad cœlum ascen- dere, quia excelsissima erant ; sic se habet etiam illud : ‹ Super nivem dealbabor “. › (83) Nihil Didymi est ad psa!. cv sive in cod. Vat. (84) Ita cod. (85) Testimonium pro sacrificio ss. missm.

τὰς θείας οἰκονομίας παντός, ἀλλὰ τοῦ σοφίᾳ θείᾳ καὶ συνέσει χρωμένου καὶ βοῶντος πρὸς τὸν Δεσπό την • Αποκάλυψον τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ κατα- νοήσω τὰ θαυμάσια τοῦ νόμου σου. Στ. β'. « Δόξα αὐτοῦ, ἡ πρακτικὴ καὶ θεωρητική ἕξις καθ᾽ ἣν διάκειται πρὸς ἠθικὴν καὶ διανοητικήν ἀρετήν. Στ. δ'. Οἷς ἀνέτειλε τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, πρὸς Κύ ριον ὀρθρίσαντες ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημόνως περι πατοῦντες, πλήττοντες τὸ ψαλτήριον καὶ κρούοντες τὴν κιθάραν μελῳδοῦσι τῷ πανσόφῳ Θεῷ, εὐρύθμως καὶ ἐναρμονίως τοὺς ὕμνους ἀναπέμποντες. - Στ. ς'. Ἀπὸ τῆς πρώτης λέξεως, ἕως τοῦ «ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν ἡ δόξα σου, » ὁ αὐτός ἐστιν τῷ νς'. Β ᾿Απὸ δὲ τοῦ ἑξῆς στίχου μέχρι τελευτῆς, τῷ νθ'· ὅθεν ἕκαστα τῶν προκειμένων ἐκεῖ εἰρηκότες, νῦν ἐπιτεμνώμεθα. Ὑψουμένου τοῦ Θεοῦ ἐν τοῖς τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου φοροῦσι, καὶ διὰ τοῦτο οὐρα νοῖς καλουμένοις. Η δόξα αὐτοῦ ἐπὶ πᾶσαν ἐκτείνεται τὴν γῆν τὴν δυναμένην καρποφορεῖν εἰς ρ' καὶ ξ καὶ λ'. "Η ὑψουμένου τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τὰς θεωρητικάς τοῦ κόσμου φύσεις προσαγορευομένας οὐρανοὺς, ἡ δόξα αὐτοῦ ἐπὶ τὰς πρακτικὰς, γῆν ὀνομαζομένας, τυγχάνει. Στ. ζ'. Οὐκ ἄλλως οἱ ἄξιοι τοῦ ὑπὸ σοῦ ἀγαπᾶσθαι ῥυσθεῖεν ἀπὸ τῶν κατεχόντων πολεμίων, ἢ καὶ τῶν περιστάντων αὐτοὺς, ἢ σοῦ σώσαντος τῇ δεξιᾷ σου, καὶ ἐπακούσαντος ἐμοῦ τοῦ ὑπὲρ αὐτῶν πρεσβευομέ- μου. Δεξιὰν καλεῖ τὴν ἀγαθὴν ἐνέργειαν. - Στ. η'. Ωμίασις ἑρμηνεύεται Σίκιμα, έργου σύμβολον οὖσα. Υψωθεὶς οὖν ὁ Κύριος ἐπὶ τὸν σταυρὸν, ἀναβεβηκώς διεμέρισε τῶν ἀνθρώπων τὰ ἔργα, ὡς τὰ μὲν δικαιῶσαι, τὰ δὲ ἀποδοκιμάσαι· κρι- τῆς γὰρ δίκαιός ἐστιν. - Στ. θ'. Γαλαάδ μετοικισμός, Μανασσῆς δὲ (87), Εφραίμ καρποφορία ἑρμηνεύονται. Ἐρεῖ οὖν ὁ Σωτήρ' ο Εμός ἐστι Γαλαάδ καὶ ἐμός ἐστι Μανασ σῆς, » ἀπὸ τῆς κακίας ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν, ἡ γῆς εἰς οὐρανὸν μετοικιζόμε νος· ἐμὸς δ' ἐστὶ καὶ ὁ λήθην τῶν κακῶν πᾶσαν ὑπερβὰς, καὶ ἀπὸ ταύτης γεγενημένος. Ὁ γὰρ μετὰ λήθην εἰς μνήμην ἐρχόμενος, Μανασσῆς ἐστι, τουτο ἐστιν ἀπὸ λήθης ἀφεὶς καὶ καταλιπών την λήθην, καθ' ἣν ἐπιλέληστο Θεοῦ τῶν ἀγαθῶν. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ πολλὴ καρποφορία τῶν πεπιστευκότων ἐθνῶν, σκέπη καὶ ἀντίληψις τοῦ Σωτῆρος γέγονεν. Ὡς γὰρ Παῦλος τοῖς πρὸς αὐτοῦ ὠφεληθείσιν γράφει, ὡσεὶ αὐτοῦ « χαρὰ καὶ στέφανος, » οὕτω καὶ ὁ Σωτὴρ ἀντίληψιν ἔχει στέφανον αὐτοῦ πλεκομένους τους δια καιοσύνην καὶ ἀλήθειαν καρποφοροῦντας. - Και Ἰούδας δὲ ὁ βασιλεὺς αὐτοῦ ἐστιν, οὐ τῷ βασιλεύειν αὐτοῦ, ἀλλὰ τῷ βασιλέα ὄντα προσοικειώσασθαι αὐτῷ· τοιοῦτος δὲ ὁ Δαυΐδ, ἢ τάχα πᾶς ὁ ἐξομολογούμενος, ἐφ᾽ οἷς κατώρθωσεν. Ἰούδας ἐστὶν ἐξομολόγησις ἑρμηνευόμενος. η EXPOSITIO IN PSALMOS A custodire, sed illi tantum qui divina sapientia et in- telligentia utitur, et ad Dominum clamat : ‹ Aperi oculos meos et meditabor mirabilia de lege tua “. . PSALMUS CVIL. Vers. 2. Gloria ejus, › nil aliud præter mentis dispositionem ad virtutem animo agnoscendam et opere perficiendam. VERS. 4. Quibus illuxit lux vera. Ad Dominum diluculo exorti, velut in die decenter ambulantes, psalterium percutientes et citharam pulsantes Deo perfecta sapientia instructo canunt, cunique hymnis numerosis ac concinnis celebrant. VERS. 6. Hic versus a prima voce usque ad illa, • super omnem terram gloria tua,, occurrit in psalmo LVI. Reliqua hujus psalmi usque ad finem in psalmo Lix reperiuntur: breviter igitur quæ ibi dicta fuere hic repetenda. · Exaltatur Deus in iis, quæ imaginem cœlestis referunt, ideoque cœli vo- cantur. Gloria ejus super omnem terram extenditur quæ centum, sexaginta et triginta fructus ferre poterit 68.89. Exaltatur etiam Deus super naturas hic ad contemplandam veritatem aptas, quæ cœli di- cuntur: gloria autem ejus super eas quæ ad per- ficiendam virtutem natæ, atque hic terra appellantur. VERS. 7. Non enim aliter liberarentur ab inimicis opprimentibus aut insequentibus eos qui studio tuo digni sunt, nisi te salvante eos dextera tua, et exau- diente me pro illis deprecantem. Dexteram vocat C bonam operationem. D - rei sym- VERS. 8. Sicima humerus interpretatur, bolum. Exaltatus igitur Dominus super crucem, exinde hominum opera divisit, ita ut alii justifica- rentur, alii vero damnarentur; nam justus judex. VERS, 9. Galaad translatio, Manasses oblivio, Ephraim fertilitas interpretautur. Ait igitur Salva. tor : « Meus est Galaad, et meus est Manasses : ab errore ad veritatem, a malo ad virtutem, aut a terra in cœlum translatus; meus est etiam qui malorum omnium immemor factus, jam ipsam oblivionem deposuit. Nam qui, oblivione deposita, denuo meminit, Manasses est, hoc est oblivionein abjicit et renuit qua Dei bonorum immemor fuerat. Fructus multos ferendo fideles gentes, velamen et susceptio Salvatoris factæ sunt. Nam quemadmo- dum Paulus ad eos quos beneficiis foverat, • Vos estis gaudium et corona mea, › scribit, ita Salvator susceptionem habet coronam suam, justitiam in- texentes, et veritatem proferentes. - Judas quidem rex ejus, non quod ipsi imperet, sed quod iste rex cum ipso intime conjungatur : qualis David, et forsan quicunque Domini miracula confessus fuerit, Judas confessio interpretatur. - • Pial. cxviii, 18. 08.88 Matth. XIII, 8. ** Philipp. 1v, 1. (87) Vos hic quædam certe omissa est. Legendum Μανασσῆς δὲ λήθη, Εφραίμ, etc. Επιτ.

Στ. ι'. Ὁ μὲν Μωάδ διὰ τὸ κολαστικὸς εἶναι τῶν αὐτῷ παραδεδομένων ὑπὸ Κυρίου, τῆς ἐλπίδος του λέγοντος λέβης ἐστίν. Ὁ δὲ λέβης πολλαχοῦ τῶν προ- φητῶν σημαίνει κόλασιν. Ἐπεὶ οὖν χρηστῇ προθέσει αἱ κολάσεις ἐπάγονται, ἐλπίδα ἀγαθὴν διαδεχομένην ἔχουσαι, λέβης ἐλπὶς καὶ προσδοκία ἀγαθῶν ἐστιν. - Εἰ πρόσωπον εἴη τοῦ Σωτῆρος τὸ ταῦτα λέγον, ἐπεὶ μεταλαμβάνεται Ιδουμαία εἰς τὸ ο γηίνη, » ἐρεῖ ἐπὶ τὴν γῆν καὶ τὰ γήινα πορείαν ποιήσασθαι· σύμβολον γὰρ κεκαλυμμένης πορείας τὸ ὑπόδημα. Πάλαι μὲν οὖν γυμνῇ τῇ πορείᾳ ἐχρῆτο κτίζων, προ- νοούμενος· νῦν δὲ μετὰ σαρκὸς ᾗ περίκειται, καὶ ὑπόδημα αὐτοῦ τυγχάνει. Στ. ια'. 'Ακούσας ὁ Προφήτης τὰ τοσαῦτα περὶ τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως, ἀλλὰ καὶ μαθὼν τὰ διὰ τοῦ νῦ Β ψαλμοῦ περὶ τοῦ τῶν Ἰουδαίων ἔθνους εἰρημένα, Εt γνούς τε ὅτι οἱ ἀλλόφυλοι καὶ ἀλλογενεῖς ὑποταγή- σονται καὶ φιλιάσουσι τῷ Θεῷ, μακαρίζει μὲν τοὺς τῆς τούτων πείρας καταξιωθησομένους, εύχεται δὲ εἶναι καὶ αὐτὸς αὐτῶν. Αὐτῆς ἐκείνης τῆς παμμα καρίας γενησομένης, ἐπειδὰν καταξιώσῃ ὁ Θεὸς ἐπιθῆναι αὐτοῦ τῷ ὑποδήματι τῆς αὐτῶν χώρας. Καὶ μετ' ὀλίγα· Τίς τοίνυν ὁδηγήσει με ἐπὶ τὴν χάριν τὴν δοθησομένην τοῖς ἔθνεσιν, εἰ μὴ σύ, ὁ Θεός: Οὕτω γὰρ ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος εἰπών· . Εἰ μὴ σὺ, ὁ Θεὸς ὁ ἀποβαλόμενος ἡμᾶς ; - Στ. ιβ'. Οὐ γὰρ ὑπερασπίζεις καὶ ὑπερμαχεῖς ἡμῶν, ἀλλὰ δούλους καὶ ὑποχειρίους παραδέδωκας ἡμᾶς τοῖς ἐχθροῖς σου οὐκέτι ἐλευθέρους· οὐ γὰρ ἡττηθημέν ποτε, σοῦ στρατηγοῦντος καὶ τῆς φάλαγγος ἡγουμέ νου. Στ. ιγ'. Οἱ γὰρ διὰ παρατάξεως ὁπλιτικῆς, οὐδὲ δι' ἀνθρωπίνης · Σύμμαχος δὲ, • Ἐλπὶς ἡμῶν στῆναι πρὸς τὰς μελλούσας ἐπανίστασθαι ἡμῖν θλί- ψεις. Η Στ. ιδ'. Ἡμεῖς οἷς ἐπηγγείλω ἐπιβῆναι τῷ σαυτοῦ ὑποδήματι, καὶ καταξιώσειν τῆς ἑαυτοῦ ὑποταγής τε καὶ φιλίας. Οἱ μὲν γὰρ τούτων ἀπόβλητοι γενόμενος ὡμολόγησαν ἀπεῖσθαι, διὰ τὸ μηκέτι . ἐξιέναι τὸν Θεὸν ἐν ταῖς δυνάμεσιν αὐτῶν. Καὶ αὐτὸς ἀοράτῳ καὶ κρυφαία χειρὶ · ἐξουδενώσει τους θλίβοντας ἡμᾶς. » Στ. Γ΄. Οὐ πᾶσι τὰ αὐτὰ δεξιὰ, ἀλλὰ τῷ μὲν σπου δαίῳ τὰ νοητὰ καὶ τὰ τῆς ἀρετῆς· τῷ δὲ φαύλῳ, τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ τῆς κακίας. Ἐν μὲν τοῖς δεξιοῖς τοῦ ἁγίου Θεὸς ἵσταται, ἐν δὲ τοῖς τοῦ ἁμαρτωλοῦ διάβολος. Στ. ζ'. Οταν μὴ ἃ δεῖ, ἀλλὰ (88) μὴ συμφέρει αὐτῷ ἀξιοῖ λαβεῖν παρὰ τοῦ Θεοῦ· καὶ διὰ τοῦτο κρί- ναντος αὐτὸν, ἐπεὶ μηδὲ & πρέπει Θεὸν διδόναι, μηδὲ αὐτῷ λυσιτελεῖ, ᾐτήσατο. Στ. η'. Παντὸς γὰρ τοῦ προδότου τῆς ἀληθείας για νονται αἱ ἡμέραι ὀλίγαι, ἃς είχε φωτιζόμενος πρὶν προδῷ τὴν ἀλήθειαν, ὑπὸ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς φωτ.- DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 10. Moab lebes spei psallenti, quia castiga- A tor eorum quæ ipsi a Domine tradita fuere: lebes sulem ubique designat prophetarum castigationem. Cum igitur ad bonum promovendum poenæ dentur, et spem bonam præbeant, lebes spes et exspectatio est bonorum. - Quæ si ex persona Christi prædica- rentur, cum Idumæa terrena designet, diceret se ad terram et ad terrena descendere; nam calcea- mentum, occulti itineris symbolum. Jam olim aperte via incedebat Creator, de rebus curam gerens. Nunc autem carne indutus venit, quod calceamentum ejus declarat. - - VERS. 11. Quæ cum audierit Propheta de vora - tione gentium, ea præsertim quæ lix psalmo de Ju- deorum gente dicta sunt, ac sciverit alienigenas et advenas cum Deo societate et amicitia esse conjun- gendos, iis gratulatur qui tanto munere sunt di- gnati, et unus eorum esse gloriatur. Quando istam felicitatem civitas fuerit consecuta, et Deo cum calceamento illorum regionem accedere li- buerit. - paulo post : Quis igitur me deducet ad gratiam gentibus concessam, nisi tu, Deus? Ita cnim interpretatur hæc Symmachus, dicens : • Nisi tu, Deus, qui rejecisti nos? VERS. 12. Jam non clypeus noster tu, et propi- gnator; servos enim et omni robore ac libertate destitutos tradidisti nos inimicis tuis ; nam te duce ac imperatore nunquam fuissemus victi. VERS. 13. Nam neque armorum neque hominum tutela protegimur; Symmachus autem: • Spes no- stra sis adversus nos invasuras tribulationes. › VERS. 14. Nos profecto, quos calceamento petitu rus es, et societate et amicitia denuo confoturus. His enim amissis, confitebamur nos repulsos esse, quod Deus jam non amplius ‹ exiret in virtutibus suis. D Ipse invisibili et occulta manu ‹ ad nihi- lum deducet tribulantes nos. › - C - PSALMUS CVIH. VERS. 6. Non omnibus eadem dextera, sed justo D spiritualia et virtus, malo autem sensibilia et ma- litia. A dextris quidem sancti stat Deus, et a dextris peccatoris diabolus. VERS. 7. Quando petit quæ non decet, et quæ ac- cipienti nocerent, nec alia de causa damnatur a Deo, nisi quod ea rogat, qua nec Deo dare cun- veniret, nec ipsi accipere prodesset. VERS. 8. Veritatem prodenti pauci funt dies, quos vero lumine illuminatos habebat antequam veritatem proderet. Hujus etiam episcopatum - (88) Lego άλλ' ά. Επιτ.

Α τοπικῶς, ἢ εἶχεν οὐ ταῦτα λέγων· Καὶ ἐν τόπῳ τὸ η δεξιὸν ἐζητοῦμεν. Δεξιοὶ τοιγαροῦν τοῦ Θεοῦ οἱ μετ ἔχοντες αὐτοῦ, καθ᾽ ὁ Θεὸς καὶ ἅγιος καὶ ἀγαθός ἐστιν, δν οὐκ ἄλλως ἡγήσεται ἢ ὁ ἅμα τῷ Πατρὶ βα σιλεύων· τὸ γὰρ, « Κάθου ἐκ δεξιῶν, ο συμβασίλευ σιν τοῦ Υἱοῦ δηλοῖ πρὸς τὸν Πατέρα. Στ. γ'. Τὸ τῆς ἀρχῆς ὄνομα βασιλείαν ἐνταῦθα σημαίνει οὖσαν μετὰ τοῦ Σωτῆρος « ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, ν ἢ μετὰ ἀνάστασιν, ἣν ἀνέστη ἐκ νεκρῶν· εἰ γὰρ ἐσταυρώθη ἐξ ἀσθενείας, ἀλλὰ ζῇ ἐκ δυνάμεως Θεοῦ. "Η σημαίνων τὴν προσοῦσαν αὐτῷ σύμφυτον ἀρχὴν, καθ᾽ ἣν κρατεῖ καὶ δυναστεύει. Καθ᾽ ἂς ἕξουσιν ὑπὸ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς φωτιζόμε νοι καὶ λαμπρυνόμενοι. Ὥστε ἂν εἰπεῖν : « Εστω ἡ λαμπρότης Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ἐφ' ἡμᾶς. » - Πάν τες οἱ ἐκκλησιαστικοὶ οὐ νῦν πρότερον, ἀλλὰ καὶ ἀεὶ, πρὸς τοῦ Πατρὸς τὴν προκειμένην λέγουσιν φωνὴν εἰρῆσθαι συναπτομένην τῇ ἀρχῇ τοῦ ψαλμοῦ, οὕτως· • Εἶπεν Κύριος τῷ Κυρίῳ μου, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου υποπόδιον τῶν ποδῶν σου· ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε. » Τῶν ἄλλων οἶμαι στιχίων διὰ μέσου ειρημένων. Καὶ ἔοικέ γε καὶ ὁ ᾿Απόστολος ταύτῃ τῇ διανοία ἠκολουθηκώς εἰρηκέναι· ι Τίνι γὰρ τῶν ἀγγέλων εἴρηκε ποτέ, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου; › Μονονουχί λέγων, Οὐδενὶ τῶν γεννητῶν, ἀλλὰ τῷ μονογενεῖ Υἱῷ ἑαυτοῦ μόνῳ εἶπεν, « Κάθου ἐκ δεξιῶν μου. » Ἐπεὶ καὶ μόνος αὐτὸς Μονογενής ἐστιν, ὧν ἐν κόλποις τοῦ Πατρός.. - - Γνησίας γονῆς ὅταν λόγον ποιώμεθα, γαστέρα ὀνομάζομεν, ἐπεὶ γάρ εἰσι κυρίως τινῶν υἱοὶ, ἄλλοι δὲ εἰσποιητοὶ καὶ θετοί· ὅταν μὴ τοὺς θετούς, ἀλλὰ τοὺς κυρίους σημαίνομεν, λέγομεν γεννήματα γα στρὸς αὐτοὺς τῶν τεκόντων. Καὶ Θεὸς οὖν γνήσιον Υἱὸν καὶ ἐξ ἑαυτοῦ τὸν Μονογενῆ παραστῆσαι θέσ λων, γαστρός μνημονεύει. — Καὶ μετ' ὀλίγα· Αλλ' οὐκ ἀγνοοῦντι τῷ Υἱῷ τοῦθ᾽ ὁ Πατήρ λέγει, ἀλλ᾽ ἵν' ἡμεῖς γνῶμεν τὴν οἰκειότητα τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱόν, καὶ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα, ἀνεγράφη ταῦτα. — Καὶ μετ' ὀλίγα· Εωσφόρου δὲ φωτὸς οὐκ αἰσθη τοῦ μόνου, ἀλλὰ καὶ νοητοῦ. Εἰ δὲ καὶ τῶν νοητῶν, πρόδηλον ὅτι καὶ πάσης κτίσεως, κατὰ τὸ εἰρημένον· • Καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων. ο -- Στ. δ'. Ωσπερ ἡμῖν ὁ Σωτὴρ ὅρκον ὁρίζει εἶναι τὸ • Ναὶ ναί, » καὶ τὸ « Οὐ οὔ·, οὕτω, μᾶλλον δὲ πολ- λῷ πλέον, Θεὸς ἀληθεύων ὀμνύναι λέγεται, οὐκ ἀπὸ ομοτική ή κατομτικῷ χρησάμενος. « Ωμοσε ο τοί νυν ο Κύριος, καὶ οὐ μεταμεληθήσεται· ἡ ἐπείπερ ἀμεταμέλητα τὰ χαρίσματα, καὶ ἡ κλῆσις δὲ με γίστη εἰς ἱερωσύνην ἡ τοῦ Σωτῆρος. Καὶ ἀμε ταμέλητον χάρισμα, ἡ ἱερωσύνη οὐ ι κατὰ τὴν τάξιν, Ααρών, ἀλλὰ ι τοῦ Μελχισεδὲκ » εἰς τὸν αἰῶνα. Στ. ε'. Τοῦ Πατρὸς εἰπόντος, « Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, » τῷ Υἱῷ νῦν λέγεται, « Κύριος ἐκ δεξιῶν σου, » ώς φανεροῦσθαι μὴ τοπικῶς ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱόν· ἰδοὺ γὰρ ἅμα καὶ αὐτὸς ἐκ DIDYMI ALEXANDRINI pus sit, alioquin non diceret : Et in loco dexteram quærebamus. Dextræ igitur Dei, qui divinæ sancti- tatis et bonitatis participes facti sunt; quibus nou aliter imperat quam cum Patre`una regnando. Nam illud, « Sede a dextris, o indicat Filium cum Palre simul regnare. - VERS. 3. Vox principium hic regnum significat quo Salvator in die virtutis suæ › potitus est, aut post resurrectionem, cum ex mortuis resurre- xisset; nam si ex infrnitate crucifixus est, ex viro tute Dei vivit 88. Aut indicat imperium ipsi natura competere quo regnat et dominatur. (In splen- doribus) quibus eos lux vera illuminat et illustrat. Unde etiam dictum est : « Sit splendor Domini Dei nostri super uos 88. . -Omnes ecclesiastici, non ho- die primum sed semper etiam, existimaverunt verba B ista a Patre fuisse prolata, et cum psalmi exordio ita esse conjungenda : • Dixit Dominus Domino meo Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum; ex utero enim ante luciferum genui te. Quibus puto cæteros versus fuisse interpositos. Nec videtur Apostolus ab hac opinione abhorrere dicendo : • Ad quem autem an- gelorum dixit aliquando: Sede a dextris meis? › Hoc idem sonat ac si diceret : Nulli creaturæ, sed unigenito Filio tantum ait : « Sede a dextris meis. Cum ipse solus Unigenitus sit, ‹ in sinu Patris ª. - Quando de legitima prole agitur, uterum memo- ramus; nam alii proprie filii sunt, alii ficte per adoptionem : quotiescunque non adoptivos, sed veros indicamus, dicimus eos parentum genimina uteri. Deus igitur proprium et unigenitum Filium suum commendans, uterum memorat.—Et paulo post : Non ignaro dicit hæc Pater Filio, sed ut ipsi sciremus qua societate Pater cum Filio et Filius cum Patre conjunguntur, scripta sunt hæc.—Et paulo post : Lu- cifer non sensibilis tantum, sed et spiritualis lux. Quod si autem ante spiritualia, manifestum est etiain eum ante creaturam genitum fuisse, juxta illud : « Ipse est ante omnes . C D VERS. 4. Quemadmodum Deus dicit nos jurare di- cendo : ‹ Est, est,» aut, ‹ Non, non”, › ita multo magis jurare videtur vera asserendo, licet nullam impre- cationem nullumque jusjurandum adhibuerit. ‹ Ju- ravit › igitur ‹ Dominus et non pœnitebit eum, » quia eum nunquam pœnitebit nec donorum suorum, nec vocationis omnium maximæ, qua Salvator ad sa- cerdotium vocatus est. Profecto manebit in æter- num donum ejus, et sacerdotium ‹ juxta ordinem › non Aaronis, sed « Melchisedech, in sæcula. VERS. 5. Cum prius Pater dixisset, ‹ Sede a dex- tris meis, dicitur nunc Filio: ‹ Dominus a dextris tuis, › ut appareat Filium non ratione loci a dextris esse Patris alioquin simul foret Pater a dextris Col. 1, 17. * Matth. v, 37. 8. 1 Cor. XII 4, 88* Ps. Lxxxix, 17. "Joan. 1, 18.

