1155 DIDYMI ALEXANDRINI DIDYMI ALEXANDRINI EXPOSITIO IN PSALMOS. (Angelo Mas, Bibliotheca nova Patrum, t. VII, parte 11, p. 131.) 1156 MONITUM. Venio nunc ad Didymi in Psalmos perquain copiosam et piam lucubrationem. Namque hunc non par- tem, sed integrum Psalmorum corpus explanavisse, certissimo testimonio docet Hieronymus De vir. ill., cap. 109, et in epistola 112, 20, idque passim catenæ tum iss. tum editæ oculis reapse subjiciunt. Jaim etsi multæ Didymi partes in Corderianæ Catenæ voluminibus sunt, attamen longe plures in Vaticanis co- dicibus erant, quos inter prætuli duos, nempe Vat. 1789, perveterem, ubi Didymi auctoritates prolixæ et luculentæ sunt, sed non ultra quinquagesimum psalmum. Reliquas vero Psalterii partes duas, sive Didymi in eas commentarium, benelicio codicis recentioris Vat. 1682, cui connectitur 1683, continuavi. Corderii Catenam initio contuli, deinde hac omissa, Didymum prout in prædictis codicibus erat, multum atque præclarum, secure transcripsi. Modo enim in Corderiano libro nihil erat Didymi, veluti in psal- mis II, IV, V, XII, XIV, XIX, XX, XXII, XXV, XXVI, XXVIII, XXIX, XXX, XLI, XLII, XLIII, XLV, XLVI, XLVIII, LXI, LXII, LXIII, xc1, cxv, cxix. Modo præ nostris oppido pauca, veluti in psalmis 111, x, x|1, xxIII, XXIV, XWWII, XXXI, XXX(V, XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XL, XLVII, LXVI, XCIV, XCVI, CXIV. Alicubi tamen Corderias nova habebat et plura]; sed nos hoc institutum tenuimus, saltem post psalmum xxiii, ut ex Corderiano libro nihil, ex codicibus omnia, ut in marginibus dictum est, exscriberemus sive nota Corderio sive se- cus, nam et lectionum varietas utilis est. Ille est apud Corderium defectus maximus, quod post cxx psal- mum nihil Didymi habetur, nostri vero codices usque in finem Psalterii Didymuni exhibent. Didymi au- tem quæ mens fuerit et institutum in Psalmis explicandis, cognoscimus ex ejus proœmio, ubi, laudatis Novi Testamenti verbis, quæ Psalmorum vaticinia ad Christum referunt, ait hanc sacræ Scripturæ partem spiritali præsertim sensu esse intelligendam. Cæterum citatis a Didymo testimoniis addendum est aliud maximum ore ipsius Christi prolatum Luc. xxiv, 44 : Quæ scripta sunt in Psalmis de me (a). (a) Priores quindecim psalmos Græce et Latine, reliquos Græce tantum edidit cardinalis Mai; iis inter- pretationem nostram adjecimus. EDIT. PATR. ΔΙΔΥΜΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΩΣ ΕΙΣ ΨΑΛΜΟΥΣ, DIDYMI ALEXANDRINI IN PSALMOS. . PROOEMIUM. In Novo Testamento, dictionum de Psalmorum A libro sumptarum testimonia exstant, tanquain a divino Spiritu pronuntiatarum. Paulus quidem in Epistola ad Hebræos ex nonagesimo quarto psalmo · capitulum sumens, sancti Spiritus illud esse di- ctum scribit, dicens : « Sicut ait Spiritus sanctus : Hodie si vocem ejus audieritis *, › et reliqua. Præ- Hebr. 111, 7. Ἐν τῇ Καινῇ Διαθήκῃ λέξεων ἀπὸ τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν παραληφθεισῶν μαρτυρίαι κεῖνται, ὡς ὑπὸ ἁγίου Πνεύματος εἰρημέναι. Παῦλος μὲν ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους Επιστολῇ ἀπὸ τοῦ ἐνενηκοστοῦ τετάρτου ψαλμοῦ κεφάλαιον λαβὼν, ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀπηγγέλθαι αὐτὸ γράφει, φήσας· Καθώς λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ

ἀσεβῶν εἴρηται· εἴρηται γάρ Εστιν εὐοδία ἐν και κοῖς ἀνδρί. » νοια Τοῦτο (2) δέ ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία· καρπὸς μὲν ἔστιν ἡ μυστικὴ καὶ πνευματικὴ τῶν Γραφῶν διά- φύλλα δὲ σκέποντα τὸν εἰρημένον καρπὸν, αἱ πρόχειροι λέξεις, αἳ πρὸς τὸ ποιεῖν τὸ ἴδιον ἔργον ἐν τῷ φυλάττειν τοὺς καρποὺς, καὶ τροφὴ γίνονται τῶν ἀκεραιοτέρων ἀνθρώπων, τῶν δι᾿ ἁπλότητα κτηνῶν λεγομένων, κατὰ τὸ, « Ανθρώπους καὶ κτήνη σώσεις, Κύριε. » Νοήσεις δὲ ἄνεμον τὸν ἄνω κάτω τούτους διαρ ῥιπίζοντα, τὸν τιμωρούμενον αὐτοὺς ἄγγελον, καὶ τὴν ὁρμὴν τῆς πλάνης αὐτοὺς (3) διδασκαλίας, περιφε- ρομένους παντὶ ἀνέμῳ διδασκαλίας, ἐν τῇ κυβίᾳ τῶν Β΄ ἀνθρώπων, ἐν πανουργία. Στ. ε'. "Ηγουν ἐν κρίσει οὐκ ἀναστήσονται· ἀλλ᾽ ἀναστήσονται μὲν, οὐ κριθήσονται δὲ, τυγχάνοντες αὐτοκατάκριτοι· . Ο ν γάρι μή πιστεύων εἰς ἐμὲ, φησίν, « ἤδη κέκριται (4). » Στ. η'. Πάντων ἀνθρώπων προαιρετικῶς κινουμέν νων, αὐτεξούσιοι γὰρ, οὐδεὶς κατ' ουσίαν ἀγαθὸς ἢ κακός ἐστιν· καὶ ἐπεὶ ὁ ἀρετῆς κατέχων οἰκειοῦται Θεῷ μόνος, καὶ πᾶς ὁ τοιοῦτος κληρονομία Θεοῦ τυγχάνει. "Οτε οὖν ὁ Ἰσραὴλ ἀγαθὸς ὑπῆρχεν, ἐλέ- γετο περὶ αὐτοῦ· « Εγενήθη μερὶς Κυρίου Ιακώς, σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ. ο Παρίσταται ὡς οὐκ ἀποκληρωτικῶς μόνον τὸ ἔθνος τοῦτο, άλλα διὰ καλοκαγαθίαν οὕτως ἐχρημάτισεν, ἐκ τοῦ περὶ Θεοῦ λεγομένου ὑπὸ τῶν ἁγίων ἀνδρῶν· · Ἐξελέξατο ἡμῖν τὴν κληρονομίαν αὑτοῦ, τὴν καλλονὴν Ἰακὼς, ἣν ἠγάπησεν. » Εἰ δὲ τηρήσει ἐντολῶν καὶ πίστει τῇ εἰς Θεὸν κληρονομία τις γίνεται Θεοῦ, ὁ παραβαίνων τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ, καὶ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως μεταπίπτων, ἐκβάλλεται τῆς τοιαύτης τιμῆς· ως απ ὁ ἐκκλίνας ἀπὸ τοῦ κακοῦ, καὶ τὸ ἀγαθὸν ποιῶν, γίνεται Θεοῦ κλῆρος, καίπερ οὐκ ἂν πρότερον. Ταύ- της μενούσης τῆς ἀκολουθίας, ὁ πάλαι διὰ θεοσέβειαν ῶν κληρονόμος Θεοῦ Ἰσραὴλ, ἀποστάτης Θεοῦ γενό μενος, μετέπεσεν, οὐ δεξάμενος τὸν ἐπ᾿ εὐεργεσία προηγουμένως αὐτοῦ εἶναι καὶ τῶν ἄλλων ἀνθρώ πων ἐληλυθότα Σωτῆρα. Ἔδει τοίνυν ἀντεῖσαχθῆναι ἕτερον, συμπληρούμενον ἐκ πλειόνων ἐθνῶν καὶ προσ ερχόμενον τῷ Εὐαγγελίῳ. Τὸ οὖν, « Αίτησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι, ο ἡμῶν ἕνεκα, ἀλλ' οὐ τοῦ Υἱοῦ, εἴρηται· δηλοῖ γὰρ ὡς οὐκ αὐτῷ προστίθεται τι, ἀλλὰ τοῖς δεομένοις αὐτοῦ· ὡς γὰρ Ιατρῷ καὶ διδα- σκάλῳ δίδοται, ἵνα ὑγιαίνοντες καὶ ἐπιστήμονες ἐξ αὐτοῦ γένωνται. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ, ι τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς, » ἀπλούστερον νοηθείη οὕτως· Μέχρι τῶν ἐσχάτων τῆς γῆς ἡ σὴ κρατήσει διδασκα- ο Δέν δρον δέ ἐστιν. μένων. ρ. 147. — DIDYMI ALEXANDRINI ratur “,, haud simpliciter id dicitur, sed cum A additamento impiorum, juxta illud: Est viro pro- speritas in malitia 18. Arbor, est Dei sapientia ; fructus ejus, mysticus et spiritalis Scripturarum sensus: folia prædictum fructum legentia, sunt externa vocabula, quæ præ- terquam quod propriam operam impendunt legen- dis fructibus, fiunt etiam pabulum bonorum viro- rum, qui ob suam simplicitatem jumenta dicuntur, juxta illud : « Homines et jumenta salvabis, Do- mine "*. , Ventum, qui hos susdeque dispergit, angelum vindicem esse putabis, necnon fallacis ipsorum doctrinæ impetum; qui nempe omni vento do- ctrinæ eircumferuntur, in nequitia hominum, in astulia VERS. 5. Id est ad judicium non resurgen.; nam resurgent quidem, sed non judicabuntur, cum per se fuerint præjudicati. Quis enim, inquit, c non credit, jam judicatus est ¹º. › PSALMUS II. VERS. 8. Cum omnes homines sponte moveantur, quia libero sunt præditi arbitrio, nemo naturaliter vel bonus est vel malus. Et quoniam is solus qui virtutis est compos, Deo fit familiaris, quisquis hu- jusmodi est, læreditas Dei est. Quandiu igitur Israel bonus fuit, de eo dicebatur: ‹ Factus est portio Domini Jacob, funiculus hæreditatis ejus Israel "., Sed non sortito tantum ita se habuit hic, verum etiam ob morum probitatem talis exsti- C tit, veluti de Deo loquuntur sancti homines : « Ele- git nobis hæreditatem suam, speciem Jacob quam dilexit 18. Quodsi mandatorum observantia et fide in Deum, fit aliquis Dei hæreditas; qui vicissim Dei præcepta transgreditur, et a ſide erga eum desciscit, hoc honore depellitur: quemadmodum contra, qui declinat a malo et facit bonum, fit Dei hæreditas, quanquam antea non esset. Quæ cum ita se habeant, qui populus olim propter pietatem hæres Dei Israe- lis erat, a Deo aversus, sorte sua excidit, quia non excepit illum, qui ut ei potissimum bene faceret, deinde etiam aliis hominibus, Salvator advenit. Oportuit itaque alium introduci populum, ex pluri- bus conflatuin gentibus, qui ad Evangelium accede- Ephes. 1, 14. Joan, mi, 18. Deul. xxxi, 9. Psal. ret. Verba igitur, e Postula a me, et dabo tibi, nostri causa, non Filii dicta sunt. Significant enim non ipsi Filio addi aliquid, sed indigentibus illo; sicut magistro et medico datur virtus, ut homines fiant sani ac sapientes ope illius. Sed et verba • possessionem tuam terminos terræ, simplicius intelligentur sic: Usque ad terminos terræ doctrina ta vim obtinebit, prædicato nimirumn Evangelio is Jer. III, 1. ibid. Psal. XXXV, LII, 5. tali allegorie consuluerit, sive legerit in Græco: EDIT. PATROL. D IDEM. Commentarii in Ep. I ad Cor. apud nos t. 1V, parl. 1, Vide infra. - 7. 18 (2) Τοῦτο. Arbor reddidit interpres, sive integrio (3) Legendum videtur αὐτῶν, et mox, περιφερο (4) Consonat prorsus sibi Didymus in fragmentis

λία, κηρυττομένου τοῦ Εὐαγγελίου ἐν πάσῃ τῇ κτίσει τῇ ὑπὸ τὸν οὐρανόν· εἰ δυνατὸν πέρατα τῆς γῆς και λεῖσθαι ἐνταῦθα τους βίῳ καὶ φρονήματι περάσαντας την γην. Στ. Θ. Διδύμου ὁμοῦ [καὶ] Θεοδωρίτου (5). Εἰ δὲ περὶ τῶν Ἰουδαίων λέγοιτο, ο Ὡς σκεῦος κεραμέως συντρίψεις αὐτοὺς, ο πληρωθήσεται τὸ, « Υἱοὶ Σιὼν οἱ τίμιοι επηρμένοι ἀργυρίῳ, πῶς ἐλογίσθησαν εἰς ἀγγεῖα ἐστράκινα, ἔργα χειρῶν κεραμέως ; » ώς μη- δὲν ἔτι χρήσιμον ὑπ' αὐτῶν ὑπολείπεσθαι· εἴρηται δέ μοι ταῦτα συμφερομένως τῷ προφήτῃ λέγοντι • Καὶ ἔσται τὸ πτῶμα, » τοῦ ἁμαρτωλοῦ λαοῦ δηλον- ότι, ο ὡς πόλεως εαλωκυίας, καὶ ὡς συντριβή σκεύους ὀστρακίνου εἰς λεπτά. › Ἐξ ὧν (6)... Στ. ι', ια'. Νόει δὲ τὸ, « Καὶ νῦν, βασιλεῖς, ὁ ἀντὶ τοῦ· Κἂν νῦν τοῦ σταυρωθέντος (ἀλλ') ἀναστάντος Β ἐκ τῶν νεκρῶν· καὶ φοβήθητε, οἱ ἄρχοντες, εγνωκότες ὡς ἔστι Θεός· ὅπως ἂν τῆς ἐν φόβῳ δουλείας προ- κοπτικῶς πεπαυμένης, ἀγαλλίασις ὑμῖν ἐπιγένηται. Τοιοῦτον καὶ τὸ, ο Αλαλάξατε τῷ Θεῷ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως, ὅτι Κύριος ὕψιστος φοβερός· ο τοιούτου γὰρ ὄντος, ἀνάγκη μετὰ τρόμου τὴν ἀγαλλίασιν ἔχειν. Στ. ιβ'. Δύναται δὲ καὶ πρὸς τὸ, ο Δράξασθε παι· δείας, ο εἰρῆσθαι δηλοῦν τό· Ἔτι ὄντες ἐν τῷ βίῳ τούτῳ παιδεύθητε. Οὐκ ἀλλότριον τῆς χρηστότητος τοῦ Σωτῆρος τὸ τοῖς παραστάσιν βασιλεῦσιν τῆς γῆς μετὰ τῶν ἀρε χόντων τῶν συναχθέντων κατ' αὐτοῦ, λέγειν τὸ, • Καὶ νῦν, βασιλεῖς, σύνετε. » Εἰ γὰρ καὶ πρότερον ἀγνοήσαντες ἐπεβουλεύσατε, ἀλλὰ συνέντες μετα- νοήσατε, ἡ σύνεσιν λάβετε, ἀναστάντος ἐκ νεκρῶν τοῦ σταυρωθέντος. Ἐντεῦθεν μεταβὰς ὁ λόγος, διδα- σκαλίαν ἐκτίθεται τοῖς ἄρχουσιν καὶ τοῖς βασιλεῦσιν τοῖς ὑπὸ τῇ σιδηρᾷ ῥάβδῳ ποιμανθησομένοις, και φησιν, ὅτι Γνῶντες, ὦ οὗτοι, καὶ συνέντες ὅπως η τίς ἡ δύναμις τοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς εἰληφότος τὰ η κληρονομίαν, καὶ ὁποία τις τυγχάνει ἡ σιδηρᾶ Δίοδος ἡ καθ᾽ ὑμῶν ἐπεγειρομένη, παύσασθε πολε- μοῦντες αὐτῷ· ἀναλαβόντες δὲ μᾶλλον σύνεσιν, ἐπί δοτε ἑαυτοὺς τῇ λογική παιδεία. Στ. ιγ'. Τό, ο ἐν τάχει, ο τῷ, ο Δράξασθε παιδείας, ο ἀποδοτέον καθ' ὑπερβατὸν εἰρημένον, ὡς εἶναι τὸ ἀκόλουθον τῆς φράσεως οὕτως· Δράξασθε παιδείας ἐν τάχει, καὶ ἔτι ἐν τῷ βίῳ τούτῳ τυχχάνοντες μή- ποτε ῥαθυμούντων ὑμῶν ὀργισθῇ Κύριος, καὶ ἀπο- λεῖσθε ἐξ ὁδοῦ δικαίας. · Τὸ δὲ πεποιθέναι, ἐμφαίνε: πίστιν μετ' ἐλπίδος ἀπτώτου βεβαιοτάτην· οὐδὲ γὰρ ἐν τοῖς δοκοῦσι χαλεπωτάτοις καιροῖς ὁ πεποιθὼς ἀπογινώσκει τὴν τοῦ Κυρίου εἰς αὐτὸν παρουσίαν. - Εt Στ. α'. 'Αφίησι δὲ θεὸς πολλοὺς θλίβειν τὸν δίκαιον, διδοὺς ἀφορμὴν αὐτῷ βάρους δόξης, ἀπὸ τῶν ὑπερ- βαλλουσῶν θλίψεων υφισταμένης· καὶ εἴ ποτε ὁ δί- EXPOSITIO IN PSALMOS. A creature universæ quæ sub caelo est. Fortasse etiam C D vocabulo termini eos hoc loco appellare licet, qui vite suæ mentisque excellentia terrenos terminos excelunt. VERS. 9. Didymi simul et Theodoreti. Quodsi de Judaeis dicitur, c Tanquam vas figuli confringes eos;, utique verum evadet illud : < Filii Sionis in- clyti, argento superbientes, quomodo reputati sunt ceu vasa lutea, opera manuum figuli"? Atque hoc aio congruenter prophetæ dicenti : « Et erit ruina, › peccatoris nimirum populi, c tanquam urbis capta, et tanquain vasis lutei minutaţiın contriti ”. Unde... VERS. 10, 11. Intellige autem verba : « nunc, reges, » pro : Etsi nunc crucifixus est, altamen mox resurgel; tinete itaque, o principes, et scitole hunc esse Deum, ut servili timore utiliter deinde cessante, lætitia vobis oboriatur. Sic est etiam illud : ‹ Jubilate Deo in voce exsultationis, que- niam Dominus excelsus terribilis ". > Quod cum ita sit, necesse est non sine tremore exsultationem fieri. VERS. 12. Jam dictio, «Apprehendite discipli- nam, › potest hoc etiam significare: Quandiu hac vita utimini, disciplinam condiscite. Non est alienum a Servatoris benignitate, ut astantibus terræ regibus, cum principibus adversus se congregatis, dicat : e Et nunc, reges, intelligite. Eliamsi enim per inscitiam antea insidiati estis, at nunc edocti resipiscite; vel ad intellectum red- dite, postquam a morte surrexit qui fuerat cruci- fixus. Hinc pergens oratio, disciplinam tradit prin- cipibus regibusque, quos ferrea virga reclurus est, aitque: Heus vos! eruditi jam, et intelligentes quanta sit vis illius qui gentes hæreditatis instar a Patre ac- cepit; et qualis quantaque virga sit adversus vos intenta, ab eo oppugnando desinite; sed prudente potius animo imbuti, rationali vosmet tradite disci- plinæ. VERS. 13. Locutio, e in brevi, o referenda est ad illam : « Apprehendite disciplinam, tanquam fuerit per hyperbaton posita; ut sit dictionis series hæc . Apprehendite disciplinam brevi, dum adhuc hac łuce vitali utimini; ne forte pigrescentibus vobis irascatur Dominus, et de via justa pereatis. - Ver- bum autem confidere fidein denotat, cum spe inde- ficiente, firmissimam. Etenim ne in rebus quidem, quæ videntur asperrimæ, vir pia fiducia pollens, de afſfuturo sibi Domini auxilio desperat. PSALMUS III. Thren. IV, Jer. xix, 11. st Pal. xLI, 5. gitur. Scimus tamen eum nonnisi ex catenis decer- PATROL. GR. XXXIX. - VERS. 1. Sinit Deus hominem justum a multis alligi, dans illi occasionem pondus gloriæ acqui- rendi, quæ ex copia tribulationum conficitur. Et si ptum nobis superesse. (5) Atqui apud Theodoretum nihil hujusmodi le- (6) Desunt in codice paginæ quatuor.

Α καιος ἐπαπορῶν λέγοι τῷ Θεῷ· « Κύριε, τί ἐπληθύν • θησαν οἱ θλίβοντές με ; » ἔτι αὐτοῦ λαλοῦντος, εἰπὼν • Ἰδοὺ πάρει μι ο ἀποκρίνεται, «ἵνα βάρος δόξης έρω γάσηταί σοι τὸ παραυτίκα ἐλαφρὸν τῆς θλίψεως· › καθ᾽ ὑπερβολήν. Διό· . Πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων. » Εἰ δέ ἐστι σωτηρία μὲν οὐκ ἐν τῷ Θεῷ, Δαυΐδ τοῖς τέως πρόσκειται τὸν ἐν τῷ Θεῷ (7). Στ. δ. Ἐπειδὴ δ' ἐλέχθη ὡς ἐκ προσώπου Κυρίου ὁ ψαλμὸς ἐπαγγέλλεται, ῥητέον ὡς καὶ αὐτοῦ ὑψοῦ ται ἡ κεφαλὴ ὁ Θεὸς οὖσα, ὅτ' ἂν ἡ θεότης αὐτοῦ φα νερὰ δι' ἀποδείξεως τοῖς πιστοῖς γίνηται. Σημαίνει το τῆς κεφαλῆς ὄνομα ἐν τούτοις ἄρχοντα· διὸ τῶν ἀν- δρῶν ἄρχων ὁ Χριστὸς ἁγίων ὄντων, βασιλεὺς αὐτῶν εἰκότως ἐστίν· καὶ ταύτῃ κεφαλὴ αὐτῶν χρηματίζει. - Εἰ γὰρ συνηγέρθη Χριστῷ, καὶ τὰ ἄνω φρονεῖ, Β οὐ τὰ ἐπὶ γῆς, ὑψωθήσεται αὐτοῦ ἡ κεφαλὴ ἀπὸ τοῦ Κυρίου ὅς ἐστιν ὁ Λόγος. - Δόξα ἂν τοῦ χωρίσαντος αὐτὸν, ἣν ἀπὸ τοῦ (8) μόνου εζήτησεν ὁ μὴ λαμβάνων δόξαν ἀνθρώπων. Στ. ε'. "Ορος ἅγιον Θεοῦ, ἡ ὑπερφυής γνῶσις αὐ- τοῦ δύναται [ νοεῖσθαι ]· ὅρος ἅγιον τοῦ Θεοῦ, ἐξ οὗ εἰσακούει τῶν εὐχομένων Θεὸς ὁ μονογενής Υἱὸς αὐτ τοῦ· περὶ οὗ εἴρηται· ο Εσται ἐμφανὲς τὸ ὄρος Κυ ρίου ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν· ο δηλούσης τῆς λέ ξεως ταύτης τὴν γενομένην αὐτοῦ φανέρωσιν κατὰ τὴν ἐπιδημίαν ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων. Στ. ς'. Τὸ μὲν κοιμηθῆναι σημαίνει τὴν ἀνάκλι σιν μεθ᾿ ἣν ὁ ὕπνος ἐπιγίνεται· ἐπεὶ οὖν ἑκουσίως τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἔθηκεν, κατὰ τοῦτο κοιμηθείς ύπνωσεν· ἐξεγερθεὶς δὲ ἐκ νεκρῶν, ἀντιλαβομένου Θεοῦ, πρωτότοκος ἐκ νεκρῶν γεγένηται. Στ. ζ'. Πρέπει δὲ ἁγίῳ πεποιθότι Θεῷ τὴν ἀφο βίαν ἀσκεῖν. Οὕτως ἐν κς' λέγει ψαλμῷ· Ἐὰν πα ρατάξηται ἐπ' ἐμὲ παρεμβολή, οὐ φοβηθήσεται ἡ καρδία μου. » Προλέγει δὲ ταῦτα καὶ ὁ Σωτὴρ τὰς μυ- ριάδας βλέπων τῶν αἰτουμένων αὐτὸν σταυρωθῆναι, πρὸς ἃς ἀταράχως διέκειτο. Στ. η'. Ματαίως ἐχθροὺς ἔχει ὁ μὴ παρέχων μία σους καὶ ἔχθρας πρόφασιν. Τοιοῦτοι δέ εἰσιν πάντες οἱ διωκόμενοι διὰ τὸ ζῆν εὐσεβῶς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ πρὸς οὓς λέγεται ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ο Μακάριοι έστε ὅτ᾽ ἂν ὀνειδίσωσιν ὑμᾶς, καὶ εἴπωσιν πᾶν πονηρὸν ψευδόμενοι ἕνεκεν ἐμοῦ, » καὶ τὰ ἑξῆς. Ταύτης τῆς προθέσεως ὢν καὶ ὁ Δαυΐδ, πολλοὺς εἶχεν ματαίως έχθρούς, ὡς τὸν Σαούλ, καὶ τὸν ᾿Αβεσαλώμ, καὶ τοὺς σὺν αὐτοῖς. Τοῦ γὰρ ἁγίου πολλὴν πραότητα καὶ ἀγα θότητα εἰς αὐτοὺς πολλάκις ἐνδειξαμένου, μάτην ἦσαν ἐχθροί. Στ. θ'. Τίς ἡ εὐλογία ἡ ἐπὶ τὸν λαὸν ἐρχομένη, ἢ βούλησις τοῦ Πατρὸς ἡ περὶ τῆς ἐπιδημίας ; Η Διδύμου. ᾠδή ἐστιν ἐπινίκιος ἢ χαριστήριος αἶνος * DIDYMI ALEXANDRINI aliquando justus airgushis pressus dixerit Deo: Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me?, Ldhuc eo loquente, « Ecce adsum 3, respondet Domi- nus, cut pondus gloriæ tibi protinus levem faciat tribu- lationem ; » ita per hyperbolem dictam. Unde illud : • Mulle tribulationes justorum *. Et ne salus absque Deo esse videatur, ideo David adjungit c in Deo. VERS. 4. Quoniam psalmus tanquam ex persona Domini pronuntiatur, dicendum est ipsius quoque caput exaltari, quod Dei est; cum nempe ejus dei- tas demonstratione externa fidelibus fit manifesta. Significat capitis vocabulum hoc loco principem. Idcirco sanctorum virorum princeps Christus, me- rito rex eorum est; atque ita caput eorumdem est. Namque ejus, qui cum Christo surrexit, et quæ sursum sunt sapit, non quæ super terram 3, exalia. bitur caput a Domino qui Verbum est. · Gloria ejus qui ipsum selegit, quam ab eo solo postulat is qui gloriam hominum non accipit. - VERS. 5. Mous sanctus Dei, eximia illius cognitio potest intelligi : mons sanctus Dei, unde supplices exaudit Deus unigenitus Filius Dei. De quo monte dictum est: ‹ Erit conspicuus mons Dei novissi» is diebus . Quæ locutio manifestationem illius de- notat futuram, cum in sæculorum consummatione adveniet. VERS. 6. Cubare significat reclinationem, post quam supervenit somnus. Quia ergo animam suam sponte deposuit, postea decumbens soporatus est. Sed mox a mortuis resurgens, Deo suscipiente, pri- mogenitus mortuorum factus est 17. VERS. 7. Decet virum sanctum, Deo confidentem, extra metum versari. Sic in vicesimo sexto psal- mo: Si consistant adversus me castra, non ti- mebit cor meum "8. Prædicit autem hæc etiam Salvator innumeros cernens qui eum crucifigi po- stulaturi erunt: contra quos se præbuit interritum. > c VERS. 8. Temere inimicos habet, qui odii atque inimicitiæ causam non præbuit. Tales sunt omnes qui persecutionem patiuntur, propterea quod pie vivunt in Christo Jesu s. Quibus a Servatore dici. tur : e Beati estis cum exprobraverint vos, et dixe- rint omne malum mentientes propter me 3,, et re- liqua. Hoc morum instituto cum esset etiam David, multos habuit sine causa inimicos, ut Saulem et D Abesalomum horumque stipatores. Nam saneto viro, et qui multam mansuetudinem bonitatemque erga cos sæpe expronipserat, sine causa infensi erant. VERS. 9. Quænan est benedictio populo superve- niens, nisi Patris voluntas de Filii in mundum ad- ventu? PSALMUS IV. Didymi Alexandrini de titulo psalmi quarti : ‹ In finem, in psalmis, canticum Daviar. I (MAI Bibliotheca nova, t. III, 456, 284, ex cod. Vatic. I, fo 18.) Didymi. Canticum est triumphalis aut cucharistica Isa. LVIII, 8. II Cor IV, 17. Psal. vi, 20. *8 Psal. xxvi, 5. » Tim. 11, 12. Matth. v, 11. Coloss. 111, 2. ** Isa. xxII, 5. Coloss. 18. (7) Phrasis mendosa. (8) Ἀπὸ τοῦ. Forte legendum ἀπ' αὐτοῦ. ΕυιT PATROL.

μόνη φωνῇ προφερόμενος· ψαλμὸς δὲ ὕμνος ὀργάνῳ τῷ καλουμένῳ ψαλτηρίῳ ἢ καὶ κιθάρα κρουόμενος. Εἴη δὲ πρὸς ἀναγωγήν, ᾠδὴ ἡ θεωρία τῆς ἀληθείας μόνη νοήσει με μουσωμένῃ γενομένη · ψαλμὸς δὲ, πρά- ξεις κατὰ λόγον τὸν ὀρθὸν ἐπιτελούμεναι· ὡς ψάλ- λειν μὲν, τὸν πρακτικὸν βίον ἔχοντα· ᾄδειν δὲ, τὸν θεωρητικόν. Ἐπεὶ τοίνυν ὁ Δαβίδ θεωρεί καθαρά καρδίᾳ τὸν Θεὸν καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ, ᾠδὴν προ φέρει, ἣν εἶναι ἐν ψαλμοῖς λέγει, διὰ τὸ πολλὰ πρα- κτικῶς αὐτῷ κατωρθῶσθαι. Αὕτη ἡ ᾠδή. Εἰς τὸ τέ λος ἐστὶν ἐκεῖνο, ὃ καλεῖν εἰώθασιν ἔσχατον ὀρεκτόν, τῷ αὐτοῦ ἕνεκα τὰ ἄλλα πάντα εἶναι αἱρετὰ καὶ ὀρες κτά· αὐτὸ δὲ οὐκ ἄλλου χάριν, ὅπερ ἐστὶν ἡ πάντων τελείωσις. Περὶ οὗ καὶ ὁ Παῦλός φησιν. Εἶτα τὸ τές λος, καθ᾿ ἣν ὅμοιός τις τῷ Θεῷ γεγενημένος, όψε ται αὐτόν. Κατὰ τί δὲ βούλεται καὶ τὸ τῷ Δαβὶδ τὴν ᾠδὴν, ἀλλὰ μὴ τοῦ Δαβὶδ ἀναγεγράφθαι; Φασὶν τοίνυν τινὲς, τοῦ Δαβὶδ εἶναι τὸν ψαλμὸν ἢ τὴν ᾠδὴν, ὅτ' ἂν αὐτὸς ᾗ προσενεγκὼν θεοπνευσθείς· τῷ Δαβὶδ δὲ εἶναι τὴν ᾠδὴν ἢ τὸν ψαλμὸν, ὅτ' ἂν πρὸς αὐτὸν τὰ λεγόμενα ἀναφορὰν ἔχῃ· συμπίπτει δὲ πολλάκις καὶ αὐτοῦ καὶ αὐτῷ εἶναι τὸ ἀπαγγελλόμενον, ὅτ' ἂν αὐτοῦ διακονησαμένου τῷ Πνεύματι τὰ ὑποβαλλό μενα ὑπ' αὐτοῦ προελεχθῇ. Εἶτα, δοθέντος τοῦ ψαλ- μου τινὶ τῶν ἀδόντων, ἀπηγγέλθη δι' ἐκείνων τῷ Δαβίδ· ὁποτέρως δ' ἔχει ἕκαστον τῶν ἐν ταῖς Γρα- φαῖς κειμένων, μόνου τοῦ κατὰ Θεὸν σοφοῦ εἰδέ ναι. Στ. β'. Πλατύνει δὲ ἐν θλίψει ὁ Θεὸς, οὐ παύων τὴν περίστασιν, οὐκ ἀνατρέπων τοὺς κακοῦντας, ἀλλὰ παρέχων μεγαλοψυχίαν γενναίως φέρειν τὰ περιστα- τικά· κατὰ ταύτην τὴν διάνοιαν ἀκουστέον καὶ τὸ, • Πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων, καὶ ἐκ πασῶν αὐτ τῶν ῥύσεται αὐτοὺς, ο ὑπομονὴν χαριζόμενος· ἔστι δ' ὅτε καὶ ἔξω τῶν περιστάσεων ποιεῖ τὸν μεγαλο- ψύχως πρὸς τὰς περιστάσεις στάντα, ὡς τὸν Ἰωσήφ καὶ τὸν Ἰώβ, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν περὶ οὗ τὰ προκείμενα. Β Στ. γ'. Υἱοὶ ἀνθρώπων περίφρασίς ἐστι, ὡς παρ' Έλλησι τὸ, Υιες Ἀχαιῶν πολλὰ δὲ τοιαῦτα φέρεται καὶ ἐν τῇ Γραφῇ· ὧν ἐστιν καὶ τὸ, ο Βροτὸς γὰρ γεννητός γυναικός· καὶ τὸ, ο Ἐν γεννητοῖς γυα ναικῶν, Ἰωάννου οὐδεὶς μείζων ἐστίν. ο Καὶ αὗται η γὰρ αἱ λέξεις ἀντὶ τοῦ < ἄνθρωποι » εἴρηνται. Η οὐ θαυμαστοῦται ὁ ὅσιος τοῦ Θεοῦ ὅτ' ἂν θλίψεις φέρει μεγαλοψύχως, δοκούσας ὑπὲρ ἄνθρωπον εἶναι, ἀλλὰ καὶ ὅτ' ἂν ἐπικαλούμενος Θεὸν ἐπινεύοντα εὐ- θέως ἔχῃ ; "Απερ πάντα ἀγνοεῖ ὁ βαρεῖαν καρδίαν, τοῦτ' ἔστιν νόησιν μετὰ κακίας ἔχων. Η περὶ τοῦ Χριστοῦ εἴρηται πρὸς Ἰουδαίους ὁ λόγος, διὰ τὸ βα ρυκάρδιον οὐκ᾽ ἔτι Θεοῦ ἀλλ᾽ ἀνθρώπων υἱούς. Πῶς γὰρ οὐκ ἐθαυμάστωσεν ἐν αὐτῷ καὶ δι᾿ αὐτοῦ πλη- * • EXPOSITIO IN PSALMOS. A laudatio, voce tantum prolata. Psalnius est hym- nus qui ad instrumentum, cui nomen psalterium vel etiam cithara, canitur. Secundum vero anagogen, ode est coulemplatio veritatis quæ solo intellectu, musica veluti harmonia temperato, fit. Psalmus item actiones denotat, quæ secundum rectam ratio- nem fiunt: ita ut psallat, qui practicæ vitæ genus sequitur; canat aulem, qui theoreticum. Quoniam itaque David contemplatur puro corde Deum ejus- que veritatem, canticum profert, quod ait esse in psalmis, propterea quod ipse plurima agendo recle fecerit. Hæc de cantico. Jam dictio in finem illud significat quod vulgo extremum appetibile dici solet, quia hujus gratia cætera omnia optanda et appetibi- lia sunt ; ipsum vero haud alterius gratia; quæ cu- jusvis rei perfectio est. De quo etiam Paulus loqui- B tur. Secundo loco finis est, quo quis Deo factus si- milis, ipsum videbit. Cur autem canticumn Davidi, non autem canticum Davidis inscribitur? Aiunt non- nulli, Davidis esse psalmum aut canticum, cum ipse- met a Deo inspiratus recitat; Davidi autem esse canticum aut psalmum, cum ea quæ dicuntur ipsum respiciunt (9). Sape autem accidit, ut et ipsius et ipsi sit, quod recitatur; nempe cum David Spiriti obsecundans, quæ sibi ab hoc suggeruntur vaticina- tur : deinde psalmus alicui cantori datur, a quo vicissim Davidi recitatur. Quomodo autem reapse se habeant, quæ in sacris jacent Scripturis, ille tantummodo, qui secundum Deum sapiens est, scire poterit. C Sap. vu, ; xv, 17. ss Psal. vil, 20. ss Job xiv, philo notum est, articulum tam secundo quam tertio casui apud Hebræos inservire. Itaque TIT VERS. 2. Dilatat in tribulatione Deus, non Jamitatem sedans, neque maleficos cohibens, sed magnauimitatem præbens fortiter ferendi calami- tatem. Hoc sensu illud quoque intelligendum: ‹ Multæ tribulationes justorum, et ex his omnibus eripiet eus ", patientiam scilicet suppeditans. Quandoque etiam e calamitatibus reapse eripit Deus justum hominem qui fuit contra illas magna- nimus, veluti Josephum ac Jobum, et hunc de quo nunc sermo est. » VERS. 3. Filii hominum, periphrasis est, velut apud ethnicos, flii Achaorum. Multa hujusmodi is sacra quoque Scriptura feruntur; veluti, « More talis est ss, de muliere malus s. Item : cinter na- los mulierum, nemo major Joanne "., Nam et hae locutiones nihil præter homines › dicunt. Vel nonne dignus admiratione est vir Dei sanctus, cum tribulationes magno animo fert, quæ su- pra hominis patientiam videntur; præsertim quia Deum invocans, illico sibi annuentem experitur? Quæ omnia ignorat gravis cordis homo, id est qui mentem pravam habet. Vel, de Christo sermo fit ad Judæos, propter cordis duritiam jam non Dei sed hominum filios. Quidni enim in se perque se 1. "Luc. vII, 28. tam Davidis significat quam Davidi. Licuit ergo al- terutrum pure interpretari. Cæteri ergo sensus figu- ratæ altiorisque exegeseos sunt. (9) Canones grammatici aiunt, ut cuique hebreo-

μασμένην ὑμῖν βασιλείαν·, ἣν ὁ λέγων ποθήσας, εὐ- χὴν ἀναπέμπει τῷ εὐτρεπίσαντι αὐτὴν Θεῷ. Στ. β. Τὸ δὲ ἐνώτισαι, μὴ φερόμενον ἐν τῇ συν ηθείᾳ, ἐν τῇ Γραφῇ κεῖται συνεχῶς, δηλοῦν τὸ εἰς τὰ ὦτα δέχεσθαι τὸν ἀκούοντα τοὺς ἀπαγγελλομένους λό γους τοῦ λέγοντος αὐτοὺς, διὰ τὸ ἐγγὺς εἶναι· σχέσει δ' ἐγγὺς οἱ δίκαιοι Θεοῦ· ὅθεν εὐχαῖς δικαίων ἐπο ακούειν εἴρηται ὁ Θεὸς, καὶ τὰ ὦτα ἔχειν εἰς δέησιν αὐτῶν· βασιλεὺς δ᾽ ἅμα καὶ δημιουργὸς ὁ Θεὸς τυχ χάνει, τῶν μὴ διαπετασάντων χεῖρας αὐτῶν πρὸς θεὸν ἀλλότριον, μηδὲ βασιλευομένων ὑπὸ τῆς ἁμαρ τίας. ενώτισαι, Στ. δ. Κατὰ θεωρίαν δὲ, ᾧ ὁ τῆς δικαιοσύνης ἥλιος ἀνέτειλεν, ἐν ἀρχῇ νοητῆς ἡμέρας γεγονώς, τ, χαριστήριον αἶνον προσφέρων τῷ αἰτίῳ τοῦ φωτι · σμοῦ, « Τὸ πρωί, ο ἔφη, « εισακούσῃ τῆς φωνῆς ‹ μου. » Τίνι γὰρ ἔδει χάριν ὁμολογῆσαι ὑπὲρ τηλι- κούτου ἀγαθοῦ, ἢ σοί, ὦ Δέσποτα, τῷ ἀνατείλαντί μοι φῶς, αἴτιόν μοι μεγίστης θεωρίας ὑπάρχον; Δεί τοῦν ἔρως εἰσέρχεται πρὸ ταῖς ὑπαρξάσαις θεωρίαις, καὶ ἔτι θέλειν βλέπειν τὰ κάλλη τῆς ἀληθείας. Παρ ίσταται τοῦτο ἐκ τοῦ καὶ ἐπόψομαι· ὡς γὰρ τὸ ἐπέρχομαι ἀκατάπαυστον πρόσωπον δηλοί, οὕτω τὸ ἐπόψομαι, συνεχώς προστιθεμένην κατανόησιν ἐμφαίνει. Πῶς γὰρ οὐκ ἀεὶ βλέπει ὁ ἐπαγγελίας τυ χών της, ο Εσται σοι Κύριος φῶς αἰώνιον, καὶ φῶς δικαίοις διὰ παντός; : Ἐπεὶ δὲ καὶ ἑτέρα Γραφή ἔχουσα, « Παραστήσομαί σοι επ' ὄψει με·, ὅπερ οὐ παντὸς λέγειν, ἀλλὰ τῶν κατὰ τὸν μέγαν Ἠλίαν διὰ τὴν ἀπὸ τῆς πολιτείας παρρησίαν λέγειν θαρρούντων Ζῇ Κύριος ᾧ παρέστην ενώπιον αὐτοῦ σήμερον. ο Στ. Γ'. Τούτου ἀληθοῦς ὄντος, οὐκ ἔστιν ἐκ Θεοῦ τὸ κακὸν κατὰ τοὺς λέγοντας ἐνυπόστατον τὴν και κίαν (11). Εκ στόματος γὰρ Υψίστου οὐκ ἐξελεύσεται τὸ κακὸν καὶ τὸ ἀγαθὸν, βουλομένου μόνον εἶναι τὸ ἀγαθόν. Οὗ ὄντος, οὐκ ἂν ἔν τινι συσταίη κακόν. 'Απόλλυσι δὲ τοὺς ψεύστας, καθ' ψεῦσται, εἰς ἐπίσ γνωσιν ἀληθείας. Πάντων δὲ τῶν λαλούντων τὸ ψεῦ δος ὑπὸ Θεοῦ ἀπολλυμένων, ἀπόλλυται κἀκεῖνος περὶ οὗ εἴρηται· « Οταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ· ; εἰ δὲ τοῦτο, οὐκ ἔστιν κατ' αὐσίαν κακός· οὐ γὰρ ἅμα τὸ γενέσθαι καὶ εἰς ὑπόστασιν ἐλθεῖν· ἀλλὰ μετὰ ταῦτα τραπείς, ἀρχὴν τοῦ λαλεῖν τὰ ψεῦδος ἔσχεν, ἐσχηκώς ποτὲ ἐν ἀληθείᾳ εἶναι. Δηλοῦται δὲ τοῦτο ἐκ τῶν οὕτω περὶ αὐτοῦ γεγραμμένων· « Ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἔστηκεν, ὅτι ἀλήθεια οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ·, ὁ γὰρ ψεκτὸς ὢν διὰ τὸ μὴ ἑστάναι, φανερῶς ἐστιν πειραθείς τούτων τῶν διαθέσεων. Κριτέον δὲ ἐκ προθέσεως ἀλλ' οὐκ ἐκ μόνης φωνῆς τὸν ψευδόμε- νον, ἵνα μὴ ὦσιν ὑπὸ τὴν ἀπειλὴν οἱ οἰκονομικῶς ποτὲ τοῦτο πεποιηκότες, ὡς Ραάδ· ἔδοξε γὰρ ψεύ δεσθαι πρὸς τοὺς ἀναζητοῦντας ἐπὶ τῷ ἀποκτεῖναι τοὺς κατασκόπους ἀγαθοὺς ἄνδρας ὄντας· ὑπὸ Ἰησοῦ γὰρ τοῦ Ναυὶ ἀποσταλέντες, ἐπαινετοὶ ἦσαν. Τῆς προθέσεως τῆς ἀνθρώπου πολὺ τὸ σπουδαῖον ἐχού- Η σε $169 EXPOSITIO IN PSALMOS. A tum vobis regnum ";, quo is, qui hic loquitur, B @ cupiens, preces extollit ad illius præparatorem Deum. VERS. 2. Verbum quod insuetum est, constanter in Scriptura sacra ponitur, significans quod in aurem excipiat is qui audit sermones ab aliquo pronuntiatos, cui proximus ipse est. Porro autem Deo proximi affectu sunt justi homines. Un- de fit, ut justorum preces audire dicatur Deus, et aures postulatis illorum præbere. Rex autem simul et creator Deus est illorum, qui manus suas ad alienum deum non extendunt, neque sub peccati dominio sunt. Vens. 4. Contemplativa ratione autem, is cui justitia sol exoritur, initio spiritalis diei apparens, laudem grati ənimi causa recitans luminis auctori : Mane,» inquit, « exaudies vocem meam. ›Nam cui- nam gratiam habere tanti boni oporteret, nisi tibi, Domine, qui lumen mihi extulisti, quod mihi maxi- mæ illuminationis causa est? Semper itaque præit amor illuminationibus, et pulchræ veritatis cogno- scendæ voluntas. Hoc demonstrat etiam vocabulo- videbo nam sicut advenio personam inquietam ostendit, ita videbo perpetuo intentam contempla- tionem ostendit. Quidni enim semper videt, qui promissionem meruit: ‹ Erit tibi Deus lumen æter- num, et lux justis in perpetuum? . Namque et alia Scriptura occurrit: «Exhibebo me conspectui tuo. › Quod non cuilibet licet dicere, sed magni Eliæ si- milibus, qui ob vitæ suæ acts fiduciam audent di- cere : ‹ Vivit Dominus, in cujus conspectu hodie • sto 65. D D quia veritas in eo non est . Nam qui reprehen- VERS. 6. Quod verum eum sit, non est a Deo malum ut illorum opinio est, qui substantivam ma- litiam esse dicunt. Nam ex ore Altissimi non exibit malum et bonum, volentis tantummodo esse bonum. Quod cum ita se habeat, nemini congenitum malum est. Perdit autem mendaces, quatenus mendaces sunt, ut cognoscatur veritas. Jam cum omnes qui loquuntur mendacium, a Deo perdantur, is quoque peribit, de quo dictum est : « Cum loquetur men- dacium, de suo loquetur : » quod si ita est, non est substantialiter malus. Id demonstratur ex his quæ de illo sunt scripta: «In veritate non stetit, sibilis est quia non stetit, manifeste his passioni- bus obnoxius fuit. Verumtamen mendacium ex ani- mi proposito non ex sola voce judicandum est; no sub hanc imputationem cadant ii qui prudente ali- quo consilio id egerunt: veluti Rahab, quæ visa est mentiri apud quærentes interficere exploratores, bonos viros"; qui a Jesu Navi Olio missi, lauda- biles erant. Cum hujus feminæ propositum valde esset honestum, non est consentaneum ut ea col- Jocetur inter perditos, vel inter eos qui mendacium loquuntur. Sicuti ne ideo quidem quia aliquis he of Matth. xxv, 31. * III Reg. xvi, 4. ts Joan. viii, 44. ibid. * Jos. 11, 5. (11) Reprehendit Manichæos, adversus quos exstat peculiare Didymni nostri opus.

Α σης, οὐκ ἀκόλουθον ἔσται τάξαι αὐτὴν ἐν τοῖς ἀπολ λυμένοις ἢ ἐν τοῖς ψεῦδος λαλοῦσιν. Ὥσπερ δὲ οὐχ ὁπώσποτε κτείνας ἄνθρωπον, φονεύς ἐστι· οὕτως οὐ καθάπαξ ὁ ἐκχέων αἷμα, ἀνὴρ αἱμάτων ἐστίν· οὐ γὰρ λέγομεν φονέας ἢ αἱμάτων ἄνδρας τοὺς κατὰ νόμον θεῖον ἀποκτείνοντας τοὺς ἀξίους παθεῖν τοῦτο· ἐπεὶ ὥρα λέγειν τοῦτο Σαμουὴλ καὶ Ἠλίαν, οἱ ἐπ' εὐσεβείᾳ πολλοὺς ἔκτειναν. Στ. ζ. Τῶν πονηρευομένων καὶ παρανόμων οὐ παροικούντων σοι, οὐδὲ διαμενόντων ὑπὸ τὴν θεωρίαν σου, ἐγώ, φησὶν, ἐλέῳ τῷ σῷ εἰσελεύσομαι εἰς τὸν οἶκόν σου· οὕτω γὰρ καὶ λέγειν δυνήσομαι το «Πρωι παραστήσομαί σοι καὶ ἐπόψομαι, » καὶ ὡς ἠλεη μένος σὺν εὐλαβείᾳ προσκυνήσω σε πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ. Ἡ δὲ κατ' ἀρετὴν κατάστασις ναός ἐστι Β Θεοῦ, ἦν οἱ ἔχοντες, μετὰ παρρησίας φασί· Χρι- Αι η στὸς δὲ ὡς υἱὸς ἐπὶ τὸν οἶκον αὐτοῦ, οὗ οἶκός εσμεν, ἡμεῖς τοῖς ὁμοίοις ἐροῦντες, ο Ναός ἅγιος ἐστέ· ο καὶ, «Τὰ σώματα ὑμῶν, ναὸς τοῦ ἁγίου Πνεύματος πρὸς οὓς ὁ Υἱὸς καὶ ὁ Πατὴρ μονὴν ποιοῦνται. Καὶ ἡ ἐκκλησιαστικὴ δὲ γνώμη τε καὶ διδασκαλία, οἶκος Θεοῦ καὶ ναός, κατὰ τὸ πρὸς Τιμόθεον· . Πῶς δεῖ σὲ ἐν οἴκῳ Θεοῦ ἀναστρέφεσθαι, ἥτις ἐστὶν Εκκλη- σία Θεοῦ ζῶντος. » Κατ' ἀμφοτέρας δὲ τὰς θεωρίας εἰσέρχεταί τις εἰς τὸν οἶκον, καὶ προσκυνεῖ πρὸς τὸν ναὸν Κυρίου, ἐλέῳ Θεοῦ μᾶλλον ἢ οἰκείᾳ πολιτείᾳ καὶ φρονήσει · — Οὐκ ἔχω, φησὶν, ἀρετὰς αἰτινές με τῷ Θεῷ συνάψαι καὶ εἰς τὸν οἶκον τὸν αὐτοῦ εἰσ- αγαγεῖν δυνήσονται· φιλανθρωπία δὲ τῇ τῇ θαῤῥω, καὶ δι' αὐτῆς εἰσέρχομαι. Οὐκέτι δὲ καταπεφρονη- μένως εἴη, φησίν, παρ' ἐμοὶ κατορθούμενον τὸ δίκαιον ὁδηγίᾳ τῇ σῇ καὶ προνοίᾳ· τὰ βιαιότερα τῆς ἐμῆς δυνάμεως ὑφαιροῦσιν, καθάπερ ὁδοῦ τινος ἐμπόδια, ἵνα τῆς δικαιοσύνης τὸ ἀληθὲς ἔχων, καὶ τὸ ἰσχυρὸν ἔχοιμι αὐτῆς κατὰ τῶν ἐναντίων. - Στ. η'. "Ο προτιθέμενος ὀρθῶς φρονεῖν καὶ πράτ- τειν, πολλοὺς ἐναντίους ἔχει ἀνθρώπους καὶ δαίμο νας, ἐπὶ τοῖς ἀγαθοῖς τῶν κατορθούντων διὰ φθόνον ἀνιωμένους· πρὸς οὓς ἐξασθενῶν ἐπικαλεῖται σύμ μαχον τὸν Θεόν. Εν τισι δὲ γράφεται, « Ενώπιόν μου τὴν ὁδόν σου. • Εάν τε δὲ ἡμῶν ἡ ὁδὸς κατεύθυν ται ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, πλάνης οὐ ληψόμεθα πεῖραν· ἐάν τε τοῦ Θεοῦ ἡ ὁδὸς ἐνώπιον ἡμῶν, αὐτὴν ὁδεύσω μεν προθύμως. Ἀντὶ δὲ τοῦ κατεύθυνον, ὁ Σύμμα χος ὁμάλισον εἴρηκεν, κατὰ τὸν Ἡσαΐαν εἰπόντα· • Εσται τὰ σκολιὰ εἰς εὐθεῖαν, καὶ ἡ τραχεῖα εἰς ὁδοὺς λείας. » Εἴρηται δὲ καὶ ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ, «Παρὰ Κυρίου τὰ διαβήματα ἀνθρώπου κατευθύνεται. » Οὐκ αἰτεῖ δὲ ταπεινοφρόνως διὰ τὴν ἰδίαν δικαιοσύνην ἡ κληρονομούσα κατευθῦναι, διὰ δὲ τοὺς ἀσεβῶς αὐτῇ πολεμοῦντας. Εἶτα κατὰ μέρος ἐπεξέρχεται· Τῷ γὰρ ψεύδει συζῶσι, καὶ συμφώνους ἔχουσι τη γλώττῃ τοὺς λογισμούς, καὶ τὴν δυσωδίαν πρόδηλον ἔχουσιν ἐπὶ λύμῃ τῶν ἄλλων. Λέγει δὲ τὴν κατὰ τοῦ Θεοῦ βλασφημίαν, καὶ τῆς ἀκολασίας τὰ ῥήματα· ἀλλὰ καὶ χαλεπώτερα τῶν προφερομένων ῥημάτων τὰ " ** DIDYMI ALEXANDRINI minem occidit, homicida est; nec qui sanguinem ut- cunque fuderit, vir sanguinum est. Nam nec homici- das nec viros sanguinum dicimus viros illos qui ex divinæ legis norma morte eos affecerunt qui talia pati digni erant. Alioqui Samuelem quoque alque Eliam ita appellare oporteret, qui pro recta religione multos interimendos curarunt. R. VERS. 7. Improbis ac legis transgressoribus te- cum non habitantibus, neque sub benevolo con- spectu tuo manentibus, ego, inquit, te miserente domum tuam ingrediar. Sic enim dieere potero : Mane astabo tibi et videbo, et tanquam miseri- cordiam consecutus, pie te adorabo in spiritu ac veritate ". Jam vero firmus in virtute status tem- plum Dei est, quod qui tenent confidenter aiunt: Christus tanquam filius herilis 'domi suæ est, quam domum ipsi constituimus, qui nostri similibus di- cimus : « Templum sanctum estis "; » el : « Cor- pora vestra templum Spiritus sancti sunt **; » apud quos Filius Paterque mansionem faciunt. Ecclesia- sticum quoque dogma et doctrina domus Dei tem- plumque sunt; velut apud Timotheum: Quomodo te oporteat in domo Dei conversari, quæ est Ec- clesia Dei viventis". » Utroque autem sensu ingre- ditur aliquis in domum, et adorat ad templum Do- mini, videlicet misericordia Dei potius quam sua vita frugi et recta. — Gareo, inquit, virtutibus quæ me Deo conjungere, et in ejus domum introducere queant; sed tamen benignitati tuæ confido, el ea fretus ingrediar. Neque deinceps contemptui erit apud me, qui recte egerit ducatu tuo ac providen- tia. Partem virium mearum violentiorem subira- hunt, ceu viæ cujusdam obstacula; ut sic justitiam veram tenens, ejusdem quoque fortitudinem habeam contra adversarios. - C VERS. 8. Qui sibi proposuit recte sapere et agere, multos experitur adversantes homines atque dæmo- nes, emolumentis bene agentium ob invidiam infen- sos: contra quos se debilem sentiens, auxiliarem implorat Deuni.- In aliquot exemplaribus scribi- tur : ‹ Coram me viam tuam. » Nam si via nostra coram Deo recta fuerit, nullum experiemur erro- rem. Et si via Domini præ oculis nobis fuerit, per eam incedemus abaeriter. Symmachus pro dirige, complana inquit, juxta Isaiam dicentem: Fient obliqua in rectam, et aspera in vias planas“. › In alio quoque psalmo dictum est : « A Domino gres- sus hominis diriguntur”. › Cæteroqui cum demisso animo haud postulat justitiæ suæ causa, quæ recle agere sortita sit, sed propter eos qui se impie op- pugnabant. Deinde particulatim pergit dicere : Ele- nim plenam mendacii vitam degunt, et linguæ con- sonas habent cogitationes, fetoremque manifestum olent ad aliorum corruptelam. Designat nimirum blasphemiam adversus Deum, et intemperantis lasci- vie verba : imo et pejora verbis, dolo tecta adver- Joan. 1v, 23. Cor. vs, 19, Cor. vi, 16. “ I Tim. 111, 15. solsa. XL, 4. οι Psal. χχίνι, 23.

κεκρυμμένα δόλῳ κατὰ τῶν πέλας τυρεύοντα. — Πῶς δὲ ὁδηγεῖταί τις τῇ τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνῃ, ἐξεταστέον· μήπω τ' οὖν ὁ κατὰ τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην (αὕτη δέ ἐστιν ἡ γνησία ἀρετή) προκόπτων ἑπόμενος Θεῷ, κατὰ τὸ, Οπίσω Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου πορεύσῃ, ὁδηγεῖται ὑπὸ τοῦ χορηγοῦντος τὴν ἀρετὴν αὐτοῦ, τοῦ Θεοῦ δηλονότι. Στ. ια'. Καὶ ἐπεὶ ἀνθρώπινον τὸ παρεπίκραναν, σκοπητέον πῶς ἐκλαβεῖν αὐτὸ δεῖ περὶ Θεοῦ εἰρημέ νον. Ὁ Θεὸς ἀναλλοίωτος καὶ ἄτρεπτος ὑπάρχων... ἔχωμεν· τὰ γὰρ ἡμέτερα ὡς ἐκείνῳ ἐγγιζόμενα νο μίζεται, οἷον ἡ λήθη ἦν ἔχομεν περὶ αὐτοῦ, ὑπολαμ βάνεται αὐτοῦ εἶναι. Περὶ ἡμῶν γοῦν εἶπεν· • ελάθου νόμου Θεοῦ σου, κἀγὼ ἐπιλήσομαι τέκνων σου. Ομοιον τῷ ῥητῷ τούτῳ τὸ γραφόμενον ὑπὸ Παύ- λου· « Εἴ τις ἀγνοεῖ, ἀγνοεῖται·, δῆλον ὅτι ὑπὸ τοῦ εἰπόντος πρὸς τοὺς φαύλους· « Αποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ, ἐργάται ἀνομίας· οὐδέποτε ὑμᾶς ἔγνων. » Ως οὖν ταῦτα ὁ παραπικραίνων ἑαυτοῦ τὸ ἦθος, διὰ τῆς πικροτάτης κακίας αντάξια πάσχων ὧν ἔδρασεν, οίε- ται τὸν Θεὸν κατ' αὐτοῦ πικράζεσθαι. Εἶπεν γοῦν τοῦτ' αὐτὸ ψυχὴ δίκῃ ὑποπεσοῦσα ψήφῳ Θεοῦ δι' ἁμαρτή- ματα· . Εγώ παραπικραίνουσα παρεπικράνθην, ὅθεν καὶ συνορῶσα τὴν τοῦ κρίματος ἀκολουθίαν εἶπεν· « Δίκαιός ἐστιν ὁ Κύριος, ὅτι τὸ στόμα αὐτοῦ παρεπίκρανα. Στ. 16'. Ρηθείη τὰ προκείμενα καὶ περὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας, εὐφρανθέντων πάντων τῶν κα ραδοκούντων αὐτοῦ τὴν ἐνανθρώπησιν· ἠλπίζετο γὰρ αὕτη τοῖς προφήταις καὶ τοῖς νοοῦσι τὰς προφητείας· ἐπεδήμησεν γὰρ ὁ Θεὸς Λόγος σάρξ γεγονώς προς... Β Λόγος» γάρ, φησί, « σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν. Οὕτω σκηνώσαντος αὐτοῦ, εἰς αἰῶνα ἀγαλλιά- σονται οἱ ὑποδεξάμενοι αὐτὸν ἐν ἑαυτοῖς· ὄψονται γὰρ τοῦ κατασκηνώσαντος ἐν αὐτοῖς διὰ σαρκὸς Λό γου τὴν δόξαν ὡς Μονογενοῦς παρὰ Πατρός, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. » Οὐ τοῦ χρόνου τούτου εἰς αἰῶνα ἀγαλλιώμενοι, ἔργῳ θεασάμενοι τὴν ὡς Μονο- γενοῦς παρὰ Πατρὸς δόξαν, οι φασίν· « Εἰ καὶ ἐγνώ καμεν κατὰ σάρκα Χριστόν, ἀλλὰ νῦν οὐκ ἔτι γινώ- σκομεν· › ἔχοντες θεωρίαν τῆς δόξης αὐτοῦ, καθ' ἣν Μονογενής παρὰ Πατρός ἐστιν. Οπλον καὶ στέφανος ὁ θυρεός, ὅπλον διὰ τοὺς πολεμοῦντας, στέφανος διὰ τοὺς νικῶντας· ὅπλον διὰ τοὺς στρατιώτας συγκακοπαθήσοντας, στέφανος διὰ τοὺς βασιλεύοντας. Στ. α'. Θειοτέραν δὲ νόησιν ὁ ψαλμὸς ἔχων, ἐν ὕμνοις ἐμπεριέχεται· εἰς δὲ τὸ τέλος ᾄδεται τῷ τε λεώτατα εἶναι τὰ περὶ τῆς ὀγδόης θεωρήματα. Την πνευματικὴν δέ τις ἔχων περιτομήν, Θεῷ περιτέ- μνεται· τὴν δὲ σαρκικήν, οὐ πάντως· διό φησιν ὁ προφήτης « Περιτμήθητε τῷ Θεῷ ὑμῶν, καὶ μὴ πε ριτέμνεσθε τὴν σάρκα τῆς ἀκροβυστίας ὑμῶν· » καὶ πάλιν· « Πάντα τὰ ἔθνη ἀπερίτμητα σαρκί, ὁ δὲ οἶκος Ἰσραὴλ ἀπερίτμητοι καρδίαις αὐτῶν. » Ὥσπερ τοίνυν ὁ αἰσθητῶς περιτεμνόμενος περιαιρεῖ τι τοῦ το EXPOSITIO IN PSALMOS. - A sus proximum molimina. - Quomodo autem bomo 'Ez- dirigatur a justitia Dei, quærendum est. Ille scilicet qui secundum Dei justitiam (talis enim est germana virtus) proficiens in sequendo Deum; juxta illud : ● Post Dominum Deum tuum ambulabis”;› ille, inquam, a largiente sibi virtutem Deo ducitur VERS. 11. Quia humanum est exacerbari, consi- derandum superest quomodo id de Deo dictum in- telligi oporteat. Deus cum sit immutabilis... habe- mus. Nostra enim tanquam ei propinquantia æsti- mantur, veluti oblivio qua cirea Deum nos labora- mus, Dei esse reputatur. Ergo de nobis dixit: ‹ Oblitus es legis Dei tui; ego quoque obliviscar filiorum tuorum ”. › Simile est dicto huic, quod Paulo scribitur: Si quis ignorat, ignoratur &; videlicet a Deo qui dixit improbis : Discedite a me, operarii iniquitatis; non novi vos". › Similiter ergo qui mores suos exacerbat, dum acerbissimæ suæ nequitiæ paria meritis experitur, is e contrario existimat Deum sibi esse exacerbatum. Hoc ipsum itaque dicit anima pane supposita decreto Dei pro- pter peccata : • Ego exacerbans exacerbata fui. Unde et cernens judicii effectum ait: Justus est Dominus, quoniam os ejus exacerbavi s. D VERS. 12. Hæc dici possunt etiam de Servatoris adventu, gestientibus cunctis qui ipsius incarnation nem exspectabant. Sperabant enim hanc prophetæ et quotquot prophetias intelligebant. Venit quippe Dei Verbum, caro factum ad... . Verbum, eniu • C «caro, inquit, factum est, et habitavit in nobis s. Sic eo inhabitante, æternaliter exsultabunt, qui eum intra se receperunt. Videbunt enim habitantis intra ipsos incarnati Verbi gloriam quasi Unige- niti a Patre plenum gratiæ et veritatis *., llaud hujus temporis seculo exsultant, qui reapse vide- runt gloriam quasi Unigeniti a Patre; qui aiunt : «Etsi agnovimus secundum carnem Christum, nunc tam jam amplius non cognoscimus ",, habentes contemplationem gloriæ ejus, qua Unigenitus a Patre est. Armatura et corona scutum est; armatura, pu- gnantibus, corona victoribus; armatura militibus laborum patientibus, corona. regnantibus.. PSALMUS VI. D VERS. 1. Cum di vinioren sensum psalmus habeat, ss Ose xr, 10. 8: Ose IV, us ibid. u Cor. v, 16. "I Cor. xiv, 38. hymnis continetur. In finem autem canitur, quia perfectissimæ sunt illa de octava contemplationes. Jam qui spiritalem habet circumcisionem, Deo cir- cumciditur; qui carnalem, non item. Idcirco ait propheta : « Circumcidimini Deo vestro, et nolite circumcidi in carne præputii vestri *. » Et rursus : · ‹ Cunctæ gentes incircumcise carne, domus autem Israelis incircumcisi cordibus suis ". » Sicut ergo- qui materialiter circumciditur, partem aliquam ** Luc. xus, 26. Thren. 1, 18. Joan. 1, 14.. 6º Jei. iv, 4. Jer. 1x, 26.

ὑπηρετοῦντος γενέσει μέλους, οὕτως ὁ πάντα φίλον γενέσει λογισμὸν ἐκβαλὼν περιτέμνεται τὴν καρ δίαν· ὡς οἱ γνησίως ἄγαμοι μεριμνώντες τὰ τοῦ Κυρίου, ἵνα αὐτῷ ἀρέσωσιν. Ἐν ὀγδόῃ δὲ ἡμέρᾳ ἡ τοιαύτη κατορθούται περιτομή· δεῖ γὰρ ὑπερβάντα τὸν ἐν ς' ἡμέραις γενόμενον κόσμον, ἐν τῇ ἑβδόμη γενέσθαι οὔσῃ ἀληθινῷ Σαββάτῳ ἁγίῳ καὶ τρυφερῷ. Καὶ ἐπεὶ οὐκ ἀρκεῖ πρὸς τελείαν μακαριότητα τὸ τῶν κοσμικῶς γινομένων ἀργῆσαι, δεῖ προσλαβεῖν τὴν ὑπερκόσμιον ὑπὲρ ταύτην κατάστασιν οὖσαν ὀγδόην· ὁ ταύτης πειραθῆναι ποθῶν, οὐκ ἀγαπήσει τὸν κόσμον οὐδὲ τὰ ἐν αὐτῷ. Ὅτι δὲ πρὸς ταύτην δ νόμος τὴν νόησιν ὁδηγεῖ, δῆλον ἐκ τοῦ φέρειν ἀπειλήν εξολοθρεύσεως κατὰ τοῦ μὴ τῇ ὀγδόῃ περιτμηθέντες ἡμέρᾳ παιδίου, ἀλλὰ μὴ κατὰ τῶν γονέων, ἢ τῶν ἄλλως τὸ παιδίον ἀνατρεφόντων· οὐ γὰρ ἀκόλουθον ἀπειλεῖσθαι θάνατον τῷ μηδὲ τηρεῖν δυναμένῳ τὴν ἐντολήν. ο σε σε σε το Στ. β'. Αίσθησιν δέ τις ἐπὶ παιδεία λαβών, λέγει - • Οργὴν Κυρίου ὑποίσω, ὅτι ἥμαρτον αὐτῷ, έως τοῦ δικαιῶσαι τὴν κρίσιν μου, καὶ ἀποίσει τὸ κρῖμά μου, καὶ ἐξάξει με εἰς τὸ φῶς. » Οἶδε γὰρ ὡς βοη θείας χάριν ἡ κρίσις, καὶ τοιοῦτον ἔχει τὸ πέρας ἀλλὰ τοῦ μετ' ὀργῆς ἐλέγχου, ὁ διὰ λόγου διδασκα λίας ἀμείνων, τὴν μετάγνωσιν ἔχων ἐκούσιον, ἐκεί νου μὴ πάντη τὸ ἑκούσιον ἔχοντος. Περὶ δὲ τοῦ διὰ λόγου καὶ Παῦλος ἔφη· « Τὰ πάντα ἐλεγχόμενα ὑπὸ τοῦ φωτὸς φανεροῦνται. » Ἡ γὰρ παιδεία διὰ φω- τὸς, φανέρωσίς ἐστιν, ἀποδείξεως τρόπῳ γενομένη οὐχ ἁμαρτωλῶν μόνων ἀλλὰ καὶ δικαίων, φωτί ζοντος τοῦ Θεοῦ τὰ κρυπτά, δι' ἄγνοιαν καὶ κακίαν σκότος ὠνομασμένον, καὶ φανεροῦντος τάς βουλάς τῶν καρδιῶν τῶν δικαίων. Πλὴν εἰ καὶ πονηροὺς ὁ θυμὸς ἄγει καὶ ἡ παιδεία, ἀλλ᾽ ἐπὶ τέλει χρηστῷ κωλυτικοὺς ὄντας κακίας καὶ ἀσεβείας. Τοιγαρούν ὁ πειραθεὶς τοῦ διὰ τούτων χρησίμου, « Ευλογήσω σε, Κύριε, φησίν, ὅτι ὠργίσθης μοι εἰς σωτηρίαν ἀπέστρεψας τὸ πρόσωπόν σου καὶ ηλέησάς με. Καὶ αὐτὸς δὲ φανερον τὴν ἐγκεκρυμμένην ὁ Θεὸς ἐν τῇ ὀργῇ αὐτοῦ ἀγαθότητα λέγων· ο. Οταν ὀργὴ τοῦ θυμοῦ μου γένηται, πάλιν ιάσομαι.» Εἰ γὰρ καὶ ἀποκαλύπτεται ὀργὴ Θεοῦ ἀπ᾿ οὐρανοῦ, ἀλλ᾽ ἐπὶ πᾶσαν ἀσέβειαν καὶ ἀδικίαν ἀνθρώπων, ἀφανιστική τούτων ὑπάρχουσα. Ὅτι δὲ μὴ πάθος ἐπὶ Θεοῦ ἡ ὀργὴ, δηλοῖ λέγων ὁ Μωϋσῆς· « ᾿Απέστειλας τὴν ὀργήν σου, καὶ κατέφαγεν αὐτοὺς ὡσεὶ καλάμην. » Ἡ ὀργὴ γὰρ τὸ πάθος οὐκ ἀποστέλλεται, θυμική δύναμις οὖσα ψυχῆς· τὴν δὲ τῶν ἐπιπόνων ἐπαγωγὴν τοῖς ἁμαρτωλοῖς, ὀργὴν ἐν τούτοις φησίν. Στ. γ'. Ιασις ἀσθένειας ψυχῆς, ἡ ἐκ Θεοῦ δύνα- μις· ὡς λέγειν τὸν ταύτης τυχόντα, « Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ. » Ὅτι δὲ οὐκ εἰ ποῦ τῆς Γραφῆς εἴρηται ὀστᾶ, οὐ πάντως περὶ τῶν αἰ σθητῶν ἐστιν τὸ δηλούμενον, ἐπιστατέον τῷ, « Πάντα DIDYMI ALEXANDRINI genitalis membri aufert; ita qui omnem generandi A curam abjicit, corde circumciditur; veluti veri cælibes quæ sunt Domini cogitantes, ut ei pła- ceant. Octava autem die hæc circumcisio peragi tur; quia oportet extollendo se supra hunc sex diebus conditum mundum, pervenire ad septimam quæ est verum Sabbatum, sanctum et deliciosum. Et quia non sufficit ad perfectam beatitudinem va- care a creaturis mundanis, supermundiateın necesse est supraque præcedentem assumere vitæ statum, quae est octava ; quam qui consequi optat, neque mundum diliget neque quidquid in eo est. Quod autem reapse lex ad hujusmodi scopum deduceret, constat inde quod necis minas intendebat puero octava die non circumciso; et non potius adversus parentes aut pueri nutritores, cum alioqui consen- taneum nou esset, necem ei comminari qui præ- cepto observando par non erat. B VERS. 2. Homo autem sensum a castigatione adeptus, dicit : < Iram Domini perferam, quia ili peccavi, donec justificet causam meam, et auferat pœnam ineam, atque in lumen me educat *., Scie- bat enim opis ferendæ gratia fieri judicium, atque hunc exitum rei fore. Sed iracunda reprehensione melior est verbalis admonitio quæ voluntariam pœ- nitentiam provocat; melior, inquam, quam illa quæ non omnino voluntaria est. De verbali quidem castigatione Paulus quoque ait : ‹ Omnia coarguta a lumine manifestantur ". Nam quæ per lumen correptio fit, ea manifestatio est, ad instar demen- strationis, non peccatoribus tantummodo, verum C etiam justis exhibita, Deo occulta illuminante, quæ ob ignorantiam seu malitiam tenebræ appellantur, et cordium justorum deliberationes manifestante. Sed enim quamvis improbos ira Dei exagitat et castigatio, attamen nonnisi ad bonum finem, cum ita a mało et impietate se retrahunt. Qui ergo uti- litatem ex his percepit, Benedicam te, inquit, ‹ Domine; quia iratus es mihi ad salutem ". Aver- tisti faciem tuam; et misertus es mei “, › Imo ipse Deus manifestat latentem in ira sua bonitatem di- cens : « Cum ira furoris mei erit, tunc sanabo ., Etsi enim ‹ revelatur ira Dei de cœloª, » ea tamen ‹ adversus omnem impietatem et injustitiam ho¬ minum ", tendit, ut eas de medio tollat. Quod aulem ira Dei passionou sit, docet Moyses di- D cendo : « Misisti iram tuam, et devoravit eos tan- quam stipulam ". » Atqui illa ira, quæ passio est, non mittitur, cum sit animæ irascibilis facultas. Sed calamitatum immissionem in improbos hic iram appellat. VERS. 3. Sanatio animæ infirma est, Dei virtus; ita ut hanc expertus dicat: ‹Omnia possum in Christo qui me confortat *. Quod vero sicubi in sacra Scriptura nominautur ossa, haud semper de nia- terialibus sermo sit, vel hinc cognoscitur : « Omnia Mich. vi, 9. Ephes. v. 15. sa. x11, 1. Philipp. 1V, 13. • Psal. xxix, 8. Jer. xxx, 17. Rom. 1, 13. es ibid. * Exod. xv, 7.

Α Στ. ια'. ᾿Αγαθῇ προθέσει εύχεται ὑπὲρ τῶν ἐχθρῶν· θέλει γὰρ αὐτοὺς αἰσχυνθῆναι ἐφ᾽ οἷς ἔπραττον, δι' & καὶ ἐχθροὶ τῶν δικαίων καὶ τοῦ Θεοῦ ἦσαν. Ἔστα: δὲ τοῦτ' αὐτοῖς ἐπωφελές· ὁ γὰρ ἐξ αἰσθήσεως αι σχυνθεὶς, καὶ ταραχθεὶς ἐπὶ τῇ ἐνεργουμένῃ ὑπ' αὐτοῦ κακίᾳ, καταγνοὺς αὐτῆς πεπαύσεται τοῦ ἐνερ γεῖν ἔτι. Οὕτω βαιβαιοῦτα: ἡ ἐξήγησις ἐκ τοῦ ἐπι- φερομένου στίχου οὕτως ἔχοντος· « Επιστραφείησαν ταραχθέντες οἱ ἐχθροὶ εἰς τὰ ὀπίσω, μηκέτι τῆς κακίας ἔμπροσθεν ἐλαύνοντες, ἀλλ᾽ ἀνακάμπτοντες εἰς ἣν κατέλιπον ἐνάρετον πολιτείαν. Τοῦτο δὲ αὐτὴ πρὸς ἀγαθοῦ γινόμενον αὐτοῖς, μὴ ἐν ὑπερθέσει χρο νικῇ ἢ ἀνειμένως, ἀλλὰ σφόδρα διὰ τάχους. Στ. α'. Χουσὶ υἱὸς Ἰεμενὶ ἐκλήθη, ἀπὸ τοῦ δήμου ὅθεν ἦν ὁ Σαούλ καὶ ὁ Σεμεῖ καὶ ὁ τὴν ἀγγελίαν και ταμηνύσας τοῦ Σαούλ· υἱὸς δὲ ᾿Αραχὶ, ἀπὸ τοῦ πα τρός· ἀρχιεταῖρος δὲ, ὁ ἄρχων τῶν φίλων καὶ παλαιὸς κατὰ τὴν φιλίαν. Αδει δὲ τὸν ψαλμόν, πρακτικῶς ἅμα καὶ θεωρητικῶς αὐτὸν προφέρων. Εἴρηται δὲ ἐν τῇ ἐπιγραφῇ τοῦ τετάρτου, ὡς πρᾶξιν ψαλμός, θεωρίαν δὲ ἡ ᾠδὴ δηλοῖ· καὶ ἐπεὶ εἰσὶν ἐπιγραφα έχουσαι ψαλμὸν ᾠδῆς, ἡ ᾠδὴν ψαλμοῦ, ῥητέον περὶ αὐτῶν, ὡς ψαλμοῦ μὲν ᾠδή ἐστιν, ἡ περὶ πρακτικῶν καὶ ἠθικῆς παιδεύσεως θεωρία· ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς, ἡ ἀναγκαίως ἐν τῷ θεωρεῖν τὴν ἀλήθειαν παραλαμβα- νομένη πρᾶξις. Πολλὰ γὰρ πράττεται ὑπὲρ θεωρίας τῆς σοφίας, & ψαλμὸν ᾠδῆς, οὐκ ἀπὸ σκοποῦ τις ἐρεῖ. Τούτων ὧδε θεωρουμένων, εἰκότως τὸν προκείμενον ψαλμὸν ᾄδει ὁ Δαυΐδ πρακτικὸν ὄντα, θεωρῶν περὶ ἑκάστου τῶν πραττομένων σοφῶς καὶ πάνυ θεοπρε πῶς· γνῶναι θέλων τί ἕκαστον δηλοῦται ἐκ τῶν οὕτως αἰσθητῶς ἐπιτελουμένων. Ἐκθετέον δὲ καὶ αὐτὰς τὰς τοῦ ψαλμοῦ λέξεις, οὕτως ἀρχομένας. «Κύριε Θεός μου ἐπὶ σοὶ ἤλπισα, » κ. τ. λο Στ. β'. Τίς δὲ οὗτος, ἢ ὁ εἰπὼν, « Σώζων οὐκ ἔστιν πάρεξ ἐμοῦ; » δεληλυθὼς ζητῆσαι καὶ σῶσαι τὸ ἀπολω λὸς, καὶ δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολ· λῶν. Ταῦτα δὲ δηλοί, ὡς ὁ Πατὴρ Θεὸς ὤν, σώζει διὰ Υἱοῦ Θεοῦ Λόγου ὄντος· ὅθεν οὐδὲ ἐν τοῖς προκειμέ νοις διαιρετέον τὴν θεότητα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ὡς ἔδοξέ τισιν (12). Στ. ς'. Λεγέσθω καὶ οὕτως. Υψηλὸν ἐν τοῖς πέρασε τῶν ἐχθρῶν ὀφθῆναι παρακαλεῖ τὸν Θεόν. Οὕτω γὰρ, φησί, τέλος ἕξει τὰ τῆς ἀδικίας, δι' ὧν ἐχθροί μοι, τυγχάνουσι. Λέγει δὲ ἂν καὶ πέρατα ἐχθρῶν τὰς ἀλα- ζονείας, ἐφ᾽ ἃς φθάσαντες, τὸ βέβαιον ἕξειν ἐν τέλε σιν ἀρίστοις νομίζουσιν. Στ. θ'. Μονονουχὶ κατὰ τὴν ἀκακίαν καὶ δικαιοσύ νην τὴν ἐμὴν, ἐπάγαγε σοῦ τὸ κρῖμα· οὕτω γὰρ καὶ δικαιωθήσομαι, ἀδικίας οὐχ εύρισκομένης ἐν ταῖς πράξεσιν μου. Ἀκακίαν δὲ ἐν τούτοις, φησὶν, οὐ τὴν εὐήθειαν ἐκληπτέον, κατὰ τὸ γεγραμμένον. DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 11. Laudabili mentis proposito pro inimi- cis orat; vult enim ipsos pudere actuum suorum, quibus et justorum et Dei hostes erant. Id autem ipsis utile futurum erat; nam qui ex sensu intimo pudorem contrahit, et ob patratum a se scelus per- borrescit, pœnitentia tactus peccare ulterius desi- net. Explanatio hæc confirmatur a subsequente commate Convertantur conturbati hostes retror- sum, › haud ulterius malitia sua provecti, sed ad probam illam quam deseruerant vitam reversi. Quod utinam bonum ipsis, haud post diuturnam moram vel lente fiat, sed valde velociter ! PSALMUS VII. VERS. 1. Chusi Jemini filius dictus est, ex gente B unde Saul et Semei oriundi erant, et qui Saulis nuntium attulit : filius autem Arachi, qui ejus pa- ter erat; amicus summus, id est amicorum prin- ceps, et vetere aniicitia conjunctus. Canit autem psalmum, practice simul et theoretice eum profe- rens. Dictum porro fuit a nobis in quarti psalmi titulo, vocabulo psalmi denotari praxim, cantici vero theoriam ; et quoniam sunt etiam tituli, in quibus scribitur psalmus cantici, vel canticum psalmi, di- eendum est psalmi canticum esse theoriam practicæ vitæ et morum disciplinæ; cantici vero psalmum, illam esse necessario, ad veritatis contemplationem, adjunctam praxim. Multa enim funt supra sapientiæ contemplationem, quæ psalmum cantici haud incon- grue dicas. His ita observatis, apte praesentem psal- C mum cǝnit David in re gesta versantem, speculans simul circa rem quamlibet gestam sapienter ac plane divinitus : cognoscere aveus, quid horum singula significent, quæ materialiter sic aguntur. Sed age ipsa psalmi verba ponemus, quæ ita exordiuntur : ‹ Domine Deus meus, in te speravi, › etc. VERS. 2. Quis vero iste est, nisi qui ait : « Non est qui salvet, præter me?, qui venit quærere et salvare quod perierat, et dare animam suam red- emptionem pro multis. Hæc autem ostendunt, quod Deus Pater per Filium Deum salvat. Quamobrem non est in prædictis verbis distinguenda deitas Pa- tris ac Filii, secus ac quibusdam visum est. Vers. 6. Vel ita dicatur : Excelsum in inimicorum finibus apparere orat Deum. Sic enim, inquit, finem habebit iniquitas, cujus causa mihi inimici sunt. Fortasse etiam fines inimicorum dicit superbiam, in quam elati, firmitatem se habituros in optimis fini- bus arbitrantur. VERS. 9. Nonnisi pro merito innocentiæ ac ju- stitiæ meæ tuam infer sententiam. Sic enim ju- stilcabor, nulla inventa in actibus meis iniqui- tate. Innocentia vero haud hoc loco fatuitas quo- dammodo intelligenda est, juxta illud: ‹ Innocens Isa. xlv, 21. D (12) Innuit Arianos, quibus vivente Didymo adhuc redundabat Alexandria.

Ακακος πιστεύει παντὶ λόγῳ·, ἀλλὰ τὴν ἁπλό- τητα τὴν δόλου καθαρεύουσαν· καθ' σημαινόμενον εἴρηται πρὸς τὸν Θεὸν ὑπὸ τοῦ ἁγίου Ἐμοῦ δὲ διὰ τὴν ἀκακίαν ἀντελάβου, καὶ τὸ, ο Ἐν ἀκακίᾳ • μου ἐπορεύθην. » Φερομένου δὲ ἔν τισιν ἀντιγράφοις, Κρινόν με, Κύριε, κατὰ τὴν δικαιοσύνην σου, ο ν ἐξηγητέον τὴν λέξιν οὕτως· Ἔστι τις δικαιοσύνη Θεοῦ ἀνθρώποις ἐφικτή, διαστελλομένη πρὸς δικαιο- σύνην ὑποδεεστέραν. Παῦλος γοῦν περὶ τῆς διαφορᾶς τούτων γράφων περὶ Ἰουδαίων· ο Μαρτυρῶ γὰρ αὐτ τοῖς, ο ἔφη, « ὅτι ζῆλον Θεοῦ ἔχουσιν, ἀλλ' οὐ κατ' ἐπί γνωσιν· ἀγνοοῦντες γὰρ τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην, καὶ τὴν ἰδίαν θέλοντες στῆσαι, τῇ δικαιοσύνῃ τοῦ Θεοῦ οὐχ ὑπετάγησαν. » Θεοῦ δὲ δικαιοσύνην λέγων, τὴν εἰς πάντας τοὺς πιστεύοντας διὰ Ἰησοῦ Χρισ στοῦ γινομένην· ἦν καὶ αὐτὸς ἔχειν ποθήσας, λέγει πάντα ἀποπεπέμφθαι δι' & Ἰουδαϊκῶς δίκαιος ὑπῆρ χεν, ἵνα εὑρεθῇ τὴν ἐκ Θεοῦ διὰ πίστεως δικαιοσύνην ἔχων, καὶ μὴ τὴν ἑαυτοῦ· ταύτην καὶ τοῖς μαθηταῖς ὑπαρχθῆναι ὁ Ἰησοῦς θέλων, εἶπεν πρὸς αὐτούς· Ἐὰν μὴ περισσεύσῃ ὑμῶν ἡ δικαιοσύνη πλέον τῶν Γραμματέων καὶ Φαρισαίων, οὐ μὴ εἰσέλθητε εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. » Ταύτης τῆς διαστολῆς οὔσης, ἀνθρωπίνης δικαιοσύνης καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὴν τοῦ Δεσπότου βούλεται κριθῆναι· εἰδὼς ὡς ἀποδήσεται αὐτῷ εἰς σωτηρίαν τὸ οὕτω κριθῆναι. Στ. ι'. Ἐπὶ Θεῷ τὸ «ἐξετάζειν καὶ ἐρευνᾶν καρδίας, οὐ τὸ ζητεῖν καὶ ἀνιχνεύειν δηλοῖ, ἀλλὰ παντελή κατάληψιν ἔχειν. Νεφροὺς δὲ, ψυχῆς νοητὰς ἀκου- στέον δυνάμεις. Αμέλει περὶ φαύλων εἴρηται· Εγ- γὺς εἶ τοῦ στόματος αὐτῶν, πόρρω δὲ ἀπὸ τῶν νεφρών. — Δυνάμει τοῦτο διδάσκει· εἰ τοὺς εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ σώζει, ἀπαιτῶ δικαίαν βοήθειαν· παρ' αὐτοῦ, ἔφη, σωθήσομαι, εὐθεῖαν καρδίαν ἔχων ἐκτὸς οὖσαν παντὸς δόλου· διὸ καὶ ἐπὶ τῇ ἀκακίᾳ μου κρι- θῆναι δέομαι. - Στ. ιε'. Ο ὠδινήσας ἀνομίαν, συνέλαβεν πόνον ἐπὶ τῷ τεκεῖν ἀδικίαν· ταῦτα τὰ γεννήματα Όλεθρον τῷ κυήσαντι προξενεί κολασθησομένῳ δι' ἀνομίαν καὶ ἀδικίαν ὁ ἐποίησεν· οἷς καταλλήλως, καὶ πόνον τὸν ἐν τῇ κολάσει συλλήψεται, ἢ πόνον τὸν ἐπὶ τῷ ἁμαρτ τάνειν· βαρυτάτη γὰρ καὶ ἐπαχθὴς ἡ τῆς ἀνομίας ἐργασία παραβαλλομένη ταλάντῳ μολίβου· οὐδὲν γὰρ κατωφερέστερον τῆς κακίας, ἀεὶ κάτω φερούσης τὸν κατ' αὐτὴν ποιωθέντα. Εἴρηταί τισιν ὡς διὰ τὸ ἄτα στον τῆς κακίας, πρὸ τῆς συλλήψεως τῆς ὠδινήσεως λεχθείσης· ἐπὶ γὰρ τῶν κυουσῶν μετὰ τὴν σύλλη ψιν, ἡ ὠδῖν, μεθ᾽ ἦν τὸ τεκεῖν· ἐνταῦθα δὲ πρὸ τῆς συλλήψεως ἡ ὠδῖν ὠνόμασται, τῷ μηδὲν τῶν ἐν κακίᾳ εἱρμὸν καὶ τάξιν ἔχειν. Εὖ δὲ καὶ τὸ προτε τάχθαι τῆς ἀδικίας τὴν ἀνομίαν· ἐκ ταύτης γὰρ ἄνο- μος γεγονώς τις, οὐκ ἔτι ὑπὸ τὸν νόμον ἐστὶν τῆς δικαιοσύνης· ὡς λοιπὸν καὶ κατὰ τῶν ἄλλων ἀνθρώ πων ἐπιτίθεσθαι ἐπὶ τὸ ἀδικεῖν αὐτούς. Εὑρίσκεται τοῦτο μάλιστα περὶ τοῦ Κάϊν πρότερον γὰρ ἄνομος . οι EXPOSITIO IN PSALMOS. me 78+ • A homo fdem adjungit omni verbo ; sed simplicitas potius doli pura * : » quo sensu dictum est ab hoc sancto viro : ‹ Propter innocentiam meam suscepisti Item In innocentia mea ambulavi ”. ➤ Quod autem in quibusdam exemplaribus legitur : • Judica me, Domine, secundum justitiam tuam ® ; dictio sic est explananda: Est quædam justitia Dei, quam homines assequi possunt, quæque abs deteriore alia justitia distincta est. Paulus itaque de harum differentia circa Judæos scribens : ‹ Te- stor, › inquit, ‹ illis quod zelum Dei habeant, sed non secundum scientiam. Nescientes enim justitiam Dei, suamque stabilire volentes', justitiæ Dei non obediverunt 61. . Dei nimirum justitiam dicens il- lam, quæ cunctis credentibus per Jesum Christum B datur : quam ipse quoque habere cupiens, omnibus dicit valedixisse, quibus Judaice justus erat, ut habere comperireur illam quæ ex Deo est justi- tiam, nequaquam vero suam. Hanc discipulos quo- que habere volens Jesus, aiebat eis : « Nisi abun- • daverit justitia vestra plus quam scribarum et pha- risæorum, non intrabitis in regnum cœlorum 8ª. › Age vero hac statuta differentia humanæ justitiæ ab illa Dei, secundum Domini justitiam Psalmista vult judicari ; probe sciens, salutare sibi fore, ita judicari. C D VERS. 10. Cum de Deo sermo est, verba exami- nare corda atque scrutari » nequaquam denotant quærere et investigare, sed omnimodam potius comprehensionem habere. Renes autem intelligere oportet intellectuales animæ facultates. Certe de stultis dictum est: Prope es ori eorum, sed re- nibus procul. Virtualiter hoc docet; si rectos corde salvat, justum postulo auxilium. Ab ipso inquit, salvabor, quia rectum cor habeo et omni dolo vacuum. Quamobrem secundum innocentiam meam judicari rogo. , VERS. 15. Qui parturiit iniquitatem, conceperat laborem, ut pareret injustitiam. Partus hi perni ciem parienti inferunt, propter suam iniquitatem atque injustitiam puniendo : quarum causa laborem in pnnitione experietur, vel in ipso patrando pec- cato. Gravissima enim est et permolesta iniqui- tatis operatio, et quæ plumbi talento comparari queal * : nihil enim ponderosius est nequitia, quæ semper ad ima inclinat hominem ipsa suffarcina- tum. Aiunt nonnulli, propter nequitiæ perturbatam indolem, dictam esse parturitionem ante conceptio- nem; nam certe in gravidis post conceptionem fil dolor, et post hunc partus : hic autem ante conce- ptionem dolor nominatur, quia nullum habet ne- quitia ordinem vel sequelam. Bene item iniquitas ante anarchiam nominatur. Namque iniquitate ſa- ctus homo transgressor, jam deinceps sub justitiæ lege non est imo et cæteris hominibus animum intendit, ut eos injuria afficiat. Hoc in Cain praei- 78* Psal. XL, “13. * Psal. xxv. 1, 11. Psal. XXXIV, 21. • Zach. v, 7. Prov. xiv, 15. es Matth. v, 20. Rom.x, 2, 3.

Β γεγονώς, τῷ μὴ ὀρθῶς διαιρεῖν & ἔδει Θεῷ θύειν • ὕστερον καὶ ἀδικίαν ἔτεκεν, φονικῶς ἐπιθέμενος τῷ ἀδελφῷ. Μάλιστα δὲ τῷ διαβόλω προσοικειοῦνται αἱ φωναὶ αὗται, ἀρχεκάκῳ ὄντι, διὰ τὸ πρὸ πάντων ηὐμηκέναι (15) καὶ ἠδικηκέναι. Καὶ πᾶς δὲ ἁμαρτά νων πρῶτον ἑαυτὸν, εἶτα ἄλλον ἢ ἄλλους βλάπτει· ἐπιζήμιον γὰρ καὶ βλαπτικὸν ἂν τὸ κακὸν, πρὸ πάντων τὸν μετέχοντα αὐτὸν ζημιοῖ καὶ βλάπτει. • Αφροσύνη γὰρ ἀνδρὸς λαμαίνεται τὰς ὁδοὺς αὐτ τοῦ. • "Οθεν προσφυῶς εἴρηται τὸ ο Αμαρτάνοντας καταδιώξεται κακά. › Τίς δὲ ὁ λάκκος ὂν ὤρυξεν ὁ ψεγόμενος, ἢ ἣν ἐποίησεν κακίαν; Γέγραπται γάρ περὶ ἁμαρτανούσης ψυχῆς·, Ως ψύχει λάκκος ὕδωρ, οὕτω ψύχει κακία αὐτῆς. » Βόθρος δὲ πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς ἀντὶ κακίας λαμβάνεται· ὡς ἡτὸ, ο Τυφλός τυφλὸν ἐὰν ὁδηγῇ, ἀμφότεροι ἐμπεσοῦνται εἰς βά θρον. » Καὶ ἐνταῦθα γὰρ τοὺς ὑπ' ἀνοίας καὶ ἄλλης κακίας τυφλούς διδασκάλους και μαθητὰς ἐκληπτέον. Στ. ιη'. Ἀπὸ τοῦ ἐλπίζειν ἐπὶ Κύριον τὸν Θεὸν αὐτοῦ ἀρξάμενος τοῦ ψαλμοῦ, εἰς εὐχαριστίαν και ταπαύει, ὡς εἰκὸς, τυχὼν τῶν αἰτηθέντων, ἢ πιστῶς προσδοκῶν αὐτά. Εὐχαριστίαν γὰρ δηλοῖ ἐνταῦθα τὸ ἐξομολογήσομαι. Διὸ καὶ συνέζευκται αὐτῷ τὸ ψαλώ. Ἐξομολογεῖται δὲ οὐχ ὡς ἔτυχεν, ἀλλὰ κατὰ τὴν δικαιοσύνην τοῦ Θεοῦ· καὶ ψάλλει οὐ παρέργως, ἀλλὰ τῷ ὀνόματι Κυρίου τοῦ ὑψίστου · ὡς ἤδη σχών ἐπικεκλημένον ἑαυτῷ αὐτό· διὸ καὶ ὑψηλὸς κατὰ ἁγιότητα καὶ ἀρετήν ἐστιν. Οὐδεὶς γὰρ ταπεινός, ἀλλὰ μόνος ὁ ὑπὲρ εὐσεβείας μετεωριζόμενος, μετα έχει τῆς τοῦ Ὑψίστου προσηγορίας. συν Στ. α΄. Ὁ γὰρ ἑκάστου βίος ἀμπελὼν κατὰ τὰς Γραφὰς καλεῖται· διὸ καὶ Ναβουθαί τεθνάναι μᾶλλον είλετο, ἢ τυραννικῶς ἀφαιρεθῆναι παρὰ τοῦ θελή σαντος κῆπον αὐτὸν λαχάνων ποιῆσαι. Ην γὰρ ἀμπελῶν περιμάχητος βίος, ὧν πρακτικὸς ἅμα καὶ θεωρητικός, ἐν πονηροὶ κατασπἂν εἰς πρόσκαιρα βούλονται καὶ ταχύ μαραινόμενα πράγματα, ὁποῖα τὰ λάχανα· ὡσεὶ λάχανα γὰρ ταχὺ ἀποπεσοῦνται. Περὶ τοιούτων ἀμπελώνων ή νύμφη φησίν· ο Υἱοὶ μητρός μου ἐμαχήσαντο ἐν ἐμοί· ἔθεντά με φυλάκισ σαν ἐν ἀμπελῶσιν· ἀμπελῶνα ἐμὸν οὐκ ἐφύλαξα. ο Ο κατὰ τὸν τοιοῦτον ἀμπελῶνα καρποφορών βότρυς ἀληθείας, καὶ σταφυλήν φέρει, οὓς ὅτε καιρὸς δρέ. ψασθαι προσήκει καὶ εἰς ληνοὺς ἀπαγαγεῖν, ὡς ἂν ἐκθλιβέντα οἶνον ποιήσωσι τὸν εὐφραίνοντα καρδίαν ἀνθρώπου· τῶν μὲν ἀληθείας θεωρήματα, τῶν δὲ Εργα καρποφορούντων πνευματικά. Οὐ μία δὴ ἡ ληνός· πολλαὶ γὰρ αἱ πρακτικαὶ ἀρεται, καὶ τοῦ καρποῦ ἑκάστης οικεία τις ἔσται ληνός· οἷον ἐπὶ τὴν τῆς σωφροσύνης ληνὸν οἱ ἀγαμίαν κατορθώσαντες φέρουσι τοὺς καρποὺς, καὶ οἱ κοίτην τηροῦντες ἀμίαντον· οὕτως ἐπὶ τῶν ἄλλων· πλείους δὲ καὶ τοῦ θεωρητικού βίου τυγχάνουσιν αἱ ληνοὶ, εἰς ἃς τὰ αν, 14. !!! DIDYMI ALEXANDRINI B pue compertum est : qui primo factus iniquus, quia & non recte quæ Deo sacrificanda erant divisit; de- inde etiam injustitiam peperit, parricidialem ma- num fratri inferens . Sed diabolo in primis con- veniunt dictiones hæ, malorum origini, quia ante omnes iniquus injustusque fuit. Sane qui peccat primo se ipsum, deinde alium vel alios lædit; nam cum damnosum noxiumque sit peccatum, id ap- prime peccantem lædit mulcatque. Siquidem viri stultitia vias ejusdem pessumdat ". Unde commode dictum est: Peccatores persequentur mala ". Quis vero puteus que sibi effodit ille qui hic re- prehenditur, nisi ipsum quod perpetravit peccatum? Scriptum est enim de anima peccatrice: Sicut frigefacit puteus aquam, ita frigefacit animam ne- quitia ipsius s. Porro fovea saepe in Scriptura pro nequitia sumitur, veluti : • Si cæcus cæco du- catum praestet, ambo in foveam cadent . » Nam- que et hoc loco intelligendi sunt magistri simul atque VERS. 18. Qui a spe erga Dominum Deum suum psalmi initium fecerat, nunc in gratiarum actione desinit, ut par est, postulata consecutus, aut 1- ducialiter praestolans. Nam gratiarum actionem hic continet verbum confitebor; quare et psallam ei connectitur. Confitetur autem non quolibet modo, sed secundum justitiam Dei : et psallit non perfunctorie, sed Domini altissimi nomini, ceu si illud invocatum, jam sibi impetraverit, quia celsus per sanctitatem et virtutem est. Nemo enim abje- clus, sed is tantummodo qui pietate in altum ela- tus fuerit, Altissimi appellationem participat. discipuli vecordia et reliqua nequitia că:cutientes. C PSALMUS VIII. VERS. 1. Uniuscujusque hominis vita apud sacras Scripturas vinea appellatur. Idcirco etiam Nabu- thes mori maluit, quam tyrannice spoliari ab illo qui ex ea hortum olusculorum facere, volebat 8. Si- gnificabat enim illa vinea hanc militantem vitam, practicam simul et theoreticam, quam improbi tra- here ad temporalia volunt, atque ad cito marce- scentia negotia, cujusmodi olera sunt; nam sicut olera, celeriter decident. De his vineis sponsa di- cit : « Filii matris meæ pugnaverunt contra me; po- suerunt me custodem in vineis; vineam meam non custodivi ". » Qui in hac vinea fructifieat botros veritatis, uvam quoque fert; quam suo tempore decerpere oportet, et in torcularia congerere, ut compressa vinum efficiat cor hominis lætificans " Et alii quidem veritatis doctrinas, alii opera spiri- talia germinant. Neque unum est torcular; multa enim practicæ virtutes, et singularum fructui pecu- liare paratum est torcular : veluti ad pudicitiæ tor- cular hi qui cælibatum recte tenent suos fructus conferunt, nec non illi qui torum immaculatum servant; sic et cæteri. Multa etiam theoreticæ vitæ sunt torcularia, ad quæ deferunt dogmata ii ss Gen. 1, XXI, sqq. • D • sqq. Prov. xix, 3. Prov. x111, 21. so Cant. 1,5. vi Psal. cili, 15. sr Jer. v : 7. Matth. Reg. I (15) Lege Ανομηκέναι. Επιτ. PATROL.

δόγματα φέρουσιν οἱ καρποφοροῦντες τῆς ἀληθείας τὰ θεωρήματα. Ταῦτα δέ φαμεν, οὐκ ἀναιροῦντες " τῶν ἀρετῶν τὴν ἀντακολούθησιν, ἀλλ᾽ ἐπεὶ μὴ πρὸς πάσας οἱ μετιόντες ῥοπὴν ἔχουσιν· ἀφ᾽ ἧς δὲ μᾶλλον ἕκαστος μετέχει, τὸ γνώρισμα φέρεται. Διάφοροι γὰρ καὶ ἐν Εὐαγγελίοις ἐντεῦθεν εἰσιν οἱ μακαρι σμοί. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν ἀριθμῷ οἰκείῳ ἡ ᾠδὴ αὕτη τέτ τακται, οὖσα ὀγδόη· ἔχει γὰρ συμφωνίαν πολλὴν πρὸς τὴν ἀναστάσιμον ἡμέραν τοῦ Κυρίου· ἐν ᾗ τρυγετος πολλῶν ἀμπέλων γέγονεν, ἀποσταλέντων τῶν μαθη τῶν μαρτυρῆσαι τῷ ἀναστάντι ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Πάλαι μὲν οὖν ἐῤῥέθη περὶ Θεοῦ· « Ἐν τῷ Ἰσραὴλ μέγα τὸ ὄνομα αὐτοῦ· ἡ νῦν δὲ πεπλήρωται περί αὐτοῦ ἡ λέγουσα προφητεία: « Πάντα τὰ ἔθνη δου λεύσουσιν αὐτῷ· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ τῶν ἐθνῶν προσ δοκία. Διὸ καὶ θαυμαστὸν αὐτοῦ παρὰ πᾶσι τοὔνομα· Β καὶ τὴν αἰτίαν ἐπάγει, τὴν ἀνάληψιν τὴν αὐτοῦ· • Ἐμεγάλυνε γὰρ ἐπὶ πᾶν τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ, κ ἐν ἄλλῳ λέγει ψαλμῷ. Οὐκ ἄλλη δὲ τῆς οἰκονομίας αὐτοῦ ἡ ἐπαρθεῖσα μεγαλοπρέπεια. Τί γάρ ἐστιν ἐν αὐτῇ μὴ ἔχον ἐν μεγάλοις τὸ πρέπον; Αὐτὴ τοίνυν ἐπήρθη, καθίσαντος ἐν δεξιᾷ τῆς μεγαλοσύνης ἐν ὑψηλοῖς, μετὰ τὸ καθαρισμὸν τῶν ἁμαρτιῶν πεποιη κέναι· οὕτω νοητέον, καὶ ὑψηλότερον αὐτὸν τῶν οὐρανῶν γεγονέναι μετὰ τὴν ἀνάστασιν. Νήπιοι δὲ πάντες οἱ προσελθόντες τῇ πίστει, νηπιάζοντες τῇ κακίᾳ. Τοὺς ἔτι δὲ θηλάζοντας οἱ νηπιάζοντες ύπερ- έβησαν ἡλικίᾳ, καὶ τούτοις τὰ μετὰ τὸ γάλα βρώμα κατάλληλον· τοιοῦτοι δὲ πάντες οἱ στραφέντες καὶ γενόμενοι ὡς τὰ παιδία. Στ. δ. Ἔστι δὲ τοῖς ἀκριβῶς κατανοοῦσι προσδο κία τοῦ δύνασθαι μαθεῖν τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς τίνα τρόπον τεθεμελίωται πρὸς οὐσίαν ἐλω θόντα. Λέγοις δ᾽ ἂν καὶ οὐρανοὺς τοὺς τὰ ἄνω φρο νοῦντας, καὶ οὐ τὰ πρόσκαιρα· οὗτοι γὰρ οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ· σελήνην δὲ τὴν Ἐκκλησίαν· καὶ ἀστέρας τοὺς ἀκούσαντας, « Ὑμεῖς τὸ φῶς τοῦ κόσμου· › ὡς εἶναι ταυτὸν τοῦτο τῷ τοὺς ἀνθρώπους ἔργα εἶναι τῶν τοῦ Θεοῦ χειρῶν· . Έργα γάρ, φησί, τῶν χειρῶν σου εἰσὶν οἱ οὐρανοί. » Εἰ μή τις λέγει τὰ μεγαλοφυέστερα τῶν κτισμάτων Θεοῦ γενέ- σθαι χερσίν, τὰ δ' ἄλλα δακτύλοις αὐτοῦ. Σαφη- νίζων δὲ ὡς κατὰ τὸ σῶμα τὸν ἄνθρωπον ἔλαβεν, ἐπάγει τὸ, ο ἢ υἱὸς ἀνθρώπου. » Κατὰ σῶμα γὰρ, οὐ κατὰ ψυχήν, υἱός τις ἀνθρώπου ἐστίν. Μεθ' η δν (14) δεικνὺς τὴν λογικὴν οὐσίαν, ταύτης τὸ μέ- γεθος ἐπιφέρει. Στ. ε'. Οὐκ εἶπε δὲ ὅτι, Έπλασας αὐτὸν, οὐ γὰρ περὶ δημιουργίας, ἀλλὰ προνοίας νῦν διαλέγεται. Εκτραγῳδεῖ δὲ πολλάκις ή Γραφὴ τὴν ἀνθρωπίνην εὐτέλειαν· « Ανθρωπος ο γάρ, φησίν, ο ματαιότητι ὡμοιώθη· αἱ ἡμέραι αὐτοῦ ὡς σκιαὶ παράγουσι· κ καὶ πάλιν· Ανθρωπος, ὡσεὶ χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ· ὡσεὶ ἄνθος τοῦ ἀγροῦ, οὕτως ἐξανθήσει · ὅτι πνεῦμα ˙ Τ. Γ, 26. . EXPOSITIO IN PSALMOS. A quelam ; sed quia non ad omnes virtutes cuncti in- cliuantur : ideo quam quisque magis participat, ex ea peculiariter inclarescit. Hinc etiam in Evangeliis diversæ sunt beatitudines. Sed et in proprio numero ode hæc ponitur, quæ est octava; habet enim con- gruentiam multam cum resurrectionis hominica die, in qua vinearum multarum vindemia fuit, quia missi fuerunt discipuli ad dandum ei qui resurre- xerat testimonium usque ad extrema terræ. veritatis theoremata germinant. Jam vero hæc di- cimus, haud perimentes virtutum nexum atque se Olim quidem de Deo dictum fuit : « In Israel ma- gnum nomen ejus "; » at nunc impletum est de illo vaticinium, quod dicit : « Omnes gentes servient ei”. › Ipse enim est exspectatio gentium. Idcirco admirabile est apud omnes nomen ejus. Cujus rei C causam esse dicit ejusdem assumptionem : « Quo- niam magnificavit super omne nomen sanctum suum s, o in alio psalmo ait. Non est autem alia præ ejus incarnatione elevata magnificentia. Quid enim in ipsa est nisi magnificentissimum ? Ipsa igi- tur exaltata est, illo post expiationem 'peccatorum sedente ad dexteram majestatis in excelsis; et sic intelligendum illud, quod nempe post resurrectio- nem cœlis excelsior factus sit ". Infantes vero sunt omnes, qui accedentes ad fidem, parvuli sunt malitia. lllos tamen lactentes, hi qui parvuli sunt, alate superant, estque ipsis, post lac, cibus dan- dus idoneus. Istiusmodi autem sunt omnes qui con- versi sunt, et effecti tanquam parvuli. VERS. 4. His qui sedulo speculantur, spes quæ- dam est cognoscendi cœlos et in eis contenta, et quemadmodum fundata sint cum primo cœperunt exsistere. Potes etiam dicere cœlos homines qui superna sapiunt et non temporalia. Namque hi rea- pse coeli enarrant gloriam Dei o. Lunam potes in- telligere Ecclesiam. Sidera illos qui audierunt : ‹ Vos estis lux mundi ". › Quare perinde est ac si dicat homines esse opera manuum Dei. ‹ Opera enim manuum tuarum sunt cœli **. › Nisi forte dicit gran- diora opera creaturas esse manu um Dei ; reliqua, digitorum ejusdem. Ut autem ostendal se de ho- minis corpore loqui, addit : c aut alius hominis. Nani corpore non anima quisque est hominis filius. Postea rationalem substantiam esse denotans, hujus praestantiam subjungit. VERS. B. Non dixit, Formasti eum ; neque enin de creatione sed de providentia nunc loquitur. De- plorat autem saepenumero Scriptura humanam vi- litatem : e Homo » enim, inquit, • vanitati similis factus est; dies ejus sicut umbra prætereunt"; › et rursus : ‹ Homo, sicut ſenum dies ejus; sicut flos agri, ita ellorebit ; quia spiritus pertransit in illo, "Hebr. H, 26. » Psal Lxxv, 2. » Psal. Lxxi, 11. » Psal. IV, 4. on Psal. Cl, 14. "I'sal. CALI, 4. • Psal. ITIN, 2. or Matth. (14) Forte legendum μεθ' ὅ, vel μεθ' ἄ. EDIT. PATROL.

διάνοιαν ο Αγαπήσεις γάρ, φησί, Κύριον τὸν Θεόν Α σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου, καὶ ἐξ ὅλης ψυχής σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς δυνάμεως σου. Ὁ δὲ μὴ οὕτω δια κείμενος, οὐ δύναται εἰπεῖν ἀληθεύων, « Εξομολογή σομαί σοι, Κύριε, ἐν ὅλῃ καρδίᾳ μου. Ὁ δὲ προφή- της, πνευματικοῖς ὀφθαλμοῖς τὰ ἐσόμενα προειδώς, οὐκ ἐξομολογεῖται μόνον « ἐν ὅλῃ καρδίᾳ, » ἀλλὰ καὶ διηγεῖται αὐτοῦ « πάντα τὰ θαυμάσια, κοινωνοὺς τοὺς ἀκούοντας τῆς ὑμνῳδίας ποιούμενος. Ανατραπέντων γὰρ τῶν ἐχθρῶν μου ἐπίσω μου καὶ ἀπολομένων ἐκ προσώπου σου, τὰς σὰς ᾅδων εὐεργεσίας διατελῶ· καὶ • εὐφραινόμενος ἐν σοὶ τῷ Θεῷ μου, ἔχων χαρὰν τὸν καρπὸν τοῦ πνεύματος· καὶ ψαλῶ τῷ ὀνόματί σου ὑψηλῶς καὶ ἐπηρμένως θεωρήσας & διηγοῦμαι θαυ μάσιά σου. Ταῦτα δὲ ὁ προφήτης ὑπὲρ τῆς ἀνθρωπείας διεξέρχεται φύσεως, ἅτε δὴ τοῦ ἁλάστορος ἀπαλλα γείσης, καὶ τὴν ἐλευθερίαν διὰ τῆς θείας φύσεως δεξαμένης. Οὐ γὰρ ὡς τινες ὑπέλαβον ἐξ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος οὗτος εἴρηται ὁ ψαλμός, ἀλλὰ μᾶλλον πρὸς αὐτὸν ὡς πρὸς εὐεργέτην ὑπὸ τῶν εὖ πεπονθότων, ὡς αὐτὰ διδάξει τὰ ῥήματα, ο Ὅτι ἐποίησας τὴν κρίσιν μου καὶ τὴν δίκην μου.» Τίνα τρόπον; • Ἐκάθισας ἐπὶ θρόνου ὁ κρίνων δικαιοσύνην. » Καὶ ψῆφον ὁποίαν ἐξήνεγκεν; • Επετίμησας ἔθνεσιν, καὶ ἀπώλετο ὁ ἀσεβής· τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐξήλειψας εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. » Οὐ γὰρ ἠνέσχου, φησὶν, ἐπὶ πλεῖστον περιϊδεῖν τῶν ἀν- θρώπων τὴν φύσιν ὑπὸ τοῦ πικροῦ τυράννου δου λουμένην κακῶς· ἀλλ᾽ οἷόν τις δικαστὴς ἐπὶ θρόνου τινὸς ὑψηλοῦ καὶ φοβερού βήματος προκαθίσας, τοιαύτην αὐτῷ τιμωρίαν ἐπήνεγκας· ὥστε λήθῃ παντελεῖ τούτου παραδοθῆναι τὴν μνήμην. Τὸ δὲ, • Επετίμησας ἔθνεσιν, καὶ ἀπώλετο ὁ ἀσεβής, ταύτην ἔχει τὴν διάνοιαν· Διὰ τῶν ἱερῶν ἀποστό λων, καὶ τῶν μετ' ἐκείνους τῶν τῆς ἀληθείας κη- ρύκων, προσήνεγκεν τοῖς ἔθνεσιν τὰ θεῖα διδάγματα· ἐκείνων δὲ δεξαμένων, καὶ τῆς πλάνης ἀπαλλαγέν των, ἀπώλετο ἀσεβὴς, τοὺς ἀπατωμένους καὶ προσο κυνοῦντας οὐκ ἔχων. Οὕτω Βαρνάβας καὶ Παῦλος Οῦσαι πειραθεῖσι Λυκάοσιν ἐπετίμησαν βοῶντες· « Τί ποιεῖτε, ἄνδρες; Καὶ ἡμεῖς ὁμοιοπαθεῖς ὑμῖν, ἐσμεν ἄνθρωποι, ἀπὸ τούτων τῶν ματαίων πρὸς τὸν Θεὸν ὑμᾶς ἐπιστρέφοντες. » Οὕτω Γαλάταις ὁ μακάριος ἐπετί- μησεν Παῦλος βοῶν· « ἀνόητοι Γαλάται, τίς ὑμᾶς ἐβάσκανεν, οἷς κατ᾽ ὀφθαλμοὺς Ἰησοῦς Χριστὸς προεγράφη Εσταυρωμένος; : Οὕτω Κορινθίοις· • Όλως ἀκούεται ἐν ὑμῖν πορνεία, ἥτις οὐδὲ ἐν τοῖς ἔθνεσιν ὀνομάζεται ; » — • Επετίμησας ο τοίνυν «ἔθνεσιν, καὶ ἀπώλετο ὁ ἀσεβὴς, τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐξήλει- ψας εἰς τὸν αἰῶνα καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. παντελεῖ παρεδόθησαν ὡς μηδένα τῶν νῦν ἀνθρώπων Στ. Γ'. Ἡ τοιαύτη κάθισις κριτὴν αὐτὸν σημαίνει, ἀλλ' οὐ τὸ ἐπί τινος καθέδρας ιδρύσθαι. Ἐπίστησον, εἰ χώραν ἔχει ἔτι εἰπεῖν, ἐπιτιμηθέντων τῶν ἐθνῶν, ἀπόλλυσθαι ἀσεβῆ τὸν ἄθεον τρόπον αὐτῶν, ὥστε μη- κέτι χρηματίζειν αὐτούς. Συμβήσεται δὲ τοῦτο, πλη- ** ο Ἐσβέσθησαν γὰρ παντελῶς αἱ τελεται, καὶ λήθῃ εἰδέναι καὶ τῆς ἀσεβείας μυστήρια. EXPOSITIO IN PSALMOS. dicare. « Diliges » enim, inquit, B C D Luc. x, 27. * Act. xiv, 14. Gal. 11,1. » Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, • el ex fola virtute tua › Qui autem non est ila affectus, haud potest vere dicere : Confitebor tibi, Domine, toto corde meo. Propheta autem spiritalibus oculis futura praevidens, non conftetur solum e toto corde, sed etiam enarrat illius e mi- rabilia omnia, a participes hymnodiæ faciens audi- tores omnes. Nam post me profligatis inimicis cun- clis, et coram ine pereuntibus, tua pergam benefi- cia canere : atque « in te lælabor, Deo meo, fru- ctum spiritus habens gaudium: psallamque no- mini tuo sublimiter elata voce, tua quæ concele- bro mirabilia demirans. Hæc propheta pro humana eloquitur natura, quæ et ex malo damone erepta est, et libertatem a divina natura accepit. Non enim, ut nonnulli existimarunt, ab ipso Salvatore psalmus hic recitatur, sed potius ad eum dicitur ab bis qui beneficio usi sunt, ut ipsa verba demon- strant: Quia fecisti judicium meum et causam neam. » Quoniam modo ? • Sedisti super thronum qui judicas justitiam. Quamnam vero sententiam intulit ? . Increpasti gentes, et periit impius; no- men ejus delevisti in æternum. › Non enim passus es, inquit, diutius negligere humanam naturam, ab acerbo tyranno malo servitio oppressam; sed judi- cis instar celso in throno tremendoque tribunali se- dens, hanc ei pœnam decrevisti, ut ipsius memoria sempiternæ oblivioni tradatur. Jam verba • Incre pasti gentes, et periit impius . hanc habent signifi- cationem, nempe per sacros apostolos, et illorum successores veritatis præcones, obtulit gentibus di- vinas doctrinas & quibus has recipientibus, et ab errore discedentibus, periit impius, nullos jam er- rore deceptos et adoratores habens. Sic Barnabas atque Paulus ad Lycaonas sibi sacrificare volentes cum increpatione inclamarunt : • Quid agilis, viri? Nos quoque vestri similes sumus mortales ho- mines, et ab his vanitatibus ad Deum vos conver- timus ", » lia Galatas beatus increpuit Paulus cla- nans : • O insensati Galatae, quis vos fascinavit, quibus ante oculos Jesus Christus prascriptus fuit crucifixus ?, Sic Corinthiis : • Omnino auditur inter vos fornicatio, quæ ne inter gentes quidein nominatur ". » . Increpasti, igitur e gentes, et pe riit impius; nomen ejus delevisti in æternum, et in sæculum sæculi. » Abolitæ omnino sunt initiationes illæ, et perpetuæ oblivioni traditæ, ita ut jam nemo impietatis mysteria nunc cognoscat. VERS. 6. Sessio hujusmodi eum judicem esse si- gnificat, non autem supra cathedram aliquam se- dentem. Et videsis utrum adhuc dicere liceat: in- crepatis gentibus, irreligiosos illarum mores perire, ita ut jam nullatenus supersint. Hoc autem eveniet, Cor. v, 1.

Α ρουμένου τοῦ πρότερον εἰρημένου, ἔχοντος οὕτως• Οδός ἀσεβῶν ἀπωλεῖται. » Β Εt Ωριγένους καὶ Διδύμου. Τὸ ἐπετίμησας διόρ- θωσιν σημαίνει· ὅπερ δῆλον ἐκ τοῦ ἔλεγξον, ἐπιτί μησον, παρακάλεσον δηλοῦται γὰρ ὅτι ἐπ' ὠφελεία ἐστὶν ἡ ἐπιτιμία. Στ. ξ. Ρομφαίαι δὲ τοῦ ἐχθροῦ εἶεν ἂν ἴσως αἱ αἱ ρετικαὶ διδασκαλίαι, καὶ αἱ κατ' εἶδος κακίαι, αἱ τινες ἐξέλιπον, ὡς μηκέτι δύνασθαι ὑπεραγωνίζεσθαι ὧν εἶχον πόλεων, καὶ αὐταὶ καθαιρεθήσονται· ἀθροί σματα δὲ αἱ πόλεις παρανόμως συστᾶσαι καὶ διοι- κούμεναι γέγραπται γὰρ περὶ τοῦ ἱδρυσαμένου απ τὰς ὡς « εἴη οἰκοδομῶν πόλεις ἐν αἵμασιν, καὶ ἑτοι μάζων πόλεις ἐν ἀδικίαις· ν ἡ γὰρ ὕλη αὐτῶν ἀδική- ματα, καὶ ἔκχυσις αἱμάτων τῶν σκανδαλιζομένων ἐστίν. Ταύτας καθαιρεῖ ἐπιδημήσας ὁ Σωτὴρ, καθώ ελὼν τὸν ἐχθρὸν τυραννικῶς κρατεῖν θέλοντα, ὧν ᾤετο ἐσχηκέναι πόλεων. Οἱ ταύτην τὴν ἀνδραγαθίαν όμματι θείῳ θεασάμενοι εὐφημοῦντες τὸν ἀριστέα φασὶν, ὡς ἐκ μιᾶς φωνῆς τὴν χαριστήριον προφέ ροντες φωνὴν, ἀρχόμενοι ὧδε· « Κύριε, ὁ Θεός μου, δοξάσω σε, ὑμνήσω τὸ ὄνομά σου· ὅτι ἐποίησας θαυ- μαστὰ πράγματα, βουλὴν ἀρχαίαν ἀληθινήν. Γένοιτο, Κύριε, ὅτι ἔθηκας πόλεις εἰς χῶμα, πόλις τῶν ἀσεβῶν εἰς τὸν αἰῶνα οὐ μὴ οἰκοδομηθῇ. • Ἐπίστησον εἰ σημαίνει τὸ ἀνέγερτον πτῶμα τῆς Ἱερουσαλήμ, τοῦ Σωτῆρος ἐν αὐτῇ σταυρωθέντος, τῶν πολιτῶν αὐτῆς ὄντων λοιπὸν ἀσεβῶν διὰ τὴν Κυριοκτονίαν. Τὸ « μετ' ἤχους, » ἀντὶ τοῦ, οὐ σὺν ἐρημίᾳ ἀλαλαγμοῦ νικη- σάντων τὸ κατόρθωμα ὑπῆρκται. Στ. η'. « Ητοίμασεν ἐν κρίσει τὸν θρόνον αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς κρινεῖ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιοσύνῃ· κρι- νεῖ λαοὺς ἐν εὐθύτητι. » Προτρέπει τὰ προκείμενα αναχωρῆσαι μὲν κακίας καὶ δυσσεβείας, προσελθεῖν δὲ ἀρετῇ καὶ εὐσεβείᾳ. Τίς γὰρ νοῦν ἔχων, πιστεύ σας τοῖς οὕτως ειρημένοις, οὐ φοβηθήσεται μὴ ὑπο- πέσῃ τῷ κρίνοντι ἐν δικαιοσύνῃ καὶ εὐθύτητι, διὰ πράξεις ψεκτὰς καὶ φρόνημα ἀσεβές; Οὕτω γὰρ κρίνοντος αὐτοῦ, ἀναπόδραστον τὸ κρῖμα ἔσται. Στ. ι'. Τούτου δηλωτικὸν τὸ ἐκ προσώπου λεχθὲν τοῦ Θεοῦ· • Καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου· » καὶ τὸ ἐν εκατοστῷ πρώτῳ ψαλμῷ οὕτως ἔχον· « Σὺ ἀναστὰς οἰκτειρήσεις τὴν Σιών, ὅτι καιρὸς τοῦ οἰκτειρῆσαι αὐτὴν, ὅτι ἤκει καιρός. ο Στ. ια'. ι Καὶ ἐλπισάτωσαν ἐπὶ σὲ οἱ γινώσκοντες τὸ ὄνομά σου· ὅτι οὐκ ἐγκατέλιπες τοὺς ἐκζητοῦντάς σε, Κύριε· ο πάσης ἀνθρωπίνης πεποιθήσεως ἀνωτέ ρω χωρήσαντες. Γνῶσιν γὰρ τοῦ ὀνόματός σου ἔχοντες ἀσφαλῆ καὶ τελείαν, ἐπ᾽ οὐδενὶ ἐκείνων ἐλπί- σουσιν· ζητοῦσι δὲ Θεὸν οἱ πάντα παρ' αὐτοῦ θέλον- τες ὑπαρχθῆναι ὁ ἐξ ἑαυτῶν ἔχειν οὐχ οἷοί τέ εἰσιν· ὅθεν οὐκ ἐγκαταλείπονται ὑπ' αὐτοῦ. Ὁσίως καὶ φρονίμως καὶ ταύτης τῆς λέξεως ἀκοῦσαι προσήκει. Εἰ γὰρ νομίσοι τις μὴ ἐγκαταλείπεσθαι ὑπὸ Θεοῦ τὸν ἐν τοῖς βιωτικοῖς εὐοδούμενον, σφάλλεται· πολλοί γὰρ ἀσεβεῖς διάγουσιν οὕτως· ἐπεὶ ὥρα λέγειν τὸν DIDYMI ALEXANDRINI cum illud antea dictun complebitur : « Via impio- rum peribit ". • Origenis et Didymi. Verbum increpasti, emenda- tionem denotat, quod constat ex verbis argue, in- crepa, commone. Videlicet utilitatis causa iucrepa- tionem fieri apparet. VERS. 7. Frameæ įnimici fortasse sunt hæreticæ Joctrinae, et nequitiæ singulæ, quae defecerunt, ita ut jam non possint civitates quas occupabant tueri, quæ et ipsæ destruuntur. Sunt autem turbarum instar civitates impie constitutæ et administratæ. Nam de illarum fundatore scriptum est : Qui ædificat urbes in sanguinibus, qui exstruxit civitates in nequitiis ; : nam materia illarum iniquitates, et effusio sanguinis scandalizantium est. Has destru- xit adventu suo Salvator, inimicum proligans qui B urbes tyrannice retinere volebat, quas se possidere putabat. Jam qui præclarum hoc facinus sublimi oculo spectant, victori plaudentes, una veluti voce, gratiarum actionem concinunt, ita exordientes : Domine Deus, laudabo te, celebrabo nomen tuum, quia mirabilia opera fecisti, consilium antiquum verum. Ita, Domine! quoniam civitates foveam effe- cisti, urbes impiorumn in æternum non adifica- buntur. videsis num irreparabilis Hierosoly- morum ruina denotetur, postquam Salvator ibi ſuit crucifixus, et cives illi deinceps impiorum in nu- mero habiti propter Domini cædem. ‹Cum sonitu,» id est non sine militari clamore vincentibus. VERS. 8. • Paravit in judicio thronum suum; et ipse judicabit orbem terræ in æquitate: judicabit populos in justitia. Adinonent hæc ut a malitia at- que impietate recedamus, et virtutem pietatemque sequamur. Nam quis cordatus, si modo his credat, non extimescet ne in manus incidat juste recteque judicantis propter suos vituperabiles actus et im- pias cogitationes? Etenim tali sub judice damnatio- nem non vitabil. VERS. 10. Rem hanc demonstrat, quod ab ipso Deo dictum est: ‹ Tempore acceptabili exaudivi te " ;, item quod in nonagesimo [centesimo] primo psalmo ita se habet : ‹ Tu consurgens misereberis Sionis, quia tempus miserendi ejus, quia venit tempus. » . Vers. 11. ‹ Et sperent in te qui agnoscunt nomen tuum ; quia non dereliquisti quærentes te, Domi- ne 17. › Videlicet humanæ spei cuilibet superiores effecti. Nam cognitionem nominis tui perfectam ba- bentes, nulli alteri rei confidunt. Deum autem quæ- runt illi, qui omnia ab eo sibi ſieri volunt, quæ ipsi viribus propriis comparare nequeunt. Quamobrem ab illo non derelinquuntur: quod verbum pie atque prudenter intelligendum est; nam si quis putet non derelinqui a Deo hominem, qui mundanis in rebus prospere agat, fallitur: etenim complères impii ita se habent. Secus, Abelem fuisse derelictum 6. Mich. 115, 10. II Cor. v1, 2. C D Psal. c1, 14. 1. Psal. 1,

*Αβελ εγκαταλείφθαι (15), ανηρέθη γάρ· ἀλλὰ καὶ τοὺς προφήτας καὶ ἀποστόλους· ἐθλίβησαν γὰρ διηνεκώς, καὶ τέλος ἀνῃρέθησαν ὑπὸ ἀνθρώπων οἱ πλεῖστοι αὐτ τῶν. Οὕτω διαστολής γεγενημένης, φαμὲν μὴ ἐγκα ταλείφθαι τὸν μέχρις εσχάτης ἀναπνοῆς περιεχόμε- νον ὑπὸ Θεοῦ, καν μυριάκις ὑπ' ἐχθρῶν πάθῃ· τοῦτο γὰρ ἀληθῶς τὸ μὴ ἐγκαταλειφθῆναι ὑπὸ Κυρίου ἐστίν. Παρίσταται ὁ τρόπος ὡς δεῖ ζητεῖν τὸν Θεὸν, ἐκ τῶν ἐν τῇ Σοφίᾳ οὕτως ἐχόντων· ι Φρονήσατε πε- ρὶ τοῦ Κυρίου ἐν ἀγαθότητι, καὶ ἐν ἁπλότητι καρδίας ζητήσατε αὐτόν· ὅτι εὑρίσκεται τοῖς μὴ πειράζουσιν αὐτὸν, ἐμφανίζεται δὲ τοῖς μὴ ἀπιστοῦσιν αὐτῷ. Στ. ι6. Ὕμνον εἰπεῖν προστάττονται οἱ πνεύματι καὶ νοῖ τὸ ψάλλειν ἐσχηκότες ψάλλουσι δὲ οὗτοι, εὐσεβεῖ νοήσει καὶ ἐπιπνοίᾳ τοῦ Πνεύματος προστάτ-, τονται γὰρ ᾄδειν καὶ ψάλλειν τῇ καρδίᾳ, οἱ οὕτω ψάλλοντες τῷ κατοικοῦντι ἐν τῇ Σιών Κυρίῳ καθ' ὑφήγησιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Καὶ ἑτέραν πρόσ- ταξιν δέχονται πρὸς αὐτοῦ, ἐν τῷ ἀναγγεῖλαι ἐν τοῖς ἔθνεσιν τὰ ἐπιτηδεύματα αὐτοῦ· ταῦτα δὲ ἐστιν, ὅσα θαυμασίως ἐποίησεν ἐπιδημήσας, νοητά τε καὶ αἰσθητά. Ῥηθείη δ' ἂν ἡ δευτέρα πρόσταξις μάλιστα τοῖς ἀποστόλοις πεμφθείσιν μαθητεῦσαι πάντα τὰ Εθνη. - Στ. ιγ', ιδ'. Καὶ ὅτι ἐκζητῶν τὰ αἵματα αὐτῶν ἐμνήσθη τῶν ἀναιρεθέντων ὑπὸ τῶν πεπυρωμένων βελῶν τοῦ πονηροῦ· τούτοις, φησίν, επιφέρεται τὸ, • Οὐκ ἐπελάθετο τῆς κραυγῆς τῶν πενήτων. » Περί οὗ ἐπαπορήσει τις λέγων· Πῶς ἔκραζον πρὸς Θεὸν, οἱ ἀπὸ ἐθνῶν πένητες ὄντες, καί τοι ἀναιρε- θέντες ὑπὸ τῆς κατεχούσης πολυθέου ἀπάτης καὶ τῶν ἐνεργούντων αὐτὴν ἀοράτων ἐχθρῶν; Πρὸς ὁ λεκτέον, πραγματικῶς αὐτοὺς τὴν κραυγὴν ἀναφέρειν, ὡς τοῦ ᾿Αβελ τὸ αἷμα βοᾷ πρὸς τὸν Θεόν· καὶ ὁ μι σθὸς ὁ ἀποστερηθεὶς τῶν ἐργατῶν· ο Ἰδοὺ ο γάρ, φησὶν, «ὁ μισθὸς τῶν ἀμησάντων τὰς χώρας ὑμῶν κράζει, ὁ ἀποστερηθεὶς ἀφ' ὑμῶν. » Κραυγὴ γὰρ ἡ τοῦ ἀποστερηθέντος μισθοῦ, τῷ μὴ εἶναι παρὰ τῷ ἐργασαμένῳ, ἀλλὰ τῷ κτήτορι τῆς χώρας τῆς ἀμη- θείσης. Ρηθείη δὲ καὶ ἑτέρα διάνοια. Οὐ πάντως οἱ αὐτοὶ τῶν ἀπὸ ἐθνῶν ὧν ἐμνήσθη τὰ αἵματα, οἱ πένητές εἰσιν, ὧν τῆς φωνῆς οὐκ ἐπελάθετο ὁ εὐερ γέτης· δύνανται γὰρ οὗτοι εἶναι οἱ περὶ ἐθνῶν προ- γητικῶς προαναφωνήσαντες· ὧν ὁ μὲν εἶπεν· . Προς σὲ ἔθνη ἥξουσιν ἀπ' ἐσχάτου τῆς γῆς, ὁ δὲ, « Πάντα τὰ ἔθνη ὅσα ἐποίησας ἥξουσιν καὶ προσκυνήσουσιν ἐνώπιόν σου. » Πένητες δὲ καὶ ἐν τούτοις εἴρηνται, οἱ πολὺ τοῦ πλούτου τῆς θεότητος ἀπολειπόμενοι, ἢ καὶ τῆς θείας γνώσεως· τέως γὰρ ἐκ μέρους προ εφήτευον. Στ. ιε'. Κάτω που τυγχάνοντος τοῦ θανάτου ἐκεί νου, περὶ οὗ γέγραπται, ο Κατέπιεν ὁ θάνατος ἰσχύ σας ο οἱ ἐχθροὶ ποιοῦσιν ἐν αὐτῷ γενέσθαι τοὺς ὑπ' αὐτῶν ταπεινουμένους, ἤτοι διὰ κακώσεως ἢ τοῦ ἁμαρτάνειν. Τούτου τοῦ θανάτου καὶ τῆς ἐπ' αὐτῷ τα πεινώσεως, δυνατὸν ἐκτὸς γενέσθαι ἐλέῳ Θεοῦ. Ὁ ΧΧΧΙΧ. EXPOSITIO IN PSALMOS. A dici oporteret, qui interfectus fuit : quin etiam B p prophetas atque apostolos; namque et hi perpetuo amicti fuerunt, tandemque ab hominibus plurimi eorum interempti. Hac ergo facta distinctione, dicimus non derelinqui illum qui usque ad extre mum spiritum cum Deo est, etiamsi innumera ab inimicis patiatur : id enimvero recte dicitur non derelinqui a Deo. Jam qua ratione quærendus sit Deus, cognoscitur ex sequentibus libri Sapientiae ver- bis : Sentite de Deo cumn bonitate, et cum simplicita- te cordis quærite illum: quia invenitur ab iis qui non tentant illum, et apparet iis qui ei non discredunt ¹ª¸› VERS. 12. Hymnum dicere jubentur, qui spiritu ac mente psallere solent : namque hi demum pio intellectu, ac Spiritus instinctu psallunt. Nam jubentur canere atque psallere corde, qui ita habitanti Sionem Domino psallunt, Spiritu sancto chorum ducente. Aliud insuper mandatum ab eo accipiunt, nempe ut inter gentes annuntient stadia ejus : illa scilicet quæ mirabiliter in adventa suo fecit tum intellectualia tum sensibilia. Porro alte- rum hoc mandatum apostolis præcipue dari creden- dum est ad omnes gentes docendas missis ". Vers. 13, 14. Et quia requirens sanguinem co- rum, recordatus est interfectorum ab ignitis dia- boli telis; ad illos referendum est illud: «Non est oblitus clamorem pauperum. Quo in loco ambiget aliquis, dicens : Quomodo clamaverunt ad Deum ethnici, qui pauperum nonine vocitantur, etsi po- lytheismi errore suffocati erant, et ab illius secta- Loribus inimicis invisibilibus? Cui respondendam est, operibus illos clamorem emittere, velut Abelis sanguis clamat ad Deum : et sicut operariorum merces negata : ‹ Ecceɔ enim, inquit, ‹ merces me- tentium agros vestros, quam non solvistis, cla- mat ". › Clamor nimirum erat negatæ mercedis, quæ non apud operarium erat, sed apud agri de- messi possessorem. Alium quoque loci sensum di- camus. Haud prorsus ethnici, quorum sanguinis recordatus est, pauperes illi sunt quorum clamo- rem non est oblitus benefactor Deus; namque li pauperes fortas sunt prophetæ illi, qui de ethni- cis vaticinia ediderunt; quorum alius dixit : ‹ Ad te gentes venient ab extremnis terra. Alius vero : Omnes gentes, quascunque fecisti, venient et ado- rabunt coram te s. » Pauperes vero hic dicuntur, quia multa divinarum opum parte destituebantur ac divinæ scientiæ. Illatenus enim, ex parte lan- tum prophetabant. ** Sap. 1, 1, 2. "Matth. xxviii, 19. * Gen. vi, 19. PATROL. GR. VERS. 15. In infernis partibus mors illa est, de qna scriptum est : c Devoravit mors prævalens. Inimici dant operam ut illic sint quoscunque ipsi humiliaverint vel afflictione vel peccato. Extra bu- jusmodi mortem ac depressionem misericordia Dei fieri possumus. Nam qui adhuc in hoc mortis ge- Jac. v, 4. Jer. xvi, 19. *³ Psal. Lxxxv, 9. (15) Pro ἐγκαταλελείφθαι, hic et infra. EDIT. PATROL

Α γὰρ ἔτι περὶ τὰ τῇδε ἔχων, καὶ προσπάσχων τῷ Β ο κόσμῳ, ἐγ ταπεινώσει τυγχάνων, εἰ λάβοι αἴσθησιν τῶν οἰκείων κακῶν, καὶ γνῶσιν τῆς τοῦ Θεοῦ ἀγα θότητος, εὐχῆς τρόπῳ ἐρεῖ· Ἐλέησόν με, καὶ ἴδε τὴν ταπείνωσίν μου ἐκ τῶν ἐχθρῶν μου γεγενημέ νην· αὐτοὶ γὰρ ἐταπείνωσαν καθελκύσαντές με· σὺ δὲ μόνος δύνασαι δι' ἀγαθότητα οὐσιωδῶς προσοῦσαν ὑψῶσθαί με ἐκ τῶν πυλῶν τοῦ θανάτου. Ὀριγένους καὶ Διδύμου. Πύλαι δὲ τοῦ θανάτου αἱ πρὸς θάνατον ἁμαρτίαι, ἀφ᾽ ὧν ὑψοῦται ὁ μηδὲ λογισάμενος αὐτὰς ἁμαρτεῖν· ὃς καὶ μόνος δύναται ἐξαγγεῖλαι πάσας τὰς αἰνέσεις τοῦ Κυρίου. Θυγατέρας τῆς Σιὼν ἀκούδες (9) τους μετέχοντας ταύτης καταλλήλως τῷ λέγεσθαί τινας υἱοὺς φωτός καὶ εἰρήνης καὶ σοφίας. Πύλαι τῆς θυγατρὸς τῆς Σιὼν ἀπεναντίως ταῖς πύλαις τοῦ θανάτου ἔχουσαι, πράξεις εἰσὶν ἐπαινεταὶ, ἐπιτελεσθεῖσαι κατ' ἀρετὴν καὶ σοφίαν Θεοῦ θεωρίαι. Στιχ. ις'. Τῆς ἀρετῆς ἀφθαρσίας λεγομένης ἐν τῷ, • Η χάρις μετὰ τῶν ἀγαπώντων τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν ἀφθαρσίᾳ, » ἡ ἀπεναντίως ἔχουσα κακία, διαφθορὰ καὶ φθορὰ ἀκολούθως κληθήσεται. Παρίσταται τὸ φθορὰν τὴν κακίαν λέγεσθαι, ἐκ τοῦ· • Εἴ τις τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ φθείρει· ν καὶ ἐκ τοῦ ἐν τῷ προφήτῃ λεγομένου πρὸς τοὺς φαύλους . Ενεκεν ἀφθαρσίας διεφθείρητε φθορᾷ. » Σύμφωνον τούτοις καὶ τὸ, « Τῇ διαφθορά σου, Ἰσραὴλ, τίς βοηθήσει ; ν Η οὕτω λεγομένη διαφθορά, ἐν τῷ πράττεσθαι τὸ εἶναι ἔχουσα, πεποιῆσθαι ὑπὸ τῶν ἐχόντων αὐτὴν ἐπαγγέλλεται. Φησὶν ὁ λόγος ἐμπεπῆχθαι τὰ ἔθνη ἐν ᾗ ἐποίησαν διαφθορᾷ· οὐ γὰρ ἄλλος τῇ ἄλλου ἀσε δείᾳ καὶ ἁμαρτίᾳ ἐνέχεται · ἕκαστος γὰρ τῇ ἑαυτοῦ ἁμαρτίᾳ ἀποθανεῖται. Εἶτ᾽ ἐπεὶ οἱ κακοὶ πρότερον ἑαυτοὺς βλάψαντες, καὶ ἑτέρους εἰς τὴν αὐτὴν βλά- 6ην δι' ἀπάτης ἄγειν πειρῶνται, σκευάζουσιν κε- κρυμμένως παγίδας ἐν τοῖς δολεροῖς φρονήμασιν καὶ λόγοις αὐτῶν, ἐπὶ τῷ ἀγρεῦσαι τὸν ἀπροοράτως ἔχοντα· αὐτῇ δὲ τῇ παγίδι ᾗ ἔκρυψαν τιμωρούνται· δίκας γὰρ διδόασιν καὶ δι' οὓς ἡπάτησαν. Γίνεται δὲ τὸ παθεῖν οὕτως διακρίσει τοῦ προνοουμένου Θεοῦ. Πῶς γὰρ οὐ κρῖμα αὐτοῦ, τὸ ἐν τοῖς ἔργοις αὐτοῦ συλλαμβάνεσθαι τὸν ἁμαρτωλὸν, ἔχοντα τὴν πρόφα σιν τοῦ καταδικάζεσθαι ἐξ ὧν ἔδρασεν πονηρῶς; Τούτῳ συνάδει τὸ ὀλίγῳ πρότερον λεχθέν, ἔχον ὧδε • Ο ὀρύσσων βόθρον τῷ πλησίον, ἐμπεσεῖται εἰς αὐτόν. ὁ Περὶ τοῦ διαψάλματος εἰρηκότες ἤδη, περὶ τῆς τοῦ διαψάλματος ᾠδῆς νυνὶ λεκτέον. Αρξαμένου τοῦ προκειμένου ψαλμοῦ ἀπὸ τοῦ, • Ἐξομολογήσομαί σοι, Κύριε, » παρέτεινεν ἡ ἀπαγγελία, ἕως τοῦ, ο συν ελήφθη ὁ ἁμαρτωλός. • Μεθ᾿ ἣν λέξιν ᾠδῆς ἀρχο μένης ἀπὸ τοῦ, « ἀποστραφήτωσαν, ἡ ἀκόλουθον τῷ διαψάλματι συμπλέξαι τῆς ᾠδῆς τὸ ὄνομα. Εἰ γὰρ ὅλος ὁ ψαλμὸς ᾠδὴ εἴρηται τρόπῳ καὶ δυνάμει, κἂν πρὸ αὐτοῦ πάντως ἐτάττετο ἡ ᾠδῆς προσηγορία, ὡς ἐπὶ πλειόνων ψαλμῶν ἀποδείκνυται. Τῷ δὲ μὴ οὕτως (ἀκούειν δεῖ) DIDYMI ALEXANDRINI nere est, et in mundi passionibus, atque animi de- pressione, si malorum suorum sensum perceperit, et divinæ bonitatis notionein, precantis more di cet Miserere mei, et vide humilitatem meam quam ab inimicis meis patior. Hi enim me humilia- verunt inferne trabentes. Tu vero solus ob sub- stantialem tuam bonitatem me de portis mortis poles exaltare. Origenis et Didymi. Porte mortis, mortalia pec- cata, de quibus ille exaltatur qui peccatum ne cogi- tatione quidem admisit : qui et solus potest laudes omnes Domini annuntiare. Filias Sionis intellige homines illius incolas, æque ac cum dicuntur alii filii lucis et pacis et sa · pientia. Portæ filiæ Sionis, contrariæ portis mortis, actus sunt laudabiles, et secundum virtutem sapien- tiamque Dei peractæ meditationes. VERS. 16. Quoniam virtus appellatur incorruptio illo loco Gratia sit cum diligentibus Dominum nostrum Jesum Christum in incorruptione * ; » illa quæ prorsus contraria est nequitia, corruptela et corruptio consentanee nominabitur. Porro nequi- tiam corruptionis nomine indigitari, vel hinc con- stat : ‹ Si quis templum Dei corruperit "., Item ex propheta improbis dicente : • Propter incorruptio- nem corrupti estis corruptione ". » Consonat etiam illud : • Corruptioni tuæ, Israel, quis auxiliabi- tur ? » Vel corruptio sic ab opere dicta, ab ejus auctoribus creata dicitur. Hic dicuntur infixæ gen- tes in corruptione quam fecerunt. Non enim quis- C quam alterius impietate et peccato tenetur; nam unusquisque in proprio peccato morietur. Deinde quia improbi sibi ipsis prius nocentes, deinde aliou in idem damnum fraudulenter nituntur impellere : ideo struunt clam laqueos dolosis consiliis suis at- que sermonibus, ut improvidum quemque capiant. Sed ipsomet, quem absconderant, laqueo puniun- tur ; nam eos ipsos, quos deceperunt, vindices ha- bent. Hæc vero punitio providi Dei judicio fit. Quid- ni enim Dei judicium sit, propriis operibus pecca- torem comprehendi, quandoquidem causam suæ damnationis habet, ex iis quæ improbe egit? Con- sonat quod paulo ante dictum est : « Qui foveam effodit proximo suo, incidet in illam 18. Cum de diapsalmate jam dixerimus, nunc de diapsalmatis cantico dicendum est. Cum præsens psalmus inceperit a verbis : « Confitebor tibi, Do- mine, › pergit oratio usque ad, • comprehensus est peccator. : Post quam dictionem, cantico inci- piente a verbo, « avertantur, consentaneum est co- pulare diapsalmati nomen cantici. Nam si totus psalmus canticum diceretur tenore proprio ac vi, utique ei cantici appellatio præposita fuisset, ut in compluribus psalmis fit. Sed cum aliter res se ha *³ Psal. xxiv, 18. "Ephes. vi, 24. D Cor. 11, 17. Mich. 11, 10. *7 Thren. 11, 13. Psal. vi, 16. in unam contractis. EDIT. PATROL (9) Ita cod., forte duabus vocibus

Α λανθάνειν βουλόμενος, ὡς ἂν ἀθῶον ἀποκτείνῃ, τρώ Β σας αὐτὸν τοῖς πεπυρωμένοις αὐτοῦ βέλεσι, θανα- τικὰ γάρ ἐστιν, ἀπὸ τῆς σὺν ἀρετῇ ζωῆς κατα σπῶντα. Δύναται δὲ τὸ, ι ἐν ἀποκρύφοις, ο συντα χθῆναι καὶ τῷ προάγοντι ῥητῷ, καὶ τῷ μετ' αὐτό. Πλὴν οὐ δύναται τοῖς ἰδίοις ἀποκτεῖναι βέλεσι τὸν ἐνδεδυμένον τὴν τοῦ Θεοῦ πανοπλίαν. Διὸ τοὺς ὀφθαλ μοὺς εἰς ὡς εὐάλωτον ἔχει τὸν πένητα, τὸν αὐτὸν ὄντα τῷ ἐνπυριζομένῳ πτωχῷ ἐπὶ τῇ τοῦ ἀσεβοῦς ὑπερηφανία· τὸν τοιοῦτον δὲ ἁρπάζει διὰ λόγων ἀπα τηλῶν, ἢ καὶ πράξεων, πρὸς τὴν ἰδίαν παγίδα, και ταφαγεῖν αὐτὸν ὡς λέων ἐθέλων. Ενεδρεύει δὲ, ἡνίκα περὶ οἰκονομίας τυχὸν ὁμιλῶν, τὸν περὶ τῆς φιλαργυρίας λόγον ἐγκρύψῃ, ἢ καὶ τῷ σωφρονείν βουλομένῳ ὑποβάλλει τρόπον ἀκολασίας· ὡς καὶ τῇ Εὔᾳ διὰ τῆς ἰσοθείας ἐνέβαλε την παράβασιν. Τὸ δὲ, • κύψει, ο δηλοῖ ὡς κάτω στρέψας τὸν ὀφθαλμόν, ἔπεσε. Πῶς δὴ οὐ κάτω βλέπει λέγων, « Επιλέλησται ὁ Θεὸς, » καὶ τὴν πρόνοιαν ἀθετῶν ; Ἐν τῇ ἐντολῇ τῇ δοθείσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ ήρπασε πτωχὸν, καὶ είλκυσεν ἐν τῇ παγίδι αὐτοῦ, ὥστε ἐν αὐτῇ ταπεινῶσαι τὸν ἁρπασθέντα· πάλιν ἐνεδρεύσας ἐν ἀποκρύφῳ, ἤρπασε πτωχὸν γενόμενον τὸν Ἰούδαν διὰ φιλαργυρίας, δν καὶ ἑλκύσας πρὸς ἑαυτὸν, ἐν ᾗ ἔκρυψε παγίδι ἐταπείνωσεν αὐτόν. ο Στίχος α'. "Ινα τί, Κύριε, ἀφέστηκας μακρόθεν, ὑπερορᾷς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν θλίψεσιν; Ἐν τῷ ὑπερ- δ ηφανεύεσθαι τὸν ἀσεβῆ, ἐμπυρίζεται ὁ πτωχός. Ὁ Προφήτης ὡς ἄνθρωπος έρωτᾷ, καὶ πυνθάνεται τοῦ Θεοῦ λέγων· ο Ινα τί, Κύριε, ἀφέστηκας μακρόθεν ; » Εἶπεν δ᾽ ἂν ὁ λόγος πρὸς αὐτὸν ἀποκρινόμενος, ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ Θεοῦ εἰς μετάνοιαν ἄγει τοὺς ἁμαρτάνου- τας. Αφέστηκεν δὲ τῶν ἁμαρτωλῶν μακρὰν ὁ Θεὸς, τῆς ἁμαρτίας αὐτῆς διοριζούσης καὶ μακρὰν ἐλαυνούσης τοὺς ἁμαρτάνοντας, κατὰ τὸ εἰρημένον· « Αἱ ἁμαρ τίαι ὑμῶν διϊστῶσιν μεταξὺ ἐμοῦ καὶ ὑμῶν. » "Αλ- λως γὰρ ὁ Θεὸς ἀεὶ τοῖς πᾶσι πάρεστιν, καὶ τὰ πάντα πληροί πανταχοῦ τυγχάνων. Διὸ λέλεκται ἐν προφη τείαις· « Θεὸς ἐγγίζων ἐγώ εἰμι, λέγει Κύριος, καὶ οὐ Θεὸς πόρρωθεν. » Θλιβομένων δὲ κατὰ τὸν ἐν εστῶτα βίον τῶν δικαίων καὶ ὑπὸ τῶν ἀσεβῶν κατα πονουμένων, ὥσπερ μακρὰν ἀφεστώς καταλείπεις αὐτοὺς, φησίν, ὦ Κύριε, καὶ ὑπερορᾶς· διὸ αὔξει ἡ ύπερηφανία τῶν ἀσεβῶν· τὸν δὲ σὸν πένητα καὶ πτωχὸν ἐμπυρίζεις, ζηλοῦντα τὸν θεοσεβή ζῆλον, καὶ ἔνδοθεν φλεγόμενον τὴν ψυχήν. ** Στιχ. γ'. Καὶ μάλιστα οἱ θείου πλούτου καὶ σοφίας στερούμενοι, καὶ μὴ ἀκριβεῖς ὄντες περὶ τὰ δόγματα τῆς εὐσεβείας. Οὗτοι γὰρ τοῖς τῆς σοφῆς προνοίας προσκόπτουσιν κρίμασιν, ἐπαινοῦντες τὸν ἁμαρτω λὸν ἐφ᾽ οἷς ἐπιθυμεῖ· φανεροῦ ὄντος ὡς οὐ τῶν αἱ ρετῶν, ἀλλὰ τῶν ἡδέων καὶ ἐμπαθῶν ὀρέγεται ὁ ἁμαρτωλός. Πρὸς τούτοις, ἐκ τοῦ αὐτοῦ σφάλματος εὐλογίαν ἡγοῦνται τοὺς πλοῦτον καὶ δόξαν ἀνθρω πίνην καὶ πρόσκαιρον ἔχοντας, φάσκοντες τοὺς ἀδι DIDYMI ALEXANDRINI cultus, latere volens, ut interficiat innocenten, ipsum ardentibus suis sagittis trajiciens ; lethiferæ enim sunt, utpote quæ a vita proba avellunt. Posset etiam illud, c in occultis, cum præcedente et se quente sententia conjungi. Verumtamen non potest sagittis suis conficere illum, qui indutus est arma- tura Dei. Unde oculos in pauperem, ut captu faci- lem, conjicit, qui idem est cun isto paupere super- bia impii incenso: istiusmodi autem verbis, aut etiam operibus dolosis trahit in rete suum, ut ipsum tanquam leo devoret. Insidiatur perro, cum de rei, puta, domesticæ administratione loquens, avaritiæ verba latenter ingerit; vel etiam illi qui caste vi- vere statuerat, lasciviæ modum suggerit: sicut etiam Evam, sul specie divinæ æqualitatis, ad prævari- candum induxit 3. illud autem, inclinabit se, si- gnificat, quemadmodum deorsum convertens oeulum, corruerit. Quoniodo enim non deorsum oculos ver- tit, qui dicit: ● Oblitus est Deus, › etiam providen- tiam contemnens? In præcepto quod in paradiso datum fuerat, rapuit pauperem, et traxit in laqueum suum, ut in illo ra- ptum humiliaret. Rursus insidiatus in occulto rapuit Judam factum pauperem per avaritiaın; quem etiam ad se trahens, humiliavit in laqueo quem abscon- derat. c (Psalmus X secundum llebræos, sed adhuc VERSUS. 4. Ut quid, Domine, recessisti longe, de-C spicis in opportunitatibus, in tribulatione? Dum superbit Inspius, incenditur pauper. » Propheta tan- quam homo interrogat, et ex Deo sciscitatur dicens: • Cur, Domine, procul recessist ?, Sed erim huic Scriptura respondet, nempe quod Dei bonitas ad poenitentiam adducit peccatores ". Longe autem recessit a peccatoribus Deus, peccato ipso dirimen- te, et peccatores procul expellente, prout dictum est : • Peccata vestra intervallum inter me vosque eficiunt. » Nam cateroqui Deus cunctis adest, ate que omnia implet, ubique exsistens. Ideo in pro- phetiis dicitur : c Deus propinquans ego sum, di- cit Dominus et non Deus longinquus s. : Alla- men cum in præsenti vita premuntur justi, et ab impiis aliguntur, quasi procul abscedens, derelin- D quis eos, ait, o Domine, atque despicis. Propterea impiorum superbia augetur; inopem vero tuum ac pauperem cura urit, zelo religioso zelantem, et in- timo animo inflammatum. VERS. 3. Ejusmodi præcipue sunt, qui divinis opibus et sapientia carent, neque religionis du- gmata accurate tenent: hi quippe sapientis provi- dentiæ judicia incurrunt, dumn peccatorem laudant desideriis propriis indulgentem ; cum satis appareat, peccatorem non meliora, sed jucunda tantum et voluptaria expetere. Insuper eodem errore judicant in benedictione versari eos qui divitias et humanam temporalenique gloriam habent, aiuntque iniquos * Gen. III, 5. ss Rom. 11, 4. 1X secundum Latinos et Grac. Valic.) Jerem. xx111, 23.

κοῦντας πρὸς Θεοῦ εὐλογεῖσθαι· ἔδει δὲ τοπάσαι ὡς ἡ τοῦ Θεοῦ εὐλογία δίδοται δικαίοις. Στιχ. 8. Εἰ καὶ ἔδοξεν μακρὰν ἀφεστάναι καὶ ὑπερ- ορᾷν Θεὸς τοὺς θλιβομένους διὰ τὸ ταράττεσθαι ὑπὸ τῆς τοῦ ἀσεβοῦς ὑπερηφανίας, ἀλλ᾽ οὖν πάνω ἀγαν— ακτεῖ κατὰ τοῦ ὑπερηφάνου σκανδαλίσαντος, καὶ ἵνα κατὰ τὴν Γραφὴν εἴπω, ἐμπυρίσαντος τὸν πτω χὸν, καὶ διὰ τὸ κακῶς κεχρῆσθαι τοῖς ὑπάρξασιν αὐτῷ τῇ Θεοῦ προνοίᾳ. Τοῦτο γὰρ ἐκ τῶν ἑξῆς λέ- ξεων παρίσταται· είρηται γάρ, ο Παρώξυνε τον Κύ- ριον ὁ ἁμαρτωλός· ο οὗτος δ᾽ ἔστιν ὁ ὑπερηφανευό- μενος ἀσεβὴς, καὶ ἐπὶ ταῖς ἐπιθυμίαις ἑαυτοῦ ἐπαι- νούμενος. Εἰς τοσοῦτον δὲ παρώξυνεν τὸν Κύριον, ὡς ἐπιτεταμένην ὀργὴν γενέσθαι, ἣν αὐτὸς ἑαυτῷ ἐθη- σαύρισεν, κατὰ τὸ λεχθέν, ο Κατὰ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν, θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς. • Πλὴν εἰ καὶ πολλὴ ἡ θη- σαυρισθεῖσα ὑπ' αὐτοῦ ὀργὴ, ἀλλὰ γε οὐκ ἔσται κατὰ τὸ πλῆθος καὶ μέγεθος αὐτῆς ἐκζήτησις ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως, δι᾿ ἀγαθότητα τοῦ κρίνοντος Θεοῦ. Εἰ γὰρ ἐκζήτησις κατὰ τὸ πλῆθος τῆς ὀργῆς ἐγίνετο, ἄρδην ἀπώλλυντο καὶ παραυτὰ οἱ κακοί. Τοῦτ᾽ αὐτὸ θεωρήσαντες τῷ ἀγαθότητα ἐνδεικνυμένῳ φασίν· • Ἐὰν ἀνομίας παρατηρήσῃ, Κύριε, Κύριε, τίς ὑπου στήσεται; ο Β ρ Στιχ. ε'. Πρόφασις δὲ τοῦ παροξύναι τὸν ἁμαρτωλον τὸν Κύριον, τῷ μὴ πρὸ ὀφθαλμῶν καὶ ἐνώπιον αὐ- τὸν ἔχειν, ἐπείπερ ἀπεστράφη Θεόν· πᾶς γὰρ ἁμαρ- τάνων τοῦτο πράττει· διὸ φησὶν ὁ Θεὸς περὶ παν τὸς τοιούτου, ο Εστρεψαν ἐπ' ἐμὲ νῶτα αὐτῶν, καὶ οὐχὶ πρόσωπα. » Ταύτης τῆς ἀσεβείας ὁ Κάϊν πατὴρ γεγονώς « ἐξῆλθεν ἀπὸ προσώπου Κυρίου τοῦ Θεοῦ, » ἀποστραφεὶς αὐτὸν δηλονότι. Εἰ περὶ ἀνθρώπων ἁμαρτωλῶν λέγεται ταῦτα, πολλῷ μᾶλλον καὶ περὶ διαβόλου παροξύναντος τὸν Θεὸν, καὶ οὐκ ἔχοντος αὐτ τὸν ἐνώπιον αὐτοῦ· μάλιστα γὰρ αἱ ἑπόμεναι λέξεις περὶ αὐτοῦ λέγονται· . Βεβηλοῦνται αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ ἐν παντὶ καιρῷ. » Τίνος γὰρ ἀνθρώπου βεβηλοῦνται αἱ ὁδοὶ ἐν παντὶ καιρῷ, τῶν ἀσεβῶν καθηκόντως πολλὰ πολλάκις ἐπιτελούντων; Βαδίζει δὲ βεβήλως οὐκ εἰς μόνας πράξεις ἐπιλήπτους ἄγων τοὺς ἀνθρώπους, ἀλλὰ καὶ ἀπρονοησίαν ὁρίζων. Πολλοὺς γοῦν ἔπεισεν ἀπροστασίαστον τὸν κόσμον δογματίσαι, πρότερος αύ- τὸς ἐκπεσὼν τῆς ὀρθῆς περὶ διοικήσεως Θεοῦ καὶ κρίσεως γνώμης. Παρίσταται τοῦτο ἐκ τοῦ λεγομένου β τῷ Θεῷ περὶ αὐτοῦ· ᾿Ανταναιρείται τὰ κρίματά σου ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ, πάντων τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ κα τακυριεύσει· ν οὐχ ὡς πάντως τοῦτο σχήσαντος, ἀλλὰ διὰ τὸ αὐτὸν τοῦτο προτεθεῖσθαι· ψεῦδος γὰρ, τὸ κύριον αὐτὸν πάντων τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ εἶναι ἢ γενήσεσθαι· μάλιστα γὰρ ἐχθροὶ αὐτοῦ εἰσιν οἱ ἐν ἁγιότητι τέλειοι· ὧν οὐδενὸς βασιλεύει, μόνων δὲ τῶν ποιούντων τὴν ἁμαρτίαν κατακυριεύει· εἴρηται γάρ· • Πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, δοῦλός ἐστιν τῆς ἁμαρ- τίας. » Κατακυριεύεται ὑπὸ τοῦ διαβόλου τοῦ ἐνεργή σαντος ἐν αὐτῷ τὴν ἁμαρτίαν. Στιχ. ς'. Κατὰ δὲ τὸ ἀκόρεστον τῆς κακίας αὐτοῦ. ** ο EXPOSITIO IN PSALMOS. A a Deo benedici: oportebat aulem credere Dei bene- dictionem justis tribui. Vers. 4. Etiamsi videatur procul esse et negligere Deus homines afflictos, et ob impii superbiam con- turbatos, nihilominus valde irascitur superbo qui scandala infert, atque, ut cum Scriptura loquar, pauperem incendit, et bonis Dei providentia ipsi suppeditatis male utitur. Hoc enim in sequentibus verbis traditur. Dicitur enim : c Exacerbarit Do- minum peccator;» est autem hic superbus impius, et in desideriis suis laudalus. Tantopere autem ex- acerbavit Dominum, ut iram erumpere fecerit, quam ipse sibi congesserat; juxta illud : « Secundum du- ritiam tuam et impenitens cor thesaurizas libi iram ad diem ira . Sed quantumvis multam peccator sibi iram congesserit, haud tamen pro multitudine ac magnitudine ejus quaestio exercebi- tur in die judicii, propter judicantis Dei bonitatem. Nam si pro ira magnitudine quæstio institueretur, funditus et illico perirent improbi. Quod ipsum animadvertentes, Deo bonitatem prae se ferenti, di- cunt: • Si iniquitates observaveris, Domine, Do- mine, quis sustinebit Rom. 11, 5. VERS. 5. Cur autem Dominum exacerbet peccator, causa hæc est, quod illum præ oculis non habet, quia se avertit a Deo. Ita enim quisquis peccat se gerit. Ea propter de cunctis hujusmodi ait Deus, « Converterunt ad me dorsa, et non vultus s. Hum jus impietatis Cain parens, exiit a conspectu Do- mini Dei ", » id est, ab illo se avertit. Quod si de hominibus peccatoribus dicuntur haec, multo potius et de diabolo Deum exasperante eumque præ oculis non habente; nam de ipso potissimum sequentes lectiones dicuntur: c Inquinantur viæ illius omni tempore. Nam cujusnam hominis omni tempore inquinantur viæ ? quoniam impii quoque multa sepe honeste agunt. Pergit autem profane non ad vitiosos tantummodo actus trabens homines, verum etiam Del providentiam negans. Multis itaque suadet, mundum sine Dei gubernatione credere, postquam ipse primus a recta excidit de Dei gubernatione et judicio sententia. Hoc probatur ex his quæ Deo de peccatore dicuntur: c Auferentur judicia tua a facie ejus, omnium inimicorum suorum dominabi- tur ; » non quod omnino id sit consecuturus, sel quia id potius sibi faciendum proposuerit ; namque falso diceretur, ipsum omnium inimicorum suorum dominum esse vel fore, præcipui enim inimici sunt homines sanctitate perfecti, quorum neminem pos. sidet, sed illis tantummodo qui peccatum faciunt, dominatur. Dictum est enim : c Omnis qui facit peccatum, servus est peccati ".. Ergo a diabolo imperio premitur, qui in ipso peccatum operatur. VERS. 6. Ex immodica autem malitia ejus, quæ Psal. CXXIX. 3. ** Jerem. XVIII, 17. Gen. 1, 16. Joan. vill, 34.

ἔστιν τὸ ἑξῆς ἐπιφερόμενον. « Εἶπεν γάρ, φησίν, Οι μὴ σαλευθῶ ἀπὸ γενεᾶς εἰς γενεὰν ἄνευ κακοῦ. » Δηλοῖ τὸ ῥῆμα τῆς ἀλαζονείας αὐτοῦ θράσος ὁμοῦ καὶ ἀναισχυντίαν. Ταύτῃ τῇ φωνῇ ἐπιστήσας τις, ἑρμη- νεύσει περὶ μόνων τῶν ἀνθρώπων, ἐχθρῶν αὐτοῦ κατακυριεύσειν· εἰ γὰρ ἀπὸ γενεᾶς εἰς γενεὰν εἶπεν ἐν τῇ καρδίᾳ ἄνευ κακοῦ μηδὲ πώποτε κεκλονῆσθαι, φανερὸν ὡς περὶ τῶν κατὰ διαδοχὴν ἐχόντων τὸ εἶναι μόνων ἀνθρώπων εἴρηται. Πλὴν οὐδὲ τοῦτο πάντως ἀληθές· τῶν γὰρ ἁγίων πατριαρχῶν καὶ προφητῶν καὶ ἀποστόλων οὐκ ἐκυρίευσεν· μᾶλλον γὰρ αὐτοὶ αὐτὸν ὑπὸ πόδας ἔσχον, τοῦ Ἰησοῦ τὴν ἐξουσίαν ταύτην ὀρέξαντος. Στιχ. ζ'. « Οὗ ἀρᾶς τὸ στόμα αὐτοῦ γέμει, καὶ πι κρίας καὶ δόλου· ὑπὸ τὴν γλῶσσαν αὐτοῦ κόπος και πόνος. » Ο τῆς ἁγιότητος αὐτοῦ ἐκπεσών, τῆς ἀλη θείας καὶ εὐλογίας πόρρω ἑαυτὸν ἀπαγαγών, τὸ στόμα πλῆρες ἔχει ἀρᾶς, δι' ὧν λέγει πειρώμενος ὑπὸ κόλασιν καὶ ἀρὰν ποιεῖν τοὺς ἀπατωμένους. Εχει δὲ αὐτοῦ ὁ λόγος σὺν τῷ δολερῷ πολλὴν δεινό τητα. Διὸ σὺν τῇ ἀρᾷ καὶ πικρίας καὶ δόλου ὁ λόγος αὐτοῦ πλήρης ἐστὶν, στόμα αὐτοῦ καλούμενος· καὶ ἐπὶ τούτων ἐπὶ τὸ βλάψαι καὶ ἀπολέσαι προφέρει ὑπὸ τὴν γλῶσσαν αὐτοῦ· αὐτὴ δὲ ὁ λόγος ὁ δολερός ἐστιν, πόνος καὶ κόπος ὑπάρχει· οὐδὲν γὰρ προσηνὲς ἢ χρηστὸν, ἀλλ', εἴ τι κόπον καὶ πόνον ἐμποιοῦν, προ φέρει. Στιχ. η'. Διὰ πάντων βλαπτικὸς καὶ ἀπωλείας προ θέμενος εἶναι αἴτιος, ἐπιλέγεται δοκοῦντας εἶναι πλουσίους ἐν λόγῳ, ψευδώνυμον λόγον ἔχοντας ἀν- θρώπους· καὶ σὺν αὐτοῖς καθεζόμενος κεκρυμμένως ἐπὶ τὸ λανθάνειν τίς ἐστιν, ἐνεδρεύειν πειρᾶται ἵνα ἀθῶον ἀποκτείνῃ, τρώσας αὐτὸν τοῖς πεπυρωμένοις αὐτοῦ βέλεσιν, θανάτου γὰρ ποιητικὰ ταῦτα, κατα- σπῶντα ἀπὸ τῆς σὺν ἀρετῇ ζωῆς, τὸν ὑπὸ τῶν βελῶν βαλλόμενον. Στίξαι δυνατὸν καὶ οὕτως· Εγκάθηται ἐνέδρᾳ μετὰ πλουσίων· ο μεθ᾽ ὅ στίξαντες ἐπιφέρου μεν, « ἐν ἀποκρύφοις ἀποκτεῖνα: ἀθῶον· › τὸ γὰρ ἐν ἀποκρύφοις ἀμφιβολίαν ποιοῦν, ἑκατέρως δια στέλλεται· ὅπερ ήδη πεποιήκαμεν πρότερον, στίξαν- τες· « Ἐγκάθηται ἐν ἐνέδρᾳ μετὰ πλουσίων ἐν ἀπο- κρύφοις· ἡ ὕστερον οὕτως ἀναγνόντες· « Εγκάθηται ἐν ἐνέδρα μετὰ πλουσίων, ἐν ἀποκρύφοις ἀποκτείναι ἀθῶον. » Πλὴν εἰ καὶ ἐνεδρεύει, πλουσίοις τοῖς προ- ειρημένοις συγκαθήμενος ἐπὶ τῷ ἑλεῖν καὶ ἀποκτεῖναι ἀθῶν, ἀλλά γε ἐπιστατέον ὡς οὐδένα τῶν κατὰ Θεὸν σοφῶν τρῶσαι δύναται ἐνδεδυμένων τὴν πανοπλίαν Θεοῦ. Ὅθεν τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν πένητα έχει, πειθόμενος αὐτὸν ἔχειν ἀλωτὸν, τὸν αὐτὸν ὄντα τῷ ἐμπυριζομένῳ πτωχῷ ἐπὶ τῇ τοῦ ἀσεβοῦς ὑπερηφα νία. Ενεδρεύει ἐν ἀποκρύφῳ οἷα ἄγριος λέων ἐν τῇ μάνδρᾳ αὐτοῦ, τοῦ ἁρπάσαι πτωχὸν διὰ λόγων ἀπα τηλῶν, ἔστιν δ' ὅτε καὶ διὰ πράξεων· ὃν καὶ ἑλκύσει μετὰ τὸ ἁρπάσαι ἐν τῇ παγίδι αὐτοῦ, ἐπὶ τῷ κατα φυγεῖν· θὴρ γὰρ ἄγριός ἐστι, μᾶλλον δὲ αὐτὸ τοῦτο λέων. Πολλάκις γοῦν ἐνεδρεύων, περὶ οἰκονομίας δῆ- θεν ὁμιλῶν, ἐγκρύπτει τὸν περί φιλαργυρίας λόγον· ὡς περὶ σωφροσύνης φθεγγόμενος, τρόπον ἀκολασίας ὑποβάλλε:· οὕτως τὴν Εὔαν ἠπάτησεν ἐν τῷ παρα- $203 DIDYMI ALEXANDRINI sequuntur dimanant. e Dixit euim: Non movebora A generatione in generationem, sine malo. Quæ dietio superbiæ ipsius audaciam impudentiamque demon- strat. Verumtamen hac animadversa locutione, ali- quis interpretari volet, quod hominibus tantummodo inimicis suis dominabitur; nam si a generatione in generationem dixit in corde suo,.se mali expertem nunquam iri commotum, constat de hominibus tantum serie generis sibi succedentibus verba fieri. Atqui ne hoc quidem prorsus verum est, nam san- clis prophetis et apostolis non est dominatus; sed ipsi potius eum pedibus suppositum habuerunt, hanc Jesu potestatem tradente. VERS. 7. c Cujus maledictione os plenum est, et amaritudine ac dolo : sub lingua ejus labor ac do- Jor. Qui a Dei sanctitate excidit, et a veritate ac benedictione se abducit, os habet maledictione plo- num, dans operam scilicet ut pœnæ et maledictioni obnoxios faciat quos ipse decepit. Habet autem oratio ejus multam cum fallacia vim. Propterea ma- ledicto, amaritudine, ac dolo redundat ejus sermo, os ejus appellatus : atque ut noceat et perdal, hae gerit sub lingua sua; talis vero sermo dolosus est, dolor laborque : nihil enim, habet blandum bonum- ve; sed quidquid dolorem laboremque iugerit, id eloquitur. VERS. 8. Cum usquequaque se noxium et exitio sum esse decreverit, deligit sibi socios homines qui divite oratione esse videntur, fallacibus mini- rum verbis utentes: cumque iis clam sedens, ut qui sit lateat, insidias struit, quibus innocentem interimat, igneis suis illum vulnerans telis: sunt enim hæc mortifera, utpote quæ a comite virtutis vita abstrahunt hominem his armis confixum. Atta- men sic etiam interpungere possumus : • Sedet in insidiis cum divitibus ; dehinc facta interpun- ctione prosequemur, ut in occultis innocentem occidat; › nam quia in occultis amphiboliam habet, utrinque interpungi potest : quod nuper primo fecimus interpungendo : . Sedet in insidiis, cum divitibus in occultis. > Postea vero legere malui- mus : Sedet in insidiis cum divitibus, ut in occul- tis innocentem occidat. Attamen quamvis insidia- tur, cum prædictis divilibus sedens ut capiat occi- datque innocentem, nihilominus sciendum est, ab eo neminem, qui secundum Deum sit sapiens, posse feriri, utpote armatura Dei munitum. Unde oculos in inopem intendit, sperans ipsum capere; quisi ille esset pauper, qui uritur ob impii superbiam. • Insidiatur in abscondito ceu sævus leo in spe- lunca sua, ut pauperem dolosa oratione abripiat, et quandoque etiam operibus: quem etiam, postquam laqueo comprehendit, ad apostasiam trahet. Imma- wis enim fera est, imo vero leo. Igitur saepe iusi- dians, dum de parcimonia disserit, latenter avari- tiam suadet; et de pudicitia loquens, luxuriæ ali- quam speciem insinuat. Sic Evam fraudulenter in paradiso ad mandati transgressionem perpulit, B c C D

δείσῳ διὰ τῆς παραβάσεως τῆς ἐντολῆς, ισοθείαν ὑποβάλλων· καὶ τὸν Ἰούδαν διὰ φιλαργυρίας. Στιχ. ι'. Τὸ κύψαι κείμενον δηλοΐ, ὡς κάτω στρέψας τὸν ὀφθαλμὸν ἔπεσεν· πῶς γὰρ οὐ κάτω τὴν βλέψιν ἔχει ὁ ἀθετῶν πρόνοιαν διὰ τοῦ λέγειν, « Επιλέλησται ὁ Θεὸς, ο καὶ τὰ ἑξῆς; Στιχ ιβ'-ιε'. Δυνάμενος παραχρήμα ταπεινῶσαι τὸν ὑπερήφανον καταδυναστεύοντα τοὺς ταραττομένους ἐπὶ τῇ θρασύτητι αὐτοῦ, διὰ τί χρήσιμον βοηθῆσαι αὐτοῖς δυνάμενος, εἴασας αὐτοὺς χρόνων τινὰ θλιβῆ ναι ; ἐφ' ῳ γινομένῳ ἐγνώσθης οὐ μόνον καὶ τὸν ἐπ' αὐτῷ καὶ δι' αὐτοῦ πόνον κατανοῶν· γέγονε δὲ τοῦτο, ἵν' οἱ ὠφεληθέντες διὰ τῆς προσκαίρου κακώσεως, ἑκουσίως ἑαυτοὺς παραδῶσιν εἰς τὰς χεῖράς σου, πόθον λοιπὸν ἔχοντες παιδεύεσθαι καὶ ἄρχεσθαι ὑπὸ σοῦ. Σοὶ οὖν ἐγκαταλέλειπται ὁ πτωχός· σὺ τὰ περὶ τῆς σωτηρίας αὐτοῦ οἰκονομήσεις, ἵνα πλούσιον αὐτ τὸν ποιήσῃς ἀγαθὰ οὐρανόθεν παρασχών. Οὕτω καὶ ὀρφανῷ αὐτὸς βοηθεί, προϊστάμενος καὶ ἀνατρέφων αὐτὸν εἰς υἱοῦ τάξιν. Ορφανὸν ἐν τούτοις ἐκλαβεῖν δεῖ τὸν ποτὲ ἔχοντα τὸν πατέρα τὸν διάβολον διὰ και κίαν· νῦν δὲ αὐτὸν ἀποβαλόντα μετανοίας τρόπῳ. Αμαρτωλὸς δὲ τίς, καὶ πονηρὸς, μετὰ τοῦ ἄρθρου εἰρημένος, ἢ ὁ διάβολος ; Τούτου ὁ βραχίων ὑπὸ Κυ- ρίου συντρίβεται, καὶ ἡ ἁμαρτία αὐτοῦ ζητουμένη οὐχ εὑρίσκεται ἔχουσα, ἐν τῷ ἐπιτελεῖσθαι τὸ τέλος λαβοῦσα· οὐ γὰρ οὐσία τίς ἐστιν τὸ κακὸν, ἀλλὰ ποιότης· καὶ οὕτως ἐνστήσεται τὸ ἐπὶ πᾶσι τέλος, οὗ χάριν τὰ ἄλλα πάντα γέγονεν· αὐτὸς δὲ οὐδενὸς ἕνεκα ἔστιν. · Β Στιχ. ις'. ο Βασιλεύσει Κύριος εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· ο ὡς τῆς βασιλείας αὐτοῦ μὴ εἶναι τέλος. Οὐ γὰρ οἷόν τε τὸν αὐτὸν ὑπὸ δύο κυρίους καὶ βασιλεῖς εἶναι. "Οτε εκυρίευεν καὶ ἑβα- σίλευεν ἡ ἁμαρτία τοῦ αὐτὴν ποιοῦντος, ὁ Θεὸς οὐ κύριος, οὐ βασιλεὺς τοῦ ἁμαρτάνοντος ἦν. Επειδή δὲ ζητηθεῖσα ἡ ἁμαρτία ἡ βασιλεύουσα τοῦ ἐνεργοῦν. τος αὐτὴν οὐχ εὑρέθη, ο Κύριος εἰς τὸν αἰῶνα βα- σιλεύει καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· ἀπολεῖσθε, ἔθνη, ἐκ τῆς γῆς αὐτοῦ. » Γῆ τοῦ Θεοῦ ἡ ἀγαθὴ καρδία εἴρηται· ἐκ ταύτης τῆς γῆς ἔθνη ἀπόλλυνται, ὅτ' ἂν ἐκβληθῇ πᾶν ἐνθύμημα φαῦλον καὶ λογισμός πονηρός· ἔθνη γὰρ τὰ φαῦλα ἐνθυμήματα και λογι- σμοί, εὐεργεσίᾳ Θεοῦ ἀπολλύμενα. Εἰ δὲ καὶ τὴν τῶν πραέων γῆν δηλοῦσθαί τις βούλεται (Κυρίου γὰρ καὶ αὐτὴ), ἀπόλλυνται ἐκ τῆς γῆς ταύτης ἔθνη· πᾶς γὰρ ὁ ἁμαρτάνων οὐκ ἐπιτρεπόμενος εἰς αὐτὴν ἀνα- Εἶναι· μόνοι γὰρ ἅγιοι κληρονομήσουσιν αὐτήν. Εt ρηται γὰρ πρός τινος ἁγίου, « Πιστεύω τοῦ ἰδεῖν τὰ ἀγαθὰ Κυρίου ἐν γῇ ζώντων, καὶ πρὸς ἄλλον ὁ • θεὸς εἶπεν· « Αναβιβάσω σε ἐπὶ τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς. Στιχ. ιζ'. « Τὴν ἐπιθυμίαν τῶν πενήτων εἰσήκου σας, Κύριε, τὴν ἑτοιμασίαν τῆς καρδίας αὐτῶν προστ ἔσχε τὸ οὖς σω. › Επιθυμία τῶν πενήτων ὑπῆρχεν τὸ πεσεῖν τὸν τυραννικώς κατακυριεύσαντα αὐτῶν. Ἐπεὶ οὖν ὑπῆρεται αὕτη, συντριβέντος τοῦ βραχίο- * EXPOSITIO IN PSALMOS. A parem illam fore Deo dictitans. Sic Judam avaritia Hllaqueavit. VERS. 10. Quod incurvatus jacet, demonstrat eum fixo deorsum oculo procubuisse. Quidni enim ille deorsum spectat, qui providentiam negat, dum ait : Oblitus est Deus, o et reliqua ? VERS. 12-15. Cum sine mora possis superbum bumiliare, qui turbatos ab ipsius audacia opprimit, cujus utilitatis causa, cuin possis optime bis ausi- liari, sinis eos tempore aliquo in pressuris versari? cujus certe rei ærumnam a te spectari scitum est. Verum ita contingit, ut qui a temporali calamitate eruditi fuerint, sponte se tradant in manus tuas, cupientes posthinc a te regi alque doceri. Tibi ergo. derelictus est pauper; tu salutis ejus negotium curabis, ut eum divitem superuis bonis efficias. Sic etiam orphano ipse auxiliatur, patrocinans atque alens in filii loco. Orphanum hic intelligere oportet hominem, qui olim diabolum habuit patrem ob suam malitiam : nunc vero illum per pœnitentiæ mores abjecit. Jam quinam peccator sit et improbus, præsertim si (more Græco et Italico) cum articulo proferatur, nisi diabolus? Hujus brachium a Do- mino conteritur; et peccatum ejus conquisitus non invenitur, quia in quo patratur articulo, in eodem desinit ; non enim substantia aliqua est pec- catum, sed qualitas. Ita eveniet ut sit quidam supremus finis, cujus causa omnia fiunt; ipse autem a nulla causa est. C VERS. 16. • Regnabit Dominus in æternum, et in sæculum sæculi, › ita ut regni ejus nullus sit finis. Neque enim fieri potest, ut idem humo sub duobus dominis regibusve sit. Cum dominabatur regnabat- que peccatum, ejos qui illud patrabat non erat Deus Dominus, neque rex peccatoris audiebat. Postquamn vero conquisitum quod dominabatur auctori suo peccatum, inventum non est, c Dominus in æter- num regnat et in sæculum sæculi. Peribitis, gentes, de terra ipsius. » Terra Dei, cor bonum dicitur; de terra hac gentes pereunt, quando scilicet prava qualibet animi molitio et omnis mala cogitatio erpellitur; nam gentium nomine denotantur prava animi molimnina et cogitationes, quæ Deo favente D pereunt. Quod si quis terram mansuelorum lic designari vult (nam et hæc Domini est), pereunt ex bac terra gentes : siquidem nemo peccator in hanc ingredi sinitur; nam sancti tantummodo eam possi- debunt. Dictum est enim a quodam sancto viro : Credo videre bona Domini in terra viventium ". Atque alii Deus dixit : « Extollam te ad bona Psal. xxvi, 13. terræ. > VERS. 17. « Desiderium pauperum exaudisti, Do- mine : præparationi cordis eorum intendit se auris tua. » Desiderium pauperum fuit, ut is caderet, qui tyrannide ipsos premebat. Quia vero id contigit, fracto peccatoris atque improbi brachio, recte Deo

ἀνθρώπων. Ἐκ τούτου παρίσταται τοῦ κριτοῦ τὸ φιλάνθρωπον. Εἰ γὰρ ὀφθαλμοῖς ἐξήταζεν καὶ βλα- φάροις, ἀνύποιστος ἦν ἀνθρώποις ἡ κρίσις· τῷ δὲ τοῖς βλεφάροις ἑαυτοῦ ἐξετάζειν τὰ κατ' αὐτοὺς, οὐ παρατηρείται πάντα τὰ ἁμαρτήματα τῶν κρινομέ- νων, οὐδὲ οἴου μεγέθους ὑπάρχει ταῦτα. Εν δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν, τοὺς μὲν ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ ἐπὶ τὴν εὐεργε- τούμενον εἶναι, κἂν εἷς πένης ὑπάρχῃ· τὰ δὲ βλέ- φαρα ἐπὶ τοὺς πολλοὺς ἀνθρώπων υἱοὺς, ἵν᾿ αἱ μὲν εὐεργεσίαι δαψιλῶς παῤῥησίᾳ ἐπιτελῶνται· αἱ δὲ κου λάσεις πολὺ τὸ κεκρυμμένον ἔχουσι περὶ Θεοῦ. Καὶ ταῦτα λέξει διανοούμενα, οὐδὲν αἰσθητὸν βλέφαρον ἢ Ετερόν τι τοιοῦτον ἐμφαίνουσιν· ὅθεν καὶ ταῦτα θεοπρεπώς νοητέον. Στιχ. δ'. ο Κύριος ἐξετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν Β ἀσεβή. » Ὁ Χριστός ἐστιν οὗ τῷ βήματι φανερω θῆναι πάντας δεῖ, ἵνα κομίσηται ἕκαστος τὰ διὰ τοῦ σώματος πρὸς ἃ ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθὸν εἴτε κακόν. Εἰπὼν δὲ ὑπὸ Κυρίου ἐξέτασιν γινομένην τοῦ δικαίου καὶ τοῦ ἀσεβοῦς, ἐπιφέρει, ὡς μισεῖ τὴν ἑαυτοῦ ψυ- χὴν, ἡ τὴν κακίαν, οὖσαν ἀδικίαν, ἀγαπῶν, ποιῶν αὐτὴν κολαστέαν, διὰ τοῦ ἁμαρτάνειν· ᾧ ἐναντίον ποιεῖ ὁ δικαίως ἐνεργῶν, ἀγαπῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, καὶ τὸν πλησίον ὡς ἑαυτὸν, ὁ εἰς ἀρετὴν αὐτὸν ἄγων. Οὐ μάχεται τὸ, ο Δίκαιος (10) εξετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν ἀσεβῆ, ν τῷ μὴ ἀνίστασθαι ἀσεβεῖς ἐν κρί- σει· τὸ μὲν γὰρ τοὺς πάντη ἀθέους σημαίνει· τὸ δὲ, τοὺς διὰ τὸ ἁμαρτάνειν καταφρονοῦντας Θεοῦ. Πλέονες γὰρ Γραφαὶ δηλοῦσι τοῦτο, μάλιστα ἡ λέ γουσα, ο Εσται ὁ δίκαιος ὡς ὁ ἀσεβής; » ἐν Γενέ- σει. Στιχ. ζ'. • Επιβρέξει ἐπὶ ἁμαρτωλούς παγίδας, τοῦτ᾽ ἔστι κολάσεις παγιδευούσας, καὶ ἐντὸς ἀρκύων ποιούσας τοὺς ἀγρευομένους· εἰ μὴ ἄρα τὸ παραδι- δόσθαι αὐτοὺς ὑπ' αὐτοῦ ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν καρδιῶν αὐτῶν τοῦτο δηλοῖ, καὶ πάθεσιν ἀτιμίας, καὶ ἀδοκίμῳ νῷ. Καὶ ὅρα εἰ μὴ διὰ τοῦτο ἐπιβρέξει, ἀλλ᾽ οὐ βρά- ξει παγίδας, εἴρηται· ἤδη γὰρ παγιδευθείσιν ὑφ' ἑαυτῶν ἐπιβρέχονται παγίδες. Τοῦτο δηλοῦται καὶ ἐκ τοῦ· • Τοὺς δὲ ἐκκλίνοντας εἰς τὰς στραγγαλιὰς Απάξει Κύριος μετὰ τῶν ἐργαζόμενων τὴν ἀνομίαν. ο Ἐφαρμόσεις πρὸς ἑκατέρας τὰς ἀποδόσεις τὸ οὕτω γεγραμμένον ἐν Παροιμίαις πρὸς τοὺς σκολιούς· • Σχολιὰς ὁδοὺς ἀποστελεῖ ὁ Θεός. • Πρὸς μὲν γὰρ τὴν προτέραν ἀπόδοσιν, κολάσεις εἶεν αἱ σχολιαὶ ὁδοι τοῖς διὰ κακίαν σκολιοίς γεγενημένοις ἐκπεμπόμεναι πρὸς δὲ τὴν ἑτέραν, αἱ παραδόσεις εἰσὶν αἷς παραδί- δονται οἱ ἑκουσίως ἁμαρτάνοντες· αἱ δηλοῦνται διὰ τῶν παθῶν τῆς ἀτιμίας, καὶ τῶν κατηριθμημένων. Στιχ. η'. « Πῦρ καὶ θεῖον καὶ πνεῦμα καταιγίδος ἡ μερὶς τοῦ ποτηρίου αὐτῶν. » Αἱ ἐπίπονοι ἀνταπο δόσεις δηλοῦνται πολλάκις ἐν τῇ Γραφῇ ὀνόματι τοῦ ποτηρίου· ὡς ἐν Ησαΐα· . Εξεγείρου, ἐξεγείρου, Ἱερουσαλήμ, ἡ πιοῦσα τὸ ποτήριον τῆς πτώσεως, τὸ EXPOSITIO IN PSALMOS. A dicto benignitas judicis ostenditur. Nam si oculis simul et palpebris suis exploraret, intolerabile nominibus judicium fieret: nunc cum palpebris suis tantummodo res singulorum exploret, haud omnia judieandorum hominum peccata observari constat, neque horum magnitudo quanta sit. Bene item dicitur, oculos ejus ad eum qui beneficio ami- citur intendi, etiamsi unus de pauperum numero sit; palpebras autem ad multitudinem Gliorum homi- num; ut beneficia quidem copiose alacriterque dentur; at pena multo occullius a Deo prove niant. Atque hac ad litteram considerata, nullam materialem palpebram, aut quidlibet hujusmodi denotant; nam decente Deum modo intelligenda sunt. VERS. 6. c Dominus explorat justum et impium. » Dominus videlicet Christus est, ante cujus ‹ tribu- nal manifestari omnes oportet, ut referat unus- quisque propria in corpore suo, prout gessit, sive bonum sive malum *. › Jam postquam dixit a Do- mino esplorari justum et impium ; subdit, eum odio habere animam suam qui malitiam seu iniquitatem diligens, facit eam poena obnoxiam peccando. Secus vero agit, qui justitiam sectando, animam suam diligit, necnon proximum tanquam seipsum quem etiam ad virtutem deducit. Neque dictio : ‹ Justus explorat justum et impium, › repugnat illi : • Non resurgent impii in judicio : » nam hæc dictio homines omnino Irreligiosos significat: illa Cautem homines qui peccandi tantum causa Deum aspernantur. Multi enim sacræ Scripturæ textus id ostendunt; et illa præcipue Geneseos verba : ‹ Erit justus sicut impius? › D VERS. 7. • Superpluet peccatoribus laqueos, id est penas quæ illaqueant, ac veluti retibus venati- can prædam capiunt : nisi forte hoc innuit, tradi eos a Deo cupiditatibus cordium suorum, et passio- nibus ignominiæ reproboque sensui. Et vide um ideo forsitan dixerit superpluet, et non pluet la- queos : nam jam illaqueatis, adhuc superpluuntur laquei. Id illa quoque dictione demonstratur : « De- Climantes autem in obliquitates adducet Dominus cum operantibus iniquitatem. Utrique sensui accommodabis illud quod in Proverbiis scriptum est de perversis : ‹ Vias perversas aversabitur Deus *. › Nam juxta priorem sensum, pœnæ loco erunt perversæ viæ, hominibus malitia perversis oblatæ : posteriore autem sensu traditiones intelli- guntur illorum, quibus traduntur sponte peccantes : quæ sunt passiones ignominia, et alia ibidem nume rala. Vans. 7. • Ignis et sulphur et spiritus procella. pars calicis eorum. » Molestæ punitiones denotantur sæpe apud Scripturam calicis vocabulo ; veluti in Isaia : . Exsurge, exsurge, Hierusalem, quæ bi- bisti calicem ruinæ, craterem furoris *, › et reli- * Prov. xv, 9. “ Isa. LI', ** II Cor. v, 17. 10. σε Psal. 1, 5. ts Psal. cxxiv, 5. (10) Δίκαιος. Αn legendum Κύριος? EDIT. PATROL.

