1155 DIDYMI ALEXANDRINI DIDYMI ALEXANDRINI EXPOSITIO IN PSALMOS. (Angelo Mas, Bibliotheca nova Patrum, t. VII, parte 11, p. 131.) 1156 MONITUM. Venio nunc ad Didymi in Psalmos perquain copiosam et piam lucubrationem. Namque hunc non par- tem, sed integrum Psalmorum corpus explanavisse, certissimo testimonio docet Hieronymus De vir. ill., cap. 109, et in epistola 112, 20, idque passim catenæ tum iss. tum editæ oculis reapse subjiciunt. Jaim etsi multæ Didymi partes in Corderianæ Catenæ voluminibus sunt, attamen longe plures in Vaticanis co- dicibus erant, quos inter prætuli duos, nempe Vat. 1789, perveterem, ubi Didymi auctoritates prolixæ et luculentæ sunt, sed non ultra quinquagesimum psalmum. Reliquas vero Psalterii partes duas, sive Didymi in eas commentarium, benelicio codicis recentioris Vat. 1682, cui connectitur 1683, continuavi. Corderii Catenam initio contuli, deinde hac omissa, Didymum prout in prædictis codicibus erat, multum atque præclarum, secure transcripsi. Modo enim in Corderiano libro nihil erat Didymi, veluti in psal- mis II, IV, V, XII, XIV, XIX, XX, XXII, XXV, XXVI, XXVIII, XXIX, XXX, XLI, XLII, XLIII, XLV, XLVI, XLVIII, LXI, LXII, LXIII, xc1, cxv, cxix. Modo præ nostris oppido pauca, veluti in psalmis 111, x, x|1, xxIII, XXIV, XWWII, XXXI, XXX(V, XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XL, XLVII, LXVI, XCIV, XCVI, CXIV. Alicubi tamen Corderias nova habebat et plura]; sed nos hoc institutum tenuimus, saltem post psalmum xxiii, ut ex Corderiano libro nihil, ex codicibus omnia, ut in marginibus dictum est, exscriberemus sive nota Corderio sive se- cus, nam et lectionum varietas utilis est. Ille est apud Corderium defectus maximus, quod post cxx psal- mum nihil Didymi habetur, nostri vero codices usque in finem Psalterii Didymuni exhibent. Didymi au- tem quæ mens fuerit et institutum in Psalmis explicandis, cognoscimus ex ejus proœmio, ubi, laudatis Novi Testamenti verbis, quæ Psalmorum vaticinia ad Christum referunt, ait hanc sacræ Scripturæ partem spiritali præsertim sensu esse intelligendam. Cæterum citatis a Didymo testimoniis addendum est aliud maximum ore ipsius Christi prolatum Luc. xxiv, 44 : Quæ scripta sunt in Psalmis de me (a). (a) Priores quindecim psalmos Græce et Latine, reliquos Græce tantum edidit cardinalis Mai; iis inter- pretationem nostram adjecimus. EDIT. PATR. ΔΙΔΥΜΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΩΣ ΕΙΣ ΨΑΛΜΟΥΣ, DIDYMI ALEXANDRINI IN PSALMOS. . PROOEMIUM. In Novo Testamento, dictionum de Psalmorum A libro sumptarum testimonia exstant, tanquain a divino Spiritu pronuntiatarum. Paulus quidem in Epistola ad Hebræos ex nonagesimo quarto psalmo · capitulum sumens, sancti Spiritus illud esse di- ctum scribit, dicens : « Sicut ait Spiritus sanctus : Hodie si vocem ejus audieritis *, › et reliqua. Præ- Hebr. 