Στ. Γ. Καὶ ταῦτα τῆς καινῆς διαθήκης οἰκεῖα τυγχάνει, ἁρμόζοντα τῇ εἰσαγωγῇ καὶ τῇ στοιχειώσει τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας· τίνα δὲ ταῦτα ; ἀλλ' τὸ γνῶναι ἡμᾶς καὶ μαθεῖν ὅτι τὰ καινῆς διαθήκης ἔργα οὐκ ἦσαν ἐν τύποις καὶ σκιαῖς καὶ συμβόλοις, οἷα τὰ παρὰ Μωϋσεῖ, ἀλλ' ἀλήθεια ἦν τὰ ἔργα αὐτ τοῦ. Δι' δ καὶ λέλεκται· . Ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο. » Πρὸς δὲ τῇ ἀληθείᾳ, καὶ κρίσις ἦν τὰ ἔργα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν· διὸ εἴρηται ἐν Ησαΐᾳ περὶ αὐτοῦ· . Καὶ ἔσται δικαιοσύνῃ ἐξω σμένος τὴν ὀσφύν, καὶ ἀληθείᾳ εἰλυμένος τὰς πλευράς. » - Ἐπειδὴ οὐκ ἐξ ἔργων νόμου οἱ τοῦ Εὐαγγελίου μαθηταί, ἀλλ' ἐξ ἀκοῆς πίστεως τῆς σω τηρίας καταξιοῦνται, κατὰ τὸν ἱερὸν ᾿Απόστολον, Αἱ γὰρ Μωϋσέως ἐντολαί πρόσκαιροι γεγόνασιν· αἱ Β δὲ τοῦ Εὐαγγελίου, διαρκεῖς οὐκ εἰς τὸν παρόντα μόν νον αἰῶνα, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν μέλλοντα διαμένουσαι. — ὺς γὰρ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ ἀλήθεια ἦν καὶ κρίσις, οὕτω καὶ αἱ ἐντολαὶ αὐτοῦ ὑπὸ τῶν αὐτ τοῦ μαθητῶν ἐν ἀληθείᾳ καὶ εὐθύτητι ο ἐπιτε λοῦνται. Στ. θ'. Οὐχ ἕτερά ἐστιν τοῦ εἰπόντος· . Ήλθεν ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν. » Τῷ αὐτῷ γοῦν τιμίῳ αίματι, χάριτι Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς γευσαμένου θανάτου, ἐλυτρώθημεν ἐκ τῆς πατροπαραδότου αναστροφῆς ἡμῶν. --- Οπως συντόνως καὶ τελείᾳ προθυμίᾳ ἐχόμενοι αὐτῆς, ἀθά να τον κληρονομίαν ἀπολάβωσιν κατὰ τὰς αἰωνίους καὶ ἀφθάρτους ἐπαγγελίας. - Τὸ ὄνομα αὐτοῦ, φη- σὶν, τοῖς μὲν ἁγίοις « ἅγιον, » τοῖς δὲ μὴ ἁγίοις · φοβερόν. » Στ. ι'. Ωσπερ τῆς ὁδοῦ τῆς ἀγαθῆς (αύτη δέ ἐστιν ἡ θεωρία τῆς ἀληθείας) ἀρχὴ τὸ ποιεῖν τὰ δίκαια ὑπὸ άρχει, οὕτως ἀρχὴ εἰσαγωγῆς εἰς τὴν Θεοῦ σοφίαν, οὐκ ἄλλην οὖσαν τῆς θεωρίας τῆς ἀληθείας, ὁ θεῖός έστι φόβος ὁ αὐτὸς ὢν τοῖς πρακτικοῖς δικαίοις όνο μαζόμενος. "Ονπερ οὖν ἔχει λόγον τὸ ποιεῖν τὰ δια καια πρὸς τὴν ἀγαθὴν ὁδὸν, τοῦτον ὁ τοῦ Θεοῦ φόβος πρὸς τὴν σοφίαν. Οὐ ταῖς ἄνευ τοῦ ποιεῖν νε νοηκόσιν, ἀλλὰ τοῖς ποιοῦσιν αὐτὴν τυγχάνει. Τοῖς γὰρ ποιοῦσι τὴν σύνεσιν, οὐχ ἑτέραν οὖσαν τῆς ἀρε τῆς, ὠφέλεια ἔσται· ἐξ ἧς ὠφελείας μανθάνουσι τὸ ἀγαθὸν αὐτῆς. - Τοῦτο γὰρ κατάλληλον πέρας τοῖς θεολογοῦσι τὸ λέγειν, « Η αίνεσις αὐτοῦ, τοῦ θεολογη θέντος δηλονότι, μένει ἐπ' ἄπειρον. Ἐπεὶ γὰρ ὑμνούμενος ἀθάνατος, ἀνάγκη καὶ τὴν αἴνεσιν αὐτ τοῦ ἀτελεύτητον εἶναι, ὡς διαρκεῖν εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας. σε Στ. α'. Ο μὴ ἄλλου τοῦ χάριν, ἢ αὐτῶν ἕνεκα ἐν εργῶν αὐτὰς, οἷον διὰ δόξαν ἀνθρωπίνην, ἢ διὰ τὸ μὴ περιπεσεῖν τῇ τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐπαγομένῃ και λάσει, ἢ διὰ μισθόν, ἀλλ' αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν αἱρούμενος καὶ ἐνεργῶν. Οὕτω γὰρ ἔσται ἀληθῶς ὁ τοιοῦτος μα κάριος. Στ. β'. Εἰ μὲν προχείρως τις καὶ Ἰουδαϊκῶς ἐθέλοι τὸ σπέρμα ἐκλαβεῖν τοῦ μακαριζομένου, ἀσύστατος γένοιτ' ἂν αὐτῷ ὁ λόγος. Μυρίων γὰρ ἁγίων καὶ * DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 7. Quæ etiam novo testamento propria, A et institutioni constitutionique evangelicz discipli- næ aptissime conveniunt. Cur autem hæc? Ut di- scamus et sciamus opera novi testamenti non esse in figuris et umbris et symbolis, uti opera Moysis, sed veritas erant opera Christi. Quamobrem dictum est : ‹ Gratia et veritas per Jesum Christum facta est. Imo non veritas modo, sed et judicium erant opera Salvatoris, uti Isaias de ipso fuerat professus: ‹ Et erit justitia cinctus lumbum suum, et veritate involutus costas ". » — Cum Evangelii discipuli non ex operibus legis salutem consequan- tur, juxta doctrinam divi Apostoli, sed ex auditu fidei. - Nam mandala Moysis ad tempus data fue- rant; mandata autem Evangelii non hoc ævo tan- Cum duratura, sed in æternum permanebunt. Quemadmodum enim opera manuum ejus, veritas et judicium, ita etiam mandata ejus ab ipsius di- scipulis in veritate et æquitate > perficientur. - - Vans. 9. Idem sonant haec atque illa : « Venit dare animam suam redemptionem pro multis”. › Pretio igitur illius sanguinis, gratia Dei pro omni- bus mortem subeuntis, liberati sumus a labe nobis a patribus tradita. Ut testamento constanti et perfecto studio inservientes, æternam hæreditatem assequantur, juxta immotas et æternas promissio- Nomen ipsius, ait, sanctis «sanctum, › et peccatoribus e terribile. » Des. - - - C - VERS. 10. Uti viæ bonæ, quæ nil aliud præter veritatis meditationem, initium est facere justa ', ita initium sapientiæ (quæ rursus meditatio veri- tatis), timor Domini, justitia scilicet virtutem ope- ribus perficiens. Qua igitur ratione se habet justa facere cum bona ira, eadem se habet timor Domi- ni cum sapientia. Intellectus bonus, » non iis qui eum sentiunt ac non perficiunt, sed iis qui fa- ciunt eum. Facientibus enim intellectum, qui non alius a virtute, prodest ipse; atque ita discunt quam bonus sit. ·Sensus exprimere finis conve- niens Deum celebrantibus; ‹laudatio ejus, › cele- brantis Deum videlicet, manet in æternum. Cam enim qui celebratur, æternus, et laudatio æterna sit oportet, ut per omnia secula duret. PSALMUS CXI. - VERS. 1. Qui mandata Domini ipsorum gratia, non alia de causa perfcit, ab illis abhorrens qui humans inserviunt gloriæ, aut penas fugiunt pec- catori imminentes, aut mercedem quamlibet appe- tunt. Ast bonum ipsum diligit et operatur; hic enim vere beatus. VERS. 2. Quod si beati semen obvio et Judaico sensu interpretari velles, mendax esset hoc effa- tum. Innumeri enim exstiterunt sancti et pii viri ”Juan. 1, 17. * Isa. xi, 5. Rom. 111, 22. D - Matth. xx, 28. • Prov. xvi, 5.

θεοφιλῶν ἀνδρῶν καὶ προφητῶν οὐκ ἐφάνη δυνατὸν ἐν τῇ γῇ τὸ σπέρμα. Οὐ γὰρ τις δύναται δεῖξαι, φέρε τοῦ Μελχισεδέκ, ἢ τοῦ Ἰησοῦ τοῦ Ναυί, ἢ τοῦ Ἠλία, ἢ τοῦ Ἱερεμία, ἢ τῶν λοιπῶν προφητῶν σπέρμα, τουτέστιν υἱοὺς, καὶ διαδοχὰς υἱῶν, καὶ σπέρμα δυνατὸν ἐν τῇ γῇ γεγενημένον. Κατὰ δὲ διά νοιαν νοήσεις τοῦ λόγου τὸ ἀποτέλεσμα· ἐπιστήσας ἑκάστῳ τῶν ἀποστόλων, ὧν τὸ λογικὸν σπέρμα ὅσης μετέσχε δυνάμεως, καταβληθὲν ὥσπερ εἰς χώρας εὐο γείους καὶ καρποφόρους τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχάς. Οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, οἷον Παῦλος ὁ ἀπόστολος, ἀπὸ Ιε- ρουσαλήμ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ συστησάμενος τῷ Θεῷ μυριάνδρους Ἐκκλησίας, δυνατὸν ἐν τῇ γῇ ἐκτήσατο σπέρμα. Ομοίως καὶ τῶν λοιπῶν μαθη- τῶν ἕκαστος. Καὶ μετ' ὀλίγα· Τοῦτο δὲ τὸ σπέρμα τῶν ἁγίων, σὺν αὐτοῖς τοῖς τὰ τοιαῦτα κατασπείρουσιν, εὐλογεῖται, οὐκ ἐν τῇ τυχούσῃ γενεᾷ, ἀλλ' ἐν τῇ τῶν εὐθέων. - - - Στ. γ'. Τοῦτο νοήσεις ἀκούσας Παύλου λέγοντος· Β Ως πτωχοί, πολλοὺς δὲ πλουτίζοντες, καὶ ὡς μηδὲν • ἔχοντες, καὶ πάντα κατέχοντες. » Τίς δ' ἂν γένοιτο πλουσιώτερος τοῦ κληρονόμου Θεοῦ, συγκληρονόμου δὲ Χριστοῦ ἀποφανθέντος; — Ὁ τοὺς Ἰησοῦ λόγους, οὓς ἤκουσεν, [εἰς] ἔργα μεταβαλὼν οἰκοδομεῖ ἐπὶ τὴν πέτραν τὴν ἑαυτοῦ οἰκίαν, ἐπὶ τὸν ἀῤῥαγῇ τοῦ Θεοῦ λόγον, τὰς κρηπίδας τοῦ θεωρητικοῦ καὶ πρα κτικοῦ βίου ἑαυτοῦ μεταβαλλόμενος. Ταύτην οὖν ἣν ᾠκοδόμησεν οἰκίαν ἕκαστος τῶν φοβουμένων τὸν Κύ ριον, ἐπὶ τὸ ἐν ταῖς ἐντολαῖς τοῦ Κυρίου τεθεληκέναι, τουτέστι τοῖς Ἰησοῦ λόγοις σφόδρα τεθεληκέναι, πλη- ροζ δόξης νοημάτων τῆς ἀληθείας, καὶ πλούτου συγ κειμένου ἐκ παντός λόγου καὶ πάσης γνώσεως καὶ ἔργων ἀγαθῶν. Νοήσεις δὲ καὶ τοῦτο, ἐπιστήσας ὅτι • Εξ έργων νόμου οὐ δικαιωθήσεται πᾶσα σὰρξ & ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, » κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ἀλλ' Ό ποιήσας αὐτὰ ζήσεται ἐν αὐτοῖς· ἐκ δὲ ἀκοῆς πίσ στεως. • Πρῶτος μὲν < ἐπίστευσε τῷ Θεῷ Ἀβραὰμ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην. » Επειτα δὲ καὶ οἱ ὁμοίως αὐτῷ τὸ τοῦ Χριστοῦ Εὐαγγέλιον διὰ πί- στεως κατορθοῦντες. - Στ. θ'. Κέρας τὸν Θεόν φησιν. Πάντες γὰρ οἱ δί- καιοι τούτῳ θαῤῥοῦντές φασιν· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. » Καὶ ὁ μακαριζόμενος τοίνυν τοὺς ἐχθροὺς ἑαυτοῦ ἐν Κυρίῳ κερατίσας, τὸ κέρας ᾧ αὐτοὺς καθεῖλεν ἐν δόξῃ ὑψούμενον ἔχει. Στ. ι'. Ἐν τῷ μετὰ ταῦτα βίῳ τυγχανόντων τῶν ἐπαγγελιῶν τῶν εὖ βεβιωκότων, τῶν ἁμαρτωλῶν ἕκαστος περιτυχὼν κολάσει ὄψεται ὃν ἐπόρθησε δί καιον, καὶ ὀργισθήσεται, καθ᾿ ἑαυτοῦ ἐν μεταμελείᾳ σφοδροτάτη γινόμενος. Ὅτε καὶ βρύξει τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ, καὶ καταταχήσεται ἀποβαλὼν τὸν ὄγκον καὶ τὸ οίδημα τῆς ὑλικῆς καὶ σαρκικῆς ἕξεώς τε καὶ προαι- ρέσεως, τῆς τῶν ἁμαρτωλῶν ἐπιθυμίας ἀπολλυμέ νης. Στ. α'. Απολύτως εἰρημένον τὸ παῖδες, οὐκ ἐπισ τρέπει νομίσαι ἀντὶ δούλων εἰρῆσθαι τοὺς παῖδας· ἁπλῶς γὰρ καὶ χωρὶς προσθήκης οἱ νέοι παίδες και λοῦνται· οἱ δὲ δοῦλοι, παϊδές τινων. ὡς γὰρ δοῦλος, - . . EXPOSITIO IN PSALMOS. in terra apparuit. Quis enim Melchisedech, aut Jesu Nave, aut Eliæ, aut Jeremiæ, aut cæterorum pro- phetarum semen indicare poterit, hoc est filios et filiorum prolem, et hoc quidem semeni in terra po- tens factum? Verba ista spiritualiter intelligenda; ita apostolus quisque semen suum pro viribus suis in solo fertili et fructifero, animis videlicet homi- num, seminavit. Nec verbis exprimere possis, quam potens in terra semen Paulo fuerit a Jerusalem us- que ad Illyriam innumeras Ecclesias Deo condenti. Eadem de cæteris quoque discipulis valent. - Et paulo post : Quod semen sanctorum, cum ipsis se- minantibus illud benedicetur, non in qualibet ge- neratione, sed in generatione reclorum. A ac propheta, quorum semen nulla ratione potens VERS. 3. Hæc interpretaberis, dicente Paulo: • Sicut egentes, multos autem locupletnutes; tan- quam nihil habentes, et omnia possidentes '. . Quis enim fuerit ditior quam qui Dei hæres, et Christi cohæres factus est? - Qui sermones Jesu, quos audivit, opere perficit, ædificat domum suam supra petram, supra inconcussuni Dei verbum, vita et mente prorsus mutatis. Domum igitur hanc quam aedificat quicunque Dominum tinuerit, in mandatis Domini, in sermonibus videlicet Jesu, nimis cu- piendo, replet gloria veræ disciplinæ, et divitiis quæ ex omni sermone, et ex omni scientia. et ex bonis operibus. Hoc etiam interpretaberis ita : Recordare quia ex operibus legis non justificabi- tur omnis caro coram Deo, testante Apostolos, sed, Qui facit ea vivet in eis. Ex fidei autem auditu justificatur, nam : Primus credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam‘; › et deinde ii qui pariter Christi Evangelium fide adepti sunt. C D PSALMUS VERS. 9. Cornu vocat Deum. Nam omnes justi Deo confidentes dicunt: In te inimicos nostros cornu dejiciemus. Cum igitur beatus inimicos suos in Domino cornu superaverit, in gloria exal- tetur cornu, quo eos vicit, necesse est. ' VERS. 10. In ventura post hac vita dum pro- missa justi consequentur, poenis afflicti peccatores videbunt quem lacessiverunt justum, et irascentur, vehementissima penitentia commoti. Tunc etiam frement dentibus et tabescent, a tumore et pondere carnalis humilisque vitæ et mentis nudati, per- eunte peccatorum desiderio. CXII. VERS. 1. Non servos designari voce pueri, na- nifestum ex eo quod absolute occurrat; nam ab- solute et simpliciter vocantur pueri qui natu mino- res; servi autem pueri hujus vel illius dicuntur. * Cor. vi, 10. • Rom. ur, 20. * Gen. xv, 6; Rom. iv, 3. PATROL. GR. XXXIX.

τῷ τυγχάνειν ἱερεῖς, ο ἤλπισεν ἐπὶ Κύριον, » μεί- ζονι καὶ τεθεωρημένη παρὰ τὸν Ἰσραὴλ ἐλπίδι. Τῶν γὰρ ὑπεραναβεβηκότων θεωρίᾳ καὶ πράξει μείζων ἡ ἐλπὶς, μειζόνως αἰτούντων βοηθὸν καὶ ὑπερασπιστὴν αὐτοῦ ἔχειν. Οὗτοι δέ εἰσιν οἱ προσήλυτοι, οἱ προστιθέντες τῷ νόμῳ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, ἐλπίσαντες καὶ αὐτοὶ ἐπὶ Κύριον, βοηθὸν ὑπερασπιστὴν αὐτὸν ἔχειν ἐπικαλοῦνται. Καὶ ταῦτα λέγειν παιδεύονται οἱ κατὰ Θεὸν παῖδες, ὡς ἂν εἰδεῖεν ὅτι καὶ · αὐτοὶ συμπολῖται γεγόνασι τῶν ἁγίων, καὶ οἰκεῖοι τοῦ Θεοῦ ἐποικοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων˙ καὶ προφητῶν. » Καὶ ὡς ἂν εἰδεῖεν, ὅτι ὥσπερ οἱ πα- λαιοὶ ἤλπισαν ἐπὶ Κύριον, καὶ εἶχον αὐτὸν βοηθὸν ὅτε καλῶς ἔπραττον, οὕτω καὶ νῦν οἱ νέοι ἡμεῖς οἱ παῖδες οἱ ἐξ ἐθνῶν προσεληλυθότες, καὶ τὸν φόβον ἀνειληφότες τοῦ αὐτοῦ Κυρίου. Ἐν μὲν τῇ πρὸς που λεμίους μάχῃ τὸν Κύριον ἔχομεν, ἡμεῖς οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον, ὑπερασπιστὴν καὶ βοηθόν. Ἐν δὲ τοῖς οἰκείοις πράγμασι τοῖς τε κατὰ ψυχὴν καὶ κατὰ σῶμα, πάλιν αὐτὸν ἔχομεν εὐλογοῦντα ἡμᾶς. Ὡς ἀπαρκεῖν ἡμῖν ἀντὶ τοῦ παντὸς καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ, καὶ ἀντὶ παντὸς θησαυροῦ καὶ μεγάλου κτήματος, μόνον αὐτ τὸν τὸν Κύριον καὶ πρὸς τὰ ἐκτὸς καὶ πρὸς τὰ ἔν δον. Οὕτω δὴ ἡμᾶς εὐλογεῖ νῦν, ὡς πάλαι πρότερον ηυλόγει τὸν πρότερον λαόν μεταβέβηκε γὰρ ἐξ ἐκεί- νων εἰς ἡμᾶς ἡ χάρις. Εἷς γὰρ ἂν καὶ ὁ αὐτὸς Κύ ριος, καὶ τῶν παλαιῶν ὁμοίως προΐστατο, ὥσπερ οὖν καὶ τῶν νέων. Καὶ πάλιν τοὺς νέους ὁμοίως εὐλο γεῖ ὥσπερ οὖν καὶ τοὺς παλαιούς· ὥστε εἶναι μίαν ρων ταγμάτων τῷ Θεῷ συνιστάμενον. Στ. κγ'. Αὐτὸς γάρ ἐστιν οὗ τοὺς νόμους φυλάττο- μεν· ἵνα γὰρ μὴ νομίσῃ τις ἄλλου τινὸς τοὺς χρη- σμοὺς εἶναι, οὓς Μωϋσῆς διηκονήσατο, ἀκολούθως δ ιεροφάντης πρὸ τῆς τῶν νόμων δόσεως, τὰ περὶ τῆς κοσμοποιίας παραδέδωκε, δι' ἧς διδάσκει ἕνα Θεὸν εἶναι, πάντα δὲ τὰ τοῦ κόσμου μέρη. κλῆσιν, καὶ μίαν χάριν, καὶ ἕνα λαὸν τὸν ἐξ ἀμφοτέ Β Στ. β'. • Εκλινε ο δὲ, εἶπεν, ι τὸ οὖς αὐτοῦ ἐμοὶ,ο οὐχ ἵνα τινὰ σωμάτων λάβοις ἔννοιαν περὶ Θεοῦ ὦτα ἔχοντος, καὶ αὐτὰ πρὸς τὸ εἰρημένον τῆς φωνῆς ὑποκλίναντος, ὅπερ ἡμεῖς ποιοῦμεν πρὸς τοὺς μικρὸν φθεγγομένους, ἵν' ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὴν νόησιν παρα- δεξώμεθα τῶν λαλουμένων, ἀλλ' ε ἔκλινεν » εἶπεν, ἵνα τὸ ἑαυτοῦ ἀσθενὲς ἐπιδέξηται. Ὅτι χαμαί κει- μένῳ μοι συγκατέβη διὰ φιλανθρωπίαν· ἡ γὰρ θεία ἀκοὴ οὐ φωνῆς δεῖται πρὸς αἴσθησιν. Οἶδεν γὰρ καὶ ἐν τῷ κινήματι τῆς καρδίας γνωρίσαι τὰ ἐπικείμενα. Καὶ μετ' ὀλίγα· Τὴν ἀκουστικὴν αὐτοῦ δύνα- μιν (92). - Τουτέστι παντὶ τῷ χρόνῳ τῆς ζωῆς μου ἐπεκαλεσάμην, ἐν ταῖς ἡμέραις μου ταῖς ὑπὸ τοῦ ἡλίου τῆς δικαιοσύνης γενομέναις, ἀεὶ πεφωτισμένος ὢν ἐπεκαλεσάμην. - - Στ. γ΄. Τοσοῦτον, φησὶν, ἀπέσχον τοῖς πειρασμοῖς τούτοις ὑποπετεῖν ὡς ἀκουσίοις, ὅτι καὶ πολλῷ τούς των πλείοσι κατὰ τὸ ἑκούσιον πειρασμοῖς ἐμαυτὸν . ἐν ταῖς ἡμέραις ο ο μου ἐπικαλέσομαι, έπαι καλεσάμην. - EXPOSITIO IN PSALMOS. A sacerdotes sint, speravit in Domino, spe majori ac magis spectata quam Israel. Qui enim doctrina et virtute præstant, spe ctiam præstent necesse est, adjutoremque et protectorem vehementius expe- tant. Quales sunt proselytæ, de gentibus legi adscripti, qui et ipsi in Domino sperantes, adjuto- rem eum et protectorem habere exoptant. Hæc pro- fiteri docentur qui juxta Deum pueri, ut sciant quod ipsi quoque sanctorum cives facti sunt, domestici Dei, superædificati super fundamentum apostolo - rum et prophetarum'. Ita discent, quemadmodum veteribus bene agentibus adjutor et protector Deus fuit, sic et nobis futurum recens natis, modo de gentibus conversis, et timore Domini timentibus.― Adversus inimicos pugnantes Dominum adjutorem et protectorem habemus, quicunque Dominum ti- memus. In rebus autem, quæ ad corpus aut animam pertinent, rursus habemus eum benedicentem no- bis. Sufficit igitur nobis pro omni bono, pro omni thesauro et re pretiosissima solus Dominus, quæ corpori quæque animæ necessaria præbens. Ita sane nobis benedicet, sicut olim priori populo suo bene- dixit : transivit enim gratia ab illis ad nos. Nam unus atque idem Dominus est, et veteribus eadem ratione præfuit, qua nunc recentioribus. Et rursus eadem ratione nunc recentioribus benedicet, qua olim veteribus, ita ut sit una vocatio, et una gratia, et unus populus ex utroque ordine Deo adhærens. C VERS. 23. Ipse enim est, cujus leges servamus . nam ne quis putaret ab alio quovis proferri man- data, quæ Moyses prædicabat, optime creationem mundi narravit, antequam leges traderet; docens nos ita, unum esse Deum, cætera autem mundi partes esse. PSALMUS CXIV. Eph. 11, 20. Mox paraphrastice exponit illud, D VERS. 2. c Inclinavit, ait, aurem suam nil ; hoc autem non proprie interpretaberis veluti ac si Deus aures habeat, illasque ad verba orantis incli- net, quod ipsi nos facere solemus, quo propiores facti summissa voce loquentium mentem facilius assequamur. Dicit autem Deum aurem inclinasse, at infirmitatem suam profiteatur; nam humi jacentem adiit Deus propter benignitatem suam. Audienti Deo non est cur mentem vocibus explices, cum ipse vel abscondita cordis perspiciat. Et paulo post : <Au- rem facultatem scilicet qua audit. -Omni scilicet tempore vitæ meæ invocavi, in diebus meis a justitie sole definitis, semper illuminatus invocavi. VERS. 3. Multo plures tentationes libenter subii, ait, nedum necessariis tentationibus vinci me paterer. -Dolores mortis› quibus mens offenditur.—‹ Peri · ubi legisse videtur Didymus EDIT. (92) Appositio exegetica ad illud, τὸ οὖς αὐτοῦ.

Στ. η'. Συγκρίσει τῶν ὧδε την μέλλουσαν ἀνά- Α παυσιν διαγράφει. Ενταῦθα γὰρ, φησίν, περιέσχον με ὠδῖνες θανάτου, ἐκεῖ δὲ « ἐξείλατο τὴν ψυχήν μου ἐκ θανάτου, ἐνταῦθα οἱ ὀφθαλμοὶ τὸ ἐκ θλίψεως ἐπι- χέουσι δάκρυον, ἐκεῖ δὲ οὐκ ἔστι δάκρυον ἐπισκοτοῦν ταῖς κόραις τῶν εὐφραινομένων τῇ θεωρίᾳ τοῦ κάλο λους τοῦ Θεοῦ. Ἀφειλε ο γὰρ ι ὁ Θεὸς πᾶν δά- κρυον ἀπὸ παντὸς προσώπου. ο Ενταῦθα πολὺς ὁ κίνδυνος τοῦ ὀλισθήματος, δι᾿ ἂν καὶ Παῦλος ἔλεγεν· • Ο δοκῶν ἑστάναι, βλεπέτω μὴ πέσῃ· ν ἐκεῖ δὲ πάγιοι αἱ βάσεις, ἀπερίτρεπτος ἡ ζωή. Σπ. α'. • Επίστευσα. • Ταύτης τῆς λέξεως την Β. διάνοιαν ὁ ᾿Απόστολος Κορινθίοις, « Έχοντες, » ἔφη, · τὸ αὐτὸ πνεῦμα τῆς πίστεως κατὰ τὸ γεγραμμένον· Ἐπίστευσα, δι᾿ ὅ ἐλάλησα· καὶ ἡμεῖς πιστεύομεν, δι' δ λαλοῦμεν. » Πνεῦμα πίστεως λέγων, ἤτοι τὴν ἀπ' αὐτῆς ἐγγινομένην (90)· ἢ τὸ ἐπιχωρηγούμενον ἐκ Θεοῦ τῷ πίστιν ἔχοντι πνεῦμα, τὸ « Ἐπίστευσα, δι' δ ἐλάλησα, ο συνάδων. « Καρδίᾳ ο γὰρ ι πιστεύε ται εἰς δικαιοσύνην, στόματι δὲ ὁμολογεῖται εἰς σω τηρίαν. » - Οὐ κατὰ ἀφαίρεσιν ὕψους τοῦτο πέπον- θεν, ἀλλ' ἐκ τοῦ μείζονα καὶ ὑπὲρ ἑαυτὸν τεθεῖσθαι. Στ. β΄. Οὐχ ἑαυτῷ περιπίπτει κατὰ τὸν λόγον ὁ προφήτης, ὥσπερ τινὲς τῶν σοφιστῶν ἐπιχειροῦσιν αὐτὸν διελέγχειν τῷ κατ' ἐπιτροπὴν ἐλέγχῳ, ἐκπε πτωκέναι λέγοντες τὸν προφήτην. Εἰ γὰρ πᾶς ἀν- θρωπος ψεύστης, ἄνθρωπος δὲ καὶ ὁ Δαυΐδ, ψεύστης ἦν, καὶ οὐ πιστευτέον αὐτῷ περὶ ὧν ἀποφαίνεται. Μὴ ὄντος δὲ ἀληθοῦς τοῦ λόγου τούτου, μηδὲ ὄντος παντὸς ἀνθρώπου ψεύστου, ἀφήσομεν καὶ τὸν Δαυΐδ τῆς τοῦ ψεύδους αἰτίας. Εἰ δὲ οὐ ψεύδεται, πιστεύ σομεν αὐτῷ περὶ ὧν ἀποφαίνεται· πιστεύοντες δὲ, πάλιν εἰς τὴν τοῦ ἀπιστεῖν ἀνάγκην περιεκτισώμεθα. Ὥστε εἰ μὲν ἀληθεύει Δαυΐδ, λύει τὸν λόγον αὐτοῦ, καὶ ἄνθρωπος ὢν καὶ μὴ ψευδόμενος· εἰ δὲ ψεύδεται, αὐτόθεν ἔχει τὸ μὴ πιστεύεσθαι. Τις γὰρ προσέξει ψευδολογοῦντι ; Ωστε ἐπειδὴ ἅπαξ ἀπεφήνατο πάντα ἄνθρωπον εἶναι ψεύστην, ψευδέσθω Δαυΐδ, ἵνα τὸν λόγον πιστώσεται· ἢ ἀληθεύων αὐτὸς παρέλυσε την ἀπόφασιν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν παιζόντων ἐστὶν, καὶ ταῖς τῶν λόγων στροφαῖς ἐπαγγελλομένων πρὸς τοὺς ἀπείρους· τὸ δὲ ἀληθὲς οὕτως ἔχει. Ανθρωποι γὰρ λέγονται οἱ τοῖς ἀνθρωπίνοις ἔτι κατεχόμενοι παθή- μασιν. Ὁ δὲ ὑψηλότερος ἤδη τῶν σαρκικῶν παθη μάτων γινόμενος, καὶ διὰ τὴν τοῦ νοῦ τελείωσιν πρὸς τὴν τῶν ἀγγέλων κατάστασιν μετελθών, οὗτος ὅταν περὶ τῶν ἀνθρωπίνων διαλέγηται, ἑαυτὸν ὑφεξ αιρεῖται τῶν λοιπῶν δηλονότι. Αψευδής γὰρ ὁ εἰ- πών, ο Ἐγὼ εἶπα, Θεοί ἐστε. » Πάντως καὶ εἴ τινι ἄλλῳ καὶ τῷ Δαυίδ ἡ τοιαύτη προσηγορία πρέπουσα· καὶ γὰρ καὶ ε ὁ Υἱὸς Ὑψίστου, ἡ ὁ διὰ τῆς ἀρετῆς οἰκειωμένος Θεῷ, καὶ οὐκ ἀποθνήσκων ὡς ἄνθρωπος, ἀλλὰ ζῶντα ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὸν Θεόν. Στ. γ'. Εἰς αἴσθησιν ἐλθὼν τῶν μυρίων παρὰ Θεοῦ δωρεῶν, ὅτι ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παρήχθη Η EXPOSITIO IN PSALMOS. PSALMUS VERS. 8. Venturam requiem describit, eam cum præsenti hac vita conferendo. Hic enim, inquit, circumdederunt me dolores mortis, illic eripuit animam meam ex morte; > hic profundunt lacrymas tribulatorum oculi, illic non sunt lacrymæ quæ ob- scurent pupillas sanctorum de pulcherrimi Dei contemplatione lætantium. ‹ Abstulit enim Deus lacrymas a facie sua. > Hic frequens cadendi peri.. culum, unde etiam Paulus dixit : • Qui slat, videat ne cadat ; illic autem firma fundamenta, imenu- tabilis vita. CXV. " VER. 1. . Credidi. » Hujus vocis sensum ex- plicat Apostolus scribens ad Corinthios: Ha- bentes, inquit, « eumdem spiritum fidei, sicut scriptum est: Credidi, propter quod locutus sum; et nos credimus, propter quod et loquimur 10. », Spiritum fidei vocat aut ipsam fidem, aut spiritumn a Deo fidem habentibus concessum, et illud, Cre- didi, propter quod locutus sun, » concelebranten. • Corde enim creditur ad justitiam: ore autem confessio Git ad salutem 14. ' Humiliatus est,' non quod altitudo ejus fuerit minuta, sed quod majorem et altiorem se Deum vidit. - VERS. 2. Non sibimet pugnat his verbis propheta, uti sophistæ quidam contendere conantur, per permissionem eum agitantes, haud secus ac si de- siperet. Etenim, aiunt, si omnis homo mendax, David autem homo, ipse mendax erit, nec ulla fides ejus verbis adhibenda. Quod si vero sermo ejus falsus, non omnis homo mendax, et ipse David a mendacii crimine liberatur. At si non mentitur, verbis ejus credendum ; et verbis credentes rursus fidem denegemus oportet. Si igitur David vera ha - bet, sibimet pugnat, cum simul et homo et verax; si autem mentitur, nullam sibi fidem postulat. Quis enim mendaci crediderit ? Quando igitur om- nem hominem mendacem esse contendit, men tia- tor David ut effatum hoc confirmet; aut si verax, ipse doctrinam suam evertit. Sed hæc ludentium- sophistarum, et indoctos disputationum laqueis irretientium; sic enim se habet veritas. Homines hîc vocantur qui adhuc hominis cupiditatibus in- serviunt. Qui autem supra carnales cupiditates elevatus, et propter mentis perfectionem, augeli- cam naturam prope consecutus est, hic quoties- cunque de cæteris hominibus loquitur, se velut ab illis alium distinguit. Verax enim qui dicit : ‹ Ego fixi : Dii estis ". . Licet et aliis ac Davidi nomen istud conveniat ; nam • Filius Altissimi » qui vir- tute cum Deo conjunctissimus, et non moritur sicut homo, sed Deum habet in se viventem. C Rom. X, 10. D VERS. 3. Innumera dona recordatus quibus a Deo ornatus est ; qui enim a Deo factus, cum prius non es- 1ª Psal. Lxxx1, 6. 'I Cor. x, 12. 1° It Cor. IV, 13. (96) An ἤτοι τὸ ἀπ' αὐτῆς ἐγγινόμενον (scilicet πνεῦμα) ? Επιτ.