κόνδυλον τοῦ θυμοῦ, » καὶ τὰ ἑξῆς· ἀλλὰ καὶ ἐν Β Ἱερεμίᾳ παρίσταται τὸ αὐτὸ ἐκ τῆς ἐχούσης οὕτω φωνῆς· « Εἶπεν Κύριος ὁ παντοκράτωρ, ὁ Θεὸς τοῦ Ἰσραήλ· Λάβε το ποτήριον τοῦ οἴνου τοῦ ἀκράτου ἐκ χειρός μου· καὶ ποτιεῖς αὐτὸ πάντα ἔθνη πρὸς οὓς ἐγὼ ἀποστελῶ σε. » Μήποτ' οὖν συμφώνως τού τοῖς καὶ ἐν τοῖς προκειμένοις κόλασιν δηλοῖ ἡ μερὶς τοῦ ποτηρίου τοῦ μερισθέντος αὐτοῖς; μάλιστα ὅτι τὸ πλήρωμα τοῦ ποτηρίου τούτου, πῦρ καὶ θεῖον καὶ πνεῦμα καταιγίδος ἐστίν· οὗ σύμβολα τὰ ἐν Γε- νέσει ἀναγεγραμμένα είδη κολάσεων ἐλθόντα ἐπὶ Σόδομα και Γόμορρα παρὰ Κυρίου. Πρὸς τούτῳ τῷ πυρὶ καὶ τῷ θείῳ, καὶ πνεῦμα καταιγίδος ἐστὶν ἐν τῷ ποτισμῷ τοῦ ποτηρίου. Δηλοῖ τὸ πῦρ τὴν διὰ καύσεως ἀπειλήν· τὸ δὲ θεῖον, τὴν διεγείρουσαν ἔτι μᾶλλον τὸ πῦρ ἀφορμήν· πρὸς τούτοις τὸ πνεῦμα τῆς καταιγίδος, πειρασμοῦ τινος συστροφήν δηλοί. Ὅτι δὲ πειρασμὸν ἡ καταιγὶς δηλοί, σαφῶς ἔστιν μαθεῖν ἀπὸ τοῦ ἐν Ησαΐᾳ γεγραμμένου, « ὡς καὶ καταιγὶς δι' ἐρήμου διέλθοι ἐρχομένη, ἐγγὺς φοβερὸν τὸ δραμα καὶ σκληρὸν ἀνηγγέλη μοι. ο Φύγωμεν τοίνυν τὴν ἀσέβειαν, ἵνα τοῦτο τὸ ποτήριον μακρὰν γένηται • ἀφ' ἡμῶν, καὶ ἐν εὐσεβείᾳ ζήσωμεν, ἵνα πίωμεν τὸ μεθύσκον ὡς κράτιστον· περὶ οὗ κἀκεῖνο λέλεκται· Κύριος ἡ μερὶς τῆς κληρονομίας μου καὶ ποτηρίου μου· ὅτι δίκαιος Κύριος· καὶ δικαιοσύνας ηγάπησεν, εὐθύτητας εἶδεν τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. Καὶ τούτου χάριν ἐπὶ τὸν πένητα τοὺς ὀφθαλμοὺς ἔχει, φροντί ζων αὐτοῦ τῆς σωτηρίας: ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοὺς ἁμαρ τωλοὺς παγίδας ἐπιπέμπει· οὐ γὰρ ὡς ἔτυχεν εἰκῆ γίνεται τὰ τῆς Προνοίας καὶ Θεοῦ κρίσεως· δίκαιος δὲ Κύριος κατ' οὐσίαν, ἀλλ' οὐ μετοχὴ δικαιοσύνης ἐστίν· πλὴν εἰ καὶ οὕτως ἔχει φύσεως, ἀλλ᾽ οὖν ἀγαπᾷ τὰς ἐν τοῖς πολλοῖς δικαίοις δικαιοσύνας, τὴν ἑκάστου πρόθεσιν ἀποδεχόμενος. Ἔστιν καὶ ἄλλως εἰπεῖν ἀγαπᾶν αὐτὸν δικαιοσύνας· ἐπεὶ ἑκάστου κρίματός ἐστίν τις δικαιοσύνη, πολλὰ δὲ τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ, περὶ ὧν γέγραπται· « Τὰ κρίματα τοῦ Κυρίου ἀλη θινά, δεδικαιωμένα ἐπὶ τὸ αὐτό· ὁ ἀνάγκη καὶ τὰς δικαιοσύνας πολλὰς εἶναι. "Ωσπερ δὲ δίκαιός ἐστιν, οὕτω καὶ εὐθύτητα βλέπων· εὐθύτητα δὲ ἐρεῖς γνώ μην τὴν πρὸς ὀρθὸν λόγον κανονιζομένην. Ταύτην ὁρᾷ χαίρων ἐπὶ τοῖς ἔχουσιν. Ρηθείη καὶ περὶ τῆς εὐθύτητος ἁρμονίως τῇ περὶ τῶν δικαιοσυνῶν δευ τέρα νοήσει, ὑπαρχούσῃ ἐν τοῖς κρίμασιν τοῖς ἀν- εξερευνήτοις αὐτοῦ· ἣν διὰ τὸ πάνυ ἀποδέχεσθαι, τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὁρᾷ· ἐπιφαίνεται γὰρ παρὼν ὁ Θεὸς τοῖς ἔργοις τῆς Προνοίας, καὶ τοῖς ἀποτελέσμασιν τῶν κριμάτων. Στίχος δ'. Οὐ γὰρ τὰ μέλη του σώματος ἐξολοθρευό- μενα ἡγεῖσθαι δεῖ, ἀλλὰ τὴν χρῆσιν τὴν δολίαν αὐτῶν, καὶ τὸν μεγαλορήμονα λόγον. Καὶ γὰρ ἐν Παροιμίαις είρηται· . Περίελε σεαυτοῦ σκολιόν στόμα, καὶ ἄδικα χείλη μακρὰν ἄπωσαι ἀπὸ σοῦ. • Τὰ χείλη ἡμῶν παρ' ἡμῶν ἐστιν· τίς ἡμῶν κύ ριός ἐστιν ; › ᾿Απὸ ταύτης τῆς θρασύτητος ὁ ἀσεβὴς DIDYMI ALEXANDRINI qua. Sed etiam apud Jeremiam idein sensus ape-A ritur hac locutione : c Dixit Dominus omnipotens, , $8 Deus Israelis: Sume calicem vini meri de manu mea eoque potabis gentes, ad quas ego te mit- lam › Num ergo 【congruenter his, præsente quoque loco punitionem denotat pars calicis ipsie distributi, præsertim quia plenitudo calicis hujus est ignis, sulphur, et spiritus procella, cujus symn bola erant, quæ in Genesi scribuntur ", pœna- rum genera Sodomis et Gomorræ inflictarum a Do- mino. Præter ignem et sulphur, est etiam in hoc calice spiritus procellæ; et ignis quidem significat mdammatas minas ; sulphur, impetum quo ignis magis incenditur; denique spiritus procella, tenta- tionis turbinem quemdam demonstrat. Quod antem tentationem procella significet, perspicue possumus discere ex Isaia scribente : « Et sicut procella per desertum transiens, in proximo terribilis sævaque visio nuntiata milii est ". » Fugiamus ergo iun- pietatem, ut hujusmodi calis procul nobis sit, et pie vivamus; ut bibamus ad ebrietatem quod est opti- mum. Ex quo illud quoque fortasse dictum est : Dominus pars bæreditatis meæ et calicis mei”. Quonian justus Dominus, et justitiam diligit, recti- tudines videt vultus ejus, ideoque super paupe- • rem oculos intentos habet, de salute ipsius sollicitus. Sed tamen super peccatores laqueos immiuit; noa enim temere Dei providentia ac judicia fiunt: quippe Deus substantialiter justus est, non autem justitiae particeps ; qui cum ita natura propria sit comparatus, diligit pariter in multis justis esse ju- " stitiam, bonum cujusque propositum approbans. Possumus et aliter explanare quomodo Deus justi- tias diligat : cum nempe singulorum judiciorum sit quædam justitia, mulla vero sint judicia Dei, de quibus scriptum est : • Judicia Domini vera, justi- ficata in idipsum "; hinc necessario sequitur multas esse justitias. Et quomodo justus est, ita etiam rectitudinem esse dices voluntatem illam quæ ad rectam rationem exigitur. Eam Deus libenter in jis qui habent spectat. Dicendum vero est de recti Ludine, sensu congruo secundæ illi de justitiis no- tioni, quam in inscrutabilibus Dei judiciis consti tuimus: quamque ob omnimodam approbationem facies ejus spectare dicitur. Nam Dei praesentia ex p providentiæ actibus et ex judiciorum effectibus in- notescit. C PSALMUS XI. VERSUS. 4. Nequaquam existimandum est corporis membra hic destruenda dici, sed illorum dolosum usum, et arrogantem sermonem. Nam et in Prover- biis dicitur : « Aufer a te os perversum, et iniqua labia a te procul repelle ".› VERS. 5. • Labia nostra a nobis sunt; quis noster dominus est? › Hac audacia impius elatus dum ex- Jerem. XXV, 15. . Gen. x15, Psal. xv, 5. ** Psal. xvi, • Prov. 2. 1. 24. 24. 47 Isa. xx1, 1,

ευοδούμενος ἐν τῷ τυγχάνειν ὧν ἐπιθυμεῖ, προφέρε: φωνὴν τὴν ἐν τῷ Ἰώβ · « Λέγει δὲ Κυρίῳ· Απόστα ἀπ᾿ ἐμοῦ· ὁδούς σου εἰδέναι οὐ βούλομαι· τίς ἱκανός, ὅτι δουλεύσομεν αὐτῷ; » Καὶ γὰρ οὗτοι τῆς προσού- σης αὐτοῖς εὐπραγίας αίτιοι νομίζοντες εἶναι, λέγουσ Κυρίῳ· Απόστα, μὴ φανεροῦ μοι τὰς ὁδούς σου· εἰδέναι γὰρ αὐτὰς οὐ θέλω· τί γὰρ πλέον ἡμῶν ἔχων ἱκανὸς εἶ, ἵνα δουλεύσωμέν σοι; Στιχ. ς'. Ἐπὶ τῶν ἀσεβῶν μέγα φρονούντων ὡς μεγαλορήμονα γλῶτταν καὶ χείλη δόλια αὐχεῖν, οἱ πτωχοὶ ταλαιπωροῦσιν, καὶ στενάζουσιν οἱ πένητες, τὸ τυραννικὸν αὐτῶν οὐ φέροντες. Τούτου χάριν φη- σὶν ὁ Κύριος· Ἀναστήσομαι νῦν, ἵνα θήσομαι τὴν βουλὴν ἐν σωτηρίῳ· παρρησιάσομαι ἐν αὐτῷ κατὰ τῶν ἐναβρυνομένων ὑπερηφάνως τῶν ὑποδεεστέρων ἀπολύσω δὲ τοῦ ταλαιπωρεῖν καὶ στενάζειν τοὺς πτωχοὺς καὶ πένητας. • Πτωχοὺς καὶ ἐν τούτοις καὶ πένητας ἐρεῖς τοὺς μὴ οἴους τε ἐπαμύνειν ἑαυ τοῖς δι' ἀσθένειαν προσοῦσαν, ἢ διὰ τὴν εἰς τοιαύτην κατάστασιν ἄγουσαν κακίαν. Οὗτοι ανώτεροι ταλαι- τωρίας καὶ τοῦ στενάζειν γεγένηνται, τοῦ Κυρίου κατὰ τὸν τῆς ἐπιδημίας καιρόν ἀναστάντος, καὶ πρὸς ἡμᾶς ἐληλυθότος· ὡς φανερωθῆναι τὴν σωτηρίαν τῶν ἔξω ταλαιπωρίας καὶ τοῦ στενάζειν γεγενημέ- νων. Εστιν γοῦν καταλλήλως τοῖς προκειμένοις ἀκοῦσαι τὸ, ο Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος. Τις με ῥύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου; • Εφ' ᾧ λεχθέντι παρρησιαζόμενος ἑξῆς λέγει· « Ευχαρι- στῷ τῷ Θεῷ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. » Δείκνυται γὰρ διὰ τούτων, ὡς Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς ὁ φυσάμενος τὸν ταλαιπωροῦντα δι' δ εἶχεν σῶμα θανάτου, ὁ εἰπών ἐστι· ι Νῦν ἀναστήσομαι, λέγει Κύριος. » Ἐπῆλθέν τισιν εἰπεῖν πτωχοὺς μὲν εἶναι τοὺς μετ ταπεσόντας του πλούτου· πένητας δὲ τοὺς ἐκ πόνου δι' ἐργασίας γινομένου τὸ ζῆν ἔχοντας (11). Καὶ ἔστιν γε κατὰ ταύτην την νόησιν ὁ πτωχὸς πένης ἐξ ἀνάγ κῆς, οὐκ ἀντιστρέφοντος τὸν πένητα πτωχὸν εἶναι. Καὶ τάχα γε τὰ εἰρημένα περὶ τοῦ πτωχοῦ κατα- σκευάσεται καὶ ἐκ τῆς Γραφῆς· εἴρηται γάρ ο Πλού σιοι ἐπτώχευσαν· ο και, « Ὅτι ἐπτωχεύσαμεν σφό. δρα. • Συμφώνως τούτοις εκλήψεται καὶ τὸ περὶ τοῦ Σωτῆρος λεχθέν· . Ὡς ἐπτώχευσεν δι' ἡμᾶς πλού- σιος ὢν, ἵνα ἡμεῖς πλουτήσωμεν τῇ αὐτοῦ πτωχείᾳ. Συναινεῖ καὶ τοῖς περὶ τοῦ πένητος τό, ο στεναγμοῦ τῶν πενήτων, ο στενόντων ἀεὶ καὶ ὀλοφυρομένων, ἐπὶ τῷ πόνῳ τῷ ἐκ τοῦ ἀπορεῖν τῶν ἐπιτηδείων προσόντι. Τό, ο θήσομαι ἐν σωτηρίῳ, ο δηλοῖ τὸν Ορίσω καὶ ποίησω· ὥσπερ καὶ ἐν τῷ, « Ον ἔθηκεν κληρονόμον πάντων ο δηλούσης τῆς λέξεως, ἂν ὥρισεν καὶ ἀνέδειξεν κληρονόμον. Εἰς ταῦτα λήψει τὸ, ο Εθετο ὁ Θεὸς ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ πρῶτον ἀποστό λους, » καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ τὸ πρὸς τοὺς πρεσβυτέρους τῆς Ἐκκλησίας ειρημένον, ο Υμᾶς ἔθετο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπισκόπους ποιμαίνειν τὴν Ἐκκλησίαν. « Το *¹ σε πτωχός ει πένης Ει : • το πτωχός) EXPOSITIO IN PSALMOS. A petita re politur, vocem emittit, cujusmodi apud Jo- bum est : . Dicitque Domino : Recede a me, vias tuas scire nolo *. Quid prodest, si ei nos ser- tiamus?, Nimirum li propriæ felicitatis putantes se esse auctores, dicunt Domino : Recede, ne mili vias tuas manifestare velis; namque eas cognoscere nolo. Quid enim nobis utilitatis accedet, si tibi fa- mulemur? VERS. 6. Dum impii tumida mente sunt, lingua- que magniloqua et dolosis labiis insolescunt, pau- peres marent, inopes gemunt, lyrannicum illorum morem minime ferentes. Propterea dicit Dominus: • Nunc exsurgam, ut ponam consilium in salutari: fiducialiter agam in eo, › contra illos qui superbe se extollunt supra infriniores. En solvam a sua mi- B seria, ne genant, pauperes ac inopes. Porro pau- peres atque inopes nunc quoque dices eos, qui semet tueri ob virium infirmitatem nequeunt, vel propter nequitiam qua ad hujusmodi statuin redacti sunt. Hi celsiores calamitate et gemitu facti sunt eo ten- pore, quo Christus ad nos venit et resurrexit; ita ut salvi apparuerint, erepti ærumnis atque plora- tibus. Prædictis itaque consenlaueum est verba illa audire : • Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis hujus ? . Quo dicto, confiden- ter deinde,ait: «Gratias ago Deo per Jesum Chri- stumn *. » Per hæc enim ostenditur, Jesumn Chei- stum, qui calamitosum hominem corporis mortalis causa liberavit, illum esse qui ait: < Nunc exsurgam, dicit Dominus. › C D Job xx1, 14. ss Rom. vu, 24. llebr. 1, 2. Cor. x11, 28. Rom. 1, 8. "Act. xx, 28. lorum distinctionem. Omnino et Con- Venit in mentem nonnullis dicere, pauperes qui- dem esse qui patrimonio eversi sunt; inopes autem illos qui labore opera victum comparant. Atque hoc sensu pauper quidem necessario est inops; neque tamen vicissim inops pauper est. Imo quod de pau- pere dicitur, fortasse etiam a Scriptura argumen- tum habet, ubi dicitur : « Divites eguerunt **. Pauperes admodum facti sumus s. sonanter his accipietur, etiam quod de Salvatore dicitur Qui pauper propter nos factus est, cum esset dives, ut illius paupertate nos divites esse- mus 56. » Favet item sensui vocabuli inopis dictio: • gemitus inopum; » qui nimirum semper gemunt plorantque propter laborem queni ob rerum neces- sariarum inopiam tolerant. Dictio, Ponam in salu- tari, significat, definiam et faciam, sicut in verbis : • Quem posuit hæredem universorum * ; › id est, quem decrevit constituitque hæredem. Similiter in- telliges : ‹ Posuit Deus in Ecclesia primum quidem apostolos ",, et reliqua. Necnon illud quod Eccle- siæ senioribus dictum fuit : « Posuit vos Spiritus sanctus episcopos regere Ecclesiam "., Nam ver- Psal. LXXVIII, 8. Cor. viii, 9. Psal. xxxII), 11. Itali adhuc retinent distinguuntque pitocco (ex Græ- et potero. (11) Adnotent Græci lexicographi hanc vocabit-

Α γὰρ, ἔθετο, ἀπόδειξιν τὴν διὰ τοῦ ὡρίσθαι καὶ πε ο Β ποιῆσθαι ἀποστόλους καὶ ἐπισκόπους, δηλοῖ. Στιχ. η'. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον τοῦ διατη ρεῖν, καὶ ὁ Σωτὴρ περὶ τῶν μαθητῶν ἔλεγεν τῷ Πατρί· « Πάτερ ἅγιε, τήρησον αὐτούς· ὅτε ἤμην μετ' αὐτῶν, ἐγὼ ἐτήρουν αὐτούς, καὶ ὁ πονηρὸς οὐχ ἤπτετο αὐτῶν. » Εἶπον δὲ κατὰ τοῦτο τὸ σημαινό- μενον, διὰ τὸ ἐν τῇ Γενέσει λεχθὲν περὶ τοῦ Ἀδὰμ πρὸς τὸν ὄφιν· . Αὐτὸς σοῦ τηρήσει κεφαλήν, σὺ δὲ τηρήσεις αὐτοῦ πτέρναν. » Οὐκέτι γὰρ ἐνταῦθα ταυτὸν τὸ, φυλάξαι, καὶ τὸ, τηρεῖν· φαίνεται γὰρ ἐξ αὐτοῦ τὸ, ο Αὐτὸς σοῦ ἐπιτηρήσει κεφαλὴν, καὶ σὺ αὐτοῦ πτέρναν. » Αναπέμπει τὴν εὐχὴν ὁ φάσκων· « Σύ, Κύριε, φυλάξεις ἡμᾶς, ο μετὰ τὸ πάντα ποιῆσαι τὰ παρ' ἑαυτοῦ, ἐν τῷ τηρεῖν τὴν λέγουσαν παραίνεσιν, . Πάσῃ φυλακῇ τήρει σὴν καρδίαν. » Καὶ ἐπεὶ τού- των κατορθουμένων, οὐκ αὐτάρκη πρὸς τὸ ἀνεπιβού λευτον τὰ ὑφ᾽ ἡμῶν σπουδαζόμενα· ι Ἐὰν γὰρ μὴ Κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰς μάτην ηγρύπνησεν ὁ φυ- λάσσων αὐτήν· ο εἱρμὸς ἄγει μετὰ τὸ φρουρηθῆναι ἡμᾶς ὑφ' ἑαυτῶν, προσευχήν προσαγαγεῖν τὴν λέ- γουσαν· « Σύ, Κύριε, φυλάξεις ἡμᾶς, καὶ διατηρή- σεις ἡμᾶς. » Αὐτοῦ γὰρ φυλάττοντος θαρσήσωμεν, ὡς ἀνεπιβούλευτοι εἰς τὸν αἰῶνα ἐσόμεθα· Υψιστος γὰρ ὤν, Δέσποτα, καὶ ἐν ὑψηλοῖς ὑπάρχων κατὰ τὸ προσὸν ὕψος τῇ ἀγαθότητί σου, τοὺς υἱοὺς τῶν ἀν- θρώπων ἐπολυώρησας, κρίνας αὐτοὺς ἀξίους εἶναι τοῦ προστασίαν ἔχειν ἐκ προνοίας τῆς σῆς. Στίχος α', ε', ς'. Εἰ καὶ πρεσβείας τρόπῳ ὑπὸ τοῦ ἁγίου λέγεται ταῦτα, ἀλλά γε οὐχ ὑποκείμενος λήθη Θεοῦ, ἀλλὰ τὰ ἄλλων εἰς ἑαυτὸν ἀναδεξάμενος, λέγει τὰ τῆς αιτήσεως. Πάντα δῆλον ὡς οὐ περὶ αἰσθητοῦ φωτισμού ή ὕπνου καὶ θανάτου τὰ τῆς αἰτήσεώς ἐστιν, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἐκ γνώσεως Θεοῦ φωτισμού. ι Φωτίσατε γὰρ ἑαυτοῖς φῶς γνώσεως, » και, « Προσ- έλθετε τῷ Κυρίῳ καὶ φωτίσθητε. . Γίνεται ὁ φωτι σμὸς οὗτος, οὐ περὶ τὸ τῆς σαρκὸς ὄμμα. Ορατικὸν γὰρ τοῦτο ἡλίου, καὶ εἴ τι ἕτερον αἰσθητὸν φῶς τῶν δρώντων τὸν τῆς δικαιοσύνης ἥλιον, τὸ φῶς τὸ ἀλη θινὸν, ὀφθαλμῶν οὐ σώματος, ἀλλὰ καρδίας ὄντων· τοῦ γὰρ ἔσω ἀνθρώπου ὀφθαλμοὶ αἱ νοητικαί δυνά- μεις. Τῷ οὕτω φωτιζομένῳ ἔπεται ζωὴν μακαρίαν ἔχειν· « Ἐγὼ γὰρ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου, ὁ Κύ ριος λέγει. Ο περιπατῶν ἐν ἐμοί, φησίν, ἐν τῇ σκο- τείᾳ οὐ μὴ μείνῃ, ἀλλ᾽ ἕξει τὸ φῶς τῆς ζωῆς. Ης ζωῆς παραγινομένης εἰς τὸν φωτισθέντα, ἅπ εστιν αὐτοῦ τὸ ὑπνῶσαι εἰς θάνατον, ὑπνοῦντος καὶ ἀποθνήσκοντος τοῦ ὄντος ἐν σκότει τῆς ἀγνοίας. Ὁ γὰρ δοὺς δι' ἀμελείας καὶ ῥαθυμίας εἰς ὕπνον τοὺς ὀφθαλμοὺς αὑτοῦ, εὐθέως τεθνήξεται, ἐκπίπτων τῆς σὺν ἀρετῇ ζωῆς. Ὅθεν φευκτέον τὸν ψεγόμενον ὕπνον τοῦτον καὶ θάνατον, ἵνα πεφωτισμένων τῶν ὀφθαλμῶν τῆς ψυχῆς, ο μηκέτι εἴπῃ ὁ ἐχθρός, Ισχυσα πρὸς αὐτόν· ο πάλαι νομίζων ἰσχυκέναι, ὅτε ἡμάρτομεν. • • Οι θλίβοντές με ἀγαλλιάσονται, ἐὰν σαλευθῶ· ** DIDYMI ALEXANDRINI bum posuit, electionem demonstrat, qua constituti sunt et facti apostoli atque episcopi. VERS. 8. Hac notione verbi c servare, Salvator quoque de discipulis aiebat Patri : « Pater sancte, serva eos quandiu fui cum ipsis, ego servabam eus ", neque hos attingebat malignus. » Hoc au- tem sensu sum hic ego locutus, quia in Genesi di- citur de Adamno serpenti: c Ipse servabit (observa- bit) caput taum ; et tu servabis (observabis) calca- neum illius : « non enim hoc loco idem est obser- vabis et servabis : apparet euim dicenduín esse : lpse observabit caput tuum, et tu vicissim illius calcaneum. » Precatur nimirum dicens : c Tu, Do- mine, custodies nos; › postquam omnia quæ suarum virium erant, praestitit: admonitione nempe illa ob- servata : Omni custodia serva cor tuum. Quanquam his rite curatis, nondum satis adversus omnes in- sidias curæ nostræ sunt : nam Nisi Dominus cu- stodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit eam . » Consentaneum ergo est, postquam nosmet custodierimus, precem pronuntiare dicentem : « Tu, Domnine, custodies nos, et conservabis nos. Etenim eo custodiente, fiducialiter agemus, et tanquam ab insidiis tuti in æternum erimus. Nam cum altissi- mus sis, Domine, et in excelsis habites', prout cel- excelsis habites', prout cel- situdinem bonitatis tuæ decet, filios hominum mul- tiplicasii, dignos eos judicans tutelain providentia tuæ experiri. PSALMUS XII. VERSUS 1, 5, 6. Quanquam orantis specie læc ac sancto viro dicuntur, haud is tamen quasi a Deo oblivioni traditus, sed quasi aliorum persona indu- tus, hanc precem recitat. Prorsus constat, non de materiali lumine, neque de somno et morte verba orationis loqui, sed de lumine quod a Dei cogni- tione nanciscimur: Accendite enim vobismet lu- men scientiæ; › et: <Accedite ad Dominum, atque il- luminamini s. Fit autem hæc illuminatio, non in carnis oculo, qui nonnisi solem aspicit, et si quod est aliud materiale lumen : oculi enim qui solem Justitia aspiciunt, quod verum est lumen, non cor- poris sunt, sed cordis. Namque interioris hominis oculi sunt vires intellectuales. Homini sic illumi- nato vita beata contingit. c Ego enim sum lux mundi, ait Dominus. Qui in me, inquit, ambulat, in tene- bris non manet, sed lumen vitæ habebit ". » Quam vitam postquam illuminatus adeptus est, caret mor- tis somno; dum contra obdormiscit et moritur is qui in tenebris ignorantiæ versatur; nam qui per negligentiam atque socordiam tradit somno oculos suos, statim morietur, ab agenda cum virtute vita Jiscedens. Quamobrem fugiendus est hic vitupera- bilis somnus atque mors; ut sic conservato oculo- rum animæ lumine, ‹ haud queat inimicus dicere : Prævalui adversus eum; › jamdiu se prævaluisse cxistimans, cum nos peccaviunus. ‹ Qui tribulant me, exsultabunt, si motus fuero; D Joan. xvii, 11, 12. Gen. 111, 15. « Pɔal, oxavı, 1. ** Psal. xxx111, 6. • Joan. vult, 12.

εὐσέβειαν, συναναχωρούσας αὐτῇ ἔχει τὰς ἀρετάς. Ὅτι δὲ αὕτη ἡ νόησις ἔῤῥωται, δῆλον ἂν γένοιτο ἐκ τῶν γεγραμμένων περὶ τῶν υἱῶν Ἡλεί· οὐκ εἰδότες γὰρ οὗτοι τὸν Κύριον, λοιμοὶ ἀποδεδειγμένοι, ἡμάρ τανον, μᾶλλον δὲ ἡτέβουν περὶ τὴν ἱερουργίαν, δια φθείροντες ἐν ἐπιτηδεύμασι τοῖς τῆς νομοθεσίας τε καὶ θεοσεβείας. Λήψῃ τὰ προκείμενα καὶ εἰς τὰ ἐν Ἱερεμίᾳ ἐπαγγελλόμενα οὕτως· « Τόκος ἐπὶ τόκον, δόλος ἐπὶ δόλον· πάντες μοιχῶνται· σύνοδος ἀθε τούντων· ὅτι ἐκ κακῶν εἰς κακὰ ἐξῆλθον, ἐμὲ δὲ οὐκ ᾔδεισαν, λέγει Κύριος.» Πῶς γὰρ οὐκ ἔμελλον, ἄγνοιαν Θεοῦ ἔχοντες, παραβάται εἶναι τῶν νόμων αὐτοῦ; Ταῦτα καθόλου θεωρούμενα πείθει διὰ μνή- μης ἔχειν Θεόν, ἵνα ἐν ἐπιτηδεύμασιν ἐπαινετοὶ ἀπο· Α ψυχῆς τὴν προύχουσαν καὶ βασιλεύουσαν τῶν ἀρετῶν Β δειχθῶμεν, ἀφθάρτῳ προθέσει αὐτὰ μεταδιώκοντες. το ; Οὐκ ἔστιν ὁ ποιῶν χρηστότητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός. » Ἐν τοῖς βδελυχθεῖσιν τῷ διαφθείρειν ἐν τοῖς ἐπιτηδεύμασιν, οὐδεὶς ποιῶν χρηστότητα εὑρίσκεται· πάντες γάρ εἰσιν πονηροί, πᾶσαν χρηστότητα ἐκ- τμηθέντες διὰ σκληρότητα καρδίας. Στιχ. β'. ο Κύριος ἐκ τοῦ οὐρανοῦ διέκυψεν ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, τοῦ ἰδεῖν εἰ ἔστιν συνιὼν ἢ ἐκζητῶν τὸν Θεόν. » Τῆς ἀσωμάτου ουσίας οὐχ ὑπο- κειμένης περιγραφαῖς καὶ τόπων διατριβαῖς, εἴ ποτ' οὖν περὶ Θεοῦ λέγοιτο, πῶς (14) ὑπάρχοντος ἐν τόπῳ, ἢ ἐξ ἑτέρου εἰς ἕτερον χῶρον μεταβαί- νοντος, θεοπρεπῶς προσήκει νοεῖν, ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα τῶν παραπλησίως περὶ αὐτοῦ ἐπαγγελλομέ νων· ὡς εἴη πόδας καὶ χεῖρας καὶ ὀφθαλμοὺς ἔχων, ἀνιστάμενός τε καὶ καθήμενος. Ταύτης τῆς ἀκολου θίας εὐσεβοῦς οὔσης, τὸ κατοικεῖν αὐτὸν ἐν οὐρανοῖς νοηθείη, ὡς εἴη χρώμενος ναῷ ταῖς θείαις δυνάμεσιν ταῖς ἐν οὐρανῷ ὁμωνύμως καλουμέναις τοῖς ἐν οἷς εἰσὶ τόποις. Οὕτω γὰρ καὶ οἱ ἄνθρωποι χρηματί ζουσιν γῆ, ὡς ἐν τῷ, « Πᾶσα ἡ γῆ προσκυνησάτω- σάν σοι· ο καί, « Πᾶσα ἡ γῆ βοᾷ μετ᾿ εὐφροσύνης.» Ῥηθείη δὲ καὶ ἐν τοῖς ἁγίοις ἀνθρώποις τυγχάνων, δι᾿ ἣν φοροῦσιν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, κατοικεῖν ἐν οὐρανοῖς. Πρὸς τούτοις καὶ τρίτον τι λελέξεται. Ἐπεὶ ποίημα αὐτοῦ ὁ κόσμος ὑπάρχει, ἔστιν δὲ δη μιουργίας τρόπῳ καὶ προνοίας ἐν πάσῃ τῇ κτίσει, ἐκ τῶν καλλίστων μερῶν τοῦ κόσμου, ταῦτα δέ εἰσιν οἱ οὐρανοί, δηλοῦται ὢν ἐν τῷ κόσμῳ· ὡς τό· « Πάν τερ ἡμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς·, και, « Θεὸν ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω. » Πρὸς τοῖς εἰρημένοις, καὶ ἑτέρω; θεωρηθείη πολλαχοῦ τῆς θείας παιδεύσεως, ὅτι ἡ τοῦ οὐρανοῦ προσηγορία δηλοῖ τὴν νοητὴν οὐσίαν, ἐν ᾗ μάλιστα Θεὸν ζητεῖν προσήκει· « Ο οὐρανὸς γὰρ τοῦ οὐρανοῦ τῷ Κυρίῳ. Ἐκ τούτου συγκατα- βατικῶς διακύπτει ἐπισκοπῶν τοὺς τῆς ὑποδεεστέ ρας καταστάσεως, τοῦ ἰδεῖν τίνες αὐτῶν σύνεσιν κεκτημένοι ἐκζητοῦσιν τὸν Θεὸν, εὑρεῖν αὐτὸν βου- λόμενοι, ἐπὶ τῷ τυχεῖν τῶν παρ' αὐτοῦ δωρεῶν. Τότε το το DIDYMI ALEXANDRINI ciens enim ex anima præcipuam reginamque virtu- turn religionem, discedere pariter cum illa experi- tur virtutes. Quod autem sententia hæc firmo nita- tur fulcro, ex iis quæ Heli liberis acciderunt con- stat. Namque hi Dominum nescientes, evaserunt pessimi, imo munus sacerdotale impie gesserunt, legalia et religiosa officia male tractantes. lacte- nus dicta cognosces etiam comparatione eorum quæ apud Jeremiam dicuntur: Fenus supra fenus, dolus supra dolum; omnes fornicantur: conciliabulum contumacium; quoniam de malo in malum prolapsi sunt, et ne ignoraverunt, dicit Dom minus". » Qui enim fieri poterat, ut Deum igno- rantes, transgressores legum ejus non evaderent? Alec si bene considerentur, Dei memoriam retinere suadebunt, ut laudabili vitæ genere uti videamur, sanæ mentis proposito id sectantes. Non est qui facial bonum, non est usque ad unum. > Inter eos qui abominandis studiis semet impiaverunt, qui boni aliquid faciat, nemo comperitur. Omnes enim reprobi sunt, omnemque bonitatem ob suam cordis duritiem abjecerunt. VERS. 2. Dominus de cœlo prospexit super filios hominum, ut videat an sit intelligens vel requirens Deum., Cum incorporea natura ne- que circumscriptionibus obnoxia sit neque lo- corum mansionibus, si Deus aliquando in loco esse dicatur, vel de loco in locum transire, id digna Deo ratione intelligendum est, sicut et alia pari modo de eodem dicta; veluti quod pedes habeat et manus et oculos, et quod consurgat el se- deat. Quoniam itaque hæc conclusio religiosa est, Deum habitare in cœlo intelligemus, quatenus veluti templo suo utitur augustis potestatibus, quæ in coelo appellationem locis in quibus sunt homonymam habent. Sic enim etiam homines terræ nomine de- signantur, ut cum dicitur : c Universa terra adoret te ); et : • Omnis terra clamat cum laetitia 8. Tum quia Deus in hominibus etiam versatur, qui cœlestem imaginem retinent, dici potest in cœlis habitare. Præterea, tertia quoque ita loquendi causa dicetur. Quoniam opus ejus orbis terrarum est : ipse autem creationis ac providentiæ ratione in omni creatura versatur: a pulcherrima mundi parte, que column est, demonstratur Deum esse in mundo. Veluti : « Pater noster, qui es in celis ; set : • Deus in coelo'superne ". . Praeter hactenus dicta, aliter quoque in multis divinæ doctrinæ locis appa- ret, cœli appellatione denotari intellectualem sub- stantiam, in qua potissimum Deum exquirere de- cel : « Caelum quippe cœli Domino. . Es hoc indul- genter prospectat, observans inferioris naturæ ho- mines, ut videat quinam ex his prudente sensu pra- diti Deum exquirant, invenire eum studentes, ut ejusdem beneficia impetrent. Tunc autem id præci- Jer. V, sqq. Reg. 11, • C D sq. Psal Lav ibid. Matth. 11, 9. Deut. iv, 39. (14) Forte ὡς. FDIT. PATR.

δὲ μάλιστα γίνεται τοῦτο, ὅτ' ἂν ἐν ἀνθρώποις πολλὴ κακία σὺν ἀσεβείς γένηται· ὡς λεχθῆναι, «Οὐκ ἔστιν ἔλεος, οὐδὲ ἀλήθεια, οὐδὲ ἐπίγνωσις Θεοῦ ἐπὶ τῆς γῆς· ἀρὰ καὶ ψεῦδος καὶ κλοπή καὶ μοιχεία κέ χυται ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ αἵματα ἐφ' αἵμασιν. » Οὕτω τῶν ἀνθρώπων ἄγαν βλαβέντων, πῶς οὐκ ἔδει τὸν ἀγαθὸν Σωτῆρα ἐπιβλέψαι, ἵν᾽ εἰ εὕροι ἔν τινι ἀφορ μὴν συνέσεως, ταύτην πληθύνῃ, μᾶλλον δὲ πλη- ρώσῃ; εἰ δὲ καὶ ἐκζητοῦντα τὸν Θεὸν, ἵν' εὑρεθῇ ἐκείνῳ; Εμφανίζεται γὰρ τοῖς μὴ ἀπιστοῦσιν αὐτῷ. Στιχ. γ', δ', ε'. Ως εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσ- ελεύσεται σοφία, οὔτε κατοικεῖ ἐν σώματι καταχρέῳ ἁμαρτίας, οὕτως οὐ δέχεται γνῶσιν θείαν ὁ ἔτι ἀνομίας εργαζόμενος· οὐδεὶς γὰρ ἁμαρτάνων ὁρᾷ ἡ γινώσκει Θεόν, κατὰ τὸ γεγραμμένον ἐν τῇ Ἰωάννου Επιστολῇ. "Οθεν ὁ γνωστικὸς εἶναι ποθῶν, σπείρει εἰς δικαιοσύνην, τρυγᾷ καρπὸν ζωῆς, ἵν' οὕτω φω- τίσῃ ἑαυτῷ φῶς γνώσεως. Καὶ ἐπεὶ ἐργάται ἀνομίας τυγχάνουσιν οἱ ἐχθροὶ τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ, ὡς κατα εσθίειν αὐτὸν οἷα ἄρτον, γνώσεως Θεοῦ στερούνται. Κατεσθείη (15) δέ τίς τινα, βλάπτειν αὐτὸν προτι θέμενος· κατὰ τό • Εἰ ἀλλήλους δάκνετε καὶ κατ εσθίετε, βλέπετε μὴ ὑπὸ ἀλλήλων ἀναλωθῆτε· ο καὶ ἐν Ησαΐᾳ δὲ γέγραπται οὕτως· « Συρίαν ἀφ' ἡλίου ἀνατολῶν, καὶ τοὺς Ἕλληνας ἀφ᾽ ἡλίου δυσμῶν, τοὺς κατεσθίοντας τὸν Ἰσραὴλ ὅλῳ τῷ στό ματι. Πλὴν κάν' ποτε δυνηθῶσιν κατεσθίειν τὸν τοῦ Θεοῦ λαὸν παραδοθέντα αὐτοῖς δι' ἁμαρτίας, δίκην ὑφέξουσιν· ἅγιος γὰρ Ἰσραὴλ τῷ Κυρίῳ, ἀρχὴ γεν- νημάτων αὐτοῦ. Πάντες οἱ ἐσθίοντες αὐτὸν πλημμε- λήσουσιν· κακὰ ἥξει ἐπ᾿ αὐτοὺς, φησί Κύριος, οἱ προκείμενοι κατεσθίειν τὸν Θεοῦ λαόν, ἄρτου δίκην. Τὸν Κύριον οὐκ ἐπεκαλέσαντο, τῇ αὐτῶν δυνάμει πάντα ἀνύειν, καὶ καταδεδυναστευκέναι τὸν Θεοῦ λαὸν οἰόμενοι. Εἰ γὰρ ἦσαν εἰδότες, ὡς δι᾿ ἁμαρτίας κρίσει Θεοῦ παρέλαβον αὐτὸν, κἂν ἐφοβήθησαν ἔτι μᾶλλον τὸ μέτρον ἐπιθέσθαι κατὰ τοῦ παραδοθέντος, ἵνα μὴ κρίματι τῷ αὐτῷ ὑποπέσωσιν. Διὸ λέγεται πρὸς αὐτοὺς παρὰ τοῦ προσήκοντος ἐξαγριωθέντας· Ἀνθ' ὧν ἐγὼ μὲν ὠργίσθην ὀλίγα, αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά. Οὕτως καταδυνα- στεύσαντες τὸν λαὸν τοῦ Θεοῦ ἀδίκως, εἰς δειλίαν ἐνέπεσαν, ἔνθα οὐδὲ φοβεῖσθαι ἔδει φόβος γὰρ οὐκ ἦν, εἰ παραλαβόντες τοὺς κρίσει Θεοῦ παραδοθέντας, φιλανθρώπως καὶ ἡμέρως προσενεχθέντες ἦσαν• ἐπειδὴ δὲ σκληρῶς καὶ ἀνελεημόνως πάντα εποίη- σαν, ἐδειλίασαν, περιπεσόντες οἷς ἄλλους διέθηκαν. Ὑπῆρκται δὲ τοῦτο, ἐπεὶ ἐν γενεᾷ δικαίων ὁ Θεός. Γενεὰν δὲ δικαίων ἐρεῖς ἤτοι τὴν τῶν δικαίων πρα- γμάτων συμφωνίαν, ἐν ᾗ ὁ δίκαιος κριτής εὑρίσκε ται· ἢ τὴν τῶν δικαίων ἀνδρῶν ὁμοφροσύνην, καὶ τὴν εἰς ταυτὸν σύνοδον. Εἰ γὰρ ἔνθα δύο καὶ τρεῖς συνέρχονται ἐπὶ τῇ αὐτοῦ προσηγορία, παρών εὑρίσκεται ὁ Κύριος, πόσῳ μᾶλλον εύρε- κατεσθείῃ. κατεσθίει. +221 EXPOSITIO IN PSALMOS. A pue fi, cum inter homines natitia multa, non sine impietate, versatur, ut jam dicatur : « Non est mi- sericordia, neque veritas, neque Dei cognitio in terra maledictio et mendacium et furtum et adul- terium inundaverunt in terra, et sanguis sanguini miscetur ". » Ad homines tantopere calamitosos nonne oportebat bonum Salvatorem respicere, ut si in aliquo intelligentia vestigium comperiret, id au- geret vel potius compleret ? et si quis foret Dei stu- diosus, illi se inveniendum præberet? Apparet enim iis qui sibi fidem non denegant. VERS. 3, 4, 5. Sicut in malitiosam animam non ingredietur sapientia, neque habitat in corpore pec- calis obnoxio ", ita non recipit Dei scientiam is qui adhuc iniquitates operatur. Nullus enim peccalor B videt aut agnoscit Deum, prout in Joannis Epistola scribitur ; quamobrem qui sapiens fieri cupit, 78; justitiam serit, metit vitae fructum, ut ita sibi com- paret scientia lumen. Et quia operatores iniquita- tis sunt tantopere inimici plebis Dei, ut eam veluti panem devorent, idcirco scientia Dei carent. Vide- tur autem homo hominem vorare, cum ei nocere studet, juxta illud : c Si invicem mordetis et come- dilis, cavete ne ab invicem consumamini 79. . Item in Isaia sic est scriptum : ‹ Syriam ab ortu solis, et Græcos a solis occasu, Israelem toto ore devoran- tes". Sed enim quanquam plebem Dei aliquando forte devorent, peccatorum causa iis traditam, pœ- nas tamen luent. Sacer est enim Deo Israel, primo- genitus filiorum ejus. Mala iis evenient, dicit Domi C nus, qui sibi plebem Dei panis instar devorandam proposuerunt. Doninum non invocaverunt, quia vi- ribus suis omnia posse perficere, et populo Dei do- minari, putaverunt. Etenim si cognovissent, se non- nisi judicio Dei, peccatorum vindicis, captivum il- lum fecisse, utique veriti essent, mensurain malo- rum populi traditi cumulare, ne in par judicium incurrerent Ose. iv, 1, 2. Sap. 1, 4. Joan. 111, 6. Hæc enim forum, quae ad optativum per- tinere interpreti visa est, more Alexandrino scripta D Ideo dicitur illis præter debitum ferocientibus : Quia ego parumper iratus fui, isti ærumnis inferen- dis incubuerunt. Atque ita Dei populum dominatu injusto prementes, in metum deciderunt, ubi nihit timeri oportebat. Nullus enim imminebat timor, si modo captivos Dei judicio eis traditos, clementer humaniterque tractassent; sed quia dure atque inclementer omnia egerunt, timore correpti sunt, et in mala quæ aliis intulerant, incurrerunt. Hoc vero fiebat, quia cum generatione justorum Deus est. Porro generationem justorum dices vel justo- rum operum congruentiam, cujus judex vir justus comperitur; vel justorum virorum concordiam, et in idem propositum convenientiam; nam si ubi duo vel tres congregantur in nomine ejus, præsens con- peritur Dominus ", quanto magis ibi invenietur ubi 153. 13, " Galat. v, 15. est pro Cfr. Sturzius, De dialecto Alexan drina, p. 120. EDIT. PATROL, - (15) Κατεσθείη. Legendum cum iota subscripto 12. 81 Matth. xviu 20.

Α θείη ἂν ἔνθα ὅλη δικαίων γενεά; Οτι δὲ οἱ τῆς αὐτῆς γνώμης καὶ βίου τοῦ αὐτοῦ μίαν συμπλη ροῦσι γενεάν, κἂν ἐν διαφόροις χρόνοις γένωνται, μετὰ ταῦτα ῥηθείη, ὅτ' ἂν εἰς τοῦτο καλέσῃ καιρός. Δειλιᾷ τις φόβῳ οὗ οὐκ ἦν φόβος, καὶ ὁ φοβούμενος ἄνθρωπον, καὶ ἀπαξαπλῶς τοὺς ἀποκτείνοντας τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχήν μή δυναμένους ἀποκτεῖναι. Εἴρηται γάρ· Πλὴν τοῦ Θεοῦ μὴ φοβοῦ ἄλλον. Τούτῳ τῷ πάθει συσχεθεῖσαν τὴν Ἱερουσαλὴμ ὁ Κύριος ἐλέγχει λέγων· Τίς οὖσα εὐλαβήθης ἀπὸ ἀνθρώπου θνητοῦ ; Στίχ. ζ'. Τίς δὲ ἦν ἡ αἰχμαλωσία τοῦ λαοῦ πρῶτον θεωρητέον, ἵνα καὶ ἐπιστροφὴν αὐτοῦ ἑπομένως ἴδω μεν. Ὁ ἐκπίπτων παρ' ἰδίαν ῥαθυμίαν τῆς τοῦ ἀγα θοῦ ποιήσεως, αἰχμαλωτίζεται ὑπὸ τοῦ νόμου τῆς ἁμαρτίας, ὡς γενέσθαι ὑπὸ τὸν καταδυναστεύοντα τυραννικῶς διάβολον, ἔχοντα τὸ κράτος τοῦ θανάτου. Τοῦτον οὕτως ἐλόντα τοῖς πολεμίοις, ἔξω τῆς πατρί δος, αὕτη δ' ἔστιν ἡ τῆς ἀρετῆς μετουσία, γεγενημέ νον ἀνακαλεῖται μετανοίας τρόπῳ ὁ Κύριος, ἅμα καὶ άφεσιν τῶν προημαρτημένων υπισχνούμενος· καὶ τοῦτό ἐστι τὸ, ε λυτρωθῆναι τοὺς αἰχμαλώτους, καὶ επιστραφῆναι τὴν αἰχμαλωσίαν. » Πληρωθέντος δὲ τούτου, τῷ Κυριακῷ σταυρῷ, ὡς πάντα τὸν ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιστεύοντα λαὸν λελυτρῶσθαι, ἀγαλλιᾷ Ἰακώβ· ὁ αὐτὸς, κατὰ τὸ ὑποκείμενον, ἐστὶν τῷ Ἰσραὴλ, ἐπιο νοίᾳ μόνῃ ἔχων τὴν διαφοράν. Εἰ μὲν γὰρ πράττων τὰ καλὰ, καὶ ἐνεργῶν τὰ κατὰ ἀρετὴν, πτερνίζει τὰ πάθη καὶ κακίας καὶ τὰς ἐνεργούσας πονηρὰς δυνά- μεις, ὡς νικητὴς αὐτῶν ἀναφανῆναι, Ἰακώβ ἐστιν ἀγαλλιώμενος· εἰ δὲ μετὰ τὸν πρακτικὸν βίον, καρ δίαν καθαρὰν κεκτημένος ὁρᾷ τὸν Θεὸν, Ἰσραήλ ἐστιν, νοῦς ὁρῶν Θεόν· οὕτω γὰρ μεταλαμβάνεται εἰς Ελλήνων φωνήν, εὐφραινόμενος θείαν εὐφροσύ νην· ο οὐδὲν λυπεῖ λαβεῖν ἐκ παραλλήλου τὸ ἀγαλ διάσθω, καὶ, εὐφραινέσθω εἰοῆσθαι. Εt Στιχος α . Πάντων ἐκκλινάντων ἐκ τοῦ [δικαίου], λοι τὸν χρεία δυναμένου τὰς ἁμαρτίας ἀφεῖναι καὶ σῶ σαι. Ἐκ Σιὼν δὲ λέγεται διὰ τὸ ἐκ σπέρματος εἶναι Ἰσραὴλ, κατὰ τόν . Ηξει ἐκ Σιὼν ὁ βυόμενος καὶ πάλιν· Ἐκ Σιὼν ἡ εὐπρέπεια τῆς ὡραιότητος αὐτοῦ. » Λέγοις δ' ἂν καὶ ἐκ τῆς ἄνω Σιών· διὸ καὶ ἡ ἐλπὶς ἡμῶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν· τῶν δὲ ἐθνῶν σωζομένων, οἱ ἀληθῶς Ἰσραὴλ δίκαιοι καὶ προφῆται ἀγαλλιάσονται συγχαίροντες ἡμῖν, καὶ πληρουμένης αὐτῶν τῆς προφητείας· καὶ Σιμεών γὰρ ο φῶς εἰς ἀποκάλυψιν ἐθνῶν, τὸν Σωτῆρα φήσας, ἐπάγει, · καὶ δόξαν λαοῦ σου, Ἰσραήλ. ο Στ. γ΄. Ο διαγραφόμενος ἐκ τῶν προκειμένων φιλ- ἀλληλος καὶ φιλέταιρος ὑπάρχων, σπεύδει σοφὸς εἶ ναι σοφοῖς συνδιατρίβων, παντί σθένει τῶν ἀφρόνων ἀπάγων ἑαυτὸν, ὅπως μὴ γνωσθῇ εἰς ὢν αὐτῶν. Εἰ τοίνυν ἐκτρέπεται τους φαύλους, σύνεστι δὲ τοῖς ἀγα θοῖς, ἀγαθοὶ γὰρ οἱ σοφοί, σοφοὶ οἷς συμπορεύεσθαι προτέθειται, ὀνειδισμὸν οὐ δέχεται ἐπὶ τοῖς ἐγγίζουσιν αὐτῷ· ὀνειδιζομένων ἀεὶ τῶν ἐγόντων κακοὺς ἐγγί | DIDYMI ALEXANDRINI universa justorum generatio est? Quod autem ho- mines ejusdem sententiæ ejusdemque vitæ, unam eficiant generationem, etianisi diversis temporibus fuerint, postbinc dicetur, cum nos occasio ad id in- vilaverit. Formidat aliquis timore ubi non erat ti- mor, etiam ille qui hominem timet, nominatimque illos qui corpus occidunt, sed animam occidere ne- queunt. Dictum est enim : Præter Deum, neminem metuas. Morbo hoc laborantem llierusalem repre- hendit Dominus : Cur tu mortalen hominem ti- muisti ? B VERS. 7. Quænam esset populi captivitas, prius est animadvertendum, ut deinde reditum ejus vi- deamus. Qui ob suam ignaviam a bene operando deficit, captivatur lege peccati, adeo ut in diaboli tyrannidem decidat, qui nortis potestatem habet. Hujusmodi hominem ab hostibus captum, et extor- rem patria, id est virtutis societate, revocat per pœ- nitentiam Dominus, simulque ei peccatorum remis- sionem promittit ; atque hoc significant verba : « Re dimi captivos, et converti captivitatem. Quo facto per Dominicam crucein, nempe universo credente ex infidelitate populo, exsultat Jacob : qui profecto idem est homo atque Israel, nec nisi mentis conceptu distinguitur. Nam si honeste agens, et virtuti dans operam, cupiditates et vitia et tentantium malas po- testates supplantaverit, in tantum ut illarum victor exsistal, Jacob est exsultans. Quod si post practi- cum vitæ genus, cor mundum possidens Deum vi- c derit, tunc Israel fit, id est, mens Deum videns. Sic enim in Græcorum linguam vocabula haec transfe- runtur, c exsullans divina exsultatione, nihilque óbstat quominus pari sensu¸dictum fuerit exsultet et læctetur. PSALMUS VERSUS. 1. Cum omnes ab æquitate declinaverint, sequitur ut illo egeamus qui potest peccata dimit- tere ac salvare. Dicitur vero ex Sione, quoniam ille de semine Israelis est, juxta illud : « Veniel de Sione qui liberat; » et rursus : « Ex Sinne species decoris ejus 8. » Dices etiam ex superna Sione ; ideo spes nostra est regnum cœlorum. Cum autem omnes gentes salvabuntur, tunc qui vere in Israele sunt justi ac prophetæ lætabuntur, gratulantes nobis completa sua vaticinia, namque et Simeon postquam ‹ lumen ad revelationem gentium › Salvatorem dixc- ral, addidit : « gloriam plebis tuæ, Israel 8. VERS. 3. Qui in præcedentibus descriptus est, um sit benivolus et sodalitatis studiosus, dat ope- ram ut sit sapiens cum sapientibus versans, remis velisque stultos defugiens, ne forte de illorum nu- mero esse videatur. Si ergo homines improbos vitat, et cum bonis sociatur, nam sapientes boni sunt, quibuscum versari constituit, sequitur ut oppro- brium causa sibi propinquantium non suscipiat. Se- es Psal. ILIS, 2. ss Luc. 11, 52. D XIV.

ζοντας αὐτοῖς· ὡς αἱ ὑμνουμένων τῶν πλησίον και φίλους ἀγαθοὺς ἐχόντων. Τούτῳ αὐτῷ ἀπαρέσκεται ὁ φάσκων· « Πορευόμενος ἐν ὁδῷ ἀμώμῳ, οὗτός μοι ἐλειτούργει· λαλῶν ἄδικα οὐ κατηύθυνεν ἐναντίον τῶν ὀφθαλμῶν μου. Στίχ. δ. Εἰ δὲ καὶ ποτε τῶν πρὸς οὓς ὁ λόγος χά- ριν, καὶ Θεοῦ μάρτυρος χρεία, ἀπεριέργως καὶ τοῦτο ποιεῖ, ὡς ὁ θεσπέσιος ᾿Απόστολος, τύπον καὶ ἀγωγὴν ὄρκων καταλιπὼν ἐν ταῖς Ἐπιστολαῖς, ὅπου μὲν φη- σίν· ο Μάρτυς μοί ἐστιν ὁ Θεὸς, ᾧ λατρεύω ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ·, ὅπου δέ· ο Μάρτυρα τὸν Θεὸν ἐπικαλοῦμαι ἐπὶ τὴν ἐμὴν ψυχήν, καὶ πάλιν· « Οἶδεν ὁ ὢν Θεὸς ἐπὶ πάντας, οὐ ψεύδομαι.» Αὕτη γὰρ ἡ ἀνεπίληπτος πίστις· καὶ γὰρ ὅρκος οὐ - Β δὲν ἑτερόν ἐστιν ἡ λόγος μετὰ Θεοῦ μαρτυρίας, ἢ πράγμα βεβαιούμενον μετὰ Θεοῦ μαρτυρίας. Όπως δ' ἂν ἔχῃ ὁ ὅρκος, οὐκ ἀθετεῖ ὀμνὺς τῷ πλησίον. Στίχ. ε'. Εστιν δὲ καὶ δανείζειν πνευματικῶς ἄνευ τόχου, καθ' σημαινόμενον είρηται τοῖς μαθηταῖς Ἰησοῦ πρὸς τοῦ Διδασκάλου· ι Καὶ τὴν θέλοντα ἀπὸ σοῦ δανείσασθαι, μὴ ἀποστραφῇς. » Πῶς γὰρ ἂν αἰσθητῶς τοῦτο φήσειεν τις εἰρῆσθαι τοῖς λέγουσιν, • Αφήκαμεν πάντα, καὶ ἠκολουθήσαμέν σοι, τί ἄρα ἔσται ἡμῖν; » καὶ τοῖς λέγουσιν, « Αργύριον καὶ χρύσιον οὐχ ὑπάρχει μοι; › Ἐπεὶ τοίνυν περιγράφε ται τὸ αἰσθητῶς δανείζειν τοὺς ἁγίους (16), ἄν ποτε λέγωνται τοῦτο ποιεῖν, πνευματικῶς αὐτὸ ἐκλαβεῖν δεῖ, δανείζοντος παντός νοητῶς τὸν διδάσκοντα λόγον, ὄντα ἀργύριον ἐπὶ τῷ κερδῆσαί τι σωματικόν. Εἰ γὰρ καὶ σπείροντες τὰ πνευματικὰ ἐν τῷ διδάσκειν, τὰ σαρκικὰ δέχονται πρὸς μόνον τὸ τραφήναι (ἄξιος γὰρ ὁ ἐργάτης τῆς τροφῆς αὐτοῦ), ὅμως οὐ δανεί ζουσιν· οὐ γὰρ τὸ κατ᾽ ἀξίαν τῶν δοθέντων λογικῶν, ἀργύριον δέχονται, ἀλλ' ἡ μόνην τροφήν. Οὐ σαλευθήσεται δὲ εἰς τὸν αἰῶνα, διὰ βίου μέ νων αἷς κατώρθωσεν ἀρεταῖς. Ταυτὸν γὰρ τὸ λεγό μενον ἐνταῦθα τῷ,· Οὐ μὴ φάγω κρέα εἰς τὸν αἰῶνα. » "Ασειστος εἰς τὸν αἰῶνα μένει ὁ ἀκούσας τῶν Ἰησοῦ λόγων, καὶ ποιήσας αὐτούς· ἔχει γὰρ τῆς ἑαυ τοῦ πολιτείας, οἰκίας ὀνομαζομένης, τοὺς θεμελίους ἐπὶ τὸν Χριστὸν ἱδρυμένους, καλούμενον πέτραν οἱ (16) οὕτω βέβαιοι ἦσαν, περὶ ὧν Ἰησοῦς εἶπεν· « Εισί τινες τῶν ὧδε ἑστηκότων, » κ. τ. λ., καὶ ἔτι περὶ ὧν ὁ ᾿Απόστολος γράφει ο Τεθεμελιωμένοι καὶ ἐῤῥίζω μένοι ἐν τῇ ἀγάπῃ. » Εἰ δὲ τὸ « εἰς τὸν αἰῶνα μὴ σα λεύεσθαι, » καὶ πλείονά τινα παρέκτασιν αἰῶνος ἐμφαί νει, παραπλησίως τῷ εἰρημένῳ «Καὶ πᾶς ὁ ζῶν ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα. » Εν οὐ- ρανῷ γὰρ οἱ ἅγιοι τὸ πολίτευμα ἔχοντες, ἐπὶ γῆς αὐ τοῦ διατρίβουσιν, κἂν ἔτι ὦσιν ἐν ταύτῃ τῇ γῇ. Λέγοις δ᾽ ἂν καὶ οὗτος (16) Δί τῶν ἁμαρτωλῶν οὐ • ΧΧΧΙΧ. Εt EXPOSITIO IN PSALMOS. A cus euim, semper accidit ut illi mala fama laborent, Psal. C, 6, . ** Act. 111, 6. ”I Tjm. v, 18. » I Cor. viii, 13. so Joan. x1, 26. (14') An legendum oξoν ? EDIT. PATROL. PATROL. GR. C & D qui improbos homines sibi propinquantes, id est fa- miliares, habent; ii vero contra laudentur qui fa- miliares amicosque bonos habent. Sententiæ huic consonat ille qui dicit: c Ambulans in via immacu- lata, bic mihi ministrabat; qui loquitur iniqua, non direxit in conspectu oculorum meorum 8. › VERS. 4. Si aliquando apud eos quibuscum lo- quimur opus est Dei quoque testimonio, non incu- riose hoc quoque facimus, sicut divus Apostolus ly- pum disciplinamque jurandi reliquit in Epistolis, ubi alt : « Testis mibi Deus, cui servio in Evangelio Filii sui ";, et alibi : . Testem Deum invoco in animam meam 86; » et rursus : Scit omnium Deus; no mentior ". › Hæc est enim irreprehensibilis fides. Nam jusjurandum nihil aliud est quam sermo cum Dei testimonio, vel res testimonio Dei confirmata. Sed quidquid sit jusjurandum, quod juravit proximo suo, nemo irritum facit. VERS. 5. Possumus etiam spiritaliter fenerari absque usura. Quo sensu dictum fuit discipulis a Jesu magistro : « Et qui voluerit a te mutuari, ne averseris **., Nam quomodo de re sensibili dictum, hoc quis fuisse existimet aientibus: ‹ Reliquimus omnia, et secuti sumus te; quid ergo erit nobis 6, itemque aientibus: • Argentum et aurum non est mihi * ? » Quia igitur vetitum est materialiter fenos exercere justis, si quando id agere forte dicuntur, spiritali sensu accipiendum est, nempe spiritaliter fenerari quemlibet doctrinæ auctorem, quæ instar argenti est, quo materialia lucra fiunt. quidem ii qui docendo spiritalia serunt, carnalia recipiunt, quatenus alimento satis est (dignus est enim opera- rius alimento suo ''), neque propterea fenerantur; non enim pro datorum spiritalium merito argentum accipiunt, sed alimoniam tantummodo. Hic autem non commovebitur in æternum, sed per omnem vitam in virtutum exercitio permanebit. Nam præsens locutio similis illi est : « Non mandu- cabo carnem in æternum ". › Immotus scilicet in æternum manet, qui Jesu sermones audit, eosque exsequitur. Habet enim vitæ suæ, quæ domus vo- cabulo denotatur, fundamenta in Christo jacta, qui petra dicitur. Sic illi armi erant, de quibus Chri- stus dixit : c Sunt quidam de hic astantibus, etc., necnon illi de quibus scribit Apostolus: < Fundati et radicati in charitate "., Fortasse etiam locutio: • non commovebitur in æternum, majorem tem- poris extensionem innuit, æque ac dictum illud : • Omnis qui vivit et credit in me, vivet in aler- num ". Nam sancti dum in cœlo conversationein habent, in terra Dei habitant, etiamsi adhuc in hac infera terra degant. Possis etiam dicere hoc modo: Peccatorum actus II Cor. x1, 31. * Matth. v, 42. Cor. x, 4. • Matth. xv, 28. Matth. xix, Ephes. ut, 17. Alexandrina. Sic in versione Alexandrina Veteris 7. 16 Rom. 1, 9. 06 11 Cor. 1, 23. (16) En etiam Didymus fenus improbat. (16) Forte legendum οὕτως. Sed forma potest esse

Τῆς οὕτως πνευματικής κληρονομίας πρὸς ἀναλογίαν ἡ πίστεως καὶ ἀρίστου βίου διδομένης τοῖς κληρονό μοις, εἰκότως ἐπενήνεκται τὸ, ο Σχοινία ἐπέπεσεν μοι ἐν τοῖς κρατίστοις. » Σύμβολον δὲ μέτρου καὶ κλήρου τὸ σχοινίον· ἀμέλει γοῦν καὶ τῆς αἰσθητῆς γῆς, εἰς ἦν εἰσήχθησαν ὑπὸ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ οἱ Εβραίοι, μεριζομένης, πολλάκις ἀναγέγραπται· Επεσεν δὲ τὸ σχοινίον τῇ φυλῇ Ἰούδα ἢ Ρουσιν ἢ ἑτέ- ρου τινὸς τῶν δώδεκα ἐπὶ τόδε τὸ κλίμα, τὸ ἀνατολικὸν φέρε ἢ ἄλλο παρὰ τοῦτο. Τούτων ὧδε τεθεωρημένων, ὁ λέγων, ο Σχοινία ἐπέπεσέν μοι ἐν τοῖς κρατίστοις, ο παρίστησιν ὡς ἀγαθὰ αὐτῷ ἐμερίσθη, εἰς τὰ κράτιστα τῆς κληρονομίας ἐλθόντος τοῦ κλήρου αὐτοῦ· ὃν δηλοῖ διὰ τῶν πνευματικῶν τούτων γεωμετρικῶν σχοινίων. Τοιοῦτο σχοινίον ἄγγελος ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ κατέχων ὤφθη Ζαχαρίᾳ τῷ προφήτῃ ἐπὶ τῷ μετρῆσαι πόσον τὸ μῆκος καὶ πλάτος τῆς ἀληθινῆς Ἱερουσαλήμ. Οἷς ἐπενήνεκται · ι Καὶ γὰρ ἡ κληρονομία μου κρατίστη μοί ἐστιν. » Σημαίνει· ἀληθῶς ἡ κληρονομία μου τυγχάνει· κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον κράτιστος ἦν ὁ Θεόφιλος, ᾧ γράφει Λουκᾶς ὁ εὐαγγελιστής. Στ. Γ. Ευλογήσω τὸν Κύριον τὸν συνετίσαντά με ἔτι δὲ καὶ ἕως νυκτὸς ἐπαίδευσάν με οι νεφροί μου. Συνέσεως θεόθεν τυχών, ἀλλὰ καὶ παιδευθεὶς πρὸς τῶν ἑαυτοῦ νεφρῶν ἕως νυκτός, εὐλογεῖ τὸν τούτων τῶν ἀγαθῶν δοτήρα· ὑπάρχει δὲ τὸ συνετισθῆναι φαν- τασίας θεϊκῆς γενομένης τῷ νῷ· • Ἀπὸ προσώπου γάρ, φησὶν, αὐτοῦ, γνῶσις καὶ σύνεσις.» Οὕτως ἐμ- φανίζων ἑαυτὸν ὁ Σωτὴρ τῷ ἔχοντι τὰς ἐντολὰς αὐτ τοῦ καὶ τηροῦντι αὐτὰς, συνέσεως αίτιος γίνεται. Τί δὲ βούλεται καὶ τὸ παιδεύεσθαί τινα ὑπὸ τῶν σφετέρων νεφρών ; Φανερὸν δὲ ὡς οὐ περὶ τῶν αἰσθη τῶν, ἀλλὰ περὶ τῶν νοητῶν εἴρηται τοῦτο τῶν σὺν τῇ καρδίᾳ ὀνομαζομένων ἐν τῷ, « Ετάζων καρδίας καὶ νεφροὺς ὁ Θεός.» Οὗτοι γάρ, νοήσεις τέλειαι τυγχάνοντες, παιδεύουσιν τὸν ἐφιστάνοντα, φῶς γνώ σεως παρέχοντες, ἕως ἡ τῆς ἀγνοίας λυθῇ νὺξ ἐκείνη, περὶ ἧς εἴρηται· « Ἡ νύξ προέκοψεν, ἡ δὲ ἡμέρα ἤγγικεν. » (Νύξ) γὰρ τέλος λήψεται, ἡμέρας διαδε- ξαμένης, συνισταμένης ἐκ τῆς τῶν νεφρῶν παιδεύ σεως. Εἰ δὲ καὶ τὰ βαθύτερα τῶν νοημάτων διὰ τῆς νυκτὸς παρίσταται, καταλλήλως τῷ εἶναί τινα λόγον σκοτεινὸν, τοῦτ' ἔστι μυστικόν, φανερὸν ὅτι καὶ ἕως ταύτης τῆς νυκτὸς παιδεύουσιν οἱ νεφροί, τὰ ἀπό- κρυφα καὶ αἰνιγματώδη σαφηνίζοντες. Γνώση τῶν προκειμένων νετρῶν τὴν ἐνέργειαν, ὀλίγα ἅττα τῶν σωματικών θεωρήσας. Λέγεται τοίνυν ὡς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς νεφροῖς σπερματικαί τε δυνάμεις και γο ναὶ συνίστανται, ἀφ' ὧν εἰς τοὺς γεννητικούς πόρους χωροῦσαι, αἴτιαι γίνονται γεννημάτων. Τοῖς οὕτω λεχθεῖσιν εἰκόνι χρησάμενος, ὄψει εἰ εἶεν ψυχῆς δυ- νάμεις, ἀφ᾽ ὧν προτασιν ἀναλογούντα σπέρμασί τινα νοήματα, καθ' & συνίσταται τὰ τοῦ ἔσω ἀνθρώπου γεννήματα, ἐν πράξεσιν ἐπαινεταῖς καὶ θεωρίαις τῆς ἀληθείας ἔχοντα τὸ εἶναι. Ο βουλόμενος περὶ τῶν σωματικῶν νεφρών σημαίνειν τὸ προκείμενον • EXPOSITIO IN PSALMOS. Pars mea tu es in terra viventium s. Hac itaque B spiritali hæreditate hæredibus data, ob fidei et op- tima vitæ analogiam, congrue subjungitur : Funes ceciderunt mihi in præclaris. Symbolum autem mensuræ et hæreditatis est funiculus : quippe etiam in materialis terræ, ad quam introducti a Jesu Navi filio Hebræi fuerunt, divisione sæpe id vocabulum scriptum est : : Cecidit funiculus tribui Judæ, vel Rubeni, vel alterius cujuslibet duodecim tribuum. ad orientalem regionem, puta, aut aliorsum. His ita explicatis, qui ait, c Funes mibi ceciderunt in præ- claris, denotat bona ipsi obtigisse; præclaram sci- licet hæreditatis partem ei sortito obtigisse, quam his spiritualibus geometrarum funiculis demonstral. Hujusmodi funiculum angelus manu tenens appa- ruit Zachariæ prophetæ, ob dimetiendam longitu- dinem latitudinemque veræ Ilierusalem *. Postea additur : ‹ Namque hæreditas mea præclara est mihi. » Significat : Vere hæreditas mnea est. Secun- dum hunc significatum præclarus erat Theophilus, ad quem Lucas evangelista scribit. VERS. 7. • Benedicam Dominum qui tribuit milit intellectum; insuper et usque ad noctem increpue- runt me renes mei. . Intellectu donatus a Deo, præ- tereaque a renibus suis eruditus noctu, benedicit bonorum horum datorem. Fit autem ejusmodi in- tellectus ex divinarum rerum consideratione menti objecta. Namqueta facie ejus, inquit, scientia et intellectus. Ita semet revelans Servator homini inan- data ejus observanti, intelligentiæ auctor fit. Quid vero insuper significat dictio, erudiri hominem a renibus suis? Perspicuum est, non de materialibus, sed de intellectualibus hoc dici, qui una cum corde sic nuncupantur, in illo dicto: ‹ Scrutans corda et renes Deus . Hi nimirum renes, cum siut per- fectæ intellectiones, erudiunt his immorantem, lu- men scientiæ suppeditantes, donec ignorantiæ nox illa dispellatur, de qua dictum est: « Nox præces sit, dies autem appropinquavit *. » Nox enim finem capiet, die succedente qui conficitur a renium eru- ditione. Quod si etiam profundiores intellectiones noctu fiunt, quatenus est quidam sermo obscurus et mysticus, patet quod per hujusmodi noctem eru- diunt renes, res arcanas et ænigmaticas patefacien- tes. Cognosces banc de qua agitur renum efficaciam, si parumper corporeos renes consideres. Dicunt ergo in materialibus renibus seminalem vim et ge- nituram elaborari, ex quibus in genitales poros profect, causa funt generationum. Prædictorum similitudine utens, videbis num sint animæ vires, unde prodeunt pares seminibus quædam intellectio- nes, quibus interioris hominis genituræ confunt, quæ in bonis actibus, et veritatis contemplationibus consistunt. Qui autem putare velit a prædictis ver- bis materiales renes denotari, dicet summam tem- perantiam... a renibus suis hominem edoctum, non D Psal. cxLI, 6. Jos. xv, 1; xvi, 1, etc. * Ezech. XLVII, 3. • Psal. vil, 10. • Rom. sit, 12.

Α έρεῖ τὴν ἀκραιφνεστάτην σωφροσύνην ἔχοντα πεπαι- δευ... (17) τῶν νεφρῶν αὐτοῦ, ἐπεχομένων σώφρονι λογισμῷ ῥεῖν τὰς σωματικὰς γονάς. Στ. η'. « Προωρώμην τὸν Κύριον ἐνώπιόν μου δια παντὸς, ὅτι ἐκ δεξιῶν μου ἐστὶν, ἵνα μὴ σαλευθῶ. » Ἐπεὶ ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ λέγεται τὰ προκεί μενα, φυλάττεται δὲ χωρὶς πάσης μεταβολῆς τὸ λέγον ταῦτα πρόσωπον ἀπὸ τοῦ Κυρίου, « Η μερὶς τῆς κληρονομίας μου, » καὶ τοὺς στίχους ὑπὸ Κυρίου εἰρημένους ἐκλαμβάνων τις, οὐχ ἁμαρτάνει· οἱ μὴ ἔχοντες δὲ περὶ Θεοῦ ἐννοίας διηρθρωμένας, τοπικῶς ἐκλαμβάνουσιν ἐκ δεξιῶν εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, διὰ τὸ, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἢ κεκαθηκέναι τὸν Σωτῆρα, μετὰ τὴν ἀνάληψιν, ἐκ δεξιῶν τῆς μεγαλο- σύνης. Οἷς ἀδύνατόν τι εἰπεῖν· εἰ γὰρ ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς τοπικῶς, ἀδύνατον ἐκ δεξιῶν τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸν Πατέρα κατ' αὐτὸ τὸ σημαινόμενον· ἀλλὰ λέγει ὁ Υἱός· «Προωρώμην τον Κύριον ἐκ δεξιῶν μου. » "Οθεν ἑτέρως ἢ κατὰ τόπον ἐκληπτέον τὸν Υἱὸν δεξιὸν τοῦ Πατρὸς καὶ τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ, ὡσαύ τως τῷ, « Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί ἐστιν. ο Σκοπητέον δὲ, ἀνθρώπου καὶ Θεοῦ ἅμα τοῦ Σωτῆ ρος νοουμένου πότε... ἑρμηνεῦσαι, ἢ ἐπὶ τῆς αὐτοῦ κατὰ σάρκα οἰκονομίας· ἀλλ᾽ οὐ δυνατὸν εὐσεβῶς ἐκλαβεῖν ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ Λόγου εἰρῆσθαι ἔχειν ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ τὸν Πατέρα καὶ ἐνώπιον ἑαυ τοῦ διαπαντὸς, ὅπως ἀκλόνητος διαμείνῃ. "Ατρεπτος γὰρ ὁ Θεὸς Λόγος, οὐδὲ κατὰ ποσὸν κλόνον ὑφιστά μενος. Καὶ ἐπεὶ ἀπεμφαίνει αἰτίαν εἰπεῖν τοῦ μὴ σαλευθῆναι τὸν Θεὸν Λόγον, ὄντος ἐν ὄψει αὐτοῦ καὶ ἐκ δεξιῶν διαπαντός τοῦ Πατρός· αὐτὸς γὰρ ἐν τῷ Πατρὶ τυγχάνων, καὶ ἔχων αὐτὸν ἐν ἑαυτῷ ἐκ δεξιῶν τινος καὶ ἐνώπιον διαπαντὸς ὑπάρχων, αἴτιος καθίστα ται τοῦ μὴ κλονεῖσθαι τὸν ὁρῶντα αὐτὸν καὶ ἐκ δε ξιῶν αὐτὸν ἔχοντα. Ἐπεὶ τοίνυν ἀπεμφαίνει, μᾶλλον δὲ ἀσεβές ἐστιν περὶ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ αὐτὰ ἐκλαβεῖν χωρὶς τῆς αὐτοῦ κατὰ σάρκα οίκονο- μίας, ἁρμονίως ἐκδοτέον εἰρῆσθαι αὐτὰ ὅτε γέγονεν ἀτρέπτως ἄνθρωπος καὶ ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν καὶ επτώχευσεν πλούσιος ὤν. Αὐτοῦ γὰρ γέγονε τὸ ἀνθρώ πινον ὁμοιωθὲν ἡμῖν κατὰ πάντα χωρὶς ἁμαρτίας· ἀλλ' οὐδὲ ἄψυχος ἦν αὐτοῦ ἡ σάρξ· οὐ γὰρ σὰρξ ψυχὴν οὐκ ἔχουσα ἐρεῖ ἐκ δεξιῶν ἔχειν Θεὸν, καὶ προορᾷν αὐτὸν διαπαντός, ἵνα μὴ ἁμαρτάνῃ· ἁμαρ τικὴ γὰρ κίνησις ἐκ τοῦ σαλευθῆναι παρίσταται. Ει δὲ ἀδύνατα ταῦτα (σῶμα γὰρ οὐ προορᾷ Θεόν, οὐ νόησιν ἔχει τοῦ ὄντος ἐκ δεξιῶν καὶ ἐνώπιον διαπαν- τὸς), λείπεται κατ' οἰκονομίαν ἀνθρωπίνως εἰρῆσθαι ταῦτα ὑπὸ τοῦ Θεοῦ Λόγου σαρκωθέντος ἀτρέπτως καὶ τελείως καὶ ἀληθῶς· ὡς ἐξ ἑνὸς γὰρ προσώπου τὰ πάντα λελέξεται, τά τε θεοπρεπῆ καὶ ἀνθρώπινα. Ὡς ἄνθρωπος τοίνυν ὅτε γέγονεν ἐκ δεξιῶν ἔχων τὸν Θεὸν, οὐ κλονηθείη, κἂν πικρὰ περιεστηκότα ᾖ, κἂν παραστῶσιν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ συναχθῶσιν οἱ ἄρχοντες ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ DIDYMI ALEXANDRINI sine pudica cogitatione corporalem genituram fa- cere. VERS. 8. • Providebam Dominum in conspectu meo semper, quoniam a dextris est mihi, ne commovear. › Quia hæc ex Christi persona dicuntur; conservatur autem absque ulla mutatione persona illa quæ Domini nomine dicit : • Pars haereditatis meæ, si quis bos quoque versiculos ceu a Domino dictos accipiat, a veritate non aberrabit. Qui autem circa Deum non habent satis firmas cogitationes, intelligunt localiter a dextris esse Patris Filium, propter verba: ‹ Sede a dextris meis 1, , vel illa quæ dicunt, sedere Ser- vatorem post ascensionem a dextris majestatis *. Quibuscum impossibile est disputare; nam si a dextris Patris localiter Filius est, impossibile est ab ipsius Filii dextris esse Patrem ; quod tamen ait Filius: Providebam Dominum a dextris meis. › Unde aliter intelligendum est, Filium a dextris Pa- tris esse, et Filii Patrem : æque ac illud: Ego in Patre, et Pater in me est ⁹. › (sic) B Observandum porro est, cum Deus et homo simul sit Salvator, nunc... interpretari, vel de ejus in carne dispensatione. Sed pie non potest tanquam ex persona Dei Verbi dici, habere a dextris suis Pa- trem, vel coram se semper, ut immobilis perma- neat. Immutabilis est enim Deus Verbum, et nullam omnino patitur commotionem. Ac insuper causam se dicere innuit, cur sit immobilis Deus Verbum, quan- c doquidem in conspectu illius est semper atque a dextris Pater; nam quia ipse in Patre est, et hunc in se ipso habet, in causa est cur non commoveatur qui eum videt, quique a dextris eumdem habet. Quoniam itaque id innuit, imo irreligiosum foret de unigenito Filio Dei ea verba intelligere, absque ejus in carne dispensatione, congrue concedendum est ea dicta esse verba de tempore quo immutabi- liter homo factus est, ¡seque humiliavit pauperem- que fecit qui dives est. Namque ejus humanitas assimilata est nobis per omnia absque peccato. Sed neque inanimis fuit ejus caro; non enim caro anima carens diceret se habere a dextris Deum, alque eum semper coram videre, ne peccaret; etenim peccati motum indicat commotio. Quod si hæc iu- D possibilia sunt, corpus enim non providet Deum, non habet notionem stantis ad dexteram neque om- nino in conspectu, superest ut secundum humanam dispensationen hæc a Deo Verbo, invertibiliter, perfecte, et vere incarnato, dicta sint; nam tan quam ex una persona omnia pronuntiabuntur et qua Dei sunt et quæ hominis. Ceu homo igitur, cum talis factus est, a dextris Deum babens, non erat com- movendus quantumlibet acerba eum circum- darent, etiamsi terra reges astarent, et con- gregarentur principes adversus Dominum et ' * Psal. cis, 1. • Marc. xvi, 19. • Joan. xiv, 10. semel incommodum infra quoque recurret. (17) Deest unus scripturæ versiculus propter inomam præcisam codicis .. memoranam, quod non

τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. Οὕτω γοῦν μὴ κλονηθεὶς κατά Α ψυχὴν, «ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ, πειρασθεὶς κατὰ πάντα καθ' ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας. » Εξῆς ἐπιφέρεται ὡς εὐφράνθη ἡ καρδία αὐτοῦ καὶ ἀγαλλιάσατο ἡ γλῶσσα αὐτοῦ ἐπὶ τῷ ἔχειν ἐκ δεξιῶν καὶ ἐνώπιον ἑαυτοῦ τὸν Κύριον διαπαντός. Επαινετὴ ἀγαλλίασις καὶ εὐφροσύνη τυγχάνει, ὅτε οὐ διά τι τῶν τυχόντων γίνεται, ἀλλ᾽ ἐπὶ κατανοήσει Θεοῦ. Στ. θ'. « Ἔτι δὲ καὶ ἡ σάρξ μου κατασκηνώσει ἐπ' ἐλπίδι· ὅτι οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδην, οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. » Καὶ ἐκ τούτων τῶν συλλαβῶν δηλοῦται μάλιστα τε λείως ἐνηνθρωπηκέναι τὸν Κύριον τῆς γὰρ σαρκός ἀποτεθειμένης ἐν τῷ μνημείῳ, ἡ ψυχὴ αὐτοῦ γέγο- Β γεν ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύχτας· μεθ᾿ ὃν ἀναστὰς ἔλαβε τὴν σάρχα, ἣν τέως διαζεύξας ἦν ἀπὸ τοῦ πνεύματος. Εἴρηται δὲ ἐπ' ἐλπίδι κατεσκηνωκέναι ἡ σάρξ, διὰ τὴν ἐσομένην παραυτὰ ἀνάστασιν· οὐ γὰρ διαλυθεῖσα ἢ φθοράν τινα παθοῦσα, ἀλλ᾽ ἀβλαβής διαμείνασα συνεζεύχθη πάλιν τῇ μὴ ἐγκαταλειφθείσῃ εἰς τὸν ἄδην ψυχή. Ει δὲ ἡ προκειμένη ψυχή σαρκὸς χωριζομένη ὑφέστηκεν, καὶ ἐν τῷ ᾅδῃ γίνεται, ἔνθα αἱ λογικαὶ τῶν ἀνθρώ- των ψυχαί, δῆλον ὅτι οὐ δύναται ἄλογος εἶναι· ἡ γὰρ ἄλογος ψυχὴ χωριζομένη σαρκὸς, οὐχ ὑφίσταται (17'), οὐδὲ εἰς τὸν ἅδην πορεύεται. ᾿Αλλὰ μὴν ἡ τοῦ Ἰησοῦ ψυχὴ ἑκατέρων πεῖραν ἔσχεν· γέγονε γὰρ καὶ ἐν τῷ χωρίῳ τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν, καὶ τῆς σαρκὸς ἐκτὸς γενομένη ζῇ καὶ ὑφίσταται· λογικὴ ἄρα καὶ ταῖς ψυχαῖς τῶν ἀνθρώπων ἐμοούσιος, ὥσπερ καὶ ἡ σὰρξ ὁμοούσιος τῇ τῶν ἀνθρώπων σαρκὶ τυγχάνει, ἐκ τῆς Μαρίας προελθοῦσα. Εἰ δὲ καὶ ἔδοξεν πεπονθέναι διὰ τὸν σταυρὸν, ἀλλ᾽ οὖν οὐκ οἶδεν διαφθορὰν, ἀβλαβῶν διαμεινάντων τῆς τε ψυχῆς καὶ τῆς σαρκὸς, ἐξ ὧν συντεθέντων ἀνεδείχθη πάλιν ὁ ῞Οσιος τοῦ Θεοῦ οὐχ ἑωρακὼς διαφθορὰν, ἀλλὰ καὶ αἴτιος τῆς τῶν ἄλλων νεκρῶν ἐγέρσεως· δι' αὐτὸν γὰρ, πρωτότοκον ἐκ τῶν νεκρῶν γεγενημένον, τὸ φθαρτὸν καὶ θνητὸν ἡμῶν ἀφθαρσίαν ἐνδυσάμενον συναπαθανατίζεται τῷ μὴ ἑωρακότι διαφθορὰν υσίῳ τοῦ Θεοῦ. Στ. ι'. « Εγνώρισάς μοι ὁδοὺς ζωῆς· πληρώσεις με εὐφροσύνης μετὰ τοῦ προσώπου σου· τερπνότης ἐν τῇ δεξιᾷ σου εἰς τέλος. » Ἐκ νεκρῶν ἀναστὰς ὁ σαρ- κωθεὶς τοῦ Θεοῦ Λόγος, ὑμνοῦ καθ᾽ ὁ ἄνθρωπος γέν γονε, μὴ ἀπολιπὼν καὶ τοῦ εἶναι Θεὸς, τὸν φανερώ σαντα αὐτῷ τὰς ἀγούσας ὁδοὺς ἐπὶ τὴν αἰώνιον ζωήν, ἵνα καὶ εὐφροσύνης πληρωθῇ τελείας ὁ πάσης εὐφροσύνης πνευματικῆς ἐμπιπλῶν τοὺς ἁγίους, Θεοῦ δὲ πρόσωπον, ἡ εἰκὼν αὐτοῦ καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ. Τί δὲ ἀκολουθεῖ τῷ ὁδεύσαντι τὰς γνωσθείσας ὁδοὺς τῆς ζωῆς, ἢ τὸ θείαν τέρψιν ἔχειν ἐν τῇ δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ, οὔσῃ ἀληθείᾳ καὶ σοφίᾳ; Αὕτη δέ ἐστιν ὁ μονογενής τοῦ Θεοῦ Υἱός καὶ ἐπεὶ ἀν- υπέρβλητος τυγχάνει ἡ ἐν τῇ δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ τέρψις, EXPOSITIO IN PSALMOS. anima, 、 adversus Christum ejus. Sic itaque minime commotus in • peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus tenta- tus alioqui per omnia pro similitudine absque pec- cato ". » Deinde pergit dicere, quomodo latatum sit cor ejus, et lingua ejus exsultaverit, propterea quod haberet a dextris et in conspectu suo Dominum semper. Laudabilis exsultatio gaudiumque est, cum Maud in re qualibet, sed in Dei contemplatione ver- satur! VERS. 9. « Insuper et caro mea habitabit in spe. Et non derelinques animam meam in inferno, ne- que dabis sanctum tuum videre corruptionem. › Ex his quoque dictionibus præcipue demonstratur perfecta Domini humanitas. Etenim carne ipsius in sepulcro deposita, anima ejusdem in terra corde Petr. 11, 22. « Hebr. 1, 15. • C D fuit tribus diebus tribusque noctibus: post quod tempus resurgens resumpsit carnem, quam nuper ab anima separaverat. Dicta est autem in spe ha- bitasse caro, propter futuram statim resurrectio- nem : non enim resoluta, aut corruptionem aliquam passa, sed illibata manens, rursus conjuncta est baud derelictæ in inferno animæ. Quod si anima de qua loquimur, a carne separata mansit, et apud inferos fuit, ubi rationales erant hominum animæ; perspicuum est, eam haud irrationalem esse po- tuisse. Etenim irrationalis anima, a corpore separala, non subsistit, neque ad inferos proficiscitur. Atqui axima Jesu utrumque experta est; fuit enim in hu- manarum animarum habitaculo, et extra corpus vixit et substitit. Ergo rationalis est, et honinum animabus consubstantialis; sicut et caro consub- stantialis est hominum carni, utpote ex Maria pro- fecta. Quod si visa est in cruce pati, non tamen corruptionem experta est, incolumibus simul ma- nentibus anima et carne; ex quibus recompositis, denuo exstitit Sanctus Dei, quin corruptionem fuisset expertus, sed et causa aliorum mortuorum resurrectionis exsistens. Nam propter eumdem pri- mogenitum mortuorum, corruptibile nostrum incor- ruptionem induens, immortalitatem adipiscitur cun illo qui corruptionem ignoravit Sancto Dei. VERS. 10. Notas mihi fecisti vias vitæ, adimple- bis me lætitia cum vultu tuo: delectatio in dextera tua usque in finem. A mortuis resurgens incarna- tum Dei Verbum hymno celebrat, quatenus homo est, non desinens pariter esse Deus, illum qui sibi ostendit vias ad vitam æternam ducentes; ut et perfecto gaudio repleatur ipse qui cæteroquin omni spiritali lætitia sanctos replet. Dei autem vultus, est imago ejus et forma substantiæ ipsius. Quid au- tem obvenit terenti vias quas vitæ esse novit, nisi ut divinam delectationem habeat in Dei dextera, quæ est veritas ac sapientia? Hic est nimirum uni- genitus Dei Filius; et quia exquisitissima est in dextera Dei delectatio, ipsa erit desiderabilis postre - (17') Animadverte Didymi opinionem de brulorum anima, sive de ejus post corporis obitum abolitione.

τέλος ἔσται ἔσχατον ὀρεκτὸν οὖσα. Οὐ γὰρ ἄλλου χάρ ριν, ἀλλ' αὐτῆς ἕνεκα τὰ πάντα. Εἰ τοίνυν Υἱὸς τοῦ Θεοῦ Λόγος, καὶ ὅτε γέγονεν ἄνθρωπος, πῆ μὲν ὡς Θεός, πῇ δὲ ὡς ἄνθρωπος διελέγετο, καὶ σταυρὸν ὑπέμεινεν, αἰσχύνης καταφρονήσας, καὶ ἀπέθανεν, καὶ ἀνέστη, καθὰ καὶ ὁ πρόκριτος Πέτρος δημηγορῶν ἐν ταῖς Πράξεσιν περὶ τοῦ Δαυΐδ ἔλεγεν ο Προφήτης οὖν ὑπάρχων, καὶ εἰδὼς ὅτι ὅρκῳ ὤμοσεν αὐτῷ ὁ Θεός, ἐκ καρποῦ τῆς ὀσφύος αὐτοῦ ἀναστήσειν κατὰ σάρκα τὸν Χριστὸν, προϊδὼν ἐκάλεσεν περὶ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ. Τὸ δὲ, κατὰ σάρκα, προσκεί μενον, δείκνυσιν ὅτι καὶ Θεὸς ἦν· ὡς ἄνθρωπος τὰ ἀνθρώπινα έκουσίως ἐσπένδετό τε καὶ ὑπέμεινεν μετὰ τοῦ εἶναι Θεός. εὐθύτητα, καθ᾽ ἅς. Στ. α', β'. Αλαζονείαν καταψηφίζονται τινες τοῦ εὐχομένου, φάσκοντες, ὡς τῶν μετρίων τὸ ἦθος, οὐ δεὶς λέξει τὸ, « Εἰσάκουσον, Κύριε, δικαιοσύνης μου, καὶ τὸ, « Ἐκ προσώπου σου τὸ κρῖμά μου ἐξέλθει. 'Αλλ' οὐκ ἀλαζὼν ὁ Δαυΐδ, ποιῶν πάντα τὰ θελήματα τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ σὺν ἀγαθότητι κριθῆναι θέλων, παρ εκάλει ἐξελθεῖν αὐτοῦ τὸ κρῖμα ἐκ τοῦ θεϊκοῦ προσ- ώπου. • Οἱ ὀφθαλμοί μου ιδέτωσαν ευθύτητας. Εύχεται τοῖς ὀφθαλμοῖς τοῦ ἔσω ἀνθρώπου εὐθύτη τας (17) ἰδεῖν, καθ' ἣν κρινεῖ ὁ Θεὸς ἐξάγων τὸ κρίμα ἐκ προσώπου ἑαυτοῦ· ἡ εὔχεται τὴν ἀρετήν, εὐθύτητας, θεάσασθαι· εἰ δὲ εὔχεται αὐτὴν ἰδεῖν, οὔπω παροῦσαν αὐτὴν ἔχει· ᾧ ἕπεται τὸ μὴ ἀλαζο νεύεσθαι αὐτὸν οὕτω τὴν εὐχὴν ἀναφέροντα. Ταῦτα περὶ τῆς παντελοῦς ἀρετῆς εἰρῆσθαι ἡγητέον, ἥτις οψέ ποτε παραγίνεται πλείστων ὅσων προδιανυ σθέντων. Στ. γ. Καὶ διὰ τῶν προκειμένων ἐμφαίνεται πολλή παρουσία (18) τοῦ λέγοντος· εἰ γὰρ ταῦτα ἐπὶ Θεοῦ λέγει, πολλὴν ἑαυτοῦ ἐμφαίνει καθαρότητα· δοκιμάζεται γὰρ ἡ καρδία παντὸς τοῦ σκυθρωπά ὑπομένοντος, ὅτ' ἂν ἐν παντὶ θλιβόμενος μη στενο χωρῆται, ἀλλ' ὑπομένων εἰς τέλος ἀποδείκνυται δια καιος· οἷος ἦν Ἰώβ, ᾧ εἶπεν ὁ Θεός· « Οίει με ἄλλως σοι κεχρηματικέναι, ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος;» πρὸς τὸ δεδοκιμάσθαι τὴν καρδίαν αὐτοῦ ὑπὸ τοῦ Κυρίου, καὶ πεπυρῶσθαι, καὶ μὴ εὑρέσθαι ἐν αὐτῷ ἀδικίαν. Τί σημαίνεται ἐκ τοῦ, ὁ Ἐπεσκέψω νυκτός ; » καὶ ἄρα εἰ τὴν κατάστασιν τῶν σκυθρωπῶν, διὰ τὸ ἀφεγγες καὶ μηδὲν ἱλαρὸν ἔχειν, νύκτα καλεῖ, ἐν ᾗ ἐπισκευ ψάμενος αὐτὸν ὁ Θεὸς, δόκιμον ἀπέφηνεν, καὶ πυρώ σας διὰ τῶν θλιβερῶν, καθαρὸν πάντων ἀδικημάτων ἀνέδειξεν. Ρηθείη τό, ο Επεσκέψω νυκτός, » καὶ οὕτως· Ἐπεὶ τῆς καρδίας τὰ κρύφια οὐκ εἰσὶ φα- νερὰ ἢ μόνῳ τῷ πρὸς ἂν εἴρηται, « Σὺ μόνος γινώ- σκεις τὰς καρδίας τῶν ἀνθρώπων, ο νὺξ ὠνομάσθη ὰ καὶ αὐτὰ, καίτοι τοῖς ἄλλοις ὄντα σκοτεινὰ διὰ τὸ ἀκατάληπτον, σοὶ τῷ δοκιμάσαντί με, διὰ τὸ ἐπεσκέ - DIDYMI ALEXANDRINI mus fuis. Non enim alterius cujuslibet causa, sed A propter ipsam sunt omnia. Si ergo Filius Dei est Verbum, tunc etiam cum factus est homo, modo uti Deus, modo uti homo loquebatur, et crucem sustinuit ignominia contempta, et resurrexit, sicuti summus Petrus in Actibus concionans de Davide aiebat: Propheta igitur cum esset, et sciret quia jurejurando jurasset illi Deus de fructu lumbi ejus suscitare secundum carnem Christum, providens locutus est de resurrectione ejus 1. Jam quod addidit secundum carnem, ostendit Deum quoque fuisse, et quod tanquam homo sponte immolabatur patiebaturque, cum simul esset Deus. PSALMUS VERS. 1, 2. Jactantiæ arguunt nonnulli David pre- B cantem, dicentes quod, modestorum more, nemno anquam audeat dicere: Exaudi, Domine, justitiam meam, › necnon et, ‹De vultu tuo judicium meum prodeat. Non autem gloriatur David, omnes fa- ciens Dei voluntates, sed cum benignitate judicari volens, suum exoptat judicium de vultu divino prodire. ‹ Oculi mei videant æquitates. › Precatur ut interioris hominis oculi æquitates videant, qui- bus judicat Deus, judicium de vultu suo deducens. Vel precatur virtutem, quam æquitates appellat, con- templari. Si vero earn videre expetit, nondum præsen- tem habet. Ex quo sequitur eum non gloriari has effe- rentem preces. Hæc quidem de perfecta virtute dici existimandum est, quæ tandem, multis in medio gradibus transcursis, supervenit. Vess. 3. Supradictis palet multa dicentis fiducia. Hæc enim si de Deo dicit, mullam exhibet ipsius munditiam. Probatur enim cor omnis molesta pa- tientis, si pressus undique non demittatur, sed in finem tolerans inveniatur justus. Qualis erat Job, cui dixit Deus: ‹ Credisne tibi me aliter conversa- tum esse, nisi ut justus appareas s8 ?, Scilicet probato corde ejus a Domino et igne examinato, non inventa est in ipso iniquitas. Quid vero signi- ficat, visitasti nocte ? » Nonne molestias, propter obscuritatem, cumque nihil prorsus lætum ha- beant, noctem vocat, in qua visitans eum Deus, pro- batum expertus est, et tribulationibus comburens, omnis iniquitatis purum præstitit. Hæc quoque possunt sic intelligi: Quandoquidem cordis abs- condita non manifesta sunt, nisi soli de quo di- ctum est : c Tu solus novisti corda hominum ", nox appellata sunt. Quæ quidem, cum sint aliis obscura propter impenetrabilem naturam, tibi vero, qui probasti me, cum e nocte visitasti, manifestata sunt. Quibus consentit et illud : ‹ Si "Job xxxII 32. ' - Act. 1, 24. (17') Forte leg. aut mox, EDIT. PATROL. XVI. D 12. Act. 11, 30. (18) Vix dubito quin legendum sit παρρησία. 12.

ρύγων σου σκεπάσεις με, ο πνευματικῶς ἐκληπτέον· Β αἱ γὰρ σκεπαστικαὶ τοῦ Θεοῦ δυνάμεις, πτέρυγες αὐτοῦ καλοῦνται, δι' ὧν σκέπει καὶ εἰς εὐθυμίαν άγει τὸν παρακαλοῦντα ἐξαιρεθῆναι ἀπὸ ἀσεβῶν τῶν τα λαιπωρίαν κατ' αὐτοῦ διανοουμένων· οὗτοι δὲ ἀόρατοί τινές εἰσιν ἐχθροί, ταλαιπώρους ποιοῦντες τοὺς ἁλι- σκομένους πρὸς αὐτῶν τῷ ὑποβαλεῖν αὐτοὺς ἁμαρτία. Στ. θ', ι', ια', ιβ'. • Οἱ ἐχθροί μου τὴν ψυχήν μου περιέσχον· τὸ στέαρ αὐτῶν συνέκλεισαν· τὸ στόμα αὐτῶν ἐλάλησεν ὑπερηφανίαν, ἐκβαλόντες με νυνί περιεκύκλωσαν με· τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἔθεντο ἐκκλῖναι ἐν τῇ γῇ. » Τὸ ἄγριον καὶ ὡμὸν τῶν ἀνθ ισταμένων σημαίνει διὰ τοῦ εἰπεῖν περιέχεσθαι τὴν ψυχὴν ἑαυτοῦ ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, συγκλεισάν- των τὸ στέαρ αὐτῶν διὰ τὴν πρὸς ὕλην προσπάθειαν· ὅλος γὰρ δι᾿ ὅλων ὑλικοὶ καὶ σάρκινοι πεπραγμένοι ὑπὸ τὴν ἁμαρτίαν τυγχάνουσιν, καὶ ἀπὸ πολλῆς εὐ- θυμίας καὶ τρυφῆς στέατος ὥσπερ καὶ πιμελῆς ἐπλη ροῦντο· διὸ ὁ Σύμμαχος· « Τῷ στέατι αὐτῶν ἀπε εφράγησαν· ο διὸ καὶ λαλεῖ τὸ στόμα αὐτῶν ὑπερηφα νέαν, οὐδὲν φιλικὸν ἢ καθῆκον εὐσταθῶς προφερόν- των· οὗτοι οἱ ἐχθροὶ ἀπὸ πολλῆς ἀλαζονείας ἐκβάλ- λοντες οἱονεὶ τὸν ταῦτα λέγοντα, περικυκλοῦσιν ἐπὶ τὸ βλάψαι καὶ ἀπολέσαι τὸν ἐντὸς ἀρκύων γεγενη μένον· οὐ γὰρ χρηστόν τι ἢ ἀγαθὸν ἐπιτηδεύουσιν· ἐπεὶ παραβάται θείων νόμων γεγενημένοι, διὰ τοῦ τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐν τῇ γῇ τεθεῖσθαι, ἐκκλινόν. των καὶ παρανόμων γινομένων· τοῦτο γὰρ παρίστα ται ἐκ τοῦ, «ἐν τῇ γῇ τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν τεθει- κέναι, σκοπεῖν θέλοντας τὰ πρόσκαιρα, καὶ φρονεῖν τὰ ἐπίγεια, ἐκκλίναντας ἐκ τοῦ τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν μὴ βούλεσθαι βαδίζειν, ἀλλὰ τὰς σκολιὰς ὡς ὁ ἔχων τα λανίζεται· « Ο γὰρ, φησίν, οἱ ἐγκαταλείποντες ὁδοὺς εὐθείας, τοῦ πορεύεσθαι ἐν ὁδοῖς σκότους· ὧν αἱ ὁδοι σκολιαὶ, καὶ καμπύλαι αἱ τροχιαὶ αὐτῶν· ο οὗτοι μὲν ἐπὶ τὸ ἐκκλῖναι ἔθεντο τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐν τῇ γῇ· τῶν φορούντων τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, τιθέντω τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐν τῷ οὐρανῷ, ἐπὶ τῷ κατορθῶσαι εὐθεῖαν ὁδὸν τὴν εἰς οὐρανοὺς ἀναφέ- ρουσαν. г ▸ Εx- Στ. ιγ'. Ἐπεὶ μακροθυμοῦντός σου κοιμάσθαί σε ἔδοξαν, μὴ παραυτὰ δίκην εισπραττόμενοι ἐφ᾽ οἷς φονι κῶς διέκειντο, «᾿Ανάστηθι » λοιπόν, εὦ Κύριε, ο ἵνα προφθάσῃς αὐτοὺς ἐπὶ τῷ ὑποσκελισθῆναι· συνοίσει γὰρ αὐτοῖς παθεῖν τοῦτο, ἵνα μὴ ἀεὶ ἐπὶ τὸ κακὸν τρέχοντες αὐξάνωσι τὴν ἀπώλειαν αὐτῶν· περισχόν τες γὰρ τὴν ψυχήν μου καὶ τὰ ἄλλα ποιοῦντες, εἰ μὴ κωλυθεῖεν, τὰ μέγιστα αὐτὴν βλάπτουσιν· ὅθεν « ὑποσκέλισον ο αὐτοὺς, ἵνα μηκέτι κατ' ἐμοῦ δύνωνται, ε σοῦ ῥυσαμένου τὴν ψυχήν μου, ἀφ' ἑκάστου ὄντος τοιούτου, καὶ διὰ τοῦτο ἀσεβοῦς ὀνομαζομένου· ι Ρυ- και ο γὰρ ι τὴν ψυχήν μου ἀπὸ ἀσεβοῦς. » Τὴν ρομ φαίαν ἑαυτοῦ ἐκ τῆς χειρὸς αὐτῶν λήψεται· εἶχον γὰρ αὐτὴν εὐλόγως δοθεῖσαν, αἱρεται δὲ ἀπ' αὐτῶν οὐ χρωμένων ὡς δεῖ· διὸ καὶ ἐν τῇ γῇ ὀλιγοῦνται, τουτέστιν εὐτελίζονται· οἱ γὰρ περὶ τὰ ὑλικὰ καὶ χοϊκὰ γινόμενοι προσπαθοῦντες αὐτοῖς, ἀποβάλλουσιν τῆς ψυχῆς τὸ ἀνάστημα καὶ τὸν πλοῦτον ἄν εἶχον, εἰ DIDYMI ALEXANDRINI vocantur, quous obumabrat animumque conūrmal A illius qui se ab impiis adversus ipsum afflictionem meditantibus liberar¡ precatur. Hi vero invisibiles quidam sunt inimici, qui miseriis excruciant a se victos, eos in peccatum inducentes. VERS. 9-12. c Inimici nei animaro meam circum- dederunt; adipem suum concluserunt; os eorun locutum est superbiam, projicientes me nunc cir- cumdederunt me : oculos suos statuerunt declinare in terram. › Quam feri dirique sint Deo resistentes apparet, cum dicit Psalmista, circumdari animam suam ab inimicis suis, adipemque eorum conclusum, propter carnalium appetitionem. Omnes enim om- vino ad materiam dediti et carnales propter pec- catum efecti sunt, et deliciis ac voluptatibus quasi ad pe et pinguedine repleti. Vertit itaque Symmachus: • Adipe suo obstruxerunt. Ideoque loquitur os eo- rum superbiam, amabile nihil aut decorum elo- quentium. Isti igitur inimici, multa tunentes arro- gantia, hæc dicentem quasi projicientes, circumdant, læso atque interempto qui in retia sua incidit. Non enim boni vel commodi quidquam moliuntur. Divi- narum legum infractores facti, cum oculos suos in terram demittunt, inclinati funt et rebelles. Hoc innuit c in terram, oculos suos constituere, contem- plari volentes temporalia et sapere terrestria, de- clinantes, neque per rectam viam ambulare volen- tes, sed per fexuosas semitas, quas pergens sic imprecatur : « Eheu,, inquit, rectas reliquerunt vias, ut in tenebrarum viis incederent, quarum flexuosi sunt tramites, et recurvæ earum orbitæ "., Isti quidem cum declinaverunt, constituerunt ocu- los suos in terram; ferentes autem imaginem cœ- lestis, oculos suos in cœlum sustulerunt, viamque ingressi sunt rectam, quæ ducit ad cœlos. VERS. 13. Cum propter longaninitatem tuam te dormientem existimaverunt, poenam non extemplo solventes pro iis quæ cruente patraverunt, « surge, deinceps, • Domine, ut prævenias eos atque supplantes. Proderit enim eis hoc pati, ne semper ad malum grassanies, exilium suum au- D geant. Circumdantes enim animam meam, aliaque facientes, nisi impedirentur, gravissime eam ali- gerent. Quare ● supplanta › cos, ut adversus me non jam prævaleant; et eripe animam meamɔ ab iis qui tales sunt, ideoque impii sunt vocati : « Eripe, inquit, animam meam ab impio. » Frameam suam eripiet e mann illorum: hanc siquidem habebant 'sibi provide datam; eripitur autern ab iis non ut æquum est ulentibus. Itaque in terra pauci fiunt, id est. parvi ducuntur. Hi enim carnalia tantum ac terrestria sibi ambientes, animæ magnitudinem amittunt, divitiasque quas conseculi essent, nisi Isa. LIX, 9, 10. .

μὴ τὰ ὑλικὰ προτέθειντο· διὰ τοῦτο καὶ μὴ ὄντες & ὀνομάζονται· ὡς ἐν τῷ, « Μὴ παραδῷς τὸ σκῆπτρόν σου τοῖς μὴ ουσιν· διαμέρισον αὐτοὺς ἐν τῇ ζωῇ αὐτῶν. ὁ Στ. ιδ'. Εχορτάσθησαν υἱῶν (19), καὶ ἀφῆκαν τὰ κατάλοιπα τοῖς νηπίοις αὐτῶν, ὁ τῶν ἐπὶ κακῷ συμ- φωνούντων καὶ ὁμονοούντων, τῆς ζωῆς ὁ μερισμός ὠφέλιμος· ὃ γὰρ πρᾶξαι προτέθειντο κακὸν ὁμοφρο νοῦντες, τοῦτο ἀποβάλλουσιν ἀτελὲς γινόμενον, δια στασιάσαντες πρὸς αὐτούς, ὡς γέγονεν ἐπὶ τῶν προ- τεθειμένων πύργον καὶ πόλιν οἰκοδομῆσαι ἐπὶ κακῷ τῷ ἑαυτῶν· εὐεργετῶν γὰρ αὐτοὺς ὁ Θεὸς συνέχεεν τὰς γλώσσας αὐτῶν, ὡς μηκέτι εἰδέναι ἕκαστον τὰ παρὰ τῶν πλησίον λεγόμενα, ἵνα ἡ προκαταλαβοῦσα ἄγνοια, διαστασιάζειν αὐτοὺς πρὸς ἑαυτοὺς παρα- σκευάσασα, ἀτελῆ τὴν πρόθεσιν αὐτῶν ἀποδείξῃ. Τοῦτο οὖν ἐστι τὸ δηλούμενον ἐν τῷ, « Διαμέρισον αὐτ τοὺς ἐν τῇ ζωῇ αὐτῶν. » Καὶ τῶν κεκρυμμένων σου ἐπλήσθη ή γαστήρ αὐτῶν. » Κεκρυμμένα δὲ Θεοῦ τὰ ἀνάξια τῆς μνή- μης αὐτοῦ· ὧν πάντων τὰ κατάλοιπα τοῖς νηπίοις κατέλειπον μετὰ τὸ πλησθῆναι τὴν κοιλίαν αὐτῶν. Οτι δὲ ἀνάξια τῶν ὄψεων τοῦ Θεοῦ τὰ ἐπίληπτα, παρίσταται ἐκ τοῦ Κάϊν· ἐξῆλθεν γὰρ οὗτος ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ· καὶ ἐκ τοῦ, ι Οὐδὲ διαμένουσι παράνομοι κατέναντι τῶν ὀφθαλμῶν σου·, τούτων τῶν μακρὰν Θεοῦ τυγχανόντων εμφορηθέντες, τὰ κατάλοιπα εἴασαν τοῖς νηπίοις αὐτῶν· χορτασθέντες υἱέων (20), τοῦτ᾽ ἔστιν ἀκαθάρτων· πάντων γὰρ τῶν μολυνόντων χαλεπώτεροι οἱ καὶ ἑαυτοὺς βλάπτοντες καὶ ἑτέρων αἴτιοι γινόμενοι· ὁ δηλοῦται καὶ διὰ τοῦ, • Καὶ ἀφῆκαν τὰ κατάλοιπα τοῖς νηπίοις αὐτῶν· τέλειον γὰρ ἀπατῆσαι, οὐχ οἷοί τέ εἰσιν· διὸ περὶ αὐτῶν γέγραπται· ο 'Ανθ᾽ ὧν γὰρ ἡδίκουν νηπίους, φονευθήσονται· καὶ ἐξετασμὸς ἀσεβεῖς ὀλεῖ. ο Φέρε ται γραφὴ ἔχουσα, ι έχορτάσθησαν υἱῶν, » δι' οὓς υἱωνοὺς εἰς κόρον ἔσχον· διαμερισθέντες ἐν τῇ ζωῇ ἑαυτῶν, πολύτροπον τὴν βλάβην ἔσχον· οὐ μόνον γὰρ αὐτοί, ἀλλὰ καὶ οἱ νήπιοι αὐτῶν ἐκορέσθησαν τῶν κεκρυμμένων τοῦ Θεοῦ. Στ. ιε'. Ἐκεῖνοι μὲν οὕτω, φησίν, καθὰ εἴρηται • Ἐγὼ δὲ ἐν δικαιοσύνῃ ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ σου· › οὐ γὰρ τῶν κρυπτομένων ἀπὸ σοῦ ἡ ἀρετὴ ὡς ἡ ἐκείνων κακία· κἀκεῖνοι μὲν αὐθάδεις ὄντες καὶ οἰόμενοι πάντων εἶναι πλήρεις, μηδὲν ἔχοντες, ώς ἀπεντεῦθεν δοκεῖν αὐτοὺς κεχορτάσθαι· ἐγὼ δὲ ἐκ μέρους γινώσκων ἄρτι, τότε χορτασθήσομαι ὅτ' ἂν ὀφθῇ ἡ δόξα σου υφισταμένη κατὰ τὸ ἐρχόμενον τέ λειον ᾧ προσβάλλειν τότε δυνατόν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον· ο δυνατὸν ὀφθησομένην Θεοῦ δόξαν ἐκλαβεῖν τὸν μονογενῆ Υἱόν, περὶ οὗ γέγραπται· . Όψεται πᾶσα σὰρξ τὸ σωτήριον αὐτοῦ· καὶ ὀφθήσεται ἡ δόξα Κυρίου· » πληροῦται τούτων ἕκαστον, ὅτ' ἂν θεασό- Σιν, 11. ν ἐχορτάσθησαν ὑείων, Φέρεται γραφὴ ἔχουσα έχορτ. υἱῶν, » EXPOSITIO IN PSALMOS. terrestria anteposuissent. Propterea et non exsi- stentes vocantur, velut in hoc loco : • Ne tradas sceptrum tuum iis qui non sunt "; divide eos in vita eorum. › VERS. 14. • Saturati sunt Giliis, et dimiserunt re- liquias parvulis suis. In malum consentientibus conjurantibusque vite divisio utilis est. Quod enim facere malum constituerant concordes, hoc irritum jacet inter se dissidentibus, sicut illis evenit qui turrem et urbem ædificare damno suo constituerunt. Benefaciens enim illis Deus, miscuit linguas eorum, ita ut jam nemo intelligeret quæ proximus quisque diceret. Superveniens igitur subita ignorantia ipsos inter se dissidere præparavit, irritumque eorum in- ceptum ostendit. Hoc est igitur quod indicant hæc B verba : « Divide eos in vita eorum. » • C D s Esther Psal. v, 6. - • De absconlitis tuis impletus est venter eorum. Abscondita Dei, quæ indigna sunt ejus memoria. Quorum omnium reliquias reliquerunt parvulis, suuin postquam impleverunt ventrem. Quod Dei oculis indigna sunt sceleste admissa, indicat Cain exemplum ; ille enim a Dei vultu rejectus est ; nec- non et hic locus: «Non stant iniqui coram oculis tuis s. o Istis procul a Deo remotis impleti, reli- quias dimiserunt parvulis suis, saturati filiis, id est, immundis. Omnibus enim impuris pejores, et se ipsos laedunt, et aliis exilio sunt; quod quidlem og tenditur his verbis : Et dimiserunt reliquias suas parvulis suis. › Justum enim decipere non valent. Ideo de istis scriptum est : « Pro iis quæ inique par- vulis fecerunt, interficientur; et inquisitio impios interimet. » Alia versio habet, Saturati sunt filiis, propter nepotes quos in fastidium habuerunt. Divisi in vita sua, multiforme damnum passi sunt; non enim modo ipsi, sed et parvuli sui saturati sunt abscondilis Dei. Værs. 15. Hi vero sic, inquit, sicut dictum est : • Ego autem in justitia apparebo conspectui tuo. Non enim absconditorum procul a fe virtus urist- rum malitia. Et isti quidem, cum arrogantiores sint, sese omnium esse plenos existimant, nihil ha- bentes, et inde videtur eos saturatos esse. Ego au- tem partim nunc cognoscens ", tum saturabor cum apparebit gloria tua exoriens secundum perfectio- nem venientem; cui adjicere possumus ‹ facie ad faciem . . Possibile est conspiciendam Dei glo- riam significare unigenitum Filium, de quo scri- plum est: ‹ Videbit omnis caro salutare ejus, et revelabitur gloria Domini 36., Quorum implebuntur Cor. III, 12. ss ibid. Luc. 1, 6; Isa. xL, 5. versio habet Sat. sunt filiis. fefellit. EDIT. Saturati sunt porciuis (alimen- tis) et sic legendum hoc loco probat quod infra legitur : Alia Quod interpretem (19) Vulg. saturati sunt filiis. LXX vero habent (20) Legendum ὑείων. I.

μεθα τὴν δόξαν τοῦ Υἱοῦ, • δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. » ο Στ. α'. Τέλος δὲ λέγεται τί; Οὗ χάριν τὰ ἄλλα, αὐτὸ δὲ οὐδενὸς ἕνεκα· διὰ τοίνυν τὴν κατὰ τῶν ἐχθρῶν νίκην οἱ πόλεμοι, καὶ πάντα τὰ πρὸς ἀρι στείαν βασιλέως συντείνοντα ήδη· καὶ τέλος ἐκάλεσεν καὶ δικ... δεῖν ὑμνολογίας τὸν αἴτιον, πρὸς ὂν Εσδρας εἶπεν· « Παρὰ σοῦ ἡ νίκη· κ οὗ δὴ καὶ παῖς καὶ θε ραπευτῆς ὁ Δαυΐδ· καὶ οὕτω τὴν ᾠδὴν ἐν ἡμέρᾳ, τουτέστιν ἐν τῷ φωτισμῷ προσάγει, ἡνίκα πάντες καὶ ὁ Σαούλ κατελύθησαν, μηδὲν βλαβέντος ὑπ' αὐτ τῶν τοῦ Δαυΐδ. νι, β. 11. Στ. ε'. Η καὶ ο χείμαρροι ἀνομίας, ο διὰ τὸ εἰς ἀνο- μίαν ἔρχεσθαι τοὺς μὴ γενναίως υφισταμένους πειρα- τήρια· καὶ μὴν ὠδῖνες θανάτου » καὶ « ᾅδου » τὰ πρὸς θάνατον ἁμαρτήματα· οὐκοῦν καὶ « χειμάρρους άνο- μίας » ἐρεῖς τὰ ρεύματα τῆς κακίας· καὶ ι θανάτου κακίας (21), » τὰς πρακτικὰς ἁμαρτίας. Στ. ζ'. Σύμφωνα δὲ ταῦτα τῷ, ὁ Ἡμῖν δὲ εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ, καὶ εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός·, εἰ μὴ ἄρα κατὰ τοῦ αὐτοῦ ἀμφότερα λέγεται, Πατρὸς καὶ Υἱοῦ Θεοῦ καὶ Κυρίου ὄντος, διὰ τὸ ταυτὸν τῆς θεό τητος καὶ κυριότητος. Εισακουσθεὶς δὲ πιστεύει, πά λιν εἰσελεύσεσθαι ἐνώπιον αὐτοῦ τὴν ἰδίαν κραυγὴν, ἢ ὅτι ᾔσθετο τοῦ Θεοῦ ἐπινεύσαντος, καὶ θαῤῥεῖ περὶ τῆς ἐκβάσεως. Στ. η', θ'. Ἕτερο; ἔφη· Τὰ ὄρη ταῦτα μεθίστησιν ἀπὸ τῶν ἠπατημένων, ὁ ἅπασαν ὡς κόκκον σινάπεως ἔχων πίστιν. « Ἐὰν γὰρ, φησὶν ὁ Παῦλος, ἔχω πιο στιν ὥστε ὄρη μεθιστάνειν, τούτων ὑπῆρχε καὶ τὸ πνεῦμα τὸ σεληνιασμοῦ, περὶ οὗ φησιν ὁ Σωτήρ· . Εἰ εἶχετε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐλέγετε ἂν τῷ ὄρει τούτῳ· Μετάβηθι ἔνθεν ἐκεῖ. » . Ανέβη δὲ καπνὸς ἐν ὀργῇ αὐτοῦ, κ τῆς μοχθηρᾶς ύλης δαπανωμένης, ἀνα- λογίαν ἐχούσης πρὸς τὰ ἐποικοδομούμενα ἐπὶ τῷ Χρι στῷ θεμελίῳ ὄντι ὑπὸ φαύλων ἀνθρώπων, ξύλα, χόρε τον, καλάμην· φαῦλαι δὲ ταῦτα πράξεις καὶ γνῶμαι· οἱ δὲ ἄνθρακες ποτὲ μὲν τὰς κολάσεις σημαίνουσιν. ὡς ἐν τῷ, ο Ἐὰν πεινᾷ ὁ ἐχθρός του, ψώμιζε αὐτόν· ἐὰν διψᾷ, πότιζε αὐτόν· τοῦτο γὰρ ποιῶν, ἄνθρακας πυρὸς σωρεύσεις ὑπὸ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ· » καὶ τὸ, • Πετοῦνται ἐπ' αὐτοὺς ἄνθρακες πυρὸς, καὶ κατα- βαλεῖς αὐτούς· ο οὗτοι ἔσονταί σοι βοήθεια· ποτὲ δὲ τοὺς διαπύρους τοῦ Θεοῦ λόγους καθαίροντας τους τῆς ψυχῆς λογισμούς· καὶ δῆλον ἐξ Ησαίου φήσαντος· « Καὶ ἀπεστάλη ἐν τῶν σεραφὶμ, καὶ ἔλαβεν ἄνθρακα ἀπὸ τοῦ θυσιαστηρίου· ο πυροί τοίνυν εἰς φαιδρότητα τοὺς λογισμοὺς τῆς ἑτοίμου πρὸς τοῦτο ψυχῆς· ἁμαρτ τωλοὺς δὲ καθαίρει, τὰς πράξεις αὐτῶν καταφλέγων· τὸ δὲ πῦρ εἰ μὴ δέξωνται τοῦτο, καταφλέξει τὸ πῦρ αὐτοὺς τὸ αἰώνιον. Στ. ι'. Ἡ δὲ κατάβασις, τῇ τοῦ Σωτῆρος ἀκόλουθος οἰκονομίᾳ· κατέβη δὲ οὐ τοπικῶς, ἀλλὰ τῷ ἐν μορφῇ 3º DIDYMI ALEXANDRINI singula, quando videbimus gloriam Filii, c gloriam A quasi Unigeniti a Patre, plenus gratiæ et verita- tis . . PSALMUS Vers. 1. Quis hic fuis habetur ? cujus gratia ca- tera, ille vero nullius causa. Ergo propter victoriam adversus inimicos bella, omniaque ad regis præ- cellentiam spectantia jam et finem vocavit, el….. hymnorum auctorem, ad quem Esdras dixit: ‹ Apud te victoria. › Cujus igitur et puer et servus David. Et sic canticum in die, id est in luce profert, cum omnes atque Saul devenerunt, nihilque mali ab iis passus est David. VERS. 5. « Torrentes iniquitatis, » propterea quod ad iniquitatem tendunt qui tentationes non fortiter ferunt; • dolores » vero < mortis : et c inferni, mortalia sunt peccata. Cæterum et torrentes 'ini- quitatis, malitiæ duenta dices, • mortisque dolo- res, » peccato obnoxiam agendi rationem. VERS. 7. Congrua autem hæc cum illis : « Nobis vero unus Deus Pater, et unus Dominus Jesus Chri- Slus se ; » nisi de eodem utrumque dicatur, cum sit Pater Filiusque, et Deus et Dominus, propter eam- dem deitatem ac dominationem. Exauditus credit rursus venturum coram eo clamorem suum; vel quia Deum sensit annuentem, de eventu securus est. B XVII. VERS. 8, 9. Alius dicit: Montes illos transfert er- C rorum, qui fidem sicut granum sinapis habet. • Si enim, dicit Paulus 3, habeam fidemn ita ut montes transferam. Hujusmodi est spiritus lunatici, de quo dicit Salvator: Si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huie : Transi hinc illuc . • Ascendit fumus in ira ejus, molestiarum ligno consumpto, similitudinem habente cum iis quæ ædificantur super Christum angularem lapidem a vauis hominibus, lignis, feno, culmo; quæ quidem turpes sunt actus et cogitationes. Carbones vero, forte castigationes indicant, qualiter in hoc loco: • Si esurierit inimicus tuus, ciba illum ; si sitierit, potum illi ministra : hoc enim faciens, carbones ignis congesseris super caput ejus "; atque illud : • Cadent in ipsos carbones ignis, et dejicies eos 4, Isti erunt tibi auxilium. Sunt et forsan accensi Dei sermones, qui animæ verba purificant. Quod nia- nifestum est Isaia dicente: « Et missus est unus seraphim, carbonemque ab altare suscepit s. » Com- burit igitur ad splendorem sermones animæ ad illud paratæ. Peccata autem mundat, actus eorum exurens. Quod si ignem illum non ostendunt, com - buret eos ignis in æternum. , Vens. 10. Descensus vero Salvatoris Incarnatio- nem indicat. Descendit autem non localiter sed cum Joan. 1, 14. Cor. VIII, 6. Cor. III, 2. ss Isa. D Matth. xvii, 19. * Rom. x, 20. "Psal. CXXXIX, (21) Lege ὠδίνας. Proxim vos κακίας typothetam fefellerit. EpIT.

Θεοῦ ὑπάρχων, μορφὴν δούλου λαβεῖν· τὸ δὲ ἀσαφές καὶ λανθάνον τῆς τοῦ Θεοῦ γνώσεως, διὰ τοῦ γνόφου παρίσταται· εἰς τοῦτο γὰρ καὶ Μωϋσῆς, ὡς ἦν ἀν- θρώπῳ δυνατόν, εἰσελήλυθεν· τοιαύτη καὶ ἡ δεύτ το ἐπιδημία τῷ μὴ δι᾿ ὅλων ἐγνῶσθαι τοῖς γενη- τοῖς. Στ. ια'. Τὸ δὲ χερουβ ἑρμηνεύεται πληθυσμός γνώ- σεως· τοῖς οὖν λογικοῖς τούτοις ζώοις, ἢ καὶ ταῖς τοιαύταις ψυχαῖς, ἐπιβὰς ὁ Θεὸς ἵπταται διὰ τῆς ὀξυτάτης νοήσεως· ἀνέμους δὲ εἰ μὲν τοὺς αἰσθητοὺς λάβοις, τῷ λόγῳ τῆς προνοίας ἐπιβαίνει τούτων ὁ Θεός, ἄγων αὐτὸς ὡς βούλεται· ἐξάγων γάρ ἐστιν ἀνέμους ἐκ θησαυρῶν αὐτῶν· εἰ δὲ τοὺς πνεύματι μετα εωριζομένους, καὶ ὡς ἀνέμους πνοὰς ἐκπέμποντας σοφοὺς ἄνδρας νοήσεις, ὅτι καὶ τούτων ταῖς πτέρυξιν ὁ Θεὸς ἐπιβαίνων ἵπταται πανταχοῦ, τουτέστι ταῖς ὑψιπετέσι νοήσεσιν· καὶ ἀνέμους δὲ διδασκαλίας περὶ ἑτεροδόξων λέγων, εἶπεν ὁ ᾿Απόστολος· « Παντὶ ἀνέ- μῳ διδασκαλίας ἐν τῇ κυβίᾳ τῶν ἀνθρώπων, ἐν πανουργία πρὸς τὴν μεθοδίαν τῆς πλάνης· κ τῶν δὲ τοιούτων ανέμων ταῖς πτέρυξιν ἐπιβαίνει πνεύματα πλάνα· τῆς δὲ ἀληθοῦς ὁ Θεὸς ἐπιβαίνων διδασκαλίας, όπου βούλεται πνεῖ. Β Στ. ι6' -ιε'. Σκοτεινῶν νεφελῶν εἰς φῶς διὰ σαφηνείας προελθουσῶν, οὐδεμιᾶς ἀπολογίας υπολείπεται πρό- φασις τοῖς ἁμαρτάνουσιν· διὸ εὐθέως τηλαυγήσει τῶν νεφελῶν, ἀκολουθεῖ χάλαζαν καὶ ἄνθρακας πυρὸς εἶ ναι· εἴδη δὲ κολάσεων διὰ τῶν προσηγοριών σημαίνε ται, καὶ τῶν περὶ Χριστοῦ προφητευομένων ἐκβάσεως τετυχηκότων· ὁ Θεὸς εὐθὺς οὐρανόθεν βροντα· ήτοι διὰ τῆς μεγαλοφωνίας τῶν πληρουμένων λόγων ὑπὸ Ἰησοῦ, ἢ τῷ ἑκάστῃ διανοίᾳ ἐμβάλλειν θεολογίας υψηλοτάτους λόγους τὸν Θεὸν περὶ τοῦ μονογενούς Υἱοῦ, μονονουχί τοῦτο κεκραγώς· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς ἐν ᾧ ηὐδόκησα· : ἀλλὰ καὶ ἀποκαλύπτων τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, τωνὴν δίδωσιν ὁ Ὕψι- στὸς τοῖς ὑψηλῶς περὶ Χριστοῦ διαλαβοῦσιν, ὅτε οὐχ αἷμα καὶ σὰρξ αὐτοῖς ἀπεκάλυψεν, ἀλλ' ὁ Πατὴρ ὁ οὐράνιος τὸν ἴδιον Υἱόν· ὥσπερ δὲ τοῖς παρεσκευα- σμένοις τὸν νοῦν πρὸς θεοπτίαν καὶ τὴν ἀκοὴν τοῦ ἔσω... ὁ Κύριος καὶ ὁ Ὕψιστος τὴν φωνὴν αὐτοῦ δί- δωσιν, ἵν᾽ ὑπὸ τῆς οὐρανόθεν ἐρχομένης βροντῆς με τεωρισθέντες, ἐκστῶσι μὲν τῶν γηίνων, προσπελά- σωσι δὲ τῷ οὐρανῷ, τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου φέ- ροντες, καὶ τὰ ὑψηλὰ τῶν νοημάτων πρὸς τοῦ Ὑψί- στου διδόμενα λάβωσιν· οὕτω τοῖς ἐναντίως διακειμέ νοις ἐξαποστέλλει βέλη ὁ Κύριος ἱκανῶς ἔχοντα συν- ταράξαι τοὺς πρότερον περὶ τὸ κακὸν ὁμονοοῦντας βέλη δὲ νῦν λέγει τοὺς προαναφωνοῦντας τὰς κολά σεις λόγους· ἱκανοὶ γὰρ αἱ ἀπειλαὶ ἐκταράξαι καὶ θορυβῆσαι τὴν ψυχήν· ὅτ' ἂν δὲ καὶ τὰς μετ' αἰνιγμά- των λεγομένας ἀπειλὲς σαφηνίσῃ, καὶ φωτίσῃ ἀστρα- πῶν δίκην, τοὺς ὑπὸ τῶν βελῶν τῶν προειρημένων σκορπισθέντας συνταράξει· οἱ γὰρ σκορπιζόμενοι τὴν πρὸς τὸ κακὸν συμφωνίαν ἀποβάλλουσιν ὡς ἐν ταρά- χῳ καὶ συγχύσει γενόμενοι. Πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς αἱ νεφέλα: τοὺς προς - EXPOSITIO IN PSALMOS. A in forma Dei esset, ut servi formam susciperet ". Quod obscurum absconditumque in Dei notitia est, per caliginem ostenditur ; in quæ Moses, quantum possibile est homini, penetravit. Designat et Salva- toris in terra commorationem, prout minime a mortalibus cognosceretur. VERS. 11. Per cherubim significatur scientiæ abundantia. Super hæc igitur spiritalia animantia, vel super tales animas ascendens Deus volat altis- sima mente. Ventos autem si sensibiles acceperis, verbo providentiæ ascendit super illos Deus, ducens ipse ut vult. Educit enim ventos ex eorum thesau- ris. Quod si homines spiritu elatos et quasi ven- tos auras emittentes, sapientes putaveris, et hom rum super pennas vectus Deus quacunque volat, id est excelsis cogitationibus. Et ventos quidem doctrinæ de heterodoxis ait Apostolus, dicens :‹ Omini vento doctrinæ in alea hominum, in malitia ad viam erroris "., Talium autem ventorum super alas volant spiritus fallaces; Deus vero veræ do- ctrinæ vectus alis, ubi vult spirat ª. C D VERS. 12-15. Obscuris nubibus in lucem per revelationem pervenientibus, nullus excusationis locus peccantibus relinquitur. Itaque cum nubes late fulserunt, protinus sequuntur grando et car- bones ignis. Imagines pœnarum per has voces ostenduntur, necnon et prophetizantur quæ in Christi adventu fiunt. Protinus intonat Christus de cœlo ; sive propter magnam sermonum a Jesu habi- torum majestatem; seu quia cuique menti infudit divinitatis altissimos sensus Deus de unigenito Filio suo, exclamans hoc tantum : « Ille est Filius meus dilectus, in quo complacui "., Sed et reve- lans Filium suum, vocem dat Altissimus illis qui alle de Christo intelligunt, cum neque sanguis, neque caro revelaverunt, sed Pater cœlestis proprium Filium". Quemadmodum enim animo præparatis ad Dei intuitionem et ad auditionem interioris.... Dominus et Altissimus vocein suam dat, ut toni- tribus de cœlo missis elati, a terrestribus recedant, tendantque ad colum, imaginem illius qui super coelos est ferentes, sublimesque cogitationes ab Altissimo dalas accipiant. lis ita qui se adversarios præstant, emittit sagittas Dominus satis idoneas ad conturbandos eos qui prius in malum conspirave- runt. Sagittas vero nunc vocat sermones pœnas prophetizantes. Satis enim sunt minæ ad commo- vendam conturbandamque animam. Cum enim et minas obscure editas manifestaverit, illuminave- ritque fulgurum instar, sagittis, ut jam explicuimus, dispersos conturbabit. Dispersi enim in malum con- cordiam amittunt, quasi perturbatione et confusione trepidantes. » Pl il pp. 11, 6, 7. » Ephes. IV, 14. * Joan. 114, 8. Multis Scripturæ locis nubes prophetas indicant. Matth. 11, 17; xvii, 5. * Matth. xvi, 17.

ἀπώλλυτο· ἀλλ' ἀγαθότητι καὶ φιλανθρωπίᾳ πολλῇ, ἑκάστοτε πλήθους ἁμαρτημάτων γινομένου, οὐ καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἐμπνέειν αὐτὸν πνεῦμα τῆς ὀργῆς ἑαυτοῦ διὰ τὸ προαναφωνεῖν τῆς ὀργῆς τὰς κολάσεις· • Παιδεύσω γὰρ αὐτοὺς ἐν τῇ ὀργῇ τῆς θλίψεως αὐτ τῶν. » Στ. ιζ'. « Ἐξ ὑδάτων πολλῶν, » ἤτοι τῶν ταραχω δῶν καὶ ἁλμυρῶν πραγμάτων τοῦ βίου, τροπικῶς θα λάττης ὀνομαζομένων, ἢ ἀντικειμένων καὶ τεταρα- γμένων. Ἐπίστησον δὲ, εἰ καὶ δόγματα τῆς ἀθεότη- τος ὕδωρ ἐστὶν πολὺ οὐ δυνάμενον σβέσαι τὴν ἀγά- πην· δυνατοὺς δὲ ἐχθροὺς ἐξ ὧν ῥύεται ὁ Θεὸς, τοὺς ἀοράτους ῥητέον· τάχα δὲ καὶ τοὺς ἐν ὑπεροχαῖς ἀν θρώπους, καὶ τοὺς ἀπατᾷν προτεθειμένους διὰ ψευ- δωνύμου γνώσεως, ὅτ' ἂν δεινοὶ περὶ σοφιστείαν ὦσιν. Οὐχ ἁμάρτοι δέ τις καὶ τοὺς ἰδίους λογισμούς, ὅτ' ἂν Β δυναμεστῶνται τῇ προνοίᾳ ἢ καὶ περὶ ἄλλην ἀσέβειαν ἐπανέχωσιν, ἐχθροὺς δυνατούς λέγων, καὶ ῥυσθῆναι ἐκ τῶν μισούντων, ὅτ' ἂν ὑπὲρ αὐτὸν κραταιωθῶσιν ἀξιοί, μισούντων δὲ μάτην· οὐδὲ εἷς γὰρ διὰ τὸ φαῦ λος εἶναι μισούμενος, παρρησιάσεται πρὸς Θεὸν ταύ- την τὴν εὐχὴν εἰπεῖν· ἀλλ' ὅτ' ἂν διὰ Χριστὸν καὶ τὸν ὀρθὸν βίον μισῆται παρὰ τῶν ἁμαρτωλῶν τῶν τὴν θεοσέβειαν βδελυττομένων· ἔλεγχον γὰρ τῆς ἑαυτῶν πολιτείας ἡγοῦνται τὴν τοῦ δικαίου αναστροφήν. Οὗ- τοι δὲ οἱ μισητικῶς πρὸς τὸν δίκαιον ἔχοντες τότε μάλιστα ἐπιτίθενται, ὅτ' ἂν κακώσεως καιρὸς ἐνστῇ· τὸ γὰρ κρίμα τῆς Προνοίας ἀγνοοῦντες, οὐ δι' ἄλλο τι, ἢ δι᾽ ἁμαρτίας θλίβεσθαι τὸν δίκαιον ὑπολαμβάνου- σιν· ὡς οἱ διαλεγόμενοι τῷ Ἰώβ. Τοῦ γὰρ Θεοῦ θλί- ψεσιν αὐτὸν ὑποβαλόντος ὅπως ἀναδειχθῇ δίκαιος, ἔφασκον ἐκεῖνοι ἀσεβείας καὶ ἁμαρτίας χάριν τούτοις περιπεπτωκέναι τὸν ἄνδρα· ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦ πταίοντος Ισχυροί πάντες οἱ ἀλιτήριοι δαίμονες καὶ ὁ διάβολος, ὡς νοεῖσθαι νῦν κάκωσιν τὴν ἁυαρ- τίαν. Στ. ιθ'. « Καὶ ἐγένετο Κύριος ἀντιστήριγμά μου. Ἐν ἡμέρᾳ γὰρ κακώσεως ὅτ' ἄν τις πρὸς τὸν Θεὸν καταφύγῃ, ἕξει αὐτὸν ἀντιστήριγμα αὐτοῦ γινόμε- νον, τοῦτ' ἔστιν ἀντιστηρίζοντα αὐτὸν, ἵνα μὴ κλονη θεὶς καταπέσῃ. Καὶ περὶ τῆς τελείας γοῦν ψυχῆς, ἀντιστήριγμα τὸν Θεὸν Λόγον ἐχούσης, θαυμαστικῶς οἱ ἀποδεχόμενοι τὴν ἀνάβασιν καὶ λάμπρυνσιν αὐτῆς, φάσκουσιν· ι Τίς αὕτη ἡ ἀναβαίνουσα λελευ κανθισμένη, ἐπιστηριζομένη ἐπὶ τὸν ἀδελφὸν αὐτ τῆς; » Στ. κ'. « Καὶ ἐξήγαγέν με εἰς πλατυσμόν. » Αντι- στήριγμα γὰρ ὁ Κύριος γινόμενός τινι ἐξάγει αὐτ τὸν ἐκ τῆς στενότητος τῶν θλιβερῶν, πλατυσμὸν αὐτ τῷ δωρούμενος· κατὰ τὸ, ο Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι. · Ἐν θλίψει δὲ πλατύνεται τις, οὐκ ἔξω τῆς θλίψεως πάντως γινόμενος, ἀλλὰ γενναίως καὶ εὐλα 6ῶς πρὸς αὐτὴν τεταμένος. • Ρύσεταί με, ὅτι ἠθέλη- σέν με. » Κἂν ὅτι μάλιστα πλείστην ἔχωσι δύναμιν· ἠθέλησεν γάρ με, πάντα τὰ θελήματα αὐτοῦ ποιοῦντα. Στ. κα'. ι Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν Εt EXPOSITIO IN PSALMOS. frequentiam exspectat. Non singulis diebus emittit spiritum iræ sua, prænuntiatque ire castigationes : • Docebo enim illos in ira tribulationis illorum. › A rignitate et humanitate multa, semper peccatorum VERS. 17. « De aquis multis, » scilicet de turnu- lentis amarisque vitæ negotiis, quæ figurate mare nominantur, vel de adversis atque confusis. Pon- derandum est annon impietatis dogmata sint aqua multa, quæ amorem non valet exstinguere ; fortis- simos vero inimicos, de quibus Deus eripuit, ini- micos esse invisibiles credendum; forsan et homi- nes in honore constitutos, qui ob fallacem scien- tiam ad decipiendum maxime sunt idonei, cum sophismatibus formidandi sint. Minime fallitur es Cant. viii, 5. ss Psal. 19, 2. C D qui et ipsas argumentationes, quibus providentia indignantur vel aliam agitant impietatein, inimicos fortissimos vocat, et liberari ab iis qui ipsum ode- runt, et super ipsum confortati sunt precatur, qui scilicet oderunt frustra; nullus enim propter vitia invisus, has ad Deum preces fundere audet; sed cum propter Christum rectainque vitam odio est peccatoribus erga Deum pietatem delestantibus : propria enim sibi rationis agendi reprobationem justorum vitam putant. Quare justos invisos baben- tes, tum maxime insectantur, cum nocendi tempus occurrat; Providentiæ enim judiciorum nescii, ærumnis non justum premi, nisi ob peccata, existi- mant, sicut illi qui cum Job colloquebantur. Qui cum a Deo affligeretur, ut ostenderetur justus, dicebant isti impietatis et peccati causa tot eum oppressum esse malis; sed et prævalent in defi- cientem maligni dæmones diabolusque, ut jam pec- catum reputetur afflictio. VERS. 19. Et factus est Dominus protector meus. » In die enim afflictionis, si quis ad Deum confugiat, eum labebit sibi protectorem factum, id est protegentem ipsum, ne fugatus succumbat. Quod vero ad perfectam animam, adjumento Deum Verbum habentem, qui mirantes excipiunt ascen- sum ejus atque splendorem, exclamant: «Quæ est ista quæ ascendit in albis, super fratrem suum innixa “?, VERS. 20. « eduxit me in latitudinem. » Cum alicui protector factus est Dominus, educit eum de tribulationum angustiis atque in spatioso loco col- locat, juxta illud: In tribulatione dilatasti mihi“. › In tribulatione autem dilatatur, non qui omnino tribulationis immunis est, sed qui fortiter pieque dilatatur ea. c Salvum me fecit quoniam voluit me. » Eripuit me, quantumcunque polleant inimici mei; voluit enim me, omnes ipsius volun- tates facientem. VERS. 21. Et retribuet mihi Dominus secun-

Α δικαιοσύνην μου, καὶ κατὰ τὴν καθαρειότητα τῶν χειρῶν μου ἀνταποδώσει μοι. » Πάνυ γε καθαρού καὶ τελείου ἡ παῤῥησία, μηδὲν κἂν τὸ βραχύτατον καταγινώσκοντος ἑαυτοῦ. Ὅθεν οἱ τὸν ψαλμὸν τοῦτον ἐκ προσώπου τοῦ Σωτῆρος εἰρῆσθαι θέλοντες, καὶ ταύτην τὴν λέξιν προσάπτουσιν αὐτῷ πεπειραμένῳ κατὰ πάντα καθ' ομοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας. Δικαιο- σύνην δὲ τὴν καθόλου πρακτικὴν ἀρετὴν λέγει· καθα ρειότητα δὲ χειρῶν, τὰς πρακτικὰς ἐνεργείας καθα ρὰς καὶ ἀμολύντους γινομένας τῷ ἀπὸ βελτίστης λέ- ξεως ἐπιτελεῖσθαι· πολλαχοῦ γὰρ τὰς χεῖρας ἐπὶ τῶν πρακτικῶν δυνάμεων λεγομένας ἔστιν εὑρεῖν. Στ. κβ'. Θέλει Θεὸς τὸν ποιοῦντα αὐτοῦ τὰ θελή ματα. . Ὅτι ἐφύλαξα τὰς ὁδοὺς Κυρίου, καὶ οὐκ ησέβησα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ μου. » Ταῦτα δὲ οὐκ ἀλαζονι κῶς φησιν, ὥς τινες οἷονται, ἀλλ' ἀνατιθεὶς τῷ Θεῷ τὴν αἰτίαν τῶν κατορθωμάτων. Φυλάσσει δὲ τὰς ὁδοὺς Κυρίου, ὁ ταῖς ἐντολαῖς αὐτοῦ πορευόμενος, καὶ οὐκ ἀσεβεῖ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ἑαυτοῦ, ὁ ὀρθῶς περὶ τῶν τῆς ἀληθείας δογμάτων διειληφώς, αμέμπτως περὶ Θεοῦ ἐννοῶν, καὶ ἁγίως περὶ Χριστοῦ διαλαμβάνων, καὶ εὐσεβῶς περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐνθυμούμε νος, καὶ περὶ τῶν ἄλλων δογμάτων ὂν δεῖ τρόπον δο ξάζων. Στ. κγ'. « Ότι πάντα τὰ κρίματα αὐτοῦ ἐνώπιόν μου. » Εἰ γὰρ καὶ ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ καὶ ἀβύσσῳ ἐοικότα διὰ τὸ ἀκατάληπτον, ἀλλ᾽ οὖν γε δυνατὸν ἐνώπιον αὐτὰ ἔχοντα, μὴ δυσαρεστεῖσθαι τῇ Προνοίᾳ, μηδὲ ἀσεβεῖν εἰς τὸν προνοούμενον. Εἰ γὰρ καὶ μὴ καταλαμβάνωμεν, ἀλλά γε διατεθέντες, ὅτι Θεοῦ κρίσει ταῦτα ἐπιτελεῖται, εὐαρεστούμεθα αὐ τοῖς. Καὶ αὐτὸ δὲ τὸ ὄνομα τὸ ι κρίματα, ο τὴν όρο θότητα τῆς διοικήσεως σημαίνει· ἐμπεριέχεται γὰρ καὶ συνεξακούεται τῷ κατὰ δικαιοσύνην γεγονέναι, τῶν παρὰ τὸ ὀρθὸν ἐπιτελουμένων κριμάτων αὐτὸ τοῦτο ἀδίκων καὶ διεστραμμένων. Ενεκεν γὰρ τού του φησίν· ο Εξελεύσεται τὸ κρίμα διεστραμμένον, καὶ τὰ δικαιώματα αὐτοῦ οὐκ ἀπέστησα ἀπ' ἐμοῦ. » Τῶν τοῦ Θεοῦ, φησί, δικαιωμάτων ἀντέχομαι. Ανα- χωροῦσι γὰρ ἐκείνων μὴ περιεχομένων αὐτῶν· δι- καιώματα δὲ ῥητέον τὰ κατ' ισότητα καὶ δικαιοσύ την νενομοθετημένα· ὡς τὸ, ο Ἐὰν κτήσῃ παῖδα Ἑβραῖον, » καὶ τὰ ἑξῆς. Τούτων γὰρ ἁπάντων προτέ τακται, • Καὶ ταῦτα τὰ δικαιώματα & παραθή σεις, » καὶ τὰ ἑξῆς. Δύναται δὲ τὰ ἅμα τοῖς δικαιώ μασιν ὠνομασμένα σημαίνειν τοὺς δεδοκιμασμένους καὶ ἐξητασμένους τοῦ Θεοῦ λόγους. Οὗτοι γὰρ διὰ τὸ μὴ ἐλέγχεσθαι ἢ ἀνατρέπεσθαι κεκριμένοι όντες, κρίματα εἴρηται. Ταύτη γὰρ καὶ οἱ λογισμοὶ τῶν δι καίων κρίματα, τοῦτ' ἔστιν ἡκριβωμένοι· καὶ αὐτὸ τοῦτο κανόσιν εοικότες. Στ. κδ'. Τάχα οἱ μὴ διὰ Θεὸν, ἀλλὰ διὰ δόξαν ἢ ἑτερόν τι τὸ ἄμωμον ἔχοντες καὶ ἀναμάρτητον, ἄμωμοι μὲν εἶναι δύνανται, οὐ μὴν μετὰ Θεοῦ· οἱ δὲ διὰ Θεὸν τὸ ἀγαθὸν καὶ μὴ ἄλλου του χάριν ἀσπα σάμενοι, μετὰ Θεοῦ εἰσιν ἄμωμοι· αὕτη γὰρ ἡ πρὸς Θεὸν ἔνωσις, ἀμώμους καὶ ἀγαθοὺς φυλάττει. Οἱ δὲ DIDYMI ALEXANDRINI dum justitiam meam, et secundam puritatem ma- nuum mearum retribuet mihi. › Purissimi vere bæc et perfectissimi libertas, non quidquam vel levissimum in' se reprehendentis. Ideo qui psalmum hunc ad personam Salvatoris referunt, has voces ipsi accommodant, per omnia tentato propter similitudi- nem absque peccato. Justitiam auten, virtutem uni- verse practicam dicit ; puritatein manuum, practicos conatus qui puri et intacti optimis eloquiis perf- ciuntur, sæpius enim manus pro practicis potestati- bus dictas reperire est. VERS. 22. Vult Deus facientem ipsius voluntates. • Quia custodivi vias Domini, nec impie gessi a Deo meo. Hæc autem minime arroganter dicit, sicut quibusdain videtur, sed Deo subjiciens pro- speritatis suæ causam; custodit vero vias Domini, qui mandatorum ejus pergit viam, nec contra Deum suum impium se præbet. Qui recte de veritatis dogmatibus sentiunt, justam de Deo Christoque opinionem profitentur, reverenter de Spiritu sancto putant, ac denique de omnibus dogmatibus uti decet credunt. B C VERS.23. Quoniam omnia judicia ejus in conspectu meo. › Etsi enim minime scrutanda judicia ejus, et abysso fere similia, cum non sint intellectn pers cipienda, tamen qui ea quasi in conspectu habet potest neque Providentia contrarius esse neque in providentem impius. Etsi enim non intelli- gamus, persuasum habentes hæc omnia Dei judi- cio perfici, complacemus in eis. Et illud vero vocabu- lum, ejudicia, administrandi æquitatem indicat ; › implicitum enim et quasi subauditum habet hæc secundum justitiam esse facta, cum judicia, adver- sus rectum habita, ob idipsum injusta sunt atque incondita. Propterea enim ait : « Exibit judicium inconditum, et justitias ejus non repuli a me. ▸ Dei, ait, justitiis adhareo. Ab iis enim recedunt quicunque non eas amplectuntur. Per justitias intelligendum est quæ secundum æquitatem et justi- tiam instituta sunt; sicut et: Si consecutus fueris puerum Hebræum “,ɔ et quæ sequuntur. His enim omnibus præpositum est: Hæc sunt judicia quæ propones eis, etc. Possunt enim quoque D quæ hic justitiæ vocantur, probata et exquisita Dei verba designare. Hæc enim, cum neque corrigi neque confutari possint, quasi judicata habentur, ideoque judicia dicta sunt. Ejusdem modi judicia habentur justorum sententiæ, accuratissimæ scilicet et ob idipsum canonibus simillim:e. VERS. 24. Qui prorsus, non propter Deuin, sed propter gloriam vel aliquid aliul, quidquam im, maculatum vel irreprehensum habent, immaculati quidem esse possunt, non autem cum Deo. Qui autem propter Deum nec (ullius alius causa bonum operantur, cum Deo sunt immaculati; unum enim Exod. xx1, 2.

ἀποζευγνύμενοι καὶ χωριζόμενοι Θεοῦ, μωμητοὶ εὐ- θὺς γίνονται, τέκνα μωμητὰ διὰ τὸ ἁμαρτεῖν γινό μενα. ι Καὶ φυλάξομαι ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου. » Ο τὰ προειρημένα πάντα κατορθώσας, πῶς ἰδίαν αὐτοῦ ἀνομίαν λέγει; Επιστήσεις μή ποτ' οὖν ὁ βούλεται λέγειν ἐστὶν τοῦτο· Η διάνοια τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἔγκειται ἐπιμελῶς ἐκ νεότητος, ὡς ἐπιῤῥε- πῶς ἔχειν πρὸς τὸ ἁμαρτάνειν ἡδονῇ θελγόμενος. Ο οὖν τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ ἑαυτὸν ἐπιδεδωκώς, φυλάττε- ται ἀπὸ τῆς ἐνσκιρτωσάσης τῶν ἀνθρώπων ἀνομίας· τάχα δὲ καὶ τὸ λεγόμενον ἐν ἡμῖν τῆς σαρκὸς φρόνη- μα, ἔχθρα ὂν πρὸς Θεὸν, καὶ τῷ νόμῳ αὐτοῦ μὴ ὑπο ταττόμενον, ἀνομία τοῦ ἀνθρώπου ἐστὶν, ἀφ᾿ ἧς φυτ λάττεταί τις, πνεύματι τὰς πράξεις του σώμα. τος θανατῶν, καὶ ἀπεχόμενος τῶν τῆς σαρκὸς ἔρ- γων. Στ. κε'. ι Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου. » Δικαιοσύνην ἐνταῦθα καλεῖ τὴν ἐκ πίστεως Ἰησοῦ Χριστοῦ συνισταμένην· δικαιοσύνη γὰρ Θεοῦ πεφανέρωται ἐπὶ πάντας τοὺς πιστεύον- τας· τῷ γὰρ ὀρθῶς πιστεύοντι ἡ πίστις εἰς δικαιο- σύνην λογίζεται. Συζύγως δὲ καθαριότητα χειρῶν ἐρεῖς τὰ λαμπρῶς καὶ ἀμολύντως ενεργούμενα τῆς πίστεως ἔργα, ὧν χωρὶς ἡ πίστις νεκρά ἐστιν. Στ. κς'-χη'. Αθρόως μεταβολῆς προσώπου γεγε- νημένης, ἐρεῖ τις πρὸς τὸν Θεὸν τοὺς προκειμένους στίχους λέγεσθαι διὰ τὰ ἑπόμενα· οὐκ ἄλλῳ γὰρ ἐρεῖ τὸ, « Ὅτι σὺ λαὸν ταπεινὸν σώσεις, καὶ ὀφθαλμοὺς ὑπερηφάνων ταπεινώσεις, ο ἢ τῷ Θεῷ. "Αλλος δὲ λέξει μὴ πρὸς τὸν Θεὸν, ἀλλὰ πρὸς ἄνθρωπον ταῦτα λέγεσθαι, τῷ τὸν ὁσίοις συνδιατρίβοντα μιμεῖσθαι ἐκείνων τὴν ἀρετήν· τὸν δὲ σὺν φαύλοις ὄντα, δια στροφὴν ὑφίστασθαι, ᾗ φησιν ἡ θεία τῶν Παροιμιῶν Γραφή « Ο συμπορευόμενος σοφοῖς σοφὸς ἔσται· ὁ δὲ συμπορευόμενος ἄφρησιν γνωσθήσεται. » Έρα μηνεύσεις οὕτως· Μετὰ τοῦ ὁσίου, ὦ Δέσποτα, όσιω- θήσῃ, παρέχων αὐτῷ τὴν ἐκ τοῦ χορηγουμένην ὁσιό- τητα, ἵνα τελειωθέντα κατ' αὐτὴν εἰς τὴν ἁρμόζου σαν ἐπαγγελίαν εἰσάξῃς, καὶ τὰ ἄλλα ἀκολούθως τῷ πρὸ αὐτοῦ. Εὖ δέ φησι καὶ τὸ εἰπεῖν, « διαστρέψεις· ο δυναμένου γὰρ εἰπεῖν, μετὰ στρεβλοῦ διαστρέφῃ, τοῦτο μὲν οὐκ εἴρηκεν, ἀλλὰ, «διαστρέψεις. » Την γὰρ πρὸς τὰ φαῦλα πορείαν κωλύων ὁ Θεὸς, δια- στρέφει τὸν ἔπειτα κατατρέχοντα, φράσσων τὴν ὁδὸν αὐτοῦ ἐν σκόλοψιν, καὶ τὰς τρίβους αὐτοῦ ἀνοικοδο μῶν. Ἀρχὴ γὰρ εὐεργεσίας, τὸ κωλύεσθαι τῶν κα- κῶν. Ὁ δὲ δὴ ἐπ' ἀνθρώπου ἐξειλήφθαι βουλόμενος ἐρεῖ τὸν συνόντα ὁσίῳ ἄνδρα, ἐκ τῶν πραττομένων ὁσίων ὁσιοῦσθαι, ὡς Ελισσαιέ μετὰ τοῦ Ἡλία, καὶ Τιμόθεος μετὰ τοῦ Παύλου· καὶ ὁ σὺν τῷ ἀθώς σπεύδων εἶναι, τὴν ἐκείνου ἀρετὴν σπασάμενος, ἀθῶος ἔσται. Ομοίως δὲ καὶ ὁ ἀνδρὶ ἐκλεκτῷ συν- διατρίβων, καὶ ὁ στρεβλῷ δὲ συνὼν κατὰ τὸ ἐθέλειν αὐτῷ ἐξομοιοῦσθαι, διαστρέψει ἑαυτοῦ τὸν βίον. Ο δὲ οὕτως τοὺς στίχους σαφηνίσας, μεταβαλεῖ πρὸς τὸν Θεὸν τὸ πρόσωπον ἀπὸ τοῦ, «Ὅτι σὺ λαὸν ταπει- τὸν σώσεις. & ο EXPOSITIO IN PSALMOS. A ad Deum omnia referre, immaculatos sonosque custodit. Dissidentes autem et recedentes a Deo, contaminati brevissime fiunt, maculati filii propter peccatum facti. Et observabo me ab iniquitate mea. Qui prædictus omnino perfectus est, quoniodo de propria ipsius iniquitate loquatur? Quid hæc significent forsan sic intelligendum : Mens hominis propere ad prava festinat a juventute, ideoque semper natura fertur ad peccatum, voluptate in- citatus. Qui igitur divina legi se tradidit, ab iniqui- tate semper in hominibus insiliente seipsum tuetur : quod quidem in nobis carnis mens dicitur, cum Deo sit inimica, legique ejus minime audiens, ini- quitas hominis est, a qua observat se, qui spiritu corporis actus mortifcat, proculque ab carnis upe- Bribus recedit. C Prov. xiir, 20. D VERS. 25. Et retribuet mihi Dominus secundum justitiam meam. » Justitiam hic vocat, quæ fide Jesu Christi constat; justitia enim Dei in omnes qui crediderunt manifestata est; nam recte credenti fides pro justitia habetur. Congruenter autem puri- tatem manuum dices splendide et immaculate vi- gentia fidei opera, sine quibus fides mortua est. VERS. 26-28. Subita personæ mutatione facta, dicet aliquis Ad Deum præsentes versiculos dicit propter hæc quæ sequuntur; non alii enim dicet illud, « Quoniam tu populum humilem salvum fa- cies, et oculos superborum humiliabis, nisi Deo. Forsan dicet alius non ad 'Deum, sed ad hominem hæc dici, quod cum sanctis conversatus, eorum imi- tatur virtutem; qui autem cum pravis commoratus, deterior fit, sicut perhibet divina Proverbiorum Scriptura Qui cum sapientibus ambulat, sapiens erit; qui autem cum insipientibus, insipiet *, » Sic interpretaberis : Cum sancto, Domine, sanctifica- beris, præbens ei paratam ex te sanctitatem, ut perfectum per eam in conformitatem repromissionis inducas, et cætera congruenter. Optime autem ait, ‹ perverteris. › Cum enim posset dicere, cum per- verso perversus eris, non dixit, sed ‹ perverteris. ▸ Namque ad prava viam impediens Deus, quemcun- que incurrentern in eain avertit, iter ejus ligni obicibus intercludens, et semitas ejus obstruens. Initium eniın beneficientiæ inhiberi a malo; qui antem de homine hæc accipienda censebit, dicet virum cum sancto conversantem sanctis operibus sanctificatum iri, sicut Eliseus cum Elia, et Timo- theus cum Paulo: et qui cum innocente esse festi- nat, hujus virtutes appetens, innocens erit. Similiter et qui cum electo viro cominorabitur, aut qui cum perverso vivet, ejus similis esse cupiens, suam per- vertet vitam. Qui igitur sic hos interpretatus est versiculos, ad Deum personam transvertet ab his : • Quoniam tu populum humilem salvum facies. »

καὶ διίστησιν ᾗ φησιν ὁ προφήτη: «Μὴ οὐκ ἰσχύει η ἡ χεὶρ Κυρίου ῥύσασθαι ; ἢ ἐβάρυνεν τὸ οὖς αὐτοῦ τοῦ μὴ εἰσακοῦσαι; ᾿Αλλὰ τὰ ἁμαρτήματα ὑμῶν διιστῶσιν ἀναμέσον ὑμῶν καὶ τοῦ Θεοῦ. » Καὶ ὅτ' ἂν οὖν ἐν Θεῷ τις γένηται κολλώμενος αὐτῷ πρὸς αὐτὸν γινόμενος, ὑπερβαίνει τὸ τῶν ἁμαρτημάτων τεῖχος, εἰς νῶτον καὶ ὀπίσω αὐτὰ ῥίπτων, ἵνα μὴ ὑπὸ μη- δενὸς διεργόμενος (23) τοῦ Θεοῦ, προσβάλῃ αὐτῷ πρόσω ωπον πρὸς πρόσωπον. Τάχα δὲ καὶ ὁ τῶν σωματι κῶν καὶ αἰσθητῶν ὄγκος, χωρῶν μεταξὺ τῆς νοήσεως ἡμῶν καὶ Θεοῦ, διαζεύγνυσιν ἡμᾶς αὐτοῦ. Ὅτ' ἂν οὖν ἐπιστημονικῶς κατὰ τὸ δυνατὸν τῇ περὶ Θεοῦ ἐννοίᾳ ἀνωτέρω πάντων σωμάτων καὶ αἰσθήσεως αὐτὸν καταλάβωμεν ἐνωθῆναι αὐτῷ γλιχόμενοι, ανα χωροῦμεν τῶν αἰσθητῶν καὶ σωμάτων, ὡς ὑπερπητῆσαι Θεῷ παραστῆναι δυνηθώμεν. Στ. λα'. Ο ημέτερος Θεὸς ἄμωμον ἔχει τὴν πρὸς Β αὐτὸν ἄγουσαν ὁδόν· αὕτη δέ ἐστιν ἡ ἀρετή, ἣν ὁδεύον τες διὰ μελέτης καὶ ἀσκήσεως, ἄμωμοι ἀποδειχθη σόμεθα πρὸς αὐτὸν ἐρχόμενοι· μάλιστα δὲ ἄμωμος εἴη ὁδὸς Θεοῦ ὁ εἰπών· « Εγώ εἰμι ὁδὸς καὶ ἡ ἀλή θεια καὶ ἡ ζωή, ο Διὰ ταύτης γὰρ τῆς ὁδοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ἐλθεῖν ἔστιν. • Τὸ λόγιον Κυρίου πεπυρω μένον, » τῷ ἄδολον καὶ καθαρὸν εἶναι, ἢ τῷ πῦρ εἶναι θερμαίνον τοὺς μετέχοντας ἀναλίσκειν τὴν τῆς ὕλης ἀχυρμίαν. ι Υπερασπιστής ἐστιν πάντων τῶν ἐλπιζόντων ἐπ' αὐτόν. • Οἱ ἐπιγνώμονες τῆς προσε ούσης αὐτοῖς ἀσθενείας, ὅτ' ἂν ἰσχυροτέρους φωρά- σωσι τοὺς προσπολεμοῦντας, ἐπὶ Θεὸν τὴν ἐλπίδα ρίψαντες, ὑπέρμαχον ἔχειν αὐτὸν ἀξιοῦσιν, « Πολέ μησον, ο λέγοντες, τους πολεμοῦντάς με, καὶ οὕτως Θεός, τῇ ἑαυτοῦ ἀσπίδι ὑπερμαχεῖ αὐτῶν· κατὰ τὸ, ο Οπλῳ κυκλώσει σε ἡ ἀλήθεια αὐτοῦ. Στ. λβ'. « Οτι τίς θεὸς πάρεξ τοῦ Κυρίου; » Ού δεὶ; γὰρ ἀληθῶς Κύριος Θεός, πλὴν τοῦ Θεοῦ Λόγου, ὡς καὶ Μονογενής Θεός εἴρηται, διὰ τὸ μόνος εἶναι, ὡς ὁ Πατὴρ Θεός. Πάντες οἱ ἄλλοι παρουσίᾳ Θεοῦ Λόγου θεοὶ κατασκευάζονται· ἐκείνους γὰρ θεούς εἶπεν, πρὸς οὓς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἐγένετο. Ο δέ γε Σωτήρ, οὐ μετέχων θεότητος, Θεός ἐστιν, ποιητικός ῶν θεῶν. «Καὶ τίς Θεὸς πλὴν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ; » Εἰπὼν μηδένα Θεὸν κυρίως εἶναι πλὴν τοῦ Κυρίου, λέγει μηδὲ θεὸν εἶναί τινα ὡς τὸν Θεὸν ἡμῶν. Οὐδεὶς γὰρ τῶν κατὰ μετοχήν θεῶν ὡς ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἶναι δύναται· ἡ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὡς ὁ τοῦ Μο- νογενοῦς Πατήρ ἡμῖν γὰρ εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ· καὶ • τὸν κόσμον καὶ τὰ ὁρατὰ πάντα, ἵν' οὕτω τῷ εἰς Κύριος Ἰησοῦς ὁ Χριστός. Εἰ δὲ καὶ ἐκ παραλλή- λου οἱ δύο στίχοι εἰρῆσθαι δύνανται, καὶ αὐτὸς ἐπι- στήσεις. Στ. λγ'. Ἐνταῦθα ο περιζωννύων με δύναμιν ο λέ- γεται· παρὰ δὲ Παύλῳ τὴν ἀλήθειαν περιζώνουνται οἱ τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ ἐνδυσάμενοι· ἐξ οὗ συν- άγεται, τὴν ἀλήθειαν εἶναι τὸν Χριστὸν τὴν Θεοῦ δύο να μιν· φησὶ γὰρ ὁ Σωτήρ· . Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια·, ὁ δὲ Παῦλος· « Χριστὸς Θεοῦ δύναμις. Καὶ ἔθετο ἄμω- ** EXPOSITIO IN PSALMOS. vestra medianum exstruxerunt parietem inter vos et Deum. At cum in Deo fit aliquis aggluti– natus, et apud eum vivit, transgreditur peccato- rum marum, istis post tergum abjectis, ut a no- mine separatus a Deo, ad eum facie ad faciem per- veniat. Brevi enim corporalium et sensibilium moles, nostram inter mentem et Deum grassata, nos ab eo disjungit. Quando igitur sapienter quantum pos- sibile est de Deo cogitantes altius omnibus cor- poribus sensibusqme eum suscipiamus, adunari illi peroptantes, discedimus a sensibus corporibusque, ita ut mundum visibiliaque omnia transiliamus, ut apud Deum ita valeamus pervenire. est auris ejus ad non exaudiendum ? sed peccata C VERS. 31. Deus noster immaculatam habet quæ ducit ad se viam. Illa autem est virtus, quam acco- rate et diligenter sequentes, immaculati apparebi- mus ad eum euntes: maxime vero immaculata esset via Dei dicens: ‹ Ego sum via, et veritas, et vita “”. Per hanc enim viam ad Patrem eundum est. ‹ Elo- quium Domini accensum, quia simplex et puram est, vel quia ignis est proxima quæcunque calefaciens, acervo ligui combusto. ‹ Protector est omnium spe- rantium in eo. › Propriæ inârmitatis conscii, si quando valentiores deprehenderint adversarios, ad Deum spem suam conversi, propugnatorem sibi eum habere exoptant, ‹ Expugna, › precantes, ‹ expugnantes me ". ; Atque ita Deus proprio clypeo pro eis pugnat, juxta illud : • Armis cir- cumidabit te veritas ejus. VERS. 52. < Quoniam quis Deus prater Domi num? » Nullus enim vere Dominus Deus, præter Dei Verbum, quod et Unigenitus Deus dicitur, cum unus sit sicut Pater Deus. Omnes alii præsentia Dei Verbi dii constituuntur; hos enim deos ait, ad quos Dei verbum factum est. Salvator quidem, nou deitatis particeps, Deus est, quia fabricator deorum est. «Et quis Deus præter Deum nostrum ? » Dicens nullum proprie Deuin esse præter Dominum, dicit neque deum esse aliquem sicut Deum nostrum. Nullus enim eorum, qui participatione dii sunt, sicut Dominus Jesus Christus esse potest; vel Deus noster, sicut Unigeniti Pater; et unus Dominus D Jesus Christus. Utrum illi duo versiculi paralleli Psal. xxxiv, 1. 4ª Isa. LIX, 1, 2. Joan. xiv, 6. PATROL. GR. XXXIX. sint, tu examinabis. VERS. 33. Hic < præcingens me virtute » dicitur. Apud Paulum veritatem præcingunt, qui Dei armatu- ram induerunt ; ex quo sequitur ut veritas sit Christus virtus Dei. Dicit enim Salvator: «Ego sum veritas ";, Paulus vero : • Christus Dei virtus ", › ‹ Et posuit immaculatam viam meam, id est ostendit, Juan. XIV, (23) Lege διειργόμενος. 6. 59 1 Cor. 1, 24.

μον τὴν ὁδόν μου, ο τοῦτ' ἔστιν ἀπέδειξεν· τὸ γὰρ, θεῖ ναι, νῦν τὸ ἀποδείξαι σημαίνει· ὥσπερ καὶ τὸ, ο Ὃν ἔθηκε κληρονόμον πάντων. » Καλῶς δ᾽ ἔχει καὶ ἀπὸ τούτου τοῦ στίχου ἐκ προσώπου Χριστοῦ τὸν ὅλον ψαλ μὲν ἀπηγγέλθαι. Ὁ ταῦτα δὲ λέγων, ἀναιρήσας τὰς ὀφιώδεις κακίας, καὶ τὰς ἐνεργησάσας αὐτὰς πονηράς δυνάμεις ὑπὸ Θεοῦ, τοὺς τοῦ ἔσω ἀνθρώπου πόδας, τοῦτ' ἔστιν τὰς πορευτικὰς δυνάμεις, κατηρτισμένους ἔχει, ἵνα δυνηθῇ εἰπεῖν· « "Ανευ ἀνομίας έδραμον, καὶ κατηύθυνα· » καὶ πληρώσας τὴν πορείαν ἐν τοῖς ὑψηλοῖς, ἀκούσεται πρὸς τοῦ Θεοῦ· «Σὺ δὲ αὐτὸς στῆθι μετ' ἐμοῦ· ἡ καὶ τὸ ἑστάναι δ᾽ ἐν τοῖς ὑψηλοῖς, οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ τις, ἀλλ' ἐκ τοῦ Θεοῦ ἔχει. Στ. λε'. ο Διδάσκων χεῖράς μου εἰς πόλεμον. » Ως περ τὰ ἄλλα καλὰ, οὕτω καὶ τὸ πολεμεῖν πρὸς τὰς Β ἀντικειμένας δυνάμεις πρὸς τοῦ Θεοῦ διδασκόμεθα· τὰς γὰρ χεῖρας τῆς ψυχῆς, λέγω δὴ τὰς δραστηρίους αὐτοῦ δυνάμεις τυποῖ· ὥστ᾽ ἐπιστημονικῶς κατέχειν τὴν νοητὴν ἀσπίδα καὶ τὴν μάχαιραν τοῦ πνεύματ τος, καὶ ἄλλα ὅσα πνευματικὰ ἀμυντήρια, καὶ τὸ πῶς χρῆσθαι δεῖ τοῖς τοιούτοις παιδεύων. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ ὁ Σωτὴρ ἄνθρωπος γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν πολε- μήσας, ἐδίδαξεν ἡμᾶς καταπαλαίειν καὶ καταπολε μεῖν τὴν ἀντικειμένην δύναμιν. Καὶ εἰς εὐχὴν δὲ, φησί, τὰς χεῖρας ἐκτείνων περιγίνομαι τῶν δυσμε νῶν. ι Καὶ ἔθετο τόξον χαλκοῦν τοὺς βραχίονάς μου, διδάξας τὰς χεῖράς μου εἰς πόλεμον. » Συμβολικώς βραχίονας όνομαζομένας, χαλκοῦν ἔθετο τόξον· διὰ μὲν τοῦ χαλκοῦ τὸ ἄτρωτον ἡ εὔτονον παριστάς ο διὰ δὲ τοῦ τόξου, τὸ ἀπολύεσθαι βέλη ἀπὸ τῶν βραχιόνων τῶν ἡμετέρων, τρῶσαι δυνάμενα τοὺς ἀντιτε ταγμένους. Στ. λς'. « Καὶ ἔδωκάς μοι ὑπερασπισμόν σωτη- ρίας. » Πρὸς τούτοις ἅπασιν καὶ ὑπερασπισμὸν σω τηρίας μοι δέδωκας, τὸν σὸν Υἱὸν καταπέμψας τῇ ἰδίᾳ ἀσπίδι ὑπὲρ ἐμοῦ μαχησόμενον. « ᾿Αλλὰ καὶ ἡ παιδεία σου, ο φησίν, ο ανώρθωσέν με εἰς τέλος· κ ἤτοι ἡ παιδευτική διδασκαλία, καὶ ἡ ἐπίπονος ἀγωγή. • Εἰς τέλος δὲ, ο τοῦτ᾽ ἔστιν εἰς τελείαν ἀνάστασιν καὶ στάσιν με ηγαγεν· ἡ γὰρ παιδεία σημαίνει τὴν παι δευτικήν· ὡς ἐν τῷ, ο Ἐπιλαβοῦ ἐμῆς παιδείας, μὴ ἀφῇς·, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐπίπονον, διὰ τοῦ, «Μὴ ὀλι γώρει παιδείας Κυρίου. » Αὕτη δὲ ἡ ἑκατέρως παι δεία σου, διδάσκαλος τῶν καλῶν μοι γεγένηται. Σύμ μαχος δὲ ἐξέδωκεν · ι Καὶ τὸ ὑπακούειν με αυξήσει με·, ὁ δὲ ᾿Ακύλας · ι Καὶ πραότης σου ἐπλήθυνεν με. Στ. λγ'. « Επλάτυνας τὰ διαβήματά μου ὑποκάτω μου. » Τὰ διαβήματα, καθὰ ἐκ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἐξ αἰσθητῶν ἐπὶ νοητά, καὶ ἀπὸ τοῦ παρόντος εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα διαβαίνω. « Επλάτυνας υπου κάτω μου ο κατ' ἀρχὰς γὰρ στενὰ καὶ ἐπίπονα φαι νόμενα, τῷ τὴν τεθλιμμένην ὁδεύειν ὁδὸν, ὑπεράνω αὐτῶν τῇ προκοπῇ γεγενημένος, πλατυνθέντα αὐτὰ εθεασάμην. Ο γὰρ ἀνωτέρω τῶν προκοπῶν γεγενη- μένος, τῷ ἐπὶ τέλος ἐφθακέναι, οὐκέτι αἴσθεται τῆς στενότητος τῶν πόνων καὶ ἱδρώτων τῶν ἐπὶ ταῖς προ κοπαῖς, ἐν εὐρυχωρία γεγενημένος. « Καὶ οὐκ ἠσθέ * DIDYMI ALEXANDRINI tic cuim ponere ostendere significat, sicut et illud : A Quem posuit hæredem omnium ". ⚫ Pulchre autem constat hoc versiculo ad Christi personam totum spectare psalmum. Qui hæc dicit, expurgatis omnibus serpentinis malitiis, perversisque polesta tibus a Deo, interioris hominis pedes, id est ambu- landi potestates, perfectos habet, ut possit di- cere: Sine iniquitate cucurri, et recte deambu- lavi “. › Cursuque super excelsa peracto, audiet a Deo Tu autem sta niecum '; nam super ex- celsa stetisse, non ex seipso quivis, sed ex Deo habet. VERS. 35. • Qui docet manus meas ad prælium. Quemadmodum cætera pulchra, sic et contra ad- versarias potestates bellare a Deo docemur; manus enim animæ activas ejus vires significant; quæ quidem, si prudenter intellexerimus, intelligibilem clypeum, et gladium spiritus, et quæcunque spiri- talia arma ostendunt, necnon quomodo iis uten- dum sit docent. Etenim Salvator homo factus, pro nobis prælians, adversam contra potestatem luctari alque decertare nos docuit. Et in oratione, ait, ma- nus extendens hostium victor ho. . El posuit ut arcum æreum brachia mea, docens manus meas ad prælium. Symbolice brachia appellatas, æreum posuit arcum ; per æreum, invulnerabile et validum designat. Per arcum vero, emitti tela brachiis no- stris, quæ adversarios vulnerare valent. VERS. 36. Et dedisti mihi protectionem salutis C tuæ. Præter hæc omnia et protectionem salutis mihi dedisti, Filiumn tuum mittens proprio clypeo pro me preliaturum. Sed et disciplina tua, ait, correxit me in finem; › doctrina scilicet, et cor- reptio, et operosa agendi ratio. ‹ In finem,› id est in perfectam restitutionem et in perfectum statum duxit me; disciplina euim correptionem indicat, sicut in istis : e Suscipe disciplinam meam, nec di- mitte ";, necnon operosam, propter illud : • Ne parvi facias disciplinam Domini "; ipsa autem utroque modo disciplina tua, magistra mihi bono- rum facta est. Symmachus quidem edidit : « Obe dientia mea augebit me; › Aquila vero: Et man- suetudo tua multiplicavit me. ▸ Vérs. 37. ‹ Dilatasti gressus meos subtus me. » D Gressus, prout ex improbitate in virtutem, e sensi- bilibus in spiritalia, atque e præsente in venturum tempus incedo. • Dilatasti subtus me. . Primo enim angusta et operosa quæ videbantur, tritam ince- dens per viam, progressusque hæc omnia superata quasi dilatata intuitus sum. Qui enim ad fastigium pervenit, cum ad finem properat, non jam sentit angustias, nec laborein, nec sudores ascensus in laxiore via progrediens. Et non sunt infirmata vestigia mea; › si continenter in omni esse perse- llebr. 1, 2. * Psal. LVIII, 5._" Exod. xxxiv, 2. Prov. iv, 13. Prov. ult, 11.

νησε τὰ ἴχνη μου. » Εἰ διηνεκῶς ἐν τῷ πᾶν εἶναι ἐτέ- Α λουν, κἂν ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου, τοῦτ' ἔστιν τοῦ ἔσω ἀνθρώπου τὰ σκέλη · ἐπειδὴ δὲ μετὰ τοὺς ὑπὲρ ἀρε τῆς καμάτους ἀνάπαυλα διαδέχεται, οὐκ ἀσθενεῖ, ἀλλ᾿ ἰσχυροποιεῖται τὰ ἴχνη μου· ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν· • Έστησας ἐν εὐρυχώρω τους πόδας μου·, ἀλλὰ καὶ ὁ Ἰησοῦ ἑπόμενος ἐπακολουθεῖ τοῖς ἴχνεσιν αὐτ τοῦ, ἐξ αὐτοῦ τοῦ πατεῖν τὴν τετριμμένην ὑπὸ Ἰη- σοῦ ὁδὸν ἰσχυρὰ κτᾶται τὰ ἴδια ίχνη, ὡς ἔργῳ φά- ναι· « Οὐκ ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου. Στ. λή, λθ'. Διὰ μυρίων συνεργηθεὶς ὑπὸ Θεοῦ, θάρσος ἀνέλαβεν καταδιώξαι τοὺς ἐχθρούς· τῆς δὲ καταδιώξεως τέλος ἡ ἐκείνων εἰς τέλος ἔκλειψις· οὐ γὰρ κόπος οὔτε φόβος μοι ενεπόδισεν. « Εκθλίψω αὐτοὺς, καὶ οὐ μὴ δύνωνται στῆναι. » Φειδόμενος τῶν ἐχθραινόντων, ἐκθλίβει αὐτοὺς, ὅπως μὴ βέβαιοι καὶ Β ἀμετακίνητοι ἐν τῇ ἔχθρᾳ γένωνται. Οὐ γὰρ ἀπολέ σαι αὐτοὺς προελόμενος, θλίψει περιβαλεῖ, ἀλλ᾽ ἵνα αἰσθηθέντες οἱ (24) κακῶν εἰσιν, παύσωνται τῆς φι λέχθρου προαιρέσεως. • Πεσοῦνται ὑπὸ τοὺς πόδας μου. » Τὸ πεσεῖν τοὺς ἐχθροὺς ὑπὸ τοὺς πόδας τοῦ ἁγίου οὐκ ἄλλο τι σημαίνει ἢ ὑποταγὴν τῶν διαφο ρῶν· ὡς γὰρ φαῦλον τὸ ἐν τῇ χειρίστῃ ἕξει, ἀρχὴ σωτηρίας τὸ πεσεῖν· πεσὼν γάρ τις ἀπ' αὐτῆς οὐκ ἔτι ἀντιτείνει. Στ. μ'-μβ'. Πάντας τοὺς ἐπανισταμένους ἐπ' ἐμὲ συνεπόδισας, οὐκ ἐπιτρέπων αὐτοῖς ἔμπροσθεν τῆς κακίας ἐλαύνειν· κωλυθέντες γὰρ τῆς ἐπὶ τὸ κακὸν ὁρμῆς ὑποκάτω μου γενήσονται, οὐκέτι διάφορόν με λογιζόμενοι, ἀλλ᾽ ἄρχοντα καὶ κεφαλὴν αὐτῶν. Οὕτω γὰρ ἀντὶ μισούντων γένοιντο φίλοι· οὐ γὰρ κατὰ τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ καθ' δ μισοῦσιν ἀπώλοντο. Θεοῦ γὰρ ἀγαθοῦ τὸ κακὸν ἀφανίζειν, ἀλλ᾽ οὐ τὴν οὐσίαν ᾗ συμ βέβηκεν τοῦτο. Φησὶ γὰρ πρός τινας · ι Καὶ ἐὰν πλ θύνητε τὴν δέησιν, οὐκ εἰσακούσομαι ὑμῶν, τῷ τὰς χεῖρας ὑμῶν, τοῦτ' ἔστι τὰς πράξεις, ο φονικάς καὶ πλήρεις αἵματος είναι. Στ. μγ', δ'. «Καὶ λεπτυνῶ αὐτοὺς ὡς χοῦν κατὰ πρόσωπον ἀνέμου, ὡς πηλόν πλατειῶν λεανῶ αὐ τούς. » Τούτους τοὺς περὶ ὧν ὁ λόγος παχυνθέντας τῷ τὰ ἐπίγεια φρονεῖν καὶ ὑλικούς γεγενημένους, φοροῦντας τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, λεπτυνῶ διὰ προ- τροπῶν, νουθεσιῶν, ἀπειθῶν, ἐπιπόνου ἀγωγῆς, ἵν᾿ ὡς χους γεγενημένοι κατὰ πρόσωπον τοῦ θείου Πνεύ ματος, ἀνέμου τροπικῶς ὀνομαζομένου, ἅπαν τὸ χοῖ- κὸν διαῤῥιφὲν ὑπ' αὐτῶν ὑπὸ τῆς πνοῆς τοῦ πνεύ ματος, καθαρὸν παντὸς χοῦ τὸ ὑποκείμενον αὐτῶν ἐάσῃ, ὡς συμβεβήκει χοϊκῷ εἶναι. Εἶεν δὲ καὶ ἐκου- σίως ἐπὶ τοῦτο καλούμενοι. Οἷς φησιν ὡς πρὸς ὅλην πόλιν ὁ Κύριος· « Εκτινάξαι τὸν χοῦν σου, Ἱερουσα λήμ. » Αὐτοὺς δὲ τούτους καὶ ὡς πηλὸν πλατειών λεανεῖ ἤτοι ὁ Κύριος, ἢ ὁ μιμητὴς αὐτοῦ δίκαιος. Λεανώμενος δὲ οὕτως ὁ πηλὸς δυνήσεται ἄγγος ὀστράκινον γενέσθαι, χρησιμεῦον ἐν τῇ μεγάλῃ οἰκίᾳ, ἐν ᾗ χρυσᾶ καὶ ἀργυρᾶ καὶ ξύλινα καὶ ὀστράκινα ** EXPOSITIO IN PSALMOS. terioris kominis crura; quando enim post susceptos virtutis causa labores requies datur, non infirmantur, sed validiora funt vestigia mea, ita ut dicere queam : • Statuisti in latitudine pedes meos 48. » Jesu quo- que comes ejus vestigia sequitur, viamque procul- cans a Jesu tritam, validiora sibi parat vestigia, ita ut reipsa dicendum sit : « Non sunt infirmata vestigia mea. verarem, etsi inβrmarentur vestigia mea, id est in- Vers. 38, 59. A Deo mille modis adjutus, confi · dit ad persequendos bostes; nec persecutionis finis, nisí eorum in finein eversio; neque enim lassitudo, neque timor mibi erunt impedimento. ‹ Confringair illos, nec poterunt stare. » Cavens ab iis qui ipsum oderunt, coufringet illos, ut neque drmi, neque im- moti in odio suo permaneant. Non enim interimere eos quærens tribulatione circumdabit eos, sed ut quo miseriarum inciderint animadvertentes, invisa abstineant agendi ratione. ‹ Cadent subtus pedes meos. » Cadere liosles sub pedibus sancti, nihil nisi dissidentium obsequium indicat; namque sicul tur- pe est in pessima sorte versari, principium salutis cadere ; qui enim ab ea quasi cadit, jamn non re- sistit. VERS. 40-42. Supplantalis omnibus qui insurre- xerant in me, nou dimittis eos donec omnem abje- cerint nequitiam; ab iniquitatis via deterriti, sub- tus me lient, non quidquam a me diversum elo- quentes, sed me quasi ducem caputque habentes. C Sic enim ex osoribus amici fient : non enim secundum essentiam, sed secundum id quod ode- runt, interibant. Dei enimn boni est malum abolere, non autem essentiam cui accidit illud. Ait enim ad nonnullos: Etsi multiplicaveritis preces ve- stras, non exaudiam vos, quouiam manus vestræ, › scilicet actus, « homicidæ sunt cruorisque plena. D Psal. xxx, 9. "Isa. LII, 2. ** II Tim. 11, 20. . VERS. 43, 44. Et comminuam eos ut pulverein aute faciem venti; ut lutum platearum delebo eos. Illos, de quibus hic mentio est, terrestrium et car- nalium meditatione quasi pinguiores factos, limi imaginem ferentes, comminuam per increpationes, admonitiones, minas, vitanique laboriosam, ut quasi pulvis facti ante faciem divini Spiritus, venti alle- gorice vocati, limus omnis circum eos illitus Spiri- tus balitu, omnis pulveris puros eos relinquat, qui- bus contigit limo esse. Sint autem et libenter ad hoc vocati. Quibus ait sicut ad urbem totain Domi- nus : ‹ Excute pulverem tuum, Jerusalem “.ɔ illos vero quasi lutum platearum delet sive Dominus, sive imitator ejus justus. Deletum autem ita lutum poterit vas fictile fieri, in magna domo utile, in qua aurea, et argentea, et lignea, et fictilia vasa sunt 5. Cum vero.aurea et argentea in honorem, lignea vero feliliaque in dedecus ", qui seipsum .' ibid. (94) Ita om,

εἰς τιμήν, τὰ δὲ ξύλινα καὶ ὀστράκινα εἰς ἀτιμίαν ἐστὶν, ὁ ἐκκαθαίρων ἑαυτὸν ἀπὸ τούτων γίνεται σκεῦος τιμῆς ἡγιασμένον, καὶ εὐχρηστον τῷ Δεσπό τῇ εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν ἡτοιμασμένον, τοὺς ὄντας τέως πηλὸν πλατειῶν τοῦτ' ἔστι βόρβορον ἡδονῶν καὶ ἐπιθυμιῶν, ἀπαλλάττων πάσης τραχύτητος τῆς ἀπὸ τῶν παθῶν. Ὁ ταῦτα λέγων, ὁμαλότητα διὰ τοῦ λεαί νειν ἐμποιῶν, αὐτοὺς σκεύη οστράκινα ποιήσει, ἵν' αὐθαιρέτῳ ὁρμῇ ἑαυτοὺς ἐκκαθάρωσιν ὡς εἰς τιμὴν σκεύη γεγενῆσθαι χρύσεα ἢ ἀργύρεα· ὡς γὰρ ἐαυ- τούς τινες ἐκ χρυσῶν καὶ ἀργυρῶν σκεύη οστράκινα γεγόνασιν. « Υἱοὶ γὰρ Σιών οι τίμιοι επηρμένοι ἀρ χειρῶν κεραμέως; » Οὕτω γὰρ οἰκείας προαιρέσεως σκεύη ἐστίν. Αλλ' ἐπεὶ τὰ μὲν χρυσᾶ καὶ ἀργυρᾶ γυρίῳ, πῶς ἐλογίσθησαν εἰς ἀγγεῖα ἐστράκινα, ἔργα ἐξ ὀστρακίνων χρυσᾶ ἡ ἀργυρᾶ γενήσονται. ; ' Β οι Στ. με. Διττοῦ δὲ τοῦ τῆς γνώσεως ονόματος ση- μαινομένου, δηλοῖ ὁτὲ μὲν τὸ ἐπίστασθαι, ότὲ δὲ τὸ ἡνῶσθαι καὶ ἀνακεκρᾶσθαι τὸν γινώσκοντα τῷ γινω- σκομένῳ. Κατὰ τὸ πρότερον σημαινόμενον, πάντας γινώσκει ὁ Θεὸς, καὶ οὐ τοὺς σπουδαίους μόνους. Πρὸς γὰρ τοὺς φαύλους ὁ Σωτὴρ εἶπεν· « Ὑμεῖς ἐστε οἱ δικαιοῦντες ἑαυτοὺς ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων· ὁ δὲ θεὸς γινώσκει τὰς καρδίας ὑμῶν. Καὶ ἐν τῷ προφήτῃ· « Διότι ἔγνων πάσας τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν. ο Κατὰ δὲ τὸ δεύτερον σημαινόμενον, μόνους τους δι καίους εἰδέναι λέγεται· ο Εγνω γάρ Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ·, τοὺς δὲ φαύλους ήγνόει. Η φησιν πρὸς αὐτοὺς ὁ Σωτήρ· « Αποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ, ἐρω γάται ἀνομίας, οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς. » Καὶ ὁ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν οὖν λαὸς μὴ γινωσκόμενος ὑπὸ τοῦ Σωτή- ρος ότε είδωλα καὶ δαιμόνια ἐθεράπευσεν, καὶ τὴν ἄλλην ἅπασαν ἔπραττεν κακίαν, μεταβαλών διὰ μετ τανοίας, δουλεύειν τῷ Χριστῷ προσελήλυθεν. Εἰ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν· «Ὃν οὐκ ἔγνων. ὁ Οὐ γὰρ εἶπεν, Λαὸς ἓν οὐ γινώσκω ἐδούλευσέν μοι. Ο γὰρ ἔτι τὰ τῆς και κίας ἐνεργῶν οὐ γινώσκεται. Ὁ δὲ παυσάμενος τῶν ἁμαρτημάτων, οὐκ ἐγνώσθη μὲν πρότερον, γινώσκε ται δὲ νῦν. Τούτοις συνάδει τὸ ἀποστολικὸν φάσκον· • Αλλὰ τότε μὲν οὐκ εἰδότες Θεὸν ἐδουλεύσατε τοῖς φύσει μὴ οὖσιν θεοῖς· νῦν δὲ γνόντες Θεόν, μᾶλλον δὲ γνωσθέντες ὑπὸ Θεοῦ. ὁ Ὅτε γὰρ ἡγνόουν Θεόν, ἠγνοοῦντο ὑπ' αὐτοῦ· γνόντες δὲ αὐτὸν, ἐγνώσθησαν ὑπ' αὐτοῦ· ἴσως δὲ δόξειέν τισιν παρέλκον εἶναι τὸ εἰρημένον, « Εἰς ἀκοὴν ὠτίου ὑπήκουσέ μοι, » τῷ πάν τα τὸν ὑπακούοντα τίῳ ὑπακούειν. Οὐ παρελκόντως δὲ, οὐδὲ περιττῶς πρόσκειται τὸ ἀτίον, τῷ πάντα τὸν ὑπακούοντα τῷ Θεῷ μὴ ἀνθρωπίνῃ καὶ θνητῇ ἀκοῇ χρᾶσθαι, ἀλλ' ὡτίῳ θείῳ, ἐκ προσθήκης τῷ ἔχοντι παραγινομένῳ· προσέθηκεν γάρ μοι ὠτίον ἀκούειν. 3. Στ. μς'. « Υἱοὶ ἀλλότριοι ἐπαλαιώθησαν, » καὶ τὰ ἑξῆς. Τῶν ἀγαθῶν ἀρχὴ καὶ πηγὴ τυγχάνων ὁ Θεὸς πατὴρ γίνεται τῶν ἀγαθοεργούντων· καὶ ὅσον ἐν τῷ ποιεῖν τὰ δέοντα τυγχάνουσιν οὗτοι ἴδιοι υἱοὶ τοῦ Θεοῦ μετέχοντες τοῦ μονογενούς Υἱοῦ αὐτοῦ. Εἰ δὲ ἀπροσεκτήσαντες, τῶν ἐναντίων μεθέξουσιν, ταῦτα δ' ἐστὶν τὰ κακὰ, ἀλλοτριωθεῖεν Θεοῦ· οἷς ἀκολουθή σει καὶ τὸν παλαιωθῆναι. Κοινωνοῦντες γὰρ τῇ ἀρετῇ, DIDYMI ALEXANDRINI id es istis purifcaverit, vas fet honoris sanctificatum & magnique commodi Domino in omne bonum opus paratum. Illos qui sunt adhuc lutum platearum, est volutabrum voluptatum cupiditatumque, solvit omni passionum asperitate. Qui hæc dicit lævita- tem delendo efficiens, eos vasa fictilia faciet, ut li- bero motu seipsos purificent, vasaque fiant in ho norem aurea vel argentea; sicut enim se ipsos non- nulli ex aureis et argenteis vasa fictilia facta sunt : • Filii enin Sion honoratissimi, superbientes ar- gento, quomodo annumerati sunt inter fictilia vasa, figuli opera facientes *?, Sic enim sua ipsorum voluntate e Actilibus aurea vel argentea fient. C VERS. 45. Duplex cognitionis hic ostenditur genus: prius quidem simpliciter cognoscere, posterius autem cognoscentem cognito adunari miscerique significat. Juxta primum ou:ries cognoscitDeus, et non diligentes solos. Etenim ad improbos Salvator dixit: «Vos estis justificantes vosmetipsos coram hominibus: Deus autem cognoscit corda vestra ". » Atque in propheta : • Quoniam cognovi omnes iniquitates vestras ". Juxta autem secundum solos justos novisse dicitur. ‹ Novit enim Dominus qui ipsius sunt” › improbos vero ignorat. Aitque ad illos Salvator: < Recedite a me, operarii iniquitatis, nunquam vos cogno- vit. Atque gentilium populus, ignotus Salva- tori, cum idola et dæmonia coleret, cæteramque omnem ageret iniquitatem, pœnitentia conversus, ad Christi cultum perluctus est. Optime igitur di- ctum est, ‹ Quem non cognovi. › Non enim dixit : Populus quem non cognosco servivit mihi; quan- diu inique facit, non cognoscitur. Qui autem a pec- catis abstinet, prius quidem ignotus, nunc vero co- gnoscitur. Ad quæ spectant hæc apostolica dicta: • Sed tunc ignorantes Deum, serviebatis illis qui non sunt natura dii; nunc vero cognoscentes Deum, vel potius a Deo cogniti ". » Cum enim igno- rarent Deum, ignorabantur ab en; cognoscentes autem eum ab eo cogniti sunt. Forsan vero vide- tur quibusdam supervacuum esse quod additur, ‹ In auditu auris audivit mihi, quia omnis audiens aure audit. Non autem supervacue, neque redun- danter superadditur auris, cum omnis Deo audiens non humano mortalique utatur auditu, sed aure divina, quæ ei superadditur; addidit enim mihi aurem audiendi. VERS. 46. • Filii alieni inveteraverunt, et qua sequuntur. Bonorum initium et fons cum Deus sit, pater fit benefacientium ; et quotcunque recte agunt, hi proprii filii Dei sunt, participes unigeniti ejus Filii; si vero declinant, contraria patientur, id est malo alienabuntur a Deo; congruam vim habet in- veterare. Communicantes enim cum virtute, præclara et intemerata sapientia et perpetua juventute flo- • Thren. IV, 2. . Luc. xvi, 15. Isa. LXV, iv, 8, 9. D ss j Tim. 11, 19. se Luc. xuit, 27. sf Galat

Ει Α vΟΣ. ‹ Στ. να'. « Καὶ ποιῶν ἔλεος τῷ Χριστῷ αὐτοῦ. » Έλεος ποιεῖ τῷ Χριστῷ, ἐλεῶν τοὺς ὑπὸ Χριστόν, ὑπὲρ ὧν ἱερᾶται, καὶ ὧν βασιλεύει· ἱερέα γὰρ καὶ βασιλέα σημαίνει ή, ο Χριστός, ο φωνή. « Τῷ Δαυΐδ καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ ἕως αἰῶνος. » Εἰ μὲν περὶ τοῦ Δαβίδ, τουτέστι παντὸς ἱκανοῦ τῇ χειρὶ, εἴη ή λέξις, δηλοῖ ἐλεοῦντα τὸν Θεὸν τοὺς πρακτικοὺς ἄνω δρας, ἱκανοὺς ὄντας ἐν ταῖς ἐνεργείαις, καὶ εἴ τινες σπέρμα αὐτῶν τυγχάνουσιν, ἐκ διδασκαλίας και μι μήσεως τοῦ σφῶν βίου. Ον δὲ ποιεῖ τούτοις ἔλεον, οὐ πρόσκαιρος καὶ πρὸς. ὀλίγον ἐστὶν, ἀλλ᾽ ἕως αἰῶνος. Εἰ δὲ περὶ Θεοῦ τοῦ ἀληθῶς Δαυὶδ ὁ λόγος, • Αναστήτω ο γὰρ < ὑμῖν ποιμένα ἕνα τὸν δοῦλον μου Δαυΐδ, ο αιώνιον ἔλεος αὐτῷ ποιεῖ καὶ τῷ σπέρ ματι αὐτοῦ, τῷ τὸ χρίσμα καὶ τὴν ἱερωσύνην αὐτοῦ ἀκατάλυτον εἶναι· τῆς γὰρ παλαιᾶς ἱερωσύνης μετ τατιθεμένης, ἀπαράβατος ἡ Χριστοῦ ἱερωσύνη. Στ. β'. Οἱ οὐρανοὶ οὖν τὴν Θεοῦ διηγοῦνται δου ξαν· δόξα δὲ Θεοῦ ἤτοι ὁ Μονογενής κατὰ τὸ τῆς δόσ ξης απαύγασμα, κατὰ τὸ, ο Καὶ ὀφθήσεται ἡ δόξα Κυρίου, ο ἢ ἡ διάταξις καὶ ἡ ὑπεροχή της βασιλείας αὐτοῦ. Ταύτην οὖν διηγοῦνται ὑμνοῦσαι καὶ θεολο τοῦσαι αἱ οἰκεῖαι τοῖς οὐρανοῖς δυνάμεις, ὁμωνύμως οἷς οἰκοῦσιν οὐρανοῖς ὀνομαζόμεναι, κατὰ τὸν τῆς μετωνυμίας τρόπον. Τὴν δὲ ποίησιν τῶν δραστηρίων Θεοῦ δυνάμεων, χειρῶν αὐτοῦ ὀνομαζομένων, ἀναγ- γέλλει τὸ στερέωμα, οὐ τοσοῦτον λόγοις, ἀλλ' ἔργοις αὐτοῖς. Ἀλλὰ καὶ οἱ τὸν θεωρητικὸν ἀσπαζόμενοι βίον θησαυρίζουσιν ἐν οὐρανῷ, κἀκεῖ τὴν καρδίαν ἔχοντες, οὐρανοί εἰσιν διηγούμενοι την προειρημένην Θεοδόξαν διὰ θεωρίας τῆς περὶ τῶν νοητῶν πραγμάτ των. Οἱ πρακτικοὶ δὲ στερέωμά εἰσιν, ἑδραῖοι τυγχά νοντες, καὶ ἀπαγγέλλουσι τὴν ποίησιν τῶν τοῦ Χρι- στοῦ χειρῶν, ἐργαζόμενοι τὰ Θεοῦ, καὶ τούτου τυγ χάνοντες ἔργα. Καὶ ἡ φωτεινὴ δὲ νόησις ἡμέρα οὖσα (ἐκάλεσε γὰρ ὁ Θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν), ἑτέρα φωτεινῇ νοήσει σύμφωνος οὖσα, ερεύγεται ῥῆμα, ὡς ἡ Παλαιὰ Γραφή, τῶν πνευματικῶν πληρωθεῖσα τρο- φῶν, ἀπὸ τοῦ πληρώματος ερευγομένη προφέρεται ῥήματα τῇ Καινῇ Διαθήκῃ. Ἡ δὲ νύξ, ἡ βαθυτάτη τῶν μυστηρίων πραγμάτων διάληψις, πρὸς ἑτέραν ἡμᾶς ἀσάφειαν ὁδηγεῖ, ήνπερ διάληψιν δίδωσι τὸ τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα τοῖς ἔχουσιν αὐτό, τὸ καὶ τὰ βάθη ἐρευνῶν τοῦ Θεοῦ. Ἡ λαλιὰ δὲ προποιοῦ (25) τοῖς λόγοις· οἱ δὲ λόγοι τὴν ἐπιστήμην ἐπάγουσιν, τὰς ἀποδείξεις παρέχοντες. Αμφότερα δὲ διὰ τοῦτο παρά Θεοῦ λέλεκται, ὅπως ἂν ἀκουσθῶσιν. Διὸ τοῖς ἀπει θοῦσιν οὐκ ἔστιν ἀπολογία· χωροῦσι δὲ τὸν φθόγγον ὅσοι τυγχάνουσι γῆ πρὸς σπόρον ἐπιτηδεία, τὴν λέξιν τὴν κατὰ τὸ αἰσθητὸν τῆς Γραφῆς. Οἱ δὲ τούτοις ὑπερβεβηκότες καὶ πέρατα χρηματίζοντες, δέχονται τὰ βήματα σαφῶς παιδευόμενοι. Οὗ φθόγγου γὰρ ὁ Πέτρος ἀκούων ἔλεγε· « Ρήματα ζωής αιωνίου ἔχεις·, καὶ ὁ Σωτὴρ ἔφη· « Τὰ ῥήματα & ἐλάλησα ὑμῖν, πνεῦμά ἐστιν. ο Αποστόλοις γὰρ ἔλεγε πέρατα τυγχάνουσιν οἰκουμένης. Οι σε DIDYMI ALEXANDRINI VERS. . « faciens misericordias Christo suo. » Misericordias Christo facit, miseratus Christo suh- ditos, quibus præest ut sacerdos atque rex; sa- cerdotium enim et regnum significat Christus, David et semini ejus asque în sæculum.› Siquidem de Davidl, id est de quolibet, hæc dicuntur, osten- dunt miserantem Deum practicos homines, et prom- ptos in agendo, et si qui semen fiunt eorum, doctrina et imitatione eorum vitæ. Quam vero facit ¡llis misericordiam, non temporaria, neque in breve tempus est, sed usque in sæculim. Si autem de Deo vere David sermo est, ‹ Suscitabo › enim ‹ vobis pastorem unum servum meum David ",› æternam ej misericordiam facit et semini ejus, propterea quod chrisma et sacerdotium ejus deleri non potest; abrogato enim vetere sacerdotio, inviolabile est Christi sacerdotiuın. B PSALMUS Vens. 2. Coeli igitur Dei enarrant gloriam. Gloria autem Dei, sive Unigenitus secundum gloriæ spien- dorem, juxta illud, ‹ Et videbitur gloria Domini **, sive ordo et magnificentia regni ejus. Hanc igitur enarrant bymnos canentes ac de Deo loquentes pro- priæ cœlis potestates, homonymice cum cœlis quos habitant nominata, juxta metonymiæ tropum. Opus vero activarum Dei facultatum, quæ manus · ejus vocatæ sunt, annuntiat firmamentum, non tan- tum verbis, sed et ipsis operibus. Sed et qui con- templativam amplectuntur vitam, thesaurizant in C cœlo, ibique cor habentes, coeli sunt enarrantes hanc Dei gloriam per spiritalium rerum contem- plationem. Practici vero firmamentum sunt, cum firmi sint, annuntiantque opera Christi manuum, quæ Dei sunt operantes et ipsi Dei opera. Lucida mens est dies; vocavit enim Deus lucem diem **. Hæc lucida menti consona dies eructat verbuın, sicut Vetus Scriptura spiritalibus impleta cibis ex abundantia eructans inducitur verba Testamento Novo. Nox vero altissima mysticarum rerum per- ceptio ad alteram nos obscuritatem dirigit, quam quidem perceptionem dat Dei Spiritus possidentibus eum, qui et profunda Dei scrutatur. Loquela ser- mones parit, sermones vero scientiam inducunt, XVIII. argumenta prehentes. Utrumque propterea apud D Deum dictum est ut audiatur. Contumacibus ideo non defensio est ; accipiunt sonum quicunque quasi terra sunt ad sementes accipiendas idonea, lectio- nem scilicet sensumque Scripturæ. Qui illos su- pergressi sunt, finesque nominantur, accipiunt verba sapienter eruditi. Quem sonum Petrus cum audiret, ait : «Verba vitæ æternæ habes "; › et Salvator dixit : « Verba quæ locutus sumn vobis, spiritus sunt ". › Iłæc enim dixit apostolis, qui ft- nes terræ sunt. der. XXIII, 5. • Isa. xL, 5. Gen. 1, 5. Joan. v, 69. cs ibid. 64. (23) Il. cod,

Στ. ς'. Κατὰ δὲ τὸν τῆς ἀναγωγῆς νόμον, σκή- Α νωμα Θεοῦ ἡ Ἐκκλησία εἶναι δύναται, τεθεῖσα ἐν τῷ ἡλίῳ, τοῦτ' ἔστιν ὅσον καὶ ὅπου ἥλιος φαίνει· συντρέχει γὰρ ταῖς ἡλιακαῖς . . τα αὐτοῦ εἰς τὰ πέ- ρατα τῆς οἰκουμένης φθάσαντα. Δύναται δὲ καὶ ἕκαστος τῶν χωρούντων Θεοῦ δόξαν, σκήνωμα αὐτοῦ ὀνομαζόμενος, ἐν τῷ ἡλίῳ τῆς δικαιοσύνης, τοῦτ' ἔστιν Χριστῷ, τεθεῖσθαι. Τῶν γὰρ τοιούτων σκηνωμά. των κρηπίς και θεμέλιος τὸ φῶς τοῦ κόσμου. Καὶ φῶς ἀληθινὸν, καὶ ἥλιος δικαιοσύνης ὁ Σωτὴρ λέγε- ται (οὐχ οἷόν τε τούτου τοῦ φωτὸς νόησιν ειληφέναι, ἀγνοοῦντα τὸ αἰσθητὸν φῶς), ὁ προσβαλὼν τῷ ὑπερ- ἔχοντι τῶν αἰσθητῶν· ἔστιν δὲ ὁ ἥλιος, ἐκ τῆς τούτου νοήσεως φαντασίαν λαμβάνων τοῦ νοεροῦ φωτὸς, ὥσπερ οἰκοῦν τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν ἐν τῷ αἰτ σθητῷ ἡλίῳ εὑρήσει. Οὐ γὰρ προσεκτέον τισὶν ἔτε- Β ροδόξοις λέγουσιν, ὅτι μετὰ τὴν ἀνάστασιν τὴν ἐκ νεκρῶν ὁ Σωτὴρ ἐν τῇ ἡλιακῇ σφαίρα ἀπέθετο δ ἐφόρεσεν σῶμα, φυλάττεσθαι μέχρι τῆς δευτέρας καὶ ἐνδόξου αὐτοῦ παρουσίας. « Ἐν τῷ ἡλίῳ ἔθετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ· ἡ καὶ τὰ ἑξῆς, πρὸς τῇ λέξει νοήσεις κατὰ ἀναγωγὴν, ὅτι ὁ ἥλιος τῆς δικαιοσύνης ἐκ παστοῦ τῶν κόλπων τῶν πατρικῶν . . Θεοῦ ἤτοι πράγμασιν, ἤτοι πονηραῖς δυνάμεσιν. Φείσεται δὲ τοῦ ἑαυτοῦ δούλου ὁ Θεὸς, ὅτ' ἂν μὴ φείσηται τοῦ ἰδίου Υἱοῦ, ὑπὲρ πάντων παραδοὺς αὐτόν· τὴ γὰρ φείσασθαι τοῦ Υἱοῦ, πάντων ἀπώλεια. Τὸ δὲ μὴ φεί- σασθαι, πρὸς τῷ σωτηρίαν πᾶσιν γενέσθαι, καὶ αὐτὸς ὁ Υἱὸς ἐκτὸς ἔσται πάσης βλάβης, ταύτην δέχεσθαι οὐδ᾽ ὅλως πεφυκώς. Στ. η'. Αξιόπιστος ὁ Θεὸς μαρτυρῶν ἀγαθοῖς ἔργοις καὶ γνώσει τῆς ἀληθείας, κατὰ τὸ « Πιστὸς ὁ λόγος, ο οὐ γὰρ πιστεύων, ἀλλ᾽ ὡς πιστευόμενος· καὶ πάλιν· ο Ὁ Θεὸς πιστός· καὶ, ι Οὐκ ἔστιν ἀδικία ἐν αὐτῷ· ο καὶ, « Πιστὸς ὁ Θεὸς, δι' οὗ ἐκλήθητε, ο ήγουν ή μαρτυρία πιστὴ διὰ τὸ βέβαιον. Αὕτη δὲ σου φοὺς ποιεῖ τοὺς στραφέντας καὶ γενομένους ὡς τὰ παιδία. Σοφίζει δὲ καὶ τὰ διὰ τοῦ Εὐαγγελίου ἀρτι γενῆ βρέφη, ίσως δὲ καὶ τοὺς ἀπείρους ἀνθρωπίνης σοφίας ἀγραμμάτους καὶ ἰδιώτας. Τὰ δικαιώματα δὲ μηδὲν ἔχοντα σκολιόν, εὐθεῖς δὲ τοὺς παραδεχομένους ποιεῖ· οἵπερ λύπην οὐκ ἔχοντες, ἐν εὐφροσύνῃ γί- νονται θείᾳ. Ως μὴ παθητικὸς δὲ ὁ θεῖος φόβος ἀγνός· οὐ γάρ ἐστι κατὰ τὸν ἐκβαλλόμενον ἀπὸ τῆς θείας ἀγάπης, ὁ αὐτὸς ὢν, ἐν εὐλαβείᾳ καὶ σεβασμῷ, δς καὶ ἀγνοὺς ἀπεργάζεται, καὶ πρόσκαιρος οὐκ ἔστιν. "Α δὲ κρίνει Θεός κρίματα, διὰ τὴν ἀλήθειαν λέγεται καθ' ἣν κρίνει. Λέγει καὶ Παῦλος· « Οίδα- μεν γάρ, ὅτι τὸ κρῖμα τοῦ Θεοῦ ἐστιν κατὰ ἀλήθειαν ἐπὶ τοὺς τὰ τοιαῦτα πράσσοντας. » Ἔστι δὲ καὶ ψευδῆ καὶ ἄδικα κρίματα, πρὸς & καὶ διέστειλεν· ταῦτα δὲ τὰ θεῖα μετ᾿ ἀλλήλων ήρτημένα γνωρίζε ται· τῇ δὲ τῶν εἰρημένων ἡδονῇ, φησὶν, οὐδὲν ἐν βίῳ τίμιον παραβάλλεται· τῇ γὰρ τῶν νοητῶν γλυ κύτητι τῶν αἰσθητῶν οὐδὲν ἀπεικάζεται. "Ων αίσθη- σιν ψυχικὴν ὁ μεταστήσας ἀπὸ τούτων εἰς ἐκεῖνα τὴν ἐπιθυμίαν ὅλην λαμβάνει· ταῦτα γὰρ πᾶς ὁ τοῦ Θεοῦ | 7ο EXPOSITIO IN PSALMOS. Tim. 1, 15; m, f. * I1 Cor. 1, sqq C D VERS. 6. Secundum gradationis legem, taberna- culum Dei Ecclesia esse potest, posita in sole, id est ubicunque et quandiu sol apparet; congruit enim solaribus. .. ejus in fines orbis terræ pro- perantia. Potest autem et quisque Dei gloriam capientium, tabernaculum ejus nominatus, in sole justitia, id est Christo reponi. Talium enim taber- naculorum fundamentum et basis est lux mundi. At- qui lux vera et sol justitiæ Salvator dicitur (nec licet hujusce lucis intellectum accepisse, sensibile lumen ignorantem), qui particeps est lucis sensum super- eminentis, sol est, ex hujus intellectu formam in- duens spiritualis luminis, quemadmodum habitans lumen verum in sensibili sole inveniet. Non enim attendendum est quibusdam hæreticis dicentibus quod post resurrectionem e mortuis Salvator in solari sphæra deposuerit quod gestavit corpus, ser- vandum usque ad secundam præclaramque ipsius manifestationem. In sole posuit tabernaculum suum, » et quæ sequuntur, altiore sensu accipies, gria sol justitiæ de thalamo patriorum sinuum . . . . Dei sive rebus, sive perversis potestatibus. Parcet autem servo suo Deus, quando non pepercerit pro- prio Filio, pro omnibus tradens illum. Quid enim fuisset Filio pepercisse? Omnium exitium. Ei autem non pepercisse, saluti fuit omnibus. Ei ipse Filius omnis detrimenti immunis erit, illud cum non possit omnino ipsius natura pati. VERS. 8. Fide dignus est Deus testimonium per· hibens bonis operibus et veritatis scientia, juxta illud : < Fidelis sermo ; » non enim credens, sed quasi creditus ; et rursus : c Fidelis Deus "; » et : « Non est iniquitas in eo 68; et : Fidelis Deus, per quem vocati estis “. › Ergo testimonium fidele, quoniam firmum. Illud sapientes efficit qui con- versi et sicut parvuli facti sunt. Sapientia quoque donat per Evangelium recens natos infantes, nec- non humanæ sapientiæ imperitos, illitteratos et ingenio crassos. Justitia autem nihil obliquum ha- Dentes, reclos faciunt qui accipiunt eas; qui qui- dem nihil mæroris experti, in lætitia fiunt divina. Haud quidquam patitur, ideoque purus Dei ti- mor; non est enim apud hominem a divina di- lectione rejectum, idem ipse, in pietate et venera- tione, qui et sanctos efficit, nec temporarius est. Quæ autem judicat Deus judicia, cum veritate judi- cat. Dicit et Paulus: ‹ Scimus enim quoniam Dei judicium est secundum veritatem in eos qui talia agunt”. . Sunt autem et mnendacia et injusta judicia, quorum et discrinien fecit; divina autem invicem cohærentia deprehenduntur; eorumque voluptati, ait, nihil in vita pretiosum aequiparatur; nam spi- ritalium dulcedini sensibilium nibil assimilandum est. Quorum sensum animalem convertens ab istis in hæc cupiditatem omnem accipit; hæc enim Psal. xcı, 16. ” I Cor. 1, 9. Rom. 1, 2.