111, 7. Ἐν τῇ Καινῇ Διαθήκῃ λέξεων ἀπὸ τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν παραληφθεισῶν μαρτυρίαι κεῖνται, ὡς ὑπὸ ἁγίου Πνεύματος εἰρημέναι. Παῦλος μὲν ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους Επιστολῇ ἀπὸ τοῦ ἐνενηκοστοῦ τετάρτου ψαλμοῦ κεφάλαιον λαβὼν, ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀπηγγέλθαι αὐτὸ γράφει, φήσας· Καθώς λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ

λία, κηρυττομένου τοῦ Εὐαγγελίου ἐν πάσῃ τῇ κτίσει τῇ ὑπὸ τὸν οὐρανόν· εἰ δυνατὸν πέρατα τῆς γῆς και λεῖσθαι ἐνταῦθα τους βίῳ καὶ φρονήματι περάσαντας την γην. Στ. Θ. Διδύμου ὁμοῦ [καὶ] Θεοδωρίτου (5). Εἰ δὲ περὶ τῶν Ἰουδαίων λέγοιτο, ο Ὡς σκεῦος κεραμέως συντρίψεις αὐτοὺς, ο πληρωθήσεται τὸ, « Υἱοὶ Σιὼν οἱ τίμιοι επηρμένοι ἀργυρίῳ, πῶς ἐλογίσθησαν εἰς ἀγγεῖα ἐστράκινα, ἔργα χειρῶν κεραμέως ; » ώς μη- δὲν ἔτι χρήσιμον ὑπ' αὐτῶν ὑπολείπεσθαι· εἴρηται δέ μοι ταῦτα συμφερομένως τῷ προφήτῃ λέγοντι • Καὶ ἔσται τὸ πτῶμα, » τοῦ ἁμαρτωλοῦ λαοῦ δηλον- ότι, ο ὡς πόλεως εαλωκυίας, καὶ ὡς συντριβή σκεύους ὀστρακίνου εἰς λεπτά. › Ἐξ ὧν (6)... Στ. ι', ια'. Νόει δὲ τὸ, « Καὶ νῦν, βασιλεῖς, ὁ ἀντὶ τοῦ· Κἂν νῦν τοῦ σταυρωθέντος (ἀλλ') ἀναστάντος Β ἐκ τῶν νεκρῶν· καὶ φοβήθητε, οἱ ἄρχοντες, εγνωκότες ὡς ἔστι Θεός· ὅπως ἂν τῆς ἐν φόβῳ δουλείας προ- κοπτικῶς πεπαυμένης, ἀγαλλίασις ὑμῖν ἐπιγένηται. Τοιοῦτον καὶ τὸ, ο Αλαλάξατε τῷ Θεῷ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως, ὅτι Κύριος ὕψιστος φοβερός· ο τοιούτου γὰρ ὄντος, ἀνάγκη μετὰ τρόμου τὴν ἀγαλλίασιν ἔχειν. Στ. ιβ'. Δύναται δὲ καὶ πρὸς τὸ, ο Δράξασθε παι· δείας, ο εἰρῆσθαι δηλοῦν τό· Ἔτι ὄντες ἐν τῷ βίῳ τούτῳ παιδεύθητε. Οὐκ ἀλλότριον τῆς χρηστότητος τοῦ Σωτῆρος τὸ τοῖς παραστάσιν βασιλεῦσιν τῆς γῆς μετὰ τῶν ἀρε χόντων τῶν συναχθέντων κατ' αὐτοῦ, λέγειν τὸ, • Καὶ νῦν, βασιλεῖς, σύνετε. » Εἰ γὰρ καὶ πρότερον ἀγνοήσαντες ἐπεβουλεύσατε, ἀλλὰ συνέντες μετα- νοήσατε, ἡ σύνεσιν λάβετε, ἀναστάντος ἐκ νεκρῶν τοῦ σταυρωθέντος. Ἐντεῦθεν μεταβὰς ὁ λόγος, διδα- σκαλίαν ἐκτίθεται τοῖς ἄρχουσιν καὶ τοῖς βασιλεῦσιν τοῖς ὑπὸ τῇ σιδηρᾷ ῥάβδῳ ποιμανθησομένοις, και φησιν, ὅτι Γνῶντες, ὦ οὗτοι, καὶ συνέντες ὅπως η τίς ἡ δύναμις τοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς εἰληφότος τὰ η κληρονομίαν, καὶ ὁποία τις τυγχάνει ἡ σιδηρᾶ Δίοδος ἡ καθ᾽ ὑμῶν ἐπεγειρομένη, παύσασθε πολε- μοῦντες αὐτῷ· ἀναλαβόντες δὲ μᾶλλον σύνεσιν, ἐπί δοτε ἑαυτοὺς τῇ λογική παιδεία. Στ. ιγ'. Τό, ο ἐν τάχει, ο τῷ, ο Δράξασθε παιδείας, ο ἀποδοτέον καθ' ὑπερβατὸν εἰρημένον, ὡς εἶναι τὸ ἀκόλουθον τῆς φράσεως οὕτως· Δράξασθε παιδείας ἐν τάχει, καὶ ἔτι ἐν τῷ βίῳ τούτῳ τυχχάνοντες μή- ποτε ῥαθυμούντων ὑμῶν ὀργισθῇ Κύριος, καὶ ἀπο- λεῖσθε ἐξ ὁδοῦ δικαίας. · Τὸ δὲ πεποιθέναι, ἐμφαίνε: πίστιν μετ' ἐλπίδος ἀπτώτου βεβαιοτάτην· οὐδὲ γὰρ ἐν τοῖς δοκοῦσι χαλεπωτάτοις καιροῖς ὁ πεποιθὼς ἀπογινώσκει τὴν τοῦ Κυρίου εἰς αὐτὸν παρουσίαν. - Εt Στ. α'. 