Α ὅτι ἀπὸ γῆς διαπλασθεὶς λόγῳ τετίμηται, ἐν ᾧ καὶ τὴν εἰκόνα φορεῖν δύναται τοῦ ἐπουρανίου. Επειτα καὶ πρὸς τὴν ὑπὲρ τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων οἶκο- νομίαν ἀπιδὼν, ὅτι ἑαυτὸν ὁ Κύριος ἔδωκεν λύτρον ἀντὶ πολλῶν ἡμῶν, ἐπαπορεῖ καὶ ζητεῖ ἐν πᾶσι τού τοις τοῖς ὑπάρχουσιν αὐτῷ, τί ἄξιον ἐξεύροι δῶρον τῷ Δεσπότῃ, οὐ θυσίας οὐδὲ ὁλοκαυτώσεις, ἀλλ' αὐ τὴν πᾶσαν τὴν ἐμαυτοῦ ζωήν. Στ. δ'. Τὸ ἐν τοῖς ἀγῶσι τοῖς ὑπὲρ εὐσεβείας, τὸ μέχρι θανάτου πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀντικαταστῆναι, τὸ ποτήριον λέγων· ὅπερ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἐδίδαξεν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις· ι Πάτερ, εἰ δυνατόν, παρελθάτω τὸ ποτήριον τοῦτο· καὶ πάλιν τοῖς μαθηταῖς· • Δύνασθε πιεῖν τὸ ποτήριον, ὃ ἐγὼ πίνω ; • Ἐδήλου δὲ τὸν θάνατον ὂν κατεδέχετο ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου σωτηρίας. - Μὴ ὀκνήσητε, φησίν, πρὸς τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν, ὦ ἄνθρωποι, μὴ ἀποδειλιάσητε πρὸς τὸν θάνατον· οὐ γὰρ φθορά ἐστιν, ἀλλὰ ζωῆς ἀφορμή. Οὐκ ἀφανισμός ἐστι παντελής, ἀλλὰ μετάβασις πρὸς τιμήν. Ἐὰν δὲ καὶ θάνατον ὁσίων Θεοῦ σημαίνηται, καθ᾿ ὃν συναποθνήσκουσι Χριστῷ, καὶ τὴν νέκρωσιν αὐτοῦ ἐν τῇ σαρκὶ περιφέρουσιν, καὶ οὕτω καλῶς ἂν εὐχαριστεῖν διέγνω, ληψόμενος τοῦ τοιούτου θανάτου σωτηρίου ποτήριον, ὃ καὶ ἀμέμπτως πίεται ὁ ληψό μενος αὐτὸ, εἰ ἐπικαλοῖτο τὸ ὄνομα Κυρίου ἐπὶ τῷ γενναίως αὐτὸ πιεῖν. Στ. α'. Ἐπεὶ ἀγαθὸς ὢν ὁ Θεὸς βούλεται τὴν μετ τάνοιαν τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ἢ τὸν θάνατον αὐτοῦ, ὅσοι ὑπεύθυνοι ἁμαρτίας ἐστὲ τὴν ἐκ μετανοίας ἐξομο λόγησιν ἐπ' αὐτῷ ποιούμενοι, ἕξετε αὐτὸν ἀφιέντα τὰ ὑπὲρ ὧν ἐξομολογεῖσθε· ὁ γὰρ ἔλεος αὐτοῦ ἀχώρι- στον αὐτοῦ τυγχάνων, εἰς τὸν αἰῶνα εἴη· ἐπείπερ καὶ ἀεὶ ἐλεῶντος (97) αὐτοῦ, οὐ νῦν πρότερον, ἀλλὰ καὶ πάλαι ἄνωθεν ἐξομολογουμένων αὐτῷ πάντων τῶν πεῖραν ἐχόντων τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ. Στ. ε'. Συναγαγὼν τὰ προδηλωθέντα τάγματα, καὶ ἐν σῶμα ἀπεργασάμενος καὶ λαὸν ἕνα, διδάσκει τοῦ τον παρασκευάζεσθαι εἰς θλίψεις, μετὰ τοῦ ἀκριβῶς εἰδέναι, ὅτι « Ἡ θλίψις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμήν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα, ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. ο Διόπερ λέγειν διδάσκεται ὁ Χρι στοῦ λαός, ο Ἐκ θλίψεως ἐπεκαλεσάμην τὸν Κύ , ριον. ὁ Εὐχαῖς αὐτὸν εὗρε τὸν Κύριον, πλατυσμόν αὐτῷ γενόμενον· ὡς ἐξ ἑτέρου μὲν μέρους, τοῦ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ βίου τὴν στενὴν αὐτὴν ὁδεύειν καὶ τεθλιμμένην· καὶ διὰ τοῦτο λέγειν, « Ἐκ θλί- ψεως ἐπεκαλεσάμην τὸν Κύριον·, ἐκ δὲ θατέρου μέρους πλατυσμὸν ἔχειν καὶ εὐρυχωρίαν αὐτὸν τὸν Κύριον. Διό φησιν ὁ Σύμμαχος, « Καὶ ἐπήκουσέ μου εἰς εὐρυχωρίαν. » — Ὁ ἐν θλίψει γενόμενος δίκαιος οὐ τοσοῦτον παρακαλεῖ περὶ τοῦ ἐκτὸς αὐτῆς γενέ- σθαι, ἀλλ' ὅπως γενναίως καὶ ἱλαρῶς αὐτὴν ἐνέγκῃ. Καὶ γὰρ ὁ ἐν σταδίῳ πρὸς ἀντιπάλους ἀποδυόμενος, αὐτὸν ἀγῶνα εὔχεται αὐτῷ παρελθεῖν, ἵνα μὴ ἐξ- αγώνιος γένηται· ἀλλὰ παρακαλεῖ τὸν παιδοτριβή Επιτ. DIDYMI ALEXANDRINI set,et de terra cum esset formatus, ratione donatus est qua cœlestis imaginem referret; deinde secum re- putans quam optime Christus humani generis saluti consuluerit, semetipsum tradens redemptionem pro multis ¹³, quærit et scrutatur quid dignum Domino de suis offerre possit, non sacrificia, non holocausta, sed totam ipsius vitam. -- VERS. 4. Calicem vocat patientiam in pugnis pro pietate commissis, qua usque ad mortem peccato repugnamus. Hoc docet ipse Salvator in Evangeliis : • Pater mi, si possibile est, transeat a me calix iste ''; » et rursus ait discipulis : • Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum ?, Mortem in- tendebat quæ ipsi pro mundi salute subeunda. Nolite gloriosum certamen reformidare, inquit, o homines, nec mortem timere; mors enim non vitæ finis, sed initium. Morte non omnino tollimur, sed ad gloriam transimus. Quod si hic mors san- ctorum indicatur, qua cum Christo commoriuntur, et mortificationem Jesu in corpore nostro circum - ferimus 16, condignas me grates acturum non igno- ro, calicem accipiendo hujus salutaris mortis. Quem, qui acceperit, pie bibet, si nomen Domini invocavit, ut eum digne bibat. B PSALMUS VERS. 1. Quando Deus, utpote bonus, peccatoris C pœnitentiam magis vult quam mortem ejus, confi. temini Domino contrito corde, quicunque peccato inservitis, et dimittet vobis quæ fueritis confessi; nam misericordia ejus, quia ab eo disjungi nequit, in sæculum manet. Quandoquidem semper Domi- nus miseretur, non nunc primum, sed olim quoque ab antiquo confitentur ei quicunque expertam ha- bent misericordiam ejus. CXVII. VERS. 5. Ubi turmas antea definitas Deus con- gregavisset, et unum corpus effecisset unumque populum, docuit hunc tribulationes ei perferendas esse, persuasum habenti quod e Tribulatio patien- tiam operatur, patientia autem probationem, pro- batio vero spem, spes autem non confundit ". Quamobrem profiteri docetur populus Christi : D Rout. V, 3.5. -- • De tribulatione invocavi Dominum. › Orationibus invenit Dominum, latitudinem ipsi factum. Sic igitur ex una parte, juxta humanam suam vitam, incedit per viam arctam et tribulationibus refertam, ideoque dicit : • De tribulatione invocavi Domi- num. » Ex altera autem parte Dominum habet la- titudinem et amplitudinem. Unde etiam Symmachus habet : . Et exaudivit me in amplitudinem.Tri- bulatione oppressus justus Dominum invocat, non ut a tribulatione liberetur, sed potius ut eam gene- roso et læto animo perferat. Ita qui in stadio cum adversariis colluctaturus, quam libentissime certa- men instaurat, nedum illud recuset ; sed a pale- Matth. xx, 28. * Matt. xxvi, 39. 1* Matth. xx, 22. II Cor. IV, 10. (97) Ἐλεοῦντος lege nisi malis id referre ad dialectum Alexandrinam, ut et mulla alia id genus

οὖν πρὸς ἀλληγορίαν μελισσουργοῦσα καὶ κηροπλα στοῦσα μέλιττα, ἡ τιμήσασα τὴν Θεοῦ σοφίαν Εκ- κλησία. "Ης ἐργάτιδος οὔσης, ποθεινῆς τυγχανούσης καὶ ἐπιδόξου, τοὺς πόνους βασιλεῖς καὶ ἰδιῶται πρὸς ὑγείαν προσφέρονται, καίπερ οὔσης τῇ ῥώμῃ ἀσθε νοῦς, τῷ τὸ κήρυγμα αὐτῆς μὴ ἐν πειθοῖς ἀνθρωπίνης σοφίας λόγοις εἶναι. Όμως δὲ ἔχει τὸ κέντρον, ἐν ἀποδείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως Θεοῦ τῆς πίστεως τὸν λόγον ἔχουσα, ὡς καὶ ἀναιρεῖν κηφήνων δίκην τὰς αἱρέσεις, διχοτομοῦσα αὐτὰς ἐλέγχῳ τῆς ἀλη θείας. Καὶ μίαν μένει τιμήσασα τὴν σοφίαν τοῦ Θεοῦ Εκκλησία, ὡς εἴρηται, δυνάμει Θεοῦ τῶν πολεμούν των περιγενομένη. Αἱ δὲ ἀντικείμεναι, οὐ μέλισσαι, ἀλλ' ὡς μέλισσαι ο τυγχάνουσαι (ἂς εἶναι κηφήνας νας, ὡς λυμαινομένους τῷ καρπῷ αὐτῶν. Ἔστι δ' Β λέγων, οὐχ ἁμαρτήσεις, κυκλούσας ὡς κηρίον ἐπὶ τὸ περὶ αὐτῷ μέλι)· καὶ ἐκκαυθεῖσαι « ὡσεὶ πῦρ ἐν ἀκάνθαις. • Εξάπτουσι γὰρ αἱ ἀπὸ τῶν αἱρέσεων καὶ τὸ τῶν αἰσχρῶν καὶ ἐπιθυμιῶν πῦρ, ᾗ φησιν ὁ Παῦλος· « Τὰ γὰρ κρυφῇ γινόμενα ὑπ' αὐτῶν, αἰσχρόν ἐστι καὶ λέγειν. » Ακάνθας δὲ τὰς ἡδονὰς ἡρμήνευσε τὸ Εὐαγγέλιον. — Οὐ γὰρ ἀζήμιος μόνον ἔμεινεν, ἀλλὰ καὶ καθεῖλεν αὐτῶν πάντα σοφιστικὸν λογισμὸν καὶ πᾶν ὕψωμα επαιρόμενον κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ, ἐπείπερ τὰ ὅπλα αὐτοῦ οὐ σαρκικά, ἀλλὰ δυνατὰ τῷ Θεῷ, οὐχ ἕτερα ὄντα τῆς τοῦ Θεοῦ προσηγορίας, ήμύνατο αὐτούς. 808. Στ. ιγ'. Ταῦτα καὶ Ἰουδαίοις ἀρμόττει, καὶ τοῖς ἐξ ἐθνῶν πιστοῖς· κἀκεῖνοι γὰρ ὄλεθρον ὑπέμειναν παντελῆ, εἰ μὴ τῆς θείας απήλαυσαν χάριτος· καὶ οὗτοι ἂν ἐξεπέτασαν εἰς ἀσέβειαν, μὴ τῆς θείας αὐ τοὺς ὑπερεισάσης ροπής. Στ. ιδ'. Αὐτὸν τοίνυν ἔχομεν καὶ δύναμιν καὶ νίκην καὶ πηγὴν ὑμνῳδίας· παρ' αὐτοῦ γὰρ τῶν ἀγαθῶν ἀπολαύσαντες μετ' εὐθυμίας τὸν ὕμνον προσφέρομεν. -- ι Γινόμενος εἰς σωτηρίαν, ὁ Κύριος, οὐκ ἀρχὴν οὐσιώσεως δέχεται, άΐδιος γὰρ καὶ αἰώνιος ἐστι. Γίνεται δὲ εἰς σωτηρίαν κατὰ τὸ ἀναλαμβάνειν σχέσιν τὴν πρὸς τοὺς σωζομένους, ὅθεν πάντα τὰ γεγονέναι εἰς Χριστὸν λεγόμενα, ταῦτα ὑποβάλλεται τῇ διανοίᾳ. Οὐ γὰρ γέγονε Θεὸς Λόγος, οὐκ ἀλήθεια, οὐ σοφία, οὐχ Υἱός, ἀλλὰ γέγονεν ἡμῖν καὶ δικαιοσύνη καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις. ἂν γὰρ ἁπλοῦς καὶ ἀΐδιος, ταῦτα ἡμῖν γεγονέναι κατ' ἀναφορὰν τὴν πρὸς ἡμᾶς λέγεται. Οὕτω καὶ Χριστὸν καὶ Κύριον πεποίηκεν αὐτὸν ὁ Θεός. Χριστὸν μὲν, τουτέστιν βασιλέα καὶ ἱερέα τοῖς βασιλευομένοις καὶ τοῖς ὑπὲρ ὧν προσάγει τὰς θυσίας, ἀλλὰ καὶ τοῖς δουλεύειν ἐθέλουσιν αὐτῷ Κύριον. Καὶ καθόλου τὰ σχετικῶς περὶ αὐτοῦ λεγόμενα οὕτω διανοούμενος οὐκ ἀσεβήσεις. Στ. ιε'. « Σκηνὰς δὲ δικαίων » νοήσεις τὰς παρὰ τῷ Πατρὶ μονάς, κατὰ τὴν ἀπόδοσιν τῶν ἐπαγγελιών. Περὶ ὧν ὁ Σωτήρ φησιν· . Ὅταν ἐκλείπῃ, ο δηλον- ότι ὁ μαμωνᾶς, ο δέξωνται ὑμᾶς εἰς τὰς αἰωνίους σκηνάς. » Εν ταύταις σκηναῖς πάντες οἱ δίκαιοι είν σιν ἀγαλλιώμενοι· τετύχασι γὰρ τῶν προσδοκωμένων ἀγαθῶν. Οθεν καλῶς εἴρηται· . Φωνὴ ἀγαλλιάσεως ' DIDYMI ALEXANDRINI pientia ornatam. Ipsa enim operatur, desiderabilis A facta et illustris, regibus civibusque ad salutem la- bores perferentibus, licet infirma virtute sit, quia prædicatio ejus nou in persuasibilibus humanæ sa- pientiæ sermonibus. Habet etiam aculeum in de- inonstratione spiritus et virtutis Dei fidem suam probans, ita ut fucorum instar pereant hæreses, veritatis argumento victa, Unam Dei sapientiam reverita Ecclesia permanet, uti dictum est, pote- state Dei exercituum circumdata. Qui ipsi adver- santur, non apes, sed • sicut apes » (quos haud inepte fucos diceres, velut favum circumdantes ad mel diripiendum). lidem ardent etiam sicut ignis in spinis, Accendunt enim hæretici turpium rerum et cupiditatum ignem, juxta illud Pauli: Quæ enim in occulto fiunt ab ipsis, turpe est et dicere. . Spinas autem interpretatur Evangelium volupta- - tes Non solum autem nulla mulcta notatus est ipse, sed illorum consilia etiam destruxit et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei "; quia arma ejus non carnalia, sed potentia Deo *, nomen scilicet Dei, ultum est VERS. 13. Hæc simul ad Judæos et ad fideles ex gentibus referri possunt. Illi quoque enim prorsus periissent, nisi Deus eos gratia fovisset; hi autem altius etiam impietate fuissent submersi, nisi eos Deus exinde eruisset. C - VERS. 14. Ipsum igitur habemus virtutem, et vi- ctoriam et materiam canticorum; nam donantem nos omnibus bonis læto animo eelebramus. ‚—‹ Fa- etus in salutem, Dominus, non tunc primum exsistit, nam perpetuus et æternus. Fit autem in sa- lutem, quando nos salvandos suscipit, eaque ratione interpretanda quæcunque de Christo deri dicun- tur. Non enim factus est Deus Verbum, nec veritas, nec sapientia, nec Filius, sed factus est nobis justi- tia, et sanctificatio, et redemptio". Nam cum simplex est et alernus, illud, nostri babita ratione, Heri videtur. Ita et Christum et Dominum fecit eum Deus : Christum quidem, hoc est regem et sacerdotem hominibus imperio subjectis iisque pro quibus sacrificia obtulit; Dominum vero ipsi in- D servire non dubitantibus. Eodem modo si ea expli- ces quæ de Christo relative prædicantur, non errabis. VERS. 15. « Tabernacula justorum : illa quæ apud Patrem, juxta doctrinam Evangelii. De qui- bus Salvator ait : « Cunt dereliquerit vos, › mam- mona scilicet, ‹ recipiant vos in æterna taberna - cula s. Quibus in tabernaculis omnes justi exsul- tant; consecuti sunt enim quæ optaverant bona. Unde egregie dictum est : « Vox exsultationis et " Eph.v, 12. "Act. 11, 36. Matth. x1, 23; Luc. vult, 14. * Luc xvi, 9. "II Cor. x, 5. ibid. 4. Cor. 1, 30.

Λ ἀπεδοκίμασαν· ὁ δὲ γέγονεν ἀρχὴ καὶ κεφαλὴ γωνίας Β Εt ἑτέρας τῆς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας, καὶ γέγονε παρά Χριστοῦ δῶρον αὕτη μέγιστον κεχαρισμένον. Στ. κγ'. Ὁ δὲ Σύμμαχος, « Παρὰ Κυρίου, » φησίν, • ἐγένετο τοῦτο, καὶ αὐτὸ παράδοξον ἡμῖν. » Παράδο ξον γὰρ ἀληθῶς καὶ ἐπέκεινα παντὸς θαύματος ἦν. Οὐδεὶς μηδεπώποτε τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱὸν ἀποβληθῆναι μὲν ὑπὸ τῶν ἀρχόντων του προτέρου λαοῦ, καὶ ὑπὸ τῶν παρ' αὐτοῖς οἰκοδόμων ἀποδοκιμασθῆναι, ἀρχη γὸν δὲ γενέσθαι καὶ κεφαλὴν τῶν ἀλλογενῶν καὶ άλ λοφύλων ἐθνῶν, τῶν πάλαι πλάναις δαιμονικαῖς οἰτ κειωμένων. Καὶ μετ' ὀλίγα· ι Καὶ αὕτη ἐστὶ θαυμαστὴ ἐν ὀφθαλμοῖς ἡμῶν, δηλαδὴ προλεχθεῖσα γωνία. Καὶ μετ' ὀλίγα· Τοῦτον εἶδεν τὸν λίθον καὶ ὁ μακάριος Δανιήλ τμηθέντα ἄνευ χειρῶν, τὸν ακοινώνητον τῆς Παρθένου διδασκόμενος τόχον. κών Θεοῦ ἀοράτου. Στ. κς'. Καὶ ταύτην τὴν φωνὴν οἱ εὐαγγελισταί περὶ Χριστοῦ προφητείαν εἶναι ἐξειλήφασιν. Αὐτὸς γὰρ ἀληθῶς ἐστιν ὁ αὐθεντικῶς καὶ ἐν ὀνόματι Κυ- ρίου ἐρχόμενος, πάντων τῶν πρὸ αὐτοῦ ἀνδρῶν ὁμοῦ καὶ ἀγγέλων ἐληλυθότων, ὡς Κυρίου δούλων. Αμέ λει, « Τάδε λέγει Κύριος, ο ἕκαστος ἔφη· καὶ ἕκα στὸς τῶν ἀγγέλων φησὶν, πρὸς ἂν ἔρχεται· « Ο Κύ ριος ἀπέστειλέ με. » Αλλ' αὐτὸς · Ὁ ἐν ὀνόματι Κυ- ρίου ἐρχόμενος, εὐλογημένος ο ἐστί. — Καὶ πά λιν· Εὖ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν < ὁ ἐρχόμενος, ἀλλ᾽ οὐχ «ὁ ἐλθών. ο 'Αεὶ γὰρ ἔρχεται καὶ ἐπιδημεῖ τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει, εἰ καὶ μὴ διὰ σαρκός. Οὐ κινούμε νος, οὐ μεταβαίνων αὐτὸς (ἄτρεπτος γὰρ καὶ ἀναλ- λοίωτος καὶ πληρῶν τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν θεϊκή παρουσία), ἡμῶν δὲ σχέσει καὶ διαθέσει ἐγγιζόντων αὐτῷ, ἢ μακρυνομένων αὐτοῦ. • Ἐξ οίκου Κυ τῶν κόλπων τῶν πατρικῶν ἐστιν ὁ ἐρχόμε- ρίου, νος. - - Στ. κζ'. Τὸ γὰρ ἐλθεῖν αὐτὸν, οὐ τόπον ἐστὶν ἀμείψαι, ἀλλ᾽ ἐπιφανῆναι, πρότερον οὐχ ὁρώμενον· ὑπάρχων γὰρ ἀόρατος τὸ εἶναι (98), εἰκὼν Θεοῦ ἀο- ράτου, μορφὴν δούλου λαβὼν καὶ γενόμενος Λόγος σὰρξ ὤφθη, ἵν' οὕτω φανεὶς χειραγωγήσῃ διὰ ταύτης τῆς κατανοήσεως εἰς τὸ καὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ κατα- θεάσασθαι, « Δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. » Στ. κη'. Δοξολογών, θεολογών σε λέγω, ἃ εἰς ἐμὲ πεποίηκας θαυμάσια · ὕψωσας γάρ με, καὶ πεποίη- κας δύναμιν, ὡς μὴ ἀποθανεῖν, ἀλλὰ ζήσαντά με διηγήσασθαι τὰ ἔργα σου. Στ. κθ'. Πέρα (99) τοιγαροῦν μαθών σου τὸ πολὺ ἔλεος καὶ τὴν ἀγαθότητα, καὶ ἄλλους προτρεπόμενος λέγω, « Εξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ. Στ. α΄. Πάσης σπουδῆς ἀποστάντες, καὶ δι᾿ ἔργων ἀγαθῶν καὶ φρονήματος ὀρθοῦ ἐγγίζοντες αὐτῷ · εὖ δὲ τὸ μακαρίζειν οὐ τους πορευθέντας, ἀλλὰ ο τους πορευομένους. » DIDYMI ALEXANDRINI et caput alterius anguli, Ecclesiæ videlicet quæ ex gentibus; nec aliud nobis majus donum Christus largitus est. VERS. 23. Symmachus autem : • A Domino, inquit, factum est hoc; et illud incredibile nobis. » Vere quidem illud incredibile et omni ad- miratione dignum. Quis enim unquam potuisset credere Filium Dei a principibus pristini sui populi rejiciendum fore, et ab hominibus apud eos æði - ficantibus reprobandum, ipsum autem ducem fu- turum et caput alienigenarum et externarum gen- tium, tandiu dæmonicis erroribus deceptarum? Et paulo post : « Et mirabilis est in oculis nostris,> nempe angulus ille. Et paulo post : Hunc lapi- dem novit etiam beatus Daniel sine manibus -- B abscissum, et didicit eum incommunicabilem esse Virginis filium. VERS. 26. Hanc quoque vocem de Christo prae dicari contenderunt evangelista. Ipse enim vere est qui cum auctoritate et in nomine Domini ve- nit; omnes autem sancti viri et angeli qui antea venerunt, servos Dei se esse profitebantur. Profecto, • Hæc dicit Dominus, aiebat quisque, et hisce verbis alioquuntur angeli quem accedunt: ‹ Domi- nus misit me. Ille vero: ‹ Benedictus qui venit in nomine Dominis. rursus : Recte dicitur « qui venit » et non qui jam venit. Semper enim venit et accedit ad hominum genus, licet hoc non carne fiat. Non movetur Dominus veniendo, nec de loco in alium transit, nam immobilis ipse et immuta- bilis, et cœlum terramque divina sua præsentia replet; nos autem illi appropinquamus habitu atque dispositione, vel ab illo elongamur. ‹ De domo Domini, o de sinu Patris egreditur qui venit. ' - VERS. 27. Venit enim non de loco in locum transeundo, sed illucendo, cum prius non appare- reţ: quippe qui invisibilis cum esset, invisibilis imago Dei, formanı servi accepit, et Verbum caro factum est ut videretur, et ita apparens hoc con- spectu nos ad gloriam ejus contemplandam perdu- ceret, Gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenus gratiæ et veritatis ”., C VERS. 28. Glorificabo te, celebrabo te, narrando mirabilia quæ mili fecisti; nam exaltasti me, et D virtutem fecisti, ita ut non morerer, sed viverem ad annuntianda opera tua. VERS. 29. Mire igitur cum expertum habeo quanta sit misericordia tua et quanta bonitas tua, cæteros exhortans dico: ‹ Confitemini Domino, quia in sæ- culum misericordia ejus. › PSALMUS VERS. 1. Qui, exstincto omni malo studio, per bona opera et rectam mentem Deo appropinquant. Recte autem beatos declarat qui ambulant, » non vero qui ambulaverunt. Dan. 11, 45. so Matth. xxι, 9. Joan. 1, 14. EDIT. - -- CXVIII. (48) Legendum, ut videtur, ἀέρατος τῷ εἶναι εἰ (99) Lege πείρα. ID.

Στ. γ. Ἐμφαίνει τὸ μηδεπώποτε αὐτοὺς πεπειρά- Α σθαι τοῦ θείου νόμου, ὡς περὶ αὐτῶν εἶναι τό· «Οσοι ἀνόμως ἥμαρτον, ἀνόμως καὶ ἀπολοῦνται. » Οὗτοι Τέ εἰσιν οἱ μηδέποτε θείας διδασκαλίας ἀκηκοότες. Οἱ γὰρ μετὰ τὸ ταύτης μνησθῆναι πταίσαντες ἐν νόμῳ ἡμαρτηκέναι, καὶ παραβάται αὐτοῦ λέγον- ται. Στ. δ'. Ο μετά πάσης εὐτονίας καὶ σφοδρότητος Εργαζόμενος τὰ προστεταγμένα ὑπὸ τοῦ Κυρίου, οὗ τος νενόηκε τὸν προκείμενον στίχον. Στ. ε'. Οὐ γὰρ ἄλλως τὰ δικαιώματά σου φυλάξω, ἐὰν μὴ κατευθυνθείησαν ὑπὸ σοῦ αἱ ὁδοί μου. Τίνα οὖν τὰ δικαιώματα ταῦτα; ι Α παραθήσεις ἐνώπιον τῶν υἱῶν Ἰσραήλ; Ἐὰν κτήσῃ παῖδα Ἑβραῖον, ἐξ ἔτη δουλεύσει σοι, τῷ δὲ ἑβδόμῳ ἐξαποστελεῖς αὐτὸν ἐλεύθερον, » καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ μετ' ὀλίγα· Β Ωφελον οὖν, φησὶν, κατευθυνθείησαν αἱ ὁδοί μου, ἵνα ὅσα ἐδικαίωσας, ταῦτα ἑκάστῳ κατὰ τὸ πρέπου ἀποδώ. - Στ. ια'. Ο μὴ ἐξ ἐπιπολῆς τὰ λόγια τοῦ Θεοῦ δε χόμενος, κρύπτει αὐτὰ ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ, ἵνα την γνώμην καὶ τὴν πρόθεσιν αὐτοῦ κατὰ ταῦτα ποιω- θεὶς, ἀναμάρτητος εἴη Θεῷ τῷ τὸ κρυπτόν ὁρῶντι · μὴ μόνον μὴ μοιχεύων, ἀλλὰ μηδὲ αἰσχρὰν όρεξιν ἔχων. — Ὁ αἰσθόμενος τῆς αὐτοῦ προκοπῆς ἀπὸ τοῦ «ἐν ὅλῃ καρδίᾳ ἐκζητῆσαι τὸν Θεόν, ο εὐλογεῖ αὐτὸν εὐχαριστῶν ἤδη, ἐφ᾽ οἷς ἠξιώθη· ἔχων γὰρ λόγια απόῤῥητα καὶ κρύψεως άξια, εὐλογεῖ ἐπὶ τού- τοις τὸν Κύριον. - Στ. ιγ'. "Οσα γὰρ ἔμελλε ποιεῖν τοὺς ἀκροατὰς μανθάνοντας περὶ τῶν κριμάτων, τοῦ Θεοῦ, τούτοις εἰς φανερὸν ἔφερον. Στ. ιδ'. Ὡς γὰρ τὸν αἰσθητὸν ἀποδεχόμενος πλοῦ- του, τέρπεται ἐπ' αὐτῷ, οὐχ ὅτ' ἂν μερικὸν ἀλλ' ὅτ' ἂν πάντα αὐτὸν ἔχει συμπληρούμενον, ἐξ ἀκινήτων καὶ κινητῶν ὑπαρχόντων· οὕτω καὶ ὁ τὸν πνευματι κὸν πόθον πλουτῶν ἀπαρτιζόμενον, χαίρει ἐπ' αὐτῷ κτησάμενος αὐτὸν ἐν τῷ προκόπτειν ἐν τοῖς τοῦ Θεοῦ μαρτυρίοις, καὶ ἐνεργεῖν τὰς ἀρετὰς, λέγων ᾿Αντὶ πάντων ἐμοὶ τὰ μαρτύριά σου, εὐφροσύνη και πλοῦτος εἴη. Στ. ι5. Όπως μὴ ἀμισθῆ δόξω πεπραχέναι τὰ δικαιώματά σου, ἀνταπόδος μοι τὴν θείαν καὶ μα καρίαν ζωὴν, ἵνα ζώσας κατ' αὐτὴν φυλάξω τοὺς λό γους σου η μετὰ γὰρ τὸ μνημονεῦσαι αὐτῶν, ἀκόλου- θον φυλάξαι. Στ. ιη'. Έρχεται ὁ Λόγος καὶ ἀποκαλύπτει τοὺς ὀφθαλμοὺς, περιαίρων τὸ κάλυμμα· ἡνίκα γὰρ ἐπι στρέψῃ τις πρὸς Κύριον, περιαίρεται τὸ κάλυμμα. Ηδει ὁ προφήτης ὅτι σκιὰν ἔχει ὁ νόμος τῶν μελ- λόντων ἀγαθῶν· ἐζήτει νοῆσαι τὰ ἀγαθὰ, ὧν περι- εἶχε σκιὰν ὁ νόμος· καὶ μὴ Ἰουδαϊκῶς, ἀλλὰ μεγα λοφρόνως καὶ προφητικῶς εὐχόμενος, παρεκάλει λέ- γων· « Αποκάλυψον τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ κατα- νοήσω τὰ θαυμάσια ἐκ τοῦ νόμου σου, » ἵνα ἀνακε καλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτρίζη ται, τὴν εἰκόνα μεταμορφούμενος, καὶ θεωρῶν τὰ θαυμάσια τοῦ Θεοῦ ἐκ τοῦ νόμου αὐτοῦ. EXPOSITIO IN C D • Rom. 11, 12. *² Jaç. 11, 11. Exod. xx1, 1, 2. PSALMOS. VERS. 3. Indicat eos nunquam divinæ legis præ- cepta cognovisse, quasi de illis haberetur illud : • Quicunque sine lege peccaverunt, sine lege per- ibunt". Hi autem sunt qui divinas disciplinas nunquam audivere. Illi autem qui ea instructi la- buntur, in lege peccant, et legis transgressores vocantur VERS. 4. Qui mandata Domini studio et diligenter perficit, poterit hunc versum usurpare. . VERS. 5. Non enim aliter custodivissem justifica- tiones tuas, nisi viæ meæ a te fuissent directæ. Quæ autem justificationes illæ ? Eædem quas ap- pones coram filiis Israel? Si acquisieris servum Hebræum, sex annos serviet tibi: septimo autem anno dimittes eum liberum ",, et cætera.-Et paulo post : Dirigenda erant, inquit, viæ meæ, ut qua cunque mandasti convenienter perficerem. VERS. 11. Qui non leviter eloquia Dei suscipit, abscondit ea in corde suo, ut mente et affectibus ad ea informatis, irreprehensibilis videatur Deo vel abscondita cordis perscrutanti; ideoque non solum non mœchetur, sed nec sensu quidem turpi movea- Sentiens se profecisse, ex quo dixerat ‹in toto corde exquirere Deum > benedicit ei jam gratias agens de bonis quæ consecutus est : eloquia enim adeptus ineffabilia et digna quæ absconde- rentur, benedicit propterea Domino. tur. - , VERS. 13. Labiis enim prædicavi quid Deus cum auditoribus, judicia ejus inquirentibus, acturus esset. ' VERS. 14. Quemadmodum qui divitias contigerit, non modicas quidem, sed innumeras, ex immobili- bus et mobilibus constantes, delectatur in eis, ita qui spiritualia desideria perfecit, lætatur in eis; et proficiendo in testimoniis Dei virtutesque operando bona quæque consequitur, dicens: Pro multis mihi testimonia tua, lætitia et divitiæ sunt. VERS. 17. Ne videar justificationes tuas gratis perfecisse, retribue mihi divinam et beatam vitam, ut ea vivens custodiam sermones tuos; › nam cum sermones tuos non obliviscar, eos quoque perficiam oportet. VERS. 18. Venit Verbum et aperit oculos, vela- men tollendo: quando enim ad Dominum te con- vertis, aufertur velamen. Non ignorabat propheta legi umbram inesse futurorum bonorum ; optabat igitur bona considerare, quorum umbram lex præ - bebat; et animo minime Judaico, sed generoso et prophetico precatus, clamat ad Dominum : « Ape ri oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua, › ut revelata facie gloriam Domini intueatur, imaginem transformans, et contemplans mirabilia Dei de lege ejus.

τοῖς, καὶ τὴν ὁμιλίαν ἐν τῷ περὶ τούτου ποιεῖσθαι Α λόγῳ. Στ. κθ'. Ο προαιρέσει ἀποστὰς τῆς ὁδοῦ τῆς ἀδι κίας, καὶ τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ προσελθεῖν, τελειωθή- και ταῦτα βούλεται πρὸς Θεοῦ, τοῦ τὰ τέλη τῶν ἀγαθῶν ἐπιφέροντος. Ὡς γὰρ μισήσας ἣν εἶχεν ἄγνοιαν, τῷ πόθον ἐσχηκέναι τῆς ἀντικειμένης ἐπι- στήμης, οὐχ οἷός τε ὢν τῆς ἀγνοίας ἀποστῆσαι, καὶ τῇ πίστει πρὸς αἱρῆσαι (4), τὸν διδάσκαλον παρα- καλεῖ· Τὴν ἄγνοιαν ἀπόστησον ἀπ᾿ ἐμοῦ, καὶ τῇ ἐπιστήμῃ σου ἐλέησόν με. Στ. λβ'. Οδὸς μὲν στενὴ καὶ τεθλιμμένη ἡ ἀπὸ άγουσα εἰς τὴν ζωήν, καρδία δὲ πλατεῖα καὶ εὐρύχω ρος ὑπὸ τοῦ Λόγου εὐρυνομένη, ἡ ἁγία καὶ Θεὸν ἀψομένη, καὶ τὸν καλὸν δρόμον τρέχουσα τῆς ὁδοῦ τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ. Οὕτω μὲν καὶ ἡ πλατεῖα καὶ εὐρύχωρος ὁδὸς ἀπάγει ἐπὶ τὴν ἀπώλειαν· ἡ δὲ στενή καρδία καὶ μὴ χωροῦσα ἐν ἑαυτῇ μονὴν Πα- τρὸς καὶ Υἱοῦ, χωρίζει ἀπὸ Θεοῦ διὰ τὴν στενοχω ρίαν τὸν τοιαύτην τῇ ἑαυτοῦ κακία περιπεποιηκότα. Στ. μ'. « Ἐπεὶ ἐπεθύμησα, ο φησίν, « τὰς ἐντολάς σου, διὰ τοῦτο ζωοποίησόν με, κατὰ τὴν σὴν δικαιο- σύνην, » καὶ ἄμειψαί με μή μόνον ποιήσαντά σου τὰς ἐντολὰς, ἀλλὰ καὶ αἱρετικῶς πρὸς αὐτὰς διατε θέντα. Διὸ οὐκ ἄλλου χάριν, ἀλλ' αὐτῶν ἕνεκα επι- τελῶν αὐτός φημι, • Ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ζησόν με, ν ὅπερ ἐστὶ ζῆσαι κατὰ ἀρετήν. Καὶ ἐπεὶ δι- καιοσύνη τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, ὁ ἐν Υἱῷ ζῆσαι βου- λόμενος τοῦτό φησιν. Στ. μγ'. Εἰ καὶ ποτὲ πρὸς ἐμπιπτούσας ἀπορίας περὶ προνοίας, ὁμοιοτρόπων ζητημάτων μὴ ἔχοιμι λόγον ἀποδοῦναι, λύοντα τὰς ἀντιῤῥήσεις τῶν ἐπ- απορούντων, ἀλλὰ σὺ τῇ αὐτοῦ ἀγαθότητι, ἀνοίξαντί μοι τὸ στόμα, τῷ σῷ λόγῳ δὸς ἑρμηνευτικὸν τῆς ἀλη- θείας, ἵνα μὴ παντελῶς περιαίρεσις τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας ἐκ τοῦ στόματός μου γένηται, ἀλλὰ δυνηθῶ περὶ τῶν δυσαποδότων αμωσγέπως λέγειν, ὅτι "Ηλ- πισα ἐπὶ τὰ κρίματά σου (5), τοῖς κεκριμένοις καὶ ἐξετασμένοις λόγοις καὶ τοῖς κρίμασι καθ᾽ ἃ διοικεῖς καὶ προνοεῖς τῶν ἀνθρώπων. Στ. να'. Τῶν ἑτεροδόξων αλαζονευομένων κατὰ τοῦ νόμου τῷ διαβάλλειν αὐτὸν, ἐγὼ σφόδρα τῆς φυ λακῆς αὐτοῦ περιειχόμην· καὶ κατὰ ποσόν κλονῆσαι τὴν πρὸς αὐτὸν συγκατάθεσιν μὴ ἀνεχόμενος. στο Στ. νβ'. Έτι τὴν διάθεσιν κατανοήσομεν τοῦ δι καίου. Μιμνησκόμενος, φησί, τῶν κριμάτων τοῦ Θεοῦ τῶν ἀπ' αἰῶνος καὶ ἕως αἰῶνος ἀποθησομέ νων (6) ἑκάστῳ, παρακαλεῖται καὶ ἄλυπος μένει καὶ ἀτάραχος. Καὶ λέγει οὐκ ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλυφθῆναι εἰς ἡμᾶς. Στ. Εγ. Μέτοχον νοήσομεν τὸν φίλον καὶ κοινωνὸν, ἔφησιν ὁ Ἐκκλησιαστής, ο Ἐὰν πέσῃ (7) ὁ εἷς ἐγερεῖ τὸν μέτοχον αὐτοῦ. » Μήποτ' οὖν τοῦτο βούλεται λέ- γειν, ὅτι φίλος καὶ κοινωνὸς, εἰ μὴ πάντων τῶν φο EXPOSITIO IN PSALMOS. exerceri in eis, et in eis narrandis conversari li ceat. VERS. 29. Qui ab iniquitatis via recedere, et Dei legem accedere decrevit, optat hæc a Deo perfici, perfectionem omnium"bonorum præstante. Ita qui pristinam suam ignorantiam odio habet, et divina scienția illuminari cupit, cum ipse sua virtute igno- rantiam depellere nequit, et in sanctis doctrinis erudiri, clamat ad magistrum : Ignorantiam amove a me, et scientia tua miserere mei. VERS. 32. Via quidem quæ ducit ad vitam arcla et tribulationibus referta; cor autem latum et am- plum a verbo dilatatum, sancta quæque et Deum contemplatura, et nobilem cursum viæ mandatorum B Dei currens. Pariter lata et spatiosa via quæ ducit ad perditionem, cor vero augustum et non capiens in se mansionem Patris et Filii, avertit a Deo per angustiam suam eos qui malitia sua tale cor adepti Eccle. IV, 10. vocabulis repòs alpñsai nullum sensum elicere pos- sis. EDIT. C D sunt. VERS. 40. : Quia mandala tua, , inquit, « con- cupivi, vivifica me secundum justitiam tuam, › et retribue mihi non solum mandata tua perficienti, sed studio etiam ea prosequenti. Ideo cum non alia de causa, sed ipsorum gratia ea observem, oro, ‹ In justitia tua vivifica me, › hoc est ut secundum virtutem vivam. Præterea quando Filius est justitia Patris, qui in Filio vivere voluerit, eadem proli- tebitur. VERS. 43. Licet nonnunquam multa providentia tua fiant, multæque quæstiones occurrant, quas probare, aut de quibus dubitantium difficultates solvere non valeam, tu tamen bonitate tua, ape- rienti os sermonem tuum ad explicandam veritatern ne deneges; præsta ne omnino auferatur verbum veritatis de ore meo, sed vel in calamitatibus pro- fiteri possim, quia Speravi in judicia tua, in sermo- nibus justis et probatis, et in judiciis quibus homi- nes dirigis et gubernas. VERS. 51. Heterodori gloriati sunt adversus le- gem, eam impugnando; ego vero usque in custo- dienda ea versatus sum; nec deflexit ab ea vel minime mens mea. VERS. 52. Rursus justi affectus meditabimur. Memor, inquit, judiciorum Dei, a sæculo usque in sæculum cuique definitorum, consolatur, et do- lorum expers imperturbatusque remanet. Dicit non conferendas esse passiones fluxæ hujus vitæ cum gloria in futura vila nobis revelanda. VERS. 65. Idem sonat particeps ac socius et amicus, uti indicat Ecclesiastes : Si ceciderit unus alter eriget participem > Hoc igitur declarat se nunquam amicum sociumve futurum, nisi corum (4) Απ τῇ πίστει προσερείσαι? Ex duobus enim (5) Lege ἐπὶ τοῖς κρίμασί σου. 10. (6) Forsitan corrigendumn ἀποδοθησομένων. 10. (7) LXX πέσωσι. Ιρ.

Στ. οθ'. Βούλεται ὡς προφήτης τοὺς φοβουμένους Α τὸν Θεὸν ἐπιστρέψαι πρὸς αὐτὸν καὶ οἰκεῖν, ἵν᾿ αὐ τοῖς μεταδῷ τοῦ χαρίσματος τοῦ ἐν αὐτῷ. Στ. πγ'. Ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος, πνευματικὴ ὢν πάρ χνη, ἐπεὶ καὶ δρόσος καὶ ὑετὸς πολλαχοῦ λέγεται, καταψύχει μου τὸν ἀπὸ παθῶν ἀκόλαστον φλεγμὸν, καὶ ἀσθενῆ μου τὴν σάρκα ποιεῖ, ὡς τὴν νέκρωσιν Ἰησοῦ φέρειν ἐν αὐτῇ. Στ. πδ'. Πᾶσαι αἱ ἀνθρώπιναι ἡμέραι ὀλίγαι εἰσίν. Ἐπεὶ οὖν ὀλίγον χρόνον ζῶ ἐπὶ γῆς, βούλομαι δὲ ἰδεῖν τοὺς καταδιώκοντας με κρινομένους, παρακαλῶ σε μὴ ὑπερθέσθαι. Τίνες δέ εἰσιν οἱ περὶ ὧν εὔχεται ἵνα γένηται ἐπ᾿ αὐτοὺς κρίσις ; Οἱ καταδιώκοντες ἡμᾶς ὁ Σατανᾶς ἐστι καὶ τὰ πνευματικὰ τῆς πονη- ρίας. Ὅταν δὲ ἡμᾶς καὶ ἄνθρωπος δοκῇ καταδιώκειν, τῷ πρώτως καταδιώκων, οὐκ ἄνθρωπός ἐστιν, ἀλλ' ὡς παρέχειν ἑαυτὸν τόπον ἐκεῖνος ἄνθρωπος. Ποιήσεις δὲ τοῦτο, συντρίβων τὸν Σατανᾶν ὑπὸ τοὺς πόδας μου ἐν τάχει, καὶ τὰς ἀντικειμένας σοι δυνά- μεις ὑποτάσσων τῇ ψυχῇ μου, καὶ ποιῶν αὐτὰς και ταπατεῖσθαι ὑπὸ τοῦ σοῦ λόγου γινομένου ἐν τῇ προαιρέσει μου. - Στ. πε'. Πολλοὶ γὰρ ἑρμηνεύειν ἐπιχειροῦσι τὰς θείας Γραφάς, καὶ τῶν τῆς Ἐκκλησίας, καὶ τῶν ἔξω ταύτης αἱρετικῶν τε καὶ Ἰουδαίων ἢ Σαμαρει- τῶν· ἀλλ᾽ οὐ πάντες λέγουσι καλῶς. Σπάνιος γὰρ ὁ ἔχων ἀπὸ τοῦ Θεοῦ εἰς τοῦτο χάριν, πολλῶν ἀδολεσχία καὶ φλυαρία· οὐ γὰρ δύναται λόγος εὔτονος καὶ ἐῤῥωμένος καὶ σωτήριος εἶναι ἐν ψυχῇ τοῦ παρανό- μου (10). - • Στ. πς'. Οὐ τύπος οὐδὲ σύμβολον αἱ ἐντολαί σου • Αδίκως κατεδίωξάν με, βοήθησόν με. » Εστι δι- καίως καταδιωχθῆναι, καὶ ἀδίκως. Δικαίως κατα διώκεται ὁ παρανόμως βιούς· ἀδίκως δὲ ὁ δίκαιος, ὁ φιλαλήθης, ἐχθρὸς ἀνθρώποις γινόμενος διὰ τὴν ἀλή θειαν. — Οἱ καταδιώκοντές με προσπεπολεμήκασιν, ἕως τε (11) μικροῦ δεῖν συντετελεκέναι με αὐτοὺς, μικροῦ δεῖν ἐκ τοῦ διωγμοῦ αὐτῶν ἐτελεύτησα· συν τετέλεσταί μου ὁ χρόνος τῆς ζωῆς ἐπικειμένου μοι τοῦ δειλοῦ, καὶ ὅμως οὐκ ἐξέστην σου τῶν ἐντολῶν, οὐκ ἐξεκάκησα, οὐ παράνομόν τι ἐποίησα, ἀλλ' ἐπ- έμενον τῇ ἀγάπῃ τῶν ἐντολῶν σου. — Καὶ μετ' ὀλίγα· Συντελεσθῆναι δέ ἐστιν ἐν τῇ γῇ οὐ τὸ κοι νῶς τεθνάναι, ἀλλὰ τὸ εἰς τὴν ὑλικὴν ἕξιν, ἣν ἐκά- λεσε γῆν, ὡς εἰς τέλος ἐλθεῖν ἐπὶ τῷ κατ' αὐτὴν ποιωθῆναι. Τὸ κατὰ τὸ λόγιον τοῦ Θεοῦ ζῆν, τὸ σὺν εὐσεβείᾳ ζῆν ἐστιν, οὐχ ἁπλῶς τὴν αἰσθητὴν ταύτην ζωήν. Τούτου γὰρ τυχὼν ἐν εὐζωΐᾳ ἔσται, ὃς ἐφύλασσεν τὰ μαρτύρια τοῦ στόματος τοῦ Θεοῦ μαρτυρηθέντα καὶ ἀποδειχθέντα ὑπὸ Λόγου τοῦ Θεοῦ, οὗ εἶπεν αὐτοῦ στόματος (12) εἶναι. - Στ. πη'. Ο μετὰ πάσης εὐτονίας καὶ σφοδρότητος ἐργαζόμενος τὰ προστεταγμένα ὑπὸ τοῦ Κυρίου, ο τος νενόηκε τὸν προειρημένον στίχον. Στ. κα'. Ὡς τεταγμένως καὶ ὁμαλῶς περικυκλεῖν —Εt ο... στόματος πιο δν ... στόμα. EXPOSITIO IN PSALMOS. B cræ Scripturæ interpretibus. Consonat fere S. Atha- nasius in fragmentis. C D VERS. 79. Optat, uti prophetam decet, timentes Deum ad se converti et secum conversari, ut eis gratiam largiatur qua ipse repletus est. VERS. 83. Dei verbum spiritualis pruina; quar- do etiam ros et pluvia ubique dicitur, refrigerat ardentes cupiditatum mearum flammas, et carnein meam debilitat ut mortificationem Jesu in ipsa feram. VERS. 84. Omnes humanæ vitæ dies pauci. – Cum igitur paulisper in terris vivam, et eos judi- cio afflictos videre velim qui me persequuntur, oro te ne tardes. Qui autem sunt illi quos judicandos existimat? Qui nos persequuntur, Satanas et spi- ritualia nequitiæ. Nam quando homo nos persequi videtur, non homo est qui nos primarie persequi- tur, sed illis tantum persequendi occasionem præ- bet. Hoc autem judicium facies, quam citissime Satanai sub pedibus meis conculcans, et subji- ciens animæ meæ potestates tibi infensas, et tra- dens eas a verbo tuo proterendas, quod mente suscipiam. - VERS. 85. Multi quidem divinas Scripturas in- terpretari non dubitant, et Ecclesiæ libros necnon externa hæreticorum, Judæorumque et Samari- tanorum scripta; sed non omnes illud egregio præstant. Pauci enim sunt quibus Deus ad hoc gratiam impertitur; multis autem confabulationes et nugæ. Non est enim quod sermo rectus et firmus et salutaris in animo iniqui reperiatur. - VERS. 86. Non figuræ aut symbola mandata tua : • Injuste persecuti sunt mne, adjuva me. » Nunc enim juste persequuntur, nunc injuste. Juste per- sequuntur eum qui iniquam vitam agit; injuste autem pium virum, veritatis amatorem, qui veri- tatis causa hominibus odio factus est. Qui per- sequebantur me ita me lacessiverunt, ut parum abfuerit quin consummarer ab eis: prope perse- cutionibus eorum interii; consummatum est tem- pus vitæ meæ instante diabolo; attamen a man- datis tuis non defeci, malo me non dedi, iniqua non egi, sed amore tui permansi in mandatis tuis. paulo post : Consummari in terra non est com- muni morte perire, sed ad humilia delabi, quæ terram vocat, quasi ad finem, ut in iis deinceps vivatur. Secundum eloquia Dei vivere, non est carnali hac vita vivere, sed piis moribus vivere. Quam vitam adeptus beatitudine fruetur qui testi - monia oris Dei custodivit, a Verbo Dei prolata et prædicata, quod os ejus dicit esse. - VERS. 88. Versus hic illi usurpandus qui præ- cepta Domini accuratius et diligentius perficit. VERS. 91. Statis et æqualibus temporibus com- aiunt grammatici, tribuendum': IDEM. (10) Notabile Didymi dictum de heterodoxis sa- (11) Ὥστε vel ἕως τοῦ ? Επιτ. (12) Nota duplicem genitivum attractioni, ut