Α δοῦλος φυλάττει, πολλὴν ἕξων τὴν ἀνταπόδοσιν, ὅπερ οὐκ ἔστιν ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν. Εt Στ. ιγ. Μεγάλην δὲ ἁμαρτίαν τὴν ἀποτελεσματι κὴν φησιν. Εἰ γὰρ μὴ ἀπὸ τῶν κρυφίων μου καθα ρισθείην, ἐπιμένοντα ταῦτα τὰ παραπτώματα, εἰς πρᾶξιν φαύλην μεταφέρει, καὶ γίνομαι ὑπεύθυνος ἁμαρτία μεγάλῃ. • " Στ. ιε'. « Καὶ ἔσονται εἰς εὐδοκίαν τὰ λόγια τοῦ στόματός μου. ο Οτ᾽ ἂν ταῦτά μοι ὑπαρχθῇ παρά σοῦ, τότε εἰς εὐδοκίαν ἐστὶν τὰ λόγια τοῦ στόματός μου, ἃ προήνεγκα ευχόμενος τος, ὑμνῶν σε, εὐχαρι στῶν σοι. Εἰς εὐδοκίαν δ' ἐστὶν τὰ λόγια, τὰ ἀποδο χῆς ἄξια. ι Καὶ ἡ μελέτη τῆς καρδίας μου ἐνώπιόν σου, ο λογισμοῖς καὶ νοήσεσιν, ἐκτὸς οὖσα παντὸς μώμου, ἐνώπιόν σου τυγχάνει διαπαντός. Το μέντοι Β τῆς μελέτης άμεμπτον οὐκ ἄλλοθεν ἢ ἐκ σοῦ ὑπῆρχται, καθαρίσαντός με ἀπὸ τῶν κρυφίων μου. « Κύριε, βοηθέ μου καὶ λυτρωτά μου. » Σοῦ βοηθοῦντος, ὦ Δέσποτα, οὐδενὶ ὑποπίπτω τῶν πνευματικῶς προσ- πολεμούντων. Εἰ δὲ καὶ παρ᾽ ἐμὴν ἀπροσεξίαν ἁλῶ- και τοῖς ἐναντίοις συμβῇ, σύ με ἐκ τῶν κρατησάντων λύτρωσαι, ἅμα βοηθὸς καὶ λυτρωτής μου εὑρισκό μενος. Ο ο Στ. Β'. Δίδωσι Θεὸς κατὰ τὴν καρδίαν τοῦ εὐχομέ νου, ὅτ' ἂν τοιαῦτα αἰτῆται, & καὶ Θεῷ πρέπει διδά ναι, καὶ τῷ λαμβάνοντι συμφέρει. Ἡ γὰρ περὶ τούτων αἴτησις ὀρθῶς γινομένη ἕξει τὸν Θεὸν παρ ἔχοντα. • Καὶ πᾶσαν τὴν βουλήν σου πληρώσει βουλήν, τουτέστιν τὴν βούλησιν ὀρθῶς γινομένην πλη ρώσαι. Πληρούται δὲ βούλησις, ὅτ' ἂν μὴ διαμάρτη ἐν ταῖς σκέψεσιν, ἀλλ' ἐκεῖνα ἀπαντήσῃ περὶ ὧν προεβουλεύσατο. Στ. Γ'. « Αγαλλιασόμεθα ἐν τῷ σωτηρίῳ σου. Ἔστι δὲ τοῦτο περὶ οὗ εἴρηται· « Ἰδοὺ ἐτέχθη ἡμῖν σήμερον Σωτὴρ, ὅς ἐστιν Χριστός Κύριος. Ο Λέγεται σωτήριον λέγειν τὴν σωτηρίαν ἣν σώζεται ᾧ ἐπ ακούει Θεὸς ἐν ἡμέρᾳ θλίψεως, ἐφ' ἡ σωτηρίᾳ ἀγαλ λίασις ἔσται. ι Καὶ ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ ἡμῶν μεγαλυνθησόμεθα. » Αλλων ἐπὶ κοσμικοῖς πράγμασι μεγαλυνομένων, ἡμεῖς ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ ἡμῶν μεγαλυνθησόμεθα. Σημαίνει δὲ τὴν ἐν τῷ ὄντως ἀγαθῷ προκοπὴν το, ο Μεγαλυνόμεθα. . Οὐ γὰρ εἶπεν, Μεγάλοι ἐσμέν· ταύτῃ τοι καὶ ὁ Ἰσαὰκ προ βαίνων μείζων ἐγίνετο, ἕως μέγας εγένετο σφόδρα. Μεγαλύνεται δέ τις ἐν ὀνόματι Κυρίου, τὰ γνησίου καὶ τελείου δούλου ἐπιτελῶν. Στ. ζ'. • Πληρώσαι Κύριος πάντα τὰ αἰτήματά σου. » Εγκώμιον μέγα τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος, τὸ πλη- ρωθήσεσθαι ὑπὸ Κυρίου πάντα τὰ αἰτήματα αὐτοῦ, οὐδὲν αἰτουμένου ὧν μὴ παρέχει ὁ Θεός. Πλήρωσις δὲ αἰτήσεων τὸ ἐκβῆναι καὶ εἰς ὑπαρξιν ἐλθεῖν ἐκεῖνα ὑπὲρ ὧν τις ἠξίωσεν. « Νῦν ἔγνων, ὅτι ἔσωσεν Κύριος τὸν χριστὸν αὐτοῦ. » Τῆς χριστοῦ φωνῆς ὁτὲ μὲν ἐπὶ τοῦ ἱερέως, ὁτὲ δὲ ἐπὶ τοῦ βασιλέως, ότὲ δὲ ἐπὶ τῆς κατὰ σάρκα τοῦ Θεοῦ Λόγου οἰκονομίας. Ο μέν τις φήσει ἐπὶ τοῦ Δαυΐδ, ὁ δὲ ἐπὶ Εζεκίου, περὶ οὗ καὶ DIDYMI ALEXANDRINI omnis Dei servus custodit, multam babiturus remu- nerationem, quam non e sensibilibus consequitur. VERS. 13. Magnam autem culpam astrologiam vocat. Nisi enim ab occultis meis mundarer, hæc omnia quæ permanerent delicta turpem agendi ra- onem inducerent, magnique reus peccati fierem. • VERS. 15. . erunt ad voluntatem eloquia oris mei. Hæc enim cum mihi a te evenerint, tunc ad voluntatem erunt verba oris mei, quæ protuli de- precans te, hymnnos tibi cauens, gratias agens tibi. Ad voluntatem sunt eloquia, quæ laude digna sunt. • Et meditatio cordis mei in conspectu 140, ▸ eloquiis et eogitationibus, cum sit extra omnem vituperationem, ubique in conspectu tuo versatur. Quod autem meditatio reprehensione ca- reat, haud aliunde oritur nisi abs te qui me ab occultis meis mundasti. Domine, adjutor meus et redemptor news. • Te mihi auxiliante, Domine, nulli cedo eorum qui adversum me spiritaliter præliant. Quod si propria accidit incuria ut adver- sariis cedam, tu me ab opprimentibus redimas, adjutor simul et redemptor mihi factus. PSALMUS Vras. 5. Tribuit Deus secundum cor precantis, cum talia rogantur quæ et Deum dare decet, et ac- cipienti prosunt. De talibus enim recte facta petitio obsequentem inveniet Deum. Et omne consitium tuum confirmet; › consilium, rectam scilicet vo- luntatem confrmet. Impletur autem voluntas, quando non excidit proposito, sed obvia habet quæ jam antea constituerat. VERS. 6. Lalabimur in salutari tuo. Hoc est de quo dictum est: Ecce natus est nobis hodie Salvator qui est Christus Dominus ". Salu- tem indicat qua salvabitur is quem exaudiet Deus in die tribulationis, de qua salute exsultatio erit. • Et in nomine Domini Dei nostri magnificabi- mur. » Gæteris de mundi rebus magnifcantibus, nos in nomine Domini Dei nostri magnificabimur. In iis quæ vere bona sunt progressum indicat vox ila, • Magnificamur; haud enim ail, Magni su- mus; hac enim ratione procedens etiam Isaac major fiebat, donec valde magnus fieret. Magnificatur vero aliquis in nomine Domini, si veri perfectique servi fungitur officiis. VERS. 7. Impleat Dominus omnes petitiones tuas. Laus magna est illi, de quo dicitur omnes peditiones ejus a Domino esse implendas, ipsumque nihil expostulare quin concedat Deus. Petitionum vero impletio est, cum eveniunt ac prospere ce- dunt quæcunque exoptavimus. • Nune cognovi quoniam salvum fecit Dominus christum suum. › Christus vocabulum nunc sacerdotem, nunc regem, nunc vero secundum carnem Dei Verbi incarnationem significat. Hic autem David, juxta nonnullos, vel "Luc. 11. 11. C D XIX.

τὴν ὑπέθεσιν εἴληφεν τοῦ ψαλμοῦ· ὁ δὲ καὶ εἰς τὴν Α οἰκονομίαν ἀνθρωπίνως εἰρημένον. — Τάχα δὲ καὶ τῶν πιστευόντων ἁπάντων συμπληρούντων τὸ σῶμα Χριστοῦ, κατὰ τὸ, « Οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἐν σῶμα, πολλὰ δὲ μέλη, ο σώζεσθαι λέγεται ὁ Χριστὸς, ὅτ' ἂν οἱ γενόμενοι αὐτοῦ σῶμα καὶ μέλη σωτηρίαν ἔχωσιν. Εἰ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν· « Νῦν ἔγνων· › νῦν γὰρ, τοῦτ' ἔστιν ἐν τῷ παρόντι αἰῶνι, γινώσκομεν τὸν Χριστὸν σωζόμενον, τῷ ἀπεντεῦθεν ἀῤῥαβῶνα σωτηρίας δέ- χεσθαι. « Επακούσεται αὐτοῦ ἐξ οὐρανοῦ ἁγίου αυτ τοῦ· ἐν δυναστείαις ἡ σωτηρία τῆς δεξιᾶς αὐτοῦ. Επακούει τοῦ Χριστοῦ κατὰ πᾶσαν ἀπόδοσιν προει ρημένην. Τὰ δεξιὰ δὲ τοῦ Θεοῦ, τοῦτ' ἔστιν ὁ Λόγος αὐτοῦ, σωτηρίαν ποιεῖ· οὐχ ὡς ἔτυχεν, ἀλλ' ἐν δυ ναστείαις, » οἷα στρατηγὸς ἢ βασιλεὺς ἄριστος. Στ. η'. Ιππους μὲν νοῶν τὰ σκιρτητικὰ τῶν πα- θῶν, οἷς ἐπιβαίνουσιν αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις· ἄρ ματα δὲ τὴν σύμπνοιαν τῶν ὁρμητικῶν παθῶν, ἐν οἷς παρασκευάζονται καθ᾿ ἡμῶν· ἀλλ᾽ εἰ καὶ οὗτοι ἐν τούτοις, ἀλλ᾽ ἡμῶν ἀμυντήριον ἀκαταμάχητον ή τοῦ Θεοῦ προσηγορία. Στ. β', γ'. Ο κατασταθεὶς βασιλεὺς ἐπὶ Σιών ὄρος, κυρίως καὶ ἀληθῶς βασιλεύς ἐστιν, εὐφραινόμενος θείαν εὐφροσύνην ἀπὸ τῆς παρούσης αὐτῷ δυνάμεως Θεοῦ. Πᾶς δὲ ὁ ψαλμὸς ἑρμηνευθείη περὶ Χριστοῦ βασιλέως καὶ τοῦ συμβασιλεύοντος αὐτῷ, ἵνα μὴ ἐφ' ἑκάστης λέξεως τοῦτο σημαίνειν ἀναγκαζώμεθα. « Καὶ ἐπὶ τῷ σωτηρίῳ σου ἀγαλλιάσεται σφόδρα· τὴν ἐπιθυμίαν τῆς καρδίας αὐτοῦ ἔδωκας αὐτῷ, καὶ τὴν θέλησιν τῶν χειλέων αὐτοῦ οὐκ ἐστέρησας αὐτόν. ο Ὁ ἐπιθυμίαν σαρκὸς μὴ τελῶν, τῷ πνεύματι περι- πατεῖ· οὗτος ἀνακραθεὶς τῷ πνεύματι, ἐπιθυμίαν καρδίας λαμβάνει ἀπὸ Θεοῦ· οὐ γὰρ τῶν τῆς σαρκὸς ὀρεκτῶν ἀπεσχημένος, & ὀρέγεται ἡ καρδία αὐτοῦ, τοῦτ' ἔστιν ὁ νοῦς, λαμβάνει παρὰ Θεοῦ, ἐμπιπλῶν τος ἐν ἀγαθοῖς τὴν ἐπιθυμίαν αὐτοῦ· ἀλλὰ καὶ τυχών εις ὧν δεῖται, οὐκ ἐστερήθη ὑπὸ Κυρίου τῆς δεήσεως τῶν χειλέων αὐτοῦ. Στ. 8, ε'. Ὁ Χριστὸς ἔλαιον παρὰ τοῦ Ὑψίστου λαβὼν, τῷ κεχρίσθαι ἐλαίῳ ἀγαλλιάσεως, ἀπαράβα- τον ἔχει τὴν ἐκ τῆς κρίσεως ἱερωσύνην κατὰ τὴν τά- ξιν Μελχισεδέκ· οὐ γὰρ πρόσκαιρος ἔσται, μή σα- λευόμενος. Στ. ιβ'. Λέγοις δ' ἂν, ὅτι ἔκλιναν εἰς αὐτὸν κακὰ ἢ ἄθεα δόγματα περὶ τοῦ Θεοῦ· ἡ τὴν αἰτίαν τῆς και κίας προσῆψαν αὐτῷ· ἐξέκλιναν δὲ εἰς τὸν Σωτῆρα κακὰ οἱ τε προδόται καὶ ἐχθροὶ αὐτοῦ. "Σημειωτέον δὲ, ὅτι κατ' ἔγκλισιν ἐπιτελεῖται τὰ κακὰ, καὶ οὐ κατ' ευθύτητα· ἀλλὰ δυνατοῖς ἐπιχειροῦσι διαστρα- φέντες οἱ φαῦλοι. Τῷ γὰρ οὐχ ὑπομένοντι βλάβην ἐπιβουλεύουσιν. Καὶ ἄλλως τε πᾶς κακὸς ἔχει τὴν κακίαν ἀβεβαιόν τε καὶ ἄστατον. Οΰς δὲ Θεὸς ἀπου στρέφεται, τίθησι νῶτον, δυναμένους πρόσωπον εἶναι· καὶ τοὺς μὴ καθαρὰν δὲ καρδίαν ἔχοντας, καὶ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ διὰ τοῦτο μὴ δυναμένους ἰδεῖν, τί " - · EXPOSITIO IN PSALMOS. Εzechiam, secundum alios, cui ascribitur bic psal mus; quidam illum quoque humane ad incarna- tionem referunt. · Cæterum omnibus credentibus impletur Christi corpus, juxta illud: «Sic et Christus unumi corpus, multa autem membra ”. • Salvus fieri dicitur Christus, cum illi, quibus ipsius corpus et membra constant, accipiunt salutem. Recte au- tem dicitur : « Nunc cognovi; › nunc enim, id est in præsenti tempore, Christum cognovimus salvatum, exinde arrhabone salutis accepto. « Exaudiet il- lum de cœlo sancto suo; in potentatibus salus dextræ ejus. Exaudit Christum, hæc omnia quæ antea diximus consecutum. Dextra autem Dei, scilicet Verbum ejus, salutem facit; nec quolibet modo, sed e in potentatibus, ut ducem vel prz- B stantissimum regem decet. VERS. 8. Equi sunt cupiditatum stimuli quibus invebuntur adversariæ potestates; currus vero vehementium conspirationem cupiditatum desi- gant, quibus nos adoriuntur; quod si illi hæc pro se habent, nobis autem inexpugnabile propugnacu- lum est Dei invocatio. PSALMUS - C Ephes. v, 30. XX. VERS. 2, 3. Qui constitutus rex super Sion mon- tem, peculiariter ac vere rex est, divina exsultatione exsultans, propter præsentem sibi Dei virtutem. Omnis autem psalmus accipi potest de Christo rege et de regnante cum eo, ne singulis versiculis illud indicare cogamur. • Et super salutare tuum ex- sultabit vehementer. Desiderium cordis ejus tribui- sti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. › Qui carnis desiderium non exsequitur, spi- ritu ambulat. Hic igitur spiritu temperatus, a Deo cordis desiderium accipit; non enim a carnis inci- tamentis impeditus, hæc quibus incitatur cor ejus, scilicet animnus, accipit a Deo, qui in bonis deside- rium ejus implet; atque hæc quibus sibi opus est si quis consequitur, non voluntate labiorum suorum fraudatur a Domino. Vers. 4, 5. Christus oleum ab Altissimo aeci . piens, cum ungitur exsultationis oleo, intemeran dum habet Christi sacerdotium, secundum ordinem D Melchisedec; non enim temporarius est vel labefa- clandus. Vers. 12. Dicitur quod declinaverunt in illum mala, impia scilicet de Deo dogmata. Causam malitiæ suæ imputaverunt illi; inclinaverunt autem in Salvato- rem mala traditores et inimici ejus. Observandum est quod secundum inclinationem, non autem se- cundum rectitudinem perficiuntur mala; sed in potentes deviis itineribus inbecilles grassantur. Nihil enim damni suspicantem adoriuntur. Præter- eaque omnis malus incertam et male firmam habet malitiam suam. Quos autem evertit Deus, ponit dorsum, cum vultus fieri possent; et qui non cor purum habent, ideoque vultum ejus videre nequeunt, ·

ραπτώματα ανειληφέναι τον Σωτῆρα εἰς τὸ ἑαυτοῦ σῶμα. Τούτους δὲ τοὺς τῶν παραπτωμάτων λόγους πρὸ τοῦ πάθους ἔφερεν αὐτοῦ τὸ σῶμα. Αναστὰς δὲ ἐκ νεκρῶν, ὅτι καὶ σεσῶσθαι λέγεται, μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας αὐτοῦ τους λόγους τῶν προειρημένων ἁμαρτημάτων ἔσχεν, ἀπεκδυσάμενος τὰς ἐνεργούσας τὰ παραπτώματα ἀρχὰς καὶ ἐξουσίας, ὅτε ἐθριάμ- βευσεν αὐτὰς ἐν αὐτῷ παρρησιασάμενος ἐπὶ τῷ σταυρῷ. Στ. γ'. « Ο Θεός μου, κεκράξομαι ἡμέρας πρὸς σὲ, καὶ οὐκ εἰσακούσῃ· καὶ νυκτὸς, καὶ οὐκ εἰς ἄνοιαν ἐμοί. › Οὐ μόνον ἐπιπόνων καὶ σκυθρωπῶν περι- εστηκότων, ἃ νὺξ ἀλληγορικῶς ἐστιν, βοῶ πρὸς σέ, Θεέ μου, ὅπως μὴ πάθω τι, ἀλλὰ γὰρ καὶ φαιδρῶν καὶ λαμπρῶν ὄντων τῶν κατ' ἐμὲ, πάλιν κράζω, ὅπως μὴ βλαβερόν τι ἐξ ἐπάρματος γένηται. Ταῦτα δὲ περὶ ἡμῶν ἐξομολογούμενος ὁ Σωτὴρ λέγει· Οὕτω δέ μου βοῶντος οἶδα, ὅτι εἰσακούσῃ· μεθ' ὑποστιγμής γὰρ ἀναγνωστέον· ι Καὶ νυκτὸς διακεκράξομαι, οὐκ ἀνοίας μου λογιζομένης, ὅτε τὰ περιεστηκότα ἐστὶν σκυθρωπά, τῶν πολλῶν ἐν ταῖς περιστάσεσιν σκοτι- ζομένων· ὡς καὶ αὐτὸ τί δεῖ κράζοντα πρὸς Θεὸν λέγειν, ἀγνοεῖν· ἐπίσταμαι γὰρ ἐγὼ τίνος ένεκα περί ἐμὲ νυχτερινή κατάστασίς ἐστιν. Στ. ε'. Καὶ οἱ πατέρες δὲ ἐξ ὧν εἰμι τὸ κατὰ σάρ κα, οὗτοί εἰσιν οἱ πατριάρχαι, ἐπὶ σοὶ ἤλπισαν προσ- δοκῶντες τὴν ἐμὴν ἐπίλαμψιν· ἀλλὰ καὶ ἐλπίσαντες οὐκ ἀπέτυχον. Ἐῤῥύσθησαν γὰρ ἀπὸ θανάτου καὶ διαβόλου, ἐμοῦ λυτρωσαμένου καὶ ῥυσαμένου αὐτούς. Πρὸς σὲ γὰρ καὶ αὐτοὶ βοήσαντες, τὴν δι' ἐμοῦ καὶ ἐξ ἐμοῦ σωτηρίαν ἔσχον. Οὐ γὰρ κατῃσχύνθησαν ἐπὶ σὲ ἐλπίσαντες· ἀπέσχον γὰρ τὰ ἐλπίδος καὶ προσδο- κίας. Ιστωσαν δὲ οἱ ταῦτα λέγοντες, νομομαθεῖς εἶναι ἐπαγγελλόμενοι, ψευδοδοξοῦντες ἐπὶ τῆς Προνοίας. Τὰ γὰρ αὐτὰ λέξειεν ἄν τις Ησαΐου πριζομένου, καὶ οἱ τινες ἄλλοι ὑπὲρ εὐσεβείας πεπόνθασιν. Ἡμεῖς γὰρ τὸ ῥυσθῆναι καὶ σωθῆναι ἐκ τῶν περιεστηκότων ἐπι- πόνων, οὐ τὸ ἐκτὸς αὐτῶν γενέσθαι φαμὲν, ἀλλὰ τὸ ἀνδρείως καὶ τλητικῶς αὐτὰ ἐνεγκεῖν, ὥστε μὴ βλα βῆναι τὴν διάνοιαν, ἐκκρουομένης τῆς ὀρθῆς προθέ- σεως ἐκ τῶν πόνων. Τοὺς γοῦν μάρτυρας τῆς ἀλη θείας, μυρία ὅσα παθόντας, καὶ ἐναποθανόντας ταῖς βασάνοις, ἐῤῥύσθαι καὶ σετῶσθαι ἐκ τῶν θλίψεων λέγομεν. Οἱ γὰρ ἐκτὸς τῶν θλιβερῶν δι᾿ ἀρνήσεως γεγενημένοι, οὐ μόνον οὐκ ἐββύσθησαν καὶ ἐσώθησαν ἀπὸ τῶν πειρασμῶν, ἀλλὰ καὶ κατεπόθησαν ὑπ' αὐτῶν. Στ. ι'. Τάχα γὰρ ὁ ἐκ σπέρματος συλληφθεὶς ἐν τῇ γαστρὶ, πληρωθέντος τοῦ καιροῦ τῆς ἀποτέξεως, ὑπ' αὐτῆς τῆς μήτρας ἐπὶ τὰ ἔξω βάλλεται. Μόνον δὲ τὸν Σωτῆρα ὁ Πατὴρ ἐκ τῆς γαστρὸς τῆς Παρ- θένου ἐξασπᾷ (26), οὐκ ἔξωθεν σπέρματος αὐτῇ κα- ταβληθέντος, ἀλλ' ἐξ αὐτῆς τοῦ θείου τόκου ἐξεσπα σμένου. « Ἡ ἐλπίς μου ἀπὸ μαστῶν τῆς μητρός μου, ἐπὶ σὲ ἐπερίφην ἐκ τῆς μήτρας. » Τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις τὸ ἐλπίζειν καὶ προσδοκἂν τὰ μέλλοντα, μετὰ συμπλήρωσιν τοῦ λόγου ἐφ' ἡλικίαις γενομένοις ἐπέρχεται, μόνον δὲ τὸ ἐκ Μαρία; βρέφος ἀπὸ μαστῶν β EXPOSITIO IN PSALMOS. proprium corpus; hæc enim delictorum verba aute passionem tulit corpus ejus. Surgens autem a mortuis, quod et salvatum esse dicitur, procul a salute ejus verba prædictorum delictorum habebat, exutis delictorum principiis et facultatibus, cuna triumphans in seipso libere exposuit in cruce. A mus, et non ipsa delicta accepi-se Salvatoren un C p D VERS. 3. Deus meus, clamabo per diem ad te, et non exaudies ; et rocle, et non ad insipientiam. mi- hi. Non solum ob molestias et miserias circum- dantes me, quæ hic nocte allegorice significant r, clamo ad te, Deus meus, ne quid patiar, sed etiam vigentibus et furentibus qui adversum me grassan- tur, rursus clamo, ne quid mali ex exaltatione eo- rum fiat. Hæc de nobis confessus Salvator dicit: Sic autem ego clamans me exaudiendum scio; cum punctatione enim legendum est, Et nocte clamabo ;» ne meam respicias insipientiam, cum sint omnia circum me obscura, plerisque caliginem obducen- tibus; aleo ut vel nesciam quid, ad Deum cla- mans, dicere debeam; scio enim ego quam ob cau- sam nocturna sint circum me omnia. VERS. 5. Et patres e quibus secundum carnem ortus sum, patriarchæ scilicet, in te speraverunt illuminationem meam exspectantes, nec spe sua frustrati sunt. Liberati sunt enim a morte et dia- bolo, et ego eos ipse liberavi ac redemi. Ad te enim et ipsi cum clamavissent, a me et propter mne salu- tem consecuti sunt. Non enim confusi sunt in te sperantes; nam acceperunt quæ speraverant et ex- spectaverant. Sciant autem hæc dicentes, cum se legisperitos esse profitentur, se errare de Provi- dentia. Hæc enim eadem de Isaia serrato dici pos- sunt, et si qui alii propter sanctitatem passi sunt. Nos autem liberari et salvari ab ærumnis circum- dantibus nos, non extra illas fieri dicimus, sed eas viriliter et fortiter tolerare, ita ut nihil detrimenti patiatur mens, deflectente recto proposito propter miserias. Etenim veritatis martyres, innumera mala perpessos, atque in suppliciis exspirantes, liberari a tribulationibus salvosque fieri dicimus. Qui enim extra tribulationes per abjurationem facti sunt, non modo non liberati sunt, neque a tribulationibus salvati, sed et iis victi cesserunt. VERS. 10. Etenim de semine conceptus in utero, impleto partus tempore, ab ipso utero ad auras emittitur. Solum autem Salvatorem Pater e Virgi- nis utero extrahit, non foris ei immisso senine, sed divino partu inde educto. Spes mea ab uberibus matris meæ; in te projectus sum ex utero. › Cæteris hominibus sperare et quæ futura sunt exspectare, post completionem verbi ætate crescentibus advenit, solus vero Mariæ infans ab uberibus matris suæ perfectionem sperat; Deum enim spem habet; nec unquam in malitia factus (36) Forte leg. ἐξέσπα, vel ἔξω σπα.

Α τῆς μητρὸς ἐλπίζει τελειότητα· Θεὸν γὰρ ἔχει τὴν ἐλπίδα· οὐδέποτε γὰρ ἐν νακίᾳ γεγένηται, πάντων ἀνθρώπων μετὰ ἄγνοιαν καὶ πονηρίαν τὸ ἀγαθὸν ἀσπαζομένων. Καὶ τοῦτο ὑποδηλῶν Ησαΐας ἔλεγεν • Πρὶν ἢ γνῶναι αὐτὸν ἀγαθὸν ἢ κακὸν, ἀπειθεῖ που νηρίᾳ τοῦ ἐκλέξασθαι τὸ ἀγαθόν. ο Στ. ια'. ὁ ᾿Απὸ γαστρός μητρός μου, Θεός μου εξ σύ. • Πρὸ τῆς ἐνανθρωπήσεως ὁ Ἰησοῦς μόνην τὴν πρὸς Πατέρα ἔφερεν οικειότητα· ἦν γὰρ αὐτοῦ Πα τὴρ ὁ Θεὸς, καὶ αὐτὸς Υἱὸς Θεοῦ. Ἀφ' οὗ δὲ σὰρξ γενόμενος ἐκ κοιλίας προῆλθεν, σχέσιν ἔσχεν τὴν πρὸς τὸν Πατέρα, τὴν πρὸς Θεόν. Διό φησιν· Εἰ καὶ ἀεὶ Πατήρ μου τυγχάνεις, ἀλλὰ καὶ Θεός μου εἶναι ήρξω ἐκ κοιλίας μητρός. Σε. ιβ'. « Μὴ ἀποστῇς ἀπ' ἐμοῦ, ὅτι θλίψις ἐγγὺς, ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ βοηθῶν. » Παρούσης θλίψεως συνὼν ὁ Θεός οἷός τέ ἐστιν καρτερίαν παρασχεῖν ὡς γενναιά- ζειν τὸν θλιβόμενον· ἀπόντος δὲ Θεοῦ ἰσχυρὰ τὰ πε ριεστηκότα. Εύχεται οὖν ὁ τὸν ψαλμόν λέγων, τύπος ἡμῖν τοῖς ἀνθρώποις γινόμενος, καὶ διδάσκων ἡμᾶς ἐν πειρασμοῖς, οὕτω προσεύχεται, μὴ τοιαῦτα αὐτῷ πραχθῆναι ἐφ' οἷς ἂν χωρῇ Θεός, ἵνα παρόντος Θεοῦ καταπαλαίσῃ τοὺς ἐγείροντας τὴν θλίψιν· εἰ γὰρ ἀποσταίη τινὸς ὁ Θεὸς, οὐχ ὑπάρξει ἐκείνῳ βοη- θός. Στ. ιγ'. Μόσχοι δ' ἂν εἶεν καὶ αἱ περὶ τὰ γῆῖνα καὶ σωματικὰ ἐνεργοῦσαι πονηραὶ δυνάμεις· γεωπό νον γὰρ τοῦτο τὸ ζῶον. Αἱ δὲ ψευδοδοξίας προϊστά μεναι, δι᾿ ἀπατηλῶν λόγων καὶ σοφισμάτων κερατί ζουσαι, ταῦροι τυγχάνουσιν πίονες ὄντες, διὰ τὸ δῆ- θεν πολυμαθὲς καὶ κεκομψευμένον τῆς φράσεως. Δυνατὸν δὲ καὶ τοὺς Ἰουδαίους κατὰ νόμον βουθι- τοῦντας, ἐξ ὧν ἐπιτηδεύουσιν μόσχους ὠνομασμένους, περικυκλοῦν ἐχθρικῶς τὸν Κύριον Πόντιος δὲ Πιλά τος, καὶ εἴ τινες ἄλλοι ἐν ὑπεροχῇ, ταῦροι κερατισταὶ ὑπάρχοντες, περιέχειν σπουδάζουσιν αὐτόν. Λέγει δ' ἂν ταῦτα ὁ Σωτὴρ καὶ περὶ τοῦ σώματος αὐτοῦ, τῆς Ἐκκλησίας, ἰδὼν ἀνθρώπους χαμαιπετεῖς καὶ γῆν ἐργαζομένους πολεμικῶς, περικυκλοῦντας αὐτοῦ τὸ σῶμα· τό, • Ἐκύκλωσάν με μόσχοι πολλοί. • Τους δὲ ἄρχοντας τούτου τοῦ αἰῶνος σοφίαν επαγγελλομέν νους εωρακώς περιθέοντας αὐτοῦ τὸ σῶμα ἐρεῖ • Ταῦροι πίονες περιέσχον με. » Στ. ιδ. Παριστὰς δὲ αὐτῶν τὸ ἐξηγριωμένον τῆς πονηρίας καὶ τὸ ἕτοιμον εἰς τὸ θλίψαι, φησίν· • Ηνοιξαν ἐπ' ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν, ὡς λέων ἁρπά- ζων καὶ ὠρυόμενος. ο Στόμα γὰρ ἡνεῳγμένον αὐτῶν εἰς τὸ ἁρπάσαι τοὺς ἀπατωμένους, ὁ σοφιστικός εἴη λόγος. Τάχα δὲ · ὡς λέων ὁ ἁρπάζων καὶ ὠρυόμενος ἀναφέρεται ἐπὶ τὸν διάβολον. Αφ' οὗ λέοντος ἐξέσπα σεν ὁ Ποιμὴν ὁ καλὸς δύο σκέλη, καὶ λοβὸν ὠτίου και ταπιόντος· διὰ μὲν παρακοῆς, τὸ οὖς τοῦ ἀνθρώπου τῆς ψυχῆς, διὰ δὲ τῶν σκελῶν, τὴν πορείαν αὐτ τῆς. Στ. ιε'. « ὡσεὶ ὕδωρ ἐξεχύθη καὶ διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου. • Ἐπεὶ σῶμα Χριστοῦ οἱ πεπι· DIDYMI ALEXANDRINI est, cunctis hominibus post ignorantiam et perver- sitatem bonum amplectentibus, illudque Isaias ostendens dixit: Antequam cognoscat ille bo- num aut malum, reprobat malum ut eligat bo- num 79. VERS. 11. « De ventre matris meæ, Deus meus es tu. Ante incarnationem suam, Jesus solam cum Patre consuetudinem habebat; erat enim ejus Pater Deus, et ipse Filius Dei. Ex quo autem caro factus ex utero processit, relationem habuit et cum Patre, et cum Deo. Ideo ait : Si et semper Pater meus es, sed et Deus meus esse incepisti ex matris utero. Vens. 12. « Ne discesseris a me, quoniam tribu- latio proxima est, quoniam non est qui adjuvet. » Cum tribulationi adest Deus, constantiam præstare valet ad tribulationem generose ferendam. Absente autem Deo, valida sunt circumstantia. Precatur igitur qui psalmum dicit, typus nobis hominibus factus, et docens nos in tentationibus, sic preca- tur, ne talia committat ob quæ recedat Deus, ut Deo præsente eos qui tribulationem excitant de- bellare valeat. Si enim ab aliquo discesserit Deus, non erit qui illum adjuvet. R VERS. 15. Vituli esse videntur ad terrestria et cor- poralia incitantes perversæ potestates; terræ enim cultura hoc animal exercetur. Quæ autem vanis cre- dunt erroribus, dolosis verbis et sophismatibus quasi cornibus insultantes, tauri sunt pingues, propter – eruditionem et verborum elegantiam. Dici quoque potest Judæos secundum legem boves immolantes, ex illis quos apparabant vitulos nominatos, Domii- num hostiliter circumdare; Pontius vero Pilatus, nonnullique alii in amplissimo dignitatis gradu, ideoque quasi coruigeri tauri, eum obsidere festi- nant. Quinetiam de corpore suo Ecclesia, abjectos videns homines, terramque hostiliter excolentes, circumdantes corpus suum, dicere potest Salvator : • Circumdederunt me vituli multi. » Duces hujus sæculi sapientiam professos, videns circumdantes ipsius corpus, dicet: ‹ Tauri pingues obsederunt me. > VERS. 14. Exposita autem istorum perversitatis feritate, semper ad opprimendum paratorum, ait : D ‹ Aperuerunt super me os suum, sicut leo rapiens et rugiens. › Os enim eorum apertum ad deceptos arripiendos, captiosæ sapientiæ verbum est. Fortasse autem ‹ sicut leo rapiens et rugiens, › ad diabolum spectat ; quo leone eripuit bonus Pastor duo crura, infimamque auriculam devorante; per au- ditum, aurem hominis animæ, et per crura viam cjus intelliges. VERS. 15. • Sicut aqua efusus sum, et dispersa sunt omnia ossa mea › Cum Christi corpus cre- Isa. vi, 15, 16. ☐

στευκότες εἰσὶν, τὰ τῶν πεπιστευκότων πάθη εἰς ἑαυτὸν ἀναλαβὼν πεπονθέναι λέγει ταῦτα, & συμβέ- 6ηκεν τοῖς συμπληρούσιν αὐτοῦ τὸ σῶμα. Ἐπεὶ οὖν σκορπισμὸν ὑπέμειναν τὰ πρόβατα παταχθέντος τοῦ Ποιμένος, φησίν· . Ωσεὶ ὕδωρ ἐξεχύθη· κ τὸ γὰρ ἐκε κενωθεν ὕδωρ σκορπίζεται. ᾿Αλλὰ καὶ περὶ τῶν ἀπο στόλων φησὶ τὸ, ο Διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστα μου. » Αὐτοὶ γὰρ ὀστᾶ αὐτοῦ τυγχάνουσιν διὰ τὸ εὔ τονον, καὶ διακρατεῖν πᾶν τὸ σῶμα. Εγενήθη ή καρ δία μου ὡσεὶ κηρὸς τηκόμενος ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας. μου· ἐξηράνθη ὡς ὅστρακον ἡ ἰσχύς μου. Τάχα γίνε ταί τινος ἡ καρδία τηκομένη οἷα κηρὸς ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας, ὅτ' ἂν ἴδῃ τοὺς ὠδινηθέντας καὶ γεννηθέν- τας ὑπ' αὐτοῦ συμφορὰν ὑπομένοντας. Ἐπεὶ τοίνυν καὶ τὰ προειρημένα περὶ τοὺς μαθητὰς Ἰησοῦ γέγο νεν, ἡ καρδία αὐτοῦ διακειμένη πρὸς αὐτοὺς ἀγαπη- Β τικῶς πυρουμένη, κηροῦ πάθος ἀνεδέξατο ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας συμπαθούσης οἷς ἔτεκεν. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ γλυκὺ τῆς καρδίας, ότε κηρὸς ὑπῆρχεν, ἐτάκη· ὅτε τροφή γέγονεν, καὶ εἰς γαστέρα ἐχώρησεν τὰς γὰρ νοήσεις τῆς καρδίας ὡς κηρόν τραφέντας εἰς κοιλίαν κατέβαλον τηκόμενον καὶ λεπτυνόμενον διὰ τῆς συνεχούς μελέτης, ἐπὶ τῷ εἰς τὴν σύστασιν τοῦ τραφέντος ἀνα- δοθῆναι. ᾿Αλλὰ καὶ ἰσχὺς εἰς τὴν κάμινον τοῦ βίου εἰσαχθεῖσα, ὀστράκω παραπλησίως ἐξηράνθη μετά πεῖραν γὰρ θλιβερῶν ὡς ἐκ καμίνου τις ἐξαφθεὶς, ξη- ρασίαν ἐστράκου ἀναδέξεται, οὐκέτι ὑγραινόμενος οἷα τῶν ἡδονῶ.. πηλὸς ὑπὸ τῆς ὑγρότητος τοῦ πηλοῦ καὶ τοῦ δευστοῦ Στ. ις'. « Καὶ ἡ γλῶσσά μου κεκόλληται τῷ λά- μυγγί μου. » Τῶν ἀκροατών διεσκορπισμένων, οὐκ. ἔτι παρόντων εἰς οὓς ἡ γλῶττα ενήργει διδάσκουσα καὶ διαλεγομένη, ἀνενέργητος εἴη τῷ λάρυγγι κεκολ- λημένη· ἡ γὰρ προ... Στ. ιζ. Τὸ οὖν ὁρύξαι τὴν τῶν ἤλων σημαίνει διά- τρησιν. Εξαριθμεῖται δὲ σώματος ὀστᾶ ἡνίκα ἐγυ- μνώθη τῶν συμπεπαρμένων ὀστῶν· ὀστᾶ μὲν οὖν αὐτ τοῦ οἱ ἀπόστολοι· σάρκες δὲ οἱ ἐπιπολαιότερον καὶ σωματικώτερον πιστεύσαντες. Οταν οὖν ἐπὶ τὸ αὐτό ἐστι τὸ σῶμα, τὰ μὲν ὀστᾶ διακρατεῖ τὰς σάρκας. Δι δὲ σάρκες περὶ τὰ ὀστᾶ τυγχάνουσιν καλύπτουσαι αὐτά. Στ. ιη', ιθ'. Οταν οὖν φόβος ἐκταράξῃ, φευγόντων τῶν ἐπιπολαίων πιστῶν, καταλείπονται οἱ στεῤῥοι καὶ εὔτονοι ζηλωταὶ, καὶ γυμνωθέντες τοῦ πλήθους ἐξαριθμοῦνται ῥᾳδίως. Πρὸς τῇ ἱστορία νοήσεις (μα- τισμὸν Ἰησοῦ τὰς προχείρους τῶν Γραφῶν λέξεις· ἕκαστος γὰρ αὐτῶν τὰς μὲν δέχεται τῶν Γραφών, τὰς δὲ οὗ. Καὶ τούτου οὐ χιτῶνος Ἰησοῦ ἀσχίστου τυγχάνοντος, διὰ τὸ εἶναι ἄῤῥαφον· οὐ γὰρ βεβιασμέ- νην ἔνωσιν, ἀλλὰ συμφυῆ ἔχει· ἔστιν δὲ καὶ ἄνωθεν διὰ τὸ θεόπνευστος εἶναι· ὑφαντὸς δι᾿ ὅλου, διὰ πάν σης γὰρ δυνάμεως ή Γραφὴ ἄνωθέν ἐστιν. Ἡ δὲ Έχε κλησία οὐ μερίζεται τὰ ἱμάτια, οὐδὲ κλῆρον βάλε λει ἐπ' αὐτοῖς. Όλα γὰρ ἔχει καὶ ἐνδέδυται παρα στᾶσα ἐκ δεξιῶν Ἰησοῦ οἷα βασιλὶς ἐν ἱματισμῷ δια χρύσῳ περιβεβλημένη, πεποικιλμένη. Υπεραναβᾶσα το EXPOSITIO IN PSALMOS. suscepuis, se hæc passum fuisse dicit, quæ iis acci- derunt, quibus Christi corpus constituitur. Post- quam igitur dispersionem passæ sunt oves per- cusso Pastore, dicit : . Quasi aqua effusæ sunt ; » effusa enim aqua dispergitur. Sed et de apostolis dicit: c Dispersa sunt omnia ossa mea. » Hi enim ejus ossa sunt, prout solidi corpusque totum diri- gentes. « Factum est cor meum tanquam cera li- quescens in medio ventris mei. Aruit tanquam testa virtus mea. Fortasse fit cujusdam cor liquescens sicut cera in medio ventris, cum videt quos pepe- rit genuitque adversa ferentes. Postquam igitur Jesu discipulis evenerunt quæ modo retulimus, cor ejus, quod erat in eos amore accensum, ceræ A dentes sunt, credentium passionibus in semetipso vicem accepit in medio ventris, quos genuit com miserati. Sed et dulcedo cordis, veluti qua cera est, liquescit, cum cibus fit atque in ventrem descendit; cordis enim cogitationes quasi ceram nutritas in ventrem demiserunt liquescentem atque imminu- tam propter assiduam meditationem, ut in concre - tionem nutriti daretur. Sed et virtus in vitæ forna- cem immissa, tanquam testa aruit; namque post tribulationum experientiam sicut e fornace homo eductus testæ siccitatem præbet, non amplius quasi limus madens humore limi fluxuque voluptatum. VERS. 16. Et lingua mea adhæsit faucibus G meis. • Dispersis discipulis, nec jam præsentibus Psal. xLiv, 10. - quibus edocendis instruendisque lingua exercere- tur, oliosa faucibus adhaerebat; etenim..... VERS. 17. Fodere igitur, clavorum foramen signi- ficat. Dinumerantur corporis ossa cum nudatus est ossibus sub pelle rigentibus; ossa quidem ejus apostoli sunt; carnes vero, qui magis strictim et corporaliter crediderunt. Cum vero ambobus unum constet corpus, ossibus quidem reguntur carnes. Hæ autem ossa protegunt. • VERS. 18, 19. Cum igitur timor exturbaverit, fu gientibus qui debilioris sunt fidei, robusti frmique D permanent zelatores, et multitudine quasi nudati facile dinumerantur. Praeter historicum sensum putabis vestimentum Jesu vulgares Scripturarum voces ; quisque enim eorum has quidem Scripturas accipit, illas rejicit. Hic non Jesu" tunica indi- calur, indivisa quippe, cum sine sutura esset; cui enim non coacta, sed naturalis unitas; est etiam de sublimi, quia divinitus allata ; textilis tola, nam omni virtute Scriptura de sublimi est. Ecclesia non vestimenta dividit, nec sorten mittit super ea. Tota enim habet atque induit, stans ad dextram Jesu sicut regina vestimento deaurato circumdata et distincta ". Hæc vero supergressa vestimenta, ce

Α δὲ ταῦτα τὰ ἱμάτια, καὶ αὐτὸν Ἰησοῦν ἐνδύσεται, ὅν- τα σοφίαν καὶ δύναμιν Πατρὸς, σοφὴ καὶ δυνατή για νομένη. Στ. κ'. « Σὺ δὲ, Κύριε, μὴ μακρύνῃς τὴν βοήθειάν μου, εἰς τὴν ἀντίληψίν μου πρόσχες. » Ταῦτα δὲ ποιούντων ἐκείνων, μὴ μακρύνῃς τὴν βοήθειάν μου σοῦ γὰρ βοηθοῦντος, καὶ εἰς τὴν ἀντίληψίν μου προσ- έχοντος, τριταῖος ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν, ματαίαν τὴν κατ' ἐμοῦ ἐπιβουλὴν ἀναδείξω. Στ. κα'. ι Ῥῦσαι ἀπὸ ῥομφαίας τὴν ψυχήν μου. Ἐπεὶ οἱ περικυκλοῦντές με εχθροί, κατ' ἐμοῦ φονῶν τες μάχαιραν ἔχουσιν, οὐ σῶμα ἀλλὰ ψυχὴν τρῶσαι δυνατὴν, ῥῦσαι ἀπὸ τῆς τούτων ῥομφαίας τὴν ψυχήν μου, ἀβλαβῆ αὐτὴν ἀπὸ ταράχου καὶ δειλίας φυλάτο των. Εἰ γὰρ καὶ ἱκανῶς παρεσκεύασται ἡ ἡμετέρα ψυχή, αλλά γε θεωροῦσα τὸν διάβολον μετὰ πάσης τῆς τῶν δαιμόνων φάλαγγος καὶ τοῦ στίφους τῶν ἀν τικειμένων ἐνεργειῶν καὶ πονηρῶν ἀνθρώπων ὑπ' αὐτῶν ἐνεργουμένων, ταραχθεῖσα (τρεπτῆς γάρ ἐστι φύσεως), σύμμαχον ἔχειν παρακαλεῖ τὸν δυνάμενον ῥύσασθαι ἀπὸ τῆς ῥομφαίας τῶν πολεμίων. Τάχα δὲ καὶ αὐτὸς ὁ διάβολος αλληγορικῶς ρομφαία λέγοιτο, ἐπεὶ τολμᾷ κατὰ τάσης ψυχῆς, τρῶσαι αὐτὴν προαι- ρούμενος· καὶ ἐκ ταύτης τοίνυν τῆς ῥομφαίας ῥυσθῆ και παρακαλεί. ι Καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενή μου. » Οὓς πρότερον πληθυντικώς περικυκλώσαντας αὐτὸν κύνας εἶπεν, νῦν ἐνικῶς διὰ τὸ γένος καλεί. Μονογενῆ δὲ αὐτοῦ τὴν ψυχὴν εἶπεν, διὰ τὸ μεμονῶ- σθαι καὶ κεχωρίσθαι τῶν ἄλλων ψυχῶν· πᾶσαι μὲν γὰρ ἐκεῖναι ἔγνωσαν ἁμαρτίαν, αὕτη δὲ οὔ. Κάκεί- ναις μὲν ἐκ διαλειμμάτων ἐπιφοιτᾷ καὶ σύνεστιν ὁ Θεός Λόγος, ταύτῃ δὲ ἀχωρίστως καὶ ἀδιαστάτως μέχρι τέλους ἀδιάζευκτος διαμενεί. Ταῦτ' οὖν τὰ ἐξ- αίρετα αὐτῇ συνόντα μονογενής εἶναι αὐτοῦ λέγεται· τάχα δὲ καὶ ἡ παραστᾶσα αὐτῷ ἔνδοξος Ἐκκλησία, οὐκ ἔχουσα σπίλον ἢ ρυτίδα, συμπληρουμένη ἐκ τῶν ἀμώμως τελείων, μονογενῆς αὐτοῦ τυγχάνει. Εν προκοπτόντων εἰς τάγματα πολλά διῃρημένων διὰ τὴν ἐκ τῆς προκοπῆς διαφοράν· ἑξήκοντα γοῦν οὐσῶν βασιλίδων, καὶ ὀγδοήκοντα παλλακῶν, καὶ νεανίδων ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμὸς, μία αὕτη ὑπὲρ πάσας ἐστὶν περιστερὰ τελεία, μονογενής οὖσα τῇ μητρὶ αὐτῆς τῇ ἄνω Ἱερουσαλήμ. Στ. κβ'. • Σώσόν με ἐκ στόματος λέοντος, καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου. » Από τοῦ μικρῷ πρόσθεν εἰρημένου λέοντος διαβόλου νῦν σωθῆναι παρακαλεῖ, ἀλλὰ καὶ τὴν ταπείνωσιν ἑαυ τοῦ, καθ᾿ ἣν ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν, ὑπήκοος γενόμενος τῷ Πατρὶ μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ. Σω θῆναι δὲ βούλεται καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων, ἄλλου είδους ἀντικειμένης δυνάμεως βασιλείαν ἐπ- αγγελλομένης βασιλείας γὰρ σύμβολον τὸ κέρας. Εἰσὶν δὲ οἱ νομίζοντες τὸν σταυρὸν σημαίνεσθαι ἀπὸ τῆς προκειμένης λέξεως, κέρατος σχήμα φέ- ροντα. Στ κγ. Καὶ ταύτην τὴν λέξιν ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ εἰρῆσθαι, ἡ πρὸς Ἑβραίους Επιστολή φησ 7,8. το DIDYMI ALEXANDRINI ipsum indueur Jesum, Patris sapientiam virtutem- que, sapiens fortisque facta. Vers. 20. ‹ Tu autem, Domine, ne elongaris au- xiium tuum a me, ad defensionem meam conspice. » Hæc igitur facientibus istis, ne elongaris auxilium tuum a me; te enim auxiliante et ad defensionem meain conspiciente, qui tertio die a mortuis resur- rexisti, inanes adversum me molitiones ostendam. VERS. 21. « Erue a framea animam meam. . Cum circumdantes me inimici adversum me sanguinem sitientes gladium stringunt, qui non corpus, sed animam vulnerare potest, erue ab eorum framea animam meam, integram eam a turbatione et li- more custodiens. Etsi enim satis instruitur anima nostra, videns quidem diabolum cum omni dæmo- B num phalange et adversariarum potestatum pravo- rumque hominum ab iis incitatorum turma extor- bata, quæ quidem versatilis est naturæ, auxiliato- rem habere precatur eum qui ab hostium framea ipsam eruere valet. Atque etiam ipse diabolus alles gorice framea vocatur, propter suam adversus om- nem animam audaciam, vulnerare eam quæritans; et ab ista framea se liberari expetit. ‹ Et de manu canis unicam meam. » Quos prius pluraliter cir- cumdantes seipsum canes dixit, nunc singulariter per genus vocat. Unicam autem ipsius animam di- cit, quod segregatur et separatur ab aliis animis; etenim omnes quidem istæ noverunt iniquitatem, ipsa autem ndn novit. Istis quidem ex intervallo adest et conversatur Deus Verbum; huic vero continenter et sine intermissu usque in finem indis- solubilis permanet. Haec præclara quæ illi insunt unica ejus esse dicuntur; necnon apud eum stans Ecclesia, labem aut rugam non habens, omnino perfectis repleta, unica ejus habetur. Qui qui- dem in ordinibus multis juxta perfectionis gradumn sunt distributi ; uamque cum sexaginta sint regina et octoginta concubinæ, et puellarum innumerabi- lis numerus, una hæc super omnes est columba perfecta, et unigenita ipsius matri supernæ Jerusa- lemn 78. VERS. 22. c Salva me ex ore leonis, et a cornibus unicornium bumilitatem meam. A paulo ante dicto leone diabolo nunc salvari precatur; sed et humili- falem suam, juxta quam humiliavit semetipsum. Patri obediens factus usque ad mortem, mortem autem crucis ". Salvari autem vult et ab unicor- nium cornibus, alius generis adversariæ potestatis regnum sibi vindicantis; regni enim symbolum cornu. Sunt autem qui putent crucem significari hoc loco cornu figuram præbentem. VERS. 23. Hunc quoque versiculum de Christi per- sona dici ad Hebraeos Epistola dicit ", ad Patrem ex- ** Cant. VI, C D Philipp. 1, 8. " Hebr. 11, 12.

μου, δοὺς ὑμῖν ἐκεῖνα, ἐφ' οἷς πλούσιοι ἀπεφάνθητε. Οὕτω γὰρ, μοῦ περὶ ὑμῶν πρεσβευομένου, ο Οὐκ ἀπέστρεψεν τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἀπ' ἐμοῦ, ὁ ἀλλ' ἔτι μᾶλλον ἐπέλαμψε μοι αυτό· διὸ καὶ τὴν κραυγὴν προσήκατο. Στ. κς'. "Ανθρωποι μὲν ἐπὶ φανεροῖς ἔργοις καὶ ἐπιτηδεύμασιν ἐπαινοῦσιν· Θεὸς δὲ τὸ κρυπτὸν ὁρῶν, ἐπὶ τελείᾳ ἀρετῇ καὶ γνώσει ὑπερβαλλούσῃ ἐπαινεῖ. Μεγάλου τινὸς οὖν ἐστιν μετὰ παῤῥησίας εἰπεῖν, • Παρὰ σοῦ, ὦ Θεέ, ὁ ἔπαινός μου, ὃ οὐκ ἐπὶ τῶν τυχόντων, ἀλλ' ο ἐπὶ Ἐκκλησίας μεγάλης η μεγάλη δὲ Ἐκκλησία, ἡ ἐκ τῶν καθ' ἕκαστον μεγάλων συν αγομένη, ὡς Ἐκκλησία πολλὴ ἡ ἐκ πολλῶν συναγο μένη. — Ευχή ἐστιν ὁμολογία γινομένη εὐχαριστίας, εἰ τῶνδέ τινων θεόθεν τεύξοιτο. - Στ. κη'. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ περάσαντες ἀπὸ τῆς γῆς, τῷ ἔχειν ἐν οὐρανῷ τὸ πολίτευμα, πρὸς αὐτὸν ἐπιστρα φουσιν· τὰ δὲ πάλαι μὴ δυνάμενα προσκυνεῖν ἔθνη, κατὰ τὸν νόμον, Ἱερουσαλήμ, διὰ τὸ πόρρω τυγχά νειν, τὴν Σοφονίου πληροῦσι προφητείαν· ο Καὶ προσκυνήσουσιν ἐνώπιον αὐτοῦ ἕκαστος ἐκ τοῦ τόπου αὐτοῦ, πᾶσαι αἱ νῆσοι τῶν ἐθνῶν. » Στ. λ'. Πίονες γῆς εἶναι δύνανται οἱ τοῖς γηΐνοις εντεθραμμένοι· πνεύματι δὲ οἵτινες εἰς μετάνοιαν κεκλημένοι, πνεύματι τὰς πράξεις τοῦ σώματος θα νατοῦντες, ὡς μηκέτι τὰ ἐπίγεια φρονεῖν, φαγόντες τὴν ὑπὸ Ἰησοῦ ὀρεγομένην πνευματικήν τροφήν, προσεκύνησαν τῷ Θεῷ πνεύματι. Λέγοις δ' ἂν καὶ πίονας τοὺς σοφία διαφέροντας, ήτοι κοσμικήν σου φίαν μετερχομένους, ἢ πλουτούντας καὶ ἄρχοντας αἰσθητῶς. Καὶ οὗτοι γὰρ φαγόντες τὴν παρὰ Ἰησ το σου τροφήν, ἀλεξητήριον οὖσαν τῶν προκατα λαβόντων κακῶν, προσκυνήσουσι τῷ Θεῷ, εὑρόνο τες αὐτὸν ὑπὲρ πᾶσαν ἢν εἶχον σοφίαν καὶ πλοῦτον καὶ ἀρχήν. Καταβαίνοντας δὲ εἰς γῆν εἴποι ἄν τις τοὺς ἐξ οὐρανοῦ εἰς γῆν κατιόντας ἀγγέλους πάντας, καὶ τῷ Δεσπότῃ καὶ Σωτῆρι προσκυνοῦντας, κατὰ τὸν • Προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες άγγελοι Θεοῦ. Ἐπίστησον δὲ, εἰ καταβαίνειν εἰς γῆν δύνανται οἱ τὸν κοινὸν ἀναδεχόμενοι θάνατον, οἵτινες προσκυ νήσουσιν τὸν Κύριον, ὑπὲρ αὐτῶν εἰς τὰ κατώτερα μέρη τῆς γῆς γενόμενον. Στ. λβ'. « Αναγγελήσεται τῷ Κυρίῳ γενεά έρχο μένη, καὶ ἀναγγελοῦσιν τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ λαῷ τῷ τεχθησομένῳ, ὃν ἐποίησεν ὁ Κύριος. » Τό, « Γενεά πορεύεται καὶ γενεὰ ἔρχεται, ν ἐπὶ τῶν δύο λαών ἐκλαμβάνοντές τινες, γενεὰν πορευομένην τοὺς ἐκ περιτομῆς εἰρήκασιν, τῷ ἀποπεφαιτηκέναι τοῦ Κυ- ρίου. Διὰ τὸ, γενεὰ σκολιὰ καὶ πονηρὰ γεγονέναι· ἐρχομένη δὲ γενεά, ἡ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κλήσις... ἐπει γομένη. Αὕτη οὖν ἀναγγελήσεται τῷ Κυρίῳ πρὸς τῶν πρεσβευόντων ὑπὲρ αὐτῆς, λεγόντων πρὸς σέ· «Εθνη ἥξουσιν ἀπ' ἐσχάτου τῆς γῆς· ν καὶ, ο Πάντα ἔθνη ὅσα ἐποίησας, ἥξουσιν καὶ προσκυνήσουσιν ἐν ώπιόν σου. Ταύτην γὰρ πρὸς αὐτὸν ἐρχομένην τὴν γενεὰν οὐκ ἐκβάλλει ὁ λέγων Σωτήρ· « Τὸν ἐρχό μενον πρὸς μὲ οὐ μὴ ἐκβάλω ἔξω. » Εὗ δὲ καὶ τὸ DIDYMI ALEXANDRINI vobis, quibus divites efficeremini. Sic enim me ad A vos misso, ‹ Non avertit faciem suam a me, › sed magis etiam eam collustravit mihi; ideoque clamo- rem exaudivit. VERS. 26. Homines quidem ex manifestis operi- bus studiisque laudant ; Deus autem abscondita widens, de perfecta virtute et excellenti scientia laudat. Magni igitur cujusdam est libere dicere: ‹ Apud te, Deus, laus mea; › non in quolibet loco, sed in Ecclesia magna;, magna autem Ecclesia, quæ congregatur e singulatim magnis, sicut Eccle- sia multa, quæ multis constat. - Precatio est gra- tiarum actionum consensus, si rebus ad Deum spectantibus constet. . VERS. 28. Qui dicuntur fines terra, illorum B enim regnum est in cœlo, convertuntur ad eum; gentesque, quæ prius adorare non poterant secun- dum legem Jerusalem, cum remotiores essent, So- phoniæ prophetiam implent: Et adorabunt in conspectu ejus quisque ex loco suo, universæ fa- milia gentium 4. C VERS. 30. Pingues terra esse possunt qui ter- restribus nutriti sunt, spiritu autem in poeniten- tiam vocati, spiritu corporis actus mortifcantes, non jam terrestria sapiunt, spiritalemque a Jesu suppeditatum cibum manducantes, adoraverunt Deum spiritu. Dici quoque possunt pingues sapientia præstantes, sive mundi sapientiæ participes, sive forentes opibus et dominantes. Hi enim acceptum a Jesu cibum manducantes, adversus ingruentia " mala propugnaculum, Deum adorant, invenientes eum super omnem quam possident sapientiani, divitiasque et principatum. Descendentes in terram vocari possunt omnes de cœlo in terram missi angeli, et Dominum Salvatoremque adorantes juxta illud : « Adorent eum omnes angeli Dei "., Ani- madvertendum étiamnum in terram possint de- scendere qui communem mortem sortiti, adora- bunt Dominum, pro ipsis in profundissimas terræ partes demissum. VERS. 32. • Annuntiabitur Domino generatio ventura, et annuntiabunt justitiam ejus populo qui nascetur, quem fecit Dominus. Illud, Generatio abil, et gene alio venit ",, de duobus populis nonnulli accipientes, generationem abeuntem cir- cumcisionis populum dixerunt, qui a Domino re- cessit. Quapropter fallas et perversa generatio facta est; veniens autem generatio, gentilium vo- catio . . . . Ipsa igitur annuntiabitur Do- mino ab iis qui pro ea legati missi sunt, tibi dicen - tes : « Gentes venient ab extremis terra 89; s et : Omnes gentes quas fecisti, venient et adorabunt in conspectu tuo *. Hanc enim ad eum venientem generationem non repulit Salvator dicens : c Ve- nientem ad me non ejiciam foras ".. Optime qui- Sophon. II, 11. ** Psal. xcv1, 7; Hebr. 1, 7. 6o Joan. vi, 37. D Eccle. 11, 4. Jer. xxxi. 8. * Psal LXXXV

εἰπεῖν, τὸν ἐρχόμενον, καὶ οὐ, τὸν ἐλθώντα· τὸν γὰρ ἀεὶ ἐνεργοῦντα τὸ πρὸς αὐτὸν ἥκειν, τῷ πράττειν τὰ τῆς ἀρετῆς, οὐκ ἐκβάλλει ἔξω. Καὶ γενεὰ οὖν περὶ ἧς ὁ λόγος, οὐκ ἦλθεν, ἀλλ᾽ ἔρχεται πρὸς αὐτὸν, τὰ τῆς πίστεως περιέπουσα. Αὐτοὶ δὲ οὗτοι οἱ ἀναγ γέλλοντες τῷ Κυρίῳ τὴν ἐρχομένην γενεάν, καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην τὴν διὰ πίστεως Ἰησοῦ εἰς πάντας τοὺς πιστεύοντας ἐνεργουμένην, ἀναγγελοῦ- σιν τῷ τεχθησομένῳ θεῖον τόπον λαῷ, ο ᾧ ὁ Κύριος ἐποίησεν, » περιποιησάμενος αὐτὸν διὰ τοῦ ἰδίου αἴ- ματος, καλέσας τὸν λαὸν ἑαυτοῦ. ΧΧΙΙ. Στ. α', β'. Ο διὰ τὸ κατορθῶσαι τὸ πρᾶον καὶ εὐσταθὲς Χριστοῦ πρόβατον χρηματίσας, περὶ τοῦ καλοῦ Ποιμένος ἐρεῖ, ο Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με υστερήσει· ἡ ἀπάγει γάρ με ἐπὶ τὴν σωτή ριον νομήν, ἔνθα θεῖαι βοτάναι· περὶ ἧς αὐτὸς ὁ Ποι μὴν περὶ τοῦ ἰδίου προβάτου φησίν « Εἰσελεύσεται καὶ ἐξελεύσεται καὶ νομὴν εὑρήσει. » Τάχα δὲ τόπος χλόης, η θεία παίδευσις εἶναι δύναται, ἔνθα πνευμα- τικὴ πόα εὑρίσκεται, ἠθικὴ οὖσα διδασκαλία. Ἐν τούτῳ οὖν τῷ τόπῳ κατεσκήνωσεν με, ἀλλ᾽ οὐ κατ· ῴκισεν. Βούλεται γάρ με ἐς ὅσον προκόπτω, χρασθαί με τῇ τοιαύτῃ νομῇ τελείως. Παυσάμενος γὰρ προ- · κοπῆς, οὐ ποιμένος, ἀλλὰ παιδευτοῦ καὶ διδασκάλου, ἐκ προβάτου ἄνθρωπος γεγονώς, πειραθήσομαι. Οὐκ ἔτι πρόβατον ὤν, ὅτε καὶ δι᾽ ἁμαρτίαν πλανηθείς. τῆς νομῆς, ἐπὶ ταύτην πάλιν ἐπέστρεψεν ὑπὸ τοῦ ποιμένος, τοῦτο ἀπολωλὸς ἐπιστρέφοντος, τῷ δεκτι κὸς ἐπιστροφῆς εἶναι πρὸς τὸ ὅθεν ἐξέβη· ἐπισυνέβη γὰρ ἡ ἁμαρτία τοῖς ἀποστραφεῖσι Θεόν, ι Ἐπὶ ὕδα τος ἀναπαύσεως εξέθρεψέ με. » Τὸ γὰρ ἠθικὸν μάθημα οὐ μόνον ἄκος ἐστὶν δίψης, ἀλλὰ καὶ λύσιν ἁμαρτημάτων παρέχει. Στ. γ. «Την ψυχήν μου επέστρεψεν. Εἰ γὰρ καὶ πρόβατον ὃν πεπλάνημαι, ἐκτὸς τῆς νομῆς διὰ τοῦ ἁμαρτάνειν γεγονὸς, ἀλλ' ὁ ἐπιστρέφων τὸ περ πλανημένον ποιμὴν, τὴν ψυχήν μου ἐπέστρεψεν. Σημειωτέον, ὅτι οὐδεὶς κακὸς φύσει, τῷ δεκτικὸς εἶναι ἐπιστροφῆς· ἐπιστρέφεται δέ τις ἐκεῖ, ἔνθα τὴν ἀρχὴν διήγεν· συμβεβηκυῖα ἄρα ἡ ἁμαρτία τοῖς ἀποστραφεῖσι Θεόν· διὸ καὶ ἀναιρεθείη. • Οδήγησέν με ἐπὶ τρίβους δικαιοσύνης ἕνεκεν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. » Περὶ τοῦ ποιμένος φησὶ τό, ο Οδήγησέν με, ο προάγοντος καὶ ὁδοποιοῦντος, ἵν' ἐπιβαίνωμεν αἷς αὐτὸς ἔτριψε τρίβοις, ἐπακολουθοῦντες τοῖς ἴχνε- σιν αὐτοῦ· ὅτ' ἂν γὰρ τὰ ἴδια πρόβατα εκβάλῃ, ἔμπροσθεν αὐτῶν πορεύεται, καὶ τὰ ἴδια πρόβατα αὐτῷ ἀκολουθεῖ. Δικαιοσύνην δὲ λέγει τὴν ἕξιν, καθ' ἣν πρακτικοὶ τῶν δικαίων εσμέν. Τρίβους δὲ αὐτῆς τὰ κατ' αὐτὴν ἐπιτελούμενα· ἢ τάχα δικαιοσύνη - ἐστὶν ἡ καθόλου καὶ γενικὴ ἀρετή· τρίβοι δὲ αὐτῆς αἱ κατ' εἶδος ἀρεταί. Ἕνεκεν οὖν τῆς ἐπικληθείσης αὐτοῦ ἐπ' ἐμὲ προσηγορίας, ὡδήγησέν με ἐπὶ τὰς προειρημένας τρίβους τῆς δικαιοσύνης. Στ. δ'. "Οτ' ἂν συνῇ Θεὸς, οὐδὲν τῶν ἐπιβλαβών βλάψαι ἢ ζημιῶσαι δύναται, ὥς φησιν ὁ προφήτης * ο EXPOSITIO IN PSALMOS. A dem dicitur veniens, non autem quæ jam venit, semper enim conantem ad eum venire, virtutis opera agentem, non ejicit foras; et generatio igitur de qua sermo habetur, non jam venit, sed nunc ad eum est veniens, fidei præcepta sectans. Hi vero ipsi annuntiantes Domino venientem generationem, et Dei justitiam per fidem Jesu in omnes creden- tes penetrantem, annuntiabunt nascituro per divi- num partum populo, ‹ quem fecit Dominus; hunc enim proprio formavit sanguine, vocavitque popu- lum suum. PSALMUS .. B VERS. 1, 2. Qui milem et recle ordinatun Christi gregem effecerit, de bono Pastore dicet : ‹‹ Dominus regit me, et nihil mihi deerit. › Deducit enim me in salutaria pascua, ubi divinæ herbæ. Exinde ipse Pastor de proprio grege nit: «Ingredie tur et egredietur, et pascua inveniet *. » Etenim graminosus locus divina doctrina esse potest, ubi spiritalis herba invenitur, morum scilicet disci- pllua. In hoc igitur loco collocavit me, sed non babitavit. Vult igitur me, in quantum proficio, usi tali pascia perfecte. Cum enim proficiens destite- rim, non pasture, sed magistro ac præceptore es ove homini facto mihi opus erit. Non jam ovis, quæ propter iniquitatem de pascua deerrans, ad eam rursus a pastore reducta est, perditam repe riente; quæ enin, unde exierit redire valèt; pecca- tum enim Deum rejicientibus supervenit. Super C aquam refectionis educavit me. Ethica enim Joan. x, 9. PATROL. GR. XXXIX. D . . scientia non modo'sitis est remedium, sed et pec- catorum remissionem præbet. VENS. 3. • Animam meam convertit, Si enim, cum ovis essem, extra pascuam deerravi propter peccata mea, reducens. autem errantem pastor, ani mam meam reduxit, animadvertendum est, quod nullus natura malus, dum sit conversionis capax ; reducitur autem quispiam huc ubi prius fuit : superveniens igitur Deum. rejicientibus peccatum, tunc anfertur ab iis. ‹Deduxit me super semitas justitia, propter nomen suum. De pastore sit, ‹ Deɖuxit me,» procedente et iter faciente, ut ince- damus iisdem quas ipse calcavit semitas, ipsius insequentes vestigia; cum enim proprias educit oves, it praevius, ovesque ipsum comitantur. Justi- Liam autem dicit habitum, quo justitiæ opera coli- mus; semitas vero ejus, qui in eam proficiunt. Pro- tinus justitia est universe et generatim virtus; et hujus semitæ diversa virtutum species. Ergo pro- pler ejus in me invocatum nomen, deduxit me super prædictas justitiæ semitas. VERS. 4. ille quocum Deus est, nihil damni ma live ab impugnatoribus pati potest, sicut ait pro

ποτ' οὖν καὶ πορευθείην ἐν θλιβεροῖς καὶ ἐπιπόνοις, ἃ λέγεται σκιὰ θανάτου, οὐ φοβηθήσομαι τὰ κακω- τικά, Θεὸν ἔχων μετ' ἐμαυτοῦ. Κακὰ δὲ ἐνταῦθα οὐ τὰ κυρίως λέγει, ἀλλὰ τὰ ἐπίπονα, πενίαν, νόσον, δυσφορίαν καὶ τὰ παραπλήσια, περὶ ὧν ὁ Ἰώβ· « Τα κακὰ οὐχ ὑποίσομεν; · Οὐ γὰρ Θεόν τις ἔχων μεθ' ἑαυτοῦ, γίνεται ἔνθα κακὰ τὰ ἀντικείμενα τοῖς κυ ρίως ἀγαθοῖς. Αλλοι τὴν μὲν ῥάβδον ἐπιτιμᾷν φασε καὶ παιδεύειν, κατά τό· . Τί θέλετε ; ἐν ῥάβδῳ ἔλθω πρὸς ὑμᾶς; ο τὴν βακτηρίαν ὑποστηρίξειν διὰ συμ- βουλῆς, προτροπῆς τε καὶ παραινέσεως. « Ητοίμα σας ἐνώπιόν μου τράπεζαν ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με. » Τί βούλεται τὸ ι ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με ; » Έχει τι μυστήριον ἀποῤῥητον, ἵνα τις εύχηται Ἰδού Κύριος βοηθήσει μοι, τις κακώσει με; » Ε Β θλίβεσθαι. Επινόει μοι ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀγώνων τῶν ν, 3. μεγάλων ἄθλους ἐπικειμένους καθ' ἕκαστον ἀγώ νισμα, οὕτως καθ᾿ ἑκάστην θλίψιν, ἡνίκα ἂν τὸ θλί 6ον παρῇ, καὶ αἱ θλίβουσαι δυνάμεις αἱ ἀντικείμεναι· νόει μοι ἀντικειμένην τράπεζαν πνευματικὴν καὶ νοητὴν διὰ ταύτην τὴν θλίψιν. Οσάκις γοῦν ἐὰν θλι 6ῇς, τοσαυτάκις καὶ τράπεζά σοι παρατίθεται πνευ- ματική. Μόνον ἔχε ὀφθαλμοὺς τοὺς βλέποντας τρα πέζας μου, ἵν' εὐχαριστῶν λέγοις μετὰ τοῦ Ἀποστό λου· • Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ καυχώμενοι ἐν ταῖς θλίψεσιν. » Στ. ε'. Ἐν ἀρχαῖς ἐφάσκομεν, τὸν ἐν ταῖς προ- κοπαῖς ὄντα κατασκηνοῦν εἰς τόπον χλόης· ἐπεὶ οὖν ὁ προκόπτων καὶ ἐπὶ τὸ τέλος φθάσειεν, οὐκέτι μεί- νας πρόβατον, ἀλλὰ λογικὸς ἀναδειχθείς, τράπεζαν ἔχει λογικῶν τροφών ηὐτρεπισμένην ὑπὸ Κυρίου. Τῷ γὰρ Κυρίῳ τυγχάνοντι καὶ σοφίᾳ ἡτοιμασμένῃ τὴν ἑαυτῆς τράπεζαν, ἐφ' ᾗ τὰ ἴδια θύματα παρέθηκεν, εὐχαριστῶν φησιν· . Ητοίμασας ἐνώπιόν μου τρά πεζαν, ν οὐκέτι ἐπαγωγικὴν καὶ ἠθικὴν διδασκαλίαν καθὰ πρότερον, ἀλλὰ μυστικὴν καὶ τὴν τῆς ἀληθείας θεωρίαν. Ἐπίστησον δὲ, εἰ καὶ ὅσον τίς ἐστιν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ, δι' ἐσόπτρου καὶ δι' αἰνίγματος τὴν ἀλή θειαν βλέπων, πρόβατόν ἐστιν ὑπὸ ποιμένι ἀγόμενον μεταβὰς δὲ ἐπὶ τὸν μέλλοντα αἰῶνα, πρόσωπον πρὸς πρόσωπον προσβάλλων τῇ ἀληθείᾳ, πνευματική προσ βάλλει τραπέζῃ, κατά τό· « Κἀγὼ διαθήσομαι ὑμῖν διαθήκην, ἐσθίειν καὶ πίνειν ἐπὶ τῆς τραπέζης τοῦ Πνεύματος ἐν τῇ ἀληθείᾳ·, ὅθεν καὶ τὸ « ἡτοίμα- σας » εἴρηται· ἀπεντεῦθεν γὰρ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς « & ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσεν, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐ κατέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν. » Καὶ τὸ « ἐνώπιον ο δέ < μου » δηλοί, πεφανερῶσθαί μοι καὶ ἐγνῶσθαί μοι « τὴν τρά πεζαν ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με, » πολλῶν ἐχθρεύειν μοι βουλομένων, καὶ διὰ τοῦτο θλιβόντων με. Εν ίστασθαί με ἰσχυρῶς πρὸς αὐτοὺς ὁ Κύριος θέλων, ἡτοίμασεν ἐνώπιόν μου τράπεζαν, ἐν ᾗ ἐπίκειται στερεά τροφή, ἵνα ταύτης αθλητικῶς ἐμφορηθείς, ἀντιστῆναι γενναίως πρὸς τοὺς θλίβοντας δυνηθώ. Καὶ γὰρ ὅτε ἀγαθῶν τελείων τυγχάνομεν, ἰσχυρούς καὶ πλείονας ἔχομεν τοὺς ἀντικειμένους. Η φησιν ὁ DIDYMI ALEXANDRINI pleta : e Ecce Dominus auxiliabitur mihi, quis mihi A . nocebit? Si quando igitur in tribul. tionibus ambu- larem atque in acerbis, quæ umbra mortis dicun- tur, non timelo mala, Deun merum habens. Mala hic non proprie dicit, sed molestias, paupertalem, morbum, calamitatem cæteraque ejus tem generis, de quibus Job : • Mala non sufferamus *?, Qui enim Deum secum non habet, versatur ubi mala pecu- liariter bonis contraria. Alii quidem virgam dicunt castigare et edocere, juxta illud : « Quid vultis ? in virga veniam ad vos 87?, baculum vero animos ful- citurum esse consilio, exhortatione atque incita- mento. Parasti in conspectu meo mensam in facie eorum qui tribulant me.» Quid sibi vult illud, • in facie eorum qui tribulant me? Inest ineffabile mysterium,ut tribulari precemur. Advertas, quæso, quemadmodum in certaminibus magnis præmia pro singulis luctis proposita, sic pro singulis tribula- tionibus, cum tribulatio sæviat, necnon tribu- lantes adversa potestates: præparatam, cogites, spiritalem intellectualemque mensam hujus tribula- tionis causa. Quoties igitur tribulaberis, toties et apponitur tibi mensa spiritalis. Sint modo oculi tui ejusmodi qui conspiciant mensas meas, ut gratias agens cum Apostolo dicas: Non tantum autem, sed et gloriantes in tribulationibus *. › non VERS. 5. Supra dicebamus, eum, qui multum. profecisset, graminosum locum inhabitare: quippe proficiens et ad perfectionem properans, non jam ovis remanet, sed ratione præditus apparens, mensam habet rationalibus ferculis instructam a Domino. Do- C minus enim, qui sapientia est, ipse hanc paravit men- sam in qua proprias oblationes obtulit gratias agens, ait : « Parasti in conspectu meo mensam, jam sicut prius suasoriam atque moralem doctri- nam, sed mysticam et veritatis contemplationem. Scito enim, unumquemque, quandiu in hac vita versatur, quasi per speculum et ænigma verita- tem aspiciens, ovem esse a Pastore ductam ; cum pervenerit ad eam ætatem, quæ ventura est, facie ad faciem veritati obviam stans, spiritalis mensæ parti- cipem fore, secundum illud: « Et ego constituam vobis testamentum, comedere et bibere ad mensam Spiritus in veritate;, unde et e parasti » dicitur. Ideoque paravit Deus quæ oculus non vidit, et auris non audivit, et ad cor hominis non ascendit quæ præparavit Deus diligentibus se ". » Illud ‹ in conspectu meo, ostendit manifestatam esse mihi atque cognitam mensam in facie eorum qui tribu- lant me, multis mecum hostiliter agere volentibus, ideoque tribulantibus me. Fortiter me adversus eos stare Dominus volens, paravit in conspectu meo men- sam, cui solidus impositus est cibus, ut illo more athletarum saturatus, fortiter contra tribulantes me defendere possim. Etenim cum perfectis fruimur bo- nis, validi et plures lacessunt nos adversarii. Ait ila- que Apostolus : ‹ Porta enim mihi aperta est, et **Job 11, 10. | Cor. 1v, 21. Rom. D Cor. 11, 9.

Απόστολος· «Θύρα γάρ μοι ανεωγμένη, καὶ οἱ ἀντικεί. Α μενοι πολλοί. » Τοῦτ' ἔστι, τὸν νοῦν δαψιλῶς ἐπιχέων αὐτῷ· τοῦτο δὲ τὸ χρίσμα ἱερατικόν ἐστι μύρον, οὗ σύμβολον ἔφερεν Ααρών· ο Ως μύρον » γάρ, φησίν, «ἐπὶ κεφαλὴν, τὸ καταβαῖνον ἐπὶ πώγωνα τὸν Ααρών. » Καὶ «Τὸ ποτήριόν μου μεθύσκον ώς κράτιστον. » Επει μὴ μόνον τράπεζαν ητοίμασεν ή Σοφία, ἀλλὰ καὶ εἰς κρατῆρα κέρασε τὸν ἑαυτῆς εἶνον ἐξ αὐτῆς γεγε- νημένον, οὔσης ἀμπέλου ἀληθινῆς· ἐκέρασε δὲ τοῦ τον τὸν οἶνον καταμίξασα τὰ θεῖα θεωρήματα λέξεσιν ἀνθρωπίναις· ἐκ τούτου τοῦ κρατῆρος μερίζουσα ἑκά- στη δίδωσι ποτήριον· ὅπερ ποτήριον κράτιστον, τουτο ἐστι τίμιον καὶ ἐξαίρετον τοῦ λαβόντος λέγεται, ὡς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον χρηματίζει· Τοῦ εἰληφότος αὐτὸ, φησὶν, καὶ τὸ ποτήριόν μου· εἰ δὲ φέροιτο, «Το ποτήριόν σου, » τοιαύτην ἔχον (27) διάγοιπν· Σοῦ τοῦ Κυρίου τὸ ποτήριόν ἐστιν, ὅπερ ἵνα πίω δέδωκας· οὐ τῆς Σοφίας προτεινόμενον. Στ. Σ. «Καὶ τὸ ἔλεός σου καταδιώξεται με πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου.» Οὐ τοσοῦτον ἐξ ἔργων τις καρποῦται σωτηρίαν, ὅσον ἐκ χάριτος Θεοῦ ἐλεήμο- νος ὄντος· ὁ γὰρ Θεὸς πλούσιος ὢν ἐν ἑλέει, διὰ πολ- λὴν προσοῦσαν αὐτῷ πρὸς ἀνθρώπους ἀγάπην, Χριστῷ συνεζωοποίησε τοὺς νεκροὺς δι᾽ ἁμαρτήματα καὶ τὰ παραπτώματα γεγενημένους. "Οθεν καὶ ὁ ἅγιος φησιν· « Καὶ τὸ ἔλεός σου καταδιώξεται, ἀεὶ ἐπερ λόμενον καὶ ἐπιχεόμενόν μοι. Οὐ γὰρ ποτὲ μὲν, ποτὲ δὲ οῦ, ἀλλὰ πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου κατα- διώκει με. › Πᾶσαι δε αἱ ἡμέραι τῆς ζωῆς, ἤτοι σε διά- γὰρ ἀνθρώπινον τὸ προειρημένον κράμα τὸ πρὸς φορο: φωτισμοὶ τῆς ἀληθείας, καὶ (27) οὓς ζωοποιού- μεθα, τυγχάνουσιν, ἢ ὁ διὰ βίου παρὼν ἡμῖν Χριστός. «Καὶ τὸ κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου, εἰς μακρότητα ἡμερῶν. » Εἰς τόπον μὲν χλόης κατασκηνοί, ἐν οἴκῳ δὲ Κυρίου κατοικεῖ, οὐκ ἐπί τινα καιρὸν, ἀλλὰ πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς τῆς ἀθανάτου, ἀδιαστάτως καὶ ἐπαλλήλως φωτιζόμενος. Πεποιθὼς τῷ σῷ ἐλέει καὶ τῇ σῇ χάριτι, οἶδ' ὅτι οὐκ ἐκπεσοῦμαι τῆς παρὰ σοῦ ἐλπίδος, παιδαγωγούμενος πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου ὑπὸ τοῦ σοῦ ἐλέους. Τοῦτο γοῦν τὸ σὴν ἔλεος καὶ αὐτή σου ἡ χάρις κατηξίωσεν με οικητήριον κτήσασθαι τὸν σὸν οἶκον καὶ τὴν σὴν Ἐκκλησίαν, ἔνθα τὰς διατριβὰς ποιούμενος ὡς ἐν οἴκῳ Θεοῦ ἱερῷ καὶ ἁγίῳ ναῷ, μακρότητος τῶν παρὰ σοὶ ἡμερῶν καὶ ζωῆς αἰωνίου τεύξομαι. Τὸ γὰρ κατοικεῖν με έν τῷ σῷ οἴκῳ καὶ μηδέποτε αὐτοῦ ἐξίστασθαι μηδὲ ἀπονεύειν, ἀεὶ δὲ εἴσω περιβόλων ἱερῶν τὰς διατρι- βὰς ποιεῖσθαι, ταῦτά μοι αἴτια γενήσεσθαι πιστεύω μακρότητος ἡμερῶν τῶν ἐκ τοῦ σοῦ φωτὸς ὑφιστα- μένων. Ἀντὶ δὲ τοῦ «εἰς μακρότητα ἡμερῶν, » εἰς μῆκος χρόνου ὁ Σύμμαχος ηρμήνευσεν, τῆς κατὰ Θεὸν ζωῆς τὸ ἄπειρον καὶ ἀθάνατον σημήνας. Στ. α'. Ἐν ἐνίοις ἀντιγράφοις εὗρον, τῆς μιᾶς τῶν Σαββάτων, ἐν δέ γε τῷ Εξαπλῳ τοῦτο οὐ πρόσ- κειται· πλὴν ἵνα μηδὲ τοῦτο καταλίπωμεν ἀνερμή • EXPOSITIO IN PSALMOS. -- adversarii multi ". »ld est, intellectum ei abundanter B infundens. Hoc autem oleum sacerdotale est unguen- tum, cujus symbolum ferebat Aaron. Ait enini, Sicut ‹ unguentum in capite, quod descendit in barbam Aaron. Et Calix meus inebrians quam præclarus est. » Non modo mensam paravit Sapientia, sed et in calicem infudit vinum suum, ex semetipsa ortum, cum sit vitis vera. Fudit autem illud vinum divinam miscens scientiam cum humanis loquiis. Ex hoc calice distribuens unicuique, dat potum; atque calix ille præclarus, id est decorus pretiosusque acci- pienti dicitur, sicut et ipse ait Spiritus sanctus: Qui accipit illum, accipit et calicem meum. Quodsi lege- retur‹ Calix tuus, bic sensus foret: Tuus Domini calix est, quem,ut bibam dedisti. Non enim buna- na, quam prius diximus, mistio, a Sapientia oblara. VERS. 6. Et misericordia tua subsequetur me omnibus diebus vitæ meæ. Non tam ex operibus quispiam percipit salutem, quam e gratia Dei mise- ricordis. Deus enim misericordia dives, propter mul- tum in homines amorem, cum Christo ad vitam revocavit qui ob peccata et transgressiones mortui erant. Unde et sanctus ait : « Et misericordia tua subsequetur, semper insiliens atque irruens mili. Αtque hoc non per intermissionem quamdam, aut ad tempus, sed comnibus vitæ meæ diebus subsequitur me. › Omnes autem vitæ dies, seu variæ veritatis il- C luminationes, per quas vivificamur, sunt, seu qui per vitam nobis præsens est Christus. ‹ Atque, inbabi- tare me in domo Domini, in longitudinem dierum. › In loco quidem pascuæ commoratur, in domo au- tem Domini inhabitat, non ad certum tempus, sed omnes vitæ immortalis dies, perpetuo et nulla in- termissione illuminatus.Confisus misericordiæ tuæ et gratiæ tuæ, novi me nunquam excisurum de spe tua, misericordia tua omnes dies vitæ meæ institutum. Hæc igitur misericordia tua atque hæc gratia tua me dignata est inhabitare domum tuam atque Ec- clesiam tuam, ubi commorationem faciens quasi in domo Dei sacra et in sancto templo, dierum apud te longitudinem, et vitam aeternam conse- quar. Etenim me habitare in domo tua, et ab ea nunquam recedere neque declinare, semperque intra circuitus sacros commorari, has mili causas fore credo longitudinis dierum e luce tua exortorum. Proin › Pro in longitudinem dierum, in longitudinem D PSALMUS I Cor. xvi, 9. temporis Symmachus interpretatus est, vitam signi- (icans secundum Deum, interminatam scilicet atque immortalem. XXIII. VERS. 4. In nonnullis manuscriptis inveni e prima Sabbati,, quod quidem in Hexaplo (27) non invenitur. Verumtamen ne hoc inexplicatum relin- (27) Animadverte laudata nominatim Hexapla a Didymo. (27) Fortasse legendum έχοι. EDIT. (27) Pro και videtur legendnm καθ'. Ib.

Στ. Γ'. Προτρέχοντες θεῖοι ἄγγελοι προσεφώνουν · τοῖς ἐφεστηκόσιν ταῖς οὐρανίαις πύλαις· ο Αρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, ο τὰς ὑμετέρας, καὶ (20) φυλακές έστε. Ὡς γὰρ κατιών, κλίνας οὐρανὸν καὶ οὐκ ἀνοίξας κατῆλθεν, οὕτως ἀναληφθεὶς οὐκ ἀνοι- χθεισῶν πυλῶν εἰσῆλθεν, ἀλλὰ αιρομένων. Εἶτα ἐπεὶ αὗται οἱ πύλαι καὶ λογικαὶ τυγχάνουσιν, καὶ πρὸς αὐτὰς οἱ ἄγγελοι φασιν· « Επάρθητε, πύλαι αἰώνιοι. » Αὗται δὲ οἱ πνευματικαὶ πύλαι, οὐ πρόσκαιροι, ἐπεὶ · μὴ σωματικαί, ἀλλ᾽ αἰώνιοι διὰ τὸ ἄῦλον καὶ ἀκήρα- τον. Πλήν φάσκοντες ἀρθῆναι καὶ ἐπαρθῆναι τὰς πύ - λας, οὐχ ἵνα τῶν ἐπιδόξων εἰσελεύσεσθαι, ἀλλὰ τὸν Βασιλέα τῆς δόξης φασίν. Βασιλεὺς δὲ δόξης ὁ Σωτὴρ, τῷ ἄρχειν πάντων τῶν ἐπιδόξων, κατὰ Θεὸν εἴρηται, καὶ ὡς τὴν παρὰ πάντων κομιζόμενος δόξαν, καὶ τὴν ἀληθῆ καὶ μόνιμον ἔχων βασιλείαν· ταύτην δὲ παρ- έχων τοῖς ἀξίοις. Καὶ Κύριος αὐτῆς εἴρηται, κατὰ εί· « Εἰ γὰρ ἔγνωσαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης · ἐσταύρωσαν. » Στ. η'. Αλλ' ἐπεὶ μὴ μόνος ὁ Θεὸς Λόγος ἀνῆλθεν, ἀλλ' ἐπιφερόμενος ἣν ἀνείληφεν σάρκα ἐψυχωμένην ψυχῇ νοερά, ξενιζόμεναι αἱ ἄνω δυνάμεις ἐπυνθάνοντο, • Τίς ἐστιν οὗτος ὁ Βασιλεὺς τῆς δόξης; » Σάρκα γὰρ περικείμενον τὸν λεχθέντα Βασιλέα τῆς δόξης Ιδού σαι, ἐθαύμαζον. Πάλιν δὲ οἱ προτρέχοντες· ο Κύριος, ἔλεγον, κρατ ταιὸς καὶ δυνατός, ο ἄντικρυς τοῦτο βοῶντες· Ον ἴστε παμβασιλέα καὶ τῶν ὅλων Δεσπότην κραταιὸν καὶ δυ νατόν, οὗτός ἐστι σῶμα περικείμενος, ἀριστεύσας κατὰ τῶν ἀφ᾿ ἡμῶν πεσόντων, καὶ τυραννικὴν ἕξιν ἀναλαβόντων· Κύριος ὢν δυνατὸς ἐν πολέμῳ ὀφθεὶς τῷ πάντας καταλελυκέναι, ἀντιδοξῆσαι καὶ ἀντίστα σθαι θελήσαντας. Στ. θ'. Ταῦτα ἀκούσαντες οἱ ἄρχοντες μετὰ καὶ τῶν αἰωνίων πυλῶν αὐτῶν, οὐκ ἠρκέσθησαν τὸ προσ- ταχθὲν μόνον ποιῆσαι, ἀλλὰ καὶ ταῖς ὑπερτέρω δυνά- μεσιν, ἐπιστατούσαις, καὶ αὐταῖς ταῖς πύλαις τῶν ἀνωτέρων οὐρανῶν, ἅπερ ήκουσαν, ἀνήγγειλαν, κη- ρύττουσαι (30) τό, ε῎Αρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ πυθομέναις πάλιν αὐταῖς ἀπεκρί- ναντο ἦν ἔσχον καὶ αὗται ἀπόκρισιν. Στ. ι'. ο Κύριος τῶν δυνάμεων, ο εἰποῦσαι (31), · αὐτός ἐστιν ὁ Βασιλεὺς τῆς δόξης. » Δυνάμεων δὲ Κύριον αὐτὸν εἶπον, ὡς ἄρχοντα στρατοπέδων. Ση- μειωτέον δὲ ὅτι οἱ τὰ Ἑβραίων ἠκριβωκότες φασίν, τὴν ο Σαβαώθ, φωνὴν ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ κειμένην, εἰς Ελλάδα φωνὴν οἱ Ἑβδομήκοντα μεταλαμβάνοντες, ὅτὲ μὲν τὸ ὁ Κύριος τῶν δυνάμεων, » ότὲ δὲ « Κύ- ριος στρατιῶν, ο ότὲ δὲ τὸ « Παντοκράτωρ ο έταξαν. Λέγουσι γοῦν καὶ ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ κειμένου τοῦ • Σαβαώθ, ο μετάληψις εἰς τὸ ο Κύριος τῶν δυνά- μεων, » γέγονεν· εἰ δὲ τὸ « Σαβαὼθ, ο ἐπὶ τοῦ Σω- τῆρος εἴρηται, ἑρμηνεύεται δὲ καὶ εἰς τὸ ὁ Παντο κράτωρ, ο εἰκότως ή ο Παντοκράτωρ » φωνή, τοῦ Σωτῆρος κατηγορηθείη. Εἰ γὰρ πάντα δι' αὐτοῦ γέν κηρύττοντες. ἦν ἔσχον καὶ οὗτοι ἀπόκρισιν, ἄρχοντας EXPOSITIO IN PSALMOS. Cor. 11, 3. . hic leg tur et mox siquidem participium et pronomen ad B C VERS. 7. Præcurrentes divini angeli cœll portas obsidentibns dicebant : « Attollite portas, principes, vestras, quarum custodes estis. Sicut enim descendens inclinavit cœlum pervenitque non ad- aperiens, sic assumptus non apertis intravit fori - bus, sed sublatis. Cum deinde hæ porte rationa- les sint, ad eas angeli dicunt : Elevamini, porte æternales. Hæ vero spirituales portæ non ad breve tempus, cum non sint corporales, sed æter- nales, utpote materiæ expertes et ab omni concre- tione segregatæ. Cæterum dicentes attolli et ele- vari portas, non unum e præclaris intraturum esse, sed Regem gloriæ dicunt. Rex autem gloriæ Salvator, propterea quod præclaris omnibus impe- rat, de Deo dicitur, et quasi super omnes fereus gloriam, verumque et stabile regnum habens, quod diguis præbet. Dominusque ejus dicitur, juxta illud : • Si enim cognovissent, nou gloriæ Dominum crucifixissent 3. ' VERS. 8. Sed cum non solus Deus Verbum ascen- dit,sed auferens quam accepit carnem anima spiri- tali animatam, stupore affectæ supernæ potestates interrogabant, Quis est iste Rex gloriæ?, Carne enim circumdatum videntes qui Rex dicitur gloriæ, mirabantur. Rursus autem præcurrentes: • Dominus, o in- quiebant, e fortis et potens : protinus hoc cla- mantes, Quem novisti Regem regum, universorun- que Dominum fortem et potentem, hic adest cor- pore circumdatus, triumphans de illis qui de nobis defecerunt atque tyrannidem sibi arrogarunt: Domi- nus fortis in prœlio apparuit, cum omnes adversa- rios sibique resistere volentes profuderit. VERS. 9. Hac audientes principes qui ad æter- nales portas erant, non satis babuerunt jussum exsequi, sed et potestatibus superius constitutis, ipsisque superiorum coelorum portis, quæ audie rant, annuntiaverunt, exclamantes : ⚫ Attollite portas, principes, vestras, et quæ sequuntur. Et interrogantibus rursum illis, quam et ipsi obtinue- rant responsionem reddidere. . VERS. 10. • Dominus virtutum, dicentes, c ipse est Rex gloriæ. » Virtutum eum dixere Dominum, ut exercitibus imperanteni. Animadverte quod qui D Hebræorum textus diligenter perspexerunt, dicunt Sabaoth , vocem quæ in Hebraico est, in Græco, vertentibus Septuaginta, nunc quidem Domi num vírtutum,ɔ nunc vero Dominum exercituum > translatam esse; interdum autem, . Omnipoten- tem. › Dicunt igitur hoc in loco • Sabaoth, per • Dominum virtutum › versum fuisse. Quod si • Sabaoth. de Salvatore dicitur, et transfer- tur Omnipotens, › vox • Omnipotens › merito ad Salvatorem spectat. Si enim omnia per ipsum facta sunt, et ipse est ante omnia, et omnia referenda sunt. Ib. præcedentem. Ib. (24) Forte leg. καὶ ὧν φύλ. EDIT. (50) Ακολουθία sermonis postulare videtur, ut (31) Legendum, nisi fallor, εἰπόντες. Vide notara

αὐτῷ συνέστηκεν, κρατεῖ δὲ προνοητικῶς τῶν δι' αὐτ τοῦ πάντων γεγενημένων, καὶ πρὸ πάντων ἐστὶν τῶν ἐν αὐτῷ συστάντων, ἀκολούθως Παντοκράτωρ λέγε ται· αὐτοῦ γοῦν ἐστι πρόσωπον λέγον ἐν Ζαχαρία • Οὕτως λέγει Κύριος παντοκράτωρ· Οπίσω δόξης ἀπέστειλεν με· καὶ γνώσῃ, ὅτι Κύριος παντοκράτωρ ἀπέστειλεν με πρὸς σέ. » Παντοκράτωρ γὰρ ὑπὸ Παντοκράτορος ἀποστελλόμενος, ὁ Υἱός ἐστιν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς πεμπόμενος. ᾿Αριδηλότατα δὲ ἐν τῇ Ἰωάννου Αποκαλύψει παντοκράτωρ ὁ Σωτὴρ λέγεται· « Τάδε γονεν, καὶ αὐτός ἐστιν πρὸ πάντων, καὶ τὰ πάντα ἐν Β γὰρ λέγει Κύριος ὁ μάρτυς ὁ πιστὸς καὶ ἀληθινὸς, ὁ ἦν, καὶ ὁ ὤν, καὶ ὁ ἐρχόμενος, Κύριος ὁ Θεὸς παντοκράτωρ. ο 'Αναμφισβητήτως γὰρ ταῦτα περὶ τοῦ Υἱοῦ εἴρηται (32). η Στ. β'. Ὁ δὲ ἐπ' ἄλλῳ τινὶ παρὰ τὸν Θεὸν πεποιθὼς, οἷον ἐπὶ πλούτῳ, καταγελασθήσεται· ὅπερ οὐ πείσο- μαι, πεποιθὼς ἐπὶ σοί· ἐχθροὶ δὲ ὁ διάβολος μετὰ δαι- μόνων καὶ τῶν ἀσεβούντων ἀνθρώπων. Ἴσως δὲ καὶ προορᾷ τοῦ Σωτῆρος τὴν ἐνανθρώπησιν, μεθ᾿ ἣν ὁ τῶν ἐχθρῶν πέπαυται γέλως. Στ. δ'. Λέγοι δ' ἂν ὁδοὺς καὶ τὰς ἐντολὰς, ὧν ἀξιοῖ καὶ τὰς τρίβους μαθεῖν, ἃς οἱ προοδεύσαντες ἔτρι ψαν, ἵνα τοῖς ἴχνεσιν ἀκολουθῶν ἐκείνων, ἁπλανῆ ποιήσηται τὴν πορείαν· ὡς οὐκ ἀρκοῦντος δὲ πρὸς σωτηρίαν τοῦ πρακτικοῦ, προλαβεῖν ἱκετεύει καὶ τῆς ἀληθείας τὴν θεωρίαν. Στ. ι'. ι Πᾶσαι αἱ ο πρὸς Κύριον φέρουσαι ο ὁδοῖ, ο ἢ ἃς αὐτὸς βαδίζει τὸν εἰρημένον τρόπον, κατ' ἀλή θειαν κατορθούμεναι, καὶ σὺν χρηστότητι γινόμεναι, • ἔλεός εἰσιν καὶ ἀλήθεια. » Δεῖ γὰρ ἐλεηθῆναι πρό τερον, ἵνα τις ἐπιβῇ αὐταῖς, καὶ οὕτω δι' αὐτοῦ τοῦ ὁδεύειν ἐπ' αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν φθάση. Οὐ πᾶσιν δὲ ἔλεος καὶ ἀλήθεια θεωροῦνται αἱ ὁδοὶ τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ ι τοῖς ἐκζητοῦσι τὴν διαθήκην αὐτοῦ καὶ τὰ μαρτύρια αὐτοῦ, ὁ γὰρ ἐκτὸς ὢν τῆς διαθήκης καὶ τῶν μαρτυρίων, ἄπειρός ἐστιν τῆς χρηστότητος καὶ τοῦ κάλλους τῶν Κυριακῶν ὁδῶν. Εκζητητέον οὖν τὴν διαθήκην ἣν διέθετο ὁ Θεὸς τοῖς πατράσιν, ἐξ- άγων αὐτοὺς ἐκ τῆς πνευματικῆς Αἰγύπτου, τουτέστι τῆς πολυθέου πλάνης· ἐκζητήσαντες γὰρ καὶ ἐρευ νήσαντες αὐτὴν, εἰσόμεθα καὶ τὴν καινὴν διαθήκην ἣν ἐβεβαίωσεν Ἰησοῦς τῷ αἵματι τῷ ἰδίῳ. Πᾶσα γὰρ διαθήκη ἀνίσχυρος, μὴ θάνατον ἐσχηκότος τοῦ διατι θεμένου, ᾗ φησιν ὁ ᾿Απόστολος· « Διαθήκη γὰρ ἐπὶ νεκροῖς βεβαία, ἐπεὶ μήποτε ισχύει ὅσον ζῇ ὁ διατι- θέμενος. » Διὸ πληρῶσαι τὴν ἑαυτοῦ διαθήκην ὁ Ἰη σους βουλόμενος, θάνατον ἀνεδέξατο· ἐκζητητέον δὲ ἐν τῇ διαθήκῃ καὶ τὰ μαρτύρια τοῦ Θεοῦ, τοὺς με μαρτυρηκότας καὶ ἐμπνευσθέντας ὑπ' αὐτοῦ λό- γους. Στ. ια'. « Ἕνεκα τῆς σῆς προσηγορίας, ὦ Δέσπο DIDYMI ALEXANDRINI in illo sunt, regit vero providenter omnia in se ipso facta, et ante omnia est eorum quæ sunt in co, recte Omnipotens vocatur : ipsius igitur per- sona est, quæ dicit in Zacharia : . Sic dicit Domi- nus omnipotens: Post gloriam misit me, et noveris quia Dominus omnipotens misit me ad te "., Om- nipotens enim ab Omnipotente missus, Filius est quem misit Pater. Manifestissime et in Joannis Apocalypsi omuipotens Salvator dicitur: Hæc enim dicit Dominus testis fidelis ac verus, qui erat, qui est, qui erit, Dominus Deus omnipotens *7. Quæ quidem haud dubie de Filio dicuntur. , PSALMUS XXIV. VERS. 2. Qui in quovis alio ac Deo confidit, ut in divitiis, irridebitur : quod ego non patiar in te con- fisus; inimici autem diabolus cum dæmonibus im- piisque hominibus. Forte et prævidet Salvatoris incarnationem, qua facta desiit inimicorum risus. VERS. 4. Dicit fortasse vias et mandata, quo- rum dignatur et semitas discere, quas prævii calcaverunt, ut vestigia secutus eorum, rectam faciat ambulationem ; et quia non satis est practica ad salutem, exoptat et veritatis contemplationem. VERS. 10. Universæ ad Dominum ducentes ‹ viæ, › vel quas ipse dicto modo incedit, secun- dum veritatem directæ et cum probitate transactæ, • misericordia sunt et veritas. » Misericordia enim [divina] ante omnia opus est, ut quis illis insistat et sic progrediens ad ipsam veritatem perveniat. Non omnibus autem misericordia et veritas videntur viæ Domini, sed requirentibus testamentum ejus et testimonia ejus ; » qui enim est extra testamen- tum et testimonia, rudis est excellentiæ atque pul- chritudinis Dominicarum viarum. Requirendum est igitur testamentum quod constituit Dominus patribus, educens eos ex spiritali Ægypto, ido- lolatriæ scilicet errore; requirentes enim et per- scrutantes illud, cognoscemus et novum testa- mentum, quod stabilivit Jesus sanguine proprio. Omne enim testamentum infirmum, nondum mor- tuo qui illud pepigit, sicut ait Apostolus : e Testa - mentum enim in mortuis firmum, cum kun- quam vigeat quandiu vivit qui illud sanxit 7*. Quare suum impleri testamentum Jesus cum vel- let, mortem obiit. Requirenda sunt et in testamento testimonia Dei, testificantia inspirataque ab eo verba. VERS. 11. Propter nomen tuum, Domine, C D Zacnar. 11, 8, 9. Apoc. 1, 14. 97* Hebr. 1x, 16, 17. fragmentum Corderianum Didymi, aliud erat, ad hunc psalmum pertinens, apud eumdem Corderium p. 430; quod quia a nostris codicibus aberat, omi- Simus. Hoc enim deinceps institutum tenebimus, ut Didymum ex codicibus tantum Vaticanis suma- mus, suis peculiaribus Corderio relictis. Interim, quippe nos brevitati studentes, Didymum undique colligendum augendumque futuris editoribus per- mittemus. (32) Præter citatum a nobis in præcedente pagina

τα, ο ἐγὼ ὁ σὸς οἰκέτης ἐκζητήσω την διαθήκην σου, Ελευθερίαν ἐξ αὐτῆς προσδοκῶν ἢ κληρονομίαν, ἣν ὡς υἱῷ γενομένῳ ὥρισας· ἀλλὰ καὶ ' ἱλάσθητι τῇ ἁμαρτίᾳ μου, › οὐ τῇ ἔτι ἐνεργουμένῃ, ἀλλὰ παν σαμένῃ· « πολλή γάρ έστιν, ο οὐ κατὰ ποσότητα, ἀλλὰ κατὰ σύγκρισιν τῆς προσεἶναι ὀφειλούσης καθαρότη- τος. Στ. ιγ΄. Η ψυχή τοῦ εὐλαβοῦς, τῶν ἀγαθῶν περαι τέρω μή γινομένη, ἐν αὐτοῖς αὐλίζεται, ἐνεργοῦσα αὐτὰ ἀεί· διὸ καὶ καθόλου τεύξεται τὸ σπέρμα ἔχειν κληρονομοῦν τὴν γῆν, οὐ τὴν ὑπὸ πόδας, ἀλλὰ τὴν τῶν πραέων. Στ. ις'. Μονογενῆ ἑαυτὸν φάσκει, κατὰ τὸν λέγον- τα· ι Ἐγὼ ὑπελείφθην μόνος, καὶ ζητοῦσι τὴν ψυ χήν μου. ο Διὸ καὶ πτωχός εἰμι, οὐκ ἔχων τὴν ἐκ τῶν ὁμοζήλων ἀρωγήν. Ιστέον δὲ ὅτι τὸ « Μονογενής» ἐρεῖς, οὐ ταυτὸν ὀν τῷ μονογενεῖ Υἱῷ· ὅπου γὰρ πρόσ κειται τῷ Μονογενεῖ ο Υιός, ο ή, ο παρὰ Πατρός μου νογενής, ο λέγεται τὸ μόνον ἐξ ἐκείνου τυγχάνον. Στ. ιζ'. Θλίψεις δὲ τῆς καρδίας νοήσεις, καὶ τοὺς διοχλοῦντας ἐναντίους λογισμούς· ἀναγκαῖαι δὲ περι- στάσεις, τῆς προθέσεως ἐκπεσεῖν βιαζόμεναι. Στ. κα'. 'Ακάκους λέγει ἢ τοὺς στερομένους και κίας, ἢ τοὺς ἁπλουστέρους· εὐθεῖς δὲ τοὺς κατορθώ- σαντας τὴν τελείαν ἀρετήν. Οὗτοι οὖν ἐκολλῶντό μοι ο δι' όμοφροσύνην, ὅτι ὑπέμεινα σε, Κύριε. Τάχα δὲ καὶ ἀκάκους λέγει τοὺς ἐξ ἀνθρώπων σπου δαίους· εὐθεῖς δὲ τοὺς θείους ἀγγέλους κολλωμένους αὐτῷ, τῷ καὶ θείας δυνάμεις γίνεσθαι περὶ τὸν σπου- δαῖον. Στ. β'. Οὐδεὶς ἁμαρτάνων κριθῆναι βούλεται ἐφ οἷς πεποίηκεν, καὶ μάλιστα πρὸς τοῦ τὰ κρυπτὰ ὁρῶντος. Ὁ δὲ ἐν ἀκακία πορευθείς, τουτέστιν προκόψας, ἀξιοῖ τούτου τυχεῖν· οἶδεν γὰρ μισθοῦ ἢ κληρονομίας τευ ξόμενος. Η ἀκακίαν καλεῖ τὸ μὴ μετασχεῖν τῆς φαυ- λότητος καὶ τῆς κακίας τῶν ἰδίων καὶ τῆς ἀπονοίας τῶν ἀλλοφύλων. ι Καὶ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἐλπίζων, οὐ μὴ ἀσθενήσων, ὅσον περιέχομαι τῆς πρὸς Θεὸν ἐλπίδος, ὑπ' αὐτῆς ἐνδυναμούμενος «οὐκ ἀσθενήσω. Φέρεται Γραφή λέγουσα, « οὐ μὴ σαλευθῶ·, καὶ διὰ ταύτης οὖν, δηλοῦται· Ἐπεὶ ἡ ἐλπὶς ἡ πρὸς Θεὸν ἕδραν μοι βεβαίαν καὶ ἀμετακίνητον παρέχει, ἐλπίζων ἐπὶ τῷ Κυρίῳ οὐ μὴ σαλευθῶ. Οὐκ ἂν ἠξίωσα παθεῖν τὰ προειρημένα επίπονα, εἰ μὴ κατανενοήκειν, τὸν Ελεόν σου συμμαχούμενόν μοι εἰς τὸ ἐνεγκεῖν αὐτά. Στ. Γ'. Τὰς πρακτικὰς τῆς ψυχῆς δυνάμεις, χεῖ- ρας τροπικῶς καλουμένας, ἐν ἀθώοις θίπτεταί τις, οὐδὲν φαῦλον ἀλλ᾽ εἴ τι σπουδαῖον ἐνεργῶν ἐν αὐταῖς τάχα δὲ καὶ ὁ μολύνας αὐτὰς, ἀνθ᾽ ὕδατος χρώμενος τῇ ἀγαθοεργία. Στ. η'. Ὁ τὸν Κύριον ἐξ ὅλης ψυχῆς ἀγαπῶν, καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ πάντα, ὧν ἦν (52') καὶ ἡ εὐπρέπεια τοῦ οἴκου αὐτοῦ τυγχάνει, ἀγαπᾷ· εὐπρέπεια δὲ τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, ἡ τῶν δογμάτων ἀλήθεια, καὶ ἡ διαταγὴ τῶν κανόνων τῆς Ἐκκλησίας οίκου νοουμένης. Προς τού ** ἦν EXPOSITIO IN PSALMOS. A ego, famulus tuus, testamentum tuum requiram, B PSALMUS C Ill Reg. xix, 40; Rom. x1, 3. (32') Vox redundat. EDIT. libertatem ab eo exspectans vel hæreditatem, quam sicut filio facto constituisti; sed et ‹ propitiabere peccato meo,» non præsenti, sed præterito; ‹ mul- lum est enim, non secundum quantitatem, sed pu- ritatis qua praditi esse debemus, ratione habita. VERS. 13. Anima prudentis, ultra bona non facta, in illis demoratur, hæc semper operatur: ideoque ipsi eveniet ut semen suum hæreditet terram, non quæ sub pedibus jacet, sed eorum qui mansueti sunt. VERS. 16. Unigenitum se dicit, sicut dictum est: ‹ Ego derelictus sum solus, et inquirunt animam meam *. » Ideoque pauper sum, non habens a so- dalibus auxilium. Hic autem Unigeniti nomen non in sensu unigeniti Filii accipies: ubi enim voci ‹ unige- nitus additur vox Filius, aut cum dicitur, ca Patre unigenitus,» tunc Filii unice ex Deo geniti ge- neratio exprimitur. , VERS. 17. Tribulationes-autem cordis intelliges de molestis adversisque sermonibus; et necessaria causæ sunt quæ nos a proposito declinare cogunt. VERS. 21. Innocentes vocat malitiæ expertes, vel simpliciores; reclos vero ad perfectam virtutem provectos. Hi enim adhæserunt mihi, unanimo consensu, e quia sustinui te, Domine. Fortasse etiam innocentes vocal homines probos; rectos vero, divinos angelos adhærentes ei, cum divinæ virtutes probum circumdent. XXV. VERS. 2. Peccator nemo judicari vult de iis quæ fecit, et maxime ab illo qui videt abdita. Qui au- tem in innocentia ambulavit, id est processit, hoc sibi fieri exoptat; novit enim se mercedem vel hæ- reditatem consecuturum esse. Aut innocentiam vocat, si quis non est particeps iniquitatis improbi- tatisve suorum et amentiæ aliorum. Et in Domino sperans non infirmabor. » Quandiu spes in Deum me tenebit, ea corroboratus non infirmabor. › Fertur Scripturæ locus, . non vacillabo; quo significatur: Postquam mihi spes in Deum sedem firmam immotamque præbuit, sperans in Domino non vacillabo. Non enim exoptavissem quæ prius dicta sunt pati, nisi mentem subiisset miseri- cordiam tuam mihi auxilio fore ad ista tole- D ranula. VERS. 6. Activas animæ virtutes, manus symbo- lice vocalas, inter innocentes lavat, quicunque ni- hil turpe per eas, verum egregium aliquid opera- tur : fortasse etiam qui prius inquinavit illas, si pro aqua bonis operibus utitur. VERS. 8. Qui Dominum tota anima diligit, Dei quoque omnia, in quibus decor domus ejus censen- dus est, diligit : decor autem domus Dei est dogma- tum veritas et canonum constitutio Ecclesiæ, domo assimilatæ. Ac præterea se tabernaculum gloriæ Dei

Α τοις δὲ καὶ τὸ σκήνωμα τῆς δόξης του οίκου τοῦ Θεοῦ ἀγαπᾷν φησι. Καὶ τάχα μὲν ἡ σκηνὴ τοῦ μαρτυρίου, ἣν Μωϋσῆς κατεσκεύασεν ἐν τῇ ἐρήμῳ, τὸ σκήνωμα τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ ἐστιν. Σύμβολον δὲ προκοπής τοῦτο· ὃν δὲ ᾠκοδόμησεν Σολομών μετὰ τὴν ὁδοιπο ρίαν εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ, οἶκος ἐστιν, οὗ τὴν εὐτ πρέπειαν ἀγαπᾷ, τελειότητος τύπον φέρων. Εύχεται δὲ μὴ ὡσαύτως τοῖς ἀσεβέσι διατεθεῖναι, ἵνα μὴ συναπόληται αὐτοῖς ἡ ψυχὴ αὐτοῦ· εὐσεβη γάρ τις γνώμην ἔχων, οὐ πείσεται τοῦτο· παρακαλεῖ δὲ μηδὲ · φονικός γενέσθαι, ὅπως ἡ ζωὴ αὐτοῦ ἀνδράσιν αἱμάτ των μὴ συναπόληται. Στ. ια'. Εἰς τὸ « Λύτρωσαί με καὶ ἐλέησόν με. » Εἰ καὶ τὰ κάλλιστα συνειδὼς αὐτῷ τὰ προειρημένα εἶπεν· εὐλαβούμενος μὴ οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωται, Β λανθανόντων πολλάκις τῶν ἐν κρυπτῷ ἁμαρτημάτων, λυτρωθῆναι καὶ ἐλεηθῆναι ἀξιοῖ. Θεοδωρήτου καὶ Διδύμου. Στ. α'. Εν τισιν ἐπι γέγραπται, «Ψαλμὸς τοῦ Δαβὶδ πρὸ τοῦ χρισθῆναι. Ταύτην ἐν τῷ ἐξαπλῷ (33) τὴν ἐπιγραφὴν οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, ἀλλ᾽ ἐν ἐνίοις ἀντιγράφοις. Ἐντεῦθεν δὲ ὅμως τινὲς ἔλαβον ἀφορμὴν τοῦ πάσας τὰς ἐπι- γραφὰς ὡς οὐκ ἀληθεῖς ἐκβαλεῖν. Πῶς γὰρ, φησὶν, οἷόν τε ἦν μηδέπω χρισθέντα τὸν Δαυΐδ, μηδὲ τοῦ παναγίου Πνεύματος τὴν χάριν δεξάμενον, προφητι κοὺς γράψαι ψαλμούς; ἄλλως τε καὶ νέος ἦν την καῦτα, πρόβατα ποιμαίνων, οὐ βασιλείαν ιθύνων, οὐδὲ ὑπό τινων διωκόμενος δυσμενων. Εδει δὲ αὐτ τους συνιδεῖν ὡς δις λέγει χρισθῆναι τὸν Δαυΐδ ἡ τῶν Βασιλέων Ιστορία, μᾶλλον δὲ τρίς· πρῶτον μὲν ἐν τῇ Βηθλεὲμ ὑπὸ Σαμουὴλ τοῦ προφήτου· δεύτερον δὲ ἐν Χειρὼν ὑπὸ τῆς τοῦ Ἰούδα φυλῆς μετὰ τὴν ἀναίρε σιν τοῦ Σαούλ· τὸ δὲ τρίτον, ὑπὸ πασῶν φυλῶν μετὰ τὴν τελευτὴν τοῦ Μεμφιβοτεθ. Τὸν τοίνυν ψαλμὸν τοῦτον εἴρηκεν πρὶν τὴν δευτέραν δέξασθαι χειροτο νίαν, καὶ προφανῶς ἐγχειρισθῆναι τὴν τῶν πραγμάτ των οἰκονομίαν. Ετι τοίνυν διωκόμενος ὑπὸ τοῦ Σαούλ, τούτοις ἐχρήσατο τοῖς λόγοις, ἡνίκα πρὸς ᾿Αχιμέλεχ εἰσῆλθεν τὸν ἱερέα, καὶ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ σκηνῇ προσευξάμενος, καὶ τὴν ἀπὸ τῶν ἁγίων ἄρτων εὐλογίαν λαβών, διέφυγεν τοῦ πολεμοῦντος τὰς χεῖ. ρας. Τοῦτο δὲ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ψαλμῷ λέγει· ο Ότι έκρυψεν με ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ, ἐν ἡμέρᾳ κακῶν μου.» ¨‹ Τότε δὲ καὶ Δωὴκ ὁ Ἰδουμαῖος τας βασιλικὰς ἡμιό. νους νέμων ἐκεῖ, τοῦ Δαυΐδ τὴν φυγὴν τῷ Σαούλ κατ- εμήνυσεν. Διόπερ καὶ ἐν τῷ ψαλμῷ λέγει· . Οτι επανέστησαν μοι μάρτυρες ἄδικοι. ο Σωτὴρ ἡμῶν ὁ Θεός ἐστιν, βυόμενος ἡμᾶς ἐξ ἁμαρτιῶν καὶ τοῦ θανάτου · φωτισμὸς δὲ, λύων τὴν ἀχλὺν τῆς κακίας καὶ τῆς ἀγνοίας, καὶ ἐναυγάζων τῷ φωτὶ τῆς γνώ σεως. Οὕτως οὖν ἐνωθεὶς καὶ πεφωτισμένος ὑπὸ τοῦ Κυρίου, τίνα φοβηθήσεται ; οὐδεὶς γὰρ οἷός τέ ἐστιν βλάψαι τὸν ἀγαθῶν τοιούτων καὶ ἀσφαλείας τετυχηκότα. .. Στ. γ. Ρηθείη ταῦτα καὶ περὶ αἰσθητῶν ἐχθρῶν, καὶ περὶ φάλαγγος ἀοράτων πολεμίων· . Ἐὰν γὰρ, φησὶν, ἐπαναστῇ ἐπ' ἐμὲ πόλεμος, ο ἐν ταύτῃ τῇ μὴ φοβουμένῃ αὐτοὺς καρδίᾳ μου ἐλπίζω, ὑπέρμαχον Θεὸν ἔχειν θαῤῥήσας. DIDYMI ALEXANDRINI + diligere ait. Tabernaculum quippe testimonii, quod in déserto posnit Moyses, Dei gloriæ tabernaculum est. Symbolum progressionis hoc. Quam vero medi- Bravit Salomon, post profectionem in Jerusalem, domus est, cujus decerem diligit, perfectionis typum gerens. Precatur etiam ne de se ipso sicut de impiis agatur, ne cum iis perditur anima sua. Piam enim mentem quivis habens non istud patie- tur;`exoplat quoque ne sanguineus fiat, ut vita sua cum viris sanguinum non perdatur. VERS. 11. . Redime me et miserere mei. Etiamsi bona conscientia sustentatus superiora dixerit, ta- men veritus, et ideo justificetur, cum peecata in occulte saepe lateant, redemptions et misericordia dignus haberi cupit. PSALMUS XXVI. Theodoreti et Didymi. Vers. 4. In quibusdam inseribitur Psalmus David, priusquam ungeretur. » Hane in Hexaple inscriptionem non invenias, sed in nonnulis manuscriptis. Exinde causam quidam prætenderunt cur omnes inscriptiones, quasi non veras rejicerent. Quomodo enim fieri potuit ut David, nondum unctus, nondum accepta sanetissimi Spi- 'ritus gratia, propliticos scripserit psalmos? Gete- rum et tunc temporis junior erat, pascens oves, von regnum dirigens, nullisque ab hostibus op- pressus. Illos autem oportebat scire quod bis un- ctum fuisse David Regum historia refert, imo potius ter primum quidemn in Bethlehem a Samuele propheta; secundumn in Chebron a tribu Judæ post Saulis decisionem; tertium ab omnibus tribubus C post finem Memphiboseth. Hunc igitur psalmun dixit antequam secundam acciperet unctionem, et manifeste rerum gubernationem susciperet. Adbue igitur a 'Saule exagitatus, his usus est verbis, cum ad Achimelech accessit sacerdotem, et in Dei tá- bernaculo precatus est, et accepta sacrorum panum benedictione, effugit bellantis manus. Hoc autem et in ipso psalmo dicit, Quoniam abscondit me in tabernaculo suo, in die malorum meorum. Tunc et Doec Idumæus, regias ibi pascens mulas, Davidis fugam Sauli denuntiavit. Quare et in psalmo dicit, Quoniam insurrexerunt în me testes iniqui. » Sal- vator noster Deus est, nos a peccatis et morte liberans; illuminatio autem, nebulam solveus ma- litiae et ignorantia, et splendens scientia luce. Sic " igitur adunatus atque illuminatus à Domino, quem timebit? Talium énim bonorum et tantæ securita- tis participem nullus unquam lædere poterit. Si VERS. 3. Hæc dici possunt et de sensilibus hosti- bus et de invisibilium hostium phalange. + enim › ait, • exsurgat adversum me bellum, › in hac non timente eos anima mea spero, auxiliatorem Deum me habere confisus. D (33) Rursus Hexaplorum mentio apud Didymum.

φωνή, οὐκ ἀεὶ τὸ ἐναντίον τῇ ἀληθείᾳ σημαίνει, ὡς ἐν τῷ προφήτῃ· « Αλων καὶ οἶνος εψεύσατο αὐτούς· ο ἀντὶ τοῦ· Οὐχ ὡς ἐπηγγέλλετο κατ' ἔτος ἡ ἅλων καὶ οἶνος εὑρεθέντα. Στ. ιγ'. Γῆ ζώντων ἐκλήθη ἡ ἐν ἐπαγγελίαις γῆ, κατὰ τὴν αἰώνιον ζωὴν, ἐπεὶ οὐδεὶς ἐν αὐτῇ μετέχει τοῦ ἑπομένου τῇ ἁμαρτίᾳ θανάτου. Αὕτη δὲ ἡ γῆ ἐν τοῖς μὴ βλεπομένοις καὶ αἰωνίοις ίδρυται, καὶ ἐπ' αὐτῆς ἐστι τὰ ἀληθῶς καὶ κυρίως τοῦ Θεοῦ... τοιοῦ τόν ἐστιν· Πιστεύω ζωῆς αἰωνίου μετασχεῖν, ἵνα κατ' αὐτὴν ζωὴν μετοικισθῶ εἰς τὴν τῶν ζώντων γῆν, ὥστε ἰδεῖν τὰ ἐπ' αὐτῆς τοῦ Κυρίου ἀγαθὰ, τὰ κατὰ τῆς ἐπαγγελίας ἀποκείμενα τοῖς ὁσίως βεβιωκόσιν· εὖ δὲ εἰπεῖν καὶ τὸ ι ἰδεῖν ν καὶ μὴ φαγεῖν καὶ ἅψα- σθαι, ἢ ἑτερόν τι· τὸ γὰρ ὅλον ἐν τῷ θεωρεῖσθαι τὰ Β θεῖα ἀγαθὰ παρέχει τὴν ὠφέλειαν. Στ. ιδ'. Ἐν ἀνδρείᾳ, φησί, ψυχῆς καὶ ἀκρατείᾳ σώματος ἀνδρίζου· πρὸς ἐχθροὺς γὰρ ἰσχυρούς καὶ ἀσάρκους μαχόμεθα· ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ὑπομονῆς νίκην ὁμοῦ καὶ τὰ παρὰ Θεοῦ ἐπηγγελμένα ἀγαθὰ κερδαίνομεν. Στ. α'. Σημαίνει δὲ τὸ ὄνομα τοῦ λάκκου καὶ τὸν τόπον τὸν φυλάττοντα τοὺς κατακρίτους. - '0 Στ. β'. Ἐπεὶ οὖν πολλῶν ἐνδεὴς ὤν, ἔγνων πρὸς σοῦ ταῦτα ἀναπληροῦσθαι δύνασθαι, πρὸς σὲ βοῶν ἀξιῶ εἰσακοῦσαί σε τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου, ἐν τῷ δέεσθαι οὐ πρὸς ἄλλον τινὰ ἢ σέ. Οὐδὲ γὰρ ἄλλως (37) ἀναπληρῶσαι δύναται τὰ ὧν ἐλλειπής είμι. — ναὸς δὲ τοῦ Θεοῦ, δόξα ἐστὶ τοῦ Θεοῦ· ναὸς δὲ Θεοῦ εἴη ἂν καὶ ὁ ὑπερουράνιος χῶρος, καὶ αἱ ἐν αὐτῷ δυνάμεις χωροῦσαι παρουσίαν Θεοῦ, κατὰ τὸ ἐφ- ικτόν· εἴη δὲ καὶ ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁ φάσκων· Πατὴρ μένων ἐν ἐμοί, ποιεῖ τὰ ἔργα. » Ὁ Στ. γ'. Εὔχεται οὖν λέγων· Ἐπεὶ πάντως τῷ ἀδι κοῦντι ἀπώλεια ἔπεται, δικαιοσύνην παρέχων μοι, ἑάσῃς (38) με ἐν ἀδικίᾳ γενέσθαι, ὅπως μὴ ἀπόλω μαι μετὰ τῶν ἐργαζομένων αὐτήν. Στ. δ'. Ο διορατικὸς ἐπιστημονικώς τοῖς πρά- γμασιν προσερχόμενος, ὡς βλαπτικὰ τὰ φαῦλα ἀπο- στρέφεται, αἱρούμενος τὰ ἀγαθὰ ὠφέλιμα ὄντα· ὁ δὲ φαῦλος ἡδονῇ θελγόμενος, ἐργάζεται κακά, οὐχ ὁρῶν αὐτῶν τὸ βλαβερόν. Ἐπεὶ οὖν λογικῶς οὐκ αἰσθάνεται τῶν βλαβερών, εύχεται ὁ ἅγιος ἀποτῖσαι τῷ φαύλῳ κατὰ τὰ ἔργα ἐπίπονα, ὅπως κἂν διὰ τοὺς πόνους, ἀποστραφῇ τὰ κακὰ αἴτια κολάσεως αὐτῷ γεγενημένα. Στ. ε'. Ὡς πράττει ὁ ἄνθρωπος, τὰ μὲν αὐτοῦ ἔργα, τὰ δὲ τῶν χειρῶν αὐτοῦ ἐστιν· αὐτὸς γὰρ κατὰ διάθεσιν ἐργάζεται. Αἱ δὲ ἐνεργητικαὶ δυνάμεις, χεί ρες αὐτοῦ καλούμεναι, ἐπιτελοῦσι τῶν ἁμαρτημάτων τὰ πρακτέα. Αξιοῖ οὖν καθ τερα ἀνταπόδοσιν γε- νέσθαι, « ὅτι οὐ συνῆκαν εἰς τὰ ἔργα Κυρίου καὶ εἰς τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ, τῶν ἔργων τοῦ Θεοῦ τὰ μὲν ὁρατὰ, τὰ δὲ ἀέρατα τυγχάνει. Τους γοῦν μὴ συνέντας τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν DIDYMI ALEXANDRINI a mentiti sunt, o non semper veritati contrarium A significat, sicut in propheta : • Area et vinum mentita sunt sibi ",, pro bis : Non ut promittebatur, juxta annum area et vinum inventa sunt. • VERS. 13. Terra viventium vocata est promissio- nis terra, propter æternam vitam, cum nemo in ea patiatur mortem quæ venit a peccato. Hæc autem terra in invisibilibus atque æternis sita est, et super eam sedet veritas et proprie Dei. tale est : Credo vitæ æternæ me participem fore, ut per hanc vitam inhabitem in viventium terra, ad videnda quæ in ea sunt bona Domini, quæ juxta promissio- nem sancte viventes manent: recte autem dicitur « videre, o et non comedere, vel contrectare, vel quodvis aliud; in contemplandis enim Dei bonis omnis utilitas est. Vers. 14. In virilitate, ait, animæ et impotentia corporis viriliter age: etenim cum validis et non carnalibus inimicis nobis prælium est; sed et resi- stentes victoria simul et annuntiatis a Deo bonis fruimur. PSALMUS VERS. 1. Designat nomen lacus locum ubi custo- diuntur damnati. - XXVII. VERS. 2. Cum igitur multis indigens, noverim hæc a te adimpleri posse, ad te clamans oro ut exaudias vocem deprecationis meæ, me non alium · ac te implorante. Neque enim alius implere po- test ea quibus indigeo. Templum vero Dei, Dei gloria est : templum Dei esset quoque supercale- G stis locus, atque ibi potestates Dei præsentiam ca- pientes, quoad fieri potest; esset etiam Dei Verbum, dicens : • Pater manens in me, facit opera '. VERS. 3. Precatur igitur dicens : Cum omnino inique agentem exsilium maneat, justitiam præbeas mili, ne sinas me in iniquitate poni, ne cum ope- rantibus eam peream. VERS. 4. Qui prudenter res perspicit, ut noxia quæ turpia sunt odit, bona præferens ut utilia; ma- Jus autem voluptate illectus, operatur mala, non videns eorum noxium. Cum igitur sapienter non sentiat hoc damnum, precatur sanctus tribui malo secundum opera laboriosa, ut per has molestias mala oderit, quæ pœnæ ipsi causæ facta sunt. VERS. 5. Sicut facit homo, nunc opera sunt ejus, nunc opera manuum ejus : ipse enim prout sese habet agit. Activæ autem virtutes, manus ejus vo- calæ, quæ in peccatis agenda sunt, operantur. Ro- gat igitur inter cætera, retributionem fieri, ‹ quo- niam non intellexerunt opera Domini, et opera manuum ejus : » operum Dei alia quidem visibilia, alia invisibilia sunt. Hos igitur qui non intellexe- runt opera Dei et opera manuum ejus, retributionem "Ose. ix, 2. ' Joan. xiv, 10. C D (37) Pro ἄλλως leg. άλλος. EDIT. (38) Lege μὴ ἐάσῃς. ΙD.

αὐτοῦ, ἀνταπολαβεῖν βούλεται τὸ ἀνταπόδομα αὐτῶν· αὐτοὶ γὰρ προαιρετικῶς είλοντο τὸ μὴ συνιέναι τὰ ἔργα· ᾧ ἠκολούθησε τὸ τιμωρίαις αὐτοὺς ὑποπεσεῖν. Στ. ζ. Ἐπὶ τῷ βοηθῷ καὶ ὑπερασπιστῇ Κυρίῳ ἐλπίσασα ἡ καρδία μου, ἐβοηθήθη, ὡς μηδὲν ἐν αὐτῇ εἶναι ἐνθύμημα αἰσχρὸν ἢ δόγμα φαῦλον· βοηθουμέ νης γὰρ καρδίας ἐστὶ τὸ συγκατατίθεσθαι οἷς δεῖ, καὶ ἀνανεύειν πρὸς τὰ ἐναντία. Οὕτω δὲ τῆς καρδίας μου βοηθηθείσης, ἀνέβαλεν ἡ σάρξ μου ἐν τῷ πράτ- τειν αὐτά. Τάχα δὲ καὶ ἡ ἐλπίζουσα καρδία βοηθη θείη ἀπολαμβάνουσα κατὰ τὸν τῆς ἀναστάσεως και τὸν ἀνατείλασαν τὴν σάρκα παραπλήσιον τούτῳ τό • Καὶ τὰ ὀστᾶ ἡμῶν ὡς βοτάνη ἀνατελεί. » Σπέρ ματος γὰρ λόγον τὸ νῦν ἡμῶν σῶμα ἔχει πρὸς τὸ ἐξ ἀναστάσεως· αὐτὸ γὰρ τοῦτο σπαρὲν ἐν φθορᾷ, ἀνα θάλλει ἐν ἀφθαρσίᾳ σπειρόμενον· ὅθεν καὶ τῷ παρα- Β δείγματι τῷ σπειρομένῳ, εἰς τὰ περὶ ἀναστάσεως ἐχρήσατο Παῦλος. Στ. η'. Τῷ γὰρ τοῦ Θεοῦ λαῷ τί ἕτερον ἔρυμα, πλὴν τοῦ Κυρίου; Πᾶς δὲ Χριστοῦ μετέχων, ὁμωνύ- μως καλεῖται Χριστός. ἂν οὖν σώζεται σωτηρίων, οὕτω Χριστὸς αὐτὸς ὑπερασπιστής ἐστιν· ἢ καὶ τοῦ ὄντως Χριστοῦ ὑπερασπιστής τῶν σωτηρίων ἐστὶ καθ' & σώζει. Στ. θ'. « Σῶσον τὸν λαόν σου κ τοῦτον, οὗ κραταίωμα τυγχάνεις, « εὐλογῶν τὴν κληρονομίαν σου, » οὐκ ἄλ- λην τοῦ λαοῦ σου οὖσαν· εὐλόγησον δὲ αὐτὴν πάσῃ εὐλογία πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις, ἐπάρας καὶ μετεωρίσας δι' ἀρετῆς αὐτούς· ἀλλὰ καὶ › ποιμαίνων αὐτοὺς » εἰς πάντα τὸν αἰῶνα τοῦτον· ἐν γὰρ τῷ μέλλοντι ὑπερβάντες τὴν θρεμμάτων κατάστασιν, παιδευτῇ καὶ διδασκάλῳ σοι χρήσονται. Στ. α΄. Ο προκείμενος ψαλμός, μέγιστα περιέχων μυστήρια, εικότως κατὰ τὸν εἰκοστὸν ὄγδοον ἀριθμὸν τέτακται, ὄντα δυνάμει ἑβδομάδα. Ἐὰν γοῦν συνθῇς τοὺς ἑξῆς ἀριθμοὺς ἀπὸ μονάδος ἕως ἑβδομάδος είκο στὸς ὄγδοος ἀπαρτίζεται· ὅθεν καὶ τρίγωνός ἐστιν, ἑκάστης αὐτοῦ πλευρᾶς συγκειμένης ἐξ ἑβδομάδος. Ἔστι δὲ καὶ τέλειος ἀριθμὸς, δεύτερος μετὰ τὸν ἔκτον. Τέλειον δὲ ἀριθμόν φασιν, τὸν ἐκ τῶν μερῶν ἑαυτοῦ συντιθέμενον, ὥστε μὴ ὑπερβάλλειν μηδὲ ἐλ- λείπειν. Καὶ ὁ παρὼν οὖν ἀριθμὸς μέρη ἔχει ἥμισυ, τέταρτον, ἕβδομον, τεσσαρεσκαιδέκατον, εἰκοστὸν ἔγδοον· ἅπερ συντεθέντα απαρτίζει ἑαυτόν· ιδ, ζ', δ', β', α'. - Προστάττει ἤτοι τοῖς ἀγγέλοις, ἤτοι τοῖς τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας ἔχουσιν ἀνθρώποις ἐνεγκεῖν ἐπὶ τὴν σκηνὴν τὰ πρὸς θεραπείαν. — Οἱ τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας λαβόντες, ἄλλα τε προστάττονται καὶ υἱοὺς κριῶν ἐνεγκεῖν· κριοὺς δὲ νοητέον τοὺς εὐτόνους κατὰ θεοσέβειαν βίον ἐπανελομένους, δίχα τοῦ λογικῶς θεωρεῖν τὴν ἀλήθειαν· διὸ καὶ ἄρχειν εἰσὶν ἱκανοί· υἱοὶ δὲ κριῶν οἱ μιμήσει τῆς πολιτείας γεννηθέντες ὑπ' αὐτῶν. Δόξαν μὲν οὖν φέρουσιν οἱ τὸ προσῆκον περὶ Τριάδος δοξάζοντες· τιμὴν δὲ πάντες οἱ της ροῦντες τὰς ἐντολάς. Εἴπερ καὶ ὁ παραβαίνων τὸν νόμον διὰ τοῦ παραβαίνειν τὸν Θεὸν ἀτιμάζει. Ἐν EXPOSITIO IN PSALMOS. non intelligere opera: unde sequebatur ut darent poenas. A suam vult accipere, isti enim ultro constituerunt et exemplo seminationis, cum sermonem de resur- VERS. 7. In adjutore protectoreque Domino spe- rans cor meum, adjutum est, ita ut in ipso nulla tur- pis cogitatio vel prava sententia supersit : cordi enim sic adjuto proprium est, annuere iis quæ recta sunt, contrariisque obsistere. Ita autem adjuto corde meo, refloruit caro mea, hæc cum facerem. Mox et spe- rans cor adjutum esset, suscipiens resurrectionis tempore exsurrectam carnem ; quod fere simile est huic : . Et ossa nostra sicut herba surgent. . Nunc enim corpus nostrum quasi semen est illius quod in resurrectione erit; illud enim in corruptione semi- natum reflorescet in incorruptione seminatum: inde rectione haberet, usus est Paulus. VERS. 8. Etenim Dei populo quod munimentum aliud, nisi Dominus ? Omnis enim Christi particeps, pari denominatione vocatur Christus. Sic et Chri- stus salvationum protector est quas ipse facit, vel et cum sit reipsa Christus, protector salvationum est secundum quas salvat. VERS. 9. • Salvum fac hunc populum, cujus es fortitudo, et benedic hæreditati túæ, › quæ non aliud est atque plebs tua : benedic autem ei omni benedictione spirituali in cœlis, elatis atque erectis illis per virtutem ; et ‹ pasce eos › in omne hoc sæculum; in futuro enim superantes jumentorum C conditionem, præceptore ac magistro te utentur. PSALMUS XXVIII. D VERS. 1. Hic psalmus, maxima tractans my- steria, merito vicesimus oclavus numero habitus est, propter septenariam vim. Si enim numerorum ab uno ad septem summam facis, viginti octo per- ficitur numerus : unde et triangularis est, ab omni latere septem ostendens; est quoque perfectus numerus; secundus post sex numerum. Per- fectum autem numerum dicunt, qui ex propriis suis partibus compositus est ita, ut neque ejus quid superet neque deficiat. Atqui numerus de quo agitur partes habet dimidiam, quartam, septimam, dccimam quartam, vicesimam octavam; quorum si quis sum- mam facit, ipsum complet numerum : 14, 7, 4, 2, 1. 'Imperat sive angelis, sive hominibus adoptionis spiritu præditis, afferre in tabernaculum sacris ne cessaria.—Qui spiritum adoptionis acceperunt,juben- tur inter alia quoque filios arietum adducere: arietes autem intelligendi sunt qui cum omni animi inten- tione ad pietatem feruntur, neque sapienter veritateni non contemplantur: ideoque ad regendum idonei sunt; filii vero arietum, qui administrationis imita- tione ab eis quodammodo geniti sunt. Gloriam qui- dem igitur afferunt, qui de Trinitate ut decet credunt; honorem, quicunque observant mandata. Siquidem is qui legem transgreditur, ea transgressione Deum

αὐλῇ δὲ προσκυνεῖ ἁγίᾳ ὁ κατὰ τὰ δόγματα καὶ τοὺς ↑ κανόνας τῆς Ἐκκλησίας τῷ Θεῷ λατρεύων. φω Στ. Γ', 5. Προχειρότερόν τις επιβάλλων ἐρεῖ τὴν Ιωάννην βαπτίζοντα ἐν τῷ Ἰορδάνη ποταμῷ, νὴν εἶναι Κυρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων. ν - Ετι μὴν εὔ τονον καὶ αὐστηρὸν βίον ἀναλαβὼν ὁ Ἰωάννης, δι οδεύσιμον τὸν φλογμὸν τῶν ἡδονῶν τοῦ βίου ποιήσας, • φωνή έστι Κυρίου διακόπτοντος φλόγα πυρός. ο Στ. θ'. Ψυχάς δηλοῦσιν ἂν ἔλαφοι, πνεύματι τὰς πράξεις τοῦ σώματος θανατούσας, καὶ πνεύματι διὰ χειλέων κατὰ μίμησιν Θεοῦ ἀναιροῦντας τὸν ἀσεβή Όπως φανερά γένωντας τὰ ἐν αὐτοῖς φω λεύοντα θηρία, ἅπερ ἀνειμῶνται ἔλαφοι· σύμφυτος - γὰρ τόπος ξύλων ἀκάρπων ἐστὶν ὁ δρυμός, κοπτα- 'μένων ὑπὸ τῆς ἀξίνης τοῦ λόγου καὶ εἰς πῦρ βαλλο μένων. *Οτε τὰ ἐπισκιάζοντα τῇ τῶν ἀνθρώπων προκοπῇ περιαιρεθῇ, τότε πᾶς τις τὴν πολύθεον πλά τὴν ἑάτας δόξαν ἐρεῖ ἐν τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ. Στ. ι'. Ἡ δὲ καθίδρυσις τὸ ατρεπτον παρίστησε τοῦ Θεοῦ, διαστέλλει γοῦν αὐτὴν τοῖς δι' ἀλλοίωσιν ἀπολλυμένοις, φάσκων συγκαθήμενος τὸν αἰῶνα, καὶ ἡμεῖς ἀπολλύμενοι τὸν αἰῶνα. Τὸ τοίνυν μόνιμον αὐ τοῦ τῆς βασιλείας παρέστησεν. Στ. α'. Ὁ ἀληθῶς Δαυΐδ, ὁ ἐκ σπέρματος Δαυΐδ τὸν κατὰ σάρκα γενόμενος, οἰκοδομήσας τὴν Ἐκκλησίαν, ἧς τὸν θεμέλιον αἵματι τῷ ἰδίῳ κατέβαλεν, λέγων· Τὸν οἶκον τὸν ἅγιόν μου θεμελιώσω, ταύτην έγκαι νίσαι προὔθετο, ἀρχὴν τῆς ἐν αὐτῷ οἰκήσεως διδοὺς τοῖς πιστεύουσιν· ἐφ᾽ ᾧ ο ψαλμὸς ᾠδῆς ὁ εὐχαριστι- κῶς ἀνακρούεται· τὸν αἰσθητὸν δὲ οἶκον οἰκοδομῆσαι προθυμηθεὶς ὁ Δαυΐδ ἀκήκοεν· Οὐ σὺ οἰκοδομήσεις μοι οἶκον διὰ τὸ ἀνὴρ πολεμιστής εἶναι ἐκ νεότητός σου, ἀλλ᾽ ὁ ἐξερχόμενος ἐκ τῆς ὀσφύος σου, οὗτος οἰκοδομήσει μοι οἶκον· » τὰς οὖν ὕλας προετοιμάσας τῷ παιδὶ, καὶ τὸν ψαλμὸν ὡς ἔν τι τῶν ἀναγκαίων κατέλειπεν, ὡς ἂν συμπληρωθέντος εὐχαριστικῶς ἀνακρούηται. ΓΗ 1. Στ. δ'. Σώζει δὲ Θεὸς ἢ μὴ συγχωρῶν εἰς θάνατον κατελθεῖν, ἢ καταβαίνοντας ἀναστῶν. Νοηθείη δὲ ταῦτα καὶ ἐκ προσώπου Χριστοῦ τοῦ τὴν ψυχὴν αὐ τοῦ δόντος ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ ἀναστάντος ἐκ νεκρῶν εὐδοκίᾳ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Στ. Γ΄. Ἀλλὰ καὶ οἷς ἔδυ τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν κλαί ουσιν, ἐν ἀρχῇ νυκτός γεγονότες· οἷς δὲ ἀνατέλλει τῆς δικαιοσύνης ήλιος, χαίρουσιν· ἔδυ καὶ τῷ προτέρῳ λαῷ, καὶ ἔκλαυσαν· ἀνέτειλε δὲ τοῖς ἔθνε σι, καὶ ἠγαλλιάσαντο. Διδύμου καὶ Βασιλείου. Στ. ζ'. Αρμόττει καὶ τῷ 'Αδάμ πρὸ τῆς παραβάσεως, καὶ τῷ Εζεκίᾳ νενι- χηκότι· ἐν γὰρ ταῖς Παραλειπομέναις ὑψωθῆναι λέ- γει τὴν τούτου καρδίαν. Στ. η'. Κάλλος δὲ ψυχῆς ἡ τῶν ταύτης δυνάμεων συμφωνία, ἐπεὶ καὶ σώματος ἡ τῶν μελῶν συμμετρία. Τοῦτό μοι τοίνυν τὸ κάλλος παράσχου, ὅπερ ἀνέλαβον ποιήσας σου τὸ θέλημα καὶ τοῦ ἐν οὐρανοῖς Πατρός· DIDYMI ALEXANDRINI daderore afficit. In atrio autem adorat sancto, qui A secundum dogmata et canones Ecclesiæ Deum colit. " VERS. 3, 7. Propiorem quispiam sumene, dicet – Jeannem in Jordane flumine baptizantem *, ‹ vơ- cem esse: Domini super aquas. - Atque etiam · austeram et recte ordinatam vitam professus Joan- nes, ponetrabilem rite voluptatem mestum faciens, «. vox est Domini flammam ignis intercidentis. ' ➤ VERS. 9. Animas significant cervi, spiritu actus corporis: occidentes, et spiritu per labra Juxta ini- tationem : Dei impium serpentem tollentes de me- odio. Utmanifesta flantinhabitantes in eis feræ, ‹ cervi :scilioet'excitentar, quippe locus sterítiam na- - Lora bgnorum silva est, quæ verbi securi præciun - etur atque in ignem mittuntur . Cum sublata - erunt quæ propter densitatem hominum progressi bus impedimento erant, tunc omnnis homo, false- rum deorum errore relicto, gloriam dicet in tem-- Aplo Dei. - - VERS. 110. Haec sessio Dei immutabilitatem osten- - dit. Hanc iter assignat. iHis 'qui propter mutatio- nem perierunt, dicens se in æternam sedere; mos quoque cum tempore perimus. Hic igitur sui reghi stabilitatem demonstrat. ' &ptv. PSALMUS Vens '1. Verus David, de semine David secundum carnem natus, postquam ædificavit Ecclesiam, cu- jus fundamentum proprio jecit sanguine, dicens : Domum sanctam meain fundabo, hanc dedicare sta- tnit, principium habitationis in ea dans credenti- bus : in qua dedicatione, hic e psalinus Cantici in gratiarum actionem canitur. Sensibilem domum ædificandi cupidissimus David audierat : « Non tu edificabis mihi domum, quoniam præliator vir ab adolescentia tua fuisti, sed qui nascetur de semine tuo, hic aedificabit mihi domum. » Materiis igitur filio præparatis, hunc quoque psalmum quasi ne- cessarium quid reliquit, in gratiarum actiones ca- nendum. VERS. 4. Salvat autem Deus sive morti succum- bere non sinens, sive lapsos erigens. Hæc etiam accipi possunt de Christi persona, qui animam suam pro nobis dedit, atque a mortuis surrexit Deo et Patre annuente. - - > XXIX. C VERS. 6. Sed et quibus occidit lux vera de- D flent, in noctis initio positi: quibus autem exortus est sol justitia, laetantur; occidit et veteri populo, et fleverunt; exortus est gentibus, et exsultave- Didymi et Basilii. VERS. 7. Convenit hoc Adamo ante transgressionem et Ezechiæ post victoriam. Namque in Paralipomenis cor ejus exaltatum fuisse dicit F. VERS. 8. Decor autem anima virtutum ejus concore dia, sicut et corporis membrorum symmetria. Hunc igitur mihi decorem præbe, quem accepi facta tua et Patris tui qui in cœlis est voluntate; etenim qui- 25. ' Matth, 111, 6. 'Matth. vu, 19. * Reg xxi, vi, 5, 12, 13; Paral. xvi, 3, 4. ' || Paral.

ἐπεὶ πᾶς ὁ σύμμορφος γεγονώς τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, κάλλος θεόθεν ἔσχεν ἑνωθεὶς τῷ Κυριακῷ. θελήματι. Στ. ια'. Διὰ δὲ του, ο Κύριος ἐγενήθη βοηθός μου, ο δείκνυται τὸ « ἐγενήθη, » μὴ πάντως οὐσίωσιν ἀλλὰ καὶ. σχέσιν πρός τι δηλοῦν. Τοῦτο τοίνυν νοητέον καὶ περὶ τοῦ Σωτῆρος εἴ ποτε λέγοιτο. Ο δὲ κυρίως κοπετός, όταν κόπτωσι τὸ στῆθος αἱ χεῖρες· ἀφ' οὗ λέγεται τὸ (39) ἐν συναισθήσει τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων γε-. νόμενοι διὰ χειρῶν πνευματικῶν μεταβαλεῖν τὸν θρῆ νον εἰς εὐφροσύνην, χαρὰν τὸν καρπὸν ἀναλαβόντα τοῦ Πνεύματος. Τὸ δὲ « οὐ μὴ μεταγνῶ (40) , δόξα δὲ τοῦ ψάλλοντος ὀρθὴ πολιτεία καὶ γνῶσίς ἐστιν εἰλι- κρινής, Στη β'. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ τοῦ μακαρίου τέλους. ἐλπίζων Β' τυχεῖν, ὃς δὲ μὴ καταισχυνόμενος: ἀξιοῖ δὲ πολεμού. μενος ῥυσθῆναι τῷ Μονογενεῖ τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνῃ. τυγχάνοντι· καὶ ἐπεὶ μὴ φθάνει, φησίν Ἡ ἡμετέρα. κραυγὴ πρὸς τὸ σὴν ὕψος, κλῖνον τὸ οὖς σου πρός με διὰ συγκαταδάσεως, ὅπως ἂν καὶ τάχος, ἐπιθείης αιτούμενος. — Καὶ νῦν δὲ τὸ « γενοῦ μοι » σχέσιν δη-: λοῖ τοῦ ὑπερασπίζοντος πρὸς τὸν ὑπερασπιζόμενον· ἀξιοῖ δὲ καὶ φρούριον αὐτῷ γενέσθαι, τοὺς ἐχθρούς, ἀποφυγόντι, καὶ τὴν οὐράνιον ἄρτον τραφήναι. : - Στη Γ'. Η Αγαλλίωμαι καὶ εὐφραίνομαι, » λύπην καὶ τὰ λοιπὰ πάθη καταπατήσας. Ἡ δὲ ταπείνωσις ποτὲ μὲν τὴν ἀτυφίαν δηλοῖ, ποτὲ δὲ τὴν ὑπ' ἐχθροῖς κάκωσιν· ἀγαθὸν δὲ τὸ ἐπιδεῖν τὸν Θεὸν τὴν ἑκατέ‐ ρως ταπείνωσιν. Δηλοῖ δὲ νῦν τὴν κάκωσιν, τὰς ἀνάγκας ἐπαγαγών· ἀνάγκας γὰρ τὰς περιστάσεις ἐκάλεσεν. Εἰ τὸ εὐρύχωρον δὲ ταυτὸν τῇ ὁδῷ τῇ πλα τείᾳ καὶ εὐρυχώρῳ δηλοί, ἥτις ἐστὶν ἡ φιληδονία, εύκ χαριστεῖ διότι ἐν τῷ περιγείῳ τόπῳ τυγχάνων, ἐν ᾧ διὰ τὰς ἐμφωλευούσας (41) τὸ ζῆν ἐστιν ἐπισφαλές, στάσιν ἔσχε τοῦ μὴ τῇδε κἀκεῖσε πρὸς τῶν παθῶν περιφέρεσθαι ἡδέως, ἐπαινετόν (42) φησι τὸ εὐρύχω- ρον, ὁμολογεῖ χάριν ὅτι οὐ στενοχωρεῖται, πλατυνό. μενός τε καὶ τοῖς πόνοις ἐγκαρτερῶν. .. · ... ' εἰ Στ. ια'. Κατὰ μὲν τὸ αἰσθητόν, οὐ πάντως οὔτε πτωχεύων τις ἀσθενεῖ, οὔτε μὴν ἀσθενῶν πτωχεύει· ἐν δὲ τοῖς πνευματικοῖς, ἐπεὶ ταυτὸν ἰσχύς τε καὶ - πλοῦτος, ὁ πλουτῶν ἐν ἔργοις ἀγαθοῖς, ἰσχὺν ἔχει. Λέγει τοίνυν ὡς, Ἠσθένησα » τὸν βλέποντα (43). πλοῦτον ἀποστραφείς· ἰσχὺν δὲ φησὶν, ἀντὶ τοῦ ταύ την ἔχοντος τὴν ἕξιν εἰπών· ὡς γὰρ οὐκ ἔστιν ἀγνοεῖν ἐπιστήμην, οὕτως οὐδὲ ἰσχὺν ἀσθενεῖν. Τοιοῦτον παρά Παύλῳ τὸ, ο Ἵνα δικαιοσύνη γενώμεθα Θεοῦ ἐν αὐτῷ, ἡ ἀντὶ τοῦ δικαίῳ (44).. Στο 16'. Οἱ ἐχθροὶ φιλήδονοι μᾶλλον ἢ φιλόθεοι τυγχάνοντες, οὐ μόνον οὐκ αἰσχύνονται οὐδ᾽ ὄνειδος Ε Περιφέρεσθαι ἡδέως· εἰ δ᾽ ἐπαινετόν φησι, βλέποντα, ἀληθῆ. 1313. EXPOSITIO IN PSALMOS Acunque similis forma factus est imaginis Dei Filii, divinum assumpsit: decorem, Dominicas coalescens voluntati. VERS. 11. Per hæe, & Dominus factus est adjutor meus, monstratur, illud « factus est, non omnino creationem,.sed.et.babium ad aliquid. ostendere. Quod sane intelligendum est de Salvatore, si forte di- ceretur. Proprie ft planatus, cum manibus plectitur i pectus : ex quo dicitur, in conscientia propriorunt : peccatorum factum manibus spiritalibus planctum in: laetitiam convertere, gaudium fructum accipien- tem Spiritus. Ut non compungar... Gloria psalle tis recta administratio et scientia est illuminata. - PSALMUS XXX. Vans. 2. Qui beats are spenat frui, non confim- diur : ab hoste labessitus, rogat liberari ab Uni- genito Dei qui ejus justitia est ; et cum gre per venit, ait : Chamor noster ad excelsitudinem tuam, inclina aurem tuam ad me, descendens ut celeri tatem adjicias imploratus. - Et nunc « este mihi; » habitum ostendit. protegentis ad protectum, rogat domum.refugii sibi hostes fugiensi, caelestemque panem:comedendum dari. VERS. 8. Exsultabo et lætabor, mærorem cæ- terasque passiones pedibus obterens. Hamilitas vero nunc modestiam indicat, nunc damna ex hostibus accepta : bonum est autem a Deo hauc utramque respici humilitatem. Hic vero de damnis sermo est, – cum subjiciantur necessitates; necessitates enim rerum vices vocat. Si autem spatiosum idem ac vastum spatiosumque iter significat, sicut est libi- dinosa vita, gratias agit quod, cum in spatioso sit loco, ubi propter latentes insidias vivere periculo- sum est, ita steterit, ut neque huc neque illuc cu- piditatibus circumferatur; laudabiliter ait spatiosum, refert gratiam quod non sit in angusto, dilatatus et tribulationes æquo ferens animo. D •H Cor. v, 21. video qualis sensus elici possit. EDIT. non video. Forte aliquid deest. Ib. b. VERS. 41. Sensibili acceptione, non omnino qui vis mendicans infirmatur, neque infirmus mendi - · cat; spiritali autem, cum idem sint fortitudo et divitiæ, qui ditescit in bonis operibus, vires habet. Ergo dicit: «Infrmatus sum, contemplantem di- vitias odio habens fortitudinem autem ait pro hunc habitum gerente, dicens: Sicut enim scientiam iguo- rare non par est, ita neque fortitudinem infirmari. Tale apud Paulum illud*, ‹ Ut justitia simus Dei in co, » pro justo. . VERS. 12. Inimici, voluptatum amantes magis quam Dei, non modo non erubescunt, neque op- etc. 1. idem significare.ac Dicit igitur, I- firmatus sum. veras aversatus divitias (divities spirim tuales, bona opera). Ib. . (39) Nisi scribatur τόν, et mox γενόμενον, που (40) Τὸ δὲ οὐ μὴ μεταγνῶ. Quid hæc sibi velint (41) Deest nomen ad quod participium referatur. (42) Legendum, ni fallor, et interpungendum sic : (48) Sententiæ ἀκολουθία demonstrat participium (44) Lege δίκαιοί. ID.

ἀντιδιαστέλλεται τὸ λεγόμενον παρὰ Παύλῳ, « Γνω- Α στὸν αὐτοῦ φανερωθὲν τοῖς ἀνθρώποις, » τουτέστιν τὸ δημιουργὸν καὶ προνοητικὸν αὐτοῦ. Ἑξῆς γὰρ τοῦ, « Ὁ Θεὸς ἐφανέρωσεν, ο εἴρηται· . Τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασιν νοούμενα καθορᾶται. » Τάχα καὶ ὁ Σωτὴρ, πρόσωπον ῶν Θεοῦ, ἀπόκρυφον ἔχει πᾶν τὸ κατὰ τὴν θεότητα, ἐμφανὲς δὲ τὸ κατὰ τὴν οἰκονομίαν. Οτ' ἂν οὖν ὁ Λόγος γενόμενος σὰρξ σκηνώσῃ ἐν ἡμῖν, κατακρύς πτόμεθα ἐν τῷ ἀποκρύφῳ τοῦ προσώπου αὐτοῦ, ὀψόμενοι αὐτό, ὅτ᾽ ἂν ὀψώμεθαι τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. · Ἐπίστησον δὲ, εἰ καὶ τὰ προφανή ἔργα τῆς προνοίας, πρόσωπον αὐτοῦ εἶναι δύναται· δι' αὐτῶν γὰρ Θεὸν φανταζόμεθα· ἀπόκρυφον δὲ αὐτοῦ οἱ ἀπόῤῥητοι λόγοι καθ᾽ οὓς γίνεται τὰ γινό- Β μενα, οὓς ἐπὶ τέλει τῶν πραγμάτων εἰσόμεθα, ἀπὸ ταραχῆς ἀνθρώπων. Οἱ ἀνθρώπινα δόγματα επαγγελ- λόμενοι, ἄνθρωποί εἰσιν ταραχὴν προβαλλόμενοι, δι' ἧς ταράττουσιν τοὺς ἀνερματίστους. Ταύτης τῆς τα ραχῆς ἐκτὸς ποιῶν τοὺς ἐλπίζοντας ἐπ' αὐτὸν ὁ Θεὸς, κατακρύπτει αὐτοὺς ἐν ἀποκρύφῳ τοῦ προσώπου αὐτοῦ, κατὰ πάντας τοὺς εἰρημένους τρόπους. Ο δὲ προκόπτων ἔτι, καὶ ἐν σκηνῇ χρήζει σκέποντος ἐν αὐτῇ τοῦ Θεοῦ διὰ τὸ τὰς ψευδοδοξίας ἀποφυγεῖν ἄς ἐκάλεσε ο γλώσσας· ο πρὸς δὲ τὸν τέλειον πάσης ἀπαλλαγέντα προκοπῆς, καὶ κατανοοῦντα λοιπὸν αὐτ τὴν τὴν ἀλήθειαν λέγεται, Καὶ πᾶσα φωνὴ ἡ ἀναστή σεται ἐπὶ σὲ εἰς κρίσιν, πάντας ἡττήσεις. Στ. κβ', κγ'. Οὐ τοσοῦτον θαύματος ἄξιον ὅτ' ἂν ἐμφαίνηται ὁ ἔλεος τοῦ Θεοῦ ἐν ταῖς ἀνετικαῖς καὶ ἡπλωμέναις πόλεσιν, ὅσον θαυμαστούμενος τότε, ὅτ' ἂν ἐν πόλει περιοχῆς γένηται· ὡς καὶ διὰ τοῦτο εὖ - λογητὸν εἶναι τὸν Θεὸν, πάνυ εὐλογούντων τῶν ἐκ πλείονος περιστάσεως ῥερυσμένων· τὸ δὲ τῆς ἐκστά- σεως όνομα σημαίνει τὴν παραφροσύνην, δηλοῖ δὲ καὶ τὸν θαυμασμὸν μετ' ἐκπλήξεως γινόμενον. Σημαίνει ἡ παροῦσα λέξις τὸ δεύτερον τῶν σημαινομένων. Ο γὰρ λέγει ἔστι τοιοῦτον· Ἐν ἐκστάσει, ν τουτέστιν ἐν ἐκπλήξει γεγενημένος « εἶπα· Απέῤῥιμμαι ἄρα ἀπὸ προσώπου τῶν ὀφθαλμῶν σου, ο τουτέστι μακρὰν ἔδοξα εἶναι τῶν ἐποπτικῶν καὶ ἐπισκοπευτικῶν σου δυνάμεων· καὶ ἐπεὶ οὕτως διατεθεὶς παρεκάλεσα μὴ ἀπεῤῥιμμένος μεῖναι, ἀλλ᾽ ἐπιφανῆναί μοι τὸ πρόσ- ωπον τῶν ὀφθαλμῶν σου, ο διὰ τοῦτο εἰσήκουσας τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου ἐν τῷ κεκραγέναι με πρὸς σέ. ο Στ. κδ. Μιᾶς ἀληθείας οὔσης τῆς εἰπούσης, « Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια, ο πολλαὶ συνίστανται ἐν τοῖς μετα έχουσιν τῆς μιᾶς ἑκάστης ψυχῆς ἀλήθειαν ἐχούσης· ὃν ἐδέξατο τύπον ἐκ τῆς μονογενοῦς ἀληθείας. Ἐπεὶ οὖν πάσας τὰς ἀληθείας ταύτας ἐκζητεῖ Κύριος, τι- μῆσαι ἐπ' αὐτὰς βούλεται τοὺς ἔχοντας αὐτάς· τού του χάριν, οἱ ὅσιοι αὐτοῦ, ἐκζητήσατε αὐτόν· οὐκ ἀμισθί καταλύοντες ἐφ' ᾗ ἔχετε ἀληθείᾳ. Στ. α'. Καὶ ἐπὶ (45) πολλὰ κεκρυμμένα ὁ ψαλμὸς EXPOSITIO IN PSALMOS. providentia ejus. Continuo enim post ‹ Deus ma- nifestavit, dicitur : « Invisibilia enim ejus a crea- tione mundi in operibus perspiciuntur ". Fortasse et Salvator, cum Dei sit facies, abscondi- tum habet quodcunque ad divinitatem ejus spectat, manifestum vero quodcunque ad Incarnationem. Cum igitur Verbum caro factum habitaverit in no- bis '', abscondimur in abscondito faciei ejus, vi- suri eam, cum videbimus : gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veri- talis '', , Vide autem, num manifesta providen- tiæ opera facies ejus esse possint; per ea enim Deum nobis fingimus: abscondita vero ejus my- stica verba, secundum quæ fiunt, quæ eveniunt, et quæ in fine rerum noverimus, citra conturbatiouem kominum. Qui humana prædicant dogmata, homi- nes sunt perturbationem spargentes, qua non con- firmatos confundunt. Extra hanc conturbationein ponens in se sperantes Deus, abscondit eos in abscondito faciei suæ, secundum omnes quos modo retulimus modos. Qui autem progreditur amplius etiam in tabernaculo cupit ut Deus in illo habitans protegat eum, depellens ab eo falsas opiniones, quas vocavit ‹ linguas ; › quod vero ad perfectumn attinet, omni exsolutum progressu, meditantemque deinceps ipsam veritatem, dicitur : Et omnis vox quæ ascendet ad te in judicium, omnes superabis. ejus revelata hominibus, id est creatio atque C D VERS. 22, 23. Non tam admiratione dignum cum apparuerit misericordia Dei in fluxioribus nulliusque defensionis civitatibus, quam admirabi- lis fuerit cum in munita civitate evenerit. Quam- obrem benedictum esse Deum decet, et benedicunt ei qui de multis rerum vicibus liberati fuerunt; ex- cessus autem vox amentiam significat, ostendens quoque admirationem cum stupefactione. Præsens vero locus secundam indicat verbi acceptionem. Quod enim dicit, tale est : • In excessu, scilicet in stupefactione factus dixi : Projectus sum a facie oculorum tuorum, , id est, procul existi- mavi me esse ab illis in quibus inspiciunt et iuvigilant oculi tui; sed cum hæc mihi fingeren rogavi ne projectus remanerem, sed ut appareret mihi facies oculorum tuorum, « et propterea exau- disti voceın deprecationis meæ, dum clamarem ad te. ▸ VERS. 24. Una cum sit veritas quæ dicat : « Ego sum veritas ", multæ oriuntur in unius animæ veritatem habentis participibus: quem accepit typum ex unica veritate. Cum igitur omnes veritates illas requirat Dominus, panas repetere propter illas vult ab iis qui labent eas: cujus gratia, sancti ejus, requirite eum; non gratis retribuentes pro illa quam habetis veritate. PSALMUS XXXΙ. . VERS. 1. Cuin abscondita multa psalmus habeat, Joan. 1, 14. ibid ** Joan. xiv, 6. 20. 1. Rom. (45) Lege επεί. EDIT.

Α έχει, συνέσεως χρεία τῷ ἐντυγχάνοντι, ἵνα συνιέναι δυνηθῇ ἕκαστα τῶν ἀσαφῶς εἰρημένων. Στ. β': Ο αναμάρτητος, οὐχ ἁπλῶς ἄνθρωπος, ἀλλ' ἀνήρ, ο διὰ τὴν τελειότητα λέγεται. Οὕτω γοῦν « ὁ Θεὸς οὐ λογίζεται ἁμαρτίαν, ο ἤτοι τῷ ἀφίεσθαι αὐτὴν, ἢ τῷ μηδ' ὅλως γεγονέναι. Αρμόσει γὰρ τοῦτο μάλιστα τῷ Χριστῷ κατὰ τὴν οἰκονομίαν καὶ τὸ, ὁ Οὐκ ἔστιν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος, ὁμοίως ἐκδεκτέον, ἢ τὸ ἀποβεβληκέναι, ἢ τὸ μὴ ἐσχη κέναι δόλον· οὐκ ἔστιν δὲ δόλος ἐν στόματι τοῦ λόγον ἀληθῆ καὶ ἀκατάγνωστον ἔχοντος. Στ. γ. Ἀπὸ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς καταυγαζόμενο ἐν ἡμέρᾳ διήγον, καὶ ἐν ὅλῃ ταύτῃ ἔκραξον ὑμνῶν ευχόμενος. Ἐπεὶ οὖν ἀπὸ ταὐτῆς τῆς κραυγῆς ἐξ' ἀπροσεξίας εσίγησα, ἐπαλαιώθη τὰ ἰσχυρὰ καὶ τὸ εὔτονα τῶν δογμάτων, ὀστᾶ μου όνομαζόμενα. Σημαί νει δὲ τὴν μετάπτωσιν τοῦ τοιαῦτα λέγοντος, τῷ πε παλαιῶσθαι, καὶ μὴ φύσει παλαιὰ εἶναι τὰ ὀστᾶ αὐτοῦ. Ταῖς ἀνομίαις ταῖς χωρὶς νόμου τὰς διὰ νόμου παραβάσεως ἁμαρτίας ἀντιδιέστειλεν· ἀλλ᾽ αἱ μὲν ἀνομίαι ἀφίενται· χωρὶς γὰρ οὖσαι νόμου, συγγνώ μης τυγχάνουσιν· αἱ δὲ ἁμαρτίαι παντὶ μὲν οὐν ἀφίενται, ἐξ ἀγάπης δὲ μόνον ἐπισκιάζονται· ἀγάπη γὰρ καλύπτει πλῆθος ἁμαρτιῶν, ὅταν παρακούσαν τες τοῦ νόμου ὕστερον μετανοήσωσιν. Ἐπεὶ τοίνυν διὰ λουτροῦ μὲν ἡ ἄφεσις, διὰ δὲ μετανοίας ἐπικάλυ ψις, ἀμφότερα περιέλαβεν. Τινὲς δὲ τὴν μὲν ἄφεσιν ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν φασιν, τήν γε μὴν ἐπικάλυψιν ἐπὶ τῶν ἐκ περιτομής πιστευσάντων. • Στ. δ. Καὶ ἐν τοῖς προάγουσιν εἴρηται, ὡς ἐν πολλοῖς τόποις τῆς Γραφῆς ἡ κολαστικὴ τοῦ Θεοῦ δύναμις χεὶρ αὐτοῦ ὀνομάζεται. Ταύτην οὖν βαρέω; ἐπικεῖσθαι αὐτῷ ἡμέρας καὶ νυκτός, τουτέστιν συν εχῶς, λέγει, διὰ τὴν ἐπὶ τὸ χεῖρον μεταβολήν· τὰς βιωτικὰς μέν τοι μερίμνας ηδονάς τε τούτου τοῦ αἰῶνος, ἀκάνθας ἡρμήνευσεν ὁ Σωτήρ. ῞Οτ᾽ ἂν οὖν τοιαύτη άκανθα ἐμπαγῇ τινι, εὐθέως εἰς ταλαιπω ρίαν στρέφεται. Ιστέον ὅτι κατὰ μεταβολήν και τρο τὴν ταλαίπωρος τις γίνεται, μή φύσει ὢν τοιοῦτος. Σημαίνει δὲ ἡ λέξις τὸν οἰκτρὸν καὶ ἐλεεινόν· καὶ τὸ ἐμπαγῆναι δὲ ἄκανθαν τὸ μὴ φύσει δηλοί, ἀλλ' ἔξωθεν ἐπεισιοῦσαν. Νυττόμενος οὖν ὑπὸ ταύτης, ἐστράφην εἰς ταλαιπωρίαν, τὴν διὰ τῆς μετανοίας καὶ τῆς ὑπὸ τοῦ Κυρίου παιδευτικῆς νουθεσίας· αν γὰρ ἀγαπᾷ Κύριος, παιδεύει· μαστιγοί πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται. » Εγνωμεν δὲ ἐν ταῖς Βασιλείαις, ὅσα ὑπέμεινεν διὰ ταύτην τὴν ἁμαρτίαν, ὑπὸ Κυρίου παιδευόμενος διὰ τὴν προτέραν αὐτοῦ δικαιοσύνην, ἵν᾿ ἐκείνης τῆς ἁμαρτίας καὶ τῆς δι' αὐτὴν τιμω ρίας ἀπαλλαγείς, τὴν προτέραν ὑγείαν ἀναλήψηται. Στ. ε'. Ο εἰς ἁμαρτίαν ἐμπεσὼν, ὅσον ἐνεργεῖν αὐτ τὴν βούλεται, σκέπει καὶ κρύπτει αὐτήν· ὁ δὲ μισήσας αὐτὴν, φανερὴν ποιεῖ τῷ δυναμένῳ Ιάσασθαι, δι' ἐξ ομολογήσεως ἐξαγορεύων αὐτήν· ἀλλὰ καὶ τὴν ταύτη κατάλληλον ἀνομίαν ἀποκαλύπτει. Εἶδος γὰρ ἁμαρ τίας ἡ ἀνομία· τᾶς γὰρ ὁ ἀνομῶν ἁμαρτάνει· ο, DIDYMI ALEXANDRINI intellectu cuivis opus est, ut singula obscure dicto- rum possit intelligere. VERS. 2. Qui sine peccato 'est; non´ simpliciter homo, sed vir, propter perfectionem dicitur. Sic igitur e Deus non inipulat peccatum, sive ut deleatur illud, sive ut nunquam exstiterit. Conve- nit enim illud maxime Christo securidum incarna- tionem ; atque illud : Non est in ore ejus dolus, similiter interpretandum, sive quod rejectus est dolus, sive quod nunquam' exstitit': 'non est vero dolus in ore illius qui verbum verum probatissi- mumque habet. VERS. 3. Vera luce illuminatus in die vixi, inque hac tota clamabam hymnis precando. Cum igitur pro- pter incuriam a clamore cessarem, inveteraverunt valida et robusta dogmatum, ossa mea vocata. Invate- ratio defecționem indicat hæc dicentis, ossaque ejus non natura inveterata fuisse. A delictis extra legem per legis transgressionem peccata secernit: priora vero remittuntur; etenim cum sint extra legem, veniam consequuntur; peccata autem non omnino remittuntur ; amore solummodo velantur : amor enim abscondit peccatorum mul- titudinem, cum legis transgressores tandem peni- tuerit. Postquam igitur per lavacrum remissio, et per pœnitentiam occultatio, utrumque complecti- tur. Quidam remissionem de gentilibus dicunt, oc- cultationem vero de circumcisis qui crediderunt. B VERS. 4. Jam supra dictum est, in multis C Scripturæ locis castigatoriam Dei virtutem manum ejus vocari. Hanc igitur graviter impendere sibi die ac nocte, id est perpetuo, dicit, propter suam in pejora conversionem; vitæ autem sollicitudines voluptatesque hujus sæculi spinas interpretatus est Salvatori ". Cum igitur tali quispiam configitur spina, statim ad ærumnam vertitur. Scíre operæ pretium est quod per conversionem atque immuta- tionem miser flat aliquis, cum natura non talis est. Indicat vero hic locus miserum et miseratione di- gnum; spinamque configi, eam ostendit non na- tura, sed extrinsecus penetrantem. Qua igitur exul- ceratus, vertitur ad ærumnam; quæ scilicet ex pœnitentia Dominique castigatoria admonitione nascitur. « Quem enim diligit Dominus, castigat; " virgis cædit omnem filium quem recipit "., Novi- mus et ex libris Regum quanta passus sit propter hoc peccatum, a Domino castigatus ob priorem ipsius justitiam, ut isto peccato pœnaque quam meritus fuerat, liberatus ad priorem sanitatem restitueretur. VERS. 5. Qui in peccatum incidit, cum vult illud invalescere, occultat et abscondit; qui vero illud detestatur, manifestum efficit ei qui illud curare potest, et libera confessione patefacit. Hic autem delictum peccato non absimile detegit. Imago enim peccati delictum : peccat enim quicunque delictum Matth. xi, 22. Hebr. x11 6. D

παντὸς ἁμαρτάνοντος ἀνομοῦντος, δύναται ἐκ παρ- αλλήλου εἰρῆσθαι· μάλιστα διὰ τὸ, ο Ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τὴν ἀνομίαν ποιεῖ, καὶ ἁμαρτία ἐστὶν ἡ ἀνομία. ο Πραγματικῶς δὲ εἰπὼν ἐξαγορεύειν κατ' ἐμαυτοῦ ἣν πεποίηκα ἀνομίαν, ο πλέον οὗ ᾐτησάμην ἔσχον· οὐ μόνον γὰρ ταύτην, ἀλλὰ καὶ τὴν τῆς καρ δίας ἀσέβειαν ἀφῆκεν ὁ Θεός· ἀσέβεια δὲ καρδίας εξ ναι δύναται, ἡ συμβαίνουσα τοῖς πολλοῖς δυσαρέστη σις τῆς προνοίας, ἐκ τῆς δοκούσης τῶν πραγμάτων ἀνωμαλίας. Στ. ς'. Εἰ καὶ πρακτικῆς ἀνομίας καθαρεύουσιν οἱ ὅσιοι, ἀλλά γε χραινομένους ἔχουσι τοὺς λογισμούς πολλάκις ἐκ τῆς εἰρημένης καρδίας ἀσεβείας· καίτοι οὐ περὶ ἀνομίας ἧς οὐκ ἔχουσιν οἱ (46) προσευχόμε- νοι, ὑπὲρ τῆς ἀσεβείας προσεύξονται, ἄφεσιν αὐτῆς αἰτούμενοι ἐν εὐθέτῳ καιρῷ· εὔθετος δὲ καιρὸς προσ ευχῆς περὶ τῆς εἰρημένης ἀφέσεως, ὅτε τις ἀπὸ πράξεως ῥυπαρᾶς καθαρεύει· καὶ ὥσπερ τις τραυ ματίας ὅλος ὢν, περὶ ἀμυχῆς οὐκ ἀπαιτήσει ἰατροῦ θεραπείαν, ἀλλ' ὅλον τὸ σῶμα ὁλόκληρον ἔχων ἐν μόν νῃ τῇ ἀμυχῇ τυγχάνων· οὕτως οὐδεὶς πράξεων ένα άγων πεπληρωμένος, περὶ καθαρότητος λογισμών προσεύξεται, ἀλλὰ μόνος πᾶς ὅσιος. — "Οτ' ἂν και τακλυσμὸς πολλῶν πνευματικῶν ὑδάτων γένηται, ἐσχηκότος τινὸς ἐν ἑαυτῷ πηγὴν ὕδατος άλλομέ- νου εἰς ζωὴν αἰώνιον, τουτέστιν τῶν ὑδάτων ἐξ- αφανιζόντων πάντα τὰ ἁμαρτήματα, καὶ τὴν ἐπ' αὐτοῖς ἀσέβειαν τῆς καρδίας, οὐκ ἐγγιοῦσιν ἡ ἀσέβεια καὶ ἡ ἀνομία τῷ ὑπὲρ αὐτῶν προσευξα- μένῳ. - Στ. ζ'. Τῆς περιεστηκυίας θλίψεως ἀπαλλαγὴν οὐκ ἄλλως εὑρίσκειν ὁ ταῦτα λέγων νομίζει, ἢ κατα- φυγών πρὸς Χριστόν. - Στ. θ'. Τουτέστιν μὴ τὸ λογικῶς ἐνεργεῖν ἀποβα- λόντες, εἰς ἄλογον πέσωνται κατάστασιν, ὥστε ἵππῳ διὰ τὸ θηλυμανὲς ὁμοιωθῆναι, ἢ ἡμιόνῳ διὰ τὸ ἐστε- ρεῶσθαι πρὸς τὰ κακά. Οἱ μὲν εἴεικτοι καὶ εὐ- ήνιοι ἑκουσίᾳ ὁρμῇ ἐγγίζουσι τῷ Θεῷ· οἱ δὲ προει- ρημένοι, ὡς ἵππος καὶ ἡμίονος διὰ τὸ ἀσύνετον γε- γονότες, τῇ προειρημένῃ ἀνάγκῃ τῶν πωλοδαμνῶν ἀχθήσονται πρὸς σέ. Β Στ. α'. Οἱ τὸν ἠθικὸν κατορθώσαντες βίον, δίκαιοι εἰσιν ἀγαλλιώμενοι ἐν τῷ Κυρίῳ· εὐθεῖς δὲ οἷς πρέ πει αἴνεσις, οἱ πᾶσαν σκολιότητα ψευδοδοξίας διαφυ γόντες· τούτοις γὰρ ἁρμόζει Θεὸν αἰνεῖν· ἐπεὶ « οὐχ ὡραῖος αἶνος ἐν στόματι ἁμαρτωλοῦ. Στ. β'. Ἡ ἐξομολόγησις ἡ ἐνταῦθα τὴν εὐχαρι στίαν δηλοῖ· ταύτην οὖν ἐν κιθάρᾳ ποιητέον· καὶ εἰ μὲν κιθάρα εἴη τὸ σῶμα, νευραί τεταμέναι οὐκ ἄλλαι τῶν αἰσθήσεων εἶεν, αἷς ἐπαινετῶς χρώμενοι, εὐρύ Όμως καὶ ἐναρμονίως ἐξομολογούμεθα τῷ Κυρίῳ. Εἰ δὲ τὴν ψυχὴν ὑπολάβοι τις κιθάραν, αἱ δυνάμεις αὐτ τῆς οἷον μνημονικὴ καὶ συγκαταθετικὴ καὶ ἀνανευ- τικὴ καὶ ἄλλαι κατὰ λόγον κρουόμεναι νευρῶν δίκην ὑπὸ νοῦ, μυστικῶς ἐξομολογήσονται τῷ Κυρίῳ. Ψαλ ΧΧΧΙΧ. EXPOSITIO IN PSALMOS. A facit. Non autem quæ de peccatore, eadem et de des linquente dici possunt; præsertim ob illud, Qui facit peccatum, et delictum facit; et peccatum est delictum. » Consulto autem dicens • confiteri adver sum me quam feci injustitiam, plus quam quod petieram habui. Namque non eam solummodo, sed et cordis impietatem remisit Deus: impietas autem cordis esse potest, quæ multis accidit indolis moro- sitas, e rerum confusione nata. C VERS. 6. Etsi practicæ injustitiæ immunes sint sancti, cogitationes tamen habent hac quam mode diximus cordis impietate leviter perstrictas. Quare non pro injustitia quam non habent, sed pro ista impietate exorabunt, ejus remissionem rogantes in tempore opportuno: opportunum autem exoratio. nis tempus de hac remissione est, quando quis se immunditiis purificat; et sicut quis totus vulneratus de levi cutis laceratione non medici requirit offi- cium, sed qui corpus totum integrum habens sola laceratione læsus est: ita nemo expiandis rebus gravatus puritatem mentis exoptat, nisi qui om- nino sanctus est. Quando diluvium multa- rum spiritalium aquaruin advenerit, et in semetipso. quispiam habuerit fontem aquæ salieutis in vitam æternam 17, aquarum scilicet omnia peccata de- lentium, atque in eis cordis impietatem, non ap- proximabunt impietas et injustitia ad eum qui pro illis oravit. - VERS. 7. Circumıdantis tribulationis liberationem non aliter invenire hæc dicens existimat, nisi ad Christum confugiens. VERS. 9. Id est ne prudenter agere omittentes, in brutorum animalium conditionem incidant, ita ut equo propter mulieris concupiscentiam similes sint, vel mulo propter indurationem ad mala. Qui quidem dociles sunt et freno audientes, sponte ad Deum accedunt; illi vero, de quibus modo dixi, sicut equus et mulus propter dementiam facti, prædicta frenorum necessitate trahentur ad te. PSALMUS XXXII. D Joan. IV, PATROL. Gu. VERS. 1. Qui in morali proficiunt vita, justi sunt exsultantes in Domino; recti autem, quos decet collaudatio, qui omnem falsæ doctrinæ obliquitatem effugerunt : hos enim decet Deum laudare, quia : • Non opportuna laus in ore peccatoris '^., VERS. 2. Quæ hic indicatur confessio gratiarum actionem significat; in cithara enim agenda est : quodsi cithara corpus est, extensæ chordæ nibil aliud ac sensus sunt, quibus ad laudandum utentes, numerose ac modulate confitemur Domino. Si autem de anima accipienda est cithara, ejus facultates, sic- ut memor.a, approbatio, negatio, cæteræque quas chordarum instar mens per rationem pulsat, my- stice confitebuntur Domino. Hanc vero psalterii et 14. 18 Eccli. xv, 9. (46) Παρέλκει articulus. Epis.

τηρίου δὲ πρὸς κιθάραν διαφορὰν εἶναι λέγουσι μου σικοὶ τοιαύτην· τὴν μὲν κιθάραν ἐκ τῶν κάτω μερῶν ἀποτελεῖν ἦχόν φασιν· τὸ δὲ ψαλτήριον ἐκ τῶν ἄνω μερῶν, μετὰ τοῦ καὶ εὐθύτατον εἶναι δι' ὅλων. Τῆς οὖν ψυχῆς ἀποδοθείσης είναι κιθάραν (47), τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ, οὐχ ἕτερον τάχα τοῦ νοῦ τυγχάνον, ψαλτήριον ἐστι, ψάλλον οὐκ ἄλλῳ τινὶ ἢ τῷ Θεῷ. "Οτε γὰρ χρώμεθα νοήσεσιν ὀρθαῖς, καὶ τῷ πνεύματι τῷ ἡμετέρῳ τὸ ἅγιον προσλαμβάνομεν Πνεῦμα, τὸ τηνικάδε ψάλλομεν ἐν ψαλτηρίῳ δεκαχόρ δῳ. Η τάχα ἐκ τοῦ δέκα χορδὰς ἔχειν τὸ τέλειον αὐτοῦ παρίσταται. Τὸν γὰρ τοιοῦτον ἀριθμὸν συν εχῶς ὑμνούμενον ἐν ταῖς Γραφαῖς ἔστιν εὑρεῖν· καὶ τῷ ἱεροφάντῃ γοῦν Μωϋσεῖ οὐ πλείων δέκα γενικῶν λόγων ἐχρημάτισεν ὁ Θεός· καὶ δεκάτας προσφέρειν ὁ λαὸς προστάττεται. Εt Στ. γ΄. Ὁ διὰ πάντων γὰρ ὑμνῶν τὸν Θεὸν, καὶ διὰ φωνῆς ἀλαλάζει· ὁ γὰρ ἀλαλαγμός φωνή τίς ἐστιν ἀθρόως καὶ ἀσήμως κατὰ νενικημένων ἐν πολέμῳ γινομένη, ὅτι καὶ καλῶς ἀλαλάζεται· τὸ δὲ καινὸν ᾆσμα συγγενὲς τῇ Καινῇ Διαθήκῃ καὶ τῇ καινότητι τῇ τοῦ πνεύματος. Στ. δ. Ὁ τοῦ Κυρίου λόγος ὂν δίδωσι τοῖς τὰ τῆς γνώσεως μεταδιώκουσιν, οὐδὲν ἀπάτης ἐστὶν ἔχων ἢ σκολιόν. Τούτῳ τῷ λόγῳ καὶ τὰ ἔργα κατάλληλα, δ δὴ πράττουσιν οἱ ἐργάται τούτου ἐν πίστει ὄντα καὶ βέβαια, ἐπεὶ καὶ τὰ ἔργα τοῦ λόγου ἀμετακίνητα καὶ ὁ λόγος δὲ εὐθῆς ἐστι καθ᾿ ὃν προνοεῖ. Εἰ δὲ καὶ εὐθῆ τὸν Θεὸν Λόγον νοήσωμεν, ἅπερ ἐν αὐτῷ ποιεῖ έργα, ἐν πίστει ἦσαν τῶν ἐν οἷς ὁ Ἰησοῦς ἅπαν ἐποίει παράδοξον, ο Κατὰ ο γάρ ε τὴν πίστιν σου γενηθήτω σοι. ο Στ. Γ΄. Καὶ τούτῳ τῷ ῥητῷ συναγορεύουσιν εὐσε βεῖς ἄνδρες, τῷ δημιουργικὸν εἶναι τὸ ἅγιον Πνεῦ μα (48). Στ. ζ'. Ἐπεὶ προσκαλούμενος τὸ ὕδωρ τῆς θαλάσ σης, ἐκχέει αὐτὸ ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν διὰ τῶν ὑετῶν τῷ προστάγματι αὐτοῦ ἀσκοῦ δίκην· ἀνεμώμενον τὸ ὕδωρ ὑπεραέριον ποιεῖ, ὡς συστασῶν νεφελῶν ὄμβρον ἐπὶ γῆς ἐνεχθῆναι. Αλληγορικῶς δὲ ὁ βίος τῶν ἀν- θρώπων πολλαχοῦ θάλαττα είρηται διὰ τὸ ἄστατον καὶ ἁλμυρὸν ἦθος τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, ὅπερ ὡς ἐν ἀσκῷ συνήγαγεν ὁ Σωτὴρ ἐν ᾧ ἀνείληφε σώματι γαληνόν τε ποιήσας καὶ εὔδιον. Δείκνυσι δὲ καὶ μηδὲν ἀτάκτως τῶν ἐν τῇ κτίσει φερόμενον. Ὡς ἐν θησαυ- ρῷ δὲ πάντα συνέχει τῷ ἰδίῳ βουλήματι, ἀμέλει καὶ τοὺς ἀνέμους μὴ κατ' ἰδίαν κινουμένους φοράν, ἐκ θη- σαυρῶν αὐτοῦ ἐξάγειν λέγεται, οὐ κατ' ἰδίαν φορὰν τούτων φερομένων. Οὕτω τοίνυν καὶ τὸ πολὺ τῶν ὑδάτων πλῆθος κατ' ιδίαν κρίσιν οἰκονομεῖ, πρὸς τὸ δοκοῦν ἐπέχων ἢ πέμπων τοὺς ὄμβρους· δ καὶ δι' Ἠλίου τοῦ προφήτου πεποίηκεν. Στ. 5, ᾿Αλλὰ καὶ τὸν θησαυρὸν τὸν ἀγαθὸν οὐρανὸν ἀνοίγων δίδωσιν ὑετὸν τῷ σπέρματι τῆς γῆς· ὥσπερ αὖ καὶ ἐπέχει τὸν ὑετόν, κλείων τὸν οὐρανόν. Καὶ τὰς ἀβύσσους οὖν ἱκανῶς ἐχούσας διὰ τὸ πλῆθος τὸ ἀπερι- DIDYMI ALEXANDRINI '1324 cithara differentiam esse dicunt musici : citharam A quidem ex inferioribus partibus sonum perficere dicunt; psalterium vero ex superioribus, dum sit praeterea ex omnibus rectissimum. Datæ igitur animæ esse citharam ; spiritus vero hominis, qui est in eo, cum nihil aliud sit ac mens, psal terium est, pallens nemini nisi Deo. Cum igitur rectis utimur cogitationibus, et spiritui nostro san- ctum adjicimus Spiritum, tunc psallimus in decem chordarum psalterio. Decem chordarum numerus perfectionem ejus probat. Hunc enim numerum assiduo prædicatum in Scripturis reperire est, et pontifici igitur Mosi non amplius quam decem man- data revelavit Deus; nec non et decimas pendere populus jubetur. VERS. 3. Qui in omnibus celebrat Deum, et per vocis exclamationem laudes ei tribuit. Hæc enim vociferatio vox quædam est undique et confuse adversus devictos in praelio habita, unde et pul- chrum est vociferare; canticum vero novum Novo Testamento et spiritus novitati congruum est. B VERS. 4. Donini verbum, quod dat Dei scientiam inquirentibus, neque dolos, neque fraudem habet. Huic verbo opera congrua, quæ faciunt operarii ejus in fide confirmata, et opera verbi inconcussa sunt verbum autem rectum est, secundum ea quæ prædicit. Quod si rectum Deum Verbum puta- verimus, quæ quidem in co facit opera, in fide erant eorum in quibus Jesus omne faciebat miracu- c lum : Fiat » enim c tibi secundum fidem tuam 1. VERS. 6. Hoc in loco consentiunt spectatæ pie- tatis viri, creatorem sauctum Spiritum esse desi- gratum. C VERS. 7. Postquam congregatam maris undam in omnem terram infundit per pluvias jussu suo utris instar, vento sublimatam aeriam facit, ita ut suspensis nubibus imber super terram feratur. Allegorice autem hominum vita sæpius mare dici- tur, propter instabilitatem æstumque in terra vi- ventium, quæ quidem quasi in utre congregavit Salvator in corpore quod sumpsit, sereno et tran- quillitate compositis. Ostendit quoque nihil in crea- tionis rebus fuisse inordinatum. Quasi in thesauro D omnia cogit propria voluntate, ventos scilicet non proprio agitatos impulsu, e thesauris suis educere dicitur, non secundum propriam eorum vim abdu - ctis. Sic igitur et multam aquarum multitudinem proprio regit arbitrio, coercere visus vel demittere imbres quod et per Eliam prophetam fecit. VERS. 7. Sed et thesauro bono, caelo scilicet aperto, dat pluviam semini terræ ; sicut et rursum sistit pluviam, clauso coelo. abyssos igitur, qui propter immensam aquarum multitudinem nocere Matth. 1x, 29. brum De Spiritu sancto scripsit, abs Hieronymo Latine nobis conservatum. (47) Rectius κιθάρας. Epir. 148) Apte Didymius hoc animadvertit, qui et li-

Α τὴν θάλασσαν· πλήρης δὲ τῶν τοιούτων πᾶσα ἡ ἱστο Β ρία. Καὶ γίγαντα δὲ τὸν ὑπερβαλλόντως ἰσχυρὸν οὐ σωθήσεσθαι ἔφη ἐν τῇ παρούσῃ αὐτῷ ἰσχύϊ· ἔψει σε τοῦτο ἐπιστήσας τῷ κατὰ τὸν Γολιάθ. Εἰ δὲ καὶ τὸν θεομάχον ἡ προσηγορία δηλοί, οὐδὲ οὕτως σωθήσεται ἐν πλήθει ἰσχύος ὧν ἔχει δογμάτων ἀθεότητος. Τὸν μὲν οὖν ἰσχυρὸν οὕτω καλούμενον ἔστιν εὑρεῖν ἐν Ησαΐα λέγοντι, ο Γίγαντα καὶ ἰσχύοντα· τὸν δὲ θεο μάχον πάλιν παρὰ τῷ αὐτῷ· «Χαίροντες ἔρχονται πλη- ρῶσαι τὸν θυμόν μου, χαίροντες ἅμα. Καὶ ἐν Γε- νέσει, « Καὶ ἦν Νεβρώδ γίγας κυνηγός ἔναντι Κυ- ρίου. » Στ. κ'. Τάχα δὲ καὶ οἱ πρὸ τῆς ἐπιδημίας ἑαυτοῖς βοηθεῖν μὴ δυνάμενοι, ὑπομένουσι τῇ προσδοκία τὸν ἐσόμενον βοηθὸν καὶ ὑπερασπιστὴν Σωτῆρα· ἐφ᾽ ᾧ καὶ μόνῳ τὴν καρδίαν οἱ πιστοὶ πάντες εὐφραίνονται, μηδενὶ τῶν προσκαίρων ἡδόμενοι. Παῤῥησίας δὲ τὸ φῆσαι, Τῇ ἐμῇ ἐλπίδι τὸν ἔλεον μέτρησον. Τοῦτο μένο τοι καὶ ὁ Σωτὴρ ἐδίδαξε, φήσας· « " μέτρῳ μετρεί τε, ἀντιμετρηθήσεται ὑμῖν. » ΧΧΧΙΙΙ. Στ. δ. Ωσπερ οἱ ἐν τῇ καμίνῳ βληθέντες ἐν Βα- βυλῶνι ἐπὶ τὸ μὴ βεβλάφθαι ὑπὸ τοῦ πυρός, Θεὸν ὑμνοῦντες, πᾶσαν τὴν κτίσιν παρέλαβον εἰς τοῦτον, εἰδότες μὴ αὐτάρκεις εἶναι πρὸς τηλικοῦτον ( μέγα γὰρ τὸ Θεὸν ὑμνεῖν), οὕτω καὶ ὁ λέγων, ο Μεγαλύ νατε τὸν Κύριον σὺν ἐμοὶ, ν ἢ πᾶσαν τὴν κτίσιν, ἢ τοὺς πραεῖς συνδραμεῖν αὐτῷ τοῦτο βούλεται. Τὸ δὲ μεγαλῦναι τὸν Θεὸν, οὐκ αὐξῆσαι μέγεθός ἐστιν αὐτ τοῦ (ἀμεγέθης γὰρ, σωμάτων γὰρ ἴδιον τοῦτο, ὁ δὲ Θεὸς ἀσώματος), ἀλλὰ τὸ μεγάλα οὐχ ὡς πρὸς αὐτὸν, ἀλλὰ πρὸς ἡμᾶς φρονῆσαι καὶ εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ. Ὑψοῦσι δὲ τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπὶ τὸ αὐτὸ οἱ κατηρτι σμένοι τῷ αὐτῷ νοὶ καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ· ὑψοῦται δὲ πρὸς τῶν γενητῶν ἡ τοῦ Θεοῦ προσηγορία, οὐκ ἐν ταπεινοῦ μετεωριζομένη, ἀλλ' ὅταν οἱ φρονοῦντες αὐτὴν μηδὲν χαμαιπετές, ἀλλὰ ὑψηλὰ καὶ οὐράνια διανοοῦνται. Ὡς γὰρ βεβηλοῦσι τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ, οὐκ αὐτοῦ χραινομένου τοῦ ὀνόματος, ἀλλ' ὅσον ἐπὶ τοὺς περικειμένους βέβηλα πράττοντας καὶ φρονοῦν- τας, οὕτω καὶ ἁγιάζεται ἐκ τῶν ἡμετέρων ενεργη- μάτων. "Οθεν ὁ Σωτὴρ πρὸς ἑτέροις καὶ τοῦτο λέγει ἐν τῇ εὐχῇ διδάσκων τὸ, ο Αγιασθήτω τὸ ὄνομά σου,» οὐκ αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος καθ' ἑαυτὸ ἐκ μὴ ἁγίου, ἁγίου γινομένου· εὐκτέον γὰρ ἁγιασθῆναι αὐτὸ ἐν ἡμῖν, ἁγίως νοούντων καὶ πραττόντων ἡμῶν, καὶ οὕτως ἡ περὶ Θεοῦ διάληψις ἣν κατ᾽ ἔννοιαν Θεοῦ ηκριβωμένην ἔχομεν, ἢ τοῦ Θεοῦ προσηγορία ἐστί. Ταύτην ἁγιαζομένην ἔξομεν, ὅταν καθ᾽ ἁγιότητα ἁπάντα ἐπιτελῶμεν. Ὅσον γὰρ ἐν πλάνῃ καὶ ἀγνο: ἔνιοι τῶν ἀνθρώπων εἰσὶν, ἡ τοῦ Θεοῦ προσηγορία τρόπον τινὰ χραίνεται, ἑλκομένη ἐφ᾽ ἃ μὴ δεῖ· θεοὺς γοῦν ἀγάλματα καὶ τὴν σφῶν κοιλίαν ἐκάλεσαν τινες. Στ. ζ'. Πτωχὸν ἐνταῦθα καλεῖ τὸν μὴ δυνάμενον ἐκ τῶν παρουσῶν θλίψεων ἑαυτὸν σῶσαι· πάντες δὲ ταύτην τὴν πτωχείαν ἔχομεν. Ὥστε περὶ παντὸς λέ DIDYMI ALEXANDRINI autem talium omnis historia. Et gigantem magno- pere validum non salvatum iri dicit viribus suis : quod quidem videbis si attendas quæ Goliath eve- merint. Si autem ad illum qui pugnat adversus Deum spectat bæc denominatio, neque ita salva- bitur in abundantia virtutis impiarum quas sequi- tur doctrinarum. Fortem igitur sic vocatum repe- rire est in Isaia dicente, ‹ Gigantem et vigentem **; præliantemque adversus Deum, apud eumdem : ‹ Gaudentes eunt ad exercendam iracundiam meam :> gaudentes pariter. Et in Genesi: Et erat Nembrod gigas venator coram Domino ". VERS. 20. Quippe et qui ante incarnationem se ipsos adjuvare non poterant, sperant exspectantque futurum sibi adjutorem et protectorem Salvatorem : cui quidem soli fideles omnues toto corde exsultantes gratulantur, temporariorum voluptate neglecta. Liberius forsan dicere: Pro inea spe misericordiam tuam mihi metire. Hoc vero et Salvator ipse do- cuit dicens : • Eadem mensura qua mensi eritis, metietur et vobis ”. ▸ PSALMUS VERS. 4. Sicut qui Babylone visi sunt in fornace nihil ab ignibus læsi, Deum hymnis celebrantes 38, omnem creationem ad id adhibuerunt, conscii se ipsos ad tam grandia impares (magnum est enim Deum hymnis celebrare), sic et qui dicit : « Magnif- cale Dominum mecum, vel omnem creationem, vel justos ad id secum concurrere vult. Magnificare autem Deum, non augere est magnitudinem ejus (nam sine magnitudine est : corporum enim hæc propria est, Deus autem incorporeus), at magna non secundum eum, sed secundum nos, sapere et dicere de eo. Exaltant autem nomen ejus in idip- sum, qui eidem meuti et scientiæ eidem accommo- dati sunt; exaltatur a creatis Dei nomen, non ex humili ad sublimem locum provectum, sed cum meditantes illud nibil terrestre, sed excelsa cœle- stiaque cogitant. Sicut enim violant Dei nomen, ne ipso quidem strictim læso nomine, sed quantum refert ad profana facientes meditantesque, sic et sanctificatur virtutibus nostris. Unde Salvator inter alia hoc quoque dicit in oratione docens : ‹ San- ctificetur nomen tuum ", non quidem ita ut no- men tuum, ex non sancto, sanctum fat : precan- dam enim sanctidicari illud in nobis, sancte cogi tantibus et agentibus, et sic de Deo idea quam secundum Dei cognitionem accuratissimam habe- mus, Dei nomen est. Hoc sanctificatum habebimus, cum sancte omnia perfciemus. Si quando enim in errore et ignorantia nonnulli hominum sunt, Dei nomen quodammodo læditur, ad ea quæ non opor- tet abreptum, deos namque signa ipsorumque ven- trem quidam vocavere. VERS. 7. Pauperem hic vocat eum qui non valet a præsentibus tribulationibus seipsum salvare : omnes autem hanc paupertatem habemus. Quare Isa. xiv, 9. Gen. x, 9. ss Matth. vult, 1. G D Dan. uis, sqq. ss Matth. v, 9. !