'Αφίησι δὲ θεὸς πολλοὺς θλίβειν τὸν δίκαιον, διδοὺς ἀφορμὴν αὐτῷ βάρους δόξης, ἀπὸ τῶν ὑπερ- βαλλουσῶν θλίψεων υφισταμένης· καὶ εἴ ποτε ὁ δί- EXPOSITIO IN PSALMOS. A creature universæ quæ sub caelo est. Fortasse etiam C D vocabulo termini eos hoc loco appellare licet, qui vite suæ mentisque excellentia terrenos terminos excelunt. VERS. 9. Didymi simul et Theodoreti. Quodsi de Judaeis dicitur, c Tanquam vas figuli confringes eos;, utique verum evadet illud : < Filii Sionis in- clyti, argento superbientes, quomodo reputati sunt ceu vasa lutea, opera manuum figuli"? Atque hoc aio congruenter prophetæ dicenti : « Et erit ruina, › peccatoris nimirum populi, c tanquam urbis capta, et tanquain vasis lutei minutaţiın contriti ”. Unde... VERS. 10, 11. Intellige autem verba : « nunc, reges, » pro : Etsi nunc crucifixus est, altamen mox resurgel; tinete itaque, o principes, et scitole hunc esse Deum, ut servili timore utiliter deinde cessante, lætitia vobis oboriatur. Sic est etiam illud : ‹ Jubilate Deo in voce exsultationis, que- niam Dominus excelsus terribilis ". > Quod cum ita sit, necesse est non sine tremore exsultationem fieri. VERS. 12. Jam dictio, «Apprehendite discipli- nam, › potest hoc etiam significare: Quandiu hac vita utimini, disciplinam condiscite. Non est alienum a Servatoris benignitate, ut astantibus terræ regibus, cum principibus adversus se congregatis, dicat : e Et nunc, reges, intelligite. Eliamsi enim per inscitiam antea insidiati estis, at nunc edocti resipiscite; vel ad intellectum red- dite, postquam a morte surrexit qui fuerat cruci- fixus. Hinc pergens oratio, disciplinam tradit prin- cipibus regibusque, quos ferrea virga reclurus est, aitque: Heus vos! eruditi jam, et intelligentes quanta sit vis illius qui gentes hæreditatis instar a Patre ac- cepit; et qualis quantaque virga sit adversus vos intenta, ab eo oppugnando desinite; sed prudente potius animo imbuti, rationali vosmet tradite disci- plinæ. VERS. 13. Locutio, e in brevi, o referenda est ad illam : « Apprehendite disciplinam, tanquam fuerit per hyperbaton posita; ut sit dictionis series hæc . Apprehendite disciplinam brevi, dum adhuc hac łuce vitali utimini; ne forte pigrescentibus vobis irascatur Dominus, et de via justa pereatis. - Ver- bum autem confidere fidein denotat, cum spe inde- ficiente, firmissimam. Etenim ne in rebus quidem, quæ videntur asperrimæ, vir pia fiducia pollens, de afſfuturo sibi Domini auxilio desperat. PSALMUS III. Thren. IV, Jer. xix, 11. st Pal. xLI, 5. gitur. Scimus tamen eum nonnisi ex catenis decer- PATROL. GR. XXXIX. - VERS. 1. Sinit Deus hominem justum a multis alligi, dans illi occasionem pondus gloriæ acqui- rendi, quæ ex copia tribulationum conficitur. Et si ptum nobis superesse. (5) Atqui apud Theodoretum nihil hujusmodi le- (6) Desunt in codice paginæ quatuor.