κατὰ τοὺς ἐτησίους κύκλους, οὐκ ἐξισταμένης τῆς ἡμέρας, οὐδὲ πώποτε ἧς ἔχει πρὸς νύκτα διατάξεως κατά τε ισότητα καὶ ἀνισότητα. Στ. κη'. Οἱ ἐπικείμενοι ἐχθροὶ ἀόρατοι πειρῶνται διὰ πάσης σπουδῆς εἰς τὸ προτιμὰν ἡδονὴν ἀγαγεῖν με, δι' ἧς ἡδονῆς συμβαίνει πρὸς πάντα τρόπον δυσχερῶς ἔχειν, ὡς καὶ τὴν θείαν ἐντολὴν σὺν ἱδρῶτι κατορθουμένην παραιτεῖσθαι· κρείττων δὲ γίνεται τῆς ἡδονῆς, καὶ τῶν πρεσβευόντων αὐτὴν ἐχθρῶν, ὁ τὴν Θεοῦ ἐντολὴν σοφιζόμενος ὑπ' αὐτ τοῦ, ὥστε εἰς αἰῶνα αὐτὴν ἔχειν, ὁμολογήσας τῆς πρὸς ὀλίγον οὔσης καὶ προσκαίρου ἡδονῆς. Διὸ τῷ Θεῷ εὐχαριστικῶς ὑμνῶν ἐρεῖ· Εσόφισάς μοι τὴν ἐντολήν σου, ἐξ οὗ καὶ ὑπὲρ τοὺς ἐχθρούς μου γεγέ- νημαι. Στ. ρε'. Λύχνος ὁ νόμος ἐστὶ τοῖς πρὸ τῆς ἀνα- τολῆς τοῦ ἡλίου τῆς δικαιοσύνης ἐν νυκτὶ βαδίζουσι, τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς οὐ λύχνου ὄντος, ἀλλ' ἡλίου φω τίζοντος ἐκείνους, οἷς προέκοψεν ἡ νύξ· ἐγγισάσης τῆς ἡμέρας ευσχημόνως περιπατεῖν ἔστιν. Στ. ρς'. Τί ποιεῖ ἐνθάδε τὸ ι Ωμωσα (13), ο ζη- τητέον. Διέθετο διαθήκην πρὸς τοὺς ἐκλεκτοὺς αὐτ τοῦ, καὶ ταύτην τὴν διαθήκην διαθεμένου τοῦ Θεοῦ ὁ πιστεύων παρεδέξατο. Καὶ οἱονεὶ ὅρκος ἐστὶν μεταξὺ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ πιστεύοντος τῇ τῆς διαθήκης τοῦ Θεοῦ παραδοχῇ· συνθήκας γὰρ πρὸς τὸν Θεὸν ἐποιη σάμεθα, παραδεξάμενοι αὐτοῦ τὴν διαθήκην, ὡς της ρῆσαι καὶ φυλάξασθαι τὰ κρίματα τῆς δικαιοσύνης αὐτοῦ. ἵστημι ὰ αὐτὰ ἐν τῇ ἐμῇ ψυχῇ· ὅταν αὐτὰ στήσω, γίνεται μοι ἐκεῖνο τὸ εἰρημένον παρὰ τῷ Σου λομῶντι ἐν Παροιμίαις, ο Λογισμοί δικαίων, κρίμα τα. › Ἐκεῖνα τὰ κρίματά ἐστι τῆς δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ τότε γενόμενα, ὅτε ώμωσα καὶ ἔστησα αυ τὰ ἐν ἐμαυτῷ· τὸ δὲ στῆσαι ἐνταῦθα, τὸ βεβαίως ορίσαι δηλοί. Καὶ τὸ ι ὁμῶσαι, οὐ τὸ Θεὸν ὁμῶ· σαι, ἀλλὰ τὸ ἀμεταθέτως τοῦτο προθέσθαι καὶ ἀπαράβατον φυλάττειν τὸ ἔργον τοῦ ὅρκου δύναμαι ποιεῖν. Στ. ρκε'. Οὐδεὶς δοῦλος τῆς ἁμαρτίας δοῦλός ἐστι τοῦ Θεοῦ. Ὁ γὰρ δουλεύων, ἐν πάσῃ πράξει καὶ δια νοήσει ποιῶν πάντα κατὰ τὸν λόγον αὐτοῦ, οὗτος λε γέτω· « Δουλός σού είμι εγώ. » Τοιοῦτος ὧν ὁ προφή τῆς ἀξιοῖ μισθὸν λαβεῖν τῆς δουλείας, το, ο Συνέτισόν με. › Εστι γὰρ σύνεσις διδομένη ἀπὸ Θεοῦ, ἡ ἀπό- κειται παρὰ τῷ Θεῷ, ὡς ἐν θησαυροφυλακίῳ. • Πνεῦμα » γάρ, φησί, ο σοφίας καὶ συνέσεως, » καὶ τὰ ἑξῆς τῶν ἀγαθῶν τὰ χαρίσματα. Στ. ρκς'. Αντί τοῦ « Καιρὸς τοῦ ποιῆσαι τῷ Κυ ρίψ ν τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν. Διεσκέδασε γὰρ τὸν νό μον ὁ Ἰσραὴλ ἐκεῖνος. Οὔπω γὰρ ἦν καιρὸς αὐτοῦ τῆς ἐπιδημίας, ὅσον ἐκεῖνοι οὐκ ἦταν διασκεδάσαν- τες τὸν νόμον τοῦ Θεοῦ· ὡς προφήτης οὖν Πνεύματι ᾄδων φησὶν περὶ τούτου τοῦ καιροῦ· καὶ Ἡσαΐας προφητεύει, καὶ ὁ ᾿Απόστολος διηγεῖται. Ησαΐας μὲν οὕτω λέγει ο Καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου, καλ ἐν ἡμέρᾳ σωτηρίας ἐβοήθησά σοι. ο Καὶ ὁ Ἀπόστο DIDYMI ALEXANDRINI pletur annuus orbis, nec deficit dies, nec unquam & variatur constans dierum nunc longiorum nunc contractiorum series. VERS. 98. Inimici nostri iuvisibiles nihil inten- tatum relinquunt ut nos ad exquirendam volupta- tem propellant; voluptas autem nos emollit, ut vel divinum mandatum cum sudore perficiendum repudiemus. Superat vero voluptatem et volupta- Lis doctores inimicos, qui mandatum Dei sapit, docente Deo, ita ut in æternum illud profteri possit; voluptas contra fuxa et caduca. Quapro- pter Deo hymnis gratias agens, ait: Sapere me fecisti mandatum tuum, ex quo etiam super ini- micos meos factus sum. VERS. 105. Lucerna erat lex iis qui, nondum B orto sole justitiæ, in nocte incedebant. Vera autem lux non lucerna est, sed sol illuminans eos quibus nox processit, appropinquante die quo honeste ambulent ° VERS. 106. Quod sibi velit illud, ‹ Juravi, › inqui- rendum. Statuit lestamentum electis suis, et hoc testamentum a Deo statutum suscepit fidelis. At- qui velut sacramento obligatur in Deum fidelis qui traditum a Deo testamentum admisit. Nam testa- Inentum suscipiendo, Deo velut pacto promisi- mus nos judicia justitiæ ejus custodituros et serva- turos. Statuo ista in anima mea, et hoc facto, contingit mibi quod Salomon in Proverbiis dixit : • Cogitationes justorum, judicia "., Hæc autem sunt justitia Dei judicia, quæ olim facta sunt cum illa in memetipso jurav: et statui. Hic vero statue- re, nil añud est præter firmiter definire. Et ‹ ju- rare, › non jurare Deum, sed hoc sibi immutabi- liter proponere, et fideliter servare: opus jusju- randi possum facere. VERS. 125. Nemo servus peccati servus Dei est. Qui enim Deo inservit, et opera affectusque suos juxta Dei verbum informat, hic merito di- cet : • Servus tuus sum ego. » Talis cum sit pro- pheta, præmium servitutis exposcit, « Da mihi intel- lectum. » Est enim intellectus quem Deus largitur, qui apud Deum velut in ærario deponitur; nanı • Spiritus Dei, spiritus sapientiæ et intellectus **, et cætera bonorum dona. C " D VERS. 126. « Tempus faciendi, hoc est gentes ad Pominum convertendi. Dissipavit enim legem ille Is- rael. Nondum enim erat tempus, quo Dominus ventu- rus erat, quandiu legem Dei non dissipavere Judæi ; quod declarat hic propheta Spiritu edoctus, quod præ- dicitetiam Isaias, et idem explicat Apostolus. En verba Isaia : < Tempore accepto exaudivi tu, et in die sa- lutis auxiliatus sum tibi". Apostolus autem hunc locum proferens addit : « Ecce nunc tempus acce- Rom. x111, 12, 13. Isa. XI, Prov. 311, 5. 2. * Isa. XLIX, 8. (13) Sic iterum infra et alibi. Frequens apud Alexandrinos mutatio o in w. Edit.

Α δόκιμον καὶ βέβαιον καὶ ἀκαταγώνιστον, ὥστε εἰσ- ελθεῖν ἐνώπιον Κυρίου. Γνώσομαι δὲ εἰ εἰσέλθοι ἐνώπιόν σου τὸ ἀξίωμά μου, ῥυσθείην ὑπὸ σοῦ κατὰ τὸν λόγον καὶ τὸ ἀξίωμά μου καὶ τὴν σοφίαν. Ο γὰρ ἀνώτερος πάντων παθῶν γεγονώς, καὶ μακρὰν ὅτι μάλιστα λόγων καὶ τῶν ἀπ' ἀλογίας ενεργουμένων κακιῶν χωρίσας, ἐῤῥύσθη ὑπὸ Θεοῦ, κατὰ τὸ λόγιον αὐτοῦ. Ἀντὶ δὲ τοῦ, « τὸ ἀξίωμά μου, ὁ ὁ μὲν Ακύλας, ε δέησίς μου·, ὁ δὲ Σύμμαχος, ο ικεσία μου, » εἰρήκασιν. Δύο δὲ οὖν αἰτεῖ, τὴν σύνεσιν τῶν ἱερῶν λογίων, καὶ τὴν ἀπαλλαγὴν καὶ ἐλευθε ρίαν τῶν ἐν τῷ βίῳ κακῶν, ὁ δὴ καὶ ἡμῖν ἀναγ καῖον. Στ. ροα'. Ἡ ἐρυγὴ ὡς ἐπίπαν γίνεται τοῖς κεκο- ρεσμένοις. Πληρωθέντες γὰρ οὕτως ἐρευγόμεθα τὴν ποιότητα (16) τῆς τροφῆς ἦν εἰλήφαμεν. Οἶδεν οὖν ὁ θεῖος λόγος πνευματικὴν τροφὴν αὐτὸς γοῦν ὁ Λό γος φησὶν ἄρτος εἶναι· « Εγώ ο γάρ « εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ζῶν ὁ ἐξ οὐρανοῦ καταβάς. Ο φαγὼν τοῦτον τὸν ἄρτον ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα. » Καὶ φησὶν ὁ Λόγος ἔχειν σάρκας, ἐν τῷ, « Ο τρώγων μου την σάρκα, ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῷ. Ἡ γὰρ σάρξ μου ἀληθῆς ἐστι βρῶσις. » Ἐὰν οὖν κορεσθῶμεν τούτου τοῦ ἄρτου τοῦ Λόγου, ἐρευγώμεθα ὕμνον. Ποτὲ δὲ ἑξηρεύξαντο εὐχαί· τὸ γὰρ αὐτὸ γενέσθαι ἐπήγαγεν καὶ διὰ τῶν εὐχῶν. • "Οταν διδάξῃς με τα δικαιώματά σου. Ἐὰν μὴ διδαχθῶ τὰ δικαιώματά σου, τοιαύτην ἐρυ- γὴν ἐξερεύσασθαι οὐ δύναμαι. Ἐκ τοῦ ἐνεργεῖ σθαι καὶ τρανῶς ἐγγυᾶσθαί μοι αὐτὰ, εὐχάριστον προσγινόμενον ὕμνον σοι προσενέγκωμαι ἐκ χειλέων μου τοῦ ἔσω ἀνθρώπου. Ἡ δὲ ἐρυγὴ ὑμνῳδία Θεοῦ δηλονότι ἡ γινομένη ψυχῆς τροφή, πληρεστάτη θεο λογία τυγχάνει. - Στ. ροβ'. Αἱ διάφοροι εντολαί σου, προστάξεις οὖ- σαι τῶν κατ' εἶδος ἀρετῶν, ἐν πᾶσαι τυγχάνουσιν. Η καὶ καθόλου γενικὴ ἡ ἀρετὴ τῷ ἀντακολουθεῖν τὰς ἰδικὰς ἀρετὰς, ὡς τὸν μίαν τελείως ἔχοντα, πάσας ἔχειν φθέγγομαι. Τοῖς τοῦ ἔσω ἀνθρώπου χείλεσί μου τὸ λόγιόν σου· φθέγγεται δὲ κυρίως τὸν περὶ τῆς δικαιοσύνης λόγον, οὐχ ὁ φωνῇ μόνῃ αὐτὸ προ- φέρων, ἀλλὰ καὶ ἔργοις καὶ προθέσει πρακτικῇ τῇ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον εὐθυνομένῃ. Στ. ροε'. Ἐπείπερ τῶν κριμάτων μνημονεύων καὶ ἐξεχόμενος κλινῷ τὸν ἑπόμενον τῇ ἁμαρτία θά νατον· οὐδὲ ἄλλως ἁμαρτάνων, ἀλλ' ἐνεργῶν ἐκεῖνα οἷς ἀκολουθεῖ τὸ ζήσεσθαι τὴν ψυχὴν, καὶ αἰνέσας σε εὐχαριστοῦσαν, ἔφη, Παράσχος αὐτῇ ἀθανάτῳ ζωή (17). Στ. α'. Ιστέον δὲ ὡς ὁ ἐν τῇ Ἱερουσαλήμ νεώς ἀναβαθμοὺς εἶχεν δεκαπέντε, καὶ ἐφ᾽ ἕκαστον αὐτῶν ἐν τῷ ἀναβαίνειν εἰς αὐτὸν ἑστηκότες οἱ εἰς τὸ ὑμνεῖν τεταγμένοι ᾠδὴν ἔλεγον. Διὸ καὶ συνέβη εἰσ- Μαι. — ἀθάνατον ζωήν. Επιτ. ΝΑΙ. - DIDYMI ALEXANDRINI probatam et acceptam et inexpugnabilem, ita ut intret in conspectum Domini. Cognoscam autem quod intravit in conspectum tuum postulatio mea, si eripiar a te secundum verbum tuum, et postulatio- nem meam et sapientiam. Qui enim cupidita- tes quasque superavit, et quam longissime ab inpiis sermonibus et operibus recessit, ereptus est a Deo secundum eloquium ejus. Loco illius po- stulatio mea, » legitur apud Aquilam, oratio mea, et apud Symmachum supplicatio mea. » Duo igi- tur poscit, ut divina eloquia intelligat, et e miseriis vitæ liberetur ac eximatur, quod et nobis necessa- rium. VERS. 171. Eructare solent qui satiati sunt. Nam cum repleti fuerimus, cibum eructamus quem cepimus. Loquitur igitur hic divinus sermo de spirituali cibo; nam Verbum ait se panem esse : ‹ Ego sum panis vivus, qui de cœlo descendi *. Qui manducat bunc panem vivet in æternum *. Dicit etiam se carnes habere : « Qui manducat meam carnem habet vitam in se: caro enim mea vere est cibus ". › Quod si igitur hoc pane et hac carne fuerimus satiati, eructabimus hymnum. Ali- quando etiam eructaverunt vota; eadem enim per vola feri declaravit . . Cuni docueris me justifica- tiones tuas. › Nisi enim justificationes tuas edi- scam, talem ructum eruclare nequeo. Cum justi- ficationes tuas perficiam et clarius perspiciam, tunc labiis animæ meæ gratum tibi hymnum pro- feram. Ructus autem sane Dei laudes, animæ ci- bus factae, plenissima Dei scientia. - VERS. 172. Varia mandala tua, de diversis virtu- tibus prolata, unum sunt omnia. Ita autem inter se variæ virtutes intima societate conjunguntur, ut unam perfecte habenten omnes habere profitear. Labia animæ meæ pronuntiabunt eloquium tuum : pronuntiant vero absolute de justitia eloquium, non voce tantum, sed operibus etiam et affectibus juxta rectum eloquium institutis. B D Vans. 175. Quando judiciorum tuorum memor illisque adhærens mortem effugio peccato immi- nentem. Jam non peccans, sed opera perficiens D quibus anima vivit et grate te laudat, dicit: Præbe ei vitam aeternam. PSALMUS VERS. 1. Notandum in Jerusalem templum qui- nidenos gradus habuisse, et quoque in gradu, duni ascendebant, stantes canebant versum quibus can- tandi munus demandatum erat. Unde factum est As Joan. vl, bat in ps. 50, v. 6, apud nos p. 236) codex B. Vat. cujus pars posterior est cod. 1683. Exin su- nimus ex codice C, id est Vat. reg. 40, et ex cod. CXIX. D, seu Vat. 754; denique ex cod. E, Vat. 1685, it prædiximus. Ex aliis quoque codicibus sperari poterant Didymi reliquiæ; sed nos hactenus. Legendum videtur 41. so ibid. 59. of ibid. 55, 56. (16) An πλειότητα in sensu nimietatis ? EDIT. (47) Huc usque (post A. Vat. 1789, qui desine-

Α σμός τε καὶ κανόνες ἐκκλησιαστικοί, ἅγιοί τε πάντες οἱ πρὸ τῆς ἐπιδημίας καὶ μετὰ ταύτην. Τούτοις γὰρ πᾶσιν ἡ Ἐκκλησία περιστοιχίζεται· οί τε παρεμβάλ- λοντες ἅγιοι κύκλῳ τῶν φοβουμένων τὸν Κύριον. Μεῖζον δὲ πάντων ὁ κυκλῶν αὐτῆς τὸν οἶκον... ὁρᾷς, Κύριε, οὐ τοπικὸς μετά... όμενος συνών τε τούτοις νῦν τε καὶ ἐν αἰῶνι μέλλοντι. - Στ. δ'. Ο κατὰ φύσιν ὢν ἀγαθὸς, τοῖς ἐπιμελείᾳ γινομένοις ἀγαθοῖς συντήρησον τὴν πρὸς τὴν σὴν ἀγαθότητα αὐτῶν συνδιάθεσιν ἀδιάπτωτον. Αγα θοὶ μὲν οἱ κεκτημένοι τὴν ἀρετήν· εὐθεῖς δὲ τῇ καρδίς, οἱ φρονοῦντες εὐσεβῶς. Η δὲ διαφορά, οὐ καθ᾽ ὑπόστασιν, ἀλλὰ κατ' ἐπίνοιαν· ἄμφω γὰρ ἔχου σιν οἱ κατοικοῦντες εἰς τὸν αἰῶνα τὴν Ἱερουσαλήμ. Οἷς ἀγαθύνει Θεός, προσθήκην διδοὺς ἀρετῆς τε καὶ πίστεως, μετουσίαν τε χαρισμάτων· ὡς ἂν αὐτοὺς καὶ ἐπὶ τὴν βασιλείαν εἰσαγάγοι τῶν οὐρανῶν. Ἐπειδὴ τοίνυν καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις πᾶσι τοῦτο παρὰ τῆς θείας φιλοσοφίας δόγματα μανθάνομεν, ὅτι τοιοῦτον ἀεὶ γίνεται τὸ Θεῖον ἡμῖν, οἴους ἂν ἑαυτοὺς τῷ Θεῷ διὰ τῆς προαιρέσεως δείξωμεν. ᾿Αγαθὸν μὲν γὰρ αὐτὸν εἶναι τοῖς ἀγαθοῖς, ὁ Δαυΐδ μαρτύρεται. Τοῖς δὲ θη- ριωθεῖσι διὰ τοῦ βίου ἕτερός τις τῶν προφητῶν ἄρχτον αὐτὸν λέγει καὶ πάρδαλιν· δι' αἰνιγμάτων τὰ εὐαγ γελικὰ προεκτιθέμενος δόγματα, ἐν οἷς ἄλλος τοῖς δεν ξιοῖς, καὶ ἕτερος τοῖς ἐξευνωνύμοις, ὁ τῶν λόγων τοῦ βασιλέως χαρακτὴρ καθορᾷται, τοῖς μὲν ἀγαθὸς τε καὶ μείλιχος, τοῖς δὲ φοβερός τε καὶ ἀμείλικτος. Με γάλη τοῦ Θεοῦ ἡ ἀγαθότης τε καὶ τοῦ δούλου τοῦ εἰς δεσμωτήριον καθείρξαντος τὸν σύνδουλον ἡ ὠμότης. Πονηρίαν δὲ ἐκάλεσε τῇ θείᾳ χρηστότητι τὴν τῶν ἀν θρώπων ἀγαθότητα παραβάλλων ὁ εὐαγγελικός χρησ σμὸς λέγων· « Εἰ οὖν ὑμεῖς πονηροί όντες, οἴδατε δόματα ἀγαθὰ διδόναι τοῖς τέκνοις ὑμῶν. » Γέγρα πται δὲ, ο 'Αγάθυνον, Κύριε, τοῖς ἀγαθοῖς. » Καὶ, Β Εἰ ὁ ἀγαθὸς ἄνθρωπος ἐκφέρει ἐκ τοῦ θησαυροῦ αὐτοῦ τὰ ἀγαθὰ, πόσῳ ο γὰρ μᾶλλον ὁ Πατὴρ ὑμῶν δώσει ἀγαθὰ τοῖς αἰτοῦσιν αὐτόν ! Στ. α'. Οὐχ ἧττον τῶν ἄλλων Γραφῶν καὶ οἱ προ κείμενοι στίχοι προνοητὴν ἁπάντων τὸν Κύριον τέ- θεινται· τῶν ἀνθρωπίνων σπουδῶν ματαίων γινομέ νων, εἰ μὴ τύχοιεν τὸ κατάλληλον τέλος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἀπολαβοῦσαι. Οθεν τὶ ποιοῦντες, μὴ τὸ ὅλον ἑαυτοῖς δῶμεν, ἀλλὰ τῷ τελειοῦντι Θεῷ, μηδ' αὐτῷ τὸ πᾶν ἐάσαντες, ἄπρακτοι διατελῶμεν. Ἑκάτεραι γὰρ αἱ προκείμεναι διατελοῦσι λέξεις τὸ τε ἐξ ἡμῶν καὶ τοῦ Θεοῦ, ματαίως λέγουσαι τὸν οἰκοδομοῦντα ἄνευ Θεού, τοῦτον μηδ' ὅλως ἐνεργοῦντα. Στ. ε'. Ἐξ αὐτῶν μακαρίζει τοὺς ἐκ τῆς διδασκα- λίας ὠφεληθησομένους· σαφῶς τὴν παρουσίαν τοῦ κηρύγματος δηλοί. Στ. β'. Καρποὺς δέ φησι νῦν ὡς ἀπὸ μέρους τὰς χεῖρας, τουτέστι, Τῶν πρακτικῶν σου δυνάμεων φα γεσαι τοὺς πόνους. Τῷ φοβουμένῳ τὸν Κύριον δῶρον DIDYMI ALEXANDRINI lex et canones ecclesiastici, et sancti omnes qui ante adventum Christi aut postea exstiterunt. His enim omnibus Ecclesia circummunitur : sancti quidem in circuitu timentium Dominum. Præ omni- lmus autem qui domum Jerusalem circumdat... vides, Domine, non ratione loci... in circuitu tuorum ad- stas, et cum illis conversaris nunc et in venturo sæculo. - • C VERS. 4. Qui natura bonus es, conserva iis qui disciplina boni facti sunt, mentem rectam et tibi constanter adhærentem. Boni quidem qui vir- Lutem colunt; recti autem corde, qui pia sen- ciunt. Hi non natura, sed cogitatione mentis dis- tinguuntur: utrique enim in æternum in Jerusa- lem habitant. Quibus benefacit Deus, virtutem fi- demque eorum augens, et gratiamn suam eis lar- giens, ita ut eos quoque ad regnum cœlorum per- ducat. In cæteris etiam Scripturæ libris docet nos divina sapientia, talem semper in nos se gesturum Deum, quales et ipsi nos affectibus nostris ei in- servire visi fuerimus. Testatur enim David illum cum bonis bonum esse * Alius etiam propheta dicit eum ursum esse aut pardum hominibus effera- tis vita ss. Pariter dum evangelicam doctrinam per ænigmata explicat, alio qui a dextris astant, alio qui a sinistris sermone alloquitur, illos quidem ac- ceptis et dulcibus verbis, hos autem formidandis et duris s. Magna Dei bonitas, magna autem servi crudelitas conservum suum in vincula conjicien- tis B. Malos vocat homines evangelicus sermo, eo- rum bonitatem cum divina benignitate conferens : • Si ergo vos cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris ". Scriptum est tamen : « Benefac, Domine, bonis. Et, ‹ Si bonus homo profert de thesauro suo bona ", quanto magis Pater vester dabit bona petentibus se " !, • PSALMUS CXXVI. VERS. 1. Non est alius in Scriptura locus qui enucleatius his versibus declaret, quantum Deus de omnibus provideat; vana enim forent studia, nisi a Deo incoepta perficiendi facultatem acciperent. Quando igitur quid fecerimus, non omnia nobis ascribemus, sed perficienti Deu, nec otiantes omnia D ei peragenda committemus. Aptissime enim definit uterque versus quid Deo, quid nobis conveniat: In vanum ædificat, aiunt, non adjuvante Deo; hic au- tem non nisi nobiscum operatur. VERS. 5. Beatos declarat qui disciplina instruun- tur; manifeste adventum prædicatoris denuntiat. PSALMUS VERS. 2. • Palmas, inquit manus ex parte de- siguans, hoc est, Operationum tuarum labores man- ducabis. Timenti Dominum datur uxor non obvia Psal. XVII, 26. A Matth. xit, 35. CXXVII. ss Dan. vit, 5, 6. ** Math. xxv, et seq. sr Matth. vi, 11. **Matth. xvii, 30. ss Matth. vis, 11.