γει χρήζοντος ἐκ Θεοῦ σωτηρίας τό, « Οὗτος ὁ πτω- χὰς ἐκέκραξεν, καὶ ὁ Κύριος εἰσήκουσεν αὐτοῦ. Στ. η'. Εἰ τελείους ἐκλαμβάνοιμεν τοὺς Θεὸν φο σουμένους, παρεμβάλλοντα κύκλῳ αὐτῶν ἄγγελον ἐπὶ τὸ ῥύεσθαι αὐτοὺς, οὐκ ἄλλον ἐροῦμεν ἢ τὸν τῆς με- γάλης βουλῆς Θεὸν Σωτῆρα. Τούτου ἀκόλουθον καὶ τὸ ὑπὸ Ἰακὼβ λεγόμενον· . ῾Ο ἄγγελος ὁ ρυόμενός με ἐκ πάντων τῶν κακῶν. » Οὐχ οἷός τε φύεσθαι ἄγγε λος, ἀλλ' ὁ σημαινόμενος Σωτήρο • Στ. θ'. Ἐπεὶ Θεοῦ τὸ χρηστόν, ταυτὸν τῷ ἀγαθῷ σημαίνει. Ἐπεὶ οὖν καὶ τρόφιμός ἐστιν ἄρτος ὢν ζωῆς, προστάττει τὸ Πνεῦμα τοῖς μὴ ὀρεκτικῶς ἔχουσιν, ὥστε αὐτοῦ ἐμφορηθῆναι, κἂν μόνον γεύσασθαι αὐ τοῦ· ἡ γὰρ γεῦσις ἱκανὴ ἐστιν ἐρεκτικοὺς αὐτοὺς ποιῆσαι, ὡς καὶ κατατρυφῆσαι αὐτοὺς θελῆσαι τὸ γεύσασθαι δηλοῖ, κἂν ἄλλως γέ πως (50) ἐκστῆσαι καὶ Β ἐξετάσαι περὶ Θεοῦ. Μακάριος δὲ ὁ διὰ τελειώσεως ἀνελλειπῶς ἐλπίζων ἐπὶ τὸν Κύριον ὑπάρχων ἀνήρ. Στ. ιβ. Οὐδὲ γὰρ φόβον νῦν λέγει τὸν εἰσαγωγικὸν, ὃς καὶ τὰς ἐντολὰς κατορθοί, κατὰ τὸ, « Τὸν Θεὸν φοβοῦ, καὶ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ φύλασσε, ο Νῦν γὰρ ἁγίους καλεῖ διὰ τῆς εἰσαγωγῆς ὡδευκότας ἐπὶ τὴν τελειότητα, οἷς καὶ φόβον ὑποβάλλει τὸν πληροῦντα παντὸς ἀγαθοῦ. - Σημειωτέον, ὅτι ὡς τὰ ἄλλα ἀγαθὰ, οὕτω καὶ ὁ θεῖος φόβος διδακτός ἐστιν· ἐξ οὗ μανθά νομεν μὴ τὸν παθητὸν δηλοῦσθαι φόβον. Οὗτος γὰρ ἀδίδακτος τῇ φύσει, οὐ μόνον ἀνθρώποις, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις ζώοις ἐνυπάρχει. Στ. ις'. Ἐπεὶ αἱ ἐπιβλέπουσαι τὸ πᾶν τοῦ Θεοῦ δυνάμεις, τροπικῶς ὀφθαλμοὶ λεγόμεναι, ἐπιβλέπουσι ἐπὶ τοὺς δικαίους, ἀλλὰ καὶ τὰ ὦτα αὐτοῦ ἕτοιμα εἰς τὸ δέξασθαι τὴν δέησιν αὐτῶν, τούτου χάριν, φησὶν, εἰ θέλετε τούτων ἀπολαῦσαι, ἐκκλίναντες ἀπὸ κακοῦ, τὸ ἀγαθὸν ποιήσατε. — Προνοεῖται γάρ, φησὶν, τῶν δικαίων ὁ Θεός· ὀφθαλμοὺς γὰρ ἐνταῦθα οὐχ ἁπλῶς καλεῖ τὸ ἐποπτικῶς, ἀλλὰ τὸ ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ καὶ προ- νοίᾳ παρὰ τοῦ Θεοῦ γιγνόμενον. Ἐφορῶντος δὲ τούτους τοῦ Θεοῦ, ἔκκλινον ἀπὸ κακοῦ καὶ ποίησον ἀγαθόν. - - Στ. κα'. Τὰ ὀστᾶ τῶν δικαίων, ἤτοι δόγματα άλη- θείας, ἢ ψυχῆς δυνάμεις, φυλάξει ὁ Κύριος, οὐκ ἐῶν οὐδὲ τὸ τυχὸν αὐτὸν συντριβῆναι τὸ μηδὲ τὰ δόγματα τῶν δικαίων μηδ' αὐτὰς δυνάμεις αὐτῶν ἀνατρέπε σθαι. Στ. κβ'. Ὁ ἁμαρτάνων στερείται τῆς ζωῆς τῇ ἐπι- τηρήσει τῶν ἐντολῶν παραγινομένης, θανάτῳ πονηρῷ περιπίπτων· πονηρὸς δὲ θάνατος, ἤτοι ὁ ἐναντίος τῇ ἀγαθῇ ζωῇ, ἢ ὁ πόνον ἐμποιῶν τῷ ὑποκειμένῳ. Ού- τως γὰρ καὶ ἕλκει πονηρῷ ἐπαίσθη ὁ Ἰώβ, τῷ δηλον - ότι πόνον ἐμποιοῦντι. Στ. κγ'. Σημειωτέον, ή κυρίως λύτρωσις ψυχὰς ἀπὸ αἰχμαλωσίας ἐλευθεροῖ· εἰ γάρ ποτε καὶ σώματα λυτροῦται, οὐ προηγουμένως, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός· καὶ ψυχὴν δὲ φύεται οὐκ ἄλλη ἀλλ᾽ ἢ τῶν δούλων αὐτοῦ. Στ. α'. Ἐπεὶ πολλοὶ οἱ διὰ ψευδοδοξίας καὶ τῆς ** EXPOSITIO IN PSALMOS. A de omnibus dicit, salutem a Deo exquirentibus : Iste pauper clamavit, et Dominus exaudivit eum. VERS. 8. Si perlectos intelligimus Deum timen- tes, immittentem in circuitu eorum angelum ad eri- piendum eos, non alium dicemus ac magni consilii Salvatorem Deum. Quod confirmant et quæ a Jacob dicta sunt: Angelus eripiens me ex omnibus malis s. » Non valet liberare angelus, sed Salva- tor. VERS. 9. Dei optinium idem est ac bonum. Cum igitur alibilis est panis vite, jubet Spiritum non appetentes eo repleri, eumque vel solumn gustare : gustus enim ad eos appetentes efficiendos sufficiet, sicut et satiari eos velle gustare indicat, etsi aliter extrabere et exquirere de Deo. Beatus autem vir pro ter perfectionem omnino sperans in Domino. G PSALMUS Gen. XLVIII, 16. * Eccle. x11, 13. D VERS. 12. Neque enim timorem nunc dicit indu- ctum, qui mandata observat, juxta illud • Deum time, et mandata ejus serva s. Nunc enim san- ctos vocat per inductionem iter facientes ad perfe- ctionem, quibus et timorem subjicit implentem omui bono. Animadvertendum quod, ut et alia bona, sic et divinus timor doceatur : ex quo disci- mus non passivum ostendi timorem. Hic enim non docetur natura, non tantum hominibus, sed et anię malibus cæteris inest. - VERS. 16. Cum inspicientes omnia Dei facultates, allegorice oculi dictæ, inspiciunt super justos, sed et aures ejus paratæ ad eorum precationem acci- piendam, hujus gratia, inquit, si vultis iis frui, recedentes a malo, bonum facite. - Consulit enim, ait, justis Deus: oculos enim hic non simpliciter vocat quod ad inspectionem refert, sed quod bene- ´ficentia et providentia Dei fit. Inspiciente autem eos Deo, recede a malo et facias bonum. - VERS. 21. Ossa justorum, sive veritatis dogmata, vel animæ facultates, custodiet Dominus, non sinet ne unum eorum quidem conteri; justorum scilicet. neque dogmata, neque virtutes ipsæ franguntur. VERS. 22. Peccator vita privatur ea quæ manet mandatorum observatores, morti pessimæ succum- bens: pessima autem mors, sive quæ contraria est bonæ vitæ, sive quæ pœnam morienti parit. Sic enim et ulcere pessimo cruciatus est Job, pœnam scilicet incutiente. VERS. 23. Animadverte quod proprie redemptio animas captivitate liberat. Nam si quando et cor- pora redimerentur, non primitus sed per accidens : ac non quævis liberatur anima, sed servorum ejus. XXXIV. VERS. 1. Cum multi per falsas doctrinas, aliam (50) Suppl. ἐξη, vel aliquid simile. Εριτ.

άλλης κακίας πολεμεῖν τε προὔθεντο, τούτου χάριν. σὺ ἀντ᾿ ἐμοῦ πολέμησον αὐτοῖς· ἀναντιῤῥήτως γὰρ καταλυθήσονται, ἐπεὶ Κύριος συντρίβων πολέμους ὑπάρχεις. — Σημαίνει δὲ τὸ ἀδικεῖν, βλάβην, ἐν τῷ, • Ιδού δέδωκα ὑμῖν πατεῖν ἐπάνω ἔφεων καὶ σκορ- πίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ· καὶ οὐδὲν ὑμᾶς οὐ μὴ ἀδικήσῃ. » - Στ. β'. Τὰ ὅπλα κατάλληλα χρὴ νοεῖν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ. — Οδὸς ἀσεβῶν ὁ βίος ὁ μοχθηρός. Μὴ ἔστω δὲ καὶ φέγγος ἐν αὐτῇ, φησίν, εἰ καὶ πλατείαν ταύτην ενό μισαν. Εὔχεται δὲ μηδὲ στάσιν αὐτοῖς εὑρεῖν ἐν αὐτῇ καὶ αἱ δυνάμεις δὲ τῶν ἀγγέλων ὅπλα τυγχάνουσι τοῦ Θεοῦ. Στ. η'. Δηλοῖ δὲ ὡς κατὰ τὴν πρᾶξιν ἕκαστος τι μωρεῖται· ἀντὶ δὲ τῶν εὐκτικῶν χρῆται προστα κτικοῖς. Στ. ι'. Οἱ πάντα ψιλῆς τῆς λέξεως καὶ οὐδὲν ἀλλη γορικῶς ἐκλαμβάνειν ποθοῦντες, ἐλεγχέσθωσαν καὶ ἐκ τοῦ προκειμένου στίχου. Οὐδὲν γὰρ οὕτως ἠλίθιόν ἐστιν, ὡς νομίσαι τὰ αἰσθητὰ ὀστᾶ ἔννοιαν ἔχειν Θεοῦ, ὥστε ὑμνεῖν αὐτὸν καὶ εἰδέναι ὅτι οὐδεὶς ὅμοιος αυτ τῷ· περὶ γὰρ τῶν ὀστῶν τοῦ ἔσω ἀνθρώπου, δυνά- μεις τε αὐτοῦ καὶ δόγματα ἀληθῆ ταῦτα (51) ειρη- ται, τό, « Πάντα τὰ ὀστᾶ μου. » Διὰ πάσης γὰρ ἐν- νοίας καὶ δόγματος ἀληθινοῦ ἐβεβαιώθην, μηδὲν αὐτῶν (52) γενητῶν ὅμοιον εἶναι τοῦ Κυρίου· μόνος γὰρ ὁ Υἱὸς εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου καὶ χαρακτήρ θεϊκῆς ὑποστάσεώς ἐστιν. Ἐνδέχεται δὲ τὸν αὐτὸν εἶναι πτωχόν τε καὶ πένητα· τὸ μὲν, ὡς ἀποπεπτω κότα πλούτου· τὸ δὲ, ὡς μετὰ πόνου τὰ πρὸς τὸν βίον περιποιούμενος. - • Στ. ιγ'. Τοῦ καλῶς προσευξαμένου ἡ προσευχή εἰς αὐτὸν ἀνακάμπτει, φέρουσα τὰ ἀγαθὰ ὑπὲρ ὧν γέγονεν· καὶ ἀποστραφεῖσα εἰς κόλπον συστρέφεται τοῦ ἀναπέμψαντος αὐτήν. Σημαίνει δὲ ὁ κόλπος τὸ ἡγεμονικὸν αὐτῶν. Οὕτω γὰρ ὁ φαυλισμὸς αὐτῶν ἐν γῇ Αἰγύπτῳ, « εἰς κόλπον αὐτῶν, καὶ, « εἰς κόλπον ἐπέρχεται πάντα τοῖς ἀδίκοις· καὶ ταύτῃ καὶ πάντες οἱ δίκαιοι εἰς κόλπον ᾿Αβραὰμ χωροῦσιν, τουτέστιν εἰς τὴν αὐτὴν αὐτῷ γνώμην καὶ ἐπαγγελίαν. Στ. ιδ'. Εξηγητικὸν τὸ παρὸν εἶναι δύναται τοῦ, • Ανταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ καλῶν·, ἐμοῦ γὰρ ὑπὲρ αὐτοῦ πενθοῦντος καὶ σκυθρωπάζοντος ἐφ' ᾖ ἔχουσιν νεκρότητι, αὐτοὶ κατ᾿ ἐμοῦ συναγόμενοι Ο εὐφροσύνην εἶχον ὡς ὑποχείριόν με ληψόμενοι. Στ. ιε'. Κατ᾿ ἐμοῦ συναχθέντες καὶ εὐφρανθέντες, καὶ ὅμως καὶ οὕτως σκεδασθέντες, οὐ κατενύγησαν, τουτέστιν οὐ μετέγνωσαν ἐφ' οἷς κακῶς ἐβουλεύσαντο, ἀλλ᾽ αὖθις τοῖς αὐτοῖς ἐπεχείρησαν. Στ. ιζ'. ῾Ο ἅγιός φησιν, « Κύριε, πότε ἐπάψει; ν ἐποψομένου γὰρ οιχήσεται τὰ προειρημένα ἅπαντα συναπιόντα τοῖς ὁρῶσιν αὐτά. Μονογενῆ δὲ λέγει τὴν ψυχὴν ἑαυτοῦ τῷ μόνην αὐτὴν ἐσχηκέναι· οὐ γὰρ προσεκτέον τῇ περὶ μετεμψυχώσεως μυθοποιία (55). Η τάχα μονογενής ἄλλη παρὰ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἡ οὐσία τοῦ συνεζευγμένου τῇ ψυχῇ πνεύματός ἐστιν· DIDYMI ALEXANDRINI - i que improbitatem proeliare constituerunt, hujus A gratia tu pro me expugna eos: profecto enim dis- solventur, quoniam Dominus es conterens bella. Significat autem nocere detrimentum, in hoc loco : • Ecce dedi vobis ambulare super serpentes et scorpiones, et super omnem potestatem inimici : et nihil nocebunt vobis 17. - VERS. 2. Arma similiter intelligere oportet de Deo. Via impiorum vita est molesta. Ne sit lumen in ea, ait, etsi latam eam putaverint. Pre- catur quoque ne stationem iști inveniant in ea: et virtutes angelorum arma sunt Dei. VERS. 8. Ostendit autem ut secundum ea quæ fecerit quisque retribuitur; pro optativis utitur imperativis. VERS. 10. Qui omnia ad litteram nihilque alle- gorice accipiendum volunt, hoc coarguantur ver- siculo. Nihil enim sic absurdum est ut credere sensilia ossa cognitionem habere Dei ita ut cele- brent eum, et sciant nullum ei esse similem : nam de interioris hominis ossibus virtutes ejus et dogmata vera hæc dicta sunt, ‹ Omnia ossa mea. » Nanique per omnem scientiam veramque doctrinam roborata sunt, cum nihil eorum crea- torum simile sit Domino; solus enim Filius imago Dei invisibilis et character divinæ substantiæ est. - Sequitur eumdem esse pauperem atque egenum, primo ut amissis opibus, dein cum labore vitæ necessariis consulens. VERS. 13. Recte precantis oratio in eum reverti- tur, bona ferens pro quibus facta est; deflexa in sinum convertitur illius qui emisit eam. Significat attem sinus rationem eorum. Sic enim humiliatio eorum in Ægyptiaca terra, e in sinum eorum; atque, c in sinum deveniunt omnia impiis ; » et ideo omnes justi in sinum Abraham eunt, id est ip eamdem ac illi sententiam et repromissionem. VERS. 14. Intelligi praesens versiculus potest : Reddiderunt mihi mała pro bonis. Me enim super eam lugente, et contristato de interitu ad quem deveniunt, isti adversus me congregati lætati sunt, me ut facilem prædam aggressi. VERS. 15. Adversum me lætantes et congregati, et tamen et sic dissipati, non compuncti sunt, id est eos non pœnituit horum quæ inique meditati sunt, sed rursus iisdem adhæserunt. VERS. 17. Sanctus ait : • Domine, quando respi- cies? › Respiciente enim Deo, evanescent modo dicta, deficientque cum agentibus ea. Unicam au- tem dicit animam suam, quod solam eam habuit : non est enim consentiendum cum mythologico met- empsychoseos errore. Protinus unica alia est præ- ter animam ejus, spiritus scilicet auimæ conjun- Luc. x, 19. B C - nem. (51) An τοῦτο ? Επιτ. (52) Lege τῶν. ID. (53) idesis metempsychoscos reprehensio-

μονογενῆς γὰρ αὕτη τῷ ἀποκεχωρίσθαι ἀπὸ πάντων τῶν ἐν ἡμῖν κατὰ θειότητα. Στ. ιη'. Πολλὴ Ἐκκλησία ἡ ἐκ πολλῶν ἁγίων συναγομένης λαὸς πολὺς, ὁ βέβαιος καὶ στιβαρός, ἐπιπολαίῳ καὶ εὐχερεῖ ἀντιδιαστελλόμενο;. Στ. κβ'. Ἐπεὶ σοῦ παρόντος μοι, οἱ ἐχθροί μα κράν, «μὴ ἀποστῇς ἀπ' ἐμοῦ, ὅπως μὴ ἐπέλθωσι μοι μονωθέντι σου. Στ. κγ'. Ἐπεὶ πολλαχοῦ ἡ τοῦ Θεοῦ μακροθυμία, ὕπνος αὐτοῦ λέγεται, ἐπιτριβομένων τῶν ἐχθρῶν, διανίστησιν εἰς ἀγανάκτησιν τὸν Κύριον λέγων· • Εξεγέρθητι, Κύριε, καὶ πρόσχες τῇ κρίσει μου, ο τουτέστιν, Ἐπίστησον τὴν ἔφορον δύναμίν σου, ὅπως ἐξετασθῇ τὰ κατ' ἐμὲ πρὸς τοὺς ἐχθρούς μου· πατρὸς ἀγαθοῦ γὰρ τοῦτο, ἐπεὶ ἀδίκως ἐχθραίνουσί μοι. Λοιπὸν δὲ αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ τὸ τέλος τοῦ παντὸς λόγου ἐπισφραγίζεται φάσκων· . Καὶ ἡ γλῶσσά μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου.» (Δίδυμος ἐξέβαλεν τὸν ψαλμὸν ἀρίστως εἰς δίκαιον.) Στ. κς'. Ἐπ' ὠφελείᾳ τῶν ἐχθρῶν ταῦτα λέγεται, τῷ αἰσχυνθῆναι αὐτοὺς καὶ ἐντραπῆναι, καὶ αἴσθησιν λαβεῖν τῶν οἰκείων ἁμαρτημάτων, καὶ εἰς τοὐπίσω χωρῆσαι τῆς ὁδοῦ ἧς ὤδευσαν. Στ. β'. Ο καθ' ἕξιν παράνομος ἐν ἑαυτῷ λογιζόμε- νος λέγει οὐκ ἄλλο τι ἢ τὸ ἁμαρτάνειν. Συγκαταθέ μενος γάρ τις κατά διάνοιαν πρότερον, ἐπὶ τὸ πρακτι κῶς ἁμαρτάνειν διαβαίνει. Δύναται δὲ καὶ ἐν τῷ ἐν ἑαυτῷ λέγειν ἁμαρτάνειν, οἷόν ἐστι τό· < Σὺ δὲ εἶπας ἐν τῇ διανοίᾳ σου, Εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναβήσο- μαι, » καὶ τὰ ἑξῆς· τουτέστιν, ἡγεῖται μηδένα βλέπειν αὐτοῦ τὰ βουλεύματα. Στ. δ. Ἑτέρα ἐστὶ Γραφὴ φάσκουσα· « Τὰ ῥήματα τοῦ στόματος αὐτοῦ, ἀνομία καὶ κόπος· ν τουτέστιν, ἐπαχθῆ ὡς κόπον ἐμποιεῖν τοῖς προσέχουσιν. • Οὐκ ἐβουλήθη συνεῖναι τοῦ ἀγαθῦναι. » Δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων, ὡς ὁ παράνομος οὐκ ἐκ κατασκευῆς ἐστι τοιοῦτος· τὸ γὰρ μὴ βούλεσθαι σύνεσιν ἔχειν ἐπὶ τῷ ἀγαθοποιεῖν, αὐτεξουσίου. Στ. ς'. Καὶ ἐν Ησαΐᾳ ἅμα ταῖς νεφέλαις μνη- μονεύεται οὕτως· . Εὐφρανθήτω ὁ οὐρανὸς ἄνωθεν, καὶ αἱ νεφέλαι ῥανάτωσαν δικαιοσύνην. » Αἰσθηταὶ δὲ νεφέλαι οὐ δικαιοσύνην ἢ ἀλήθειαν, ἀλλ' ὑετὸν ῥέουσιν. Αἱ οὖν δικαιοσύνην ῥέουσαι νεφέλαι, θεῖοι ἄνδρες εἰσὶ τὸν πνευματικὸν ὑετόν, τουτέστι τὸν κατ' ἀρετὴν λόγον, προχέουσαι· ὑπεράνω δὲ τούτων οὐρανὸς εὐφραινόμενος, ἤτοι αἱ μακάριοι φύσεις αἱ οἰκοῦσαι τὸν οὐρανὸν τυγχάνουσιν, ἢ ὁ Σωτὴρ ἀλ ληγορικῶς οὕτως ονομαζόμενος. "Ανωθεν γὰρ ὁ οὐ ρανὸς οὗτος, τουτέστιν ὑπεράνω φύσεως πάσης γενη- τῆς τυγχάνει, καὶ ὑπὲρ τῆς πάντων ὠφελείας εὐ- φραίνεται. Καὶ ἐνταῦθα οὖν, ἐν μὲν τῷ οὐρανῷ, φημὶ τῷ Σωτῆρι, ἔστι τὸ ἔλεος τοῦ Κυρίου πάντας ἐλεοῦντος, ἡ δὲ ἀλήθεια αὐτοῦ, ἥτις καὶ τοῖς τύποις ἀντιδιαστελλομένη, ἐν ταῖς προειρημέναις νεφέλαις ἐστίν· εἰ γὰρ καὶ κατὰ σκιὰν ἐθίουν οἱ προφῆται, ἀλλ᾽ οὐχ ἡγνόουν τὴν ἀλήθειαν, ἧς αὕτη σύμβολον. Στ. 5, η'. 'Ανθρώπους τους κατ' εικόνα καὶ τὸ EXPOSITIO IN PSALMOS. A ctus : unica enim illa, prout divisa ab omnibus quæ nobis insunt secandum divinitatem. B PSALMUS C D VERS. 18. Multa Ecclesia est multis sanctis con- gregata, populus multus, qui firmus et robustus a levi et tractabili sejunctus est. VERS. 22. Cum te mihi adstante, inimici procul sint, ‹ne discedas a me, › ne me a te derelictum adoriantur. VERS. 23. Cum multis locis Dei longanimitas somnus ejus dicatur, attritis inimicis, erigit ad iram Dominum dicens : • Exsurge, Domine, et intende judicio meo, id est, Excita intentam vir- tutem tuam, ad inquirenda ea quæ adversus me inimici mei moliti sunt: patris enim boni boc, cum inique sæviant in me. Reliquum autem ipse de se ipso finem omnis sermonis concludit dicens : « Et lingua mea meditabitur justitiam tuam. › ( Didy- mus exhibuit psalmum indefinite in justum. ) . VERS. 26. Ad utilitatem inimicorum haec dicun- tur, scilicet erubescere eos et converti, et conscios esse propriorum peccatorum, et retrorsum reverti in via quam perrexerant. XXXV. VERS. 2. Qui peccare assuevit secum reputans dicit nihil aliud ac peccatum. Primum enim mente ac- quiescens, mox ad peccatum reipsa devenit. Potest autem et in iis quæ secum dicit peccare, sicut illud: Tu autem dixisti in animo tuo: In cœlum ascendam 18. » et reliqua : id est, existimat nemi- nem videre ipsius consilia. , VERS. 4. Alia est Scriptura dicens : . Verba oris ejus, iniquitas et molestia. Hoc est, eo venit ut molestiam faceret sibi adhærentibus. Noluit in- telligere ut bene ageret. » Manifestum est prædictis peccatorem talem esse consulto : nolle enim intel- lectum habere ut bene ageret, ultro agentis est. VERS. 6. Sic et Isaias de nubibus meminit : • Latentur coeli desuper, et nubes pluant ju- stitiam s › Sensibiles vero nubes non justitiam aut veritatem, sed pluviam rorant. Quæ igitur justitiam depluant, divini viri sunt pluviam spiritalem, hoc est juxta veritatem verbum, profundentes: desuper eos cœli exaltantes, beatæ sunt naturæ quæ cœlum inhabitantes sunt, vel Salvator allegorice sic de- nominatus. Desuper enim cœlum illud, id est supra omnis creaturæ naturam est et pro omnium utili- tate laetatur. Et hic igitur in coelo, Salvatore, dico, est misericordia Domini omnes miserantis, et ve- ritas ejus, quæ a figuris secernitur, in prædictis nubibus est: etsi enim in umbra vixerunt prophetæ, tamen cognoverunt veritatem, cujus erat symbolum. [sa, x1, VERS. 7, 8. Nihil mirum quod qui homines forma 14. 19 Isa, SLV, 8.

τοὺς φρονίμους ἀναιρεῖν· ὀργὴ γὰρ ἀπόλλυσι καὶ Δ φρονίμους· ἀλλὰ καὶ τῆς ἐνεργείας τῆς ἀρετῆς ἐστιν εμποδιστική. « Οργὴ γὰρ ἀνδρὸς δικαιοσύνην Θεοῦ οὐκ ἐργάζεται· ἡ διό, ο Παῦσαι ἀπὸ ὀργῆς, καὶ ἐγὼ κατάλειπε θυμόν, ζηλωτής πραύτητος καὶ ἡμερότη τος γινόμενος δύνα.... Στ. ι. 'Αλλ' οὐδὲ ὑπάρξει ὁ ἁμαρτωλός καταργου- μένης τῆς κακῆς ἕξεως καθ' ἣν τοιοῦτός ἐστιν· τόπος δὲ μὴ εὑρισκόμενος ὡς ἐν τάξει νοείσθω, οἷον ἄλλη τάξις μαθητοῦ καὶ διδασκάλου. Μέχρι τὴν ὁμοίαν ἐπιστήμην ἀναλαβὼν εἰς τὴν αὐτὴν αὐτῷ καταστήσε ται τάξιν, τοῦ μαθητοῦ τὸν τόπον ἀπολιπών. Οὕτω τῆς κακίας ἀναιρουμένης, οἱ ταύτην ἑλόμενοι, τόπον οὐχ ἕξουσιν. Εσται δὲ πλῆθος εἰρήνης ἐπὶ τῆς τῶν πραέων γῆς, ὅτε πάντες οἱ ἐχθροὶ πρὸς οὓς ἔχομεν τὸν πόλεμον καταλυθῶμεν (57). • Στ. ι6'. Λεχθείη δ' ἂν καὶ περὶ τοῦ διαβόλου μετὰ γὰρ ἄρθρου τοῦτον εἶπεν ἁμαρτωλόν· καὶ οἱ ἁμαρτωλοὶ οὐδὲ αὐτοὺς ἐν κακοῖς πλουτούντας τις τρώσκουσιν, οὐδὲ σφάττουσι δὲ τοὺς σχολιοὺς τῇ καρδίᾳ φίλους ὄντας αὐτοῖς. Στ. ιδ'. Ἐπεὶ ὁ ἁμαρτάνων τῇ ἑαυτοῦ ἁμαρτία ἀποθνήσκει, καὶ τούτων ἡ ῥομφαία ἣν κατ' ἄλλων ἠκόνησαν βλάψει αὐτοὺς εἰσερχομένη εἰς τὴν καρ δίαν αὐτῶν· ἀλλὰ καὶ τὰ τόξα αὐτῶν συντριβείη, όπως μηδένα τοξεῦσαι δυνηθώσι. Τόξα δὲ αὐτῶν ἐν τεταμένα οἱ πονηροί εἰσι λογισμοί· ῥομφαία δὲ ἠκονημένη κατὰ τῶν διαφορῶν ὁ ἀναιρετικός ἐστι λόγος αὐτῶν. Στ. ιζ'. Νόει δὲ βραχίονας τὰς πρακτικὰς τῆς ψυ χῆς δυνάμεις. Πρὸς διάνοιαν κρεῖττον τῷ δικαίῳ ὀλίγον γνώσεως ἔχειν μετ' εὐσεβείας, ὑπὲρ πλοῦτον μετὰ δυσσεβείας τῶν ἁμαρτωλῶν· ὅν πλουτεῖν οἷον ταί τινες, τὰ τῆς ψευδωνύμου γνώσεως μετερχόμε Στ. ιθ'. Καιρός πονηρός ἐστιν ὅτε ἐπίπονα τις ἀπολαμβάνει ἁμαρτημάτων ἕνεκα. Ἐν τοιούτῳ οὖν καιρῷ οὐ καταισχυνθήσονται οἱ ἄμωμοι, οὐκ ἔχον τες πράξεις ἐφ' αἷς ἔστι τοῦτο παθεῖν. Στ. κε'. Πρὸς διάνοιαν, ἐκ νεαροῦ καὶ ἀβεβαίου ήθους, καθ' δν νεωτερίζω· νεώτερος ήμην, μεταβα λὼν εἰς γῆρας ἦλθον, βίον ἀκηλίδωτον καὶ πολιὰν φρόνησιν κεκτημένος. Ὅμως οὖν οὕτω προκόψας • οὐκ εἶδον δίκαιον ἐγκαταλελειμμένον, » τῷ τὸν Θεὸν ἔχειν τρέφοντα καὶ ἄρτους θείους παρέχοντα, ὡς μὴ ζητῆσαί ποτε ἄρτους τὸ τοῦ δικαίου σπέρμα, τουτ ἐστι τοὺς κατὰ διδασκαλίαν γεγενημένους. Πλην γοῦν τὴν ζωὴν ἑαυτοῦ κατάστασιν οὖσαν ἡμέραν ἐλεεῖ κοινωνικὸς ὤν, καὶ δανείζει ήτοι μαθήματα τοῖς ἀκροωμένοις, ἢ Θεῷ. Καὶ τὸ ἐλεῶν πτωχόν, Θεῷ δανείζει, ἐπὶ τὸ κερδῆσαι τόκους σωτηριώδεις· ὥστε καὶ τὸ σπέρμα αὐτῶν εὐλογημένον εἶναι πάσῃ εὐλο για πνευματικῇ. Στ. λ'. Ο δίκαιος πᾶσαν τὴν ἠθικὴν κατορθώσας ἀρετὴν, ἦλθεν ἐπὶ θεωρίαν. Διὸ καὶ ὁ λόγος αὐτοῦ τροπικῶς στόμα καλούμενος, οὐκ ἄλλο τι ἢ τὴν ἐν τῷ EXPOSITIO IN PSALMOS. tes pessumdet : ira enim occidit et sapientes; sed et impedimento est virtuti : ‹ Ira enim bominis justi- tiam Dei non operatur ". Ideo, « Desine ab ira et derelinque furorem, zelator mansuetudinis et dul- cedinis factus..... B D Jac. 1, 20. VERS. 10. Sed nihil proderit peccatori, irrita cum sit prava indoles qua talis est; locus qui non invenitur quasi ordo intelligendus est. Alius est enim ordo magistri et discipuli; donec similem scientiam suscipiens, in eumdem ac ipsius colloca- bitur ordinem, discipuli loco relicto. Sic sublata improbitate, qui eam elegerunt, non habebunt lo- cum. Erit autem multitudo pacis in mansuetorum terra, quando omnes inimici, quibuscum nobis pæliandum est, dissoluti erunt. VERS. 12. Hæc quoque dici possunt de diabolo : namque cum articulo illum dixit peccatorem; et peccatores neque ipsos in malis ditescentes lædunt, neque trucidant iniquos, cum sibimetipsis cordi sint. VERS. 14. Peccator scilicet proprio peccato perit, eorumque gladius, quem in alios exacuerant, lædet eos intrans in corda ipsorum; sed et arcus eorum conterentur, ne quemquam sagittare possint. Arcus vero eorum extensi improba sunt eloquia; gladius in jurgia exacutus pessumdans est sermo eorum. VERS. 17. Intellige brachia activas animæ facul- tales. Quod ad sensun, melius justo parum ha- bere scientiæ cum pietate, quam divitias cum pec- catorum impietate: quibus autem divites esse pu- tant nonnulli eos qui falsam sectantur scientiam, VERS. 19. Tempus malum est quando quis labo- res tolerat peccatorum causa. In tali igitur tempore non confundentur immaculati, non ea operantes, de quibus est erubescendum. VERS. 25. Quod ad sensum, ex puerili infirmaque vivendi ratione qua juvenor: junior eram, immuta- tus ad senectutem perveni, vitam immaculatam, canescentemque meditationem consecutus. Attamen bucusque provectus, ‹ non vidi justum dereli- clum, qui quidem Deum babuerit nutritorem di- vinosque sic præbentem panes, ut nunquam quæ- sierit panem justi semen, id est justorum disciplinæ eruditi. Tota igitur die in mansuetudine constitutas miseratur, in omnes officiosissimus, et commodat sive præcepta audientibus sive Deo. Qui miseratur pauperem, Deo commodat, fructus salutis lucratus :. ideo semen eorum benedictum est omni spirituali benedictione. VERS. 30. Justus postquam omnem moralem cor- rexit virtutem, ad contemplationem venit. Ideoque sermo ejus allegorice os vocatus non aliud quid- (57) Legendumn καταλυθώσι. EDIT.

Α θεωρεῖν σοφίαν μελετῇ· εἰς τοῦτο παραλήψῃ τὸ, Διήγησις εὐσεβοῦς, διὰ παντὸς σοφία· ὁ δὲ ἄφρων Εt ὡς σελήνη ἀλλοιοῦται. Καὶ ἡ γλῶσσα δὲ τοῦ διο καίου οὐκ ἀνεξετάστως, οὐδ᾽ ὡς ἔτυχεν φθέγγεται · κρίνας γὰρ καὶ ἐξετάσας διαφορὰν λεκτέων καὶ οὐ λεκτέων, τὰ μὲν ἐρεῖ, τὰ δὲ ἡσυχάσει· τοιοῦτόν ἐστιν τὸ, « Χείλη σοφῶν δέδεται αἰσθήσει, » τῷ ᾔσθη μένως καὶ λέγειν καὶ σιωπᾷν· αἰσθήσει, δεσμῷ τῶν χειλέων κέχρηται. Στ. λα'. Ὃν κατὰ φύσιν ἔχομεν νόμον ἐν καρδία, καθ' ὃν διακρίνομεν τὸ ποιητέον καὶ οὐ ποιητέον, οὐκ ἄλλου ἐστὶν, ἢ τοῦ πεποιηκότος ἡμᾶς κατὰ τὴν ἑαυτοῦ εἰκόνα Θεοῦ (58). Αμέλει ὅτ᾽ ἂν σώζωμεν ἀδιαστρόφους τὰς ἐννοίας, τῶν χειρόνων ἀπεχόμε νοι, τῶν κραττόνων ἀντιποιούμεθα. Τούτῳ τῷ νόμῳ ἡγεμόνι τῆς ὁδοῦ χρώμενοι, ἄνευ ὑποσκελισμοῦ δια βαίνομεν ἐφ᾿ ὃν ἐπειγόμεθα τέρμα. Δυνατὸν δὲ τὸν εὐαγγελικὸν νόμον δηλοῦσθαι διὰ τῆς παρούσης λέ ξεως. Στ. λδ'. Τῷ δικαίῳ ᾧ κατανοεῖ ὁ ἁμαρτωλὸς ζη- τῶν αὐτὸν θανατῶσαι, λέγεται, «Υπόμεινον τὸν Κύριον, » εἰ καὶ πολλοὺς ἔχεις τοὺς φονῶντας κατά σοῦ, ἐκ Θεοῦ δέχου την σωτηρίαν. Οὕτω γὰρ διατε θέντι σοι ἀκολουθήσει τῷ ὑψωθῆναι, ὥστε κατακλη- ρονομῆσαι τὴν πολλάκις ἤδη εἰρημένην γῆν. Σημειω τέον δὲ, ὅτι ἐν ὕψει που κεῖσθαι τὴν τῆς ἐπαγγελίας λέγει γῆν. Ὑψοῦται τις (59), ἀλλὰ τὴν ἄνω που ἱδρυμένην. Καὶ ἐν Ἡσαΐᾳ γοῦν· • Αναβιβάσει σε Κύριος ἐπὶ τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς, » εἴρηται· καὶ ἐν οἴῳ δὲ ὕψει τυγχάνει αὐτὴ ἡ γῆ σκόπει, ὡς Θεοῦ ἀνα- βιβάζοντος ἐπ' αὐτὴν καὶ ὑψοῦντος, ὥστε αὐτὴν κλη ρονομῆσαι, τῷ μὴ οἷόν τε εἶναί τινα ἑαυτῷ ἐπ' αὐ τὴν γενέσθαι. Στ. λς'. Παρελθών, φησί, τῇ διανοίᾳ ἐπὶ τὸν μέλο λοντα βίον, οὐκέθ' εὗρον τὸν ἀσεβῆ, ὡς ζητῆσαι τὸν τόπον, καὶ μὴ εὑρίσκεσθαι τοὺς φαύλους μετὰ ταῦτα, οὐ τῆς οὐσίας αὐτῶν ἀφανιζομένης, ἀλλὰ τῆς ποιότητος, καθ᾽ ἦν εἰσιν τοιοῦτοι. Καὶ περὶ τοῦ μὲ εὑρίσκεσθαι τὸν ἐν τάξει τόπον αὐτῶν, προαποδέδει κται. Εἰ δὲ περὶ τοῦ Σατανᾶ ταῦτα λέγοιτο, ἐπεὶ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου εἴρηται, παρέρχεται δὲ οὗ τος ὁ κόσμος, ζητήσας τις ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι τὸν τόπον τούτου τοῦ ἄρχοντος, οὐχ εὑρήσει. Εἰ δὲ καὶ ἁμαρτία τόπος ἐστὶν τοῦ διαβόλου κατὰ τὸ, « Μὴ δί- δοτε τόπον τῷ διαβόλω, ο τῆς κακίας ἀφανιζομένης, οὐχ εβρέθη ὁ τόπος τοῦ ἀσεβοῦς. Στ. λζ'. Διαφορὰν ἀκακίας καὶ εὐθύτητος εἴποι ἄν τις τοιαύτην· εἰ μὲν ἀκακία ᾗ ἡ τῶν κακῶν ἀπρα- ξία, εὐθύτης εἴη ἡ ἕξις καθ᾿ ἣν ἀπαθῶς πάντα ένα εργοῦμεν· εἰ δὲ ἀκακίαν λέγει τὴν τοῦ ἤθους κατόρ- θωσιν, εὐθύτης εἴη ἡ ἀκαμπὴς τῶν δογμάτων τῆς ἀληθείας θεωρία. Εκατέρως προστάσσει φυλάσσειν ἀκακίαν καὶ ἰδεῖν εὐθύτητα, τῷ εἶναι ἐγκατάλειμμα εἰς τὸν μέλλοντα βίον τῷ εἰρηνικῷ ἀνθρώπῳ πεφυλα χότι διττὴν ἀκακίαν, καὶ τεθεωρηκότι τὴν προειρημέν DIDYMI ALEXANDRINI , quam atque in contemplatione sapientiam medita- tur. Sic accipies illud : . Sermocinatio pii, in omni- • bus sapientia; stultus vero ut luna immutatur *. Et lingua justi non indiscriminatim neque ut occur- rit loquitur ; inquirit enim atque discernit loquendi et non loquendi opportunitatem, et nunc quidem loquitur, nunc vero silet. Hoc quoque sensu illud : • Labia sapientium intellectu clauduntur "; » no- verunt enim quando loquendum et quando silen- dum intellectu quasi labiorum freno utuntur. VERS. 31. Quam natura habemus legem in corde, qua quid sit faciendum et a quo abstinendum ju- dicamus, non alius est atque illius qui creavit nos ad imagineın suam Dei. Profecto cum rectas ser- vamus cogitationes, a pejoribus recedentes, meliora quærimus. Hac lege duce viæ utentes, sine sup- plantatione ambulamus ad quem properamus ter- minum. Potest quoque hoc loco lex evangelica si- gnificari. VERS. 34. Justo, quem considerat peccator, quæ- rens mortificare eum, dicitur : . Exspecta Domi num, › etsi multos habes necem adversus te mo- lientes, a Deo accipe salutem. Ita enim tibi consti- tuto socius aderit, et exaltabit te, ita ut jam sæpius nominatam hæreditate capias terram. Notandum est quod in exaltatione sitam esse dicit repromissionis terram. Exaltatur aliquis, nam superna est illa. in Isaia igitur dictum est: Provehet te Dominus ad bona terræ ". Atque in quanta sit excelsitate videas, ut Deus ipse promoveat ad eam et exaltet, ad eam hæreditate capiendam, cum nemini liceat ex seipso ad eam pervenire. B C VERS. 36. Transiens, ait, mente ad futuram vi- tam, non jam inveni impium, ita ut quærerem lo- cum, nec postea invenirem improbos, sublata non eorum substantia, sed indole qua tales sunt. Et quod non inventus est in ordine locus eorum, prius demonstratum est. Si autem de Satana hæc dice- rentur, cum princeps hujus mundi dictus sit, trans- it hic mundus, quæsitusque in futuro evo hujus principis locus non invenietur. Si et peccatum locus est diaboli, juxta illud : c Ne date locum diabolo 38, sublata improbitate, non inventus est impii locus. D VERS. 37. Dicet forte aliquis hanc esse innocentiae et æquitatis differentiam: si innocentia est absti- nere a malis, æquitas crit babitus quo recte omnia operamur; si autem innocentiam dicit rectos mo- res, æquitas esset inflexa dogmatum veritatis con- templatio.Utrumque jubet, custodire innocentiam et videre æquitatem, ut sint reliquæ in futuram vitam pacifico homini, qui duplicem custodierit innocen- tiam, et prædictam viderit duplicem æquitatem, reli - Eccli. xxv11, 12. Prov. XIV,3. Isa. I, 19. lex Dei sit. Ephes. iv, 27. (58) Optima Didymi sententia, quod lex nature (59) Deesse aliquid videtur. Edit.

νην διττὴν εὐθύτητα τῶν ἐγκαταλειμμάτων τῶν ἀσε- Α τῶν ἐξολοθρευομένων ἐπὶ τὸ αὐτὸ, καὶ ἅμα κατὰ τὸν τῆς κρίσεως καιρόν. Σωτηρία δὲ τῶν δικαίων γίνε ται παρὰ Κυρίου ὑπερασπίζοντος αὐτῶν ἐν καιρῷ θλίψεως. Υπάρξει δὲ αὐτοῖς καὶ τὸ βοηθείας παρὰ τοῦ Κυρίου τυχεῖν, καὶ τὸ ῥυσθῆναι ἐκ πολεμίων, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐξαιρεθῆναι ἐκ χειρὸς ἁμαρτωλῶν, τουτέστι πράξεως ἢ δυνάμεων πονηρῶν, διότι ἤλπι- σαν ἐπ' αὐτόν. Διὸ καὶ ὁ ψαλμὸς οὗτος ἐν οἰκείῳ ἀρι θμῷ τῶν λεγομένων ἐν αὐτῷ τέτακται· ἔστι γὰρ τριακοστὴς ἔκτος. Οὗτος δὲ ὁ ἀριθμὸς ὁμοῦ τρίγωνος καὶ τετράγωνός ἐστιν πλευρᾷ τῇ ὀγδοάδι· ἔστι δὲ ἡ ὀγδοὰς ἀναστάσιμος τοῦ Σωτῆρος ἡμέρα. Ἡ δὲ τε τράγωνος πλευρὰν ἔχει τὸν ἐξ ὄντα ἀριθμὸν τέλειον· ἑξάκις γὰρ ἐξ, τριάκοντα ἐξ· τρίγωνος δὲ κατὰ τοῦτο. Εἰ γὰρ ἀπὸ μονάδος ἑξῆς ἕως ὀγδοάδος ἀριθμήσεις, Β οὐκ ἄλλον τούτου εὑρήσεις ἀριθμόν. Στ. β'. Εξομολογούμενον πρόσωπον εἰσάγεται ἐν τῷ ψαλμῷ τούτῳ. Εἰ πέπρακταί μοι, φησὶν, τοιοῦ το (50) ἐφ' οἷς ἄξιον ὑπὸ θυμοῦ ἐλεγχθῆναι, ἀλλά γε μετανοήσας παρακαλῶ, ὑπὸ λόγου, καὶ μὴ ὑπὸ θυμοῦ ἐλεγχθῆναι, καὶ ὑπὸ διδασκαλίας, καὶ μὴ ὑπὸ ὀργῆς παιδευθῆναι. Καὶ τὸ εὔλογον τῆς αἰτήσεως ἐπιφέρει λέγων· « Οτι τὰ βέλη σου ἐνεπάγησάν μοι· καὶ ἐπο επήρισας ἐπ' ἐμὲ τὴν χεῖρά σου. » Οι λόγοι τοῦ Κυρίου βέλη εἰσίν. Αὐτὸς τοίνυν ὁ Σωτήρ φησιν· « Εθηκέ με ὡς βέλος ἐκλεκτὸν, καὶ τῇ φαρέτρᾳ αὐτοῦ ἔκρυ- ψέ με. » Ο λέγων οὖν τὸν λόγον τοῦ Κυρίου, βέλος ἀφίησι· καὶ ἐπὰν λέγῃ ἐπιστρεπτικὰ, τῷ βέλει τού- τῷ τιτρώσκει τὸν συνετὸν ἀκροατήν. Ο οὖν δυνά- μενος ἐκ τοῦ τετρῶσθαι νενοηκέναι καὶ ἠλπικέναι, θαῤῥεῖ ὅτι οὐκ ἔπεσε τὰ βέλη τοῦ Θεοῦ τὰ λογικά, οὐδ' ἔξω γέγονεν αὐτοῦ, ἀλλὰ καθίκετο αὐτοῦ· ὡς λέγεσθαι, Εώρακας, ὡς κατενύγη ὁ δεῖνα; και, • Επεστήρισας ἐπ' ἐμὲ τὴν χεῖρά σου. » Λέγοι ἂν τῷ τύπτοντι διδασκάλῳ ἢ παιδαγωγῷ ὁ τυπτόμενος, ὅτε οὐ παρέργως τύπτεται, « Επεστήρισας ἐπ' ἐμὲ τὴν χεῖρά σου. » Τῆς γὰρ χειρός Κυρίου ἐπικειμένης τῷ ἀφιέντι τὰ λογικὰ βέλη, τιτρώσκεται καὶ ἐμπή- γνυται τὰ βέλη εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ ἀκούοντος. Δηλοῖ δέ ποτε ἡ τῶν βελῶν προσηγορία καὶ τὰς κολάσεις, ὡς ἐν τοῖς προάγουσιν εἴρηται. Φησὶ τοίνυν· Ἐπεὶ ἁμαρτίας πεποίηκα, αἷς ἀκολουθεῖ κόλασις, τὰ βέλη σου ἤδη ἐνεπάγησάν μοι. Στ. ε'. Τὰς μὲν ἀνομίας ὑπερηρκέναι, τὴν κεφα λὴν ἑαυτοῦ φησιν, ὥστε πιῆσαι (61) καὶ βαρῦναι τὸ ἡγεμονικὸν αὐτοῦ τροπικῶς κεφαλὴν ὀνομαζόμενον, Ε ταύτας δὲ καὶ τρόπον φορτίου βεβαρύνθαι ἐπ' αὐτόν. Τῆς γὰρ κακίας φύσει κατωφερούς καὶ βαρυτάτης οὔσης, ὡς ταλάντῳ μολίβδου παραβάλλεσθαι, μόνος ὁ μετανοῶν αἴσθησιν τοῦ βάρους αὐτῆς λαμβάνει, οἰομένου κουφοτάτην αὐτὴν ὑπάρχειν τοῦ σὺν ἡδονῇ ἐνεργοῦντος αὐτήν. "Οθεν Ἰησοῦς τοὺς κοπιῶντας καὶ πεφορτισμένους διὰ μετανοίας ἥκειν πρὸς αὐτὸν καλεῖ, αἰσθηθέντας τοῦ ἄχθους τῆς ἁμαρτίας, καὶ 2. EXPOSITIO IN PSALMOS. in judicii tempore. Salus autem justorum fit a Do- mino protectore eorum in tempore tribulationis. Eveniet autem ipsis et auxilium consequi a Do- mino, et ab hostibus liberari; sed et erui de mani- bus peccatorum, operum scilicet, vel potestatum improbarum, quia speraverunt in eo. Ideoque hic psalmus in proprio numero dictorum in ipso collo- catur; nam sextus et tricesimus est. Hic autem nu- merus una triangulus et quadrangulus est latere octonario ; est autem ogdoas resurrectionis Salva- toris dies. Quadratus quippe latus habet sex, qui numerus perfectus est : sexies enim sex, sex et tri- ginta sunt; trigonus autem hoc modo. Si enim al unitate ordinatim ad ogdoadem numeraveris, bunc quis impiorum penitus deletis ob idipsum, et simul ipsum inveneris numerum. PSALMUS XXXVII. VERS. 2. Manifesta in hoc psalmo persona indu- citur. Si factum est mihi, ait, sicut meritus sum, furore argui, verum pœnitens precor verbo et non furore argui, disciplinaque et non ira corripi. Et precationis rationem exponit bis adjectis : • Quo- Hiam sagittæ tuæ infixæ sunt mibi, et confirmasti super me manum tuam. › Verba Domini sagittæ sunt. Ipse enim Salvator ait: • Posuit me sicut sagittam electam, et pharetra sua abscondit me s. Qui dicit igitur verbum Domini, sagittam emittit ; et cum dictis in bonam viam reducere quærit, hac sagitta prudentem auditorem transfigit. Qui igitur ita transfixus credere et sperare potest, confi- dit, quoniam non ceciderunt sagittæ Dei spiritales, C neque trans ipsum transierunt, verum sibi infxa D Isa: XLIX, sunt : quasi dicatur, Vidisti, ut compunctus est istef Et, c Confirmnasti super me manum luaun. » Dicere potest verberanti magistro aut præceptori ver- beratus, cum non indiligenter verberatur . • Confirmasti super me manum Luam. » Manu enim Domini super emittentem rationales sagittaɛ ingravala, vulneratur, et infxæ sunt sagittae in au- dientis animam. Ostendit autem nonnunquam sa- gillarum denominatio et poenas, ut in præcedentibus dictum est. Ait igitur : Postquam peccatum feci, quod secuta est pana, sagittæ tuæ jam infxæ sunt mibi. VERS. 5. Iniquitates autem supergressas esse caput suum dicit, adeo ut coarctaverint atque gravaverint intellectum ejus allegorice caput nomi- natum : quæ quidem sicut onus gravatæ sunt su· per eum. Improbitas enim cum sit natura proclivis et gravissima, atque cum plumbi massa æquipa- randa, solus poenitens ponderis ejus sensum perci- pit, novitque eo leviorem videri quo quis cum voluptate operatur eam. Unde Jesus laborantes et oneratos per pœnitentiam venire ad se invitat, ini- quitatis suæ oneris conscios, et sub eo laborantes. (60) Legendum τοιαῦτα, vel τοιοῦτο ἐφ᾽ ᾧ. Επιτ. (61) A thematc πιέζω. Notat Sturzius ή pro e usitatum fuisse Alexandrinis. Io.

κτικοῖς ὑπαγαγεῖν με νομίζοντες· ἀλλὰ τὰ πρὸ τού- των λεγόμενα ἐπὶ ἐκζητήσει τῶν κακῶν οἷς ὑποβάλο λειν με ἔσπευδον, ὤφθησαν μοι ματαιότης· ἤκουον γὰρ οὐχ ὡς ἀποδείξεως, ἀλλ' ὡς ματαίας καὶ ἀπατη λῆς σοφιστείας· η ματαιότητα δὲ δι' ὧν σοφίζονται φθεγγόμενοι δι' ὅλης ἡμέρας, τουτέστι διὰ βίου δολιό- τητα μελετῶσιν· οὔτε ἀποδείξεις τότε τοῖς πράγμασιν ἐπιφέροντες, ἀλλὰ σοφιστικῶς συναρπάζειν κρίναν τες. Στ. ιδ'. Ο κρίνας φυλάττει τὸ, Οὐ παραδέξῃ ἀκοὴν ματαίαν. » Πρὸς τοὺς δολίους καὶ ἀπατηλοὺς λόγους κε- κώφωται, οὐδ' αἴσθησιν αὐτῶν τὴν ἐξ ἀκοῆς ἔχειν βουλόμενος· πολλῷ δὲ πλέον ἀλάλου δίκην οὐδ᾽ ἀπο- κρίνεσθαι πρὸς τοὺς τοιούτους λόγους ἢ ἐλέγχειν αὐτ τοὺς βουληθείη. Εἴρηται γὰρ ἐν ἄλλοις, ηλιθίου εἶναι τὸ ἐξελέγχειν τοὺς λίαν ευήθεις λόγους. « Εγενόμην . οὖν, φησί, πρὸς τοὺς τοιούτους ἀνθρώπους ο ὡς οὐκ ἀκούων, οὐδ᾽ ἔχων ἐν στόματί μου ἐλεγμούς. » Κίνα δυνον γὰρ ἔχει πολλάκις τὸ δυσφήμων λόγων ἀκούειν, καὶ τὸ διαλέγεσθαι περὶ προβλημάτων υποκει- μένων κολάσει. Διὸ μακάριον κεκωφῶσθαι πρὸς τὰ τοιαῦτα, καὶ νομίζεσθαι μή οἷόν τε εἶναι αὐτὰ ἐλέγχειν. Στ. ιε'. Ἐπεὶ πάντων τῶν ἄλλων καταφρονήσας, ἤλπισα ἐπὶ μόνῳ σοι, ὦ Κύριε, τυγχάνων μου καὶ Θεὸς σὺ εἰσακούσῃ, ὃν εὐξάμενος εἶπον, ἀρξάμενος ἀπὸ τοῦ Κυρίου, « Μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με. » Πολλάκις γὰρ οἱ συνόντες μοι ὅτε ἡμάρτανον ἀλιτή- ριοι δαίμονες ὀνειδίζουσι, τὰ προπεπραγμένα είς μέσον φέροντες, ὡς διὰ τούτου ἐμποδίσαι τὴν μετά- νοιάν μου πειρώμενοι, καὶ ἀπόγνωσιν σωτηρίας ἐμποιῆσαι. Ἐγὼ γοῦν πρὸς οὓς ὑποβάλλουσιν τοιού τους λογισμούς χωρὸς καὶ οὐκ ἀκούων γεγένημαι, οὐδ᾽ ἐλέγξαι αὐτοὺς βουλόμενος, ὅπως μὴ περὶ τοῦτο καταγινόμενος, ἐκλύσω τὴν σύντονον περὶ τὴν μετά- νοιαν προθυμίαν. Ἐπεὶ οὖν ἤλπιζον, ὦ Κύριε, θαῤῥῶ εἰσακουσθήσεσθαι. Στ ιη'. Έτοιμος καὶ εὐτρεπής πρὸς τὰς ἐξ αἰσθή σεως μάστιγας εἰμι. ᾿Αμέλει οὖν καὶ ἡ ἀλγηδών μου, καθ᾿ ἣν ἀλγῶ ἐπὶ τοῖς προπεπραγμένοις ένα ὡπιόν μου ἐστὶν, τιτρώσκουσα καὶ μαστίζουσά με. Η πρὸς ἡμᾶς δηλονότι συμπάθεια, ἧς ἕνεκα τοῦ οἰκείου πάθους ἔχει διὰ παντὸς τὴν ἀνάμνησιν· . ᾿Αφ' ὧν γὰρ πέπονθεν, » ὁ Παῦλός φησιν, « αὐτὸς πειρασθείς, δύναται τοὺς πειραζομένους βοηθῆσαι.» Στ. ιθ'. Ἔστι μεριμνᾶν ὑπὲρ τῆς ἁμαρτίας αὐτοῦ τινα σπεύδοντα κατορθοῦν μετανοίας έργα. 'Αμαρ τίαν ἑαυτοῦ τὴν τοῦ γένους τοῦ ἡμετέρου καλεῖ, ὡς ἀπαρχὴ γεγονώς τοῦ ἡμετέρου φυράματος· ὡς νέος 'Αδὰμ ἐν ἑαυτῷ τὸν παλαιὸν ἀναπλάται βουλό- μενος, ὑπὲρ οὗ τῆς ἁμαρτίας μεριμνῶν τίνα καθάρῃ τρόπον. Μεριμνῶντος γὰρ ἦν ἅπερ ἐν Εὐαγγελίοις ἐφθέγξατο ῥήματα· . Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ τί ἤθελον εἰ ἤδη ἀνήφθη; » φησίν· ἐκεῖνο γὰρ ἔλεγεν, δ τὰς ἡμετέρας ακάνθας ἐδαπάνησεν. Στ. κ. Θεοδωρήτου καὶ Διδύμου.—Ὅσον ἐπὶ τὸ μετανοεῖν ἐπὶ ἁμαρτήμασιν, ἀγαπητὸς ὤφειλον εἶναι ** Β EXPOSITIO IN PSALMOS. A sed hæc prius dicta de inquisitione malorum quibus Luc. xii, 49. me implicare nitebantur, visa sunt mihi vanitates; audiebam enim non ut demonstrationes, verum ut vana dolosaque sophismata., Vanitatem autem quam sophistice loquuntur tota die, id est tota vita dolos meditantur; non demonstrationes tunc rebus adjicientes, sed sophistice persuadere judi- cantes. Vers. 14. Judicio præditus observat illud: «Non præstabis auditum vanum.» Ad dolosos fallacesque sermones obmutuit, nec auditu vult capere eos : verum potius muti instar esse neque talibus sermo- nibus respondere eligit, quam refutare eos. Dictum est enim in alio loco, insipientis esse stolida nimis verba redarguere. • Factus sum » igitur, ait, ad tales homines ‹ sicut non audiens, neque habens in ore meo redargutiones. Nam saepius periculo- sum est improba verba audire, et de controversiis pœnæ obnoxiis disserere. Præstat itaque ad talia nos obmutescere et videri quid respondeamus non habere. G C D VERS. 45. Caeteris omnibus despectis, in te solo speravi, Domine, qui mecum es, quique, Deus, exaudies me, cum te incipiendo invocarem dicens : • Domine, ne in furore tuo arguas me. » Sæpius enim pessimi dæmones, me scientes peccavisse, opprobriis lacessunt, quæ prius feceram objicientes, quærentesque propterea impedimento esse ne ad poenitentiam revertam, ut in desperationem salu- tis veniam. Ego vero ad talia quæ suggerunt 80- phismata mutus et non audiens factus sum, neque redarguere eos volens, ne quid, in hoc involutus, ex meis ad pœnitentiam conatibus remittam. Quo- niam igitur speravi, Domine, exaudiri confido. VERS. 18. Paratus atque idoneus sum in conscien- tiæ flagella. Profecto igitur et dolor meus, quo de olim factis doleo, in conspectu meo est, vulnerans et flagellans me. Certe apud nos compassio, cujus causa proprii doloris semper habet memoriam. < ln eu enim, in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis, inquit Paulus, e potens est et eis, qui tentantur auxiliari.s : VERS. 19. Sollicitum esse de peccato suo est festi nare ad poenitentiæ opera. Propriam iniquitatem ge- neris nostri vocat, ut principium facta nostræ genera- tionis sicut novus Adamus in seipso veterem re- ficere volens, pro quo peccatorum cogitans quodam purificatus est modo. Cogitabat enim quæ in Evan geliis dicta sunt verba : • Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur 40?, ait. Illum enim dixit, qui nostras consumpsit spinas. Vers. 20. Theodoreti et Didymi. Postquam me peccatorum pœnituit, dilectus esse debebam; isti

Α αὐτοὶ δὲ πρὸς τὸ μὴ ἀγαπᾷν, ἀπέῤῥιπτόν με δίκην β νεκροῦ βδελυκτοῦ διὰ τὸ ἐδωδέναι. Στ. : α'. Εἰ κἀκεῖνοι ἀπέρριψαν με ὡς νεκρὸν ἐβδε λυγμένον, ἀλλὰ σὺ σκέπε με ὑπὸ τὴν κραταιάν σου χεῖρα· σοῦ γὰρ παρόντος, ἀνίσχυροι καὶ ἀσθενεῖς οἱ ἐχθροί. Στ. α'. Ο βασιλεύς Δαυΐδ τὴν κιβωτὸν τοῦ Θεοῦ ἀγαγὼν εἰς Ἱερουσαλήμ, ᾠδούς τινας ἄνδρας ἱερούς ἔταξεν ἀπ' αὐτῆς τῆς λειτουργίας τε καὶ τάξεως, ὥστε τοὺς ὕμνους τοῦ Θεοῦ ᾄδειν. Εἷς οὖν ἦν τού- των καὶ ὁ Ιδιθούμ ὡς ἐν τῷ καταλόγῳ καὶ ἐξαριθμή σει τῶν προειρημένων ᾠδῶν. Ἐν ταῖς Παραλειπο- μέναις φέρεται τι τοιοῦτον. Τὸν προκείμενον αὐτῷ Ψαλμὸν αὐτὸς ὑπὲρ τοῦ Δαυΐδ ποιήσας ᾖσεν, ἢ ὑπὲ τοῦ Δαβὶδ γενόμενον αὐτὸν παραλαβὼν ἀπήγγειλεν. Ἔστι δὲ καὶ ἐν τῷ προειρημένῳ ψαλμῷ ἐκ μετα νοίας εἰς ἀρετὴν εἰσαγόμενον πρόσωπον τὸ ἀπαγγέλ λον. Στ. β'. Ἐπεὶ σχεδὸν ἁπάσης ἁμαρτίας ἀρχὴ διὰ λό γου γίνεται, ὁ φυλάξαι προθέμενος τὰς διὰ τῶν πρά ξεων ὁδοὺς αὐτοῦ, πρὸς σεαυτὸν συνθήκας τίθεται ὅπως μὴ ἁμάρτῃ τῇ γλώττῃ. Εἰ γὰρ τὸ ἀναμάρτητον περὶ τὸν λόγον αὐτῷ τηρηθείη, ἀκολουθήσει τὸ και θαρεῦσαι ἀπὸ τῶν κατ' ἐνέργειαν ἁμαρτημάτων. • Ἐκ γὰρ τῶν λόγων σου, » φησί, ο δικαιωθήσῃ, καὶ ἐκ τῶν λόγων σου καταδικασθήσῃ· ο και, ο Αμήν λέ γω ὑμῖν, περὶ παντὸς ῥήματος λόγον δώσετε ἐν ἡμέ ρα κρίσεως. » Ὁ ἁμαρτωλὸς ἐνταῦθα καὶ ὁ διάβολος, ἢ καὶ ὁ παρὼν τῷ ἀνθρώπῳ πονηρὸς ἄγγελος λέγε ται. Οταν οὖν τις πρὸς ἑαυτὸν εἴπῃ τὰς ὁδοὺς φυλά- ξαι ἑαυτὸν, καὶ θεῖναι φυλακὴν τῷ στόματι, τὸ την καῦτα συνιστανόμενος ὁ ἁμαρτωλὸς ἀντιπαρατετα γμένος ἐναντίον τοῦ μετανοοῦντος ὑπομιμνήσκει τὰ πρότερα ἐπ' ὀνειδισμόν, εἰς μέσον αὐτὰ φέρων, ἢ γαργαλίσαι διὰ τῆς ὑπομνήσεως θέλων, όπως κατα σπάσῃ εἰς τὴν προτέραν ἁμαρτίαν τὸν ἀποστάντα αὐτῆς. Οὕτω γοῦν, φησὶν, συστάντος τοῦ ἁμαρτωλοῦ κατενώπιόν μου, κωφωθεὶς πρὸς τοὺς λόγους αὐτοῦ ἐσίγησα ἀφ᾽ ὧν ἠρξάμην λέγειν ἀγαθῶν· ἀρξάμενος γὰρ ἡμῖν περὶ ἀναμαρτησίας λέγειν, ἢ (63) ἐξ ἀγα θῶν δογμάτων. Στ. γ'. Ἐκ τῶν λόγων τοῦ συστάντος κατενώπιόν μου ἁμαρτωλοῦ, ἐθερμάνθη διαπυρωθεῖσα ἡ καρδία μου. Ἐπεὶ δὲ μηδὲν ἐφθεγξάμην ἐκ τῶν τοιούτων λογισμῶν, ἐντός μου ἡ θέρμανσις ἐφυλάχθη, καὶ ἐν τῇ μελέτῃ μου ἐκκαυθήσεται πῦρ. Ὁ μὴ ἐκλύτως ἀλλὰ σπουδαίως καὶ διαπύρως μελετῶν τὰ θεῖα, ἐρεῖ τὸν προκείμενον, ἐξαπτομένου πυρὸς ἐκ τῆς τοιαύτης μελέτης διεσθίοντος τὴν προϋπάρχουσαν πονηρὰν ἕξιν.—Πρὸς μὲν τὸν ἁμαρτωλόν, φησίν, ο ἐκωφώθην καὶ ἐταπεινώθην καὶ ἐσίγησα· πρὸς δὲ τὸν Θεὸν « ἐλά- λησα ἐν γλώσσῃ μου.» Ο ἀπὸ γνησίου πόθου καὶ φρονήματος προφέρων λόγους, ἐν γλώσσῃ τῇ ἑαυτοῦ λαλεῖ, τοῦ δολερῶς φθεγγομένου γλώσσῃ ἀλλοτρία DIDYMI ALEXANDRINI vero non modo me non dilexerunt, sed exclamantes horrendi cadaveris instar rejecerunt me. VERS. 21. Etsi isti rejecerunt me ut cadaver horrendum, tu autem protege me sub valida manu tua; te enim præsente infirmi ac debiles ini- mici mei. PSALMUS VERS. 1. Rex David arcam Dei ducens Jerusalem, cantores quosdam viros sanctos instituit, quibus officium ac munus esset bymnos Dei canere. Unus igitur eorum Idithun erat, sicut in catalogo et enu- meratione prius citatorum cantorum dictum est. In Paralipomenis aliquid simile cernitur. Designatum sibi psalmum ipse cum pro David fecisset, cecinit, vel ab ipso David factum suscipiens recitavit. Est quoque in hoc psalmo pœnitentia ad virtutem red‐ euntis persona. VERS. 2. Cum fere omnis iniquitatis causa in verbo sit, qui custodire profitetur operibus suis vias ejus, pignus secum facit ne delinquat in lin- gua sua. Si enim in sermonibus suis omni non immaculato verbo abstineret, consequens esset eum ab omni opere iniquo purificari. • Nam ex verbis tuis, ait, justificaberis, et verbis tuis condemna- beris“; › atque: < Amen dico vobis, de omni re rationem dabitis in die judicii “.› Peccator bic et diabolus, vel et præsens homini malignus angelus dicitur. Cum igitur aliquis secum dixerit vias se C custoditurum esse, et positurum ori suo custodiam, tum exsurgens peccator, adversus poenitentem in- structus, ei in memoriam revocat quæ prius egerit, exprobratque in medium proferens; vel ei blandiri commemoratione volens, ut in pristinum reducat peccatum, jam recedentem ab eo. Sic igitur, ait, consistente peccatore adversum me, obmutescens ad sermones ejus silui, cum jam bona dicere inci- perem inceperam enim nobis de innocentia dicere, vel de bonis doctrinis. VERS. 3. Sermonibus suis consurgente adversum me peccatore, concaluit inflammatum cor meum. Cum nihil loquerer ad talia eloquia, intra me fer- D vor coaluit, et in meditatione mea exardescet iguis. Qui non dissolute, sed diligenter et fervide divina meditatur, hoc dicet, accenso tali medita- tione igne et penitus delente pristinam perversam- que agendi rationem. Ad peccatorem, ait, e ob- : mutui, et humiliatus sum et silui, ad Deum vero, • locutus sum in lingua mea. › Qui sincero deside- rio et meditatione profert verba, in propria lingua loquitur, et qui dolose verba label, lingua loqui- tur aliena. Insuper cum habeamus et in interiore * Matth. xu, 37. - ts ibid. 36. XXXVIII. (63) Legendum videtur 7. EDIT.

λαλοῦντος. Καὶ ἔτι ἐπεὶ ἔχομεν καὶ ἐν τῷ ἔσω ἀν- θρώπῳ γλῶσσαν, κυρίως ἡμῶν αὕτη γλῶσσά ἐστιν, καθ᾽ ἣν ἀπὸ διαθέσεως ἔστι λαλεῖν. Στ. γ'. Ἐπεὶ πᾶς συνετὸς πράσσει καὶ ἐνεργεῖ ἐπὶ τέλει τινὶ, καὶ σκοπὸς καλεῖται, δεῖ δὲ τούτου γνῶ- σιν ἔχειν, εὔχεται γνῶναι τί τὸ τέλος καθ' ὅ ζῇν προ- τέθειται, καὶ τίς ὁ ἀριθμὸς τῶν κατὰ τὰ θεωρήματα τῆς ἀληθείας ἡμερῶν. Οὕτω γὰρ εἴσεται τί αὐτῷ ὑστερεῖ πρὸς ἀναπλήρωσιν τοῦ σκοποῦ. Στ. Γ'. « Ἰδοὺ παλαιστὰς ἔθου τὰς ἡμέρας μου. Ἐξ οὗ εἰς τὸν βίον παρῆλθον εἰς τὸ ἀγωνίσασθαι ἀν- εγράφη (64). Ως κατὰ μὲν τὴν ἀρχὴν ἔχειν τὴν πά λην πρὸς αἷμα καὶ σάρκα. Υπερβὰς δὲ τὸν παῖδα καὶ ἀνὴρ γενόμενος, πρὸς ἀρχὰς, πρὸς ἐξουσίας και σμοκράτορας τοῦ σκότους τούτου εἶναί μοι τὸν ἀγῶ να (65). Σημαίνει οὖν τὸ παλαιστὰς εἶναι ταυτὸν τῷ, Ἐν ἀγῶνι ἔθου τὰς ἡμέρας μου. Δύναται νῦν ὑπό στασις ἀντὶ οὐσίας λέγεσθαι, ἵν' ᾗ τὸ λεγόμενον τοιοῦ τον. Ετέρα δὲ περιέχει Γραφή, « Ἰδοὺ παλαιὰς ἔθου τὰς ἡμέρας μου, ο οικειότητα ἔχουσα πρὸς τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον ὃν ἐνεδυσάμην. Διὸ « καὶ ἡ ὑπό στασίς μου, καθ᾽ ἣν ὑφιστάμην τὰ πρὸ τῆς πίστεως πράγματα, ο ὡς οὐδέν ἐστιν < ἐνώπιόν σου· πλὴν τὰ σύμπαντα ματαιότης. » Πάντα ματαιότητα λέγει τὰ ἐπί τῆς γῆς ζῶα, φυτά, καὶ τὰ παραπλήσια. Μόνος ὁ ἄνθρω πος ζῶν ἐστι, παρὰ ταῦτα μετέχων ἀθανάτου ζωῆς. [ Στ. ζ', η'. Υπομονή ή προσδοκία. Κἂν ἡ θησία (66) ἀντὶ τῆς ὑποστάνεως λέγηται, καὶ αὐτὴ παρὰ Θεοῦ ἐστιν ὡς ἐκ δημιουργοῦ· κἂν καθ᾽ ὁ ὑφιστάμεθα, καὶ αὕτη ἡ ὑπόστασις ἡμῶν παρ' αὐτοῦ ἐστιν ἐνδι δόντος ἡμῖν τὸ ὑφίστασθαι τὰ συμβαίνοντα, κἂν ἐπί- πονα ᾖ. Ὁ ἐν τῷ προκόπτειν διαπορευόμενος, εἰκόνος θείας μετέχων τοῦτο ποιεῖ, ὢν σύμμορφος εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἔτι μέντοι γε πᾶς ἄνθρωπος ζῶν ἐν εἰκόνι διαπορεύεται, ἤτοι τῇ τοῦ Θεοῦ, τηρῶν τὸ κατ' εἰκόνα, ἢ ἄλλου τινός ζώου, ἵππος θηλυμανής, ἢ ἄλλο τι άλογον κατὰ τὸ ἦθος γινόμενος· καὶ ἔτι ὁ αἰσθητὸς καὶ φαινόμενος κόσμος, εἰκὼν ἐστι τοῦ νοη- τοῦ καὶ ἀοράτου. Αὐτεξουσίως οὖν διαπορεύεται ὁ ἄνθρωπος ἐν τούτῳ τῷ κόσμῳ, ὅς ἐστιν εἰκών. Εἰπὼν δὲ περὶ τοῦ κοινοῦ ἀνθρώπου τὰ εἰρημένα περὶ τῶν καθ᾽ ἕκαστα φησὶν, ὡς « μάτην ταρασσομένων » ἐν ταῖς περὶ τὰ θνητὰ σπουδαῖς. Περὶ ἑκάστου γοῦν ἐπιφέρει τὸ, ο θησαυρίζει, καὶ οὐ γινώσκει τίνι συν ἄγει αὐτά. » Ο γὰρ θησαυρίζων ἐπὶ γῆς οὐκ οἶδεν τις διαδέχεται τὸν πλοῦτον ὑπὲρ οὗ αὐτὸς ἐσπούδα- σεν. 'Ο δὲ θησαυρίζων ἐν οὐρανῷ, ἑαυτῷ καὶ οὐκ ἄλλῳ θησαυρίσας, οἶδεν τίνι· ἐπιστάμενος τὸν πλοῦ- τον ὄντα ἀναφαίρετον αὐτοῦ. Στ. ι'. Καὶ ἐκ τῆς παρούσης λέξεως μανθάνομεν τὰς λεγομένας μάστιγας τοῦ Θεοῦ μὴ ἄλλας οὔσας ἐλέγχων. Μετὰ γὰρ τὸ εἰπεῖν, « Απόστησον ἀπ' ἐμοῦ τὰς μάστιγας σου, ο ἐπενήνεκται τὸ ἐν ἐλε- γμοῖς ὑπὲρ ἀνομίας » εἶναι αὐτάς. Τοῖς γὰρ ὑπὲρ ἀνομίας προσφερομένοις ἐλεγμοῖς παιδεύεται ἄνθρω- πος, ἐκτηκομένης τῆς ψυχῆς αὐτοῦ τῷ ἀποβαλεῖν πᾶσαν σαρκώδη ταχύτητα. τὸ ἀνακόλουθον. EXPOSITIO IN PSALMOS. A homine linguam, proprie nostra hac lingua est, qua ex indole loquimur. C D sum. VERS. 3. Cum prudens omnis agit et operatur að finem quemdam, qui terminus vocatur, quem et novisse necesse est, exoptat cognoscere quem ad finem vivere debeat, et quis sit numerus dierum suorum ad veritatis contemplationem. Sic enim scierit quid sibi desit ad finem suum implendum. VERS. 6. c. Ecce palastricos posuisti dies meos. Ex quo in vitam veni, ad præliandum destinatus Principio enim mihi luctandum fuit adversus sanguinem et carnem. Post adolescentiam et vir factus, adversus potestates principesque hujus tenebrarum mundi certamen sustinui. Significat igitur palæ- stricos esse idem ac, In prælio posuisti dies meos. Potest nunc substantia pro essentia dici, ut sit di- ctum illud. Alia vero continet Scriptura : • Ecce antiquos posuisti dies meos, spectans ad veterem quem induimus hominem. Idcirco substantia mea, qua res ante fidem credebam, • tanquam nihilum est • ante te. Verumtamen universa vanitas. Universa vanitatem dicit super terram animalia, vegetalia, et fere similia. Solus homo vivens est, præterea vitæ particeps immortalis. VERS. 7, 8. Constantia est exspectatio. Etsi On- ola pro substantia dicatur, et ipsa a Deo est tanquam ex creatore : etsi secundum quod tolera- mus, et ipsa substantia nostra ab eo est nobis dante patientiam corum quæ accidunt, quamvis molesta sint. Qui progrediens pertransit, hoc di- vinæ particeps imaginis facit, conformitatem habens cum Filii Dei imagine. Profecto autem omnis homo vivens in imagine pertransit, sive Dei, custodiens quæ ad hanc imaginem spectant, sive alius cujusdam animalis, equus insipiens, vel quodvis aliud bra- tum indole; atque etiam sensibilis et manifestug mundus imago est intelligibilis et invisibilis. Ultro igitur pertransit homo in hoc mundo qui imago est. Dicens autem de novo homine quæ `de singulis dicta sunt, ait quod frustra conturbantur, in morta- lium sollicitudine. De unoquoque igitur addit, ⚫ Thesaurizat, et ignorat cui congregabit ea. > The- saurizans enim in terra nescit quis divitias de qui- bus ipse sollicitus est, hæreditate accepturus sit. Qui autem thesaurizat in cœlo, novit se sibimetipsi, nec alii thezaurizantem ; scit divitias suas a nemine eripi posse. VERS. 10. Hoc discimus versiculo dictas Dei plagas non alias esse ac exprobrationes. Postquam enim dictum est : • Amove a me plagas tuas, subjicitur eas in correptionibus pro peccatis silas esse. Correptionibus enim propter iniquitates corri- gitur homo, extenuata ejus anima in abjicienda omni carnali pinguedine. ID. (64) Legendum ανεγράφην. EDIT. (65) Ὑπερσὰς δὲ ... εἶναί μοι τὸν ἀγῶνα. Nota (66) Ita codl. errore manifesto, pro οὐσία. 12.

Στ. ιβ'. Τότε γὰρ κατὰ τὴν ἀράχνην ὑφαίνειν δύο ναται οὐκ ἔξωθεν ὑποκειμένην ὕλην, ἀλλ᾽ οἶκοθεν ταύτην καὶ ἐξ ἑαυτοῦ προφέρων. Ἐπεὶ ῥυσθῆναι ἀπὸ πασῶν τῶν ἀνομιῶν μου ἀξιώσας, τέως τούτου οὐ τετύχηκα, ὀνειδίζει ὁ ἄφρων, ὡς τὸ σὸν ποίημα ὑποχείριον ἔχων· « ἀπὸ γὰρ τῆς ἰσχύος τῆς χειρός σου ἐγὼ ἐξέλιπον·, ὅτ' ἂν γὰρ ἡ κολάζουσα χεὶρ ισχυ- ρῶς μαστίζῃ, ἐκλείπει ὁ κολαζόμενος, καθ' ὅ τοιοῦ τός ἐστιν. Στ. ιδ'. Ἐπεὶ οἶδεν ἔτι ἑαυτὸν πολλῶν δεόμενον, παρακαλεῖ ἐνδοθῆναι αὐτῷ ἔτι ἐνδιατρίψα: ἐν τῷ βίῳ τούτῳ, ὅπως ἀναψύξῃ κατατρυφήσας ἐν τελείοις ἀγα θοῖς. Εἰ γὰρ μὴ οὕτως, ἀλλ' ἔτι λείπων ἀπέλθοι, οὐκέτι μὴ ὑπάρξῃ, οὐ τῷ καταστρέφειν εἰς τὸ μὴ ὄν, ἀθάνατος γὰρ καὶ ἀνώλεθρος ἡ ψυχὴ, ἀλλὰ τῷ μηκέτι Β ἐν μετοχῇ τοῦ ὄντος ὑπάρχειν. Τοῦτο γὰρ τὸ ἀληθῶς εἶναι τυγχάνει, τὸ μετέχειν τοῦ εἰρηκότος· « Εγώ εἰμι ὁ ὤν, λεγομένων μὴ εἶναι τῶν ταύτην τὴν μετοχὴν οὐκ ἐχόντων, κατὰ τὸ λελεγμένον ἐν εὐχῇ πρὸς τὸν Θεόν· « Μὴ παραδῷς τὸ σκῆπτρόν σου τοῖς μὴ οὖσιν.» Ταύτης τῆς ὑπάρξεως μετασχεῖν πηθῶν, εὔχεται και ρὸν αὐτῷ δοθῆναι τοῦ ἀναψύξαι τῇ μετουσίᾳ τοῦ δν τος, ἵν᾿ ἀληθῶς ὑπάρξῃ. Στ. γ'. Ὑπὲρ τῆς λέξεως μηδὲν δηλοῦσθαι ἐν τῇ Γραφῇ νομίζοντες λέγετε, ὡς ἂν πηλὶξ (67) ἀγαθοῦ τυχὸν ὁ ἐπὶ τῆς αἰσθητῆς πέτρας τοὺς πόδας τοῦ σώματος στάς· οὕτως εὐχαριστεῖ τῷ τοῦτο δωρησα- μένῳ. Ἡμεῖς δὲ φαμεν, ὅτι ὁ τῶν προειρημένων λάκ κου καὶ πηλοῦ ἀπαλλαγεῖς, ἐπὶ τὴν ἀφραγῆ καὶ ἀκλό νητον κατ' ἀρετὴν τελειότητα ίδρυνθεὶς ἀπαγγέλλει τὰ προκείμενα. Τῷ γὰρ οὕτω στάντι ἐπὶ πέτραν, ἀκολουθεῖ καὶ τὸ κατευθύνεσθαι τὰ διαβήματα αὐτοῦ ὑπὸ Κυρίου, διαβαίνοντος ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἀπὸ θνητῶν εἰς ἀθάνατα, ἀλλὰ καὶ κατὰ πᾶσαν προκοπήν. Στ. δ'. Οἰκεῖον τῇ καινότητι τοῦ πνεύματος. Καὶ τάχα ᾆσμα καινὸν ὁ ἠθικός ἐστι λόγος· ὕμνος δὲ, θεο- λογία. Στ. ε'. Ματαιότητας ἡγητέον λέγειν αὐτὸν τὰς βιω Ο τικὰς σπουδάς, μανίας δὲ ψευδεῖς τὰς ψευδεῖς διδα- σκαλίας καὶ ψευδοπροφητείας. Σημειωτέον δὲ, ὅτι ὡς οὐτῶν ἀληθινῶν μανιῶν προσέθηκεν το, ο ψευδείς, ο ταῖς μανίαις· τάχα γὰρ οἱ προφητικώς κατεχόμενοι, ἀληθῆ ἔχουσιν μανίαν· οἱ δὲ ψευδομάντεις, μανίαν ψευδή. Στ. ς'. Διαλογισμούς Θεοῦ λέγει τοὺς, ἵν' οὕτως εἴπω, ἐκλογισμοὺς τῶν κατὰ πρόνοιαν Θεοῦ γινομέ νων. Τούτοις οὖν, φησί, τοῖς διαλογισμοῖς σου οὐχ εὑρεθείη τις τῶν γενητῶν ὁμοιούμενος, τῷ μηδένα εἶναι τὸν γινώσκοντα νοῦν Κυρίου. - Τὰ θαυμάσια καὶ οἱ διαλογισμοί σου. "Οταν γάρ τις περὶ βαθέος τινὸς διεξελθεῖν ἐθέλοι, τότε μᾶλλον ἀσαφέστερον εύ DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 12. Tunc enim sicut araneam texere po- A test non foris subjectam materiam, sed quam domo ac de seipso profert. Postquam me ab omnibus ini- quitatibus meis liberari deprecatus sum, hucusque non veni, contumeliose agit insipiens, quasi opus suum in manu habens. ‹ A fortitudine enim manus tuæ ego defeci. › Nam cum castigans manus valde corripit, delicit castigatus secundum id quo talis est. VERS. 14. Postquam seipsum noverit multis adhuc egentem, precatur sibi concedi ut in hac vita adhuc remaneat, ut refrigeretur perfectis fruitus bonis. Quod si non ita se res haberet, sed adhuc de- ficiens abiret, non amplius esset, non in nihilum recidens, immortalis enim et indelebilis anima est, sed non jam exsistentiæ particeps factus. Hoc enim verum esse patet, sociis illius qui dixit : ‹ Ego sum qui sum ". Dicuntur autem non esse, qui non hac participatione fruuntur, juxta illud quod in oratione ad Deum dicitur: « Ne tradas sceptrum tuum bis qui non sunt. › Cujus exsistentiæ particeps esse cupiens, precatur tempus sibi dari ut refrigeretur illius qui est, communicatione, ad vere exsistendum. PSALMUS XXXIX. VERS. 3. Hoc in loco dicant qui nihil in Scri- ptura significari existimant, quam egregium conse-C cutus sit bonum ille cujus pedes super sensibilem petram statuti sunt; magnopere enim ei qui hoc sibi impertitus est, gratias agit. Nos autem dicimus quod hæc prædicat qui de prædictis lacu et luto eductus in infrangibili immarcescibilique per vir- tutem constitutus est perfectione. Sic enim stantis super petram consequitur recte a Domino dirigi gressus : transit enim ab improbitate ad vir- tutem, a mortalibus ad immortalia, sed et in omni progressione. VERS. 4. Proprium novitati spiritus. Et profecto canticum novum moralis est sermo; hymnus vero theologia. VERS. 5. Vanitatem existimandum est dicere eum vitæ sollicitudines, insaniasque falsas fallaces do. ctrinas mendacesque prophetias. Notandum est quod, cum non veræ sint insaniæ, adjecit insanias esse ‹mendaces:› quippe qui veri sunt prophetæ, verum habent furorem; at pseudoprophetæ men- dacem. - VERS. 6. Cogitationes Dei vocat meditationes, ut ita dicam, de Dei providentia; his igitur cogitatio- nibus tuis, ait, non inventus est qui sit similis, quia nemo est qui montem Domini cognoscat. — Mirabi- lia et cogitationes tuæ. Si quis enim de profundo aliquo disserere voluerit, tunc obscurius invenerit illud quam prius. • Dixi enim : Sapiens fiam ", › ** Exod. 111, 14. Eccle. vil, 21. (67) Ita cod. Mal. Mos legenium forte τυχών. EDIT.

Α . Τὸ σῶμα δὲ κατηρτίσω μοι, ν ὅτι καὶ ψυχὴν ὁμο λογεῖ ἔχειν ἢν ζητοῦσιν ἀνωλέθριον οὖσαν ἐξᾶραι οι τούτῳ (68) ἐσφαλμένως νομίζοντες· οὓς καὶ αἰσχυν- θῆναι ἔχεται. Ωσπερ δὲ οἱ σπεύδοντες ἐπὶ τὴν ἀρε τὴν, ἐντολὴν ἔχουσιν μὴ στραφῆναι εἰς τὰ ὀπίσω, ὀλέθριον γὰρ τοῦτο, οὕτως οἱ πρὸς τὰ κακὰ ἐπειγό μενοι, σπευδέτωσαν ἀποστρέφεσθαι εἰς τὰ ὀπίσω, ἀθετοῦντες τὴν φαύλην πρόθεσιν τότε γὰρ καὶ τὸ ἐξ αἰσθήσεως αἰσχυνθῆναι ἔξουσιν. Η Στ. β'. Ἡμέρα πονηρὰ ἡ τῆς κρίσεως δύναται, ἐν ᾗ τὸν ἐλεήσαντα ἐλεῶν ὁ Θεὸς, βύεται πάσης και λάσεως. Τάχα δὲ καὶ πᾶς ὁ ἐνεστηκώς βίος, ἡμέρα ἐστὶν πονηρά, ἐν ᾗ καὶ αὐτῇ ῥύεται Κύριος ἀπὸ τῶν Η περιεστηκότων. Στ. γ΄. Ζώσει αὐτὸν τὴν ἀληθινὴν ζωὴν ἐν τῇ γῇ τῶν πραέων. — Οὐ παραδίδοται δὲ εἰς ψυχὰς έχε θρῶν αὐτοῦ ὁ κωλυόμενος είναι τοιοῦτος. - Στ. δ. Ἐκ τούτων μανθάνομεν ὅτι νόσος καὶ τρῶσις ψυχῆς ἁμαρτία. Στ. ε'. Τὰ δ᾽ ἑξῆς κυρίως ἀρμόττειν τοῖς περὶ τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος λόγοις πάντες φασίν. Τὸ δὲ, • ἥμαρτόν σοι, ο ὅτι εἰς τοὺς τοὺς, ὦ Δέσποτα, πε- παρώνηκα νόμους· πᾶσα γὰρ ἡμῶν ἡ ἁμαρτία και ταφωρᾶται τοιαύτη. Στ. ζ'. Ἔξω τοῦ Σωτῆρος καὶ τῆς τῶν ἀποστόλων καταστάσεως ἤδη γενόμενος ὁ Ἰούδας, ἀφ᾽ οὗ προς ὡς ἂν ἔτι ἀπόστολος, « μάτην ἐλάλει, ο Ραβσιν καὶ ἔθετο προδοῦναι τὸν διδάσκαλον, εἰσιὼν προσποιητῶς Διδάσκαλον προσαγορεύων τὸν Ἰησοῦν, τῆς καρ δίας αὐτοῦ ἀνομίαν συναγούσης. Βαλόντος γὰρ τοῦ διαβόλου εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ φιλοχρηματίαν, ἐπισυνήγαγε καὶ τὸ προδοῦναι τὸν Ἰησοῦν. Οὗτος δὲ καὶ ἐκπορευόμενος, τουτέστιν ἔξω γενόμενος τῆς Ἰησοῦ μαθητείας, « ἐλάλει ἐπὶ τὸ αὐτὸ ν τοῖς Φα- ρισαίοις κατὰ τοῦ Σωτῆρος. Καὶ ἐπεὶ λάθρα συνετί- θεντο τὸ περὶ τῆς δόσεως τῶν τριάκοντα ἀργυρίων, κατ' αὐτὸν ἐψιθύριζον . . . τὸ γὰρ ψιθυρίζειν, ἀπαρ ῥησίαστον φθέγμα. Ἐλογίσαντο δὲ κακὰ, περιβαλεῖν τὸν Σωτῆρα θανάτῳ διανοούμενοι, λόγον παράνομον κατέθεντο κατ' αὐτοῦ· τὸ γὰρ ἀγοράζειν καὶ πιπρά σκειν αἷμα ἀθῶον, παρανόμου συνθήκης ἔργον. • Στ. ι'. Θαυμαστὸν οὐδὲν, ἐρεῖ ὁ Σωτὴρ, εἰ οἱ ἔχε άνθρωπος τῆς εἰρήνης ὁ εἰρηνεύων μοι, καὶ τὴν ὑπὲρ θροί μου κατέθεντο κατ᾿ ἐμοῦ τοιαῦτα· καὶ γὰρ ὁ ἐμοῦ εἰρήνην σπουδάζων, ἐφ᾽ ᾧ καὶ θαρσῆσαι ἐλπί σαντα ἐπ' αὐτὸν συνέβαινον τυγχάνων, καὶ τῶν αὐτῶν ἁλῶν μεταλαμβάνων, μᾶλ ὁμοδίαιτός μοι γὰρ λον δὲ τοὺς ἐμοὺς ἄρτους ἐσθίων, ἐπ' ἐμὲ τὴν πτέρ- ναν πολεμίως ἐπῆρεν, φάσκων δολερῶς· ο Χαῖρε, Ραβδί· κ καὶ εἴ τι ἄλλο πανουργευόμενος εἶπεν. Σα- φῶς τοίνυν ἐνταῦθα περὶ τοῦ Ἰούδα φησὶν ἐν τοῖς πρὸ τούτου ἐπικεκαλυμμένως περὶ αὐτοῦ διηγούμενος. Στ. ιγ'. Διὰ τοῦ ἀντεισάξαι μοι ἀντὶ τοῦ ἀποβλη θέντος ἕτερον λαὸν, καὶ ἀντὶ Ἰούδα Ματθίαν. ᾿Αλλὰ καὶ ἀνάστησόν με ὅπως ἀνταποδώσω αὐτοῖς τῆς ἀντο αποδόσεως πρὸς καλοῦ αὐτοῖς γενησομένης. DIDYMI ALEXANDRINI his innixi verbis: < Corpus autem aptabo mihi“, › quod et animam declarat habere, quam quærunt, indelebilis cum sit, ut auferant, hoc falso existi- mantes : quo fit ut confundantur. Sicut qui ad virtutem festinant, non retro ferri jubentur, hoc enim exitiosum; ita qui ad mala excitantur, properent converti retrorsum, pristinam exsecran- tes vitiosam agendi rationem : tunc enim recte confusionem habebunt. PSALMUS VERS. 2. Dies mala, judicii forsitan, in qua mi- seratum miserans Deus, omni pœna liberabit. Profecto autem et omnis vita, dies mala est, in qua et ipsam liberat Dominus a necessariis. VERS. 3. Vivificabit eum vera vita in mansueto- rum terra. Non traditur in animam inimicorum suorum, qui talis esse prohibetur. VERS. 4. Ex his discimus morbum vulnusque animæ peccatum. VERS. 5. Quæ sequuntur proprie convenire ser- monibus de Salvatoris passione consentiunt omnes. Hoc autem, « peccavi tibi, » quia tuas, Domine, leges violavi : hujus enim generis est omne pecca- tum nostrum. . VERS. 7. Extra Salvatoris et apostolorum socie- tatem jam factus Judas, ex quo constituit magistrum tradere, ingressus de industria quasi adhuc apo- stolus, vana loquebatur, » Rabbin et Magistrum vocans Jesum corde ejus iniquitatem con- gregante. Cum enim injecisset diabolus in cor ejus avaritiam, et Jesum-tradere impulit. Iste autem egressus, id est extra Jesu disciplinam factus, 10- quebatur in idipsum › ac Pharisæi adversus Salva- torem. Et clam de triginta nummorum pretio col- loquentes, adversus eum susurrabant..... susurra- tio enim vox non libera. Cogitabant autem mala, interficere Dominum meditantes, verbum iniquum constituerunt adversus eum; nam emere et vendere sanguinem innocentem, iniqui foederis opus. VERS. 10. Nihil mirum, dicet Salvator, si ini- mici mei talia adversum me constituerunt; etenim homo pacis pacifcans mihi, et pacem pro me ela- borans, in quo speraveram et cui confisus eram..... meæ enim mensæ particeps, eodem sale usus, imo panes meos comedens, in me supplan- tationem hostiliter magnificavit, dolose dicens : • Ave, Rabbi; » et quæcunque malignus dixerit. Manifeste igitur hic de Juda loquitur, cum jam in superioribus versiculis de eodem occulte tracta- verit. | VERS. 13. Propterea quod suffecisti mihi pro repudiato alterum populum, et pro Juda Matthiam. Sed et resuscita me ut retribuam eis retributio- hem pro meritis. *7 Matth. xxvi, 25, 49. Hebr. x, 5. XL. B D (68) Lege τοῦτο. EDIT.

Στ. ιδ'. Ευλογούμενος μὲν ἔστιν ὅταν ὦσιν οἱ εὐ- Α λογοῦντες· εὐλογητὸς δὲ τουτέστιν ἄξιος τοῦ εὐλο γεῖσθαι αἰωνίως εὐλογητοῦ τοῦ Θεοῦ Ἰσραὴλ ὄντος ἐπεύχεται τὸ, « Γένοιτο, γένοιτο· ν οὐχ ὅτι ἡ εὐχὴ, εὐλογητὸν τὸν Θεὸν ποιεῖ· ὥσπερ οὐδὲ τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ ἁγιάζει ἡ εὐχὴ τῶν λεγόντων, ο Αγιασθήτω τὸ ὄνομά σου. » Εἴρηται δὲ περὶ τούτων ἐν ἀνωτές 80:5 Στ. α'. Τρεῖς δὲ ἦσαν οἱ υἱοὶ Κορὲ τεταγμένοι μετὰ ἄλλων εἰς τὸ ᾄδειν τοὺς θείους ψαλμούς, οὓς καὶ ᾠδοὺς ἡ Γραφὴ καλεῖ, ὧν καὶ τὰ ὀνόματα φέρε- ται ἐν Παραλειπομέναις. Οὗτοι οὖν οἱ τρεῖς τῷ αὐτῷ νοῖ καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ κατηρτισμένοι, ἑνωθέντες τῷ · περὶ πάντα συμφώνως ἔχειν, ἐνικῶς τὰ ἐν τῷ προ- κειμένῳ ψαλμῷ προφέρονται πάντα. · Στ. β'. θεία πηγὴ ὁ Πατήρ εἰπών· « Ἐμὲ ἐγκα τέλιπον πηγὴν ὕδατος ζῶντος· » καὶ ὁ Σωτὴρ περὶ οὗ εἴρηται πρός τινα, ο Εγκατέλιπες τὴν πηγὴν τῆς σοφίας· κ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ὑπὲρ οὗ ἀπήγγελται τὸ, « Ος δ᾽ ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, γενήσεται ἐν αὐτῷ πηγὴ ὕδατος ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. » Τάχα δὲ καὶ πᾶσα θεόπνευστος Γραφή, πηγαὶ σωτήριοι τυγχάνουσιν. Όμοιοῦται οὖν ἡ πρό- θεσις τοῦ σπουδαίου πρὸς τὸν Θεὸν, τῷ πρὸς τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων πόθῳ τῆς ἐλάφου. Καὶ ἐπεὶ οἶδεν ἐν τῷ παρόντι βίῳ δι' ἐσόπτρου προσβάλλοντα αὐτὸν τῷ Θεῷ, τοῦ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον ἀποκειμένου εἰς τὰ μετὰ ταῦτα, εὔχεται ἐνστῆναι καιρόν, καθ᾽ ἂν ἐλθὼν ὀφθείη τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἔτι ἐπεὶ σκιὰν καθόλου περιέχων ὁ νόμος τῶν μελλόντων ἀγα θῶν ἐστιν καὶ αἱ ἑορταὶ καθ᾽ ἂς πτάνετο τὰ ἀρσε νικὰ τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ, σκιὰ καὶ σύμβολά εἰσιν μελλουσῶν ἑορτῶν, εὔχεται ἐλθεῖν εἰς τὰς πνευματι- κὰς ἑορτάς, ὅπως τελείως ὀφθῇ τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ· οὐχ ἑτέρου τυγχάνοντος τῆς εἰκόνος τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου. — Ἡ ἔλαφος τὸ ζῶον, πολεμίως ἔχουσα πρὸς τοὺς ὄφεις καὶ ἐσθίειν αὐτοὺς (69), εἴ ποτε φα γοῦσα ἀπὸ τοῦ δίψους φλέγοιτο τοῦ ἐγγινομένου ἀπὸ τοῦ τοῦ ὧν ἔφαγεν ἑρπετών, ζητεῖ διὰ σπουδῆς πηγὰς ὑδάτων, ἐπὶ τὸ ἀκέσασθαι τὸ δίψος. Εἰσὶ δὲ λέγοντες ὅτι καὶ ἐσοπτρίσασθαι θέλουσα ἐν τοῖς ὕδασιν, ιχνεύει τὰς πηγὰς, ὅπως ἴδῃ τὸν περὶ αὐτὴν γενόμενον μου λυσμὸν ἐκ τοῦ αἵματος τῶν ὄψεων, ἵν᾿ ἀπονίψηται αὐτόν· ἐν γὰρ τῷ σπαράττεσθαι τοὺς ὄφεις, ἀπο- σειόμενοι ραντίζουσιν εἰς αὐτὴν τὸ ἴδιον αἷμα. Καὶ ὁ ἅγιος οὖν ἀναιρῶν τοὺς ὄφεις καὶ σκορπίους, καθὼς ἔσχεν ὑπὸ Ἰησοῦ ἐξουσίαν, ἀλλὰ καὶ ἐκδικῶν πᾶσαν παρακοήν, πνευματικὸς ὢν ἐλαφος, σπεύδει ἀνι χνεύειν θείας πηγὰς ὑδάτων. - Στ. δ'. Ὁ μὴ μάτην δακρύων, ἀλλ' ἀπὸ διαθέσεως, τῷ ὑπὲρ ἀρετῆς πονεῖν, ἐκεῖνος τὰ δάκρυα αὐτοῦ ἄρτου δίκην τραφήσεται, οὐκ ἐν τοῖς ἀνετικοῖς μό νοις, ἃ ἡμέραν καλεῖ, ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς περιστατι κοῖς, ἃ νύκτα ὀνομάζει.Τελείου δ᾽ ἐστὶν τὸ δύνασθαι τοῦτο λέγειν. Ἐπείπερ ὁ ἀτελῆς, ταραχῆς ἐμπιμ- η ὥστε καὶ ἐσθίειν αὐτούς. Εριτ. - EXPOSITIO IN PSALMOS. PSALMUS B VERS. 14. Benedictus quidem est cum sunt qui benedicant benedictus autem, id est dignus cui benedicatur in sæculum; benedictus cum sit Deus Israel, precatur: • Fiat, Gal: • non quia preces benedictum Deum faciunt; sicut neque nomen Dei sanctificat oratio dicentium • Sanctificetur nomen tuum “., Dictum est autem de his supe- riore loco. XLI. VERS. 1. Tres erant filii Core ordinati cum aliis ad decantandos divinos psalmnos, quos et cantira Scriptura vocat, quorum et nomina traduntur in Paralipomenis . Tres igitur isti eadem mente et ". opinione coaptati, et cum in omnibus maxime consentirent, adunati, uniter omnia quæ in præ- Isente psalmo exponuntur proferunt. VERS. 2. Divinus fons Pater dicens Me de- reliquerunt fontem aquæ viventis ** ; » et Salvator, de quo dictum est ad quemdam : • Dereliquisti fontem sapientiæ ";, et Spiritus sanctus, de quo nuntiatum est illud : « Quicunque biberit ex aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquæ salientis in vitam æternam ”. › Profecto et omnis divinitus inspirata Scriptura, fontes sunt salutares. Aqui paratur prudentis ad Deum propensio desiderio cervi ad fontes aquarum. Et cum noverit in præsenti vita per speculum seipsum ad Deum tendere, visio nempe facie ad facien non fiet nisi postea, preca tur assignari tempus, quo elapso Dei contuitu fruatur. Atque etiam cuin umbram ubique spar- C gens lex futurorum bonorum est (imago), et festa quibus apparebant vivi omnes ante faciem Dei, umbra et symbola sunt futurorum festorum, rogat venire in spiritualia festa, ut perfecte appareat ante faciem Dei: quod nihil aliud ac Dei invisibilis imago. · Cervus animal est hostiliter agens adversus serpentes, eosque devorans; si forte postquam co- mederit siti uratur, veneno suscitata quos devo- ravit serpentium, ardenter quærit fontes aquarum ad restinguendam sitim. Sunt autem qui dicant quod se quasi in speculum inspicere volens in aquas, quærit fontes ut videat sibi impressam ser- pentium cruore labem: namque in dilacerandis serpentibus, exsilientes isti inspergunt in eum proprium cruorem. Sanctusque igitur, sublatis serpentibus et scorpionibus, juxta polestatein quaui a Jesu recepit, sed et condemnans omnem inobedien- tiam, spiritalis cum sit cervus, festinat divinos re- perire fontes aquarum. D ss Matth. vi, 9. Paral. vi, sqq. . (69) Id est, VERS. 4. Qui non incassum lacrymatur, sed con- -sulto, pro virtute laborans, hic lacrymis quasi pane vescetur, non in discussoriis, quæ diem vocat, sed et in calamitatibus, quæ nox vocantur. Perfecti est posse hoc dicere: cum quidem imperfectus, iis qui foris exturbant commotus, foras effundit ani *º Jerem. 11, 13. • Baruch 11, 12. ** Joan. iv, 14.

Α πλάμενος ὑπὸ τῶν ἔξωθεν ταραττόντων, ἔξω τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἐκχεῖ ἀσχημονῶν καὶ ἐλεγχόμενος παρὰ τοῖς πᾶσιν, διά τε τῆς φωνῆς αὐτῆς, καὶ δι' ὧν προ- φέρεται λόγων τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἀπογυμνών. Οἱ περὶ πάντα ηπατημένοι σφάλλονται καὶ περὶ τὸ νομίζειν τὸν Θεὸν ἐν τόπῳ εἶναι· ὀνειδίζοντες γοῦν λέγουσιν, • Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου ; » Στ. Γ'. Μετὰ γὰρ τῆς ἐπιθυμίας ταύτης επέτεινε μοι τὴν ἀθυμίαν καὶ τὸ ὀνειδίζεσθαι παρὰ τῶν κατ εχόντων ὡς οὐκ ὄντος τοῦ βοηθοῦντος· καὶ πρὸς τού τοις ἡ μνήμη τῶν ἐπιτελουμένων ἐν τοῖς τόποις ἐκεί νοις εἰς θεραπείαν σήν· τὸ δὲ, ο Ταῦτα ἐμνήσθην καὶ ἐξέχεα ἐπ' ἐμὲ τὴν ψυχήν μου, ἡ ἀντὶ τοῦ, ἀπὸ τῆς ἀθυμίας διελυόμην. Στ. Γ'. Εἰ γενοίμην ἐν τῇ γῇ τοῦ Ἰορδάνου, τουτ- ἐστιν εἰ ἀξιωθείην τοῦ ἁγίου βαπτίσματος, τὸ της νικάδε του μνησθήσομαι. Διερμηνεύουσι δὲ καὶ τὸ Ερμωνιεὶμ, ὁδὸς λύχνου, ὡς τοῦ ἁγίου βαπτί σματος ὁδὸν αὐτοῖς ἀνοιγνύντος φωτισμοῦ καὶ αὐγῆς τῆς εἰς νοῦν καὶ καρδίαν. Στ. η'. Καταρράκται τοῦ Θεοῦ οἱ περὶ αὐτοῦ βα θύτατοι λόγοι, ἢ οἱ θεῖοι προφῆται. Ἡ τοῦ τοίνυν Ἰησοῦ διδασκαλία, ἄβυσσος οὖσα, ἐπικαλεῖται τὴν ἄβυσσον ἐκ τῆς παλαιᾶς Γραφῆς. Τάχα δὲ καὶ ἐπεὶ τὰ κρίματα ἑτέρων είρηται κριμάτων, κἀκεῖνα ἄλλων πάντων ἀπὸ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ, ὁ είρηται μικρὸν [δρος]. Ορος γὰρ μέγα, φησὶν, ὁ Θεὸς Λόγος· ὅρος δὲ μικρὸν δι᾿ ἣν ὑπέμεινεν ἐθελούσιον κένωσιν δι' ἡμᾶς. - ι Πάντες οἱ μετεωρισμοί σου καὶ τὰ κύματά σου ἐπ' ἐμὲ διῆλθον. » θαλάττης τροπικῶς ὄντος τοῦ ἀνθρωπίνου βίου, ὁ μὴ ναυαγῶν ἐν αὐτῇ, ἀλλὰ κατ' όρθὸν πλέων, πεῖραν τρικυμιῶν καὶ τῶν ἀπὸ χειμῶ νος τῆς θαλάττης ἔχων, ἐπὶ τὸν λιμένα τῆς σωτη- ρίας ἐλθὼν ἐρεῖ τὸν στίχον· οὐ γὰρ εἶπεν ο ἐπ' ἐμὲ διέρχονται, ο ἀλλὰ ο διῆλθον. » Στ. ι. Παῤῥησιαζομένου ή φωνή. Ο γὰρ λέγων· • Διὰ τί μου ἐπελάθον, » θαῤῥεῖ μηδὲν πεποιηκώς, δι' ἡ ἐπιλανθάνεται Θεός. Καὶ ἐπεὶ ἐκθλίβοντος ἐχθροῦ, σκυθρωπάζων πορεύομαι, πυνθάνομαι τί τὸ αἴτιον τούτου. Ιν' εἰ ἐξ ἐμοῦ εἴη, ἀναιρήσω διὰ με τανοίας αὐτό· πάντες γὰρ διειλήφαμεν περὶ Θεοῦ φανερῶς, ὡς ἐλεήμονος, εἰ καὶ μὴ πάντες ὁρῶμεν πῶς ἐλεεῖ. Πολλάκις γὰρ τὰ κατὰ ἐλεημοσύνην αὐτοῦ γινόμενα τῷ ἐπίπονα εἶναι, οὐχ ἡδέως ἔχοντες, ούδ' ἔλεον εἶναι νομίζομεν. Καὶ διὰ τοῦτο λέγομεν, ο Ἵνα τί μου ἐπελάθου ; ; Ὁ δὲ διειληφὼς ὅτι πᾶν ὃ ἐπ- αγάγῃ ὁ Θεός, συμφερόντως επάγει, οὐδὲν ἐρεῖ τοιοῦ τον, εἰ μὴ τὴν μετάνοιαν ἑαυτοῦ πραγματευόμενος Στ. ια'. Οστᾷ δὲ ψυχῆς διὰ τῶν προαγόντων και τὰ εἴτονα αὐτῆς δόγματα καὶ αἱ δυνάμεις ειρηνται ἐπεὶ οὖν λαμβάνει πολλάκις ὑπὸ δεινῶν σοφιστῶν κα ταθλᾶσθαι τὰ ὀστᾶ, ὀνειδίζουσιν οἱ ἀπατεῶνες, οὐκ ἄλλα λέγοντες *, • Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; ν ἐφ᾽ ᾧ ηύχεις λέγων τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ πεπαιδεῦσθαι. ᾿Αλλὰ καὶ περὶ τούτου τοῦ πάθους πρὸς τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν διαλέγεται φάσκων· Ινα τί περίλυπος εἴ; › ἐλπίσας γὰρ ἐπὶ Κύριον ἐξομολόγησαι. Πάντως γὰρ ἐπιλάμ σαι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, οὐκ ἄλλο ἐν τῆς ἀληθείας, DIDYMI ALEXANDRINI nam suam inverecundus et ab omnibus objurgatus, hac voce et verbis quæ profert animam suam dete- git. - Qui de omnibus decepti sunt, errant quoque existimantes Deum in loco esse : injuriose igitur dicunt : . Ubi est Deus tuus? VERS. 6. Namque post hoc desiderium extendit mibi desperationem et opprobrium ab illis qui agunt quasi non esset qui auxílietur mihi; ac præterea eorum memoria quæ perfecta sunt in locis istis in honorem tuum. Hoc vero, hæc recordatus sum et effudi in me animam meam, » pro illo, despera- Lione solvebar. VERS. 7. Si essem in terra Jordanis, id est si dignarer sancto baptismate, tunc ‹ memor ero tui. › Interpretantur autein et Hermoniim, viam lampadis, quasi eis sanctum baptisma viaın illuminatiouis et claritatis in mente et in corde aperiret. VERS. 8. Cataractæ Dei sunt de eo profundissima verba, seu divini propheta. Igitur Jesu disciplina, quæ abyssus est, invocat abyssum ex vetere Scri- plura. Profecto quippe et judicia dicta sunt de ju- diciis aliis, istaque, cæteraque omnia de Dei Verbo, quod dictum est parvus mons. Mons enim magnus, ait, Deus Verbum ; nions autem parvus, propter hu- miliationem quam pro nobis pertulit. - Omnia ex- celsa tua et fluctus tui super me transierunt. › Mare cum sit allegoricum humana vita, non nau- fragus in ea, sed prospere navigans, non fluctuum pontique savitiarum imperitus, portum salutis in- gressus hæc dicet: non enim, ait, super me transeunt, sed ‹ transierunt. › B . c C VERS. 10. Liberius dicentis vox. Qui enim dicit : • Quare oblitus es mei ? » conscius est sibi se nihil fecisse, cur ipsius oblivisceretur Dominus. Et cum, alligente inimico, contristatus incedo, rogo quæ hu- jus rei causa fuerit. Quod si ex me fuerit, eam poe- nitentia sustulerim: omnes enim de Deo manifeste novimus, ut misericors est, etsi non omnes videmus quomodo auxilietur. Plerumque enim quæ per mi- sericordiam ejus fiunt, cum sint molesta, non li- benter accipimus, nec misericordia esse opera D existimamus. Quapropter dicimus : • Quare obli- tus es mei?, Qui autem intellexit omnia quæ in- duxit Deus, utilia esse, non ita loquetur, quin ip- sum hujus poeniteal. VERS. 11. Ossa animiæ, ut superius vidimus, so lida ejus dogmata et facultates nominantur. Cum igitur sæpius fit ut sophistarum argumentis con- fringantur ossa, exprobrant decipientes, dicuntque perpetuo • Ubi est Deus tous?, quem prædicas, cujus dicis te disciplina eruditum. Sed etiam de hoc dolore cum auima sua colloquitur dicens : « Quare tristis es? > Sperans enim in Domino, confitebor illi. Magnopere enim splendebit tibi vultus ejus, nempe veritas, ut possidens Dei veritatem, possisψει

ὡς ἔχοντά σε τὴν ἐκ Θεοῦ ἀλήθειαν λύειν δύνασθαι Α τὰς ἀπάτας τῶν καταθλασόντων τὰ προκείμενά σου ὀστα, Στ. α'. Τὸ πρόσωπον τοῦ Σωτῆρος παρεισήγαγεν λέγον πρὸς τὸν Πατέρα τὰ ἐν τῷ ψαλμῷ· καὶ ἔθνος μὲν οὐχ ὅσιον » τοὺς Ἰουδαίους ὀνομάζον, ἄδικον δὲ καὶ δόλιον, τὸν Ἰούδαν. Αλλ' οὐκ ἐδυνήθη συναρμό σαι τοῖς ἑξῆς τὰ λεγόμενα. Πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν αὐτὸν λέγειν· « Εξαπόστειλον τὸ φῶς σου, καὶ τὴν ἀλήθειάν σου, » καὶ τὰ ἑξῆς ; Στ. γ'. Ἐπεὶ φῶς ἀληθινὸν ὁ Σωτὴρ καὶ αὐτὸς ἡ ἀλήθεια εἶναί φησιν, οἱ πρὸ τῆς ἐπιδημίας ἄνθρωποι ἐκ τῶν προφητευομένων μαθόντες ὡς ἐπιλάμψει τὸ φῶς καὶ ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ, παρεκάλουν ἀποσταλή - ναι διὰ τῆς ἐνανθρωπήσεως τὸ φῶς καὶ τὴν ἀλήθειαν, ὅπως ὁδηγηθῶσιν ὑπ' αὐτῶν ἐπὶ τὸ ὄρος τὸ ἅγιον, τὸν περὶ τῆς Τριάδος υψηλότερον λόγον, καὶ τὰς αἰωνίους σκηνάς. Οὐχ ἕτερον δὲ τὸ φῶς τῆς ἀληθείας κατ' ουσίαν. Αμφότερα γάρ ἐστιν ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ἀλλ' ἐπινοίᾳ μόνῃ· ἡ γὰρ σκιᾶς καὶ ψεύδους έλευ θεροῖ· ἡ δὲ πλάνης καὶ ἀγνοίας φῶς ἐστιν. Στ. δ'. Τὸ ι εἰσελεύσομαι » οὐ παρέργως εἴρηται· ὁ γὰρ ἀπὸ τοῦ αἰσθητοῦ θυσιαστηρίου φαντασίαν τοῦ νοητοῦ λαβών, εἴσεισιν πρὸς αὐτὸν τὸν Θεὸν ἀοράτως, ἐπ' αὐτῷ ἀναφέρων θυσίας. Β Στ. β'. Οἱ δὲ διαβάλλοντες ὡς οὐκ ἀκριβῆ τὴν Γρα- φὴν φασί· Τίνι γὰρ εἶχον ἀκούειν ἢ τοῖς ὠσίν ; ἀγνοοῦντες, ὡς οὐ κοινοῖς ὠσὶν, ἀλλὰ τοῖς ἀνθρώπων φησὶν ὅσοι λογικῶς ἀκροῶνται. ὡσεὶ καὶ μουσικοί άνδρες μαθήματα μουσικὰ τοῖς τῶν μουσικῶν ὠσὶν παρεδίδοσαν, ὁποῖόν ἐστιν τό· Ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω. » Λέγοις δ' ἂν πατέρας καὶ τοὺς κατὰ παί- δευσιν. Στ. γ'. Κακώσας τοὺς ἐκ περιτομῆς λαοὺς ὁ Θεὸς, ἐξέβαλεν ἐκ τῆς ἱερᾶς τοῦ νόμου παιδεύσεως· οὐ νόμι· δὲ πολέμου νικήσαντες οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιο στεύσαντες ἐκληρονόμησαν τὴν ἔναγχος εἰρημένην γῆν· οὐδὲ ὁ βραχίων αὐτῶν ἔσωσεν αὐτούς, τουτέστιν ἡ ἐργασία αὐτῶν. Χάριτι γὰρ τὴν σωτηρίαν ἐσχήκα- σιν ὑπὸ τῆς σῆς δεξιᾶς καὶ τοῦ βραχίονος, τουτέστι τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ· φωτισμὸς δὲ ὁ φωτίζων πρόσ ωπόν σου τυγχάνον, ι ὅτι ηὐδόκησας ἐν αὐτοῖς ἡ τοῦ σῶσαι αὐτοὺς τῇ χάριτι, οὐκ ἐξ ἔργων αὐτῶν, ἵνα μὴ καυχήσονται. Στ. ε'. Τὰς τοῦ Ἰακώβ σωτηρίας τοῦ πτερνίζοντος τὰ φαῦλα καθ᾽ ἃ σώζεται, εντέλλεται ὁ Θεὸς τοῖς ἁγίοις πνεύμασιν, τοῖς εἰς διακονίαν ἀποστελλομένοις διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν. Στ. Γ'. Κέρατα δὲ τοῖς ἁγίοις καὶ αἱ τοῦ Χριστοῦ δυνάμεις εἰσὶν, καθ᾽ ἂς τοὺς ἐχθροὺς αὐτῶν κερατί ζουσιν. Διὸ καὶ πάντα τὰ ζῶα τὰ κέρασι χρώμενα καθαρὰ ὄντα, ἢ ἐπὶ τὸν θεῖον βωμὸν ἀπάγεται, ἢ τροφὴ τῇ μερίδι τοῦ Θεοῦ τυγχάνει. Στ. θ'. Ολην τὴν ἡμέραν ἐν τῷ Θεῷ εἶπεν ζωὴν, Στις συνέστηκεν ἀπὸ ἀπαθείας καὶ γνώσεως Θεοῦ. Στ. ι', ια'. Απωθεῖται ὁ Θεὸς ἀφ' ἑαυτοῦ οὐ πάν- ** σε EXPOSITIO IN PSALMOS. dolos solvere coufringentium ossa tua, ut dixi- mus. PSALMUS XLII. PSALMUS C D Joan. viii, 12. Joan. xix, 6. se Matth. st, VERS. 1. Persona Salvatoris inducitur, ad Patren quæ sunt in psalmo dicens: ‹et gentem non sanctam, David Judaeos vocavit. Vir autem iniquus et dolo- sus Judas est. Quæ quidem cum sequentibus con- graere nequeunt. Quomodo enim posset dicere : ⚫ Emitte lucem tuam et veritatem tuam, › et quæ sequuntur ? VERS. 3. Cum lumen verum & Salvator ipse et veritatem se essè dicit, qui ante incarnationem didicerant ex prophetiis quod splendescet lumen et veritas Dei, precabantur sibi per incarnationem mitti lumen et veritatem, ut iis deducerentur in montem sanctum, verbum de Trinitate excelsius, et æterna tabernacula. Nihil aliud est lumen ac veritas secundum essentiam. Utrumque enim est Dei Filias, sed cogitatione sola: veritas est, nain ab umbra es mendacio liberat; lumen autem, nam erroris et ignorantiæ lumen est. VERS. 4. Hæc vox ‹ introibo, non inconsulto dicta: namque ex materiali altari intelligibilis imaginem accipiens, introit ad ipsum Deum invisi- biliter ei offerens hostias. SLIII. Vers. 2. Qui rejieiunt quasi non justam Scriptu - ram dicunt : Qui enim potuerunt audire nisi auri- bus suis? ignorantes quod non propriis, sed homi- num auribus loquitur, quotcunque prudenter au- diunt. Sicut et musici viri præcepta musica musi- corum auribus tradiderunt, quale est illud: « Qui babet aures audiendi audiat ”. › Patres autem vo- cantur, qui docent. VERS. 3. Alligens circumcisionis populos Deus, e sancta legis disciplina expulit eos : non autem belli lege qui ex gentibus crediderunt, modo dictam terram obtinuerunt hæreditate; neque brachium eorum salvavit eos, id est corum opera. Gratia enim salutem obtinuerunt per dextram tuam et brachium, id est per unigenitumi Filiam ; illumin - tio autem, quæ faciem tuam illuminat, «, quoniam complacuisti in eis, › salvos faciens eos gratia, nun ex corum operibus, ne glorientur. : Vers. 5. Jacobi salutes supplantantis caduca juxta quæ salvatur, mandat Deus spiritibus sanctis, qui ad ministrandum deputantur hominibus salutem hæreditate accepturis. VERS. 6. Cornua autem sanctis Christi potestates sunt, quibus inimicos suos cornu ventilent. Ideoque omnia animalia, quæ cornua habent, munda, aut ad divinum altare deducuntur aut clero divino ali- mentum sunt. VERS. 9. Totam diem in Deo dicit vitam, quæ cum tranquillitate Deique cognitione agitur. VERS. 10, 11. Repulit autem a se Deus non ou- ་

ἐρεῖ τὸ, ο Ἐκολλήθη εἰς γῆν ἡ γαστήρ ἡμῶν. » Οὐκ Α' ἄλλα γὰρ τῶν γηίνων τρέφεται. Στ. κζ'. Λέγει ἐνταῦθα καὶ πρὸς τὸν Σωτῆρα, ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς διατρίβοντα κατὰ τὸν τοῦ πάθους καιρὸν, ἵνα ἀναστὰς ἀρωγὴν παράσχοι καὶ λύτρα, διδοὺς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν. Β Διδύμου καὶ Εὐσεβίου. Στ. α΄. Τινὲς ψήθησαν ἐκ προσώπου τοῦ Πατρὸς λέγεσθαι τὴν ᾠδὴν περὶ τοῦ ἐν ἀρχῇ ὄντος πρὸς αὐτὸν Λόγου, ὃν ἐκ τῆς οἱονεὶ καρ- δίας ἢ αὐτῶν τῶν σπλάγχνων, φησίν, προήγαγεν, καὶ ἀπὸ ἀγαθῆς καρδίας ἀγαθὸς Λόγος προῆλθεν. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ ταῦτα ἐπὶ τὸ προφητικὸν ἀναφέρεσθαι πρός- αιπον. Τὸ γὰρ ἐφεξῆς τοῦ ῥητοῦ, οὐκέτι ὁμοίως ἐξω ομαλίζει ἡμῖν τὴν περὶ τοῦ Πατρὸς ἐξήγησιν. Οὔτε γὰρ ἂν περὶ τῆς ἑαυτοῦ γλώσσης ὁ Πατήρ εἶπεν ὅτι • Η γλῶσσά μου κάλαμος γραμματέως ὀξυγράφου. » - Ωραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Οὐ γὰρ ἐκ τῆς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους συγκρίσεως τὴν ὑπεροχὴν τοῦ κάλλους ἔχει. Καὶ προϊὼν δὲ φη- σιν, « Διὰ τοῦτο ἔχρισέν σε ὁ Θεός σου ἔλαιον ἀγαλ λιάσεως. » Οὐ γὰρ εἶπεν, Εχρισά σε ἐγὼ ὁ Θεὸς, ἀλλ᾽ «ἔχρισέν σε. ν Ὥστε ἐκ τούτου παρίστασθαι ἕτερον εἶναι τὸ διαλεγόμενον πρόσωπον. Ποῖον οὖν ἐστι τοῦτο, ἢ ὁ Προφήτης ὁ χωρήσας τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἰς ἑαυ τὸν γενομένην ἐνέργειαν; « Εξηρεύξατο, φησίν, «ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν. » Στ. β'. Γραφέα μὲν ἐρεῖ τὸν Θεὸν Λόγον, ἐγγρά φοντα ταῖς διανοίαις τοὺς θείους αὐτοῦ νόμους· κά- λαμον δὲ τοῦ ὀξυγράφου γραφέως ὃν ἀνέλαβεν γρά ψαντα ἄνθρωπον τὸν λόγον τοῦ Εὐαγγελίου ἐν ἁπάσῃ γῇ, τουτέστιν ψυχῇ ἀνθρώπου. Στ. γ'. Γραφόντων καὶ αὐτῶν παιδεύσεις τινάς· ὡς γὰρ ὁ λόγος τοῦ Εὐαγγελίου κόκκῳ συνάπεως παρ ραβαλλόμενος, εἰ γεωργίας τύχοι, μείζων γίνεται τῶν ἀνθρωπίνων λόγων, λαχάνων διὰ τὸ πρόσκαιρον ὀνο μαζομένων, οὕτως & γράφει ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος καλά- μῳ ἰδίῳ καιρίως ἐπιδείκνυται αὐτὰς παρὰ τὰς τῶν ἀνθρώπων συγγραφάς. Ἐπεὶ περὶ τὸν μηρὸν ἐνερ- γεῖται τὰ γενέσεως πράγματα, φύονται δὲ περὶ ταῦτα εἰσχραὶ ἐπιθυμίαι, χρεία τοῦ τιμητικοῦ λόγου ῥημ- ραίας ὀνομαζομένου, ἵνα περὶ τὸν μηρὸν ζωσθεὶς ἐκτέμνοι τὰς ἀκολάστους ἡδυνάς. Ὁ Σωτήρ οὖν κατά τὸν ἄνθρωπον τύπον ἀρίστης πολιτείας καταβαλλό μενος ὑπὲρ αὐτοτελοῦς ἁγνείας περιζώννυται ρομ- φαίαν ἐπὶ τὸν μηρὸν αὐτοῦ, ὡραιότητα ἔχων καὶ κάλλος διὰ τὴν προσοῦσαν ἐν ἀναμαρτησία ἀρετήν. Ότι δὲ σύμβολον ὁ μηρὸς τῶν προειρημένων, ήδη προείρηται. Δύναται ὁ γενόμενος σὰρξ Λόγος, ᾗ μὲν Λόγος, ρομφαία εἶναι, ᾗ δὲ σὰρξ, μηρὸς τῷ ἐκεῖθεν τὴν ἀρχὴν ἔχειν τὴν σάρκα. Οὗτος δὲ, πρὸς ἐν ὁ λό- γος, πᾶσαν ἀσθένειαν διαφυγών δυνατός ἐστι τὴν φαιδρότητα τῆς θεότητος, κάλλος καὶ ὡραιότητα ἔχειν. Στ. ε'. Εντείνας δὲ οἷα τοξότης ἄριστος τόξον, και τευοδοῦ τιτρώσκων εἰς ἔρωτα θεῖον τοὺς βαλλομέ νους. Αναγνωστέον δὲ καὶ ι κατευόδου· κ ἴσον τῷ, EXPOSITIO IN PSALMOS. glutinatus est in terra venter noster. » Non aliis enim ac terrestribus vescitur. PSALMUS C “ VERS. 27. Dicit hic et ad Salvatorem, in terra præcordiis passionis tempore jacentem, ut exsurgens auxilium præbeas et redemptionem, dans animam suam redemptionem pro multis **. XLIV. Nonnulli existi- Didymi et Fusebii. VERS. 1. maverunt a persona Patris dici canticum de Verbo quod in principio erat apud eum ", quodque quasi ex corde vel e visceribus, ait, eduxit, atque de bono corde verbum prolatum est bonum. Mihi autem vi- detur haec ad propheticam referri personam. Quæ enim proxime sequuntur, non similiter huic de Pa- tre acceptioni consonant. Neque enim de propria lingua Pater dicere potuisset : Lingua mea cala- mus scribæ velociter scribentis; - Speciosus forma præ filiis hominum. › Non enim pulchritudinis præcellentiam ex comparatione cum hominibus ac- cipit. Et paulo inferius ait : e ldeo unxit te Deus oleo lætitiæ. Non enim dixit: Unxi te ego Deus, sed, ‹ unxit te. » Exinde nobis demonstratum vide- tur aliam esse quæ hic loquitur personam. Quænam igitur est illa, nisi Propheta, cum senserit in se delapsam Spiritus sancti virtutem? Eructavit, ▸ exclamat, cor meum verbum bonum ' VERS. 2. Scribam quidem dicet Deum Verbum, divina ejus lege in mentibus inscripta; calamum autem velociter scribentis scribæ quem recepit hominem verbum Evangelii scribentem in uni- versa terra, id est in hominis anima. VERS. 3. Scribentibus et ipsis doctrinas quas- dam: sicut enim verbum Evangelii grano sinapis æquiparatum, si cultura fovetur, majus fit huma- nis verbis, oleribus * ob brevitatem nominatis, ita quæ scribit Dei Verbum proprio calamo ma- gnopere præstant ipsis hominum scriptis. Quan- doquidem per femur generatio fat, et idcirco tur- pes exoriuntur cupiditates, censorio verbo opus. est, quod gladius vocatur ", ut super femur ac- cinctum dissolutas præcidat voluptates. Salvatot. igitur secundum hominem typum optime disci plinæ stabiliens propter absolutam puritatem ac- D cingitur gladio super femur suum, formam habens et pulchritudinem propter inhærentem innocentia virtatem. Quod autem sit femur symbolus eorum quæ modo dicimus, jam superius dictum est. Po- test Verbum care factum, ut quidem verbum, gladius esse; ut autem caro, femur, cum exiude sit initium carni. Hic autem, apud quem erat Verbum, omine infirmitate devitata, splendorem divinitatis, speciem et pulchritudinem habere valet. VERS. 5. Extendens autem, quasi sagittarius opti. mus, arcum, prospere dirige vulnerans in amorem percussos et vulneratos. Atque etiam legendum ** Matth. xx, 28. *_ Joan, 1, 1. Marc. 1, 31, 32. * Hebr. iv, 12.

Α « Εὐοδίαν πάρεχε· καὶ πρὸς τούτοις, ο Βασίλευε τῶν • Β βεβλημένων πόθῳ. » Ἡ δὲ αἰτία τοῦ βασιλεῦσαι σε τελειότης ἀρετῆς ἐστιν, οὐκ ἐν πράξει μόνῃ, ἀλλὰ καὶ γνώσει. Τὸ γὰρ ἕνεκεν ἀληθείας καὶ πραύτητος καὶ δικαιοσύνης, » τοῦτο σημαίνει· Βασίλευε γάρ, φησίν, ἕνεκα τοῦ γνωσθῆναι τὴν ἀλήθειαν, καὶ πρασ τητα, καὶ δικαιοσύνην κατορθωθῆναι τοῖς ὑπὸ τὴν σὴν ἀρχήν. «Καὶ ὁδηγήσει σε θαυμαστῶς ἡ δεξιά σου. » Ο κατὰ Θεὸν πάντα πράττων, ὑπὸ τῆς τῶν καλῶν πρακτικῆς δυνάμεως, δεξιᾶς ούσης, θαυμαστῶς ὁδη γεῖται, ἡγεμονίᾳ αὐτῆς χρώμενος τῆς ἐπὶ τὸν Σω τῆρα ὁδοῦ· καὶ ὁ Σωτὴρ οὖν ἐπιτελῶν δεξιῶς παρα δόξους δυνάμεις, ὑπὸ δεξιᾶς αὐτοῦ θαυμαστῶς ὁδη γεῖται. Στ. ς'. Καὶ φαύλην στάσιν ἔχοντα τῷ ἐν κακοῖς ἱδρύσθαι πληγέντα τούτοις τοῖς βέλεσιν, ὑποκάτω αὐτοῦ πεσεῖν, τουτέστιν ὑποταγῆναι αὐτῷ καὶ ὑπ' αὐτὸν γεγονέναι. Οἱ ἐχθροὶ τοῦ βασιλέως Χριστοῦ πάντες οἱ ἁμαρτάνοντες. Οταν οὖν ἐν τῇ καρδίᾳ τούτων τὰ προειρημένα βέλη γένηται, πίπτουσιν ἀπὸ τῆς ἔχθρας, τὸν Βασιλέα γονυπετοῦντες. Η τάχα οἱ ἑστηκότες ἐν τῇ καρδίᾳ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Βασιλέως κατὰ τὸ βούλημα τῆς ἔχθρας αὐτῶν βεβαιούμενοι, βληθέντες ὑπὸ τῶν βελῶν γενήσονται ὑπὸ Χριστὸν, τῇ καρδίᾳ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ καταπεσόντες. Στ. η'. Εἰ δὲ εἴη πρὸς τὸν μονογενῆ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ταῦτα, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ μισήσας τὴν πρὸ τῆς ἐπιδη μίας αὐτοῦ πολιτευομένην ἀνομίαν, ἀγαπήσας δὲ τὴν ἐκ τῆς παρουσίας αὐτοῦ φυομένην ἐκ πίστεως δικαιοσύνην, ἐπιδέδωκεν ἑαυτὸν εὐδοκίᾳ πατρικῇ ἄν- θρωπος γενέσθαι, καὶ χρισθῆναι ἐλαίῳ ἀγαλλιάσεως, τουτέστιν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Στ. ι'. Βασιλεῖς ἐνταῦθα ζητέον τοὺς Χριστῷ συμ- βασιλεύοντας, ὧν αὐτὸς Βασιλεὺς βασιλευόντων. Τού των θυγατέρες γεγόνασιν κατὰ διδασκαλίαν, &ς παι δεύουσιν ψυχάς· μᾶλλον δὲ Ἐκκλησίας, αἵπερ θυγα- τέρες ἐν τιμῇ τοῦ ὑμνουμένου οὖσαι ηύφραναν τὸν βασιλέα Χριστόν «ἀπὸ βαρέων ἐλεφαντίνων. » Βάρεις δὲ ἐλεφαντίνας ἐρεῖς τὰς ὑψηλὰς θεολογίας· τὸ γὰρ ἐλεφάντινον ὁδοὺς τυγχάνων, λόγου συμβολόν ἐστιν· φωνητικὰ γὰρ ὄργανα καὶ οἱ ὁδόντες· βάρεις εἰσὶν αἱ μεγάλαι οἰκίαι. Ἐπεὶ οὖν τὸν ἑαυτῶν λόγον οὕτως ἐμεγάλυναν ὡς οἶκον μέγιστον θεωριῶν τῶν περὶ Θεοῦ γενέσθαι αἱ πολλαὶ τῶν βασιλέων θυγατέρες, ἀπὸ τῶν προειρημένων βασιλέων (71) Ελεφαντίνων ηὔφραναν Χριστόν. Στ. ια'. Μεταβολὴ προσώπου εὐφραίνεται γενομένη. Θεὸς γάρ ἐστιν ὁ προσφωνῶν τῇ ἀπὸ ἐθνῶν Ἐκκλη- σίᾳ, ἣν καὶ θυγατέρα αὐτοῦ ὀνομάζει. Φησὶν γοῦν· Δεξαμένη τοὺς ἐμοὺς λόγους, ὦ θύγατερ, ἄκουσον καὶ ἴδε αὐτῶν τὴν διάνοιαν, ἐπιστήσασα αὐτοῖς. Έτι γὰρ μᾶλλον πλεῖον θελήσεις τὸ οὖς σου κλῖναι ἐπὶ τὸ πλειόνως αὐτὰ καὶ ἐξεργαστικώτερον ἀκοῦσαι καὶ ποθῆσαι· ἀκολουθήσει δέ σε λήθη τῶν ὁμοφύλων, μηκέτι θελησάσης σου τὰ αὐτὰ ἐκεῖνα περιστέλλειν ἔθη καὶ πάτρια· ἐπιλήσει δὲ καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πα- τρός σου γεννήσαντός σε κατὰ κακίαν τοῦ διαβόλου. DIDYMI ALEXANDRINI est, Duc benigne super terram › et similiter facilem praesta viam : » et praeterea, e Regna su- per desiderio vulneratos. » Causa autem regni tui, perfectio virtutis eat, non in actu solum, sed et in scientia. Quod quidem indicat propter verita- tem, et mansuetudinem, et justitian. . Regna enim, ait, ad cognoscendam veritatem, et ad mansuetudinem justitiamque stabiliendam iis qui toa sub ditione, sunt. ‹ Et deducet te mirabiliter dextera tua. Qui secundum Deum omnia facit, activa bonorum virtute, quæ dextera est, mira- biliter deducitur, hac usus duce in via ad Salva- torem. Ergo et Salvator miras efficiens virtutes, dextera ejus mirabiliter deducitur. VERS. 6. Turpis est status in malis seden- tium, hisque confossi sagittis, sub eum cadunt, id est subjiciuntur ei, atque in ejus potestatem veniunt. Inimici regis Christi omnes peccato- res. Cum igitur in corda eorum modo dictæ de- veniunt sagittæ, ab inimicitiis dejiciuntur, Regis genibus provoluti. Vel stantes in corde inimico- rum Regis, in voluntate odii sui confirmati, per- fessi sagittis erunt a Christo, corde inimicorum ejus deficientes. VERS. 8. Quæ vero, si ad unigenitum Dei Fi- lium essent, Filius Dei vigentem ante ipsius ad- ventum iniquitatem odio prosecutus, diligens vero post incarnationem suam exortam fide justitiam, tradidit seipsum bona Patris voluntate factum hominem, lætitiæque unctum oleo, id est sancto Spiritu. VERS. 10. Reges hic dicuntur qui eum Christo regnant, quorum ipse Rex regnantium. Horum Bliæ per disciplinam facta sunt, quas docuerunt, animæ; vel potius Ecclesiæ, quæ quidem filiæ cum sint in honore illius qui celebratur, delectaverunt Christum Regem a domibus eburneis. › Domus autem eburneas vocabis excelsas theologias: ebur enim, prout Deus, verbi symbolum est; vocis enim organa sunt et dentes. Domus eburncæ, magnæ scilicet. Postquam enim verbum suum sic magni- fcaverunt ut maxima fieret domus speculationum de Deo, multæ regum filiæ ex prædictis eburneis regiis delectaverunt Christum. VEAS. Deus enim est qui e gentibus Ecclesiam alloqui- tur, quam et filiam suam vocat. Ait igitur : Meis acceptis verbis, o filia, audi et vide sensum eo- rum, iisque animum intende. Multo magis adhuc aurem tuam inclinare voles ad ea plenius et effì- cacius audienda et exoptanda: consequetur tibi concivium oblivio, neu jam iisdem in gentibus patriaque immorari volueris; oblivisceris etiam domum patris tui, cui le genuit secundum iniqui- tatem diaboli. C D 11. Mutatur hic loquentis persona. (71) Lege βάρεων. ΕDIT.

Στ. ιβ. Διὰ τοῦτό σε καλῶ, θύγατερ, φησὶ πρὸς Α αὐτὴν ὁ Θεός, ἐπὶ τῷ ποιῆσαι τὰ προστεταγμένα σοι· ἐπείπερ ὁ ἐμὸς Υἱὸς Βασιλεὺς ὢν ἐπεθύμησεν τοῦ ἐνυπάρχοντός σοι κάλλους κατ' εἰκόνα καὶ καθ᾿ ὁμοίωσιν ἐμὴν γεγενημένης. Αὐτὸς δὲ οὗτος ὁ Βασι- λεὺς ἐπιθυμῶν τοῦ κάλλους σου, οὐχ εἷς τῶν ὁμοτί μων σου τυγχάνει· αὐτὸς γὰρ ἐστιν ὁ Κύριός σου οὐ γὰρ ἄγγελος ἢ ἀρχάγγελος ή τις ἄλλος γενητὸς ὢν ὑπάρχει. Αὐτῷ γὰρ καὶ προσκυνοῦσι πάντες. Ἐπεὶ οὖν Θεοῦ τὸ προσκυνεῖσθαι, ἴσθι Θεὸν ὄντα τὸν Βασιλέα τὸν ἐπιθυμοῦντα τοῦ κάλλους σου· ὃς καὶ Κύριός σου ἐστιν. Στ. ιγ'. Πρὸς τούτοις ἴσθι ὅτι πολλὴν μεταβολὴν Έσχες. Θυγάτηρ γὰρ Τύρου οὗτα δι᾽ ἣν εἶχες δεισιδαι- μονίαν, ἐμοῦ θυγάτηρ ἐχρημάτισας, ὡς λιτὰς τῷ προσώπῳ σου προσάγειν πάντας τοὺς πλουσίους τοῦ λαοῦ, ὅσοι πλουτοῦσιν κατὰ πίστιν καὶ τὴν τοῦ Εὐα αγγελίου ἀλήθειαν, σοὶ προσέρχονται, τὸ πρόσωπόν σου λιτανεύοντες, διὰ τὸ σύζυγον τῷ Βασιλεῖ γεγο νέναι. Ὡς γὰρ παλαιοὶ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν τῇ κατὰ Θεὸν θεραπεία προσερχόμενοι τῷ Ἰσραὴλ προσηλύτευον, τὸ πρόσωπον αὐτοῦ παρακαλοῦντες, οὕτως νῦν οἱ ἀπὸ τῶν Ἰουδαίων μετανοοῦντες προσφεύγουσιν τῇ τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίᾳ, ἀξιοῦντες ὑποδεχθῆναι παρ' αὐτῆς. Στ. ιδ. Πᾶσα ἡ δόξα τῆς θυγατρός βασιλέων Ἐσε βών (72). Εσεβὼν ἑρμηνεύεται λογισμοί. Ο βασι- λεὺς δὲ τῶν λογισμῶν τῶν δικαίων όντων, ἔστιν Κύσ ριος τῆς οὖν ὑμνουμένης θυγατρός Τύρου ἡ δόξα οὐκ ἄλλοθέν ἐστιν, ἢ ἀπὸ τοῦ βασιλέως των λογισμών. Ιστέον δὲ ὅτι πολλαχοῦ τῶν Γραφῶν ἀντὶ τῆς νοητ τῆς οὐσίας λαμβάνεται ὁ χρυσός. Ἐπεὶ οὖν ἐν τοῖς ἐνδύμασιν αὐτῆς τυγχανούσαις ἀρεταῖς συγκατύφαν- ται καὶ ὁ περὶ τῶν νοητῶν λόγος, μάλιστα ὁ περὶ τῆς Τριάδος, κροσσωτά χρυσά περιβέβληται, ὄντα πεποικιλμένα διὰ τὸ πολύτροπον καὶ πολυειδὲς τῆς Χριστοῦ διδασκαλίας. Στ. ιε'. Εἰ καὶ πολλαὶ ἀδιάφθοροι εἶεν ψυχαί &ς παρθένους ἔθος καλεῖν, ἀλλ' οὐ πᾶσαι ἤδη ἀποφέρον ται τῷ Βασιλεῖ, ἀλλ᾽ αἱ πλησίον καὶ ἐγγὺς γενόμεναι τῇ διαθέσει τῆς τελείας νύμφης, οὗ (75) δὲ καὶ τὸ ι ἀπενεχθήσονται. » Αἱ γὰρ πεῖραν μὴ ἔχουσαι τοῦ νυμφίου Λόγου, οὐχ οἷαί τέ εἰσι δι' ἑαυτῶν πρὸς αὐ τὸν ἰέναι. "Αγουσι δ' αὐτὰς πρὸς αὐτὸν οἱ τὰ προσ παιδεύματα αὐταῖς παραδιδόντες· εἰσὶν δὲ οὗτοι νό- μος καὶ προφῆται. — Τῆς λέξεως ἀσάφειαν ἐχούσης, ἐξ ἄλλης τὴν διάνοιαν αὐτῆς ληψώμεθα. Ἐν τῷ Ασματι τῶν ᾀσμάτων τὰς διαφορὰς τῶν Χριστῷ προσερχομένων ψυχῶν ἑρμηνεύων ὁ λόγος φησίν· • Εἰσὶν βασίλισσαι, καὶ παλλακαὶ, καὶ νεανίδες ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός· μία ἐστὶν περιστερά μου, τελεία μου. » Ως περὶ ταύτης εἰρῆσθαι, Είδοσαν αὐτὴν θυ γατέρες καὶ μακαριοῦσιν αὐτὴν, βασίλισσαι καὶ παλ λακαὶ, καὶ αἰνέσουσιν αὐτήν. Ἐξ ὧν δείκνυται ἄλλη - Β EXPOSITIO IN PSALMOS. Gen. 1, 26, 27. * Cant. vi, 7, 8. ut est in codice antiquissimo omnium Vaticano Se- ptuaginta Interpretum. Cæterum recte hic inter- VERS. 42. Quamobrem te voco, filia, aît ad eam Deus, ut quæ tibi mandata sunt efficias : quandoquidem Filius meus Rex concupierit inh rentem tibi decorem, quæ ad imaginem similitudi- nemque mẹam facta es ". Hic autem ipse Rex, decorem tuum concupiscens, non unus est æqua- lium tuorum. Ipse est enim Dominus tuus: non enim angelus aut archangelus, aut creatorum qui- vis alius est. Namque eum omnes adorant. Atqui cum proprium Dei sit adorari, scito Deum esse Regem concupiscentem decorem tuum: qui et Dominus tuus est. VERS. 13. Praeterea scito quoniam multum mutata es. Filia enim Tyri cuin esses propter illas quibus imbuta fueras superstitiones, flia mea vo- cata es, ut vultum tuum deprecarentur omnes di- vites populi; quicunque fide et Evangelii veritate ditescunt, ad te venient, vultum tuum deprecan- tes, quoniam conjux facta es Regis. Sicut enim antiqui de gèntibus in Deum pietate deducti ad Israet se recipiebant, vultum ejus invocantes, sic nunc qui ex Judæis convertuntur, in gentium Ecclesiam confugiunt, ab ea recipi petentes. VERS. 14. Omnis gloria filiæ regum ‹ abintus, » quod quidem interpretamur cogitationes. Rex cnim cogitationum justarum Dominus est: hujus enim quæ filia Tyri vocata est, gloria non externa est, quæ a cogitationum Rege venit. Notandum est quo- C niam plerumque in Scripturis pro intelligibili ex- sistentia sumitur aurum. Cum igitur in vestimentis ejus, scilicet virtutibus, interatur quoque de spi- ritualibus, praesertim de Trinitate sermo, Ambriis aureis circumdatur, amictus varietatibus propter varietatem diversitatemque Christi doctrina. D VERS. 15. Etsi multe incorrupta sint animæ quas virgines vocare consueverunt, sed non om- nes jam adducuntur Regi, verum quæ ad perfe- ctam sponsam propius accedunt, eodem sensu et ‹ afferentur. › Quæ enim sponsalis Verbi sunt expertes, non per se valent ire ad eum. Adducunt autem eas ad illum qui primariis instruxerunt doctrinis, lex scilicet et propheta. - Hujus loci sensum, cum aliquid habeat obscuritatis, ex alio sunemus. In canticorum Cantico animarum ad Christum adeuntium differentias interpretans Scri- plura ait : • Sunt reginæ, et concubinæ, et ado- lescentulæ, quarumi non est numerus; unica est columba mea, perfecta mea ".› Quasi de ea di- ceretur: Viderunt eam dliæ, et beatam dicent eam reginæ et concubinæ, et celebrabunt cam. Quibus ostenditur alias esse præter filias, quæ di- pretatur Didymus; reapse enim nest cogitatio. EDIT. (72) En Didymus Alexandrinus legebat Εσεβών, (73) 0ὗ. Lege εὖ, correctione omnium certissima.

Α οὖσα παρὰ τὰς θυγατέρας αἱ είρηνται νεανίδες καὶ παλλακαὶ καὶ βασιλίδες. Δηλούται δὲ ἐκ τῶν λέξεων τούτων, ὡς ἄρα αἱ Χριστῷ προσερχόμεναι ψυχαί, αἱ μὲν οὔπω καιρὸν ἔχουσαι γάμου, νεανίδες εἰσὶν, αἱ δὲ συνελθοῦσαι αὐτῷ ἤδη ἀνακραθῆναι αὐταῖς· αἱ μὲν εὐγενίδες καὶ ὑπεραναβεβηκυίαι τὸν ἐν ἓξ ἡμέραις γενόμενον κόσμον, ἑξήκοντά εἰσι βασίλισσαι· αἱ δὲ τὴν ὀκτοήμερον περιτομήν λαβοῦσαι ἀκμήν, τὸ τῆς δουλείας ἔχουσαι πνεῦμα, ὀγδοήκοντα παλλακίδες εἰ- σίν. Ἡ δὲ πάσας υπερέχουσα κατὰ τὸ πνεῦμα πε ποιωμένη, ὥστ᾽ εἶναι περιστερὰν, τελεία τοῦ Λόγου ἡ ἔνδοξος Εκκλησία ἐστὶν, ἡ μὴ ἔχουσα σπίλον ἢ Αντίδα ή τι τῶν τοιούτων. Ταύτην τὴν Ἐκκλησίαν ὑμνῶν ὁ Ψαλμῳδὸς ἐν τοῖς πρὸ τούτου στίχοις, τὰ νῦν μετ' ἐκείνην φησὶν ἐνεχθήσεσθαι τῷ νυμφίῳ αὐτ τῆς Βασιλεῖ, τὰς πάλαι μὲν ὥραν συμβιώσεως οὐκ ἐχούσας, νῦν δὲ διὰ τὸ τετελειῶσθαι, προσαγομένας εἰς τὸν θάλαμον, ὅπως συγκαθευδήσασαι τῷ Βασιλεῖ ἀναληφθῶσιν εἰς τὸ μέλη γενέσθαι τῆς μιᾶς τελείας νύμφης, οὐκέτι ἄλλαι παρὰ ταύτης τυγχάνουσαι, ὡς ὅτι ἀτελεῖς ἦσαν. Στ. ιζ'. Ἐπεὶ πρὸς Χριστόν λέγεται σχεδὸν τὰ πάντα τοῦ ψαλμοῦ, καὶ οὗτος ὁ στίχος λέγοι, ᾿Αντί ὧν εἶχες κατὰ σάρκα πατέρων, τουτέστι τῶν ἐκ πε- ριτομῆς, ἐγενήθησάν σοι ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους υἱοί, προσηκάμενοι τὸν εὐαγγελικὸν λόγον· τούτους δὲ καὶ κατέστησας ἄρχοντας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν, φά σκων αὐτοῖς· « Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη. » Στ. ιη'. Διὰ τοῦτο λαοὶ εὐχαριστικῶς ἐξομολογή σονται, οὐκ ἐφ' ἕνα ἢ δεύτερον αἰῶνα, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· τὴν γὰρ ἐφ᾽ ἁμαρτίαις ἐξ- ομολόγησιν οὐ τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος αὕτη γίνεται (74), μόνον γὰρ ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι μετανοεῖν ἐξομο λογεῖσθαι οξόντε. Εἰ δὲ ο μνησθήσονται » ἔχει καθ᾽ ἑτέραν Γραφήν, ἀντὶ τοῦ. Οἱ πρὸς σοῦ ἄρχειν κεχει ροτονημένοι, κ τοῦ ὀνόματός σου μνησθήσονται ἐν πάσῃ γενεᾷ καὶ γενεᾷ, » τῷ εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας παρατείνειν σου τὴν βασιλείαν. ΧΧVΙΙ, 19. μετανοεῖν [καὶ] ἐξομολογεῖ Στ. α΄. Εθος τὰ ἀσαφῶς λεγόμενα δι' οἰκονομίαν τινὰ κρύφια καλείν. Κατὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία ἐν μυστηρίῳ ἀποκεκρυμμένη ἐστίν· οὕτω καὶ οἱ θησαυροί τῆς σοφίας καὶ γνώσεως ἀπόκρυφοι εξ- ρηνται. Ἔστιν οὖν καὶ τούτων τῶν κρυφίων τέλος αἱονεὶ σκοπὸς, ἤτοι τὸ λαθεῖν τοὺς ἀναξίους τὴν τῶν θείων γνῶσιν, ἢ οἱ λαοὶ (75) πόθον ἔχοντες καταλήψεως τῆς θείας γνώσεως, πόνοις καὶ ἀσκήσεσιν ἐπιδόντες ἑαυτοὺς τύχωσι τοῦ σκοποῦ. Στ. β'. Οὐ πάντων ἐστὶν ὁ Θεὸς καταφυγή, μόνον δὲ τῶν ἀποταξαμένων ταῖς ἀνθρωπίναις ἐπικουρίαις· τούτων γὰρ ἀσφάλεια γίνεται καὶ δύναμις, τὸ μετ έχειν αὐτοῦ κατὰ τὸν ᾿Απόστολον εἰρηκότα, ο Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ·, τὸ δὲ, ο ταῖς εὐρούσαις ἡμᾶς σφόδρα, ο ἢ πρὸς τὸ ε βοη θός ο ἀποδοτέον, ἢ πρὸς τὸ ο θλίψεσιν. » 11, 3. σθαι. Εμτ. DIDYMI ALEXANDRINI cter sunt adolescentulz, et concubiuæ, et regins. Itis igitur patet verbis quoniam inter animas ad Christum accedentes, aliæ quidem nondum ad nuptiarum tempus pervenerunt, hæ sunt adolescen- tulæ; aliæ autem cum eo conveniéntes, jam con- junctæ sunt; aliæ vero stirpe nobili, quæ intra sex dies creatum antecesserunt mundum, sexa- ginta sunt reginæ; aliæ, octavo die circumcisione accepta, servitutis spiritum habentes, octoginta concubinæ sunt. Hæc autem omnes supergressa secundum spiritum constituta, adeo ut diceretur columba, perfecta Verbi praclara est Ecclesia, aque maculam, neque rugam, neque quidquam simile babens es. Hanc Ecclesiam celebrans Psalmista in superioribus versiculis, nunc quidem simul cum ta dicit afferendas esse sponso ejus Regi quæ olim B al horain connubii non pervenerant, nunc autem propter perfectionem suam in thalamum adductæ, ut cum Rege recubantes dignentur membra fieri unica perfecte sponsæ, ab ea non jam alienati, sicut cum imperfecti erant. VERS. 17. Ut fere omnia psalmi ad Christum di- cuntur, ita quoque bic versiculus. Pro patribus quos secundum carnem habebas, scilicet circum- cisionis, nati sunt tibi ex eodem genere filii, ver- bum evangelicum complexi: quos autem consti- tuisti principes super omnem terram, dicens eis : Euntes docete omnes gentes .. VERS. 18. Propterea populi gratanter confitebun- tur, non in unum vel secundum sæculum, sed et in sæculum sæculi: de peccatis enim confessio non in saculum saeculi fit, non solum in hoc sæculo pœnitendi et confitendi locus. Si autem ‹ memores erunt habet juxta aliam Scripturam, pro illo, qui a te electi sunt ad imperandumn, c memores. erunt nominis tui in omni generatione et genera- tione, regnum tuums in omnia sæcula exten- dentes. . C PSALMUS VERS. 1. Solet obscure dicta consulto arcana vocare. Etenim juxta illud Dei sapientia mysterio abdita est sic et thesauri sapientiæ et scientiae absconditi dicti sunt ". Est igitur et illorum arca- norum finis vel terminus, sive ut celent indignos divinorum scientiam, sive ut populi divinæ stu- diosiores scientiæ, laboribus et exercitationibus seipsos observantes propositum consequantur. VERS. 2. Non omnium est Deus refugium, solum autein eorum qui humana auxilia repudiaverunt : borum euim securitas et virtus fit participatione illius, juxta Apostolum dicentem: ‹ Omnia possum in eo qui me confortal, Christo ",, et illud : • Quæ invenerunt nos nimis, › sive ad ‹ auxilia, › sive ad tribulationes referri potest. • Coloss. * Ephes. v, 27. Matth. desiderantur. Mox lege D XLV. Philipp. 1, 13. (74) Τὴν γὰρ ... αὕτη γίνεται. Aliqua, ni fallor, (75) Cod. vaof.

Α ατερπὲς ἔχει. Αλλ' οὐ πείσεται τοῦτο, φησίν, ἡ Ἐκ κλησία· σώζει γὰρ αὐτῆς τὸ κάλλος. Ὁ Θεὸς ἐν μέσῳ αὐτῆς μὴ σαλευόμενος» διὰ τὴν προσοῦσαν αὐτῇ ἀνα- μαρτησίαν. Σαλεύεται γὰρ ἀπὸ τῶν ἁμαρτανόντων· ὅθεν καὶ τῷ 'Αδάμ μετὰ τὸ ἁμαρτείν περιπατῶν εὐτ ρίσκεται· καὶ ἐν τῷ Ζαχαρία φησίν· « Πορεύσεται ἐν σάλῳ ἀπειλῆς ὁ Κύριος. » Στ. Γ'. Εθνη τὰ στίφη τῶν κατ' αὐτῆς στρατευομέ των δαιμόνων όνομάζει. Ὅτ᾽ ἂν οὖν ταῦτα θεάσων ται τοῦ Σωτῆρος τὴν ἔνσαρκον ἐπιφάνειαν, ταράτ τονται κατὰ τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας, ἢ καὶ δέους πληρούνται. Τηνικαῦτα δὲ ἀκολουθήσει καὶ τὸ κλτ θῆναι τὰς ψεκτάς βασιλείας καθ᾽ ἂς ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος καὶ ἡ ἁμαρτία. Εἰ δὲ καὶ βασιλείαν λέγοις τοὺς βασιλευομένους, ἐκλήθησαν καὶ οὗτοι ἐκ πλάνης Β εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας, καὶ ἐκ κακίας εἰς ἀρετὴν ῥέψαντες· τοῦ γὰρ Θεοῦ σιωπῶντος, βεβαιότητα καὶ στάσιν ἔχειν δοκεῖ τὰ γήινα καὶ ὑλικὰ πράγματα κλονούμενα Θεοῦ φωνὴν δεδωκότος. Οτ᾽ ἂν γὰρ ὁ Θεὸς ἐμβοήσῃ τῇ διανοίᾳ, εὐθὺς μετακινείται ταύτης πᾶν εἴ τι γεῶδες· Θεοῦ τὴν κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον φωνὴν δεδωκότος, « ἡ γῆ σεσάλευται, ο μετατιθεμέ νων ἁπάντων τῶν ἐπ' αὐτῆς ἐθῶν νομίμων, πατρίων χρηστηρίων, καὶ εἴ τι ἕτερον τῆς δυσσεβοῦς ἀπάτης ταραττόμενον τῶν ἐθνῶν καὶ κλινουσῶν τῶν βασι- λειῶν τῆς γῆς σαλευομένης. Ἡμεῖς θαῤῥοῦμεν μεθ᾿ ἑαυτῶν ἔχοντες τὸν τῶν δυνάμεων Κύριον ἀντιλαμ βανόμενον ἡμῶν τὸν Θεὸν Ἰακώβ. Ὥσπερ δὲ ὁ ποιῶν τὰ ἔργα τοῦ Ἀβραὰμ τέκνον αὐτοῦ ἐστιν, οὕτως ὁ τὴν ἄσκησιν τοῦ Ἰακώβ μιμούμενος τυγχάνει υἱὸς Ο αὐτοῦ, ἀντίληψιν ἔχων παρὰ τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Στ. θ'. Καλεῖ δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπὶ τὴν τούτων κατανόησιν τοὺς ὀξὺ καθορῶντας διὰ τοῦ « δεῦτε, ν συνεγγίζειν αὐτούς· διὰ δὲ τοῦ εἴδετε, » ἀτενίζειν τῇ ἀληθείᾳ παρασκευάζων. — Ἐπλήρωσαν δὲ καὶ τεράτων τὴν οἰκουμένην οἱ ἀπόστολοι πανταχή διατ τρέχοντες, τά τε δι' αὐτοῦ γεγονότα διηγούμενοι, καὶ ἐν ὀνόματι αὐτοῦ θαυματουργοῦντες. Δύναται καὶ καλεῖν ὁ λόγος τὰ ἔθνη ἐκ τῶν ὁρωμένων περί τὴν κτίσιν θαυμάτων τὸν ταύτης ἐπιγνῶναι δη μιουργόν. Στ. ι'. Ελθὼν καὶ καταλύσας διάβολον τὸν τὸ κρά τος ἔχοντα τοῦ θανάτου, καὶ τὰς ἄλλας πονηρὰς δυ νάμεις, «ἀντανείλεν πολέμους έως τῶν περάτων τῆς γῆς, » τουτέστιν τῶν περασάντων ἀπὸ τῶν γηίνων. Συντρίβων τὸ τόξον,, ἀφ᾽ οὗ ἡφίετο τὰ πεπυρωμένα τοῦ πονηροῦ βέλη· ἀλλὰ καὶ πυρὶ κατακαύσει τὸν θυρεὸν τῆς ἀπιστίας ἐναντίως ἔχοντα τῷ θυρεῷ τῆς πίστεως. το Σ:. β'. Ἐπεὶ αἱ χεῖρες ἀντὶ τῶν πράξεων πολλά- κις είρηνται, ἔπραττε δὲ τὰ ἔθνη διάφορα κατὰ τὰ ποικίλα πάτρια πρὸ τῆς ἐπιδημίας, ὁ Σωτὴρ εἰς ἀν θρώπους φοιτήσας προστάττει κρότον γενέσθαι, τουτ ἐστιν συμφωνίαν τῶν πρακτικῶν δυνάμεων τῶν ἐθνῶν τροπικῶς χειρῶν ὀνομαζομένων. Οὐ μόνον ἀπαρκεῖ πρὸς σωτηρίαν πράξεως συμφωνία, εἰ μὴ - DIDYMI ALEXANDRINI patietur Ecclesia; servat enim ipsius pulchritu- dinem. ‹Deus, in medio ejus, non commovebitur, › propter inhaerentem ipsi innocentiam. Commovetur enim a peccatoribus: unde et Adam post peccatum cleambulans invenitur 98: ; atque ait in Zacharia : ● Ibit in tumultu minarum Dominus ”3. VERS. 7. Gentes agmina adversus eam pugnan- tium dæmonum appellat. Cum igitur hæc vi- debunt incarnatam Salvatoris manifestationem, conturbabantur adversus ejus Ecclesiam, aut etiam timore implebuntur. Tunc autem fet ut advo- centur scelesta regna quibus regnavit mors et peccatum. Quod si regnum vocaveris eos qui re- guntur, vocati sunt et illi ab errore ad veritatis cognitionem, et a malitia ad virtutem regressi ; si- lente enim Deo, frmitatem ac stabilitatem habere videntur terrestria et corporalia: quæ autem com- moventur, cum Deus vocem suam dederit. Nam- que si Deus in mente clamaverit, protinus commo- vetur quidquid est in ea terrestre. Postquam Deus per Evangelium vocem dedit, ‹ mota est terra, › mutatis in ea consuetudinibus, legibus, supelle- elilibus patriis, et quidquid impio inficitur errore in gentibus regnisque inclinatis commotæ terræ. Nos autem confidimus, nobiscum habentes potes a- tum Dominum, sospitatorem nostrum Deum Jacob. Sicut qui facit opera Abraham, ejus est filius *, sic qui Jacob exercitationem imitatur, filius ejus fit, auxilium habens a Deo Jacob. - VERS. 9. Vocal autem Spiritus sanctus ad eorum contemplationem acute perspicientes his verbis, ve- nite, ad accedendum; illis autem, videte ad verita- tem attente considerandam invitat. — Impleverunt quoque prodigiis universam terram apostoli ultro citroque commeantes, ab eo facta enarrantes, et in nomine ejus mirabilia facientes. Potest quoque Spiritus vocare gentes ut mirabilium quæ in crea- tione apparent contemplatione, hujus creatorem agnoscant. VERS. 10. Veniens evertensque diabolum mortis potestatein habentem, cæterasque pravas potestates, abstulit bella usque ad finem terræ, id est ad eos qui finem terrestribus desideriis imposuerunt. • Conterens arcum, ex quo jaculata sunt ignita D maligni sagittæ; sed etiam igni comburet scutum infidelitatis fidei scuto adversatum. - PSALMUS XLVI. Vans. 2. Cum quidem manus pro gestis sæpius usurpentur, agerentque gentes diversa juxta patrio- rum morum diversitatem ante incarnationem, Sal- vator apud homines commoratus, jubet fieri plau- id est practicarum virtutum gentium sym- phoniam, quæ allegorice manus vocantur. Non sola ad salutem sufficit in agendo concordia, nisi et Suin. Gen. 111, 8. Zacl. xiv, 13. - * Joan. viu, 59.

καὶ φρόνημα ὀρθὸν σὺν τούτοις εἴη· διὸ καὶ ἀλαλάζειν Α ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως μετὰ τοῦ κρότου προστάττει τοῖς ἔθνεσιν. — Οὐκ ἀμφίβολον εἰ τῶν ὑπερκειμέ νων βασιλεύει. Περὶ τῆς γῆς δὲ ἀμφιβαλλόντων τι νῶν, εἰ καὶ αὐτῆς κρατεῖ, λέγεται προκείμενος στί χος, καὶ μάλιστα διὰ τοὺς περιγράφοντας την πρό- νοιαν μέχρι τῆς σεληνιακής σφαίρας (77), οὐ βουλο- μένους τὰ ἐπὶ γῆν ὑπὸ πρόνοιαν εἶναι. Στ. γ. Εστιν δὲ φοβερὸς καὶ τῷ σεβάσμιος εἶ ναι, ὡς εὐλάβειαν εἰς αὐτοὺς ἔχειν τοὺς ἐννοοῦντας αὐτόν. Στ. δ. Νοήσεις δὲ καὶ οὕτως· ὑπέταξεν τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις τοὺς ἐκ περιτομῆς λαούς, καὶ τὰ ἔθνη ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτῶν, πάντων ἀνθρώπων ἄρχοντας καὶ διδασκάλους χειροτονήσας αὐτούς. Στ. ε'. Ἐκλεξάμενος την κληρονομίαν αὐτοῦ, οὐχ ἑτέραν οὖσαν τοῦ Ἰσραὴλ καὶ τοῦ Ἰακὼβ τὴν ἐκλο γὴν, ἦν αὐτὸς ἐκλεξάμενος ἠγάπησεν. Ἰακὼς δὲ τὸν πάντα λαὸν τῶν Ἑβραίων φησίν· ἐκ τούτου γνωρίζε καὶ τὸ ἀπροσωπόληπτον τοῦ Θεοῦ, τὴν καλλονήν οὐκ ἄλλο τι τοῦ Ἰακὼς ἀγαπήσαντος. Ἐν παντὶ γὰρ ἔθνει ὁ φοβούμενος αὐτὸν καὶ ἐργαζόμενος δικαιοσύνην, δεν κτὸς αὐτῷ ἐστιν. Στ. Γ'. Φωνὴ δὲ ἄσημος καταπεσόντων πολεμίων ὁ «ἀλαλαγμός, » ἐνῷ ἄνεισιν αὐτός. Αναβαίνει δὲ ὑπερ άνω τῆς νοήσεως ἡμῶν εὑρισκόμενος. Εοικεν τὴν μεγαλοφωνίαν καὶ τὸ διάφορον τῶν δογμάτων φωνή σάλπιγγος ονομάζεσθαι· ἐπὶ γὰρ τοῦ φανεροῦ καὶ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ σάλπιγξ λαμβάνεται, ὡς ἐν τῷ λέγειν· • Σὺ δὲ ποιῶν ἐλεημοσύνην, μὴ σαλπίσης εμπροσθέν σου, ο ὅ ἐστιν, μὴ φανερώσῃς. Στ. ζ'. Τὸν ψάλλοντα δεῖ καὶ νόησιν τῶν προφερο μένων ἐν τῇ ᾠδὴ ἔχειν· οὐ γὰρ περὶ τὴν κλάσιν καὶ τὸ μέλος τῆς φωνῆς καταγίνεσθαι προηγουμένως δεῖ, ἀλλὰ συνεἶναι τὰ ψαλλόμενα. Τοὺς γὰρ μὴ οὕτω ψάλο λοντας, ἀλλὰ μόνον ἦχον ἀποτελοῦντας παραιτείται Θεός λέγων· . Μετάστησον ἀπ' ἐμοῦ ἦχον ᾠδῶν σου, καὶ ψαλμὸν ὀργάνων σου οὐκ ἀκούσομαι. » Ψάλλει δὲ συνετῶς ὁ πράττων κατὰ τὰ θεῖα παιδεύματα, καὶ νοῶν αὐτά. Στ. ι'. Οἱ τῶν λαῶν ἄρχοντες, ἢ οἱ ἀπόστολοι, ἢ οἱ ἡγούμενοι τῶν Ἐκκλησιῶν, εἰσὶ συναγόμενοι μετά τοῦ ᾿Αβραάμ, ἵνα προσάγωσιν τοὺς πρὸς αὐτῶν ὠφε λουμένους λαούς· καὶ γὰρ αὐτῶν Θεός ἐστιν τέκνων γενομένων τοῦ ᾿Αβραάμ. Επίστησον δὲ εἰ ἄρχοντες τῶν λαῶν εἶναι δύνανται ἄγγελοι περὶ ὧν εἴρηται· • Έστησεν όρια ἐθνῶν κατὰ ἀριθμὸν ἀγγέλων Θεοῦ. » Οίτινες καὶ συνάγονται μετὰ τοῦ Θεοῦ 'Αβραὰμ, ἐπεὶ διὰ πίστεως υἱοποιήθησαν τῷ Ἀβραὰμ αἱ μερίδες ὧν τυγχάνουσιν ἄρχοντες. «Κραταιοὶ τῆς γῆς, οἱ ἐξ αὐτῶν ὀρθῶς πολιτευσάμενοι, επαιρόμενοι τῷ ἄνω φρονεῖν, τῷ τὰ ἄνω ζητεῖν. Οὗτοι γὰρ σφόδρα επαρθέντες γνώσει θείᾳ, καὶ ἀρετῇ μετεωριζόμενοι, τοῦ Θεοῦ γεγένηνται· οἱ γὰρ κραταιοί τῆς γῆς, τοῦ Θεοῦ κτῆμα γεγενημένοι, ἐπήρθησαν. το νι, 2. το π EXPOSITIO IN PSALMOS. cogitatio recta adjiciatur : ideoque jubilare in voce - B c D exsultationis cum plausu jubet gentes.- Non dubium est eum super cœlestia regnare. Nonnullis autem dubitantibus num etiam super terram dominetur, præpositus versiculus commendatur, et præsertim propter illos qui usque ad orbem lunæ providentiam circumscribunt, nolentes terrestria sub providentia esse. VERS. 3. Terribilis est quia venerabilis; quare cautiores sunt in se qui meditantur eum. Vers. 4. Hæc sic intelliges. Subjecit sanctis apn- stolis circumcisionis populos, et gentes sub pedibus eorum, cum ordinaverit eos omnium hominum rectores et dominos. Vras. 5. Eligens hæreditatem suam, quæ non alia est ac Israel et Jacob electio, quam a se ele- ctam dilexit. Jacob autem omnem Hebræorum po- pulum dicit : ex quibus videtur Deus neminem eximium habens, qui pulchritudinem non quidvis aliud Jacob dilexit. In omni enim gente qui veretur eum et operatur justitiam, ei acceptus est. VERS. 6. Confusus clamor concidentium hostium ‹jubilatio › est, in qua ascendit ipse. Ascendit au- tem super intellectum nostrum inventus. Vide- tur magna elaraque vox dogmatum), vox tubæ no- minari : tuba enim et in Evangelio pro manifesta- tione usurpatur, sicut in ew : ‹ Cum facis elee- mosynam, ne tuba caulas aute te ",, id est, ne manifestes. VERS. 7. PsaHentem necesse est et sensum eo- rum quæ in bymnis proferuntur, intelligere; non enim euram adhibere eum præcipue vocis modula- tionibus et harmoniæ oportet, sed iis quæ decantat intelligendis. Qui enim non ita psallunt, sed solum- modo edendum curant sonum hos rejicit Deus dicens: Remove a me sonum canticorum tuorum et psalmum organorum tuorum non audiam. Psallit autem intelligenter qui secundum divina praecepta agit, eaque meditatur. ' Vens. 10. Populorum principes, vel apostoli, vel duces Ecclesiarum, congregati sunt cum Deo Abraham, ut adducant subjectos sibi populos: et- enim eorum Deus eat natorum Abrahami. Videamus quoque an populorum principes esse possint angeli de quibus dictum est : ‹ Constituit fines gentium juxta numerum angelorum Dei ". › Qui quidem et congregantur cum Deo Abraham, cum fide filii facti sint Abrahami partes quarum erant princi- pes. Fortes terræ, qui prospere ipsi res geren- tes, elevati sunt, quæ sursum sunt sapientes quæ- rentesque ". Qui enim vehementer elevati divina scientia, et virtute sublimes, filii Dei facti sunt : fortes enim terræ, Dei adeptio facti, elevati sunt. Matth. Deut. xxxi, 8. Coloss. 111, 1, 2. (77) Nempe Aristoteles. Cf. adnot. ad Cyrilli Alex. explan. in psal. xxxv, v. 6.

Β Εt Στ. β'. Τὸ μέγας εἶναι καὶ αἰνετὸς σφόδρα, οὐ πανταχοῦ ἐπιδείκνυται, ἀλλὰ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ πόλει, ήτοι τῇ ἁγίᾳ Ἐκκλησίᾳ, τῇ ἐπουρανίῳ Ἱερουσαλήμ. Αὕτη δὲ ἡ πόλις οὐ χαμαίζηλος οὐδὲ ἐν τόπῳ ταπει νῷ καὶ κοίλῳ, ἀλλ᾽ ἐν ὄρει μάλιστα ἁγίῳ ίδρυται. Τοῦτο δὲ τὸ ἅγιον όρος, ἤτοι ἡ τελειοτάτη ἀρετὴ καὶ γνῶσις τοῦ Θεοῦ, Λόγος ἐστίν· καὶ γὰρ αὐτὸς θεμέλιος ταύτης τῆς πόλεως, ὥσπερ καὶ οἶκο- δόμος. Στ. γ'. Τὸ πάσης τῆς γῆς ἀγαλλίαμα εὔριζον και ἀγαθὰς ῥίζας ἔχον, ἐστὶν τάχα οὐχ ἕτερον ἂν τοῦ εἰ πόντος, ο Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή. » Αὐτὸς γάρ ἐστιν τὸ ἀγαλλίαμα πάσης τῆς γῆς, αἴτιος καὶ χορηγός τυγχάνων ἀγαλλιάσεως. - Πόλεις τοῦ με γάλου Βασιλέως εἰκὸς εἶναι ψυχὰς ἐγκύμονας ἀπ' αὐτ τοῦ, ὄντος καὶ νυμφίου, γεγενημένας, αἱ καὶ μερο φώσασαι τὰς παρ' αὐτοῦ καταβεβλημένας γονάς, και ρὸν ἔχουσιν ἀποτέξεως. Οὐκ οἶδ᾽ ὁπόθεν κινηθέντες τινὲς ψήθησαν ἔνθα πέπονθεν ὁ Σωτὴρ σημαίνεσθαι ἐκ τῆς προκειμένης λέξεως· φασὶ γὰρ τὸν Σωτῆρα Εσταυρῶσθαι ἐν τοῖς βορείοις πλευροῖς τῆς Σιών, ἐκεῖσε τυγχάνοντος τοῦ κρανίου τόπου. Ἡμεῖς δὲ φα μὲν ἑπόμενοι πολλαῖς Γραφαῖς, τὸν βοῤῥᾶν οὐκ ἄλα λον εἶναι, ἢ τὸν διάβολον, κατὰ τὸ « Εξεγείρου, βορ ῥᾶ, καὶ ἔρχου, νότε. » Τούτου οὖν πλευρὰ οἱ πονη ροὶ ἄνθρωποι, ὥσπερ καὶ ἄρχοντος πλευρὰ φασὶν τοὺς δορυφόρους αὐτοῦ. Οἱ πονηροί οὖν ἄνθρωποι, οι δορυφοροῦντες τὸν διάβολον, πλευρὰ αὐτοῦ πρότερον ὄντες, εἰ τοσοῦτον (78) μεταβάλλοντες, κατὰ ἀρετὴν διεπρε.. Σιών χρηματίσαι, ἀλλ' ὅρη αὐτῆς ἀποδειχθή- ναι. Παῦλος οὖν ὅτε διώκτης ἦν, πλευρά τυγχάνων τοῦ βορρά, μεταβαλλόμενος ὄρος τῆς Ἐκκλησίας τυγχανούσης Σιὼν ἐχρημάτισεν. Καὶ ἐπεὶ ἡ γυνὴ πλευρὰ λέγεται, καὶ αἱ γενόμεναι πλευραί σύζυγοι τῷ διαβόλῳ πλευραὶ αὐτοῦ τυγχάνουσαι τῇ πρὸς ἐκεῖ νον κοινωνία, δρη τῆς Σιών διὰ μεταβολῆς γεγένηνται. Ὡς καὶ πόλιν αὐτοῦ τοῦ μεγάλου Βασιλέως Χριστοῦ χρηματίσαι. Στ. δ'. Ἐν τῇ πόλει οἱ βασιλεῖς ἐληλυθότες, καὶ εἰς αὐτὴν ο συναχθέντες ἐπὶ τὸ αὐτὸ γεγενημένοι. Η καταρτισθέντες τῷ αὐτῷ νοὶ καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ. Εἰσὶν δὲ οἱ βασιλεῖς οὗτοι οἱ κατὰ Θεὸν βασιλεύσαν τες, οἷος ἦν Αβραὰμ πρὸς ἂν εἶπόν τινες καίτοι οὐκ αἰσθητῶς βασιλεύοντα, ο Βασιλεὺς παρὰ Θεοῦ σὺ εἶ ἐν ἡμῖν. ο Οὗτοι ἰδόντες τοὺς πάλαι πλευρὰ ὄντας τοῦ βορρᾶ εἰς τοσοῦτον ὕψος ἀναβάντας, ὡς εἶναι τῆς Σιὼν ὅρη, ἐθαύμασαν εκπλαγέντες τὴν περὶ τὴν λου γικὴν φύσιν γινομένην τροπήν. "Οτ' ἂν δὲ καὶ ἐκ φαύλων σπουδαίους καὶ σοφούς γινομένους ἴδοι τις, θαυμάσας τὴν μεταβολὴν, εἰσκοπήσει ὅτι ἀνάπαλιν ἐνδέχεται γενέσθαι τοὺς σπουδαίους καὶ σοφούς μετ ταπεσεῖν δυναμένους, τουτέστιν νοηθέντες καὶ τοῖς πάνυ προκόψασιν κατ᾿ ἀρετὴν, τάραχον εμποιήσει καὶ κλόνον, ὡς τὸν ἐκ δέους τρόμον ἐπιλαβέσθαι αὐτῶν. Τούτῳ συνῳδὸν τὸ, « Ἐν τόποις ἀσεβῶν στέ > DIDYMI ALEXANDRINI PSALMUS XLVII. VERS. 2. Magnus esse et laudabilis nimis non ubique ostenditur, verum in Dei civitate, seu Ec- clesia sancta, coelesti Jerusalem. Hæc autem civi- tas non humilis est, neque in loco demisso et cavo, ›sed in monte præsertim sancto sita est. Qui vero sanclus mons, seu perfectissima virtus et scientia Dei, Verbum est. Etenim ipse hujus civitatis funda- meutum, sicut et architectus. . - A VERS. 3. Universæ terræ exsultatio multa habens eximiaque fundamenta, non alia est profecto ac dicentis : « Ego sum vitis vera *,, Ipse enin jubi- latio est universæ terræ, auctorque et dux omnis jubilationis. Civitates magni Regis æquum est esse animas gravidas ex eo qui sponsus earum est; quæ et forma induentes suscepta ex eo semina, sunt in parturitionis tempore. Nescio qua men- te agitati quidam existimaverint hoc in loco quæ passus sit Salvator indicari aiunt enim crucifi- xum fuisse Salvatorem in aquilonis lateribus Sion, cum sit ibi Calvarii locus. Nos vero dicimus juxta multas Scripturas aquilonem eumdem esse ac dia- bolum, juxta illud : « Exsurge, aquilo, et egredere, note ". » Hujus igitur latera improbi sunt homi— nes, sicut et latera principis dicunt satellites ejus. Atqui scelesti homines, diaboli satellites ejusque latera cum olim essent, si bunc projicientes ad vir- tutem red.... Sion vocari, sed montes ejus ostendi. Paulus igitur cum persecutor esset, latus erat aqui- Bonis; conversus autem mons Ecclesiæ, nempe Sam, vocatus est. cum mulier latus dicatur, et C latera quæ nubunt cum diabolo latera ejus isto connubio sunt; montes autem Sion conversione funt. Unde et civitas ejus magni Regis Christi vo- cata est. › VERS. 5. In civitatem reges ingressi, atque in eam ● congregati convenerunt in unum, eadem men- ie, eadem sententia unanimes. Sunt autem reges illi qui secundum Deum regnaverunt, qualis erat Abraham, ad quem dixerunt nonnulli, etsi nou cor- poraliter regnantein: ‹ Rex a Deo tu es in no- bis. › Videntes isti illos, qui quondam latera erant aquilonis in tantam celsitatem provectos, ut mon- tes Sion essent, admirati sunt attoniti adeo ma- gnam spiritalis naturæ conversionem. Cum autem e perversis prudentes sapientesque factos quis vi- derit, commutationem miratus, commovebitur quo. niam rursum cogitaverit illos, qui prudentes facti sunt et sapientes, posse relabi, id est de maxi- me in virtutem provectis reputans, perturbatio- nem tumultumque in animo ponet, et ex timo- re tremor apprehendet eos. Cui consonat et illud : Joan. IV, D EDIT. 1. το Cant. 17, 16. (78) Legendum videtur : εἰς του. μετ. κατ. ἀρ. διέπρε [πον, ὥστε οὐχ ὅτι] Σιών χρηματίσαι, etc.

νουσιν δίκαιοι·ο ἐκείνων πιπτόντων, κατάφοβοι γι- Α . νωνται. Στ. η'. Πρὸς διάνοιαν, πλοῖα τῶν ψυχῶν τὰ σώμα- τα πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς λέγεται, ὥσπερ καὶ οἱ καταβαίνοντες εἰς τὴν θάλασσαν ἐν πλοίοις. » Ταῦτα οὖν τὰ σώματα αὐτοῖς συντρίβεται, τουτέστιν διαλύε ται, ἵνα κατὰ τὸν τῆς ἀναστάσεως καιρὸν ἄφθαρτα, ἐσχυρά, ἐπίδοξα, πνευματικὰ ἐκ φθαρτῶν, ἀσθενῶν, καὶ ἀτίμων καὶ ψυχικῶν γένηται. Οὐχ ἁπλῶς δὲ, ἀλ- λὰ Θαρσεῖς ἐστιν τὰ πλοῖα ταῦτα μεταλαμβανομέ- να; (79) Ελλάδι φωνῇ.... χαρᾶς. Τότε γὰρ ἐπαινε- τῶς συντρίβεται τὰ σώματα ὑποπιεζόμενα καὶ νε κρούμενα, όταν κατασκοπῶσιν οἱ περικείμενοι αὐτὰ τὴν θείαν χαράν. Στ. ια'. Ονομα τὴν θείαν δόξαν λέγειν ἔθος τῇ θείᾳ Γραφῇ. Ὑμνεῖται δὲ παρὰ τῶν βοώντων Β ὁ Θεός, « Τίς όμοιωθήσεταί σοι ; » Πέρατα δὲ γῆς οὐ μόνον τὰς ἐσχατιὰς αὐτῆς ἡγητέον εἶναι, ἀλο λὰ καὶ τοὺς περάσαντας ἀπὸ τῆς γῆς εἰς οὐ ρανὸν, ἐφ' οὓς τὸ ὄνομα καὶ ἡ αἴνεσις τοῦ Θεοῦ ἔφθασεν. Στ. ιγ'. Τῆς ἐκκλησιαστικῆς γνώμης σκοπευτικῆς τῆς ἀληθείας τυγχανούσης, καὶ διὰ τοῦτο Σιών και λουμένης, τῇ φρονήσει περιλαβεῖν αὐτὴν προσήκει· ένα περινοήσαντες τὰ τῆς ἀληθείας δόγματα, ὡς ἐν κύκλῳ περιγράψωμεν αὐτὰ τῇ ἑαυτῶν νοήσει. Καὶ ἐπεὶ ἡ τοῦ Θεοῦ πόλις πάντοθεν ὠχύρωται διὰ τοὺς ἐπερχομένους πολεμίους καὶ πύργους έγκατεσκευα- σμένους ἔχει, ἀφ᾽ ὧν ἐστιν κατασκοπῆσαι τοὺς ἐπ- ερχομένους ἐχθρούς, ἀνάγκη τοὺς ἐν τοῖς πύργοις δν- τας αὐτῆς διηγεῖσθαι. Συνάδει καὶ τὸ, ο Ἐπὶ τῶν τειχέων σου κατέστησαν φύλακας, ἡμέρας καὶ νυκτός, οἱ διὰ τέλους οὐ σιωπήσονται, μιμνησκόμενοι Κυ- ρίου. » Ταύτῃ καὶ ἡ σοφία ἐπ' ἄκρων τειχέων κη- ρύττεται. Θέσθε τοίνυν τὴν καρδίαν ὑμῶν, τουτέστι τὸν νοῦν ἐπιστημονικῶς ἐφιστάνοντες εἰς τὴν δύναμιν τῆς Σιών, αὕτη δ' ἐστὶν ἡ ἐκκλησιαστικὴ διδασκαλία, καὶ καταδιέλεσθε διαιρετικῶς ἑκάστοις ἐφιστάνοντες. Ὡς γὰρ ἔστιν λογικῶς διελεῖν τὰ ὄντα εἰς οὐσίαν καὶ συμβεβηκός, καὶ τὰ γένη εἰς εἴδη, οὕτω καὶ τὴν δύ ναμιν τῆς Σιών καταδιελεῖν εἰς τὰς βάρεις αὐτῆς δυ- νατόν. Βάρεις δὲ αὐτῆς αἱ καθ᾽ ἕκαστον θεωρίαι ἐν αἷς οἰκεῖ τὰ τῆς εὐσεβείας δόγματα. Τοῦτο δὲ πρά- ξητε όπως ο διηγήσεσθε εἰς γενεὰν ἑτέραν, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Θεὸς ἡμῶν. Ὁ Ἐπεὶ ἡ προτέρα γενεὰ ἡ τὴν πόλιν καὶ τὴν δύναμιν αὐτῆς παραλαβοῦσα, πονηρά καὶ μοιχαλὶς καὶ σκολιὰ καὶ διεστραμμένη ἐξ ιδίας αἱρέσεως ἠλέγχθη. Ἐπιστήσαντες τῇ δυνάμει τῆς πόλεως καὶ καταδιελόντες τὰς βάρεις αὐτῆς, γνώσε- σθε τὰ περὶ τῆς κλήσεως τῶν ἁγίων, ἥτις ἐστὶν ἑτέ- ρα γενεὰ παρὰ τὴν προτέραν ἤπερ καὶ διηγήσεσθε, ὅτι οὗτος ὁ Θεός ἐστιν, ὁ τὰ προειρημένα παράδοξα ποιήσας, ἀποβαλὼν τὴν προτέραν γενεάν, καὶ ἄλλην καὶ ἄλλους καλέσας. Οὗτος δὲ ὁ Θεὸς περὶ οὗ ἡ προ- κειμένη θεολογία, εἰ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως έχει εἰς τὸν αἰῶνα καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. Καὶ απ Θαρσίς Θαρσείς, EXPOSITIO IN PSALMOS. In locis impiorum gemunt justi : • istis enim la- bentibus, extimescunt. C D Psal. LXXXII, 2. Ose. IV, . . VERS. 8. Ad sensum, naves animarum corpora plerumque in Scriptura dicuntur, sicut et c qui de- scendunt in mare in navibus., Hæc igitur corpora iis conteruntur, id est, dissolvuntur, at in resurre- ctionis tempore incorrupta, fortia, præclara, spiri- talia ex corruptis, debilibus, humilibus, psychicis fiant. Non quælibet, sed Tharsis sunt hæ naves, scilicet exsultationis, » si lingua Græca interprete- Tunc enim laudabiliter conteruntur corpo- ra defuncta et mortua, cum illi, a quibus incole- bantur, divinam contemplantur laetitiam. mur.... VERS. 11. Dei nomine divina gloria solito dest- gnatur in sacra Scriptura. Celebratur autem Deus ab exclamantibus: « Quis similis erit tibi "?, Fi- nes autem terræ non modo terminos ejus esse existimandum est, sed qui terra exsolnti in cœ- lis sunt, apud quos nomen et laus Dei prædi- catur. VERS. 15. Speculativa Ecclesiæ doctrina cum sit veritas, et idcirco Sion vocetur, meditatione cir- cumdare eam decet, ut complectentes veritatis do- gmata, ea quasi in circulo inscribamus in mente nostra. Et cum Dei civitas undique munita sit pro- pter adorientes hostes, paratasque turres¯ habeat, a quibus invadentes inimicos speculandum est, ne cesse est in turribus incolentes narrare eas. Con- sonat et illud : « In mœnibus tuis constituerunt custodes die ac nocte, qui propter finem non sile- bunt, memores Domini. . Eodem sensu sapientia e jugis prædicatur. Ponite igitur cor vestrum, mentem scilicet sapienter constituentes in virtute Sion, quæ ecclesiastica est disciplina, et distribuite discrimi- uatim singulis impertientes. Sicut enim æquum est entia in exsistentia et accidentia, et genera in spe- · cies distribuere, sic et virtus Sion inter domus ejus dividi potest. Domus autem ejus sunt cujusque contemplationes in quibus pietatis consistunt. do- · gmata. Hoc igitur agatis ut ‹ enarretis in progenie altera, quoniam hic est Deus noster. Prior cum generatio, civitatem virtutemque ejus accipiens, prava, adultera, dolosa, perversaque proprio inoln deprehensa est. Stantes igitur in virtute civitatis, et distribuentes domos ejus, noveritis de sanctorum vocatione, quænam sit altera generatio post prio- rem; atque enarrabitis quoniam hic Deus est, qui prædicta miracula operatus, priorem rejecit gene- rationem, aliumque et alios vocavit. Hic autem Deus de quo præsens loquitur Scriptura, secundum eader, et similiter sese habet in sæculum et in sæculum sæculi. Et ipse regit nos in sæcula, juxta illud quod dictum est : c Stabit, et vide- bit, et pascet gregem suum in virtute Domi- nus vocis Hebraica vel scil. n. EDIT. : 81. 3 (79) Legendum μεταλαμβανομένης (scilicet Θαρσείς), et mes θεωρία χαράς, quae est interpretauo

ερωτηματικὸν μετὰ βαρύτητος· οὐ γὰρ τῆς ἁμαρτίας ἠλευθέρωσεν ὁ Μωϋσῆς τὸν λαὸν, ἀλλὰ τοῦ Θεοῦ τὴν ἐπὶ τῇ ἁμαρτία κίνησιν παρητήσατο· ἀλλὰ καὶ γενό- μενος ἐν παραπτώματι, οὐκ ηδυνήθη παρασχεῖν ἐξ- έλασμα ὑπὲρ ἑαυτοῦ τῷ Θεῷ, ὅτε μετὰ τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα σημεία διστάζων ἔφη· « Μὴ ἐκ τῆς πέτρας ταύτης ἐξάξομεν ὕδωρ ὑμῖν; ο διὸ φησὶν ὁ Θεός· « Διὰ τοῦτο οὐκ εἰσάξετε ὑμεῖς τὴν συναγωγὴν ταύ τὴν εἰς τὴν γῆν ἣν ἔδωκα αὐτοῖς. » Εδόθη οὖν εἰς τιμὴν λυτρώσεως τῆς ψυχῆς ἡμῶν τὸ ἅγιον καὶ που λυτίμητον αἷμα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Διόπερ καὶ τιμῆς ἡγοράσθημεν. Εἰ δὲ ἄνθρωπος οὐ λυτροῦται, ὁ λυτρωσάμενος ἡμᾶς οὐκ ἄνθρωπος με νας, οὐ χρείαν ἔσχε δοῦναι τῷ Θεῷ ἐξίλασμα ἑαυτοῦ. Διότι ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. ὓς ἐλυτρώσατο ἡμᾶς οὐ μετὰ λύτρων οὐδὲ μετὰ δώρων κατὰ τὸν Ἡσαΐαν, ἀλλ᾽ ἐν τῷ ἑαυτοῦ αἵματι, οὐκ ἀδελφοὺς ἀλλ᾽ ἐχθροὺς ἡμᾶς γενομένους τοῖς παραπτώμασιν. Καὶ μετὰ τὴν ἐλευ θερίαν, ἣν χαρίζεται ἡμῖν, καὶ ἀδελφοὺς ἡμᾶς ἑαυτοῦ προσαγορεύει. « Απαγγελῶν γὰρ, φησί, ε τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ν οὐ κατὰ φύσιν θεότητος ύφ' ἧς ἐλυτρώθημεν, ἀλλὰ κατὰ συγκατάβασιν χάριτος, οὐ δεόμενος ἐξιλασμοῦ, ἂν αὐτὸς ἱλαστήριον. Τοιοῦτος γὰρ ἡμῖν ἔπρεπεν ἀρχιερεὺς ὅσιος, ἄκακος, ἀμίαντος, καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Ὅστις ὧν ἡ αὐτὴ ζωή, ἡ ἀκάματος φύσις, εκοπίασεν ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ· ἦν γὰρ κεκο- πιακὼς ἐκ τῆς ὁδοιπορίας, ἐκαθέσθη ἐπὶ τῆς πηγής. Β Στ. Γ'. Πάντες οι γενητοὶ ὁμογενεῖς καὶ ἀδελφοί - οὐδεὶς δὲ τὸν ἑαυτοῦ ἀδελφὸν ἁμαρτάνοντα λυτρώ- σασθαι δύναται· μόνος γὰρ ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος λυ τρώσεται, περὶ οὗ εἴρηται· ι Αποστελεῖ αὐτοῖς ἄν θρωπον, ὃς σώσει αὐτούς· ο ὃς καὶ περὶ ἑαυτοῦ φη- σιν· « Νῦν δέ με ζητεῖτε ἀποκτείναι ἄνθρωπον, ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα. » Οὗτος δὲ ὁ ἄνθρωπος ἐπεὶ οὐκ ἔγνω ἁμαρτίαν οὐδὲ ἐποίησεν ἁμαρτίαν, οὐ δώσει τῷ Θεῷ ἐξίλασμα ἑαυτοῦ τὸ ὑπὲρ τῶν ἁμαρ- τανόντων διδόμενον· ἀλλ᾽ οὐδὲ τιμὴν ὀρέξει λυτρώ σεως αὐτοῦ τῆς ψυχῆς· κοπιάσας δὲ κατ' ἀρετὴν ζήσεται εἰς τέλος, οὐδεπώποτε ἔτι τεθνηξόμενος· δύο ναται δὲ καὶ περὶ τοῦ λυτρουμένου λέγεσθαι τό, « Οὐ δώσει τῷ Θεῷ ἐξίλασμα ἑαυτοῦ, οὐ γὰρ ἕκαστος περί ἑαυτοῦ οἷόστε ἐστὶν ἐξέλασμα δοῦναι, Χριστοῦ πάν. τας ἱλασκομένου ἐν τῷ ἰδίῳ αἵματι· ἀλλ᾽ οὐδὲ δοῦναι τις τιμὴν ἱκανὸς τῆς λυτρώσεως τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, δόντος Χριστοῦ ὑπὲρ πάντων λύτρον τὴν ψυχὴν αὐτ τοῦ· εἰ καὶ οὐ δώσει δὲ ἐξίλασμα οὐδὲ τιμὴν τῆς λυ- τρώσεως τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, ἀλλά γε μετὰ τὸ ἀπολυ τρωθῆναι, ἐντολὰς δέχεται, ἵνα κατ' αὐτὰς κοπιά- σας ζῆσαι εἰς τέλος δυνηθῇ ἐσχηκὼς τὴν αἰώνιον ζωήν. Στ. ι'. Ο λυτρωθεὶς ὑπὸ Χριστοῦ, οὕτω βεβαίως ἕξει τὴν σωτηρίαν, ὡς μὴ εὔσειστος καὶ εὐκίνητος εἶναι. Κἂν γοῦν τοὺς οἰομένους ... σοφοὺς δι' ὧν ἁμαρτάνοντας ἀποθνήσκοντας. Ἐπειδὴ οὐ σκαν EXPOSITIO IN PSALMOS. A rogatio est. Non enim a peccato liberavit Moyses populum, sed Dei de peccato iram deprecatus est : quin etiam in culpam incidens, non potuit pro se ipso piaculum præbere Deo; cum post tanta et Lam præclara signa dubitans dixit : « Nonne ex illa petra aquam educemus nobis *?, Quare dixit Deus: • Quapropter non introducetis vos hanc congrega- tam gentem in terram quam dedi eis". › Datus est igitur in pretium redemptionis animae nostrae san ctus pretiosissimusque sanguis Domini nostri Jesu Christi. Itaque pretio empti sumus. Si autem homo non redimit, non homo est qui redemnit nos, Don illi opus fuit qui pro se ipso placationem Deo da ret. Quare peccatum non fecit, neque inventus est dolus in ore ejus ". Qui redemit nos neque pretio, neque donis, juxta Isaiam ®, sed in proprio san- guine, non fratres nos, sed inimicos peccatis ei factos; et post libertatem, quam nobis dare digna tus est, et fratres suos nos ipse vocat. Annuntiabo enim, ait, ‹ nomen tuum fratribus meis ", › noa juxta naturam divinitatis qua redempti sumus, sel juxta indulgentiam gratiæ; cui non propitiations opus erat, cum ipse propitiator esset. Talen nos habere decebat pontificem magnum, sanctum, in- nocentem, immaculatum, omnibusque perfectioni- bus praeditum. Qui cum ipse esset vita, indeler- saque natura, labores in hoc mundo sustinuit. Erat enini fessus itinere, seditque ad fontem ". C D VERS. 7. Omnes mortales eadem sunt natura, fratresque. Nemo enim fratrem suum peccantem redimere potest. Solus enim homo ille redimet, de quo dictum est: «Mittet cis hominem qui salvos faciet eos ". » Qui et de se ipso dixit : . Nunc au- tem me quæritis interficere, hominem qui verita- tem vobis locutus sum"., llic autem homo, cum non cognoverit peccatum neque fecerit iniquita- tem, nou dabit Deo piaculum suimetipsius, quod pro peccatoribus datur; sed neque pretium porriget redemptionis animæ suæ; et postquam laboraverit per virtutem vivet in æternum, non jain deinceps moriturus. Potest quoque de redempto dici, ‹ non dabit Deo placationem suam. Nemo enim pro se ipso placationem dare valet, Christo pro omnibus propitiante in proprio sanguine: sed neque dare quisquam potest pretium redemptionis animæ suz, dante Christo pro omnibus redemptionem animam suam. Etsi non dabit placationem neque pretium redemptionis animæ sum, sed postquam redem- plus est, recipit mandata, ut per ea laborans vivere ad finem possit, æternam vitam consecutus. VERS. 10. Redemptus a Christo, adeo solidam habebit salutem, ut nihil eum agitare vel exturbare possit. Etsi igitur existiment... Sapientes propter ea quæ inique admiserunt morientes. Cum autem * Num. xx, 10. ** ibid.-12. ] Petr. 11, 22. st Isa. LII, 3. * Psal. xxı, 23; Hebr. 11, 12. ** Hebr. VII, 26. Joan. IV, 6. *s Isa. xix, 20. PATROL. GR. XXXIX. ” Joan. viii, 40. "1 Tim. 11, 6.

Α δαλίζεται ὥστε διαφθορὰν ἰδεῖν· μικρὸν γὰρ τὸ βλάπτεσθαι ἐπὶ τὸ ὁρᾷν πταίοντας τους νομιζομένους σοφούς. Στ. ια'. Ὁ ἄφρων καὶ ἄνους ἀγνοήσαντες ἑαυτοὺς τίνες εἰσὶν, ἔδοξαν ὅτι κατὰ τὰ ἄλογα ζῶα οὐκ ἐπι- διαμενούσης αὐτῶν τῆς ψυχῆς εἰσιν· φασὶν γάρ, • Φάγωμεν καὶ πίωμεν, αύριον γὰρ ἀποθνήσκομεν.» Οὗτοι τοὺς τάφους ἐν οἷς εἰσιν ἐντετυμβούμενοι οἴονται οἰκίας αὐτῶν εἶναι εἰς τὸν αἰῶνα, ἀνάστασιν νεκρῶν οὐ προσδοκῶντες. Ἀλλὰ καὶ σκηνώματα αὐτ τῶν ι ἐν πάσῃ γενεᾷ καὶ γενεᾷ ν οἴονται εἶναι τὰ μνή- ματα, ἐν μόνῃ ταύτῃ τῇ ζωῇ ἐλεεινῶς ἡλπικότες ο τάχα δὲ καὶ μηδὲν ζωτικὸν ἐνεργοῦντες, ἀλλὰ γενε χρωμένοι δι' ὧν ἁμαρτάνουσιν. Ἐν τάφῳ καταβαλλό μενοι, οἴονται τὸν τάφον οἰκίαν αἰώνιον. "Ανουν οὐ Β τὸν πάντη ἐκτετμημένον, ἀλλὰ τὸν κακόνουν καὶ και κόφρονά φησιν. Καὶ γὰρ τὸν κακοπρόσωπον, ἀπρόσ- ωπον, καὶ τὸν κακότεχνον, ἄτεχνον λέγειν ειώθαμεν. Οὕτως οὖν ὁ κακόνους καὶ κακόφρων, ἅμα τιμωρίαν ὑφέξουσιν. Αὕτη γὰρ αὐτῶν ἡ ἀπώλεια, δι' ἦν τὸν πλοῦτον αὐτῶν ἐν κακῶς ἐθησαύρισαν, καταλείψουσιν ἀλλοτρίοις· οὐδεὶς γὰρ ἴδιος τοῦ ταῦτα λέγοντος κλη- ρονόμος πλουσίου ἄφρονος καὶ ἄνου. Στ. ιθ'. Ο προκείμενος πλούσιος οὐκ εἰδὼς ἄλλην ζωὴν ἐν τῇ ζωῇ αὐτοῦ, ταύτῃ εὐλογεῖσθαι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ νομίζει. Καὶ τότε μόνον ἐξομολογεῖται ὅταν ἀγαθύνῃς αὐτῷ διὰ δόσεως τῶν ἐπιθυμιῶν τῶν ὑλι κῶν. Εἰ καὶ τὰ προειρημένα τοῖς πλείστοις τῶν ἀνθρώπων συμβέβηκεν, ἀλλά γε τὴν ἐμὴν ψυχὴν λήψεται ὁ Θεὸς ἐκ τοῦ ᾅδου ἤδη κρατοῦντος αὐτὴν καὶ καταπιεῖν θέλοντος· καὶ ἐπεὶ ἐν ᾅδῃ κατὰ τὴν κατάστασιν ὁ ἁμαρτάνων ἐστὶν, ὁ ἄφεσιν τῶν κρα- τούντων αὐτὸν ἁμαρτημάτων ἔχων, εὐχαριστεῖ τῷ Θεῷ λαβόντι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἀπ' αὐτῆς τῆς χειρὸς τοῦ ᾅδου. Στ. κ. Πατέρας ἔσχεν ἔργοις φαύλοις καὶ χειρίστῳ φρονήματι γεννήσαντας αὐτόν. Ὡσαύτως αὐτοῖς δρῶν ἐμιμήσατο τοὺς γεννήτορας, ἕως τῆς γενεάς τῶν πατέρων ἐξομοιούμενος αὐτοῖς εἰσελεύσεται. Οὗτος δὲ τὴν παροῦσαν μόνην ζωὴν ἀποδεξάμενος, οὐκ ἔσπευσεν τὸ φῶς θεωρῆσαι· διὸ καὶ ἕως αἰῶνος εἴρηται μὴ προσπελάζειν αὐτῷ. Τάχα γὰρ ἐν ἐξωτέρω σκότῳ καταδικασθεὶς οὐκ ἐπιτραπήσεται τὸ αἰώνιον φῶς ἔτι θεάσασθαι. Ευσεβίου καὶ Διδύμου. Στ. α'. Χοροῦ ψαλτωδῶν χου ροδιδάσκαλος οὗτος, ὡς ἡ τῶν Παραλειπομένων ἐδίδα- ξεν ἱστορία· «Θεὸς θεῶν Κύριος ἐλάλησεν, καὶ ἐκάλεσεν τὴν γῆν· ὁ τοῦτο οἱ τρεῖς ἑτέρως ἡρμήνευσαν, ο Ίσχυ ρὸς Θεὸς λαλήσας ἐκάλεσεν τὴν γῆν, οἱ δὲ Ἑβδο- μήκοντα, θεοὺς ὀνομάζουσιν τοὺς ἄρχειν λαχόντας καὶ κρίνειν πεπιστευμένους, ὅπερ ίδιον νόμου Θεοῦ τοῦτο ἡμᾶς ὁ ὀγδοηκοστός πρώτος διδάσκει ψαλμός, καὶ αὐτὸς τῷ ο Ασάφ ο ἐπιγεγραμμένος· εἰρηκώς γὰρ ὅτι ο Ὁ Θεός. ἔστη ἐν συναγωγῇ θεῶν, ἐν μέσῳ δὲ θεοὺς διακρινεί, ο ἐπήγαγεν· « Εως πότε κρίνετε DIDYMI ALEX ANDRINI non scandalizatur adeo ut interitum videat: par- vum est enim ladi videndo delapsos qui sapientes habebantur. VERs. 14. Insipiens et stultus seipsos nescientes existimaverunt animam suam, sicut et ratione ca- rentium animalium, non permanere. Dicunt enim : • Comedamus et bibamus, cras enim moriemur ".› Isti tumulos in quibus sepeliuntur, domus sibi esse putant in æternum, mortuorum resurrectionem non exspectantes. Sed et tabernacula eorum . in pro- genie et progenie » credunt esse monumenta, in sola hac vita commiserationem sperantes: quippe qui nihil vitale operantur, sed mortui sunt pro- pter peccata quæ commiserunt. In tumulum de- missi, sepulcrum domum sibi existimant æternam. lnsipientem non omnino rationis expertem, sed male cogitantem et male sapientem vocat. Qui turpi valtu est, nullo vultu; et male intectum, intectum vocare consuevimus. Sic igitur male cogitans et male sapiens simul exsolvent pœnas. Hic enim eorum interitus, quo divitias´suas quas inique the- saurizaverant, relinquent alienis. Nemo enim pro- pius hæc dicentis hæres divitis insipientis et amentis. VERS. 19. Dives ille, qui in vita sua non aliam vitam novit, in ista animam suam benedici putat. Et tunc solum confitebitur cum benefeceris ei desi- deriorum suorum carnalium expletione. Etsi prædicta plerisque hominum eveniant, at meam animam redimet Deus ex inferno jam superante eam et vorare nitente. Et cum in inferno propter @ Ariquitatem suam peccator sit, qui redemptionem vim inferentium sibi peccatorum habet, gratias agit Deo animam suam liberanti de ipsa manu in- feri. Vres. 20. Patres habuit qui operibus iniquis et pe joribus consiliis genuerunt eum. Eadem ipse faciens, genitores suos imitatus est, usque in progenies pa- trum suorum, similis factus eis, introibit. Hic au- tem præsentem solam vitam agnoscens, non ex- optavit lumen contemplari. Ideoque usque in æter- num dictus est ad illud non appropinquare. Nam- que ad tenebras exteriores damnato non jam æter- num lumen cernere licebit. PSALMUS Eusebii et Didymi. Voss. 1. Psallentium choro D præerat [Asaph], uti narrat Paralipomenon liber * : Deus deorum Dominus locutus est; et vocavit terram. » Quod tres aliter interpretati sunt : «For- tis Deus locutus est; et vocavit terram. » At Se- ptuaginta deos nominatim appellant, qui imperium sortiti sunt et judicandi ministerio fuerunt instru- cti, quod proprium est Dei. Docet nos hoc psalmus octogesimus primus, qui et ipse ‹ Asaph › inscribitur. Ait enim Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos dijudicat. Subjicit : c Usquequo judicatis * Isa. xxii, 13. "1 Paral. xv1, 5. XLIX.

ἀδικίαν, καὶ πρόσωπα ἁμαρτωλῶν λαμβάνετε; Κρί- Α νατε ὀρφανῷ καὶ πτωχῷ· ταπεινὸν καὶ πένητα δικαιώ- σατε. » Τοῦτο δὲ ἱερέων ἴδιον καὶ τῶν ἄλλων ὅσοι τὸ δικάζειν ἐνεχειρίσθησαν· οὕτω καὶ ὁ νόμος διαγο- ρεύει· « Θεοὺς οὐ κακολογήσεις, καὶ ἄρχοντας του λαοῦ οὐκ ἐρεῖς κακῶς. » Ευλόγως δ' ἂν θεοὶ κληθεῖεν οἱ τὸ κατ' εἰκόνα φυλάξαντες· ὁ τούτων Θεὸς πᾶσαν συνάγει τὴν οἰκουμένην εἰς τὸ κριτήριον. Στ. β'. Καὶ πάλιν, «Τοῖς ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου, φησί, καὶ μέχρι δυσμῶν, ἐπέλαμψεν· ἐκ γὰρ τῆς ἄνω Σιών καὶ δευτέραν παρουσίαν ποιήσεται. Καλέσας οὖν τὴν γῆν, τουτέστιν τοὺς ἐπὶ γῆς, ἐπέλαμψεν αὐτοῖς ὡς προσ- βάλλοντας αὐτῷ γνῶναι, ὅτι ἐκ τῆς Σιὼν ἡ εὐπρέπεια τῆς ὡραιότητος αὐτοῦ » γεγένηται· ἐδείχθη γὰρ ς ἐκ σπέρματος Δαυΐδ κατὰ σάρκα. » Αὐτὸς ὁ τῶν θεῶν Θεὸς, ὁ πᾶσαν τὴν γῆν ἐπὶ τὸ μετασχεῖν αὐτοῦ καλέ- σας, οὐ κρύβδην, οὐδὲ λεληθότως, ἀλλ᾽ ἐμφανῶς ο ἥξει κατὰ τὴν δευτέραν ἐν δόξῃ μετ' ἀγγέλων αὐτοῦ παρ ουσίαν· οὐ παρασιωπήσεται, ἡ ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα καὶ τὴν πρᾶξιν κρίσιν ποιῶν. Καὶ σημειωτέον ότι καὶ ἐν τῷ παρόντι ψαλμῷ ἀμφοτέρας τὰς Χριστοῦ παρουσίας δηλοῖ τὴν μὲν πρώτην, διὰ τοῦ « ἐκ Σιών ἡ εὐπρέπεια· ο τὴν δὲ δευτέραν, διὰ τοῦ « Ὁ Θεὸς ἐμφανῶς ἤξει. Στ. δ. Οὐρανὸν δέ φησιν τὰς θείας δυνάμεις . γῆν δὲ τοὺς ἐνοικοῦντας ἐπ' αὐτῇ, ἐπὶ τὸ διελεγχθῆναι αὐτοὺς ἐπ' αὐτῶν τούτων υἱοποιηθέντας. Ἐπεὶ ἡ δόσις τοῦ νόμου ἐπὶ μάρτυσιν οὐρανῷ καὶ γῇ δέδοται, ὡς ἐν Δευτερονομίῳ γέγραπται, ἀνάγκη τὸν λαὸν διακρινόμενον ἐπὶ μάρτυσιν ἐφ᾽ ὧν τὸν νόμον ἔλα- δεν ἐξετασθῆναι, παραβεβηκότα τοὺς θείους νόμους· προσκαλεῖται ο οὖν τὸν οὐρανὸν ἄνω, ν τουτέστιν τὰς θείας δυνάμεις· καὶ τὴν γῆν, ο λέγω δὲ τοὺς ἐνοι- κοῦντας ἐπ' αὐτῇ, ἐπὶ τὸ διελεγχθῆναι τοὺς ἑαυτῶν (81) υλοποιηθέντας: « "Ακουε, γὰρ, ο οὐρανέ, καὶ ἐνωτίζου, γῆ, ὁ ἐκκηρυττομένων τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ· ἐφ' ὑμῖν γὰρ τὸν νόμον λαβόντες, οὐκ ἐφύλαξαν· δηλοῖ δὲ διὰ τούτων τοὺς ἐν οὐρανῷ τε καὶ ἐπὶ γῆς. Β Εt Στ. ε'. Αγγέλοις τάχα προστάττει ἢ ἀνδράσιν ἱεροῖς, ὅπως τοὺς ὁσίους αὐτοῦ συναγαγών (82) ἐπὶ τὸ διαθέσθαι καὶ συνθέσθαι τὴν διαθήκην αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ θυσίαις πνευματικαῖς· θυσίας δὲ πνευματικὰς τὴν τῆς αἰνέ. σεως καὶ εἴ τις ἄλλη παραπλησία· τὰς οὖν θυσίας ἐφ' ᾶς ἡ πνευματικὴ διαθήκη ἀποδεχόμενος, συναχθῆναι αὐτῷ τοὺς ὁσίους αὐτοῦ προστάττει, ἵνα τὰ προειρη- μένα ἐπιτελέσωσιν. Στ. ς'. «Δικαιοσύνην, προσονομαζόμενοι « ἀναγγε λοῦσιν » οἱ οὐρανοί, ἄνδρες ὄντες ἱεροὶ φοροῦντες τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου. Στ. η'. 'Αλλ' οὐδ᾽ ἐπὶ τῇ διαθέσει καθ' ἣν προσφέρεις ταύτας, ὡς καὶ τὸν Κάϊν ἐπὶ τῷ μὴ ὀρθῶς διῃρηκέναι διήλεγξα. Ελέγχει Θεὸς οὐκ ἐπ' αὐτὰ (83) τοῖς EXPOSITIO IN PSALMOS. iniquitatem et facies peccatorum sumitis? Judicate egeno et pupillo : humilem et pauperem justifi- cate ". › Illud autem sacerdotum proprium et cæ- terorum quicunque judicum munere funguntur. Ita et lex præcipit Deos non maledices, et principes populi tui non maledices . . Deorum autem nomine non immerito vocarentur qui imaginem Dei inta- ctam servavere: quorum Deus universam terram ad judicium convocat. VERS. 2. omnibus iterum, inquit, « Ab ortu solis usque ad occasum › affulsit: nam ex superna Sion in secundo adventu suo manifestabitur. Con- vocans igitur terram, hoc est eos qui terram inco- lunt illis affulsit, ut ad ipsum accedentes agno- scant quod ‹ex Sion species decoris ejus. › Natus est enim c ex semine David secundum carnem ., Ipse deorum Deus, qui omnem terram ad commu- nicationem sui vocavit, non clam et latenter, sed ‹ manifeste › veniet, cum, videlicet, hora secundi adventus, in gloria, comitantibus angelis, appare- bit. Non silebit, unumcunque juxta opera et vitam judicans. Non omittendum hoc in psalmo utrumque Christi adventum indicari : unum qui- dem per illa ‹ ex Sion species; alterum vero per hæc Deus manifeste veniet. › . VERS. 4. Coelum autem vocat divinas potestates, terram vero eos qui illam incolunt, [quos convo- cat} ut illi (Juæi coram illis] redarguantur, com ram quibus olim filiorum adoptione donati sunt. Cum legem ferens testes invocavit cœlum el ter- C ram, uti in Deuteronomio scriptum est', necesso est ut populus divinarum legum violator iisdem testibus examinetur et judicetur. Advocat igitur ‹ cœlum de sursum,, hoc est divinas potestates è terram, hoc est eos qui terram incolunt, ut eorum judicio intersint quorum adoptionis testes fuere. • Audi, enim, inquit, c coelum, et auribus percipe, terra ', . fliorum Dei condemnationem : illi siquidem quas, testibus vobis, acceperant, le- eos designat qui in cœlo sunt et super terram. VERS. 5. Angelis sane aut sacerdotibus præcipit ut sanctos suos congregent, ad instituendum or- dinandumque ipsius Doi nempe testamentum super sacrificia spiritualia. Spiritualia autem sacrificia vocat sacrificium laudis et alia hujusce generis. Sacrificia igitur accipiens super quæ ordinatur te- stamentum; congregari jubet sanctos suos, ut præ- dicta perficiant. ges non servaverunt. Per hæc autem (cœlum et terra) D VERS. 6. Justitiam anuuntiabunt › viri sancti, qui cali cognominantur, imaginem numinis co- lestis ferentes. VERS. 8. Non mentem arguo qua sacrificia offers, sicut Cainum reprehendi quod oblationes suas non recte eligebat. Arguit Deus non eos qui offerunt, "Rom. 1, 3. » Psal. Lxxxı, 1-3. ** Exod. xxvi1, 28. Edit. • Deut. 17, 20. 1 Isa. 1,2. (81) Vix dubito quin legendum sit ἐπ' αὐτῶν. (82) Lege συναγάγωσι. 10. (83) Num αὐτοῖς ID.

προσαγομένοις, ἀλλ' ἐπὶ τῇ διαθέσει καθ' εν προσ η άγεται ταῦτα· καὶ τὸν Κάϊν γοῦν ἐπὶ τὸ μὴ ὀρθῶς δια ᾑρηκέναι ὁ ἔδει προσάγειν, ήλεγξεν. Κἂν πνευματι κὴν οὖν θυσίαν προσφέρῃ τις εἰς ὁλοκαυτώματα, διὰ παντελῶς ἀγαμίας, τὸ σῶμα ἑαυτοῦ, ὀρθῇ γνώμῃ τοῦτο ποείτω (84)· οὐ γὰρ ἐπὶ τοῖς πραττομένοις έπαι νετοῖς οὖσιν, ἀλλ' ἐπὶ τῇ γνώμῃ οὐκ ὀρθῶς ἐπιτελοῦ σιν (85) ἐλέγχεταί τις. Στ. θ'. Ἐπεὶ οἱ ἐν τῷ οἴκῳ σου τροπικώς λεγόμενοι μόσχοι πολέμιοι τῷ Σωτῆρι ὤφθησαν, λέγοντι, « Εκύ κλωσάν με μόσχοι πολλοί, ταῦροι πίονες περιέσχον με, τούτου χάριν οὐ δέξομαι αὐτοὺς, οὐδὲ τοὺς συγκαταλεγομένους αὐτοῖς χιμάρους· καὶ οὗτοι γὰρ ὑπὲρ ἁμαρτίας προσάγοντες εαυτούς, οὐδὲν ἧττον ἁμαρτάνουσιν. Γίνωσκε γὰρ ὅτι οἱ ποτὲ θῆρες τοῦ δρυμοῦ, οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἐξηγριωμένοι άνθρωπος, τῇ θείᾳ διδασκαλία τιθασσευόμενοι ἐμοὶ γεγένηνται, τὸ πρότερον ἀκαρπία συνέντες ταύτης γάρ σύμβολον ὁ δρυμός· ἀλλὰ καὶ τὰ κτήνη οἱονεὶ ι πρόβατα ο Χρι στοῦ, καὶ ε οἱ βόες » οἱ ὑπεραναβάντες σου τὸν οἶκον, τουτέστι τὴν τοῦ νόμου σκιάν, ἐν τοῖς δόγμασιν τοῦ Εὐαγγελίου, διὰ τὸ ὕψος ὄρεσιν » οὖσιν, διατρίβοντες, κτῆμα ἡμέτερόν εἰσιν. Παῦλος οὖν βοὺς ὢν τῶν ἐπὶ τὰ ὄρη, τὸν περὶ βοὸς ἐκθέμενος νόμον, ἐπήγαγεν τό · Μὴ τῶν βοῶν μέλει τῷ Θεῷ;» Η πάντως περί ἡμῶν λέγει. ᾿Αλλὰ καὶ ὑψιπετεῖς γενόμεναι ψυχαί ἑπτερωμέναι νοήσεσιν καὶ ἐνεργείαις ὀρθαῖς, ο πετει νὰ οὐρανοῦ » χρηματίζουσιν, « & ἔγνωκα· ο ἐγὼ γινώ σκων γάρ εἰμι τοὺς ὄντας ἐμοί. Στ. ια'. Η δεξαμένη ἀγαθὴ γῆ, τουτέστιν καρδία ὀρθὴ, τὸν ὑπὸ Ἰησοῦ βαλλόμενον σπόρον, καὶ καρποφορή σασα ἑκατὸν, ἑξήκοντα, τριάκοντα, τὸν πλήρη καὶ ώριμον καρπὸν ἔχουσα, ὡραιότης ἐστὶν ἀγροῦ, οὐ μα κρὰν οὖσα τοῦ σπορέως. Αὐτὸς γάρ φησιν, ο Ωραιό της ἀγροῦ μετ᾿ ἐμοῦ ἐστιν. » Στ. ιβ', ιδ'. Πεινᾷ ὁ Σωτὴρ τὴν τινῶν σωτηρίαν, ὥσπερ ἀμέλει περὶ τῆς σωτηρίας τῆς Σαμαρίτιδος πρὸς τοὺς μαθητάς φησιν. Εγώ βρῶσιν ἔχω φαγεῖν ἢν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε·, και, ο Εμὸν βρῶμά ἐστιν ἵνα ποιήσω τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με. » Ἐπεὶ οὖν οἱ ἐκ περιτομής εχόμενοι τῆς σκιᾶς, ὡς πεινῶντι αὐτῷ προσάγουσιν τὰς αἰσθη τὰς λατρείας, φησίν· Ἐὰν πεινάσω, οὐ μή σοι εἴ- πως ἔχω γὰρ κτῆμά μου ο γεγενημένην τὴν ἔνδοξον Ἐκκλησίαν ο οἰκουμένην ο χρηματίζουσαν, « καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς· ο πλήρωμα δ' αὐτῆς τὸ Εὐαγγέλιον, μὴ ὁ τύπος ἢ σκιά. Τρεφόμενος οὖν τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν, οὐκ ἀπαιτήσω σε κατὰ σκιὰν τροφήν· εἰ δὲ θέλῃς με τῷ ὄντι θεραπεύειν Θεόν σου τυγχάνοντα, • θυσόν μοι θυσίαν αινέσεως, ο αἰτῶν καὶ θεολογῶν· ταύτας γὰρ δέχομαι τὰς προσφοράς· « Ελεον ο γὰρ • θέλω, ή θυσίαν, καὶ ἐπίγνωσιν Θεοῦ, ἡ ὁλοκαυ τώματα. Ἀλλὰ καὶ ν τῷ Ὑψίστῳ τῷ Πατρὶ • ἀπόδος » δι' ἐμοῦ & νοητῶς ηύξω· ἐπίγνωσις γὰρ Θεοῦ εἴη ἀληθὴς καὶ ἀκραιφνεστάτη διὰ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως. * DIDYMI ALEXANDRINI pod ipsam rationem qua hæc offeruntur : Cainum A quoque ideo reprehendit quod non bene agnoverit, quæ offerenda erant. Etiamsi spirituale sacrifi- cium quis proferat, in holocaustum offerens cor- pus suum per conjugii perfectam abstinentiam, illud recta mente faciat. Non enim de operibus quæ laudanda sunt, sed de prava mente qua illa perf. ciuntur, corripietur. VERs. 9. Cum in domo tua qui per figuram vituli appellantur, Salvatori visi sunt infensi, uti dicit : ⚫ Circumdederunt me vituli multi, tauri pingues obsederunt me *. » Hae de causa non accipiam eos nec qui simul electi fuerint hædos ; nam hi qui semet- ipsos pro peccatis offerunt non minus peccant. Non te fugiat silvarum feras indicare quod homines qui de gentibus agrestibus orti divina doctrina mansue- facti sunt steriles prius fuerunt. Sterilitatem enim figurat silva. Sunt etiam possessio mea jumenta, toves, scilicet Christi, et boves, qui de demo tua egressi, hoc est de umbra legis, in Evangelii doctrina vitam agunt, quæ propter sublimitatem auam e montes dicitur. Paulus igitur unus ex illis qui in montibus erant bobus, legem explicans quæ ad bovem pertinet, de nobis asserit fuisse dictum illud : • Nunquid de bobus cura est Deo *? › At vo- lucres factae animæ, virtutibus et disciplinis rectis quasi alis instructa, coeli volatilia, vocantur : ‹Quæ cognovi, › nam eos cognosco, qui ad me per- tinent. . VERS. 11. Ager bonus, cor scilicet rectum quod semen a Christo seminatum suscipit, et fructus fert centum, sexaginta, aut triginta *, maturos ple- nosque fructus, pulchritudo agri est, quæ non procul a seminante. Ait enim ipse : < Pulchritudo agri mecum est. › B C Vers. 12, 14. Esurit Salvator quorumdam salu- tem, uti sane de salute Samaritanæ mulieris ad di- scipulos dicit: Ego cibum habeo manducare, quem vos nescitis . Et : Meus cibus est, ut faciam volunta- tem ejus qui misit me . Quando igitur Judzi tene- bris circumfusi, quasi esurienti corporeas vici- mas oſſerunt, ait : ‹ Si esuriero, non dicam tibi : Meus est enim orbis terræ, › ab illustri mea Eccle- sia occupatus, et plenitudo ejus. » Plenitudo au- tem ejus Evangelium, quod jam non igura, nec um- bra. Cum ergo plenitudo gentium cibus meus sit, non cibum tuum desiderabo, qui nil præter figu- ram. Quod si autem me volueris Deum tuum ve- rum condigno cultu venerari, immola mihi sacri- ficium laudis, › per preces orationesque tuas : tales enim oblationes recipio. ‹ Nam misericordiam volo, et non sacrificium; et scientiam Dei plus quam holocausta”. > At ‹ Altissimo, etiam Patri ‹ red- de, per me ea quibus mens illustratur. Nam scientia Dei vera ft et perfectissima per Adem in Chri- slam. Psal. xxı, 43. *I Cor. 1x, 9. * Matth. xını, 8; Marc. iv, 8. , • Joan. 1V, (84) Forma Alexandrina pro ποιείτω. Επιτ. 32. ** ibid. 34. * * Ose. vi, 6. (85) Sic. Num επιτελούσῃ ? In.

Α οὐδὲ τὴν ἁμαρτίαν ἐπίμονον ἔσχεν· βασιλεὺς δὲ του σοῦτος ὑπ᾿ ἰδιώτου διελεγχθείς, μηδὲν ἀγανακτήσας ἐκάκισεν ἑαυτὸν, ὡς τὸν προφήτην εἰπεῖν· « Κα Κύριος παρήγαγεν τὴν ἁμαρτίαν σου, τῷ γὰρ εἰ πεῖν, ο Καὶ Κύριος, ο καὶ τὸν Δαυΐδ ἔδειξεν αὐτὴ διὰ μετανοίας παρενεγκόντα σφόδρα· οἱ μὲν γὰ ἄλλοι άνθρωποι καταπίπτουσιν ἐν ταῖς ἁμαρτίαις, οἱ δὲ ἅγιοι τρέχοντες τῆς σωτηρίας τὸν δρόμον, εἴ τι καὶ πάθοιεν ἀπροσεχτοῦντες, οὐ καταπίπτουσιν ἀδια στάτῳ δρόμῳ, μηδὲ προσκεκοφέναι δοκοῦντες. ᾿Αν εγράφη δὲ τῶν ἁγίων τὰ πλημμελήματα πρὸς τὸ μὴ ὀκνεῖν ἡμᾶς πρὸς ζῆλον τούτων ἐλθεῖν, προφασίζε · σθαι τὸ θείαν εἶναι μοῖραν καὶ ἀνεπίδεκτον ἁμαρτίας τοὺς ἁγίους· ὅθεν δέδωκεν ή πρόνοια πρόφασιν άμαρ- τίας γενέσθαι περὶ αὐτούς· ἵν᾿ ὥσπερ ἀρετῆς οὕτω καὶ μετανοίας ὦσι διδάσκαλοι. Τάχα δὲ καὶ μὴ πλημ- μελοῦντες ἐπέγραφον ἂν ἰδίᾳ δυνάμει τὴν ἀρετὴν, · ἀλλ᾽ οὐ Θεοῦ συνεργεία· παρορῶσα τοίνυν ή θεία χά ρις τὸ μέγα τῆς οἰήσεως ἀποκωλύει τούτοις ἁμάρ τημα πρὸς ἐπίγνωσιν τῆς φυσικῆς ἀσθενείας καὶ τῆς ἐπὶ Θεὸν προσφυγῆς. Πεντηκοστὸς δὲ ψαλμὸς ἀναγέγραπται, επείπερ ἁρμονίαν ὁ ψαλμὸς ἔχει πρὸς ἄφεσιν· ἄλλως γὰρ οὐκ ἂν τὸ συγγραφικὸν Πνεῦμα πραΰταξεν αὐτὸν τοῦ να', καὶ νγ', καὶ τῶν ἐφεξῆς, εἰ καθ᾽ ἱστορίαν ὑπῆρξεν ή τάξις· ὁ γὰρ να' περὶ τῆς Δωήκ τοῦ Σύρου καὶ τῆς πρὸς τὸν Σαούλ αὐτοῦ διαβολῆς ἐπιγέγραπται· τὸ δὲ πρὸ τῆς βασιλείας ἦν τοῦ Δαυΐδ· καὶ ὁ νγ' περὶ τῆς πρὸς τὸν Σαούλ τῶν Ξιφάρων (88) διαβολῆς· ὅτι δὲ αναλογίαν ὁ ἀριθμὸς ἔχει πρὸς ἔλεον, ὁ Σωτὴρ περί ἀφέσεως διδάσκων, χρεώστας παρέλαβεν ὑπευθύνους ν' καὶ φ' δηναρίοις, ἀφέσεως εκατέροις γεγενημένης, διὰ τὸν ν' καὶ τὸν συγγενή χρεωστεῖν ἀριθμόν· ἀμέλει τοῦ σφαγέντος Αμνοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ ἀναστάντος καὶ τε ποιηκότος ἡμῖν τῶν ἁμαρτημάτων τὴν ἄφεσιν, ἐπὶ ν' ἡμέρας διάγομεν εὐφραινόμενοι, τῇ πεντηκοστῇ ἡμέρα τῆς ἐκχύσεως τοῦ Πνεύματος ἀξιούμενοι· καὶ ὁ Ἰω- βηλαῖος δὲ διὰ τῶν ν' παρ᾽ Ἑβραίοις ἄφεσιν ὡς χρεῶν ἀποκοπτομένων· ἐν ᾧ καὶ τῶν Ἑβραίων ἐλευ θερία, καὶ κτήσεων ἀποκαταστάσεις, ὡς εἶναι τὸν ἐνιαυτὸν ἑορτήν· εἰκότως οὖν πεντηκοστὸς ὁ τῆς μετ τανοίας ψαλμός· ἔστι δὲ καὶ ἐξ ἑβδομάδων ζ' καὶ μονάδος, ὡς εἶναι ἑβδομάδα ἑβδομάδων ἀριθμὸν, ἐν ᾧ ᾄδει (89) γενέσθαι τὸν ἀποβάλλοντα τὸ ἄχθος καὶ τὸ ἔργον τῆς ἁμαρτίας. Στ. γ'. Ο σφοδρώς μετανοῶν καὶ τοὺς προσήκοντας τῇ μετανοίᾳ καρποὺς ἀγαπῶν, αἰτεῖ καὶ τὸν παρὰ Θεοῦ μέγαν ἔλεον εἰς αὐτὸν γενέσθαι, οὐκ ἐπαρχούσης τῆς μετανοίας, ἄνευ ἐλέου Θεοῦ· οὐδὲ τοῦ ἐλέου Θεοῦ, ἄνευ τῆς ἐκ τοῦ ἐφ' ἡμῖν μεταγνώσεως πρὸς σωτη- ρίαν. Σχιν, 2; $395 DIDÝMI ALEXANDRINI serit ". Ac ne in hoc quidem peccato diu perman- sit; sed magnus ille rex, licet fuerit a privato ho- mine reprehensus, rem haud indigne ferens, statim se ita humiliavit, ut ipse propheta diceret : « Domi- nus quoque transtulit peccatum tuum ., Voce hac, • Dominus quoque › innuit peccatum ab ipso Davide jam fuisse per pœnitentiam translatum; cæteri quidem homines peccatis franguntur, sancti vero qui salutis curriculum decurrunt, etiamsi quid fue- rint per negligentiam passi, non tamen medio in spatio deficiunt, sed mox inceptum iter peragunt. Referantur sanctorum delicta, ne nos illorum ve- stigiis insistere dubitemus, quasi fuissent illi divi- nam sortem et nullo modo peccatis obnoxiam ad- cpti. Permittit igitur divina Providentia ut ipsi quoque interdum labantur, atque ita nobis uti vir tutum, sic et poenitentiæ sancta documenta præ- beant. Poterat etiam fieri quod, nisi aliquando pec- caverint, virtutes suas propriis viribus perfici, non autem divina cooperatione putent. Hac autem ratione occurrit divina gratia nimis elatæ mentis periculo, omnesque docet, quam infirma sit nobis Fulucia. B natura, et quam necessaria in divinum auxilium Hic psalmus numeratur quinquagesimus, quia circa remissionem versatur : non enim posuisset eum Spiritus sanctus ante quinquagesimum pri- mum, et quinquagesimum tertium, et alios qui in- ferius occurrunt, nisi alla præter temporum ordinem ratio habeatur ; nam quinquagesimus primus de Doeg Syro agit, et de illius cum Saule congressu; quæ antequam David rex esset, evenerunt. Simili- ter alludit quinquagesimus tertius ad colloquia Ziphæorum cum Saule. Cum igitur numerus quin- quaginta cum misericordia comparationem quam- dam habeat, profert Salvator, suam de remissione doctrinam explicans, duos debitores quorum unus debebat denarios quingentos et alius quinquagin- ta ; et utrique remissio facta est, quod quinqua- ginta et affini numero quingentos denarios sibi cre- clitos haberent. Haud immerito per quinquaginta dies festa agimus, quod per morten et resurre- ctionem suam Agnus Dei nobis peccatorum remis- sionem fecerit; et die quinquagesimo digni habiti sumus qui per effusionem sancti Spiritus mundare- mur. Apud Judæos quoque condonabatur debitori credita pecunia anno Jubilæo seu quinquagesimo, tunc redibat quisque ad libertatem, et ad possession D nes suas, ita ut annus festivus haberetur 18. Recte igitur inscribitur quinquagesimus qui de miseri- cordia agit psalmus. Componitur numerus quinquaginta ex septem hebdomadis et unitate, ita ut hebdomadam hebdomadarum constituat, quo venturus dicitur, qui onus et opus peccati auferat VERS. 3. Vehementi dolore motus, et pœnitentiæ dignos fructus exhibens, petit a Deo ut magnam misericordiam impetret; nam non sufficit peniten- tia, nisi Deus misereatur; nec sufficit miseratio Dei, nisi et nos quantum in nobis est per pœniten- tiam ad salutem convertamur. Reg. Par. xxi, sqq. II Reg. xu, 13. * Luc. vi, 41. ¹ Levit. xxv, 10, 41. (28) Ita cod. (89) Εδει ?

Στ. δ. Ὥσπερ αἱ δυσέκπλυτοι βαφαὶ οὐ μιᾷ πλύσει Α ἀλλὰ πολλαῖς ἐξίτηλοι γίνονται, οὕτω καὶ τὰ μεγάλα τῶν ἀνομημάτων πολλοῖς οἰκτιρμοῖς Θεοῦ ἀπαλείφεται. Τὴν θνητὴν ἐνέργειαν ἀνομίαν καὶ ἁμαρτίαν καλεῖ, τῷ κατὰ τὴν ἐπίνοιαν διαφέρειν, τῷ ἄνευ μὲν νόμου συνίστασθαι ἀνομίαν, τῷ δὲ κατὰ παράβασιν νόμου συνέστασθαι ἁμαρτίαν. Πλὴν ἑκατέρως αὐτὴν ἐκπλυ- θῆναι καὶ καθαρισθῆναι ἀξιοῖ Θεὸν, τὸν ἐκπλύναι αὐτὴν καὶ καθαρίσαι δυνάμενον ἀπὸ τῆς προειρημέ. της ἕξεως. Στ ε'. Ὁ δὲ τὴν ἅπαξ πραχθεῖσαν ἁμαρτίαν ἐνώπιον αὐτοῦ ἔχων, οὐκ ἀνάσχοιτο ἑτέραν ποιῆσαι· τῶν γὰρ προτέρων ἐπιλανθανόμενοι, ἑτέρας ἐνεργοῦμεν ή- μεῖς. Στ. ς'. Ὅσον ἐπὶ τῷ εἶναι βασιλεὺς οὐχ ὑπέκειτο ἀν- θρωπίνῳ νόμῳ· ὅθεν οὐδέ τινι τῶν νομοθετῶν ἦμαρτεγ, Β οὐδ᾽ ἐνώπιόν τινος αὐτῶν τὸ πονηρὸν ἐποίησεν. Επει- δὴ δὲ πρὸς τὸ βασιλεὺς, καὶ θεοσεβής εἶναι βούλεται, ὑπέκειτο τῷ τοῦ Θεοῦ νόμῳ· διὸ καὶ ἥμαρτεν μόνῳ Θεῷ, καὶ τὸ πονηρὸν ἐνώπιον αὐτοῦ ἐποίησεν. Καὶ πάλιν Ἐπεὶ Θεὸς εἶπεν ἐπιῤῥεπεστέραν εἶναι τὴν διάνοιαν τῶν ἀνθρώπων ἐπὶ τὰ πονηρά· καὶ τὸ, «Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος ὃς οὐχ ἁμαρτήσεται, ο ἁμαρτανόν των καὶ αὐτῶν τῶν τελείων, δικαιοῦται ὁ Θεὸς ἐν τοῖς λόγοις ἑαυτοῦ, ἐν οἷς εἶπεν πάντας εκκεκλικό- τας, ἅμα ἡχρειῶσθαι. Ταύτῃ δὲ καὶ νικᾷ κρινόμενος πρὸς τοὺς ἀνθρώπους, ἀποδεικνὺς αὐτοὺς ἁμαρτω- λούς. Συνῳδὸν τούτοις τό, « Ἐὰν εἴπωμεν, Οὐχ ήμαρ τήκαμεν, ψεύστην ποιοῦμεν αὐτόν· ο ὁ γὰρ ἀναμαρ- τησίαν αὐχῶν, ὅσον εἰς αὐτὸν, ψεύστην ἀποφαίνει τὸν Θεόν. Στ.η'. Ο τῇ σοφιστικῇ ἕξει εγγεγυμνασμένος ἐπὶ θήρα τῆς ἀληθείας, τὸ μέγεθος αὐτῆς γνούς, ἀγάπη πρὸς αὐτὴν ἔσχεν τελείαν· οἱ γὰρ τοῖς ψεύδεσιν έγγυμνα- σάμενοι διορατικώτεροι γεγενημένοι, καθορῶσι τῆς ἀληθείας τὸ ἀξιάγαστον κάλλος· οἷός ἐστιν Μωϋσῆς καὶ Δανιήλ- μετὰ γὰρ τὸ πειραθῆναι σοφιστικῶν λόγων, ἐπ' αὐτὴν τὴν ἀληθῆ σοφίαν ἀναβάντες, ὑπὸ τοῦ Θεοῦ μαρτυρίαν ἔσχον, ὡς ὄντες τέλειοι, σαφῶς δηλώσαντος αὐτοῖς τοῦ Θεοῦ τὰ ἄδηλα καὶ τὰ κρύφια τῆς σοφίας αὐτοῦ, ὡς μηδὲν αὐτοῖς ἔτι ἀσαφῆ (90) ἐπεσκιασμέ νον εἶναι. Ταύτης τῆς ἕξεως καὶ ὁ Δαυΐδ τυγχάνων, ἀνεφθέγξατο τὸν προκείμενον στίχον. Στ. ι. Πολλάκις ήδη δόγματα, καὶ ψυχῆς δυνάμεις εἶναι εἴρηται· τὰ ὀστᾶ ταπεινοῦται ταῦτα ὑπὸ ἁμαρτίας καὶ σοφιστικῆς γοητείας· Θεοῦ ἀκουτίσαντος, ἀγαλ. λίασιν καὶ εὐφροσύνην ἀγαλλιᾶται τὰ τεταπεινωμένα ὀστᾶ ν Στ. ια'. Εξαλείφονται ἁμαρτίαι ἀπὸ τῆς μετουσίας τῶν ἀρετῶν· ὡς γὰρ ἡ ἐπιστήμη εἰς ψυχὴν ἐλθοῦσα ἀφανίζει καὶ ἐξαλείφει τὴν ἄγνοιαν, οὕτω παρουσία ἀρετῆς τελείας ἐξαλείφεται ἁμαρτία πάσα. Στοιγ'. Τῶν σπουδαίων ἀδιαστάτως τῷ τοῦ Θεοῦ προσ- ώπῳ παρισταμένων, ὁ ἁμαρτάνων ἀποῤῥίπτεται. Μὴ πάθοιμι δὲ τοῦτο, φησί, περιεχόμενος τῆς θείας κατα- νοήσεως· « μηδὲν τοῦ δοθέντος μοι «θείου Πνεύματος γυμνωθείην. » - EXPOSITIO IN PSALMOS. C D Eccle. vi, 21. "Psal. XIII, 3. "1 Joan. 1, 10. - VERS. 4. Uti foedissima sordes uon evanescuit, nisi pluries laventur; ita graviora peccata majori Dei miseratione tollantur oportet. Hominum opera iniquitatem et peccatum vocat; at suus voci cuiquè sensus : iniquitas dicitur, quod præter legem fit ; peccatum vero quod contra legem. Deumn precatur, ut mentem ab utraque labe mundet et li- beret, qui solus eam a pristinis moribus revocare et mundare valet. VERS. 5. Si admissum semel peccatum semper ¸coram te haberes, jain non aliud posses admittere; nam non nisi præcedentium delictorum immemores, rursus delinquimus. Vers. 6. In quantum rex erat, humanis legibus non subjiciebatur : unde legumlatori nulli peccavit, nec coram ullo eorum malum fecit. At præter- quam rex quod sit, vult et pius esse in Deum. Dei igitur legibus subjiciebatur. Quapropter Deo soli peccavit, et malum coram illo fecit. Et rursus : Cum Deus dicat promptiorem esse hominum men- tem ad prava, et illud : Non est homo qui non peccet ", » peccantibus vel sanctis justificatur Deus in sermonibus suis, quibus contendit omnes decli- mavisse et inutiles esse factos 17. Sic vincit quando homines judicat, et probat omnes esse peccatores. Quibus consentit illud : «Si dicimus quoniam non peccavimus, mendacem facimus eum ; ; nam qui de innocentia sua gloriatur, quantum iu eo est, Deum mendacem facit. . VERS. 8. Sapientium artibus in exquirenda veri- tate exercitatus, ubi sublimitatem ejus agnoverit, perfecto eam amore diligit; nam in disserendis mendaciis exacuta mentis acies, melius perspicit quam digna sit veritas studiis nostris. Tales fuerunt Moyses et Daniel. Quippe qui sapientium discipli- nis primum eruditi, veram doctrinam postea conse- cuti sunt, et ab ipso Deo perfecti fuerunt vocati ; ipse enim eis incerta et occulta sapientiæ suæ manife- stavit: ita ut nihil eos his in disciplinis fugeret. Talem et David adeptus est scientiam, uti hoc ver- su profitetur. VERS. 10. Saepius jam dictum est opiniones esse, et virtutes animi. Ossa humiliantur per peccata scilicet, et per sapientium praestigias : exaudiente autem Deo, gaudio et lætitia ‹ exsultabunt ossa hu- miliata. > VERS. 11. Virtutis studio delentur peccata ; ut enim mentem illustrans scientia ignorantiam tollit et delet, ita deletur omne peccatum ubi animum perfecta virtus occupaverit. VERS. 13. Justi omnes semper coram Deo astant, peccator vero procul ab eo projicitur. Ne illud pa- tiar, inquit, ne me deserat mens tua : « Spiritum sanctum tuum » quem accepi, « ne auferas a mac. (90) Lege ασαφές. EDIT.

Στ. ιδ'. Προσδοκῶν τὴν δεῦρο κάθοδον τοῦ Σωτῆρος, ἐφ᾽ ᾖ ἀγαλλίασιν τελείαν ἔχειν συμβαίνει, παρακαλεῖ τὸν Πατέρα φάσκων· «Απόδος μοι τὴν ἀγαλλίασιν τοῦ σωτηρίου σου, ὅπως καὶ πνεύματι ἡγεμονικῷ καὶ τελείῳ στηρίσῃς με. » Εκατέρως δὲ καὶ ἐν τούτοις πνεῦμα λέγει ἤτοι τὸ ἅγιον ἄρχον καὶ ἡγεμονικόν, τὸ τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ ἕτερον ἐν τῆς τοῦ ἀν θρώπου ψυχῆς. Στ. ιε'. Καὶ ἐν τῇ προγραφῇ τοῦ ψαλμοῦ ἐφάσκομεν παρορᾷν ποτε τὸν Θεὸν τοὺς σπουδαίους ὥστε ἁμαρτίαν ποιεῖν, ἵνα μετανοοῦντες ἔργῳ καὶ τὴν περὶ μετα- νοίας διδασκαλίαν ἐπιδείξωνται. Ἰδοὺ γοῦν καὶ ἐνταῦ θα βεβαιοί τῷ Θεῷ ῥῆμα· διὰ γὰρ τῆς ἐξομολογήσεως τῆς πρὸς Θεὸν, διδάσκειν ὑπισχνεῖται ἀνόμους αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ τὰς ὁδοὺς, ἵνα τούτων ἐπιβάντες, εἰ καί Β ποτε ησέβησαν ἐξ ὀλιγωρίας, ἐπιστρέψωσιν πρὸς αὐτ τόν. Στ. ις'. Ἐπεὶ δι' ὧν ἐποίησα πρὸς θάνατον ἁμαρτιῶν πλήρης εἰμὶ αἱμάτων, ἐκ τούτων ῥῦσαί με ὁ καθάπαξ Θεὸς ὢν καὶ ἡμέτερος. Ο λόγος ὁ ἡμέτερος «γλώσ σά μου ο καλούμενος, ἐν τῷ ἀεὶ περὶ δικαιοσύνης σου φθέγγεσθαι, ο ἀγαλλιάσεται τὴν δικαιοσύνην σου. Σ Στ. ιζ'. Ἐκείνου ἀνείλου τὰ χείλη, ὁ Θεὸς τοῦ λαβόν- τος λόγον ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματος. Διὸ καὶ τὸ στόμα αὐτοῦ ἐξαγγέλλει τὴν αἴνεσιν τοῦ Θεοῦ, ἀεὶ αἰνοῦν καὶ εὐχαριστοῦν αὐτῷ. Στ. κ'. Ὁ περὶ ἁμαρτίας ιδίας ἐξομολογούμενος, τί βούλεται περὶ τῆς Σιὼν καὶ Ἱερουσαλὴμ διαλέγεσθαι ; Αλλ' ἐπεὶ είπομεν μὴ πάντως αὐτὸν βεβλάφθαι ἐκ τοῦ ἑπταικέναι ἐν τῷ συντόνῳ δρόμῳ, τούτου χάριν προφητικὴν ἔτι ἔξιν ἔχων, καὶ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος κοινωνίαν, εύχεται καὶ προφητεύει, « "Αγάθυ νον, ο λέγων, τὴν Σιὼν ἐν τῇ εὐδοκία» τῷ Υἱῷ σου γεγενημένην, καὶ τῷ Πνεύματι συνεγγίζουσαν· ἀλλὰ καὶ ι οἰκοδομείται τὰ τείχη τῆς Ἱερουσαλήμ., ἀγγέλων δὲ φρουραὶ ταῦτα, ἢ δογμάτων ἀκαταλύτων ίδρυσις. Στ. κα'. Δικαιοσύνην φησὶ τὴν διὰ πίστεως Ἰησοῦ Χρι στοῦ εἰς πάντας τοὺς πιστεύοντας συνισταμένην· αὕτη δὲ ἡ δικαιοσύνη ἀναφορὰ καὶ ὁλοκαυτώματα πνευματ τικὰ τυγχάνει, καὶ τὸ, ο Θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης. » ἀλλὰ καὶ ι ἐπὶ τὸ ο πνευματικὸν « θυσιαστήριον ἀνοί- σουσι μόσχους, » γεωπόνους έλκοντας άροτρα ψυχάς, οὐκ άλλας τυγχανούσας τῶν ψυχῶν τῶν μαρτύρων, ὀφθεί σας παρὰ τὸ ἐπουράνιον θυσιαστήριον, ἀναφερομένας ἐπ' αὐτῷ μόσχων δίκην· ἐν γὰρ τῇ Ἀποκαλύψει Ἰωάν νου αἱ τῶν πεπελεκισμένων ψυχαὶ διὰ τὸ ὄνομα Ιη- σοῦ καὶ τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ, ὑπὸ τὸ θυσιαστήριον τὸ ἐπουράνιον τεθεώρηνται (91). Στ. α'. Οντως γὰρ συνέσεως δεῖται τῆς ἐκ Θεοῦ ἡ τῶν ἐμφερομένων λόγων διάνοια. Τίνα δὲ δεῖ τὴν εἰς τοσαύτης τραγῳδίας πρόφασιν παρασχεῖν ἢ τὸν νομέα (Ε). DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 14. Salvatoris nostri adventum in terram A exspectans, qua perfectam laetitiam feri contingit, Patrem hisce verbis invocat : «Redde mihi lætitiam salutaris tui; et spiritu principali et perfecto con- firma me. › Hic utrumque spiritum dominantem dicit et principalem, Spiritum quidem sanctum, aut spiritum hominis, qui in ipso alienus est ab anima. Vens. 13. 1n præfatione psalmi jam docuimus, Deo permittente, interdum et sanctos peccare, ut pœnitentiam sinceram agentes cæteris pœnitentiæ exempla præbeant. En idem confirmat hic versus ; nam pollicetur se, peccata sua Deo confitendo, vias ipsius Dei iniquis indicaturum, ut eas ingressi, si quid unquam per negligentiam deliquerint, ad eum convertantur. - VERS. 16. Cum per peccata, quibus me usque ad mortem tradidi, sanguinibus plenus sim, de istis libera me, Deus, Deus meus. ‹ Lingua_mea,› hoc est sermo meus, in celebranda tua justitia semper occupata, ‹ exsultabit justitiam tuam. › Vers. 17. Illius labia aperit Deus qui ad laudan-, dum eum verba facit. Quapropter os ejus annuntia- bit laudem Dei, laudans eum et celebrans eum sem- per. VERS. 20. Qui de peccatis suis dolet, quid sibi vult de Sion et Jerusalein dicere ? Respondebi- mus eum, licet de recta via deflexerit, non omni- bus ideo fuisse donis nudatum. Propheticam igitur gratiam retinens, et pristinam cum Spiritu sancto communionem, vota prophetiasque profert. Sion- que celebrat benigne a Filio tuo acceptam, et a Spiritu adjutam. Illud, cædifcabuntur muri Jeru- salem, › angelorum de hominibus curam innuit, aut fneoncussam evangelicarum doctrinarum constitu- tionem. C Vers. 21. Justitiam hic illam indicat quæ per Adem in Jesum Christum omnibus fidelibus conve- nit. Ipsa autem justitia oblatio spiritualis et sacriß- cium spirituale: eodem sensu est illud, • Sacri- fcate sacrificium justitia ", tunc quoque e im- ponent super altare, spirituale vitulos, non terram exercentes et aratra trahentes, sed animas D quæ non aliæ sunt ab animis martyrum, super cœleste altare conspectis, et ibi vitulorum more oblatis ; nam in Apocalypsi Joannis conspiciun- tur subtus altare cœleste animæ interfectorum propter nomen Jesu et propter testimonium ejus. PSALMUS LI. VERS. 1. Vere ea est sermonum prolatorum mens, quæ nonnisi illustraute Deo intelligatur. Qua autem de causa tanto furore debaccharetur, "Psal. IV, 6. "Apoc. vI, 9. 1v, ex cod. Vat. (B) ab initio et hactenus, et düinceps usque ad paginam suo loco indicandam. Exin usque ad finem Psalterii ex cod. Vat. reg. (C), et ex Vat. (D), et ex Vat. (91) Hactenus ex codice Vat. 1789 (A). At vero

τῶν ἀλόγων ζώων; 'Αγελάρχης γὰρ ἦν (Δωήκ) ἡμισ- Α νων. Ὁ γοῦν Δαβὶδ συνιεὶς τὴν πολλὴν αὐτοῦ κακίαν ἢ τὸν κινήσαντα ἐν αὐτῷ τὸν φθόνον διάβολον, ὡς πρὸς παρόντα τὰς λέξεις ἐφθέγξατο τοῦ ψαλμοῦ. Στ. δ. Τὸ « ἡμέρα ο ἐνταῦθα φανέρωσιν δηλοί, ἢ ὅλον τὸν χρόνον καθ' ὃν ἀνομεῖ. Διδύμου καὶ Εὐσεβίου. Στ. η'. Οἱ πάνυ εὐλαβεῖς όταν καταπίπτοντας ἐξ ἀρετῆς [εἰς] τὴν κακίαν ἴδωσί τινας, φόβον λαμβάνουσι μὴ τὰ αὐτὰ πάθοιεν· οὗτοι δὲ καὶ ἐπικερτομεῖς εἶεν κατὰ τοῦ λαλοῦντος, ὡς « ἐπ' αὐτῷ γελάν, ἐροῦντες· Ἰδοὺ ἄνθρωπος, » καὶ τὰ ἑξῆς. Στ. θ'. Τάχα πᾶς πλουτῶν ἐν κακία ψευδωνύμω γνώσει ἐν τῷ μεγαλοφρονεῖν ἐπὶ τούτοις, ἐπελπίζει ἐπὶ τῷ πλήθει τοῦ τυφλοῦ πλούτου, ἀλλὰ καὶ ἐνδυναμοῦσθαι νομίζει, ἄρχων ἀνομίας, καὶ στείρωσιν πρὸς πᾶν ἀγα θὸν ἔχων ἔργον. Στ. ι'. « Ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ διὰ πίστεως φυτευθεὶς ἀρετὴν φέρει ἀλέξουσαν τὰς ἐκ παθῶν καὶ ἁμαρτημά- των νόσους, καὶ τρέφουσαν τὸ φῶς τῆς γνώσεως. Ο τοιοῦτος ἐλεήμονας καρποφορήσας ἐλπίζει ο ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ, ν εἰδὼς ὅτι οἱ ἐλεήμονες ἐλεηθήσον ται· ἔχει δὲ τὴν ἐλπίδα οὐκ ἐφ᾽ ἕνα αἰῶνα, ἀλλ' ο εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος.» Β Στ. β'. "Αφρονα ήγητέον λέγεσθαι τὸν φρονήσεως θείας στερούμενον. Φαίνεται γὰρ αὐτὸς περὶ οὗ ὁ λόγος, μὴ σώζων κοινὴν φρένα· εἰδὼς γὰρ πάσῃ ψυχῇ ἔννοιαν Θεοῦ καταβεβλημένην, ἀθεότητα ἀσπαζόμενος, ούτ δενὶ ἄλλῳ εἰ μὴ « τῇ ἑαυτοῦ καρδίᾳ [εἶπεν] μὴ εἶναι Θεόν. » Διδύμου καὶ Εὐσεβίου. Στ. γ'. Ο παρών στίχος προ νοητὴν εἰσάγει τὸν Θεόν, οὐ τῶν κατ' οὐρανὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐπὶ γῆς. « Εξοὐρανοῦ, γὰρ ἐφοραν προ νοητικῶς κ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, είρηται· οὐκ ἔξωθεν κατὰ τὸ σῶμα μόνον ἐπιβλέπων αὐτοὺς, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ κρυπτόν τῆς καρδίας· « ἐπιβλέπει γοῦν ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, ὅπως ἴδῃ εἰ ἔστιν ὁ διὰ τοῦτο καλὸν ποιεῖν συνιών, » καὶ διὰ τοῦ ἐξετάζειν τὴν ἀλήθειαν ο ἐκζητῶν τὸν Θεόν. ο 'Ανθρωπίνως δὲ καὶ ἀφ᾽ ὧν ἴσμεν εἴρηται τὸν διακύπτειν ἐξ οὐρανοῦ, καὶ τοῦ ἰδεῖν εἰ ἔστιν συνιών μεγάλῃ γάρ, ἵν' οὕτως είπω, προσβολῇ βλέψεως, τοῦ πάντως κρυ- πτοῦ γνῶσιν ἔχει. Στ. δ'. Ἐκ δὲ προκειμένης λέξεως μανθάνομεν κατά παράβασιν νόμου τὴν ἁμαρτίαν συνίστασθαι. " άκολου - θεῖ, μὴ εἶναί τινα φύσει πονηρόν πάντες γὰρ ἐξω ἐκλιναν. » Ἡ δὲ ἔκκλισις ἁμαρτία ἐστὶν, ἀποτυχία οὖσα τῆς εὐθείας ὁδοῦ· ἅμα δὲ καὶ, ο ἠχρειώθη σαν ο οἱ ἐκκλίνοντες, ἀχρεῖον λέγων ἢ κατὰ τὴν ἐπι· κράτησιν τῶν παθῶν, ἢ τὴν ἄνοιαν τοῦ μὴ νοοῦντος, συγχεομένου τῷ μετιέναι ἐξ ἑτέρων εἰς ἕτερα πρά γματα. Διδύμου καὶ Εὐσεβίου. Στ. δ'. Τὰ αὐτὰ καὶ ἐν τῷ εν' ἐδηλοῦτο, εἰ καὶ τὰ μάλιστα τῆς παρ' ἡμῖν ἑρμηνείας 1+01 EXPOSITIO IN PSALMOS. nisi quod brutorum animalium pastorem increpet? Nam mulio erat Doeg. Hunc igitur David teterri- mum cum videret, aut a diabolo ardentissima invi- dia incensum, ut præsentem hujus psalmi verbis aggreditur. VERS. 4. Vocabulo • die » innuitur quam mani- festa sit Doeg malitia, aut per quantum temporis spatium duraverit. Didymi et Eusebii. Vers. 8. Viri justi, quando alios vident a virtute ad malum deflectentes, timent ne eadem patiantur. Quin ime iidem mordacia verba proferunt, uti dicitur : ‹ Super eum ride- bant, et dicent : Ecce homo, etc. VERS. 9. Sane malus quicunque dives falsa opi- nione deceptus, multitudine divitiarum suarum, superbit, et in eis sperat, atque ita se prevalere putat: qua ratione et iniquitati se tradit, et a bono quoque recedit. VERS. 10. In domo Dei per fidem plantatus virtutis fructus profundit, quibus cupiditates et peccata arcentur, lumen vero scientiæ alitur. Qui tam misericordes fructus profert in misericordia Dei sperat ; non ignorat enim quod misericor- des misericordiam consequentur 2¹; nec sperat in unum saeculum modo, sed in saeculum seculi. » PSALMUS LII. st-Matth. v. 7. C D Vans. 2. Insipiens dicitur hic homo divina doctri- na destitutus. Videtur enim ille de quo agitur sensu communi carere : nam cum scial cujusque menti insitam esse Dei cognitionem, impietatem tamen profitetur, non coram alio quidem, sed ‹ in corde suo » dicens : . Non est Deus. » Didymi et Eusebii. VERS. 3. Praesens hic versus declarat providere Deum non coelestia tantum, sed ea quoque quæ super terram flunt. Nam ‹ de cœlo super filios hominum › providenter prospicere di- citur. Nec eà tantum quæ foris sunt, nempe corpus considerat, sed et intimos animi sensus; nam • prospicit super filios homiuum ut videat si est intelligens, › bonum scilicet qui faciat, ‹ aut re- quirens Deum › veritatem examinando. Humana loquendi ratione et menti nostræ accommodata di- citur Deus de coelo prospicere et videre si est intelligens; nam magno, ut ita dicam, oculorum conjectu, vel abditissima perspicit. VERS. 4. His verbis discimus peccatum per legis violationem feri: unde consequitur neminem esse natura malum, omnes enim decliuaverunt. Peccant autem qui declinant, quia a recta via de- lectunt. Simul et inutiles facti sunt, qui decli- naverant ; inutiles vocantur, vel quod cupiditatibus inserviant, vel quod rerum sibi continuo succe- dentium turba impediti, ratione uti jam nequeant. Didymi et Eusebii. VERs. 4. Eadem in psalmo su occurrunt. Quapropter præsertim in interpretandis

Διδύμου καὶ Θεοδωρήτου. Στ. η'. Τούτων συμβεβη- Α κότων, φησίν, αὐθαιρέτῳ γνώμῃ ἐπ᾿ εὐχαριστίαν έρ- χόμενος « ἑκουσίως θύσω σοι, ο οὐκ ἀνάγκης ἢ βίας εἰς τοῦτο καλούσης, ἀλλ᾽ αὐτοκέλευστον προθυμίας εἰς τοῦτο καλούσης. Στ. β'. Προσευχὴν ἀναφέρων Θεῷ, παρακαλεῖ αὐτὸν ἐγγίσαι αὐτῷ, ὅπως εἰς τὰ ἴδια ὦτα δέξηται ἣν προσήγαγεν προσευχήν· ἐνωτίζεται γὰρ ἐγγὺς ὢν τοῦ λέγοντος, εἰς τὰ ὦτα δεχόμενος τὸν λόγον. Καὶ ἐπεὶ, φησίν, δεόμενος, Οὐκ ἄλλοθεν θαῤῥῶ τὰ λείποντά μοι ἀναπληρωθῆναι, ἢ ἐξ οὗ μὴ ὑπερίδῃς τὴν ὑπὲρ δέο- μαι παράκλησιν, ι πρόσχες δέ μοι, ἐπαίροντι ὁσίους χεῖρας χωρὶς ὀργῆς καὶ διαλογισμοῦ, κοσμικῶς (94) καὶ ἱεροπρεπῶς παρισταμένῳ σοι, καὶ εἰσάκουσον τῶν λόγων ὧν ἐκ καθαρᾶς συνειδήσεως ἀναπέμπω. Στ. δ'. Δύναται ὁ ἐχθρὸς ὁ αὐτὸς εἶναι τῷ ἁμαρτωλῷ, σχέσει μόνῃ τῆς διαφορᾶς οὔσης. Θλίβοντος οὖν τοῦ ἁμαρτωλοῦ δι' ὧν πράττει κακῶς, καὶ ἄθεα φθεγγο- μένου τοῦ ἐχθροῦ τῆς ἀληθείας, ἐλυπήθην ἐν τῇ ἀδο- λεσχίᾳ μου. » Εκτέτακα ἕως νῦν· περὶ γὰρ τῆς προσευ χῆς αὐτῆς τοῦτο λέγει. Ὁ ἅγιος οὖν φησι· Τὸν ἐχθρὸν ὑπερήφανα φθεγγόμενον καὶ θλίβοντα τὸν ἁμαρτωλὸν ὁρῶν, πρὸς τὸν Θεὸν δι᾿ εὐχῆς· 'Αδολεσχῶν ἐλυπήθην, τοὺς ὁμοουσίους καὶ ὁμοεθνεῖς μοι ὁρῶν εἰς βάθος κακίας πεσόντας, ὡς καὶ ταραχθῆναι ἐπὶ τῷ τρεπτῷ τῆς φύσεως, μή πη ἄρα κἀγὼ ταύτην ὑποστῶ τὴν τροπήν. Τάχα δὲ καὶ κηδεμονικώτατα λυπεῖται καὶ ταράττεται, ὁρῶν τοὺς φαύλους παραπαίοντας, ὡς εἴ τις πατὴρ λυπεῖ τῷ ἐπιμανέντι υἱῷ. Καὶ γὰρ τὸν ψαλμὸν τοῦτον ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ἐπαγγέλλουσίν τινες, ᾧ καὶ ἁρμόζει περὶ τῶν βλαπτομένων λυπεῖσθαι. Στ. ε΄. Επίσταται πᾶς σπουδαῖος ἕτερον εἶναι τὸ ἐν λογισμοῖς ἁμαρτάνειν, ὁ καὶ ἀνεκτόν ἐστιν· καὶ ἕτερον ἐν πράξει καὶ λόγοις, δ καὶ ἐπικίνδυνον καὶ βαρύ. Διδ καὶ εἴ ποτε ἐν λογισμοῖς συμβαίνει κλόνον καὶ βλά- 6ην γενέσθαι, ἐν ἑαυτῷ φυλάττων αὐτὰ, οὐδὲ προ φέρει λόγον κατὰ τὸ ἐν κρυπτῷ ἁμάρτημα, οὐδὲ πράττει αποτελεσματικῶς, εἰδὼς Ιάσιμον εἶναι τὸ ἐνθύμημα, τὸ δ' ἐν πράξει καὶ λόγοις δυσίατον, ἔστω τε (95) ἢ καὶ ἀνίατον· διό φησιν, « Η καρδία μου ἐταράχθη ἐν ἐμοί· · οὐ γὰρ ἡρμήνευσα τὴν ταρα- χήν, ἢ ἔπραξα τι κατ' αὐτὴν, ἀλλὰ καὶ ι δειλίας ἐπι- πεσούσης θανάτου » τοῦ ἀκολουθοῦντος τῇ ἁμαρτίᾳ, ἐν ἐμαυτῷ αὐτὴν κατέσχον, συμβαίνει γὰρ ἐκ τοῦ ἔξω τὴν δειλίαν φανῆναι, καὶ ἑτέρων πρόσκομμα γενέσθαι τὸν δηλωθέντα. Στ. ιζ'. Τῶν κατὰ τοῦ Σωτῆρος τολμηθησομένων τοι- ούτων ὄντων, «ἐγὼ πρὸς τὸν Θεὸν ἐκέκραξα, » καὶ ἔσχον εἰσακουομένην ὑπὸ Κυρίου τὴν φωνήν μου· μόνος γὰρ εἰσακούεται ὑπὸ Κυρίου ὁ πρὸς τὸν Θεὸν κεκραγώς· οὐ γὰρ πᾶς κράζων, πρὸς Θεὸν βοᾷ· περὶ Σοδομιτῶν γέγραπται· « Φωνή Σοδόμων καὶ Γομόρρας πεπλή- θυνται, οὐ πρὸς Θεὸν κεκραγότων. κοσμικώς, Eπιτ. EXPOSITIO IN PSALMOS. A Didymi et Theodoreli. VERS. 8. Quibus peractis, inquit, libenti animo gratias acturus • voluntarie sacrificabo tibi, non vi aut necessitate compul sus, sed libero mentis studio motus. PSALMUS LIV. B VERS. 2. Deum invocans, orat eum ut accedat, et propriis auribus deprecantis orationem suscipiat : exaudit enim qui prope loquentem astat, loquen- tisque verba auribus percipit. Adjicit dein orans : Non alia de causa sperabo me ea consecuturum quibus indigeo, nisi quod deprecationem meam non despicies ; c intende mihi o animo placido simpli- cique sanctas manus ad te attollenti, decenter et composite te invocanti, et exaudi orationes quas ad te pura mente fundo. Vers. 4. Non alius est fortasse inimicus ac pec- cator, nam affectibus tantum differunt. Tribulante igitur me peccatore per prava opera, et veritatis inimico impia proferente, ‹ contristatus sum in exercitatione mea, conturbatus sum usque adeo. Ad ipsam orationem ista sunt referenda. Ait igitur sanctus : Inimicum videns insolenter furentem, et peccatorem tribulantem, ad Deum sine ulla inter- missione per preces contristatus sum; cives et contribules meos videns in malitiæ abyssum dela - psos conturbatus sum de depravata natura; ne forte et ipse eosdem mores admitterem. Poterat etiam sollicitudine contristari, propter malorum Insaniam ; ita pater ingemiscit, cum insanos videt C in filium furentes. Nam existimant quidam hunc psalmum esse interpretandum, quasi persona Christi proferretur. Cui convenit de hominibus D Gen. xvIII, 20. adverbium hoc sensu acceptum. lasis condolere, VERS. 5. Non ignorat justus aliud esse cogita- tione peccare, licet et hoc malum sit, et aliud ope- ribus et sermonibus peccare, quod gravius et peri- culi plenum. Quapropter si cogitatione forte quid peccaverit aut deliquerit, illud reticet, nec occultum peccatum verbis prodit, nec opem perficit, potest enim mens corrigi. Quod autem opere et verbis peccaveris, nec sanari nec corrigi potest. Ait igitur, • Cor meum conturbatum est in me; › non enim mentis perturbationem aut sermone explicavi, aut opere perfeci, sed formido mortis » peccatori imminentis • cecidit super me ; nam extranea et externa formido, et aliis fit offendiculum qui reve- latus est. VERS. 17. Tales cum sint qui Salvatorem tanto impetu impugnant, c ego ad Deum clamavi,, et vox mea a Domino exaudita est. Non enim exau- ditur alius a Domino, nisi qui ad Deum clamat : non autem clamant ad Deum ii omnes qui clamant ; scriptum est enim de Sodomitis: Clamor Sodom morum et Gomorrhæ impletus est erga me ³³, sane non ad Deum clamantium. (94) Vel legendum κοσμίως, vel certe notandum (95) Legendum omnino ἔσθ' ὅτε. Ι.

Στ. ιη'. Ἐπεὶ διήγησις εὐσεβοῦς διαπαντός σοφία, εὐσε βὴς ὢν καὶ δια παντός διηγούμενος σοφίαν ὁ ψάλλων φησίν· ο Εσπέρας, όταν δύνη μοι τὰ τῆς κακίας, καὶ τὸ σβεννύμενον φῶς τῶν ἀσεβῶν, ἀνατέλῃ δέ μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης ἥλιος ὡς ἐν πρωΐα» με ποιῆσαι· οὗ ἀκμά σαντος, ἐν τῷ μεσημβρινῷ ο γενόμενος, εδιηγήσομαι» τὰ τῆς προειρημένης ἑσπέρας καὶ τοῦ προαπηγγελμέ νου πρωΐ καὶ τῆς προειρημένης μεσημβρίας· ἀπαγε γέλλοντος δέ μου ταῦτα εἰσακούσεται ὁ Θεὸς τῆς φω νῆς » μου, ἀποδεχόμενος καὶ, ἵν' οὕτως είπω, τερπό μενος ἐπὶ τῇ φωνῇ μου τῇ πάντα διηγησαμένῃ. Στ. κ. «Υπάρχοντα πρὸ τῶν αἰώνων » φησὶν τὸν Θεόν, οὐχ ὑπάρξαντα· › εἰ γὰρ εἴρηκεν « ὑπάρξαντα, καὶ αὐτὸς ἀρχὴν ἔχων μεμετρημένῳ τινὶ διαστήματι πρὸ αἰώνων ὑπῆρχεν. Διὰ τοῦτο οὖν εἶπεν, «ὁ ὑπάρ χων, » ἄναρχον καὶ ἄΐδιον αὐτοῦ ὑπαρξιν τιθέμενος. Διὰ δὲ τοῦ « πρὸ αἰώνων, ο ἀρχὴν ὑπάρξεως τῶν αιώνων καταλαμβανόμενος. Δεῖ δὲ τῶν αἰώνων ἀκούειν, ὡς παρεκτάσεων οὐσῶν τῶν κτισμάτων. Καὶ ὁ Σωτὴρ δὲ ἀἴδιος ἐξ ἀϊδίου τυγχάνων πρὸ τῶν αἰώνων ἐστὶν, τῷ καὶ αὐτοὺς τοὺς αἰῶνας δι᾽ αὐτοῦ γεγονέναι· καὶ Παῦλος δὲ, ο Καὶ αὐτός ἐστιν, ο φησίν, « πρὸ πάντων ἴσον δὲ τὸς ὑπάρχων » τῷ, ο αὐτός ἐστιν πρὸ πάν των· οὐ γὰρ εἶπεν, « Καὶ αὐτὸς γέγονε πρὸ πάντων. » • Οὐ γάρ ἐστιν αὐτοῖς ἀντάλλαγμα. » Τῶν ἁμαρ τημάτων τὰ μὲν δυσίατα ἢ καὶ ἀνίατα, τὰ δὲ ἰάσιμα· καὶ περὶ μὲν τῶν ἰασίμων ἔστιν ἀντάλλαγμα εὑρεῖν τὴν ὑπὲρ ἁμαρτιῶν προσαγομένην θυσίαν, ἀλλὰ καὶ ἐλεημοσύνην καὶ νηστείαν μετὰ προσευχῆς· ταῦτα γὰρ ῥύεται ἐκ θανάτου· τῶν δὲ ἀνίατα ἡμαρτηκότων οὐκ ἔστιν ἀντάλλαγμα· λύτρον και... καταθέσθαι. • Ἐὰν γὰρ ἁμαρτών ἁμάρτη ἀνὴρ εἰς ἄνδρα, καὶ προσεύξονται περὶ αὐτοῦ, ἔστι τούτων ἀντάλλαγμα. • Ἐὰν πρὸς Κύριον τὸν Θεὸν προσεύξηται περὶ αὐτ τοῦ (96), ο οὐκ ἔστιν γὰρ τῶν τοιούτων ἀντάλλαγμα. Στ. κα'. «Εξέτεινε τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐν τῷ ἀποδιδόναι τὰ ἀντάξια ὧν εἰργάσαντο· ἐπεὶ γὰρ προδόται καὶ φονεῖς Χριστοῦ γεγένηνται... λλακτα (97) ἠνομηκότες, ἄξιοι ὑποπεσεῖν τιμωρία ὤφθησαν· « ἐβεβήλωσαν γὰρ τὴν διαθήκην τοῦ Θεοῦ, οὐ προσηκάμενοι, ἀλλὰ καὶ ἀναιρήσαντες τὸν ὑπ' αὐτῆς προφητευόμενον. Τάχα δὲ καὶ ἐπεὶ μέχρι καιροῦ ώριστο τηρεῖσθαι κατὰ τὸ αἰσθητὸν ἡ διαθήκη, πληρωθέντος τοῦ χρόνου καθ᾿ ὃν ἔδει ἐκ τοῦ κατὰ σάρκα ἐπὶ τὸ κατὰ πνεῦμα αὐτὴν αὐτοῦ ; Εοιτ. ἀκατάλλακτα. 1. μεταβαλεῖν, ἐμμείναντες τῇ τυπική λατρεία, « ἐβεβή λωσαν τὴν διαθήκην αὐτοῦ· ο διὸ καὶ ἐκτείνας τὴν χεῖ. ρα τὴν κολαστικήν, ἀπέδωκεν αὐτοὺς (981, ὡς φθάσαι τὴν ὀργὴν αὐτοῦ εἰς τέλος· ὑφ᾽ ἧς καὶ διεμερίσθησαν ἐν παντὶ ἔθνει διεσκορπισμένοι. Στ. κβ'. «Ηγγισεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀνθρώποις, φησίν,συγ- καταβαίνων, λόγους δὲ προφέρων ἐλαίου δίκὴν ἰωμένους καὶ λύοντας τὰς ἀλγηδόνας τῶν καμνόντων. Οὗτος (99) DIDYMI ALEXANDRINI Vrns. 18. Quando, os fusti sapientiam semper A meditatur, Psalmista utpote pius, et semper in sa- pientiam intentus ait: Vespere, ▸ cum occidit malitia, et lex exstincta impiorum ; « et mane, cum oritur sol justitiæ; et meridie, cum hic Altissimus ardet, ‹ narrabo > quæ vespertino tem- peri, et matutino, et meridiano conveniunt ; et an- nuntiantis ista exaudiet Deus vocem, › accipiens eam, eaque, ut ita dicam, delectatus. VERS. 20. • Qui est ante sacula, dicit de Deo, et non ‹ qui erat. Quod si enim ‹ qui erat › di- xisset, eum innuisset certo, quodam tempore ante sæcula ortum. Qua de causa dicit «qui est, › æter- num eum statuens et omni principio carentem. Per illud autem, e ante scula, » sæcula declarat prin- cipium habuisse. Nec te fugiat hic per sæcula om- nes creaturas esse intellectas. Salvator pariter æternus, et ex æterno est ante sæcula, cum per eum ipsa facta sint sæcula. Hinc Paulus : « Et ipse est, inquit *, . ante omnes, . idem sonat ac • qui est, elatum illud : « et ipse est ante omnes ; non enim legimus : . Et ipse erat ante omnes. Non enim est illis commutatio, peccatorum. Alia quidem peccata difficillime aut etiam nullo pa- clo sarantur, alia vero possunt sanari. De his pro- fecto commutationem invenies, si sacrificia pro de- lictis offers, praesertim vero eleemosynam et ora- tionem cum jejunio; nam ista liberant a morte ”. Illis autem qui insanabilia peccata admiserint nou est commutatio, redemptionis pretium statui ne- quit : < Nam si deliquerit homo in hominem, et ora- verint alii pro eo, fit talis injuriæ commutatio. ‹ Quod si autem Deum pro eo rogaverint, » non fiet commutatio; nam de talibus peccatis non est. B C Vans 21. « Extendit manum suam, dum cuique pro meritis retribuerit. Cum enim Christum prodi- derint et immolaverint, gravissima iniquitate in- quinati, digni visi sunt, qui penas darent; nam • contaminaverunt testamentum Dei, prophetam non agnoscentes, imo necantes quem illud denun- tiaverat. Dici quoque potest quod, cum ad tempus definitum modo servandum esset illud testamentum sensu carnali, elapsis temporibus quibus illud a D sensu carnali ad spiritualem erat transferendum, qui figurationem cultum retinuerunt, ‹ contamina- verunt testamentum Dei. Quamobrem extendens manum suam ultricem, tradidit eos, ut eos tollat ira ejus, qua jam divisi fuerant, inter omues gen- tes dispersi. VERS. 22. « Appropinquavit Deus, , inquit, cum hominibus congressus, sermones ejus ut oleum sa- lutares et laborantium ægritudinem lenientes. At Colos. 1, 17. 3. Τob. xii, 9. si legeris tibus. Io. (96) Legendum cum LXX, τις προσεύξεται περὶ (97) Non male sarcietur lacuna, ut mihi videtur, (98) Num αὐτοῖς, retribuit illis ? ID. (99) Lego οὗτοι, sensu et grammatica postulan-

δὲ οἱ ὑπὲρ ἔλαιον ἀπαλοὶ λόγοι τοῖς καταφρονοῦσιν Α εὑρίσκονται βολίδες κολάζοντες τοὺς καταφρονοῦν - τας πολλαχοῦ δὲ ἐπὶ τῶν κολάσεων κεῖται ἡ βέλους προσηγορία· βέλος δὲ καὶ βολὶς ταυτὸν ὑποκείμενον. Εἰ καὶ ἁπαλοὶ εἶναι καὶ λεῖοι νομιζόμενοι Ἰουδαῖοι, διὰ τὸ μεθ᾽ ὑποκρίσεως αὐτοὺς προσφέρεσθαι, βολί- δες ἦσαν ἀναιρετικαὶ καὶ τοῦ πλήρεις. Στ. κδ'. Οὓς εύχεται ταπεινωθῆναι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ τοῦ • ὑπάρχοντος πρὸ τῶν αἰώνων, ο οὐ φοβηθέντας Θεόν, ἀλλὰ καὶ βεβηλώσαντας τὴν διαθήκην, αὐτοῦ· ἄνδρας αἱμάτων » λέγει εἰπόντας· « Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν, ο ὄντας καὶ ἐνόχους παντὸς αἵματος ἐκκεχυμένου τῶν δικαίων. Οἱ δ᾽ αὐτοὶ καὶ δολιότητός εἰσιν ἄνδρες, δολερῶς ἀεὶ τῷ Σωτῆρι καὶ τοῖς ἁγίοις προσερχόμενοι. Τούτους οὖν εἴχεται μηδ' ἐπὶ τὸ ἥμισυ τῶν ἡμερῶν αὐτῶν φθάσαι· ἐπεὶ γὰρ Β ἀποστραφέντες τὴν ἡμέραν τὴν ἐκ τῆς λάμψεως τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς συνισταμένην, ἑαυτοὺς ἡμέραν δῆθεν φωτισμοῦ διὰ μυθικῶν παραδόσεων ἐπενόησαν, που νηρὸν δὲ τὸ ἐν τούτοις ἀναπληρωθῆναι αὐτῶν τὰς ἡμέρας, παρακαλεῖ μή ποτε ἐπὶ τὸ ἥμισυ αὐτῶν τῶν ἡμερῶν φθάσασιν, ἀνατεῖλαι αὐτοῖς τὸν ἥλιον τῆς δικαιοσύνης, ἵνα ἐν ἡμέρᾳ Κυρίου γένωνται. Καὶ πρὸς τὸ ῥητὸν δὲ βιάσοιτό τις τοιαῦτα· Ἐπεὶ ἐν τῷ βίῳ διαμένοντες ἀμετανοήτῳ προαιρέσει κακὰ δρῶ- σιν, φειδόμενος αὐτῶν, ἀξιοῖ ὅπως μεσούσης τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς ἁρπαγῶσιν τοῦ βίου, ἵνα ὑπὲρ ὀλίγων ἁμαρτημάτων καὶ μὴ πολλῶν τιμωρηθῶσιν. Τούτων, φησίν, οὕτω διακειμένων, ἐγὼ τὴν προσο δοκίαν καὶ ἐλπίδα ἐπὶ σὲ ἔχω, Κύριε. Στ. Β'. Το καταπατεῖσθαι ἐπὶ καταφρονήσεως τάττει ή Γραφή, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ μεμωραμμένου ἁλος λέγεται, Έξω βάλλουσιν αὐτὸ καταπατεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἀν θρώπων· καὶ ὁ ᾿Απόστολος. Πόσον δοκεῖτε χειρο. νος ἀξιωθήσεται τιμωρίας ὁ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ κατα πατήσας; » Καὶ ὁ ἅγιος οὖν ἐξευτελιζόμενος ὑπὸ τοῦ διὰ φαυλότητα ἀνθρώπου ὄντος, κατὰ τὸ, ο Ὅπου γὰρ ἔρις καὶ ζῆλος ἐν ὑμῖν, οὐχὶ ἄνθρωποι έστε ἐλεηθῆναι ὑπὸ Θεοῦ ἄξιοι. Οὗτος δὲ ἀδιάστατος που λέμιος καὶ φονικὸς ὤν, ι ὅλην τὴν τοῦ βίου «ἡμέραν, ἐκθλίβει πολεμῶν τὸν δίκαιον, οὐδὲ κἂν ποσῶς εἰρη νικὸς εἶναι βουλόμενος. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἐν τῇ παρα βολῇ τῶν ζιζανίων ὁ τούτων σπορεύς ο πονηρὸς ἄνα θρωπος » ὁ διάβολος ἑρμηνεύεται, ἐπίστησον εἰ καὶ περὶ αὐτοῦ ῥηθείη τὰ προκείμενα. Στ. γ'. Αρξάμενοι ἀπὸ πολλοῦ τοῦτο ποιεῖν, φησίν, ἢ τάχα «ἀπὸ ὑψηλοτέρας ημέρας» καὶ ζωῆς καταπεσόν. τες ἐπὶ τὸ « ἐχθροί μου είναι εληλύθασιν. » Στ. ε'. Σάρκα δὲ ἢ τὸν ἄνθρωπον λέγει, ἢ ἐκείνηνἧς τὸ φρόνημα ἔχθρα εἰς Θεὸν, τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ οὐχ ὑπο- τασσομένην· ὁ γὰρ ἐν αὐτῇ τῇ σαρκὶ γινόμενος, Θεῷ ἀρέσαι οὐ δύναται. Οὐ φοβείτω οὖν μή τι ποιήσει αὐτῷ σάρξ, ὁ ἐν πνεύματι γινόμενος, ὡς ἂν τὰ ἔργα τῆς σαρκὸς νεκρώσας· οὕτω γὰρ ἀληθῶς ἐπὶ Θεὸν ἤλπισεν. ΤΗΙ, 39. » EXPOSITIO IN PSALMOS. sermones isti super oleum molliti, jaculo erunt ultricia hominibus, qui eos fastidiunt. Sæpissime de inferendis pœnis sagittas memorat. Sonat vero idem sagitta ac jaculum. Licet molliti haberentur Judæi et comes, cum se non nisi ficte et simulate gererent, jacula erant mortifera et veneno infecta. • Vers. 24. Optat ut a Deo ‹ qui est ante sæcula › humilientur homines, qui eum non reverentur, et il praesertim qui testamentum Dei, contaminant. ‹ Viros sanguinum > illos vocat qui dixerunt : ‹ Sanguis ejus super nos et super filios nostros **, et super quos ‹ Veniet omais sanguis justus qui effusus est super terram ". › Vocantur etiam viri ‹ dolosi, » qui dolis suis Salvatorem et justos sem- per sunt insecuti. De istis igitur optat ne dimidient dies suos. Nam cum, rejecto illo die qui erat per ortam veri luminis instituendus, ipsi sibi alium diem illuminationis per falsas doctrinas excogitave- rant, non decebat eos in istis dies suos peragere. Orat ergo ne dimidium dierum suorum perficiant, ut illucente sole justitiæ, ad diem Domini perveniant. Dices etiam, at verba Scripturæ torquendo : Cum illi ad peccandum obstinati homines, si vitam reti- nerent, ad nova mala delaberentur parcens eis, orat ut medio in vitæ curriculo decidant, atque ita de paucis non de multis peccatis puniantur. Quæ curn ita se habeant, inquit, ego in te spero et con- fdo, Domine. PSALMUS LV. C • D " VERS. 2. Scriptura vocem conculcari de rebus quæ pro vilibus habentur, usurpat. Ita de infatuato sale dicitur : « Mittitur foras ut conculcetur ab ho- minibus s. » Ita Apostolus : Quanto magis pu- tatis deteriora mereri supplicia, qui Filium Dei conculcaverit? > Sanctus igitur ab illo conculcatur qui propter pravitatem homo est, juxta illud : ‹ Cum enim zelus et contentio ", nonne vos, ait, homi- nes estis miseratione Dei egentes? Qui autem ‹ tota » vitæ c die a justum : impugnans • tribulat, inini- cus est ille æternus et infensissimus, qui ne ali- quantulum quidem paci consentiet. Cum in para- bola zizaniorum, Inimicus homo » qui eo semi- navit diabolus dicitur ", scito hic quoque de eodem agi. . VERS. 3. Jam a longo temporis intervallo, ait ab eis invadi. Aut forsan, ‹ ab altitudine diei, et vitæ dejecti, c inimici mei facti sunt. VERS. 5. Carnem vocat hominem, aut mentem illam quæ Deo infensa divinis legibus repugnat. Nam qui in carne est, Deo placere nequit. Non timeas ‹ quid faciat tibi caro,› qui carnis operibus mortificatis ”, in spiritu es; ita enim vere in Deo sperabis. Matth. xxvi, 25. *7 Matth. xx:11, 35. se Matth. v, 13. * Hebr. x, 29. Jac. 11, 16. ! Matth. Rom. viii, 13.

Στ. θ'. Σὺ ὑπέσχου νομοθετῶν, τῶν ἀδικουμένων ὑπακούειν στενόντων· « Στενάζει» γὰρ πρὸς μὲ, καὶ πεπλήρωκα τὴν ὑπόσχεσιν, καὶ ἔτι λαλοῦντός μου ἔφης, « Ἰδοὺ πάρειμι, ο κατὰ τὰς ἀναψευδείς σου ἐπαγγελίας. Στ. ια'. Τὸ ἐπὶ τῷ Θεῷ καὶ διὰ τὸν Θεὸν προφερόμενον ῥῆμα, αἰνετόν ἐστιν· ὡσαύτως καὶ ὁ λόγος. Ητοι δὲ ἐκ παραλλήλου κατὰ τοῦ αὐτοῦ τὸ ῥῆμα καὶ τὸν λόγον κατηγορεῖ· καὶ ἐπ' ἄλλου καὶ ἄλλου τίθεται τὰς τοιαύτας προσηγορίας· ἐπεὶ γὰρ τὸ ῥῆμα μέρος ἐστὶ λόγου, ὁ εἰς τὴν θεοσέβειαν εἰσαγόμενος πληρεστάτῳ λόγῳ μήπω δυνάμενος κοινωνεῖν, ἀπὸ ῥήματος ἄρ χεται, τουτέστιν μερικοῦ λόγου. Αμέλει πρότερον τὸ ῥῆμα Κυρίου γίνεται ἐπὶ Ἱερεμίαν, καὶ τότε λόγος Κυρίου· καὶ ἐν Ησαΐα, ο 'Ακούσατε ῥῆμα Κυρίου οἱ τρέμοντες τὸν λόγον αὐτοῦ·, ἀκούετε δὲ ῥῆμα Κυ- ρίου τῷ ἐν εἰσαγωγή γινομένῳ δι' αὐτοῦ. Εἰ δέ τις ἐνστήσεται ῥῆμα λέγων δίδοσθαι τοῖς εὐαγγελιζομέ- νοις δυνάμει πολλῇ, εἰς τὸ πρὸς τὴν μέλλουσαν γνῶ σιν καὶ διδασκαλίαν ῥῆμα λαμβάνειν, νῦν ἐκ μέρους γινώσκοντας καὶ προφητεύοντας· ἀποδεχόμενος οὖν καὶ τὴν εἰσαγωγὴν καὶ τὴν πληρεστάτην τοῦ λόγου ἐπιφοίτησιν, ἐπὶ τῷ Θεῷ αἰνεῖ ῥήματι καὶ λόγῳ. Στ. ιβ'. Ο εὐχόμενος ὅτε καταλλήλως διάκειται εἷς (1) επαγγέλλεται διὰ τῆς εὐχῆς, ἐν ἑαυτῷ ἔχει τὰς εὐχὰς τῆς αἰνέσεως ἂς ἀποδώσει τῷ Θεῷ. Εὐχαὶ δὲ αἰνέ- σεως αἱ περὶ αἰνέσεως· ὡς γὰρ εύχεται τις ποιῆσαι ἡ ἀποδοῦναι τῷ Θεῷ τόδε τι, οὕτως εὔχεταί τις αινέσαι τὸν Θεόν. Στ. ιγ'. Ἐπείπερ ἀκολουθεῖ τῷ θανατουμένῳ τὸ θρη- νεῖσθαι καὶ δάκρυα ἐπ' αὐτῷ γενέσθαι, οὐκ ἄλλος δὲ θρηνεῖ τὸν κατὰ ψυχὴν τεθνηκότα ἢ αὐτὸς ἑαυτὸν, εἰκότως μετὰ τὸ ῥερῦσθαι τὴν ψυχὴν ἐκ θανάτου, καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ἀπὸ δακρύων ἠλευθέρωνται· ἐῤῥύσατο δὲ ἀπὸ ὀλισθήματος τοὺς πόδας, ο ὑποδήσας αὐτοὺς ὑπόδημα μετεωρίζον καὶ ἄνω τῆς γῆς ποιοῦν. Μετεωριζομένου οὖν τοῦ ὑποδεδεμένου, ἀκολουθεῖ τὸ ῥερῦσθαι < ἀπὸ ὀλισθήματος τοὺς πόδας » αὐτοῦ· ῥύεται δέ τις ἀπὸ τῶν προειρημένων ἐπιβλαβῶν ἐπὶ τῷ εὐ- αρεστῆσαι τῷ Θεῷ ζῶντα καὶ πεφωτισμένον· ὁ γὰρ εὐ αρεστῶν τῷ Θεῷ, ο ἐν φωτὶ ζώντων » τοῦτο ποιεῖ. Ζη δὲ καὶ πεφώτισται πᾶς μετέχων Θεοῦ· αὐτὸς γὰρ ζωὴ ὤν, φῶς ἐστιν τῶν ἀνθρώπων· οἱ μὲν γὰρ ἐχθροί, τὸ ὅσον ἐπ' αὐτοῖς ἤλαυνον, καὶ ἐξεβιάζοντο εἰς θά- νατον ἐκπεσεῖν· ἐλαύνοντες γάρ με, καὶ μέσον ἀλο λοφύλων καὶ ἀλλογενῶν ἐθνῶν οἰκεῖν καταναγκάζον- τες, τὴν ψυχήν μου, τὸ ἐπ' αὐτοῖς, ἐθανάτουν, ἀναγο κάζοντες συνάπτειν τῇ τῶν ἀλλοφύλων ειδωλολατρεία ἀλλ' ἡ σὴ χάρις καὶ τὸ ἔλεος οὐ συνεχώρησεν τοῦτο γενέσθαι, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῖς ἀλλοφύλοις με έντα περιέφραττε;, ὡς μηδὲν καταβλάπτεσθαι ἐκ τῆς τούτων συνουσίας· διὸ εὐχαριστῶ ὅτι « ἐῤῥύσω τοὺς πόδα; μου, τῆς ψυχῆς « ἀπὸ ὀλισθήματος. » Στ.α'. Ιστέον ως τινες τοῦτον αὐτῷ εἰρῆσθαί φασι τὸν ψαλμὸν ἡνίκα τὸν Σαούλ ἀπεκρύβη ἐν τῷ σπηλαίῳ DIDYMI ALEXANDRINI Veas. 9. Promisisti, Domine, te oppressorum ge- A mitus exauditurum : Nam, « ingemiscit ad me, et persolvi promissa; et adhuc loquente me dixisti : ‹ Ecce adsum, › juxta firmam promissionem tuam. 14:2 VERS. 11. Verbum in Deo et per Deum prolatum, laudibus dignum : itidem et sermo. Sane eodem sensu usurpantur hic voces verbum et sermo, ad eadem repetenda adhibitæ. At alias diverso quoque sensu occurrunt. Nam cum verbum sit pars sermo- nis, virum in pietate adhuc tironem plenissimo ser- mone non alloquitur Deus, quem ille capere non posset, sed verbo primum, parte scilicet sermonis. Profecto ad Jeremiam factum est primum verbum Domini, et postea sermo Domini ”. Ita apud Isaiam : Audite verbum Domini, qui tremitis B sermonem ejus. › Audite verbum Domini viro quem in suos nuper admisit. Quod si objicies verbum dari evangelizantibus virtute multa ", responderi poterit verbum ad futurarum rerum scientiam di- sciplinamque referri, quas nunc ex parte tantum cognoscimus et prophetamus ". Initio igitur et summam sermonis scientiam simul adeptus, in Deo laudat verbo et sermone. VERS. 12. Qui vota facit, quando convenien- ter se habet, per votum precatur. In ipso sunt vota laudationis, quæ reddet Deo; vota autem laudatio- nis ipsæ laudationes. Nam quemadmodum Deo hoc vel illud facturum aut daturum te polliceris, ita et Deum laudaturum se pollicetur. C VERS. 13. Mortuos solent lacrymiset gemitibus pro- sequi; animæ autem tuæ mortem nemo præter te dole- bit. Merito igitur anima de morte erepta temperabis a lacrymis. Eripuit etiam «pedes de lapsu, ligato sci- licet sub pedibus calceamento, quo e terra ad sublimiɔ tollamur. Ubi enim ad sublimia te sustuleris, de lapsu pedes eripiantur oportet. De prædictis autem malis eriperis, ut Deo placeas vivens et illuminatus. Nam qui placet Deo ‹ in lumine viventium, illud facit. Vivit vero et illuminatur qui Dei particeps est. Ipse enim vita, et lumen est hominum. Inimici quidem pro viribus suis me sunt aggressi, et morte afficere conati. Nam expellentes me de patria et ad alieni- genas externasque gentes confugere cogentes, quan- tum in eis erat animnam meam necaveruut, alieni- D genarum idolis se tradere coactam. At gratia et misericordia tua non permisisti, Deus, ut talia fierent, sed vel apud alienigenas me protexisti, ne quid mali ex eorum societate paterer. Quapropter gra- tias tibi ago, quod pedes meos de lapsu › animæ • eripuisti. » PSALMUS LVI. VERS.. Contendunt quidam psalmum hunca David tune fuisse scriptum, cum a facie Saul in speluncam 152. 5. LXVI, Cor. XII, Psal. LXVII, 12. 9. ³ Jerem. 1, 2, 3; xiii, 3. (4) Scribendum procul dubio οἷς ad quod referatur adverbium καταλλήλως. EDIT.

Α ἦν, ἡ συνεχομένη πνεύματι ἀσθενείας » γυνή, ο συγ κύπτουσα καὶ μὴ δυναμένη ἀνακύψαι εἰς τὸ παντελές, ο ἦν ἔλυσεν Ἰησοῦς ἀπὸ τῶν βρόχων τῶν σατανικῶν, θυγατέρα οὖσαν Ἀβραάμ. Τάχα δὲ καὶ πᾶς ὁ κάτω φρονῶν κατακεκαμμένην ἔχει τὴν ψυχήν, οὐ δυναμένην τὰ ἄνω σκοπεῖν ὅσον ἐστὶ τοιαύτη. Στ. ι. Λαοὺς δὲ νοήσεις καὶ τοὺς ἐκ περιτομής ἔθνη δὲ τοὺς ἀπὸ τῶν εἰδώλων μετανοήσαντας, μία γενέσθαι Εκκλησία. Στ. β'. Οὗτος γὰρ καρπὸς δικαιοσύνης καὶ ἐν Παν ροιμίαις· ι Νοῆσαί τε δικαιοσύνην ἀληθῆ, καὶ κρίμα κατευθύνειν. » Συμπλέκει δὲ ἀδικίαν, ἁμαρτίας συν άπτων, ἐν τῷ ἀδιαστάτως ἐνεργεῖν τὸ κακόν. Τούτῳ ισοδυναμεί τό, « Σειραῖς τῶν ἑαυτοῦ ἁμαρτιῶν ἔκα- στις σφίγγεται. Οὐ μάτην πρόσκειται τῷ ἀνομίας ἐργάζεσθαι, ο τὸ ε ἐν τῇ γῇ, κἂν γὰρ ἐν καρδίᾳ τις ἀνομίαν ποιήσῃ, « ἐν τῇ γῇ, ν τουτέστι περὶ τὰ ὑλι κα, ἐνεργεῖ αὐτήν. Στ. δ. Τὸν μέγαν κριτήν, φησίν, οὐδὲν λανθάνει τῶν κατὰ διάνοιαν ἑκάστῳ λογιζομένων. Κἂν γὰρ δοκῇ τις ἀνθρώπων ὀφθαλμοὺς κρύπτειν, ἀλλ' οὐκ ἂν λάθοι Θεὸν, ὁπότε καὶ πρὶν εἰς φῶς προελθεῖν, πάντα εἰδότι πρὸ γενέσεως ἐγνωρίζοντο. Διὸ πρὶν γεννηθῆναι αὐτούς, ὡς ἤδη ὑφεστῶτας καὶ τοιούτους ὄντας οἷοι νῦν εἰσι προεώρα. Ηδη τε ἐξ ἐκείνου από βλητοι ἦσαν παρ' αὐτῷ. «Απηλλοτριώθησαν γοῦν οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ μήτρας. » Καὶ εἰ καὶ τὰ μάλιστα σήμερον δικαιοσύνην λαλεῖν προσποιοῦνται, τοῖς ἄρ- γοις τὰ ἐναντία μετερχόμενοι· ἀλλ' οὐχὶ καὶ παρὰ Θεῷ συνεφάνησαν τοιοῦτοι, ἀλλὰ πρὶν ἀπὸ γαστρός προελθεῖν αὐτοὺς, μᾶλλον δὲ καὶ πρὸ τοῦ συλληφθῆ ναι, ἐν πεπλανημένοις ελογίσθησαν παρ' αὐτῷ, μέλλοντες ἔσεσθαι τοιοῦτοι οὐκ ἠγνοοῦντο (2). καὶ Στ. ε'. Οἱ διαβάλλειν δὲ τὰς Γραφὰς ἀποτολμών τες, καὶ ταύτην τὴν λέξιν διέσυραν λέγοντες, μὴ εἶ και οἷόν τε ἀπὸ γαστρός πλανηθῆναι καὶ ψεῦδος λα λῆσαι· συμπεπληρωκότων γὰρ τὸν λόγον, φασί, τὸ ἁμαρτάνειν. 'Αλλά φαμεν τὸ ἀρτίτοκον βρέφος δεκτι· κὸν ἀρετῆς καὶ κακίας ἐστὶν δυνάμει, τότε δεχόμε- νον κατ' ενέργειαν ὁποτέραν τούτων τῶν ἔξεων, ὅταν γνῶσιν ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ σχῇ· τότε γὰρ καὶ συμπληρούται ὁ λόγος· ὅταν κατ' ἀρετὴν ἄρξηται ἐνεργεῖν, ἐκ κοιλίας μητρός λέγεται καὶ ἀγαθὸν περ ποιηκέναι. Τοιοῦτον καὶ τὸ παρ᾽ Ἰώδ· « Εἰ δὲ καὶ τὸν ψωμόν μου ἔφαγον μόνος, καὶ ὀρφανῷ οὐ μετ ἔδωκα· ἐκ κοιλίας γὰρ μητρὸς ὡδήγουν αὐτοὺς καὶ ἐξέτρεφον ὡς πατήρ. » Καὶ οὗτοι οὖν ὁμοίως, περί ὧν ὁ λόγος, φθάσαντες ἐπὶ συμπλήρωσιν τοῦ λόγου ἀπὸ πλάνης ήρξαντο ἐνεργεῖν. Καὶ σημαίνει τὸ κατ' αὐτὴν τὴν λέξιν φθέγγεσθαι τὸν λελαληκέναι ψευ- δῆ. » Τάχα δὲ καὶ οἱ τεχθέντες ἀπὸ φαύλης διδασκα λίας, ἀπ' αὐτῆς τῆς γαστρὸς τῆς αὐτοὺς τεκούσης εἶχον καὶ τὸ ι πεπλανήσθαι καὶ ψευδή λελαληκέναι.» Στ. η'. Καὶ πρότερον εἴπομεν τὰ βέλη σημαίνειν DIDYMI ALEXANDRINI quæ spiritum inirmitatis habebat, quæ incurvala A erat, nec omnino poterat sursum respicere,› quam solvit Jesus a vinculis diaboli, filiam Abrahæ **. Quicunque humiliter sentit, profecto animam habet incurvatam, et ideo sublimia suspicere non volen- tem. VERS. 10. Populos quidem vocat, qui ex circum- cisione ; gentes vero, qui de idolorum cultu conver- tentur, ut una flat Ecclesia. PSALMUS VERS. 2. Idem de justitia asseritur et in Prover biis " : « Ad intelligendam justitiam veram, et ju- dicium dirigendum. » Concinnat vero injustitiam, qui peccato inservit, quod sine ulla intermissione malum operatur. Cui consentit illud : c Funibus B peccatorum suorum unusquisque constringitur ". Nec immerito malum fieri dicitur in terra : › nam etiam si in corde iniquitatem feceris, ‹ in terra, › hoc est circa materiam versando, operaris eam. VERS. 4. Magnum judicem, ait, latet nihil vel eorum quæ cogitatione tantum quis conceperit. Etiam si hominum oculos effugere putaveris, Deum fallere tibi non licebit ; nam antequam in lucem prodeant innotescunt Deo, qui res omnes prius- quam faut perspicit. Nondum nati eramus, et jam nos Deus tanquam vita donatos, quales nunc sumus, pernoscebat. Ab æterno jam respuendi erant coram ipso. « Alienati sunt ergo peccatores a vulva. » Et licet plerumque hodie justitiam prædicare videantur, factis contraria probantes, Deum ipsum latere ne- queunt; nam antequam ex utero exirent, imo ante- quam utero conciperentur, jam inter errantes an- numerabantur ab eo, et quales nunc sunt appare- bant. VERS. 5. Qui Scripturas redarguere non dubitant, bunc quoque versum impugnant, dicentes : Absur- dum est hominem ab utero errare et falsa loqui ; non enim peccat, nisi qui rationis compos fuerit. At dicemus nos infantem recens natum virtute boni et mali esse capacem, actu autem tunc tantum bo- num fore aut malum, cum bonum malumque discer- nere poterit. Licet non antequam rationis homo compos sit, vitam ad virtutem instituere cepit, nihilominus ab utero matris bonum fecisse dicitur. Ita legimus apud Job * : « Quod si buccellam meam comedi solus, et pupillo non communicavi, quoniam de ventre matris meæ dux eis fui, et enu- triebam ut pater. › Similiter et hi, de quibus nunc agitur, quando rationis participes facti sunt, actu cœperunt errare. Illud innuunt et ipsa psallentis verba, cum dicitur eos e falsa loqui. » Non inepte hæc etiam de pravarum disciplinarum fautoribus interpretaberis, quippe qui ex ipso parentis disci- plinæ scilicet ventre et errare et falsa loqui › so- lent. .... VERS. 8. Jam prius notavimus sagittas de immit- C D LVII. Luc. xull, sqq. * Prov. '1, 3. Prov. v, 22. *Job xxx1, 17, 18. (2) Vides quæ sit divina prædestinatio apud Didymun. Reliqua item doctrina præclara.

ποτὲ τὰς κολάσεις. « Τόξον ο δ' ἐστὶν, ἀφ' οὗ ἀφίεται Α τὰ βέλη ταῦτα, ἡ κριτικὴ τοῦ Θεοῦ δύναμις. Τοῦτο οὖν στὸ τόξον ἐντείνει οὐκ ἂν εἰς αὐτὸ ἕως οὗ ἀσθενήσω- σιν, οί βαλλόμενοι, πρὸς ἀγαθὸν δὲ αὐτοῖς τὸ ἀσθε νῆσαι, καθαιρουμένης ἧς εἶχον ἰσχύος περὶ τὴν και κίαν. ι Ωσπερ δὲ ὁ τηκόμενος κηρὸς ἀναιρεῖται, καθ᾽ ὅ τηκτὸς καὶ παχύτητα ἔχων (3), του πρώτου ὑποκειμένου εἰς πῦρ μεταβαλόντος· οὕτως καὶ οἱ φαῦλοι κολάσεως πεπειραμένοι, τὴν ἐκ μοχθηρᾶς Έξεως παχύτητα ἀποβάλλουσι. Πρὸ κολάσεως δέ ἐστι τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν τυγχάνων δικαιοσύνης ήλιος. Οὐχ οἷόν τε προσβάλλειν τῇ λαμπηδόνι τοῦ νοητοῦ ἡλίου. Οθεν ἐνταῦθα εἴρηται, ὡς ἄρα ο ἐπιπεσόντος τοῦ κοι λαστικού φωτός, οὐκ εἶδον τὸν ἥλιον ο οἱ τῇ κολάσει περιπεσόντες. Οἱ δὲ συνέντες τὰ ἴδια πάθη άλληγο- ρικώτερον ἀκάνθας ὀνομαζόμενα, οὐ πειρασθήσονται κολαζούσης ὀργῆς· « πρὸ τοῦ δὲ συνιέναι » τὰς πνευμα τικῶς λεγομένας ἀκάνθας καὶ ῥάμνον, « ὡσεὶ ζῶντες ο ὑπὸ ὀργῆς καταποθήσονται. Οὐ γὰρ ζῶντες, ἀλλὰ ζῶσιν όμοιοι τυγχάνοντες ὑπὸ ὀργῆς συλληφθήσον- ται. Τὸ γὰρ ο καταπιεῖν ο κατὰ τὴν Γραφὴν τὸ κρατῆ- σαι καὶ νικῆσαι σημαίνει, τοῦ καταποθέντος ἤδη κεκρατημένου καὶ νενικημένου. Καταπίνεται γοῦν τὸ θνητὸν ὑπὸ τῆς ζωῆς, κρατούσης καὶ νικώσης τῆς ζωῆς τὸν θάνατον. Στ. ε΄. Εὖ δὲ καὶ τὸ ι ἔδραμον· › τελέσαντος γὰρ τὸν δρόμον ἡ φωνή. Εἰ δέ τις ἀντερεῖ πρὸς τὴν τοῦ Ουρίου ἁμαρτίαν ὕστερον γενομένην, μὴ ἀληθεύειν νυνὶ ὡς ἤδη τελέσαντος τὸν δρόμον αὐτοῦ, φαμὲν ὅτι τὴν πρὸς τὸν Σαούλ ὑπηρεσίαν « ἄνευ ἀνομίας » κα- τευθυνθηκέναι φησί, καὶ μάτην ἐκεῖνον ἐπιβουλεύειν. Η καὶ ὅτι τότε δραμών < ἄνευ ἀνομίας » καὶ κατευ θύνας ἦν πάντα τὰ διανυθέντα αὐτῷ. Αλλ' ἐπεὶ τρε πτὸς καθόλου πᾶς ἄνθρωπος, μετὰ ταῦτα πταίσας, ὡς μὴ ἔχων συνήθειαν πρὸς τὸ ἁμαρτάνειν, ῥᾷστα μετενόησεν. Στ. ιβ'. Ὡς πρὸς ἱστορίαν, τοὺς ἐπικειμένους ἐχθροὺς ἐπιτιμηθῆναι πρὸς Θεοῦ, ἀλλ᾽ οὐκ ἀποθα νεῖν ἀξιοῖ. Οἶδεν γὰρ ὅτι εἰ μένοντες φαῦλοι ἀποθά νοιεν, λήθην ἕξουσι τοῦ θεϊκοῦ νόμου διασκορπιο σθέντες δὲ τῇ τοῦ Θεοῦ δυνάμει εἰς αἰχμαλωσίαν παραδοθέντες στενάξουσι πρὸς Θεὸν πεῖραν κακώ σεως ἐσχηκότες. Βούλεται αὐτοὺς καὶ καταχθῆναι ἀπὸ ὕψους ἧς ἔχουσιν ὑπερηφανίας, ποιοῦντος αὐτὸ " τοῦ ὑπερασπίζοντος Κυρίου τοῦ τὴν δέησιν ἀναφέ ροντος. Η γὰρ παντελής τιμωρία εἰς ἀπόγνωσιν παρασκευάζει καὶ προτρέπεται. Οτι δὲ φειδόμενος αὐτῶν τοῦτο ὁ Δαυΐδ ἐπρεσβεύετο, ἵνα τῇ μετριωτέρα τιμωρία σωφρονισθέντες νήψωσιν, ἐπάγει τὰ ἑξῆς· ἐὰν γὰρ διασκορπισθῶσιν, ὁμοῦ καὶ τιμωροῦνται, καὶ συναχθῆναι πάλιν δυνήσονται μετανοήσαντες. Ομοίως δὲ καὶ καταχθῆναι, τουτέστιν ταπεινωθῆ- ναι, βούλεται ο ἁμαρτίαν στόματος αὐτῶν, λόγον χει- λέων αὐτῶν, ο συμφέρον αὐτοῖς τε τοῖς ταπεινου- 47.51 EXPOSITIO IN PSALMOS. tendis penis usurpari. c Arcus autem, quo ista B sagittæ emittuntur, ipsain judicandi potestatem si- gnificat. Hunc igitur c arcum intendit donec infr mentur quos lacessit; infirmantur autem ad bo- num, quando infranguntur vires, quibus ad malum ferebantur. Sicut cera, quæ fluit, dilabitur ; › quippe quæ nunc liquefacta nunc condensata, ade noto igne, pristinam formam mulat. Ita et pecca- tores, experimento poenarum facto, pristina mali- tiæ crassitiem respuunt. Castigat autem eos lumen verum quod est sol justitiæ; cum spiritualis solis splendorem ferre nequeant. Quapropter dicitur hic, • Supercecidit ignis › ultionis, e non viderunt solem‣ poenis afflicti. Qui passiones suas intelligunt, quæ per allegoriam spinæ dicuntur, non amplius expe- rientur ultricem Dei iram ; at e priusquam intelli- gant, quæ per metaphoram spinæ et rhamnus vo. cantur, c sicut viventes » ira absorbebuntur. Non enim viventes sed sicut viventes ira corripien- tur. Vocem absorbere adhibet Scriptura pro vincere et superare; qui autem absorbetur, et vinci- tur, et superatur.Absorbetur igitur a vita quod morti obnoxium fuerat, mortem vincente et superante vita 49-51 , PSALMUS LVIII. VERS. 5. Recte dicit c cucurri ; s vox est enim curriculum conficientis. Quod si quis objiciet pro- pter peccatum in Uriæ uxorem postea admissum, inepte Davidem loqui, quasi jam optatam melain C contigisset, dicemus eum hoc unum contendere D I Cor. XV, 54. quod se sine iniquitate in Saulem gesserit, ideo- que eum immerito incusari. Ilic erit etiam forte verborum prolatorum sensus : lactenus e sine ini- quitate › cucurri, et perfectum iter optime direxi. At cum mutationi sit hominum natura obnoxia, deinceps lapsus est; peccatis autem cum non esset assuetus, quam celerrime poenitentiam egit. VERS. 12. Narrando refert inimicos suos a Do puniri, ne autem occidantur orat. Sciebat enim eos, si nondum emendati perirent, divinaın legem obli- Luros ; dispersos autem divina virtute, et in capti- vitatem traditos, poenarum experimento facto, ad Deum cum gemitibus clamaturos fore. Optat etiam ut ab altissima superbia deponantur quæ efferuntur, illudque tu facias, ait, qui me protegis, Domine : omni enim poma ad conversionem paramur et inci- tamur. Quod autem eis parcens David hoc præ- dicet, ut ad saniora revocati levioribus panis cor- rigantur, declarant quæ infra ponuntur; nam si dispergantur simul et castigentur, poenitentia facta, rursus in unum congregari poterunt. Eadem de causa ut deponantur exoplat, hoc est, humilientur • delictum oris eorum, et sermo labiorum ipso- rum ; › nam hoc et iis qui humiliandi sunt, et ple- risque perutile est, ne eos imitentur qui in superbia PATROL. GR. XXXIX. (3) Sensus postulat, ni fallor, ut legatur μηκέτι ἔχων. Επιτ.

Α μένοις καὶ τοῖς πλείοσιν, ὥστε μὴ παροξυνθῆναι πρὸς ζῆλον τῶν ἐν ὑπερηφανίᾳ λαλούντων καὶ φθεγ γομένων άδικα. Οἱ γὰρ μεθ' ὑπερηφανίας λελαλη- κότες, οἱ κατὰ τοῦ δικαίου ψευσάμενοι, ὅταν έναν τίαν τοῖς ἔργοις τὴν ἔκβασιν ἐν τῇ ὑπερηφανίᾳ τῶν οἰκείων λόγων συλλαμβάνονται, ώς παράνομοι κατα ληφθέντες ἐξελέγχονται. Στ. ς'. Τίς ἡ σημείωσις ἣν δίδωσιν ὁ Θεὸς, ἢ ὁ φωτισμὸς καθ' ὂν δυνατὸν διάκρισιν ἔχειν πνευμάτων ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ; Ταύτης γὰρ τῆς γνώσεως υπαρξά σης, φεύγομεν ἀπὸ τῶν χειρόνων μακρὰν, κακοῦ ἔρ γου καὶ πνεύματος πονηροῦ γινόμενοι. Δίδοται δὲ οὐ τοῖς τυχοῦσιν, ἀλλὰ τοῖς κατὰ Θεὸν « εὐσεβέσιν ο αὕτη Β ή σημείωσις. Στ. η΄. Θεὸς λαλεῖ ἐν παντὶ μετέχοντι ἁγιότητος. Οὕτω γοῦν καὶ ἐν Παύλῳ ἁγίῳ ὄντι ἐλάλει Θεὸς καὶ ἐν παντὶ προφήτῃ. Εἰ δὲ περὶ τοῦ Πατρὸς ἐκλαμβά- νεται ἡ φωνὴ, ἅγιος, ἐν ᾧ λαλεῖ, ὁ Σωτὴρ ἂν εἴη, συμφώνως τῷ, ι Ο Πατὴρ ὁ μένων ἐν ἐμοὶ ποιεῖ τὰ ἔργα·, και, « Ἐντολὴν δέδωκέν μοι ὁ Πατήρ, τί εἴπω καὶ τί λαλήσω. » Καὶ ἁρμόζει ταῦτα μάλιστα τῇ οἰκονομία. Επίτ. Στ. γ΄. ι) ἐνταῦθα εὐχόμενος, πόῤῥω τυγχάνοντε ἑαυτὸν εἰδὼς τοῦ ᾧ τὴν εὐχὴν ἀναπέμπει, « ἐκ τῶν περάτων, εἶναι « τῆς γῆς (4), » καὶ κεκραγέναι πρὸς Θεὸν τότε, ὅτε ἀκηδιᾷ. » Καθὰ γάρ φησιν ἐν τῷ Εκκλησιαστῇ, ο Ὁ Θεὸς ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω, καὶ σὺ ἐν τῇ γῇ κάτω. › Σημαίνεται δὲ διὰ τῆς λέξεως οὐ διάστασις τοπικὴ ἀλλ' οὐσίας, ἀκτίστου καὶ κτι σμάτων διαφορᾶς (5)· τῆς τοῦ Θεοῦ ὑπάρξεως, δι' ὑπεροχήν τιμῆς, ἄνω ἐν οὐρανῷ λεγομένης, τῆς τοῦ ἀνθρώπου κάτω εἰς γῆν τυγχανούσης, τῷ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι ἐληλυθέναι, εἰς ταύτην τὴν διαφο ράν. Καὶ ἡ Βαπτιστής σκοπήσας τὸν Σωτῆρα, ἄνωθεν ἐξ οὐρανοῦ εἶναι λέγει· τὸν δὲ ἄνθρωπον ἐκ τῆς γῆς τυγχάνειν καὶ λαλεῖν· προφέρει γὰρ & κτίσματι δυνατ τὸν εἰπεῖν. Πέτραν σημαίνεσθαι ἐκδεξόμεθα ρέουσαν πνευ- ματικὸν πόμα τὸν Χριστόν. Ὁ ἐν ταύτῃ τῇ πέτρα γινόμενος, τῷ μετέχειν αὐτῆς ὑπάρχει γὰρ σοφία καὶ δικαιοσύνη καὶ ἁγιασμός) μετεωρίζεται κατὰ τὸν νοῦν ὑψούμενος ἀπὸ Θεοῦ. Καὶ οἱ ἔπεσθαι δὲ τῷ Σωτῆρι προθέμενοι κατὰ τὰς αὐτοῦ προτροπὰς λέ- γοντος, « Δεῦτε ὀπίσω μου, ο οδηγῷ αὐτῷ χρώμε νοι, οὐκ ἄλλον ἐλπίσαντες ἡγεμόνα ευρήσειν τῆς ἀγούσης πρὸς τῶν πάντων αἴτιον ὁδοῦ. Ταύτης τῆς δωρεᾶς τυχὼν καὶ Δαυΐδ, μεθ' ὕμνου λέγει τῷ Κυρίῳ • Ωδήγησάς με ὅτι ἐγενήθης ἐλπίς μου· › οὐ μόνον δὲ ὁδηγὸς, ἀλλὰ καὶ ο πύργος ο γεγονάς μοι « ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ·, σὲ γὰρ ἰσχὺν ἔχων καὶ ε ἰσχύος πύργον, » ἀβλαβής διέμεινα, καίτοι τοῦ ἐχθροῦ τυγ- διάστασις τοπικὴ, ἀλλ' οὐσίας ἀκτίστου καὶ κτισμά των διαφορά. DIDYMI ALEXANDRINI loquuntur et injusta proferunt. Ast ubi ii qui in su- perbia loquuntur et injusta mentiuntur, calamitati- bus in superbia sermonum suorum comprehensi fuerint, cuique apparebit eos propter iniquitatem fuisse deprehensos. PSALMUS VERS. 6. Quodnam est signum a Deo, aut quod lumen quo spiritus discernere liceat, bonum amalo? Nam hac discretione facta, fugeremus procul a malis, a pravis operibus et spiritu ne- quam. Datur autem signum hoc non obvio cui- que, sed e metuentibus • Deum. VERS. 8. Deus loquitur c in sancto o viro quoque. Loquebatur igitur et in Paulo, utpote sancto, et in propheta quoque. Quod si autem ad Patrem refer- retur illa vox, ‹ sanctus > in quo loquitur, non alius esset ac Salvator, juxta illud : « Pater in me ma- nens, ipse facit opera "; » et, « Ipse mihi mandalum dedit quid dicam et quid loquar ". › Conveniunt hæc optime redemptioni. LIX. PSALMUS LX. VERS. 3. Qui hic preces fundit, cum sciret procul se abesse ab illo ad quem vota mittit, ‹ a finibus terre dicit se esse, et clamare ad Deum, dum c anxiatur., Eumdem sensum refert illud Eccle- siastis ": « Deus in coelo desuper, et tu super ter. ram. » Quibus verbis distinctio innuitur non loco- C sed naturarum, increati et creati. Deus qui- dem, cum natura præstet, in cœlo sursum dicitur ; homo vero deorsum super terram est, quia prius cum non esset, postea factus est. Ita etiam Bapli- sta Salvatorem dicit ** de cœlo esse desursum, ho- minem vero de terra et esse et loqui. Profert enim quæ creaturæ conveniunt. rum, Christum petra significari videbimus de qua spiritalis potus se manat. Qui in hac petra exal- tatur, ejus particeps factus, cum illa sit sapientia, et justitia et sanctificatio 57.17, circa sublimia versa- tur, a Deo mente sublatus. Ipse Salvatorem sequi- tur, voce allectus dicentis : c Venite post me 36; duce eo utitur, nec alium exspectat, qui viam ad sumnium rerum omnium auctorem ostendat. Quo igitur dono donatus David, Deum hisce vocibus ce- lebrat: Deduxisti me, quia factus es spes mea ; › non solum autem dux meus fuisti, sed et turris a facie inimici;, nam te fortitudinem habens, et • turrim fortitudinis, • illæsus remansi, licet ini- mici in me insurgerent et in impugnando peterent. 10. ss Joan. xiv, Joan. xit, 49. Marc. 1, 17. 30. ss Eccle. v, D se Cor. X, 4. 57.37 Cor. 11, 1. ss Joan. 11, 31. EDIT. (5) Verbum aliquod deesse videtur, v. β. λέγει. (5) Forte sic legendum et distinguendum : ... οὐ

χάνοντος ἀντιπροσώπου, καὶ πολεμεῖν με θέλοντος. Δύναται ἀναφορὰν ἔχειν εἰς τὸ ι ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ, » καὶ τὸ, ο Οδήγησάς με, ο εἱρμῷ τοιού- τω· ι Οδήγησάς με ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ, ἐλπίς μου γεγενημένος. ᾿Αλλὰ καὶ πύργος ἰσχύος, πρὸς τῷ ὡδηγηκέναι με ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ, γεγονάς μοι ἐλπὶς τῶν ἁγίων ἀληθινὴ καὶ ἀδιάπτωτος ὁ Σωτήρ· ᾗ φησιν Παῦλος· « Καὶ Ἰησοῦ Χριστοῦ τῆς ἐλπίδος ἡμῶν. » Καὶ ἡ προφητεία, « Επ' αὐτῷ ἔθνη ἐλπιοῦ- σιν. › Αὐτὸς γὰρ ὁ προαναφωνηθεὶς ἔσεσθαι ἐθνῶν προσδοκία. « Παροικεῖν δέ τις τελειωθεὶς ἐν ἁγιότητι εἰς τοὺς αἰῶνας ἐν ἐκείνῳ τῷ σκηνώματι· ὁ δηλοῖ τὸ, • Τίς κατασκηνώσει ἐν ὄρει ἁγίῳ σου ; » αἰώνιον γὰρ τοῦτο, ταυτὸν ἐν τῇ σκηνῇ ἦν ἔπηξεν ὁ Κύριος, καὶ οὐκ ἄνθρωπος. Πλὴν εἰ καὶ οὕτω τελειότητος ἔχει ἡ τοιαύτη σκηνή, ὡς καὶ "Αγια ἁγίων εἶναι, ἀλλ' οὖν ἔστιν μετ᾿ αὐτὴν κατάστασις ὑπερέχουσα τῶν λογικῶν, καθ' ἣν ἔσονται ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, μᾶλλον δὲ τῇ Τριάδι. Διὸ ι παροικεῖν εἰς τοὺς αἰῶνας, ο ἀλλ' οὐ κατοικεῖν ἐν τῷ σκηνώματι εἴρηται. ῾Ο ἐν τούτῳ τῷ οἴκῳ γεγονώς, ο σκεπασθήσεται ἐν τῇ τῶν πτερύγων τοῦ Θεοῦ σκέπῃ. Στ. Γ΄. Πλούσιος γὰρ ὤν, φησί, καὶ μεγάλας δε ρεὰς παρέχεις, μᾶλλον δὲ χαριζόμενος τοῖς τελείοις ἀνθρώποις τὸ γενέσθαι σου υἱοὺς, ο κληρονομίαν αὐτοῖς δέδωκας. » Εἰ γὰρ καὶ προσδοκᾶται δοθησο μένη μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ἀλλά γε τῷ ἤδη εὐτρεπεῖσθαι δέδοται τοῖς εἰς αὐτὴν κατὰ καιρὸν τὸν δέοντα ἀχθησομένοις· τὸ ὄνομα αὐτ τῶν πιστευόντων αὐτῷ καὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ. Ἐπεὶ πολλάκις εἴρηται, ὑποδεεστέρους εἶναι τοὺς οἰκειω- θέντας τῇ τοῦ Θεοῦ προσηγορίᾳ τῶν ἑνωθέντων αὐτῷ τῷ Θεῷ. Ορα ὡς καὶ τοῖς φοβουμένοις τὸν Θεὸν δέδοται ἡ κληρονομία. Εἰ γὰρ τοῖς ὑποδεεστέροις ὑπῆρκται ἡ χάρις αὕτη, πολλῷ πλέον τοῖς ὑπεραναβεβηκόσιν. Στ. Γ΄. Ο τυχὼν τῶν ἑρμηνευομένων δωρεῶν βα σιλεύς τίς ἐστι, καθ' σημαινόμενον είρηται περὶ τῶν θεοσεβῶν ὡς εἴησαν βασίλειον ιεράτευμα, ἔθνος ἅγιον. Τούτῳ τῷ σημαινομένῳ βασιλεῦσαι καὶ οἱ ἀπόστολοι προσδοκῶντες, λέγουσι Κορινθίοις· «Χωρίς ἡμῶν ἐβασιλεύσατε,... ἵνα καὶ ἡμεῖς ὑμῖν συμβασι λεύσωμεν. » Τῷ οὕτω γενομένῳ βασιλεῖ ἔτη ὑπὸ τοῦ Κυρίου προστίθεται, ἡμέρας ἐφ' ἡμέρας ἀγομένης. Δεῖ γὰρ ἐκ προλαβούσης φωτεινῆς καταστάσεως εἰς ἑτέραν ὡσαύτως ἔχουσαν μετάβασιν γίνεσθαι, ὡς ἐκ τοῦ τῶν ἡμερῶν ὀνομαζομένων συμπληροῦσθαι τὰ ἔτη τὰ αἰώνια, περὶ ὧν εἴρηται, καὶ ἔτη αἰώνια ἐμνήσθην.» Παρατείνει δὲ ἡ ζωὴ τῶν ἡμέραν ἐφ' ἡμέρᾳ προσλαμβα- νόντων ἕως ἡμέρας γενεάς γενεῶν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Στ. η'. « Ελεος καὶ ἀλήθειαν αὐτοῦ τίς ἐκζητή σει ; » Πολλαχοῦ τῶν θείων παιδευμάτων, ἅμα τῇ ἀλη θείᾳ τοῦ Θεοῦ τὸ ἔλεος αὐτοῦ συνέζευκται. Μήποτ' οὖν ἐπὶ τὸ γνῶναι ἀκραιφνῶς τὴν ἀλήθειαν τοῦ Θεοῦ, οὐχ οἷόν τε περικείμενον τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν· τούτου ἕνεκα ἐλέου Θεοῦ χρεία πρὸς τὸ συνιέναι τὴν ἀλήθειαν. Συντείνῃ πρὸς τὸ προκείμενον, τὸ θέλειν | Εt EXPOSITIO IN PSALMOS. . A Posses etiam verba deduxisti me » cum illis, ca B C p Tim. 1. 1. & Psal. Lxxvi, 6. Gen. xLIX, 10. Tim. 11, 4. Psal. XIV, 1. facie inimici, conjungere, hoc quidem modo : « Des duxisti me a facie inimici, › spes mea factus, imo et turris fortitudinis, ut a facie inimici removerer : factus es mihi spes sanctorum vera et firma, Sal- vator, uti a Paulo dictum est": ‹ Christi Jesu spei nostra. prophetia, «In ipso gentes spera- bunt; nam de ipso prædictum fuerat: Et erit exspectatio gentium ". Perfectus in sanctitate ‹ inhabitabit in sæcula in illo tabernaculo, › juxta illud o : • Quis requiescet in monte sancto tuo? nam æternus hic mons, non alienus ab illo taber- naculo, non manu hominum sed Dei facto ". Licet tamen tam perfectum sit istud tabernaculum, ut et Sanctum sanctorum vocetur, præstantior erit postea constitutio iis qui ratione præditi sunt, qua in Patre erunt, et in Filio, imo in Trinitate. Quamobr rem ‹ inhabitare in sæcula dictum est, non autem habitare in tabernaculo. Qui in ista domo est • protegetur in velamento alarum Dei. › VERS. 6. Dives cum sis, inquit, et magna dona præ- beas, imo et perfectis hominibus ut filii tui fiant con- cedis, c hæreditatem eis dedisti. . Nam licet post resurrectionem in futuro sæculo danda exspectetur, nihilominus jam bis in terris viris datur qui ad eam tempore opportuno accedunt: nomen suum cre- dentibus ipsi et nomini ejus. Jam sæpius dictum est minus valere qui invocant nomen Domini, quam qui cum ipso Deo conjunguntur. En hic vel metuentibus Deum datur hæreditas; quod si minoribus tribuitur hæc gratia, quanto magis illis qui meritis præ- stant. VERS. 7. Rex vocatur ille vir qui tanta sortitus est, juxta illud quod de piis hominibus dictum est, eos esse regale sacerdotium, gentem sanctam Qua de causa et ipsi apostoli regnum exspectant, cum Corinthiis dicunt * : c Sine nobis regnalis.... ut et nos vobiscum regnemus, › Huic regi anni a Domino adjiciuntur, die ad diem addito. Nam ex alio lucido statu nobis ad alium similem transeun- dum erit, ut per istos dies perficiantur anni æterni, de quibus scriptum est, Annos æternos in mente labeo ". » Protenditur vita hominum istorum, die ita super diem adjecto, usque in diem generationis generationum in conspectu Dei. VERs. 8. Misericordiam et veritatem ejus quis requiret? Sæpissime conjungitur in divinis paginis misericordia Dei cum veritate ejus. Tanta est enim hominum infirmitas, ut propriis viribus veritatem nunquam consequi possent: Dei igitur misericordia indigemus ad complectendam veritatem. Istis con- sentit illud effatum ": Volo omnes homines sal- ** Hebr. ix, 41. *1 Petr. 11, 9. 1.** Cor. iv, 8.

συμβαίνει διὰ τὸ φαῦλον καρπὸν γενέσθαι ἐξ ἡμῶν, κεκλιμένος ὁ τοῖχος » καὶ ι ὠσμένος ο γίνεται < ὁ φραγμός. ο Στ. ε΄. Ἀρετὴ καὶ εὐσέβεια τιμὴ τοῦ σοφοῦ, κατὰ τό, ο Δόξα καὶ τιμὴ καὶ εἰρήνη παντὶ τῷ ἐργαζομέ νῳ τὸ ἀγαθόν. » 'Ατιμία τοίνυν ἐστὶν ἡ κακία, εἰς ἣν οἱ ἐκπεσόντες, ὅ πεπόνθασιν, αἰσθανόμενοι λέγουσιν· • Ἐπεκάλυψεν ἡμᾶς ἡ ἀτιμία ἡμῶν » εἰς θλίψιν. Καὶ τὸ, ο "Ανθρωπος ἐν τιμῇ ὧν οὐ συνῆκεν. » Οὐκ ἔφη δὲ, ᾿Απώσαντο την τιμήν μου, ἀλλ᾿ ο Ἐβουλεύ σαντο, » βίαν γὰρ οὐκ ἐπάγουσιν, ἀλλ᾽ ἀπάτην οἱ δαί μονες. ἂν συγγενεῖς οἱ περὶ ὧν ἔγραψε Παῦλος· « Δι' εὐλογίας καὶ χρηστολογίας ἐξαπατῶντες τὰς τῶν ἀκάκων καρδίας. » Τοιοῦτον καὶ τὸ, ο Ἐὰν δέηται σου ὁ ἐχθρός σου μεγάλῃ τῇ φωνῇ, μὴ πεισθῇς· ἑπτὰ γάρ εἰσι πονηρίαι ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ ἐγγινόμεναι, » τάχα ἀπὸ τῶν ζ' πνευμάτων, ὧν παραλαμβάνει τὸ ἀκάθαρτον πνεῦμα πονηροτέρων αὐτοῦ ὑπαρχόντων· μὴ πεισθῇς οὖν αὐτῷ κολακεύοντι. Στ. Γ. Λέγοι δ' ἂν καὶ ὅτι ἀντιλαμβανομένου Θεοῦ, μετανάστης οὐ γέγονα. Αὐτὸς οὖν μοι Σω- τὴρ, ο ἀλλ᾽ οὐκ Ἐγώ, φησίν, ἐμαυτῷ. Αὐτὸς γὰρ καὶ δόξαν δίδωσι τοῖς ἐκζητοῦσιν αὐτὸν, καὶ σωτηρίαν οὐ σαρχῶν, ἀλλὰ ψυχῆς λογικῆς, ἦν ἔχει τις εἰς τὴν πα τρίδα πιστεύσας κατὰ τὸ, ο Κομιζόμενοι τὸ τέλος τῆς πίστεως σωτηρίαν ψυχῶν. » Διὸ κἄν τι πάλιν εἰς σά- λον με βιάζηται, ἐπ' αὐτῷ τὴν ἐλπίδα ποιοῦμαι πολ λάκις με σώσαντι. Εt Στ. θ'. Πᾶσαι αἱ τῶν λαῶν τῶν πιστευσάντων ἀπὸ ἐθνῶν συναγωγαί, ὅπως μηκέτι ἄθεοι καὶ ἐλπίδα μὴ ἔχοντες· ἢ καὶ κ ἐλπίσατε ἐπ' αὐτὸν » ἄνευ πάσης πανουργίας, ενώπιον αὐτοῦ φανερώσαντες τας καρ δίας ὑμῶν. Γενήσεται γὰρ ὑμῖν ὁ Θεὸς βοηθός. Ταυ- τὸν τὸ, ι ἐκχεῖν ἐνώπιον [αὐτοῦ] τὴν καρδίαν, » τῷ • Εξ όλης καρδίας καὶ ἐξ ὅλης ψυχῆς ἀγαπᾶν αὐτόν. » Ομοιον ὡσεὶ λέγοι, Μὴ προσέλθετε αὐτῷ ἐν καρδίᾳ δισσῇ· ἀλλ' ὡς γέγραπται, « ᾿Αγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου, ο Ἢ καὶ τοὺς ἐξ ἐθνῶν προτρέπε ται, ὡς ἂν μηκέτι ὦσιν ἄθεοι καὶ ἐλπίδα μὴ ἔχοντες, χωρὶς πανουργίας φανεροῦντες τῷ Θεῷ τὰς καρδίας, καὶ ἐξ ὅλης ψυχῆς ἀγαπῶντες αὐτόν· ἐπιδαψιλείας γὰρ πολλάκις ἡ ἔκχυσις· ὡς ἐν τῷ, « Ἡ ἀγάπη του Θεοῦ ἐκκέχυται ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν διὰ Πνεύματος ἁγίου. » Στ. ι'. Πρὸς τοὺς τοιούτους ἐῤῥέθη· ο "Ινα τί ἀγα πᾶτε ματαιότητα και ζητείτε ψεῦδος; » Καίτοι παρ- αγγέλλονται, μή στάθμιον ἔχειν μικρὸν καὶ μέγα, ἀλ λὰ ζυγὸν ἀληθινὸν, ἐπείπερ βδέλυγμα Κυρίῳ ἐστὶ δισσὸν στάθμιον. Μετανοοῦνται δὲ καὶ οἱ περὶ μα ταίαν συμφωνίαν σπουδάζοντες. « Υἱοὺς δὲ ἀνθρώ- πων ο ἢ περιφραστικῶς τοὺς ἀνθρώπους φησίν, ἢ τοὺς ὡς ἀνθρώπους ἀποθνήσκοντας, τῷ μηκέτι θεοὺς ἢ υἱοὺς Ὑψίστου τυγχάνειν· ι Οπου γὰρ ἔρις καὶ ζῆλος, ο φησίν, « ἐν ὑμῖν, οὐχὶ σαρκικοί έστε, καὶ κατὰ ἄνθρωπον περιπατεῖτε ; » ένι, 18. Ριον. ΧΧVI, 25. EXPOSITIO IN PSALMOS. A cata nostra factum, tunc diceture paries inclinatus, • et ‹ maceria depulsa. › VERS. 5. Virtus et pietas decus sapientis est, juxta illud ss, « Gloria et honor et pax omni operanti bo- num., Ignominia auten peccatum, quo commisso, di- cent peccatores, quid passi sint experti : e Cooperuit nos ignominia nostra se , in tribulationem. illud : Homo cum in honore esset, non intellexit ***. › Non- autem dicit: Repulerunt pretium meum, sed, Pre- tium meum cogitaverunt repellere; › nam dæmones nos non vi, sed dolis aggrediuntur. Haud dissimiles ab illis sunt homines de quibus Paulus scripsit **: Per dulces serpiones et benedictiones seducunt corda innocentium. . Non discrepat ab his illud : B. Si te rogaverit inimicus magna voce, ne credi- deris septem enim sunt nequitiæ in anima ejus : › septem fortasse illi spiritus, quos nequiores se spi ritus immundus secum assumpsit *. Ne credideris istius blanditiis. C D *** Psal. xlviii, 13. Vers. 7. Indicat forsan se, quod a Deo fuerit protectus, non einigravisse. Ipse igitur Salvator meus, › ait, non autein: Ego salvator meus. Nam ipse dat gloriam quærentibus eum, et salutem non car- nis sed animi ratione præditi, quam consequeris in patriam confidendo, juxta illud : • Reportantes fi- nem fidei vestra, salutem animarum. . Quam- obrem, si quid rursus me agitaverit, spes mea in Deo qui sæpius jam me salvum fecit. VERS. 9. Omnes de gentibus credentium populo- rum congregationes, jam non sitis omni spe et pie- tate destituta. Sperate, in eum, deposita iniquitate, el coram ipso revelate corda vestra : nam erit Deus adjutor vobis. Hæc verba, effundere cor coranı Deo, idem sonant ac illa: « Ex toto corde et ex tota anima diligere eụm. › Existimes igitur istud Psalmistam intendere : Ne accesseris ad eum duplici corde se; sed uti scriptum est : • Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo et ex tota mente tua ". . Contendi etiam potest hic Psal- mistam populos monere de gentibus conversos ut, pietatem ac spem professi, absque fraude Deo corda sua revelent, eumque tota anima diligant : nam liberaliter dantis sape effusio, ut in illo : e Cla- ritas Dei diffusa est in cordibus vestris per Spiri- tum sanctum 60. > . VERs. 10. Ad istos dictum est : . Utquid diligitis vanitatem et quæritis mendacium "?, lisdem veti- tum est, ne pondus haberent leve et grave state- ramve dolosam, cum stateræ dolosæ abominatio coram Deo sit ". Resipiscunt etiam qui de vano concentu student. Filii hominum dicuntur per circumlocutionem, vel ipsi homines, vel qui tart- quam homines moriuntur, ac non amplius dii aut filii Altissimi sunt. ‹ Cum enim sit inter vos zelus et contentio, ait, nonne carnales estis et secundum hominem ambulatis 63, ss Rom. 11, 10. ss Jer. 111, 25. * Rom. Matth. Petr. 1, 9. Eccli. 1, 50. Marc. III, 30. co Rom. v, 5. *II, 45. 81, 1. Cor. 111, 3. Psal. iv, 3. • Prov-

Στ. ια'. « Οὐ γὰρ δυνατὸν Θεῷ δουλεύειν καὶ μα μωνα, ο οὐδὲ μὴν ἐπ' ἀδικίαν ἐλπίσαι καὶ τὸν Θεόν. Καὶ γὰρ δοκεῖ ῥέειν καὶ μειοῦσθαι τοῦ μὴ ἀδικοῦντος ὁ πλοῦτος. Οὐ δεῖ ο προστίθεσθαι καρδίαν τῇ μειώσει ν λειπούμενον (8). Αδικίαν δὲ ἢ τὴν περὶ κοινωνίαν ἀνισότητα λέγει. Καὶ τὸ, Αλλ' ὑμεῖς ἀδικεῖτε καὶ ἀποστερεῖτε, καὶ ταῦτα ἀδελφοὺς καὶ μάλιστα διὰ τὸ συνεζεῦχθαι ἁρπάγματα καὶ πλοῦτον ῥέοντα. "Η τὴν πρακτικὴν κακίαν καθ᾽ ὅ λέγεται· . Αδικίαν ἐμίσησα καὶ ἐβδελυξάμην· καὶ τὸ, ο Ὁ δὲ ἀγαπῶν τὴν ἀδικίαν· ο καθόλου γὰρ οὔσης κακίας εἶδος ἡ ἁρ παγή. Στ. ι6'. 'Αγέννητος ὧν ὁ Θεὸς καὶ νοητὴν ἔχων ού σίαν, μονοειδῶς καὶ ἀσυνθέτως λαλεῖ. Ο δὲ προφή της ὡς γενητός, ο δύο ο κατὰ τὴν δεῖξιν ο ἤκουσε ταῦτα· ο τὸ γὰρ ταῦτα φωνὴ δεικτική καθαρᾷ τοί νυν νοήσει καὶ ἀσυνθέτῳ φωνῇ λέγοντος αὐτό. Οὐ γὰρ ἐπέστη μου τῇ φαντασίᾳ τὸ παρά τισι λεγόμενον λε- κτὸν ἄῤῥητον ὑπάρχον, καὶ μήποτε ἄῤῥητα βήματα κ καὶ ὁ Παῦλος ταῦτά φησιν. Οὐ γὰρ διὰ συλλαβῶν ἐξ- εφωνήθη, διὸ ἄῤῥητα· βήματα δὲ διὰ τὸ ἔχειν νόησιν ἀληθῆ. Ενθα γὰρ τὸ ἀληθὲς, ἐκεῖ πρότασις ἥτις ἐκ ῥήματός ἐστι ῥητή. ᾿Αλλὰ καὶ Θεοῦ τυχὸν αἰσθητῶς ἐντελλομένου περὶ θυσίας ἡμεῖς αἰσθητῶς ἀκούομεν καὶ πνευματικῶς· οὕτω καὶ τὴν περιτομήν. Λέγοις δ᾽ ἂν Θεὸν μὲν εἶναι τὸν Πατέρα, Κύριον δὲ τὸν Υἱόν, ἢ καὶ τὸν αὐτὸν ἀμφότερα. ᾿Αλλὰ πῶς « ἀπο δίδωσιν ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ ; : Εἰ μήτε ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δό ξαν ἀποκαλύπτεσθαι, μήτε πρὸς ἀξίαν τιμωρεῖται τοὺς ἁμαρτάνοντας· « Ἐὰν γὰρ ἀνομίας παρατηρή ση, Κύριε, Κύριε, τίς ὑποστήσεται; ο μήποτε τοίνυν οὐ κατὰ τὴν ποσότητα, ἀλλὰ κατὰ τὴν ποιότητα γίνε- ται. Κἂν δηλοῦται δὲ ποσότης, ἐκ τῆς λέξεως, ἐπὶ μὲν τῶν ἀγαθῶν μείζων ἡ δόσις, ἐπὶ δὲ τῶν κακῶν ἐλάττων ἡ τιμωρία· οὐ γὰρ κατὰ τὴν ἐπανορθωτικὴν δικαιοσύνην ἡ ἰσότης, ἀλλὰ κατὰ τὴν διανεμητικὴν τὸ ἴσον καὶ ἄνισον. σε ΣΙΧ, 5. * το Στο β'. Ταῦτα λέγοι τις ἂν ἀγνοίας καὶ κακίας ἀπὸ ηλλαγμένος, ὡς φάναι δύνασθαι· « Ἡ νύξ προέκοψεν, ἡ δὲ ἡμέρα ἡγγικεν. » Συνῳδὸν δὲ τούτῳ τὸ, ο Ἐκ νυκτὸς ὀρθρίζει τὸ πνεῦμά μου πρὸς σέ, ὁ Θεός. » Τῷ δὲ πράττοντι τὰ τῆς νυκτὸς καὶ τοῦ σκότους, οὐκ ἐπέλαμψεν ὄρθρος. Τὸ δὲ πρὸς σέ, » οὐ τοπικὸν, οὐ γὰρ ἐν τόπῳ Θεὸς, ἀλλ᾽ ἐν διαθέσει καὶ σχέσει πρὸς Θεόν γινομένου τοῦ τὰ αἰσθητὰ ὑπερπηδήσαντος. Ἔφη δὲ, ι ὁ Θεὸς, ὁ Θεός μου· κ ὁ γὰρ τῶν ἁγίων Θεὸς λατρευόντων αὐτῷ, καὶ καθάπαξ Θεός ἐστιν, οὐ πάντων τῶν ἐχόντων τὸ εἶναι, τινῶν καὶ ἀπολελυμέ νως ὄντων. Πρὸς σὲ δέ μου τὸν πόθον ἀπὸ πάντων μετέστησα, ορέξοντά μοι πηγὴν ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς φωτιζομένης, καὶ ἡ σὰρξ ὡς οἷόν τε μεταλαμβάνει· καὶ αὕτη δι ψῇ πρὸς Θεόν. Καὶ εἰ μὲν ὁ Λόγος πρὸς τὸν Πατέρα, • δύναμις καὶ δόξα αὐτοῦ, ὁ Μονογενής ο Χριστός . DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 11. . Non potestis Deo servire et mam- A monæ “, › in iniquitate sperare et in Deo. Labi et imminui videntur inique agentis divitiæ. ‹ Nolite ▸ ergo cor apponere › divitiis mox imminuendis. Nunc iniquitate in alios peccamus. Ita sonat illud : Vos autem iniquitatem fecistis et diripuistis, vel fratres, præsertim vero rapinas fallacesque divitias congerendo. Nunc etiam iniquitate designantur mala opera, dicente Scriptura : c Iniquitatem odio habui et abominatus sum "; » et alias : c Qui gaudet iniquitate " : nam rapina profecto species ma- litiæ. , VERS. 12. Ingenitus cum sit Deus et spiritualem habeat naturam, semel una simplicique voce loqui- tur. Propheta vero, utpote genitus, e duo hæc » si- gnificata e audit; nam vox < hæc » demonstrativa. Pura igitur mente et simplici voce dicta sunt. Non enim mihi cogitatione consequi fas est quod a qui- busdam dictum arcanum vocatur, et nunquam ‹ arcana verba, uti Paulus ea vocat ". Non enim per syllabas prolata sunt, ac ideo sunt arcana (indicta); verba autem sunt quod, veri quid significent. Ubi enim verum, ibi et propositio verbis exprimenda; fit etiam ut quæ Deus proprie de sacrificiis præce- perit, nos eadem spirituali simul et proprio sensu accipiamus idem valet de circumcisione. Voce • Deo › innuitur forte Pater; et voce ‹ Domino › Filius, vel idem utraque voce. At quo pacto reddet Deus ‹ unicuique juxta opera sua ? › Si non sunt condigne passiones hujus temporis ad obtinendam futuram gloriam “, nec punientur pro meritis pec- calores : nam si iniquitates observaveris, Domine, Domine, quis sustinebit ?, Retributio fet igitur non pro quantitate, sed pro qualitate. Quod si ta- men hæc de quantitate intellexeris, major erit bo- norum merces, minor vero malorum pœna: æqua crit Dei justitia non in puniendis malis, sed in discernendo justos ab injustis. B c PSALMUS LXII. VERS. 2. Hominis est malitiæ ignorantiæque ser- vitute liberali, dicere 76, : « Nox præcessit, dies au- tem appropinquavit. Idem sonat illud : « De luce vigilat spiritus meus ad te, Deus. Non lucet lux peccatori opera noctis et tenebrarum operanti. Vo- cabula c ad te a non de loco accipienda : non enim D circumscribitur Deus loco quopiam; sed affectus exprimunt sensusque hominis mundana respuen- tis, et ad Deum accedensis. Ait etiam, . Deus, Deus meus; nam Deus est sanctorum inservien- tium ipsi, non autem profecto Deus eorum omnium qui sunt, cum, quidam rejiciantur. Ad te sitivi unice, qui mihi fontem aquæ salientis in vitam æternam " largiris ; illuminetur anima mea, o imo et «caro mea: » ad te pro viribus tendit; ipsa «sitivit in te. » Quod si ad Patrem verba facit Propheta, < virtus et gloria ejus Unigenitus; Christus enim Matth. vi, 24. Psal, cxvil, 163. 6. Eccli. Il Cor. xit, 4. " Rom. VI, 18. Rom. XIII, 12. Joan. iv, 14. Psal. ÇXXIX, 3. (8) Lego λυπούμενον. Εριτ

γὰρ Θεοῦ δύναμις, » και, « Οφθήσεται ἡ δόξα Κυ- ρίου. › Εἰ δὲ πρὸς τὸν Υἱόν, ἡ περὶ αὐτοῦ θεολογία, δύναμις αὐτοῦ καὶ δόξα καὶ ἡ ἐπιτελεστικὴ τεράτων ενέργεια. Κατὰ τὸ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ· « Δύναμις ἐξ αὐτοῦ ἐξήρχετο καὶ ἰᾶτο πάντας· καὶ πάλιν· ο Δύο ναμις ἦν Θεοῦ εἰς τὸ ἰᾶσθαι αὐτούς· › περὶ δὲ τῆς δόξης· « Εθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενοῦς· καὶ πάλιν· · Δόξασόν με, Πάτερ, τῇ δόξῃ ᾖ εἶχον πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι. » 'Ακολούθως ἑκατέρα νοήσεις ἐκλήψει καὶ τὸ, « Ἐν τῷ ἁγίῳ ὤφθην σοι. » "Ορα δὲ μὴ διὰ τῆς ἐρήμου καὶ ἀβάτου καὶ ἀνύδρου, ὁ περὶ γῆν τόπος δηλονότι, ἔρημος ὢν τελειότητος, καὶ ἄνυδρος, τῷ μὴ ἔχειν δαψιλῶς τὰ χαρίσματα τοῦ Πνεύματος ποταμοὶ γὰρ ὕδατος ζών- τος εἴρηται· διὸ καὶ ἄβατός ἐστιν, οὐδενὸς ἐπ' αὐτοῦ διατρίβοντος τῶν πάντη κατὰ τὸ δυνατὸν ὁμοιωμέ- Β νων Θεῷ, καὶ εἰκότως ἔρημος. Εκ μέρους γὰρ ἡ γνῶσις ἐν αὐτῷ, καὶ ἀῤῥαβὼν μόνον τοῦ Πνεύματος. Τὸ σπάνιον γὰρ, ἀλλ' οὐ παντελῆ στέρησιν αἱ λέξεις δηλοῦσιν. Στ. ε'. Γέγραφεν ὁ ᾿Απόστολος, ὡς πρὸς πάντα ὠφέλιμος οὖσα ἡ εὐσέβεια, επαγγελίαν ζωῆς ἔχει τῆς τε νῦν καὶ τῆς μελλούσης· « Τῆς » δὲ • νῦν ο εἰπὼν, οὐ τῆς κοινῆς λέγει τῶν ζώων, ἀλλὰ τῆς ἐν βίῳ δυνατῆς ὑπαρχθῆναι, περὶ ἧς φησιν ὁ Σωτήρ• • Ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, ἔχει ζωὴν αἰώνιον · » και, • Αὕτη ἐστὶν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα γινώσκωσιν σε τὸν μόνον καὶ ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστόν. » Ταύτης τῆς νῦν ζωῆς καὶ τῆς μελλούσης, ἥτις κατὰ τὴν τελειότητα γίνεται τοῖς προσβαλοῦσι τῇ ἀληθείᾳ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον. • Κρεϊσσόν Κρεϊσσόν ἐστι τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ » τῷ δι' αὐτὸ καὶ καθ᾽ αὑτὸ γενέσθαι ἐν ταῖς ζωαῖς τὸν εἰς αὐτὰς ἀναγόμενον· οὐ γὰρ κατ' ἀξίαν πράξεως καὶ θεωρίας, ἀλλ' ἀγαθό- τητι καὶ ἐλέῳ Θεοῦ ἔρχεταί τις ἐπὶ τὸ ζῆν κατ᾽ ἀμ- φοτέρας τὰς ζωάς. Κρείσσον οὖν ὡς αἴτιον αἰτιστοῦ, ὅπερ τὸν Θεὸν Λόγον δηλοῖ, περὶ οὗ φησιν· απέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ ἔλεος αὐτοῦ, καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ, ο Ἐξ- Στ. Γ΄. Ορα εἰ στέαρ ἐστὶ πληροῦν τὴν ψυχὴν & ἔσφαξε θύματα ἡ Σοφία, καὶ ἡ ἀληθινὴ βρῶσις σὰρξ τοῦ Λόγου, καὶ πιότης εὐφραίνουσα τὸν ἔσω ἄνθρωπον. ὁ τρυγώμενος οἶνος ἐκ τῆς ἀμπέλου τῆς ἀληθινῆς. Καὶ ἀληθινὴ πόσις τῆς Σοφίας τὸ αἷμα. Κληθεὶς γὰρ ὁ ταῦτα λέγων εἰς τὸ μετασχεῖν τῆς ἑτοιμασθείσης τραπέζης ὑπὸ τῆς Σοφίας σφαξάσης τὰ ἑαυτῆς θύ ματα, καὶ τὸν ἑαυτῆς κερασάσης οἶνον, ἐμφορηθεὶς ἤδη τῆς θείας εστιάσεως καὶ προσδοκῶν, οὕτως εἶπεν, • Ωσεί στέατος καὶ πιότητος ἐμπλησθείη ἡ ψυχή μου. » Καὶ ἐπεὶ ὁ ταύτης τῆς εὐωχείας μεταλαμβά- νων πίναι διὰ τὸ τῆς ὀρέξεως τοῦ νοῦ ἀκόρεστον, • Εμπλησθείη, ο φησὶν, καὶ οὐκ « ἐνεπλήσθη, ή ψυχή μου, » καίπερ ἤδη δαψιλῶς μετειληφώς τῆς τι, 47. 8. το $429 EXPOSITIO IN PSALMOS. A virtus Domini : set, Apparebit gloria Domini '. C Quod si autem ad Filium, reperies hic quæ de ipso narrentur, virtutem ejus, et gloriam, et perfectissi- mam miracula operandi facultatem. Nam scriptum est in Evangelio : Virtus de illo exibat et sa- nabat omnes ; » et alias : « Et virtus Domini erat ad sanandum eos;» ad sanandum eos;, et de gloria : ⚫ Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti; » et rur- sus : • Nunc clarifica me, Pater, claritate quam labui priusquam mundus esset. » Utrique inter- pretationi congruit illud: ‹ In sancto apparui tibi. » Terram designat profecto ille locus desertus et invius et inaquosus : quippe deserta, quia per fectionis vacua; et inaquosa, cum Spiritus sancti gratiis prope destituatur; quæ dicuntur flumina aquæ viva ", ideoque et invia, cum non in ea mo- remur, qui pro viribus Deo similes fieri conantur. Nec immerito vocatur deserta; nam hic ex parte tantum cognoscimus ", » et c pignus molo Spiri- tus", nobis concessum est. Cæterum nos istis bouis egere dicit Propheta non vero iis omuino privari. VERS. 5. Scribit Apostolus, pietatem ad omnia esse utilem, cum promissionem habeat vitæ, quæ Dunc est, et futuræ 80. Per vocabula quæ nunc est, › non vitam eam indicat, qua omnia animantia vivunt, sed illam quæ vere vita vocanda; de qua Salvator : c Qui credit in me, babet vitam æter- nam '; » et : . Hæc est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Chri- stum ª. › Hujus igitur vitæ promissionem habet pietas, et futuræ, quam adepti veritatem facie ad faciem videbimus • Melior est misericordia Dei super vitas per illam et illius gratia nobis concessas : non enim operum et scientiæ nostræ meritis, sed bonitate et misericordia Dei utramque vitam consequimur. Misericordia igitur melior, ut causa melior causato; eaque Deum Verbum desi- gnat, de quo dictum est : « Misit Deus misericordiam suam et veritatem suam *4.) VERS. 6. Adeps quo anima replenda, non alius ac hostiæ a Sapientia mactate ", verus cibus caro Verbi ", et potus lætificans cor hominis 6, vinum iu D vinea veritatis vindemiatum. Est etiam verus Sa- Isa. XL, 5. Cor. xiii, 9. XIII. 12. 1x, 2. pientie potus Christi sanguis. Psalmista igitur ad illam mensam vocatus, quam, hostiis mactatis et misto vino, ipsa Sapientia paravit 8, ac divino ita cibo repletus, hæc habet : « Sicut adipe et pingue- dine repleta est anima mea. » Inepte sperant qui- dam, cibos potusque sensiles hominibus post resur- rectionem esse largiendos, quod hic ad istud convi- vium admissus, licet copiose et cibis et potibus fuerit usus, animam tamen propter insatiabilem mentis appetitum haud satiatam esse dicat. Non Joan. XVII, 5. Joan. IV, 10. Cor. | Tim. iv, 8. 8t Joan. Joan. xvi, 3. Luc. vi, Lasc. V, 19. Cor. v, 5. Psal. LVI, 5. 17. Joan. 1, 14. Prov. 15, 2. Joan. vi, 55. Psal. Cill, 15. Joan. vi, 56. Prov.

Στ. γ'. Συστροφήν τὴν ὁμόνοιαν καλεῖ, καὶ τὴν ἐπὶ Α κακῷ συμφωνίαν, ἧς ἀντιβολὴ κρείττων ἀποφανθή ναι, οἷον τινὶ τοιχείῳ τῇ θείᾳ κηδεμονία περιφρατο τόμενος· συκοφαντίας γὰρ κατ' ἐμοῦ ῥάπτουσι, τὸν κατ᾿ ἐμοῦ πυρσεύοντες πόλεμον. Στ. ε'. Ἐξ ἐνέδρας ἐπίασι, τὸν ἐφορῶντα μὴ σκο ποῦντες Θεόν. Καὶ οἱ ἑτερόδοξοι φασι μηδένα είναι τὸν καταλαβεῖν δυνάμενον τὴν κεκομψευμένην αὐτῶν καὶ σεσοφισμένην διδασκαλίαν. Στ. ζ'. Εκλειπόντων ἐρευνᾶν ἐξερευνήσεις, διὰ τὸ σφόδρα εξερευνηκέναι τὴν ἀνομίαν, ὡς καὶ λόγον ἑαυτοῖς κραταιῶσαι πονηρὸν, καὶ παγίδας κρύψαι ἐν τοῖς διηγήμασιν ἑαυτῶν, τῷ δοκεῖν μηδένα φωρά- σαντα λύσαι. • Προσελεύσεται ἄνθρωπος, ἀληθινὸς, τὸ κατ' εἰκόνα διασώζων καὶ διαρθρώσας τὸ λόγιος εἶναι καὶ νόησιν ἔχων βαθεῖαν εἰς ἔλεγχον· ὡς ὑψω θῆναι τὸν Θεὸν δρασσόμενον τῶν σοφῶν ἐν τῇ πανουρ- γία αὐτῶν. Οὕτως ἐφανέρωσε Ελύμα του μάγου τὸν δόλον· ὑψοῦται γὰρ Θεὸς δι' ἀνδρῶν ἁγίων τῆς ἀπά της ελεγχομένης, ὡς ἤλεγξε Μωϋσῆς τοῦ Φαραὼ τοὺς ἐπαοιδοὺς καὶ φαρμακούς. Καὶ πάντες τὸν Θεὸν, τῆς • βαθείας ο διδομένης καρδίας» παρὰ τοῦ πάντα ἐρευνῶντος Πνεύματος. Β Στ. η'. Οι θεασάμενοι αὐτοὺς τῶν ἐγχειρημάτων διαμαρτόντας, θορύβου καὶ δέους ἐπλήσθησαν, καὶ τὴν θείαν ἐθαύμασαν πρόνοιαν· τοῦτο γὰρ τὰ μετὰ ταῦτα δηλοῖ. Ὡς ἀβλαβῆ τῶν νηπίων τὰ βέλη, οὕτω καὶ τῶν σοφιστῶν ἀδεῆ καὶ πρᾶγμα πικρόν, ὡς ἀσθενῆσαι τοὺς λόγους αὐτῶν παρὰ τοῖς ἀναλαμβά- νουσι τὸν τῆς πίστεως θυρεόν. Διόπερ ἐφοβήθησαν οἱ πάλαι τούτους θαυμάζοντες, τῆς ἀπάτης παυσά- μενοι, καθ᾽ ἣν ἐπείσθησαν μήτε πρόνοιαν εἶναι, καὶ τὰ ὄντα ὑπάρχειν αυτόματα, καὶ ἀνθρώπους εἶναι φύσει ἀγαθοὺς καὶ κακοὺς καὶ ὑφ' είμαρμένην τελεῖν. ἂν δὲ κλονηθέντων, ἐδόξασαν τἀναντία ἐκ τοῦ μεγέ- θους καὶ κάλλους τῶν κτισμάτων τὸν Δημιουργὸν θεωρήσαντες. Στ. α'. Εἴρηται δὲ πρότερον, ὡς πρᾶξιν μὲν ὁ ψαλ μὸς, θεωρίαν δὲ ἡ ᾠδὴ δηλοῖ (10)· ὁ θεωρητικὸς γὰρ ἅμα τῷ πρακτικῷ θεωρούμενος βίος, ἄνδρα τέλειον ἀποδείκνυσιν. Στ. ε'. ῾Ο ἐκλεγείς δι᾽ ἁγιότητα, ἐὰν ἐπιμείνῃ τῇ ἐκλογῇ, προσλαμβάνεται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ὡς μετοικι σθέντα τοῦ περὶ γῆν τόπου, κατασκηνώσαι ἐν ταῖς αὐλαῖς τοῦ ἐκλεξαμένου, περὶ ὧν εἴρηται· . Εἰσέλ θατε εἰς τὰς αὐλὰς αὐτοῦ ἐν ὕμνοις.» ἂν ἀπ' ἐντεῦθεν πόθον τις ἔχων εἶπεν • Ἐπιποθεῖ καὶ ἐκλείπει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ Κυρίου. » Καὶ ἐπεὶ οὐκ ἐν ταῖς αὐλαῖς τὸ τῆς μακαριότητος τέλος, και τασκηνοῖ ἐν αὐταῖς ὁ ἐκεῖ παραληφθείς, ἵνα προκό- ψας ἐπ' αὐτὸν τὸν οἶκον κατοικεῖ (11) μακαριζόμενος• • Μακάριοι γὰρ οἱ κατοικοῦντες ἐν τῷ οἴκῳ σου, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων αἰνέσουσιν σε. "Οτι τελειό • EXPOSITIO IN PSALMOS. PSALMUS LXIII. C VERS. 3. Conventum vocat malorum consensum et foedera, quorum impetus, divina providentia vel- ut munimento circumseptus, feliciter propulit; nam calumnias in me sunt machinati, bellum in me cou- citaverunt. VERS. 5. Insidias in me moliti sunt, nec putabant se a Deo perspici. Dicunt etiam heterodoxi ne- minem esse qui argutas subtilesque ipsorum do- ctrinas refellere possit. VERS. 7. « Defecerunt scrutantes scrutinio, o ini- quitatem scilicet potissimum serutati, ita ut ser- monem maliguum sibi firmarent, et laqueos in nar- rationibus absconderent; nam putabant neminem fore, qui ea solvat. Accedet homo » verus, ad Dei similitudinem sapientem altumque animum retinens ac servans, ut cateros reprehendat: ideoque « exal- tabitur Deus, » illusa doctorum malitia. Qua quidem ratione revelavit Elymæ magi dolos': nam Deus exa'tator, confutato errore per sanctos viros, uti Μoyses Pharaonis magos et incantatores confula- vit. Celebrabunt omnes Deum ; ubi c cor altumn dederit qui cuncta perscrutatur Spiritus. VERS. 8. Qui cum se omni spe dejectos senserint, pudore et terrore afficientur, et divinam mirabuntur providentiam ; hoc enim indicant quæ infra haben- tur. Ut infantium sagittæ inanes factæ sunt, ita frangetur et sophistarum impietas et res amara, refellenturque sermones eorum ab hominibus fidei scuto armatis. Quapropter timuerunt qui prius istos. mirabantur, depulso errore, quo putabatur provi- dentiam esse nullam, et sui juris esse quisque, et homines natura bonos malosve esse, et fato desti- nari cuique suum finem : quibus autem lapsis, res aliter se haberi intellexerunt, per creaturarum pul- chritudinem et majestatem perspecto Creatore. PSALMUS LXIV. Psal. * Act. xiii, et seq. D VERS. 1. Jam supra notavimus psalmos ad infor- mandos mores referri, carmina autem ad illustran- dam mentem; nam perfectum probat virum, qui mente simul et moribus præstat. VERS. 5. Qui propter sanctitatem electus fuerit, si acceptam gratiam retinuerit, assumetur a Deo, ut ter- restria deserens, cœlestibus in eligentis ‹ atriis inha- bitet; › de quibus dictum est*: «Introite atria ejus in hymnis;, quorum cupidine Psalmista affectus, • Concupiscit, › ait, ‹ et deficit anima mea in atria ejus*. ; Et cum istis in atriis non reperiatur felicitatis finis, inhabitat in eis hic assumptus, ut magis ac magis proficiens postea in beatitudinis domum ad- mitatur; nam e Beati qui habitant in domo tua ; in sæcula sæculorum laudabunt te *. › Quod autem nii- nus sit eligi quam ab eligente assumi, manifestius XCIX, 4. ♦ Psal. lxxxiii, 3. * ibid., 5. (10) In titulo psa.mi quarti. (11) Lege κατοικῇ. Επιτ.

ξαμένου. δῆλον ἐκ τοῦ· « Ἐν τῇ βουλῇ σου ὡδήγησάς τερον τοῦ ἐκλεγῆναι τὸ προσληφθῆναι ἐκ τοῦ ἐκλε Β με, καὶ μετα εξης προσελάβου με . Οταν γὰρ ὁ ἐκλεγείς πάντα κατά βούλησιν Θεοῦ πραττῃ, τότε μετὰ δόξης εἰς τὰς ἐπαγγελίας προσλαμβάνεται. Τὰς δὲ λέξεις ταύτας προφέρουσιν οἱ τοὺς ἀπαλλαγέντας τοῦ βίου δοξολογοῦντες. Στ. η΄. Πῶς δὲ οὐκ ἐφοβοῦντο πάντες καὶ ἐτα- ράσσοντο χρηστηρίων καταλυθέντων, καὶ τῶν ἰα- τρείαν καταγγελλομένων δαιμόνων μαγείας τε καὶ φαρμακείας καὶ αὐτοῦ τοῦ Σατανᾶ, τοῦ τὸ κράτος έχοντος τοῦ θανάτου; ᾿Αμέλει διὰ τῶν σημείων γνόν τες αὐτοῦ τὴν θεότητα λοιπόν ἔγνωσαν, ὡς καὶ τῶν κατ' οὐρανῶν αὐτὸς προνοεῖ· νόμοις αὐτοῦ ἀνατέλο λει τὰ ἄστρα καὶ δύεται, « ἔξοδοι γὰρ πρωΐας ο μὲν αἱ ἀνατολαί· ἑσπέρας δὲ » αἱ δύσεις, ἐφ' αἷς οἱ πι στεύοντες τέρπονται ταῦτα ποιεῖν, ἐγνωκότες τὸν γενόμενον ἄνθρωπον καὶ τῆς ἀπάτης ελευθερώ σαντα. Στ. ι. Υετὸν πνευματικὸν διδοὺς, πρώϊμον μὲν διὰ τῆς Παλαιᾶς, όψιμον δὲ διὰ τῆς Καινῆς Διαθή κης· δι' δν μεθυσθεῖσα ἡ ἀλληγορουμένη γῆ. Ψυχή δὲ ἀνθρώπου αὕτη ἐπλουτίσθη, ο παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει ο καὶ ἔργοις ἀγαθοῖς πληθύνοντας αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ. Θεοῦ ποταμὸς καὶ ζωῆς πηγή ὁ Λόγος αὐτοῦ. Καὶ ὅτι τάχα πρὸς Θεὸν ὁ Λόγος πηγή· ὅτι ο παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς ο ποταμός εὑρισκό μενος, ὅτε τὴν κτίσιν ποτίζει την λογικήν. Οὗ δὴ τὰ ὁρμήματα, καὶ αἱ κατὰ μέρος διδασκαλίαι εὐφραί νουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ τὴν Ἐκκλησίαν· καὶ ἐπεὶ στὸ πλήρωμα τῆς θεότητος ἐν αὐτῷ κατοικεῖ, ο πε- πληρωμένος ὑδάτων ἐστὶν, καθ' δ λέγεται περὶ αὐτοῦ· • Ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀλη- θείας. » Εκ τούτων τῶν ὑδάτων, ὧν πλήρης ὁ που ταμός ἐστιν, ποτίζεται πᾶσα ἡ λογική κτίσις. ᾿Αλλὰ καὶ τροφὴν ἔχει θεόθεν ἑτοιμαζομένην, σπεί- ροντος σίτου σπορὰν ἑκατονταπλασίονα καρποφο ροῦσαν. Ἐκ τούτου τοῦ ποταμοῦ οἱ αύλακες τῆς γῆς, ἐφ' ἣν βέβληται τὸ πνευματικὸν ἄροτρον, μετ θύσκονται πίνοντες ἐπ᾿ εὐφροσύνῃ, ὡς καὶ τὰ γεν- νήματα τῆς δικαιοσύνης αὐξανόμενα ἐν αὐτῇ πλη- θύνεσθαι, περὶ ὧν εἴρηται· ι Σπείρατε ἑαυτοῖς εἰς δικαιοσύνην, τρυγήσατε εἰς καρπὸν ζωῆς· » καὶ ἔτι·. Εκζητήσατε τὸν Κύριον ἕως ἔλθῃ ὑμῖν γεν νήματα δικαιοσύνης. » Καὶ ἐπεὶ μὴ ἐκ τοῦ ποταμοῦ μόνον μεθύουσιν οἱ τῆς γῆς αύλακες, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ πνευματικοῦ ὑετοῦ ἐν ῥαίνουσιν αἱ νεφέλαι, κατὰ τὸ, ο Καὶ αἱ νεφέλαι ῥαινέτωσαν δικαιοσύνην, ο εὐφραίνεται ἀνατέλλουσα ἡ γῆ ἐν ταῖς σταγόσιν ταῖς ἐπ' αὐτὴν ἐρχομέναις, ταῖς τῶν θεοπνεύστων Γραφών λέξεσιν καὶ νοήμασιν. - Στ. ιδ'. Τινὲς δὲ κοιλάδας τὰς τεταπεινωμένας εἶπον ψυχὰς, τῷ μηδὲν ἔχειν· ἔπαρμα, αἵτινες σἶτον επλήθυναν ὃν ἀρτοποιῆσαί τις δύναται. Καὶ τό Διάνοιξον τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἐμπλήσθητι ἄρτων. » Ψυχῆς γὰρ ἀνοιχθέντες ὀφθαλμοὶ φωτὸς • DIDYMI ALEXANDRINI apparet ex illo : c in consilio tuo deuaristi me el A cum gloria assumpsisti me *. » Cum enim, qui electus est, vitam suam juxta Dei consilia informat, tunc cum gloria ad promissam beatitudinem assumetur. Usurpaut hæc verba qui vita defunctos laudibus celebrant. VERS. 8. Quomodo non timerent ac perturbaren- tur omnes, dum oracula confunduntur, dæmones magiam veneficiaque comnendantes, et ipse Satanas, cui competit imperium mortis ? Non fugiebat sane per signa de ipsius divinitate edoctos, eum omnia de cœlis providere, legibusque suis astrorum ortus dirigere et occasus; nam exitus matutini › side- rum ortus, et vesperæ eorumdem occasus. Quibus si fidem adhibueris, « delectaberis » recta agendo, agnoscens eum qui homo factus est, et nos ab erroris servitio liberavit. ‹ VERS. 10. Pluviam dedit Deus spiritualem, matu- tinam quidem per Vetus, et vespertinam per Novum Testamentum; inebriataque est per ipsam quæ hic per allegoriam terra vocatur : ditata est scilicet hominis anima, Deo ipso replente eam in ‹ omni verbo, et in omni scientia ', . et in bonis operibus. Dei flumen et ſous vitæ Verbum ejus. Apud Deum esse Verbum fontem declarat illud : « Quoniam apud te est fons vitæ flumen repertum, quo men · tem animosque irrigas. Non enim Letifcant civita- tem Dei, nempe Ecclesiam, impetus et doctrina C Partito traditae ; et cum in ipso inhabitet plenitudo divinitatis. aquis repletus est, uti de eo dictum est.) : « Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Uni- geniti a Patre, plenum gratiæ et veritatis. » His aquis, quibus repletum est flumen, potat omnis creatura mente prædita. Quinimo ‹ cibum › habet divinitus præparatum, semen centuplum fructum afferens ". Quo flumine inebriantur rivi terræ, spirituali aratro effossa, bibentes in laetitia, ita ut crescant et multiplicentur genimina justitiæ, de quibus scriptum est : c Seminate vobis in justi- tia, vindemiate in fructum vitæ ; et rursus : « Quæ- rite Dominum donec veniant in vos genimina justi- tiæ., Imo cum non fluinine tantum ‹ inebrientur terra rivi, o sed et spirituali pluvia quam pluunt D nubes, juxta illud, Et nubes pluant justitiam lætatur germinaus terra in stillicidiis, in verbis scilicet et sententiis divinarum Scripturarum quibus illuminatur. VERS. 14. Quidam existimant per valles animas designari ad terram depressas, quod nulla sublimi- tate emineant ; ista frumento abundant de quo fingendus panis. Ita : • Aperi oculos tuos, et im- • piere panibus ''., Anima enim oculi ubi aperti Psal. Lxxi, 24. * Cor. 1, 5. Psal xxxv, XLV, 8. Prov. xx, 13. 10. • Joan. 1, 14. Luc. VIII, 8. Ose. I, 12. 152.

μεταλαμβάνουσι γνώσεως· οὗ δὴ γεγονότος οἱ ἄρτοι πληθύνονται, αἱ πρακτικαὶ ἀρεται, τρέφοντες τὸν ἔσω ἄνθρωπον. — Ο νυμφίος ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάτων φησίν, ὅς ἐστιν ὁ Σωτήρ· • Ἐγὼ ἄνθος τοῦ πεδίου, κρίνον τῶν κοιλάδων. » Πεδίον τῶν περὶ γῆν τόπων εἰπών, οὗ γέγονεν ἄνθος, ὡς ἂν ἀρχὴν καρποφορίας οἱ ἄνθρωποι λάβωσιν. Κοιλά δας δὲ τὰς ἐν ᾅδου ψυχὰς, αἷς γέγονε κρίνον νέκρω σιν ἀναλαβών. Καὶ κόκκος δὲ γέγονεν σίτου, ὡς αὐτὸς εἶπεν· ι Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν ἀποθάνῃ, αὐτὸς μόνος μένει· ἐὰν δὲ πεσὼν ἀποθάνῃ, πλείονα καρπόν φέρει. » Διὰ τοῦ θανάτου τοίνυν πλείονα ποιήσας καρπὸν, καὶ ἐν ᾅδου γέγονεν αἴτιος ταῖς κοιλάσι πληθῦναι σίτον. Ιστέον δὲ ὡς τινες τῶν συγγραφέων μετὰ τὴν ἐκ Βαβυλῶνος ἐπάνοδον εὐετηρίαν ἔφασαν γεγονέναι, καὶ πλῆθος ὄμβρων καὶ πολὺν ῥεῦσαι τὸν Ἰορδάνην, ὃν ἔφασαν εἰρῆσθαι τοῦ Θεοῦ ποταμόν. Καίτοι γε γονότες ἐν πλείστῃ πενία, καθάπερ Εσδρας ἐδί δαξεν, καὶ τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως ἀπαιτούσης ἀκό λουθα τὰ λοιπὰ τοῦ ψαλμοῦ. Οἱ δὲ μυθικῶς φασιν ἔσεσθαι ταῦτα μετὰ τὴν Ἰουδαίων ἐν ἐσχάτοις ἀνά- κλησιν οἰκοδομηθησομένοις τὴν Ἱερουσαλήμ. Στ. α'. 'Αλαλάζουσι δὲ κατὰ τῶν ἑαλωκότων οἱ νενικηκότες ἀσήμῳ καὶ μεγίστῃ φωνῇ. Ἐπεὶ τοίνυν χάριτι Θεοῦ τοῦ Σωτῆρος ὑπὲρ παντός γευσαμένου θανάτου οἱ νεκροὶ ἐγείρονται, καταλυθέντος τοῦ διαβόλου τοῦτο κράτος ἔχοντος τοῦ θανάτου, προ στάττει (12) αλαλάξαι τῷ Θεῷ πᾶσα ἡ γῆ, πάντων ἐγειρομένων δικαίων τε καὶ ἀδίκων. Ἀλλὰ καὶ τῆς κατὰ μετάνοιαν ἀναστάσεως πᾶσι προκειμένης πάντες ἀλαλαζέτωσαν. Πρὸς ἕκαστον γὰρ λέγεται· « Μή τι ὁ πεσών οὐκ ἀνίσταται ; » καὶ πρὸς ἅπασαν τὴν ἀπὸ τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίαν ὁ Κύριος λέγει· • Ανάστα, ἐλθὲ, ἡ πλησίον μου. » Ο γὰρ ἀναστὰς διὰ τῆς μετανοίας, οὐκέτι πόρρω Χριστοῦ. Γενομέ- της δὲ τῆς ἐν ἀλαλαγμῷ κατὰ τῶν ἡττημένων φωνῆς, οἱ ἐλευθερωθέντες προστάττονται τῷ τῆς νίκης αἰτίῳ ψάλαι Θεῷ. Δόξαν δὲ δίδωσιν αἰνέσει αὐτοῦ. Ὁ ἔχων τῇ αἰνέσει πρᾶξιν κατάλληλον. Τοῖς γὰρ εὐ θέσι πρέπει αἴνεσις. Διὸ κωλύεται ὁ φαῦλος τοῦτο ποιεῖν, οὐκ ὄντος ὡραίου αἴνου ἐν στόματι ἁμαρ- τωλοῦ. Στ. Γ΄. Διελέγχει δὲ ταῦτα τοὺς ἄλλον μὲν λέγον τας εἶναι τὸν ἐκεῖνα ποιήσαντα, ἄλλον δὲ τὸν ἐν Εὐαγγελίοις θαυματουργήσαντα. Ἰησοῦς γὰρ ἐν Αἰγύπτῳ τὸν λαὸν ἔσωσεν, ὡς ἐν Ἐπιστολῇ φησιν ἀποστολικῇ. Πῶς δὲ οὐ θείας ὄντως βουλῇς, ἀγνείαν καὶ ἀκτημοσύνην καθὸ δὴ κατορθοῦσθαι τρόπον; Κυματούμενα γὰρ τὰ πάθη μετέβαλεν βαλών πρ ἐπὶ γῆς Λόγον ξηραίνοντα πᾶσαν ὑγρότητα, ὡς βα- δίζειν εὐχερῶς τὴν ὁδὸν, ούτω συμβολικῶς ὁ Πέτρος ἐπὶ θαλάσσης ἐβάδισεν, τῷ Σωτῆρι πιστεύσας· ὁ δὲ ποταμός, Λόγος ἐστὶν ὠχυρωμένος Ἑλληνικῇ σοφίᾳ καὶ τέχνῃ, κωλύων τὴν ὁδὸν τὴν ἐπὶ τὴν ἁγίαν ἀπὸ +437 - EXPOSITIO IN PSALMOS. A sunt, luce scientiæ illustrantur: quo autem facio B PSALMUS Jer. viii, 4. Cant. 11, 1. Joan. XII, 24. multiplicantur panes, virtutes scilicet, quibus homo intus alitur. In Cantico canticorum " dicit spon- sus, qui non alius ac Salvator: ‹ Ego flos campi, lilium convallium. › Campum vocat terram, ubi flos germinat, ut homines et ipsi fructus ferre incipiant. Valles autem indicant hic animas in infernis degen- tes, quarum lilium factus est, induta morte. Factus est etiam grapum, uti ipse docet 18: « Amen, amen dico vobis, nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet; si autem mortuum fuerit, mullum fructum affert: s per mortem igitur fructus plures fecit, et in infernis causa fuit cur valles frumento abur.darent. Memoratu dignum nonnullos fuisse scriptores qui assererent Judæis de Babylone reducibus annum ex- stitisse frugibus abundantem, et imbribus celebrem, et Jordanem tunc crevisse, quem contendunt flumen Dei vocari. At contra, summa afficiebantur penuria Judai, teste Esdra, et ad gentium vocationem re- ferendæ sunt cæteræ psalmi partes. Alii falso hæc perficienda dicunt, cum in ultimis temporibus Judæi rursus ad incolendam Jerusalem convocabuntur. LXV. VERS. 1. Jubilant adversus captivos victores festiva et summa voce. Cum igitur gratia Dei Sal- valoris pro omnibus mortem gustantis mortui re- surgunt, victo diabolo cui imperium mortis com- petit, jubet Psalmista omnem terram Deo jubilare ; C omnes enim resurgunt justi simul et injusti. Ju- bilent præsertim omnes, cum omnibus illa resur- rectio contingat quæ per pœnitentiam fit. Ad omnes enim homines dictum est : Nunquid qui cadit non resurgit? › Ad omnem Ecclesiam de gentibus conversam ait Dominus '' : c Surge, veni, proxinia mea. Non enim abest longe a Christo, qui per poenitentiam resurrexit. Resonantibus igitur adver- sus victos in jubilatione cantibus Deo victoriæ auctori jubentur psallere qui liberati fuerunt. Dat gloriam laudi ejus, qui operibus Deum laudat. Nam sanctos decet laudatio. Ideo prohibetur malus ne illud præstet, cum intempestivæ sint laudes in ore peccatoris. D VERS. 6. Confutat tris verbis illos qui contendunt ab alio ista miracula facta esse, et ab alio illa quæ in Evangeliis narrantur. Nam Jesus populum de terra Egypti salvavit, uti in Apostolica Epistola legitur 1. Quare autem dedecerent divinum consi lium quæ circa dirigendos castos pauperesque ver- santur? Nam undabundas cupiditates arefecit, ignem mittens in terram, Verbum siccans omnem humiditatem, ita ut facilis cuique pateat transitus. Eadem ratione ambulavit Petrus super aquas ad majora innuenda, Christo confidens : funen autem nihil aliud est præter Verbum Græca sapientia et arts Cant. 11, 10. Jud. 5. (12) Δη προστάττεται ? Εριτ.

Α άγουσαν γῆν. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτον μετέστρεψεν δρασσό- Β μενος τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν, καὶ βάσιμον ἀπειργάσατο τοῖς πορευομένοις εἰς ἅγιο τητα. Στ. ζ'. Καὶ ἡ δύναμις δὲ πᾶσα ἡ ἐναντία παρα- πικραίνει· τοῖς γὰρ ἔθνεσι τοῖς ἐξ αὐτῶν ἀφιστα μένοις ἠπείλουν, ἃς δὲ φοβῶν, παραθαῤῥύνων δὲ τοὺς ἀφισταμένους αὐτῶν. «Οἱ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ τὰ ἔθνη, » φησὶν, « ἐπιβλέπουσιν, ο τὴν ἐκ Θεοῦ ση μαίνων φρουράν, Στ. θ'. Οὐ δίδονται εἰς σάλον οι πόδες τοῦ ἔσω· ἀνθρώπου, ὅταν τις ἱδρυνθῇ ἐπὶ τὸν ἀῤῥαγῆ καὶ Ισχυρώτατον τοῦ Θεοῦ λόγον· ὡς χαριστηρίως εἰπεῖν· • Εστησας ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας μου. » -- · Τίθεται δὲ εἰς ζωὴν ἡ ψυχὴ τοῦ τέλος κομιζομένου τῆς πίσ στεως σωτηρίαν· ὡς εἰπεῖν πιστῇ προθέσει· « Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ. » Ζῇ δὲ ψυχὴ ἀρετὴν ἔχουσα καὶ σοφίαν· ὡς, ψυχὴ ἡ ἁμαρτάνουσα ἀποθανεῖται. Ὡς εἰπεῖν τῷ Θεῷ· « Ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ζησόν με. » Οὐ σαλεύεται δὲ τοὺς πόδας ὁ τῷ ὀχυρωτάτῳ τοῦ Θεοῦ λόγῳ ἐνιδρυθείς. Στ. ια'. Διὰ γὰρ πολλῶν θλίψεων εἰσελθεῖν δεῖ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. Ἀλλ' εἰ καὶ ι ἐπεβίβασας ἀνθρώπους ἐπὶ τὰς κεφαλὰς ἡμῶν, ἀλλ᾽ οὖν θαῤῥοῦ μεν διὰ ὑπομονῆς μετεωρίσαι αὐτὰς, κατασπωμένων ἀπ' αὐτῶν τῶν ἐπικειμένων πολεμίων ἀνθρώπων. Στ. ιζ'. "Ανευ προφορᾶς ἐν διανοίᾳ κατὰ τὸ σιωπώ μενον ὕψωσα. Καθαρεύοντα γάρ με τοιούτων λογισμών θεασάμενος, φιλοτίμως τῶν οἰκείων ἠξίωσε δωρεῶν. Καὶ τὸ « μὴ θεωρεῖν δὲ ἀδικίαν ἐν τῇ καρδίᾳ, σύμφωνον τῷ· Οὐδὲν ἐμαυτῷ σύνοιδα, ἀλλ᾽ οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι, ο καθὰ Παῦλος ὁ μέγας φησί, τῷ δύνασθαι τὸν Θεὸν ὁρᾷν, ἅπερ ἡμεῖς οὐχ ὁρῶμεν· ὅμοιον καὶ τὸ, ο Παραπτώματα τις συνήσει; ἀπὸ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με, ο Στ. β'. Επιφαίνεται δὲ τὸ πρόσωπον τοῦ πάντων Δημιουργοῦ τῷ πληροῦν ἡμᾶς εὐλογίας καὶ οἰκτιρ μῶν, ἐπιφανέντος ἡμῖν τοῦ χαρακτῆρος τῆς ὑπο- στάσεως αὐτοῦ, καὶ ἐμφανίσαντος τοῖς ἀξίοις, ᾗ φησιν αὐτὸς περὶ τοῦ τηροῦντος τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ. Ἐπεὶ γὰρ εἰκών ἐστι τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου, ὁ νῷ καθαρῷ προσβάλλων αὐτῷ, ὁρᾷ τὸν Πατέρα· ἐμὲ ο γάρ, φησίν, ο έωρακώς, ἑώρακε τὸν Πατέρα. » Τότε τοὺς εὐεργετουμένους οίκτείρει καὶ εὐλογεῖ • πάσῃ εὐλογία πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Ο Στο γ'. Γνωσθείσης δὲ τῆς ὁδοῦ ἐν τῇ γῇ, καὶ τοῦ σωτηρίου τοῦ Θεοῦ ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν, ἐλευθερω θέντα πάσης κακίας καὶ πολυθέου ἀπάτης, τὰ ἔθνη εὐφραίνεται κατορθοῦντα ἠθικὴν ἀρετὴν, καὶ ἀγαλ λιᾶται λαβόντα Θεοῦ γνῶσιν. • Λαοὶ ο δὲ καὶ • ἔθνη » ἐκ παραλλήλου οἱ αὐτοί. Οἱ λαοὶ μὲν, οἱ ἐκ περιτομῆς· ἔθνη δὲ, οἱ ἀπὸ ἐθνῶν· τοὺς αὐτοὺς λέ- γει. Δίκαιον αὐτοὺς, φησίν, εὐφραίνεσθαι, ἐπείπερ ΣΥ!!!, DIDYMI ALEXANDRINI !140 innixum, et viam occupans quæ ad sanctitatem du- cit. Quod flumen in primis convertit, sapientes in malitia eorum confundens; et ita aridum effecit illud, ut sanctitatem inquirentibus facile transitu fuerit. VERS. 7. Exasperat omnis virtus adversa; nam gentes legibus meis direxi, terrens eas quæ mihi adversantur, confirmans autem deficientes ad nie. ‹ Oculi ejus, › inquit, ‹ super gentes respiciunt, › providentiam Dei innuens. VERS. 9. Non dantur in commotionem pedes hominis sancti, quando firmatur super infractum et firmissimum Dei verbum: ita ut gratias agendo dicat: ‹ Statuisti super petram pedes meos - Ponitur ad vitam anima ejus qui finem con- tingit, fidei salutem; et confidenti voce poterit hic contendere : : Et anima mea ipsi vivit. » Vivit autem anima virtutibus et sapientia ornata; nam peccando moritur anima. Qua de causa Deo dicit: • In justitia tua vivifica me ". Non commoventur igitur pedes hominis firmissimo Dei verbo inuixi. > VERS. 11. Nam misi per tribulationes multas in coelorum regnum non intrabimus ". At licet ‹ ho- mines super capita nostra > imposueris, persuasum tamen babemus nos illa, dejectis inimicis, per patientiam in sublime erecturos. - - VERS. 17. Nulla voce prolata tacite mente exal- tavi illum. · Nam ubi me talibus rationibus pur- gatum perspexit Deus, liberaliter donavit me donis suis. — Hæc verba, e iniquitatem non aspexi in corde meo, › consentiunt cum illo magni Pauli elato : « Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum s. Nam multa perspicit lieus quæ nos fugiunt : haud aliter sonat illud: Delicta quis intelliget ? ab occultis meis munda me. C PSALMUS Vers. 2. Illuminat vultum super nos rerum omnium Creator, quando nos benedictione et miserationi- bus repleverit, quando apparebit uobis character hypostaseos ejus, et apparuerit eis qui tanto munere digni sunt, uti dicit ipse de hominibus mandata ejus servantibus. Cum enim sit imago Dei invisibilis Christus, qui ei mente pura adhæret, videt Patrem : nam, « Qui videt me, inquit, videt et Patrem *. » Tunc bene agentium miserebitur, et benedicet eos in omni benedictione spirituali in cœlestibus in Christo 3.5 VERS. 5. Cognita in terra via Domini, et per- specto in omnibus gentibus salutari ejus, liberatæ ab omni malitia et ab idolorum cultu, moresque ad virtutem informantes gentes lætantur, et exsultant Eosdem designant hic accepta Dei veri notitia. voces • populi o et . gentes; » nam populi vocan- tur ii qui de circumcisione, et gentes qui de gen- tibus, veram fidem professi sunt. Lætentur isti 13. -p D LXVI. Psal. XXXIX, 3. Psal. xxi, 31. Psal. cxvult, 40. Juan. xiv, 9. Ephes. 1, 3. Act. XIV, 21. - Cor. 1, 4. " Peal.