δίδοται οὐχ ἡ τυχούσα γυνή, ἀλλ' ἡ καρποῖς ἀγαθοῖς κεκοσμημένη, ὅπως ἂν ῥηθείη περὶ αὐτῆς, Γυνὴ ἀγαθὴ, μερὶς ἀγαθή. Στ. α'. Οἱ μια προσβολῇ πολεμίων ἁλισκόμενοι οὐ λέγοιεν τοῦτο, ἀλλὰ μόνος ὁ ἐκ νέου μέχρι γήρους εἰς φυγὴν τοὺς πολεμίους τρέπων, ἀεὶ νικητὴς καὶ τροπαιοῦχος αὐτῶν γινόμενος. Στ. Γ'. Τοιοῦτοι καὶ οἱ τοῦ κόσμου σοφοί δοκοῦντες δι' ὧν φρονοῦσι καὶ πράττουσι, τὴν τῆς ἀνθρωπίνης οἴκησιν ὑπερβεβηκέναι ζωῆς. Διὸ καὶ θᾶττον ξηραί- νονται, μήτε εἰς χέρσον τὰς αἰσθητὰς βάλλοντες ρί- ζας, μήτε μὲν ἀντὶ χόρτου νοητή φυτεία σπεύσαντες εἶναι. Ὅθεν καὶ πρὶν ἐκσπασθῆναι, ξηραίνονται, δι' ἀπιστίαν· « Οὐκ ἀναστήσονται » γὰρ « οἱ ἀσεβεῖς ἐν κρίσει· ο και, « Ο μὴ πιστεύων ήδη κέκριται. Οὔτε δὲ χεῖρα οὔτε κόλπον πληροῦσι, τῷ μὴ παρα- λαμβάνεσθαι, πρῶτον μὲν εἰς κόλπον ᾿Αβραάμ, εἶτ᾽ εἰς κόλπους τοῦ θερίζοντος ἀγγέλου· τοὺς γὰρ θε ριστὰς ἀγγέλους ἡρμήνευσεν ὁ Σωτήρ. Ἐν δὲ τῷ προφήτῃ φησίν· . Διὰ τοῦτο ἀπεθέρισα τους προφή- τας ὑμῶν. » Αὐτὸς γὰρ διακαθαριεῖ τὴν ἅλωνα αὐτ τοῦ, τῇ μὲν ἀποθήκῃ τὸν σίτον διδούς, τῷ δὲ πυρὶ τῷ ἀσβέστῳ τὸ ἄχυρον. Οἱ δὲ μισοῦντες Σιών, καὶ οὐδὲ χόρτος, ἀλλ' ὡσεὶ χόρτος ὄντες, εἰσὶ τὰ ὑπὸ τοῦ πονη ροῦ ἐπισπαρέντα ζιζάνια τῷ καλῷ σπέρματι, ἅπερ ἐν καιρῷ θερισμοῦ πυρὶ παραδίδοται κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν μέλλοντα, σημαίνοντα τοὺς αἱρετικούς, πρὸς οὓς ὁ λόγος, τὴν ἀνθρωπίνην ὑπεραίρειν πολιτείαν δου κοῦντας, τὸ, ο Ινα τί ἀνέβητε πάντες εἰς δόματα (21) μάταια ; › Οἱ πολῖται δὲ τῆς Σιὼν ἐπὶ δόματος ὄντες, μὴ καταβήτωσαν ἆραι τὰ ἐκ τῆς οἰκίας. Ἀλλὰ καὶ ὅπερ ήκουσαν εἰς τὸ οὖς, κηρυξάτωσαν ἐπὶ τῶν δο μάτων, ἵνα σπέρμα καλόν διαμείναντες, καρποφορή σαντες συναχθῶσιν εἰς τὴν ἅλωνα τῆς σωτηρίας. Οι δὲ αἱρετικοὶ ἐπεὶ μέχρι τῶν προσκαίρων τὴν ἐπαγγε λίαν τοῦ τε βίου καὶ τοῦ φρονήματος ἔσχον, παράγον- τες » εἴρηνται, μόνους ἑαυτοὺς νομίζοντες είναι μετ γάλους, καὶ μηδενὶ προσφωνούντες εὐλογίαν. Αλλ' ἡμεῖς οἱ τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογοῦντες, πρὸς πάντας ἔχοντες ἀγάπην, εὐλογίαν προσφωνούμεν τοῖς πρὸς οὓς ὁ λόγος ἡμῖν. Η καὶ περὶ τῶν αὐτῶν ὁ λόγος· • Οὐ γὰρ εἶπαν οἱ παράγοντες, Εὐλογία ἐφ' ὑμᾶς, » ἀλλ᾽ οὐδὲ εἶπαν, « Ευλογήκαμεν ὑμᾶς ἐν ὀνόματι Κυρίου. » οι σε ΣΧΗ, 1. Στ. 8. Ἐπεὶ παρὰ σοὶ ὁ ἱλασμός ἐστιν, ὁ ἱλα σχόμενος καὶ ἀφεὶς τὰς ἁμαρτίας Σωτήρ, μὴ παρα τηροῦ ἐξετάζων ἀνομίας. Εἰ γὰρ τοῦτο ποιήσειας, οὐδεὶς ὑποστήσεται· πάντες γὰρ ἐξέκλιναν, πάντες ἥμαρτον. Διὸ μηδενὸς ὑφισταμένου τὴν παρὰ σοῦ κρίσιν, χρεία τοῦ παρὰ σοῦ ἱλασμοῦ ἱλασκομένου τῆς πάντων ἕνεκα σωτηρίας. Ὅτι δὲ ἱλασμὸς ὁ Σωτὴρ, Ιωάννης γράφει · ι Καὶ ἐάν τις ἁμάρτῃ, παράκλη τον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν δίκαιον· καὶ αὐτὸς ἱλασμός ἐστιν περὶ τῶν ἁμαρτιῶν EXPOSITIO IN PSALMOS. A quæque, sed quæ palmis bonis ornatur, ut de ea dici possit, Uxor bona, pars bona. PSALMUS CXXVIII. VERS. 1. Non usurpabit hæc qui semel ab hosti- bus fuerit lacessitus, sed is tantum qui a juventute usque ad senectam hostes fugaverit, victoria semper et tropæis ornatus. VERS. 6. Tales sunt mundi sapientes, qui mente et opere videntur humanæ vitæ fastigium superasse. Quapropter et citissime arescunt, nec altas in ter- ram radices »gentes, nec pro feno spiritualis plan- tatio feri festinantes. Idcirco « priusquam evellan- tur exarescunt, propter incredulitatem ; nam, Non resurgent impii in judicio on ; » et : c Qui non cre- dit jam judicatus est ". » Nec manum nec sinum implent, quia non suscipiuntur primum in sinum Abrabæ, deinde in sinus metentis angeli : nam an- gelos messores esse declaravit Salvator ". Apud prophetam autem legitur : . Propterea occidi pro- phetas vestros "., Ipse enim purgabit aream suam, triticum congregans in horreum suum, paleam au- tem comburens igni inexstinguibili ". Qui oderunt Sion, et non fenum, sed sicut fenum sunt, non alii a zizaniis in medio tritici ab inimico super- seminatis, quæ tempore messis igni tradentur in æternum comburenda, bæreticosque designant. Quibus hominum mores superare afectantibus cou- venit ille locus: ‹ Ad quid ascendistis omnes in tecta vana “? › Cives Sion qui fuerint in tectis, ne descendant tollere vasa de domo ". At quod in aure audierint prædicent super tecta " ut semen bo- num servantes et fructus ferentes congregentur in area salutis. Hæretici autem quando ad tempus tautum Evangelium vitæ et animi retinuerunt, ‹ prætereuntes › dicuntur; præter se neminem ma- gnum reputant, nec ullum benedictione salutant. Nos autem nomen Domini benedicimus, omnes charitate fovemus, benedicimus omnes quibuscum conversamur. De iisdem forte hic quæstio : « Nam: non dixerunt qui præteribant, Benedictio super vos, sed nee dixerunt : c Benediximus vos in B D nomine Domini. C PSALMUS CXXIX. , Vens. 4. Quia apud te propitiatio, Salvator, qui propitius fis et peccata tollis, noli iniquitates nostras observare. Nam si hoc feceris, nemo sustinebit ; omnes enim declinaverunt, omnes peccaverunt. Cum igitur nemo judicium tuum sustineat, opus nobis propitiatione tua omnibus salutem largiente. Quod autem propitiatio Salvator, testatur Joannes : • Et si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem, Jesum Christum justum : et ipse est pro- pitiatio pro peccatis nostris : non pro nostris au- Use. v, 5. Luc. 11, 17. Isa, ss Psal. 1, 5. se Joan. rit, 18. * Luc. xvi, 31. «s Matth. x, 27. « Matth. xili, 39. (21) Sic, more fursan Alexandrino, pro δώματα. EDIT.

τῇ προσευχῇ καὶ μὴ πρότερον ἀνισταμένω, εὐτόνως & δὲ καὶ διαρκῶς ἐπὶ τοῦτο τὸ αἴτημα, καὶ μεθ' ὅρκου διαβεβαιώσεως αὐτὸν καταδήσαντι, ἐπινεύσει Θεὸς εἶκτον λαβὼν αὐτοῦ, ὡς ἂν μὴ ψεύσαιτο, ἅπαξ ὁμώσας μὴ ἀναστήσεσθαι ἢ τυχεῖν ὧν ἐπεπόθει. Διὸ τὴν γνῶσιν αὐτῷ δωρεῖται διὰ τοῦ προφητικοῦ Πνεύματος νομίαν αἰτεῖ τὴν τῶν πραέων γῆν. Στ. ζ'. Τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν φησιν, ἔνθα πᾶς προσ- ερχόμενος προσκυνεῖ. Προσκυνοῦμεν τὴν σάρκα τοῦ Σωτῆρος, οὐ διὰ τὴν φύσιν, ἀλλ᾽ ἐπειδὴ ὁ Χριστός ἐστιν ἐν αὐτῇ· καὶ ἡ μὲν σὰρξ προσκυνητὴ διὰ Χρι στὸν, ὁ δὲ Χριστὸς διὰ τὸν Θεὸν Λόγον τὸν ἐν αὐτῷ (23). Χριστὸν δὲ ἐνταῦθά φημι τὴν λογικὴν καὶ ἁγίαν ψυχὴν, τὴν μετὰ τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐπιδημήσασαν τῷ βίῳ τῶν ἀνθρώπων· μόνη σὰρξ οὐ πέφυκεν δέχεσθαι Β Θεόν, διότι ὁ Θεὸς ἡμῶν σοφία ἐστί. • Εν καρδία ἀγαθῇ, » φησὶ Σολομών, «αναπαύσεται σοφία.» Οὐδὲν δὲ τῶν συνεστώτων τεσσάρων στοιχείων γνώσεως ἐστι δεκτικόν, γνωστός δὲ ἡμῶν ὁ Θεός. Στ. ιδ'. Η καὶ τὰ μάλιστα οὐχ ἁρμόττει ἐπὶ γῆς τῆς (24) « εἰς αἰῶνα αἰῶνος, ο ὅτ' ἂν παρέρχηται ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ. Ὥστε περὶ τῆς Ἐκκλησίας ὁ λό γος, περὶ ἧς εἴρηται· . Ψάλατε τῷ Κυρίῳ τῷ κατ οικοῦντι ἐν Σιών. » Στ. ιε'. "Ορα πανταχόθεν ευημερίαν, ἀπὸ τοῦ μηδὲν τῶν ἀναγκαίων ἐνδεῖν, ἀπὸ τοῦ τοὺς ἱερεῖς ἐν ἀσφα- λείᾳ εἶναι, ἀπὸ τοῦ τὸν λαὸν ἐν εὐφροσύνῃ, ἀπὸ τοῦ τὸν βασιλέα ἐν ἰσχύϊ ( τοῦτον γὰρ λύχνον φησὶν, ἢ τὴν ἀντίληψιν), τὸ μέγιστον, τὸ τοὺς ἐχθροὺς ἐγκα λύπτεσθαι. Στ. ις'. Τις δὲ αἴτιος τοῦ ἐνδύσασθαι τοὺς ἱερεῖς δικαιοσύνην, καὶ ἀγαλλιάσει ἀγαλλιάσεσθαι τοὺς ὁσίους ἢ ὁ τῇ χειρὶ ἱκανὸς Δαυΐδ ἅγιος ὑπάρχων; ὅθεν ἐπενήνεκται τὸ, ο Ενεκεν Δαυΐδ τοῦ δούλου μορφὴν (25) ὅτε ἐκένωσεν ἑαυτόν. Στ. ιζ'. « Ἐκεῖ, ἐν τῇ Σιών « ἀνατελῶ κέρας τῷ Δαυΐδ. » Τοῦτο τὸ κέρας τῆς βασιλείας ὑπὸ Θεοῦ ἀνατέλλεται ἐν οἴκῳ Δαυΐδ, κατὰ τὸ λεχθὲν ὑπὸ τοῦ δικαίου· ο Ηγειρεν κέρας σωτηρίας ἡμῖν ἐν οἴκῳ Δαυΐδ. » Ητοίμασε δὲ τούτῳ τῷ κέρατι, Χριστῷ τυγχάνοντι, λύχνον ὁ Πατήρ προτρέχοντα τῆς ἐπιδη μίας αὐτοῦ θεῖον νόμον, περὶ οὗ γέγραπται· ο Λύ χνος τοῖς ποσί μου ὁ νόμος σου, καὶ φῶς ταῖς τρί- 6οις μου. » Η καὶ ὁ Ἰωάννης μέχρις οὗ ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται, λύχνος ἐστὶν ἑτοιμαζόμενος τῷ Χριστῷ αὐτοῦ. Περὶ οὗ ὁ Σωτὴρ, • Ἐκεῖνος ἦν ὁ λύχνος ὁ καιόμενος καὶ φαίνων, οὗ ἠθελήσατε πρὸς ὥραν ἀγαλο λιασθῆναι τῷ φωτὶ αὐτοῦ. » Τούτων θεολογουμένων περὶ τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαυΐδ τὸ κατὰ σάρκα, οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ αἰσχύνην ἐνδύσονται, θέλον τες εἰ ἐγένοντο πυρίκαυστοι, ὅτι « Παιδίον ἐγεννήθη, υἱὸς καὶ ἐδόθη ἡμῖν, οὗ ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ· αἰσχύνην πλείονα όφλισκάνοντες, ὅτι τὰ αὐτὰ τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις ἀσπαζόμενος, οὐκ ἔχει τὸν ὑπερ- το τῶν αἰτηθέντων. — Η καὶ ὡς πρᾶος ὁ Δαυίδ κληρο- - EXPOSITIO IN PSALMOS. - fuerit compos factus. Ideoque desideratam scientiam spiritus prophetici dono adeptus est. Dici etiam potest Davidem utpote mitem, hæreditatem suam repetere, terram videlicet milium. ut vere non prius ille exsurgeret quam voci sui. C D Prov. xiv, 33. ** Psal. ix, 12. Luc. 1, 69. de unica Christi adoratione. VERS. 7. Montem Olivarum innuit, ubi omnes adorant quicunque locum illum accesserint. Car- nem Salvatoris adoramus, non propter ejus natu- ram, sed quia Christus in ea : caro quidem adora- tur propter Christum, Christus vero propter Deum Verbum, qui in illo inhabitat. Christum hic voco animam sanctam et ratione præditam quæ cum Deo Verbo hominum vitam subiit : natura enim non ea erat caro quæ sola Deum susciperet, uam Deus no- ster sapientia : atqui, ‹ In corde bono, › ait Salo- mon, « requiescet sapientia ". » Nullum etiam ex quatuor elementis est quod scientiam nobis præebe- re possit ; Deus auten noster cognitus. VERS. 14. Minime convenit terra llud : in sæcu- lum sæculi, siquidem cœlum et terra transibunt. Unde hæc ad Ecclesiam referenda, de qua dictum est : ‹ Psallite Domino, qui habitat in Sion “. , VERS. 15. Vide omnimodam felicitatem, cujus ar- gumenta hæc sunt : nulla rerum necessariarum in- digentia, sacerdotes in tuto collocati, plebis exsul- tatio, regis fortitudo (quam fortitudinem lucernam, id est praesidium, appellat), quodque est maximum, inimicorum confusio. VERS. 16. Quis autem auctor justitiæ qua induun- tur sacerdotes, et exsultationis, qua sancti exsul- tant, nisi manu fortis et sanctus David ? Unde addi- tur : ‹ Propter David servum, › id est qui formam servi accepit seipsum exinaniens. VERS. 17. • Ibi o in Sion c suscitabo cornu David. » Hoc cornu regni suscitabit Deus in domo David, juxta ilud justi effatum : ‹ Et erexit cornu salutis nobis in domo Davidro. Cui cornu, Christo scilicet, paravit Pater lucernam divinam legem ante adven- tum ejus præcurrentem ; de qua scriptum est : • Lucerna pedibus meis lex tua, et lumen semitis meis '., Fortasse lucerna illa Christo parata nil aliud præter Joannem, usque ad quem lex et pro- phete. De quo ipse Salvator dixit: « llle erat lu- cerna ardens et lucens ". Vos autem voluistis ad horam exsultare in luce ejus. His prædictis de Christo ex semine David secundum carnem oriundo, inimici ejus confusione induentur, cupientes si fiant igne combusti, quia Parvulus natus est nobis, et filius datus est nobis, cujus principatus factus est super humerum ejus”. › Confundentur in pri- mis, quod eadem ac alii homines professus, non supereminentem vitam habuerit. Ideo enim super Psal. Cavill, 105. Joall. V, Isa. IX, 5. 35. (23) Observanda est theologica Didymi doctrinal (24) Forsan legendum tó. Edit. (25) Supple λαβόντος. ΙD.

Β Στ. δ'. Μόνος γὰρ ποιεῖν θαυμάσια ἀνεγράφη· μέ- Α νων γὰρ ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ, ποιεῖ τὰ ἔργα. Ἀλλὰ καὶ ποιοῦντι τοὺς οὐρανοὺς ἐν συνέσει, καὶ στερεοῦντι τὴν γῆν ἐπὶ τὸ ὕδωρ, πάλιν ἀνθομολογητέον αὐτῷ. Συνάδει δὲ τοῖς προκειμένοις το, «Ὁ Θεὸς ἐν τῇ σου φίᾳ ἐθεμελίωσε τὴν γῆν· ἡτοίμασε δὲ οὐρανοὺς ἐν φρονήσει. » Σύνεσις δὲ καὶ φρόνησις δι' ἧς ἑτοιμά ζονται καὶ στερεοῦνται οἱ οὐρανοί, τίς ἄλλη εἴη ἢ ἡ σοφία Θεοῦ δι' ἧς τὰ πάντα γεγένηται; περὶ ἧς ὁ θεολόγος φησί· «Χριστὸν Θεοῦ δύναμιν καὶ Θεοῦ σοφίαν. » ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ οἱ φοροῦντες τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, νοητῶς οὐρανοὶ ὄντες γίνονται. Ετοιμά- ζονται τοιοῦτοι ἐν τῇ προδεδηλωμένῃ συνέσει τε καὶ φρονήσει Θεοῦ. Καὶ ἡ γῆ στερεοῦται ἐπὶ τὸ ὕδωρ, ή τὸν ὑπὸ Ἰησοῦ βαλλόμενον σπόρον πρὸς τὸ καρποφο ρῆσαι δεξαμένη· ἐν τοῖς ρευστοῖς γὰρ καὶ προσκαί- ροις τοῦ βίου πράγμασιν, ὕδασιν ἀλληγορικῶς, ὅτι διατρίβουσα στερέωσιν καὶ εὐτονίαν ἔσχεν ἐπὶ τῷ πληρέστατα καρποφορῆσαι· εἰκότως δὲ τοῖς ῥητοῖς ἅπασιν τὸν αἰώνιον ἔλεον ὁ μεγαλογράφος συνέζευ ξεν, ἐπειδὴ οὐ διὰ χρείαν οἰκείαν, ἀλλὰ διὰ μόνην φιλανθρωπίαν ἐδημιούργησεν ὁ φιλάνθρωπος ἅπαντα. Καλῶς δὲ τῷ ποιοῦντί » φησι ο θαυμάσια (26), ο καὶ οὐ ι τῷ ποιήσαντι, ο δεικνὺς αὐτὸν διηνεκῶς ἐνα εργοῦντα καὶ θαυματοποιοῦντα. Ταῦτα δὲ οὐ πρὸς ἀθέτησιν τοῦ Χριστοῦ εἴρηται, ἀλλὰ πρὸς ἀντιδια- στολὴν τῶν δαιμόνων. Στ. ζ'. Τὰ μεγάλα μόνος ποιήσας, διὰ τοῦ εἰπεῖν, • Γενηθήτωσαν φωστῆρες ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐ ρανοῦ. » — « Εἰς ἐξουσίαν τῆς ἡμέρας τὸν ἥλιον, καὶ εἰς ἐξουσίαν τῆς νυκτός, την σελήνην καὶ τοὺς ἀστέ- ρας έταξεν. » Ὡς καὶ ἐν τῇ κοσμοποιΐα είρηται, γε- γονέναι τὸν ἥλιον εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, καὶ τὴν σε- λήνην εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, καὶ τοὺς ἀστέρας. Οὐ μικρὸν δὲ ἡμῖν εἰς εὐταξίαν ζωῆς καὶ εἰς αὐτὴν ζωὴν ταῦτα συντελεῖ τὰ στοιχεῖα, τρέφοντα καρπούς, περ παίνοντα, ὧν ἄνευ ζῆσαι οὐκ ἔνι Καιροὺς ἡμῖν δει- κνύντα, ώρας χαρακτηρίζοντα, δρόμους ἡμέρας καὶ νυκτὸς εἰκάζοντα, ὁδοιπόρους γῆς καὶ θαλάττης ὁδο ηγοῦντα, μυρίαν ἑτέραν χρείαν παρεχόμενα. Ιδὲ πῶς « εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ. Στ. ι'. Ἀλλὰ πῶς ἐλέῳ τεκταίνεται θάνατος ; Διότι περὶ τοὺς ἀδικουμένους ἔλεος, τοῖς ἀδικοῦσιν γίνε- ται κόλασις, καὶ τὸ δίκαιον ἀμφοτέροις ἁρμόττεται. Καλεῖ δὲ χεῖρα μὲν τὴν ἐνέργειαν, βραχίονα δὲ τὴν ἰσχύν, ἔλεος δὲ καὶ τὸ δοῦναι δίκην ἁμαρτωλοῖς, καὶ τὴν κακίαν ἐκκόπτουσαν, καὶ μειοῦσαν τὴν μέλλου σαν κόλασιν. — ὡς ἀγνώμοσι δὲ τὰ ἐν Αἰγύπτῳ συν- εχώς περιστρέφεται, τὴν τούτων λήθην ἐκκόπτον- τα. Αἴγυπτος δὲ ἄλλως ὁ περὶ γῆν ὀνομάζεται τόπος· οὗτινος πρὸς εὐεργεσίαν Ἰσραήλ, τὰ πρωτότοκα παι τάσσει Θεός. Οὕτω γὰρ ὁ τὸν Θεὸν ὁρῶν νοῦς ἔξω τούτου γίνεται ὑπὸ Θεοῦ προσηγούμενος. Ἐξάγει δὲ τοῦτον ἐκ μέσου Αἰγυπτίων Λόγος ἑαυτοῦ καὶ Σου EXPOSITIO IN PSALMOS. VERS. 4. Solus dicitur mirabilia facere : namn manens in Filio agit Pater. Confitendum etiam illi qui fecit cœlos in intellectu, et firmavit terram super aquas. Quibus consentit illud so : • Deus sapientia fundavit terram, paravit autem coelos prudentia. › Intellectus et prudentia quibus paran- tur et firmantur coeli, quid aliud fuerint nisi sapien- tia Dei per quam omnia facta sunt? De qua theo- logus ait: Christum Dei virtutem et Dei sapien- tiam *. » Cœli facti sunt etiam spiritualiter, qui cœ- lestis imaginem referunt. Hi quoque prædicto intellectu et prudentia Dei parantur. Firmata est super aquas terra, quæ semen suscepit a Jesu se- minatum, ut fructus ferret: nam inter fluxa et ca- duea vitæ negotia adhuc conversans, quæ per allegoriam aquæ vocantur, firmam et constantem se præbuit ut quam plurimos fructus daret. Aptis- sime autein memoravit Propheta singulis de verbis · æternam Dei misericordiam; non enim utilitate sua commolus est, sed misericordia, quando clemen- tissimus cuncta condebat. Recte dicit qui facit mirabilia, non autem qui fecit, declarans Deum usque agere et mirabilia facere. Hæc autem non dicta sunt ad deprimendum Christum, sed ad confundendos dæmones. C ' VERS. 7. Magna quidem fecit solus, dicens: • Fiant luminaria in dirmamento celi me Solem constituit in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis. » Ita dictum est in historia crea- tionis soli competere principatum diei, lunæ et stellis principatum noctis ". Non parum conferunt ista elementa ad levandam juvandamque vitam, fructus alentia et maturantia; absque illis nec vivere li- ceret. Ipsa tempora distinguunt, horas definiunt, diei et noctis cursus ordinant, terra marique via- tores dirigunt, innumerasque alias utilitates pra- bent. Vide qua de causa in sæculum misericordia ejus. D VERS. 10. Quomodo autem misericordia mors infertur ? Quia misericordia in iniqua patientes, b iniqua facientium poena, cum justitia autem utra- - I Cor. 1, 24. Gen. 1, 14. - que consentit. Operationem designat manus, bra- chium virtutem, misericordia pœnas quibus pec- catores ad tollendam malitiam minuendaque fu- tura supplicia amigit. · Velut ingratis quæ in Ægypto facta sunt in memoriam breviter revocat, ne ea obliviscantur. Ægyptus alias vocatur locus qui circa terram; cujus primogenitos Deus percu- tit juvandi Israel gratia. Ita enim quæ Deum videt mens ex Ægypto exit et a Deo dirigitur. Hanc au- tem educit de medio Ægyptiorum Verbum ejus et ss ibid. 18. « Prov. 111, 19. (46) LXX habent ποιήσαντι. Cfr. ed. J. N. Jager. Eπιτ.

φία· τοῦτο γὰρ αὐτοῦ βραχίων καὶ χεὶρ κραταιά. «Εξήγαγεν δὲ καὶ ὁ Ἰησοῦς,, κατὰ τὴν Ἐπιστολὴν Ἰούδα· οὗ κραταιὰ χεὶρ καὶ βραχίων ὑψηλὸς, ἡ πα ραδοξοποιὸς αὐτοῦ ἐνέργεια καὶ δύναμις. Στ. ιγ'. Οὐκ εἰς μίαν διαίρεσιν ἀλλ᾽ εἰς πλείονας καταδιεῖλεν ὁ Θεὸς τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν ἐπὶ τῷ τὸν Ἰσραὴλ ὡς ἐπὶ ξηράν βαδίζοντα ἐξαχθῆναι ἐκ μέσου αὐτῆς ὑπὸ Θεοῦ. Παραδέδοται δὲ ὅτι εἰς δώδεκα διαιρέσεις ἐπὶ τῷ δώδεκα διόδους εἶναι, ὅπως ἑκάστη τοῦ Ἰσραὴλ φυλὴ ἰδίαν διάβασιν ἔχουσα διέλθοι (27). Στ. κδ'. Κἂν ταπεινώσομεν δὲ δι᾿ ἀτυφίας ἑαυτοὺς, ὁ Θεὸς ἡμῶν καὶ μνημονεύει καὶ λύτρωσιν δίδω σιν. Β Στ. β'. «Καθέδραν ἐστὶν ἕξις ἀρίστη λογικῆς φύ σεως, καθ᾽ ἣν δυσκίνητος γίνεται πρὸς κακίαν· . ἔγε σις ο δὲ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν πραγμάτων ἐπὶ τὰ νυητὰ διάβασις. Στ. ζ. Θεολογήσας τὰ περὶ τοῦ προγνώστην εἶναι τὸν Θεὸν, καὶ πάντων ἐπιστήμην ἔχειν· καὶ σύνεσιν, μέτεισιν ἐπὶ τὸ πανταχοῦ εἶναι αὐτὸν τὸν θεολογού μενον. Εἰ Πνεῦμά σου πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην, ποῦ πορευθῆναι ἀπ' αὐτοῦ δυνήσομαι ; ἀλλ᾽ ἐπεὶ καὶ τὸ πρόσωπόν σου ἐπισκοπεῖ καὶ ἐφορᾷ τὰ ὅλα, ποῦ φυγεῖν ἀπ' αὐτοῦ δυνήσομαι ; 'Ανελθὼν γὰρ εἰς οὐρα νόν, παρόντος σου λαμβάνω φαντασίαν· ἂν εἰς τὸν ᾅδην γένωμαι, συνόντα σε βλέπω. Εἰ δὲ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐν ᾅδῃ ἡ παρουσία σου γνωρίζεται, καὶ ἐν τοῖς μεταξύ χωρίοις δηλονότι τυγχάνεις. Παρίστησιν δὲ πανταχοῦ, οι τοπικῶς διατρίβων, ἀλλὰ δημιουργι κῶς καὶ προνοητικῶς τοῖς πᾶσιν ἐπιχωριάζων. Στ. θ'. Εσκόπησα, φησί, μὴ ἄρα ταῖς πτέρυξι τῆς νοήσεως χρησάμενος, υπερβὰς τὴν θάλασσαν καὶ τὸν ὠκεανὸν αὐτὸν, ἐν τοῖς ἐσχάτοις γεγενημένος δυνήσομαι πορευθῆναι ἀπὸ τοῦ Πνεύματός σου, καὶ φυγεῖν σου τὸ πρόσωπον. Κἀκεῖ τὴν δραστήριον καὶ προνοητικήν σου χεῖρα, καὶ αὐτὴν τὴν ὑπερβάλλου σαν δεξιάν σου ἐνεργοῦσαν τεθέαμαι. Ὡς αὐτὸ τοῦτο τὸ κατεσκηνωκέναι τῇ προειρημένῃ ἀκολουθίᾳ ἐν τοῖς ἐσχάτοις τῆς θαλάσσης κατωρθωσθεί με τῆς χειρός σου οδηγησάσης με, καὶ κατεχούσης τῆς δε ξιᾶς σου. Εἰ γὰρ καὶ ὠκεανὸς ἀπέραντος, ἀλλ᾽ οὖν καὶ οἱ μετ' αὐτὸν κόσμοι ταῖς τοῦ Δεσπότου διατα γαῖς διῖθύνονται· πάντα γὰρ τὰ πρὸς αὐτοῦ γεγε- νημένα ὅποι ποτ' ἐστὶν ταγαῖς τῆς ἑαυτοῦ προνοίας διοικούμενα ἰθύνεται (28). Στ. ια'. Ἐπεὶ φωτισθεὶς ὑπὸ τῆς γνώσεως τοῦ Κυρίου ἐν ὄρθρῳ, ἐν ἀρχῇ τῆς ἡμέρας γεγονέναι δό ξας, διενοήθην ταῖς πτέρυξι ταῖς νοηταῖς, καθ' ἂς ἑπτέρωται πᾶσα οὐσική φύσις, μετεωρισθῆναι ὡς μακρὰν γενέσθαι καὶ περαιτέρω τοῦ ὠκεανοῦ. Ἔγνων δὲ καὶ αὐτὸ τοῦτο μὴ εἶναι πορευθῆναι ἀπὸ τοῦ Πνεύ ματος τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Μετῆλθον ἄλλην ὁδὸν ζητῆσαι, καθ' ἣν πορευθῆναι ἀπὸ τοῦ Πνεύματος καὶ φυγεῖν ἀπὸ τοῦ προσώπου τοῦ Θεοῦ οἷόντε ἐστὶν, • DIDYMI ALEXANDRINI Sapientia; nam hoc brachium ejus et manus po- tens. ‹ Salvavit igitur Jesus populum de terra Ægypti, juxta Epistolam Judæ cujus manus : poteus et brachium excelsum, non aliud præter virtutem, qua mirabilia operabatur. Vers. 13. Non in unam sed in plures partes divisit Deus mare Rubrum, ut per medium ejus Israel velut per continens incedentem traduceret. Traditum est autem in duodecim partes mare divisum fuisse, ut duodecim viæ fierent, et suas cuique tribui transitus pateret. Vans. 24. Quotiescunque nos modestia humilia- verimus, memor nostri Deus redemptionem nobis largitur. PSALMUS CXXXVIII. VERS. 2. • Sessio optimum animi habitum de- signat, quo ad malitiam quam difficillime deflecte- ret : ‹ resurrectione» autem ab humilibus rebus ad sublimia transferimur. VERS. 7. Postquam Deum rerum omnium provi- dum celebravit, et omnium scientia et intellectu instructum, declarat eumdem ubique esse. Quando Spiritus tuus totum terrarum orbem complet, quo ab illo ire potero? Quando etiam facies tua cuncta perscrutatur et perspicit, quo ab ea fugere potero ? Nam si ascendero in coelum, illic astantem te video ; si descendero in infernum, mecum ibi conversan- tem te sentio. Quodsi autem in cœlo et in terra adesse cognoscitur Deus, et media loca occupet necesse est. Ubique adest, non quasi locum com- pleat, sed cuncta componens et providentia diri- gans. VERS. 9. Consideravi, inquit, num pennis cogi- tationum elatus, mare ipsumque oceanum præter- gressus, in extremis positus, a Spiritu tuo ire po- tero, et a facie tua fugere. Ast illic etiam actuo- sam et providam tuam manum, et potentem tuain dexteram conspicio. Unde vel in extremis maris habitanti prædicto more omnia succedunt, dedu- cente nie manu tua, et tenente me dextera tua. Licet enim infinitus sit oceanus, numine tamen Domini diriguntur qui ultra sunt mundi : nam omnia quæ ab ipso facta sunt, ubicunque siút, pro- videntiæ suæ inperio regit ac gubernat. VERS. 11. Scientia Donini in matutinis illumina- tus, velut ortum diei consecutus, cogitabam me spiritualibus pennis, quibus instruitur omnis na- tura substantialis, ita ad sublimia extolli posse, ut longe ultra oceanum prætergrederer. Ast hoc etiam cognovi me a Spiritu Dei non abiisse, et cætera.Aliam igitur viam excogitavi, quo a Spiritu Dei irem et a facie ejus fugerem. Quæsivi scilicet num tenebris velatus Deum laterein. Dixi igitur : « Forsitan te- st Jud. 5. eral, quam non Didymus tantum, sed etiam Theo- C D doretus refert. i { (27) Judaica hæc popularis vel rabbinica traditio (28) Ita cod.