Α καρδίαις, « ἐπιβαίνων ταῖς ἐκείνου δυσμαῖς· ὁδὸς γὰρ εὐτρεπὴς αὐτῷ τῆς φαύλης ἡμέρας ἡ δύσις. Ενθα ἐκβέβληται τοῦ κατὰ ἀνατολὰς πεφυτευμένου παραδεί σου Αδάμ, ἐπὶ τῷ πάλιν εἰς ἀνατολὰς αὐτὸν εἰσαχθῆ ναι. "Οπερ καὶ πεποίηκεν ὁ Χριστὸς τῷ μετανοοῦντι φής σας ληστῇ· « Σήμερον ἔσῃ μετ᾿ ἐμοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ. Στ. ς'. Εὐφραίνει γὰρ τοὺς κατακυριευομένους ὑπὸ τοῦ Σατανᾶ, δεικνὺς αὐτοῖς τὸ ἐπίκουρον. Σπου δαστέον τοίνυν καταλιπεῖν τὸν πρότερον πατέρα γεν- νήσαντα κατὰ κακίαν, καὶ τὸν ἀνόμως ἄνδρα συν ψκηκότα, ὅπως ἕξομεν Πατέρα τε Θεὸν καὶ τὰς θείας ἡμῖν ἐνιέντα γονάς. - « Τόπος δὲ ἅγιος αὐτοῦ, ἡ ὑπὸ Χριστοῦ Ἐκκλησία ἡγιασμένη, τῶν πεπιστευκότων ἕκαστος· ἢ καὶ τὸ ἅγιον αὐτοῦ σῶμα ἔμψυχόν τε καὶ λογικόν. Στ. ζ. ᾿Αλλὰ καὶ ἐκ τάφων ἐξάγει τοὺς νεκροὺς, κατὰ τό· «Αναστήσονται οἱ νεκροὶ καὶ ἐγερθήσονται οἱ ἐν τοῖς μνημείοις· ἡ γὰρ δρόσος ή παρὰ σοῦ, τα μα αὐτοῖς ἐστιν. » Ὁποῖον καὶ τὸ ἐν Εὐαγγελία, • Ἐλεύσεται ὥρα ὅτε πάντες οἱ ἐν τοῖς μνημείοις ἀκούσονται τῆς φωνῆς αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Υἱοῦ, • καὶ ἐκπορεύονται οἱ τὰ ἀγαθὰ ποιήσαντες, εἰς ἀνάστασιν ζωῆς· οἱ δὲ τὰ φαῦλα πράξαντες, εἰς ἀνά- στασιν κρίσεως. Στ. η'. Ήγουν ἐν τῷ ἐκπορεύεσθαι τὸν Θεὸν ἐν- ώπιον τοῦ λαοῦ αὐτοῦ ἢ ἐκ μέσου αὐτοῦ ὅτε εἶπεν· • Ἰδοὺ ἀφίεται ὑμῖν ὁ οἶκος ὑμῶν, » κατὰ τὸ παρ' Ίε ρεμία, « Εγκατέλειπον τὸν οἶκόν μου· ἀφῆκα την κληρονομίαν μου, ἐν τῷ διαβαίνειν αὐτὸν ἐν τῇ ἐρήμῳ τῇ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίᾳ, ο τότε γῆ μὲν εσείσθη, ἢ τὸ γράμμα καὶ ἡ τοῦ νόμου σκιά, « τῶν οὐ- ρανῶν σταξάντων » τὸν θεῖον νοῦν, κατὰ τὸ ζωοποιόν πνεῦμα τῶν θείων Γραφών. Οὐρανοὶ δὲ νῦν ἤτοι Μωϋσῆς καὶ οἱ προφῆται καὶ τὰ μυστικά θεωρήματα εγκεκρυμμένα ταῖς λέξεσιν αὐτῶν· τοιαύτας γὰρ στάζουσι σταγόνας νεφέλαι ρηθέντες, ἐν τῷ, « Νε φέλαι ῥανάτωσαν δικαιοσύνην. • Εφ᾽ ὧν ἐνυποκεί μενον νεφέλαι καὶ εὐρανός. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν τῆς εἰδω λολατρείας μετατεθέντων ἐθνῶν ἐσείσθη ἡ γῆ, κρατ τούσης τῆς εὐαγγελικῆς διατάξεως, ἀποστόλων καὶ εὐαγγελιστῶν καὶ τῶν λοιπῶν διδασκάλων τὰς πνευ- ματικὰς σταζόντων γονάς. Στ. ιδ'. Ετερος σημαίνειν ἔφη τους κλήρους καὶ τοὺς τῶν ὑδάτων ἀγωγούς· εἴρηται γὰρ ἐν Γενέσει περὶ τοῦ Ἰσσάχαρ, ὡς κληθεὶς ἀνὴρ γεωργὸς ἀνὰ μέσον τῶν κλήρων ἀνεπαύετο. Ο δὴ τρεπτέον νῦν εἰς τὴν Παλαιὰν καὶ Καινὴν Διαθήκην. Αὗται γὰρ ἄγουσι τὸν νοητὸν ταῖς ψυχαῖς ποταμὸν ἐπὶ καρπο- φορία πνευματικῇ. ἂν ἐν μέσῳ τις καθεύδει, δοκῶν ἀμφοτέρας ἑνὸς εἶναι Θεοῦ, ὡς διαστέλλειν τὸ πνεῦ μα ἀπὸ τοῦ γράμματος. Οὕτω γὰρ καὶ πτεροῦται κατὰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα νοῶν. Δεῖ δὲ τὰς πτέρυγας ταύτας οὖσας νοήσεις ἐπαιρούσας τὴν πτερωμένην ψυχὴν, καὶ ἐκ τῶν θείων μαρτυρεῖσθαι λογίων, ἃ εἶ ρηται ἀργύριον πεπυρωμένον· διὸ περιηργυρωμέναι τυγχάνουσιν. Τὸ δὲ ο χρυσίον ο πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς ἐπὶ ἀκραιφνέστατον λαμβάνεται νοῦν· ὅπερ ὡς ἔχον * 54443 DIDYMI ALEXANDRINI • ascendens super occasum » prioris ; nam iter præ- parat ei malo diei occasus. Quapropter ejectus est Adam e paradiso, ad orientem condito, ut rursus ad orientem adducatur: quod etiam Christus fecit, pœnitentiam agenti cum dicit latroni : « Hodie me- cum eris in paradiso ss. VERS. 6. Lætificat ita homines Satanæ imperio oppressos, dum salvatorem eis denuntiat. Quami citissime igitur priorem patrem derelinquamus, qui nos secundum malitiam peperit, et hominem inique nobiscum conversantem, ut Patrem habeamus Deum divinis nos donis ditantem. • Locum Dei san- ctum constituit Ecclesia a Christo sanctificata,imo fidelis quilibet, aut sanctum ejus corpus anima et ratione præditum. - VERS. 7. Maxime vero educit mortuos de sepul- cris, juxta illud " : Resurgent mortui, et exper- giscentur qui in monumentis; ros enim qui a te, sanatio eis est. Ita et in Evangelio ม : : Venit hora in qua omnes, qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei, et procedent qui bona fecerunt in resurrectionem vitæ ; qui vero mala egerunt, in re- surrectionem judicii. › VERS. 8. Sane cum secederet Deus e con- spectu populi sui, aut de medio ejus quando dicit ”; • Ecce relinquetur vobis domus vestra ; > et apud Jeremiam : « Reliqui domum meam, dimisi hære- ditatem meam : » cum pertransiret desertum, hoc est Ecclesiam quæ de gentibus est, tunc mota est terra, » nempe littera et umbra legis, • coelis, di- vinam mentem e distillantibus, » juxta vivifcantem spiritum divinarum Scripturarum. Coeli autem di- cuntur profecto et Moyses et prophetæ et quæ mysticæ vocibus eorum latent ; tales enim stillas distillant illae nubes de quibus dictum est * : • Nu- bes spargant justitiam. Prophetiis igitur celebra- › tum distillant nubes et coeli. Mota est autem in primis terra, cum de idolorum cultu ad veram doctrinam conversa sunt gentes, victoriam referente evange- lica fide, apostolis et evangelistis et cæteris docto- ribus spiritualem rorem distillantibus. B C " D Luc. xi, 35. Jer. XII, VERS. 14. Dicit alius his verbis cleros et aquædu- ctus designari ; nam dictum est in Genesi " de Issa- clar eum inter medios cleros requievisse cum vir agricola factus est. Hæc autem nunc de Vetere et de Novo Testamento intelligenda ; illa enim spirituali flumine animas rigant, ut fructus spirituales profe- rant. Hæc inter media testamenta dormit, qui putat utrumque unius esse Dei, ideoque spiritum a lit- tera discernit. Ita etiam velut pennis munitur juxta Spiritum sanctum sentiens. Istæ autem pennæ, sententiæ scilicet quæ pennatain mentem erigunt, divinis eloquiis comprobentur oportet, quæ ar- gentum ( potius aurum * ) ignitum vocantur ; quamobrem deargentatæ sunt. Aurum > multis in Scripturæ locis purissimam mentem indicat ; Isa. Lxvi, 19. *³ Joan. v, 28,29. Apoc. 111, 18. ss Luc. xxii, 43. * Gen. xLIX, 14,15. 7. 3ª Isa. XLV, 8.

ζωὴν τὴν τῶν ζώντων φυτών έχει χλωρότητα. Λέγοις Α δ' ἂν εἰς τὸ « ἀναμέσον τῶν κλήρων. » Καὶ οὕτως ἐν τῷ Λευϊτικῷ, τῇ τοῦ ἱλασμοῦ ἡμέρᾳ, δύο προσηγά. γοντο τράγω εἰς τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου· εἶτα κλήρου βληθέντος, ὁ εἷς ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον ἤγετο τυθησόμενος τῷ Κυρίῳ, τοῦ ἑτέρου τῷ ἀποπομ- παίῳ (12') εἰς τὴν ἔρημον ἐκπεμπομένου. Σύμβολα δὲ ταῦτα ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ. ἂν ἐν μέσῳ γενόμενον χρὴ διακρίναντα, τὸ μὲν ἀγαθὸν ἱερουργεῖν τῷ Κυ- ρίῳ, τὸ δὲ κακὸν ἐκπέμπειν τῷ ἀρεσκομένῳ, ἐπεὶ καὶ ἀπ' αὐτοῦ τὴν ἀρχὴν ἔλαβεν. Οὕτω γάρ τις σχή-, σει τὰς περιηργυρωμένας πτέρυγας καὶ τὴν χλωρό τητα τοῦ χρυσίου ἐν τοῖς μεταφρένοις. Στ. ιε'. Διασταλεῖσι τοῖς βασιλεῦσιν ἀκολουθήσει • χιονωθήσονται ἐν Σελμών, » τουτέστι πληρωθήσον- ται χιόνων· Αὗται δέ εἰσιν αἱ ἀρεται, ποτίζουσαι Β νάμα τὸν νοῦν καὶ καταψύχουσαι τῶν παθῶν τὸν φλο γμόν· οὐδὲ γὰρ ἐν τῷ, « Πλυνεῖς με, καὶ ὑπὲρ χιόνα λευκανθήσομαι, ο περὶ αἰσθητῆς χιόνος ὁ λόγος, ἀσύμ βατος γὰρ αὕτη πρὸς λαμπρότητα κεκαθαρμένης ψυ- χῆς. Τοιοῦτον καὶ τὸ, ο Ἐὰν ὦσιν αἱ ἁμαρτίαι ὑμῶν ὡς κόκκινον, ὡς χιόνα λευκανῶ· ν καὶ τὸ, ο Ἐκαθα ριώθησαν οι Ναζωραίοι αὐτῆς ὑπὲρ χιόνα. ο Σαλμών δὲ ι σκιὰ μερίδος ο ἑρμηνεύεται. Μήποτε τοίνυν ἐπεὶ οἱ βασιλεῖς οὗτοι ἀπόστολοι Ἰουδαϊσάν ποτε τηροῦντες τὸν κατὰ σκιὰν νόμον, μερίδος εἰσὶν σκιᾶς, ἔχοντες · μὲν πνευματικὴν μερίδα, πεπειραμένοι δὲ καὶ τῆς σκιᾶς· ὁποῖος ὁ λέγων, «Ἑβραῖος ἐξ Εβραίων, κατὰ νόμον Φαρισαῖος. » Η ἐπειδὴ ἡ μερὶς μὲν ἦν τῶν Χριστοῦ μαθητῶν ἐν τοῖς οὐρανοῖς, κατὰ τὸ «Ικα- νώσαντι ἡμᾶς εἰς τὴν μερίδα τῶν ἁγίων ἐν φωτί. » Ούπω δὲ ἔφθασαν ἐπ' αὐτὴν, κἂν ἐν οὐρανοῖς ἔχωσι τὸ πολίτευμα, ἐπὶ γῆς ἔτι περιπατοῦντες, ἐκ μέρους γινώσκοντες, καὶ ἐκ μέρους προφητεύοντες, καὶ ἀρ βαβῶνα τοῦ Πνεύματος ἔχοντες, ἐν σκιᾷ τῆς ἑαυτῶν μερίδος εἰσίν. Διὸ καὶ μέγα τυγχάνει τὸ ἐν ταύτῃ τυγχάνονται χιονωθῆναι, βίον ἀκηλίδωτον ἔχοντα. Στ. ιθ'. Ταῦτα τῶν ἁγίων φησὶν ὁ χορὸς τῷ εἰς ὕψος ἀναβάντι τοῦ σταυροῦ, κἀκεῖθεν αἰχμαλωτί σαντι τοὺς ὑπὸ τῆς τυραννίδος τοῦ Σατανᾶ, λύτρον δεδωκότι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἀντὶ πολλῶν. Οὕτω γὰρ κηρύξας αἰχμαλώτοις ἄφεσιν, ἐλυτρώσατο πάντας ἐκ τῆς ματαίας αὐτῶν ἀναστροφῆς· ἕλκει δὲ καὶ τοὺς ἀπειθοῦντας ἔσθ' ὅτε διὰ νόσου καὶ περιστάσεων πολλοὶ δὲ καὶ δι᾿ ὁραμάτων ἦλθον εἰς τὸ κατασκηνώ σαι παρὰ τῷ Ἰησοῦ. » Στ. κα'. « Ο Θεὸς ἡμῶν, Θεὸς τοῦ σώζειν ἡ ἐστὶν, σωτηρίαν διδοὺς αἰώνιον. Λέγει γοῦν, « Σώζων οὐκ ἔστιν πάρεξ ἐμοῦ. » Διὸ παρέχει διεξόδους δι' ὧν τις ἐξέρχεται διὰ μετανοίας, τοῦ τῇ ἁμαρτία παρεπομέ- νου θανάτου. Καὶ ὁ διάβολος γὰρ οὕτως ὠνόμασται ἐν τῷ, ο Κατέπιεν ὁ θάνατος ἰσχύσας· » παρέχει δὲ « τὰς διεξόδους τοῦ θανάτου » τῷ ὑψωθέντι ἐκ τῶν πυ λῶν τοῦ θανάτου· ι κεφαλαὶ δὲ ἐχθρῶν, ἢ οἱ ἄρχοντες, οι ιν, 21. (12') τοῦ ἀποπομπαίου. Επιτ. EXPOSITIO IN PSALMOS. > quod viriditatem habet haud secus ac si plantarum vita viveret. Poteris etiam aliter medios cleros › interpretari. Juxta Leviticum die propitiationis duo birci adducebantur ad tabernaculum testa- menti, deinde sortitione facta, alter quidem ad altare ducebatur Deo immolandus, alter vero, super quem venerat sors emissarii, in desertum dimitte- batur. Qui fguræ erant boni et mali. Inter hæc cuique dijudicandum est ; bonum, ut Deo offera- tur; malum, ut ad illum (diabolum) dimittatur qui malo gaudet, a quo etiam malum initium sum- psit. Ita enim pennas habebis deargentatas et viri- ditatem auri in lumbis tuis. i . VERS. 15. Discretione facta reges nive « dealben- tur, necesse est e in Selnon, hoc est, nivibus sternantur. Nivibus autem designantur virtutes, ritus habentes “, in umbra erant partis, suæ. Qua dealbatur, vitam immaculatam sortitus. . quæ fluento suo mentem irrigant, cupiditatumque ardores restinguunt. Nam nec in illo 48, Lavabis me et super nivem dealbabor, usurpatur vox illa proprio sensu, cum ad exprimendum purificate mentis candorem non sufficiat. Eadem valent et in isto loco": ‹ Et si fuerint peccata vestra ut coc- cipum, sicut nivem dealbabo ; » et in illo *: Mun- dali sunt Nazaræi super nivem. » Selmon interpre- tantur umbram partis. . Reges igitur isti, apostoli, licet prius Judaizaverint, legem quæ nil præter umbram servantes, non ideo ad umbram partis pertinent ; nam partem spiritualem habebant, e facto umbræ experimento, Pauli ad exemplar di- centis ** : • Hebræus ex llebræis, secundum legem Pharisæus. Nec inepte diceres, Christi discipulos cum pars eis esset in cuelis, juxta illud : • Qui di gnos fecit nos in partem sortis sanctorum in lumi- net; s hanc partem nondum fuisse consecutos ; quamvis enim in cœlis conversationem haberent ", super terram adhuc ambulabant, ex parte cogno- scentes, et ex parte prophetantes, et pignus Spi- de causa magna assequitur qui hac in umbra nive C VERS. 19. His vocibus celebrat sanctorum chorus Dominum in altum crucis ascendentem, indeque captivantem homines tyrannide Satanæ oppressos, animamque suam dantem redemptionis pretium pro D multis so. Ita enim denuntians captivis remissionem, redemit omnes a vana eorum conversatione; trahit etiam ad se vel non credentes per morbos aliasque rationes: multi etiam per miracula eo deducti sunt ut cum Jesu . inhabitarent. VERS. 21, « Deus noster, Deus salvos faciendi, » salutem dat æternam. Dicit igitur " : « Salvator non est præter me. › Exitus idcirco præbet, quibus per penitentiam mortem effugias quam peccato meritus es. Nam mors vocatur diabolus in illo: Deglutivit mors confortata.› ‹ Exitus mortis præbet iis qui de portis mortis assurgunt. ‹ Capita inimicorum, aut principes indicant, aut principatum : priori * Levit. xvi, 7. "Psal. L, 9. *ª Isa. 1, 18. * Thren. iv, 7. Philip. 11, 5. * Col. 1, 12. $7 » Philipp. 117, 20. Cor. XIII, 9. * II Cor. 1, 22. so Matth. xx, 28. Isa. Forte legendum

ἢ τὰ ἡγεμονικά· ὡς ἐν τῷ, Ἀπὸ κεφαλῆς ἀρχόν των ἐθνῶν·, τὸ δὲ ἡγεμονικόν, ἐν τῷ, « Τὰς ὁδοὺς αὐτῶν ἔδωκα εἰς κεφαλὰς αὐτῶν· ν καὶ τῷ, ο Αἱ χειρές σου ἐπὶ τῆς κεφαλῆς σου· ἡ ἀμφότερα δὲ ἴσως δηλοῖ τὸ, ο Εβαλες εἰς κεφαλὰς ἀνόμων θάνατον. Εὐεργετοῦντος Θεοῦ ὅπως μείζοσιν ἔτι πονηρῶς περι- γραφείσης τῆς καθ' ἁμαρτίαν ζωῆς. Ἐχθροὶ δὲ οὗτοι ὄντες ἐκ τοῦ πλημμελεῖν ο διαπορεύονται ἐν πλημ μελείαις αὐτῶν. » Β Στ. κε'. Ετερος ἔφη· θεωρίας τὰς νοήσεις ἐκάλεσ σεν· Θεοῦ γὰρ πορεῖαι δι' ὄψεως οὐ καταλαμβά νονται. Στ. κς'. Ψάλλοντας, τοὺς τὸν πρακτικών κατορ θοῦντας βίον λεκτέον. Νεανίδας δὲ τυμπανιστρίας, τὰς νεκρωσάσας τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τὴν νέκρωσιν τοῦ Ἰησοῦ ἐν τῷ σώματι αὐτῶν περιφερούσας ψυχάς. » Τούτους τοὺς ψάλλοντας προέφθασαν οἱ κατὰ διδα- σκαλίαν « ἄρχοντες, » τῷ καὶ αὐτοὺς ἀπὸ πρακτικής ἀρετῆς ἦρχθαι. ᾿Αλλὰ καὶ « ἐν μέσῳ νεανίδων » εἰσὶν οἱ ἀπόστολοι τῶν διὰ τὸ ἀρχὴν ἔχειν τοῦ τυμπανίζειν, τουτέστι νεκροῦν τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς νεανίδων εἰρημένων. Στ. κθ'. • Εντειλαι τῇ δυνάμει σου, ο ὡς ἂν ἐπιδημήσασα λύσῃ τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀσθένειαν < ἀπὸ τοῦ ναοῦ σου ο παραγενομένη, δι' ἧς ἐνδυναμοῦ- ται τὸ ἡμῶν ἕνεκα τεχθῆναι τὸν Ἐμμανουήλ. Ταύτῃ γὰρ καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς, οὔσῃ Λόγῳ Θεοῦ, γεννηθῆναι τὰ πάντα, καὶ ἐνετείλατο, ἵνα κτισθῶσι διάφορα. Λυθείσης, δὲ τῆς ἀσθενείας ο οἱ βασιλεῖς οἴσουσι δῶρα, ἐπὶ τὴν πνευματικὴν Ἱερουσαλήμ, ήτοι τὴν Ἐκκλησίαν. Καὶ βασιλεῖς, ἢ οὓς • διέστειλεν ὁ ἐπου ράνιος » ἐν τῇ κληρονομίᾳ αὐτοῦ, οἳ τοὺς ἐξ αὐτῶν προσάγουσιν ὠφεληθέντας, ὡς ὁ Πέτρος τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν ᾿Ανδρέαν, καὶ Φίλιππος τὸν Ναθαναήλ, καὶ πάντες τοὺς ἑαυτῶν μαθητάς· ήγουν οἱ πιστοί, κατὰ τό· ι Καὶ ὄφελόν γε καὶ ἐβασιλεύσατε, ἵνα καὶ ἡμεῖς ὑμῖν συμβασιλεύσωμεν· ο ὧν τὰ δῶρα, νοήματα, καὶ λόγοι, καὶ ἔργα επαινετά. Στ. Κ. Ὁ δὲ Σύμμαχος ἔφη· « Διὰ τὸν ναόν σου τὸν ἐπάνω τῆς Ἱερουσαλήμ, ο ὡς ἄλλην ὑπάρ χειν ἀρχὴν, τό, « Σοὶ οἴσουσι δῶρα. » « Διὰ τὸν ναὸν ο δέ φησιν, ἐξ ἡμῶν ἀνείληφας, καὶ ἐκάθισας ὑπεράνω η πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως. Ἱερουσα- λήμ γὰρ τὴν ἄνω πόλιν καλεῖ, ἥτις κατὰ Παῦλον ἐλευθέρα ἐστίν. Αἰτοῦσιν οὖν διὰ τὴν συγγένειαν τὴν πρὸς τὸν ναὸν, τὴν δεδομένην βεβαιωθῆναι χάριν, καὶ διὰ τὴν ἀπαρχὴν τῆς δοθείσης δωρεᾶς ἀπολαῦσαι τὸ φύραμα. & Στ. λα'. Νοήσεις καὶ θηρία καλάμου τοὺς τὴν ψευδ ώνυμον πρεσβεύοντας γνῶσιν· περὶ ὧν λέγοις ἂν τὴν προφητείαν τὴν, ὁ Οὐαὶ τοῖς γράφουσι πονη- ρίαν. » Στ. 26'. Δηλωθείη δ' ἂν διὰ μὲν τῆς Αἰγύπτου, ἡ πᾶσα γῆ ἧς ἐξῆρχεν ὁ νοητὸς Φαραώ, διὰ δὲ τῆς DIDYMI ALEXANDRINI : Vias enim sensu usurpatur vere caput in hoc : « A capite A principum gentium ; » et posteriori in illo tuas in caput tuum dedi; et rursus: Manus tuæ super caput tuum; › utrumque forte innuit illud : • linmisisti in capita iniquorum mortem. > Beneficiis suis hortabatur eos Deus ut vitam peccatis misere deditam immutarent; inimici autem cum essent illi propter delicta, perambulabant in delictis suis. VERS. 25. Hæc habet alius : Videri . dicit Psalmista quæ non nisi cogitatione complectimur : non enim perspicies oculorum acie ingressus Dei. D VERS. 26. Psallentes eos vocat, qui se ad vitam agendam recte informant. Juvenculas autem tympa- nistrias animas quæ his in terris membra sua mortifi- cant, et ‹ mortificationem Jesu in corpore suo semper circumferunt ". » Psallentes istos prævenerunt qui juxta doctrinam • principes › dicuntur, quia vitam recte constituendo principatum tenuerunt. In medio juvencularum › præ primis sunt apostoli ; quæ ideo juvenculæ dicuntur quod eis tympanizandi ministe- rium, hoc est, membra in terris mortificandi, de- maudatum est. VERS. 29. • Manda virtuti tuæ, ut ad nos acce- dens hominum infirmitatem solvat, e et a templo tuos appareat illa qua confirmatur propter nos na- Lum esse Emmanuel. Hac enim virtute ", quæ non alia ac Verbum Dei, ait Deus omnia esse facta, et mandavit, ut eadem diversa crearentur. Sublata infirmitate, offerent reges munera » in spiritua- lem Jerusalem, nempe in Ecclesiam. Reges aut illi sunt quos ‹ discrevit cœlestis › in hæreditate sua, qui suos ad veritatem adducent, uti Petrus fratrem suum Andream, et Philippus Nathanael, et apostom lus quisque discipulos suos; aut fideles omnes in- dicant, juxta illud ss : c Et utinam regnetis, ut et nos vobiscum regnemus,› quorum dona et animi affectus, et sermones, et opera ad laudandum Deum apla. VERS. 30. Symmachus dicit: Propter templum tuum quod super Jerusalem,, ita ut jam non cum his verbis cohæreat illud: ‹ Offerent tibi mu- nera.› ‹ Propter templum, › ait, assumptus es a no- bis, et super omnem principatum, et potestatem, et virtutem sedes : nam Jerusalem vocat urbem quæ sursum est, quæ et libera a Paulo appellatur *. Rogant igitur per affinitatem qua cum templo con- jungitur, ut concessa gratia confirmetur, et per primitias jam acceptorum munerum ut massam farinæ consequantur. VERS. 31. Feræ calami dicuntur qui falsam do- ctrinam proftentur ; ad quos pertinet illa prophe- Lia : : Væ scribentibus malitiam. › VERs. 32. Indicatur per Ægyptum omnis terra quæ Pharaoni illi sagaci inserviebat, et per Æthio- C D “Ezech. xvi, 43. Cor. iv, 10. Cor. 1, 18. *³] Cor. iv, 8.5 Gal. iv, 26.

EXPOSITIO IN PSALMOS. Αιθιοπίας, τὸ σκοτεινὸν τῶν ἐν ἁμαρτίαις ψυχῶν. Καὶ ἑτέρωθι γάρ φησι· . Καὶ ἰοὺ ἀλλόφυλοι καὶ Τύρος καὶ λαὸς τῶν Αἰθιόπων, οὗτοι ἐγενήθησαν ἐκεῖ, ο δῆλον ὡς ἐν τῇ πνευματικῇ Σιών. Καὶ Σοφο- νέας δὲ λέγει· « Τότε μετατρέψω ἐπὶ λαοὺς γλῶσσαν, τοῦ ἐπικαλεῖσθαι πάντας τὸ ὄνομα Κυρίου, τοῦ δου λεύειν αὐτῷ ὑπὸ ζυγὸν ἕνα. Ἐκ περάτων ποτα μῶν Αιθιοπίας οἴσουσι θυσίας μοι. . Ὅτι γε μὴν Αιθιοπία πάντα τὰ ἔθνη δηλοί, παρίστησιν ἡ διὰ . μετανοίας λέγουσα νύμφη· « Μέλαινα εἰμι καὶ καλή ο μέλαινα μὲν καὶ δυσειδὴς διὰ τὴν εἰδωλολατρείαν καὶ τὴν κακίαν τὴν πρακτικήν· καλὴ δὲ διὰ τὴν ἐξ αὐτῶν ἀναχώρησιν. Ὑπῆρξε δὲ αὐτῇ φωτεινῇ γενέ σθαι προφθασάσῃ χεῖρα Θεῷ· ὡς τοὺς ὁρῶντας απ τὴν, σὺν τῷ εὐεργετήσαντι λέγειν· · Τίς αὕτη ἡ ἀναβαίνουσα λελευκανθισμένη ; » Στ. λς'. Εὐχαρίστους γινομένους ἔργῳ καὶ λόγῳ, δοξάζειν δεῖ τὸν Θεὸν ὕμνοις καὶ θεολογίαις, ἵνα τὴν • μεγαλοπρέπειαν αὐτοῦ, δυνηθῆτε χωρήσαι ὁρῶντες Θεὸν, τῷ καρδίαν ἔχειν καθαράν. Τοῦτο γὰρ Ισραήλ. Η γὰρ ὑπερφυής Θεοῦ γνῶσις ἐν μεγάλοις τὸ πρέ- που έχουσα σύνεστι μόνῳ τῷ ἁγιασμὸν ἔχοντι καὶ εἰρήνην. - Στ. α'. Ὡς ἐξ ἑνὸς δὲ προσώπου λεγομένων μέχρι τέλους εἱρμῷ χρὴ λαβεῖν τὴν διάνοιαν τοῦ ἐξ ἁμαρ- τωλῶν καὶ ἀπίστων ἡμᾶς ἀλλοιώσαντος. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ πιστεύσαντες ἐκ περιτομῆς, Αλλοιώθησαν κατὰ τὸ πνεῦμα ζῶντες τοῦ νόμου. Ἠλλοίωνται δὲ καὶ ὅσοι πρὸς τὸ χεῖρον ἐτράπησαν· ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἐκ νε- κρῶν ἀλλοίωσιν, κατὰ τὸ, ο Καὶ ἡμεῖς ἀλλαγησό μεθα, ο δηλουμένου τούτου διὰ τοῦ πάθους οὗ μέ- μνηται· ᾧ τοῦ θανάτου ἀκολουθήσαντος ἐπηκολού- θησε καὶ τὸ πάντας ἐγείρεσθαι. Στ. β'. Ὡς ἐξ ἡμῶν δὲ τὰ πλεῖστα τοῦ ψαλμοῦ φησιν ὁ Σωτὴρ, φέρων ἡμῶν τὰς ἀσθενείας, καὶ ὑπὲρ ἡμῶν ὀδυνώμενος. Οὐδὲ γὰρ ἁμαρτίας ἐποίησεν ὑπὲρ ὧν ἐξομολογεῖται, ὥσπερ οἱ βασιλέως ὑπὲρ ἡμαρτηκότων δεόμενοι· συνηγοροῦντες γὰρ ἐκείνοις, εἰς ἑαυτοὺς ἀναλαμβάνουσι τὰ λεγόμενα. Καὶ οἱ ἅγιοι δὲ περὶ ἑτέρων λέγοντες, φασίν. Ἡμάρτομεν, ἠνομή- σαμεν, ήδικήσαμεν. Πόθῳ (13) μᾶλλον ὁ Σωτὴρ ὑπερ- βαλλούσῃ κηδεμονίᾳ πρὸς τὸν παράκλητον ὑπὲρ ὅλου η γέγονε τοῦ κόσμου τῶν αἰτουμένων ὡς Θεός χορηγός ὑπάρχων. Αἴρει γοῦν τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, καὶ ἄφεσιν ἁμαρτιῶν ὀρέγει τοῖς προσερχομένοις. Ἐπεὶ οὖν οὐ δι' ἑαυτὸν ἀλλ᾽ ὑπὲρ ἡμῶν ἦλθεν εἰς θάνατον, • Καταιγίς μέ, φησὶν, εἰς τὰ βάθη τῆς θαλάσσης κατ επόντισεν, ο τον πειρασμὸν καταιγίδα καλῶν, ὡς ἐν τῷ· ι Καταιγὶς δι' ἐρήμου διέλθοι· · καὶ τὸ, • Προσεδεχόμην τὸν σώζοντα ἀπὸ ὀλιγοψυχίας καὶ ἀπὸ καταιγίδος. » Πῶς οὖν ὡς αυθαιρέτως ἀναδεξά μενος τὸν θάνατον εἶπεν, « Οὐδεὶς αἴρει τὴν ψυχὴν μου ἀπ' ἐμοῦ, ἀλλ' ἐγὼ τίθημι αὐτὴν ἀπ' ἐμαυτοῦ ; » Ἐπειδὴ μὴ νόσῳ μηδέ τινι τοιούτῳ, σταυρῷ δὲ τὸν A B PSALMUS C pram animæ peccatis obscurata. Nam et alias di clumn est : c Ecce alienigna et Tyrus et popu lus Ethiopum, bi fuerunt illic, nempe in Sion spirituali. Sophonias quoque dicit *s : « Tame con- vertam super populos linguam, ut invocent omnes nomen Domini, et serviant ei sub jago uno. De ft- nibus fluminum Æthiopiæ afferent victimas mihi. › Quod autem Ethiopiæ gentes omnes designet, probat sponsa per penientiam dicens : r Nigra sum et formosa : › nigra quidem et deformis, utpote idolorum cultu et pravis moribus deturpata; pul- chra vero, quod saniora jam esset amplexa. Por- rigens autem, manum Deo, adeo illuminata est, ut, qui videbant eam cum sponse, dicerent : Qua est isla quæ ascendit dealbata ? › VERS. 36. Gratos igitur vos et operibus et ser- mone exhibentes, extollatis oportet Deum hymnis et benedictionibus, ut e magnificentiam ejus » ce- lebrare possitis videntes Deum, quod mundo corde estis: nam hoc Israel. Mirabilis enim Dei scientia in magnis decorem retinens, non nisi qui sancti- tatem habent et pacem non adest. LXVII. VERS. f. In omnibus illis, quæ hic unius persona proferuntur, mentem agnosce Dei nos a peccatorum infideliumque erroribus avocantis. Commutantur etiam qui ex circumcisione credunt, juxta legis spiritum viventes. Commutati sunt quoque qui ad malum defecerunt: imo commutatio quædam mor- tuis exsistit, juxta illud et: «Et nos immutabimur:, quod propter passionem Christus perfciet, quam eodem in loco Apostolus memorat; nam cui mors inservit, competit et potestas mortuos omnes sus- citandi. Psal. LXXXVI, 4. * Soph. 111, 9. ³º Cant. 1, 4. Cant. III, 6. "I Cor. xv, 52. PATROL. GR. XXXIX. Vers. 2. Ut ex persona nostra profert Salvator pleraque hujus psalmi elata, infrmitates nostras por- tans, et pro nobis doloribus objectus. Non enim peccata fecit quæ confiteretur, sicut Regis amici qui pro peccatoribus deprecantur. Nam hi pecca- torum causam commendantes cuncta de semetipsis confteri videntur. Ita scilicet pro aliis deprecautes dicunt viri sancti : Peccavimus, iniqua egimus, de ‹ liquimus. » Amore, imo supereminenti sollicitudine in patronum factus est Salvator pro universo mundo, omnia largiens Deus quæcunque rogantur. Tollit igitur peccata mundi, et remissionem pecca- torum concedit accedentibus ad se. Cum idcirco non propter semetipsum, sed pro nobis mortem adierit, « Tempestas, » ait, « demersit me in alti- tudinem maris, tempestatis nomine tentationem appellans, uti in illo: Tempestas per desertum transiit ; nec aliter sonat illud * : « Exspectabamn eum qui me salvum faceret a pusillanimitate et tempestate. › Qua igitur ratione dicit, haud secus ac si libenti aninio mortem adiret: Nemo tollit es Psal. L1V, 9. (13) Legendum, ut mihi videtur, πόσῳ ; nec sic tamen sententiæ satis accedet luminis. EDIT.

ἔγνων ὑμᾶς· » καὶ καθ᾿ ἣν οὐκ εἰδέναι λέγει τὴν ἡμέραν ἢ τὴν ὥραν τῆς κρίσεως. Εὐσεβῶς οὖν τούτων νοουμένων, καὶ τὴν ἀφροσύνην οὕτω νοήσω μεν· καὶ γὰρ διδάσκαλος τελείαν ἔχων ἐπιστήμην, διὰ συγκαταβάσεων τοῖς εἰσαγομένοις ταῦτα φαίνεται γινώσκων, ὧν εἰσιν ἐκεῖνοι χωρητικοί τρόπον τινὰ συνομοιούμενος αὐτοῖς, τὴν τοιαύτην συγκατάβασιν ἀπεδέξατο πὼς ἄγνοιαν, πὼς καὶ ἀφροσύνην, ὑπάρ χουσαν· ἐπεὶ τοίνυν καὶ « Ἰησοῦς πλούσιος ὢν ἐν σοφίᾳ, « ἐπτώχευσεν δι' ἡμᾶς, ὡς μὴ σοφία δοκεῖν, ἔσχεν ἀφροσύνην δι' ἧς ἐπλουτίσθημεν ἐν παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει, καταλλήλως δεῖ καὶ τὰς πλημ μελείας νοεῖν. Εἰ δέ τις προσκόπτει, σκοπείτω τὰ χείρω δοκοῦντα τούτων εἰρημένα περὶ Θεοῦ, λήθην, μεταμέλειαν, θυμὸν, ὀργὴν, καὶ τὰ τοιαῦτα (15). Στ. ι. Ταύτην δὲ τὴν ῥῆσιν καὶ ὁ τὸν Χριστὸν ἔχων ἐν αὐτῷ Παῦλος ἐξέθετο λέγων· « Εκαστος ἡμῶν τῷ πλησίον ἀρεσκέτω εἰς τὸ ἀγαθόν· καὶ γὰρ ὁ Χριστὸς οὐχ ἑαυτῷ ήρεσεν, καθάπερ γέγραπται· Οἱ ὀνειδισμοὶ τῶν ὀνειδιζόντων σε ἐπέπεσαν ἐπ' ἐμέ. » Στ. ια'. Είποι δ' ἄν τις· Μὴ φάγου καὶ οινοπότου δόξαν ἠνέγκατο παρὰ τοῖς κακοήθεσιν ; Πρὸς ὅ ῥη- τέον ὡς οὐκ ἀεὶ τοῦτο ἔπραττεν, οὔτε αὐτὸς οὔτε οἱ μαθηταί, ἀλλ᾽ ἡνίκα πρὸς ἑστίασιν ἐκαλοῦντο τοῦ ὠφελῆσαι χάριν καὶ ποιῆσαι σημεία. Καὶ δηλοῦσιν οἱ εὐαγγελισταὶ τὰ ἐν τοῖς τοιούτοις γενόμενα θαύ ματα· σπανίως δὲ καλούμενος ἀπίει πρὸς τὰ συμ πόσια. Τοίνυν ὁρῶντες οἱ διαβάλλοντες τούτοις ἐχρῶντο τοῖς λόγοις, τὸν λοιπὸν τῆς αὐτοῦ διαίτης ἀγνοοῦντες καιρόν. Πλὴν ἀρκείτω πρὸς ἀπόδειξιν ἡ ἐν τεσσαράκοντα αὐτοῦ ἡμέραις συνεχὴς καὶ ἀδιάκο- πος γενομένη νηστεία (16). Καὶ ἐπειδὴ τῆς ἐξ ἀλόγων παθῶν ἐπάρσεως κωλυτική ἐστιν ἡ νηστεία, • Συνέκαμψα, φησὶν, ἐν νηστεία τὴν ψυχήν μου.» Σύνηθες δὲ τοῖς φαύλοις ὀνειδίζειν τοῖς ἀγαθοῖς δι' ὃς ἔχουσι καλοκαγαθίας « Βδέλυγμα γὰρ ἁμαρτωλῷ θεοσέβεια. · Ὁ δὲ σάκκος αινίττεται τὴν σκληρὰν καὶ κακωτικὴν δίαιταν ἦν ἔσχε περὶ ἡμῶν ἐξομολο γούμενος. Τινὲς δὲ διὰ τούτου δηλοῦσθαί φασιν ἀνείληφε σῶμα. Στ. ιδ'. Υπάκουσον, φησίν, εἰς καιρὸν διὰ τὸ πολύ σου ἔλεος τὴν ἀληθείᾳ σωτηρίαν παρέχων τοῖς ὑπὲρ ὧν ἀξιῶ. Τοῦτο δὲ ποιήσεις ὑπὲρ αὐτῶν ἀποθανόντα εσώσας, διὰ τῆς ἀναστάσεως· ὑπὲρ αὐτῶν γὰρ ἀνα- δέχομαι ζωήν τε καὶ σωτηρίαν. Ἡ δὲ κατὰ Θεὸν σω τηρία «ἐν ἀληθείᾳ, ο τυπικῆς οὔσης τῆς ὑπ᾿ ἰατρῶν καὶ στρατηγῶν σωτηρίας. Εἰ καὶ ἄλλοτε τοίνυν ἔφης ὅτι ἐν ἐμοὶ εὐδόκησας, ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πάθους δεῖ- ξον τὴν εὐδοκίαν σου, ὑπὲρ αὐτῶν μὲ ἀναστήσας. Σὺν ἐμοὶ γὰρ ζωοποιηθήσονται οἱ δι' ἁμαρτίας νεκροί. Ταῦτα μυσταγωγῶν ὁ ᾿Απόστολος εἶπεν· < Ὁ Θεὸς πλούσιος ὢν ἐν ἐλέει, διὰ τὴν πολλὴν αὐτοῦ ἀγάπην χχιν, 36. EXPOSITIO IN PSALMOS. A nescire dicit et e diem, et horam judicii ". Quam Matth. Cor. viii, 9. B cum benigne intelligamus, insipientiam quoque eadem ratione interpretabimur. Nam magister per- fectam habens scientiam se ad sensum nostrum accommodat, eadeinque discere videtur quorum ipsi capaces sumus: quodam igitur modo nobis assimi- latus, ita se humiliavit Christus ut nunc insipien- tem, nunc ignarum se profiteretur. Quando igitur • Jesus, dives cum esset, in sapicntia, c egenus factus est propter nos '', . et latente sapientia, in- sipientiam habuit qua nos ditesceremus in omni verbo et in omni scientia, eadem nos de ejus de lictis sentiamus necesse est. Quod si quis hoc im- pugnaverit, recordetur quot et quanta vitia Deo tribuantur in Scriptura, oblivio, consiliorum mu- tatio, furor, ira, et cætera istiusce generis. VERS. 10. Hoc effalum explicat ille Paulus qui Christum in semetipso habebat, dicens : « Unus- quisque nostrum proximo suo placeat in bonum. Etenim Christus non sibi placuit, sed, sicut scri - ptum est Improperia improperantium tibi ceci- derunt super me". › VERS. 11. Dicet forte quis: Nonne homo edax et polor habebatur apud malos? Ad quod responden- dum, non sæpius conviviis ipsum aut discipulos ejus interfuisse, sed aliquoties invitatos non renuisse, quippe qui beneficia et miracula exhibere destina- rent. Narrant evangelistæ bac ratione patrata mi. racula. At nonnisi rarissime convivio interfuit. Quod autem cernentes calumniatores ejus, tali- C bus sermonibus eum increpaverunt, haud secus ac si luxuriæ deditus viveret. Hos ut confulemus suf- ficiat jejunium illud memoravisse quo quadraginta diebus continuo et sine ulla intermissione jejuna- vit. Et cum jejunium prohibeat ne indomitis cupi- ditatibus extollamur, cincurvavi, inquit, cin jejunio animam meam. Solent scelerati homines viris honestis virtutes exprobrare quibus ornan- tur. Nam exsecratio peccatori cultura Dei 15., Sac- cus vitam duram exprimit et miseram qua vixit de nobis confessus. Contendunt quidam per saccum corpus indicari quod induit. D VERS. 14. Exaudi, inquit, tempore opportuno; propter multitudinem misericordiæ tuæ iis veram salutem præbe, pro quibus precor. Hoc autem per- ficies eum ‹ salvum › faciendo per resurrectionem, qui pro illis mortuus est: nam pro vobis suscipio vitam et salutem. Non est salus in veritate, nisi quam Deus operatur, typice modo salvamur a me- dicis et ducibus. Licet igitur alias profitearis tibi in me bene complacuisse, tempore passionis ostende . quantum tibi placeam, suscitando me pro homini- bus. Nam mecum convivificabuntur qui peccatis mortui sunt. Quæ mysteria docens ait Apostolus : Rom. xv, 2, 3. * Eccli. 1, 32. dicti Evangelii Matth. xxiv, 36! quam quidem expi- lare naviter videtur S. Cyrillus. Sed et alibi in- terdum agnovimus Didymum a suo populari Cyrillo in sacris Exegesibus expressum. hunc eumdem ps., vers. eoden. (15) Macte pulchram et curiosam explanationem (16) Habet hæc ad litteram Cyrillus comm. ad

ἣν ἠγάπησεν ἡμᾶς, νεκροὺς ὄντας διὰ παραπτώματα καὶ ἁμαρτίας τῷ Χριστῷ συνεζωοποίησεν. » Στ. ιε΄. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ μὴ ἐμπαγῆναι πηλῷ ὑπὲρ ἡμῶν εὔχεται, ἵνα μὴ διὰ παθῶν ἐμπαγῶμεν τῷ σώματι. Πηλὸν δὲ ἴσως καὶ τὰς ἁμαρτίας ἀνέλαβεν ἐπὶ τὸ ἑαυτοῦ σῶμα, όπως ταύτας ἀνέλῃ. Ρυσθῆναι, δὲ καὶ τῶν πειρασμῶν ὑπὲρ ἡμῶν ἀξιοῖ· σὺν αὐτῷ γὰρ νικῶμεν τῶν ὑδάτων τὰ βάθη · Ἐν ᾧ γὰρ πέπονθεν αὐτὸς, πειραθείς, δύναται τοῖς πειραζομέ νοις βοηθῆσαι.» Εἰς δὲ τὰ βάθη ταῦτα πίπτουσιν οἱ μὴ γενναίως τοὺς πειρασμοὺς ὑπομένοντες, Θεοῦ μόνου δυομένου. Πρὸς ὃν καί φησιν, « Εκ βαθέων ἐκέκραξα σοι, Κύριε, » καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις δὲ ὑπὲρ ἡμῶν αἰτεῖ. Οὐδὲν γὰρ αὐτὸν φοβεῖ τῶν ἄλλους Β βλαπτόντων· κἂν ἐκθλίβηται τοίνυν πρὸ θανάτου καὶ ἀδημονῇ, ἡμῶν μὲν ἕνεκα προηγουμένως, μάλιστα δὲ ἵνα καὶ ἄνθρωπος δειχθῇ γενόμενος ἀληθῶς, ἀνα δέχεται ταῦτα τὰ πάθη. Στ. ιζ'. Τὴν τοῦ Θεοῦ δὲ χρηστότητα ἐπὶ τοὺς ὑπὲρ ὧν ἀξιοῖ γενέσθαι παρακαλεῖ· λύσει γὰρ αὐτῶν τὰς ἁμαρτίας. Διὸ καὶ ο πλῆθος οἰκτιρμῶν, ὡς ὑπὲρ πάντων αἰτεῖ· οὐ γὰρ ἐπὶ τὸ κρῖναι τὸν κόσμον, ἀλλὰ σῶσαι ἡ ἐπέμφθη. Τὸ δὲ χρηστὸν τῷ ἐλέῳ προσ- έθηκεν πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ κολαστικοῦ· τῷ γοῦν κολάζοντι φησιν ὁ Θεός· « Οὐ φείσεται ὁ ὀφθαλ μός σου ἐπ' αὐτῷ, οὐδ᾽ οὐ μὴ ἐλεήσεις αὐτόν. » Παῖδα δὲ διὰ τὴν ἐνανθρώπησιν εκάλεσεν ἑαυτόν· εἰ καὶ τὸν Υἱὸν ἡ λέξις δηλοί. Ομοιωθεὶς γὰρ ἡμῖν « χωρίς ἁμαρτίας, καὶ μορφὴν δούλου λαβὼν, καὶ τὰ φυσικά ἡμῶν καὶ ἀδιάβλητα οἰκειωσάμενος πάθη, ταῦτά φη- σιν. Ἐλυτροῦτο δὲ αὐτοῦ ἡ ψυχὴ μὴ ἐν ᾅδου κατεχο μένη, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐκεῖ λυτρουμένη. Οπερ οὐκ ἂν εἴποι τις περὶ ἀλόγου ψυχῆς οὔσης ἀνυποστάτου καθ' ἑαυτήν· ἀλλὰ καὶ λυτροῦσθαι λογικῆς ἐστι ψυ χῆς δυνατόν. Λέγοις δὲ ψυχὴν αὐτοῦ καὶ πᾶσαν τὴν οἰκειωθεῖσαν αὐτῷ· ὡς ἄνθρωπος Θεοῦ ὁ ἅγιος λέγε ται. Οὕτω γὰρ καὶ ἡ κολληθεῖσα ψυχὴ καὶ ἐν πνεῦμα μετ' αὐτοῦ γενομένη ἦν. Καὶ λυτροῦται διδοὺς ὑπὲρ αὐτῆς ἣν ἀνείληφεν· ὡς καὶ τὸ σῶμα ὑπὲρ σώματος, ἵν᾿ ὅλως ἄνθρωπος ὑπὲρ ἀνθρώπου δοθῇ. Οὓς δι' ἑαυ τοῦ ῥυσθῆναι ζητεῖ διὰ τῆς ἀναστάσεως, ὅπως οἱ ἐχθροὶ καταλυθῶσι, καὶ ὁ τὸ κράτος ἔχων τοῦ θανά του διάβολος. Οὺς οὐκ ἀγνοεῖς, φησὶν, ε ἐνώπιόν σου » τυγχάνοντας· εἰ μὴ δὲ θλίψεις τὸ καταπονεῖσθαι τοὺς ὑπὲρ ὧν ἀπεστάλην. Διδάσκει δὲ διὰ τούτων τὴν ὑπὲρ ἡμῶν φειδῶ τοῦ Θεοῦ, δι᾿ ἣν οὐκ ἐφείσατο τοῦ ἰδίου Υἱοῦ. Διὰ δὲ ἡ τοῦ ὀνειδισμοῦ, καὶ ι τῆς τα λαιπωρίας » ἐδήλωσε τὸν σταυρόν. Στ. κα'. Πρὸς δὲ ἀλληγορίαν, τοῦ Ἰησοῦ προσδο- κῶντος ὀνειδισμὸν καὶ ταλαιπωρίαν, ἵνα ὑπὲρ τοῦ κόσμου παθὼν ἄρῃ τὴν ἁμαρτίαν αὐτοῦ. Οὐδεὶς τῶν κατὰ σάρκα Ἰσραηλιτῶν συναποθανεῖν ἠθέλησεν αὐτῷ, ἵνα συλλυπηθῇ περίλυπον ἔχων τὴν ψυχήν το DIDYMI ALEXANDRINI • Deus qui dives est in misericordia, propter nimiam A charitatem qua dilexit nos, cum essemus mortui peccatis, convividicavit nos in Christo ";, Vers. 15. Ne luto inligamur orat, hoc est ne corpori cupiditatibus nostris infgamur. Lutum forte et peccata nostra in corpus suum assumpsit, ut eas auferret. Orat etiam ut a tentationibus nos erua- mur;› nam cum ipso superamus profunda aqua- rum. ‹ In eo enim in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis qui tentantur auxiliari ". ; In profunda ista delabuntur qui non fortiter tenta- tiones superant, nec alius est præter Deum qui nos eruat. Ad quem dicit etiam : « De profundis clamavi ad te, Domine 18; et cætera etiam pro nobis postu- lat. Nihil enim eorum quæ alios lædunt, timet ipse. Quod si igitur ante mortem tribuletur et angatur, nostri causa præcipue hæc mala tulit, necnon ut probaret se verum hominem exstitisse. C VERS. 17. Clementiam Dei in homines invocat pro quibus precatur: nam peccata eorum solvit. Eadem etiam de causa multitudinem miseratio- num, velut pro omnibus rogat; nam missus est ‹ non ut judicaret mundum, sed ut salvaretur mun- dus per ipsum 7. Suavem dicit esse misericor- diam Dei ut supplicia quæque deprecetur; nam puniturus homines ait Deus: Non parcet oculus reus super eum, et non miserebor ejus 8°., Puc- rum se vocat, quod homo factus sit: significat etiam eadem vox Filíum, nam per omnia nobis similis • absque peccatus, » et formam servi accipiens, & et affectus bonos quicunque hominibus innati sunt, induens, hæc habet. Redimitur autem anima ejus, quando ab inferis evadat, et animas redimat ibi captivas. Quod non convenit animæ ratione desti- tutæ et omni propria subsistentia; nam redimi non potest anima nisi ratione prædita sit. Dices autem animam ejus redimi et animas quascunque sibi comparaverit : ita enim homo Dei dicitur sanctus. Sic etiam fit unus spiritus cum eo anima quæ Deo adhæret **. Redimit quidem animam tradens pro anima quam suscepit, uti etiam corpus pro cor- pore, ut omnino homo pro homine detur. Quos ut ipse suscitans eruat, precatur, ut inimici confun- dantur et diabolus cui imperium mortis. Isti te non fugiunt, inquit, cum in conspectu tuo, sint ; nisi forte tribulationes eos opprimi indicent pro quibus missus est. Docet nos his verbis quantum nobis pepercerit Deus, dum proprio Filio suo non peper- cit. Per opprobrium, et ‹ miseriam › significavit cruceni. VERS. 21. Per allegoriam dicitur Jesus oppro- brium et miseriam exspectavisse ut pro mundo passus, peccatum ipsius tolleret. Non fuit inter homines secundum carnem Israelitas vocatos, qui cum eo mori vellet; qua de causa contristatus p * Ephes. 11, 4, 5. * Hebr. 1, 48. " Psal. CXXIX, 1. Pbslipp. 11, 7. Cor. vi, 17. Joan. 111, 17. ** Ezech. VII, 4. Hebr. iv, 15. -

ἕως θανάτου· οὐδὲ παρεκάλεσεν αὐτόν, συγκαταθέ- Α μενος ταῖς περὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ προφητείαις. Τὸ δὲ ἐναντίον, χολὴ καὶ ὄξος ὁ καρπὸς αὐτῶν ἐγεγόνει, μὴ τηρησάντων τὴν ἐξ ἀρχῆς φυτείαν ἣν ὁ Θεὸς ἐφύτευσεν, τὴν Ἰουδαϊκὴν πληθύν «άμπελον καρποφό- ρον πᾶσαν ἀληθινήν. Στραφείσα δὲ εἰς πικρίαν, ἐγένετο ἄμπελος ἀλλοτρία. » Εἴρηται γοῦν περὶ αὐ τῶν ἐχθρῶν καὶ ἀνοήτων γεγενημένων· . Ἐκ φὰρ ἀμπέλου Σοδόμων ἡ ἄμπελος αὐτῶν· καὶ κληματὶς αὐτῶν ἐκ Γομόρρας· σταφυλὴ αὐτῶν σταφυλή χολῆς, βότρυς πικρίας αὐτῆς· θυμὸς δρακόντων ὁ οἶνος αὐτ τῶν, καὶ θυμὸς ἀσπίδων ἀνίατος. • Ταύτην τὴν τῆς σταφυλῆς χολήν, καὶ τῆς πικρίας τὸν βότρυν προσ ἤγαγον αὐτῷ πότον, καίτοι διψώντι τὴν αὐτῶν σω τηρίαν· οίνου γὰρ παράβασις, ὄξος· πλὴν ἐν τῇ κλήσει τῶν ἐθνῶν εὑρίσκεται συλλυπούμενος καὶ πα- ρακαλῶν. Φασὶ γοῦν· . Εἰ συναπεθάνομεν, καὶ συζή σομεν· ο καί, « Σύμφυτοι τοῦ θανάτου αὐτοῦ γεγόνα- μεν, ἀλλὰ καὶ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ ἐσόμεθα. » Στ. κζ'. Τὰ διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν ἀναλαβὼν εἰς τὸ σῶμα τραύματα, διὰ τὸ ταύτας ἰάσασθαι. "Α δή πεπόνθαμεν ὑπὸ λῃστῶν ἐν τῷ καταβαίνειν ἀπὸ Ἱε ρουσαλὴμ εἰς Ἱεριχώ, κέκληκεν ἴδια τραύματα. Αλ- γηδόνα δὲ ταῦτα, ἐφ' ὅσον ἡμεῖς ἁμαρτάνομεν, ἔχει. Εἰ δὲ καὶ διωγμὸν κατ' αὐτοῦ προσθήσομεν, προσθήκην ἀλγηδόνων ποιοῦμεν τῷ μηκέτι ὑπὲρ ἁμαρτωλῶν ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ διωκόντων αὐτὸν ἀλγεῖν. Στ. κθ'. Ὅτι γὰρ οἱ ἀρετὴν καὶ γνῶσιν ἔχοντες Θεοῦ ζῶσιν, δηλοῖ τό· . Αὕτη ἡ ζωή σου, καὶ ἡ μακρότης τῶν ἡμερῶν σου, ἀγαπᾷν σε Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης καρδίας καὶ ἐξ ὅλης ψυχῆς σου, καὶ τό· ο Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, ἔχει ζωὴν αἰώνιον. » Βίβλος δὲ ἐν ᾗ οἱ οὕτω ζῶντες ἐγγράφονται, ἡ Θεοῦ γνωσίς ἐστιν γινώσκοντος τοὺς ὄντας αὐτοῦ· ᾧ ἔπεται τοὺς ἀναξίους ἐξαλείφεσθαι τῆς αὐτοῦ μνήμης. Στ. λδ'. Οὗτος γὰρ ἐστιν ὁ λύων τοὺς πεπεδημέ νους, καὶ ἐξάγων ἐκ δεσμῶν δεδεμένους, καὶ ἐξ οίκου φυλακῆς. Στο λζ'. Οι τε πάλαι λεγόμενοι προφῆται καὶ θεο- φιλεῖς ἄνδρες, καὶ οἱ μετὰ ταῦτα ὑπηρέται καὶ διά- κονοι τοῦ Εὐαγγελίου. Β Στ. α΄. Σωτηρία δὲ παντὸς μετανοοῦντος ἡ ὧν επελάθετο μνήμη. Μνησθήσονται γὰρ καὶ ἐπιστρα φήσονται πρὸς Κύριον πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς· ἀγαθοῦ γὰρ μνήμη τέλος ἐπιστροφῆς. Πάντες γὰρ κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν τοῦ Θεοῦ γεγονότες, εννοίας ἔχουσιν ἐσπαρμένας περὶ Θεοῦ· κἂν ἐξ ἀμελείας τις ἁμάρτῃ, μετανοῶν ἀναμιμνήσκεται τοῦ ἀγαθοῦ, οὗ κατὰ φύσιν ἔχει τὴν ἔννοιαν. Στ. γ'. Ἡγεῖται δὲ τῆς ἁμαρτίας ἀναισθησία και λῶν. Διὸ σὺν ἡδονῇ καὶ παρρησίᾳ πολλάκις πράττε ται τὸ κακὸν, κατὰ τό· ο Ων ἡ δόξα ἐν τῇ αἰσχύνῃ αὐτῶν. ὁ Πρὸς οὓς ἡ προφητεία φησίν· « Αἰσχύνθητε ἀπὸ καυχήσεως ὑμῶν. Φέρει γὰρ ψόγον τε καὶ ἀπ Εως ι 5. ” .457 EXPOSITIO IN PSALMOS. est, animam tristem habens usque ad mortem. Nee C PSALMUS D fuit qui eum consolaretur, per prophetas de ipsius morte edoctus. Quin imo, fel et acetum fructus tulerunt : non servaverunt plantationem quam prin- cipio Deus plantavit, Judaicam e vitem fructiferam omnem veram; conversa autem in amaritudinem, vitis aliena facta est 84. Habentur hæc de inimicis ipsis quasi ratione destitutis. Etenim ex vite So- domorum vitis corum, et palmes eorum ex Go- morrha; uva eorum, uva fellis; botrus amaritudi- nis eis furor draconum vinum eorum, et furor aspidum insanabilis ®. Hoc felle uvæ, et botro amaritudinis potaverunt eum, salutem ipsorum sitientem : nam corruptio vini acetum. Non inveni- tur nisi in vocatione gentium qui simul contrista- retur et consolaretur; dicunt itaque : c Si com- mortui sumus, et convivemus "; » et: Complantati mortis ejus facti, simul et resurrectionis erimus *7. 86. VERS. 27. Vulneribus scilicet affectum est corpus ejus propter peccata nostra, ut ea sanarel. Vul- vera proprio nomine vocautur ea quibus a latroni- bus percussi sumus de Jerusalem ad Jericho iter facientes; hic autem dicit « dolore » propter pec- cata nostra permotum fuisse. Quod si eum etiam persequimur « super dolorem > addemus, quod jam non pro peccatoribus tantum, sed pro persequen- Libus eum doleat. VERs. 29. vivere qui virtutibus et Dei scien- tia ornantur, docet illud : « Hæc est vita tua, el longitudo dierum tuorum, diligere Dominum Deum tuum ex toto corde et tota mente tua ; » et illud : Qui credit in me habet vitam æternam "., Li- ber in quo hi viventes scribuntur, scientia Dei est cognoscentis eos qui ipsius sunt: unde consequi- tur impios ex memoria ejus deleri. Vans. 34. Ipse enim est qui compeditos solvit, et vinctos educit e vinculis, et e domo custodiæ. VERS. 37. Illi scilicet qui olim prophetæ vocaban- tur et pii homines, et qui postea ministri et docto- res Evangelii exstiterunt. LXIX. VERS. 1. Salus homini pœnitenti memoria corum quæ oblitus fuerat; nam recordabuntur et ad Deum convertentur omnes fines terræ; memoria enim boni, finis conversionis. Nam omnes ad imaginem et similitudinem Dei facti, notitiam Dei habent na- tura animo insitam; etiam si quis per negligentiam peccaverit, ubi poenitentiam agit, bonum recorda- tur cujus sensum innatum habet. VERS. 3. Peccare videtur qui bonum non sentit. Et hac de causa sæpius libenti et libera mente pec- cant, juxta illud ”; ‹ Quorum gloria in confusione ipsorum. Ad quos prophetia dicit : « Erubescite a gloriatione vestra. Affert enim reprehensionen et Deut. xxx, 30. s Jea * Jerem. 11, 21. ** Deut. xxxii, 32. Tim. 11, 11. Rom. Philipp. 111, 19.. , 36.

Α ώλειαν · » αἰσχυνθέντες γὰρ πεπαύσονται τοῦ κακοῦ, καὶ τὸ ἀγαθὸν ἀκολούθως ποιήσουσιν. Οΰς καὶ νῦν ἐχθροὺς ὄντας ἐντραπήναι προσεύχεται, μνησθέντες & διεπράξαντο. « Εζήτησαν » γάρ ε μου τὴν ψυχήν, ο ή πλημμελεῖν ὁμοίως ἢ ἀποκτεῖναι μὴ συντρέχουσαν αὐτοῖς εἰς ἀπόστασιν, καθ᾽ ἣν ἐκτός εἰσι τοῦ Θεοῦ. Τοῦ δὲ κατὰ κακίαν δρόμου ἀποστραφῆναι, διὰ τὸ συμφέρον αὐτοῖς ἐξαιτεῖ, καὶ μὴν αἰσχυνθῆναι ἐφ' οἷς ἐβουλήθησαν καὶ αὐτὸν γίνεσθαι κακόν, λέγοντες· • Εύγε, » τουτέστι, κρατήσομέν σου φεύγοντος ἀφ' ἡμῶν. Ορα δὲ ὅτι μέχρι τοῦ βουληθῆναι κακῶσαι δύναμιν ἔχουσιν, τὴν βλάβην οὐ δρῶντες, εἰ μὴ Θεὸς αὐτοῖς παραδῷ. Στ. ε'. Τοῦτο δὲ τὸ σωτήριόν ἐστιν ὁ Χριστὸς, δ αἴτιος αὐτοῖς αἰωνίου σωτηρίας, ὧν τοῦτο τὸ σωτή ριον όψεται πάσα σάρξ. » Στ. α'. 'Ο ἔχων εἰς Θεὸν ἐλπίδα μέχρι τοῦ παντὸς αἰῶνος οὐ καταισχύνεται, καθάπερ ὁ ἐπί τι πεποι θὼς ἕτερον ἡνίκα τῆς ἐλπίδος ἐκπέσῃ. ο Ο πεποι θὼς » γὰρ < ἐπὶ πλούτῳ, » φησίν, ο οὗτος πεσεῖται· ο καὶ, « Μὴ ἐλπίζετε ἐπ' ἄρχοντας, ἐπὶ υἱοὺς ἀνθρώ πων, οἷς οὐκ ἔστι σωτηρία. » Και, « Επικατάρατος ὃς ἐλπίδα ἔχει ἐπ' ἄνθρωπον· εὐλογημένος δὲ ἄνθρω πος δς πέποιθεν ἐπὶ τῷ Κυρίῳ, καὶ ἔσται Κύριος ἐλπὶς αὐτοῦ · › περὶ ἧς γέγραπται, ο Αναγεγεννη μένοι εἰς ἐλπίδα ζῶσαν, ο ἣν ὁ ἔχων, φησίν, οὐ κατ- αισχυνθείη εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐν τῇ δικαιοσύνῃ δὲ φύεταί τις, μηδὲν ἀδικῶν, ἔν τε σοφίᾳ πάλιν ὁ ταύ- την ποθῶν. Αὐτοῖτο δ᾽ ἂν καὶ ἀπὸ τῶν ἀδικούντων ῥυσθῆναι· πρέπον γὰρ τοῦτο κατὰ τὴν ἐπιγραφὴν τοῖς ἑτέρων χάριν αιχμαλώτοις γεγενημένοις, δικαίως γὰρ αὐτοῦσι ῥυσθῆναι. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ πρακτικὴ ἀρετὴ δικαιοσύνη ὠνόμασται, ὡς ἀδικία πᾶσα ἡ ἐν πράξει ἁμαρτία. Αξιοῖ τοίνυν ἐκ τῆς ἀδικίας ἐν τῇ δικαιο- σύνῃ ῥυσθῆναι· ἣν ὁ ἀγαπων μισεῖ τὴν ἑαυτοῦ ψυ χήν· ὅτι δὲ ἡ καθόλου ἀρετὴ δικαιοσύνη, δηλοῖ τὸν • Ο πορευόμενος ἐν δικαιοσύνῃ, ο ἄμωμος· καὶ τὸ πᾶσαν κακίαν ἀδικίαν εἶναι, τὸ, ε Αδικίαν ἐμίσησα καὶ ἐβδελυξάμην· ο καὶ τὸ, « Αἷμα Ἰησοῦ Χριστοῦ και θαρίσει ἡμᾶς ἀπὸ πάσης ἀδικίας. » Ερεῖ τὴν φωνὴν καὶ ὁ τὴν τοῦ νόμου σκιὰν ὑπερβῆναι βουλόμενος, ἵνα σχῇ Θεοῦ δικαιοσύνην, πιστεύσας εἰς Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ μὴ δικαιοσύνην ἰδίαν τὴν ἐκ τοῦ να μου. Στ. β'. Πῶς δ' ἂν οἱ ἄνθρωποι, τοσοῦτον καὶ τῶν περὶ σὲ κτισμάτων λειπόμενοι, βοὴν ἀφεῖναι τῶν σῶν ἀκοῶν ἐφικνουμένην δυνάμεθα; ἀλλ' ὡς ἀγαθὸς τρόπῳ συγκαταβάσεως • κλῖνον τὸ οὖς σου πρὸς μὲ περὶ σωτηρίας δεόμενον. - Στ. Γ΄. Δύναται ἐπὶ πάντων ἁρμόζειν· εἰ μὴ γὰρ Θεοῦ δύναμις ἐφρούρει καὶ ἐφύλαττεν τὸ κατὰ γα- στρὸς κυϊσκόμενον, οὐκ ἂν συνέστη, οὐκ ἂν μετέσχε ζωῆς. Σωματικῶς οὐ νοητέον τὸ ι ἐκ γαστρός· ο οὐ γὰρ ἅμα τῷ τόπῳ τὸ λογικὸν ἐνεργεῖ· γέγραπται γὰρ καὶ τὸν Σαμουήλ ο πρὶν γνῶναι τὸν Θεὸν, » καί- τοι θεοσεβῶς ἐξ ἀπαλῶν ὀνύχων ἀνῆκτο· λέγει δὲ καὶ „ DIDYMI ALEXANDRINI ruinam : » nan erubescentes continuo a malo absti- ment, et bonum consequenter faciunt. Qui, inimici cum sint, ut revertantur orat, eorum memores quæ sunt operati : nam quæsierunt animam meɔm, › a facinoribus et cadibus abhorrentem quibus indul- gebant, et a defectione qua a Deo defecerant. Ro- gat etiam ipsorum utilitati inserviens ut a mala via avertantur, et de consilio confundantur quo eum seduci voluerant, dicentes : « Euge;, hoc est, capla- bimus te fugientem a nobis. Notandum est hic no- cendi voluntatem illis competere; sed malum opere mon perficiunt, nisi Deus hoc eis concesserit. VERS. 5. Hoc salutare non aliud præter Chri stum, qui nobis æternæ salutis auctor, et e hoc sa- lutare videbit omnis caro 91. B PSALMUS VERS. 1. Qui sperat in Deo, non confundetur in æternum, eademque ratione fallet mox spes eum qui in alio quopiam confidit; nam: • Fidens in divitiis, hic cadet ". Ita : « Nolite confidere in prin- cipibus, et in filiis hominum,quibus non est salus ". » Ha etiam Maledictus homo qui spem habet in homine; benedictus homo qui fidit in Domino, et erit Dominus spes ejus ". › De spe autem illa scri- plum est " : • Regenerasti nos in spem vivam;» quam qui habet, ait, non confundetur in æternum. ●In justitia eruitur, » qui a peccato abstinet, et in sapientia qui illam sectatur. Dices forte illum ro- gare ut ab injustis eruatur; nec dedeceret hoc vi- ros, qui juxta inscriptionem aliorum causa in ca- ptivitatem abducti fuerant, et ideo haud immerito libertatem rogarent. At justitia quoque vocatur vita virtutibus ornata, et injustitia omne peccatum opere perfectum. Orat igitur ut ex injustitia in ju- stitia eruatur; quam qui diligit animam suam odio habet. Quod autem omnes virtutes justitia designet, docet illud : « Qui ambulat in justitia ",, irrepre- hensibilis; omnem vero malitiam injustitiam dici, indicat illud " : « Injustitiam odio habui, et abomi- natus sum ; » et rursus illud : Sanguis Jesu Chri- sti emundet nos ab omni injustitia ”. › Eamdem vocem adhibebit, quicunque legis umbram voluerit deserere, ut justitiam Dei habeat per fidem in Jesum Christum, et non justitiam suam quæ ex lege est. C VERS. 2. Qui possent homines vel creaturis quæ D te circumdant tam inferiores clamores edere tibi exaudiendos? At tu, utpote bonus, te infirmitati nostræ accommodans, inclina aures tuas ad meɔ de salute rogantem. - VERS. 6. Possunt haec ad omnes referri : nam nisi Deus servaret et foveret in utero conceptum, non subsisteret utique, vitæ omnino exsors. Proprio non spirituali sensu intelligenda illa, ‹ ex utero ; » spiritualis enim loco non conveniret. Nam scriptum est et Samuelem ante cognovisse Deum, › quando pie a teneris unguiculis educatus sit. Dicit LXX. . Jerem. xvii, 5, 7. * | Pet. 1, 3. Isa. xL, ; Luc. ui, 6. Prov. xi, 28. » Psal. cxLv, 2, 3. * Psal. xxxi, 45. or Psal. cxvul, 103. Joan. 1, 7.

δεμίαν ἐγκαταλείψει παρέσχετο χώραν. Καὶ τῶν κατ' αὐτοῦ φωνῶν τῶν μηδεμίαν βλάβην προστριψα μένων ἐξαγγέλλει παρ' ὅλον δὲ κατὰ τὸ γράμμα τὸν νόμον οὐκ ἐξωσμένων (17) ἐπὶ τῆς λέξεως καὶ τῆς σκιᾶς, εἰσελεύσομαι κατὰ τὸ ζωοποιοῦν πνεῦμα, δυσ ναστεύων βασιλικῶς. Τοῦτό μοι δεδωκότος Θεοῦ τὸ μὴ φροντίζειν τῆς κατὰ σκιὰν τοῦ νόμου δικαιοσύ νης· περὶ ἧς γράφει Παῦλος, ο Κατὰ τὴν ἐν νόμῳ δικαιοσύνην γενόμενος άμεμπτος, ο πάντα τὰ σκιώδη. “υ ἦν αὐτοῦ πρότερον κέρδη ἐζημιῶσθαι. σκύβαλά τε νομίζειν ο διὰ τὸ ὑπερέχον τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ. » Εν τισι δὲ γράφεται ο πραγματείας, ο δηλοῦν τὸ πάσης πόρρω γενέσθαι βιωτικῆς πραγματείας, διὰ τὴν ἀδικίαν τὴν ὡς τὰ πολλὰ παρεπομένην αὐτῇ, τὸν μνησθέντα θείας δικαιοσύνης. Στ. ιθ'. Ταῦτα δὲ τὰ ὑψηλὰ καὶ μεγάλα γέγονεν ἐπιδημήσαντος τοῦ Χριστοῦ· τεχθέντος γὰρ ἐκ τῆς Παρθένου, πλῆθος οὐρανίου στρατιᾶς, « Δόξα, ο έλε γον, ι ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, καὶ ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. » Τῆς γὰρ εὐδοκίας ταύτης γεγε- νημένης, τὰ ἐπὶ γῆς πάντα κατελύθη πολέμια, καὶ δόξα γέγονεν ἐν ὑψίστοις, εἰς τὰ ὕψιστα τῶν σωζομέ νων ἀναβαινόντων. Διὰ γὰρ τὸ γεγονέναι τελείους ὡς ὁ Πατὴρ ὁ οὐράνιος τέλειος ἐστιν, καὶ σχεῖν ἀνυπέρ- βλητον ἁγιότητα, τὸν Θεὸν ἔσχον ἐν ἑαυτοῖς πάντα ἐν πᾶσι γινόμενον. Ἔφη γοῦν ὁ Σωτὴρ ἐν Εὐαγγε λίοις· « Θέλω, Πάτερ, ἵνα ὅπου εἰμὶ ἐγὼ, καὶ οὗτοι ὦσι μετ' ἐμοῦ, ἵνα θεωρῶσι τὴν δόξαν τὴν ἐμήν. » Στ. κ'. (48) Προσκειμένου τοῦ, « Ἐκ τῶν ἀβύσσων ἀνήγαγές με › τοῦ « πάλιν, » εἰ μὲν « ἡ ἄβυσσος » ση- μαίνοι τὸν ἐν τοῖς περιστατικοῖς βυθοῖς μόνος ἑρμη- νεύεται ἀκόλουθον ἐκλαβεῖν· ὡς πολλάκις ἔστιν ἐκεῖθεν ὑπὸ Θεοῦ ἀναχθῆναι, ἀεὶ εὐεργετοῦντος, μαρτύριον τοῦτο τὸ φερόμενον, οὕτω, • Πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων, καὶ ἐκ πασῶν αὐτῶν ῥύσεται αὐτοὺς Κύριος. » — Αγαθότητι γὰρ ὁ Θεὸς ἐπάγων μεταδίδωσιν ἀνιμησάμενος ἐκ βάθους κακῶν τὸν κατενεχθέντα. Ἐπεὶ γὰρ τὰ κακωτικὰ ἐκταθέντα κατάγειν εἰς ᾅδου δοκεῖ, ἀκολούθως καὶ τὸ τούτων τέλος ζωοποιεῖν τὴν κοινὴν ταύτην ζωήν. Εκ προσ- ώπου δὲ ταῦτα λέγει τῆς ἀνθρωπότητος, κακῶν ὅσων πειραθέντων καὶ θλίψεων πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας, μεθ᾿ ἣν ἡμᾶς ἐζωοποίησε, δοὺς λύτρον άνθ᾿ ἡμῶν τὴν ἰδίαν ψυχήν· ὥστε τοὺς πιστοὺς ζωὴν ἔχειν αἰώνιον. Καὶ καταβὰς εἰς ᾅδου, τοὺς ἐκεῖ γενομένους δι᾿ ἁμαρτίας ἰδίας, ἀνήγαγεν. Εἰ μὲν ἡ ἄβυσσος σημαίνει τὰ περιστατικά, τὸ ι πάλιν ο δηλοῖ τὸ πολλάκις εὐεργετηθέντα τὸν ἐκ τούτων ἀπο- φυγεῖν βυθισμόν· « Πολλαὶ ο γὰρ ι αἱ θλίψεις τῶν δικαίων, καὶ ἐκ πασῶν αὐτῶν ῥύσεται αὐτοὺς ὁ Κύ ριος. » Εἰ δὲ τὸν ἅδην δηλοῖ, πῶς πάλιν ἐκεῖθεν Προσκειμένου, τῷ, «Ἐκ τῶν ἀβύσσων ἀνήγα- γές με, » του, « πάλιν, » εἰ μὲν ἡ ἄβυσσος σημαίνοι ἐν τοῖς περιστατικοῖς βυθόν, ἀκόλουθον ἐκλαβεῖν, ὡς πολλάκις ἔστιν ἐκεῖθεν ὑπὸ Θεοῦ ἀναχθῆναι, ἀεὶ εὐεργετοῦντος, μαρτύριον τοῦτο τὸ φερόμενον, οὔτι· μήνευεται, είρ- Πολλαί, κ. τ. λ. μόνος ἑρο μός DIDYMI ALEXANDRINI Deo, nec sibi quid mali ex his clamoribus accidisse. A Nondum rejecta juxta litteram lege, vel sub littera el umbra, introibo secundum vivifcanten spiritum, regia potestate potitus. Deus mihi dedit ut justitiam renuerem quæ juxta umbram legis ; de qua Paulus scribit : • Secundum justitiam quæ ex lege est con- versatus sine querela :> at omnia hæc tenebris circumfusa. Quæ ipsi prius lucra fuerant, detrimenta facta sunt, et omnia ut stercora existimat ‹ propter eminentem scientiam Dei . . Apud quosdam legi- mus : « Negotiationes non cognovi ; s indicant hæc verba virum divinæ justitiæ memorem, ab omni mundana negotiatione abhorrere propter injustitiam qua plerumque inficitur. VERS. 19. Quæ altissima et magnalia tunc per- fecta sunt, cum Christus ad nos venit: nam Christo ex Virgine nato, clamavit cœlestis exercitus multi- tudo : c Gloria in altissimis Deo, et in terra pax, et in hominibus bona voluntas "., Ubi enim hæc bona voluntas ad nos accessit, solutæ sunt super terram omnes discordia, et gloria facta est in altissimis, dum ad altissima ascenderent qui fuerant salvati. Nam perfecti cum jam essent, sicut Pater coelestis perfectus est, et summam sanctitatem haberent, Deum habebant in se omnia in omnibus factum. Ait igitur Salvator in Evangeliis : • Volo, Pater, ut ubi sum ego, et illi sint mecum, ut videant claritatem meam B C • VERS. 20. Quoniam autem his, «De abyssis eduxisti me,, adjecit, c iterum, consentaneum erit, si modo • abyssus, de profundo calamitatum intelligatur, ad hanc sententiam referre, nempe quod ex hac abysso non semel, auxiliante Deo semper benefa- cere paralo, possimus emergere, notum illud Scri- pturæ testimonium : ‹ Multæ tribulationes justo- rum, et de omnibus his liberabit eos Dominus. › -Nam benignitate et miseratione sua retrahit Deus de abysso malorum eos qui illis immersi sunt. Cum autem admissa mala ad inferos deducere videntur, rejectis malis commuņi bac vita vivificemur oportet. Ilæc vero hominum persona profert, tot calamitates, ac tot tribulationes ante adventum Salvatoris per- pessorum; at Salvator postea nos viviûicavit, ani- mam suam dans redemptionem pro nobis : ita ut p fdeles vitam æternam adipiscerentur. Ipse etiam ad inferos descendit ut animas propter peccata sua illis in locis demersas reduceret. Quod si igitur abyssus res calamitosas indicet, vox ‹ iterum > de- clarat multis beneficiis fuisse adjectum qui de ta- libus voraginibus effertur: « Nam multæ tribula- tiones justorum, et dẹ omnibus his liberabit eos * Philipp. 115, 6. ibid. 8. Luc. 11, 14. Joan. XVI, sensus elici possit, sic emendari vell im et distin- gui : expungere non liceat, sententiæ Quod si læc verba, prorsus ne fugit. Judicent doctiores. EDIT. (17) Legit interpres τοῦ νόμου ... ἐξωσμένου. (18) Lorus si quis alius mendosus, quem, ut 24. 1s Psal, XXXIII, 20.

ἐσώθη; « Μία γὰρ εἰς τὸν βίον εἴσοδός τε καὶ ἐξ- οδος. » Έοικεν οὖν πρὸς τὸ ἐζωοποιῆσθαι τὸ ἐξ ἄδου ἀνελθεῖν, εἰρῆσθαι πάλιν, ὡς ἂν δευτέρας οὔσης εὐεργεσίας. . Στ. κβ'. Καὶ ἄλλως δέ φησι, Μετὰ ψαλτηρίου καὶ κιθάρας ὑμνήσω τον μετὰ τὰ κακὰ ζωοποιοῦντα Θεὸν τὸν ἁγιάζοντα τὸν Ἰσραήλ. Δηλοῖ γὰρ τὸν ἁγια ζόμενον ἐκ τοῦ ἁγίου Θεοῦ, ὡς ἐν τῷ λέγειν τινὰς ἁγίου Θεοῦ. Λέγεται γὰρ καὶ περὶ Χριστοῦ ὡς • Εγενήθη ἡμῶν σοφία ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη και ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις. Ταῦτα γὰρ γίνεται τοῖς κατ' αὐτὰ ποιωθεῖσιν. Καὶ ἀλλαχοῦ δὲ λέγει, • Παρωξύνατε τὸν ἅγιον τοῦ Ἰσραήλ. » Ψυχὴν δὲ λυτροῦται λογικήν, τοιαύτην ὑπὲρ αὐτῆς παρασχών, ὡς καὶ ὑπὲρ σωμάτων ὁμοούσιον σῶμα. Β Στ. α'. Οὐ γὰρ ἁρμόττει τῷ αἰσθητῷ Σαλομώνι, ἀλλὰ τῷ πνευματικῷ καὶ οὕτως εἰρηνικῷ, τούνομα γὰρ τοῦτο δηλοῖ, ὡς καί φησιν· « Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν. » Περὶ οὗ γέγραφεν ὁ Θεόλογος· . Αὐτ τὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, καὶ τό· . Εὐηγγελί ζετο εἰρήνην ὑμῖν τοῖς μακράν, εἰρήνην τοῖς ἐγγὺς, ο λύσας τὴν ἔχθραν τὴν διαιροῦσαν Ἕλληνας ἀπὸ τῶν Ἑβραίων· ὥστε μίαν ποίμνην συστῆναι τῷ ἐκ Δαυίδ καὶ Παρθένου κατὰ σάρκα. Τοῦτο γὰρ τὸ, ο Βί- βλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ υἱοῦ Δαυΐδ. » Στ. β'. Καὶ τῆσδε τοῦ θανάτου κατακρίσεως ὑπὲρ αὐτῶν χάριτι θανάτου γευσάμενος. Λέγει δὲ λαὸν μὲν τὸν ἐκ περιτομής, ο πτωχοὺς » δὲ τοὺς ἐξ ἐθνῶν διὰ τὴν ἐξ ἀπιστίας καὶ κακίας πενίαν. Λέγοι δ' ἂν καὶ περὶ ὧν τό· . Μακάριοι οι πτωχοὶ τῷ πνεύ ματι. » Στ. ε'. Ταυτὸν τό· . Σὺ εἶ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ. » Τῷ δὲ « πρὸ τῆς σε λήνης, ο ταυτὸν τὸ, « Πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέ με συμπαραμενεῖ δὲ τῷ ἡλίῳ τῆς δικαιοσύνης, καὶ ἣν ἤνωσεν ἑαυτῷ σάρκα ἐμψυχωμένην ψυχῇ λο γικῇ τε καὶ νοερᾷ, τὴν ἔνωσιν ἀδιαίρετον ἔχουσα. Ἔστι δὲ καὶ πρὸ τῆς ἀναλόγως λεγομένης σελήνης τῷ τὴν Ἐκκλησίαν ἐν αὐτῷ καὶ δι᾿ αὐτοῦ ἑδρύσθαι, συγκειμένην ἐκ πάντων τῶν γενεὰν ἐχόντων ἀνθρώ- πων· οὗτοι γὰρ ἔχουσιν ἐκ γενεᾶς καὶ γενεᾶς τὴν διαδοχήν. Είρηται δὲ καὶ περὶ τῆς ὡς νύμφης Εκ κλησίας· « Τίς αὕτη ἡ ἐκκύπτουσα ὡσεὶ ὄρθρος, καλὴ ὡς σελήνη εκλεκτή ; » Στ. ς'. Αλλὰ καὶ ὥσπερ ὑετός αἴτιος εὐκαρπίας τῇ γῇ, οὕτω τοῖς πιστοῖς ὁ Σωτὴρ γεννημάτων. Στ μαίνοι δ' ἂν ὁ μὲν πόκος τὸν Ἰσραήλ, ἡ δὲ γῆ τὰ ἔθνη· ἐπεὶ πρότερον ' ἐπὶ πόκον κατῆλθεν, ο εἶτ᾽ ἐκεῖθεν « ἐπὶ τὴν γῆν, ν ἐξ ἀπειθείας τοῦ Ἰσραὴλ, πάσης ἐκ τῶν σταγόνων ποτισθείσης τῆς γῆς ἐπὶ τῷ καρποὺς ἐνέγκαι πνευματικούς. Στ. 5. Ελέγομεν την σελήνην τὴν Ἐκκλησίαν δη εχιν, 44. EXPOSITIO IN PSALMOS. A Dominus. Quod si auten inferos, quomodo exinde PSALMUS C D iterum reducentur? Nam unus introitus ad vitam, idemque exitus "., Innuere videtur vox ‹ iterum › vivificatam animam, velut altero beneficio, de inferis deduci. VERS. 22. Aliis verbis dicit: Cum psalterio et cithara cantabo Deum qui post mala vivificat, et Israel sanctificat. Declarat cuim nos sancto Deo sanctificari, quo etiam sensu quidam Dei sancti esse dicuntur. Scriptum est enim de Christo : «Factus est nobis sapientia a Deo,et justitia,et san- cuificatio, et redemptio . Nam hoc fit illis qui juxta eum informantur. Dicit etiam alias : • Ad iracundiam concitastis sanctum Israel ".› Animam redemit Christus rationalem, animam pariter ratione præditam pro ea tradens, ut et pro corpore corpus similis substantiæ. LXXI. ; et rur- VERS. 1. Nou conveniunt hæc ipsi Salomoni, sed illi qui per Salomonem innuitur et itidem se paci- ficum gessit (hæc est enim vis nominis), dicit enim : • Pacem meam do vobis ". De quo etiam scripsit Theologus Ipse enim est pax nostra sus: ‹ Evangelizavit pacem vobis qui longe fuistis, et pacem iis qui prope ",, inimicitias tollens qui- bus gentes ab Hebræis dissentiebant, ita ut unus grex fierent omnes filio David et Virginiş secundum carnem. Hoc enim indicat illud: «Liber generationis Jesu Christi filii David 28. , VERS. 2. Murle cum omnes damnati essent, beni- gnius mortem adiit. Populum vocat qui e circumci- sione, et « pauperes > qui ex gentibus crediderunt, propter summam paupertatem qua hi infidelitate et malitia capti laborabant. Eos etiam forte intendit de quibus illud : • Beati pauperes spiritu 3. > VERS. 5. Non aliter sonat illud : « Tu es sacerdos in æternum secundum ordinem Melchisedech 17. Cum illis ante lunam consentit hoc : « Ante sæcu- lum creavit me - Permanebit cum sole » justitigo caro quam sibi assumpsit anima ratiocinandi et intelligendi capaci animatam, cum sibi eam in æter- num adunivit. Luna innuitur ipsa Ecclesia, sic per analogiam vocata, quod in ipso et per ipsum sub- sislat, omnium hominum generationibus constituta : hi euim successionem habent ex generatione in generationes. Dictum est etiam de Ecclesia per sponsam figurata : « Quæ est ista quæ progreditur sicut aurora, pulchra ut luna electa " ?, Vers. 6. Uti terræ pluvia fons ubertatis, ita fide- libus Salvator fons bonorum fructuum. Innuit forte vellus Israel, et terra gentes, quando prius in • vellus descendit, et postea exinde • super ter- ram, propter Israelis incredulitatem stillicidiis irrigata est omnis terra ad fructus spirituales fe- rendos. VERS. 7. Jam statuimus per lunam Ecclesiam st ibid. 17. ss Mallilo Sap. VII, 6. Cor. 1, 30. " Isa. 1, 4. "Joan. xiv, 27. " Eph. 11, 44. 1, * Matth. v, 3. Psal. cix, 4. * Eccli. ss Cant. vi, 9.

λούν. Η γάρ σελήνη νόθον ἐξ ἡλίου δέχεται φῶς, καὶ Β (μὴ) οίκοθεν ἔχει· ὡς ἡ Ἐκκλησία ὅσον ἐστὶν ἐπὶ γῆς, ἐκ μέρους γινώσκει, καὶ οὐ γνησίως ὅλη πεφύ τισται, λήγουσα ποτε ἑπομένη κατὰ τὸν ἥλιον, ὅτε τὸ τέλειον καὶ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον ἔλθῃ, ὅτι καὶ ή σεληνιακή κατάστασις τῆς Ἐκκλησίας ἀναβρεθή σεται κατὰ τὸν Ἥλιον τῆς δικαιοσύνης ἐσομένης, ἐκ- λαμψάντων ὡς ὁ ἥλιος τῶν συμπληρούντων τὴν Ἐκ κλησίαν δικαίων ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Πατρὸς αὐτῶν. Διὸ λέγεται πρὸς τὴν νύμφην· « Τίς αὕτη ἡ ἐκχύ πτουσα ὡσεὶ ὄρθρος, ο ἀρχὴν φωτισμοῦ ἔχουσα ; εἶτ' ὡς σελήνη πλησιφαής ἐσομένη, μεθ᾽ ὅ ὡς ὁ ἥλιος θάμβος ἔσται. Στ. ιε'. Ὑμνήσουσι τὸν αὐτοῦ Πατέρα, παρ' αὐτοῦ τοῦτο μαθόντες, κατὰ Παῦλον εἰπόντα· « Εὐχαριστῶ τῷ Θεῷ μου διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ· καὶ πάλιν, «Δι' οὗ τὴν προσαγωγὴν ἐσχήκαμεν πρὸς τὸν Πατέρα· κ καὶ ὁ Σωτὴρ δέ φησιν· ὁ Οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς τὸν Πατέ ρα εἰ μὴ δι' ἐμοῦ. • Τοῦτον τοίνυν ὑμνήσουσιν ἐφ᾽ οἷς ἔτυχον ἐξ Υἱοῦ συνυμνοῦντες καὶ τὸν δι᾽ οὗ τούτων. ἠξίωνται. Στ. ις'. ο 'Ακρα δὲ τούτων τῶν ὀρέων, » αἱ τῶν προαναφωνήσεων. ἐμβάσεις εἰσίν· ἐφ᾽ ἃ φθά- σας ὁ προφητευόμενος στήριγμα γέγονεν ἐν τῇ γῇ. Στ. α΄. (19) Οἱ δὲ μελοποιὸν καὶ τῶν ἀδόντων χορο- διδάσκαλον. — Ίσραήλ δὲ ὁρῶν Θεὸν ἑρμηνεύεται. Διὸ καὶ νοοῦντες ἂν ὁρῶσιν, ἴσασιν ὅτι ἀγαθός ἐστιν, ἐπὶ συμφέροντι τοῖς ἀνθρώποις ἐπάγων τὰ δυσχερή. Στ. θ'. Ἐνεχόμενοι πρακτικῇ κακίᾳ καὶ ἀσεβείς, τὴν ἀδικίαν καθόλου πρακτικὴν οὖσαν κακίαν περι βέβληνται, » καὶ σὺν αὐτῇ τὴν ἀσέβειαν περὶ Θεοῦ προνοίας ἁμαρτάνοντες μάλιστα. « Ἐξέρχεται ο δὲ · ἀδικία » ἐκ τῶν γεννώντων διατροφήν, στέαρ είρη- μένων λογισμῶν πρακτικῶς γενομένη. Οὐ γὰρ μέχρι διαθέσεως ἐστήσαντο κακὸν, καὶ ἄλλους βλάπτειν. ἐθέλοντες. Διὸ μετὰ τὴν διάθεσιν ἀπατηλῶς ἐλάλη σαν, ἀγαθὰ δῆθεν ἐπαγγελλόμενοι. Βλασφημοῦντες δὲ κατὰ τῆς θείας προνοίας πᾶσιν ἐγνώσθησαν τοῖς ἐν τῇ γῇ, μὴ δικαίως αὐτὴν διαβάλλοντες. Οποιοί τινές εἰσιν οἱ τῇ φορᾷ τῶν ἀστέρων ανατιθέντες τὰ προαιρέσει γινόμενα. Οἱ καὶ θεοποιοῦντες τὰ ἄστρα, καὶ τὴν κτίσιν παρὰ τὸν κτίσαντα, ο εἰς οὐρα νὸν ἔθεντο τὸ στόμα αὐτῶν. » Αλλ' ὅμως ὑπὸ τῶν σοφῶν διελέγχονται ὡς θνητὰ καὶ ἀνθρώπινα λέ γοντες. Στ. ι'. Τῶν ἀσεβῶν ὑπερήφανα λελαληκότων, ὁ τοῦ Θεοῦ λαὸς ἀφορμὴν ἔσχεν ἐπιστροφῆς, φωτεινῶν ἐθέλων ἀπολαῦσαι θεωριών, ἃς « ἡμέρας, ὁ λόγος καλεῖ· τὸ δὲν ἐνθάδε (20), ο ἔνθα ὁ λέγων τοῦτο Θεός· ὁποῖον τὸ λεχθὲν Μωϋσῇ· . Σὺ δὲ αὐτοῦ στῆθι μετ' ἐμοῦ. » Καὶ πάλιν τὸ « Πῶς γνώσεται, ο ὡς τοῦ Θεοῦ, διὰ τὸ μὴ ἔχειν αἰσθητικὴν, ήγουν ὀργανικὴν - ΑΥΣΙΣ, 2. πρότασις, Οἱ μὲν τὸν Ασάφ τοιοῦ τον εἶναι λέγουσι, DIDYMI ALEXANDRINI designari. Nam lunam non propria luce, sed spuria a A sole mutuata lucet : ita et Ecclesia quandiu super terram est, ex parte cognoscit, nec tola genuino Jumine illustratur. At in fine cum sole erit, quando perfecte et facie ad faciem Deum videbit ; nam restituetur lunaris Ecclesiæ constitutio juxta Solem justitiæ informatæ; fulgebunt sicut sol justi qui complent Ecclesiam in regno Patris sui. Qua- propter dicitur ad sponsam: Quæ est ista quæ progreditur sicut aurora, >hoc est, jam orienti lumine illustrata? Deinde sicut luna plena erit, quando sicut sol omnes stupefaciet. VERS. 15. Celebrabunt Patrem Christi, ab ipso hac de re instructi, juxta Paulum dicentem: ‹ Gra- tias ago Deo meo per Jesum Christum "; » et rursus: Per ipsum habemus accessum ad Patrem *1 ;) ipse etiam Salvator ait : « Nemo venit ad Patrem nisi per me › Gratias igitur Patri referent de bonis quæ consecuti sunt, bymnos a Filio edocti, et Filio per quem tanta sunt adepti. • VERS. 16. c Summa montium, prophetarum effata ; quæ perficiens qui fuerat prædictus, funda- nentum in terra factus est. PSALMUS LXXII. VERS. 1. Asaph poeta lyricus, et cantorum choro praefectus. - Israel interpretandus videns Deum. Considerantes igitur quem vident, sciunt eum esse bonum et vel gravissimas calamitates ad utilitatem nostram convertere. › C . VERS. 9. Impietate et morum pravitate peccave- runt, iniquitate, hoc est perversis moribus, c cir- cumamici, et simul impietate, de divina provi- dentia praesertim errantes. Prodit, autem & ini- quitas ex iis qui vitam luxuriosam agunt, per mala opera adeps facta prædictorum consiliorum. Non enim deliberatione cordis tantum malum ege- runt, sed et alios perdere voluerunt. Qua de causa, animo imale disposito, fallaciter locuti sunt, bona scilicet prædicantes. At dum conviciis divinam pro- videntiam incessebant, neminem fugiebat in terris quam injusta essent ista convicia. Quales sunt qui astrorum affectionibus ea tribuunt quæ divina pro- videntia diriguntur. Qui sidera pro diis habentes, et creaturam creatori anteponentes, ciu cœlum sus- D tulerunt os suum. Probatur autem a sapientibus eos non nisi futilia et nugatoria proferre. VERS. 10. Impiis superba locutis, revertendi oc · casionem cepit populus Dei, ad lucidarum doctrina- rum contemplationem revocatus, quæ hic dies vo- cantur. Vox huc locum designat quem Deus tenet; uti Moysi dictum est: Tu autem hic stes mecum 38. Rursus e quomodo scivit, aiunt, quasi Deus sensibus carens et corporeis membris - Ephes 11, 18. sa Joan. siv, 6. Esod. Rom. 1, 8. deussel nempe : vel quid simile. EDIT. I (19) Hec formam αποδόσεως præ se ferunt, cujus (20) LXX, ἐνταῦθα.

δύναμιν, τῶν ἐπὶ γῆς προνοεῖν πραγμάτων αδυνα- τοῦντος διὰ τὸ τὴν νόησιν αὐτοῦ τύπους τῶν λεγομέ νων ή γινομένων μὴ δέχεσθαι. Καίτοι τὸ . Πῶς γνώ- σεται, » ὁμολογίαν ἔχει τοῦ γινώσκειν τὸν Θεόν, ἀγνοουμένου τοῦ τρόπου τῆς γνώσεως. Μετὰ ταῦτα δὲ καὶ ἀγνοεῖν αὐτὸν λέγουσιν, εἰπόντες, « Εἰ ἔστι γνῶσις ἐν τῷ Ὑψίστῳ; » Πεπλάνηνται δὲ νομίζοντες αὐτὸν ἔχειν διάθεσιν τὴν κατὰ ποιότητα Πατήρ γὰρ σοφίας καὶ ἀληθείας καὶ θείας ἐπιστήμης ἐστίν. Εἰ- ρηται γοῦν, ο Θεός γνώσεων Κύριος, ο καὶ, ο Ὁ δι δάσκων ἄνθρωπον γνῶσιν, » και, ο Κύριος γινώσκει τοὺς διαλογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων. » Στ. ιβ'. Καὶ πῶς ὧν διδάσκει καὶ δίδωσι λείπεται; Νεμεσητικοῦ δὲ πάθους τὸ θέλειν ἕκαστον τῶν πρὸς ἀξίαν τυγχάνειν, τοῦ ἀληθῶς σοφοῦ τὴν εὐπραγίαν ἢ δυσπραγίαν οὐκ ἐν ἡδονῇ ἡ λυπηροῖς τιθεμένου, ἀλλὰ τὴν μὲν ἐν ἀρετῆς κτήσει καὶ εὐσεβείας, τὴν δὲ τῇ τούτων στερήσει· ἐπεὶ τοίνυν ἑκατέροις συμβαίνει ἀηδῆ (21) τε καὶ λυπηρά, οὐκέτι ὡς εὐσεβέσιν ἢ ἁμαρτωλοῖς, τοῖς μὲν ταῦτα, τοῖς δὲ ἐκεῖνα συμβαίνει, ὅπερ διὰ τοῦ προκειμένου κατασκευάζεται. Ως ἂν μὲν τὸ λεχθῆναι τὰ ταράττοντα, λύσις εὐσεβὴς ἐπ ενεχθῇ. Τοιοῦτο ἐν τῷ Μαλαχίᾳ φησὶν ὁ Θεός· « Ἐβα- ρύνατε ἐπ' ἐμὲ τοὺς λόγους ὑμῶν· καὶ εἴπατε· Ἐν τίνι κατελαλήσαμέν σου; καὶ εἴπατε· Μάταιος δου- λεύων Θεῷ· καὶ ἰδοὺ μακαρίζομεν ἀλλοτρίους· καὶ ἀνοικοδομούνται πάντες ποιοῦντες ἄνομα· ἀντέστη σαν Θεῷ, καὶ ἐσώθησαν, οὐδὲν ἡμῶν πλέον ἐχόντων τῶν δουλευόντων αὐτῷ· καίτοι ἱκέται προπορευό- μενοι τοῦ προσώπου αὐτοῦ. » Πρὸς δὲ τοὺς ταῦτα λέγοντας επάγει μεθ᾿ ἕτερα· Είπατε πᾶς ποιῶν που νηρὰ, καλὸν ἐνώπιον αὐτοῦ, καὶ ἐν αὐτοῖς αὐτὸς εὐ δόκησεν. Στ. κγ'. Οὐχ ἁπλῶς δὲ, « Κτηνώδης, » εἶπεν, «έγε νήθην, » ἀλλὰ ο παρὰ σοί. ο Ὡς γὰρ πρὸς τὸν Παρ τέρα τῆς σοφίας καὶ Θεὸν τῆς γνώσεως πᾶν ἀγνοεῖ γενητὸν, καὶ Μωϋσῆς γὰρ ἰδὼν τὸν Θεὸν ἔφη· . Ἐγὼ ἄλογος εἰμι ἱκανὸς πρὸ χθὲς καὶ τρίτης ἀφ' οὗ ἦρξας λαλεῖν τῷ θεράποντί σου ισχνόφωνος καὶ βραδύγλωσ- σος ἐγώ εἰμι, ο οὐ γὰρ ἁπλῶς εἶπεν ὁ λογιώτα 2ος, ἀλλ' ἀφ' οὗ ἦρξας λαλεῖν τῷ θεράποντί σου. » Πρὶν γὰρ ἀκοῦσαι θείας φωνῆς δοκεί τις λόγιος ὀξύς τε καὶ μεγαλόφωνος εἶναι. Καὶ ᾿Αβραὰμ ἔλεγε πρὸς τὸν Κτίστην· « Ἐπεὶ ἠρξάμην λαλεῖν πρὸς τὸν Κύ- ριον, ἐγὼ δέ εἰμι γῆ καὶ σποδός, ο ὅπερ ἡγνόει πρὶν λαλῆσαι Θεῷ. Τοιοῦτος καὶ ὁ κτηνώδης παρ' αὐτῷ, μὴ γιγνώσκων ὁμοίως τὸ προνοοῦντι Θεῷ. • Διαπαντός δὲ μετ' αὐτοῦ, ὁ διαπαντὸς κατορθῶν ἀρετὴν καὶ πᾶσαν εὐσέβειαν ἄνευ τινὸς περὶ ταύτης ανωμαλίας ἐν διαλείμμασιν. Στ. κζ'. Οὐδεὶς διίσταται τοπικῶς τοῦ μὴ ἐν τόπῳ Θεοῦ. Σχέσει δὲ τὸ ἄδικον καὶ πονηρόν, μακρὰν νοεί- ται τοῦ δικαίου καὶ ἀγαθοῦ, ὅπερ ἀπόλλυσιν· ὡς καὶ σώζει τὸ ἐγγίζειν, ἀρετῆς ἀναλήψει, Θεῷ. Ταυτὸν EXPOSITIO IN PSALMOS. funt, quod verborum rerumque imagines divina mens suscipere nequit. Attamen illis vocibus, • Quomodo scivit, » Deum cognoscere omnia confi- tentur, licet scientiæ hujus ratio eos fugiat. Postea autem eum eadem nescire contendunt, dicentes : • Si est scientia in Altissimo. » Erraverunt existim mantes Deum juxta qualitatem disponi: nam Pater sapientiæ et veritatis, et divinæ scientiæ est. Dictus est ideo Deus scientiarum Dominus ";>et: ‹ ho- minem docens scientiam ; » et : « Dominus novit A de rebus providere non posset quæ super terram B ' cogitationes hominum ”.› VERS. 12. Qua autem ratione derelinquitur Deus ab his quos doctrina sua et donis instruit? Facile indignantis est, velle ut quisque pro meritis sua consequatur. At vere sapiens non felicem reputat qui voluptatibus, et miserum qui calamitatibus abun- dat; sed hominem beatum aut infelicem existimal, prout virtutibus et pietate ornatur aut destituitur. Cum igitur utrisque jucunda et injucunda eveniant, non hæc quidem peccatoribus, illa vero piis; boc enim præsenti isti versui contradiceret. At dum sermone mentem perturbantia recolunt, liberat eos pie Deus. Asserit hoc Deus ipse apud Malachiam : < Ingravastis super me verba vestra, et dixistis : In quo locuti sumus contra te? Dixistis: Vanus est qui servit Deo; el nunc nos beatos dicimus alie- nos; et, edificantur omnes qui faciunt iniqua : re- stiterunt Deo, et salvi facti sunt; et, quid amplius Cnos, quia custodivimus custodias ejus et quia ambulavimus supplices ante faciem ejus e?, iis qui ista proferant dicit inter alia: Dixistis omnes qui operamnini prava, pulchrum est coram Deo, et in ipsis complacuit sibi. D Vens. 23. Non simpliciter ait « se jumentum esse factum, » sed adjicit e apud te. » Nam coram Patre sapientiæ et Deo scientiæ creatura quælibet rudis : ita enim Moyses Deum videns: • Non sum idoneus ante hesternam neque ante nudiustertiam diem neque ex quo capisti loqui famulo tuo : gracili voce et tarda lingua ego sum ". Non absolute dixit hæc facundissimus ille vir, sed ex quo cœpisti loqui famulo tuo.»Ante enim quam divinam vocem audiisset existimabat se promptæ esse ac magnificæ eloquentia. Abraham quoque dixit ad Creatorem: • Nunc cœpi loqui ad Dominum meum; ego autem sum terra et cinis ",quod nesciebat antequam cum Deo loqueretur. Tale est jumentum apud Dominum, scientia sua divinæ providentiæ impar. ‹ Semper est cum eo, qui semper virtutem perficit et omnem pietatem, et nunquam ab ea vel niinime defe- cerit. VERS. 27. Non est qui a Deo locorum distantia elonget, cum ipse loco non contineatur; sed qui pravis et iniquis affectibus indulget, a justo et a bono procul abesse videtur, et perit; ita salvatur * I Reg. 11, 3. " Psal. xculi, 10. s ibid. 11. " Mal. 111, 13, 14, 15. '' Exod. iv, 10. Gen. XVI, (21) Legendum videtur ἡδέα.

ἀφθαρσία γενήσει· μετὰ δὲ τοῦτο. Διὸ συμπληρω- θέντος αὐτοῦ « ψαλμὸς ᾠδῆς » ἀναπέμπεται. Φθά- σαντες οὖν ἐπ' αὐτῷ ἐξομολογοῦνται τῷ τῶν κατορ- θωμάτων αἰτίῳ Θεῷ· οἱ μὲν οὖν οὔπω τέλειοι, ἐξω ομολογοῦνται μὲν περὶ ὧν ἔσχον, ἐπικαλοῦνται δὲ τῶν λειπομένων τυχεῖν· οἱ δὲ τέλειοι περὶ πάντων ἐξ- ομολογούμενοι, περὶ φυλακῆς αὐτῶν ἐπικαλοῦνται βεβαίας. Στ. ζ'. Ερήμων» δέ φησιν ἀρετῆς καὶ εὐσεβείας. Σημεῖον δὲ τῆς πονηρίας αὐτῶν, τὸ διὰ θυσιῶν αὐτοὺς ἀποτροπιάζεσθαι· ὡς δὴ βλάπτοντας εἰ μὴ λοιβήν, καὶ καπνὸν, καὶ κνίσσαν λάβοιεν. Αλλ' εἰ εὐσεβεῖς Θεὸν εἰδότες, τοῦ φρονεῖν εἰμαρμένην καὶ γοητείαν Ελευθεροί. Στ. γ'. Διωκτέον άρα πάσης (23-24) κακίας πολέμου Β οὖσας. • Τὴν ὑπερέχουσαν πάντα νοῦν εἰρήνην κ ἔχοντες, τόπος γενώμεθα τοῦ Θεοῦ καὶ κατοικητή ρίων, σκοπεύοντες πᾶσαν ἀλήθειάν τε καὶ ἀρετήν· σκοπητήριον γὰρ ἡ Σιών. Τόπος δὲ Θεοῦ καὶ ἡ ἁγία Ἐκκλησία ἐν εἰρήνῃ καθιδρυμένη. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ χάριτι Θεοῦ, καὶ οὐχ ἡμῶν δυνάμει ταῦτα κατώρθωται, αἰτίαν τῆς εἰρήνης ἀναφέρων ὁ λόγος φησίν. Στο 5. Διὰ δὲ τοῦ « ἐνύσταξαν, » τὴν τοῦ θανάτου ἐδήλωσε εὐκολίαν· καθάπερ γὰρ ὁ νυστάζων ῥᾴδιον ἐθελήσας καθεύδει, οὕτως ἐκεῖνοι σύντομον ἐδέξαντο τοῦ βίου τὸ πέρας. Στο β' δ'. Ὅτε δὲ πόρρω διέστηκεν ὁ λέγων τοῦ πρὸς ἂν ὁ λόγος, ἐπιτεταμένης χρεία φωνῆς. Ἐπεὶ τοίνυν τοῦ ποιήσαντος ἡ γενητή ουσία κεχώρισται, κραυγής τῆς κατὰ διάνοιαν δεῖ. Θεὸν δὲ καλεῖ, τῷ πάντα πε ποιηκέναι· Κύριον δὲ, τῷ δεσπόζειν τῶν ἐξ αὐτοῦ γεγονότων. Λέγοι δ' ἂν καὶ Θεὸν μὲν τὸν Πατέρα, Κύριον δὲ τὸν Υἱόν. « Ἡμέρα ο δὲ τῷ λέγοντι < θλί- ψεως » πᾶς ὁ βίος αὐτοῦ, ἤγουν αἱὼν ὁ ἐνεστηκώς, ἐν ᾧ πρὸς τὸ ῥυσθῆναι ζητεῖ τὸν Θεὸν, ὡς ἄν τις ἰα- τρὸν ἐπὶ νόσῳ διοχλούσῃ καλῶν. Ζητεῖ δὲ πράξει καὶ διαθέσει μὴ ἀπατώμενος κατὰ τοὺς τῶν περιστα τικῶν ἀγνοοῦντας τὸ τέλος, ὡς ὁ Σαούλ πρὸς ἐγγα- στρίμυθον ἀπελθὼν ἠπατήθη. Ο δὲ ἅγιος ὅσον ἐν οχλεῖται, ζητεῖ τὸν Θεὸν ἐν τῇ τῶν περιστατικῶν ἀγνοίς, καλουμένῃ νυκτί, κατὰ τὸ παρ' Ησαΐμ· • Ἐν θλίψει τοῦ Κυρίου ἐμνήσθην. » Στ. 8. Αδολεσχῶν πρὸς αὐτὸν ἐπαινετῶς. Οὕτω γὰρ κεῖται πολλάκις ἐν τῇ Γραφῇ προσευχή συνεχής. Ὑπὸ γοῦν τοῦ παιδὸς τοῦ ἱερέως ή "Αννα προσκαρ τερῆσαι κωλυομένη τῇ προσευχή, φησίν· ο Ἐκ πλήθους ἀδολεσχίας μου ἐκτέτακα ἕως τοῦ νῦν·, ἀλλὰ καὶ ο Ἰσαὰκ ἐξῆλθεν ἀδολεσχῆσαι εἰς τὸ πε- δίον. » Ἐπὶ ψεκτοῦ δὲ τὸ, ο Διηγήσαντό μοι παρά- νομοι ἀδολεσχίας. » Τὴν δ' οὖν λέξιν ἡ τοῦ προσώπου διαστέλλει ποιότης (25). Νῦν τοίνυν καὶ τὸ πρόσωπον , πάσας EXPOSITIO IN PSALMOS. A Hoc autem perfecto, « psalmus cantici, ad Deum mittitur. Qui igitur ad eumdem finem festinant, confitentur Deo, omnium virtutum auctori; qui nondum perfecti coufitentur ei de iis quæ accepe- runt, et cælera impetraturos se optant; qui vero jam perfecti de omnibus confitentur, et Deum ut ea servet rogant. VERS. 7. « Desertum » virtute ait et pietate de stitutum. Indicat illorum malitiam, quod per sacri- ficia placan i; lædent enim nisi libationes acci- piant, et fumum, et nidorem. Al si pii sint et Dei memores, liberabit eos a fatidicorum et incantato- rum sensibus. PSALMUS LXXV. PSALMUS C VERS. 3. Malitia nihil aliud præter bellum est. At pacem adepti ‹ quæ exsuperat omnem sensum locus Dei facti sumus et habitatio, omnem verita- tem et virtutem speculantes: nam specula Sion. Locus Dei est etiam sancta Ecclesia in pace ſun- data. Cum autem gratia Dei, non nostra virtute hæc perficiantur, Deum vocat hic sermo paris auctorem. VERS. 7. Per vocem e dormitaverunt, quam facile eos invadat mors, indicat; nam siculi dor- mitans quam facillime dormit, ita et illi terminum vitæ quam citissime contigerunt. LXXVI. VERS. 2-4. Quoties procul orator ab eo abest að quem verba facit, alta voce clamet necesse esi. Cum igitur a creatore multum distet creatura, cla- mare videatur oportet. Deum vocet enim, quod cuncta fecit, et Dominum, quod in omnes creaturaç dominetur. Fortasse etiam Deum Patrem vocat, et Dominum Filium. Dies tribulationis › omnis vita hominum, aut sæculum præsens, in quo ut eruatur orat Deum hominis ad instar clamat morbo labo- rantis et medicum invocantis. Inquirit autem nec mente nec opere deceptus, longe dissentiens ab illis qui finem calamitatum non agnoscunt, uti Sau! ad ventriloquam abiens deceptus est. Sanctus vir, quandiu perturbatur, Deum inquirit in calamitatum erroribus qui hoc loco nox dicuntur, juxta illud D Isaiæ : In tribulatione recordatus sum tui ** Philipp. 1v, 7. *8ª Isa. xxvi, 16. “I Reg. 1, 46. (23-24) Num legendum ut sensus sit : Omnis igitur malitia fugienda est, quippe quæ ad bellum pertineat? EDIT. VERS. 4. Deficiens ad Deum laudanda ratione. Huc enim sensu sæpius occurrit in Scriptura continua meditatio. Anna, cum a puero Heli prohibetur ne orationi instet, ait : « Quoniam ex multitudine me- ditationis meæ extendi usque nunc ); s imo, e et egressus est Isaac exerceri (meditari) in campo ***. » Ita etiam ait homo incriminatus : • Narraverunt mihi iniqui fabulationes (meditationes). Vocis • meditationis › sensum mens oratoris definit et *** Gen. xxiv, 63. so Psal. cxvili, 85. hunc Didymum invenient hellenistæ vel nova voca- bula vel novos illorum sensus. (25) Non hic solum sed et alibi apud nostrum

σεν, δηλοῦν τὴν ψυχήν. Οὕτω γὰρ καὶ Στέφανος ἔλεγε· « Κύριε Ἰησοῦ, δέξαι τὸ πνεῦμά μου. ο Όλι- χωρήσας δὲ διὰ τοὺς ἐπικειμένους ἐχθροὺς ἐπέδω κεν ἑαυτὸν τῷ Θεῷ. — Προπαθεία τινὶ γεγένημαι, ὡς τάραχον ὑπομεῖναι· ἀλλ' οὐκ ἐφθεγξάμην ταρα- χῶδες οὐδὲν, διαθέσει τινὶ τεθορυβημένῃ γεγένημαι. καὶ ἡ λέξις ἐπαινετὰ, οὗ τὸ πνεῦμα ὠλιγοψύχη Στ. ιζ'. Περιτρέχοντα γὰρ πανταχοῦ τὰ τοῦ Θεοῦ βέλη διεπορεύοντο κηρύττοντα. Στ. κ'. Διὰ τὸ ἀκατάληπτον εἶναι τὸν τῆς πορείας αὐτοῦ λόγον. Στ. α'. Νόμον νῦν ἔφη τὴν Παλαιὰν πᾶσαν Γραφήν, ήγουν διδάσκει τὰ μὲν φεύγειν, τὰ δὲ κατορθοῦν, ὅπερ ἔργον νόμου, τὰ μὲν ἀπαγορεύοντος, τὰ δὲ καὶ προσ- τάττοντος. Οἱ Χριστοῦ νοῦν ἔχοντες ταῦτα συνῆσαν πνευματικῶς. Διηγήσαντο γὰρ αὐτοῖς οἱ κατὰ πνεῦμα πατέρες· καὶ αὐτοὶ δὲ ἐπιστήμης ἑτέρους ἐγέννη σαν, ὅπως κἀκεῖνοι τοῖς μετ᾿ αὐτοὺς διηγήσωνται. Στ. κα'. Τὸ δυνάμενον καταφλέξαι ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ αὐτῶν τὴν ὑλικὴν προαίρεσιν. Στ. ξγ'. Τάχα δὲ καὶ τεθνηκυίας αὐτὰς ἐν τοσούτῳ κακῷ ἐμακάρισαν μᾶλλον ἢ ἔκλαυσαν. Στ. ξζ. Πάλιν δὲ τὰς ἄλλας καταλιπών φυλάς, μόνης μέμνηται τῆς Ἐφραίμ, τὴν ἐσομένην προ- ορῶν τυραννίδα· ἐκ ταύτης γὰρ ὁ Ἱεροβοαμ ὁρμώ- μενος τὰς δέκα φυλὰς ἐκ τῆς Δαυϊτικῆς ἀπέρρηξε βασιλείας. Στ. ο'. Διὰ γὰρ τούτου δοκιμήν δεδωκότα αὐτὸν ὁ Θεὸς πίστεως καὶ εὐσεβείας, τῆς τε τῶν ὑπ' αὐτῶν προνοίας ἐξελέξατο ἐπὶ τὴν τῶν λογικωτέρων θρεμ μάτων ἀρχήν. Στ. α΄. Οἱ δὲ τὴν ὑπὸ Ῥωμαίων αἰχμαλωσίαν μετὰ τὴν εἰς τὸν Χριστὸν παροινίαν· ἄλλοι δὲ τὴν ἐπὶ τοῦ Ἐπιφανούς 'Αντιόχου. Στ. β'. Οὐ μακρὰν οὐδὲ πόῤῥω τῆς Ἱερουσαλήμ, ἀλλὰ κύκλῳ αὐτῆς (αὕτη δέ ἐστιν ἡ τῆς εἰρήνης δρασις). Ἐπεὶ οὖν ὁ σκανδαλιζόμενος έξω γίνεται τῆς Ἱερουσαλήμ, τῆς τῶν δογμάτων ὀρθότητος, περὶ αὐτὴν καὶ κύκλῳ αὐτῆς ἐκχεῖται τὸ προειρημένον αἷμα, καὶ οὐκ ἦν θάπτων, οὐδὲ ταφῆς ἀξιώδων, διὰ τὸ ὑπεραίρειν αὐτοῦ τὰ ἁμαρτήματα. Τοιαῦτα δὲ τὰ μετὰ τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας πταιόμενα. Ἐπεὶ οὖν συνθάπτεται Χριστῷ ὁ βαπτιζόμενος, δεύτερον δὲ οὐκ εἴη λουτρόν, εἰκότως « οὐκ ἦν ὁ θάπτων, τοὺς μετὰ τὸ λουτρὸν ἠσεβηκότας. Στ. δ'. Ταῦτα δικαιολογίας, ήρτηται δ' ἐκ τῆς παρὰ Θεῷ. Εἰ γὰρ καὶ ἡμεῖς ἄξιοι, φησὶν, ὧν περ πόνθαμεν, ἀλλὰ τὸ ὄνομα τὸ σὸν ἡμῖν συνονειδί- ζεται. "Ωσπερ καὶ αὐτὸς ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Ἡσαΐου λέγει· « Δι' ὑμᾶς (πάντας) τὸ ὄνομά μου βλασ φημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσιν. » Γείτονας δὲ καλεῖ τοὺς Ιδουμαίους, Αμμονίτας, καὶ Μωαβίτας, καὶ τὰ ἄλλα ἔθνη τὰ ὅμορα, ἅπερ αὐτοῖς ἀντίπαλα καὶ DIDYMI ALEXANDRINI rerum natura. Hic autem mens et vox laudanda : A Animam revelat; cujus spiritus pusillanimis factus est. Ita enim et Stephanus ait : c Donine Jesu, sus- cipe spiritum meum". › Sibimetipsi diffidens pro- pter instantes inimicos Deo se tradit. Anticipata quadam perturbatione turbatus sum; at turbulen- tum nihil locutus sum, mens tantum turbata fuit. VERS. 17. Undique enim volantia Dei tela, in transitu eum prædicabant. tio. - VERS. 20. Quia nemini perspicua viarum ejus ra- PSALMUS VERS. 1. Legem dicit hic omne Vetus Testamen- B tum, quippe quod nos hæc fugere, illa vero perfi- sere docet: quod est legis alia quidem vetantis, alia autem præscribentis, - Qui Christi mentem habent, hæc spiritualiter intellexerunt. Narraverunt enim eis qui juxta spiritum patres; ipsi etiam alios do- cuerunt, qui rursus minores se his doctrinis in- struerent. VERS. 21. Ignis scilicet qui ad illustrandos cos sensus eorum humiles tombu.it. VERS. 63. Mediis in calamitatibus defunctas forte beatas prædicaverunt, nedum eas plorarent. VERS. 67. Rursus omissis cateris tribubus, unam tribum Ephraim memorat, quam regno potitu- ram prævidebat ; ex ea enim egressus est Jeroboam qui decem tribus Davidico imperio subduxit. VERS. 70. Propter hoc et divinam in eos provi- dentiam, elegit Deus fidei et pietatis virum qui se exemplum gesserat, ut sapientiori gregi præsit. C PSALMUS VERS. 1. Quidam hæc de Jerusalem a Romanis, postquam Judaei in Christum bacchati sunt, capta interpretantur; alii autem de Antiochi Epiphanis in- cursibus. VERS. 2. Non longe a Jerusalem, nec prope Jeru salem, sed in circuitu ejus (ipsa enim est visio pacis). Quando igitur qui scandalizatur, e Jerusalem ejicitur, verarum doctrinarum arce, extra illam et in circuitu ejus eſſfunditur prædictus sanguis, ‹ et non est qui sepeliat, , aut eum sepultura dignum exi- simet ; lanta sunt ejus peccata! Tales suut post agnitam veritatem lapsus ! Itaque cum baptizatus cum Christo cousepelitur, alia non erit redemptio, et sane ‹ non erat qui sepeliret eos qui semel cum redempti sint denuo peccant. VERS. 4. Hæc causam et quidem apud Deum de- fendentis suam. Etenim licet nos merito patiamur, inquit, altamen nomen tuum improperio est. Ita enim ipse Deus apud Isaiam " loquitur : . Propter vos semper nomen meum blasphematur in genti- bus. » Vicinos vocal Idunæos, Ammonitas el Moa- bitas, et cæteras gentes confines, quæ ipsis adversæ et infense. < ln circuitu nostro sunt . genti- - «s Act. vi, 58. ss Isa. LII, 5. D LXXVII. LXXVIII.

πολέμια καλεί. - Κύκλῳ δὲ ἡμῶν εἰσιν • Ελ- λήνων οἱ σοφοί μυκτηρίζοντες καὶ χλευάζοντες ἡμᾶς ὡς ἀνεξετάστως καὶ μωρῶς πιστεύοντας. – Πε- παίδευκας, φησί, τοὺς Ἰδουμαίους ἱκανῶς. • Ηδη ποτέ μετάγαγε τὴν ὀργήν σου ἐπὶ τὰ ἔθνη, τὰ δυσ- σεβῆ καὶ ἐπὶ βασιλείας ἀλλοτρίας τοῦ σοῦ σεβά σματος. Στ. ιγ΄. Μυστικώτερον δὲ ἐρεῖς, ἐν τῷ παρόντι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι βίῳ, ἢ ἐν ἀμφοτέραις ταῖς γε νεαῖς, τῇ τε ἐκ περιτομῆς, καὶ τῇ κλήσεως τῶν ἐθνῶν· ὅπως καὶ αὐταὶ μάθωσιν Θεὸν αἰνεῖν. Στ. β'. Οδηγεῖ καὶ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν προστιθε- Β μένους ὡσεὶ πρόβατα, τουτέστιν ὡς τὰ ἑαυτοῦ πρό- βατα τοὺς Ἰσραηλίτας. Ἰωσὴφ γὰρ ἑρμηνευόμενος Κυρίου πρόσθεσις (26), σημαίνει τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν τοῖς ἐκ περιτομῆς προστιθεμένους. Καθήμενος δὲ ἐπὶ τῶν χερουβὶμ ν ὁ Κύριος ἐστιν, ὡς ἐν τῷ Ἰεζεκιήλ παρίσταται. Εφέψεται δὲ τοῖς ἐν τοῖς ζώοις οὖσιν, τετευχόσι ταύτης τῆς προσηγορίας ἀπὸ τῆς προσούσης αὐτοῖς σοφίας. Πλήθος γὰρ γνώ σεως ἑρμηνεύεται τὰ χερουβίμ. Στ. ιβ'. Ηφίει τὰς παραφυάδας αὐτῆς ἕως καὶ αὐτῶν τῶν ποταμῶν τῶν ποτιζόντων αὐτὴν, ἐπὶ τὸ τὸν κατάλληλον καρπὸν ἀποδοῦναι. Στ. ιγ'. Εἰσὶ δὲ οὗτοι ψευδοδιδάσκαλοι, καὶ τὰ τῆς πλάνης πνεύματα. Τρυγώσι δὲ αὐτὴν ἔχουσαν σταφυλὴν χολῆς καὶ βότρυν πικρίας αὐτοῖς· γέγονε γὰρ τοιούτων οιστική. Καὶ ὅτε μὲν ἀντὶ τῶν ἠθικῶν " ἀρετῶν πάθη καρποφορεί, ακάνθας ἀντὶ σταφυλῶν ἤγαγεν· ὅτε δὲ περὶ τὰ τῆς γνώσεως ἁμαρτάνει, σταφυλὴν χολῆς καὶ βότρυν πικρίας φέρει. Στ. ιη'. « Τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, » φησίν, ο έκρα- ταίωσας ἑαυτῷ, » μὴ συγχωρήσας αὐτὸν ἐκ σπέρματος ἀνδρὸς τὴν σύστασιν ἔχειν τοῦ σώματος· ἐπελθόν- τος γὰρ Πνεύματος ἁγίου τῇ Παρθένῳ, καὶ τῆς τοῦ Ὑψίστου δυνάμεως, ὁ ἅγιος οὗτος τόκος ὑπέστη, ὅστις ἡτοιμάσατο τὴν ἄμπελον πρὸς καρποφορίαν. νος. - Στ. ι'. 'Αλλότριον δὲ Θεὸν πρόσφατον, τὸν πεπλα νημένως παρὰ τοῖς ἔθνεσιν νενομισμένον ὠνόμασε, τὴν πολύθεον εἰδωλολατρείαν οὕτω παραπεμπόμε- Ταῦτα τὴν ᾿Αρείου καὶ Εὐνομίου παρα- πληξίαν ἐλέγχει· εἰ γὰρ οὐχ ὁμοούσιος, ἀλλότριος ἄρα καλεῖτ᾽ ἂν εἰκότως· καὶ εἰ ἦν ὅτε οὐκ ἦν, πρόσφατον προσεκύνουν τὸν Θεὸν μὴ συνιέντες τὸ εἰρημένον, « Ο δὲ Θεὸς ἐν μέσῳ βασιλεὺς ἡμῶν πρὸ αἰώνων. » - Στ. β'. Ἐπικρύπτοντες τὰ ἴδια αὐτῶν πρόσωπα, καθὰ κατ' εἰκόνα τοῦ Θεοῦ ἐστε. — Καταπονουμένους βυόμενοι ἐκ τῶν πλεονεκτούντων ἁμαρτωλῶν. Ἀλλὰ καὶ τοῖς κατ᾿ ἀρετὴν θεοποιηθεῖσι λέγεται ὅπως τὸν ἀναβάλλοντα τὸν φαῦλον πατέρα, καὶ τὸν τῆς πονηρίας πλοῦτον κρίνωσιν ἀξίως τῆς πρὸς αὐτὸν - EXPOSITIO IN PSALMOS. - 14.9 - si absque ullo examine et stulte crederemus. Informasti, inquit, Idumæos apte; ‹ effunde jam iram tuam in gentes impias, et in regna aliena quæ te non verentur. A les doctores subsannantes et irridentes nos, ac VERS. 13. Mystice dices : In praesenti et in futura vita. Aut in utraque generatione, in ea quæ de circumcisione, et in ea quæ de gentibus vocata, ut ipsi discant Deum laudare. LXXIX. VERS. 2. Deducit etiam eos qui de gentibus ad- jecti sunt velut oves, hoc est, ut ores suos Israeli- tas. Nam Joseph additamentum interpretandus significat fideles, iis qui de circumcisione sunt • Sedet super cherubim Dominus, uti Ezechiel docet ss, His autem animalibus in- sidet, utpote propter scientiam suam tanto munere dignis. Nam vocem cherubim interpretantur scien- - PSALMUS additos. - « C tiæ multitudinem. VERS. 12. • Propagines suas extendit, usque ad ipsa flumina quibus irrigatur, ut vicissim fructus ferat. VERS. 13. Hi sunt falsarum doctrinarum docto- res, et erroris spiritus. Vindemiant autem eam uvas fellis et botros amaritudinis ferentem; talia enim præbet. Nam quando, neglecta virtute, cupiditati- PSALMUS bus indulget, spinas pro uvis fert; quando autem circa veritatem errat, uvam fellis dat et botrum amaritudinis ". ' VERS. 18. Filium hominis, ait, confirmasti tibi, non passus eum ex hominis semine corpus assumere : nam superveniente Spiritu sancto in Virginem, et virtute Altissimi, natus est sancta illa soboles, quæ vineam excoluit ut fructus ferret. LXXX. VERS. 10. Deum recentem et alienum vocat eos qui falso a gentibus exculti fuere, et ideo damnat impiam multorum deorum adorationem. - Hæc D etiam Arii et Eunomii insaniam confutant; nisi enim Christus consubstantialis, alienus dicatur oportet; et si non semper exstitit, recentem ado- raverunt Deum Christiani, illius effati immemores: Deus autem rex noster ante sæculum **. › PSALMUS LXXXI. - VERS. 2. Facies vestras deturpantes quibus ad imaginem Dei estis. Aflictos eruentes de manu peccatorum eos opprimentium. Piis etiam et justis hominibus præcipitur ut scelestum patrem et ma- litiæ divitias judicent, uti viros decet a Deo ado- platos et educatos; justificent vero hominem pro- ** Ezech. x, 1. ** Deut. xxx11,32. Psal. LXXIII, 12. terminavit, consumpsit. (26) A radice pi, addidit. Alii autem Joseph corruptionem aut ablationem explicant a radice MD,

Α διὰ παιδεύσεως προστασίας· δικαιούτωσαν δὲ καὶ Β τὸν δι' ἀτυφίαν ταπεινὸν, καὶ πένητα διὰ τὸ πονεῖν ὑπὲρ εὐσεβείας γεγενημένον. Στ. ζ'. Αποθνήσκουσι δὲ οὐχὶ οἱ ἄνθρωποι τὸν κοινὸν θάνατον, ἀλλὰ τὸν ἑπόμενον τῇ ἁμαρτίᾳ θά- νατον, πίπτοντες παραπλησίως τῷ πεσόντι ἐνὶ τῶν ἀρχόντων. • Οὗτος δέ ἐστιν ὁ διάβολος· τοῦτο δὲ γέν γονε διὰ τὴν πρὸς τὸν ὄφιν συγκατάβασιν. Στ. ιδ'. Τροχού φύσις στρεπτή, καὶ οὐχ ἑστῶτα ἐν ταυτῷ· τοιοῦτος δὲ πᾶς ὁ τῶν ἀθέων βίος, καιρῷ μὲν εἰς ὕψος ἐπαιρόμενος, εἶτα στροφήν ποιούμενος τὴν ἐπὶ τοὐναντίον, τροχῷ παραπλησίως. Στ. ιθ'. Εἰ καὶ ἄλλοι ὑψηλοὶ καὶ ὑψίστου ἐκ Θεοῦ γεγένηνται, ἀρετῇ μετεωριζόμενοι καὶ ὑψούμενοι. 'Αλλ' οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων ἐξ ἑαυτοῦ καὶ κατ᾽ οὐσίαν ἐστὶν τοιοῦτος· μόνος γὰρ Θεὸς ὕψιστος, ποιῶν ἀλλ᾽ οὐ γινόμενος, ὡς μόνος σοφός ἐστιν καὶ μόνος ἀλη θινὸς παρέχων σοφίαν καὶ ἀλήθειαν. Στ. ιβ'. Δίδωσιν ὁ Θεὸς χάριν τοῖς σωζομένοις χάριτι κατὰ τὸ, ο Χάριτί έστε σεσωσμένοι. » Στ. β'. Εὐδοκεῖ τὴν ἀγαθὴν καὶ σπουδαίαν καρ- δίαν γῆν ὑπάρχουσαν αὐτοῦ, Κύριος. Τὸν παρ' αὐτοῦ γὰρ δεχομένη σπόρον, ἀνὰ ἑκατὸν ἀποδίδωσιν. Εις ἣν ἀποστρέφει καὶ τὸ πλῆθος τῶν αἰχμαλωτισθέντων ὑπὸ πονηρῶν δυνάμεων λογισμῶν ἐκχωδόντας (27) διὰ τὸ τοῖς πάθεσι μάχεσθαι· τοῦτο δὲ δράσας, ἄφεσιν παρέχει πᾶσιν ἁμαρτιῶν· κἂν ἐφαμάρτωσιν, ἐπι- καλύπτει δι' ἀρετῆς οὐκ ἐγκρυπτούσης αὐτὰς, ἀλλὰ δι' ὅλον ἀφανιζούσης· ὡς καὶ, ο 'Αγάπη καλύπτει πλῆθος ἁμαρτιῶν. » ὡς γὰρ ἐπιστήμη καλύπτει τὴν ἄγνοιαν, οὕτως ἀγάπη θεία ἡ αὐτὴ οὖσα τῇ ἀρετῇ καλύπτει τὰς ἁμαρτίας, ὧν ἂν εὐδοκήσει κρίνας εὐεργετεῖν. Εὐδόκησε δὲ τὸν Υἱὸν ἀποστείλας. τὸν ἑαυτοῦ, ὀφθῆναι τε ποιήσας ἐπὶ γῆς καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναναστραφήναι. Οὗ δὴ καὶ τεχθέντος ἐλέγετο, « Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. » Εντεῦθεν δὲ δῆλον, ὡς οὐ πάθος ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ, ὑποστῆναι δὲ οἰκονομεῖται δι' ἁμαρτίας· ὧν ἀναιρουμένων καὶ αὕτη συναπέρ χεται. Οργὴ δὲ καὶ θυμὸς ὁμωνύμως, καὶ οἱ τούτοις ὑπηρετούμενοι, ὀργῆς» λεγόμενοι « σκεύη. » Στ. δ'. ὡς δὲ Θεὸν σωτηριῶν αἰτεῖ, μετανοίας πρό- φασιν αὐτοῖς εἰς ἐπιστροφὴν παρασχεῖν, ὡς ἂν λύσει σι καὶ ὃν ἐξῆψαν αὐτοὶ δι᾿ ἁμαρτίας θυμόν· οὐδὲ γὰρ πῦρ ἐστιν ἔτι τῆς καυστικῆς ὕλης ἀνηλωμένης. Οτε καὶ Θεὸς ζωοῖ τοὺς πρὸς αὐτὸν ἐπιστρέφοντας ἐκ τῆς προτέρας ἐπιστροφῆς (28), ήγουν καὶ αὐτὸς επιστρέφει πρὸς οὓς ἀπεστράφη δι' ἁμαρτίας. Στ. ι'. Ετι καὶ τῶν σωτηρίων θαυμάτων, νεκρῶν μὲν ἀνισταμένων, τυφλῶν δὲ βλεπόντων, καὶ λεπρῶν καθαριζομένων, καὶ τῶν ὁμοίων γινομένων θαυ μάτων. ὡς δὲ μακρὰν ἀπὸ ἁμαρτωλῶν σωτηρία, ενεργούντων τὰ τῆς ἀπωλείας, οὕτως ἐγγὺς τῶν διὰ με μι $479 DIDYMI ALEXANDRINI pter modestian suam humilem, et propter ea quæ pro pietate toleravit egenum factum. VERS. 7. Moriuntur homines non quidem cum- muni morte, sed ea que peccatum insequitur, nempe cadentes sicut unus de principibus. » Ilic autem diabolus quippe qui tunc cecidit cum for- mam serpentis induit. PSALMUS VERS. 14. Rota natura mobilis et inconstans ; talis est impiorum vita; pro temporum varietate nunc in sublime feruntur, nunc inde relabuntur, rutae ad instar. VERS. 19. Alii quidem per altissimum Deum ex- celsi occurrunt, virtute in sublime lati et exallati. At non est inter eos qui per se et natura sua talis sit : nam Deus solus altissimus, creator man crea tura, uti etiam solus sapiens, et solus verus, sa- pientiam docens et veritatem. PSALMUS VERS. 12. Gratiam dat Deus iis qui gratia sale vantur juxta illud: ‹ Gratia salvati estis **. PSALMUS VERS. 2. Benedicit Dominus terram suam, cor bonum et justitiæ studiosum. Qui enim ab eo senien accepit centuplum reddit. In terram Domini redibit multitudo eorum qui a malis potestatibus in capli- vitate detinebantur, et qui cupiditatibus adversantes Jacob dicuntur. Quo facto, peccata omnia re- mittet; et si insuper peccant, operiet peccata per virtutem ea non occultantem, sed omnino tollen- tein, uti dicit : « Charitas operit multitudinem pec- catorium ". » Nam sicut scientia ignorantiam operit, ita divina charitas quæ a virtute non alia est, operit peccata eorum quos benedicere dignatus fuerit. Be- nedixit autem eos Filium suum mittens, super ter- ram conspiciendum et cum hominibus commora- turum. Quo quidem nato, dictum est : • Gloria in altissimis Deo, et in terra pax, in hominibus bona voluntas 58., Exinde apparet Dei iram non esse affectum ; peccatis hominum incenditur, et peccatis ablatis, statim restinguitur ipsa. Ira el furor unum idemque significant; quorum ministri • vasa iræ, vocantur. VERS. 4. Deum sanitatum orat, ut nominibus oc- casionem pœnitentiæ ad conversionem præbeat; sic enim furorem sedabunt quem ipsi per peccata con- citaverant: nam sublata omni materia ignea, jam non est ignis. Quando Deus eos vivificat, qui ex pristina sua conversatione ad eum convertuntur, ipse etiam eos rursus admittit quos propter eorum peccata rejecerat. VERS. 10. Cum miracula salutaria fient, et mor- tui resurgent, et cæci videbunt, et leprosi muuda- buntur, et alia hujusce generis prodigia cernentur. Ut autem procul a peccatoribus salutare, qui opera perditionis perficiunt, ita Dominus prope eos qui * Ephes. 1, 5. Prov. x. 12. Luc. 13, 14. C D LXXXH. LXXXIH. LXXXIV. (27) Ita cod. (28) Forte αποστροφής. Επιτ.

Α τοῦ. Διό φησιν ἐν Εὐαγγελίοις· « Εἰ μὴ τὰ ἔργα Β ἐποίησα ἐν αὐτοῖς ἃ οὐδεὶς ἄλλος ἐποίησεν, ἁμαρτίαν οὐκ εἶχον. » "Αν τὰ αὐτὰ μὲν γὰρ ἔσθ' ὅτε δρῶσι και τὰ τὸ ὑποκείμενον, ὁ δὲ τρόπος διάφορος. Οἱ μὲν γὰρ εὐχῇ καὶ πίστει, ὁ δὲ μετ' ἐξουσίας εποίει. Ικανὰ δὲ περὶ τούτων εἴρηται καὶ ἐν ἀρχῇ τοῦ πβ' ψαλ μου (31). Στ. ια'. Ὁ τὰ ἀγαθὰ αἱρούμενος, δι' αὐτὰ τῇ τού- των ἐνευφραίνεται κτήσει· ὁποῖον καὶ τὸ φοβεῖσθαι τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ, διὸ μετ' εὐφροσύνης αὐτοῦ τυ χεῖν. Στ. ς'. Ἐν ᾗ ἐγγράφονται οὐ μόνον ἄρχοντες, ἀλλὰ καὶ λαοί· ἥτις ἐστὶν Ἐκκλησία πρωτοτόκων απογε γραμμένων ἐν οὐρανῷ. ἂν ἀναγραφὴ οὐ συλλαβῶν τε καὶ ὀνομάτων, ἀλλὰ τῶν ψυχῆς δηλούντων ποιότη τα. Εν ὁ μόνος ὁρῶν, μόνος δύναται καὶ τὴν γραφήν αὐτῶν διηγήσασθαι. Ἐκ δὲ τοῦ ἐναντίον, φησὶν Ιε- ρεμίας, « Αφεστηκότες ἐπὶ τῆς γῆς γραφήσονται. Δῆλον ως τινί τινα (32) τοῦ χοϊκού περικείμενοι φρονοῦντες ἐπίγεια, ὥσπερ ἐκεῖνοι τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπ᾽ οὐρανοῦ φρονοῦντες ἔχουσιν ἐν οὐρανῷ τὸ πολί τευμα ἐνταγέντες βίβλῳ Θεοῦ, Στ. α'. Υπέρ μαςλέθ, » τουτέστιν ὑπὲρ χορού χορείας τῶν υἱῶν Χορέ, ὑπὲρ συνετῶς ἀποκρίνασθαι τῷ τὸν Θεὸν φοβουμένῳ, καὶ διὰ τοῦτο τυγχάνοντε ἀληθῶς Ισραηλίτῃ. Δἰμὲν γὰρ ἑρμηνεύεται φόβος αὐτῶν, ὡς πάντα τὸν ἔχοντα τὸν θεῖον φόβον, Αι- μὰν εἶναι. Ο προσήκει σύνεσιν ἀποκρίνασθαι, σύνο εσιν ἔχοντι πρὸς ἀκρόασιν μετὰ χορείας θείας, τοῦ ψαλμοῦ τὴν ᾠδὴν ἀπαγγέλλοντος. Στ. β'. Ἐν ἡμέρᾳ μὲν οὖν καὶ πραγμάτων εὐφορία παραμεῖναί μοι τὴν τῶν ἀγαθῶν μετουσίαν αἰτῶ. Ἐν νυκτὶ δὲ καὶ δυσκολίᾳ, ὅπως τέλος λαβούσης τῆς νυ κτὸς, τὸ πνεῦμά μου πρὸς σὲ ὀρθρίσαι δυνήσεται. Καὶ ἁπλούστερον δὲ λέγοιτο κατὰ τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος· « Ο Πατήρ μου ποιήσει τὴν ἐκδίκησιν τῶν τέκνων αὐτοῦ τῶν βοώντων πρὸς αὐτὸν ἡμέρας καὶ νυκτός. » Ο γὰρ τὸν νόμον Κυρίου μελετῶν ἡμέρας καὶ νυκτὸς, αὐτῷ τούτῳ κέκραγε πρὸς τὸν Θεὸν τῆς σωτηρίας αὐτοῦ ἡμέρας καὶ νυκτός, ἢ σωτηρίαν αί- τῶν, ἡ φυλαχθῆναι παροῦσαν. Πολλῆς δὲ παῤῥησίας, τὸ, « Εἰσελθέτω ἐνώπιόν σου ἡ προσευχή μου, » ώς ἂν τὰ ὄντως ἀγαθὰ βουλομένου, ἃ καὶ αὐτῷ συμφέ ρει, καὶ Θεῷ φίλον διδόναι, καὶ κλίνειν πρὸς τὸν αἰ- τοῦντα συγκαταβάσει τὸ οὖς, ο Κέκραγα δὲ πρὸς σὲ, › ἔφη. - Στ. ς'. ὡς γὰρ οἱ νεκροί, φησὶν, ἐλπίζουσιν οὐκ έτι βοήθειαν ἀνθρωπίνην οὐδεμίαν, οὕτως κἀγὼ τοῦ προσδοκᾷν τι χρηστὸν ἠλευθέρωμαι, τουτέστιν, ἀνέλ- πιστά μοι πανταχόθεν ἐστίν. Οὐ γὰρ ἐκ τῆς σῆς ἀπώσθην χειρός· τὸν ὑπὸ ταύτης γὰρ φρουρούμενον οὐδεὶς ἁρπάσαι δυνήσεται, ο καθά φησιν αὐτὸς ὁ τινές τινί? εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου φοροῦντες. DIDYMI ALEXANDRINI in Evangelio : Si opera non fecissem in eis quæ nemo alius fecit, peccatum non haberent”. Etiamsi eadem opera faciunt, ea saltem non eodem modo: illi enim votis et fide, ipse autem auctori- tate et virtute sua. Sed sufficiunt quæ hac de re principio psalmi octogesimi secundi diximus. VERS. 11. Qui bona selegerit, quorum fruitione lætetur. Ita et timere nomen Domini, ut eo cum Laetitia fruatur. PSALMUS VERS. 6. In ea inscribuntur non principes modo, sed et populi scriptura hæc non aliud præter Ecclesiam primogenitorum in calo descriptorum. Quorum inscriptio non syllabis fit aut nominibus, sed signis qualitatem animæ significantibus; nec potest eorum scripturam narrare nisi qui solus inscriptionem videt. E contra Qui receperunt in terra scribentur, ait Jeremias". Decet eos in terre- nis manere qui terrena sapiunt; eos autem qui imaginem Dei cœlestis colunt, in cœlo conversa- tionem habere, libro Dei inscriptos. PSALMUS VERS. 1. Pro macleth, hoc est pro saltatione c chori filiorum Core, ut sapienter respondeat qui timet Deum et ideo verus Israelita est. Æman enim interpretatur timor corum, et man erit qui- cunque Deum timuerit. Canticum psalmi recitantes oportet, ut cum intellectu respondeant, et cum in- tellectu audiendo saltationem solemnem dirigant. Vans. 2. In die quidem negotiorum mole op- pressus, oro ut bona tua mecum communices. In nocte autem et in tristitia, ut, fugala nocte, spiri tus meus ad te oriri possit. Simplicius etiam loque- retur juxta illa Salvatoris: ‹ Pater meus faciet vindictam filiorum suorum clamantium ad se die ac nocte 7³. Qui enim die ac nocte legem Domini aneditatur, hoc ipso ad Deum salutis clamat die ac D nocte, ut Deus salutem ipsi aut largiatur aut ser- vet. Multa cum fiducia adjicit : • Intret in conspe- ctu tuo oratio mea, certus se ea petere quæ ipsi utilia, et per se-vere bona, et quæ Deus libenter concedet; orat eliam ut aurem suam ad precem henignius inclinet. + Nam clamavi ad te, › inquit. - LX XXVI. LXXXVII. Vers. 6. Uti mortui, inquit, jam non amplius ullum humanum auxilium sperant, ita ego quoque a sperande quovis bono liberatus. sumi, hoc est: jam ne minima mihi restat spes. -Non enim de Inanu wa expulsus sum ; et me < nemo de ea pote-· rit rapere, › testante ipso Salvatore; quandiu enim · +s Joan. IV, 24. Jerem. xvi, 13. Luc. xvik, 7. tium commentarii ad dictum psalmum non est in- ventum in Catena nostra. sanus. Quid si legatur loco Mux suspi- cor legendum EDIT. (31) Utique ad Psal. Lxxxi, v. 19. Caeteroqui ini- (32) Δῆλον ως την τινα. Locus non videtur

Σωτήρ. Ὅσον γάρ τις περιέχεται τοῦ Θεοῦ, αήττητος τοῖς ἁρπάζειν ἐθέλουσιν· ἧς ἀπωθεῖται τις ἁμαρτά νων, οὐκέτι ταύτης ἀξιῶν. Στ. ζ'. ὡς ἂν ἐκεῖθεν αὐτοὺς εἰς τὸν παράδεισον ἀνιμήσωμαι τοῦ Θεοῦ· εἰ δὲ καὶ δι' αὐτοὺς ἐν θανάτῳ γεγένημαι, ἀλλ' οὐκ ἐν αὐτῷ τῷ κυρίως θανάτῳ, ἀλλ᾽ ἐν τῇ τούτου σκιᾷ· ἔφθασα γὰρ τριήμερος ἀναστάς. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν σκοτεινοῖς ὑπ' αὐτῶν τεθειμένος κατηύ- γασα αὐτοὺς ὡς μηκέτι τούτους ἐν σκότει διάγειν, ἀλλ' ἐν ἐμοὶ τῷ φωτί. Στ. ιε'. Αρμόττει τῇ Ἰησοῦ παῤῥησία το, ο Ινα τί ἀπωθεῖς; » Οὐ γάρ ἐστιν αἴτιον διὰ τὴν ἐμὴν ἀπ- ωθεῖς προσευχὴν ἡμαρτηκότος οὐδέν. Δεξάμενος οὖν αὐτὴν, τοὺς ὑπὲρ ὧν πρεσβεύομαι σῶσον, τὸ πρόσ- ωπον αὐτοῖς ἐπιλάμπων τὸ σόν. Στ. ιζ'. Ανέλαβε γὰρ τὰς ὑπὲρ ἡμῶν ἡμαρτηκό. Β των ὀργάς. Οἱ δὲ τοῦ Πατρὸς φοβερισμοὶ μόνον αὐ τὴν ἐξετάραξαν, οὐδὲν ἐνεργῆσαι κατ' αὐτοῦ δυνη θέντες μὴ ποιήσαντος ἁμαρτίαν. Ὀργαὶ δὲ καὶ φοβε ρισμοὶ Θεοῦ, δυνάμεις υπηρετούμεναι ταῖς τιμωρίαις, ὀργῆς λεγομέναις σκεύη. Δι' ἂς ἔλεγεν ὁ Σωτήρ, • Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται. » Τελειοτάτην μὲν γὰρ ἔσχεν ψυχήν. Αλλ' ἐν πλήθει τοσούτων ἐχθρῶν προσπάθειαν ἔσχεν, μάλιστα περιπνιγόντων αὐτὴν πανταχόθεν ὡς ὕδωρ, ἀλλὰ τὸν μὴ ἐπιστάμενον νήχεσθαι. Αὐτὸς δὲ τούτοις ἄριστα διενήχετο. ο "Υδωρ γὰρ πολὺ οὐ σβέσει ἀγάπην. ο Η γὰρ τελεία καὶ πρὸς Θεὸν τεθεῖσα δι᾿ ἀγάπης, ἑξῆς ἄσβεστός ἐστιν, ἥτις ἐνυπάρχει τῷ Ἰησοῦ κατὰ τὸ ἀνθρώ πίνον. Στ. β'. ᾿Αλλὰ καὶ πολλάκις εἰρήκαμεν ὡς ἔνθα διτ- τῶς « ἡ γενεὰ » φέρεται, σημαίνει τὸν ἐκ περιτομής λαὸν, καὶ τὸν ἐθνικόν. Εἶτα λέγει τὴν αἰτίαν δι᾿ ἣν ᾄδει τὰ ἐλέη Κυρίου· ὅσον γὰρ ἐνέστηκεν ὁ παρὼν αἰών, προδήλως εὐεργετεί, πολλῶν εὐεργετουμένων ἐλέῳ Θεοῦ, ὡς εἴ τις ἐκ πολλῶν λίθων οἰκοδομὴ γινο- μένη· τάχα δὲ ἔλεος οἰκοδομείται, τῆς Σοφίας οικοδο μούσης ἑαυτῇ οἶκον. Ἡ γὰρ ἐνανθρώπησις αὐτῆς, θεμέλιος καὶ πέρας τῆς οἰκοδομίας τοῦ ἐλέου ἐστὶν, πάντων ἀφαιρέσει τῆς προσλαμβανούσης ἁμαρτίας ἐλεουμένων. Ετοιμάζεται δὲ ἐν οὐρανοῖς ἡ ἀλήθεια τοῖς ἀπεντεῦθεν προπαρασκευασαμένοις, ὡς οἴονται, προσβαλεῖν αὐτῇ δι' ἐσόπτρου καὶ δι' αἰνίγματος, δι' ὧν οἱ ἐπὶ γῆς αὐτὴν φανταζόμεθα· τὸ γὰρ πρόσωπον (35) αὐτῆς κάλλος ἐκεῖ, καὶ τῆς ἀληθείας τὸ τέλος κατηργημένης τῆς μερικῆς διαλήψεως. Ετοιμάζεται δὲ τοῖς ἔχουσιν ἐν οὐρανοῖς τὸ πολίτευμα τῷ φέρειν τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, δι᾿ ἣν καὶ χρηματίζουσιν οὐρανοί. Στ. γ'. Διὸ μηδὲ πέρας ἕξειν αὐτοῦ τὴν βασιλείαν φησίν. Ἀλλ᾽ οὐ κατὰ προσωποληψίαν ὤμοσε τῷ Δαυΐδ, ἀλλὰ δούλῳ ὄντι Θεοῦ. Καὶ σημεῖον αὐτοῦ τῷ οἴκῳ παρέσχετο, Παρθένον τε τεκεῖν τὸν μεθ᾿ ἡμῶν τῶν ἀνθρώπων Θεόν· τοῦτο γὰρ τὸ Ἐμμανουήλ, EXPOSITIO IN PSALMOS. A Deo adhærebo, omnes superabo quicunque me ra- PSALMUS C Prov. 15, 1. D pere vellent. At de manu Dei expellitur peccator, jam non ea dignus. VERS. 7. Ut eos exinde ad paradisum Dei effe- ram ; morte quidem ne affecerunt, nec tamen vera morte, sed umbra mortis ; nam tertio die resur- gens e sepulcro. In tenebris ab ipsis positus adhor- tatus sum eos, ut deinceps jam non in tenebris vi- tam agant, sed in me, qui sum lumen. VERS. 15. Decet Jesum liber ille sermo: ‹ Ut quid repellis ? » Non est enim causa, cur oratio- neni meam repellas, cum ipse non peccaverim. Suscipe igitur eam, et eos salva pro quibus precor faciem tuam eis illuminans. , • Værs. 17. Iras enim subiit quas ipsi nos pecca- tis nostris concitaveramus. Terrores autum Patris eum turbabant modo, nec erat qua ratione inno- cuum pœnis afligerent. Iræ vero et terrores Do- mini, nil aliud præter vindices virtutes, quas vasa iræ vocantur ". Qua de causa dixit etiam Salvator : • Nunc anima mea turbata est * Perfectissimam quidem habebat aniniam; sed multitudine tot ac tanto- rum inimicorum mota est, præsertim cum nandi nescius se velut aqua undique circumdatum cer- neret. Ipse tamen hæc quam optime effugit. Nam aqua vel permulta nou exstinguet charitatem ; › anima igitur perfecta et cum Deo per charitatem conjuncta quæ Jesu homini inerat, ideo erat omni- no inexstinguibilis. LXXXVIII. VERs. 2. Jam sæpius adnotavimus vocem & gene- rationem › bis occurrere ad declarandum populum de circumcisione et gentes. Deinde indicat cur mi- sericordias Domini cantet. Quandiu enim durabit præsens hæc ætas, manifeste multos beneficiis suis- ornabit Dei misericordia. Uti ædificium ex multis lapidibus, ita forte ædificabitur misericordia, cuDI sibi Sapientia ædificabit domum". Sapientiæ enim incarnatio, fundamentum et finis misericordiæ; cum omnes a peccatis suis tunc liberati sint mise- ricordiam adepti. Præparatur autem in cœlis veri- tas eis qui bis in terris ad eam adipiscendam præ- parantur, ut putant, per speculum et ænigina, per quæ hic eam assequimur. Ipsius enim facies pul- chritudo ibi, et perfectio veritatis, cum evacuata fuerit imperfecta visio. Præparatur quoque iis qui in coelis conversationem habent, eo quod cœlestis imaginem referant, quare etiam cœlum nuncu- pantur. Vers. 3. Hic nullis finibus circumscribi ait re- gnum ejus. Non acceptione personarum facta jura- vit David, sed quod servus Dei est. Et signum do. mui ejus dedit, e Virgine pariendum qui nobiscum hominibus Deus; hoc enim Emmanuel, qui est pra- ”Rom. ix, 22. " Joan. x11, 27. (33) Forte legendum προσώπου, et articulus τo ad κάλλος referendus. Epit.

Α ὅπερ ἐστὶ τὸ ἑτοιμαζόμενον σπέρμα τοῦ Δαυΐδ. Ἐφ Β οἷς δὲ βεβαίως χαρίζεται Θεός, ομνύναι λέγεται, διὰ τὸ παρ' ἀνθρώποις ὅρκῳ πιστοῦσθαι τὸν λόγον. Ατρέπτου τοίνυν ὄντὸς Θεοῦ, ὅρκος αὐτοῦ τὸ ἀμετά τρεπτον τῆς βουλῆς. Τοῦτο δῆλον, ὅτι οὐκ εἰς αὐ τὸν τὸν Δαυΐδ νοεῖται (πῶς γὰρ τόν γε ἀποθανόντα ;), ἀλλ᾽ εἰς τὸν Χριστὸν τὸν ἐξ αὐτοῦ καταγόμενον, τὸν διηνεκῶς ζῶντα καὶ βασιλεύοντα. - Στ. ζ. Αλλ' οὐδὲ τῶν τὴν υἱοθεσίαν δεξαμένων, καὶ κατὰ τοῦτο γεγεννημένων ἐκ Θεοῦ, τῷ ἀληθει νῷ (34) τις γεννήματι ὁμοιωθήσεται. Πῶς γὰρ ὁ μετα έχων τῷ ἀμεθέκτῳ; Τοιγαροῦν ὁ Παῦλος εἰπὼν, Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς ἡμῶν, » εὐλαβηθεὶς μὴ δόξῃ τισὶν Ισοτιμίαν ἑαυτῷ νέμειν πρὸς τὸν Υἱὸν τὸν μονογενῆ, προσέθηκε, « Καὶ Κυ ρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. » Εἰ γὰρ καὶ χάριτι γέγονεν ἡμῶν Πατὴρ, ἀλλ᾽ ἔστιν ὁ κατὰ φύσιν Υἱός, οὗ καὶ δοῦλοι πάντες Κυρίου τυγχάνοντος. Διὸ καὶ νῦν, « Τίς ὁμοιωθήσεται τῷ Κυρίῳ, ο φησίν; Οὐδεμία γὰρ κατ' οὐσίαν ὁμοίωσις, ἀλλὰ κατὰ ποιότητα· αὐτὸς γὰρ ὁμοούσιός ἐστιν Υἱὸς τῷ Πατρί. Κατὰ ποιότητα γὰρ καὶ οἰκτείρμονες γινόμεθα, ο ὡς ὁ Πατὴρ ὁ οὐράνιος οἰκτείρμων ἐστί. . Καὶ τέλειος ὁ Πατήρ « "Αγιοι γὰρ ἔσεσθε, ὅτι ἐγὼ ἅγιος εἰμι. — Οὗτος δὴ ὁ Κύ- ριος ἔρχεται μετὰ δυνάμεως καὶ δόξης πολλῆς, καὶ οἱ ἅγιοι « ἁρπαγήσονται ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου εἰς· ἀέρα ἐπὶ τῷ πάντοτε σὺν Κυρίῳ εἶ ναι. » Τοῦ τοίνυν νῦν Κυρίου καὶ τῶν ἁγίων ἐν νε φέλαις ὄντων, οὐδεὶς τῶν ἁρπαγέντων ἐν νεφέλαις ἰσωθήσεται τῷ ἐρχομένῳ ' ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐ ρανοῦ μετὰ δυνάμεως καὶ δόξης πολλής. » Εἰ γὰρ καὶ ἕκαστος μετὰ δυνάμεως καὶ δόξης ἡρπάγη, ἀλλ' οὐ ι πολλῆς· ο ἐκείνην γὰρ τὴν δύναμιν καὶ τὴν δό ξαν εἶχεν ἐν ἔλαβεν· ὁ δὲ Σωτὴρ « μετὰ πολλῆς » ἧς παρέχει. Καὶ οἱ μὲν ἐν νεφέλῃ, ο ὁ δὲ < ἐπὶ τῶν νεφελῶν, ὅπερ αὐθεντικὸν καὶ βασιλικόν. Ετι μὴν ἑκάστου τῶν ἁγίων νεφέλης ὄντος πνευματικῆς οὔ σης (35) τὸν νοητόν ὑετόν (αἱ νεφέλαι γάρ, φη- σί, ῥανάτωσαν δικαιοσύνην). Οὐδεὶς ἰσωθήσεται τῷ Κυρίῳ, καὶ αὐτῷ νεφέλῃ τυγχάνοντι. Εκάστη γὰρ ἐκείνων ὀλίγους ποτίζει, αὕτη δὲ οὐ πάν- τας ἀνθρώπους μόνον, ἀλλὰ καὶ πάντα τὰ λογικά. Στ. η'. Καὶ τοῖς ἐναντίοις δὲ κολάσεις ἐπιφέρων, ἔστι φοβερός. Πελάζων γάρ τις αὐτῷ διὰ τοῦ τὴν θείαν δέδεκται (36) διδασκαλίαν, τῷ ἁμαρτάνειν ἐγε θινῷ μούσης. γὺς γίνεται τοῦ πυρός. Διό φησιν ὁ Σωτήρ· Ὁ ἐγω γύς μου, ἐγγὺς τοῦ πυρός· ὁ δὲ μακρὰν ἀπ' ἐμοῦ, μακρὰν ἀπὸ τῆς βασιλείας (37). Καὶ νῦν οὖν, φησὶ τοῖς περικύκλῳ τῶν ἐντολῶν αὐτοῦ παρακούουσι, ο φο βερὸς μέγας ὄντως » τοῖς δι' ἀρετὴν ἀντεχομένοις αὐτ του. Στ. ι'. Τοῦ δεσπόζειν σὺν τῇ λοιπῇ κτίσει καὶ τῆς θαλάττης, πίστις τὸ λέγεσθαι ἐν Ἰωνᾷ· • Ἐξήγειρε ** BIDYMI ALEXANDRINI paratum semen David. Juravisse ea dicitur Deus quæ certe largitur, quia apud homines sermo jurejurando firmatur. Immutabilis cum autem Deus, jusjurandum ejus immutabilitatem consilii indicat. Hoc non ipsum David innui (qua enim ratione homo morti obnoxius talia audiret?), sed Chri- stum, Davidis sobolem, æterna vita et æterno regno instructum est manifestum. VERS. 7. Nullus eorum qui adoptantur, et ita filii Dei fiunt, similis erit vero Dei Filio. Quid ille qui particeps est cum eo qui nulla ratione parti- ceps ? Qua de causa Paulus, cum dicit : « Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro”, › præcavens ne quis putet se cum Filio unigenito æquari, adjecit : • Et a Domino nostro Jesu Christo. Nam licet gratia Pater noster factus sit, ipsi tamen natura Filius est Dominus cui omnes inserviunt. Quare et nunc, « Quis similis Domino, ait? Nulla enim juxta substantiam similitudo, sed juxta qualitatem: nam ipse Filius Patri consubstantialis. Nam secun- dum qualitatem misericordes etiam fimus, sicut Pater coelestis misericors est ". » Ipse quoque per- feetus Pater, Sancti eritis, inquit ", quia ego sabelas sum. ) — Hic Dominus veniet cum virtute et gloria multa, et sancti rapientur in nubibus obviam Domino in aere, ut semper cum Domi- no sint. Quando igitur Dominus et sancti in nubibus erunt, nec tunc ullus eorum qui in nu- bibus rapientur, similis ei qui veniet ‹ super nubes cœli cum virtute multa et gloria • Eliamsi quisque cum virtute et gloria raptus fuerit, at non cum multa; › nam eam virtutem et eam gloriam habebit quam receperit; Salvator autem cum • multa » quam praestat. illi quoque in nubibus, ipse. vero super nubes,› quod summam ac re- giam potestatem notat. Praeterea sanctorum quilibet nubes spiritualis spiritualem rorem stillans (nam nubes rorent justitiam, ait 8). At nemo eorum similis Domiao, qui et ipse nubes. Unaquæque enim illarum paucos vix rigat, hæc autem non omnes vantum homines, sed omnia etiam ratione pradia animalia. C VERS. 8. Terribilis cum inimicos poenis amliget. Nam si ad eum propius accedunt qui divina disci- plina instruuntur, peccando ad ignem feruntur. D Qua de causa Salvator : Qui prope me, prope ignem; qui autem longe a me, longe a regno. Nunc igitur dicit eis qui in circuitu mandala ejus negligunt, ‹ magnus et terribilis › vere eis qui ipsi propter virtutem adversantur. VERS. 10. Deum mari quoque dominari ut cæte- ris creaturis, testatur Jonas dicens: Suscitavit "Rom. 1, 7. Luc. vi, 36. ” Levit. x1, 45. EDIT. ID. I Thess. IV, 16. * Marc. x111,26. ** Iga. XLV, 8. præter quatuor, Evangelio, puto, secundum Ægy- ptios. Id etiam alibi suspicatus sum. (34) Αληθεινῷ. Forma Alexandrina pro άλη- (35) Οὔσης. Valde suspicor Didymum scripsisse (36) Forte δεδέχθαι. ID. (37) Hæc recitari videntur a Didymo ex aliquo,

Κύριος κλύδωνα ἐν τῇ θαλάσσῃ· » καὶ πάλιν · ε Θελή- Δ σει αὐτοῦ ἔστη ἡ θάλασσα ἐκ τοῦ σάλου αὐτῆς. » ■ Ταύτῃ δὲ καὶ Ἰησοῦς ἐπετίμησεν, δεικνὺς ὡς ἔστιν Υἱὸς τοῦ « Δεσπότου τοῦ κράτους αὐτῆς.» Εἰ δὲ τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον ἡ θάλασσα δηλοί, κράτος αὐτῆς ὁ Πονηρός, ἐν ᾧ ὁ κόσμος ὅλος κεῖται, τουτέστιν ἡ θνητὴ καὶ ἐπίκαιρος πολιτεία. Ον ἐκνευρίσας ὁ Κύ ριος, δέδωκε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν αὐτοῦ, καταπραΰνων τὰς ἀστάτους ορμάς, κύματα καλου- μένας αὐτῆς. Ὡς ἂν καὶ βάσιμος τοῖς ἐπιβαίνουσι γένηται· ὧν ὁ Πέτρος εἰκών. Οὐδεὶς γὰρ χωρὶς Ἰη- σοῦ πατεῖν δύναται τοῦ βίου τὴν θάλατταν, τὰς τού του νικῶν ἡδυπαθείας τε καὶ μερίμνας, ἀλλ᾽ οὖν συμβαδίζοντος. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ περιπατῶν ὡς ἐπ' ἐδάφους ἐπὶ θαλάσσης, πρὸς ὃν εἴρηται· Ἐν τῇ θαλάσσῃ ἡ ὁδός σου, καὶ αἱ τρίβοι σου ἐν ὕδασι πολ- λοῖς. • Τρίψαντος ἐν τῷ βίῳ τά τε πάθη καὶ τὰς με ρίμνας, ὧν ἐπιβαίνειν ἔνεστι τοῖς ἴχνεσιν ἐπακολου- θοῦντας αὐτοῦ. Στ. ιβ'. Ανάγοις δ' ἂν οὕτως· Οἱ ἑρμηνευόμενοι οὐρανοὶ ἐξομολογούμενοι τὰ θαυμάσια αὐτοῦ, καὶ ἡ τὸν Ἰησοῦ δεχομένη σπόρον καὶ καρποφοροῦσα εἰς ρ', καὶ ξ', καὶ λ', « γῆ αὐτοῦ, τυγχάνουσα. Κτήμα δὲ αὐτοῦ καὶ ἦν ἐθεμελίωσεν ἅμα τῷ πληρώματι αὐτῆς οἰκουμένη δηλοῦσα τὴν Ἐκκλησίαν. Ἐν ταύτῃ γὰρ οἰκοῦσι ψυχαί, τὸν ἀληθῆ προσηκάμεναι λόγον, καὶ δυνάμεις ἱεραὶ παρεμβαλοῦσαι κύκλῳ τῶν φοβου- μένων αὐτόν. Ἐν ᾖ • Θεμέλιον, φησὶ Παῦλος, οπό δεὶς ἄλλον δύναται θεῖναι παρὰ τὸν κείμενον, ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χριστός. » Εφ᾽ ᾧ τὸ πλήρωμα τῶν ἀρετῶν καὶ δογμάτων εὐσεβῶν, καὶ τῶν τοῦ θείου Πνεύμα τος δωρεῶν. Ἔκτισε δὲ τὸν βοῤῥᾶν ὁ Κύριος καὶ τὰς θαλάσσας ἐπὶ τῷ μηκέτι εἶναι ὁ πρότερον ἦσαν· ὡς ὁ κτίσας τοὺς β' εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον, ἐκ δύο τού τους ένα πεποίηκεν. Καὶ κτιζομένη δὲ καρδία και θαρὰ, ἐξ οὐ καθαρός γεγένηται καθαρά· κτίζει δὲ καὶ τοὺς ἐκτὸς τῆς πίστεως, ἵν᾿ ἐν Χριστῷ καινή γέ νωνται κτίσις. Στ. ιγ'. Εστι δὲ τὸ μὲν Θαβώρ, ἐκλεκτὸς, τὸ δὲ Ερμωνιείμ, φωτός μετεωρισμός. Ο γὰρ τυγχάνων ἐκλογῆς θείας, καὶ ὑπὸ φωτός μετεωριζόμενος, όπερ ἐφώτισεν ἑαυτῷ φῶς γνώσεως, ἀγαλλιᾶται τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ. Ἑρμηνεύεται δὲ τὸ Θαβώρ καὶ λάκκος. Δίδωσι γὰρ Θεός τισιν ἐλουγίας τρόπῳ λάκκου (38) λελατομημένους, οὓς οὐκ ἐξελατόμησαν οἱ λαβόντες. Κἂν ἐπὶ ψόγου δὲ τίθεται, μεταβαλὼν ὁ οὕτως ἀνα μασμένος, ὡς χρηματίσει φρέαρ ή πηγή, ἀγαλλιά σεται ἐπὶ τῷ ὀνόματι Κυρίου. Στ. ιδ'. Χρηματίζει ο Μονογενής και ο βραχίων, ἐν τῷ· ι Καὶ ὁ βραχίων Κυρίου τίνι ἀπεκαλύφθη, ο καὶ ἐν τῷ· ι Ὑψηλός σου ὁ βραχίων, καὶ οὐκ ᾔδει- μεν. » Καὶ χεὶρ ἐν τῷ· « Ἡ χείρ σου ἡ ὑψηλὴ ἐποίησε ταῦτα πάντα· κ καὶ δεξιὰ ἐν τῷ· * Β Δεξιὰ Κυρίου τρόπῳ λάκκους. Επιτ. $480 EXPOSITIO IN PSALMUS. , Dominus tempestatem in mari “;, et rursus : Voluntate ejus stetit mare a commotione sua ”. Cui et Jesus imperavit, ostendens se esse Filium «Dominantis potestati maris. › Quod si autem ho- minum vitam mare designat, potestas ejus non aliud præter diabolum, cui inservit omnis mundus, hoc est mortalis et fugax dominatio. Quem conte- rens Dominus dedit discipulis suis potestatem cal- candi supra serpentes et scorpiones et super om- neɩn virtutem ejus ", refrenans cæcos ejus impe- tus, qui fluctus maris dicuntur. Qua de causa ac- cedentibus facilis patet transitus: quorum imago Petrus. Non alius enim vi sua potest præter Jesum vitæ mare calcare, voluptates et curas ejus supe- rans; sed potest quivis comitante Jesu. Ipse enim super mare haud secus ac super pavimentum ince- dit, ad quem dictum est : « In mari via tua, et se- mitæ tuæ in aquis multis ". › Ipse in vita sua pas- siones et curas omnes superavit, ab iis etiam su- perandas qui iisdem vestigiis institerint. Jon. 1, 4. • Psal. L, 19. C p Vers. 12. Hoece modo ista explicabia : Coeli qui mirabilia ejus confitentur, et terra quæ semen Jesu accipiet et fructus feret alia centum, alia sexa- ginta, alia triginta ", haec r tua terra. » Domini est quoque orbis terrarum quem fundavit simul cum plenitudine sus, Ecclesiam exhibens, in qua habi- tant animæ veram doctrinam consecutæ, et virtutes sanctæ choro timentium eum admistæ. In qua, ait Paulus, ‹ Fundamentum aliud nemo potest pone- re, praeter id quod positum est, quod est Jesus Christus. Super quem plenitudo virtuum et piarum doctrinarum et donorum divini Spiritus. Creavit aquilonem et maria Dominus, ut jam non sint quod prius erant, uti etiam duo creavit, ut unum novum hominem afficiant, ex duobus eos unum fecit. Creatur cor mundum ", quando purga- tione mundatur: creat etiam eos qui extra fidem, ut in Christo nova flant creatura. VERS. 13. Thabor quidem, electus est, et Hermo- nim, luminis sublimitas. Qui enim divinam electio- nem sortitus fuerit, et lumine illuminatur, quod eum scientiæ luce illustrat, exsultat in nomine Dei. Interpretantur etiam lacum Thabor. Nam Deus dat quibusdam paludes, lacus ad instar lapidibus con- structas quas ipsi non exstruxerunt, qui eas acci- piunt. Licet hæc vox ad carpendum adhibeatur, cum mutaverit vitam qui ita vocatur, ita ut puteus appelletur aut fons, exsultabit in Domino Domini. VERS. 14. Vocatur Unigenitus < brachium, et in ¡Ho : ‹ Brachium Domini cui revelatum est”;ɔ et in illo : e Excelsum brachium tuum, et nos nescieba- mus. Dicitur et manus : Manus tua excelsa fecit haec omnia ; et dextera in illo " : « Dextera Domini Matth. x111, 8. * Cor. 111, 11. st ibid. 15. ss Luc. x, 19. Psal. Lxxvi, 20. » Isa. 2111, 1. »¹ Psal. cxvii, 16. Cfr. Deut. vi, 11. (38) Cuique patet, Græcæ Lingua Scripturæque sacræ non imperito, hic legendum esse εὐλογίας

Στ. κ'. Ακούει μόνον τοῦ λαλοῦντος ὁ μὴ νοῶν. Δ Ὁ δὲ καὶ συνιεῖς, ἀντιλαμβάνεται τῇ δράσει τοῦ νοῦ τῆς τοῦ λέγοντος προφοράς. Ο δὲ θεὸς τοῖς τελείοις λεγομένοις υἱοῖς δείκνυσι μᾶλλον ἢ λέγει. Διὸ τὸ ἐν δράσει κατὰ τὸ, ο Καὶ ὁ λαὸς ἑώρα τὴν φωνὴν Κυ- ρίου, ο τουτέστιν ἐνόει. Τοιαῦται τῶν προφητῶν αἱ δράσεις, οὐκ αἰσθητὰ βλεπόντων, ἀλλ᾽ ὁρώντων τὰ νοητά. • Επὶ δυνατὸν ν δὲ τὸν ἐκ ρίζης Ἰεσσαὶ βοήθειαν ἔθετο πάσῃ βοηθοῦσαν τῇ κτίσει, τὸν ὑψω θέντα τοῦ λαοῦ κατὰ σάρκα, καθ᾽ ἦν καὶ ἐκλεκτός ἐστι καὶ προσεδέχθη. Καὶ γάρ ε ἐστιν εκλελογισμέ νος ἀπὸ μυριάδων, ο ὡς ἐν τῷ Ασματι τῶν ᾀσμά των. Καθ' δ καὶ ὕψωσεν αὐτὸν Πατήρ χαρισάμενος αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα λεγομένῳ δούλῳ τε καὶ Δαυΐδ, οὗπερ ἦν ἐκ τοῦ σπέρματος. Δυνατὸς καὶ ἱκανὸς ὢν χειρὶ πρὸς τὸ διδάξαι τὴν λογικὴν κτίσιν δουλεῦσαι Θεῷ, εἰς δ καὶ ἐχρίση Πνεύματι ἁγίῳ ἀρχιερεύς τε καὶ βασιλεὺς κατὰ πάντων ἀποδειχθείς. Περὶ οὗ χρίσματος τό· ι Έχρισέ σε ὁ Θεὸς ὁ Θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου. » Χεὶρ δὲ καὶ βραχίων δι᾽ ὧν ἀντελάβετο καὶ κατίσχυ σεν αὐτὸν, τοῦ Μονογενοῦς ἡ θεότης, μεγάλα δι' αὐτ τοῦ κατεργασαμένη. Καὶ κρείττων δὲ τοῦ διαβόλου γεγένηται, μὴ ποιήσας ἁμαρτίαν, μήτε δόλον ἐσχη- κὡς ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ, δι' ὧν ὠφελεῖν ἐκεῖνος δοκεῖ. Οὐ μὴν οὐδὲ ι κατ' ἀνομίαν τις γεννηθείς ο κακώσει δι᾿ ἁμαρτίας αὐτόν. Τὸ δὲ ὠφελεῖν ἐπ' ἐχθροῦ, τὸ ἀνύσαι δηλοῖ· ὡς ἐν Εὐαγγελίοις ἱερεῖς καὶ Φαρισαῖοί φασι πρὸς ἀλλήλους· θεωρεῖτε ὅτι οὐκ ὠφελεῖτε οὐδέν ίδε, ὁ κόσμος όλος ὀπίσω αὐτοῦ ἀπῆλθεν. » Στ. λ'. Μὴ δόκει δὲ μέχρι τούτου παρατείνειν τὸν Χριστοῦ θρόνον μέχρι πληρώσεως οὐρανοῦ. « Ο ούρα νὸς » γὰρ, φησί, ο καὶ ἡ γῆ παρελεύσεται, οἱ δὲ λό γοι μου οὐ μὴ παρέλθωσιν. » Τῶν δὲ λόγων μὴ παρ- ερχομένων, βασιλεύσει καὶ μετὰ πάροδον οὐρανοῦ τε καὶ γῆς. Οὐ γὰρ ἕως τοῦ παρελθεῖν εἶπεν τὸν οὐρανὸν, ἀλλ' ι ὡς τὰς ἡμέρας τοῦ οὐρανοῦ. » Καὶ μετὰ τὴν πάροδον γὰρ οὐρανὸς ἔστιν· οὐ γὰρ ἴσον τῷ φθαρτ ναι, τὸ παρελθεῖν αὐτόν. Λέγοις δ' ἂν καὶ γῆς μὲν ἡμέρας τὰ λαμπρὰ τοῖς ἀνθρώποις δοκοῦντα περιμάχητα, οὐρανοῦ δὲ τὰ φωτεινὰ τῆς ἀληθείας μυστήρια, οἷς ὅμοιος ὁ θρόνος τοῦ Σωτῆρος ἀσάλευ τος. Στ. λς'. Ἐπὶ τοῖς διηνεκέσι καὶ μένουσιν όμνυσιν ὁ Θεός. Τῷ τοίνυν κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ ἀπαρά- βατον ἱερωσύνην διδούς, οὐ μεταμέλεται. Καὶ τῷ Αβραὰμ μεθ' ὅρκων ἐπαγγέλλεται ἐν τῷ σπέρματι αὐτοῦ ἐνευλογηθήσεσθαι πάντα τὰ ἔθνη τῆς γῆς. Πρόσκαιρον δέ τι διδούς, οὐκ ἔμνυσιν ἐπ' αὐτῷ· καὶ μεταμέλεσθαι λέγεται, καθάπερ χρίσας εἰς βασιλέα Σαούλ. Διὸ καὶ τῷ Δαυίδ ἔμνυσι περὶ τοῦ ἐκ τοῦ σπέρματος αὐτοῦ τὸν Σωτῆρα γενέσθαι Χριστόν, συνδιαιωνίζοντος τοῦ θρόνου τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ αὐτῷ τῆς δικαιοσύνης ἡλίφ· καὶ ἡ σελήνη δε, φησί, τῶν ὑπὸ Χριστοῦ φωτιζομένων τὸ ἄθροισμα τὸν αἰῶνα μένει πλησιφαής, πληρουμένου τοῦ ἡλίου, ἐκλαμψάντων τῶν δικαίων ὡς ὁ ἥλιος ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Πα- καιν, EXPOSITIO IN PSALMOS. . VERS. 20. Audit tantum loquentem, qui non eo- gilat. Qui autem quoque intelligit, mentis visione dicentis consilium perspicit. Deus eis qui perfecti filii dicuntur ostendit potius quam verbis exprimit. Ideo in visione locutus est juxta illud: Et populus videbat vocem Domini”, hoc est, sentiebat. Tales prophetarum visiones, cernentiam non ea quæ sen- sibus, sed quæ mente percipiuntur. « Super poten- tem,› qui ex radice Jessæ, adjutorium posuerat om- nem ereaturam juvans, super eum qui de populo secundum carnem exaltatus est, juxta quam etiam electus est et acceptus. Nam ‹ electus e decem mil- libus, › uti habet Canticum cantieorum ³. Et exalta- vit eum Pater donaus nomen quod est super omne nomen, ei qui dicitur servus et David de cujus se- mine ortus est. Potens et terribilis manu, ut ab eo. discant Deoservire omnes creaturæ ratione præditæ, ad quod munus unctus est etiam a Spiritu sancto summus sacerdos et rex omnium communis. De qua unctione dictum est alias: «Unxit te Deus, Deus tuus, oleo exsultationis præ participibus tuis³. › Manus et brachium quibus eum fovet et con- fortat, Unigeniti divinitas, magna per eam operata. Diabolum superavit, dum nec peccaret, nec dolum haberet in ore suo, quibus ille proficere videtur. Nec poterit ei nocere per peccata ‹filius iniquita - tis. › Ipsum autem in inimico profecisse, testantur Evangelia; nam Pharisæi et sacerdotes inter se dicebant : Videtis quia mihil profcimus : e008 « ecce mundus totus post eum abiit., C VERS. 30. Noli putare Christi thronum ever - sum iri quando tempus cœli complebitur. Nam e coelum et terra transibunt, s ait, « verba au- tem mea non præteribunt. › Quod si autem verba. non prætereunt, certe regnabit adhuc post trans- itum coeli et terra. Non dicit enim donec transeat. cclum, sed sicut dies coli, et permanebit co- lum etiam cum transierit: aliud est illud perire, . aliud transire. Dicendum etiam forte terra dies splendorem honoresque illos designare quos homi- nes tanto studio affectant; dies autem cœli lucida esse veritatis mysteria quibus siinilis thronus Sal- vatoris immotus. D Exod. xx, VERS. 36. Quando perpetua et mansura promit- til, jural Deus. ha cum secundum ordinem Mel- chisedech æternum sacerdotium dat, non pœnite- bit eum. Ita etiam Abrahamo cum jurejurando nun- tiat in semine ejus benedicendas esse cunctas gen- tes. De fluxis autem et caducis non jurat; seď etiam eum pœnitere dicit, uti cum regem Sant umxisset. Ideo Davidi jurat Salvatorem Christum ex semine ejus oriturum, et thronam imperii ejus cum ipso justitiæ sole perduraturum : luna, dicit, hoc est, congregatio eorum qui a Christo illumi- Dantur, in æternum manebit plena, replente eam sole, fulgentibus justis sicut sol in regno Patris eorum. Quod autem hæc omnia sic se habeant in cœ • Joan. xii, 19. Μatth 18. 1 Cant. v, 10. 3 'sal. xLiv, 8.

Δ τρὸς αὐτῶν. Περὶ δὲ τοῦ ταῦτα οὕτως ἕξειν ὁ μάρ τις ἐν οὐρανῷ, περὶ οὗ φησι Ἰώβ, Ἰδοὺ γὰρ ἐν οὐρανοῖς ὁ μάρτυς μου καὶ ὁ συνέστωρ μου ἐν ὑψί στοις. ο Στ. λθ'. Εἰπὼν, ὦ Δέσποτα, τοῦ Χριστοῦ τὸ σπέρ μα εἰς τὸν αἰῶνα μένει, ἀπώσω τὸ σπέρμα αὐτοῦ· καὶ μὴ βεβηλώσειν εἰπὼν τὴν πρὸς αὐτὸν διαθήκην ἐβεβήλωσας. « Τὸ ἁγιαστήριον αὐτοῦ εἰς τὴν γῆν, ἤτοι εἰς θάνατον καὶ μνῆμα τὸ σῶμα παραδοὺς αὐ τοῦ. » Η τὴν Ἐκκλησίαν οὖσαν οἶκον καὶ ἁγιαστήριον αὐτοῦ συγχωρήσας κατὰ καιροὺς καὶ παραδοθῆναι τοῖς ἐκ τῶν ἀθέων ἐπενεχθεῖσιν αὐτῇ διωγμοῖς. Θεοῦ δὲ δοῦλος ὁ Χριστός· ὡς ἀναλαβὼν τὴν τοῦ δούλου μορφήν, γενόμενος ἐκ τῆς εἰπούσης τῷ ἀγγέλω • Ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατὰ τὸ ρῆμα σου. » ᾿Αλλὰ καὶ πᾶσαν τῶν υἱῶν αὐτοῦ καθεῖλες ὀχυρωτάτην βοήθειαν, ὡς προκεῖσθαι πρὸς πᾶσαν ἐπιβουλήν· φραγμοί γὰρ κατὰ τὴν Γραφήν αἱ θεό δεν φρουραί. Λέγοιντο δὲ φραγμοὶ ἀμπελῶνος του Χριστοῦ, καὶ οἱ θεῖοι ἀπόστολοι, οὓς καθαιρεῖσθαι ὑπὸ Θεοῦ φασιν οἱ ὁρῶντες αὐτοὺς ἐσκορπισμένους καὶ σκανδαλισθέντας ἐν τῇ νυκτὶ τῆς παραδόσεως Ἰησοῦ. Οἴπερ καὶ ὀχυρώματα λέγονται, κατὰ τὸν αὐτ τὸν καιρὸν περιπεσόντες δειλία· ᾧ ἠκολούθησε τὸ δια ηρπάσθαι Χριστόν, ὅ ἐστιν αὐτοῦ τὸ σῶμα· « Ὑμεῖς γάρ ἐστε σῶμα Χριστοῦ καὶ μέλη ἐκ μέλους. Οχυρώματα δὲ αὐτοῦ καὶ πανταχοῦ Ἐκκλησίαι. Εγένοντο δὲ καὶ ὄνειδος τοῖς διὰ τὸ περὶ αὐτὸν εἶναι γείτοσιν καλουμένοις. Οίτινές εἰσιν οἱ δοκοῦντες τῆς Γραφῆς αὐτοῦ περιέχεσθαι, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ὑπο ἄρχειν ἐγγὺς, δι' οὓς ἀνειδίζεται κακῶς φρονοῦντας ἢ πράττοντας. Ὥσπερ οὖν δοξάζουσιν αὐτὸν οἱ ὀρθῶς φρονοῦντες ἢ πράττοντες, οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ κατεπ αίρονται ὡς ἰδίᾳ δυνάμει πράττοντες & δὴ παθεῖν συνεχώρησας. Εφ᾽ οἷς καὶ οἱ μισοῦντες εὐφραίνον ται, μηδεμίαν ὁρῶντες ἀντίληψιν ἐν τῷ συμβάλλειν εἰς πόλεμον αὐτῷ τοὺς ἐχθρούς· ὥστε δήσαντας αυτ τὸν ἀπαγαγεῖν ἐπὶ τὸν σταυρὸν, καὶ ὅσα πρὸς δριν ἐπενεγκεῖν. Ταῦτά φασιν οἱ Χριστὸν μὲν ποθοῦντες καὶ Πρό νοιαν ἡγούμενοι, τὸν σκοπὸν δὲ μὴ καθορῶντες, καθ' ἐν οὐ φεισάμενος ὁ Πατὴρ τοῦ ἰδίου Υἱοῦ, ἔκδοτον αὐτὸν ἀφῆκε τοῖς ἐπαναστᾶσιν αὐτόν. Παύσωνται δὲ τῶν ῥημάτων μαθόντες τὴν κατορθωμένην σωτηρίαν διὰ τοῦ θανάτου αὐτοῦ. Οὐ μόνον τοῦ Πατρὸς ὑπὲρ ἡμῶν παραδόντος αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ ἑαυτόν δέ δωκε γὰρ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν. Τέως γε μὲν ᾤοντο καὶ ἀπὸ τοῦ καθαρισμοῦ καταλε λύσθαι Χριστόν, οὗ εἰργάσατο διὰ τοῦ αἵματος αὐ τοῦ· κατεῤῥάχθαι δὲ εἰς γῆν τὸν θρόνον αὐτοῦ, καί τοι τοῦ Θεοῦ τεθεικότος αὐτὸν ὡς τὰς ἡμέρας τοῦ οὐρανοῦ. Ὁρῶντες γὰρ αὐτοῦ τὸ πάθος καὶ τὸν σταυρὸν, ἔδοξαν τέλος ειληφέναι τὴν βασιλείαν αὐτ τοῦ σμικρυνθεῖσαν καὶ ἀνατραπεῖσαν ἐπὶ τῇ κατὰ τὸν σταυρὸν αἰσχύνῃ γεγενημένη. Περὶ ἧς ὁ ᾿Απόστολος εἶπεν· • "Ος ἀντὶ τῆς προκειμένης αὐτῷ χαρᾶς, ὑπο έμεινε σταυρόν, αἰσχύνης καταφρόνησας, ο ἵν' ἐχι να • DIDYMI ALEXANDRINI lis testis, de quo Job : ? Et voce nunc in calis est testis meus, et conscius meus in excelsis”. » VERS. 39. Dixisti, Domine, Christi semen ma- nere in æternum, et nihilominus repulisti semen ejus; testamentum ejus non profanaturum te asse- ruisti, el « profanasti › tamen ‹‹ sanctitatem ejus in terra, › morti scilicet et sepulcro tradens corpus ejus. Ecclesia domus sanctuariumque Christi, te permittente, impiorum persecutionibus pluries la- cessita est. Dei servus Christus; quippe qui servi formam accepit, el ex ea nalus est quæ angeln dixit:Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum Luum '. . Omne Gliorum ejus vel validis- simum auxilium destruxisti, ita ut insidiis om- nium paterent; nam maçerias vocat Scriptura divi- nam custodiam. Vocantur etiam forte vines Do- mini maceriæ divini apostoli, quos a Deo ablatos dicent, quicunque cos dispersas videriot seands lizatos in ea nocte qua Jesus traditus est. Qui et munitiones appellantur, eodem tempore per formi- dinem eversæ, unde etiam Christus, corpus scilicet ejus, direptus est; nam ‹ Vos estis corpus Christi, et membra de membro'. Sunt quoque munitiones ejus Ecclesiæ ubique terrarum dispersæ, quæ factæ sunt opprobrium iis qui circa eam stantes vicini vocantur. Hi vero sunt qui Scripturæ adhærere vi- dentur, et ad Ecclesiam pertinere, at eam doctri - mis et operibus malis opprobrio habeat. Nam uti Deum glorificamus recta agentes et sentientes, ita extolluntur inimici ejus, quasi virtute sua fa- cerent quæ eum pati concessistɩ. Quapropter læti- ficantur qui oderunt eum, cernentes cum omni auxilio destitutum, dum inimici eum bello aggre- diuntur; atque ideo vinculis oppressum ad crucem deduxerunt, et vel gravissimis eum suppliciis affe- cerunt. B C Talia proferunt qui Christum quidem cupiunt et providentiam confitentur, consilium autem non perspexerunt, quo Deus proprio Filio suo non par- cens inimicis eum tradidit. At silebunt, ubi salu- tem agnoscent ipsius morte constitutam. Non enim Pater tantum tradidit eum pro nobis, sed et D ipse tradidit semetipsum; nam dedit animam suam redemptionem pro multis. Antea putabant et ab emundatione dissolutum esse Christum, quam operatus est ipse sanguine suo; et in terram col- lisam esse sedem ejus, licet eum Deus sicut dies coeli posuerit. Nam passionibus et cruce perspectis, existimaverunt transiisse regnum ejus, imminutum et in cruce confusione perfusum. De qua Apostolus ait * : • Qui proposito sibi gaudio, sustinuit cru- cem, confusione contempta, ut ex mortuis resur- gens ab emundatione jam non sit dissolutus, sed ipse cæteros mundans, mundi peccatum tollat, • Job xvi, 20. * Luc. 1, 48. | Cor. 211, 27. Hebr. 311, 2.

χρων ἀναστάς, μηκέτι ᾗ καταλελυμένος ἀπὸ καθαρι- σμοῦ· ἀλλ' ἐνεργῶν αὐτὸν αἴρει τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, κατὰ τόν • Καθαρισμὸν ἁμαρτιῶν ποιησά- μενος, εκάθισεν ἐκ δεξιῶν τῆς μεγαλοσύνης εν ὑψηλοῖς, ὁ ἀνωρθωμένον ἔχων καὶ βεβαίως ἱδρυμένον νόντα (89). Στ. μη'. Μνήσθητι, φασὶν οἱ ταῦτα λέγοντες, ὅτι τρεπτοὶ τὴν φύσιν ὑπάρχομεν, ὄντες αὐτεξούσιοι, μήπως εἰς ἀσέβειαν ἐξεχείλωμεν λόγοις δ' ἂν ὑπό στασιν καὶ τὴν καθ᾽ ἣν ὑποστῆναι τις δύναταί τι τῶν ἐπιπόνων. Στ. μθ'. Ἡ δὲ « Τίς » φωνή ποτὲ μὲν λέγεται πει στικῶς, ὡς ἐν τῷ, « Τίς αναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου ; ο ποτὲ δὲ σημαίνει τὸ σπάνιον, ὡς ἐν τῷ • Τίς ἄρα ἐστὶν ὁ δοῦλος πιστός και φρόνιμος ; » και, « Τίς σοφὸς, καὶ συνήσεται ταῦτα ; » καὶ τὸ ἀδύνατον, ὡς ἐν τῷ· « Τίς ἔγνω νοῦν Κυρίου ; » καὶ ἐν τῷ, « Τίς συνήγαγεν ἀνέμους ἐν κόλπῳ; • Δηλοί δὲ καὶ τὸν εὐτελῆ, ὡς ἐν τῷ Εἰ ὁ Θεὸς ὑπὲρ ἡμῶν, τές καθ' ἡμῶν ; » και, ο “δού Κύριος βοηθήσει μοι, τις κακώσει με; · Κεῖται καὶ ἐπὶ τοῦ καλουμένου παρά τισιν ιδίως ποίου, παρὰ δὲ ἄλλοις, ἀτόμου, καὶ ἑνὸς ἀριθμῷ· ὡς ἐν τῷ (40), ἄνθρωπος δηλωτικών τοῦ οὐδείς· Τίς (41) γὰρ τὸν κοινὸν ὑποφεύξεται θάνα- τόν; ο Ο ο γὰρ ο θάνατος, ο φησίν, ο εἰς πάντας ἀνθρώπους διῆλθεν. » Καὶ καθὼς ἁμαρτία τῷ ἀποπε- πτωκέναι θεότητος. Οἷον τό· « Ὑμεῖς δὲ ὡς ἄνθρω ποι ἀποθνήσκετε· κ καὶ τό· ι Ὅπου γὰρ ἔρις καὶ ζή- λος ἐν ὑμῖν, οὐχὶ ἄνθρωποί έστε, καὶ κατὰ ἄνθρωπον περιπατεῖτε ; » Ο δὲ τοιοῦτον ὁμώνυμον, οὐ διαφεύ- ξεται θάνατον. Τοῦτο γὰρ τῶν γενομένων θεῶν μετα ουσία θεότητος. Ζῶσι γὰρ ἀεὶ μεταποιούμενοι τῆς αἰωνίου ζωῆς, ἥτις ὑπὲρ ᾄδην ἐστὶ ῥυομένου Θεοῦ. Στ. γ. Ανάγων εἰς ὕψος ἐκ τῶν χαμαιζήλων πρα- γμάτων τὸν ἄνθρωπον, μὴ πρὸς ταῦτα πάλιν ἀπο στρέψῃς αὐτόν. Στ. θ'. Πᾶς οὖν ὁ χρόνος ὁ παρεκτείνων τῇ ἡμετέ ρα μετὰ σώματος ζωή, φανερὸς καὶ πεφωτισμένος σοι τυγχάνει, ὡς ὁρᾷν πᾶν ἁμάρτημα πρακτικὸν καὶ ἐν λογισμοῖς. Στ. ιβ'. Ἡ δέησις ἐπισταμένων ἐστὶν, ὅτι δεξιὰν ἔχει Θεὸς, καὶ ποθούντων ταύτην ἰδεῖν, δι' ἧς ἐδης μιούργησέ τε καὶ προνοεῖ τοῦ κόσμου, ὅπως μὴ δι' ὧν ἐνεργεῖ καταλάβωσιν, ἀλλὰ τῷ προσβάλλειν αὐτήν. Οἴοιτο δ᾽ ἂν καὶ αἴτησις εἶναι τῆς ἐπιδημίας Χριστοῦ. Τότε γὰρ γνωρισμὸς ἡ τοῦ Θεοῦ δεξιὰ γέγονεν, ὅτε ὁ Λόγος σὰρξ γενόμενος ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν. « Εθεα- σάμεθα γὰρ τὴν δόξαν αὐτοῦ ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρός. » Τότε σὺν αὐτῇ φανερωθέντας ἔγνωμεν καὶ • τοὺς πεπαιδευμένους τῇ καρδίᾳ ἐν σοφίᾳ, » οἵτινές εἰς σιν οἱ φάσκοντες· « Σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τε- . • χχιν, | τὸν θρόνον τὴν μακροήμερον καὶ αἰώνιον διαμεσ τις EXPOSITIO IN PSALMOS. juxta illud : < Purgationem peccatorum faciens, A sedet ad dexteram majestatis in excelsis *, › sedem habens restitutam, et firmiter fundatam, in longos dies et in æternum permanentem. B C PSALMUS Hebr. 1. 3. * Psal. xxiii, 3. Matth. Cor. 111, 3. VERS. 48. Momento, aiunt qui hac habent, nos mutabiles esse natura, et juris nostri, ne ad imple- tatem dilabamur; substantiam forte eam quoque intendit qua mala quæque sustinemus. VERs. 49. Vox ‹ Quis › usurpatur nunc ad inter- regandum uti in illo‘* : « Quis ascendet in montem Domini? » nunc ad declarandam paucitatem, ut in illo : r Qais est adelis servus et prudens ?, et : • Quis sapiens, et intelliget bac 33? . nunc ad in- iruendum aliquid fieri non posse; ut in hoc.: « Quis novit mentem Domini? . et in illo : • Quis con- gregavit ventos in sina? › Significat etiam aliquem contemnendum, uti in illo : Si Deus pro nobis, quis contra nosset : Ecce Dominus auxilia- bitur mihi, quis nocebit mihi ? » Apud quosdam šic dictam qualitatem indicat, apud alios vero in- dividuum, et numero unum. Nec desunt versus ubi c quis, neminem declaret, ut in hoc : Quis communem mortem efugiet? Nam . mors, quit, comnes homines pertransivit". › Haud secus ác peccatum, ex quo a Deo defecimus. Itidem so- nat hoc : « Vos sicut homines moriemini . et illud: Cum enim sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis, et secundum hominem am- bulatis?, Qui igitur homo, non effugiet mor tem : hoc enim eorum qui divinitatis participes facti sunt dii. Vivunt enim semper, æternam vitam adepti, quæ Deo competet supra inferos elato. LXXXIX. D in- VERS. 3. Hominem cum in sublime extuleris, a negotiis muudanis distractuni, ne avertas eum rur- sus ad ea. VERS. 9. Omne igitur tempus, quo cum cor- pore nostro vivimus, manifestum tibi et illumina- tum, ita ut omnia perspicias quæcunque mente aut opere deliquerimus. VERS. 12. Precatio hæc scientium est Deum ba- bere dexteram, qua universum mundum creavit et gubernat, cupientiumque eam videre, ne ab ea un- quam deprehendantur sed ei contra adlereant. Potest etiam hæc oratio de Christi adventu intelligi. Nam tunc revelata est Dei dextera, cum Verbum caro factum in nobis habitavit. ‹ Vidimus enim gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre ".> Tunc cum eo manifestos´ vidimus, et • eruditos corde in sapientia, › qui non alii ac dicentes : • Sapientiam loquimur inter perfectos "., Tunc Psal. cvi, 45. 1ª Rom. viii, 31. 1. Rom. 45. Jean. 1, 14. Cor. 11, 6. usum. MaΙ. 12. 18 Psal. LXXXI, 7. (39) Lege διαμενοῦντα vel διαμένοντα. Επιτ. (40) Aliqua desiderantur. Ivem. (41) Animadverfent grammatici varium vocabuli

Β λείοις, ἅμα δὲ καὶ οἱ προφῆται οἱ τότε λέγοντες ἀληθῆ περὶ αὐτοῦ πεφανέρωνται, ἴσως ἂν ὑποπτευ θέντες πρὸ τῆς ἐκβάσεως, ώς μὴ τῇ τοῦ Θεοῦ σοφία πεπαιδευμένοι τὴν καρδίαν· ὁποῖος ἐστιν ὁ τὸν νοῦν σεσοφισμένος, και διαμαρτάνη λόγω προφορικῷ. Ἐρεῖ γὰρ ἀληθεύων, εἰ καὶ ἰδιώτης τῷ λόγῳ, ἀλλ᾽ οὐ τῇ γνώσει. Γράφεται δὲ καὶ ι πεπεδημένους, ο Αἱ γὰρ τῆς σοφίας οὐ συγχωροῦσι πέδας (42) χωρίς εὐσεβείας οδεύειν· ἐν ταύταις γὰρ ἐμβαλεῖν τοὺς πο δας τῆς ψυχῆς προστεταγμεθα. Απολιγωροῦσι δὲ λέ· γοντες· « Έως πότε ; » τουτέστι, τὸ πρόσωπόν σου καὶ τὴν δεξιάν σου ἀποστρέφεις ἀφ' ἡμῶν; καὶ βρα- χεῖα γὰρ ἀναβολὴ πρὸς τοῦτο, χρόνος ἐστὶ μακρότα τος. Αλλ' ἐπίστρεψον πρὸς τοὺς ἀποστραφέντας τὰ σὰ προστάγματα. Εἶτά φησιν· ὡς ἐπιλάμψασα ἡμῖν ἡ σὴ δεξιά, ἥλιος οὖσα δικαιοσύνης ἀρχὴν ἡμέρας νοητῆς κατεσκεύασεν, δι' ἧς ἐπληρώθημεν τοῦ ἐλέους τοῦ σοῦ, ὡς πάσας εὐφραίνεσθαι τὰς ἡμέρας, ἃς ἡμῖν τὸ φῶς σου ἐφώτισε τὸ ἀληθινὸν ἐμποιοῦν ἐν αἷς εἰσέρχεται καρδίαις ποικίλως. Καὶ μὴν ἀνατέλλον ἐν ταῖς πράξεσι καὶ νοήσεσι, πολλὰς ἐν ἡμῖν ἡμέρας. ποιεῖ· ὡς ἀγαλλιωμένους λῦσαι τὸ τῶν κακωτικῶν ἡμερῶν σκυθρωπόν, ἐν οἷς ἐταπεινώθημεν, αἰχμαλω σίᾳ παραδοθέντες διὰ κακίαν καὶ ἄγνοιαν, ἐν κακοῖς γεγονότες ἢ τοῖς ἐναντίοις τῶν κυρίως ἀγαθῶν, περί ὧν εἴρηται· ο "Αφρων ἐν γέλωτι πράττει κακά· ν ἢ τοῖς ἐπιπόνοις, περὶ ὧν εἶπεν Ἰώβ, « Εἰ τὰ ἀγαθὰ ἐκ χειρὸς Κυρίου ἐδεξάμεθα, τὰ κακὰ οὐχ ὑποίσο μεν; › Επίβλεψον τοίνυν ἐπὶ τοὺς δούλους σου, καὶ τοὺς κατὰ διδασκαλίαν καὶ μίμησιν ἀρετῆς γεννηθέν τας ἡμῖν εὐτόνους καὶ ἄρρενας οδήγησον ἐπὶ τὴν τῆς σωτηρίας ὁδόν. Οὕτω γὰρ καὶ ἡ λαμπρότης σου ἔσται ἐφ' ἡμᾶς ἐκλάμψαντας ὡς ὁ ἥλιος ἐν τῇ βασι κατευθυνθῆναι, καὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτῶν ἐπ' λείᾳ σου. Θαρρούντες δὲ ἐφ᾽ οἷς δεδράκασιν, ἀξιοῦσι αὐτοὺς, ὅπερ ὁ φαῦλος οὐ βούλεται, λήθῃ δὲ μᾶλλον παραδοθῆναι. Στ. Γ'. Αμα γὰρ τῷ θέλειν πλησιάσαι τῷ σπου δαίῳ, πίπτει ἡ φάλαγξ τῶν ἐναντίων· « Ἐν τῷ ἐγ γίζειν ο γὰρ ι ἐπ᾿ ἐμὲ κακοῦντας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου, οἱ θλίβοντές με καὶ οἱ ἐχθροί μου, αὐτοὶ ἠσθένησαν καὶ ἔπεσαν. » Στ. Γ΄. Θεολογίας καὶ θεοπτείας ὑπόθεσις τυγχά νων, τέλος ἔχει τὴν ἀλήθειαν, ἣν ἀναγγέλλειν προς- ήκει, οὐκ ἐξ ἐπιπολῆς καὶ ἐκ τῶν φανερῶν πραγμάτ των, ἀλλ᾽ ἐκ βαθέων καὶ ἀποκρύφων, διαγνώσεως ὑπερβολήν. Τὴν δὲ σοφίαν τὴν ἐν τοῖς τοιούτοις ὠνό μασεν νύκτα· φύσει γὰρ τὰ περὶ Θεοῦ εὐσεβῶς καὶ ὀρθῶς λεγόμενα, τῆς τῶν πολλῶν γνώσεως, διὰ μέ γεθος δυνάμεως, ἀποδημεῖ. Νύξ δὲ ἐστι διὰ τὸ δυσ- κατάληπτον· αὕτη δὲ νύξ ἀναφορὰν ἔχει πρὸς τὸ σκότος, ὅ ἔθετο ὁ Θεὸς ἀποκρυφὴν αὐτοῦ. Στ. η'. ὔτε οἱ ἁμαρτωλοὶ οἷα χόρτος ἀνατέλλου- σιν, καὶ ἐνεργεῖται ἡ ἀνομία, καὶ ἡ πρὸς Θεὸν ἔχθρα αὐτῶν ἐπιτείνεται. Αγνοεῖται δὲ τοῦ Θεοῦ ὕψος και μέγεθος, τυφλούσης τῆς κακίας τὸ ὄμμα τοῦ νοῦ τὸ δυνάμενον προσβάλλειν τῷ Κυρίῳ, ὅταν δὲ κατάλυσις 31º +1499 DIDYMI ALEX ANDRINI revelatum est et de prophetis eos vera de Christo A docuisse, et forte ante eventum hæsitavisse, utpote corde nondum in sapientia eruditi : qualis est qui mente sapit, verbis autem erraverit. Hic verila- tem profitetur, sermone non scientia imperitus. Pro voce ‹ eruditos › occurrit etiam ‹ vinctos pe- dicis. › Non sinit enim sapientia nos a pletate pe. dem referre; sapientiæ pedicis vinciri jubemus. Pasillanimes qui dicunt : Usquequo?, hoc est, fa. ciem tuam et dexteram tuam avertis a nobis ? Nam vel brevissima mora, tempus longissimum. At convertere ad eos qui se a mandatis tuis aver- terunt. Deinde addit : Uti apparens nobis dextera tua, sol justitia, ortum preparavit « diei o spiri- tualis, qua misericordia tua repleti sumus, ita no- bis in omnibus diebus letandum, quas uobis lu- men tuum verum illuminavit, variis sensibus corda afficiens quæ illustrat. Ac certe oriens in mentibus et operibus, multas facit in nobis dies, ita ut ex- sultantes tristium dierum moerorem solvamus, quibus humiliati sumus, captivitati propter mali- tiam et ignorantiam traditi, malis oppressi que a veris bonis aliena, de quibus dictum est : c In rim su insipiens agit mala ''; , aut calamitatibus, de quibus Job dixit : « Si bona suscepimus de manu Domini, mala cur non sustinebimus ?, Respice igitur in servos tuos, et homines validos ac fortes, disciplina et imitatione ad virtutem informatos, dirige in via salutis. Ita enim erit super nos splen- dor tuus fulgentes sicut sol in regno tuo. Et in moribus suis confisi, orant ut dirigantur ipsi, et opera manuum suarum super eos; quod nollet ma- lus, omnia oblivione deleri optans. C PSALMUS XC. VERS. 7. Dum ad justum appropinquare cona- tur, cadit turba inimicorum; nam e dum appro- pinquant super me nocentes, ut edant carnes meas : qui tribulant me et inimici mei, ipsi infirmati sunt et ceciderunt 11. PSALMUS VERS. 3. Veritas finis eorum qui in meditando et D docendo. Deo versantur; quam qui annuntiaverit non ex summis et manifestis operibus, sed ex imis et occultis, perfectissimam scientiam præbe- bit : talem autem sapientiam noctem vocavit. Na- tura enim fugiunt plerorumque mentem, propter virtutis magnitudinem, quæ pie ac recte de Deo dicuntur; nox autem vocantur quia captu difficilia. Nox etiam cum tenebris conferenda, quas posuit Deus latibulum suum s1 VERS. 8. Quando peccatcres sicut fenum oriun tur, et iniquitatem operantur, et majus apparet odium eorum in Deum. Fugit eos altitudo el ma- gnitudo Dei, qui malitia cæcatos habent mentis oculos, quibus Deum consequerentur. Soluto au- " Prov. x, 25. Job 11, 10. st Psal. XXVI, 2. XCI. Psal. xvii, 12. ་ (42) Πέδα: ? ID.

Α πόθος ναὸς Θεοῦ προσαγορεύεσθαι, ἵνα ἐνοικοῦν το Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔχωμεν, φυλάξωμεν τὸν ἁγιασμὸν « εἰς ἡμερῶν μακρότητα. Τu Στ. α'. Τῷ γὰρ ἀκριβῶς ἐπίστασθαι τῶν κρινομέ- νων τὰ πράγματα, καὶ αὐτὴν τὴν πρόθεσιν τῶν ἐνεργούντων αὐτά, μετὰ παῤῥησίας επάγει ἐκδική- σεις, τῶν ἄλλων κριτῶν ἔσθ' ὅτε σφαλλομένων, ὡς μὴ κατὰ ἀναλογίαν τῆς ποσότητος, τῶν ἁμαρτανομέν νων ἐπάγειν τὴν τιμωρίαν. Ἐφ᾽ ᾧ καὶ αἰσχύνεσθαι συμβαίνει τὸν κρίνοντα, ὡς μὴ δεόντως ἐπιτιμήσαντα τοῖς ἑαλωκόσι τῇ κακίᾳ, μόνου παῤῥησιαζομένου, ἐν τῷ ἐκδικεῖν τοῦ λέγοντος· « " μέτρῳ μετρεῖτε, ἀν τιμετρηθήσεται ὑμῖν. » 'Αποδιδοὺς γάρ ἐστιν ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Στ. β'. Δεῖξον ἅπασι τῆς σῆς δεσποτείας τὸ ὑψη λὸν, καὶ κατάλυσον τὴν τῶν ἀλαζόνων ὀφρύν, διδά- σκων διὰ τῆς πείρας, ὅτι σὺ εἶ τῆς οἰκουμένης κρι- τῆς, ὁ τοῖς ὑπερηφάνοις ἀντιτασσόμενος, καὶ τὴν ἁρμόζουσαν αὐτοῖς κόλασιν ἀποδιδούς. Αναδειχθείη ταῦτα πάντα καὶ εἰς τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν. Τότε γὰρ ἐπαρρησιάσατο ἀναμάρτητος ἄνθρωπος γεγονώς, καίτοι Θεὸς ἐκδικήσεως Κύριος ὤν. Ἀλλὰ καὶ τὴν γῆν ἔκρινεν, ἁμαρτίας πλήρη αὐτὴν ἀποδείξας, αὐτὸς ἁμαρτίαν οὐ ποιήσας, οὐδὲ γνοὺς ἁμαρτίαν. Διὸ καὶ · ἀνταπέδωκεν τοῖς ὑπερηφανήσασιν αὐτὸν Φαρισαίοις, καὶ τοῖς ἀοράτοις ἐχθροῖς ἐπαρθεῖσιν ἐν τῷ σταυ ρῶσαι αὐτόν. σοι, Στ. κ'. Σὺ δημιουργὸς ἡμῶν ὑπάρχων, καὶ δὴ καὶ φροντίζεις ἡμῶν, ὦ Δέσποτα. "Οθεν εἴ τι πάρεστιν ἡμῖν ἀγαθὸν, ἴσμεν αὐτὸ ὅσον καὶ παρὰ σοῦ εἶναι. Αλλ' ἐπεὶ ὁρῶμεν φαύλους τινὰς κατὰ τῶν δικαίων φονῶντας, καὶ ἀθώους καταδικάζοντας, ἀναφθεγγό μεθα πρὸς σέ· Μὴ ἕτερος θρόνος βασιλείας συνεστί ἢ προσέσεσθαί (45) σοι, ὅτι ταῦτα κατὰ τῶν θεραπόντων ἐπιτελεῖται; Αλλ' οὐ πρόσεστί σοι άνο- μίας θρόνος· νόμον γὰρ τῶν πάντων βασιλέα ἀνέδει ξας, καθ᾽ ἂν τὸ πᾶν διοικεῖται. Καὶ μετ' ὀλίγα· Θρόνος ἀνομίας ἡ μετὰ τυραννίδος ἀρχή. Διὸ καὶ ὠμό τατος καὶ ἐπαχθῆς ὤν, βαρέα καὶ ἐπίμοχθα προστάτο τει, συμπράττων τοῖς προστάγμασιν αὐτοῦ κόπον. Αλλ' αἱ ἐντολαί σου Θεοῦ βαρεῖαι οὐκ εἰσὶ, κατὰ τὸν Ἰωάννην· ὅθεν καὶ ἀνωφερεῖς εἰσιν, ἀνυψοῦσαι καὶ μετεωρίζουσαι τὸν μεταποιούμενον. Καὶ πάλιν· Διὸ κώλυσον αὐτοὺς τῆς ὠμοτάτης καθ' ἡμῶν ὁρμῆς. Επιμορφαζόμενοι δὲ καὶ τὸ κριταὶ καὶ δικασταὶ τυγχάνειν, καταδικάζουσιν ἀθῶον αἷμα. -- Στ. γ'. Θεοὺς λέγει οὓς ἀγγέλους ή Γραφή καλεῖ· βασιλεύει δὲ κἀκείνων γενομένων θεῶν, πρὸς οὓς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ γεγένηται. Στ. 8. Πάσης τῆς γῆς ἐπιδραττόμενος ὁ λόγος, κατὰ τὸν τῆς προνοίας λόγον, ἐν τῇ χειρὶ ἑαυτοῦ ἔχει τὰ λεγόμενα τῆς γῆς πέρατα· ἡ κατάσχεσις γὰρ DIDYMI ALEX ANDRINI tamtem Spintum sanctum habeamus, servabimus sanctitatem « in longitudinem dierum. › PSALMUS XCIA. VERS. 1. Fidenter agit Deus ultiones quia ac- curatius pernoscit quid sint operati, et quo con- sitio qui judicantur, dum cæteri judices nonnun- quam fallentur, ita ut jam non pro delictorum quantitate pœnas exigant. Quibus de causis confu- sione afficiuntur interdum judices, inepte punien- tes eos qui in malitia deprehenduntur. Solus enim fidenter agit ulciscendo, qui dicit : ‹ In qua mensura niensi fueritis, remetietur vobis s. • Cui- que enim retribuit secundum opera ejus. VERS. 2. Ostende omnibus quam altum impe- riam tuum, et superborum frange arrogantiam, do- cens experimento te judicem esse orbis terrarum, qui superbis resistis, et eos merito supplicio afſi- gis. Apparuerunt hæc omnia adveniente Christo. Tunc enim fidenter egit homo factus peccati ex- pers, cum Deus ultionum Dominus esset. Terram judicavit, declarans eam peccatis plenam, cum ipse peccatum nec admiserit unquam, nec cognove- rit. Ideo ‹ retributionem reddidit › Pharisæis qui superbe eum despiciebant, et invisibilibus inimicis qui crucifixum irridebant. - B VERS. 20. creator noster, Domine, ac profe- cto de nobis curas. Quod si quid loni nobis conti- C gerit, non ignoramus illud a te esse. At quando videbimus a malis quibusdam justos in discrimen adductos, et innocentes damnatos, clamabimus ad te : Nunquid alia sedes regni adhæret, aut adhæ- rebit tibi, talia cum adversus servos tuos perfi- ciantur? At non adhæret tibi sedes iniquitatis; nam legem omnium reginam constituisti, qua omnia dirigantur. - Et paulo post : Sedes iniquitatis në aliud ac impotentissima dominatio. Quippe que crudelissima et odiosa, gravia et laboriosa impe- rat, laboremque præceptis addit. Natura autem non sunt gravia mandata Domini, juxta Joannem ; ideoque sursum ferunt, et exaltant, et ad sublimia eum tollunt qui ipsis inservit. Et rursus : Quapro- pter reprime eorum crudelissimos in nos impetus. _ Fingentes se judicum esse ac magistratuum munere instructos, sanguinem innocentem con- demnant. - D PSALMUS VERS. 3. Deos dicit quos Scriptura angelos vo- cat; super illos etiam deos regnat Deus, quos sermone alloquitur. VERS. 4. Ubique terrarum prædicato Evangelio, uti fuerat prænuntiatum, in inanu sua habuit sic dictos fines terræ ; nam possessto ejus fines terræ. • Matth. vit, 2. XCIV. - - (45) Num προσέσται ? Εpit.

αὐτοῦ τὰ πέρατα τῆς γῆς ἐστιν. Ὁρῶν ὄντων τῶν διῃρημένων, βίῳ γὰρ καὶ φρονήματι, θεοσεβῶν ἀν δρῶν. Κατ' εξαίρετον δὲ αὐτοῦ εἰσιν ὑπερέχοντες, οὺς ὑψηλὰ τῶν ὀρέων προσηγόρευσεν. Στ. η'. Ταύτας τὰς λέξεις ἕως τοῦ τέλους τοῦ ψαλ μοῦ, ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἰρῆσθαι φήσας ὁ Απόστολος, ἔθηκεν αὐτὰς ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους Επιστολῇ, άμωσγέπως, καὶ ἑρμηνείαν αὐταῖς ἐπα γαγών. Ερμήνευσε δὲ τὸ « σήμερον » εἰς τὸν πάντα τὸν ἐνεστηκότα αἰῶνα, ἀναφέρων αὐτῷ (46)· ἑκάστη γὰρ ἡμέρα τοῦ αἰῶνος σημαίνεται διὰ τοῦ « σήμε ρον. » Στ. ι'. Προσώχθισαν προσκομής, φησὶν, ἐγενό- μην, οὐ πάσῃ γενεᾷ, ἀλλ᾽ ἐκείνῃ ἀεὶ πλάνῃ συμβιού σῃ. διὰ τὸ μὴ ἐθέλειν γνῶσιν ἔχειν Θεοῦ. Ἔφη τὸν Θεὸν ὀργισθέντα ὁμῶσαι (47) μὴ εἰσελθεῖν εἰς τὴν Β κατάπαυσιν αὐτοῦ. Ταῦτα δὲ ἐν ἑβδομηκοστῷ ἑβδόμῳ εἰπὼν, ἐξηγησαμένου δὲ καὶ Παύλου ταύτην την λέξ ξιν, οὐδὲ πλέον τῶν τότε ῥηθέντων ἐροῦμεν. Ταῦτα δὲ καὶ ἡμᾶς διαδέξονται, εἰ τῆς τοῦ Θεοῦ φωνῆς εἰσ ἔτι καὶ νῦν κατὰ τὴν σήμερον ἡμέραν ἀνακαλουμέ της ἡμᾶς ἀκούοντες, σκληρύνομεν τὰς ἑαυτῶν καρ δίας· διαλήψεται γὰρ ἡμᾶς ὀργὴ Θεοῦ, καὶ ἀποπε σούμεθα τῆς παρ' αὐτοῦ καὶ σὺν αὐτῷ ἀναπαύ σεως. Στ. α'. Λεκτέον οὖν περὶ τῆς τοιαύτης εἰς τὸ ἀρ- χαῖον ἀποκαταστάσεως τοῦ οἴκου, προφητικωτέραν τὸν Δαυΐδ τεθεωρηκότα τὴν ὑπὲρ τοῦ ἐγκαινισμοῦ τοῦ οἴκου τὴν ᾠδὴν πεποιηκέναι. Αδουσι δὲ τὴν ᾠδὴν οἱ τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον ἐκδυσάμενοι καὶ τὸν νέον ἐνδυσάμενοι τὸν ἀνανεούμενον εἰς τὸ γενέσθαι κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος αὐτὸν, τῷ μαθητεύεσθαι τῇ Καινῇ Διαθήκῃ, τὴν καινότητα τῆς Χριστοῦ δια θήκης καὶ διδασκαλίας προσηκάμενοι. Στ. β'. Οὗτοι οὖν πάντες οἱ ᾄδοντες τῷ Θεῷ, πρὸς τὸ ᾄδειν αὐτῷ καὶ εὐλογεῖν τὸ ὄνομα αὐτοῦ προστάτ τονται· διὰ γὰρ ἔργων ἀγαθῶν καὶ γνώσεως τῆς ἀλη- θείας εὐλογεῖ τις καὶ δοξάζει τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ. Στ. γ'. Περὶ ὧν ἐν λθ' ψαλμῷ πρὸς Θεὸν εἴρηται· • Πολλὰ ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυμά σιά σου. » Τὸν τούτων τῶν θαυμάτων αἴτιον ὑμνῶν Ησαΐας ὁ προφήτης φησίν ο Κύριος ὁ Θεὸς δοξάσω σε, ὑμνήσω τὸ ὄνομά σου· ὅτι ἐποίησας θαυμαστὰ πράγματα, βουλὴν ἀρχαίαν ἀληθινήν. Θεὸς γὰρ ἡ Σωτήρ θαυμαστὰ πεποίηκεν, ἐλευθερώσας πᾶσαν ψυχὴν ὑπὸ τοῦ διαβόλου καταπονουμένην. Καὶ μετ᾿ ὀλίγα· Εἰ δὲ καὶ τὰς (48) τεραστίους δυνά μεις εἶναι βούλεται, τὰ ἐπαγγελλόμενα τοῖς λαοῖς θαυμάσια, καθ᾽ ὁ Ἰησοῦς νεκροὺς ἤγειρε, καὶ τυ φλοὺς εἰς ὄψιν ἀποκαθιστῷ, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτο ἀναγέγραπται, οὐχ ἁμαρτάνεις. - - · Στ. α'. Τοῦ ἱκανοῦ χειρί. Οὗτος δέ ἐστιν ὁ πνευ ματικὸς Δαβίδ, ὁ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ τὸ κατὰ σάρκα νει ? - - EXPOSITIO IN PSALMOS. PSALMUŞ C Montes non alii præter vires electos, vita simul et mente pios. Value autem præstant, quos mon- tium altitudines appellat. VERS. 8. Quæ verba usque ad finem psalmi sancto Spiritu edicta fuisse testatus Apostolus, ea usurpavit in Epistola ad Hebræos ", qualia ocCUP- runt, ipsaque interpretatus est. Vocem. hodie de tempore hujus vitæ explicat; singuli enim dies vitæ nostræ voce ‹hodic › designantur. VERs. 40. ‹ Offensus fui, › iratus sum, inquit, non omni generationi, sed illi erroribus usque ja- ciatæ, quod Deum cognoscere nolit. Deum juravisse dicit in ira, eos non introducendos esse in ve quicm. Haec autem psalmo septuagesima septime locutus est: explicante Paule hunc versum von plura dictis proferemus. Hæc ad nos quoque perti- nebunt, si vocem Dei etiam nunc, hodierno die, nos vocamtis audientes, nostra corda obduramus, deprehendet enim nos ira Dei, et e requio ejicie- mur quæ a Deo et cum Deo est. XCV. VERS. 1. Dicendum de ista restitutione domus, David aliam domus renovationem prophetica mente perspexisse et cantico celebrasse. Decanland hoe canticum qui veterem hominem exuunt et novum induunt ita renovatum, ut ad imaginem flat Crea- toris, Novo Testamento edoctus, novitatem Chri- stiani Testamenti et Christianæ disciplinæ ample- zus. VERS. 2. Omnes qui canunt Domino ad laudan- dum nomen ejus in canticis invitantur. Bonis enim operibus et cognitione veritatis laudat quis et glo rificat nomen Dei. Vras. 3. De quibus mirabilibus dictum est in psalmo tricesimo nono : ‹ Multa fecisti tí, Domine D Deus meus, mirabilia tua ".› Quorum mirabilium auctorem celebrans ait propheta Isaias: ‹ Domine Deus, glorificabo te, laudabo nomen tuum; quo- niam fecisti admirabiles res, consilium antiquum verum 17. Deus enim Salvator mirabilia fecit, libe- rans animas omnes diaboli imperio oppressas.—Et paulo post : Quod si quis hæc populis annuntieta mirabilia non alia esse voluerit ac miram potesta · tem qua mortuos Jesus excitavit, et cæcorum ocu- los illuminavit, et alia hujuscemodi perfecit quæ referuntur, non errat. PSALMUS EDIT. XCVI. VERS. 1. Viri idonei man:l. Hæc al spiritualem David referenda qui ex semine David secundum car- more o in a mutatum velis. Id. ID. 3. Hebr. 111, 7 sqq. 10 Psal. XXXIX, 6. 37 Isa. xxv, 1. (46) Num legendum αὐτό, id est τὸ σήμερον? (47) Scribendum ὀμέσαι, nisi Alexandrinorum (48) Num legendum Εἰ δὲ καί τις, et infra ἁμαρτά

Α γεγονώς. Ἡ γῆ τοίνυν αὐτοῦ καθίστατο, παντὸς θα ρύβου καὶ ταράχου πολεμικοῦ ὑπ' αὐτοῦ καταλυ- θέντος· ἢ καθίσταται γῆ, κατάστασιν ἀναλαμβάνουσα, καθ' δ καρποφορεῖ ἐν ἐδέξατο σπόρον εἰς ἑκατὸν, καὶ ξ, καὶ λ', σπειράντων ἑαυτοῖς δικαιοσύνην ἐπὶ τῷ γεν νήματα δικαιοσύνης πλησθῆναι τῶν ὑπὸ Ἰησοῦ σπα- ρέντων. Διὸ καὶ βασιλεύει ὁ Κύριος, οὐκ ἀπὸ τοῦ μὴ βασιλεύειν καθάπαξ ἐπὶ τὸ βασιλεύειν ἐληλυθώς, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ μὴ ἄρχειν τῶν ἁμαρτανόντων μετανοησάν των ἥκειν ἐπὶ τὴν βασιλείαν. ᾿Αγαλλιᾶται οὖν πᾶσα ἡ γῆ τοῦτο ποιεῖν προσταττομένη, ἐπὶ τῷ τὸν Κύριον πάσης αὐτῆς βεβασιλευκέναι. Στ. β'. Οὐ σωματικῶς. Εἰ γὰρ τὰ κυκλοῦντα εἴη σώματα, καὶ ὁ κυκλούμενος εἴη σῶμα, ἢ σώματί γε χρώμενος. 'Αλλ' ἀσώματος, μᾶλλον δὲ ὑπὲρ ἐκεῖνα(49) Β σωμάτων, ὁ Θεὸς καὶ ὁ μονογενὴς αὐτοῦ Υἱὸς, καθ᾽ ὁ Θεὸς Λόγος ἐστί. Λέγεται δὲ νῦν πρὸς παρά στασιν τῆς ἀκαταληψίας αὐτοῦ, περὶ αὐτὸν νεφέλη καὶ γνόφος εἶναι. Καὶ τάχα μὲν ἡ νεφέλη τοὺς ἐξ αὐτ τοῦ ῥέοντας ποτίμους σημαίνει λόγους· ὁ δὲ γνόφος τὴν ἀσάφειαν τῆς ἀκαταλήψεως αὐτοῦ. Είρηται γοῦν καὶ πρότερον, « Καὶ ἔκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη, καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ. Τὸ γὰρ δυσθεώ ρητον μᾶλλον δὲ ἀκατάληπτον τῷ νῷ τῶν αὐτοῦ γε- νητῶν τῆς πορείας αὐτοῦ, καθ᾿ ἣν πορεύεται δη μιουργικῶς καὶ προνοητικῶς παρίσταται διὰ τοῦ, • Γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ. » - Στ. γ. Εχθροὶ τοῦ λόγου τῆς δικαιοσύνης οἱ ἀλό γως καὶ ἀδίκως πράττοντες, ὥσπερ αὖ διάφοροι τῆς ἀληθείας οἱ ψευδοδοξοῦντες καὶ ψευδόμενοι· καὶ ἡ φι- λία δὲ τοῦ κόσμου ἐχθροποιεῖν εἴρηται Θεῷ. — Οὐκ ἀναλίσκων καὶ φθείρων (49') αὐτῶν τὴν οὐσίαν, ἀθά νατος γὰρ ἡ τῆς ψυχῆς αὐτῶν ὑπόστασις, ἀλλ᾽ ἀφα νίζων τὰ περὶ αὐτοὺς ἀναφυέντα τῆς σαρκὸς ἔργα καὶ ὑλικὰ φρονήματα· ὅθεν ὁ Σωτὴρ εὔχεται ἀνα- φθῆναι· τὸ πῦρ βαλεῖν ἦλθεν ἐπὶ τῆς γῆς, ὅπως ἀναφθῇ τὰ γήινα πάντα. Στ. δ. Οἱ φωτινοί (50) λόγοι τῆς θείας διδασκαλίας αὐτοῦ « ἀστραπῶν τρόπῳ ἔφαναν » πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ καταυγάζοντες καὶ φωτίζοντες αὐτὴν, ἐπὶ τῷ ἔχειν φῶς γνώσεως. 'Αλλ' ἡ γῆ ταύτας τὰς ἀστραπάς ἰδοῦσα, κλονηθεῖσα μετέβαλεν, ἀποβαλοῦσα τὴν γεώδη ποιότητα, ἐπὶ τοῦ ἀναλαβεῖν τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρα νίου. — Ιδοῦσα τοὺς ἀνθρωπίνους νόμους, καὶ τὰ κατάλληλα τούτοις ἔθη, πάντες οἱ ἄνθρωποι τὰ σφέ- φθείρον, ἀφανίζον, τὸ πῦρ τερα πάτρια καταλιπόντες, τῇ εὐαγγελικῇ παιδεύσει προσεληλύθασιν. ᾿Αλλὰ οἰκουμένη ἰδοῦσα τὰς ἀστρα- πὰς τοῦ Κυρίου, ἐλλάμπεται. Ἡ δὲ γῆ σαλεύεται διὰ τοῦ κλόνου, ἀρχὴν λαμβάνουσα πρὸς τὸ καὶ αὐ τὴν οἰκουμένην χρηματίσαι, ἵνα φανῶσιν αὐτῇ τοι αύτῃ γεγενημένη αἱ θεῖαι τοῦ Κυρίου ἀστραπαί. Στ. Γ'. Οι προαναφωνήσαντες τὴν ἐνταῦθα ἐπι- δημίαν τοῦ Σωτῆρος ὄντος δικαιοσύνης Θεοῦ, οἱ οὐ ρανοί εἰσιν, τῷ φέρειν τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, ἔφαναν DIDYMI ALEXANDRINI nem factus est. Terra autem ejus constituta est, vel auferente eo turbas et bellicos tumultus cujusque generis, vel informante eo terram, ita ut de accepto semine fructus offerat centum, et sexaginta, et tri- ginta justitiam seminantibus, ideoque genimina justitia repleantur ab ipso Jesu seminata. Qua- propter regnat etiam Deus, non quidém regnum adeptus quo prius omnino careret, sed quod pec- catoribus rex factus est poenitentiam agentibus, qui olim imperium ejus negabant. Exsultat igitur omnis - terra, illud ideo facere jussa, quod Doninus ejus regnet. VERS. 2. Non corporaliter. Nam si corpora essent quæ in circuitu, corpus esset etiam, aut saltem corpore indutus, qui circumdatur. Incorporeus autem, aut potius supra illa corpora Deus et uni- genitus ejus Filius, in quantum Deus Verbum est. Ad indicandum eum intellectu comprehendi non posse, dicitur nunc nube et caligine circumdari. Innuit forte nubes sermones illos potabiles qui de ipso manant ; caligo autem declarat quam difficilis captu sit: nam dictum est jam prius * : « Incli- navit cœlos et descendit, et caligo sub pedibus ejus. › Difficillime enim, imo nullo modo intelligi posse a mente cujusvis creaturæ, qua ratione Deus cuncta creet et gubernet, declarant illa, e Caligo sub pedibus ejus. VERS. 3. Inimici justitiæ qui stultam et iniquam vitam agunt, uti a veritate abhorrentes, qui falsa docent et profitentur; dictum est etiam nos mundi amicitia inimicos fieri Dei. - Inflammabit eos, ▸ non eorum naturam perdendo et tollendo; nam immortalis anima substantia ; sed auferendo ab eis carnis opera et humiles affectus. Quapropter glo- riatur Salvator se ignem in terras emisisse, quo mundana quæque consumeret. - terra C VERS. 4. Illustres sermones divinæ disciplinæ ejus ‹ illuxerunt ut fulgura» omni terrarum orbi, illuminantes et illustrantes eum, ut lucem adipi- sceretur scientiæ. Quæ fulgura conspiciens terra, commota est et immutata, terrestres sensus exuens, ut imaginem cœlestis induat. Videbit humanas leges, et cum his congruos mores; omnes patriis derelictis ad evangelicam disciplinam defer D xerunt. Orbis terrarum Domini fulgoribus con- spectis illuminatur. Terra autem commotione per- nota est, et fit orbis terrarum ita, ut orbi ſactæ appareant divina Dei fulgura. VERS. 6. Qui annuntiaverunt Salvatorem, justi- Liam videlicet Dei, huc adventurum, coeli apte di- cuntur, quia imaginem coelestis referunt, et con- ss Matth. xii, 8. » Psal. xvii, 10. et mox siquidem hæc participia ad referenda sunt. Cfr. vers. psalini, ID. - et multa alia, quæ non monito lectore sere vavimus. Ib. (49) Scribe ὑπερέκεινα, adverbium. EDIT. (49) Grammatica postulat ut scribatur ἀναλίσκον, (50) Pro φωτεινοί, more Alexandrino, ut mo

καὶ ἔχειν τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανῷ, ἀναγγείλαντες τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην οὐρανόθεν ἐλευσομένην, οὐκ ἄλλην τῆς δικαιοσύνης αὐτοῦ τυγχάνουσαν (51)· ἀλλ' ἐπεὶ καὶ ἡ πρακτικὴ ἀρετὴ πολλαχοῦ δικαιοσύνη καλεῖται, ταύτην ἀναγγέλλειν πραγματικῶς μόνοι ἴσασιν οἱ οὐρανοὶ ὄντες ἄνδρες δίκαιοι· ἐπιδεικνυμέ τὴν γὰρ πίστιν ἀναγγέλλει δίκαιος, τῆς πίστεως αὐτῶν εἰς δικαιοσύνην λογιζομένης. Στ. ι'. Εναντίον καὶ ἐχθρὸν τῷ Θεῷ, οὐκ ἐν ἀντι- στάσει φύσεως δν, οὐ γὰρ ἀντιδιαιρείται τῇ ἀγαθή φύσει πονηρὸν τὸ παρὰ φύσιν· οὐδὲ φύσιν τινὰ δεικνυ- μένην ὑπολαβεῖν ἔστιν, ἣν καλεῖ πονηρόν. Οὐδὲ γὰρ ἔχομέν τινα τοιαύτην ἐν γνώσει, ἵν᾽ εἰδότες μισήσαι μεν, ἀλλὰ πονηρὸν ἅπαν τὸ κακίας ἔργον ἐπιστά» μεθα, καὶ τὸ τοῦ μίσους, ἐάν περ εὖ φρονῶμεν. από Εἴ ποτε επεβούλευσε τις τῶν ὁσίων, μέχρι τῆς σώ- Β ματος κακώσεως ἢ θανάτου τὰ τῆς ἐπιθέσεως ίσχυσε, τῆς ψυχῆς ἀζημιώτου καὶ ἀμειώτου διαμεινάσης Τίς γὰρ οὖν οὐχ ὁμολογήσειε τοὺς τῆς ἀληθείας μάρτ τυρας πεφρουρῆσθαι κατὰ τὰς ψυχὰς ὑπὸ τοῦ ὁμολο γουμένου ὑπ' αὐτῶν Κυρίου: Στ. ια'. Τῷ τὴν πρακτικὴν ἀρετὴν κατορθώσαντι, δικαιοσύνην καλουμένην, ἀνέτειλε φῶς τῆς γνώσεως, οὐκ ἄλλο τυγχάνον τοῦ φωτὸς τοῦ ἀληθινοῦ· περὶ οὗ ὁ Πατὴρ εἶπεν· « Τοῖς δὲ φοβουμένοις τὸ ὄνομά μου ἀνατέλλει ἥλιος δικαιοσύνης. » Στο γ'. Διαφέρει τοῦ Ἰακὼβ ὁ Ἰσραὴλ ἐπινοίᾳ ἀλλ' οὐχ ὑποστάσει· ὁ γὰρ αὐτὸς ὁτὲ μὲν Ἰακώβ, ότὲ δὲ Ἰσραήλ ἐστιν. Ὅτε γὰρ ἀσκητὴς τυγχάνων τῆς πρα κτικῆς ἀρετῆς, καταπαλαίων τὰ ἄλογα πάθη καὶ και κίας καὶ τὰς ἐνεργούσας αὐτὰς πονηρὰς δυνάμεις, Ἰακώβ ἐστι πτερνίζων τὸ εἰρημένον στίφος. "Οτ' ἂν δὲ ἀνωτέρω πάσης μοχθηρίας γεγονώς διὰ καθαρό τητα νοῦ προσβάλλει τῷ Θεῷ, Ισραήλ προσαγορεύε ται. — Κηρυχθέντος γὰρ τοῦ Εὐαγγελίου ἐν πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ εἰς μαρτύριον πᾶσι τοῖς ἔθνεσι, κατὰ τὴν τοῦ Χριστοῦ χρησμωδίαν, ο Εἶδεν πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς ὁ Χριστὸν τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ. » Και μετ' ὀλίγα· Οἱ περάσαντες τὴν γῆν καὶ ἀνωτέρω αν τῆς γεγενημένοι, τῷ μὴ ὑλικὰ καὶ ἐπίγεια ἔτι φρο νεῖν, ἀλλὰ ζητεῖν καὶ φρονεῖν τὰ ἄνω, πέρατα τῆς ὄντες, εἶδον σωτηρίαν καὶ τὸν αὐτῆς αἴτιον Θεοῦ λό- γον, δντα σωτήριον τοῦ Θεοῦ. - - Στ. δ'. Πᾶσαν τὴν γῆν, τουτέστι τοὺς ἐπὶ γῆς ἅπαντας ἀνθρώπους, προστάττει ἐπινίκιον αἶνον ἀναπέμπειν τῷ Κυρίῳ κατελθόντι τοὺς πολεμίους τοὺς ἀοράτους ἐχθροὺς τῶν ἀνθρώπων, διάβολον καὶ τοὺς ὑπασπιστὰς αὐτοῦ. Στ. ε'. Τίς δὲ ἡ κιθάρα, πολλάκις εἴπομεν· τί τὸ ψάλλειν ἐν αὐτῇ, τί τὸ πρακτικῶς ἐστι διὰ σώματος ἐνεργεῖν τὰ τῆς ἀρετῆς, ἡ διὰ πασῶν τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων. — Ἀντὶ τοῦ· Πρὸς τὸν ψαλμὸν, τὸν διὰ τοῦ ὀργάνου πληττόμενον, καὶ φωνή τις αδέσθω οὖσα ἡ περὶ τῶν πρακτέων θεωρία. - EXPOSITIO IN PSALMOS. A versationem in coelo habent : anuuntiaverunt Del justitiam de caelo venturam, quæ non alia a justi tia Dei cum autem sæpius justitia vocetur virtus operibus perfecta, hanc non alii opere annuntiare possunt præter coelos, hoc est justos, nan fdem bonum operantem aununtiat justus, et fides eorum justitia reputatur. VERS. 10. Malignus Deo infensus et odiosus, non naturæ oppositione; non enim differt natura a bono; nec suspicaberis naturam hic indicari quæ mali- gna vocetur. Non enim talem scientia complecte- mur, quam cognoscentes odio habeamus ; sed ma- ligni esse dicimus omne opus malitiæ, illudque odio prosequimur dummodo recta sentiamus. Quod si quis sanctos aggressus fuerit, corpori no- cere et mortem inferre ad summum valebit ; anima autem eorum incolumis et illæsa remanebit. Qui enim non confitereris veritatis martyres juxta ani- mas ab Domino suo fuisse custoditos? VERS. 11. Justo virtutem operibus perfcienti, quæ justitia dicitur, orta est lux scientiæ, quæ non alia a lumine vero, de quo Pater dixit: Orietur vobis qui timetis nomen meum sol justitiæ *. › PSALMUS XCVIL C D Malach. v, 2. VERs. 3. Difert Israel a Jacob affectibus, non natura : nam idem nunc Jacob, nunc Israel vocatur. Quando enim în colenda virtute se exercet, insanas cupi- ditates frangens, et peccata, malignasque virtutes quæ ea operantur, Jacob est, sic dictam catervam calce petens. Quando autem supra omnem mali- tiam elatus, mentis puritate Deum consequitur, dicitur Israel. Prædicato Evangelio in toto ter- rarum orbe in testimonium omnibus gentibus juxta Christi prophetiam, • Viderunt omnes fines terræ Christum salutare Dei., Et paulo post Qui sunt terram prætergressi, supra eam elati, jam non bumilia et terrena sentiendo, sed quæ sursum sunt quærendo et sapiende, hi fines terræ sunt, videntes salutem et salutis auctorem Dei Verbum, quod salutare Dei. - VERS. 4. Omnem terram, homines videlicet in terra habitantes, jubet hymnis et laudibus Deum celebrare propter victorias de invisibilibus homi- num inimicis, de diabolo ejusque asseclis relatas. VERS. 5. Quid sit citbara, jam sæpius diximus : psallere autem in cithara, non aliud præter virtu- tem opere perficere aut per corporis vires, aut per omnes animæ virtutes. — « Voce psalmi, › hoc est, ad psalmum organo præcantatum, vox quæ decan- tatura, earum contemplatio quæ opere perficienda sunt (51) Deesse aliquid videtur. Edit.

περὶ τούτων εἰπεῖν; ἢ ὅτι τοὺς τὰς αὐτὰς ἀρετὰς ἔχοντας, ὁμωνύμως αὐτοῖς ὠνόμασεν. Εἰ δὲ τοῦτο οὕτως ἔχει, δῆλον ὅτι καὶ οἱ πιστοὶ θεράποντες για νόμενοι, πάντες κατὰ Μωϋσέα τυγχάνουσιν· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. Στ. ζ' Ἐπεὶ ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος βέβαιος καὶ ἀκλι- νῆς ἐστι, στύλος εἰκότως καλεῖται, ὡς τὴν καταδεξα μένην αὐτὸν Ἐκκλησίαν, στύλον καὶ ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας εἶναι. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ καὶ πότιμος καὶ καρπῶν αἴτιός ἐστιν, θετοῦ δίκην εἰς τὰς διανοίας τῶν ἀν- θρώπων ἐρχόμενος, ο στύλος νεφέλης ἐστί. Τάχα δὲ καὶ προεθεσπίζετο διὰ τούτου ἡ τοῦ Σωτῆρος δεῦρο κάθοδος, καθ᾿ ἣν ἐπιβὰς κούφης νεφέλης, εἰς Αἴγυ στον ἧκε τὸν περὶ γῆν τόπον. - Τελείου δὲ ἀνδρὸς καὶ ἔχοντος πάσας τὰς ἀρετὰς, τὸ πάντα τὰ μαρτύ- ρια καὶ προστάγματα τοῦ Θεοῦ φυλάττειν. - - Στ. η'. Σὺ ὁ ἡμέτερος καὶ Κύριος καὶ Θεός, λέγω δὴ ὁ τῶν ἐθνῶν βασιλεὺς, αὐτὸς ἦσθα ὁ καὶ τὸν ἀμφὶ Μωϋσέα καὶ 'Ααρὼν ἐπακούων. Ἐν οἷς παιδείας ἐδέοντο, ὥσπερ τὸν Δαρὼν ἐπὶ τῇ μοσχοποιίᾳ, καὶ τὸν Μωϋσῆν ἐπὶ τῇ ἀπιστίᾳ τοῦ ὕδατος τῆς ἀντιλο γίας. Τu Στ. δ'. Πύλαι τοῦ Κυρίου αἱ κατ' εἶδος ἀρεται, περὶ ὧν καὶ ἐν ἄλλοις εἴρηται· « Ανοίξατέ μοι πύλας αὐτοῦ· ἡ ἐν ταῖς αὐλαῖς τοῦ Θεοῦ, ἐν τοῖς κατὰ θεολο· γίαν ὕμνοις, εἰσεληλυθότες εὐχαρίστως ἐξομολογή. σονται τῷ Θεῷ. Στ. α'. Ο νῦν ᾄδων πραύνει καὶ καταστέλλει τὰ Γ ἤθη τῶν ἀκροατῶν διὰ τῆς ᾠδῆς, κριτὴν τὸν Θεὸν τῶν πραττομένων ἀνθρώποις ὑμῶν. Εἶτ᾽ ἐπεὶ ἀκρι βὴς αὐτοῦ ἐστιν ἡ κρίσις, οὐ τὰ φανερὰ μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ κρυπτὰ τῆς καρδίας ἐξετάζουσα, σὺν χρηστῇ προθέσει επάγει αὐτήν. Εἰ γὰρ τῷ πρὸς ἀξίαν τῶν ἔργων καὶ λόγων καὶ ἐνθυμημάτων ἡμῶν σκοπήσῃ, ἄρδην ἀπολλύμεθα· ἵν᾿ οὖν μὴ τοῦτο γένηται, πρὸ τῆς κρίσεως ἐλεεῖ· « Εάν ο γὰρ ο ἀνομίας παρατη ρήσῃ, Κύριε, τίς ὑποστήσεται ; » Καὶ ἐπεὶ παρὰ σοῦ ὁ ἱλασμός ἐστιν, πηγὴ γὰρ τυγχάνεις ἀγαθότητος καὶ ἐλεημοσύνης, θαῤῥοῦμεν ὅτι ἐλέῳ καὶ κρίσει ἐξετά ζοντός σου τὰ καθ᾽ ἡμᾶς, σωτηρίας τευξόμεθα. Στ. β'. Τῶν διαπορευομένων κατὰ τὰς τοῦ νόμου ἐνεργείας ὅσοι σὺν κακίᾳ κινοῦνται, ἐκτὸς ἑαυτῶν γίνονται, ἐμπαθῶς τοῖς αἰσθητοῖς προσκεχηνότες. Εθος γοῦν λέγειν τοὺς τοιούτους ἐκτὸς ἑαυτῶν καὶ ἐξεστηκότας εἶναι. Ὁ δὲ σὺν ἀκακίᾳ, τουτέστι σὺν ἀρετῇ, κινούμενος περὶ τὰ πρακτέα καὶ φρονητέα, πρὸς ἑαυτὸν κυκλικώς τρέφεται όλως τοῦ νοῦ καὶ τῆς ἐπιμελείας τοῦ ἔσω ἀνθρώπου γινόμενος, διαπορεύε- ται, μεθ' ἕξεως βελτίστης ἐν μέσῳ τοῦ οἴκου αὐτοῦ. Οἶκος δὲ ἑκάστου τῶν σπουδαίων ἣν καθορθοῦσιν τήν ἀρετήν. • EXPOSITIO IN PSALMOS. 1514. A post : Quid igitur de istis dicemus ? nisi omnes iti B dem designari quicunque iisdem virtutibus ornan- tur. Quod si autem res ita se habeat, perspicuum est omnes quicunque fideles servi flunt, juxta Moysem esse; eadem pariter de cæteris valent. VERS. 7. Cum Dei sermo firmus et inconcussuy, haud inepte columna vocatur, ita ut quæ illum suscepit Ecclesia, columna sit et fundamentum veritatis. At cum simul potabilis sit, et ubertatis causa, et roris instar mentes hominum imbuat, ‹ columna nubis » vocatur. Innuunt etiam forte hæc Salvatoris in terram adventum ; quippe qui levi circumdatus nube Ægyptum, terram videlicet accessit. · Perfecti hominis est et omnibus virtu- tibus ornati, omnia Dei testimonia et præcepta custodire. - VERS. 8. Dominus et Deus noster, tu et gen tium rex, non alius ab illo qui Moysem et Aaron exaudivit. - (Propitius fuisti eis quando venia indigebant, uti Aaron cum vitulum conflavit, et Moyses cum aquæ contradictionis confidere noluit. PSALMUS XCIX. VERS. 4. Portz Domini, cujusque generis virtu- tes; de quibus alias quoque dictum est: ‹ Aperito mihi portas justitiæ "., Atria Domini ingressi hymnis Deum celebrantes, grata mente confitebun- tur ei. PSALMUS C. s Psal. cxvil, 19. " Psai. cxXIX, 3. PATROL. GR. XXXIX. D VERS. 1. Qui nunc cantat, mores audientium cantico informat et exornat, judicem Deum celebrans operum ab hominibus perfectorum. Deinde cum judicium ejus accuratum sit, non manifesta tan- tum, sed vel abscondita cordis perscrutantis, mise- ricordiam Dei simul commendat. Nam si pro me- ritis opera et sermones et sensus cujusque consi- deraverit, omnibus omnino pereundum. Quod ne flat, ante judicium misericordem se gerit ; nam e si iniquitates observaveris, Domine, quis sustine- bit s ) Cum igitur propitiatio apudl te, tuque fons bonitatis et inisericordiæ, speramus nos, te nostra cum misericordia et judicio perscrutante, salutem consecuturos. Vans. 2. Qui juxta legis operationes deambulant, quotiescunque cum malitia moventur, jam non sunt apud se, rerum sensibilium amore quam ve- hementissime capti. Unde istiusce generis homines extra se esse et exsistere dicimus. Qui autem in innocentia, in virtute scilicet movetur circa ea quæ agenda aut cogitanda sunt, circum semetipsum in orbem circumvolvitur, mente et cura interiori hom mini unice intentus, et cum optimis moribus ‹ in medio domus suæ deambulat. » Domus autem uni cuique justorum, virtus quam perficit.

Στ. γ΄. Οὐ σκοπὸν ἔχω καὶ προκείμενον τέλος πα ρανομήσαι. Καὶ ἐροῦσί γε τὸ ἐγκείμενον Ἰωσήφ, Σουσάννα, οἱ ἐν τῇ καμίνῳ τρεῖς παῖδες, καὶ ὅσοι εἰς τὰ τάγματα τούτων συλλέγονται. Ὁ Θεὸς Στ. δ'. Γέγραπται ἐν τῷ Ἐκκλησιαστῇ· ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον εὐθῆ. » Εἰ οὖν εὐθής γεγένη- ται, τὸ κατ' ἀρετὴν ἀρχῆθεν πεποιῶσθαι, πᾶσα και κία καὶ σκολιότης ἠθῶν μακρὰν αὐτοῦ ἐστιν. Οστις οὖν διέμεινε τηρῶν τὴν εὐθύτητα καὶ τὴν πρὸς Θεὸν ὁμοιότητα, ταύτην προφέρει την φωνήν. Στ. η'. Νεκρουμένων γὰρ τῶν μελῶν τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, ὑποπιεζομένου καὶ δουλαγωγουμένου τοῦ σώματ τος. Αἱ ἐκ τῆς σαρκὸς τῶν ἁμαρτημάτων ἀφορμας, οἶαί τε εἰσὶν ἐγείραι λογισμοὺς τῇ ψυχῇ τοὺς σπεύ δοντας δι' ἡδονῆς ἀπόλαυσιν τὴν ἀνομίαν ποιεῖν. Β Στ. α'. Πᾶς ὁ αἰτούμενός τι, οὐκ ἔχων ὁ αἰτεῖται ἐπὶ τὸ τυχεῖν τούτου ερχόμενος διὰ τῆς αἰτήσεως, πτωχός ἐστι. Πᾶς οὖν προσευχόμενος Θεῷ, ἀγαθῶν αἰτεῖται μετουσίαν, ταύτην ἐξ ἑαυτοῦ ἔχειν οὐ δυ νάμενος · ὅθεν καὶ πάντες πρὸς Θεὸν πτωχοί. Εἰ καὶ μέγας οὖν καὶ βασιλεὺς ὁ Δαυΐδ, ἐν τοῖς ἐκ Θεοῦ δι- δομένοις πτωχὸς ἦν· ὅθεν γνοὺς ἑαυτὸν πολλῶν ἢ πάντων τῶν ἐκ Θεοῦ χορηγουμένων λειπόμενον, ἀκης δίας ἀναπίμπλαται, ως σφόδρα ἀθυμῆσαι. Εἶτα μετὰ τὸ οὕτω διατεθῆναι, ἐκχέει ενώπιον Κυρίου τὴν δέη- σιν αὐτοῦ, αιτούμενος παρὰ τοῦ διδόντος τὰ ἀγαθὰ τοῖς αἰτοῦσιν αὐτόν. Ο γὰρ μὴ ταῦτα, ἀλλά τι τῶν προσκαίρων αἰτῶν, οὐκ ἔχει παῤῥησίαν ἐνώπιον Κυ- ρίου ἐκχέειν τὴν δέησιν αὐτοῦ, δι' ἐμπαθῆ προαίρε Η μὲν προσευχὴ τὴν ἱκετηρίαν δηλοῖ τὴν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τὴν παράκλησιν· ἡ δὲ δέησις τὴν αἴτησιν, τὴν περὶ ὧν βούλεται αὐτῷ τῷ δεομένῳ πα- ρασχεθῆναι. Ταῦτα δέ ἐστι τὰ κυρίως ἀγαθὰ, καὶ τῷ Θεῷ πρέπον διδόναι, καὶ τοῖς αἰτοῦσι συμφέρει λα- βεῖν. Εἴρηται δὲ ἤδη περὶ κραυγῆς τῶν ἁγίων ὑμνούντων Θεὸν καὶ εὐχομένων αὐτὸν μεγαλοφώνως, ὅτι ἔστιν οὐχὶ ἐν προφορᾷ, ἀλλ' ἡ τῆς νοήσεως ἐπί. στασις. σιν. - Στ. δ'. Είρηται πολλάκις ὀστᾶ εἶναι τοῦ ἔσω ἀν θρώπου τὰ εἴτονα τῶν δογμάτων, καὶ αἱ στερρότα ται τῆς ψυχῆς δυνάμεις, ἃ και συμφεύγεται ὑπὸ τῆς τῶν ψυχικῶν παθῶν πυρώσεως. Ξηρανθῆναι δὲ αὐτοῦ τὴν καρδίαν φησίν, οὐδὲν ἱλαρὸν ἐφ᾽ ᾧ ἐστιν ἔχειν θυμηδίαν κεκτημένην. Γέγονα γὰρ ἐν τοῖς προ κειμένοις περιστατικοῖς τοσοῦτον, ὡς μηκέθ' οἷόν τε εἶναι τὸν κατάλληλον καὶ ἁρμόδιον τῇ τιμιωτέρᾳ οὔτ σίᾳ αὐτοῦ ἄρτον τρέφεσθαι. Τούτου γὰρ τοῦ ἄρτου μεταλαμβάνειν ἔστι, μὴ περιελκόμενον μηδὲ θολού μενον τῶν ἐκτός. Στ. ιζ'. Προφητεύειν αὐτὸν οἶμαι ἐν τούτοις τοῦ Θεοῦ Λόγου, αὐτοῦ δὴ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τὴν εἰς ἀνθρώπους Θεοφάνειαν, αἱ τίαν ἐσομένην τῆς ἀνοικοδομῆς τῆς Σιών. Ενθα δὴ γενόμενος, μή μοι τὴν ἐπὶ γῆς πόλιν ὑπολάμβανε, μηδὲ τὴν ἐπίγειον Ἱερουσαλήμ νόμιζε δηλοῦσθαι, ἀλλὰ τοῦ τῆς εὐσεβείας πολιτεύματος τὴν ἀνανέωσιν. DIDYMI ALEXANDRINI. VERS. 3. Non babco mxilii datam legem quam trans- A grediar. Hanc versum usurpare poterunt et Joseph et Susanna et tres pueri in fornace et quicunque iisdem vestigiis institerint. Vers. 4. Scriptum est in Ecclesiaste : ‹ Fecit Deus hominem rectumn . Quod si igitur homo re- ctus exstitit, in principio ad virtutem informatus, omnis malitia et morum pravitas procul ab eo est. Talia profiteri poterit quicunque pristinam rectitu- dinem et cum Deo similitudinem retinuerit. VERS. 8. Mortificatis membris in terra, oppresso et in servitutem redacto corpore. li sunt impetus quibus nos caro ad peccata propellit, qui animas ita afficiant, ut voluptatis amore iniquitatem ope- rari non dubitent. PSALMUS CI. Vans. 1. Quod si quid petieris non habens quod petis, illudque petitione consecuturus, pauper es. Dum Deum oras, bonorum optas particeps fieri, quæ viribus tuis adipisci nequis: quamobrem omnes coram Deo pauperes. Licet igitur magnus fuerit David et rex, pauper erat, eorum egenus quæ Deus largitur itaque cum sciret se Dei auxilio vel magna, vel omni ex parte destitutum, tanta anxietate perturbatus est, ut animo prorsus deficeret. Dein- de deposita omni spe precem suam coram Domino effudit, invocans eum qui ea quæ bona sunt in- vocantibus se tribuit. Qui enim non talia, sed peri- tura petit, non audet coram Domino precem suam ef- fundere, animo malis affectibus dedito.-Orantes Deum tanquam`supplices invocamus, precantes ea petimus quæ vult indigenti suppeditari. Hæc autem sunt res absolute bonæ, quas Deum largiri decet, nobisque petentibus accipere prodest. Jam dictum est de clamore sanctorum Deum laudantium et magna voce celebrantium, illos non ore sed mentis affectu ad Deum clamare. VERS. 4. Sæpius jam notatum est ossa nil aliud esse præter firmissimas interioris hominis doctrinas et validissimas animæ virtutes, quæ cupiditatum incendio confringuntur; aruit autem cor ejus, nil lætum habens quo lætaretur. Tantas enim in cala- mitates delapsus sum, ut jam panem comedere oblitus sim, præstanti ipsius naturæ convenientem et con- gruum. Cujus panis particeps factus est, qui rebus externis non amplius turbatur et circumagitatur. VERS. 17. Quibus verbis, ni fallor, annuntiat Dei Verbi, ipsius Domini et Salvatoris nostri Jesu Chri- sti inter homines commorationem; cujus opera Sion denuo ædificata est. Quod si autem illud con- fitearis, noli putare hic de terrena civitate, aut de terrestri Jerusalem agi; sed renovandain esse di- cit pietatis conversationem.—Cum circa divinam * Eccle. vii, 30. C D

Ἐπειδὴ γὰρ οἱ τὰς θείας οἰκονομίας ἀγνοοῦντες, ἀσθένειαν ὑπελάμβανον τοῦ Θεοῦ, τὴν Ἰουδαίων δου- λείαν καὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ τὴν ἐρημίαν, εἰκότως δό ξαν ἐκάλεσε τοῦ Θεοῦ τὴν τῆς πόλεως νεουργίαν. Στ. κβ'. Η γὰρ σκοπευτική ψυχή Σιών τυγχά νουσα, ἕξει τοὺς ἐπαγγέλλοντας αὐτῇ διδασκάλους τὸ όνομα Κυρίου, ἀπαγγέλλοντας δὲ καὶ τὴν αἴνεσιν αὐτοῦ, ἐν τῇ διὰ τὸ ὁρᾷν τὴν εἰρήνην χρηματιζούσῃ Ἱερουσαλὴμ διανοίᾳ. Ἡ δὲ Σιὼν καὶ Ἱερουσαλὴμ κατήγοροι τῆς Ἐκκλησίας, διὰ τὸ σκοπεῖν τὰ κρείτω τονα, καὶ ὁρᾷν τὴν εἰρήνην τῷ εἱρμῷ καὶ τῇ συμφω νίᾳ τῶν δογμάτων. Εἰκότως καὶ ἐν οὕτω καλουμένη Σιὼν ἀναγγελθείη τὸ ὄνομα Κυρίου, καὶ ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῇ οὕτω προσαγορευθείσῃ Ἱερουσαλήμ. Ἐν ταύτῃ γὰρ κηρύσσεται τὰ τῆς θεότητος αὐτοῦ μυστή‐ ρια, τά τε τῆς πρὸ τῶν αἰώνων, καὶ τὰ τῆς δευτέρας Β αὐτοῦ καὶ ἐνδόξου παρουσίας. Στ. κδ'. Τις « ἀπεκρίθη αὐτῷ ἐν ὁδῷ ἰσχύος αὐτ τοῦ; › Οὐ συμφαίνει ἡ λέξις μήποτ' οὖν τὸν κτιζό- μενον λαὸν ἐπὶ τῷ αἰνέσαι Κύριον λέγειν. "Οπερ μᾶλ- λον τὸν ἐν τῇ προγραφῇ πτωχὸν ἀκηδιῶντα καὶ ἐν ώπιον Κυρίου ἐκχέοντα τὴν δέησιν αὐτοῦ ἡγητέον εἶναι τὸν ἀποκρινόμενον, οὐ φωνῇ καὶ προφορᾷ, ἀλλ' ἐν ὁδῷ ἰσχύος αὐτοῦ· ἰσχυρῶς γὰρ καὶ μετ' εὐτονίας ὁδεύοντα τὴν κατ᾿ ἀρετὴν ὁδὸν τῶν πράξεων. δ Στ. κε'. Ἐν ἡμίσει δὲ ἡμερῶν ἀνάγεται ὁ μὴ τε- λείως μηδὲ ὡς δεῖ ἐνταῦθα καρποφορήσας κατὰ τὴν ἀρετήν. Οὐκ ἐν χρονικῷ δὲ διαστήματι τοῦτο μεμέ. τρηται, ἐπεὶ τότε πλήρης ἡμερῶν κατὰ τὸν ᾿Αβραὰμ παραλαμβάνομαι, ὅταν τελειωθῶ μετὰ τῆς γνώσεως τῆς ἀληθείας καὶ τῶν ἀρετῶν. Στ. κς'. Τουτέστιν ἅμα τῷ οὐσιωθῆναι αὐτὴν περ ποίηκας. Συμφώνως δὲ τὸ, « Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, ο δύναται τὸ κατ' ἀρχὰς κείμενον ἀναιρεῖν δόξαν τῶν λεγόντων πάντων τὴν γῆν στοιχεῖον εἶναι, ὡς πάντα ἐξ αὐτῆς γεγονέ ναι, οὐδενὸς προτέρου αὐτῆς ὄντος. Φαίνεται γὰρ οὐκ ἀρχὴ, ἀλλὰ κατά τινας προεπινοουμένας αὐτῆς ἀρχὰς θεμελίους αὐτῆς ὑπάρχειν. Εἴρηται καὶ τῷ Ἰὼβ ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου θεμελιώσαντος τὴν γῆν· • Ποῦ ἧς ἐν τῷ θεμελιοῦν με τὴν γῆν; ο Θεμελιοῦν τος δὲ τοῦ Κυρίου, δι᾿ οὗ τὰ πάντα γεγένηται, τὴν γῆν. Καὶ περὶ τοῦ Πατρὸς λέγεται· Ὁ Θεὸς ἐν τῇ σοφίᾳ ἐθεμελίωσε τὴν γῆν· ἡ καὶ τὸ εἰρημένον δὲ περὶ Θεοῦ, « Κρεμάζων γῆν ἐπ᾽ οὐδενὸς, ο ἐμφαίνει τὴν ἐν τῷ μέσῳ τοῦ παντὸς χώραν αὐτὴν ἐσχηκέναι. - Τῶν ἐνεργητικών σου δυνάμεων, χειρῶν ὀνομα ζομένων· ἐπεὶ γὰρ τῶν ἐν ἡμῖν τεχνιτῶν χερσὶν ἐργαζομένων τὰ ἔργα, παρίστησιν γνησίως αὐτοὺς ταῦτα πεποιηκέναι. Τὸ κυρίως ἔργα τοῦ Θεοῦ τὰ κτίσματα εἶναι, παρίσταται διὰ τὸ χειρῶν αὐτοῦ ἔργα λέγεσθαι. Στ. κη'. Οὐ πεφυκὼς ἀλλοιοῦσθαι ἢ μεταβάλλεσθαι· κτισμάτων γὰρ ἴδιον τοῦτο, καὶ τὴν οὐσίωσιν αὐτοῖς ἀπὸ τροπῆς ἦρχθαι. — Παλαιουμένων πάντων τῶν ὑπὸ χρόνων, τὰ γὰρ χρονικὴν ἀρχὴν ἐν τῷ γίνεσθαι - EXPOSITIO IN PSALMOS. — A providentiam errantes, infirmitate Dei pulabant ss Gen. 1, - 1. *⁹ Job xxxv, 4. Prov. 111, 19. C D Judæos fuisse in captivitatem deductos, et Jerusa- lem vastatam, hand immerito dicit Dei gloriam esse urbis restitutionem. VERS. 22. Anima enim, quæ hic voce Sion in- tenditur, magistros habebit qui ipsi nomen Domini annuntient, et lauden ejus in mente celebrent, hic Jerusalem vocata, quod pacem videat. Ecclesiam quoque designant Sion et Jerusalem; ipsa enim optima sapit et pacem videt, doctrinis inter se tam apte connexis. Nec immerito annuntiatur nomen Domini in ista Sion, et prædicatur laus ejus in ista Jerusalem. In ipsa enim narrantur divinitatis ejus mysteria, et ea quæ ante sæcula, et ea quæ ad al- terum illustremque ipsius adventum referenda. VERS. 24. Quis respondit ei in via fortitudinis suæ?, Non indicat Scriptura verba ista ad cele brandum Dominum a novo populo usurpari. Rectius igitur putares ea proferre illum qui in inscriptione pauper dicitur, et anxius, et coram Domino precem suam effundens, illumque respon- dere non voce et ore, sed in via fortitudinis suæ : viam scilicet virtutis et honestæ vitæ firmo et certo pede perficiendo. VERS. 25. In dimidio dierum suorum aufertur, qui nec perfectos nec dignos virtutis fructus his iu terris tulit. Non enim metiuntur hæc temporum intervallo, cum plenus dierum secundum Abraham inveniar, quando perfectam veritatis scientiam, perfectamque virtutem fuero consecutus. VERS. 26. Terram scilicet fecisti, cum primum constituta est. Nec aliter sonat illud: In princi- pio fecit Deus cœlum et terram 38. . Voce a prin- cipiis videtur tolli eorum opinio qui contendunt terram esse rerum omnium elementum, ita ut ex ea omnia facta sint, et nihil prius exstiterit. Prin- cipia enim quædam ante fuisse suspicamur, quam terra fundaretur, nedum ipsa sit cæterarum rerum principium. Ita dictum est apud Job ab ipso Domino terram fundante : • Ubi eras cum fundarem ter- ram ? » Fundavit cam igitur Dominus per quem omnia facta sunt. Dicitur autem et de Patre: ‹ Deus - in sapientia fundavit terram ;, et rursus : c Sus- pendens terram super nihilum * : quod innuit » terram in medio totius universi fuisse locatam. Manus vocantur virtutes quibus operatur Deus; cum enim apud nos manibus fabri opera súa perti- ciant, fingunt Deum simili modo hæc creavisse. Dei opera proprie esse creaturas manifestum ex eo, quod opera manuum ejus dicantur. VERS. 28. Non es qui corrumpi aut mutari pos- sis: hoc enim creaturarum proprium ; quippe quæ vel mutatione creantur. · Dum omnia tempore veterascunt, quæ enim certo tempore exorta sunt, *Job xxvi, 7. -

Εt λαχόντα, πολλοῦ χρόνου παρατρέχοντος παλαιοῦται· Εt Καὶ μετ' ὀλίγα· Τὸ δὲ παλαιούμενον καὶ ἐλίσ σεσθαι αὐτοὺς σημαίνει, παρεληλυθέναι τὴν χρείαν, καθ᾽ ἣν συνεβάλλοντο τῇ παρούσῃ διακοσμήσει· ὡς γὰρ τὸ περιβόλαιον ἑλίσσεται μετὰ τὸ πληρῶσαι τὴν χρείαν, οὕτως ἐπεὶ καὶ τοῦ οὐρανοῦ ἅμα τῇ γῇ πά λιν ἀναστοιχείωσις ἔσται, μετὰ τὸ παρελθεῖν αὐτὰ, κατὰ τὸν λέγοντα Σωτῆρα· ο Ο οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσεται. » Εἰκότως εἴρηται ὡσεὶ περιβόλαιον ἐλίσσεσθαι. Τῇ ἐλιγῇ γοῦν αὐτῷ ἐπιφέρεται (54) τὸ • καὶ ἀλλαγήσονται. ν - Σοῦ, ὦ Δέσποτα, ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχοντος, οὔτε ἤρξατο, οὔτε χρονικῶς ἐκλαβεῖν τὰ ἔτη θελήσεις· ἄχρονος γὰρ περὶ οὗ ταῦτα λέγεται. Καὶ πάλιν· Μὴ ἐκλεί- πειν δὲ αὐτοῦ εἶπεν τὰ ἔτη τῷ ἐπάπειρον (55) τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ μένειν ἄφθαρτον, ὄντως καὶ μόνου ἀθανασίαν ἔχοντος. - Στ. κθ'. Υἱοὺς δὲ δούλων τοῦ Θεοῦ, οὐ πάντως (56) κατὰ σάρκα διαλαβεῖν, ἀλλὰ κατὰ παίδευσιν καὶ μία μησιν πολιτείας. Ταύτῃ γὰρ καὶ οἱ υἱοὶ τῶν προφη τῶν τινες ἐκαλοῦντο, τῷ κατὰ προφητικὴν ἕξιν ἴσως γεγενῆσθαι παρ' αὐτῶν. — Σπέρμα δὲ αὐτῶν οἱ πρὸς αὐτῶν ὠφελούμενοι ἐτύγχανον. ο ελιγἡ ελιγμός. αὐτῶν, αὐτῷ τὸ - Στ. α'. Εἰ καὶ μὴ ἄλλος ὁ σύνθετος άνθρωπος παρὰ τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα, ἐξ αὐτῶν γὰρ τούτων συν τέθειται, ἀλλά γε τοῦ ὅλου ἡ ψυχὴ λέγεται, ὡς ἄλλη αὐτοῦ. Ὁ σύνθετος οὖν ἐστιν ὁ παρορμῶν τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἐπὶ τὸ εὐλογεῖν τὸν Κύριον. Καὶ οἱ τὴν ψυχὴν δὲ λέγοντες εἶναι τοῦ Πνεύματος, οὐχ ὡς ψύχουσαν αὐτῷ φασὶν, ἀλλ' ὡς ὑπ' αὐτῷ καὶ τὴν αὐτοῦ κηδε μονίαν τυγχάνουσαν. Ἐντὸς δὲ αὐτοῦ καλεῖ πᾶσαν τὴν λογικὴν τοῦ ἀνθρώπου δύναμιν· οὕτω γὰρ ἀκου- στέον καὶ τοῦ Σωτῆρος λέγοντός τισιν· . Η βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν. » Στ. γ'. Ιασαι, φησίν, τὴν ψυχήν μου, ὅτι ἡμαρτόν σοι. Λυτροῦται δὲ ζωὴν ἐκ φθορᾶς, ἵνα μηκέτι κατὰ φθορὰν καὶ ἐμπαθῆ ζῇς ζωὴν, ἀλλ' ἐν ἀφθαρσία ἀγαπῶν τὸν Κύριον Ἰησοῦν. Καὶ ἄφθαρτον δὲ παρ έχων σοι σῶμα ἐν τῇ ἀναστάσει, λυτροῦται ἐκ φθορᾶς τὴν ζωήν σου. Στ. δ'. Τῆς ὕλης τοῦ στεφάνου τούτου ἐλεημοσύνης καὶ οἰκτειρμοῦ τυγχανούσης. ὡς γὰρ ἄλλοι τὸν τῆς δικαιοσύνης στέφανον, καὶ τὸν ἁμαράντινον τῆς δόξης στέφανον δέχονται ἐκ δικαιοσύνης καὶ δόξης ὀρθῆς πεπλεγμένον, οὕτω καὶ σὺ ἐξ ἐλέους καὶ οἰκτειρμού ὧν εἰργάσω στεφανοῦσαι· κατὰ τὸ, ο Μακάριοι οι ἐλεήμονες, ὅτι αὐτοὶ ἐλεηθήσονται. » Οὐ τοσοῦτον δι' Ο Ανδραγαθήσω ἐν τῷ ἀγωνίζεσθαι, ὅσον διὰ τὸ ἐλεῆσθαι (57) καὶ οἰκτείρεσθαι ὑπὸ Κυρίου. - Στε φανοῖ ἡμᾶς οὐ πρὸς τὴν ἡμετέραν σκοπῶν ἄθλησιν, ἀλλὰ πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ἔλεον καὶ οἰκτειρμόν. Στ. ε'. Διδοὺς γὰρ ἀγαθὰ τοῖς αὐτοῦσιν αὐτόν. Επει ἐπιφέρεται μόν οἰκτιρμόν, φύσει φύσῃ. DIDYMI ALEXANDRINI - - labentibus amnis veterascant oportet. paulo post: A Dum vetera volvi jubet, indicat usum jam non ex- stare ad quem in præsenti rerum ordine constituta fuerunt : nam sicut opertorium volvitur, cum eo jam non amplius opus est, ita quando cœlum cum terra simul evertendum sit, ubi transierint, juxta Salvatorem dicentem : • Coelum et terra trans- ibunt. › Non inepte dicuntur sicut opertorium volvi. Cum igitur eos volvendos esse dixerit, addit ‹ et mutabuntur. »– Tu, Domine, usque idem et im- motus; nec unquam esse cœperunt anni tui, nec siveris eos unquam deficere; nam æternus de quo hic agitur. rursus : Non deficere dicit annos ejus, quod nullis finibus terminatur vita ejus, sed in- conceptibilis maneat, vere et sola immortalis. VERS. 99. Filii servorum Dei non quidem secun- dum carnem intelligendi, sed ii sunt qui eorum ad normam et disciplinam informantur. Ita enim vo- cabantur quidam filii prophetarum, sane quod vi- tam suam juxta prophetarum mores institue- bant. Semen autem eorum qui ab ipsis fuerint aucti. B PSALMUS CII. VERS. 1. Licet homo concretus non alius sit præter animam et corpus, e quibus constat, ipse tamen animaın suam tanquam a se distinctam al- loquitur. Ipse igitur homo animam suam ad lau- dandum Deum excitat. Qui contendunt banc ani- mam Spiritus esse, non putant profecto illum ab ea animari, sed imperio eam et cura dirigere. Interiora sua vocat omnes mentis facultates; nam hoc sensu interpreteris oportet quod Salvator qui- busdam dixit : « Regnum coeli intra vos est " , VERS. 3. « Sana, inquit, animam meam quia peccavi tibi “. › Redimit autem vitam de corru- plione, ne diutius corrupta et libidinosa vita vivas, sed in incorruptione diligas Dominum Jesum. Re- dimet etiam vitam tuam de corruptione, dum in resurrectione incorruptibile tibi largietur corpus. C VERS. 4. Coruna enim tua ex misericordia et mi- seratione constat. Nam uli alii justitiæ coronam p adipiscuntur, et immarcescibilem coronam gloriæ, ex justitia et recta fama contextain, ita et tu pro operibus tuis misericordia et miseratione corona- beris, juxta illud : • Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur ". Potius au- tem propter misericordiam miserationemque Dei, quam propter laudem quam tibi hac in vita prome- rueris. Coronat nos non pro meritis nostris, sed pro summa sua misericordia et miseratione. VERS. 5. (Satiat) bona largiens rogantibus eum. - 7. * Luc. XVII, 21. Psal. xL, 5. * Matth. v, vocem in lexicis quæsiverit, frustra erit; a themate autem loow derivata idem significat at- que Praeterea non nemini legere placuerit quamvis defendi possit, modo ad referatur. EDIT. pro pro ID. (54) Τῇ ἐλιγῇ οὖν αὐτῷ ἐπιφέρεται. Si quis (55) Lege ἐπ' ἄπειρον, in alernum. ID (56) Supple δεί, vel aliquid simile. Ib. (57) Νοία ἐλεῆσθαι pro ἐλεεῖσθαι, et infra οίκτειρ

Α χρόνον τῆς μετά σαρκὸς ζωῆς παραβαλλομένας χόρτῳ ξηραινομένῳ. — Καὶ μετ' ὀλίγα· Παρίστησι δὲ ταύτας ἐν τῷ βίῳ ὑπαρχούσας τοῖς μετὰ σαρκὸς ζῶσι δοκούσας ευημερίας, πλούτους, δόξας ἀξιώ ματα καὶ τὰς ἄλλας εὐπραγίας. Απερ δίκην ἄν θους καὶ χόρτου ἀποῤῥεῖ καὶ μαραίνεται, ώς μηδὲ γεγονέναι δοκεῖν. Στ. ις'. Πνεῦμα τὴν ψυχὴν λέγει, ἧς παρούσης καὶ ζῇ τὸ σῶμα καὶ ἐνεργεῖ· ἀποπτάσης δὲ, κατα- σβέννυται καὶ φθείρεται, ὡς μηδὲ τοὺς προτέρους ἐπιγινώσκεσθαι χαρακτῆρας. Δηλαδὴ τῶν ἐν τῷ παρόντι θνητῷ βίῳ. - Στ. ιζ΄. Ἡ μὲν οὖν φύσις οὕτως ἐπίκαιρος. Ἡ δὲ θεία φιλανθρωπία τὸν μακραίωνα χαρίζεται βίον, καὶ μέχρις εγγόνων διατηρεῖ τὴν τοῖς προγόνοις Β ὀφειλομένην τοῖς δικαίοις ἀντίδοσιν. Τοιαῦτα δ᾽ ἂν μυρία εὕροις ἐν ταῖς ἱστορίαις· διὰ γὰρ τὴν τοῦ ᾿Αβραὰμ δικαιοσύνην, καὶ διὰ τὴν τοῦ Ἰσαάκ τε • καὶ τοῦ Ἰακώβ, τὸν ἐξ αὐτῶν φύντα μετὰ ταῦτα λαὸν τῆς κλήσεως καὶ τῆς οἰκείας ἐπισκοπῆς κατ ηξίωσεν. — Υἱοὺς » τῶν δικαίων ἀνδρῶν τοὺς τῶν ἔργων αὐτῶν ζηλωτάς· οὕτω τὸ ἔλεος τὸ < ἐπὶ τοὺς φοβουμένους αὐτὸν ν ἀπερίγραφόν ἐστιν, « ἀπὸ τοῦ αἰῶνος καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος » παρατείνων (59). Οὐ γὰρ ποτὲ μὲν ἐλεεῖ, ποτὲ δὲ οὐ· φύσει γὰρ ἀγαθὸς ὢν, ἀεὶ ἐλεεῖ. Καὶ μετ' ὀλίγα· ᾿Αλλὰ καὶ ἡ σύζυγος τῷ ἐλέει τούτῳ δικαιοσύνη, οὐδὲ αὐτὴ περιοριζο- μένη χρόνῳ, εἰς πάσας εκτείνεται τὰς γενεάς, ἐπὶ υἱοὺς υἱῶν, καὶ εἰς πᾶσαν διαδοχήν παραμένουσαν, ὡς ἀεὶ τὴν δικαιοσύνην ταύτην ἔχει, μετὰ τοῦ ἐξ αἰῶνος εἰς αἰῶνα ἐλέου. — Οἳ καὶ ἐναπεγράφησαν διὰ τοῦ πράττειν τὰ ἀγαθὰ κληρονόμοι τῶν μελλου- σῶν ἐπαγγελιών. - Στ. ιη'. Δέδονται γὰρ αὗται οὐκ ἐπὶ τῷ μνήμην αὐτῶν ψιλὴν, ἀλλὰ μνήμην εἰς τὸ ποιῆσαι. Οτι δὲ εἰς τὸ ποιεῖν δέδονται, καὶ ὁ Σωτὴρ παρίστησιν εἰπών· « Ο ἔχων τὰς ἐντολάς μου καὶ ποιῶν αὐτ τὰς, ἐκεῖνος ἐστιν ὁ ἀγαπῶν με. » Τῆς γὰρ ποιή- σεως, ἀλλ᾽ οὐ τῆς μνήμης αὐτῶν μόνης, μισθὸς καὶ κληρονομία αἱ ἐπαγγελίαι. Στ. ιθ'. Καὶ ἐν ἄλλοις εἴρηται οὐκ ἐν τόπῳ εἶναι τὸν Θεὸν, ἀκολουθίᾳ δέ τινι καὶ οἰκονομίᾳ λέγεσθαι αὐτὸν οἰκεῖν ἐν οὐρανῷ. Ακολούθως οὖν ἐκείνοις καὶ ἐνταῦθα ἐν οὐρανῷ ἡτοιμακέναι, τουτέστιν ίδρυ κέναι, τὸν θρόνον τῆς βασιλείας εἴρηται, τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ καὶ βασιλείας οὐ μόνον τῶν ἐν οὐρανῷ, ἀλλὰ καὶ πάντων ἀπαξαπλῶς κρατούσης καὶ δεσπο ζούσης. Στ. κ'. Οὐ τὸν προφήτην ἄνθρωπον ὄντα, ἀλλὰ τὸ ἐν αὐτῷ Πνεῦμα ἅγιον ἡγητέον προστάττειν τοῖς ἀγγέλοις τὰ ἐγκείμενα· . Πάντες » γάρ, φησὶν, • οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Κυρίου, « εύ- λογεῖτε αὐτόν. » Προστάττων δὲ πᾶσι τοῖς ἀγγέλοις, τὸ Πνεῦμα ἕτερον αὐτῶν κατ᾽ οὐσίαν ἐστίν. Εἰ δὲ τοῦτο, πῶς θρασέως ἐτόλμησάν τινες τῆς τάξεως τῶν ἀγγέλων αὐτὸ φάναι, καὶ τὸ ἁπάντων ἕτερον δν ; Στ. γ΄. Τὸν ἀνωτέρω ἡμῶν ἀέρα καὶ νεύοντα πρὸς Θεὸν αἰθέρα ὕδασι τοῖς κατὰ τὰς συστροφὰς i DIDYMI ALEXANDRINI - licet quibus hac in terra cum corpore vivimus.--Ει paulo post : Dies vocat quæ hac in vita carnali vi- ventibus quam gratissime captantur, divitias, fa- mam, honores et cætera hujusce generis bona. Quæ florum et feni ritu efflorent et marcescunt, ita ut jam non fuisse videantur. - - VERS. 16. Spiritus animam innuit, qua præsente corpus et vivit et operatur; qua autem evanescente ruit et labitur corpus, ita ut jam nou pristinos characteres retineat. (Spiritus) eorum sane qui mortali hac in vita degunt. VERS. 17. Sane caduca nobis natura. At divina benignitas longiorem vitam largitur, et vel poste- ros avorum gratia et benevolentia fovet. Hæc millies testantur historia. Nam propter justitiam Abrahæ, et Isaaci et Jacobi, dignatus est exortum ex eis popu- lum vocatione et familiari custodia prosequi. Filii » justorum, qui eorum virtutes imitantur : ita misericordia ejus ‹ super timentes eum › incir- cumscripta, c a sæculo usque in sæculum. » Non enim nunc misericordem, nunc immisericordem se præbet; nam natura bonus cum sit, semper mise- retur.—Et paulo post: Ipsa autem cum hac miseri- cordia consociata justitia, nec tempore ullo circum- scripta, in omnes generationes patet, in filios filio- rum, in omnes deinceps futuros, ita ut istam justi- tiam semper retineat cum misericordia, quæ a sæ- culo in sæculum propagatur. — Qui bona operando hæredes facti sunt futurarum promissionum. VERS. 18. Dantur enim mandata non ut memo- C riæ tantum commendentur, sed ut opere etiam perficiantur. Ea autem, ut facerent ea, hominibus data esse testatur ipse Salvator, dicens : c Qui habet mandata mea et facit ea, hic diligit me. › Nam facientium ea, non recordantium modo ea, merces et haereditas, repromissiones. VERS. 19. Jam alias dictum est Deum nullo loco circumscribi, sed convenienti aptaque loquendi ra- tione dicitur in coelo habitare. Haud inepte igitur asseritur ab illis et hic, eum sedem regni in coelo para- visse, hoc est firmavisse, cum imperio regnoque suo non coelestia modo, sed omnia prorsus dirigat ac gubernet. VERS. 20. Noli putare hæc a propheta homine an- D gelis mandari, sed ab inhabitante eum Spiritu sancto : nam, ‹ Omnes angeli ejus, › Domini vide- licet, ait, ‹ benedicite eum. › Cum autem angelis omnibus legem dat, ab eis alius sit natura Spiritus necesse est. Quod si res ita se habeant,quiigitur ad eam audaciam venere quidam, ut assererent eum ex ordine angelorum esse, licet ab omnibus distinctus sit? - PSALMUS CIII. VERS. 3. Aerem qui supra nos, et æthera ad Deum vergentem tegit aquis, convolventibus nubi- by Google Digitized by (59) Lege παρατεῖνον. EDIT.

τῶν νεφελῶν στεγάζει. Πρὸς δὲ διάνοιαν, τὴν νοητήν οὐσίαν τὸν οὐρανὸν ὀνομάζει, ἐκτεινομένην καὶ ἀπλουμένην ἐπὶ σκέπειαν τοῦ νοῦ. Ὁ στεγάζων τοῖς νοητοῖς καὶ θείοις ὕδασι τὰ ὑπερῷα τῆς ψυχῆς, τουτέστι τὰς δυνάμεις αὐτῆς τὰς ὑπεράνω τῶν αἰσθητῶν τυγχανούσας, Στ. Γ'. Τὴν ἀμέτρητον τοῦ Θεοῦ γνῶσιν λέγει. ἄβυσσον· ταύτην διὰ τὴν ἀκατάληπτον καλλω νὴν (60) ἐνδέδυται καὶ περιβέβληται. Διόπερ ἐστὶν ἄγνωστος ἐν τῷ μεγέθει τῆς γνώσεως. Στ. θ'. Αἰσχύνεται οἷον τὴν ψάμμον ή θάλασσα, καθάπερ χαλινῷ τῷ ὄρῳ τῷ θείῳ κωλυομένη ἀνα- χαιτίζεται πάλιν, καὶ εἰς τοὺπίσω χωρεῖ. Στ. ιη'. Τὸ γένος τῶν ἐλάφων πολεμίως έχει πρὸς τὸ τῶν ὄφεων γένος· σπεύδουσι γοῦν ἀνελεῖν αὐτούς. Τοιοῦτοι δὲ πάντως οἱ Χριστοῦ μαθηταί, ἑτοίμως Β ἔχοντες ἐκδικῆσαι πᾶσαν παρακοήν. Εσχον δὲ καὶ τὴν κατὰ τῶν νοητῶν ὄφεων δύναμιν ἐκ τοῦ ὁρέξαν τος ἐξουσίαν αὐτοῖς ο πατεῖν ἐπάνω ὄψεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. » Στ. κζ'. Εἰς εὔκαιρον δὲ προσδοκῶσιν ταύτης τυχεῖν, ὅταν πάσης καχεξίας καὶ νόσου ὦσιν ἀπηλ· λαγμένοι. Τότε γὰρ διδομένης ταύτης συλλέξουσιν, τοσοῦτον σπεύδοντες αὐτὴν λαβεῖν ὅσον εἰς κόρον τραφήναι. Περὶ τῶν λογικῶν μόνων εἴρηται· τὸ γὰρ προσδοκἂν καὶ πρὸς Θεὸν ἔχειν τὴν προσ δυκίαν, τοῦτο αινίττεται. - - Στ. λα'. Οὐχ ὡς δεόμενος τέρπεται προσκυνού- μενος. Αλλ' ὡς σώζειν βουλόμενος τὴν ἀλήθειαν δείκνυσι· καὶ κολάζειν δυνάμενος, οὐκ ἐπιφέρει τὴν ἅ κόλασιν. Εἰ δὲ σοὶ βούλεται πνευματικῶς ἔχειν ταῦτα, ὡς ἂν ἐπιβλέπῃ Θεὸς, κατὰ τὸ, « Ἐπίβλε ψον ἐπ' ἐμέ· ν και, ο Οφθαλμοί Κυρίου ἐπὶ δι- καίους. » Τοῦτο οὐκ ἔστι κατὰ γήινα, ἀλλὰ σκοτοδι νιῶντα τρέμει, ὡς ἀποβληθῆναι καὶ παρελθεῖν τὴν ὑλικὴν ἕξιν. Στ. λβ'. Εφαπτόμενος δὲ ὁ Θεὸς καὶ τῶν πονη ρῶν δυνάμεων, διὰ τὴν ὑπερηφανίαν ὁρῶν καλου- μένων, καπνίζει αὐτὰς, εναύσματα ἤδη αὐταῖς ἐνιεὶς τῆς διὰ πυρὸς κολάσεως. Στ. λγ'. Τοῦτο τῆς ζωῆς τὸ κέρδος, ἐπὶ τοῦτο καὶ ζῆν ἄξιον. Διὰ τοῦτο δεινὸς ὁ θάνατος, ὁ κατασιγά- ζων τὸν ὑμνητήν. Απώλειά τε ὁ θάνατος. Διότι • Οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου, » καὶ μόνον ἡ ὕπαρξις ή ζωή, ὅτι « Οι ζῶντες σε, ο φη- σὶν, « αἰνέσουσιν· ν ἐν γὰρ τῇ πρὸς τὸν ὄντα συν- αφεία τὸ εἶναι ἔχομεν. — Τοῦ ᾆσματος οὐκ ἐν φωνῇ, ἀλλ' ἐν νοήσει τὴν ὕπαρξιν ἔχοντος. « Ψαλῶ, ο δὲ καὶ ἐν πράξεσι τελείαις τῷ Θεῷ, ο ἕως ὕπαρξιν ἔχων, ο καθ᾿ ἣν μετέχω τοῦ ὑπάρχοντος πρὸ τῶν αἰώνων, καὶ εἰπόντος, « Εγώ εἰμι ὁ ὤν. » - Στ. λδ'. Οὕτω γὰρ καὶ αὐτὸς ὁ Χριστὸς, τὴν Ἐκε κλησίαν ἀποδεξάμενος, φησὶν ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάτων, « Η φωνή σου ἡδεία. » — Επὰν ὁ δηλούμε νος ἑνστῇ καιρὸς, ὁ τῆς τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίας, 14. - Εt σε EXPOSITIO IN PSALMOS. A bus. Caelum vocal naturas ratione prædilas, quæ ad C D protegendam mentem extenduntur et explicantur. Spiritualibus et divinis aquis legit superiora animæ, hoc est facultates quibus supra res sensi- biles extollitur. Vens. 6. Infuitam Dei scientiam dicit abyssum : quam propter incomprehensam pulchritudinem in- duit, seque ea amicit. Quamobrem ignotus est in magnitudine scientiæ. VERS. 9. Arenam revereri videtur mare. velut freno, divino termino cohibita, se recipit, fluctus que retrahit. VERS. 18. Cervorum genus generi serpentumn infensum; nam quam libentissime illos auferunt. Tales omnino Christi discipuli, quibus nihil anti- quius quam impietatis fautores uicisci. Habent autem potestatem spirituales serpentes superandi, ex quo facultatem acceperunt ‹ calcandi super ser- pentes et scorpiones et vires inimici conteren- di 1. , VERS. 27. Haud immerito exspectant escam quando ab omni mentis malitia et morbo liberali sint. Qua tunc data, colligent, nec prius colligere desinent, quam omnino salientur. De spiritua- libus tantum hac intelligenda ; illud enim exspe ctare et ad Deum exspectationem habere non aliud innuit. VERS. 31. Laetatur Dominus de cultu nostro, sed nen quasi eo indigeret. Sed salvos nos fieri cum vult, veritatem ostendit; et dum punire ei liceret, a pœnis temperat. Quod si autem hæc spiritua- liter intelligenda putaveris, ita ut Deus respiciat juxta illud : ‹ Aspice in me"; > et : « Oculi Domini super justos *º., Hoc non erit juxta terrena, sed tenebrosa vertigine laborantia trement, ita ut abji- ciantur et prætereant humiles mores. VERS. 32. Tangens Deus malas potestates quæ propter superbiam montes vocantur, fumigat eas, ignem accendens quo punienda sunt. VERS. 33. Hoc vitæ lucrum, nec est alla digna causa cur vivamus. Ideo metuenda mors, quia lau-. dantium cantus cohibet. Morte tollimur. Quapropter < Non est in morte qui memor sit tui ". » Nec ali- ter sumus quam vivendo; nam ‹ viventes, › inquit, c laudabunt te us ; › non enim sumus nisi ‹ Ei ». adhæreudo e qui est. » Cantabo non voce quidem, sed mente. « Psallam, Deo in perfectis operibus. ‹ quandiu sum,» illius particeps factus, qui fuit ante saecula, et qui dixit : Ego sum, qui sum - • VERS. 34. Ita enim ipse Christus Ecclesiam exci- piens ait in Cantico canticorum : ‹ Vox tua dul- cis. >- Quando aderit prædictum tempus, quo Deus juste judicabit, tunc • lætabor ego in Do- Ps. vi, 6. Ps. CXVIII. 175. ss Exod. 11, Luc. x, 19. » Ps. Cavill, 132. Ps. xxxi, 16. Cant. 3, 14. (60) Corrigendum καλλονήν, nisi καλλονήν ad Alexandrinam dialectum referre velis. EDIT.

Ἐγὼ μὲν εὐφρανθήσομαι ἐπὶ τῷ Κυρίῳ, ο εξ γε νῦν κατὰ τὸν ἐνεστῶτα καιρὸν ἡδυνθείη αὐτῷ ἡ διαλογή μου. σβέννυτε, αι Στ. δ. Ωσπερ κατὰ τὴν ἱστορίαν διηνεκώς Σα μουὴλ ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ μαρτυρίου λειτουργῶν ἑώρα τὸ τοῦ Θεοῦ πρόσωπον, οὕτως οἱ συνεχῶς καὶ ἀδια- στάτως ἐξετάσει δογμάτων τῆς ἀληθείας καὶ πράξει τῶν ἀρετῶν ἐπιδεδωκότες σφᾶς, διὰ παντὸς ζητοῦσι τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ, ἰδεῖν αὐτὸ νῷ καθαρῷ βου λόμενοι. Πρόσωπον δὲ Θεοῦ ὁ χαρακτήρ τῆς ὑπο στάσεως ἐστι, τυγχάνων εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀορά του. Δι' καὶ ὁ ὁρῶν αὐτὸν, εὐθὺς ὁρᾷ τὸν Πατέρα. Στ. ε'. Ἐπειδὴ γὰρ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ γεγενη- μένων ποιεῖται διήγησιν, προδιδάσκει τῆς Αἰγυ πτίων τιμωρίας τὸ δίκαιον. Στόμα δὲ αὐτοῦ, τὸν Λόγον αὐτοῦ νοήσεις, ὃς καὶ νομοθέτου καὶ ἀκρι σους παιδευτοῦ δίκην κεκριμένα παιδεύματα καὶ παραγγέλματα ὑμῖν δέδωκεν. Στ. η'. Ὁ τῶν χιλίων γενεῶν ἀριθμὸς οὐ κατὰ πλῆθος εἴρηται, ἀλλὰ διὰ τὴν πρὸς μονάδα οἰκείω σιν. Ωσπερ καὶ ἐν τῷ· « Χιλιάδες εὐθηνούντων καὶ ἔτι· ο 'Αγαθόν μοι ο νόμος τοῦ στόματός σου ὑπὲρ χιλιάδας χρυσίου καὶ ἀργυρίου. » Στ. ιβ'. Τὸ βραχεῖς ἀντὶ < ὀλίγων » εἶπεν· τὸ γὰρ • βραχύ ο ἐπὶ μεγέθους κεῖται· τὸ δὲ < ὀλίγους, ἐπὶ ἀριθμητῶν τάττεται. Στ. ιη'. Τοὺς πόδας αὐτοῦ μόνους εταπείνωσεν ἐν πέδαις, τῆς ψυχῆς αὐτοῦ οὐ συνδεθείσης, καὶ ἔξω τοῦ σιδήρου γεγενημένης. Ὅσοι γὰρ δεσμοῖς περι βαλλόμενοι, ἀγεννῶς τὴν περίστασιν φέρουσιν, καμ φθεῖσαν ὑπὸ τοῦ σιδήρου τὴν ψυχὴν ἔχουσι. Τοῦτο δὲ ὑπέμεινεν οὐκ εἰς ἅπαντα· περιορίζει γὰρ τῆς περιστάσεως τὸ τέλος, εἰπὼν αὐτὴν κεκρατηκέναι, μέχρις οὗ διῆλθεν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, καθ᾿ ὃν ἐκ τοῦ δεσμωτηρίου μετασταλείς, κηδεμών και τροφεύς πάντων κεχειροτόνητο. Στ. ιθ'. Ἐπὶ τῷ ζέειν τῷ πνεύματι καὶ ἐξημμέν νον αὐτῷ (61) ἔχειν τῷ θείῳ φωτί· καθ' καὶ τηρεῖν δυνατὸν παραίνεσιν λέγουσαν, « Τὸ πνεῦμα μὴ σβέννυται. Στ. κ'. Καὶ αὐτὸς δὲ Ἰωσὴφ οἶδεν τοῦτο τὸ δόγμα. Διὸ πρὸς τοὺς αἰτίους ἔφη· Οὐχ ὑμεῖς ἀπεστάλκατέ με ὧδε· « Ὑμεῖς μὲν γὰρ εἰς κακὸν ἐβουλεύσασθε, ὁ δὲ θεὸς εἰς ἀγαθόν. » Στ. κβ'. Ἐπεὶ μὴ πάντες οἷοί τε εἰσὶν ἐξ ἑαυτῶν ἀναχωρεῖν τῶν βλαβερῶν, τοῖς οὕτως ἀσθενοῦσιν ἀποστελεῖ Θεὸς τοὺς δυναμένους ὁδηγοὺς καὶ ἡγε μόνας τῆς ὁδοῦ τῆς ἐπὶ τὰ ἀγαθὰ φερούσης· εἰσὶ δὲ οὗτοι ὁ Θεοῦ νόμος, Μωϋσῆς, καὶ ὁ ἀρχιερατικής λόγος, οὗ σύμβολον 'Ααρών. Στ. κς'. Τούτων παρών λόγος ὡς ἐν ὑμνολογίᾳ μνημονεύει, διδάξαι βουλόμενος ὡς τοῦ λαοῦ κηδό μενος ὁ Θεὸς, τοὺς ἀδικήσαντας αὐτὸν Αἰγυπτίους μετῄει καὶ ἐκόλαζεν, οὐ διά τι τῶν μεγάλων ἐπι· mino, DIDYMI ALEXANDRINI dummodo nunc hoc tempore eloquium A. meum ei jucundum sit. PSALMUS CIV. VERS. 4. Quemadmodum, testante historia, Sa- muel continuo in tabernaculo testimonii ministrans faciem Domini vidit, ita, qui se indesinenter et sine ulla intermissione veræ doctrinæ meditationi et virtutum operibus tradunt, semper faciem Dei quærunt, illum pura mente conspicere optantes. Facies autem Dei, character hypostaseos est, imago Dei invisibilis. Quapropter, qui videt Filium, Pa- trem quoque videt. Vers. 5. Prodigia narraturus, quæ in Ægypto B facta sunt, memorat primum quam justæ fuerint Egyptiorum penæ. Os ejus, Verbum ejus cogita, qui legislatoris et accurati præceptoris instar justissimas vobis leges et doctrinas tradidit. VERS. 8. Numerus millium generationum adbi- betur non ad declaran lam multitudinem, sed quia uni Deo convenientior. Ita et in illo: Millia læ- Lantium es » et rursus : « Bona mihi lex oris tui, super millia auri et argenti ". VERS. 12. Breves pror paucis dicuntur; nam bre vitas ad longitudinem, paucitas ad numerum refe- renda. VERS. 18. Pedes tantum ejus in compedibus hu- miliavit, anima autem non fuit simul vincta, et ferrum effugit. Quicunque enim vinculis obruti, necessitatem hanc ignave ferunt, animam habent ferro inflexam. Hæc autem non usque pertulit : nam ipse definit finem captivitatis, dicens eam durasse, donec veniret Verbum Dei, quo e vinculis liberatus, curator et nutritor omnium factus est. VERS. 19. Ut ferveret spiritu, et ipsi divino lumini adhæreret; cujus enim opera poteris illam exhor- tationem perficere : Spiritum nolite exstinguere"., < VERS. 20. Nec ipsum Josephum fugit hæc do- ctrina. Nam dicit fratribus suis: Non vos me huc misistis. ‹ Vos cogitastis contra me in malum; Deus autem in bonum ".) VERS. 22. Cum non omnes viribus suis e malis evadere possint, hominibus ad eam infirmitatem delapsis mittit Deus duces quibus ad bona iter facientes dirigantur. Quales autem sunt lex Dei, Moyses, et pontificum traditio, cujus symbolum Aaron. VERS. 26. Quorum memoriam commendat bic sermo ut in hymni decantatione, docens Deum populi sui memorem, Ægyptios hostes ejus poenis et suppliciis affecisse. Ad hoc autem perficiendum C D ** Ps. Lxvii, 18. Ps. cxvi, 72. I Thess. v, Infra corrigendum mutatioque e in sive scribarum errori sive Alexandrinorum dialecto tribuenda. Edit. (64) Legendum αυτό et ad πνεῦμα referendum. 19. ** Gen. L, 20.

Εt Ει οι Στ. λβ'. Μετὰ τὰ εἰρημένα περὶ τῶν ἀποστόλων καὶ τῆς Ἐκκλησίας, σαφῶς μνημονεύει καὶ τοῦ τε θειμένου ἐν αὐτῇ πρεσβείου· ἔδει γὰρ ὡς ἐν ἀγα θῶν εὐαγγελίοις, καὶ τούτων τὴν μνήμην παρα ληφθῆναι. Προστάττονται δὲ οἱ δηλωθέντες ὑψοῦν τὸν ἑαυτῶν Κύριον « ἐν ἐκκλησίᾳ λαοῦ, » καὶ « ἐν καθέδρα πρεσβυτέρων » αἰνεῖν αὐτόν. - Στ. λγ'. Τίνες οὗτοι; οἱ ἐκ τοῦ προτέρου λαοῦ τοῦ ἐκ περιτομῆς· μεγάλων γὰρ οὗτοι προτέρων ἀγαθῶν ἠξιωμένοι, εἰς τοὐναντίον περιετράπησαν. Καὶ μετ' ὀλίγα· « Ἀπὸ κακίας τῶν κατοικούντων ἐν αὐτ τῇ, καὶ οὐκ ἐξ ἄλλου τινός. Καὶ πᾶν δὲ τὸ ἔθνος αὐτῶν πάντων ἐστέρηται τῶν πάλαι ὑπαρχόντων αὐτοῖς ἀγαθῶν· ὡς μηκέτι προφητῶν ἀξιοῦσθαι, μήτε ἀγγέλων ἐπιφανείας. Καὶ πάντα δὲ αὐτῶν τὰ σεμνὰ καθῄρηται, ή μητρόπολις, τὸ ἱερὸν, τὰ ῞Αγια τῶν ἁγίων, τὸ βασίλειον, ἡ ἱερωσύνη· ἀλλὰ καὶ δοῦλοι ἀντ᾽ ἐλευθέρων γεγόνασι, καὶ νόμοις ἐθνῶν ὑπήκοοι, οἱ πρὶν αὐτόνομοι κατέστησαν. Καὶ ταῦτα πάντα ὑπομεμενήκασι διὰ τὰς αὐτῶν κακίας καὶ πονη ρίας. Στ. λε'. Ἡ ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησία τὸ πρὶν οὖσα Θεοῦ ἔρημος καὶ πάντων ἀγαθῶν ἄγονός τε καὶ ἄκαρπος, μεταβέβληται ι εἰς λίμνας ὑδάτων, » καὶ ἡ πάλαι πρότερον ἄνυδρος, γέγονεν « εἰς διεξόδους υδάτων.» - Στ. λς'. Καὶ κατώκησαν ἐν αὐτῇ οἱ πάλαι πεινῶν- τες καὶ οἱ πρὶν ἀπολλύμενοι καὶ πάσῃ πολυθέῳ πλάνῃ καλινδούμενοι, ἀπὸ τῆς μακρᾶς πλάνης πυρο γον καταφυγῆς εὑρίσκοντες, καὶ ἀγαθὸν λιμένα την εὐαγγελικὴν διδασκαλίαν. Τὴν ἔνθεον πολιτείαν τούτων δηλοῦντος τοῦ λόγου τὸν τρόπον. Ενθα (86) κατωκίσθησαν οἱ πρὶν πεινῶντες· αὐτοὶ δὲ οὗτοι, μετὰ τὴν εἰς αὐτοὺς ἀποστολὴν τοῦ Ἰησοῦ τοῦ Θεοῦ, τυχόντες καὶ τῆς παρ' αὐτοῦ βοηθείας τε καὶ ὠφελείας, συνέστησαν ο πόλιν κατοικητηρίου, » καὶ κατῴκησαν ἐκεῖ οἱ πάλαι πεινῶντες, παυσάμενοι μὲν τοῦ πάλαι πιέζοντος αὐτοῖς θείων καὶ λογικῶν τροφῶν λιμοῦ, τῆς δὲ οὐρανίου τροφῆς ἀπολαύειν κατηξιωμένοι. Στ. λζ'. Οἱ ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω μετα βαλόντες, ὅπως εἰς ἔτι δεῦρο τὸν ἐπουράνιον σπόρον, ὡς παῖς παρὰ πατρὸς διαδεξάμενοι διὰ τῆς τῶν ἀποστόλων παραδόσεως, ἐν ταῖς τῶν ἀνθρώπων και τασπείρουσι ψυχαῖς, φυτεύουσι τε ἀμπελῶνας, τὰς ἀπανταχοῦ γῆς Ἐκκλησίας, καὶ ὅμως εὐλογίας καὶ πληθυσμοῦ καταξιοῦνται· καὶ τοὺς ἐν αὐταῖς ἰδιω- τεστέρους καὶ ἀλογωτέρους, κτήνη προσαγορευομέ- νους, πληθύειν. ἔξεστιν ὀφθαλμοὺς παραλαμβάνειν, τὴν καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης ἐκχυθεῖσαν χάριν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν συνορῶντας. Στ. λθ'. Αδελφὸν ἂν εἴη τοῦτο τῆς σωτηρίου φω νῆς, ἡ φησιν ἀρθήσεσθαι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ ἐκ τοῦ προτέρου λαοῦ, καὶ δοθήσεσθαι ἔθνει ποιοῦντι τὸν καρπὸν αὐτῆς. Στ. μγ'. Οὔτε τὸ συνιέναι καὶ διαγνώναι τὰς φιλαν θρώπους τοῦ Σωτῆρος οἰκονομίας. οὔτε τὸ φυλάξαι $531 . DIDYMI ALEX ANDRINI VERS. 32. Dictis qua ad apostolos et ad Ec- A clesiam pertinent, aperte memorat senioribus ho - nores in Ecclesia esse constitutos; nam bona quæque annuntianti, hoc quoque commendandum erat. Mandatum est autem, eis qui Dominum suum ‹ in ecclesia populi › exaltaturi sunt, ut eum et ‹ in cathedra seniorum, laudent. - VERS. 33. Quæ sunt ista flumina? Antiquus populus de circumcisione: quippe qui, prius magnis • paulo bonis ornatus, postea malis afflictus est. post : c A malitia habitantium in. ea, r et non alia de causa mutata est terra in salsuginem. Gens tota Judæorum omnibus bonis frustrata est quibus olim abundabat : ita ut jam non prophetæ eam docerent, nec apparerent ei angeli. Ablatum est etiam quidquid eis sacrum : patria, templum, San- ctum sanctorum, regnum, sacerdotium ; imo pro liberis servi facti sunt, et qui sui juris fuerant gen- tium legibus inservierunt. Quæ autem omnia subie- runt propter malitiam et iniquitatem suam. VERS. 35. Ecclesia eorum, qui de gentibus credi- derunt, quæ prius cum Deo deserta esset, et bono quoque destituta et sterilis, mutata est «in stagna aquarum, ›etquæ olim sine aqua fuerat, facta est • in exitus aquarum. › - VERS. 36. habitaverunt in ea, quicunque olim esuriebant et perierant et falso multorum deorum cultu errabant ; qui cum diu erravissent tandem, turrim refugii et portum certum invenerant, evan- gelicam disciplinam consecuti. Piam illorum conversationem indicat hic sermo. Ibi collocati sunt qui olim esuriebant: quippe qui, Jesu Deo in terram misso, Domini auxilium et beneficia adepti, • civitatem habitationis › constituerunt, et habita- verunt in ea, qui prius sitierant, a divinarum spi- ritualiumque ciborum penuria liberati qua labora- bant et cœlesti esca dignati. B C VERS. 37. Qui homines a deterioribus ad meliora revocant, ita ut hic etiam cœleste semen, vel ut nati a patre, apostolorum ministerio consecuti, in hominum animis seminent, et vineas plantent, Ecclesias scilicet ubique terrarum dispersas : simul p qui benedicerentur et multiplicarentur digni sunt babiti. Jumenta vocantur qui intelligentia et ratione minores ; hæc multiplicari fas est et illuminari, gratiam Salvatoris videntes in totum terrarum or- bem diffusam. VERS. 39. Non dissentit hoc ab illo salutari effato, quo regnum Dei a priori populo auferendum dici - tur et genti dandum fructum ejus ferenti “. VERS. 43. Non cuivis licet benigna Salvatoris consilia intelligere et agnoscere, divinaque mandata Matth. xxi, 43. (86) Num legendum τὸν τόπον ἔνθα ? EDIT.

τὰς θείας οἰκονομίας παντός, ἀλλὰ τοῦ σοφίᾳ θείᾳ καὶ συνέσει χρωμένου καὶ βοῶντος πρὸς τὸν Δεσπό την • Αποκάλυψον τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ κατα- νοήσω τὰ θαυμάσια τοῦ νόμου σου. Στ. β'. « Δόξα αὐτοῦ, ἡ πρακτικὴ καὶ θεωρητική ἕξις καθ᾽ ἣν διάκειται πρὸς ἠθικὴν καὶ διανοητικήν ἀρετήν. Στ. δ'. Οἷς ἀνέτειλε τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, πρὸς Κύ ριον ὀρθρίσαντες ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημόνως περι πατοῦντες, πλήττοντες τὸ ψαλτήριον καὶ κρούοντες τὴν κιθάραν μελῳδοῦσι τῷ πανσόφῳ Θεῷ, εὐρύθμως καὶ ἐναρμονίως τοὺς ὕμνους ἀναπέμποντες. - Στ. ς'. Ἀπὸ τῆς πρώτης λέξεως, ἕως τοῦ «ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν ἡ δόξα σου, » ὁ αὐτός ἐστιν τῷ νς'. Β ᾿Απὸ δὲ τοῦ ἑξῆς στίχου μέχρι τελευτῆς, τῷ νθ'· ὅθεν ἕκαστα τῶν προκειμένων ἐκεῖ εἰρηκότες, νῦν ἐπιτεμνώμεθα. Ὑψουμένου τοῦ Θεοῦ ἐν τοῖς τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου φοροῦσι, καὶ διὰ τοῦτο οὐρα νοῖς καλουμένοις. Η δόξα αὐτοῦ ἐπὶ πᾶσαν ἐκτείνεται τὴν γῆν τὴν δυναμένην καρποφορεῖν εἰς ρ' καὶ ξ καὶ λ'. "Η ὑψουμένου τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τὰς θεωρητικάς τοῦ κόσμου φύσεις προσαγορευομένας οὐρανοὺς, ἡ δόξα αὐτοῦ ἐπὶ τὰς πρακτικὰς, γῆν ὀνομαζομένας, τυγχάνει. Στ. ζ'. Οὐκ ἄλλως οἱ ἄξιοι τοῦ ὑπὸ σοῦ ἀγαπᾶσθαι ῥυσθεῖεν ἀπὸ τῶν κατεχόντων πολεμίων, ἢ καὶ τῶν περιστάντων αὐτοὺς, ἢ σοῦ σώσαντος τῇ δεξιᾷ σου, καὶ ἐπακούσαντος ἐμοῦ τοῦ ὑπὲρ αὐτῶν πρεσβευομέ- μου. Δεξιὰν καλεῖ τὴν ἀγαθὴν ἐνέργειαν. - Στ. η'. Ωμίασις ἑρμηνεύεται Σίκιμα, έργου σύμβολον οὖσα. Υψωθεὶς οὖν ὁ Κύριος ἐπὶ τὸν σταυρὸν, ἀναβεβηκώς διεμέρισε τῶν ἀνθρώπων τὰ ἔργα, ὡς τὰ μὲν δικαιῶσαι, τὰ δὲ ἀποδοκιμάσαι· κρι- τῆς γὰρ δίκαιός ἐστιν. - Στ. θ'. Γαλαάδ μετοικισμός, Μανασσῆς δὲ (87), Εφραίμ καρποφορία ἑρμηνεύονται. Ἐρεῖ οὖν ὁ Σωτήρ' ο Εμός ἐστι Γαλαάδ καὶ ἐμός ἐστι Μανασ σῆς, » ἀπὸ τῆς κακίας ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν, ἡ γῆς εἰς οὐρανὸν μετοικιζόμε νος· ἐμὸς δ' ἐστὶ καὶ ὁ λήθην τῶν κακῶν πᾶσαν ὑπερβὰς, καὶ ἀπὸ ταύτης γεγενημένος. Ὁ γὰρ μετὰ λήθην εἰς μνήμην ἐρχόμενος, Μανασσῆς ἐστι, τουτο ἐστιν ἀπὸ λήθης ἀφεὶς καὶ καταλιπών την λήθην, καθ' ἣν ἐπιλέληστο Θεοῦ τῶν ἀγαθῶν. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ πολλὴ καρποφορία τῶν πεπιστευκότων ἐθνῶν, σκέπη καὶ ἀντίληψις τοῦ Σωτῆρος γέγονεν. Ὡς γὰρ Παῦλος τοῖς πρὸς αὐτοῦ ὠφεληθείσιν γράφει, ὡσεὶ αὐτοῦ « χαρὰ καὶ στέφανος, » οὕτω καὶ ὁ Σωτὴρ ἀντίληψιν ἔχει στέφανον αὐτοῦ πλεκομένους τους δια καιοσύνην καὶ ἀλήθειαν καρποφοροῦντας. - Και Ἰούδας δὲ ὁ βασιλεὺς αὐτοῦ ἐστιν, οὐ τῷ βασιλεύειν αὐτοῦ, ἀλλὰ τῷ βασιλέα ὄντα προσοικειώσασθαι αὐτῷ· τοιοῦτος δὲ ὁ Δαυΐδ, ἢ τάχα πᾶς ὁ ἐξομολογούμενος, ἐφ᾽ οἷς κατώρθωσεν. Ἰούδας ἐστὶν ἐξομολόγησις ἑρμηνευόμενος. η EXPOSITIO IN PSALMOS A custodire, sed illi tantum qui divina sapientia et in- telligentia utitur, et ad Dominum clamat : ‹ Aperi oculos meos et meditabor mirabilia de lege tua “. . PSALMUS CVIL. Vers. 2. Gloria ejus, › nil aliud præter mentis dispositionem ad virtutem animo agnoscendam et opere perficiendam. VERS. 4. Quibus illuxit lux vera. Ad Dominum diluculo exorti, velut in die decenter ambulantes, psalterium percutientes et citharam pulsantes Deo perfecta sapientia instructo canunt, cunique hymnis numerosis ac concinnis celebrant. VERS. 6. Hic versus a prima voce usque ad illa, • super omnem terram gloria tua,, occurrit in psalmo LVI. Reliqua hujus psalmi usque ad finem in psalmo Lix reperiuntur: breviter igitur quæ ibi dicta fuere hic repetenda. · Exaltatur Deus in iis, quæ imaginem cœlestis referunt, ideoque cœli vo- cantur. Gloria ejus super omnem terram extenditur quæ centum, sexaginta et triginta fructus ferre poterit 68.89. Exaltatur etiam Deus super naturas hic ad contemplandam veritatem aptas, quæ cœli di- cuntur: gloria autem ejus super eas quæ ad per- ficiendam virtutem natæ, atque hic terra appellantur. VERS. 7. Non enim aliter liberarentur ab inimicis opprimentibus aut insequentibus eos qui studio tuo digni sunt, nisi te salvante eos dextera tua, et exau- diente me pro illis deprecantem. Dexteram vocat C bonam operationem. D - rei sym- VERS. 8. Sicima humerus interpretatur, bolum. Exaltatus igitur Dominus super crucem, exinde hominum opera divisit, ita ut alii justifica- rentur, alii vero damnarentur; nam justus judex. VERS, 9. Galaad translatio, Manasses oblivio, Ephraim fertilitas interpretautur. Ait igitur Salva. tor : « Meus est Galaad, et meus est Manasses : ab errore ad veritatem, a malo ad virtutem, aut a terra in cœlum translatus; meus est etiam qui malorum omnium immemor factus, jam ipsam oblivionem deposuit. Nam qui, oblivione deposita, denuo meminit, Manasses est, hoc est oblivionein abjicit et renuit qua Dei bonorum immemor fuerat. Fructus multos ferendo fideles gentes, velamen et susceptio Salvatoris factæ sunt. Nam quemadmo- dum Paulus ad eos quos beneficiis foverat, • Vos estis gaudium et corona mea, › scribit, ita Salvator susceptionem habet coronam suam, justitiam in- texentes, et veritatem proferentes. - Judas quidem rex ejus, non quod ipsi imperet, sed quod iste rex cum ipso intime conjungatur : qualis David, et forsan quicunque Domini miracula confessus fuerit, Judas confessio interpretatur. - • Pial. cxviii, 18. 08.88 Matth. XIII, 8. ** Philipp. 1v, 1. (87) Vos hic quædam certe omissa est. Legendum Μανασσῆς δὲ λήθη, Εφραίμ, etc. Επιτ.

Στ. ι'. Ὁ μὲν Μωάδ διὰ τὸ κολαστικὸς εἶναι τῶν αὐτῷ παραδεδομένων ὑπὸ Κυρίου, τῆς ἐλπίδος του λέγοντος λέβης ἐστίν. Ὁ δὲ λέβης πολλαχοῦ τῶν προ- φητῶν σημαίνει κόλασιν. Ἐπεὶ οὖν χρηστῇ προθέσει αἱ κολάσεις ἐπάγονται, ἐλπίδα ἀγαθὴν διαδεχομένην ἔχουσαι, λέβης ἐλπὶς καὶ προσδοκία ἀγαθῶν ἐστιν. - Εἰ πρόσωπον εἴη τοῦ Σωτῆρος τὸ ταῦτα λέγον, ἐπεὶ μεταλαμβάνεται Ιδουμαία εἰς τὸ ο γηίνη, » ἐρεῖ ἐπὶ τὴν γῆν καὶ τὰ γήινα πορείαν ποιήσασθαι· σύμβολον γὰρ κεκαλυμμένης πορείας τὸ ὑπόδημα. Πάλαι μὲν οὖν γυμνῇ τῇ πορείᾳ ἐχρῆτο κτίζων, προ- νοούμενος· νῦν δὲ μετὰ σαρκὸς ᾗ περίκειται, καὶ ὑπόδημα αὐτοῦ τυγχάνει. Στ. ια'. 'Ακούσας ὁ Προφήτης τὰ τοσαῦτα περὶ τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως, ἀλλὰ καὶ μαθὼν τὰ διὰ τοῦ νῦ Β ψαλμοῦ περὶ τοῦ τῶν Ἰουδαίων ἔθνους εἰρημένα, Εt γνούς τε ὅτι οἱ ἀλλόφυλοι καὶ ἀλλογενεῖς ὑποταγή- σονται καὶ φιλιάσουσι τῷ Θεῷ, μακαρίζει μὲν τοὺς τῆς τούτων πείρας καταξιωθησομένους, εύχεται δὲ εἶναι καὶ αὐτὸς αὐτῶν. Αὐτῆς ἐκείνης τῆς παμμα καρίας γενησομένης, ἐπειδὰν καταξιώσῃ ὁ Θεὸς ἐπιθῆναι αὐτοῦ τῷ ὑποδήματι τῆς αὐτῶν χώρας. Καὶ μετ' ὀλίγα· Τίς τοίνυν ὁδηγήσει με ἐπὶ τὴν χάριν τὴν δοθησομένην τοῖς ἔθνεσιν, εἰ μὴ σύ, ὁ Θεός: Οὕτω γὰρ ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος εἰπών· . Εἰ μὴ σὺ, ὁ Θεὸς ὁ ἀποβαλόμενος ἡμᾶς ; - Στ. ιβ'. Οὐ γὰρ ὑπερασπίζεις καὶ ὑπερμαχεῖς ἡμῶν, ἀλλὰ δούλους καὶ ὑποχειρίους παραδέδωκας ἡμᾶς τοῖς ἐχθροῖς σου οὐκέτι ἐλευθέρους· οὐ γὰρ ἡττηθημέν ποτε, σοῦ στρατηγοῦντος καὶ τῆς φάλαγγος ἡγουμέ νου. Στ. ιγ'. Οἱ γὰρ διὰ παρατάξεως ὁπλιτικῆς, οὐδὲ δι' ἀνθρωπίνης · Σύμμαχος δὲ, • Ἐλπὶς ἡμῶν στῆναι πρὸς τὰς μελλούσας ἐπανίστασθαι ἡμῖν θλί- ψεις. Η Στ. ιδ'. Ἡμεῖς οἷς ἐπηγγείλω ἐπιβῆναι τῷ σαυτοῦ ὑποδήματι, καὶ καταξιώσειν τῆς ἑαυτοῦ ὑποταγής τε καὶ φιλίας. Οἱ μὲν γὰρ τούτων ἀπόβλητοι γενόμενος ὡμολόγησαν ἀπεῖσθαι, διὰ τὸ μηκέτι . ἐξιέναι τὸν Θεὸν ἐν ταῖς δυνάμεσιν αὐτῶν. Καὶ αὐτὸς ἀοράτῳ καὶ κρυφαία χειρὶ · ἐξουδενώσει τους θλίβοντας ἡμᾶς. » Στ. Γ΄. Οὐ πᾶσι τὰ αὐτὰ δεξιὰ, ἀλλὰ τῷ μὲν σπου δαίῳ τὰ νοητὰ καὶ τὰ τῆς ἀρετῆς· τῷ δὲ φαύλῳ, τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ τῆς κακίας. Ἐν μὲν τοῖς δεξιοῖς τοῦ ἁγίου Θεὸς ἵσταται, ἐν δὲ τοῖς τοῦ ἁμαρτωλοῦ διάβολος. Στ. ζ'. Οταν μὴ ἃ δεῖ, ἀλλὰ (88) μὴ συμφέρει αὐτῷ ἀξιοῖ λαβεῖν παρὰ τοῦ Θεοῦ· καὶ διὰ τοῦτο κρί- ναντος αὐτὸν, ἐπεὶ μηδὲ & πρέπει Θεὸν διδόναι, μηδὲ αὐτῷ λυσιτελεῖ, ᾐτήσατο. Στ. η'. Παντὸς γὰρ τοῦ προδότου τῆς ἀληθείας για νονται αἱ ἡμέραι ὀλίγαι, ἃς είχε φωτιζόμενος πρὶν προδῷ τὴν ἀλήθειαν, ὑπὸ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς φωτ.- DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 10. Moab lebes spei psallenti, quia castiga- A tor eorum quæ ipsi a Domine tradita fuere: lebes sulem ubique designat prophetarum castigationem. Cum igitur ad bonum promovendum poenæ dentur, et spem bonam præbeant, lebes spes et exspectatio est bonorum. - Quæ si ex persona Christi prædica- rentur, cum Idumæa terrena designet, diceret se ad terram et ad terrena descendere; nam calcea- mentum, occulti itineris symbolum. Jam olim aperte via incedebat Creator, de rebus curam gerens. Nunc autem carne indutus venit, quod calceamentum ejus declarat. - - VERS. 11. Quæ cum audierit Propheta de vora - tione gentium, ea præsertim quæ lix psalmo de Ju- deorum gente dicta sunt, ac sciverit alienigenas et advenas cum Deo societate et amicitia esse conjun- gendos, iis gratulatur qui tanto munere sunt di- gnati, et unus eorum esse gloriatur. Quando istam felicitatem civitas fuerit consecuta, et Deo cum calceamento illorum regionem accedere li- buerit. - paulo post : Quis igitur me deducet ad gratiam gentibus concessam, nisi tu, Deus? Ita cnim interpretatur hæc Symmachus, dicens : • Nisi tu, Deus, qui rejecisti nos? VERS. 12. Jam non clypeus noster tu, et propi- gnator; servos enim et omni robore ac libertate destitutos tradidisti nos inimicis tuis ; nam te duce ac imperatore nunquam fuissemus victi. VERS. 13. Nam neque armorum neque hominum tutela protegimur; Symmachus autem: • Spes no- stra sis adversus nos invasuras tribulationes. › VERS. 14. Nos profecto, quos calceamento petitu rus es, et societate et amicitia denuo confoturus. His enim amissis, confitebamur nos repulsos esse, quod Deus jam non amplius ‹ exiret in virtutibus suis. D Ipse invisibili et occulta manu ‹ ad nihi- lum deducet tribulantes nos. › - C - PSALMUS CVIH. VERS. 6. Non omnibus eadem dextera, sed justo D spiritualia et virtus, malo autem sensibilia et ma- litia. A dextris quidem sancti stat Deus, et a dextris peccatoris diabolus. VERS. 7. Quando petit quæ non decet, et quæ ac- cipienti nocerent, nec alia de causa damnatur a Deo, nisi quod ea rogat, qua nec Deo dare cun- veniret, nec ipsi accipere prodesset. VERS. 8. Veritatem prodenti pauci funt dies, quos vero lumine illuminatos habebat antequam veritatem proderet. Hujus etiam episcopatum - (88) Lego άλλ' ά. Επιτ.

ζόμενος. — Λαμβάνει δὲ καὶ τούτου τὴν ἐπισκοπὴν, Α αὐτὸς αὐτοῦ διδάσκαλος γινόμενος, ὁ καὶ ἐμμείνας καὶ προκόψας ἐν τῇ ἀληθείᾳ. Στ. ιδ. Πατέρες δὲ Ἰούδα οἱ παρὰ προδοσίαν γεν- νήσαντες αὐτὸν εἶναι δύνανται, οἵ τε διὰ τῆς δόσεως τῶν ἀργυρίων εἰς τοῦτο αὐτὸν παρορμήσαντες, καὶ ἔτι ὁ βαλὼν εἰς τὴν καρδίαν αὐτοῦ Σατανᾶς προδού ναι τὸν Κύριον, καὶ οἱ ἔχοντες σοφίαν τούτου τοῦ αἰῶνος ἄρχοντες, περὶ ὧν ὁ Παῦλος · « Εἰ γὰρ ἔγνω- σαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης ἑσταύρωσαν. » Στ. κα'. Εὐεργετικὸν ἂν καὶ μεστὸν ἀγαθότητος. Λέγοις δ' ἂν καρδίαν καὶ ἰσοψύχους αὐτοῦ τοὺς ἀπο- στόλους, τῶν ὑποδεεστέρων πεπιστευκότων τυγχα νόντων αὐτοῦ σῶμα. Ἐπεὶ οὖν ἐσκορπίσθησαν οἱ μαθηταὶ σκανδαλισθέντες ἐν τῇ νυκτὶ ἐκείνῃ, ὅτε ἐπέστησαν ἐπὶ τῷ κρατῆσαι αὐτὸν καὶ ὁ τῶν Φαρι- σαίων ὄχλος, τεταράχθαι αὐτοὺς καρδίαν αὐτοῦ τυγ- χάνοντας συνέβη. Πλὴν εἰ καὶ ἑταράχθη ἡ καρδία αὐτοῦ, ἀλλ᾽ οὖν οὐκ ἀπέστη αὐτοῦ περιεχομένη αὐτοῦ καὶ ἔνδον οὖσα τῶν μαθητῶν αὐτοῦ. Στ. κγ'. Τοῦτο ἐρεῖ περὶ τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς ὁ Κύριος, οὐ μονίμου οὐδ' έστηκυίας οὔσης.-Αἱ ἀκρί δες δι' ἀσθένειαν φύσεως θάττον ἐκτινάσσονται σοβού μεναι. Οὕτω κἀγὼ ἀσθενῆ ζωὴν δι᾿ ἀνθρώπους ἀνα- λαβὼν, ἐπὶ τὸ σταυρωθῆναι ἐξ ἀσθενείας ἐξεδιώχθην, μετανάστασιν(89) αναληφθείς. Δύναται καὶ περὶ πάντων τῶν μαθητῶν τὸ περὶ αὐτοῦ λέγειν τό· « Εξετινάχθην ὡσεὶ ἀκρίδες. Επείπερ διωκόμενοι καὶ ἐκτινασσό μενοι πρὸς τῶν κακοῦν ἐθελόντων, οὐ ταπεινοῦν ται, ἀλλ᾽ ἱπτάμενοι μετάρσιοι φέρονται. Καὶ πάν τες οὖν οἱ μάρτυρες ἐκτιναχθέντες ὡσεὶ ἀκρίδες, ἑάσαντες τὰ κάτω, διώκουσι τὰ βραβεία τῆς ἄνω κλή- σεως. Στ. λα'. Εμεῦ δηλονότι τοῦ ὑπὲρ πάντων πτωχεύ- σαντος, ὅπως τῇ ἐμῇ πτωχείᾳ πλουτήσωσιν. Παρ- ίσταται δὲ ἐκ δεξιῶν τοῦ πάντα δεξιῶς πράττοντός τε καὶ φρονοῦντος. Πάλιν δὲ τοῦ ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ παρ εστάναι τὸν Θεὸν, τὴν πρόφασιν τιθεὶς λέγει « τοῦ σῶσαι τὴν ψυχήν μου. » Β Στ. α'. Πληρώσαντι τὴν οἰκονομίαν, καὶ ἐκ νεκρῶν ἀναστάντι, καὶ εἰς οὐρανὸν ἀναληφθέντι τῷ Υἱῷ Κυ ρίῳ ὄντι, εἶπεν ὁ Κύριος, « Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, καὶ τὰ ἑξῆς, τουτέστιν ὁ Πατήρ. Παῦλος γοῦν οἶδεν μετὰ τὴν ἀνάληψιν ταύτην εἰρῆσθαι τὴν φωνὴν διὰ τοῦ φάναι, ο Καθαρισμὸν τῶν ἁμαρτωλῶν ποιησά- μενος, ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τῆς μεγαλωσύνης ἐν ὑψη λοῖς, » καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ πάλιν, « Τίνι γὰρ ἀγγέλων εἴρηκέν ποτε, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου ; » Κύριος τοίνυν ὧν ὁ Πατὴρ τῶν πρὸς αὐτοῦ γεγενημένων ἁπάντων, λέγει τῷ Κυρίῳ τῆς κτίσεως· « Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδών σου. » Λέγει δὲ ὁ Πατήρ τῷ Υἱῷ, ὡς ἂν εἶποι πατὴρ υἱῷ καὶ υἱὸς πατρί. Οὐ γὰρ προφορά χρώ- μενος διαλέγεται τῷ Υἱῷ. Αὐτὸς γὰρ αὐτοῦ νόησις, ἀλήθειά τε καὶ σοφία καὶ Λόγος. Κάθηται δὲ ἐν τοῖς δεξιοῖς ὁ Κύριος τοῦ Κυρίου, εἰ γὰρ σῶμα ἦν, οὐ EXPOSITIO IN PSALMOS. - accipit, ipse illius magister factus, qui veritati C ISALMUS ss | Cor. 11, 8. H br. 1, 3. ibid. 13. instat et inservit. VERS. 14. Patres Judæ, quicunque proditionem quavis ratione fovere potuerunt. Illi qui pecuniam dando eum ad-hoc propulerunt, et Satanas qui ani- mum ejus prodendi Domini studio incendit; et principes qui sapientia hujus mundi sapiunt, de quibus Paulus : . Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriæ crucifixissent *. › VERS. 21. Quia benignus et bonitatis plenus. - Cor dices qui eadem sentiebant apostoli, consti- tuentibus corpus cæteris fidelibus. Cum igitur discipuli dissipati sint, scandalizati illa nocte, qua Christum aggressa est Pharisæorum turba, illos cor scilicet conturbatos habuit suum. Licet autem turba- tum fuerit cor ejus, non deferit tamen ab eo ipsi adhærens, et intra discipulos ejus remanens. - VERS. 23. Hoc dicit de humana vita Doninus, quæ nec firma nec stabilis. Locustæ propter naturæ imbecillitatem facillime expulsæ, excutiun- tur : ita ¡pse ego inûrmam vitam propter homines adeptus, et ex indirmitate cruci alixus sum, et morte interii. Ad omnes discipulos referri potest quod de ipso dicit : . Excussus sum sicut locustæ. Nam licet a malignis agitentur et excutiantur, non humiliantur tamen, sed evolantes ad sublimia fe- runtur. Omnes igitur martyres sicut locustæ ex- cussi, humilia despiciunt, et coelestis vocationis præmia insequuntur. VERS. 31. Ego sane pro omnibus • pauper › factus sum, ut paupertate mea ditescant. Adstat Dominus a dextris cujusque recta agentis et sen- tientis. Rursus autem ait qua de causa Deus a dex- tris astet, nempe c ut salvet animam meam. CIX. VERS. 1. Redemptione hominum perfecta, re- surgenti ex mortuis, et in cœlum ascendenti Do- D mino Filio dicit Dominus, Pater scilicet : Sede a dextris meis. . Quæ verba post ascensionem per- fecta fuisse declarat Paulus asserendo de Jesu : ‹ Purgationem peccatorum faciens, sedet ad dexte- ram majestatis in excelsis ",, et cætera. Et rur- sus : « Ad quem autem angelorum dixit aliquando : Sede a dextris meis "?, Dominus igitur, omnium ipsius nomine factorum Pater, dicit Domino crea- tionis : « Sede a dextris meis, donec ponam inimi cos tuos scabellum pedum tuorum. » Alloquitur au- tem Pater Filium, quo modo filius cum patre, aut pater cum filio conversari solent. Pater autem non verbis ad hoc usus est: nam Filius mens ejus,el sa- pientia, et veritas et Verbum. Sedet autem a dextris Domini Dominus, non locum occupando, licet cor- (89) Forsitan legendumn μετ' ἀνάστασιν. Επιτ.

δεξιῶν ἐστιν, καὶ ὁ Πατήρ αὐτοῦ ἐκ δεξιῶν· ὅπερ ἀδύνατον, εἰ τοπικῶς τὸ « ἐκ δεξιῶν » νοοῖτο. Ὡς οὖν ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ, καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρὶ, οὕτως ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς δεξιὸς, καὶ ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ. - Τοὺς νοητούς βασιλεῖς οὐκ ἄλλους τυγχάνοντας, ἀρχῶν καὶ ἐξουσιῶν καὶ κοσμοκρατο ρων τοῦ σκότους. Οἱ αὐτοὶ δέ εἰσιν οὗτοι, οἱ ὑπὸ πό- δας τοῦ Σωτῆρος τιθέμενοι όντες διὰ τὴν κακίαν καὶ πονηρίαν, ἣν είλαντο ἐχθροὶ αὐτοῦ. Πλὴν συν- θλασθέντες, παύσονται τοῦ εἶναι πολέμιοι, καταργου- μένης ὑπὸ Κυρίου πάσης ἀρχῆς καὶ πάσης ἐξουσίας τοιαύτης. Ημέρα δὲ ὀργῆς, ὁ καιρὸς τῆς ἅμα πάν- των κρίσεως ἐν ταῖς Γραφαῖς λέγεται. Στ. Γ΄. Οὐδένα κενὸν ἑῶν καὶ ἀμέτοχον τῆς ἀπ' αὐτοῦ πληρότητος, τῶν ἐπὶ σωτηρία πεσόντων, ἵν' ἀναστῶσιν εἰς αἰωνίαν ζωήν. Τῶν κεχυδεῶσθαι - Στ. ζ'. Ο χείμαρρος πανταχοῦ ὥσπερ καὶ ἐνταῦ θα πειρασμὸν σημαίνει· πιεῖν δὲ ἐξ αὐτοῦ, ἐστὶν τὸ ἀναδέξασθαι αὐτόν. Πεπείραται δὲ Ἰησοῦς ὑπὲρ σω- τηρίας, γενόμενος ἐν τῇ τῶν ἀνθρώπων ὁδῷ, ὡς της σιν ὁ ᾿Απόστολος γράφων ὧδε· . Ἐν ᾧ γὰρ αὐτὸς πέπονθεν πειρασθεὶς, δύναται τοῖς πειραζομένοις βοηθῆσαι. ο Ων καὶ βασιλεὺς ἀναδειχθεὶς, δοθείσης αὐτῷ ἐξουσίας ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς ὕψωσεν κεφαλὴν, ἄρχων οὐ μόνον τῶν ἐπὶ γῆς, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐν οὐρανοῖς χειροτονηθεὶς ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, «ἐπὶ τὸ πᾶν γόνυ κάμψαι ὑπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καὶ ταχθονίων, καὶ πάσης γλώσσης ἐξομολογουμένης, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός, ταύτης τῆς ὑψώσεως σύμβολον ὁ σταυρὸς φέρει. - Στ. ε'. Τροφὴν ἐξαιρέτως δίδωσι τοῖς φοβουμένοις αὐτὸν, μετά τινος παραδοξοποιίας. Ὡς τῷ Δανιὴλ τὸ ἄριστον τυγχάνοντι ἐν λάκκῳ τῶν λεόντων ἐν τῇ Βα- βυλῶνι, ἐκ τῆς Ἱερουσαλήμ τὸν ᾿Αμβακούμ, μετ άρσιον ἄρας ήγαγεν εἰς Βαβυλῶνα, κομίζοντα τὴν τροφὴν αὐτῷ τῷ Δανιήλ. ᾿Αλλὰ καὶ κόραξιν ἐντειλά μενος, ἄρτους τῷ πρωΐ καὶ κρέας τῇ δείλη φέρειν τῷ Ηλία, λιμού μεγάλης τυγχανούσης, έθρεψεν αὐτὸν φοβούμενον τὸν Κύριον. Τῆς δὲ παλαιᾶς διαθήκης αὐτοῦ, ἕως καιροῦ διορθώσεως δοθείσης τέλος ἀπολα- βούσης εμνησθήσεται εἰς τὸν αἰῶνα τῆς κατὰ τὸ Εὐα αγγέλιον τῆς καινῆς διαθήκης ἀδιαδόχου διαμε- νούσης. — "Οτε πώρωσις ἀπὸ μέρους τῷ Ἰσραὴλ γέγονε τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσελθεῖν εἰς τὴν ἀκήρατον καὶ δεδοξασμένην κληρονομίαν, μιμνήσκε ται εἰς τὸν αἰῶνα τῆς πρὸς τοὺς υἱοὺς τοῦ Ἰσραὴλ διὰ τοὺς πατέρας αὐτῶν διαθήκης. - Στ. Γ'. Φανερῶν αὐτοῖς οἶας δυνάμεώς ἐστιν ἔκα στον, ὧν προσέταξεν εργάζεσθαι τὸν λαὸν, καὶ τοὺς λόγους τῶν γεγονότων. - Τῷ Ἰσραηλιτικῷ, ἵνα τῆς οικονομίας τὴν δύναμιν θεωρήσαντες σωθῶσι καὶ αὐ τοὶ μετὰ τὸ εἰσελθεῖν τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν, λαμ- βάνοντες θεόθεν τὴν προσοικειωθεῖσαν τοῖς ἔθνεσι κληρονομίαν. EXPOSITIO IN PSALMOS. A Filii, et ipse Filius a dextris Patris. Quod absure dum, nisi hæc spiritualiter intelligantur. Quemad- modum igitur Pater in Filio et Filius in Patre, ita Filius dextera Patris et Pater a dextris Filii. Reges bi non alii præter diabolos, tenebrarum regno et imperio et dominatione instructos. Qui iidem Salvatoris pedibus calcandi sunt propter ma- litiam et nequitiam, qua ipsius inimici exstiterunt. Qui conterendi sunt et de regno ejiciendi, quando Dominus istorum imperium ac virtutem confringet. Dies iræ vocatur in Scripturis tempus quo omnia judicanda sunt. VERS. 6. Nullum nisi plenitudine sua refertum et repletum dimittet, ex eis qui ad salutem referun- B tur, utad vitam æternam resurgant.-Reluctantibus · propter malitiam multis eorum qui vocantur. c VERS. 7. Torrens hic uti et alias tentationem significat bibere de torrente nil aliud præter ten- tationem subire. Tentatus est autem Jesus pro sa- lute, hominum viam ingressus, uti testatur Apo- stolus scribens: ‹ In eo enim, in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis qui tentantur, au- xiliari ". D. Rex probatus omnium, imperio in coelum donatus et in terram, omnibus a Patre præpositus tum iis quæ in cœlis quam iis quæ in terris sunt, exaltavit caput, ita ut omne genu flecteretur cœ- lestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteretur quia Dominus Jesus Christus in gloria: est Dei Patris ": » cujus exaltationis symbolum crux. PSALMUS CX. VERS. 5. Mirabili ratione dat Deus escam timen- tibus se. Ita prandium dedit Danieli in lacu leonum Babylone esurienti; nam Ambachum de Jerusa- lem per aera in Babylonem portavit, ut Danieli escam afferret ". Ita etiam corvis mandavit ”, ut Eliæ panes mane, et carnes vesperi deferrent; ſame tota regione enecta, timentem se enutrivit. Vetus testamentum, cum adventante Christo solvendum erat, « memor erit in sæculum testamenti, novi juxta Evangelium instituti, et absque ulla intermis- sione semper duraturi. —Cum obcæcato ex parte Israel, plenitudo gentium incorruptam et glorifica - tam hæreditatem sortita est, meminit in sæculum' testamenti cum filiis Israel propter eorum patres D compositi. -O VERS. 6. Revelans eis quam vim habeant opera, quæ populo perficienda erant, et quam rationem de factis reddituri sint. · Populo Israelitico, ut virtu- tem redemptionis considerantes salventur et ipsi, plenitudine gentium hæreditatem adepta, divinitus edocti de concessa gentibus hæreditate. » Hebr. II, 18. • Philipp. 11, 10, 11, » Dan. x1, 32. » III Reg. xvii, 4. (90) διὰ τὴν κακίαν καλουμένων πολλῶν. (90) Ita cod.

Στ. Γ. Καὶ ταῦτα τῆς καινῆς διαθήκης οἰκεῖα τυγχάνει, ἁρμόζοντα τῇ εἰσαγωγῇ καὶ τῇ στοιχειώσει τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας· τίνα δὲ ταῦτα ; ἀλλ' τὸ γνῶναι ἡμᾶς καὶ μαθεῖν ὅτι τὰ καινῆς διαθήκης ἔργα οὐκ ἦσαν ἐν τύποις καὶ σκιαῖς καὶ συμβόλοις, οἷα τὰ παρὰ Μωϋσεῖ, ἀλλ' ἀλήθεια ἦν τὰ ἔργα αὐτ τοῦ. Δι' δ καὶ λέλεκται· . Ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο. » Πρὸς δὲ τῇ ἀληθείᾳ, καὶ κρίσις ἦν τὰ ἔργα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν· διὸ εἴρηται ἐν Ησαΐᾳ περὶ αὐτοῦ· . Καὶ ἔσται δικαιοσύνῃ ἐξω σμένος τὴν ὀσφύν, καὶ ἀληθείᾳ εἰλυμένος τὰς πλευράς. » - Ἐπειδὴ οὐκ ἐξ ἔργων νόμου οἱ τοῦ Εὐαγγελίου μαθηταί, ἀλλ' ἐξ ἀκοῆς πίστεως τῆς σω τηρίας καταξιοῦνται, κατὰ τὸν ἱερὸν ᾿Απόστολον, Αἱ γὰρ Μωϋσέως ἐντολαί πρόσκαιροι γεγόνασιν· αἱ Β δὲ τοῦ Εὐαγγελίου, διαρκεῖς οὐκ εἰς τὸν παρόντα μόν νον αἰῶνα, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν μέλλοντα διαμένουσαι. — ὺς γὰρ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ ἀλήθεια ἦν καὶ κρίσις, οὕτω καὶ αἱ ἐντολαὶ αὐτοῦ ὑπὸ τῶν αὐτ τοῦ μαθητῶν ἐν ἀληθείᾳ καὶ εὐθύτητι ο ἐπιτε λοῦνται. Στ. θ'. Οὐχ ἕτερά ἐστιν τοῦ εἰπόντος· . Ήλθεν ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν. » Τῷ αὐτῷ γοῦν τιμίῳ αίματι, χάριτι Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς γευσαμένου θανάτου, ἐλυτρώθημεν ἐκ τῆς πατροπαραδότου αναστροφῆς ἡμῶν. --- Οπως συντόνως καὶ τελείᾳ προθυμίᾳ ἐχόμενοι αὐτῆς, ἀθά να τον κληρονομίαν ἀπολάβωσιν κατὰ τὰς αἰωνίους καὶ ἀφθάρτους ἐπαγγελίας. - Τὸ ὄνομα αὐτοῦ, φη- σὶν, τοῖς μὲν ἁγίοις « ἅγιον, » τοῖς δὲ μὴ ἁγίοις · φοβερόν. » Στ. ι'. Ωσπερ τῆς ὁδοῦ τῆς ἀγαθῆς (αύτη δέ ἐστιν ἡ θεωρία τῆς ἀληθείας) ἀρχὴ τὸ ποιεῖν τὰ δίκαια ὑπὸ άρχει, οὕτως ἀρχὴ εἰσαγωγῆς εἰς τὴν Θεοῦ σοφίαν, οὐκ ἄλλην οὖσαν τῆς θεωρίας τῆς ἀληθείας, ὁ θεῖός έστι φόβος ὁ αὐτὸς ὢν τοῖς πρακτικοῖς δικαίοις όνο μαζόμενος. "Ονπερ οὖν ἔχει λόγον τὸ ποιεῖν τὰ δια καια πρὸς τὴν ἀγαθὴν ὁδὸν, τοῦτον ὁ τοῦ Θεοῦ φόβος πρὸς τὴν σοφίαν. Οὐ ταῖς ἄνευ τοῦ ποιεῖν νε νοηκόσιν, ἀλλὰ τοῖς ποιοῦσιν αὐτὴν τυγχάνει. Τοῖς γὰρ ποιοῦσι τὴν σύνεσιν, οὐχ ἑτέραν οὖσαν τῆς ἀρε τῆς, ὠφέλεια ἔσται· ἐξ ἧς ὠφελείας μανθάνουσι τὸ ἀγαθὸν αὐτῆς. - Τοῦτο γὰρ κατάλληλον πέρας τοῖς θεολογοῦσι τὸ λέγειν, « Η αίνεσις αὐτοῦ, τοῦ θεολογη θέντος δηλονότι, μένει ἐπ' ἄπειρον. Ἐπεὶ γὰρ ὑμνούμενος ἀθάνατος, ἀνάγκη καὶ τὴν αἴνεσιν αὐτ τοῦ ἀτελεύτητον εἶναι, ὡς διαρκεῖν εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας. σε Στ. α'. Ο μὴ ἄλλου τοῦ χάριν, ἢ αὐτῶν ἕνεκα ἐν εργῶν αὐτὰς, οἷον διὰ δόξαν ἀνθρωπίνην, ἢ διὰ τὸ μὴ περιπεσεῖν τῇ τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐπαγομένῃ και λάσει, ἢ διὰ μισθόν, ἀλλ' αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν αἱρούμενος καὶ ἐνεργῶν. Οὕτω γὰρ ἔσται ἀληθῶς ὁ τοιοῦτος μα κάριος. Στ. β'. Εἰ μὲν προχείρως τις καὶ Ἰουδαϊκῶς ἐθέλοι τὸ σπέρμα ἐκλαβεῖν τοῦ μακαριζομένου, ἀσύστατος γένοιτ' ἂν αὐτῷ ὁ λόγος. Μυρίων γὰρ ἁγίων καὶ * DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 7. Quæ etiam novo testamento propria, A et institutioni constitutionique evangelicz discipli- næ aptissime conveniunt. Cur autem hæc? Ut di- scamus et sciamus opera novi testamenti non esse in figuris et umbris et symbolis, uti opera Moysis, sed veritas erant opera Christi. Quamobrem dictum est : ‹ Gratia et veritas per Jesum Christum facta est. Imo non veritas modo, sed et judicium erant opera Salvatoris, uti Isaias de ipso fuerat professus: ‹ Et erit justitia cinctus lumbum suum, et veritate involutus costas ". » — Cum Evangelii discipuli non ex operibus legis salutem consequan- tur, juxta doctrinam divi Apostoli, sed ex auditu fidei. - Nam mandala Moysis ad tempus data fue- rant; mandata autem Evangelii non hoc ævo tan- Cum duratura, sed in æternum permanebunt. Quemadmodum enim opera manuum ejus, veritas et judicium, ita etiam mandata ejus ab ipsius di- scipulis in veritate et æquitate > perficientur. - - Vans. 9. Idem sonant haec atque illa : « Venit dare animam suam redemptionem pro multis”. › Pretio igitur illius sanguinis, gratia Dei pro omni- bus mortem subeuntis, liberati sumus a labe nobis a patribus tradita. Ut testamento constanti et perfecto studio inservientes, æternam hæreditatem assequantur, juxta immotas et æternas promissio- Nomen ipsius, ait, sanctis «sanctum, › et peccatoribus e terribile. » Des. - - - C - VERS. 10. Uti viæ bonæ, quæ nil aliud præter veritatis meditationem, initium est facere justa ', ita initium sapientiæ (quæ rursus meditatio veri- tatis), timor Domini, justitia scilicet virtutem ope- ribus perficiens. Qua igitur ratione se habet justa facere cum bona ira, eadem se habet timor Domi- ni cum sapientia. Intellectus bonus, » non iis qui eum sentiunt ac non perficiunt, sed iis qui fa- ciunt eum. Facientibus enim intellectum, qui non alius a virtute, prodest ipse; atque ita discunt quam bonus sit. ·Sensus exprimere finis conve- niens Deum celebrantibus; ‹laudatio ejus, › cele- brantis Deum videlicet, manet in æternum. Cam enim qui celebratur, æternus, et laudatio æterna sit oportet, ut per omnia secula duret. PSALMUS CXI. - VERS. 1. Qui mandata Domini ipsorum gratia, non alia de causa perfcit, ab illis abhorrens qui humans inserviunt gloriæ, aut penas fugiunt pec- catori imminentes, aut mercedem quamlibet appe- tunt. Ast bonum ipsum diligit et operatur; hic enim vere beatus. VERS. 2. Quod si beati semen obvio et Judaico sensu interpretari velles, mendax esset hoc effa- tum. Innumeri enim exstiterunt sancti et pii viri ”Juan. 1, 17. * Isa. xi, 5. Rom. 111, 22. D - Matth. xx, 28. • Prov. xvi, 5.

θεοφιλῶν ἀνδρῶν καὶ προφητῶν οὐκ ἐφάνη δυνατὸν ἐν τῇ γῇ τὸ σπέρμα. Οὐ γὰρ τις δύναται δεῖξαι, φέρε τοῦ Μελχισεδέκ, ἢ τοῦ Ἰησοῦ τοῦ Ναυί, ἢ τοῦ Ἠλία, ἢ τοῦ Ἱερεμία, ἢ τῶν λοιπῶν προφητῶν σπέρμα, τουτέστιν υἱοὺς, καὶ διαδοχὰς υἱῶν, καὶ σπέρμα δυνατὸν ἐν τῇ γῇ γεγενημένον. Κατὰ δὲ διά νοιαν νοήσεις τοῦ λόγου τὸ ἀποτέλεσμα· ἐπιστήσας ἑκάστῳ τῶν ἀποστόλων, ὧν τὸ λογικὸν σπέρμα ὅσης μετέσχε δυνάμεως, καταβληθὲν ὥσπερ εἰς χώρας εὐο γείους καὶ καρποφόρους τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχάς. Οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, οἷον Παῦλος ὁ ἀπόστολος, ἀπὸ Ιε- ρουσαλήμ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ συστησάμενος τῷ Θεῷ μυριάνδρους Ἐκκλησίας, δυνατὸν ἐν τῇ γῇ ἐκτήσατο σπέρμα. Ομοίως καὶ τῶν λοιπῶν μαθη- τῶν ἕκαστος. Καὶ μετ' ὀλίγα· Τοῦτο δὲ τὸ σπέρμα τῶν ἁγίων, σὺν αὐτοῖς τοῖς τὰ τοιαῦτα κατασπείρουσιν, εὐλογεῖται, οὐκ ἐν τῇ τυχούσῃ γενεᾷ, ἀλλ' ἐν τῇ τῶν εὐθέων. - - - Στ. γ'. Τοῦτο νοήσεις ἀκούσας Παύλου λέγοντος· Β Ως πτωχοί, πολλοὺς δὲ πλουτίζοντες, καὶ ὡς μηδὲν • ἔχοντες, καὶ πάντα κατέχοντες. » Τίς δ' ἂν γένοιτο πλουσιώτερος τοῦ κληρονόμου Θεοῦ, συγκληρονόμου δὲ Χριστοῦ ἀποφανθέντος; — Ὁ τοὺς Ἰησοῦ λόγους, οὓς ἤκουσεν, [εἰς] ἔργα μεταβαλὼν οἰκοδομεῖ ἐπὶ τὴν πέτραν τὴν ἑαυτοῦ οἰκίαν, ἐπὶ τὸν ἀῤῥαγῇ τοῦ Θεοῦ λόγον, τὰς κρηπίδας τοῦ θεωρητικοῦ καὶ πρα κτικοῦ βίου ἑαυτοῦ μεταβαλλόμενος. Ταύτην οὖν ἣν ᾠκοδόμησεν οἰκίαν ἕκαστος τῶν φοβουμένων τὸν Κύ ριον, ἐπὶ τὸ ἐν ταῖς ἐντολαῖς τοῦ Κυρίου τεθεληκέναι, τουτέστι τοῖς Ἰησοῦ λόγοις σφόδρα τεθεληκέναι, πλη- ροζ δόξης νοημάτων τῆς ἀληθείας, καὶ πλούτου συγ κειμένου ἐκ παντός λόγου καὶ πάσης γνώσεως καὶ ἔργων ἀγαθῶν. Νοήσεις δὲ καὶ τοῦτο, ἐπιστήσας ὅτι • Εξ έργων νόμου οὐ δικαιωθήσεται πᾶσα σὰρξ & ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, » κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ἀλλ' Ό ποιήσας αὐτὰ ζήσεται ἐν αὐτοῖς· ἐκ δὲ ἀκοῆς πίσ στεως. • Πρῶτος μὲν < ἐπίστευσε τῷ Θεῷ Ἀβραὰμ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην. » Επειτα δὲ καὶ οἱ ὁμοίως αὐτῷ τὸ τοῦ Χριστοῦ Εὐαγγέλιον διὰ πί- στεως κατορθοῦντες. - Στ. θ'. Κέρας τὸν Θεόν φησιν. Πάντες γὰρ οἱ δί- καιοι τούτῳ θαῤῥοῦντές φασιν· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. » Καὶ ὁ μακαριζόμενος τοίνυν τοὺς ἐχθροὺς ἑαυτοῦ ἐν Κυρίῳ κερατίσας, τὸ κέρας ᾧ αὐτοὺς καθεῖλεν ἐν δόξῃ ὑψούμενον ἔχει. Στ. ι'. Ἐν τῷ μετὰ ταῦτα βίῳ τυγχανόντων τῶν ἐπαγγελιῶν τῶν εὖ βεβιωκότων, τῶν ἁμαρτωλῶν ἕκαστος περιτυχὼν κολάσει ὄψεται ὃν ἐπόρθησε δί καιον, καὶ ὀργισθήσεται, καθ᾿ ἑαυτοῦ ἐν μεταμελείᾳ σφοδροτάτη γινόμενος. Ὅτε καὶ βρύξει τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ, καὶ καταταχήσεται ἀποβαλὼν τὸν ὄγκον καὶ τὸ οίδημα τῆς ὑλικῆς καὶ σαρκικῆς ἕξεώς τε καὶ προαι- ρέσεως, τῆς τῶν ἁμαρτωλῶν ἐπιθυμίας ἀπολλυμέ νης. Στ. α'. Απολύτως εἰρημένον τὸ παῖδες, οὐκ ἐπισ τρέπει νομίσαι ἀντὶ δούλων εἰρῆσθαι τοὺς παῖδας· ἁπλῶς γὰρ καὶ χωρὶς προσθήκης οἱ νέοι παίδες και λοῦνται· οἱ δὲ δοῦλοι, παϊδές τινων. ὡς γὰρ δοῦλος, - . . EXPOSITIO IN PSALMOS. in terra apparuit. Quis enim Melchisedech, aut Jesu Nave, aut Eliæ, aut Jeremiæ, aut cæterorum pro- phetarum semen indicare poterit, hoc est filios et filiorum prolem, et hoc quidem semeni in terra po- tens factum? Verba ista spiritualiter intelligenda; ita apostolus quisque semen suum pro viribus suis in solo fertili et fructifero, animis videlicet homi- num, seminavit. Nec verbis exprimere possis, quam potens in terra semen Paulo fuerit a Jerusalem us- que ad Illyriam innumeras Ecclesias Deo condenti. Eadem de cæteris quoque discipulis valent. - Et paulo post : Quod semen sanctorum, cum ipsis se- minantibus illud benedicetur, non in qualibet ge- neratione, sed in generatione reclorum. A ac propheta, quorum semen nulla ratione potens VERS. 3. Hæc interpretaberis, dicente Paulo: • Sicut egentes, multos autem locupletnutes; tan- quam nihil habentes, et omnia possidentes '. . Quis enim fuerit ditior quam qui Dei hæres, et Christi cohæres factus est? - Qui sermones Jesu, quos audivit, opere perficit, ædificat domum suam supra petram, supra inconcussuni Dei verbum, vita et mente prorsus mutatis. Domum igitur hanc quam aedificat quicunque Dominum tinuerit, in mandatis Domini, in sermonibus videlicet Jesu, nimis cu- piendo, replet gloria veræ disciplinæ, et divitiis quæ ex omni sermone, et ex omni scientia. et ex bonis operibus. Hoc etiam interpretaberis ita : Recordare quia ex operibus legis non justificabi- tur omnis caro coram Deo, testante Apostolos, sed, Qui facit ea vivet in eis. Ex fidei autem auditu justificatur, nam : Primus credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam‘; › et deinde ii qui pariter Christi Evangelium fide adepti sunt. C D PSALMUS VERS. 9. Cornu vocat Deum. Nam omnes justi Deo confidentes dicunt: In te inimicos nostros cornu dejiciemus. Cum igitur beatus inimicos suos in Domino cornu superaverit, in gloria exal- tetur cornu, quo eos vicit, necesse est. ' VERS. 10. In ventura post hac vita dum pro- missa justi consequentur, poenis afflicti peccatores videbunt quem lacessiverunt justum, et irascentur, vehementissima penitentia commoti. Tunc etiam frement dentibus et tabescent, a tumore et pondere carnalis humilisque vitæ et mentis nudati, per- eunte peccatorum desiderio. CXII. VERS. 1. Non servos designari voce pueri, na- nifestum ex eo quod absolute occurrat; nam ab- solute et simpliciter vocantur pueri qui natu mino- res; servi autem pueri hujus vel illius dicuntur. * Cor. vi, 10. • Rom. ur, 20. * Gen. xv, 6; Rom. iv, 3. PATROL. GR. XXXIX.

Α οὕτω καὶ τὸ παῖς πρὸς δεσπότην ἔχει τὴν ἀνα- φοράν. Στ. γ'. Καὶ τοῦ τάχα τῆς δικαιοσύνης ηλίου εἶεν ἀνατολαί τινες, καθ᾽ ἂς ἀνέτελλεν· αὗται δὲ συγγέ- νειαν ἔχουσι, ἢ αὐταὶ αὐταῖς τυγχάνουσιν πρὸς τὰς ἀνατολὰς ἐν αἷς ὁ παράδεισος πεφύτευται. Εἶεν δ' ἂν ταύταις ταῖς ἀνατολαῖς καταλλήλως ἔχουσαι καὶ δύσεις, καθ᾿ ἂς ἀνατολὰς καὶ δυσμάς, αἰνεῖν τὸ όνομα Κυρίου προσήκει· ἔδυνε γὰρ τῷ Ἰσραὴλ, ἀνέτειλε δὲ τοῖς πιστεύσασιν ἔθνεσιν. Στ. ε'. Καὶ διὰ τῶν προκειμένων λέξεων προ νοοῦντα τὴν πάντων Θεὸν μανθάνομεν. Περὶ οὗ ἀσυγ κρίτως πρὸς ταῦτα τὰ γενητὰ ἔχοντος ὁ ἅγιος φησι· • Τίς ὡς Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν; » Οὐδεὶς γάρ ἐστι κατ' αὐτὸν, ἐπείπερ μόνος αὐτὸς καὶ ποιητὴς καὶ προνοητὴς ἁπάντων ἐστίν. Ταῦτα δέ φησιν οὐκ ἀπο- Εt μερίζων τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, ἢ τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατ τέρα· μία γὰρ ἡ θεότης· καὶ οὐκ ἄλλος Θεὸς Υἱός, καὶ ἄλλος ὁ Πατήρ ἐστιν, ἢ καὶ Υἱός· καὶ ὁ Πατὴρ Υἱοῦ Πατήρ ἐστιν (91). - Στ. θ'. Την πρότερον διὰ στειρότητα ἀτεκνοῦσαν ἐν οἴκῳ κατοικήσει, μητέρα γεγενημένην ἐπὶ πολυ παιδίᾳ, καὶ εὐφραινομένην. — Καὶ μετ' ὀλίγα- Στεῖραν δὲ τὴν ἀπὸ τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησίαν, άτεκνο οὖσαν τὸ πρῶτον εἰς εὐφροσύνην καλεῖ λέγων· « Εὐ- φράνθητι, στείρα, ἡ οὐ τίκτουσα, ῥῆξον καὶ βόησον, ἡ οὐκ ὠδίνουσα, ὅτι πολλὰ καὶ τέκνα τῆς ἐρήμου μάλ λον ἢ τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα. » Αληθῶς γὰρ πολύ- παις καὶ καλλίπαις ἡ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησία γε- γένηται, ὑπὲρ τὴν ἔχουσαν ἄνδρα νόμον Ἰουδαίων συναγωγήν. Εκάστη δὲ ψυχὴ διὰ στειρότητα ἅπαις οὖσα, κατοικίζεται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἐν οἴκῳ, τῇ τοῦ ζῶντος Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ· μήτηρ ἔργων, μαθημάτων, νοημάτων τε καὶ λόγων, ἐπὶ τῷ εὐφραίνεσθα: ἅμα οἷς ἔσχεν γεννήμασιν, ὑπὸ τοῦ συνοικοῦντος αὐτῇ Θεοῦ Λόγου. Συνέβη δὲ ταῦτα καὶ κατὰ τὴν τῆς Γρα- φῆς ἱστορίαν. ῎Αννα γοῦν ἡ μήτηρ Σαμουήλ κατα ῳκίσθη ἐν οἴκῳ, μήτηρ λέγεται τέκνων εὐφραινο μένη, ὅλων ἓξ τέκνων γενομένη μήτηρ· καὶ περὶ τῆ; Σάρρας, καὶ Ρεβέκκας, Ελισάβετ τε καὶ πρὸ ταύ- της τῆς μητρός γενομένης τοῦ Σαμψών. Λέγοι τις εὐλόγως περὶ ἑκάστης αὐτῶν, ὅτι « Κατῴκισεν αὐτὴν μητέρα τέκνων εὐφραινομένην. » Στ. α΄. Σου, Δέσποτα, ἡμᾶς εὐεργετοῦντος, οὐχ ἕξει χώραν τὰ ἔθνη λέγειν, « Ποῦ ἔστιν ὁ Θεὸς αὐ τῶν; › Ἐπεὶ γὰρ αὐτοὶ τοπικοὺς θεοὺς ἔχουσιν καὶ ιδρυμένους που, καὶ περὶ σοῦ τοῦτο τοπάζουσι λέ- γοντες, «Ποῦ ἔστιν ὁ Θεὸς αὐτῶν, ο ἢ τάχα χλευα στικῶς τοῦτό φασιν, οἰόμενοι μὴ ἔχειν ἡμᾶς Θεόν. Αλλ' εἰ κἀκεῖνοι πλανώμενοι τοῦτο λέγουσιν, ἀλλ' οὖν γε ἡμεῖς ἡκριβωμένῃ ὑπολήψει ἴσμεν, ὅτι Θεός ἡμῶν ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω ἐστίν. — Τὸ πᾶν διορατικών γένος, διὰ τὸ νοῦν ἔχειν ὁρῶντα Θεοῦ, οἶκος Ἰσραήλ χρηματίζει διὰ τοῦ τυγχάνειν Ἐκκλησία Θεοῦ ζῶντος Στ. ι'. Καὶ ὁ οἶκος δὲ τῶν θεραπευόντων τὸ θεῖον, - · DIDYMI ALEXANDRINI 15.48 Nam uti servus, ita el puer ad domitum referen- dum. VERS. 3. Suus forsan justitiæ soli ortus; qui non dissimilis, aut etiam non alius ab oriente ad quen paradisus plantatus est*. Cui ortui respondebit for- tasse occasus hic, cum oriente seu occidente sole, semper laudandum nomen Domini; nam ubi occi- dit Israel, ortus est gentibus fidem præstantibus. VERS. 5. Quibus verbis Deum omnia curare do- cemur. Quem cum creaturis non esse conferendum prædicat sanctus dicens: • Quis sicut Deus noster?, Nemo est similis Deo, cum solus sit omnium creator et rector. Hoc autem dicto non dividit Filium a Patre, aut Patrem a Filio ; nam una divinitas : nec B alius Deus Filius, nec alius Paler ac Filius, et Pa- ter Filii Pater est. VERS. 9. In domo eam inhabitare faciet, quæ propter sterilitatem prius liberis carebat, nunc au- tem mater facta est filiis abundantissima, et lætans. - - paulo post : Sterilem de gentibus Ecclesiam, liberis carentem primum, ut lætaretur hortatus est propheta dicens : Lælare, sterilis, quæ non paris : erumpe et clama quæ non parturis, quia multi etiam filii desertæ magis quam ejus quæ habet virum*. › Profecto Ecclesiæ de gentibus liberi plures ac pul- chriores, quam Judaeorum synagoge virum legem habenti. Anima quæque, propter sterilitatem libe- ris carens, collocatur a Deo in domo, in Ecclesia videlicet Dei vivi; mater fit operum, doctrinarum, dpinionum et sermonum, ut lætetur cum genimi- nibus suis per habitantem cum ea Deum Verbum. Præbet etiam Scripturæ historia plura hujusce rei documenta. Anna, mater Samuelis, in domo labita- vit, et mater facta est puerorum lætata, sex libe- rorum inater facta. Similia referuntur de Sara, de Rebecca, de Elisabeth, et antea de matre Samso- mis. De quavis earum optime dices < lubabitare fecit eam matrem filiorum lætantem. › C PSALMUS CXIII. VERS. 1. Dum tu nos beneficiis foves, Domine, D non erit gentibus cur dicant : . Ubi est Deus eo- rum? Cum deos habent locales et regioni certæ alixos, similia de te cogitantes conclamant : « Ubi est Deus eorum? Proferunt etiam forte ista ad deridendos nos, putantes nobis Deum non esse. Licet autem errantes talia dicant, nos certa fide persua- sum habemus Deum nostrum esse sursum in cœlis. - Totum piorum genus, cum mente sapiat et Deum perspiciat, domus Israel vocatur, quia Ecclesia est Dei vivi. - VERs. 10. Domus quoque colentium Deum, cum * Gen. 11, 3. • Isa. LIV, 1. factitatum videmus. (91) En præclarum testimonium de Filii divinitate a Didymo Arii cive. Et quidem passim ab co id

Α προσεθέμην. εἰρῆσθαι, τῆς μὲν ὠδινώσης ἐπὶ τῷ νεκρῶσαι δι' τοῖς κινδύνοις ἤδη όμόσε χωρήσασαν. - -- -- Τὰ ἐν λογισμοῖς πταιόμενα ὠδῖνες θανάτου εἰσίν. » • Κίνδυνοι » δὲ ι ᾅδου » τὰ πρακτικὰ τῶν ἁμαρτημάτων εἶναι δύνανται. Οὐκ ἀπογνωστέον δὲ καὶ περὶ πονηρῶν δυνάμεων ταῦτ' ἁμαρτίας τὴν ψυχὴν, τῆς δὲ ὑποδεχομένης εἰς τὴν Ο μα τῶν. Στ. δ'. Θαρσῶν, ὅτι δυναμούμενος ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ ὀνόματος, ὑποστήσομαι πάντα τὰ προειρημένα. Θλίψιν καὶ ὀδύνην άσπερ ἑκὼν ἐμαυτῷ προσεξεύρον. Ἐν μὲν γὰρ τοῖς κατόπιν • Κίνδυνοι ᾅδου εὑροσάν με·, ἐνταῦθα δὲ ο Θλίψιν καὶ ὀδύνην εὗρον. » Επειδή γὰρ ἐκεῖ ἀνενδότως ἔχων εὑρέθην πρὸς τὰ παρὰ τοῦ πειράζοντος ἐπαχθέντα, ἵνα δείξω τὴν περιουσίαν τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης, προσέθηκα θλίψεις ἐπὶ τῇ θλίψει, και οδύνην ἐπὶ τῇ ὀδύνῃ, οὐ τῇ ἐμαυτοῦ δυνάμει τῶν ἀλγεινῶν κατεπανιστάμενος, ἀλλὰ διότι τὸ ὄνομα Κυ- ρίου ἐπεκαλεσάμην. - Στ. ε'. Πανταχοῦ συνάπτει ἡ Γραφὴ τοῖς οίκτειρ μοῖς τοῦ Θεοῦ τὴν δικαιοσύνην, διδάσκουσα ἡμᾶς ὅτι οὔτε ὁ ἔλεος τοῦ Θεοῦ ἄκριτος, οὔτε ἡ κρίσις ἀν ελεήμων. Ελεος ἐστὶ πάθος ἐπὶ τοὺς παρ' ἀξίαν τεταπεινωμένους, παρὰ τῶν συμπαθῶς διατεθειμέ νων γινόμενον. Ἐλεοῦμεν τὸν ἐκ μεγάλου πλούτου πρὸς τὴν ἐσχάτην πενίαν μεταπεσόντα, τὸν ἐκ τῆς ἄκρας εὐεξίας τοῦ σώματος εἰς τὴν ἐσχάτην ἀσθέ νειαν καταβληθέντα. Ἐπεὶ οὖν καὶ ἡμεῖς ἡμέν ποτε ἔνδοξοι, ἐγενόμεθα δὲ ἄδοξοι καὶ ταπεινοὶ, ἐκπεσόν τῆς τῆς ἐν τῷ παραδείσῳ διαγωγής διὰ τὴν ἔκπτω σιν, ὁ Θεὸς ἐλεεῖ ὁρῶν ἡμᾶς οἷοι ἀνθ' οίων γεγόναμεν. Στ. Γ'. Εί τε κατὰ τὸν φυσικὸν λόγον, οὐκ ἂν συν- έστη ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, μὴ τῶν κομιδῇ νηπίων καὶ ἔτι βρεφῶν ὑπὸ τοῦ Κυρίου φυλασσομένων. Πῶς γὰρ τὰ ἐν τῇ μήτρα κυοφορούμενα ηδύναντο τρέφε σθαι ἢ κινεῖσθαι, ἐν οὕτω στενοῖς χωρίοις, καὶ μη- δεμίαν ἔχουσιν ἀναστροφήν, ἀλλ' ἐν σκοτεινοῖς τόποις καὶ ἐνύγροις τὴν ζωὴν ἔχοντα, καὶ οὔτε ἀναπνεῖν δυνάμενα, εἰ μὴ παρὰ Θεοῦ φυλακὴ διεκρατεῖτο ; Πῶς δ' ἂν εἰς τὸν ἀήθη τοῦτον ἐκπεσόντα τόπον, καὶ ἀπὸ τῆς ἐν τῇ μήτρα θερμότητος τῷ ἀέρι περιψυχό- μενα, κἂν πρὸς τὸ βραχύτατον διήρκεσεν, εἰ μὴ παρά Θεοῦ διεσώζετο; « Φυλάσσων τα νήπια Κύριος. Ἐπειδὴ ἐταπεινώθην καὶ γέγονα ὡς τὸ νήπιον, καὶ ἐδεξάμην τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ὡς παιδίον, φυλάσσων τὰ νήπια, ὁ Κύριος ἔσωσέν με ἐκ τῶν ὠδί- νων τοῦ θανάτου καὶ ἐκ τῶν κινδύνων τοῦ ᾅδου. - Στ. Γ'. Ἑαυτῷ προσάγει τους παρακλητικούς λό- γους ὁ καλὸς ἀγωνιστής, παραπλησίως τῷ Παύλῳ λέγων (93) « Τὸν καλὸν ἀγῶνα ηγώνισμαι, τὸν δρό μον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα· λοιπὸν ἀπόκει - καί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, » καὶ τὰ ἑξῆς. - Καὶ μετ' ὀλίγα. Πρόκειται γὰρ ἀνάπαυσι; αἰωνία τοῖς νομίμως τὸν ἐνταῦθα διαθλήσασι βίον, οὐ κατὰ ὀφλημάτων (94) ἔργων ἀποδιδομένη, ἀλλὰ κατὰ χάριν τοῦ μεγαλοδώρου Θεοῦ τοῖς εἰς αὐτὸν Αλπικόσι παρεχομένην (95). DIDYMI ALEXANDRINI cula » autem . inferui, » forte nil aliual praeter pec- cata. Hæc etiam de scelestis potestatibus dici pos- sunt, vel insequentibus nos ut peccato animam oe- cidant, vel jam ad pericula ruentem propellentibus. VERS. 4. Certus me nomine Dei confirmatum prædicta mala superaturum. Tribulationem et dolorem quæ mihi sponte inveni. Prius enim di- xerat : « Pericula inferni invenerunt me;, hic au- tem : « Tribulationem et dolorem inveni. Quando igitur infracto animo mala a tentante illata pertuli, ut ostenderem quanto studio Deum prosequar, ad- jeci tribulationes super tribulationem, et dolorem super dolorem, tentationes quasque superans non B mea quidem virtute, sed nomeu Domini invocando. - VERS. 5. Ubique misericordiam Dei cum justi- tia consociat Scriptura, docens nos neque Dei mi- sericordiam indiscretam esse, neque justitiam ejus immisericordem. Misericordia est affectus quo indigna ferentium miserias dolemus. Ita miseret vos hominis qui de summa prosperitate in summam penuriam dejicitur, aut qui de perfectissima sani- tate in gravissimas morbos incidit. Cum igitur et nos olim illustres eramus, postea autem propter peccatum e paradiso expulsi, inglorii et humiles facti sumus, misered Deum nostri, cernentem quan- tum ab illis mutati simus, qui fueramus. VERS. 6. Quod si corpus respicias, senties hu- manam naturam subsistere non posse, nisi parvu- los prorsus et infantes Deus servet. Qui enim pos- sent in utero gestari aut enutriri, aut noveri, in tam arcto tamque stricto, imo tam obscura et hu- mido carcere degentes, vel non spirare valentes, nisi eos Deus custodia foveret? Qui alienum hunç in locum projecti, et ex calidissimo utero in frigi- dissimum aerem, vel paulisper viverent, nisi a Deo servarentur? • Custodiens enim Dominus parvu- los. › Quando humiliatus sum, et sicut parvu- Jus factus sum, el tanquam parvulus regnum cœ⚫ lorum adeptus sum, oustodiens parvulos Dominus salvum me fecit a doloribus mortis et periculis inferni. - VERS, 7. Suam ipse animam hortatur ponus athleta, Paulo prope consentiens dicenti : ‹ Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem ser vavi ; in reliquo reposita est mihi corona justitiæ ª, a etc.-Et paulo post : Manet enim æterna requies eos qui hic legitime vitam certaverint, non quidem operum meritis debita, sed gratia munifici Dei sperantibus in eum concessa. [ Tim. 1, 7, 8. Ιpex. D - munerante. (93) Malim λέγοντι. EDIT. (94) Vix dubito quin legendum sit, οὐ κατὰ ἄλλης (95) Vides Didymi testimonium de gratia Dei ra

Στ. η'. Συγκρίσει τῶν ὧδε την μέλλουσαν ἀνά- Α παυσιν διαγράφει. Ενταῦθα γὰρ, φησίν, περιέσχον με ὠδῖνες θανάτου, ἐκεῖ δὲ « ἐξείλατο τὴν ψυχήν μου ἐκ θανάτου, ἐνταῦθα οἱ ὀφθαλμοὶ τὸ ἐκ θλίψεως ἐπι- χέουσι δάκρυον, ἐκεῖ δὲ οὐκ ἔστι δάκρυον ἐπισκοτοῦν ταῖς κόραις τῶν εὐφραινομένων τῇ θεωρίᾳ τοῦ κάλο λους τοῦ Θεοῦ. Ἀφειλε ο γὰρ ι ὁ Θεὸς πᾶν δά- κρυον ἀπὸ παντὸς προσώπου. ο Ενταῦθα πολὺς ὁ κίνδυνος τοῦ ὀλισθήματος, δι᾿ ἂν καὶ Παῦλος ἔλεγεν· • Ο δοκῶν ἑστάναι, βλεπέτω μὴ πέσῃ· ν ἐκεῖ δὲ πάγιοι αἱ βάσεις, ἀπερίτρεπτος ἡ ζωή. Σπ. α'. • Επίστευσα. • Ταύτης τῆς λέξεως την Β. διάνοιαν ὁ ᾿Απόστολος Κορινθίοις, « Έχοντες, » ἔφη, · τὸ αὐτὸ πνεῦμα τῆς πίστεως κατὰ τὸ γεγραμμένον· Ἐπίστευσα, δι᾿ ὅ ἐλάλησα· καὶ ἡμεῖς πιστεύομεν, δι' δ λαλοῦμεν. » Πνεῦμα πίστεως λέγων, ἤτοι τὴν ἀπ' αὐτῆς ἐγγινομένην (90)· ἢ τὸ ἐπιχωρηγούμενον ἐκ Θεοῦ τῷ πίστιν ἔχοντι πνεῦμα, τὸ « Ἐπίστευσα, δι' δ ἐλάλησα, ο συνάδων. « Καρδίᾳ ο γὰρ ι πιστεύε ται εἰς δικαιοσύνην, στόματι δὲ ὁμολογεῖται εἰς σω τηρίαν. » - Οὐ κατὰ ἀφαίρεσιν ὕψους τοῦτο πέπον- θεν, ἀλλ' ἐκ τοῦ μείζονα καὶ ὑπὲρ ἑαυτὸν τεθεῖσθαι. Στ. β΄. Οὐχ ἑαυτῷ περιπίπτει κατὰ τὸν λόγον ὁ προφήτης, ὥσπερ τινὲς τῶν σοφιστῶν ἐπιχειροῦσιν αὐτὸν διελέγχειν τῷ κατ' ἐπιτροπὴν ἐλέγχῳ, ἐκπε πτωκέναι λέγοντες τὸν προφήτην. Εἰ γὰρ πᾶς ἀν- θρωπος ψεύστης, ἄνθρωπος δὲ καὶ ὁ Δαυΐδ, ψεύστης ἦν, καὶ οὐ πιστευτέον αὐτῷ περὶ ὧν ἀποφαίνεται. Μὴ ὄντος δὲ ἀληθοῦς τοῦ λόγου τούτου, μηδὲ ὄντος παντὸς ἀνθρώπου ψεύστου, ἀφήσομεν καὶ τὸν Δαυΐδ τῆς τοῦ ψεύδους αἰτίας. Εἰ δὲ οὐ ψεύδεται, πιστεύ σομεν αὐτῷ περὶ ὧν ἀποφαίνεται· πιστεύοντες δὲ, πάλιν εἰς τὴν τοῦ ἀπιστεῖν ἀνάγκην περιεκτισώμεθα. Ὥστε εἰ μὲν ἀληθεύει Δαυΐδ, λύει τὸν λόγον αὐτοῦ, καὶ ἄνθρωπος ὢν καὶ μὴ ψευδόμενος· εἰ δὲ ψεύδεται, αὐτόθεν ἔχει τὸ μὴ πιστεύεσθαι. Τις γὰρ προσέξει ψευδολογοῦντι ; Ωστε ἐπειδὴ ἅπαξ ἀπεφήνατο πάντα ἄνθρωπον εἶναι ψεύστην, ψευδέσθω Δαυΐδ, ἵνα τὸν λόγον πιστώσεται· ἢ ἀληθεύων αὐτὸς παρέλυσε την ἀπόφασιν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν παιζόντων ἐστὶν, καὶ ταῖς τῶν λόγων στροφαῖς ἐπαγγελλομένων πρὸς τοὺς ἀπείρους· τὸ δὲ ἀληθὲς οὕτως ἔχει. Ανθρωποι γὰρ λέγονται οἱ τοῖς ἀνθρωπίνοις ἔτι κατεχόμενοι παθή- μασιν. Ὁ δὲ ὑψηλότερος ἤδη τῶν σαρκικῶν παθη μάτων γινόμενος, καὶ διὰ τὴν τοῦ νοῦ τελείωσιν πρὸς τὴν τῶν ἀγγέλων κατάστασιν μετελθών, οὗτος ὅταν περὶ τῶν ἀνθρωπίνων διαλέγηται, ἑαυτὸν ὑφεξ αιρεῖται τῶν λοιπῶν δηλονότι. Αψευδής γὰρ ὁ εἰ- πών, ο Ἐγὼ εἶπα, Θεοί ἐστε. » Πάντως καὶ εἴ τινι ἄλλῳ καὶ τῷ Δαυίδ ἡ τοιαύτη προσηγορία πρέπουσα· καὶ γὰρ καὶ ε ὁ Υἱὸς Ὑψίστου, ἡ ὁ διὰ τῆς ἀρετῆς οἰκειωμένος Θεῷ, καὶ οὐκ ἀποθνήσκων ὡς ἄνθρωπος, ἀλλὰ ζῶντα ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὸν Θεόν. Στ. γ'. Εἰς αἴσθησιν ἐλθὼν τῶν μυρίων παρὰ Θεοῦ δωρεῶν, ὅτι ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παρήχθη Η EXPOSITIO IN PSALMOS. PSALMUS VERS. 8. Venturam requiem describit, eam cum præsenti hac vita conferendo. Hic enim, inquit, circumdederunt me dolores mortis, illic eripuit animam meam ex morte; > hic profundunt lacrymas tribulatorum oculi, illic non sunt lacrymæ quæ ob- scurent pupillas sanctorum de pulcherrimi Dei contemplatione lætantium. ‹ Abstulit enim Deus lacrymas a facie sua. > Hic frequens cadendi peri.. culum, unde etiam Paulus dixit : • Qui slat, videat ne cadat ; illic autem firma fundamenta, imenu- tabilis vita. CXV. " VER. 1. . Credidi. » Hujus vocis sensum ex- plicat Apostolus scribens ad Corinthios: Ha- bentes, inquit, « eumdem spiritum fidei, sicut scriptum est: Credidi, propter quod locutus sum; et nos credimus, propter quod et loquimur 10. », Spiritum fidei vocat aut ipsam fidem, aut spiritumn a Deo fidem habentibus concessum, et illud, Cre- didi, propter quod locutus sun, » concelebranten. • Corde enim creditur ad justitiam: ore autem confessio Git ad salutem 14. ' Humiliatus est,' non quod altitudo ejus fuerit minuta, sed quod majorem et altiorem se Deum vidit. - VERS. 2. Non sibimet pugnat his verbis propheta, uti sophistæ quidam contendere conantur, per permissionem eum agitantes, haud secus ac si de- siperet. Etenim, aiunt, si omnis homo mendax, David autem homo, ipse mendax erit, nec ulla fides ejus verbis adhibenda. Quod si vero sermo ejus falsus, non omnis homo mendax, et ipse David a mendacii crimine liberatur. At si non mentitur, verbis ejus credendum ; et verbis credentes rursus fidem denegemus oportet. Si igitur David vera ha - bet, sibimet pugnat, cum simul et homo et verax; si autem mentitur, nullam sibi fidem postulat. Quis enim mendaci crediderit ? Quando igitur om- nem hominem mendacem esse contendit, men tia- tor David ut effatum hoc confirmet; aut si verax, ipse doctrinam suam evertit. Sed hæc ludentium- sophistarum, et indoctos disputationum laqueis irretientium; sic enim se habet veritas. Homines hîc vocantur qui adhuc hominis cupiditatibus in- serviunt. Qui autem supra carnales cupiditates elevatus, et propter mentis perfectionem, augeli- cam naturam prope consecutus est, hic quoties- cunque de cæteris hominibus loquitur, se velut ab illis alium distinguit. Verax enim qui dicit : ‹ Ego fixi : Dii estis ". . Licet et aliis ac Davidi nomen istud conveniat ; nam • Filius Altissimi » qui vir- tute cum Deo conjunctissimus, et non moritur sicut homo, sed Deum habet in se viventem. C Rom. X, 10. D VERS. 3. Innumera dona recordatus quibus a Deo ornatus est ; qui enim a Deo factus, cum prius non es- 1ª Psal. Lxxx1, 6. 'I Cor. x, 12. 1° It Cor. IV, 13. (96) An ἤτοι τὸ ἀπ' αὐτῆς ἐγγινόμενον (scilicet πνεῦμα) ? Επιτ.