τωλούς, ὁ Θεός· › τὸν διάβολον δηλονότι καὶ τὰς σύν αὐτῷ πονηρὰς δυνάμεις ἁμαρτωλοὺς ὄντας. Στ. κα'. Τοῦ αὐτοῦ ἂν εἴη καὶ τὸ ἀποδέχεσθαι καὶ τιμᾷν τοὺς φίλους τοῦ Θεοῦ, καὶ μισεῖν τοὺς με σοῦντας αὐτὸν, καὶ ἐχθροὺς λογίζεσθαι, τῷ ἀσεβῆ καὶ ἄθεα περὶ τοῦ Θεοῦ φρονεῖν· πῶς γὰρ οὐκ ἐχθροὶ Θεοῦ οἱ διαστρέφοντες ἀπὸ τῆς ἀληθείας τοὺς ἀπατωμένους, τοῦ Θεοῦ θέλοντος πάντας ἀνθρώπους σωθῆναι, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν; Τέ λειον δὲ μισός ἐστιν κατὰ τῶν τοιούτων, ὅτ' ἂν μὴ ἄλλου χάριν, ἀλλ᾽ ἢ τῷ ἐχθροὺς αὐτοὺς εἶναι τοῦ Θεοῦ, μισεί τις αὐτούς· καὶ ὥσπερ τελείαν ἀγάπην τις ἔχει πρὸς τὸ ἀγαθὸν, μὴ ἄλλ' ὅτου χάριν, ἀλλ' αὐτοῦ ἕνεκα ποθῶν αὐτοῦ· οὕτως ὁ μισῶν τοὺς ἐχθρούς, ὡς ἐχθροὺς Θεοῦ μόνον, ἀλλ' οὐ διά τι πάθος μισῶν, ἀλλ᾽ ἢ ὅτι ἐχθροὶ τοῦ Θεοῦ εἰσιν, έχε τηκόμενος ἐπ' αὐτοῖς κατὰ τὸν λέγοντα Προφήτην, • Ζηλῶν ἐζήλωσα τῷ Κυρίῳ παντοκράτορι, ἀνθ' ὧν κατέλειπόν σε υἱοὶ Ἰσραήλ. » Εἰ ὁ τέλειος (51) μισή σας τὸ πονηρὸν ἀπέχεται πάσης κακίας, ὁ μεταλαμ βάνων εἰς τινος οὖν κακίας αὐτοῦ, τελείως οὐ μεμίσηκεν τον πονηρόν. Στ. β'. "Ανθρωπος πονηρὸς ὁ δολερὸς καὶ ἀπα ταιών (32) ἐστιν· ἀνὴρ δὲ ἄδικος ὁ τούτων ὑπερ αναβεβηκὼς ἐν κακίᾳ, ὡς διὰ τοῦ πανουργεύεσθαι καὶ ῥᾳδιουργεῖν, ἀδικεῖν σπεύδειν, τὴν λογικὴν φύσιν ἐξ ἀρετῆς εἰς κακίαν πανουργία τινὶ πειρώμενος μεταβιβάζειν· ἀπ' ἀμφοτέρων σωθῆναι βουλόμενος ὁ τὰ προκείμενα φάσκων, Θεὸν παρακαλεῖ. Ἐπείπερ αντ' αὐτοῦ ἀδικίαν ελογίσαντο, κρύπτοντες αὐτὴν ἐν καρδίᾳ ἑαυτῶν, ὅπως διὰ τοῦ λανθάνειν ὅτι εἰσὶν τοιοῦτοι, παγιδεῦσαι αὐτὸν δυνηθῶσιν, πολεμίως καὶ ἀντικειμένως πρὸς αὐτὸν ἱστάμενοι δι᾿ ὅλου τοῦ χρόνου τῆς ζωῆς αὐτοῦ. Διὸ εἴρηται, ο Ολην τὴν ἡμέραν παρετάσσοντο πολέμους, ο αὐδένα καιρὸν εἰρήνης καὶ ἀναπαύσεως ἔχοντες. 'Αντὶ δὲ ξίφους ἀκονήσαντες τὴν γλῶσσαν ἐπὶ τὸ ἀπατηλὸν καὶ τρῶσαι δυνάμενον λόγον προφέρειν, μιμήσει τῇ πρὸς τὸν ὄφιν τὸν φθείραντα τὴν Εὔαν ἐν τῇ παν ουργίᾳ ἑαυτοῦ. Ὅθεν καὶ ὑπὸ τὰ χείλη ἑαυτῶν, τουτέστι τὴν προφοράν δηλητηρίῳ εἰκότα, ἔχουσιν νοήματα ὑποβληθέντα αὐτοῖς ὑπὸ δυνάμεων πονης ρῶν διὰ τὸ βλαπτικὸν καὶ ἰῶδες ἀσπίδων καλουμέν νων. Δυνατὸν δὲ καὶ περὶ διαβόλου καὶ τῶν ἄλλων πονηρὸς καὶ ἐχθρὸς ὁ διάβολος πολλάκις είρηται. ἀοράτων ἐχθρῶν ἐκλαβεῖν ταῦτα· ἄνθρωπος γὰρ ᾿Αλλὰ καὶ ὁ τῷ βουλήματι αὐτοῦ ὑπηρετούμενος, Αντίχριστος ἂν ῥηθείη. Στ. ε'. Χεὶρ ἁμαρτωλοῦ ἡ ἁμαρτική πράξις, ἀφ' σε 1!! εἰς τινος. Επιτ. ἧς φυλαχθῆναι, Θεοῦ φρουροῦντος, εύχεται. Και πρὸς τούτοις ἀξιοῖ, ἵνα καὶ ἀπὸ τῶν ἀδικεῖν αὐτὸν τῇ προαιρέσει βουλομένων ἀνθρώπων ῥυσθῇ· ἐπεί περ διελογίσαντο διὰ λόγων καὶ ἐνθυμημάτων ἀπα τηλῶν ὑποσκελίσαι τὰ διαβήματα τῶν ἐν τῷ προ κόπτειν διαβαινόντων ἐπὶ κρείττω. Δυνατὸν ἐν τού τοις ἐκλαμβάνειν ἁμαρτωλὸν τὸν διάβολον, ἀνθρώ πους δὲ ἀδίκους ἤτοι τους πονηροὺς ἀγγέλους αὐτοῦ, ἢ εἰς οὓς ἐνεργεῖ ἀνθρώπους, εἰς τὸ ψυχὰς ἀδικεῖνο DIDYMI ALEXANDRINI catures, Deus : » diabolum videlicet et malignas A potestates quæ ei inserviunt. Vers. 21. Ejusdem est amicos Dei suscipere ac colere, et odio eos babere qui Deum oderunt, et inimici ejus dicuntur, quia impie et inique de Deo sentiunt. Quomodo enim inimici non sint Dei, qui creteros decipiunt et a veritate avertunt, quando Deus omnes vult salvos fieri et ad agnitionem veri- tatis venire? Perfectum odium est in tales homi- nes, quando eos non alia de causa oderimus, quam de illorum odio in Deum. Quemadmodum perfecta charitate bonum amplectimur, si illud ipsius non alterius gratia affectamus; ita qui inimicos odio habet, prout inimici Dei et quia inimici Dei sunt, non autem affectu quovis pravo, tabescit super eos juxta Prophetam dicentem : « Zelans zelavi Domino omnipotenti, quia dereliquerunt te filii Israel”.) Quodsi perfecte odit malum qui ab omni malo absti- net, qui qualicunque modo maligno consentiet, hunc non perfecto odio oderit. B PSALMUS CXXXIX. VERS. 2. Homo malignus qui perfidus et impo- slor ; vir autem iniquus, qui ita in malitia profecit, nt callidis et scelestis moribus ad iniquitatem pro- peret, et animum suum a virtute ad malitiam avertere conetur; Deum orat qui ista usurpat, ut ab utroque liberetur. Cogitaverant enim iniquita- tem contra eum, abscondentes eam in corde suo, ut tales alii viderentur ac fuerant, et eum irretire C possent. Per totum tempus vitæ suæ inimice et ho- stiliter egerunt in eum. Unde dictum est : Tola die constituebant prælia, ne momento quidem paci et quieti indulgentes. Pro gladio linguam acuerunt, ut verbis suis decipere et vulnerare possent, ser- pentem imitati qui nequitia sua Evam perdidit. Idcirco etiam sub labiis suis cogitationes habent veneni speciem referentes, a malignis potestatibus acceptas, quæ propter venenosam et nocivam vim aspides vocantur. Nec immerito hæc de diabolo intelliges et de cæteris invisibilibus inimicis: nam diabolus sæpius homo malignus et inimicus dici- tur; sed eum quoque Antichristum vocabis qui diaboli consiliis inservit. VERS. 5. Manus peccatoris, actus malus, de quo D Deo protegente, custodiri optat. Postulat insuper ut ab hominibus eruatur, qui mentem ad deteriora propellere vellent; nam sermonibus cogitaverunt et fallacibus consiliis eorum gressus supplantare, qui ad meliora unice tendunt et properant. Potest etiam diabolus peccatore designari, et homi- nibus injustis, aut maligni ejus angeli, aut homi- nes quorum animas opere suo a virtute revocat. Hi autem fortasse num alii a superbis falsa sapien-. Reg. XIX, 10. (31) Lege τελείως, et mox ni fallor, ἧστινος loco (32) Forma Alexandrina pro απατεών. ID.

του Α μένην εὐχὴν, ὡς ἐπινεύσοντα τὸν Κύριον ἔληλω θέναι ἐπὶ τὸ ἐξαγαγεῖν ἐκ δεσμῶν δεδεμένους, καὶ ἐξ οἴκου φυλακῆς καθημένους ἐν σκότει· οὐ πάντων δὲ ἔστιν τοῦτο λέγειν, « Εκβαλε ἐκ φυλακῆς τὴν ψυχήν μου, ο ἀλλ᾽ ἢ τῶν δυναμένων διὰ καθαρότητα καρδίας, καὶ χωρὶς τοῦ σώματος τούτου ἐπιβαλεῖν τῇ θεωρίᾳ τῶν γεγονότων. Ὁ δὲ Ακύλας, « Εξω άγαγε ἐξ ἀποκλεισμοῦ τὴν ψυχήν μου· , ὡς ἐν εἰρ κτῇ γάρ τινι καὶ δεσμοτηρίῳ (35) κατείχετο, τῶν πολεμίων τῇ θύρᾳ τοῦ σπηλαίου προσκαθημένων· ὑπισχνείται δὲ τῆς σωτηρίας τυχών ὕμνοις τὰς εὐεργεσίας αμείβεσθαι. Στ. α'. Ὁ μὲν τρίτος ψαλμὸς ἐπιγέγραπται· «Ψαλ μὸς τῷ Δαβὶδ ὁπότε ἀπεδίδρασκεν ἀπὸ προσώπου ᾿Αβεσαλώμ τοῦ υἱοῦ. » Ενταῦθα δὲ, ο Οτε αὐτὸν ὁ υἱὸς κατεδίωκεν· › οὐχ οὕτω δὲ δεινὸν τὸ φυγεῖν ἀπό τινος ὡς ἐκεῖνον διώκειν. Ενδέχεται γὰρ καὶ ἐξ ὑπονοίας μόνης φεύγειν. Το μέντοι τὸν διωκόμενον ἐλαύνεσθαι ἐμφαίνει τὴν ὠμότητα καὶ ἀγριότητα τοῦ διώκοντος. Φησὶν οὖν• Πολλῶν ἐπιδεὴς ὤν, κατο έφυγον πρὸς σὲ, ἐπιστάμενος ἀκριβῶς ὅτι πληρώ- της με πάντων ὧν ἐλλειπής είμι, ἐνωτισάμενος τὴν δέησίν μου, « ἐν τῇ ἀληθείᾳ ν τῷ εἰπόντι· « Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια. » Η ἐπεὶ ἐν εἰκόνι καὶ σκιᾷ τέως λατρεύω, εύχομαι καὶ τὸ λοιπόν μοι δοθῆναι, ἔστι δὲ τὸ ὑπερβῆναι τὴν τυπικὴν θεραπείαν ἐπὶ τῷ γυμνή τῇ ἀληθείᾳ σου προσβαλεῖν, ἵνα πνεύματι καὶ ἀλη θείᾳ σοι προσκυνήσω. • Επάκουσόν μου ἐν τῇ δι καιοσύνῃ σου, ο δικαιώσας με ἐν αὐτῇ· ἡ γὰρ ἐμὴ δικαιοσύνη ὡς οὐδὲν ἐναντίον σου λογισθήσεται. Διὸ καὶ ἀξιῶ ὅλως, μὴ εἰσέλθῃς εἰς κρίσιν ο μετ' ἐμοῦ. Εἰμὶ γάρ σου δοῦλος, καὶ κριθῆναι πρὸς σὲ ἡ ἐπὶ σοῦ φοβοῦμαι· ἐξετάζεις γὰρ οὐ τοὺς λόγους, ἢ τὰ ἔργα μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν πρόθεσιν, ἀφ᾿ ἧς ταῦτα. Οθεν τῶν ζώντων οὐδεὶς, κἂν ἀκροτάτην ἀρετὴν ἔχῃ, δικαιωθῆναι ἐνώπιόν σου δυνήσεται. Πάντες γοῦν οἱ δίκαιοι συγκρίνοντες τὴν σφῶν δικαιοσύνην τῇ σῇ, ἀπὸ διαθέσεως ἀληθευούσης φασίν, ο ὡς φά κος ἀποκαθημένης πᾶσα ἡ δικαιοσύνη ἡμῶν ἐναντίον σου. » Δικαιούμεθα δὲ δωρεάν τῇ αὐτοῦ χάριτι διὰ πίστεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἔχοντες τὴν δικαιοσύνην τὴν χωρίς... φανερωθεῖσαν, μαρτυρουμένην ὑπὸ τοῦ νό μου καὶ τῶν προφητῶν. Στ. γ'. Ἔστι μὲν κατὰ ἀναγωγὴν καὶ τὸν διάβολον εἰπεῖν. Οὐ παύεται γὰρ ἐκεῖνος διώκων. Πῶς οὖν ἀπαλλαγείημεν τοῦ διώκεσθαι; Εἰ τόπον εὕροιμεν ἔνθα εἰσελθεῖν οὐ δύναται. Καὶ ποῖος οὗτός ἐστιν ἀλλ᾽ ἢ ὁ οὐρανός; Καὶ πῶς δυνατὸν εἰς τὸν οὐρα νὸν ἀναβῆναι; Νῦν ἄκουσον Παύλου λέγοντος· « Τα ἄνω φρονεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ καθήμενος· ο καὶ, ο Ἡμῶν τὸ πολίτευμα ἐν οὐρα νοῖς. — Εταπείνωσεν εἰς γῆν τὴν ζωήν μου.» Πολε λὰ σημαίνει τῆς ταπεινώσεως τὸ ὄνομα· ἔστι γὰρ καὶ ἀρετῆς ταπείνωσις, ὡς ὅταν λέγει, « Καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ DIDYMI ALEXANDRINI clamat, ut orationi annuens, accedat et vinctos e vinculis, et sedentes in tenebris ex domo eustodiæ educat. Non omnibus usurpanda hæc verba : « Educ de custodia animam meam, sed iis tantum qui purificato corde et deposito hoc corpore, rerum contemplationi indulgere possunt. Aquilas autem: • Educ e claustro animam meam, quasi arcto in carcere includeretur ; hostibus speluncæ portas obsidentibus. Promittit se, salute accepta, lymnis beneficia celebraturum. PSALMUS , VERS. 1. Tertius psalmus jam inscriptus est : B elpsi David, cum fugeret a facie Absalom, dilii sui. llic autem : c Quando eum filius persequebatur. Minus periculum instat ei qui fugit, quam ei quem persequuntur. Fieri enim potest ut quis sola mala suspicione fugiat. Quando autem fugientem perse- quuntur, apparet persequentium crudelitas et feri- tas. Ait igitur : Multis cum egerem, ad te confugi, certus te mihi omnia largiturum quorum indigeo, ubi auribus precem ineam perceperis. Addit, ‹ in veritate, › seu quia Deus : ‹ Ego sum veritas dixit, seu quia hoc innuere velit: Ego qui te nunc in imagine et umbra colo, oro ut et cætera consequar, ut cultum prætergressus qui per figuram fit, in nuda veritate ad te accedam, ideoque spiritu el ve- ritate adorem. ‹ Exaudi me in justitia tua. › Justi- ficans me in ipsa; nam justitia mea tanquam nibil coran te reputabitur. Quamobrem te oro, ‹ ne intres in judicium mecum. Ego enim servus tuus, et judicari coram te aut a te nolo; nam scrutaris tu non sermones tantum et opera, sed etiam con- sideras qua mente hæc perficiantur. Unde non est inter homines, vel perfectissina virtute instructos, qui coram te judicari possit. Omnes igitur justi, justitiam suam cum justitia tua conferentes, since- ro corde dicunt, tanquam nihil esse coram te oninem nostram justitiam. Justificamur autem gratis gratia Dei per fidem Jesu Christi justitiam haben- tes quæ absque... apparuit, quam lex et propheta confirmant. VERS. 3. Poteris etiam hæc anagogice interpre- tari de diabolo : non cessat enim ille nos persequi. Qui igitur a persecutionibus ejus liberabimur? Quando locum invenerimus quem ille intrare ne- quit. At quis iste locus, nisi colum ? Et qua ra- tione ad cœlum ascendemus? Audi nunc Paulum dicentem : • Quæ sursum sunt quærite, ubi Chri- stus est in dextera Dei sedens ® ; » et : e Conver- salio nostra in coelis 8. ' Humiliavit in terram vitam meam. › Perniulta designat vox humiliatio : est enim vi:tutis humiliatio, ut in illo : ‹ Cor con- tritum et humiliatum Deus non despiciet "., Ca- - C CXLII. . D Joan. xiv, 6. ss Coloss. 111, 1. "Philipp. 111, 20. * Psal. L, 19. (55) Lege δεσμωτηρίω, nisi placeat formam Alexandrinam agnoscere. EDIT.

ἐξουδενώσει. » Εστιν καὶ ἀπὸ συμφορῶν ταπείνωσις Α καὶ ἀπὸ ἁμαρτημάτων. Ενταῦθα μέν τοι τὴν ἀπὸ τῶν συμφορῶν λέγει· διὸ καὶ ἐπήγαγεν « Εταπεί νωσεν εἰς τὴν γῆν τὴν ζωήν μου· ἐκάθισέν με ἐν σκοτεινοῖς, » καὶ ὅτι ι ὡς νεκροὺς αἰῶνος. » Διπλῆν λέγει τὴν συμφορὰν, ὅτι καὶ ἐν σκοτεινοῖς, καὶ ὅτι ὡς νεκροὺς αἰῶνος, τὴν αἰχμαλωσίαν καὶ τὴν φυγήν αἰνιττόμενος. Επειδή γάρ ἐστιν καὶ ἐν σκοτεινοῖς, οἶδε τί πράττειν λύχνον ἅψαντα, μετὰ ἐπιτάσεως δεῖξαι βουλόμενος τὴν ὑπερβολὴν τῶν κακῶν, καὶ τῷ ὀνόματι τῶν νεκρῶν ὤγκωσε την τραγῳδίαν. • Νεκροὶ δὲ αἰῶνος » εἶεν ἂν καὶ οἱ τῆς ἐν Θεῷ ζωῆς ἐστερημένοι· περὶ ὧν φησιν· « "Αφες τοὺς νεκροὺς θάπτειν τοὺς ἑαυτῶν νεκρούς. » Στ. ς'. Ταύτην « τὴν ἄνυδρον γῆν, καὶ τὰς παρα πλησίους ψυχὰς ἀνύδρους τόπους οὔσας διέρχεται τὸ πνεῦμα τὸ ἀκάθαρτον, οὐχ ευρίσκον παρ' αὐταῖς μου νὴν ἢ ἀνάπαυσιν. Πλὴν εἰ καὶ ἐν ἀνύδρῳ τυγχάνου- σιν ἐστερημέναι τῶν φαύλων ὑδάτων, διώκουσι τὸν Κύριον ἐπὶ τὸ ὡς ὄρθρον ἕτοιμον εὑρεῖν αὐτὸν, ὅτε καὶ ἤξει αὐταῖς ὡς ὑετὸς πρώϊμος καὶ ὄψιμος. Διὸ καὶ ἔνυδροι γενήσονται, πηγὰς ἐν αὐταῖς ἔχουσα: ὕδατος ζῶντος άλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Στ. θ'. ᾿Απὸ ἑνὸς ἐχθροῦ καταδιωχθείσης τῆς ψυ γῆς αὐτοῦ, ὡς ἀρτίως εἶπεν, ἀπὸ πλήθους ἐχθρῶν ἐξαιρεθῆναι νῦν παρακαλεῖ. Αλλ' οὐ μάχονται αἱ οὔ το διάφοροι λέξεις· τῶν μὲν γὰρ ἀρχηγέτην τῆς κακίας ἐχθρὸν ἕνα εἶπεν· τὴν δὲ στρατιὰν αὐτοῦ πληθυντικῶς ἐκάλεσεν ἐχθρούς. Απαιτεῖ δὲ τὸ ἐξαι ρεθῆναι ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν δικαιότατα, ἐπείπερ πρὸς οὐδένα ἢ πρὸς αὐτὸν μόνον κατέφυγεν. Στ. ι'. ο Δίδαξόν με, ο φησί, μὴ εἰδέναι μόνον, ἀλλὰ καὶ ι ποιεῖν τὸ θέλημά σου. » Οὐ γὰρ τὸ ἐπίσ στασθαι αὐτῷ, ἄνευ τοῦ ἐνεργεῖν, ἁγιαστικὸν καὶ μακαριοποιόν ἐστιν, ἀλλ' ἐνεργούμενον καὶ πραττό μενον. Διὸ καὶ ὁ Σωτήρ φησιν· « Οὐ πᾶς ὁ λεγό- μενος (36), Κύριε, εἰσελεύσεται εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἀλλ' ὁ ποιῶν τὸ θέλημα τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς. » Φανερῶν δὲ ὅτι ὁ ποιῶν τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐπίσταται αὐτὸ, οὐ πάντως τοῦ εἰδότος καὶ ποιοῦντος. Τούτῳ συνάδει καὶ τὸ, • Μάθετε καλόν ποιεῖν. » Τίς δὲ αὕτη ἡ μάθησις τοῦ θείου θελήματος, ἡ ἑξῆς σημαίνει λέξις, ὅτι ὁδήγη- σις τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστιν εἰς τὴν εὐθεῖαν γῆν. » Ο γὰρ μαθὼν τὸ ἐν ἠθικαῖς ἀρεταῖς τοῦ Θεοῦ τὸ θέ- λημα, οδηγηθήσεται δωρεᾷ Θεοῦ ὑπὸ Πνεύματος ἁγίου τοῦ ἐνεργοῦντος ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν πᾶσιν. Γῆ δὲ εὐθεῖα ἢ ἡ ἀγαθὴ καὶ καθαρὰ καρδία ἐστὶν, ἐν ᾗ ὁ Ἰησοῦ καρποφορήσει σπόρος, ἢ ἡ τῶν πραέων. Στ. ια'. ι Ενεκα τοῦ ἡ ἐπικεκλημένου • ὀνόματός σου, ο σὸς χρηματίζω ο ζήσεις με ἐν τῇ δικαιοσύνη σου, » κατὰ ταύτην δικαιῶν με. Οὕτω γὰρ συμβήσε- ται τὸ ζήσεσθαί με ἐν αὐτῇ· εἰκότως δὲ εἰς μέλλοντα χρόνον ἐνέκλεινεν τὰ ζήσεις με, · ἐπείπερ ἐνταῦθα ὥσπερ τὰ ἄλλα ἀγαθὰ μερικῶς, οὕτω καὶ τὸ ζῆν ἔχομεν, ζησόμενοι τελείως τὸ τηνικαῦτα ὅταν φανε- ΟΙ EXPOSITIO IN PSALMOS. lamitatibus etiam interdum et peccatis humiliarur. B – C Hic de calamitatibus quæstio: unde ubi dixit : • Humiliavit in terram vitam meam, . addit : e colo locavit me in tenebris: > et hoc quidem sicut mortuos sæculi. › Duplici igitur calamitate premi- tur: nam in tenebrosis est et sicut mortui sæculi, captivitatem videlicet et fugam intendens. Quando in tenebrosis est, nihil agere potest, nisi accensa lucerna; ut autem vehementius malorum suorum magnitudinem exprimat, non dubitat ad pingen- dam tragœdiam, vel nomen mortuorum usurpare. ‹ Mortui sæculi fortasse non alii ab iis qui vita in Deo destituuntur, de quibus ait: Sine ut mor- tui sepeliant mortuos suos”. > VERS. 6. Hanc terram sine aqua, › el animas similiter dispositas, loca scilicet arida, pertransit immundus spiritus, quærens requiem et non inve- nit. Licet autem aridæ sint animæ, ab aquis destitutæ, persequuntur tamen Dominum, ut quasi mane paratum inveniant eum, et veniat eis quasi pluvia temporanea et serotina”. Ita enim irriga- buntur, et fient in eis fontes aquæ viva, salientis in vitam æternam ”. VERS. 9. Modo dixit unum inimicum animam persequi, nunc autem orat, ut ab inimicorum turba liberetur. Varia tamen ista eloquia non inter se pugnant: nam inimicum vocavit malitiæ princi- pem; bic autem fautores ejus pluraliter inimicos dicit. Merito igitur orat, ut ab inimicis redimatur, quando ad ueminem nisi ad Deum solum confu- git. VERS. 10. • Doce me, inquit, non ut cognoscam modo, sed ut faciam voluntatem tuam. » Non enim scientia absque operibus sanctitatem et beati- tudinem consequimur, sed virtutem operando et perficiendo. Unde etiam Salvator dicit: • Non omnis qui dicit mihi, Domine, intrabit in regnum cœlorum: sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in cœlis est 98. › Declarat enim eos cognoscere vo- luntatem Patris, qui eam faciunt ; non autem fa- ciunt eam omnes qui cam cognoscunt. Quibus consentit etiam illud : • Discite bonum agere. Quæ autem sit hæc voluntatis Dei scientia, indicant quæ sequuntur: in rectam terram › videlicet a D Spiritu sancto deduci. Nam qui voluntatem Dei in virtutibus didicerit, ducetur gratia Dei a Spiritu sancto, qui omnes ad veritatem perducit. Terra autem recla vel terra mitium est, vel cur bonum et mundum, in quo Jesus fructus dabit. VERS. 11. . Propter, invocatum nomen tuum tuus vocor; ‹ vivificabis me in justitia tua, › se- cundum illam me justificans. Hoc enim modo in ea vividcari licet. Haud inepte ad futurum tempus refert illud, vivificabis me, › cum his in terris sicut cætera bona ita et vitam ex parte tantum ha- beamus ; perfecte autem tunc vivemus, quando re- st Joan. 18, os Matth. vi, 21. Luc. 1x, 60. ” Matth. x11, 43. » Ose. VI, 14. 3. (56) Lege λέγων μοι, ut in Novo Testamento (Matth. ν::, 21). Επιτ.