Α ὅτι ἀπὸ γῆς διαπλασθεὶς λόγῳ τετίμηται, ἐν ᾧ καὶ τὴν εἰκόνα φορεῖν δύναται τοῦ ἐπουρανίου. Επειτα καὶ πρὸς τὴν ὑπὲρ τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων οἶκο- νομίαν ἀπιδὼν, ὅτι ἑαυτὸν ὁ Κύριος ἔδωκεν λύτρον ἀντὶ πολλῶν ἡμῶν, ἐπαπορεῖ καὶ ζητεῖ ἐν πᾶσι τού τοις τοῖς ὑπάρχουσιν αὐτῷ, τί ἄξιον ἐξεύροι δῶρον τῷ Δεσπότῃ, οὐ θυσίας οὐδὲ ὁλοκαυτώσεις, ἀλλ' αὐ τὴν πᾶσαν τὴν ἐμαυτοῦ ζωήν. Στ. δ'. Τὸ ἐν τοῖς ἀγῶσι τοῖς ὑπὲρ εὐσεβείας, τὸ μέχρι θανάτου πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀντικαταστῆναι, τὸ ποτήριον λέγων· ὅπερ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἐδίδαξεν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις· ι Πάτερ, εἰ δυνατόν, παρελθάτω τὸ ποτήριον τοῦτο· καὶ πάλιν τοῖς μαθηταῖς· • Δύνασθε πιεῖν τὸ ποτήριον, ὃ ἐγὼ πίνω ; • Ἐδήλου δὲ τὸν θάνατον ὂν κατεδέχετο ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου σωτηρίας. - Μὴ ὀκνήσητε, φησίν, πρὸς τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν, ὦ ἄνθρωποι, μὴ ἀποδειλιάσητε πρὸς τὸν θάνατον· οὐ γὰρ φθορά ἐστιν, ἀλλὰ ζωῆς ἀφορμή. Οὐκ ἀφανισμός ἐστι παντελής, ἀλλὰ μετάβασις πρὸς τιμήν. Ἐὰν δὲ καὶ θάνατον ὁσίων Θεοῦ σημαίνηται, καθ᾿ ὃν συναποθνήσκουσι Χριστῷ, καὶ τὴν νέκρωσιν αὐτοῦ ἐν τῇ σαρκὶ περιφέρουσιν, καὶ οὕτω καλῶς ἂν εὐχαριστεῖν διέγνω, ληψόμενος τοῦ τοιούτου θανάτου σωτηρίου ποτήριον, ὃ καὶ ἀμέμπτως πίεται ὁ ληψό μενος αὐτὸ, εἰ ἐπικαλοῖτο τὸ ὄνομα Κυρίου ἐπὶ τῷ γενναίως αὐτὸ πιεῖν. Στ. α'. Ἐπεὶ ἀγαθὸς ὢν ὁ Θεὸς βούλεται τὴν μετ τάνοιαν τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ἢ τὸν θάνατον αὐτοῦ, ὅσοι ὑπεύθυνοι ἁμαρτίας ἐστὲ τὴν ἐκ μετανοίας ἐξομο λόγησιν ἐπ' αὐτῷ ποιούμενοι, ἕξετε αὐτὸν ἀφιέντα τὰ ὑπὲρ ὧν ἐξομολογεῖσθε· ὁ γὰρ ἔλεος αὐτοῦ ἀχώρι- στον αὐτοῦ τυγχάνων, εἰς τὸν αἰῶνα εἴη· ἐπείπερ καὶ ἀεὶ ἐλεῶντος (97) αὐτοῦ, οὐ νῦν πρότερον, ἀλλὰ καὶ πάλαι ἄνωθεν ἐξομολογουμένων αὐτῷ πάντων τῶν πεῖραν ἐχόντων τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ. Στ. ε'. Συναγαγὼν τὰ προδηλωθέντα τάγματα, καὶ ἐν σῶμα ἀπεργασάμενος καὶ λαὸν ἕνα, διδάσκει τοῦ τον παρασκευάζεσθαι εἰς θλίψεις, μετὰ τοῦ ἀκριβῶς εἰδέναι, ὅτι « Ἡ θλίψις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμήν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα, ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. ο Διόπερ λέγειν διδάσκεται ὁ Χρι στοῦ λαός, ο Ἐκ θλίψεως ἐπεκαλεσάμην τὸν Κύ , ριον. ὁ Εὐχαῖς αὐτὸν εὗρε τὸν Κύριον, πλατυσμόν αὐτῷ γενόμενον· ὡς ἐξ ἑτέρου μὲν μέρους, τοῦ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ βίου τὴν στενὴν αὐτὴν ὁδεύειν καὶ τεθλιμμένην· καὶ διὰ τοῦτο λέγειν, « Ἐκ θλί- ψεως ἐπεκαλεσάμην τὸν Κύριον·, ἐκ δὲ θατέρου μέρους πλατυσμὸν ἔχειν καὶ εὐρυχωρίαν αὐτὸν τὸν Κύριον. Διό φησιν ὁ Σύμμαχος, « Καὶ ἐπήκουσέ μου εἰς εὐρυχωρίαν. » — Ὁ ἐν θλίψει γενόμενος δίκαιος οὐ τοσοῦτον παρακαλεῖ περὶ τοῦ ἐκτὸς αὐτῆς γενέ- σθαι, ἀλλ' ὅπως γενναίως καὶ ἱλαρῶς αὐτὴν ἐνέγκῃ. Καὶ γὰρ ὁ ἐν σταδίῳ πρὸς ἀντιπάλους ἀποδυόμενος, αὐτὸν ἀγῶνα εὔχεται αὐτῷ παρελθεῖν, ἵνα μὴ ἐξ- αγώνιος γένηται· ἀλλὰ παρακαλεῖ τὸν παιδοτριβή Επιτ. DIDYMI ALEXANDRINI set,et de terra cum esset formatus, ratione donatus est qua cœlestis imaginem referret; deinde secum re- putans quam optime Christus humani generis saluti consuluerit, semetipsum tradens redemptionem pro multis ¹³, quærit et scrutatur quid dignum Domino de suis offerre possit, non sacrificia, non holocausta, sed totam ipsius vitam. -- VERS. 4. Calicem vocat patientiam in pugnis pro pietate commissis, qua usque ad mortem peccato repugnamus. Hoc docet ipse Salvator in Evangeliis : • Pater mi, si possibile est, transeat a me calix iste ''; » et rursus ait discipulis : • Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum ?, Mortem in- tendebat quæ ipsi pro mundi salute subeunda. Nolite gloriosum certamen reformidare, inquit, o homines, nec mortem timere; mors enim non vitæ finis, sed initium. Morte non omnino tollimur, sed ad gloriam transimus. Quod si hic mors san- ctorum indicatur, qua cum Christo commoriuntur, et mortificationem Jesu in corpore nostro circum - ferimus 16, condignas me grates acturum non igno- ro, calicem accipiendo hujus salutaris mortis. Quem, qui acceperit, pie bibet, si nomen Domini invocavit, ut eum digne bibat. B PSALMUS VERS. 1. Quando Deus, utpote bonus, peccatoris C pœnitentiam magis vult quam mortem ejus, confi. temini Domino contrito corde, quicunque peccato inservitis, et dimittet vobis quæ fueritis confessi; nam misericordia ejus, quia ab eo disjungi nequit, in sæculum manet. Quandoquidem semper Domi- nus miseretur, non nunc primum, sed olim quoque ab antiquo confitentur ei quicunque expertam ha- bent misericordiam ejus. CXVII. VERS. 5. Ubi turmas antea definitas Deus con- gregavisset, et unum corpus effecisset unumque populum, docuit hunc tribulationes ei perferendas esse, persuasum habenti quod e Tribulatio patien- tiam operatur, patientia autem probationem, pro- batio vero spem, spes autem non confundit ". Quamobrem profiteri docetur populus Christi : D Rout. V, 3.5. -- • De tribulatione invocavi Dominum. › Orationibus invenit Dominum, latitudinem ipsi factum. Sic igitur ex una parte, juxta humanam suam vitam, incedit per viam arctam et tribulationibus refertam, ideoque dicit : • De tribulatione invocavi Domi- num. » Ex altera autem parte Dominum habet la- titudinem et amplitudinem. Unde etiam Symmachus habet : . Et exaudivit me in amplitudinem.Tri- bulatione oppressus justus Dominum invocat, non ut a tribulatione liberetur, sed potius ut eam gene- roso et læto animo perferat. Ita qui in stadio cum adversariis colluctaturus, quam libentissime certa- men instaurat, nedum illud recuset ; sed a pale- Matth. xx, 28. * Matt. xxvi, 39. 1* Matth. xx, 22. II Cor. IV, 10. (97) Ἐλεοῦντος lege nisi malis id referre ad dialectum Alexandrinam, ut et mulla alia id genus

συνεργεῖν αὐτῷ, ὅπως ἐγκαρτερῶν τοῖς ἐπιφερομένοις Α πρὸς τοῦ ἀντιπάλου, ἐλπίδι νίκης καὶ στεφάνου προσηνή δόξῃ εἶναι τὰ δι' ὧν ἀποδίδοται ὁ στέφα νας· περὶ δὲ ἀοράτων πολεμίων οἵτινες ἐχθροὶ, καὶ τοὺς ἀνθρώπους ἐπεγείρουσι καθ' ἡμῶν ἐκπολεμοῦν- τες αὐτοὺς πρὸς ἡμᾶς, καὶ φονικῶς διατιθέντες καθ' ἡμῶν, εἰρήσεται καὶ τοῦτο. -- Στ. Γ'. Ἔτι διδάσκεται ὁ Χριστοῦ λαὸς προσδοκάν μὲν ἐπιβουλὰς ἀνθρώπων, μὴ πτήσσειν δὲ αὐτὰς, μηδ' ἀγωνιᾷν, ἀλλὰ λέγειν· ο Κύριος ἐμοὶ βοηθός, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Τοὺς δι' οὐδὲν ἕτερον ἐχθροὺς γενο- μένους τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ, ἢ διὰ τὴν εὐσεβῆ γνῶσιν, καὶ τὴν κατὰ Θεὸν πολιτείαν. Εχθροὺς δὲ λεκτέον ἀνθρώπους αἰσθητούς τε καὶ νοητούς, ἀσεβεῖς τε καὶ δαίμονας πονηρούς. Στ. η'. Οὐ καθάπαξ τοῦ πεποιθέναι καὶ ἐλπίζειν ἐπὶ Κύριον, συγκρινομένου τῷ πεποιθέναι ἐπ' ἄν θρωπον, καὶ ἐλπίζειν ἐπ' ἄρχοντας, ἀγαθόν ἐστιν. ᾿Απλῶς γὰρ καὶ κυρίως ἀγαθὸν τοῦτο. Τὸ δὲ ἐπ' ἄνθρωπον καὶ ἄρχοντα πεποιθέναι καὶ ἐλπίζειν, οὐκ ἀγαθόν. ᾿Αλλὰ πρὸς τοὺς ἐπ' ἀνθρώπῳ πεποιθέναι, καὶ ἐν ἄρχοντι ἐλπίζειν σπουδάζοντας ἡ τοιαύτη προσ- άγεται παίδευσις, ὅπως μάθωσιν ἐπὶ τὸν ἀεὶ μέσ νοντα καὶ ἰσχυρὸν ὄντα καὶ παντοδύναμον Θεὸν πε- ποιθέναι, καὶ μὴ ἐπ' ἄνθρωπον θνητὸν καὶ ῥᾷστα φθειρόμενον. Στ. ι'. Εἰ μὴ ὑπερβολικώς είρηται, ἀδύνατον τὸ ἐπαγγελλόμενον. Πῶς γὰρ ἕνα ἄνδρα ἐν τῇ Ἰουδαία διατρίβοντα, ο Πάντα τὰ ἔθνη ἐκύκλωσάν με ; ν καὶ κυκλοῦντες ἐκύκλωσαν αὐτὸν πολεμοῦντες, καὶ τῷ ὀνόματι Κυρίου ἡμύνατο αὐτούς. Αὐτὸ γὰρ ὅπλον καὶ ἀσπὶς καὶ φρούριον τοῦ φοροῦντος αὐτὸ γίνεται. Ἐπίστησον δὲ εἰ μὴ παραπλησίως τό· . Εἰς τὰς πρωΐας ἀπέκτεινον πάντας τοὺς ἁμαρτωλοὺς τῆς γῆς, » δυνατὸν νοῆσαι τὰ προκείμενα, τῷ κυκλοῦσθαι τὸν σπουδαῖον ὑπὸ πνευμάτων πονηρῶν ὑποβαλλόντων τοὺς σαρκὸς γαργαλισμούς, καὶ τὰ ἄλλα πάθη μετὰ πάντων τῶν τῆς σαρκὸς ἔργων, ἔτι μὴν λόγους ἀθέους, ἀνασκευάζοντας σοφιστικῇ δυνάμει τὰ τῆς ἀληθείας δόγματα. Αλλ' εὐτόνως καὶ ἰσχυρῶς, καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ καθωπλισμένος προσηγορία, ἀνατρέψει τὰ ἔθνη πάντα, εἰς φυγὴν τρέπων, ἔσθ' ὅτε δὲ καὶ ἀναιρῶν αὐτά. - Στ. ιβ'. Προσδοκἂν δὲ δὴ μὴ ἅπαξ πολεμηθέντας παύσασθαι, καὶ λοιπὸν ἀνάπαυσιν κτήσασθαι κατά τὴν παρόντα βίον, ἀλλὰ καὶ δεύτερον διωχθήσεσθαι. Μὴ ἀποναρκᾷν δὲ, μηδὲ ἐξατονεῖν, ἀλλ' ἐπιμένειν τῇ πεποιθήσει τοῦ ὀνόματός σου, ἕνεκεν οὗ τοὺς διωγμούς ὑπομένουσι. — Ομοιότητα φέρει πρὸς τὰς μελίσσας κηφήνων τὸ γένος· αὗται γὰρ εἰ καὶ μείζους τῶν μελισσῶν τῷ ὄγκῳ τυγχάνουσιν, ἀλλ᾽ οὖν γε ἀπατῶ σιν ἀνιστορήτους ὡς οὖσαι μέλισσαι. Οὐδὲ μελισσουρ γοῦσιν, ἢ πλάττουσι κηρίον, οὐδ' ἂν ἔχουσι τὸ ἀλεξοῦν τὰ βλάπτειν ἐπιχειροῦντα τὸν κηρόν. Ἐκ τοῦ ἐναν τίου δὲ ἐσθίοντες τὸ μέλι, ἐκπολεμοῦσι κατ' αὐτὸν τὰς μελίσσας, ὡς χρησαμένας κατ' αὐτῶν τῷ ἰδίῳ κέντρῳ, σωρηδόν ἀναιρεῖν τοὺς κηφή Ε EXPOSITIO IN PSALMOS. tus superans, spe victoriæ et coronæ, coronam siti facilius promereri videatur. Porro qui sint invisibi- les illi hostes, qui cæteros quoque homines, suo iis odio communicato, concitant in nos, 'et cadere nos gestiunt, hoc etiam dicetur. stræ magistro juvari exoptat, quo adversarii cona- B C D Psal. c, 8. - nec VERS. 6. Jubet etiam Christi populum hominum impetus sustinere, illosque non reformidare, ægritudini animum tradere, sed dicere: < Dominus mili adjutor, et reliqua. - Qui non alia de causa Dei populo invident, nisi quod huic pia doctrina, et mores juxta Deum informati. Inimici autem' vocantur, tam qui sensibus instruuntur, quam qui illis carent, impii et scelesti dæmones. VERS. 8. Non una eademque ratione bonum. confidere et sperare in Domino, ac confidere in hominibus et sperare in principibus. Illud enim' simpliciter et absolute bonum. Confidere autem et sperare in homine aut in principe non bonum.' Hortatur igitur eos qui confidere in homine et in principe sperare non dubitant, ut in semper ma- nente et valido et omnipotenti Deo confidere, non autem in mortali et tam caduco homine sperare- discant. VERS. 10. Impossibile hoc, nisi per exaggeratio- nem dicatur. Qui enim diceret homo unus in Ju-. dæa commorans: ‹ Omnes gentes circumdederunt me ? » circumdantes circumdederunt eum bellum. agentes, et nomine Domini ultus est eos. Illud e- nim nomen arma et scutum et præsidiu». hominis qui eo instructus est. Vide autem an non liceat hæc interpretari juxta illud : e In matutinis interfcie- bam omnes peccatores terræ¹8,, dicendo justum a spiritibus nequam circumdari, quippe qui eum titillationibus carnis sollicitant, cæterarumque cu- piditatum incitamentis, imo et impiis sermonibus veritatis doctrinam subtiliter et captiose evertenti- bus. Ipse autem fortiter et strenue, Dei nomine armatus, gentes omnes repellet et in fugam vertet, interdum etiain omnino tollet. VERS. 12. Noli existimare semel victori quietem tibi futuram, et vitam deinceps tranquille peragendam, sed nova te manent prælia. Ne torpeat igitur animus, nec deficiat, sed nomini Domini confidenter adhæ- real, quo inimicorum impetus sustinebit. - Apibus' simillimum fucorum genus: quippe qui licet apes magnitudine superent, ab indoctis facillime pro apibus habentur. At non mellificant, nec favum fingunt, nec habent quo ceræ nocere tentantes repellere possint. contra mel comedunt, apes singulatim aggrediuntur, ita ut aculeis suis illæ in eos usæ, fucos acervatim enocent, velut fructibus suis nocivos. Per allegoriam autem apis mel et ceram fingens, nil aliud præter Ecclesiam Dei saņ E

Απολωλότων τῶν ἐχθρῶν, - καὶ ἐξομολογήσεως ἐν σκηναῖς δικαίων, » ἀποδρασάσης λύπης καὶ στεναγμού. εἰρήνης τε λοιπὸν διαλαβούσης, καὶ τῶν σκηνῶν τοῦ Θεοῦ, τουτέστι τῶν Ἐκκλησιῶν αὐτοῦ καθ᾽ ὅλης τῆς οἰκουμένης έγηγερμένων, φωνή, φησίν, ἔνδον ἀκούε ται ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις τῶν σεσωσμένων ἀγαλλιωμέ- νων. - Στ. ις'. Και μετ' ὀλίγα· Αὕτη γὰρ ἡ δεξιά, καὶ ἐνεδυνάμωσε τὸν ἑαυτῆς λαόν, κατὰ τὸν τῶν διωγμῶν καιρόν· αὕτη καὶ τοὺς ἐχθροὺς τοῦ Κυρίου ταπεινώσασα, αὐτὸν ὕψωσε τὸν λαόν. Αὕτη καὶ δύνα- μιν περιεποιήσατο τοῖς πρότερον πολεμουμένοις, ὥστε μὴ ὑποπεσεῖν τῷ κατὰ ψυχὴν θανάτῳ, ἀλλὰ ζῆσαι τῷ Θεῷ. — ὡς ἕκαστον φάναι· . Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ. Αὕτη τὸν μετέχοντα ὑψοι καὶ μετεωρίζει ὡς φαιδρότερον καὶ μειζόνως ὑπὸ τῆς δεξιᾶς Κυρίου δυναμωθέντα, καὶ δεύτερον εἰπεῖν, • Δεξιὰ Κυρίου ἐποίησε δύναμιν. » - Ποιεῖ δὲ δύο ναμιν ἡ δεξιὰ αὐτοῦ ἐν παντὶ τῷ δεξιὰ φρονοῦντι καὶ πράττοντι· ἀλλὰ καὶ ὑψοῖ αὐτὸν, ὡς καὶ δεύτερον γενέσθαι ἐν αὐτῷ τῆς προτέρας δυνάμεως δύναμιν ἐφ' ᾗ ἀθανασίαν κεκτημένος ἐρεῖ τὸ, « Οὐκ ἀποθα νοῦμαι, ἀλλὰ ζήσομαι. » Στ. ιζ΄. Οὐκέτι τεθνήξομαι τὸν ἑπόμενον τῇ κακία θάνατον, ἀλλὰ ζήσομαι μετασχὼν τῆς ἐναντίας τοῦ πονηροῦ θανάτου ζωῆς, ἐπὶ τῷ διηγήσασθαι τὰ Θεοῦ εἰς ἐμὲ γενόμενα θαυμαστὰ ἔργα. Στ. ιθ'. Τοῦ δὲ ὀνόματος τῆς δικαιοσύνης κατηγο- ρουμένου, καὶ πάσης τῆς ἠθικῆς ἀρετῆς, τὰς πύλας αὐτῆς τὰς ἰδικὰς ἀρετῆς λεκτέον, εἰς ἃς εἰσέρχονται οἱ δι' ἀσκήσεως καὶ ἐπιμελείας τῆς περὶ αὐτῶν κρούοντες αὐτάς. Εἰσέρχονται δὲ ἐπὶ τῷ ἐξομολο- γήσασθαι ὑπὲρ ὧν ἔπραξαν, ἔξω τῶν πυλῶν τῆς δικαιοσύνης ὄντες. Εἰσέρχεσθαι δὲ οὐ δι' αὐτῶν, ἀλλ' ι εἰς αὐτὰς, » φησίν. Οὐδὲ γὰρ ὑπερβατέον τὰς ἐνεργείας τῶν ἀρετῶν, ἀλλὰ προσδιατριπτέον αὐταῖς. —Πύλαι πάλαι ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται, δι' ὧν εἰσῄει πρὸς Θεὸν ὁ Ἰσραήλ· πύλαι δὲ νῦν ἡ πίστις, δι' ἧς οἰκειότερον νῦν προσαγόμεθα, μαρτυρούμενοι ὑπὸ νόμου καὶ προφητῶν. Στ. κα'. Ὑμνώσω τοιγαροῦν ἀνοίξαντά μοι τῆς δικαιοσύνης τὰς πύλας, καὶ εὐχαριστῶ ὅτι εἰσήκουσάς μου, καὶ προσεδέξω τὴν δέησιν, καὶ παρέσχες τὴν σωτηρίαν. γεν. - Στ. κβ'. Ὁ δι' ἡμᾶς γεγονώς λίθος ἀποδεδοκιμασμέ- νος, ἀλλ' ε ἐν ἀπεδοκίμασαν οἱ οἰκοδομοῦντες, μετά τὴν ἐκείνων ἀποβολήν, ἑτέρας γωνίας κεφαλή γέγο- Καὶ μετ' ὀλίγα· « ᾿Ακρογωνιαίον ο αὐτὸν ὠνόμασεν Ησαΐας, καὶ ο ἐκλεκτὸν » καὶ « ἔντιμον, λίθον, διὰ τὸ συνάπτειν ὑπὸ μίαν γωνίαν δύο οίκοδο μάς. Ζῶν δ' ἂν εἴη ὡς ἀληθῶς καὶ ἐκλεκτὸς λίθος ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ὅπως ἂν τὴν κατὰ Θεὸν οἰκοδομὴν συνδέων, καὶ τὰς δύο γωνίας τῆς τε παλαιᾶς οἰκοδο- μῆς τῆς ἐκ περιτομῆς, καὶ τῆς νέας τῆς ἐξ ἐθνῶν, ὑπὸ μίαν 'συνάπτων γωνίαν. Τοῦτον μὲν οὖν τὸν λίθον οἱ ἐκ περιτομῆς πάλαι πρότερον οἰκοδομούντες καὶ νομοδιδάσκαλοι καὶ ἀρχιερεῖς ἐξ αὐτῶν ἀπέβαλαν καὶ ** Β Ει Εt - EXPOSITIO IN PSALMOS. A confessionis in tabernaculis justorum, ibi nec Philipp. iv, 13. Isa. XXVIII, 16. C D luctus nec genitus erit ultra. — Devictis inimicis, stabilita in futurum pace, tabernaculis Dei, Eccle- siis scilicet ejus, ubique terrarum constitutis, au- dietur, inquit, in Ecclesiis vox eorum qui salutem adepti exsultant. VERS. 16. Et paulo post : Hæc enim dextera po- palum suum confirmavit tentationibus agitatum eumdemque exaltavit, humiliatis Dei inimicis. præstitit ut qui prius impugnabantur jam non incidant in mortem animæ, sed Deo vivant. — Ita ut quisque dicat: ‹ Omnia possum in eo qui me confortat Christo 36. , Fidelem exaltat et ad sublimia extollit, ut magis ac validius dextera Dei confir matus, denuo dicat : • Dextera Domini fecit virtu tem. › - Facit virtutem dextera ejus omnibus qui recta sentiunt et agunt; exaltat autem eos ut augeatur iterum in eis prior virtus, et ideo im. mortalitatem consecuti dicent: • Non moriar, sed vivam. › VERS. 17. Non amplius moriar morte quæ pec antes manet, sed e contra sancta vita vivam, ut enarrem mirabilia quæ Deus pro me operatus est. VERS. 19. Cum hic justitiæ vox occurrat, illaque virtutes morales designet, dicendum erit hic de ipsis virtutis portis agi, in quas ingrediemur ubi eas nos ad bonum studiose exercendo pulsaveri- mus. Ingrediuntur autem in eas, ut ea confiteantur quæ antea extra justitiæ portas peccaverunt. in- gredi vero dicit non per portas, sed, c in portas. Non enim prætergrediendum est nobis virtutum operationes, sed in eis commorandum. Porta olim lex et prophetæ, per quos Israel ad Deum ac- cederet; nunc autem porta fides, qua Deuin pro- pius adimus, testimonio legis et prophetarum con- firmati. - › VERS. 21. Cantabo igitur aperientem mihi justi- tiæ portas, et gratias tibi agam exaudienti me, et orationem meam suscipienti, et salutem præ- stanti. • VERS. 22. Lapis propter nos reprobatus, e quemn reprobaverunt adificantes, reprobaverunt adificantes, iisdem vicissim re- jectis, alterius anguli factus est caput. paulo post : Quem lapidem vocavit Isaias " angularen, electum » et . pretiosum, quia dua ædilicia uno angulo continet. Vere autem Dei Filius lapis vivus et electus, ut Dei ædificium una vinciens, et utrum que angulum veteris ædificii eorum qui ex circum- cisione, et novi ædificii quod ex gentibus, uno angulo retineat. Hunc igitur lapidem legis do- ctores et principes sacerdotum ex circumcisione olim ædificantes procul a se repulerunt et re- probaverunt; ipse vero factus est fundamentum

Λ ἀπεδοκίμασαν· ὁ δὲ γέγονεν ἀρχὴ καὶ κεφαλὴ γωνίας Β Εt ἑτέρας τῆς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας, καὶ γέγονε παρά Χριστοῦ δῶρον αὕτη μέγιστον κεχαρισμένον. Στ. κγ'. Ὁ δὲ Σύμμαχος, « Παρὰ Κυρίου, » φησίν, • ἐγένετο τοῦτο, καὶ αὐτὸ παράδοξον ἡμῖν. » Παράδο ξον γὰρ ἀληθῶς καὶ ἐπέκεινα παντὸς θαύματος ἦν. Οὐδεὶς μηδεπώποτε τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱὸν ἀποβληθῆναι μὲν ὑπὸ τῶν ἀρχόντων του προτέρου λαοῦ, καὶ ὑπὸ τῶν παρ' αὐτοῖς οἰκοδόμων ἀποδοκιμασθῆναι, ἀρχη γὸν δὲ γενέσθαι καὶ κεφαλὴν τῶν ἀλλογενῶν καὶ άλ λοφύλων ἐθνῶν, τῶν πάλαι πλάναις δαιμονικαῖς οἰτ κειωμένων. Καὶ μετ' ὀλίγα· ι Καὶ αὕτη ἐστὶ θαυμαστὴ ἐν ὀφθαλμοῖς ἡμῶν, δηλαδὴ προλεχθεῖσα γωνία. Καὶ μετ' ὀλίγα· Τοῦτον εἶδεν τὸν λίθον καὶ ὁ μακάριος Δανιήλ τμηθέντα ἄνευ χειρῶν, τὸν ακοινώνητον τῆς Παρθένου διδασκόμενος τόχον. κών Θεοῦ ἀοράτου. Στ. κς'. Καὶ ταύτην τὴν φωνὴν οἱ εὐαγγελισταί περὶ Χριστοῦ προφητείαν εἶναι ἐξειλήφασιν. Αὐτὸς γὰρ ἀληθῶς ἐστιν ὁ αὐθεντικῶς καὶ ἐν ὀνόματι Κυ- ρίου ἐρχόμενος, πάντων τῶν πρὸ αὐτοῦ ἀνδρῶν ὁμοῦ καὶ ἀγγέλων ἐληλυθότων, ὡς Κυρίου δούλων. Αμέ λει, « Τάδε λέγει Κύριος, ο ἕκαστος ἔφη· καὶ ἕκα στὸς τῶν ἀγγέλων φησὶν, πρὸς ἂν ἔρχεται· « Ο Κύ ριος ἀπέστειλέ με. » Αλλ' αὐτὸς · Ὁ ἐν ὀνόματι Κυ- ρίου ἐρχόμενος, εὐλογημένος ο ἐστί. — Καὶ πά λιν· Εὖ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν < ὁ ἐρχόμενος, ἀλλ᾽ οὐχ «ὁ ἐλθών. ο 'Αεὶ γὰρ ἔρχεται καὶ ἐπιδημεῖ τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει, εἰ καὶ μὴ διὰ σαρκός. Οὐ κινούμε νος, οὐ μεταβαίνων αὐτὸς (ἄτρεπτος γὰρ καὶ ἀναλ- λοίωτος καὶ πληρῶν τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν θεϊκή παρουσία), ἡμῶν δὲ σχέσει καὶ διαθέσει ἐγγιζόντων αὐτῷ, ἢ μακρυνομένων αὐτοῦ. • Ἐξ οίκου Κυ τῶν κόλπων τῶν πατρικῶν ἐστιν ὁ ἐρχόμε- ρίου, νος. - - Στ. κζ'. Τὸ γὰρ ἐλθεῖν αὐτὸν, οὐ τόπον ἐστὶν ἀμείψαι, ἀλλ᾽ ἐπιφανῆναι, πρότερον οὐχ ὁρώμενον· ὑπάρχων γὰρ ἀόρατος τὸ εἶναι (98), εἰκὼν Θεοῦ ἀο- ράτου, μορφὴν δούλου λαβὼν καὶ γενόμενος Λόγος σὰρξ ὤφθη, ἵν' οὕτω φανεὶς χειραγωγήσῃ διὰ ταύτης τῆς κατανοήσεως εἰς τὸ καὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ κατα- θεάσασθαι, « Δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. » Στ. κη'. Δοξολογών, θεολογών σε λέγω, ἃ εἰς ἐμὲ πεποίηκας θαυμάσια · ὕψωσας γάρ με, καὶ πεποίη- κας δύναμιν, ὡς μὴ ἀποθανεῖν, ἀλλὰ ζήσαντά με διηγήσασθαι τὰ ἔργα σου. Στ. κθ'. Πέρα (99) τοιγαροῦν μαθών σου τὸ πολὺ ἔλεος καὶ τὴν ἀγαθότητα, καὶ ἄλλους προτρεπόμενος λέγω, « Εξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ. Στ. α΄. Πάσης σπουδῆς ἀποστάντες, καὶ δι᾿ ἔργων ἀγαθῶν καὶ φρονήματος ὀρθοῦ ἐγγίζοντες αὐτῷ · εὖ δὲ τὸ μακαρίζειν οὐ τους πορευθέντας, ἀλλὰ ο τους πορευομένους. » DIDYMI ALEXANDRINI et caput alterius anguli, Ecclesiæ videlicet quæ ex gentibus; nec aliud nobis majus donum Christus largitus est. VERS. 23. Symmachus autem : • A Domino, inquit, factum est hoc; et illud incredibile nobis. » Vere quidem illud incredibile et omni ad- miratione dignum. Quis enim unquam potuisset credere Filium Dei a principibus pristini sui populi rejiciendum fore, et ab hominibus apud eos æði - ficantibus reprobandum, ipsum autem ducem fu- turum et caput alienigenarum et externarum gen- tium, tandiu dæmonicis erroribus deceptarum? Et paulo post : « Et mirabilis est in oculis nostris,> nempe angulus ille. Et paulo post : Hunc lapi- dem novit etiam beatus Daniel sine manibus -- B abscissum, et didicit eum incommunicabilem esse Virginis filium. VERS. 26. Hanc quoque vocem de Christo prae dicari contenderunt evangelista. Ipse enim vere est qui cum auctoritate et in nomine Domini ve- nit; omnes autem sancti viri et angeli qui antea venerunt, servos Dei se esse profitebantur. Profecto, • Hæc dicit Dominus, aiebat quisque, et hisce verbis alioquuntur angeli quem accedunt: ‹ Domi- nus misit me. Ille vero: ‹ Benedictus qui venit in nomine Dominis. rursus : Recte dicitur « qui venit » et non qui jam venit. Semper enim venit et accedit ad hominum genus, licet hoc non carne fiat. Non movetur Dominus veniendo, nec de loco in alium transit, nam immobilis ipse et immuta- bilis, et cœlum terramque divina sua præsentia replet; nos autem illi appropinquamus habitu atque dispositione, vel ab illo elongamur. ‹ De domo Domini, o de sinu Patris egreditur qui venit. ' - VERS. 27. Venit enim non de loco in locum transeundo, sed illucendo, cum prius non appare- reţ: quippe qui invisibilis cum esset, invisibilis imago Dei, formanı servi accepit, et Verbum caro factum est ut videretur, et ita apparens hoc con- spectu nos ad gloriam ejus contemplandam perdu- ceret, Gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenus gratiæ et veritatis ”., C VERS. 28. Glorificabo te, celebrabo te, narrando mirabilia quæ mili fecisti; nam exaltasti me, et D virtutem fecisti, ita ut non morerer, sed viverem ad annuntianda opera tua. VERS. 29. Mire igitur cum expertum habeo quanta sit misericordia tua et quanta bonitas tua, cæteros exhortans dico: ‹ Confitemini Domino, quia in sæ- culum misericordia ejus. › PSALMUS VERS. 1. Qui, exstincto omni malo studio, per bona opera et rectam mentem Deo appropinquant. Recte autem beatos declarat qui ambulant, » non vero qui ambulaverunt. Dan. 11, 45. so Matth. xxι, 9. Joan. 1, 14. EDIT. - -- CXVIII. (48) Legendum, ut videtur, ἀέρατος τῷ εἶναι εἰ (99) Lege πείρα. ID.

Στ. γ. Ἐμφαίνει τὸ μηδεπώποτε αὐτοὺς πεπειρά- Α σθαι τοῦ θείου νόμου, ὡς περὶ αὐτῶν εἶναι τό· «Οσοι ἀνόμως ἥμαρτον, ἀνόμως καὶ ἀπολοῦνται. » Οὗτοι Τέ εἰσιν οἱ μηδέποτε θείας διδασκαλίας ἀκηκοότες. Οἱ γὰρ μετὰ τὸ ταύτης μνησθῆναι πταίσαντες ἐν νόμῳ ἡμαρτηκέναι, καὶ παραβάται αὐτοῦ λέγον- ται. Στ. δ'. Ο μετά πάσης εὐτονίας καὶ σφοδρότητος Εργαζόμενος τὰ προστεταγμένα ὑπὸ τοῦ Κυρίου, οὗ τος νενόηκε τὸν προκείμενον στίχον. Στ. ε'. Οὐ γὰρ ἄλλως τὰ δικαιώματά σου φυλάξω, ἐὰν μὴ κατευθυνθείησαν ὑπὸ σοῦ αἱ ὁδοί μου. Τίνα οὖν τὰ δικαιώματα ταῦτα; ι Α παραθήσεις ἐνώπιον τῶν υἱῶν Ἰσραήλ; Ἐὰν κτήσῃ παῖδα Ἑβραῖον, ἐξ ἔτη δουλεύσει σοι, τῷ δὲ ἑβδόμῳ ἐξαποστελεῖς αὐτὸν ἐλεύθερον, » καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ μετ' ὀλίγα· Β Ωφελον οὖν, φησὶν, κατευθυνθείησαν αἱ ὁδοί μου, ἵνα ὅσα ἐδικαίωσας, ταῦτα ἑκάστῳ κατὰ τὸ πρέπου ἀποδώ. - Στ. ια'. Ο μὴ ἐξ ἐπιπολῆς τὰ λόγια τοῦ Θεοῦ δε χόμενος, κρύπτει αὐτὰ ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ, ἵνα την γνώμην καὶ τὴν πρόθεσιν αὐτοῦ κατὰ ταῦτα ποιω- θεὶς, ἀναμάρτητος εἴη Θεῷ τῷ τὸ κρυπτόν ὁρῶντι · μὴ μόνον μὴ μοιχεύων, ἀλλὰ μηδὲ αἰσχρὰν όρεξιν ἔχων. — Ὁ αἰσθόμενος τῆς αὐτοῦ προκοπῆς ἀπὸ τοῦ «ἐν ὅλῃ καρδίᾳ ἐκζητῆσαι τὸν Θεόν, ο εὐλογεῖ αὐτὸν εὐχαριστῶν ἤδη, ἐφ᾽ οἷς ἠξιώθη· ἔχων γὰρ λόγια απόῤῥητα καὶ κρύψεως άξια, εὐλογεῖ ἐπὶ τού- τοις τὸν Κύριον. - Στ. ιγ'. "Οσα γὰρ ἔμελλε ποιεῖν τοὺς ἀκροατὰς μανθάνοντας περὶ τῶν κριμάτων, τοῦ Θεοῦ, τούτοις εἰς φανερὸν ἔφερον. Στ. ιδ'. Ὡς γὰρ τὸν αἰσθητὸν ἀποδεχόμενος πλοῦ- του, τέρπεται ἐπ' αὐτῷ, οὐχ ὅτ' ἂν μερικὸν ἀλλ' ὅτ' ἂν πάντα αὐτὸν ἔχει συμπληρούμενον, ἐξ ἀκινήτων καὶ κινητῶν ὑπαρχόντων· οὕτω καὶ ὁ τὸν πνευματι κὸν πόθον πλουτῶν ἀπαρτιζόμενον, χαίρει ἐπ' αὐτῷ κτησάμενος αὐτὸν ἐν τῷ προκόπτειν ἐν τοῖς τοῦ Θεοῦ μαρτυρίοις, καὶ ἐνεργεῖν τὰς ἀρετὰς, λέγων ᾿Αντὶ πάντων ἐμοὶ τὰ μαρτύριά σου, εὐφροσύνη και πλοῦτος εἴη. Στ. ι5. Όπως μὴ ἀμισθῆ δόξω πεπραχέναι τὰ δικαιώματά σου, ἀνταπόδος μοι τὴν θείαν καὶ μα καρίαν ζωὴν, ἵνα ζώσας κατ' αὐτὴν φυλάξω τοὺς λό γους σου η μετὰ γὰρ τὸ μνημονεῦσαι αὐτῶν, ἀκόλου- θον φυλάξαι. Στ. ιη'. Έρχεται ὁ Λόγος καὶ ἀποκαλύπτει τοὺς ὀφθαλμοὺς, περιαίρων τὸ κάλυμμα· ἡνίκα γὰρ ἐπι στρέψῃ τις πρὸς Κύριον, περιαίρεται τὸ κάλυμμα. Ηδει ὁ προφήτης ὅτι σκιὰν ἔχει ὁ νόμος τῶν μελ- λόντων ἀγαθῶν· ἐζήτει νοῆσαι τὰ ἀγαθὰ, ὧν περι- εἶχε σκιὰν ὁ νόμος· καὶ μὴ Ἰουδαϊκῶς, ἀλλὰ μεγα λοφρόνως καὶ προφητικῶς εὐχόμενος, παρεκάλει λέ- γων· « Αποκάλυψον τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ κατα- νοήσω τὰ θαυμάσια ἐκ τοῦ νόμου σου, » ἵνα ἀνακε καλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτρίζη ται, τὴν εἰκόνα μεταμορφούμενος, καὶ θεωρῶν τὰ θαυμάσια τοῦ Θεοῦ ἐκ τοῦ νόμου αὐτοῦ. EXPOSITIO IN C D • Rom. 11, 12. *² Jaç. 11, 11. Exod. xx1, 1, 2. PSALMOS. VERS. 3. Indicat eos nunquam divinæ legis præ- cepta cognovisse, quasi de illis haberetur illud : • Quicunque sine lege peccaverunt, sine lege per- ibunt". Hi autem sunt qui divinas disciplinas nunquam audivere. Illi autem qui ea instructi la- buntur, in lege peccant, et legis transgressores vocantur VERS. 4. Qui mandata Domini studio et diligenter perficit, poterit hunc versum usurpare. . VERS. 5. Non enim aliter custodivissem justifica- tiones tuas, nisi viæ meæ a te fuissent directæ. Quæ autem justificationes illæ ? Eædem quas ap- pones coram filiis Israel? Si acquisieris servum Hebræum, sex annos serviet tibi: septimo autem anno dimittes eum liberum ",, et cætera.-Et paulo post : Dirigenda erant, inquit, viæ meæ, ut qua cunque mandasti convenienter perficerem. VERS. 11. Qui non leviter eloquia Dei suscipit, abscondit ea in corde suo, ut mente et affectibus ad ea informatis, irreprehensibilis videatur Deo vel abscondita cordis perscrutanti; ideoque non solum non mœchetur, sed nec sensu quidem turpi movea- Sentiens se profecisse, ex quo dixerat ‹in toto corde exquirere Deum > benedicit ei jam gratias agens de bonis quæ consecutus est : eloquia enim adeptus ineffabilia et digna quæ absconde- rentur, benedicit propterea Domino. tur. - , VERS. 13. Labiis enim prædicavi quid Deus cum auditoribus, judicia ejus inquirentibus, acturus esset. ' VERS. 14. Quemadmodum qui divitias contigerit, non modicas quidem, sed innumeras, ex immobili- bus et mobilibus constantes, delectatur in eis, ita qui spiritualia desideria perfecit, lætatur in eis; et proficiendo in testimoniis Dei virtutesque operando bona quæque consequitur, dicens: Pro multis mihi testimonia tua, lætitia et divitiæ sunt. VERS. 17. Ne videar justificationes tuas gratis perfecisse, retribue mihi divinam et beatam vitam, ut ea vivens custodiam sermones tuos; › nam cum sermones tuos non obliviscar, eos quoque perficiam oportet. VERS. 18. Venit Verbum et aperit oculos, vela- men tollendo: quando enim ad Dominum te con- vertis, aufertur velamen. Non ignorabat propheta legi umbram inesse futurorum bonorum ; optabat igitur bona considerare, quorum umbram lex præ - bebat; et animo minime Judaico, sed generoso et prophetico precatus, clamat ad Dominum : « Ape ri oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua, › ut revelata facie gloriam Domini intueatur, imaginem transformans, et contemplans mirabilia Dei de lege ejus.

Α Στ. κ. Οὐ τὰ κρίματα, ἀλλὰ τὰ δικαιώματα είν πών, οὕτως ἐξηγήσατο τὰ Θεοῦ κρίματα εἶναι, ἀεὶ ὠφέλημα, ἀγαθὰ κυρίως ὄντα. Επιθυμίαν οὖν αὐτ τῶν ἔχων ἐν παντὶ καιρῷ ἐπεπόθησεν, οὐ θέλων αὐτὰ ἐκ λύπης ἢ ἐξ ἀνάγκης ποιεῖν, ὡς ποιοῦσιν οἱ ἐνεργοῦντες αὐτὰ φόβῳ τοῦ περιπεσεῖν κολάσει, ἀλλὰ σὺν ὀρέξει καὶ ἐπιθυμίᾳ. Συμβήσεται γὰρ ἐκ τούτου σωφρόνως καὶ γενναίως πάντα φέρειν οὐ μόνον τὰ ἡδέα, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐπίπονα καὶ ἀηδῆ, καὶ πρὸς πᾶσαν πρᾶξιν σπουδαίαν σὺν πόθῳ ἰέναι. - Τί δήποτε οὐκ εἶπεν, Ἐπεπίθησεν ἡ ψυχή μου τὰ κρίματά σου, ἀλλ', « Επεπόθησε τοῦ ἐπιθυμῆσαι τὰ κρίματα Θεοῦ; • Ὡς ἐπὶ τοῦ, « Ανταπόδος τῷ δούλῳ σου, διηγησάμεθα, ὅτι οὐ πάντων ἐστὶν εὔξασθαι τὸ • Ανταπόδος τῷ δούλῳ σου, ἀλλὰ τῶν καθαρᾷ τῇ συνειδήσει λατρευόντων τῷ Θεῷ· οὕτως οὐ πάντων ἐστὶ τὸ « ἐπιθυμῆσαι τὰ κρίματα ἐν παντὶ καιρῷ, ο ἀλλὰ μόνων τῶν μὴ ἁμαρτανόντων. Ἐν ἐκείνῳ γὰρ τῷ καιρῷ ἐν ᾧ ἁμαρτάνω, ἐὰν ἐπιθυμήσω κρίματα, ἵνα κολασθῶ ἐπιθυμῶ. Ἐπεὶ τοίνυν τελείου ἐστὶ τὸ ἐπιθυμῆσαι τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ ἐν παντὶ καιρῷ, διὰ τοῦτο ταῦτά φησιν ὁ Προφήτης. Στ. κα'. Πότε γὰρ ἡμῖν ἡ ἀντικειμένη ενέργεια οὐ αγωνίζηται ἡμῖν, ἀλλὰ κἂν γενώμεθα ἐν τοῖς καλοῖς καὶ διαφέρουσιν, ἀγωνίζεται πῶς ἡμᾶς φυσιώσαι καὶ ὑψηλόφρονας ποιήσαι·. Ὁ Θεὸς» δὲ ὑπερηφάνοις ἀντιτάσσεται, ταπεινοῖς δὲ δίδωσι χάριν. » Διὰ τοῦτο ὅσῳ μέγας εἴ, ταπείνου σεαυτὸν, καὶ ἔναντι Κυρίου εὑρήσεις χάριν. Εἰρήκαμεν δὲ ἤδη ὡς δυνατόν ἐστιν ἐκκλίνειν, οὐ μόνον ἀπὸ τῆς ἑνικῶς λεγομένης, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν ἐντολῶν. Ὅπου γὰρ ἐντολὴ, δύναται ἔγ- κλισις γενέσθαι· ἡ ἐντολὴ Θεοῦ εὐθεῖα ἐστιν. - Στ. κβ'. Οὐκέτι οὖν ἀποπέπτωκε μόνον τῆς ἐντολῆς ἐπικατάρατος, ἀλλὰ καὶ ὃς κἂν βραχὺ ἐξέκλινεν ἀπὸ τῆς ἐντολῆς τοῦ Θεοῦ. — Ἐπεὶ ὀνειδίζουσιν καὶ ἐξω ουδενώσουσι (2) μέ τινες ἐπὶ τῷ ἐκζητεῖν τὰ μαρτύ ριά σου, ο περίελε τὸ ὄνειδος καὶ τὴν ἐξουδένωσίν μου. » Πῶς δ᾽ ἂν περιαιρεθείη ταῦτα; εἰς ἐπίγνωσιν ἐρχομένων ἀληθείας τῶν τέως ὀνειδιζόντων καὶ ἐξευ τελιζόντων με. Ὑπάρξαντος δὲ τούτου, ἅμα ἐμοὶ ἐκ- ζητήσουσι καὶ αὐτοὶ τὰ μαρτύριά σου. Στ. κε'. Λέγει ταῦτα ὁ ἅγιος προσωποποιῶν τὸν μετανοοῦντα. • Στ. κς'. Ετέρα Γραφή, « Τὰς ὁδούς μου, η φησίν, ἐξήγγειλα, » ἵνα εἴπῃ· Τὰς φερούσας περὶ σὲ (3), οὐχ ἑτέρας οὔσας τῶν ἀρετῶν ὁδοὺς, ὦ Δέσποτα, πραγματικῶς ἐξήγγειλα σπουδαία προθέσει, καὶ καταλλήλοις αὐτῇ ἔργοις, καὶ ἐπήκουσάς μου. Διδ πρὸς ὑπακούσαντά φησιν· « Δίδαξόν με τὰ δικαιώ ματά σου. » Στ. κζ'. Ἐὰν γὰρ τὴν ὁδὸν τῶν ἐν τοῖς δικαιώμασι μυστηρίων ὑπὸ σοῦ σύνεσιν λαβὼν νοήσω, ὡς καὶ ὁδεῦσαι αὐτὴν, δυνήσομαι, τὰ δηλούμενα ἐν τοῖς δι καιώμασί σου θαυμάσια συνιείς, ἀδολεσχεῖν ἐν αὐ - DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 20. Non de judiciis, sed de justificationi- A bus cogitans, existimabat judicia Domini commo- dum, quasi omnino bona essent. Desiderium igiur eorum habens in omni tempore concupivit, nolens ea ex dolore et ex necessitate facere, eorum instar qui illa penarum metu operantur, sed cum studio et cum desiderio. Unde fiet ut prudenter et ge- nerose omnia sufferat, non grata tantum, sed et laboriosa et ingrata, et opus quodvis bonum ardenti animo perficiat. Quare autem non dixit: Con- cupivit anima mea judicia tua, sed e Concupivit desiderare judicia Dei?, Uti de illo, ‹ Retribue servo tuo, › existimavimus, non ominium esse orare, Retribue servo tuo, ▸ sed eorum modo qui pura conscientia Deo inserviunt: ita non omnium est • desiderare judicia in omni tempore, » sed eorum modo qui non peccant. Tempore enim quo peccavi, si judicia desideravero, ut pœnis affligar deside- rabo. Cum igitur non nisi perfecti sit desiderare judicia Dei in omni tempore, ea de causa hoc lo- cutus est Propheta. VERS. 21. Non cessat nos lacessere infesta (dia- boli) potestas. Nunc enim palam nos aggreditur, nunc autem vel virtute et meritis nos præstantes appetit, ut superbos et tumidos efficiat. At ‹ Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam *. › Quanto igitur major eris, tanto humilior esto, et coram Domino invenies gratiam. Diximus jam nos declinare non solum a via recta, sed etiam a man- datis. Ubi enim mandatum, ibi et inclinatio fieri potest: nam mandatum Dei rectitudo est. - VERS. 22. Delapsus est ergo a mandato non exsecrabilis tantum, sed et qui vel paulisper a mandato Dei declinavit. - Cum quidam me contu- meliis et contemptu insequuntur, quia mandata tua exquisivi, opprobrium et contemptum aufer a me.» Hæc autem forte auferentur, si ad agnitionem veritatis perveniant, qui prius me opprobriis et con- temptu lacessebant. Quo facto mecum exquirent ipsi mandata tua. VERS. 25. Habet hæc sanctus nomine peccatoris pœnitentiam agentis. B C VERS. 26. Alia Scriptura: ‹ Vias meas, › inquit, D « enuntiavi, vias scilicet quæ ducunt ad te, quæ non aliæ a virtutis viis, Domine, vila mea, bona scilicet mente et bonis operibus, enuntiavi et exaudisti me. Quamobrem exaudienti Deo dicit: • Doce nre justificationes tuas. VERS. 27. Quod si viam mysteriorum quæ in justificationibus tuis sunt, te docente, intelligam, considerabo eam, ita ut eam perficere possim, et mirabilia intelligens quæ in justificationibus tuis, Petr. v, 5. scusus. EDIT. . (1) Particulam negativam ut expungas postulat (1) παλαίει; Οὐ μόνον ἔτ᾽ ἂν ὁμολογουμένως ἀντ (2) Legendum videtur ἐξουδενοῦσιν. 10. (3) Legendum ἐπὶ σέ. Ib.

Α 6ουμένων τὸν Κύριον, καὶ φυλασσόντων τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ; Στ. ξε'. Οὔσης περὶ τὸν Θεὸν χρηστότητος καὶ ἀποτομίας κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ή μεν χρηστότης γίνεται ἐπὶ τοὺς ἑστηκότας τῇ πίστει, ἡ δὲ ἀποτο- μία ἐστὶν ἐπὶ τοὺς ἀφεστηκότας αὐτῆς. Ἐπεὶ οὖν ὁ ἅγιος ἐβεβαίωτο ἐν τῇ πίστει, ο Χρηστότητα ο εἶπεν, • ἐποίησας μετὰ τοῦ δούλου σου. » Σοῦ δὲ, ἔφη, παρα- στῆσαι βουλόμενος μὴ κατὰ ἀποκλήρωσιν γινομένην μετά τινος τὴν χρηστότητα τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ μετὰ τοῦ δουλεύοντος αὐτῷ, ὅστις ποτ' ἂν ᾖ οὗτος. Τὸ δὲ ι κατὰ τὸ λόγιόν σου, προσκείμενον, δηλοῖ σὺν λόγῳ καὶ αἰτία λογικῇ γίνεσθαι μετά τινος τὴν τοῦ Κυρίου χρηστότητα (8). - • Στ. ξδ'. Παιδείαν μὲν τὴν ἠθικήν γνῶσιν δὲ τὴν Β διανοητικὴν ἀρετὴν καλῶν. — Ἐπεὶ ὀρθῶς καὶ φρο νίμως ταῖς παρὰ σοῦ ἐντολαῖς προσελθὼν ἐπίστευσα αὐταῖς ὡς τηρῆσαι αὐτὰς, ὄρεξόν μοι σοφίαν, διδά ξας με χρηστότητα καὶ παιδείαν καὶ γνῶσιν. Συνάδει τούτοις τό, « Ἐπεθύμησα σοφίαν, διατήρησον ἐντο λὰς, καὶ Κύριος χορηγήσει σοι αὐτήν. » Στ. οβ'. Διττοῦ ὄντος τοῦ νόμου, τοῦ μὲν πνευμα- τικοῦ καὶ πρὸς διάνοιαν, τοῦ δὲ κατὰ τὸ γράμμα καὶ τὴν σκιὰν διαταγέντος δι' ἀγγέλων ἐν χειρὶ Με- σίτου, ὁ Προφήτης ἀγαθὸν αὐτῷ λέγει τὸν νόμον τοῦ θεϊκοῦ στόματος ὑπὲρ πάντα τοῦ κόσμου ἡδέα, ὰ διὰ χιλιάδων χρυσίου καὶ ἀργυρίου, ἐδήλωσε. Πρὸς θεωρίαν δὲ λεκτέον τὸ ἀργύριον ἀντὶ λόγου, τὸ δὲ χρυσίον ἀντὶ νοῦ. Στ. οδ'. Οἱ Θεὸν φοβούμενοι τῷ μηδὲν αὐτοὺς ὑστερεῖν, τέλειοί εἰσιν· ὄντες δὲ τοιοῦτοι ἀγαθοὶ συγχάνουσιν, κατὰ τὸν οὗ ἔχουσι φόβον· διὸ καὶ εὐφραίνονται ἐπὶ τοῖς εὐαρεστοῦσι Θεῷ. Στ. οε'. Πάντα κρίματα τοῦ Θεοῦ γίνεται· καὶ ὅτι δικαιοσύνη ἐστὶ τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ, ὁ πιστὸς πιο στεύει, ἀλλ᾽ οὐκ ἂν ἔγνω εἰ μὴ λάβοι λόγον γνώσεως. Ὁ δὲ ἄπιστος οὐδὲ πεπίστευκεν, ἀλλ' ἐγκαλεῖ τῇ Προνοία. Περὶ τούτων οὖν τῶν κριμάτων, ὁ μέν τις πεπίστευκεν, ὁ δὲ ἀπιστεῖ· ὁ δὲ βελτίων οὐ πεπί- στευχε μόνον, ἀλλὰ καὶ (9) τίς ἡ ἐν τούτοις κρίσις τοῦ Θεοῦ· καὶ κατὰ τὰ συμβαίνοντα ἀνθρώποις ταύτην τὴν γνῶσιν ἀνείληφεν ὁ προφήτης. — Καὶ μετ' ὀλίγα· Πολλάκις δὲ ἐτήρησα ὅτι τὸ « ἐταπείνωσάς με ο λέ- γεται πολλαχοῦ, καὶ μάλιστα ἐν τοῖς Ψαλμοῖς, ἀντὶ τοῦ ο πειρασμοῖς περιέβαλές με. » Χωρὶς γὰρ τῆς ἐν πολλοῖς ὀδυνηροῖς γυμνασίας καὶ τῆς παρ' ἐλπίδα γινομένης Θεοῦ βοηθείας, οὐκ ἔστι βεβαίως ἄνθρω πον ἐν ἀρετῇ παγῆναι. Στ. ος. Ο προφήτης ὡς γενναῖος ἀθλητὴς καὶ μεμαθηκώς φέρειν τὰ συμβαίνοντα, εὔχεται οὐκ ἀποστῆναι τὰ λυποῦντα αὐτὸν, ἀλλὰ δοθῆναι αὐτῷ ἐν τῷ καιρῷ τῶν λυπηρῶν λόγον ἰσχυρὸν παρακλή- σεων, τὸν δυνάμενον αὐτῷ χαρίσασθαι μετά πάσης εὐθυμίας καὶ ἀταραξίας φέρειν τὸ συμβεβηκός. Εν τούτῳ γάρ με, φησίν, ἐλέησον, ἵνα γένηταί μοι τα ράκλησις καὶ παραμυθία. DIDYMI ALEXANDRINI qui timent Dominum, et mandala ejus custo- diunt. VERS. 65. Cum apud Deum bonitas et severitas simul sint, testante Apostolo 3, bonitate in fide permanentes fovet, et severitate ab ea deflectentes insequitur. Sanctus igitur, utpote in fide confirma- tus : e Bonitatem, inquit, c fecisti cum servo tuo.» Tuo dicit, declarans non sortitione quadam boni- tatem Dei cum hoc vel illo fore, sed cum servo suo, quisquis ille sit. Illud autem, secundum verbum tuum, indicat bonitatem Dei cum nemine futuram sine ratione et causa rationali. - VERS. 66. Disciplinam quidem vocat moralem virtutem, scientiam intellectualem. - Quia recte et prudenter mandatis tuis credidi, ita ut ea perfi- cerem, da mihi sapientiam, docens me bonitatem et disciplinam et scientiam. Cum his consentit il- lud : « Desideravi sapientiam, custodi mandata, et Dominus tibi largietur eam.♪ VERS. 72. Duplex quidem lex, alia ad spiritum et ad sensum, alia ad litteram et ad umbram per angelos in manu Mediatoris descripta 87. Propheta igitur bonam ait esse sibi legem divini oris super omnia mundi bona, quod per « millia auri et ar- genti designat. Rem consideranti argentum pro sermone, aurum pro mente haberi videbitur. C VERS. 74. Timentes Deum cum nulla re carent, perfecti sunt; itidem et boni quia recte timent. " Idco etiam lætantur de iis qui Deo placent. VERS. 75. Perficiuntur omnia judicia Dei. Justi- tiam esse judicia Dei credit fidelis, non cognovisset autem nisi suscepisset verbum scientiæ. Infidelis autem ne credit quidem, sed Providentiam incusat. De his igitur judiciis alii credunt, alii vero non credunt; melior autem qui non tantum credit sed etiam cognoscit quæ justitia Dei in istis. Scientiam hanc de illis intelligit propheta quæ hominibus eveniunt.Εt paulo post : Saepius notavi illud, bu· miliasti me, » ubique, praesertim vero in Psalmis, idem sonare ac tentationibus circumdedisti me. › Nisi enim multis calamitatibus exerceretur et con- D tra spem a Deo adjuvaretur, non liceret homini in virtute confirmari. VERS. 76. Propheta, velut generosus athleta, et ferendis tentationibus assuetus, orat non ut a tribulantibus eum liberetur, sed ut tribulationum tempore confortanti verbo consoletur, ideoque animo tranquillo et læto quidquid acciderit su. stinere valeat. In hoc enim, inquit, miserere mei, ut contingam exhortationes et consolationes. . * Rom. XI, 22. " Gal. 111, 19. circa divinam gratiam, veluti etiam in subsequente pagina. (8) Rursus animadvertamus Didymi sententiam (9) Supple Eyvw. EDIT.

Στ. οθ'. Βούλεται ὡς προφήτης τοὺς φοβουμένους Α τὸν Θεὸν ἐπιστρέψαι πρὸς αὐτὸν καὶ οἰκεῖν, ἵν᾿ αὐ τοῖς μεταδῷ τοῦ χαρίσματος τοῦ ἐν αὐτῷ. Στ. πγ'. Ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος, πνευματικὴ ὢν πάρ χνη, ἐπεὶ καὶ δρόσος καὶ ὑετὸς πολλαχοῦ λέγεται, καταψύχει μου τὸν ἀπὸ παθῶν ἀκόλαστον φλεγμὸν, καὶ ἀσθενῆ μου τὴν σάρκα ποιεῖ, ὡς τὴν νέκρωσιν Ἰησοῦ φέρειν ἐν αὐτῇ. Στ. πδ'. Πᾶσαι αἱ ἀνθρώπιναι ἡμέραι ὀλίγαι εἰσίν. Ἐπεὶ οὖν ὀλίγον χρόνον ζῶ ἐπὶ γῆς, βούλομαι δὲ ἰδεῖν τοὺς καταδιώκοντας με κρινομένους, παρακαλῶ σε μὴ ὑπερθέσθαι. Τίνες δέ εἰσιν οἱ περὶ ὧν εὔχεται ἵνα γένηται ἐπ᾿ αὐτοὺς κρίσις ; Οἱ καταδιώκοντες ἡμᾶς ὁ Σατανᾶς ἐστι καὶ τὰ πνευματικὰ τῆς πονη- ρίας. Ὅταν δὲ ἡμᾶς καὶ ἄνθρωπος δοκῇ καταδιώκειν, τῷ πρώτως καταδιώκων, οὐκ ἄνθρωπός ἐστιν, ἀλλ' ὡς παρέχειν ἑαυτὸν τόπον ἐκεῖνος ἄνθρωπος. Ποιήσεις δὲ τοῦτο, συντρίβων τὸν Σατανᾶν ὑπὸ τοὺς πόδας μου ἐν τάχει, καὶ τὰς ἀντικειμένας σοι δυνά- μεις ὑποτάσσων τῇ ψυχῇ μου, καὶ ποιῶν αὐτὰς και ταπατεῖσθαι ὑπὸ τοῦ σοῦ λόγου γινομένου ἐν τῇ προαιρέσει μου. - Στ. πε'. Πολλοὶ γὰρ ἑρμηνεύειν ἐπιχειροῦσι τὰς θείας Γραφάς, καὶ τῶν τῆς Ἐκκλησίας, καὶ τῶν ἔξω ταύτης αἱρετικῶν τε καὶ Ἰουδαίων ἢ Σαμαρει- τῶν· ἀλλ᾽ οὐ πάντες λέγουσι καλῶς. Σπάνιος γὰρ ὁ ἔχων ἀπὸ τοῦ Θεοῦ εἰς τοῦτο χάριν, πολλῶν ἀδολεσχία καὶ φλυαρία· οὐ γὰρ δύναται λόγος εὔτονος καὶ ἐῤῥωμένος καὶ σωτήριος εἶναι ἐν ψυχῇ τοῦ παρανό- μου (10). - • Στ. πς'. Οὐ τύπος οὐδὲ σύμβολον αἱ ἐντολαί σου • Αδίκως κατεδίωξάν με, βοήθησόν με. » Εστι δι- καίως καταδιωχθῆναι, καὶ ἀδίκως. Δικαίως κατα διώκεται ὁ παρανόμως βιούς· ἀδίκως δὲ ὁ δίκαιος, ὁ φιλαλήθης, ἐχθρὸς ἀνθρώποις γινόμενος διὰ τὴν ἀλή θειαν. — Οἱ καταδιώκοντές με προσπεπολεμήκασιν, ἕως τε (11) μικροῦ δεῖν συντετελεκέναι με αὐτοὺς, μικροῦ δεῖν ἐκ τοῦ διωγμοῦ αὐτῶν ἐτελεύτησα· συν τετέλεσταί μου ὁ χρόνος τῆς ζωῆς ἐπικειμένου μοι τοῦ δειλοῦ, καὶ ὅμως οὐκ ἐξέστην σου τῶν ἐντολῶν, οὐκ ἐξεκάκησα, οὐ παράνομόν τι ἐποίησα, ἀλλ' ἐπ- έμενον τῇ ἀγάπῃ τῶν ἐντολῶν σου. — Καὶ μετ' ὀλίγα· Συντελεσθῆναι δέ ἐστιν ἐν τῇ γῇ οὐ τὸ κοι νῶς τεθνάναι, ἀλλὰ τὸ εἰς τὴν ὑλικὴν ἕξιν, ἣν ἐκά- λεσε γῆν, ὡς εἰς τέλος ἐλθεῖν ἐπὶ τῷ κατ' αὐτὴν ποιωθῆναι. Τὸ κατὰ τὸ λόγιον τοῦ Θεοῦ ζῆν, τὸ σὺν εὐσεβείᾳ ζῆν ἐστιν, οὐχ ἁπλῶς τὴν αἰσθητὴν ταύτην ζωήν. Τούτου γὰρ τυχὼν ἐν εὐζωΐᾳ ἔσται, ὃς ἐφύλασσεν τὰ μαρτύρια τοῦ στόματος τοῦ Θεοῦ μαρτυρηθέντα καὶ ἀποδειχθέντα ὑπὸ Λόγου τοῦ Θεοῦ, οὗ εἶπεν αὐτοῦ στόματος (12) εἶναι. - Στ. πη'. Ο μετὰ πάσης εὐτονίας καὶ σφοδρότητος ἐργαζόμενος τὰ προστεταγμένα ὑπὸ τοῦ Κυρίου, ο τος νενόηκε τὸν προειρημένον στίχον. Στ. κα'. Ὡς τεταγμένως καὶ ὁμαλῶς περικυκλεῖν —Εt ο... στόματος πιο δν ... στόμα. EXPOSITIO IN PSALMOS. B cræ Scripturæ interpretibus. Consonat fere S. Atha- nasius in fragmentis. C D VERS. 79. Optat, uti prophetam decet, timentes Deum ad se converti et secum conversari, ut eis gratiam largiatur qua ipse repletus est. VERS. 83. Dei verbum spiritualis pruina; quar- do etiam ros et pluvia ubique dicitur, refrigerat ardentes cupiditatum mearum flammas, et carnein meam debilitat ut mortificationem Jesu in ipsa feram. VERS. 84. Omnes humanæ vitæ dies pauci. – Cum igitur paulisper in terris vivam, et eos judi- cio afflictos videre velim qui me persequuntur, oro te ne tardes. Qui autem sunt illi quos judicandos existimat? Qui nos persequuntur, Satanas et spi- ritualia nequitiæ. Nam quando homo nos persequi videtur, non homo est qui nos primarie persequi- tur, sed illis tantum persequendi occasionem præ- bet. Hoc autem judicium facies, quam citissime Satanai sub pedibus meis conculcans, et subji- ciens animæ meæ potestates tibi infensas, et tra- dens eas a verbo tuo proterendas, quod mente suscipiam. - VERS. 85. Multi quidem divinas Scripturas in- terpretari non dubitant, et Ecclesiæ libros necnon externa hæreticorum, Judæorumque et Samari- tanorum scripta; sed non omnes illud egregio præstant. Pauci enim sunt quibus Deus ad hoc gratiam impertitur; multis autem confabulationes et nugæ. Non est enim quod sermo rectus et firmus et salutaris in animo iniqui reperiatur. - VERS. 86. Non figuræ aut symbola mandata tua : • Injuste persecuti sunt mne, adjuva me. » Nunc enim juste persequuntur, nunc injuste. Juste per- sequuntur eum qui iniquam vitam agit; injuste autem pium virum, veritatis amatorem, qui veri- tatis causa hominibus odio factus est. Qui per- sequebantur me ita me lacessiverunt, ut parum abfuerit quin consummarer ab eis: prope perse- cutionibus eorum interii; consummatum est tem- pus vitæ meæ instante diabolo; attamen a man- datis tuis non defeci, malo me non dedi, iniqua non egi, sed amore tui permansi in mandatis tuis. paulo post : Consummari in terra non est com- muni morte perire, sed ad humilia delabi, quæ terram vocat, quasi ad finem, ut in iis deinceps vivatur. Secundum eloquia Dei vivere, non est carnali hac vita vivere, sed piis moribus vivere. Quam vitam adeptus beatitudine fruetur qui testi - monia oris Dei custodivit, a Verbo Dei prolata et prædicata, quod os ejus dicit esse. - VERS. 88. Versus hic illi usurpandus qui præ- cepta Domini accuratius et diligentius perficit. VERS. 91. Statis et æqualibus temporibus com- aiunt grammatici, tribuendum': IDEM. (10) Notabile Didymi dictum de heterodoxis sa- (11) Ὥστε vel ἕως τοῦ ? Επιτ. (12) Nota duplicem genitivum attractioni, ut

κατὰ τοὺς ἐτησίους κύκλους, οὐκ ἐξισταμένης τῆς ἡμέρας, οὐδὲ πώποτε ἧς ἔχει πρὸς νύκτα διατάξεως κατά τε ισότητα καὶ ἀνισότητα. Στ. κη'. Οἱ ἐπικείμενοι ἐχθροὶ ἀόρατοι πειρῶνται διὰ πάσης σπουδῆς εἰς τὸ προτιμὰν ἡδονὴν ἀγαγεῖν με, δι' ἧς ἡδονῆς συμβαίνει πρὸς πάντα τρόπον δυσχερῶς ἔχειν, ὡς καὶ τὴν θείαν ἐντολὴν σὺν ἱδρῶτι κατορθουμένην παραιτεῖσθαι· κρείττων δὲ γίνεται τῆς ἡδονῆς, καὶ τῶν πρεσβευόντων αὐτὴν ἐχθρῶν, ὁ τὴν Θεοῦ ἐντολὴν σοφιζόμενος ὑπ' αὐτ τοῦ, ὥστε εἰς αἰῶνα αὐτὴν ἔχειν, ὁμολογήσας τῆς πρὸς ὀλίγον οὔσης καὶ προσκαίρου ἡδονῆς. Διὸ τῷ Θεῷ εὐχαριστικῶς ὑμνῶν ἐρεῖ· Εσόφισάς μοι τὴν ἐντολήν σου, ἐξ οὗ καὶ ὑπὲρ τοὺς ἐχθρούς μου γεγέ- νημαι. Στ. ρε'. Λύχνος ὁ νόμος ἐστὶ τοῖς πρὸ τῆς ἀνα- τολῆς τοῦ ἡλίου τῆς δικαιοσύνης ἐν νυκτὶ βαδίζουσι, τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς οὐ λύχνου ὄντος, ἀλλ' ἡλίου φω τίζοντος ἐκείνους, οἷς προέκοψεν ἡ νύξ· ἐγγισάσης τῆς ἡμέρας ευσχημόνως περιπατεῖν ἔστιν. Στ. ρς'. Τί ποιεῖ ἐνθάδε τὸ ι Ωμωσα (13), ο ζη- τητέον. Διέθετο διαθήκην πρὸς τοὺς ἐκλεκτοὺς αὐτ τοῦ, καὶ ταύτην τὴν διαθήκην διαθεμένου τοῦ Θεοῦ ὁ πιστεύων παρεδέξατο. Καὶ οἱονεὶ ὅρκος ἐστὶν μεταξὺ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ πιστεύοντος τῇ τῆς διαθήκης τοῦ Θεοῦ παραδοχῇ· συνθήκας γὰρ πρὸς τὸν Θεὸν ἐποιη σάμεθα, παραδεξάμενοι αὐτοῦ τὴν διαθήκην, ὡς της ρῆσαι καὶ φυλάξασθαι τὰ κρίματα τῆς δικαιοσύνης αὐτοῦ. ἵστημι ὰ αὐτὰ ἐν τῇ ἐμῇ ψυχῇ· ὅταν αὐτὰ στήσω, γίνεται μοι ἐκεῖνο τὸ εἰρημένον παρὰ τῷ Σου λομῶντι ἐν Παροιμίαις, ο Λογισμοί δικαίων, κρίμα τα. › Ἐκεῖνα τὰ κρίματά ἐστι τῆς δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ τότε γενόμενα, ὅτε ώμωσα καὶ ἔστησα αυ τὰ ἐν ἐμαυτῷ· τὸ δὲ στῆσαι ἐνταῦθα, τὸ βεβαίως ορίσαι δηλοί. Καὶ τὸ ι ὁμῶσαι, οὐ τὸ Θεὸν ὁμῶ· σαι, ἀλλὰ τὸ ἀμεταθέτως τοῦτο προθέσθαι καὶ ἀπαράβατον φυλάττειν τὸ ἔργον τοῦ ὅρκου δύναμαι ποιεῖν. Στ. ρκε'. Οὐδεὶς δοῦλος τῆς ἁμαρτίας δοῦλός ἐστι τοῦ Θεοῦ. Ὁ γὰρ δουλεύων, ἐν πάσῃ πράξει καὶ δια νοήσει ποιῶν πάντα κατὰ τὸν λόγον αὐτοῦ, οὗτος λε γέτω· « Δουλός σού είμι εγώ. » Τοιοῦτος ὧν ὁ προφή τῆς ἀξιοῖ μισθὸν λαβεῖν τῆς δουλείας, το, ο Συνέτισόν με. › Εστι γὰρ σύνεσις διδομένη ἀπὸ Θεοῦ, ἡ ἀπό- κειται παρὰ τῷ Θεῷ, ὡς ἐν θησαυροφυλακίῳ. • Πνεῦμα » γάρ, φησί, ο σοφίας καὶ συνέσεως, » καὶ τὰ ἑξῆς τῶν ἀγαθῶν τὰ χαρίσματα. Στ. ρκς'. Αντί τοῦ « Καιρὸς τοῦ ποιῆσαι τῷ Κυ ρίψ ν τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν. Διεσκέδασε γὰρ τὸν νό μον ὁ Ἰσραὴλ ἐκεῖνος. Οὔπω γὰρ ἦν καιρὸς αὐτοῦ τῆς ἐπιδημίας, ὅσον ἐκεῖνοι οὐκ ἦταν διασκεδάσαν- τες τὸν νόμον τοῦ Θεοῦ· ὡς προφήτης οὖν Πνεύματι ᾄδων φησὶν περὶ τούτου τοῦ καιροῦ· καὶ Ἡσαΐας προφητεύει, καὶ ὁ ᾿Απόστολος διηγεῖται. Ησαΐας μὲν οὕτω λέγει ο Καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου, καλ ἐν ἡμέρᾳ σωτηρίας ἐβοήθησά σοι. ο Καὶ ὁ Ἀπόστο DIDYMI ALEXANDRINI pletur annuus orbis, nec deficit dies, nec unquam & variatur constans dierum nunc longiorum nunc contractiorum series. VERS. 98. Inimici nostri iuvisibiles nihil inten- tatum relinquunt ut nos ad exquirendam volupta- tem propellant; voluptas autem nos emollit, ut vel divinum mandatum cum sudore perficiendum repudiemus. Superat vero voluptatem et volupta- Lis doctores inimicos, qui mandatum Dei sapit, docente Deo, ita ut in æternum illud profteri possit; voluptas contra fuxa et caduca. Quapro- pter Deo hymnis gratias agens, ait: Sapere me fecisti mandatum tuum, ex quo etiam super ini- micos meos factus sum. VERS. 105. Lucerna erat lex iis qui, nondum B orto sole justitiæ, in nocte incedebant. Vera autem lux non lucerna est, sed sol illuminans eos quibus nox processit, appropinquante die quo honeste ambulent ° VERS. 106. Quod sibi velit illud, ‹ Juravi, › inqui- rendum. Statuit lestamentum electis suis, et hoc testamentum a Deo statutum suscepit fidelis. At- qui velut sacramento obligatur in Deum fidelis qui traditum a Deo testamentum admisit. Nam testa- Inentum suscipiendo, Deo velut pacto promisi- mus nos judicia justitiæ ejus custodituros et serva- turos. Statuo ista in anima mea, et hoc facto, contingit mibi quod Salomon in Proverbiis dixit : • Cogitationes justorum, judicia "., Hæc autem sunt justitia Dei judicia, quæ olim facta sunt cum illa in memetipso jurav: et statui. Hic vero statue- re, nil añud est præter firmiter definire. Et ‹ ju- rare, › non jurare Deum, sed hoc sibi immutabi- liter proponere, et fideliter servare: opus jusju- randi possum facere. VERS. 125. Nemo servus peccati servus Dei est. Qui enim Deo inservit, et opera affectusque suos juxta Dei verbum informat, hic merito di- cet : • Servus tuus sum ego. » Talis cum sit pro- pheta, præmium servitutis exposcit, « Da mihi intel- lectum. » Est enim intellectus quem Deus largitur, qui apud Deum velut in ærario deponitur; nanı • Spiritus Dei, spiritus sapientiæ et intellectus **, et cætera bonorum dona. C " D VERS. 126. « Tempus faciendi, hoc est gentes ad Pominum convertendi. Dissipavit enim legem ille Is- rael. Nondum enim erat tempus, quo Dominus ventu- rus erat, quandiu legem Dei non dissipavere Judæi ; quod declarat hic propheta Spiritu edoctus, quod præ- dicitetiam Isaias, et idem explicat Apostolus. En verba Isaia : < Tempore accepto exaudivi tu, et in die sa- lutis auxiliatus sum tibi". Apostolus autem hunc locum proferens addit : « Ecce nunc tempus acce- Rom. x111, 12, 13. Isa. XI, Prov. 311, 5. 2. * Isa. XLIX, 8. (13) Sic iterum infra et alibi. Frequens apud Alexandrinos mutatio o in w. Edit.

λος δὲ τὸ ῥητὸν ἐκθέμενος, ἐπιφέρει· « Ἰδοὺ νῦν καιρὸς εὐπρόσδεκτος, ἰδοὺ νῦν ἡμέρα σωτηρίας. Οτε καιρός γέγονε του ποιῆσαι τῷ Κυρίῳ. δια σκεδασθέντος τοῦ νόμου ὑπὸ τῶν παραλαβόντων αὐτόν. › Στ. ρκζ'. Τελειοτέρου ἐστὶν τὸ ποιεῖν μετὰ τοῦ ἀγαπῶν· ἀτελεστέρου δὲ ποιεῖν μὲν, οὐ μετὰ τοῦ ἀγαπᾶν δέ. Τῶν δὲ ἐν τῷ κόσμῳ τιμιώτατον δο κεῖ εἶναι χρυσός. Παρακειμένου γοῦν πλούτου παν- τὸς καὶ ἐντολῆς σου, οὐχ οὕτως ἐνορῶ τῷ πλού- τῷ, ὡς τῇ ἐντολῇ σου. - Ταῦτα συνάδει τῷ ο Αγα θόν μοι ὁ νόμος τοῦ στόματός σου ὑπὲρ χιλιάδας χρυσ σίου καὶ ἀργυρίου· ν καὶ τῷ· ι Λάβετε παιδείαν καὶ μὴ ἀργύριον· καὶ γνῶσιν ὑπὲρ χρυσίου δεδοκι μασμένου· κρείσσον γὰρ σοφία λίθων πολυτελῶν· πᾶν δὲ τίμιον οὐκ ἄξιόν ἐστιν. » - Στ. ρλζ'. Διὰ τοῦτο εὐθές ἐστιν ἡ κρίσις σου. Ἐπεὶ δίκαιος ὢν, κατὰ τοὺς τῆς δικαιοσύνης κανό- νας, εὐθυτάτους ὄντας, κρινείς πάντας τοὺς δεξαμέ- νους τὰ κρίματά σου. Στ. ρλη'. Αἱ γὰρ θεῖαί σου Γραφαι, ἂς ἀνθρώποις ἐνετείλω, οὐχ αἱ καιναὶ μόναι, ἀλλὰ καὶ παλαιαί, δι- καιοσύναι κατὰ τὰ ἠθικὰ τυγχάνουσαι, τουτέστιν ἠκριβωμέναι· ἣν ἂν ἐνετείλω ἡμῖν ποιεῖν κρί- ματα, ὅπως κρινῶμεν κατὰ τὸν νόμον, καὶ τὸν μετ κρὸν κρίμα δίκαιον κρίνειν ὑποτιθεῖσαι καὶ εἰς πᾶ σαν εὐθύτητα ἐμβιβάζουσαι, ἀλήθεια καὶ δικαιοσύνη εἰσίν. Στ. ρμδ'. "Α δέδωκάς μοι μαρτύρια, οὐ πρὸς ὀλίγον ὄντα ὠφέλιμα, ο δικαιοσύνη εἰς τὸν αἰῶνα » τυγχάνουσιν, δικαιοῦντα τὸν διαθέσει συνεγγίζοντα αὐτοῖς. Στ. ρνβ'. Εθεμελιώθη τα μαρτύρια ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ὡς μηδένα δύνασθαι ζῆσαι, εἰ ἀνατρέψεται αὐτ τά. Ο γὰρ σὸς Λόγος σοφία, καὶ Υἱός σου τυγχάνων, θεμέλιος αὐτῶν ὑπάρχων· διὸ καὶ παριστὰς τὸ ἀκατα- μάχητον καὶ ἀκαθαίρετον αὐτῶν, ἔφη· Οἱ λόγοι μου οὐ μὴ παρελεύσονται, κἂν ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρ- έρχονται. Στ. Ρέα'. Διττή ἐστιν ἡ δειλία, ἡ μὲν ἄλογος περὶ τὸ θυμικόν μέρος τῆς ψυχῆς καταγινομένη, ἡ δὲ λο- γικὴ περὶ τὴν καρδίαν συνισταμένη καὶ τὴν νόησιν, οὐκ ἄνευ λόγου· καὶ τάχα ἡ αὐτὴ τῷ θείῳ φόβῳ τυγ χάνει ἢ δύναται.. Στ. ρξγ'. Σχεδόν λέγει τοιοῦτόν ἐστιν· Ἐκεῖνοι μὲν βδελύσσονται νῦν νεκρὸν καὶ σῶμα ἀνθρώπου νεκρόν, ὡς καταλαβώτην και γαλῆν· ἐγὼ δὲ τὸ ἄξιον τοῦ βδελυγμοῦ. Τίς ὄφελος ἐκ τοῦ ἐκεῖνα βδελύξα- σθαι ; 'Αδικίαν βδελυξάμην μεγάλην ὠφέλειαν παρ έχει τῷ βδελυξαμένῳ. Ἐγὼ τὸν νόμον σου ἠγάπησα, » οὐχ ὡς ἐκεῖνοι ἕλκοντες αὐτὸν ἐπὶ τὰ γήινα, καὶ κατασπῶντες αὐτὸν ἐπὶ τὰ κάτω πράγματα. Ημείς γὰρ ὡς συναγερθέντες (14-15) Χριστῷ, τὰ ἄνω ζητού- μεν, οὐ τὰ ἐπὶ γῆς, καὶ πνευματικῶς τὸν νόμον νοοῦμεν. Στ. ρο'. Παρακαλεῖ τοιαύτην εἶναι « τὴν ἀξίωσιν, » • συνεγερθέντες EXPOSITIO IN PSALMOS. A plabile, ecce nunc dies salutis Venerat scilicet tempus faciendi Domino, cum dissipassent legem iniqui. B C D Cor. VI, VERS.127.Viri est perfectioris, facere et diligere si- nul ; minus perfecti viri, facere non diligendo. Nihil videtur in mundo pretiosius auro. Quodsi autem ex una parte divitias omnes, et ex altera mandata tua proponerent, in mandata tua irruerem potius quam in divitias. - Hac consentiunt cum illo : e Bona mihi lex oris tui, super millia auri et argenti “*; › et cum illo : ‹ Accipite disciplinam et non argen- tum, et scientiam super aurum probatum; melior enim sapientia lapidibus pretiosis; omne autem pretiosum non est ea dignum “. - VERS. 137. Qua de causa recta quoque judici a tua. Quia justus, juxta justitia leges rectissima judicabis omnes quicunque judicia tua suscepe- rint. VERS. 138. Nam divinæ Scripturæ tuæ, quas hominibus mandasti, non novæ tantum sed et ve- teres, justitiæ sunt rectis moribus congruentes, hoc est probatæ : mandasti nobis judicia facere, ut ju- dicemus juxta legem; nam ad vel minimum juste judicandum, et ad omnem æquitatem requiruntur veritas et justitia. VERS. 144. « Testimonia, non parvi sunt momenti, sed num,, justificantia eos qui rent. quæ dedisti mihi, c justitia in æter- ipsis adfectu adha- VERS. 152. Deus fundavit testimonia sua, ita ut nemo vivere posset, si laberentur; nam Verbum tuum sapientia, et Filius tuus cum sit, fundamentum eorum. Qua de causa declarans quam inexpugnæ bilia et quam invicta illa sint, ait: Verba mea non transibunt, licet cœlum et terra transeant. VERS. 161. Duplex est formido ; alia quidem cæca affectus animæ vehementins permovet, alia autem rationi consentanea cor et mentem invadit ; hæc forte a Dei timore non alia. VERS. 163. Hæc fere dicere intendit : Illi qui- dem mortuum nunc abominantur, et corpus ho- minis mortui ut stellionem et mustelam respuunt, ego autem quod abominatione dignum. Quid autem prɔdest illa abominari ? ‹ Injustitiam abominatus sum; » multum prodest. Nam Ego legem tutan. dilexi,» dum illi eam ad terram deprimerent, et non nisi terrestria saperent. Nos autein cum Chri- sto consurgentes cœlestia quærimus, non terrena; et spiritualiter legem cogitamus. • VERS. 170. Optat talem esse postulationem, ▸ Prov. Vill, 10. (14-15) Legendum videtur (conresuscitati). Epit. PATROL. GR. XXXIX. 2. $3 supra vers. 72.

ἀρίθμους (18) ᾠδες τοῖς ἀναβαθμοῖς εἶναι· κεῖται δὲ ἡ περὶ τῶν ᾠδῶν καὶ τῶν λεγόντων αὐτὰς ἐφ' ἑκάστου τῶν ἀναβαθμῶν τοῦ ναοῦ διάταξις ἐν ταῖς Παραλειπομέναις. Νοήσεις δὲ ναὸν εἶναι Θεοῦ ἅγιον νοητὸν ἅμα καὶ πνευματικὸν, τὴν Θεοῦ οὐσίαν. Στ. δ. Ἑρμηνεύει δὲ τὸ δι' αὐτῶν τῶν οἰκητόρων εἶναι τὴν ἕνωσιν, λέγων· Ἐκεῖ ἀνέβησαν αἱ φυλαί, φυλαὶ Κυρίου·, οὐχ ὅτι τείχη περιεβάλλοντο, διὰ τοῦτο ἡνώθησαν, ἀλλ' ὅτι αὐτοὶ δι᾿ ἑαυτῶν μαρτύ- ριον μὲν (19) τῷ Ἰσραήλ, ο τὴν ἀλήθειαν δηλαδὴ τὴν θαυμασίαν ἐπαγγελίαν, ἐξομολόγησις χαρίτων ὀφείλε- ται παρὰ τῶν ἐνεργουμένων. Θρόνους τε τοῦ οἴκου Δαυίδ ἱδρυνθῆναι ἐπ᾿ αὐτῆς φησιν, ἐπεὶ καὶ βασι- λείαν τῶν πάντων ὁ Δανιήλ προφητεύει. Καὶ ἡ βα σιλεία Δαυΐδ ἀνορθοῦται χάριτι τοῦ Χριστοῦ, ὅς τοῖς δώδεκα ἔδωκεν ἀποστόλοις τὸ ἐπὶ δώδεκα θρόνοις καθεζομένους κρίνειν τὸν Ἰσραήλ. Στ. ζ'. Τὸ δὲ « ἐν τῇ δυναστείᾳ σου, » διὰ τὸ δυ- νατῶς αὐτὴν βασιλεύειν καθελοῦσαν ἅπαντα δυσμενή. Οἱ μεγάλοι δὲ πύργοι λέγονται πυργοβάρεις ἐν τοῖς τείχεσι κατασκοπῆς χάριν τῶν ἐπιόντων γινόμενοι. Βάρεις ἐπιχωρίως λέγονται παρὰ Σύροις αἱ μεγάλαι οἰκίαι· δηλοῦνται δὲ διὰ τούτων, οἱ διὰ πολιτείας ὕψος καὶ θεωρίας μὴ μόνον σκοποῦντες τοὺς ἐπὶ πό λεμον ἐρχομένους ἐχθροὺς, ἀλλὰ καὶ βάλλειν ἐξ ὕψους τοῖς ἐλέγχοις δυνάμενοι. Στ. α'. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν τοῦ Θεοῦ λόγων ἄσειστόν τε καὶ ἀμετακίνητον ὄρος. Ασειστοι δὲ καὶ οἱ τούτου καθ' ὁμοιότητα μιμηταί. Κατὰ τὸν αἰσθητόν, πᾶν ὅρος ἀκίνητον· περὶ ἐκείνου νῦν ὁ λόγος, περὶ οὗ τὸ Πνεῦμα τῷ προφήτῃ φησίν· ο Ἐπ᾿ ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών. » Η μὲν γὰρ σκοπευτικὴ τῶν ἀγαθῶν Ἐκκλησία Σιών· ἑρμηνεύεται γάρι σκοπευ- τήριον ὑψηλὸν τῆς οὐρανίου Σιών· περὶ οὗ τό, «Προστ εληλύθατε Σιών ὄρει καὶ πόλει Θεοῦ ζώντος Ἱερου σαλὴμ ἐπουρανίῳ. » Μακάριον τοίνυν ἐπὶ Θεὸν πε ποιθέναι, κατὰ τὸ, « Πεποιθὼς ἔσῃ ἐπὶ Κύριον, καὶ ἀναβιβῆναι ἐπὶ τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς, ο δηλαδὴ τῆς τῶν ζώντων καὶ πραέων. Αρχὴ γὰρ ἡ εἰς Θεὸν πεποίθη σις τῆς ἐπ' αὐτὴν ἀναβάσεως. Λέγει δὲ τὴν Ἐκκλη- σίαν Ἱερουσαλὴμ ἡ Γραφή, ὡς τό· « Φωτίζου, ἡ νέα Ἱερουσαλὴμ οἰκοδομουμένη. » "Ην λέγεται κατοικεῖν ὁ τὰ τῆς Ἐκκλησίας φρονῶν, εἰς τὸν αἰῶνα μὴ σα- λευόμενος ἐκ τῆς τοιαύτης οικήσεως, ἃ δεῖ φρονῶν τε καὶ πράττων. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τεθνήξῃ τὸν εἰς Θεὸν ἔρωτα αὐτῶν (20), καὶ τὴν εἰς τὸ ἀγαθὸν πρόθυμον ἔχων, οὐ σαλευθήσεται, λαβὼν ἐκ ταύτης τὸν ἀῤῥα σῶνα τῆς αἰωνίου ζωῆς. Ὁ δὲ πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἐνα δεὴς πόθου καὶ τῆς προσοχῆς διὰ ῥαθυμίαν μετα- κινηθήσεται τῆς ἀσκήσεως. Διό φησιν ἐν Παροιμίαις, • Δίκαιος εἰς τὸν αἰῶνα οὐκ ἐνδώσει. » Στ. β'. Ὄρη τὰ ὑψηλὰ τῆς ἀληθείας δόγματα, θε μαρτύριον μέν. Αη μαρτυρού μεν ? EXPOSITIO IN PSALMOS. A ut carmina tot versus haberent, quot gradus tem- plum : reperiuntur in Paralipomenon libris, quæ de canticis in quoque templi gradu decantandis constituta fuerant. Templum sanctum Dei puta spirituale et rationale, Dei subsistentiam. PSALMUS CXXI. VERS. 4. Declarat ipsos incolas uniendos esse, dicens : c illuc ascenderunt tribus, tribus Domini. » Uniti sunt, non quod mœnia haberent, sed quia ipsi e testimonium Israel, adepti sunt veritateni, scilicet mirabilon repromissionem ; gratiarum confessio sanctis exsolvenda. Sedes domus David dicit super ipsam fuisse fundatas, cum Daniel re- gnum omuium ipse prænuntiat. Regnum David restitutum est gratia Christi, qui constituit duode- B cim apostolos, ut super duodecim sedes sedentes, judicarent Israel. PSALMUS C Isa. L, 9. Hebr. XII, 22. *° Prov. x, 30. et ad Alexandrinam dialectum referre. Edit. mihi suppetit. Certe verbum cum activa significa- D VERS. 7. In virtute tua, quia fortiter re- gnet Jerusalem, hostibus omnibus devictis. Magnæ turres dicuntur turres munitæ in mœnibus ad speculandum constitute. Munitiones vocantur apud Syros maguæ domus. Indicantur autem his verbis qui vite altitudine et contemplationis non solum hostes ad bellum venientes considerant, sed etiama ex alto eos telis repellere possunt, CXXIV, Vers. 1. Divinorum eloquiorum mons immotus et immutabilis; immoti etiam qui hujus similitu- dinem imitatione referunt. Quodsi proprie hæc intelligeres, omnis mons immutabilis. De illo au- tem monte hic quæstio, de quo Spiritus prophetæ dixit : ‹ Super montem excelsum ascende, qui evangelizas Șion *8. Nam speculatrix bonorumi Ecclesia Sion. Interpretatur • specula excel- sa coelestis Sion ; de qua : • Accessistis adl Sion montem et civitatem Dei viventis, Jerusalem coelestem 4. Beatum igitur in Deo confidere, justa illud : c Confides in Domino, et ascendes al bona terræ, terræ viventium profecto et mitium. Nam qui confidunt in Deo, cœperunt ad terram ascendere; Jerusalem designat in Scriptura Eccle- siam, ut in illo : Illuminare, nova Jerusalem adi- ficata.» In qua habitare dicitur qui Ecclesiæ doctri- nas unice profitetur, in æternum ex hac sede non commovendus, dummodo pie sapiat et agat. Quin, non morietur qui amore in Deum, et ardenti in bonum studio incenditur, non commovebitur, ita pignus vitæ æternæ adeptus. Qui autem bonum nec desiderat nec affectat, hic propter desidiam disciplina destituetur. Unde ait in Proverbiis, Justus in aeternum non mutabit 8. » VERS. 2. Montes sunt sublimes veritatis doctring, tione desideratur loco Videant doctiores. IDEM. mine ad quod hæc referas. IDEX. (18) Lege ισαρίθμους nisi mavis mutationem : in (19) Sic, nec ulla satis probabilis conjectura (20) Αὐτῶν. Sic. Infra την ... πρόθυμον sine no

Α σμός τε καὶ κανόνες ἐκκλησιαστικοί, ἅγιοί τε πάντες οἱ πρὸ τῆς ἐπιδημίας καὶ μετὰ ταύτην. Τούτοις γὰρ πᾶσιν ἡ Ἐκκλησία περιστοιχίζεται· οί τε παρεμβάλ- λοντες ἅγιοι κύκλῳ τῶν φοβουμένων τὸν Κύριον. Μεῖζον δὲ πάντων ὁ κυκλῶν αὐτῆς τὸν οἶκον... ὁρᾷς, Κύριε, οὐ τοπικὸς μετά... όμενος συνών τε τούτοις νῦν τε καὶ ἐν αἰῶνι μέλλοντι. - Στ. δ'. Ο κατὰ φύσιν ὢν ἀγαθὸς, τοῖς ἐπιμελείᾳ γινομένοις ἀγαθοῖς συντήρησον τὴν πρὸς τὴν σὴν ἀγαθότητα αὐτῶν συνδιάθεσιν ἀδιάπτωτον. Αγα θοὶ μὲν οἱ κεκτημένοι τὴν ἀρετήν· εὐθεῖς δὲ τῇ καρδίς, οἱ φρονοῦντες εὐσεβῶς. Η δὲ διαφορά, οὐ καθ᾽ ὑπόστασιν, ἀλλὰ κατ' ἐπίνοιαν· ἄμφω γὰρ ἔχου σιν οἱ κατοικοῦντες εἰς τὸν αἰῶνα τὴν Ἱερουσαλήμ. Οἷς ἀγαθύνει Θεός, προσθήκην διδοὺς ἀρετῆς τε καὶ πίστεως, μετουσίαν τε χαρισμάτων· ὡς ἂν αὐτοὺς καὶ ἐπὶ τὴν βασιλείαν εἰσαγάγοι τῶν οὐρανῶν. Ἐπειδὴ τοίνυν καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις πᾶσι τοῦτο παρὰ τῆς θείας φιλοσοφίας δόγματα μανθάνομεν, ὅτι τοιοῦτον ἀεὶ γίνεται τὸ Θεῖον ἡμῖν, οἴους ἂν ἑαυτοὺς τῷ Θεῷ διὰ τῆς προαιρέσεως δείξωμεν. ᾿Αγαθὸν μὲν γὰρ αὐτὸν εἶναι τοῖς ἀγαθοῖς, ὁ Δαυΐδ μαρτύρεται. Τοῖς δὲ θη- ριωθεῖσι διὰ τοῦ βίου ἕτερός τις τῶν προφητῶν ἄρχτον αὐτὸν λέγει καὶ πάρδαλιν· δι' αἰνιγμάτων τὰ εὐαγ γελικὰ προεκτιθέμενος δόγματα, ἐν οἷς ἄλλος τοῖς δεν ξιοῖς, καὶ ἕτερος τοῖς ἐξευνωνύμοις, ὁ τῶν λόγων τοῦ βασιλέως χαρακτὴρ καθορᾷται, τοῖς μὲν ἀγαθὸς τε καὶ μείλιχος, τοῖς δὲ φοβερός τε καὶ ἀμείλικτος. Με γάλη τοῦ Θεοῦ ἡ ἀγαθότης τε καὶ τοῦ δούλου τοῦ εἰς δεσμωτήριον καθείρξαντος τὸν σύνδουλον ἡ ὠμότης. Πονηρίαν δὲ ἐκάλεσε τῇ θείᾳ χρηστότητι τὴν τῶν ἀν θρώπων ἀγαθότητα παραβάλλων ὁ εὐαγγελικός χρησ σμὸς λέγων· « Εἰ οὖν ὑμεῖς πονηροί όντες, οἴδατε δόματα ἀγαθὰ διδόναι τοῖς τέκνοις ὑμῶν. » Γέγρα πται δὲ, ο 'Αγάθυνον, Κύριε, τοῖς ἀγαθοῖς. » Καὶ, Β Εἰ ὁ ἀγαθὸς ἄνθρωπος ἐκφέρει ἐκ τοῦ θησαυροῦ αὐτοῦ τὰ ἀγαθὰ, πόσῳ ο γὰρ μᾶλλον ὁ Πατὴρ ὑμῶν δώσει ἀγαθὰ τοῖς αἰτοῦσιν αὐτόν ! Στ. α'. Οὐχ ἧττον τῶν ἄλλων Γραφῶν καὶ οἱ προ κείμενοι στίχοι προνοητὴν ἁπάντων τὸν Κύριον τέ- θεινται· τῶν ἀνθρωπίνων σπουδῶν ματαίων γινομέ νων, εἰ μὴ τύχοιεν τὸ κατάλληλον τέλος ἐκ τοῦ Θεοῦ ἀπολαβοῦσαι. Οθεν τὶ ποιοῦντες, μὴ τὸ ὅλον ἑαυτοῖς δῶμεν, ἀλλὰ τῷ τελειοῦντι Θεῷ, μηδ' αὐτῷ τὸ πᾶν ἐάσαντες, ἄπρακτοι διατελῶμεν. Ἑκάτεραι γὰρ αἱ προκείμεναι διατελοῦσι λέξεις τὸ τε ἐξ ἡμῶν καὶ τοῦ Θεοῦ, ματαίως λέγουσαι τὸν οἰκοδομοῦντα ἄνευ Θεού, τοῦτον μηδ' ὅλως ἐνεργοῦντα. Στ. ε'. Ἐξ αὐτῶν μακαρίζει τοὺς ἐκ τῆς διδασκα- λίας ὠφεληθησομένους· σαφῶς τὴν παρουσίαν τοῦ κηρύγματος δηλοί. Στ. β'. Καρποὺς δέ φησι νῦν ὡς ἀπὸ μέρους τὰς χεῖρας, τουτέστι, Τῶν πρακτικῶν σου δυνάμεων φα γεσαι τοὺς πόνους. Τῷ φοβουμένῳ τὸν Κύριον δῶρον DIDYMI ALEXANDRINI lex et canones ecclesiastici, et sancti omnes qui ante adventum Christi aut postea exstiterunt. His enim omnibus Ecclesia circummunitur : sancti quidem in circuitu timentium Dominum. Præ omni- lmus autem qui domum Jerusalem circumdat... vides, Domine, non ratione loci... in circuitu tuorum ad- stas, et cum illis conversaris nunc et in venturo sæculo. - • C VERS. 4. Qui natura bonus es, conserva iis qui disciplina boni facti sunt, mentem rectam et tibi constanter adhærentem. Boni quidem qui vir- Lutem colunt; recti autem corde, qui pia sen- ciunt. Hi non natura, sed cogitatione mentis dis- tinguuntur: utrique enim in æternum in Jerusa- lem habitant. Quibus benefacit Deus, virtutem fi- demque eorum augens, et gratiamn suam eis lar- giens, ita ut eos quoque ad regnum cœlorum per- ducat. In cæteris etiam Scripturæ libris docet nos divina sapientia, talem semper in nos se gesturum Deum, quales et ipsi nos affectibus nostris ei in- servire visi fuerimus. Testatur enim David illum cum bonis bonum esse * Alius etiam propheta dicit eum ursum esse aut pardum hominibus effera- tis vita ss. Pariter dum evangelicam doctrinam per ænigmata explicat, alio qui a dextris astant, alio qui a sinistris sermone alloquitur, illos quidem ac- ceptis et dulcibus verbis, hos autem formidandis et duris s. Magna Dei bonitas, magna autem servi crudelitas conservum suum in vincula conjicien- tis B. Malos vocat homines evangelicus sermo, eo- rum bonitatem cum divina benignitate conferens : • Si ergo vos cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris ". Scriptum est tamen : « Benefac, Domine, bonis. Et, ‹ Si bonus homo profert de thesauro suo bona ", quanto magis Pater vester dabit bona petentibus se " !, • PSALMUS CXXVI. VERS. 1. Non est alius in Scriptura locus qui enucleatius his versibus declaret, quantum Deus de omnibus provideat; vana enim forent studia, nisi a Deo incoepta perficiendi facultatem acciperent. Quando igitur quid fecerimus, non omnia nobis ascribemus, sed perficienti Deu, nec otiantes omnia D ei peragenda committemus. Aptissime enim definit uterque versus quid Deo, quid nobis conveniat: In vanum ædificat, aiunt, non adjuvante Deo; hic au- tem non nisi nobiscum operatur. VERS. 5. Beatos declarat qui disciplina instruun- tur; manifeste adventum prædicatoris denuntiat. PSALMUS VERS. 2. • Palmas, inquit manus ex parte de- siguans, hoc est, Operationum tuarum labores man- ducabis. Timenti Dominum datur uxor non obvia Psal. XVII, 26. A Matth. xit, 35. CXXVII. ss Dan. vit, 5, 6. ** Math. xxv, et seq. sr Matth. vi, 11. **Matth. xvii, 30. ss Matth. vis, 11.

δίδοται οὐχ ἡ τυχούσα γυνή, ἀλλ' ἡ καρποῖς ἀγαθοῖς κεκοσμημένη, ὅπως ἂν ῥηθείη περὶ αὐτῆς, Γυνὴ ἀγαθὴ, μερὶς ἀγαθή. Στ. α'. Οἱ μια προσβολῇ πολεμίων ἁλισκόμενοι οὐ λέγοιεν τοῦτο, ἀλλὰ μόνος ὁ ἐκ νέου μέχρι γήρους εἰς φυγὴν τοὺς πολεμίους τρέπων, ἀεὶ νικητὴς καὶ τροπαιοῦχος αὐτῶν γινόμενος. Στ. Γ'. Τοιοῦτοι καὶ οἱ τοῦ κόσμου σοφοί δοκοῦντες δι' ὧν φρονοῦσι καὶ πράττουσι, τὴν τῆς ἀνθρωπίνης οἴκησιν ὑπερβεβηκέναι ζωῆς. Διὸ καὶ θᾶττον ξηραί- νονται, μήτε εἰς χέρσον τὰς αἰσθητὰς βάλλοντες ρί- ζας, μήτε μὲν ἀντὶ χόρτου νοητή φυτεία σπεύσαντες εἶναι. Ὅθεν καὶ πρὶν ἐκσπασθῆναι, ξηραίνονται, δι' ἀπιστίαν· « Οὐκ ἀναστήσονται » γὰρ « οἱ ἀσεβεῖς ἐν κρίσει· ο και, « Ο μὴ πιστεύων ήδη κέκριται. Οὔτε δὲ χεῖρα οὔτε κόλπον πληροῦσι, τῷ μὴ παρα- λαμβάνεσθαι, πρῶτον μὲν εἰς κόλπον ᾿Αβραάμ, εἶτ᾽ εἰς κόλπους τοῦ θερίζοντος ἀγγέλου· τοὺς γὰρ θε ριστὰς ἀγγέλους ἡρμήνευσεν ὁ Σωτήρ. Ἐν δὲ τῷ προφήτῃ φησίν· . Διὰ τοῦτο ἀπεθέρισα τους προφή- τας ὑμῶν. » Αὐτὸς γὰρ διακαθαριεῖ τὴν ἅλωνα αὐτ τοῦ, τῇ μὲν ἀποθήκῃ τὸν σίτον διδούς, τῷ δὲ πυρὶ τῷ ἀσβέστῳ τὸ ἄχυρον. Οἱ δὲ μισοῦντες Σιών, καὶ οὐδὲ χόρτος, ἀλλ' ὡσεὶ χόρτος ὄντες, εἰσὶ τὰ ὑπὸ τοῦ πονη ροῦ ἐπισπαρέντα ζιζάνια τῷ καλῷ σπέρματι, ἅπερ ἐν καιρῷ θερισμοῦ πυρὶ παραδίδοται κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν μέλλοντα, σημαίνοντα τοὺς αἱρετικούς, πρὸς οὓς ὁ λόγος, τὴν ἀνθρωπίνην ὑπεραίρειν πολιτείαν δου κοῦντας, τὸ, ο Ινα τί ἀνέβητε πάντες εἰς δόματα (21) μάταια ; › Οἱ πολῖται δὲ τῆς Σιὼν ἐπὶ δόματος ὄντες, μὴ καταβήτωσαν ἆραι τὰ ἐκ τῆς οἰκίας. Ἀλλὰ καὶ ὅπερ ήκουσαν εἰς τὸ οὖς, κηρυξάτωσαν ἐπὶ τῶν δο μάτων, ἵνα σπέρμα καλόν διαμείναντες, καρποφορή σαντες συναχθῶσιν εἰς τὴν ἅλωνα τῆς σωτηρίας. Οι δὲ αἱρετικοὶ ἐπεὶ μέχρι τῶν προσκαίρων τὴν ἐπαγγε λίαν τοῦ τε βίου καὶ τοῦ φρονήματος ἔσχον, παράγον- τες » εἴρηνται, μόνους ἑαυτοὺς νομίζοντες είναι μετ γάλους, καὶ μηδενὶ προσφωνούντες εὐλογίαν. Αλλ' ἡμεῖς οἱ τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογοῦντες, πρὸς πάντας ἔχοντες ἀγάπην, εὐλογίαν προσφωνούμεν τοῖς πρὸς οὓς ὁ λόγος ἡμῖν. Η καὶ περὶ τῶν αὐτῶν ὁ λόγος· • Οὐ γὰρ εἶπαν οἱ παράγοντες, Εὐλογία ἐφ' ὑμᾶς, » ἀλλ᾽ οὐδὲ εἶπαν, « Ευλογήκαμεν ὑμᾶς ἐν ὀνόματι Κυρίου. » οι σε ΣΧΗ, 1. Στ. 8. Ἐπεὶ παρὰ σοὶ ὁ ἱλασμός ἐστιν, ὁ ἱλα σχόμενος καὶ ἀφεὶς τὰς ἁμαρτίας Σωτήρ, μὴ παρα τηροῦ ἐξετάζων ἀνομίας. Εἰ γὰρ τοῦτο ποιήσειας, οὐδεὶς ὑποστήσεται· πάντες γὰρ ἐξέκλιναν, πάντες ἥμαρτον. Διὸ μηδενὸς ὑφισταμένου τὴν παρὰ σοῦ κρίσιν, χρεία τοῦ παρὰ σοῦ ἱλασμοῦ ἱλασκομένου τῆς πάντων ἕνεκα σωτηρίας. Ὅτι δὲ ἱλασμὸς ὁ Σωτὴρ, Ιωάννης γράφει · ι Καὶ ἐάν τις ἁμάρτῃ, παράκλη τον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν δίκαιον· καὶ αὐτὸς ἱλασμός ἐστιν περὶ τῶν ἁμαρτιῶν EXPOSITIO IN PSALMOS. A quæque, sed quæ palmis bonis ornatur, ut de ea dici possit, Uxor bona, pars bona. PSALMUS CXXVIII. VERS. 1. Non usurpabit hæc qui semel ab hosti- bus fuerit lacessitus, sed is tantum qui a juventute usque ad senectam hostes fugaverit, victoria semper et tropæis ornatus. VERS. 6. Tales sunt mundi sapientes, qui mente et opere videntur humanæ vitæ fastigium superasse. Quapropter et citissime arescunt, nec altas in ter- ram radices »gentes, nec pro feno spiritualis plan- tatio feri festinantes. Idcirco « priusquam evellan- tur exarescunt, propter incredulitatem ; nam, Non resurgent impii in judicio on ; » et : c Qui non cre- dit jam judicatus est ". » Nec manum nec sinum implent, quia non suscipiuntur primum in sinum Abrabæ, deinde in sinus metentis angeli : nam an- gelos messores esse declaravit Salvator ". Apud prophetam autem legitur : . Propterea occidi pro- phetas vestros "., Ipse enim purgabit aream suam, triticum congregans in horreum suum, paleam au- tem comburens igni inexstinguibili ". Qui oderunt Sion, et non fenum, sed sicut fenum sunt, non alii a zizaniis in medio tritici ab inimico super- seminatis, quæ tempore messis igni tradentur in æternum comburenda, bæreticosque designant. Quibus hominum mores superare afectantibus cou- venit ille locus: ‹ Ad quid ascendistis omnes in tecta vana “? › Cives Sion qui fuerint in tectis, ne descendant tollere vasa de domo ". At quod in aure audierint prædicent super tecta " ut semen bo- num servantes et fructus ferentes congregentur in area salutis. Hæretici autem quando ad tempus tautum Evangelium vitæ et animi retinuerunt, ‹ prætereuntes › dicuntur; præter se neminem ma- gnum reputant, nec ullum benedictione salutant. Nos autem nomen Domini benedicimus, omnes charitate fovemus, benedicimus omnes quibuscum conversamur. De iisdem forte hic quæstio : « Nam: non dixerunt qui præteribant, Benedictio super vos, sed nee dixerunt : c Benediximus vos in B D nomine Domini. C PSALMUS CXXIX. , Vens. 4. Quia apud te propitiatio, Salvator, qui propitius fis et peccata tollis, noli iniquitates nostras observare. Nam si hoc feceris, nemo sustinebit ; omnes enim declinaverunt, omnes peccaverunt. Cum igitur nemo judicium tuum sustineat, opus nobis propitiatione tua omnibus salutem largiente. Quod autem propitiatio Salvator, testatur Joannes : • Et si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem, Jesum Christum justum : et ipse est pro- pitiatio pro peccatis nostris : non pro nostris au- Use. v, 5. Luc. 11, 17. Isa, ss Psal. 1, 5. se Joan. rit, 18. * Luc. xvi, 31. «s Matth. x, 27. « Matth. xili, 39. (21) Sic, more fursan Alexandrino, pro δώματα. EDIT.

Δ ἡμῶν, οὐ περὶ τῶν ἡμετέρων δὲ μόνων, ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου. » Καθὼς καὶ Παῦλος βου • Πάντες ἡμάρτομεν, καὶ ὑστερούμεθα τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, δικαιούμενοι δωρεὰν τῇ αὐτοῦ χάριτι διὰ τῆς ἀπολυτρώσεως τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, ἐν προέθετο ὁ Θεὸς ἱλαστήριον διὰ πίστεως ἐν τῷ αἵματι, » καὶ τὰ ἑξῆς. Στ. ε'. Εν νόμῳ δὲ ὑπομένει, ὁ καθ᾽ ἕξιν αὐτὸν νομίμην ἐπιτελῶν· ὡς καὶ ἐν ἐπιστήμῃ καὶ ἀρετῇ γίνεται κατ᾿ αὐτὰς διακείμενος, πρὸς τὸ πράττειν ἔχων καὶ τὸ νοεῖν. Διὸ καὶ διαλαβὼν περὶ τῶν ἀγα θῶν τοῦ Θεοῦ, προσδοκᾷ ταῦτα λέγων ἠλπικέναι ἐπὶ τὸν Κύριον. Στ. Γ'. Αεὶ καὶ κατὰ πάντα καιρὸν ἐλπίζειν ἐπι τὸν Κύριον δεῖ, οὐ μόνον όταν προσηνῆ, ἀλλὰ καὶ ὅτε Β σκυθρωπά περιεστηκότα. Ἀπὸ φυλακής, γοῦν γὰρ καὶ πολλαὶ αἱ τοῦ Ἰσραὴλ ἀνομίαι, ἀλλ' ἐκ πασῶν ο πρωϊνῆς, ὅτε λαμπρὰ τὰ παρόντα, καὶ ο μέχρι νυκτός, » ὅτε ἀειδὴ καὶ ζοφώτερα τὰ περιεστηκότα, καὶ ἔτι ἀπὸ φυλακῆς πρωΐας ἀνατέλλοντος τοῦ ἀλη θινοῦ φωτὸς, καὶ ἀρχὴν ἡμέρας νοητῆς ποιοῦντος, δ διορατικός νοῦς, Ἰσραὴλ καλούμενος Εβραίων φωνῇ, ἐλπισάτω ἐπὶ τὸν Κύριον· προσθήκην τῶν φαιδρῶν καὶ ἀπαλλαγὴν τῶν σκυθρωπῶν προσδοκῶν παρ' αὐτοῦ, ὅτι παρ' αὐτῷ ὡς ἐν πηγῇ. Καὶ παρ' αὐτοῦ τὸ ἔλεος, οὗ χρήζουσιν οἱ ἐλπίζοντες ἐπ' αὐτόν. ᾿Αλλὰ καὶ πολλὴ παρ' αὐτοῦ λύτρωσις, τοῦ παρά τοῦ (22) ἱλασμοῦ οὐχ ἑτέρα οὖσα· ὅθεν αὐτὸς ἐκ πασῶν τῶν ἀνομιῶν λυτρώσεται αὐτὸν Κύριος. Εἰ αὐτὸν λυτρώσεται. Στ. α'. Τούτων αύτων, φησί, εμνήσθητι Κύριε, ο κατὰ τὸν τῆς εἰς ἀνθρώπους σου παρουσίας καιρὸν, ἐν ᾧ λύτρον σαυτὸν ὑπὲρ πάντων τῶν ἁμαρτωλῶν παρ έξεις, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν προξενῶν ἅπασιν ἀνθρώποις. Μεθ᾽ ὧν ἁπάντων μνήσθητι, ὦ Κύριε, καὶ τοῦ Δαυΐδ, καὶ τῆς κακώσεως αὐτοῦ, ἦν αὐτὸς ἑαυτὸν τιμωρού- μενος, ἐφ᾽ οἷς ἥμαρτεν εκάκωσε κατ' ἐκείνου καιροῦ, οπότε κατὰ πρόσωπον τοῦ σοῦ ἁγιάσματος χαμαί ρίψας ἑαυτὸν, μεθ' ὅρκου ἐβεβαιώσατο οὐ πρότερον ἀναστήσεσθαι ἐκ τοῦ ἐδάφους, μηδὲ ἀναχωρήσειν τοῦ τόπου καθ᾿ ὃν πεσὼν προσεκύνει, ή γνῶναι καὶ μα θεῖν τίς ποτε ἄρα ἔσται ὁ τόπος τῆς τοῦ Κυρίου εἰς ἀνθρώπους παρουσίας προεγνωσμένος καὶ προητοι- μασμένος αὐτῷ, οπόθεν ἔσται τὸ σκήνωμα τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Μαθὼν γὰρ ἐξ ἁγίου Πνεύματος καὶ τῆς προφητικής διδασκαλίας, ὡς ἄρα ἔσται ποτὲ αὐτοῦ σε τοῦ Κυρίου εἰς ἀνθρώπους ἄφιξις, δι' ἧς ἄφεσις πά σιν ἀνθρώποις τῶν προτέρων ἁμαρτημάτων προξενη θήσεται· διὰ ταύτης καὶ αὐτὸς σωθήσεσθαι ἐλπίσας, σπεύδει γνῶναι καὶ μαθεῖν πότε ἔσται, ἢ τοῦ γενή- σεται, καὶ τίνα τρόπον ἡ τοῦ Κυρίου εἰς ἀνθρώπους παρουσία. Ταῦτα δὲ γνῶναι ποθῶν, εἰς τοσαύτην ἑαυτὸν ὑπέβαλε κάκωσιν, ὡς πᾶσαν μὲν παραιτή σασθαι στρωμνὴν, ἀποτάξασθαι δὲ τῷ ἑαυτοῦ οἴκῳ, κεῖσθαι δὲ πρὸ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τοῦ ἐδάφους ἐῤῥιμμένον, καὶ ποτνιώμενον γνῶναι τὸν τόπον τοῦ Κυρίου και τὸ σκήνωμα τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Επιμένοντι δὲ αὐτῷ DIDYMI ALEXANDRINI Cem tantum, sed etiam pro totius mundi ". . ita clamat Paulus : « Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem, quæ est in Christo Jesu, quem pro- posuit Deus propitiationem per idem in sanguine ipsius ", » et caetera. VERS. 5. Sustinet in lege, qui ad legem mores informat; sicut etiam in scientia et in virtute est, qui secundum eas ita vivit, ut eas cogitet et operi- bus perficiat. Ideo bonorum Dei memor, exspectat ea et dicit se in Dominum sperare. VERS. 6. Semper et omni tempore in Dominum sperandum non solum quando prospera, sed ctiam quando difficilia nos manent. . A custodia igitur B ‹ matutina, › omnibus lætis, ‹ usque ad noctem, › omnibus deformatis et obscuratis; a custodia ma- tutina, oriente vera luce, et ortum afferente diei spiritualis, mens videns, Hebræo sermone Israel vo- cata, speret in Dominum : bona scilicet ab ipso augende confdit, mala autem depellenda, quia apud eum velut in fonte sunt. Est quoque apud ipsum misericordia, quam exspectant sperantes in eum. • Multa etiam apud eum redemptio, quæ non alia a propitiatione. Unde ipse eum Dominus ex omni- bus iniquitatibus redimet. Licet enim multæ sint iniquitates Israel, ab omnibus redimet eum. PSALMUS CXXXI. Vers. 1. • Horum memento, Domine, › ait, quando C ad homines venies, et te pro omnibus peccatoribus redemptionem praebebis, peccatorum remissionem largiens omnibus hominibus. Cum iis autem omni- 'bus memento etiam, Domine, David et cruciatuum ejus, quibus semetipsum ipse propter peccata sua puniens eo tempore afflixit, cum ante faciem san- ctificationis tuæ humi prostratus, cum jurejuran- do juravit se non prius e pavimento surrecturum, nec e loco recessurum in quo pie jacebat, quam didi- cerit et cognoverit, quis esset advenienti ad homines Deo locus definitus et præparatus, ubi foret taber- naculum Dei Jacob. Didicerat enim per sanctum Spiritum et propheticas disciplinas Dominum ad homines venturum esse, ut omnibus hominibus re- demptionem priorum peccatorum faciat. Sperans D igitur se tunc salvandum fore, ardet studio cogno- scendi et discendi quo tempore, quo in loco, et qua ratione Dominus ad homines venturus sit. Quo desiderio comniotus, tanto confectus est mœ- rore, ut vel stratum respueret, et ad domum suam redire nollet, et ante Deum jaceret humi prostratus, et suppliciter rogaret ubi esset locus Domini taber- naculumque Dei Jacob. Ast orationibus instanti, humique jacenti, eam·lemque petitionein constanter indesinenterque repetenti, et jurejurando suum con- firmanti desiderium, annuit misericordia Deus, ita "I Joan. 11, 4, 2. Rom. 111, sqq. (22) Lege παρ' αὐτοῦ. Επιτ.

Α αναβεβηκότα βίον. Διὸ καὶ ἐπ' αὐτὸν ἐξανθήσει τὸ ἁγίασμα » αὐτοῦ· περὶ οὗ φησιν ἐν Ησαΐᾳ· « Καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης αναβήσεται. ῇ ἀκολούθως, « Τὰ ἄνθη τῆς γῆς ὤφθη ἐν τῇ γῇ ἡμῶν. » Τὸ εἶναι ἄνθη τοιαῦτα εἰληφότα πρὸς τοῦ ἐξανθουμένου ὑπὸ Κυρίου ἁγιάσματος. Τοῦτο γὰρ τὸ ἐξανθοῦν ἁγιάζει τους προσπελάζοντας αὐτῷ, αὐτὸ ἐν ἅγιον τοῦ Θεοῦ, ἅμα καὶ ἄνθος καὶ τὸ κρίνον τοῦ πεδίου καὶ τῶν κοιλάδων. Εἰκότως ὠφθήσεται τὰ ἄνθη ἐν τῇ γῇ ἡμῶν, ἐξανα- τείλαντος τοῦ Θεοῦ τὸ ἁγίασμα αὐτοῦ ἐπὶ τῷ πεφω- τισμένους καὶ νεάζοντας εἶναι ἐπὶ τὴν μακαρίαν καὶ πνευματικὴν ἑορτήν. Στ. α'. Εἰ καὶ εὐλογοῦσι τὸν Κύριον οὐ μακρὰν αὐτοῦ βεβηκότες, ἀλλ' ἐν οἴκῳ αὐτοῦ, συνεγγίζοντες Κυρίῳ κατὰ τὸ φρόνημα τὸ ἐν Γραφαῖς θείαις εἶναι καὶ δόγμασιν ἀληθείας· αὗται γὰρ αὐτοῦ αἱ αὐλαί. Ἱστᾶσι δὲ καὶ εἰκότως εὐλογοῦντες Θεόν· ὕπνος γὰρ οὐ και τακρατήσει τότε τῆς τῶν ἁγίων συνόδου, δυνάμει τῶν ἀφθάρτων σωμάτων. Στ. α'. Μετὰ τὸ πληρωθῆναι τὰς τῶν ἀναβαθμῶν ᾠδας, ἀκόλουθον ἦν τοὺς εἰς αὐτὸν τὸν ναὸν ἀναβάν- τας αἰνέσαι χαριστηρίως τὸν Θεὸν οὗ ναός ἐστι. Διδ καὶ - ᾿Αλληλούϊα, ὁ ψαλμὸς ἐπιγέγραπται, σημαινού- σης της προγραφῆς τὸ δεῖν ὑμνεῖσθαι τὸν ὄντα Θεόν. Στ. ιγ'. Εἰς τὸ τέλος. — Τοῦτο τὸ μνημόσυνον ἀπὸ τῆς προτέρας γενεᾶς τῶν Εβραίων, ἕως γε- νεᾶς τῆς κλήσεως τῶν ἐθνῶν. Περὶ ἧς το Αναγγελή - σεται τῷ Κυρίῳ γενεὰ ἡ ἐρχομένη. » Διαμένει δὲ ταῦτα εἴξαντος τοῦ Θεοῦ τῇ τῶν δούλων αὐτοῦ περὶ τοῦ λαοῦ παρακλήσει, δι᾿ ἣν ᾤκτειρε τοῦτον· τὴ συν- εχὲς τοῦ λόγου τῇ δοξολογία διέκοψεν. ὡς καὶ γρά φων τοῖς Γαλάταις ὁ Παῦλος ἔλεγεν ο Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς ἡμῶν, τοῦ δόντος ἐαν τὸν, » καὶ τὰ ἑξῆς. Εἶτα ἐπήγαγεν, «' ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας· » καὶ ἀλλαχοῦ· εἂν ἡ υἱοθεσία καὶ ἡ δόξα καὶ ἡ λατρεία καὶ ἡ ἐπαγγελία, ἐξ ὧν Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα, ὁ ὢν ἐπὶ πάντων Θεὸς εὐλογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. » Καὶ νῦν ὁ Προφήτης ἐννοήσα; τήν τε καθόλου πρόνοιαν καὶ τὰ συμβάντα τῷ Ἰσραὴλ, • πυρωθεὶς ἀπὸ τῆς φιλανθρωπίας, δοξολογεῖ τὸν Θεὸν το ὡς ἄλαστον ἔχουσα δόξαν. Περὶ τοῦ λαοῦ δέ φησι, ἢ ὅτι δίκην αὐτὸς ἀπαιτήσει, καὶ παύσεται μετὰ ταῦτα, ἢ ὅτι ἐκδικήσει μὲν τὸν λαὸν, ἐπ' αὐτῷ δὲ παρακλη θήσεται, οὐ διὰ τὴν ἐκείνων ἀξίαν. Ὅπου γὰρ παρά- κλησις, συγγνώμης χρεία, καὶ φιλανθρωπίας καιρός. Στ. α'. Καὶ ὁ παρών ψαλμὸς Εἰς εὐχαριστίαν προς καλούμενος προστάττει ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ, χρηστότητι καὶ ἀγαθότητι πολλῇ πάντα ποιοῦντι. Διὸ καὶ ἐφ' ἑκάστου στίχου τρόπῳ ἐφυμνίου ἐπιλέγε ται, ο Ντι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ. ὁ Ἐπεὶ γὰρ οὐ ποτὲ μὲν ἐλεεῖ, ποτὲ δὲ οὔ, ἀλλ' ἀεὶ ἐλεεῖ, εἰκότως οἱ ἐφυμνοῦντες λέγουσιν· «Ότι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ. 1. 1:01 DIDYMI ALEXANDRINI ipsum e clorelit sanctificatio ejus. • De qua dixit apud Isaiam : ‹ Et flos de radice ascendet 7., Eui consentit illud: Flores terræ visi sunt in terra nostra ". » Hi autem flores facti sunt, ex quo gra- tia Domini sanctificatio effloruit. Hæc enim efflo- rens sanctificat appropinquantes ad se, cum ipsa sit sanctum Dei, simul et flos et lilium campi et con- vallium". Profecto apparebunt flores in terra no- stra, quando sanctificatio Dei orietur super eos qui illuminantur et juvenescunt ad beatum et spirituale festum. PSALMUS .VERS. 1. Benedicunt Dominum qui non procul ab B eo, præsertim vero qui in domo ejus, qui appropin- quant Domino divinas Scripturas et doctrinas veri- tatis meditando. Hæc enim atria ejus. Stant autem benedicentes Deum ; tunc enim non vincet somnus sanctorum cœtum, virtute incorruptibilium corpo- ruin. PSALMUS Vgns. 1. Decantalis graduum canticis, in ipsum templum ingrediebantur et gratiarum laudibus ce- lebrandum Deum suscipiebant, cujus templum· est. Qua de causa psalmus Alleluia inseribitur, ut hoc significet, verum Deum extollendum esse. Vers. 13. In finem.—Hoc memoriale a priori gene- C ratione flebræorum usque ad generationem vocationis gentium. De qua illud : « Annuntiabitur Domino ge- neratio ventura "., Subsistunt autem hæc, licet Deus servorum suorum precibus commotus, populi mise- reatur: interrupit sermonis nexum collaudatio Dei. Ita enim Paulus ad Galatas scribens: ‹ Gratia vo- bis et pax a Deo Patre et Domino, qui dedit semet- ipsum ", » et cætera. Deinde addit : • Cui est gloria in sæcula; › et alias: ‹ Quorum adoptio est tiliorum et gloria et obsequium et promissa; ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omuia Deus benedictus in sæcula. Amen .. Nunc autem Propheta considerans qua providentia Israelis fata omnino dirigat, Dei in homines studio per- CXXXIII. CXXXIV. motus, celebrat eum quasi illud æterna gloria D splenderet. De populo autem dicit, Deus ab eo pœ- nas repeter, et postea ab ira temperabit ; aut, Popu- lum judicabit Deus, et super ipsum deprecabitur, et non pro meritis eorum. Ubi enim deprecatio, ibi et veniæ opus, et clementiæ tempus. PSALMUS VERS. 1. Hic psalmus etiam Ad laudandum Deum inscriptus, nos hortatur ut Domino confitea - mur omnia multa cum bonitate facienti. Qua de causa singulis versibus adjiciuntur illa intercalaria verba : c Quoniam in sæcula misericordia ejus. » Cum enim non hoc vel illo tempore tantum, sed semper misereatur, haud immerito eamdem canti- lenam usque resumunt dicentes : « Quoniam in seculum misericordia ejus. » Isa. XI, CXXXV. Cant. 11, 12. ibid. 1. Psal. XXI, 32. Galat. 1, 3-5. Rom. 15, I.

Β Στ. δ'. Μόνος γὰρ ποιεῖν θαυμάσια ἀνεγράφη· μέ- Α νων γὰρ ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ, ποιεῖ τὰ ἔργα. Ἀλλὰ καὶ ποιοῦντι τοὺς οὐρανοὺς ἐν συνέσει, καὶ στερεοῦντι τὴν γῆν ἐπὶ τὸ ὕδωρ, πάλιν ἀνθομολογητέον αὐτῷ. Συνάδει δὲ τοῖς προκειμένοις το, «Ὁ Θεὸς ἐν τῇ σου φίᾳ ἐθεμελίωσε τὴν γῆν· ἡτοίμασε δὲ οὐρανοὺς ἐν φρονήσει. » Σύνεσις δὲ καὶ φρόνησις δι' ἧς ἑτοιμά ζονται καὶ στερεοῦνται οἱ οὐρανοί, τίς ἄλλη εἴη ἢ ἡ σοφία Θεοῦ δι' ἧς τὰ πάντα γεγένηται; περὶ ἧς ὁ θεολόγος φησί· «Χριστὸν Θεοῦ δύναμιν καὶ Θεοῦ σοφίαν. » ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ οἱ φοροῦντες τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, νοητῶς οὐρανοὶ ὄντες γίνονται. Ετοιμά- ζονται τοιοῦτοι ἐν τῇ προδεδηλωμένῃ συνέσει τε καὶ φρονήσει Θεοῦ. Καὶ ἡ γῆ στερεοῦται ἐπὶ τὸ ὕδωρ, ή τὸν ὑπὸ Ἰησοῦ βαλλόμενον σπόρον πρὸς τὸ καρποφο ρῆσαι δεξαμένη· ἐν τοῖς ρευστοῖς γὰρ καὶ προσκαί- ροις τοῦ βίου πράγμασιν, ὕδασιν ἀλληγορικῶς, ὅτι διατρίβουσα στερέωσιν καὶ εὐτονίαν ἔσχεν ἐπὶ τῷ πληρέστατα καρποφορῆσαι· εἰκότως δὲ τοῖς ῥητοῖς ἅπασιν τὸν αἰώνιον ἔλεον ὁ μεγαλογράφος συνέζευ ξεν, ἐπειδὴ οὐ διὰ χρείαν οἰκείαν, ἀλλὰ διὰ μόνην φιλανθρωπίαν ἐδημιούργησεν ὁ φιλάνθρωπος ἅπαντα. Καλῶς δὲ τῷ ποιοῦντί » φησι ο θαυμάσια (26), ο καὶ οὐ ι τῷ ποιήσαντι, ο δεικνὺς αὐτὸν διηνεκῶς ἐνα εργοῦντα καὶ θαυματοποιοῦντα. Ταῦτα δὲ οὐ πρὸς ἀθέτησιν τοῦ Χριστοῦ εἴρηται, ἀλλὰ πρὸς ἀντιδια- στολὴν τῶν δαιμόνων. Στ. ζ'. Τὰ μεγάλα μόνος ποιήσας, διὰ τοῦ εἰπεῖν, • Γενηθήτωσαν φωστῆρες ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐ ρανοῦ. » — « Εἰς ἐξουσίαν τῆς ἡμέρας τὸν ἥλιον, καὶ εἰς ἐξουσίαν τῆς νυκτός, την σελήνην καὶ τοὺς ἀστέ- ρας έταξεν. » Ὡς καὶ ἐν τῇ κοσμοποιΐα είρηται, γε- γονέναι τὸν ἥλιον εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, καὶ τὴν σε- λήνην εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, καὶ τοὺς ἀστέρας. Οὐ μικρὸν δὲ ἡμῖν εἰς εὐταξίαν ζωῆς καὶ εἰς αὐτὴν ζωὴν ταῦτα συντελεῖ τὰ στοιχεῖα, τρέφοντα καρπούς, περ παίνοντα, ὧν ἄνευ ζῆσαι οὐκ ἔνι Καιροὺς ἡμῖν δει- κνύντα, ώρας χαρακτηρίζοντα, δρόμους ἡμέρας καὶ νυκτὸς εἰκάζοντα, ὁδοιπόρους γῆς καὶ θαλάττης ὁδο ηγοῦντα, μυρίαν ἑτέραν χρείαν παρεχόμενα. Ιδὲ πῶς « εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ. Στ. ι'. Ἀλλὰ πῶς ἐλέῳ τεκταίνεται θάνατος ; Διότι περὶ τοὺς ἀδικουμένους ἔλεος, τοῖς ἀδικοῦσιν γίνε- ται κόλασις, καὶ τὸ δίκαιον ἀμφοτέροις ἁρμόττεται. Καλεῖ δὲ χεῖρα μὲν τὴν ἐνέργειαν, βραχίονα δὲ τὴν ἰσχύν, ἔλεος δὲ καὶ τὸ δοῦναι δίκην ἁμαρτωλοῖς, καὶ τὴν κακίαν ἐκκόπτουσαν, καὶ μειοῦσαν τὴν μέλλου σαν κόλασιν. — ὡς ἀγνώμοσι δὲ τὰ ἐν Αἰγύπτῳ συν- εχώς περιστρέφεται, τὴν τούτων λήθην ἐκκόπτον- τα. Αἴγυπτος δὲ ἄλλως ὁ περὶ γῆν ὀνομάζεται τόπος· οὗτινος πρὸς εὐεργεσίαν Ἰσραήλ, τὰ πρωτότοκα παι τάσσει Θεός. Οὕτω γὰρ ὁ τὸν Θεὸν ὁρῶν νοῦς ἔξω τούτου γίνεται ὑπὸ Θεοῦ προσηγούμενος. Ἐξάγει δὲ τοῦτον ἐκ μέσου Αἰγυπτίων Λόγος ἑαυτοῦ καὶ Σου EXPOSITIO IN PSALMOS. VERS. 4. Solus dicitur mirabilia facere : namn manens in Filio agit Pater. Confitendum etiam illi qui fecit cœlos in intellectu, et firmavit terram super aquas. Quibus consentit illud so : • Deus sapientia fundavit terram, paravit autem coelos prudentia. › Intellectus et prudentia quibus paran- tur et firmantur coeli, quid aliud fuerint nisi sapien- tia Dei per quam omnia facta sunt? De qua theo- logus ait: Christum Dei virtutem et Dei sapien- tiam *. » Cœli facti sunt etiam spiritualiter, qui cœ- lestis imaginem referunt. Hi quoque prædicto intellectu et prudentia Dei parantur. Firmata est super aquas terra, quæ semen suscepit a Jesu se- minatum, ut fructus ferret: nam inter fluxa et ca- duea vitæ negotia adhuc conversans, quæ per allegoriam aquæ vocantur, firmam et constantem se præbuit ut quam plurimos fructus daret. Aptis- sime autein memoravit Propheta singulis de verbis · æternam Dei misericordiam; non enim utilitate sua commolus est, sed misericordia, quando clemen- tissimus cuncta condebat. Recte dicit qui facit mirabilia, non autem qui fecit, declarans Deum usque agere et mirabilia facere. Hæc autem non dicta sunt ad deprimendum Christum, sed ad confundendos dæmones. C ' VERS. 7. Magna quidem fecit solus, dicens: • Fiant luminaria in dirmamento celi me Solem constituit in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis. » Ita dictum est in historia crea- tionis soli competere principatum diei, lunæ et stellis principatum noctis ". Non parum conferunt ista elementa ad levandam juvandamque vitam, fructus alentia et maturantia; absque illis nec vivere li- ceret. Ipsa tempora distinguunt, horas definiunt, diei et noctis cursus ordinant, terra marique via- tores dirigunt, innumerasque alias utilitates pra- bent. Vide qua de causa in sæculum misericordia ejus. D VERS. 10. Quomodo autem misericordia mors infertur ? Quia misericordia in iniqua patientes, b iniqua facientium poena, cum justitia autem utra- - I Cor. 1, 24. Gen. 1, 14. - que consentit. Operationem designat manus, bra- chium virtutem, misericordia pœnas quibus pec- catores ad tollendam malitiam minuendaque fu- tura supplicia amigit. · Velut ingratis quæ in Ægypto facta sunt in memoriam breviter revocat, ne ea obliviscantur. Ægyptus alias vocatur locus qui circa terram; cujus primogenitos Deus percu- tit juvandi Israel gratia. Ita enim quæ Deum videt mens ex Ægypto exit et a Deo dirigitur. Hanc au- tem educit de medio Ægyptiorum Verbum ejus et ss ibid. 18. « Prov. 111, 19. (46) LXX habent ποιήσαντι. Cfr. ed. J. N. Jager. Eπιτ.

φία· τοῦτο γὰρ αὐτοῦ βραχίων καὶ χεὶρ κραταιά. «Εξήγαγεν δὲ καὶ ὁ Ἰησοῦς,, κατὰ τὴν Ἐπιστολὴν Ἰούδα· οὗ κραταιὰ χεὶρ καὶ βραχίων ὑψηλὸς, ἡ πα ραδοξοποιὸς αὐτοῦ ἐνέργεια καὶ δύναμις. Στ. ιγ'. Οὐκ εἰς μίαν διαίρεσιν ἀλλ᾽ εἰς πλείονας καταδιεῖλεν ὁ Θεὸς τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν ἐπὶ τῷ τὸν Ἰσραὴλ ὡς ἐπὶ ξηράν βαδίζοντα ἐξαχθῆναι ἐκ μέσου αὐτῆς ὑπὸ Θεοῦ. Παραδέδοται δὲ ὅτι εἰς δώδεκα διαιρέσεις ἐπὶ τῷ δώδεκα διόδους εἶναι, ὅπως ἑκάστη τοῦ Ἰσραὴλ φυλὴ ἰδίαν διάβασιν ἔχουσα διέλθοι (27). Στ. κδ'. Κἂν ταπεινώσομεν δὲ δι᾿ ἀτυφίας ἑαυτοὺς, ὁ Θεὸς ἡμῶν καὶ μνημονεύει καὶ λύτρωσιν δίδω σιν. Β Στ. β'. «Καθέδραν ἐστὶν ἕξις ἀρίστη λογικῆς φύ σεως, καθ᾽ ἣν δυσκίνητος γίνεται πρὸς κακίαν· . ἔγε σις ο δὲ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν πραγμάτων ἐπὶ τὰ νυητὰ διάβασις. Στ. ζ. Θεολογήσας τὰ περὶ τοῦ προγνώστην εἶναι τὸν Θεὸν, καὶ πάντων ἐπιστήμην ἔχειν· καὶ σύνεσιν, μέτεισιν ἐπὶ τὸ πανταχοῦ εἶναι αὐτὸν τὸν θεολογού μενον. Εἰ Πνεῦμά σου πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην, ποῦ πορευθῆναι ἀπ' αὐτοῦ δυνήσομαι ; ἀλλ᾽ ἐπεὶ καὶ τὸ πρόσωπόν σου ἐπισκοπεῖ καὶ ἐφορᾷ τὰ ὅλα, ποῦ φυγεῖν ἀπ' αὐτοῦ δυνήσομαι ; 'Ανελθὼν γὰρ εἰς οὐρα νόν, παρόντος σου λαμβάνω φαντασίαν· ἂν εἰς τὸν ᾅδην γένωμαι, συνόντα σε βλέπω. Εἰ δὲ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐν ᾅδῃ ἡ παρουσία σου γνωρίζεται, καὶ ἐν τοῖς μεταξύ χωρίοις δηλονότι τυγχάνεις. Παρίστησιν δὲ πανταχοῦ, οι τοπικῶς διατρίβων, ἀλλὰ δημιουργι κῶς καὶ προνοητικῶς τοῖς πᾶσιν ἐπιχωριάζων. Στ. θ'. Εσκόπησα, φησί, μὴ ἄρα ταῖς πτέρυξι τῆς νοήσεως χρησάμενος, υπερβὰς τὴν θάλασσαν καὶ τὸν ὠκεανὸν αὐτὸν, ἐν τοῖς ἐσχάτοις γεγενημένος δυνήσομαι πορευθῆναι ἀπὸ τοῦ Πνεύματός σου, καὶ φυγεῖν σου τὸ πρόσωπον. Κἀκεῖ τὴν δραστήριον καὶ προνοητικήν σου χεῖρα, καὶ αὐτὴν τὴν ὑπερβάλλου σαν δεξιάν σου ἐνεργοῦσαν τεθέαμαι. Ὡς αὐτὸ τοῦτο τὸ κατεσκηνωκέναι τῇ προειρημένῃ ἀκολουθίᾳ ἐν τοῖς ἐσχάτοις τῆς θαλάσσης κατωρθωσθεί με τῆς χειρός σου οδηγησάσης με, καὶ κατεχούσης τῆς δε ξιᾶς σου. Εἰ γὰρ καὶ ὠκεανὸς ἀπέραντος, ἀλλ᾽ οὖν καὶ οἱ μετ' αὐτὸν κόσμοι ταῖς τοῦ Δεσπότου διατα γαῖς διῖθύνονται· πάντα γὰρ τὰ πρὸς αὐτοῦ γεγε- νημένα ὅποι ποτ' ἐστὶν ταγαῖς τῆς ἑαυτοῦ προνοίας διοικούμενα ἰθύνεται (28). Στ. ια'. Ἐπεὶ φωτισθεὶς ὑπὸ τῆς γνώσεως τοῦ Κυρίου ἐν ὄρθρῳ, ἐν ἀρχῇ τῆς ἡμέρας γεγονέναι δό ξας, διενοήθην ταῖς πτέρυξι ταῖς νοηταῖς, καθ' ἂς ἑπτέρωται πᾶσα οὐσική φύσις, μετεωρισθῆναι ὡς μακρὰν γενέσθαι καὶ περαιτέρω τοῦ ὠκεανοῦ. Ἔγνων δὲ καὶ αὐτὸ τοῦτο μὴ εἶναι πορευθῆναι ἀπὸ τοῦ Πνεύ ματος τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Μετῆλθον ἄλλην ὁδὸν ζητῆσαι, καθ' ἣν πορευθῆναι ἀπὸ τοῦ Πνεύματος καὶ φυγεῖν ἀπὸ τοῦ προσώπου τοῦ Θεοῦ οἷόντε ἐστὶν, • DIDYMI ALEXANDRINI Sapientia; nam hoc brachium ejus et manus po- tens. ‹ Salvavit igitur Jesus populum de terra Ægypti, juxta Epistolam Judæ cujus manus : poteus et brachium excelsum, non aliud præter virtutem, qua mirabilia operabatur. Vers. 13. Non in unam sed in plures partes divisit Deus mare Rubrum, ut per medium ejus Israel velut per continens incedentem traduceret. Traditum est autem in duodecim partes mare divisum fuisse, ut duodecim viæ fierent, et suas cuique tribui transitus pateret. Vans. 24. Quotiescunque nos modestia humilia- verimus, memor nostri Deus redemptionem nobis largitur. PSALMUS CXXXVIII. VERS. 2. • Sessio optimum animi habitum de- signat, quo ad malitiam quam difficillime deflecte- ret : ‹ resurrectione» autem ab humilibus rebus ad sublimia transferimur. VERS. 7. Postquam Deum rerum omnium provi- dum celebravit, et omnium scientia et intellectu instructum, declarat eumdem ubique esse. Quando Spiritus tuus totum terrarum orbem complet, quo ab illo ire potero? Quando etiam facies tua cuncta perscrutatur et perspicit, quo ab ea fugere potero ? Nam si ascendero in coelum, illic astantem te video ; si descendero in infernum, mecum ibi conversan- tem te sentio. Quodsi autem in cœlo et in terra adesse cognoscitur Deus, et media loca occupet necesse est. Ubique adest, non quasi locum com- pleat, sed cuncta componens et providentia diri- gans. VERS. 9. Consideravi, inquit, num pennis cogi- tationum elatus, mare ipsumque oceanum præter- gressus, in extremis positus, a Spiritu tuo ire po- tero, et a facie tua fugere. Ast illic etiam actuo- sam et providam tuam manum, et potentem tuain dexteram conspicio. Unde vel in extremis maris habitanti prædicto more omnia succedunt, dedu- cente nie manu tua, et tenente me dextera tua. Licet enim infinitus sit oceanus, numine tamen Domini diriguntur qui ultra sunt mundi : nam omnia quæ ab ipso facta sunt, ubicunque siút, pro- videntiæ suæ inperio regit ac gubernat. VERS. 11. Scientia Donini in matutinis illumina- tus, velut ortum diei consecutus, cogitabam me spiritualibus pennis, quibus instruitur omnis na- tura substantialis, ita ad sublimia extolli posse, ut longe ultra oceanum prætergrederer. Ast hoc etiam cognovi me a Spiritu Dei non abiisse, et cætera.Aliam igitur viam excogitavi, quo a Spiritu Dei irem et a facie ejus fugerem. Quæsivi scilicet num tenebris velatus Deum laterein. Dixi igitur : « Forsitan te- st Jud. 5. eral, quam non Didymus tantum, sed etiam Theo- C D doretus refert. i { (27) Judaica hæc popularis vel rabbinica traditio (28) Ita cod.

με τη ἄρα ὑπὸ σκότος γεγονώς διαλαθεῖν τοῦτο δυ- Α νήσωμαι Διό φημι, ο Αρα σκότος καταπατήσει με, ν τουτέστιν, ἐπικρύψει με; Ως γὰρ τὸ ἔδαφος τὸ πα- τούμενον κρύπτεται, οὕτω κρυβείην κάτω, εἰ καταπα τήσῃ με τὸ σκότος πολὺ περὶ ἐμὲ καὶ ἐπ' ἐμὲ γεγο· νός. Εἶτα ὅτε ἔδοξα τρυφᾶν ἐπὶ τῷ τετευχέναι τοῦ σπουδαζομένου, εὐθέως εἶδον, ὅτι καὶ αὕτη ἡ νύξ καὶ τὸ κατακορὲς σκότος φωτισμός ἐστιν, οὐδὲν αὐτ τοῦ τοῦ σκότους σκοτιζομένου ὑπὸ τοῦ Θεοῦ κατα- λάμποντος αὐτὸ ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα πάντα. Παρ' ἡμῖν μὲν τοῖς ὄψει χρωμένοις, διαφορὰ νυκτὸς καὶ ἡμέρας, ὁρῶσι καὶ ὁρωμένοις ἐν τῇ ἡμέρᾳ, ἐν δὲ τῇ νυκτὶ μηδὲ βλεπομένοις μηδὲ βλέπουσιν. Παρὰ μέν τοι τῷ Θεῷ ἡ νύξ ὡς ἡμέρα φωτίζεται, καταληπτῶν αὐτῷ τυγχανόντων τῶν ἐν σκότῳ καὶ νυκτί, ὡς τῶν ἐν φωτὶ καὶ ἡμέρᾳ, ἐπείπερ ἡ νύξ ὡς ἡμέρᾳ ὑπ' αὐ- τοῦ τοῦ Θεοῦ φωτίζεται. Ταῦτα δὲ πάντα τῷ ἑαυτοῦ προσώπῳ ὁ δίκαιος προσάπτει, διδάξαι προελόμενος τοὺς μὴ ὀρθὴν περὶ Θεοῦ διάληψιν ἔχοντας, ὅτι δια- δρᾶναι Θεὸν οὐκ ἔστιν. Εἰ γὰρ τῶν κρυπτῶν μου γνώστης, ἅτε τους νεφρούς μου κεκτημένος είεν (29), ὁποίῳ μέρει τοῦ κόσμου ἐὰν γένωμαι, ὡς παρόντος μου γνῶσιν ἔχεις, εἰ γὰρ καὶ ἀντελάβου μου ἐκ γα- στρὸς μητρός μου, ο πλάτας ἐν κοιλίᾳ με καὶ ἐπιθείς μοι τὴν χεῖρά σου. Εἶτα ἐπεὶ διὰ πάντων τῶν προει ρημένων φοβερῶς ἐθαυμαστώθης, μετὰ φόβου γὰρ ἐθαύμασα πάντα ὰ περὶ σοῦ διείληφα, εἰς εὐχαριστίαν τρεπόμενός φημι· Ἐξομολογήσομαί σοι, ὅτι φοβερῶς ἐθαυμαστώθης. » Στ. ιγ. Κέκτηται ὁ Θεὸς τοὺς νεφρούς τοῦ κατορ- θώσαντος τὴν ἐν σωφροσύνῃ καθαρότητα. Ο τοίνυν ἀγαμίᾳ σχολάζων, τῷ Θεῷ τοὺς ἑαυτοῦ νεφρούς καταγράψας ἐρεῖ· « Σὺ ἐκτήσω τους νεφρούς μου, Κύριε. » Μεθ' ὁ κατόρθωμα, γνῶσιν ἔχων πάντων τῶν θαυμαστῶν ἔργων αὐτοῦ τῶν τῆς δημιουργίας καὶ προνοίας καὶ παραδοξοποιΐας, ο θαυμάσια, ἔφη, τὰ ἔργα σου, καὶ ἡ ψυχή μου γινώσκει σφόδρα. Το • σφόδρα, ἢ ἐπὶ τὴν γνῶσιν τῆς ψυχῆς, ἢ ἐπὶ τὰ θαυμάσια ἀναφέρεται. Καὶ τὸ ὀστοῦν μου, φησίν, ἐν κρυφῇ πεποίηκας, ν ὡς οὐδένα τούτου τὴν σύμ- πηξιν εἰδέναι, ἀπὸ σοῦ οὐ κέκρυπται. Πῶς γὰρ καὶ οἷόντε σοῦ ποιητοῦ ὄντος ὥσπερ ὅλου τοῦ σώματος, οὕτω καὶ αὐτοῦ ; Εἴρηται δὲ καὶ τοῖς περὶ φύσεως τῶν ζώων πραγματευσαμένοις, ἀόρατον εἶναι καὶ ἀκατάληπτον τὴν εἰς ὀστέον τοῦ αἵματος μεταβολὴν, καί τοι τῶν ἄλλων, σαρκῶν καὶ νεύρων λέγω, ὅπως ποτὲ ὡς ἔχουσι γενέσεως θεωρούντων (50)· οὐκ ἐκρύβη δὲ ἀπὸ σοῦ οὐδὲ ἡ ὑπόστασις μήτε ἐν τοῖς κατωτά τοις τῆς γῆς φθάσασα. Οὐδὲ γὰρ ἡ ψυχὴ ἐν ᾅδῃ γεγενημένη, οὐδ᾽ αὐτὸ τὸ σῶμα κατωρυγμένον καὶ εἰς γῆν διαλυθὲν διαφεύγει την θεωρίαν σου. Στ. ιη'. Αφ' ἑαυτοῦ λέγει τὴν τοῖς δικαίοις ἀπο κειμένην ἐλπίδα, ἥτις ἐστὶν ἐξ ἀναστάσεως αἰωνία ζωή. ᾿Αλλὰ καὶ σὺν τοῖς ἁγίοις ἐστὶν ὁ Κύριος ἀπεντεῦθεν. Ανηκόασι γὰρ αὐτοῦ, « Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας. Τότε δὲ δῆλον ὅτι ἔσται μετ' αὐτοῦ, ὅταν ἀποκτείνῃς, » φησίν, «αμαρ ** Β } › EXPOSITIO IN PSALMOS. nebra conculcabunt me, , hoc est, abscondent ne? Quemadmodum enim conculcatum pavimentum la- tet, ita fortasse et ipse laterem, si tenebræ me coll- culcarent, undique et desuper circumfuse. Deinde cum concupitum sortitus in deliciis me futurum pu- tabam, agnovi ipsam noctem et densissimas tenebras illucescere, tenebris nullo modo obtenebratis, dum ea sicut et cætera omnia Deus illuminet. Nobis quidem oculorum acie res cernentibus, alia nox, alia dies; interdiu enim videmus et videmur, noctu autem nec cernimur nec cernimus. Apud Deum vero nox sicut dies illuminatur; ipsique apparent quæ in tenebris et in nocte, haud secus ac si in lu- mine et in die essent, quia nox sicut dies ab eo illuminatur. Hæc autem omnia, nomine suo pro- fert justus, docens eos qui non recta de Deo sen- tiunt, Deum nunquam a nobis decipiendum esse. Nam abscondita mea novisti, renes meos possi- dens, et quacunque in terrarum parte fugiam, sem. per me velut præsentem pernoscis. Nam ‹ susce- pisti me de utero matris met, in sinu forma sti me, et posuisti super me manum tuam. Deni- que cum per omnia prædicta terribiliter mirifica- tus es (nam cum tremore omnia miratus sum quæ perspesi), agam tibi gratias dicens : • Confitebor tibi, quoniam terribiliter miridicatus es. Matth. xxviii, 20. EDIT. Vers. 13. Possidet Deus renes eorum qui pru- dentia castitatem custodiunt. Qui igitur a nuptiis abstinet, Deo renes suos ascribens, dicet: e Posse- disti renes meos, Domine. » Quo perfecto, omnia mirabilia Dei scientia consecutus, creationem vi- delicet, et providentiam et vim prodigia operandi : Mirabilia opera tua, ait, et anima mea cogno- scit valde. » Vox e valde ad scientiam animæ, aut ad mirabilia referri potest. « Os meum, inquit, ‹ quod fecisti in abscondito, › ut nemo sciat quo modo coagnientetur, a te non est absconditum. Quis enim te fallere posset, cum ipsius sicut et totius corporis creator sis? Dixeruut qui de natura animalium agunt, homines nec perspicere nec in- telligere qua ratione sanguis in os mutetur, cale- D rasque carnes et nervos efficiat. Contendo autem qualicunque modo hæc fiant, a te non esse abscon- dila, sicut nec substantia vel in iufmis terræ de- gens. Non fugit enim mentis tuæ oculos anima quæ descendit in infernum, aut corpus sepultum et in terram resolutum. cæte- VERS. 18. De semetipso spem exprimit justis ac- ceptissimam, quæ nil aliud nisi post resurrectio- nem vita sempiterna. Illic etiam cum sanctis Domi- nus. Dicentem enim audierunt : « Ecce ego vobis- cum sum omnibus diebus **., Tune antem sane nobiscum erit quando occideris, inquit, pec- (29) Elɛr. Legendum, ut sensus salvus sit: ¿v. (30) Αη θεωρουμένων ? ID.

Οὗτοι δ' ἂν εἶεν καὶ ὑπερήφανοι σοφίαν ἔχοντες ἀπατηλὴν, ὴν οὐ προφανῶς προφέρουσιν, ἀλλὰ κρύ- πτουσιν αὐτὴν ὡς παγίδα, ὑπὸ τοὺς σοφιστικούς αὐτῶν λόγους· ἀλλὰ καὶ σχοινία, ἤτοι τὰς πολυπλό κους αὐτῶν πονηρίας, ἢ τοὺς συντιθεμένους καὶ περιπλεκομένους ὑπ' αὐτῶν σοφιστικούς λόγους διατείνουσιν ἐπὶ τῷ συλλαβεῖν τοὺς πόδας τῶν όρο θῶς βαδιζόντων, λογιζόμενοι διὰ τούτων τῶν σχοι νίων ὑποσκελίσαι· τὰ διαβήματα τῶν ἀπροοράτως ἐχόντων, & τιθέασιν καὶ ἐχόμενα ἧς τις έτριψεν ὁδοῦ προσκόμματα, & καὶ σκάνδαλα εἶπεν. Λογισμοί δέ εἰσιν οὗτοι ὑποβαλλόμενοι τοῖς καλῶς καὶ κατ' ἀρετὴν ὁδεύειν προαιρουμένοις. Αλλ' ὁ γνοὺς ἑαυτὸν ὅτι οὐκ αὐτάρκης ἐστὶν πρὸς τὸ ἀβλαβὴς ἀπὸ τῶν τοσούτων διαμεῖναι, πρὸς Θεὸν καταφεύγων, δύναμιν αὐτόν. Στ. θ'. Ἵνα μὴ κατ' ἐμοῦ πολλὰ διαλογισάμενοι Β συνηθῶσιν, μὴ ἐγκαταλείπῃς με, φύλαξόν με ἐν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου, καὶ ὑπὸ τὴν χεῖρα την κραταιάν σου, ἀφ᾿ ἧς οὐδεὶς δύναται ἁρπάσαι, ἢ ἐπαρθῆναι ἀλαζονικῶς κατ' ἐμοῦ ὡς ἁλῶντος (33) ὑπ' αὐτοῦ. Στ. ιβ'. Γλωσσώδη τὸν μάχιμον καὶ λοίδορον ἔοικε λέγειν. Οὐδεὶς γὰρ τῶν τοιούτων ὅσον ἐν τῇ γεώδει προαιρέσει, κατευθύναι (34) δύναται ἀεὶ στρεβλού- μενος ἐκ τοῦ μάχιμος εἶναι· φιλαμαρτημένων γὰρ τὸ χαίρειν μάχαις καὶ ὕβρεσιν καὶ λοιδορίαις. Διδ καὶ τὸ κατευθύνεσθαι ὑπὸ ἀρετῆς οὐ δυνατὸν ἔχειν τὸν τοιοῦτον. Στ. ε'. ἱκανὴ τυγχάνει αὐτῶν ἡ κακία, εἰ γε- νοίμην αὐτῶν κοινωνός, διασκορπίσαι μου τὴν προστ ευχὴν, καὶ εἴσω τῶν κακιῶν αὐτὴν ὑποβαλεῖν. Στ. δ'. Ὁ δὲ Σύμμαχος· « Ετι γὰρ καὶ ἡ προσε ευχή μου ἐντὸς τῶν κακῶν αὐτῶν· ἐκτιλήσονται ἐν χειρὶ πέτρας οι κριταὶ αὐτῶν. Ἀκούσονται ῥήσεις μου ἡδίστας· ὥσπερ γεωργὸς ὅτ' ἂν βήσσῃ τὴν γῆν, ὡς ἐσκορπίσθη ἡμῶν τὰ ὀστᾶ παρὰ τὸν ᾄδην. » Στ. η'. Πρὸς σέ, ὦ Κύριε, ἦρα τοὺς ὀφθαλμούς μου, ἐλπίσας ἐπὶ σέ. Διὸ « μὴ ἀντανέλῃς τὴν ψυχήν μου, » ὡς τέλεον αὐτὴν ἐκπεσεῖν. Εἰ γὰρ καὶ δι- εσκορπίσθη τὰ ὀστᾶ ἑκάστου ἡμῶν παρὰ τὸν ᾄδην, ἀλλ᾽ οὖν ἐλπίζω ὅτι συνάξας ἀποκαταστήσεις αὐτὰ τῇ οἰκείᾳ συμφωνίᾳ καὶ ἁρμονία. Οὗ γενομένου τῇ σῇ ἀγαθότητι, οὐ μόνον οὐκ ἀναιρεθήσεται, σοῦ φυλάττοντός με, ἀφ' ἧς συνεστήσαντό μοι παγίδος. » Οὐκ ἐκ μόνης δὲ ταύτης, ἀλλὰ καὶ ι ἀπὸ σκανδάλων τῶν ἐργαζομένων τὴν ἀνομίαν » φυλάξῃς με. Στ. η'. Ευκαίρως οἷα δὴ ἀποκεκλεισμένος εἰς τὰ ἐσώτατα τοῦ σπηλαίου, προσεύχεται λέγων κατὰ τὸν Σύμμαχον· « Εξω ποίησον ἀπὸ συγκλεισμοῦ τὴν ψυχήν μου, ο σαφῆ δὲ καὶ τὰ λοιπά. Κατὰ ἀν- αγωγὴν δὲ ἡ κακία καὶ ἡ δυσσέβεια πᾶσα, ὥσπερ φρουρά τις ένδον τὰς ψυχὰς περιλαβοῦσα κατείχεν, ἀφ᾿ ἧς φυλακῆς ἑκάστη ἀναπέμπει την προκει ἀπαιτεῖ. Διὸ καὶ ἀπαγγέλλει τα περιεστηκότα σθαι. EXPOSITIO IN PSALMOS. A fia imbutis, quam non palam proferunt, sed velut laqueum abscondunt, captiosis eam argumentis velantes : quin etiam funes, implicitas videlicet iniquitates, et sermones callide compositos et con- textos extendunt, ut pedes irretiant recte ambu- lantium. His funibus gressus imprudentium supplan- tare cogitant, illosque juxta viam cujusque dispo- nunt qui scandala hic et offendicula vocantur. Non alii autem sunt ab argumentis, quibus homi- nes impugnant, ad virtutem egregie festinantes. Justus cum sciret se non eum esse qui tot ac tantis inimicis virtute sua resisteret, ad Deum se reci- pit auxiliumque flagitat. Ideo etiam eos denuntiat quibus impugnetur. PSALMUS C D PSALMUS to. EDIT. VERS. 9. Ne dominentur in me qui multa cogita- verunt, ne derelinquas me, custodi me in umbra alarum tuarum, et sub manu potenti tua, e qua nemo me eripiet; nequando exaltentur gloriose de me, velut si ab eis captus fuissem. VERS. 12. Linguosum profecto vocat pugnacem et maledicain. Nullus enim eorum, quandiu terrestria sentiet, dirigi potest semper agitatus quia pugnari peccatorum enim lætari de pugnis et conviciis et superbia. Unde qui ita disponuntur virtute dirigi nequeunt. CXL. VERS. 5. Ea foret eorum malitia, si cum eis cominunicarem, quæ orationem meam perderet, et calaınitatibus me subjiceret. VERS. 6. Symmachus autem : «Adhuc enim ora- tio mea in malis eorum. Evacuabuntur in manu petræ judices eorum. Audient verba mea dulcissi- ma, sicut agricola quando terram scindit; ita ut dissipentur ossa nostra secus infernum. › VERS. 8. Ad te, Domine, levavi oculos meos, sperans in te. « Ne auferas animam meam, ne omnino cadat. Etiamsi secus infernum dissipata sint ossa cujusque nostrum, spero tamen te illa denuo coaptaturum et coagmentaturum. Quo facto per bonitatem tuam, non solum non capiar, te custodiente, ‹ a laqueo quem statuerunt mihi;› sed etiam ‹ a scandalis operantium iniquitatem › CUI- stodies me. CXLI. VERS. 8. Haud inepte velut in intima spelunca inclusus, precatur juxta Symmachum dicens : • Educ animam meam de claustro, › nota sunt et cætera. Versum mystice interpretantibus videbun- tur malitia et omnis impietas animam velut cater- va obsessam et interclusam tenere, a qua custodia liberari desiderans quisque ad Dominum istis votis ID. (33) Forsitan άλῶντος pro ἁλόντος, o in w muta- (54) Lego κατευθύνθαι, vel potius κατευθύνε

του Α μένην εὐχὴν, ὡς ἐπινεύσοντα τὸν Κύριον ἔληλω θέναι ἐπὶ τὸ ἐξαγαγεῖν ἐκ δεσμῶν δεδεμένους, καὶ ἐξ οἴκου φυλακῆς καθημένους ἐν σκότει· οὐ πάντων δὲ ἔστιν τοῦτο λέγειν, « Εκβαλε ἐκ φυλακῆς τὴν ψυχήν μου, ο ἀλλ᾽ ἢ τῶν δυναμένων διὰ καθαρότητα καρδίας, καὶ χωρὶς τοῦ σώματος τούτου ἐπιβαλεῖν τῇ θεωρίᾳ τῶν γεγονότων. Ὁ δὲ Ακύλας, « Εξω άγαγε ἐξ ἀποκλεισμοῦ τὴν ψυχήν μου· , ὡς ἐν εἰρ κτῇ γάρ τινι καὶ δεσμοτηρίῳ (35) κατείχετο, τῶν πολεμίων τῇ θύρᾳ τοῦ σπηλαίου προσκαθημένων· ὑπισχνείται δὲ τῆς σωτηρίας τυχών ὕμνοις τὰς εὐεργεσίας αμείβεσθαι. Στ. α'. Ὁ μὲν τρίτος ψαλμὸς ἐπιγέγραπται· «Ψαλ μὸς τῷ Δαβὶδ ὁπότε ἀπεδίδρασκεν ἀπὸ προσώπου ᾿Αβεσαλώμ τοῦ υἱοῦ. » Ενταῦθα δὲ, ο Οτε αὐτὸν ὁ υἱὸς κατεδίωκεν· › οὐχ οὕτω δὲ δεινὸν τὸ φυγεῖν ἀπό τινος ὡς ἐκεῖνον διώκειν. Ενδέχεται γὰρ καὶ ἐξ ὑπονοίας μόνης φεύγειν. Το μέντοι τὸν διωκόμενον ἐλαύνεσθαι ἐμφαίνει τὴν ὠμότητα καὶ ἀγριότητα τοῦ διώκοντος. Φησὶν οὖν• Πολλῶν ἐπιδεὴς ὤν, κατο έφυγον πρὸς σὲ, ἐπιστάμενος ἀκριβῶς ὅτι πληρώ- της με πάντων ὧν ἐλλειπής είμι, ἐνωτισάμενος τὴν δέησίν μου, « ἐν τῇ ἀληθείᾳ ν τῷ εἰπόντι· « Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια. » Η ἐπεὶ ἐν εἰκόνι καὶ σκιᾷ τέως λατρεύω, εύχομαι καὶ τὸ λοιπόν μοι δοθῆναι, ἔστι δὲ τὸ ὑπερβῆναι τὴν τυπικὴν θεραπείαν ἐπὶ τῷ γυμνή τῇ ἀληθείᾳ σου προσβαλεῖν, ἵνα πνεύματι καὶ ἀλη θείᾳ σοι προσκυνήσω. • Επάκουσόν μου ἐν τῇ δι καιοσύνῃ σου, ο δικαιώσας με ἐν αὐτῇ· ἡ γὰρ ἐμὴ δικαιοσύνη ὡς οὐδὲν ἐναντίον σου λογισθήσεται. Διὸ καὶ ἀξιῶ ὅλως, μὴ εἰσέλθῃς εἰς κρίσιν ο μετ' ἐμοῦ. Εἰμὶ γάρ σου δοῦλος, καὶ κριθῆναι πρὸς σὲ ἡ ἐπὶ σοῦ φοβοῦμαι· ἐξετάζεις γὰρ οὐ τοὺς λόγους, ἢ τὰ ἔργα μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν πρόθεσιν, ἀφ᾿ ἧς ταῦτα. Οθεν τῶν ζώντων οὐδεὶς, κἂν ἀκροτάτην ἀρετὴν ἔχῃ, δικαιωθῆναι ἐνώπιόν σου δυνήσεται. Πάντες γοῦν οἱ δίκαιοι συγκρίνοντες τὴν σφῶν δικαιοσύνην τῇ σῇ, ἀπὸ διαθέσεως ἀληθευούσης φασίν, ο ὡς φά κος ἀποκαθημένης πᾶσα ἡ δικαιοσύνη ἡμῶν ἐναντίον σου. » Δικαιούμεθα δὲ δωρεάν τῇ αὐτοῦ χάριτι διὰ πίστεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἔχοντες τὴν δικαιοσύνην τὴν χωρίς... φανερωθεῖσαν, μαρτυρουμένην ὑπὸ τοῦ νό μου καὶ τῶν προφητῶν. Στ. γ'. Ἔστι μὲν κατὰ ἀναγωγὴν καὶ τὸν διάβολον εἰπεῖν. Οὐ παύεται γὰρ ἐκεῖνος διώκων. Πῶς οὖν ἀπαλλαγείημεν τοῦ διώκεσθαι; Εἰ τόπον εὕροιμεν ἔνθα εἰσελθεῖν οὐ δύναται. Καὶ ποῖος οὗτός ἐστιν ἀλλ᾽ ἢ ὁ οὐρανός; Καὶ πῶς δυνατὸν εἰς τὸν οὐρα νὸν ἀναβῆναι; Νῦν ἄκουσον Παύλου λέγοντος· « Τα ἄνω φρονεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ καθήμενος· ο καὶ, ο Ἡμῶν τὸ πολίτευμα ἐν οὐρα νοῖς. — Εταπείνωσεν εἰς γῆν τὴν ζωήν μου.» Πολε λὰ σημαίνει τῆς ταπεινώσεως τὸ ὄνομα· ἔστι γὰρ καὶ ἀρετῆς ταπείνωσις, ὡς ὅταν λέγει, « Καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ DIDYMI ALEXANDRINI clamat, ut orationi annuens, accedat et vinctos e vinculis, et sedentes in tenebris ex domo eustodiæ educat. Non omnibus usurpanda hæc verba : « Educ de custodia animam meam, sed iis tantum qui purificato corde et deposito hoc corpore, rerum contemplationi indulgere possunt. Aquilas autem: • Educ e claustro animam meam, quasi arcto in carcere includeretur ; hostibus speluncæ portas obsidentibus. Promittit se, salute accepta, lymnis beneficia celebraturum. PSALMUS , VERS. 1. Tertius psalmus jam inscriptus est : B elpsi David, cum fugeret a facie Absalom, dilii sui. llic autem : c Quando eum filius persequebatur. Minus periculum instat ei qui fugit, quam ei quem persequuntur. Fieri enim potest ut quis sola mala suspicione fugiat. Quando autem fugientem perse- quuntur, apparet persequentium crudelitas et feri- tas. Ait igitur : Multis cum egerem, ad te confugi, certus te mihi omnia largiturum quorum indigeo, ubi auribus precem ineam perceperis. Addit, ‹ in veritate, › seu quia Deus : ‹ Ego sum veritas dixit, seu quia hoc innuere velit: Ego qui te nunc in imagine et umbra colo, oro ut et cætera consequar, ut cultum prætergressus qui per figuram fit, in nuda veritate ad te accedam, ideoque spiritu el ve- ritate adorem. ‹ Exaudi me in justitia tua. › Justi- ficans me in ipsa; nam justitia mea tanquam nibil coran te reputabitur. Quamobrem te oro, ‹ ne intres in judicium mecum. Ego enim servus tuus, et judicari coram te aut a te nolo; nam scrutaris tu non sermones tantum et opera, sed etiam con- sideras qua mente hæc perficiantur. Unde non est inter homines, vel perfectissina virtute instructos, qui coram te judicari possit. Omnes igitur justi, justitiam suam cum justitia tua conferentes, since- ro corde dicunt, tanquam nihil esse coram te oninem nostram justitiam. Justificamur autem gratis gratia Dei per fidem Jesu Christi justitiam haben- tes quæ absque... apparuit, quam lex et propheta confirmant. VERS. 3. Poteris etiam hæc anagogice interpre- tari de diabolo : non cessat enim ille nos persequi. Qui igitur a persecutionibus ejus liberabimur? Quando locum invenerimus quem ille intrare ne- quit. At quis iste locus, nisi colum ? Et qua ra- tione ad cœlum ascendemus? Audi nunc Paulum dicentem : • Quæ sursum sunt quærite, ubi Chri- stus est in dextera Dei sedens ® ; » et : e Conver- salio nostra in coelis 8. ' Humiliavit in terram vitam meam. › Perniulta designat vox humiliatio : est enim vi:tutis humiliatio, ut in illo : ‹ Cor con- tritum et humiliatum Deus non despiciet "., Ca- - C CXLII. . D Joan. xiv, 6. ss Coloss. 111, 1. "Philipp. 111, 20. * Psal. L, 19. (55) Lege δεσμωτηρίω, nisi placeat formam Alexandrinam agnoscere. EDIT.

ἐξουδενώσει. » Εστιν καὶ ἀπὸ συμφορῶν ταπείνωσις Α καὶ ἀπὸ ἁμαρτημάτων. Ενταῦθα μέν τοι τὴν ἀπὸ τῶν συμφορῶν λέγει· διὸ καὶ ἐπήγαγεν « Εταπεί νωσεν εἰς τὴν γῆν τὴν ζωήν μου· ἐκάθισέν με ἐν σκοτεινοῖς, » καὶ ὅτι ι ὡς νεκροὺς αἰῶνος. » Διπλῆν λέγει τὴν συμφορὰν, ὅτι καὶ ἐν σκοτεινοῖς, καὶ ὅτι ὡς νεκροὺς αἰῶνος, τὴν αἰχμαλωσίαν καὶ τὴν φυγήν αἰνιττόμενος. Επειδή γάρ ἐστιν καὶ ἐν σκοτεινοῖς, οἶδε τί πράττειν λύχνον ἅψαντα, μετὰ ἐπιτάσεως δεῖξαι βουλόμενος τὴν ὑπερβολὴν τῶν κακῶν, καὶ τῷ ὀνόματι τῶν νεκρῶν ὤγκωσε την τραγῳδίαν. • Νεκροὶ δὲ αἰῶνος » εἶεν ἂν καὶ οἱ τῆς ἐν Θεῷ ζωῆς ἐστερημένοι· περὶ ὧν φησιν· « "Αφες τοὺς νεκροὺς θάπτειν τοὺς ἑαυτῶν νεκρούς. » Στ. ς'. Ταύτην « τὴν ἄνυδρον γῆν, καὶ τὰς παρα πλησίους ψυχὰς ἀνύδρους τόπους οὔσας διέρχεται τὸ πνεῦμα τὸ ἀκάθαρτον, οὐχ ευρίσκον παρ' αὐταῖς μου νὴν ἢ ἀνάπαυσιν. Πλὴν εἰ καὶ ἐν ἀνύδρῳ τυγχάνου- σιν ἐστερημέναι τῶν φαύλων ὑδάτων, διώκουσι τὸν Κύριον ἐπὶ τὸ ὡς ὄρθρον ἕτοιμον εὑρεῖν αὐτὸν, ὅτε καὶ ἤξει αὐταῖς ὡς ὑετὸς πρώϊμος καὶ ὄψιμος. Διὸ καὶ ἔνυδροι γενήσονται, πηγὰς ἐν αὐταῖς ἔχουσα: ὕδατος ζῶντος άλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Στ. θ'. ᾿Απὸ ἑνὸς ἐχθροῦ καταδιωχθείσης τῆς ψυ γῆς αὐτοῦ, ὡς ἀρτίως εἶπεν, ἀπὸ πλήθους ἐχθρῶν ἐξαιρεθῆναι νῦν παρακαλεῖ. Αλλ' οὐ μάχονται αἱ οὔ το διάφοροι λέξεις· τῶν μὲν γὰρ ἀρχηγέτην τῆς κακίας ἐχθρὸν ἕνα εἶπεν· τὴν δὲ στρατιὰν αὐτοῦ πληθυντικῶς ἐκάλεσεν ἐχθρούς. Απαιτεῖ δὲ τὸ ἐξαι ρεθῆναι ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν δικαιότατα, ἐπείπερ πρὸς οὐδένα ἢ πρὸς αὐτὸν μόνον κατέφυγεν. Στ. ι'. ο Δίδαξόν με, ο φησί, μὴ εἰδέναι μόνον, ἀλλὰ καὶ ι ποιεῖν τὸ θέλημά σου. » Οὐ γὰρ τὸ ἐπίσ στασθαι αὐτῷ, ἄνευ τοῦ ἐνεργεῖν, ἁγιαστικὸν καὶ μακαριοποιόν ἐστιν, ἀλλ' ἐνεργούμενον καὶ πραττό μενον. Διὸ καὶ ὁ Σωτήρ φησιν· « Οὐ πᾶς ὁ λεγό- μενος (36), Κύριε, εἰσελεύσεται εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἀλλ' ὁ ποιῶν τὸ θέλημα τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς. » Φανερῶν δὲ ὅτι ὁ ποιῶν τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐπίσταται αὐτὸ, οὐ πάντως τοῦ εἰδότος καὶ ποιοῦντος. Τούτῳ συνάδει καὶ τὸ, • Μάθετε καλόν ποιεῖν. » Τίς δὲ αὕτη ἡ μάθησις τοῦ θείου θελήματος, ἡ ἑξῆς σημαίνει λέξις, ὅτι ὁδήγη- σις τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστιν εἰς τὴν εὐθεῖαν γῆν. » Ο γὰρ μαθὼν τὸ ἐν ἠθικαῖς ἀρεταῖς τοῦ Θεοῦ τὸ θέ- λημα, οδηγηθήσεται δωρεᾷ Θεοῦ ὑπὸ Πνεύματος ἁγίου τοῦ ἐνεργοῦντος ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν πᾶσιν. Γῆ δὲ εὐθεῖα ἢ ἡ ἀγαθὴ καὶ καθαρὰ καρδία ἐστὶν, ἐν ᾗ ὁ Ἰησοῦ καρποφορήσει σπόρος, ἢ ἡ τῶν πραέων. Στ. ια'. ι Ενεκα τοῦ ἡ ἐπικεκλημένου • ὀνόματός σου, ο σὸς χρηματίζω ο ζήσεις με ἐν τῇ δικαιοσύνη σου, » κατὰ ταύτην δικαιῶν με. Οὕτω γὰρ συμβήσε- ται τὸ ζήσεσθαί με ἐν αὐτῇ· εἰκότως δὲ εἰς μέλλοντα χρόνον ἐνέκλεινεν τὰ ζήσεις με, · ἐπείπερ ἐνταῦθα ὥσπερ τὰ ἄλλα ἀγαθὰ μερικῶς, οὕτω καὶ τὸ ζῆν ἔχομεν, ζησόμενοι τελείως τὸ τηνικαῦτα ὅταν φανε- ΟΙ EXPOSITIO IN PSALMOS. lamitatibus etiam interdum et peccatis humiliarur. B – C Hic de calamitatibus quæstio: unde ubi dixit : • Humiliavit in terram vitam meam, . addit : e colo locavit me in tenebris: > et hoc quidem sicut mortuos sæculi. › Duplici igitur calamitate premi- tur: nam in tenebrosis est et sicut mortui sæculi, captivitatem videlicet et fugam intendens. Quando in tenebrosis est, nihil agere potest, nisi accensa lucerna; ut autem vehementius malorum suorum magnitudinem exprimat, non dubitat ad pingen- dam tragœdiam, vel nomen mortuorum usurpare. ‹ Mortui sæculi fortasse non alii ab iis qui vita in Deo destituuntur, de quibus ait: Sine ut mor- tui sepeliant mortuos suos”. > VERS. 6. Hanc terram sine aqua, › el animas similiter dispositas, loca scilicet arida, pertransit immundus spiritus, quærens requiem et non inve- nit. Licet autem aridæ sint animæ, ab aquis destitutæ, persequuntur tamen Dominum, ut quasi mane paratum inveniant eum, et veniat eis quasi pluvia temporanea et serotina”. Ita enim irriga- buntur, et fient in eis fontes aquæ viva, salientis in vitam æternam ”. VERS. 9. Modo dixit unum inimicum animam persequi, nunc autem orat, ut ab inimicorum turba liberetur. Varia tamen ista eloquia non inter se pugnant: nam inimicum vocavit malitiæ princi- pem; bic autem fautores ejus pluraliter inimicos dicit. Merito igitur orat, ut ab inimicis redimatur, quando ad ueminem nisi ad Deum solum confu- git. VERS. 10. • Doce me, inquit, non ut cognoscam modo, sed ut faciam voluntatem tuam. » Non enim scientia absque operibus sanctitatem et beati- tudinem consequimur, sed virtutem operando et perficiendo. Unde etiam Salvator dicit: • Non omnis qui dicit mihi, Domine, intrabit in regnum cœlorum: sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in cœlis est 98. › Declarat enim eos cognoscere vo- luntatem Patris, qui eam faciunt ; non autem fa- ciunt eam omnes qui cam cognoscunt. Quibus consentit etiam illud : • Discite bonum agere. Quæ autem sit hæc voluntatis Dei scientia, indicant quæ sequuntur: in rectam terram › videlicet a D Spiritu sancto deduci. Nam qui voluntatem Dei in virtutibus didicerit, ducetur gratia Dei a Spiritu sancto, qui omnes ad veritatem perducit. Terra autem recla vel terra mitium est, vel cur bonum et mundum, in quo Jesus fructus dabit. VERS. 11. . Propter, invocatum nomen tuum tuus vocor; ‹ vivificabis me in justitia tua, › se- cundum illam me justificans. Hoc enim modo in ea vividcari licet. Haud inepte ad futurum tempus refert illud, vivificabis me, › cum his in terris sicut cætera bona ita et vitam ex parte tantum ha- beamus ; perfecte autem tunc vivemus, quando re- st Joan. 18, os Matth. vi, 21. Luc. 1x, 60. ” Matth. x11, 43. » Ose. VI, 14. 3. (56) Lege λέγων μοι, ut in Novo Testamento (Matth. ν::, 21). Επιτ.

DIDYMI ALEXANDRINI ρωθῇ ὁ Χριστὸς ἡ ζωὴ ἡμῶν. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ δι- καιοσύνη τοῦ Θεοῦ, ἐν ᾗ ζήσεται ὁ προσβαλὼν αὐτῇ. Στ. β'. Ἀπὸ τῶν πραγμάτων τὰς προσηγορίας ἐποιήσατο. • Σὺ ο γάρ, φησίν, « Ελεός μου, ο παρὰ σοῦ γὰρ ἐδεξάμην τὰς τοῦ ἐλέους πηγάς· σὺν κατα- φυγή μου, ο πρὸς σοῦ γὰρ πᾶσαν ἀνθρωπίνην βοή θειαν ὑπερβὰς καταφυγών διεσώθην· σὺ < ἀντιλή πτωρ μου, ο τῆς γὰρ σῆς ἀπολαύσας ῥοπῆς κρείττων ἐγενόμην τῶν πολεμίων· σὺν ῥύστης μου καὶ ὑπερ- ασπιστής μου, ο σὺ γάρ με καὶ περιέφραξας πολε- μούμενον, καὶ ἐῤῥύσω πολιορκούμενον. Τὴν εἰς σε τοίνυν ἐλπίδα σχήσω βεβαίαν. Στ. δ'. Ἐπεὶ πάντα ἃ ἐποίησεν ὁ Θεὸς, μένει εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν Ἐκκλησιαστὴν, ἑκάστη γενεὰ βλέπουσα αὐτοῦ τὰ ἔργα, ἐπαινεῖ αὐτὰ ὑπὲρ πάντα ἔπαινον τυγχάνοντα αὐτὰ ὁρῶσα. Καὶ ἀπαγγέλλου- σιν τὴν δύναμίν σου, καθ᾽ ἦν εἰς ὑπαρξιν ήγαγες απ τά. Αὕτη δέ ἐστιν ἡ σοφία καθ᾽ ἣν πάντα πεποίηκας. Δύναμις δὲ καὶ σοφία σου τὸ γέννημα τὸ Μονογενής σου· Χριστὸς γὰρ Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία. Στ. ε΄. Οσοι μὲν εἰλήφασι τῆς ἁγιότητος τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ τῆς δόξης αὐτοῦ μεταποιοῦνται, καὶ μεγα λεπρεπῶς ὑμνοῦσι τὸν οὗ ἡ ἁγιότης καὶ ἡ μεγαλοπρε της δόξα αὐτῆς. Οὐ ψιλὴ δὲ προφορὰ (37), ἀλλὰ πεδ ταύτης ἔργοις καὶ ὀρθῇ διαθέσει ἁγίως καὶ ἐπιδόξως, ἀλλὰ καὶ μεγαλοπρεπώς νοοῦντες, ἐνεργοῦντες καὶ λέγοντες. Στ. ιγ'. Κρατεῖ Θεὸς πάντων ἃ διὰ τῆς σοφίας αὐτ τοῦ καὶ τοῦ Λόγου πεποίηκεν, καὶ παντοκράτωρ ἐστίν. Εἰ δὲ καὶ τῶν αἰώνων ἐστὶ ποιητής (εἴρητα: γάρ, « Δι' οὗ καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησεν»), καὶ αὐ τῶν ἄρα βασιλεύει· λέγει δὲ καὶ Παῦλος· «Τῷ δὲ βα- σιλεῖ τῶν αἰώνων ἀφθάρτῳ, ἀοράτῳ, μόνῳ σοφῷ Θεῷ. Εἰ οὖν ὁ Πατὴρ βασιλεὺς τῶν αἰώνων, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἡ βασιλεία ἐστὶ πάντων τῶν αἰώνων. Είη οὕτως δὲ καὶ ἄναρχος, καὶ ἀτελεύτητος ὑπάρχει ἡ βασιλεία αὐτοῦ, καὶ πρὸ τῶν αἰώνων καὶ μετ' αὐτοὺς βασι- λεύοντος αὐτοῦ. «Κύριος» γάρι βασιλεύων τὸν αἰῶνα καὶ ἐπ᾿ αἰῶνας καὶ ἔτι· › καὶ, « Ὁ Θεὸς ἡμῶν βα- σιλεὺς πρὸ αἰῶνος, ο τουτέστι πρὸ παντὸς αἰῶνος. ᾿Ακολούθως δὲ τῇ βασιλείᾳ καὶ ἡ δεσποτεία αὐτοῦ παρατείνει εἰς πάσας τὰς γενεάς, καὶ δεσπόζει μὲν τῶν ὑπὸ χρόνον καὶ γενεὰν ὄντων, βασιλεύει δὲ τῶν ὑπεραναβεβηκότων τὰ πρόσκαιρα διὰ τὸ σκοπεῖν τὰ μὴ βλεπόμενα καὶ αἰώνια. Στ. ιδ. Τάχα καταπίπτειν οἷοίτε εἰσὶν οἱ ἐν ἐπισ θυμίαις καὶ φαύλοις λογισμοῖς ἄνευ πράξεως ὄντες κατεῤῥαγμένοι δὲ, οἱ ἐνεργητικῶς ἁμαρτάνοντες. Πλὴν ἑκατέροιν βοηθῶν, τοὺς μὲν ὑποστηρίζει, ἐν τελλόμενος ἑκάστῳ, ο Οὐκ ἐπιθυμήσεις τὴν γυναῖκε τοῦ πλησίον σου, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ τὸν «Μή σε νικήσει κάλλους ἐπιθυμία, ο παραινῶν διὰ σοφοῦ ἀνδρός. * 12ο velabitur Christus, vita nostra. Ipse enim justitia Dei, in qua vivificandus qui adhæret ei. est A PSALMUS CXLIII. Vers. 2. Usu compertum habet quod hic profi- tetur. Nam «lu, » inquit, « misericordia mea, » qui me misericordiæ fontibus irrigasti; tur refugium aneum, » contemplo enim hominum auxilio ad te confugi et servatus sum ; tu e susceptor meus, nam calcari tuo incitatus hostes superavi; tu ‹ li- berator meus et protector meus, nam praesidio tuo lacessitum muniisti et obsessum eruisti. In te igitur spem firmam habebo. PSALMUS VERS. 4. Quando quæ Deus fecit, Ecclesiaste te- B stante”, in æternum maneant, generatio quæque Dei opera contemplans laudat ea, licet omni laude majora videantur. Annuntiant quoque virtutem tuam qua in lucem prodierunt. Hæc autem nil sliud præter sapientiam juxta quain omnia fecisti. Virtus autem et sapientia tua unigenitus Filius tuus ; nam Christus Dei virtus et Dei sapientia ". VERS. 5. Qui sanctitatem Dei susceperunt, simul et gloriam ejus adipiscuntur et magnifice eum ce- lebrant cujus sanctitas et magnifica gloria ejus. Non voce tantum laudant Deum, sed et prius ope- ribus et recta mente sancte et egregie, imo et ma- gnifice sentiunt et agunt et loquuntur. VERS. 13. Dominatur Deus in omnes quos sa-C pientia sua et Verbo suo condidit, et summo imperio utitur. Imo et sæcula fecit; nam dictum est: • Per quem fecit et sæcula ". » Unde et in sæcula regnat, juxta illud Pauli : ‹ Regi sæculo- rum immortali, invisibill, sapienti soli Deo ". Quod si igitur Pater rex sæculorum est, regnum quoque Filii regnum omnium sæculorum est. Ha regnum hujus principio et fine carebit, et ante sæ- cula et post sæcula regnantis. Nam Dominus re- gnans sæculum et in sæculum, et ultra '. . Et alias : • Deus noster rex ante seculum ', . hoc est aute omne sæculum. Cum tale sit regnum ejus, et do- minatio sese in omnes generationes extendat opor- tet. Dominatur quidem in eis qui tempore et gene- D ratione comprehenduntur ; regnat autem in eis, qui caduca prætergressi sunt, mirabilia et æterna me- dilaudo. VERS. 14. Ruunt fortasse, qui non opere quidem, sed desideriis et sermonibus pravis errant ; elisi autem sunt, qui operibus peccant. Attamen utrisque auxiliatur; hos enim fulcit, mandans unicuique: • Non concupisces uxorem proximi tui ³, › et cæ- tera ; illos autem exhortatur per sapientis eloquia : ‹ Non te vincat formæ concupiscentia *. › Ruentes ** Eccle. 1, 4. Cor. 1, 24. * Deut. v, 21. Prov. vi, 25. CXLIV. Hebr. 1, 2. » Timoth. 1, 17. ' Exod. xv, 18. ' Psal. Lxxiii, (37) Melius quadraret ψιλῇ προφορά (scilicet ὑμνοῦσι). Επιτ.

Α τῷ νῷ. Εἰ δὲ ψάλλειν ἔτι τὸ πρακτικῶς ἐνεργεῖν, τοῖς τὴν ἀγαθὸν τοῦτον ψαλμὸν κατορθώσασι παραινεῖ καὶ διὰ θεολογίας αἰνεῖν τὸν Θεὸν, ὡς ἂν πράξει καὶ νοή σει τελειωθέντες εὐφραίνωσι τὸν Θεόν· « Θυσία ο γὰρ, φησίν, ο αινέσεως δοξάσει με· ι καὶ τῷ δυνα μένῳ προσάγειν αὐτὴν προστάττει τὸ Πνεῦμα· ο Θῦσον τῷ Θεῷ θυσίαν αἰνέσεως. » Στ. γ΄. Τοιούτοις δὲ λογικοῖς δεσμοῖς ἰάσατο τὸν τραυματισθέντα καὶ συντριβέντα ἐν τῷ καταβαίνειν ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ εἰς Ἱεριχώ. Στ. δ'. Ωσπερ ἡ ἐκ Θεοῦ σοφία οὐκ ἔστιν ἐπίγειος, οὐ ψυχική, οὐ δαιμονιώδης, ἀλλ᾽ ἄνωθεν ἐξ αὐτοῦ κατερχομένη, οὕτω καὶ τὸ λόγιον αὐτοῦ οὐκ ἐκ γῆς ὑπάρχον ἀποστέλλεται ἐν τῇ γῇ γινόμενον πρὸς ἕκα στον τῶν διακονεῖν αὐτῷ δυναμένων, τυγχάνον τὸ αὐ τὸ τῷ διδομένῳ ὑπὸ Κυρίου βήματι τοῖς εὐαγγελιζο μένοις δυνάμει πολλῇ. Εἶτα δοθὲν τοῦτο νεμόμενον πλείονας ψυχάς, ἕως τάχους δραμείται λόγος ὢν Θεοῦ, πληρουμένου τοῦ, « Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλ- θεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκου μένης τὰ ῥήματα αὐτῶν. ὁ ᾿Αμα οὖν γέγονεν ἡ ἀνά- ληψις αὐτοῦ, καὶ εὐθέως διέβη ὁ εὐαγγελικός λόγος ἐν πάσῃ τῇ γῇ, ἥτις ἐστὶν ὑπὸ τὸν οὐρανόν. Πρὸς τὰ εἰρημένα φαίνεται ἡμῖν οἱονεὶ ἐν παραβολῆς τρόπου ταῦτα ἐπῆχθαι, τῶν τῆς κοσμικῆς δημιουργίας έργων παρατιθεμένων καθ᾽ ὁμοίωσιν τῇ περὶ τὴν Ἐκκλησ σίαν οἰκονομίᾳ. Ὥσπερ γάρ χιών εἰς τινα καταρ ῥυεῖσθαι (39) τόπον, καὶ πάχνη μετὰ ταῦτα λύεται, Β καὶ ὕδατα προχεῖ, οὕτως ὁ θεῖος Λόγος εἰς Ἰουδαίους ται, τούτῳ τῷ λόγῳ τὸ ἀποσταλὲν τῇ γῇ τοῦ Θεοῦ κατασκήψας τὰ πρῶτα, μετὰ τοῦτο ἐπὶ πάντας διακέ- χυται. Διὸ καὶ ἡ τοῦ λόγου ἀποστολή, καὶ ἡ τοῦ Πνεύ ματος πνεῦσις καλῶς διὰ τῶν κοσμικῶν ἔργων υπο δηλοῦται. Οτι δὴ Λόγου παραγενομένου εἰς κόσμον, καὶ τοῦ Πνεύματος πνεύσαντος, ἐξῆλθεν ἐξ Ιερουσα λὴμ ἐπὶ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ὁ λόγος τῆς ἱερᾶς καὶ σωτηρίου διδασκαλίας. Κατ' ἀλληγορίαν νοήσῃς τὴν χιόνα καὶ τὸν κρύσταλλον καὶ τὴν ὀμίχλην πειρα σμοὺς ἐπαγομένους τοῖς ἁγίοις πρὸς δοκιμήν. Οὗται γὰρ ἀπὸ τῶν ἀντικειμένων δυνάμεων επαγόμενοι ψύ χειν πειρῶνται τὴν ἐν αὐτοῖς ἀγάπην· ἐπείπερ ὡς ψύχει λάκκος, οὕτως ψύχει κακία αὐτῆς (40). «Κατά πρόσωπον τοῦ ψύχους τούτου τίς ὑποστήσεται ; » ΕΙ μὴ ὁ κατὰ Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ τὸν Ἰὼβ καὶ τὸν Ιακώβ τὸν εἰπόντα, « Εγενόμην συγκαιόμενος τῷ καυστικῷ τῆς ἡμέρας καὶ τῷ παγετῷ τῆς νυκτός. ο Πρὸς ταῦτα λήψῃ καὶ τὰ ὑπὸ Μωϋσέως εἰρημένα- • Προσδοκάσθω ὡς ὑετὸς τὸ ἀπόφθεγμά μου, καὶ καταβήτω ὡς δρόσος τὰ βήματά μου, ὡσεὶ ὄμβρος ἐπ' ἀγρόστην (41), καὶ ὡσεὶ νιφετὸς ἐπὶ χόρτον. τῷ γὰρ λόγῳ τὰ ῥήματα Μωϋσέως τούτοις ὁμοιοῦ· λόγιον, διαιρεῖται εἰς πάντα τὰ εἰρημένα. . Στ. ζ΄. Ο προνοητικὸς τοῦ Θεοῦ λόγος ἀποστελλό μενος τήξει τὴν χιόνα καὶ τὰ συναριθμούμενα αὐτῇ. ** ω η. DIDYMI ALEXANDRINI Quodsi autem psallere etiam operar opera iunual, hortetur eos qui bonum hunc psalmum perficiunt, at Deum quoque laudibus celebrent, et ideo mente sinul et opere perfecti Deum laetificent ; nam . Sa- crificium laudis, ait, honorificabit me ',, et illi qui hoc offerre poterit præcipit Spiritus: Sa- crifica Deo sacrificium laudis. › VERS. 5. Spiritualilus his fasciis sanavit Deus vulnera et plagas quibus a Jerusalem ad Jericho itinerans afflictus est. PSALMUS CXLVII. VERS. 4. Quemadmodum Dei sapientia nec terre- stris est, nec animalis, nec damoniaca, sed desur- sum, ex Deo profecta ; ita et eloquium ejus non terrenum, sed terra immissum est ad unumquem- que eorum qui ipsi ministrare possunt, nec differt ab illo verbo qued Deus hominibus tribuit evan- gelizantibus cum virtute multa. Quod eloquium pluribus animis concessum et distributum, usque in velocitaten currit, quia verbum Domini. Ita perficitur illud : ‹ In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum ^. › Vix enim facta Christi ascensione, statim transiit evangelicum verbum in omnem terram quæ sub colo est. Videntur hic nobis omnia quasi per pa- rabolam dici. Similitudinem enim quamdam cum Ecclesiæ constitutione videntur habere opera quæ În rerum natura perficiuntur. Nam uti nivis in locum quemdam descendit, et postea pruina solvi- tur, et aqua produit, ita divinum verbum in Ju- C dæos primum ingruit, et deinde in omnes diffusum cst. Verbi igitur emissio, et Spiritus spiratio egre- gie talibus operibus designatur. Ingresso autem ad homines Verbo, et misso Spiritu, exiit ex Jerusa.. lem in omnem terram sermo sanctæ et salutaris disciplina. Per allegoriam indicant nivis et crystal- lus et nebula tentationes ad probandos sanctos im- missas. Quæ autem ab inimicis potestatibus immit- tuntur, sanctorum charitatem congelare conan- tur. Nam uul lacus congelatur, ita congelat ma- litia charitatem. Ante faciem frigoris bujus quis sustinebit? Nisi forte hæc ad mentem Petri et Pauli interpretaberis, et Job et Jacob dicentis : • Factus sum diei combustus æstu, et glacie no- ctis. » Confer etiam cum his, quæ a Moyse dicta D sunt: Exspectetur ut pluvia eloquium meum, et descendant sicut ros verba mea, tanquam imber super herbam, et tanquam stilla super gramen Qua enim ratione verba Moysis istis similia, eadem emissum terræ Dei eloquium in omnia prædicta dividitur. VERS. 7. Prudens Dei verbum emissum dc cœlo nivem liquefaciet et quæ ejusdem naturæ ; præser- * Psal. xLix, 23. Psal. xvii, 5. • Gen. xxxi, 40. ID. Deut. xxx11, 2. religio fuit, ne forte Alexandrinorum more fuerit scriptum, mutato nempe, quod sæpe illis usu vo- nit, in o et e in ID. (39) Legendum videtur καταῤῥεῖ. EDIT. (40) Forsan legendum αὐτήν, scilicet ἀγάπην. (41) LXX άγρωστιν. Sed verbum mutare nobis

ἀλλὰ καὶ ι πνεύσαντος αὐτοῦ τὸ πνεῦμα, ὕδατα ῥυήσε- ται· › πνεῦμα δὲ τὸν Νότον φασὶν, εἰς ταῦτα μεταβαλ- λόντων τῶν προωνομασμένων τῆς χιόνος καὶ τῶν παραπλησίων· εἰ δὲ καὶ πνευματικῶς καὶ τούτων ἀκοῦσαι δεῖ, ὁ σαφηνιστὴς τοῦ Θεοῦ λόγος τῶν λελα λημένων μετ' ἐπικρύψεως ἀποσταλείς, τήξει τὴν ὁμίχλην, τὸν κρύσταλλον, τὴν χιόνα, ἐπὶ τῷ πότιμα αὐτὰ ποιῆσαι ἅμα τοῦ πνεύματος αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ πνεύσαντος· ἀλλὰ καὶ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἀποστελλόμε νος εἰς τὴν καρδίαν τῶν αὐτὸν παραδεχομένων, τοὺς αὐτοὺς πειρασμοὺς καὶ ἀφανεῖς καταστήσει. Οι τε τῷ πνεύματι ζέοντες, γενναίως τοὺς τοιούτους ὑπομένοντες πειρασμούς, διαλύσουσιν αὐτούς. Στ. β'. "Αγγελοι μὲν ἂν εἶεν οἱ ἐν οὐρανοῖς, δυνά- Β μεις δὲ καὶ τούτων ὑπεράνω τοῖς ὑψίστοις προσήκου σαι, ὑπὲρ τὸ διαγγέλλειν ἀνθρώποις οὖσαι. Ἐν δὲ μόνῃ τῇ παρὰ Θεῷ βεβαιότητι διηνεκεῖ τὸ μακάριον ἔχουσαι, ὁποῖαι καὶ αἱ καλούμεναι παρὰ τῷ ᾿Απου στόλῳ θρόνοι, ενδεικνυμένου τοῦ ὀνόματος τὸ ἐφα ιδρύσθαι αὐταῖς τὸν Θεόν. Τὰς δὲ ὑποκεῖσθαι τῇ θείᾳ καὶ ὑπὲρ κτίσιν μεγαλειότητι· ἐν τούτῳ δὲ καθεστη κυίας αἰεὶ, καὶ τὸ στάσιμον καὶ πεπηγὸς ἐχούσας ἐν τῇ τῆς θείας δόξης ὑποδοχή. Στ. α΄. Οἱ τὸν νέον ἄνθρωπον ἐνδυσάμενοι, ᾄδειν δύνανται μόνοι τὸ καινὸν ᾆσμα, τῷ φρονεῖν καὶ πράττειν τὰ τῆς Καινῆς Διαθήκης, δουλεύοντες και - νότητι πνεύματος, καὶ οὐ παλαιότητι γράμματος. Οι καὶ συμπληροῦσιν Ἐκκλησίαν ὁσίων, κατορθοῦντες τὰ ὅσια Δαυΐδ τὰ πιστά, καὶ ὁσιωτάτην ἔχοντες δικαιο- σύνην πρὸς τὸν Θεόν· δι' ὧν κατορθουμένων αἰνοῦσι τὸν Κύριον (42). Στ. γ΄. Ὁ μὴ ἐπαισχυνόμενος Ἰησοῦν καὶ τοὺς λόγους αὐτοῦ, μετὰ παῤῥησίας σαφῶς καὶ μεγαλοφώ- νως τὰ τῆς θεολογίας προφέρων, αἰνεῖ αὐτὸν καὶ τὸν Πατέρα αὐτοῦ «ἐν ἤχῳ σάλπιγγος. ο Οθεν καὶ οἱ τῆς ἀληθείας κήρυκες ἐπὶ τῷ παῤῥησιέστερον καὶ σαφῶς ἀπαγγέλλειν τὴν διδασκαλίαν, ἐντολὴν ἔχουσιν ὡς σάλπιγγι ἑαυτῶν ὑψοῦν τὴν φωνήν. Εἴρηται γοῦν πρὸς αὐτούς· ο Σαλπίσατε σάλπιγγι ἐν Σιών, κηρύ- ξατε ἐν ὄρει ἁγίῳ μου. » ᾿Αλλὰ καὶ ἡ τῶν νεκρῶν ἀνάστασις, ὅπως πᾶσι τοῖς ἀνισταμένοις φανερά καταστῇ, διὰ σάλπιγγος σημαίνεται ο Σαλπίσει γάρ, καὶ οἱ νεκροὶ ἀναστήσονται ἄφθαρτοι. » Καὶ ἐν ἑτέρᾳ Επιστολῇ· « Εν φωνῇ ἀρχαγγέλου καὶ ἐν σάλπιγγι Θεοῦ καταβήσεται ἀπὸ οὐρανοῦ ἐπὶ τῷ τοὺς κεκοι- μημένους ἐν Χριστῷ ἀναστῆναι. » Ὡς οὖν τὸ πρόσω ταγμα τῆς ἀναστάσεως φανερούμενον πᾶσιν ἐπὶ τῷ δικαίους καὶ ἀδίκους ἀναστῆναι τῷ μεγαλοφώνῳ τῶν ΔΙΔΥ- ΜΟΥ ΕΙΣ ΤΟ τόν) ΕΚΚ. πονήρω παροξυτόνως ἀνάγνωθι, ἵνα σημαίνη τὸ ἀπεχθὲς καὶ ἐπίπονον; EXPOSITIO IN PSALMOS. Spiritum autem dicunt quidam Notum esse, simili. que ratione nivem et cætera interpretantur. Quod - si vero hæc spiritualiter intelliges, verbum Dei ad illustranda quæ obscure dicta fuerant missum, li- quefaciet nebulam et crystallum et nivem, ut, spi- ritum spirante Deo, potui inservire possint. Verbum Dei in corde eorum missum qui illud suscipiunt, easdem tentationes vel occultas reprimet, et qui spiritu fervent, generose illas perferendo, tentatio- nes solvent. A tim vero • spirabit spiritus ejus et fluent aque. PSALMUS CXLVIII. PSALMUS c C VERS. 2. Angeli forte sunt in colis : virtutes autem superius in excelsis, supra munus homi- nibus nuntios ferentium exaltatæ. In sola constanti firmitate, quæ apud Deum, beatitudine fruantur, sicut illi qui ab Apostolo throni dicuntur. Indicat quidem nomen his insidere Deum; illas autem di- vinæ magnitudini subjacere et supra creaturam esse, ita semper constitutas; et divinæ gloriæ tra- ditione stabilitas ac confirmatas. CXLIX. Vers. 1. Præter cos qui novum hominem indue- runt, non est qui novum canticum cantare possit. Quippe qui doctrinam Novi Testamenti sapiunt, in- servientes novitati spiritus, et vetustatem litteræ respuentes. Qui etiam Ecclesiamı sanctorum com- plent, sancta David fidelia perficientes, et sanctita - tem habent justitiam coram Deo : quæ perficiendo Deum laudant. PSALMUS Isa. LVIII, 1. **Joel. 11, 15. "I Cor. xv, 52. Vaticano XXIV, 2. Jam vero ibi nos animadverti- mus, Augustinum sequi presse Origenem, cujus verba nomenque ipsum nos ibi protulimus. Nunc autem videmus Didymum quoque ab Origenis verbis vix discedere. Objiciet aliquis : Quomodo Augusti- nus, Greece prope ignarus, Origenem legebat ? Nen- pe, inquam ego, in Latina Rufini interpretatione quæ jam exstabat; sicut apud eumdem Rufinum legebatur ab eodem Gregorius Nazianzenus, qui Latine inter D CL. VERS. 3. Qui in Jesu et in sermonibus ejus non erubescit, sed palam clara et alla voce divinam do- ctrinam profitetur, laudat Dominum et Patrem ejus in sono tubæ. › Ideo veritatis doctores, ut clarius et altius disciplinam suam prædicent, jubentur quasi tuba vocem suam exaltare ''. Dictum est etiam ad eos : « Clangite tuba in Sion, prædicate in monte sancto meo ". » Mortuorum quoque resurre ctio, ut resurgenti cuique denuntietur, tuba signi- Gcanda : « Canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti > Et in alia Epistola: In voce ar- changeli et in tuba Dei descendet de colo, ut re- surgant qui in Christo mortui sunt. . Quemad modum igitur resurrectionis præceptum organorum` sonitu revelatur, ut omnes justi et injusti resurgant, ita et Dei laus eodem organo proferenda. ‹ Laudate eum in psalterio et cithara. » Quid sit psalterium Thren. iv, 15. • Rufini scripta adhuc superest. Adhuc unum addam. Didymum scripsisse etiam in Ecclesiasten commenta- rios, constabat ex Damasceni Parallelis ubi laudan- tur, p. 685. Nunc in codice Vaticano pervetusto 750, b, in catena ad Jobum perspicue legitur (dic Didymi autem verba ad Job n, 7, sunt: quæ quidem exstant in Junii catena, p. 77, sed perverse adjuncta Polychronio, erepta Didymo. (42) Ita adamussim S. Augustinus in sermone

ὀργάνων, γνωρίζεται ἀκόλουθον καὶ τοῦ Θεοῦ αίνους ταυτῷ τῷ ὀργάνῳ προφέρεσθαι. ο Αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν ψαλτηρίῳ καὶ κιθάρᾳ. ο Ότι τὸ ψαλτήριον καὶ ἡ κιθάρα, καὶ ποίαν ἔχουσι πρὸς ἄλληλα διαφορὰν, ἐν τοῖς προάγουσιν εἴρηται (43). Αἰνετέον οὖν Θεὸν ψάλλοντες ἐν πνεύματι καὶ νῷ· τοῦτο τὸ ψαλτήριον. Τὸ γὰρ πνεῦμα καὶ ὁ νοῦς ἄνωθεν ἐκ Θεοῦ δι' υψη λότητα δογμάτων συνηχεί. Β Στ. ε'. Δηλοῦσθαι νομίζω διὰ τὸ « αἰνεῖσθαι αὐτὸν ἐν κυμβάλοις εὐήχοις, » τὸ δεῖν καὶ φωνῇ τῇ κατὰ προφορὰν ὑμνεῖν διὰ θεολογίας τὸν Κύριον. Παρίστα ται δέ μοι τοῦτο νοεῖν ἐκ τῆς τοῦ ᾿Αποστόλου λέξεως γράφοντος οὕτως ο Γέγονα χαλκός ἠχῶν καὶ κύμβα λον ἀλαλάζον. » Εἰ γὰρ, φησί, μὴ νῷ καὶ γλώσση λαλήσω, μηδὲ ἑρμηνεύων ἕκαστα τῶν ὑπὸ τῆς γλώτ της εἰρημένων, ἀντιλήψει τοῦ ἀκροατοῦ μόνης φωνής ἄνευ διανοίας ἔχοντος, ὡς δοκεῖν αὐτῷ βάρβαρον εξ ναι τὸν λαλοῦντα. Φωνῆς ἤχου μόνον αἴσθησιν ἔχον τος, γίνεται αὐτῷ χαλκὸς ἠχῶν, ἢ κύμβαλον ἀλαλά ζον, κροῦον καὶ περιβομβοῦν μόνον τὴν ἀκοὴν αὐτοῦ. Δοξολογῶμεν τοίνυν Θεὸν, καὶ στη.. προφορά μιμού μενοι τοὺς τελείους δικαίους ἄνδρας· εἴρηται γὰρ περὶ ἑκάστου τούτων τό, « Διήγησις εὐσεβοῦς διὰ παντὸς σοφία· ο ομοίως και, ο Στόμα δικαίου μελετή σει σοφίαν, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ λαλήσει κρίσιν. Ο νόμος τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ, » τουτέστιν νῷ καὶ γλώσσῃ καὶ στόματι ὑμνεῖ Θεόν· εύηχον δὲ κύμβαλον εἶπεν τὴν ἐμμελῆ καὶ μεμουσωμένην φω νὴν, ἀριδήλως σημαίνουσαν τὰ πράγματα. Τὴν δὲ αὐτὴν ὁ κύμβαλον ἀλαλαγμοῦ » φησι προφερόμενον ἐπινίκια κατὰ ἁλόντων καὶ ὑπὸ (χεῖρα) γενομένων τῶν ἐχθρῶν. νει ". Στ. Γ'. Ὅτε πάντα ἐν πᾶσιν ὁ Θεὸς γενήσεται, πληρωθήσεται ἡ προκειμένη λέξις· βοηθῶν γὰρ τῇ ἀσθενείᾳ ἡμῶν, νόησιν πνοῆς θείας ὑμῖν ἐνδίδωσιν, ὡς καὶ περὶ τοῦ πρώτου ἀνθρώπου ἀναγέγραπται τὸ, • Ενεφύσησεν. εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν. » Ζωὴ γὰρ καὶ πηγὴ ζωῆς ὁ εἰπών, « Εγώ εἰμι ἡ ζωή. » Περί ἧς ζωῆς εἴρηται τῷ Πατρὶ, ο Παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς. Ταύτης τῆς μακαριοποιοῦ καὶ ἁγιαστικῆς ζωῆς πνοή εἰς τὸν ἄνθρωπον ἐρχομένη, ζῶσαν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ παρασκευάσει, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν εἰσχαιρικῶς (44) τὸν τούτου τυχόντα, « Ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ. » Ταύτης τῆς δωρεάς μόνος ἀπολαύει ὁ τὸν Ἰησοῦ λόγον δεξά μενος, • Καὶ πιστεύσας τῷ ἀποστείλαντί με, ἔχει ζωὴν αἰώνιον. » Ταύτην τὴν πνοὴν ἄ.. ατω.. ὀρέγει.. τοῖς ὑπεραναβεβηκόσιν τὰ αἰσθητὰ καὶ πατοῦσιν.. τὰ και μένοις λαῷ αὐτοῦ, ὡς εἶπεν ὁ προφήτης περὶ αὐτοῦ· « Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν καὶ στερεώσας τὴν γῆν, ὁ διδοὺς πνοὴν τῷ λαῷ τῷ ἐπ' αὐτῆς, καὶ πνεῦμα τοῖς πατοῦσιν αὐτήν· ο φανερῶν δὲ ὅτι τὴν γῆν. Εἴρηται δὲ καὶ πρός τινος ἀρχαίου. « Πνοὴ δὲ παντοκράτορός ἐστιν ἡ διδάσκου σά με. » #1 εὐχαριστικῶς, DIDYMI ALEXANDRINI et ekhara, et qua ratione acse invicem habeant, A supra dictum est. Laudamus igitur Deum in mente et iu spiritu pallentes ; hoc enim psakerium ; nam spiritus et mens desursum ex Deo propter sublimitateın doctrinarum consonant, Vees. 5. Indicat illud : • laudate eum in eym- balis benesonantibus, › meo quidem judicio, Do- ninum nobis voce distincta celebrandum esse. llunc enim sensum confirmare videtur Apostolus, dicens : « Factus sum velut as sonans, aut cymba lum tinniens s. » Nisi enim, inquit, mente simul et lingua loquar, et interpreter quæcunque lingua preferuntur, audiures inanes tantum voces perci- pient, ita ut eis barbaro sermone uti videar. Dum nil præter vocum sonitus percipiunt, Ait eis æ8.50- nans aut cymbalum tiuniens, aures inaniter pul- sans et circumstrepens. Laudemus igitur Deum distincta voce, sanctos viros imitati. De his enim dictum est : « Narratio justi semper sapientia. . Et alias: Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium, lex Dei ejus in corde ipsius '', » huc est, mente et lingua et ore cele brat Deum. Cymbalum bene sonans vecat suavem et gratam vocem, preclare opera praedicantem, ‹ cymbalum jubilationis » cantum dicit de su- peratis et devictis hostibus. VERS. 6. Quando omnia in omnibus Deus erit, C complebitur boc effatum ; nam succurrens inûrml- tati nostræ, dat nobis spiritus divini mentem, uti de printo homine scriptum est: ‹ Et insufflavit in faciem ejus flatum vitæ, et factus est homo in animam viventem ". » Nam vita et fons vitæ is est qui dixit : Apud te est fons vitæ . . Cujus beatifcantis et sanctideantis vitae fetus, ubi ad hominem venerit, vivam efficit animam ejus, ita ut gratias agens qui tanta adeptus est, dicat : e Et anima mea ipsi vi- Hoc dono non fruitur alius praeter eum qui Jesu sermonem susceperit: « Qui credit in eum qui misit me, habet vitam æternam ". Hunc flatum largietur iis qui terrena despiciunt et ea calcant quae populo subjacent, uti prophet de ipso testa tur : « Sic dicit Dominus Deus, qui fecit coelum, et firmavit terram, et qui dat spirationem populo qui super eam, et spiritum calcantibus eam ", › terram videlicet. Dictum est etiam a vetere quo- dam : ‹ Spiratio autem omnipotentis est quæ me docet 33, D Cor. xiii, 1. Psal. xxxvi, 30. Gen. 11, 7. Jos. XIV, 6. Psal. XXXV, ratione habita græcitatis Didymianæ, vix operarum errori tribuere ausim, qui ex alio quodam adver- bio, v. c. barbaram hanc scripturam ellinxerit. Enie. 4. Ego sum vita '. . De qua vita dictum est Patri : 3) Jes. VI, 47. 33 [82. XLII, 5. » Job xxx11, 8. (43) Confer psal. iv, in titulo. 10. 10 Psal. xx1, 31. (4) Εἰσχαιρικῶς. Vox inaudita, quam tamen,