Καταπίπτοντες δὲ εἶεν ἂν οἱ ἁμαρτάνοντες μὲν ἐν ἠθικοῖς, περιεχόμενοι δὲ τοῦ χριστιανισμού - καταγ ῥαχθέντες δὲ, οἱ ἀποστάντες αὐτοῦ. Στ. ιζ΄. Εν πάσαις ταῖς ὁδοῖς αἷς ἐπιπορεύεται στρονοῶν, διοικών, κρίνων, εὐεργετών, χαριζόμενος, κολάζων, δίκαιος εὑρίσκεται· « Θεὸς γὰρ πιστὸς, καὶ οὐκ ἔστιν ἀδικία. » Εἰ δὲ καὶ ὁδοὺς αὐτοῦ λέγοι τις τὰς ἀρετὰς (φέρουσι γὰρ πρὸς αὐτὸν τὸν πρακτικῶς καὶ διανοητικῶς ὁδεύοντα), καὶ ἐν ταύταις δίκαιος ἀναφαίνεται· οὐδεὶς γοῦν σπουδαῖος καὶ κατ᾿ ἀρετὴν βιῶν αἰτιᾶται τὴν Πρόνοιαν, ἀλλ' εἴ τις φαῦλος καὶ ἔξω τῶν ὁδῶν αὐτοῦ βεβηκώς. Στ. ιη'. Εισαγωγικώτερον δὲ τὸ ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Ὅθεν « ἐγγὺς » αὐτῶν εἴρηται, τε λείων ὄντων ι τῶν ἐπικαλουμένων αὐτόν. » Ως Β Μωϋσῆς καὶ Ααρών και Σαμουὴλ καὶ Σαμψὼν ἐπο εκαλοῦντο τὸν Κύριον. 'Ο δὲ τὸ ἀνθρώπινον ἀρνησάκ μενος θέλημα, τῷ Θεῷ λέγει· ι Δίδαξόν με τοῦ ποιεῖν τὸ θέλημά σου, ὅτι ὁ Θεός μου εἶ σύ. » Οπερ εἰς ἔργον καταβάλλει Θεός. Θελήματα μὲν οὖν αὐτῶν, αἱ κατ᾽ εἶδος ἀρεται· θέλημα δέ, ἡ κοινῇ τε καὶ γε νικῇ (58). Φυλασσομένου δὲ τοῦ ἀγαπωμένου ὑπὸ Θεοῦ, ὁ δὲ πονηρὸς κατ' οὐδὲν ἄψεται αὐτοῦ. Από κειται δὲ τῷ ἐξ ὅλης ψυχῆς καὶ καρδίας καὶ ἰσχύος ἀγαπῶντι, « ἃ ὁ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσεν, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ὅσα ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν. ο Στ. θ'. Ἐπεὶ ἅμα τῶν δικαίων, μνημονεύει τῶν προσηλύτων ή προκειμένη λέξις, τοὺς μὲν ἀγαπω μένους ὑπὸ Κυρίου, « δικαίους » λεκτέον τοὺς κατὰ Πα- λαιὰν Γραφὴν εὐαρεστήσαντας αὐτῷ· προσηλύτους δὲ, τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κληθέντας ἐπὶ τὴν τοῦ Εὐαγγελίου διδασκαλίαν. Πρὸς τούτοις ἐπίστησον, μή ποτε οἱ ἄρτι τῇ θεοσεβείᾳ προσερχόμενοι προσήλυ- τοι· οἱ δὲ διαβεβηκότες καὶ τελειωθέντες ἐν αὐτῇ, δίκαιοι εἴρηνται. Ὅθεν τοὺς μὲν δικαίους ἀγαπᾷ, φυλάττει δὲ τοὺς προσηλύτους· οἱ γὰρ εὐθέως προσ- εληλυθότες τῷ λόγῳ τῆς ἀληθείας, ὡς μήπω ίσχυ- ροὶ καὶ βέβαιοι, δέονται τοῦ φυλάττοντος Κυρίου ἐπὶ τῷ ἀβλαβεῖς διαμεῖναι, τῶν δικαίων διὰ τελειότητος οἰκειουμένων αὐτῷ καὶ ἀγαπωμένων ὑπ' αὐτοῦ. Στ. ι'. Ή «Σιών » ἡ σκοπευτικὴ καὶ ἐξεταστικὴ τῆς ἀληθείας, ήτοι ψυχὴ τελεία, η Εκκλησία Θεοῦ ζῶν. τος. « Βασιλεύσει σου ὁ Θεὸς εἰς τὸν αἰῶνα· ο οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος, παρατεινούσης τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ εἰς γενεὰν καὶ γενεάν. Εἴρηται ἐν τῷ πρὸ τού- του ψαλμῷ περὶ τῆς ἀτελευτήτου βασιλείας αὐτοῦ διατεινούσης εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας, καὶ ὡς δεσπό ζει εἰς γενεὰν καὶ γενεάν. « Βασιλεύσει » γὰρ ο Κύ ριος εἰς τὸν αἰῶνα ὁ Θεός σου, Σιών, εἰς γενεὰν καὶ γενεάν. » Στ. α΄. « Ψάλατε, ο φησίν· < ἀγαθὸν » γάρ ἐστι καὶ ὠφέλιμον. Ὡς κατὰ τοῦτο, ψαλμόν αίνον διαφέ- ρειν οὐδὲν, καὶ μᾶλλον ὅταν ψάλλει τις πνεύματι καὶ * ΧΧΧΙΧ. EXPOSITIO IN PSALMOS. A etiam forte qui moribus peccant, veram autem doctrinam retinent, et elisi qui a veritate rece- dunt. Vers. 17. In omnibus viis quibus incedit, sen providal, aut regal, aut judicet, aut benefaciat, aut gratias largiatur, aut puniat, semper justus repe- ritur Deus. Nam Deus fidelis, et non est injusti- tia ". » Quodsi vias ejus vocaveris virtutes (nam deducunt ad Deum quicunque eis mente et opere adhaserit), et in his justus apparebit. Non est igi- tur inter sanctos et virtute præditos qui providen- tiam Dei insectetur ; sed ii tantum Deum increpant qui pravi et extra ejus vias ambulant. VERS. 18. Nomen Donini invocando ad eum ac- cedimus. Unde « prope » ipsis dicitur, quia perfe- clie qui invocant eum. Ita Moyses et Aaron et Sa PSALMUS D PSALMUS Deut. xxxi, 4. * Psal. cxL.11, 10. muel et Samson invocabant eum. Qui autem hc- minum voluntatem respuit, dicit Deo : • Doce ine, ut faciam voluntatem tuam, quia Deus meus es tu‘. › Quod votum Deus implet. Voluntates igitur dicuntur singulæ virtutes; et voluntas generale et commune virtutis nomen. Custoditur, quem diligit Deus : maligno autem nihil cum Deo. Eum qui di- ligit Deum ex tota anima, ex toto corde et ex tota virtute manent c quæ oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt, quæ præe- paravit Deus iis qui diligunt illum. › CXLV. VERS. 9. Quando cum justis simul proselyti hic in versibus memorentur, dicendum erit c justos, a Deo dilectos, qui ipsi juxta Vetus Testamentum placuerunt ; proselytos autem qui de gentibus all evangelicam disciplinam vocati sunt. Vocantur eliam forte proselyti, qui nuper ad pietatem vene- runt, et justi, qui diutius in ea consenuerunt et profecerunt. Unde justos quidem diligit, proselytos vero custodit; nam qui nuper veritatis sermonem adepti sunt, nondum validi et firmi cum sint, Dei custodia indigent, ut incolumes remaneant : justi autem propter perfectionem suam cum Deo intima societale conjunguntur et ab eo diliguntur. VERS. 10. « Sion / scilicet quæ veritatem meditatur et exquirit: auima justa aut Ecclesia Dei viventis. • Regnabit in sæculum Deus tuus: > cui regno non erit finis, cum imperio generationem et generatio- nem complectatur. Præcedenti in psalmo dictum est de infinito Dei regno in omnia sæcula duraturo, et de dominatione ejus in generationem et genera- tionem. Nam regnabit Dominus in sæculum, Deus tuus, Sion, in generationem et generationem. CXLVI. VERS. 1. « Psallite, inquit : psamus enim « bo- num, et utile. Unde psalmus a laude non differt, præsertim quando quis spiritu et mente psallit. PATROL. GR. (33) Quid si legeretur in recto casu κοινή et γενική? EDIT.

ἀλλὰ καὶ ι πνεύσαντος αὐτοῦ τὸ πνεῦμα, ὕδατα ῥυήσε- ται· › πνεῦμα δὲ τὸν Νότον φασὶν, εἰς ταῦτα μεταβαλ- λόντων τῶν προωνομασμένων τῆς χιόνος καὶ τῶν παραπλησίων· εἰ δὲ καὶ πνευματικῶς καὶ τούτων ἀκοῦσαι δεῖ, ὁ σαφηνιστὴς τοῦ Θεοῦ λόγος τῶν λελα λημένων μετ' ἐπικρύψεως ἀποσταλείς, τήξει τὴν ὁμίχλην, τὸν κρύσταλλον, τὴν χιόνα, ἐπὶ τῷ πότιμα αὐτὰ ποιῆσαι ἅμα τοῦ πνεύματος αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ πνεύσαντος· ἀλλὰ καὶ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἀποστελλόμε νος εἰς τὴν καρδίαν τῶν αὐτὸν παραδεχομένων, τοὺς αὐτοὺς πειρασμοὺς καὶ ἀφανεῖς καταστήσει. Οι τε τῷ πνεύματι ζέοντες, γενναίως τοὺς τοιούτους ὑπομένοντες πειρασμούς, διαλύσουσιν αὐτούς. Στ. β'. "Αγγελοι μὲν ἂν εἶεν οἱ ἐν οὐρανοῖς, δυνά- Β μεις δὲ καὶ τούτων ὑπεράνω τοῖς ὑψίστοις προσήκου σαι, ὑπὲρ τὸ διαγγέλλειν ἀνθρώποις οὖσαι. Ἐν δὲ μόνῃ τῇ παρὰ Θεῷ βεβαιότητι διηνεκεῖ τὸ μακάριον ἔχουσαι, ὁποῖαι καὶ αἱ καλούμεναι παρὰ τῷ ᾿Απου στόλῳ θρόνοι, ενδεικνυμένου τοῦ ὀνόματος τὸ ἐφα ιδρύσθαι αὐταῖς τὸν Θεόν. Τὰς δὲ ὑποκεῖσθαι τῇ θείᾳ καὶ ὑπὲρ κτίσιν μεγαλειότητι· ἐν τούτῳ δὲ καθεστη κυίας αἰεὶ, καὶ τὸ στάσιμον καὶ πεπηγὸς ἐχούσας ἐν τῇ τῆς θείας δόξης ὑποδοχή. Στ. α΄. Οἱ τὸν νέον ἄνθρωπον ἐνδυσάμενοι, ᾄδειν δύνανται μόνοι τὸ καινὸν ᾆσμα, τῷ φρονεῖν καὶ πράττειν τὰ τῆς Καινῆς Διαθήκης, δουλεύοντες και - νότητι πνεύματος, καὶ οὐ παλαιότητι γράμματος. Οι καὶ συμπληροῦσιν Ἐκκλησίαν ὁσίων, κατορθοῦντες τὰ ὅσια Δαυΐδ τὰ πιστά, καὶ ὁσιωτάτην ἔχοντες δικαιο- σύνην πρὸς τὸν Θεόν· δι' ὧν κατορθουμένων αἰνοῦσι τὸν Κύριον (42). Στ. γ΄. Ὁ μὴ ἐπαισχυνόμενος Ἰησοῦν καὶ τοὺς λόγους αὐτοῦ, μετὰ παῤῥησίας σαφῶς καὶ μεγαλοφώ- νως τὰ τῆς θεολογίας προφέρων, αἰνεῖ αὐτὸν καὶ τὸν Πατέρα αὐτοῦ «ἐν ἤχῳ σάλπιγγος. ο Οθεν καὶ οἱ τῆς ἀληθείας κήρυκες ἐπὶ τῷ παῤῥησιέστερον καὶ σαφῶς ἀπαγγέλλειν τὴν διδασκαλίαν, ἐντολὴν ἔχουσιν ὡς σάλπιγγι ἑαυτῶν ὑψοῦν τὴν φωνήν. Εἴρηται γοῦν πρὸς αὐτούς· ο Σαλπίσατε σάλπιγγι ἐν Σιών, κηρύ- ξατε ἐν ὄρει ἁγίῳ μου. » ᾿Αλλὰ καὶ ἡ τῶν νεκρῶν ἀνάστασις, ὅπως πᾶσι τοῖς ἀνισταμένοις φανερά καταστῇ, διὰ σάλπιγγος σημαίνεται ο Σαλπίσει γάρ, καὶ οἱ νεκροὶ ἀναστήσονται ἄφθαρτοι. » Καὶ ἐν ἑτέρᾳ Επιστολῇ· « Εν φωνῇ ἀρχαγγέλου καὶ ἐν σάλπιγγι Θεοῦ καταβήσεται ἀπὸ οὐρανοῦ ἐπὶ τῷ τοὺς κεκοι- μημένους ἐν Χριστῷ ἀναστῆναι. » Ὡς οὖν τὸ πρόσω ταγμα τῆς ἀναστάσεως φανερούμενον πᾶσιν ἐπὶ τῷ δικαίους καὶ ἀδίκους ἀναστῆναι τῷ μεγαλοφώνῳ τῶν ΔΙΔΥ- ΜΟΥ ΕΙΣ ΤΟ τόν) ΕΚΚ. πονήρω παροξυτόνως ἀνάγνωθι, ἵνα σημαίνη τὸ ἀπεχθὲς καὶ ἐπίπονον; EXPOSITIO IN PSALMOS. Spiritum autem dicunt quidam Notum esse, simili. que ratione nivem et cætera interpretantur. Quod - si vero hæc spiritualiter intelliges, verbum Dei ad illustranda quæ obscure dicta fuerant missum, li- quefaciet nebulam et crystallum et nivem, ut, spi- ritum spirante Deo, potui inservire possint. Verbum Dei in corde eorum missum qui illud suscipiunt, easdem tentationes vel occultas reprimet, et qui spiritu fervent, generose illas perferendo, tentatio- nes solvent. A tim vero • spirabit spiritus ejus et fluent aque. PSALMUS CXLVIII. PSALMUS c C VERS. 2. Angeli forte sunt in colis : virtutes autem superius in excelsis, supra munus homi- nibus nuntios ferentium exaltatæ. In sola constanti firmitate, quæ apud Deum, beatitudine fruantur, sicut illi qui ab Apostolo throni dicuntur. Indicat quidem nomen his insidere Deum; illas autem di- vinæ magnitudini subjacere et supra creaturam esse, ita semper constitutas; et divinæ gloriæ tra- ditione stabilitas ac confirmatas. CXLIX. Vers. 1. Præter cos qui novum hominem indue- runt, non est qui novum canticum cantare possit. Quippe qui doctrinam Novi Testamenti sapiunt, in- servientes novitati spiritus, et vetustatem litteræ respuentes. Qui etiam Ecclesiamı sanctorum com- plent, sancta David fidelia perficientes, et sanctita - tem habent justitiam coram Deo : quæ perficiendo Deum laudant. PSALMUS Isa. LVIII, 1. **Joel. 11, 15. "I Cor. xv, 52. Vaticano XXIV, 2. Jam vero ibi nos animadverti- mus, Augustinum sequi presse Origenem, cujus verba nomenque ipsum nos ibi protulimus. Nunc autem videmus Didymum quoque ab Origenis verbis vix discedere. Objiciet aliquis : Quomodo Augusti- nus, Greece prope ignarus, Origenem legebat ? Nen- pe, inquam ego, in Latina Rufini interpretatione quæ jam exstabat; sicut apud eumdem Rufinum legebatur ab eodem Gregorius Nazianzenus, qui Latine inter D CL. VERS. 3. Qui in Jesu et in sermonibus ejus non erubescit, sed palam clara et alla voce divinam do- ctrinam profitetur, laudat Dominum et Patrem ejus in sono tubæ. › Ideo veritatis doctores, ut clarius et altius disciplinam suam prædicent, jubentur quasi tuba vocem suam exaltare ''. Dictum est etiam ad eos : « Clangite tuba in Sion, prædicate in monte sancto meo ". » Mortuorum quoque resurre ctio, ut resurgenti cuique denuntietur, tuba signi- Gcanda : « Canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti > Et in alia Epistola: In voce ar- changeli et in tuba Dei descendet de colo, ut re- surgant qui in Christo mortui sunt. . Quemad modum igitur resurrectionis præceptum organorum` sonitu revelatur, ut omnes justi et injusti resurgant, ita et Dei laus eodem organo proferenda. ‹ Laudate eum in psalterio et cithara. » Quid sit psalterium Thren. iv, 15. • Rufini scripta adhuc superest. Adhuc unum addam. Didymum scripsisse etiam in Ecclesiasten commenta- rios, constabat ex Damasceni Parallelis ubi laudan- tur, p. 685. Nunc in codice Vaticano pervetusto 750, b, in catena ad Jobum perspicue legitur (dic Didymi autem verba ad Job n, 7, sunt: quæ quidem exstant in Junii catena, p. 77, sed perverse adjuncta Polychronio, erepta Didymo. (42) Ita adamussim S. Augustinus in sermone

ὀργάνων, γνωρίζεται ἀκόλουθον καὶ τοῦ Θεοῦ αίνους ταυτῷ τῷ ὀργάνῳ προφέρεσθαι. ο Αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν ψαλτηρίῳ καὶ κιθάρᾳ. ο Ότι τὸ ψαλτήριον καὶ ἡ κιθάρα, καὶ ποίαν ἔχουσι πρὸς ἄλληλα διαφορὰν, ἐν τοῖς προάγουσιν εἴρηται (43). Αἰνετέον οὖν Θεὸν ψάλλοντες ἐν πνεύματι καὶ νῷ· τοῦτο τὸ ψαλτήριον. Τὸ γὰρ πνεῦμα καὶ ὁ νοῦς ἄνωθεν ἐκ Θεοῦ δι' υψη λότητα δογμάτων συνηχεί. Β Στ. ε'. Δηλοῦσθαι νομίζω διὰ τὸ « αἰνεῖσθαι αὐτὸν ἐν κυμβάλοις εὐήχοις, » τὸ δεῖν καὶ φωνῇ τῇ κατὰ προφορὰν ὑμνεῖν διὰ θεολογίας τὸν Κύριον. Παρίστα ται δέ μοι τοῦτο νοεῖν ἐκ τῆς τοῦ ᾿Αποστόλου λέξεως γράφοντος οὕτως ο Γέγονα χαλκός ἠχῶν καὶ κύμβα λον ἀλαλάζον. » Εἰ γὰρ, φησί, μὴ νῷ καὶ γλώσση λαλήσω, μηδὲ ἑρμηνεύων ἕκαστα τῶν ὑπὸ τῆς γλώτ της εἰρημένων, ἀντιλήψει τοῦ ἀκροατοῦ μόνης φωνής ἄνευ διανοίας ἔχοντος, ὡς δοκεῖν αὐτῷ βάρβαρον εξ ναι τὸν λαλοῦντα. Φωνῆς ἤχου μόνον αἴσθησιν ἔχον τος, γίνεται αὐτῷ χαλκὸς ἠχῶν, ἢ κύμβαλον ἀλαλά ζον, κροῦον καὶ περιβομβοῦν μόνον τὴν ἀκοὴν αὐτοῦ. Δοξολογῶμεν τοίνυν Θεὸν, καὶ στη.. προφορά μιμού μενοι τοὺς τελείους δικαίους ἄνδρας· εἴρηται γὰρ περὶ ἑκάστου τούτων τό, « Διήγησις εὐσεβοῦς διὰ παντὸς σοφία· ο ομοίως και, ο Στόμα δικαίου μελετή σει σοφίαν, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ λαλήσει κρίσιν. Ο νόμος τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ, » τουτέστιν νῷ καὶ γλώσσῃ καὶ στόματι ὑμνεῖ Θεόν· εύηχον δὲ κύμβαλον εἶπεν τὴν ἐμμελῆ καὶ μεμουσωμένην φω νὴν, ἀριδήλως σημαίνουσαν τὰ πράγματα. Τὴν δὲ αὐτὴν ὁ κύμβαλον ἀλαλαγμοῦ » φησι προφερόμενον ἐπινίκια κατὰ ἁλόντων καὶ ὑπὸ (χεῖρα) γενομένων τῶν ἐχθρῶν. νει ". Στ. Γ'. Ὅτε πάντα ἐν πᾶσιν ὁ Θεὸς γενήσεται, πληρωθήσεται ἡ προκειμένη λέξις· βοηθῶν γὰρ τῇ ἀσθενείᾳ ἡμῶν, νόησιν πνοῆς θείας ὑμῖν ἐνδίδωσιν, ὡς καὶ περὶ τοῦ πρώτου ἀνθρώπου ἀναγέγραπται τὸ, • Ενεφύσησεν. εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν. » Ζωὴ γὰρ καὶ πηγὴ ζωῆς ὁ εἰπών, « Εγώ εἰμι ἡ ζωή. » Περί ἧς ζωῆς εἴρηται τῷ Πατρὶ, ο Παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς. Ταύτης τῆς μακαριοποιοῦ καὶ ἁγιαστικῆς ζωῆς πνοή εἰς τὸν ἄνθρωπον ἐρχομένη, ζῶσαν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ παρασκευάσει, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν εἰσχαιρικῶς (44) τὸν τούτου τυχόντα, « Ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ. » Ταύτης τῆς δωρεάς μόνος ἀπολαύει ὁ τὸν Ἰησοῦ λόγον δεξά μενος, • Καὶ πιστεύσας τῷ ἀποστείλαντί με, ἔχει ζωὴν αἰώνιον. » Ταύτην τὴν πνοὴν ἄ.. ατω.. ὀρέγει.. τοῖς ὑπεραναβεβηκόσιν τὰ αἰσθητὰ καὶ πατοῦσιν.. τὰ και μένοις λαῷ αὐτοῦ, ὡς εἶπεν ὁ προφήτης περὶ αὐτοῦ· « Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν καὶ στερεώσας τὴν γῆν, ὁ διδοὺς πνοὴν τῷ λαῷ τῷ ἐπ' αὐτῆς, καὶ πνεῦμα τοῖς πατοῦσιν αὐτήν· ο φανερῶν δὲ ὅτι τὴν γῆν. Εἴρηται δὲ καὶ πρός τινος ἀρχαίου. « Πνοὴ δὲ παντοκράτορός ἐστιν ἡ διδάσκου σά με. » #1 εὐχαριστικῶς, DIDYMI ALEXANDRINI et ekhara, et qua ratione acse invicem habeant, A supra dictum est. Laudamus igitur Deum in mente et iu spiritu pallentes ; hoc enim psakerium ; nam spiritus et mens desursum ex Deo propter sublimitateın doctrinarum consonant, Vees. 5. Indicat illud : • laudate eum in eym- balis benesonantibus, › meo quidem judicio, Do- ninum nobis voce distincta celebrandum esse. llunc enim sensum confirmare videtur Apostolus, dicens : « Factus sum velut as sonans, aut cymba lum tinniens s. » Nisi enim, inquit, mente simul et lingua loquar, et interpreter quæcunque lingua preferuntur, audiures inanes tantum voces perci- pient, ita ut eis barbaro sermone uti videar. Dum nil præter vocum sonitus percipiunt, Ait eis æ8.50- nans aut cymbalum tiuniens, aures inaniter pul- sans et circumstrepens. Laudemus igitur Deum distincta voce, sanctos viros imitati. De his enim dictum est : « Narratio justi semper sapientia. . Et alias: Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium, lex Dei ejus in corde ipsius '', » huc est, mente et lingua et ore cele brat Deum. Cymbalum bene sonans vecat suavem et gratam vocem, preclare opera praedicantem, ‹ cymbalum jubilationis » cantum dicit de su- peratis et devictis hostibus. VERS. 6. Quando omnia in omnibus Deus erit, C complebitur boc effatum ; nam succurrens inûrml- tati nostræ, dat nobis spiritus divini mentem, uti de printo homine scriptum est: ‹ Et insufflavit in faciem ejus flatum vitæ, et factus est homo in animam viventem ". » Nam vita et fons vitæ is est qui dixit : Apud te est fons vitæ . . Cujus beatifcantis et sanctideantis vitae fetus, ubi ad hominem venerit, vivam efficit animam ejus, ita ut gratias agens qui tanta adeptus est, dicat : e Et anima mea ipsi vi- Hoc dono non fruitur alius praeter eum qui Jesu sermonem susceperit: « Qui credit in eum qui misit me, habet vitam æternam ". Hunc flatum largietur iis qui terrena despiciunt et ea calcant quae populo subjacent, uti prophet de ipso testa tur : « Sic dicit Dominus Deus, qui fecit coelum, et firmavit terram, et qui dat spirationem populo qui super eam, et spiritum calcantibus eam ", › terram videlicet. Dictum est etiam a vetere quo- dam : ‹ Spiratio autem omnipotentis est quæ me docet 33, D Cor. xiii, 1. Psal. xxxvi, 30. Gen. 11, 7. Jos. XIV, 6. Psal. XXXV, ratione habita græcitatis Didymianæ, vix operarum errori tribuere ausim, qui ex alio quodam adver- bio, v. c. barbaram hanc scripturam ellinxerit. Enie. 4. Ego sum vita '. . De qua vita dictum est Patri : 3) Jes. VI, 47. 33 [82. XLII, 5. » Job xxx11, 8. (43) Confer psal. iv, in titulo. 10. 10 Psal. xx1, 31. (4) Εἰσχαιρικῶς. Vox inaudita, quam tamen,