Α ρώσας προφητείας, παραδόξων δυνάμεων γενομένων δι' αὐτοῦ, ἔτι μὴν καὶ ἀναστάντος ἐκ νεκρῶν ; Γνώσε σθε δὲ ἀποβαλόντες τὸ βαρυκάρδιον, καὶ ἐρευνήσαν τες τὰς περὶ τοῦ Ὁσίου Γραφάς. Ερευνήσασι γὰρ ὑμῖν, ἡ καινότης τοῦ πνεύματος εὑρεθήσεται. Στ. ε'. Ταύτην τὴν λέξιν παραλαβὼν ὁ Ἀπόστολος, ἐπήγαγεν αὐτῇ· « Ὁ ἥλιος μὴ ἐπιδυέτω ἐπὶ τῷ παρ οργισμῷ ὑμῶν, μηδὲ δίδοτε τόπον τῷ διαβόλῳ. » Ὁ ταύτην καταδεξάμενος τὴν ἀποστολικὴν προτροπήν, όργισθεὶς οὐχ ἁμαρτάνει, τοῦ κατ᾿ ὀργὴν διακειμέν νου ἐπίμονον αὐτὴν ἔχοντος, ὃν καὶ μηνιαστὴν (10) ἔθος καλεῖν. Βεβαιοί ταύτην τὴν νόησιν τὸ ἑξῆς ἐπι- φερόμενον· « Α λέγετε ο γάρ, φησίν, ὀργισθέντες δηλονότι, « ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, ἐπὶ ταῖς κοίταις κατανύγητε, ο ὥστε ἀναστάντες ἐξ ὕπνου μηδὲν πρά ξαι ἢ εἰπεῖν τῶν ἐν τῇ καρδίᾳ ἐν ὀργῇ διεσκεμμένων. Στ. ζ. Δυνατὸν φῶς τοῦ προσώπου τοῦ Θεοῦ, τὸν χαρακτῆρα τῆς ὑποστάσεως καὶ εἰκόνα αὐτοῦ τοῦ ἀοράτου Θεοῦ εἰπεῖν. Ὅπερ φῶς ἀπεντεῦθεν ἐση- μειώθη ἐφ' ἡμᾶς μορφωθέντας κατ' αὐτόν. Οὐκ ἀγνωστέον ὡς ἀναγινώσκουσί τινες τὸ, ο Τις δείξει ἡμῖν τὰ ἀγαθὰ, » οὕτως. Τὰ ἀγαθὰ οὐ πολλῶν ἐστιν, ἀλλ᾽ ἑνός ἐστιν δεῖξαι· οὗτος δὲ ὁ μονογενής ἐστι τοῦ Θεοῦ Υἱός. Σημαίνει τοῖς οὕτως ἐκλαμβάνουσι τὸ τίς, τὸ ὀνομαζόμενον ιδίως ποιὸν ἢ ἄτομον καὶ μίαν τῷ ἀριθμῷ οὐσίαν. Συγχρῶνται μαρτυρίῳ τὸ, ο Αν θρωπος τὶς εὐγενής· › καὶ ἐνταῦθα γὰρ τὸ τίς δη- λοῖ τὸν ἰδίως ποιόν. Στ. η'. Εἰ καὶ οὗτοι ἀπὸ τῶν ἡδέων αὐτοῖς ἔδοξαν πληθύνεσθαι, ἀλλά γε ἐγὼ προσδοκῶν αἰῶνα μέλο λοντα καὶ μισθὸν ὀρθῆς πολιτείας, πάσης ταραχής ἐκτὸς διὰ τὴν ἐλπίδα γεγονώς, ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθή- σομαι καὶ ὑπνώσω· κοίμησιν καὶ ὕπνον λέγων τὴν ἀπὸ τοῦ βίου ἀναχώρησιν· ὁ ἀποδιδοὺς τὴν αἰτίαν τοῦ κεκοιμῆσθαι καὶ ὑπνωκέναι ἐν εἰρήνῃ, εὐθὺς ἐπήγαγεν· . Ὅτι ἐπ᾿ ἐλπίδι κατῴκισάς με. » Είρη- ται δὲ καὶ ἐν Ωσηὲ πρὸς τὴν ψυχήν, ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ, • Κατοικιῶ σε ἐπ' ἐλπίδι. » Ποιεῖ δὲ τοῦτο Θεός, ἐλπίδα μελλόντων θείων ἀγαθῶν προτείνων τοῖς κατοικιζομένοις ὑπ' αὐτοῦ ἐν διανοητικῇ καὶ πρακτικῇ ἀρετῇ, καὶ ἐν δόγμασιν ἀληθείας, καὶ θεσμοῖς ἐκκλησιαστικοῖς. Στ. α'. Εἰς τὸ τέλος. Χαριστήριος ὕμνος ᾄδεται ὑπὲρ τῆς ἀναφερομένης ψυχῆς ἤτοι Ἐκκλησίας εἰς θείαν κληρονομίαν οὐκ αἰσθητὴν, ἀλλὰ νοητήν· εἰσω. άγονται γὰρ οἱ τὸν Θεὸν θεραπεύοντες κατὰ τὸν ᾿Από στολον εἰς κληρονομίαν ἄφθαρτον καὶ ἀμίαντον καὶ ἀμάραντον τετηρημένην ἐν οὐρανοῖς· εἰς ἣν καλῶν ὁ Σωτὴρ ἔφη· « Δεῦτε οἱ ἐκ δεξιῶν μου οἱ εὐλογη μένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοι DIDYMI ALEXANDRINI mirabilis Christus sit, completis vaticiniis, et stupen- dis miraculis per ipsum patratis, et demum a mor- Tuis resurgens? Quæ vos agnoscetis, si omissa cor- dis duritie, Scripturas de Sancto loquentes scruta- bimini. Namque a vobis scrutantibus novitas spiri- tus invenietur. VERS. 5. Hanc arripiens locutionem Apostolus, mox subjecit: Sol non occidat super iracundiam vestram, et ne detis locum diabolo “. › Qui hanc admiserit apostolicam adhortationem, ad iracun- diam commotus non peccat, quia ille potius qui iram fovet, habet illam perseverantem; quem iræ tenacein mos est appellari. Confirmat hunc loci sensum, quod mox subsequitur, nam Quæ dicitis, » inquit, irati scilicet in cordibus vestris, vide his ‹ ◄ in cubilibus compungimini ; » ita ut somno exper- recti nihil eorum agatis vel dicatis quæ in corde per iram deliberastis. . VERS. 7. Possumus lumen vultus Dei dicere fig ram substantiæ et imaginem ipsius Dei invisibi– His 7. Quod lumen deinceps signatum fuit super nos, ad ejus imaginem conformatos. Non est ignorandum quosdam legere sic: «Quidam ostendet nobis bona. > Nam non multorum, sed unius est, bona osten- dere; hic autem unigenitus est Filius Dei. lis qui ita intelligunt, vocabulum quis (quidam) significat id quod proprie appellatur certa tali qualitate præ- ditum, et individuum, atque una numero substan- tia. Utuntur autem hoc testimonio : ‹ Homo quidam nobilis ss. Nam et hoc loco quis (quidamn) aliquid denotat quod propric tale est. VERS. 8. Quanquam bi jucundis sibi rebus vi- dentur expleri, attamen ego sæculum exspectans futurum rectæque vitæ mercedem, extra omnem perturbationem propter spem constitutus, in idip- sum recumbam et soporabor; reclinationem som- numque dicens ex hac vita discessum. Jam causa narrata, cur recubuerit et in pace dormiverit, sta- tim addit : < Quoniam in pace constituisti me. Quippe etiam apud Oseam dicitur animæ ex per- sona Dei : e Constituam te in paces. Facit hoc autem Deus, futurorum spem divinorum bonoruia exhibens constitutis ab eo in intellectuali practica - que virtute, et in veritatis dogmatibus et ecclesia- sticis legibus. > B C PSALMUS V. D VERS. 1. In finem. Ob gratiarum actionem hy- mnus canitur, pro anima seu Ecclesia ad divinam hæreditaten, evecta, non materialem sed spiritalem. Attolluntur enim Dei famuli, secundum Apostolum, ad hæreditatem incorruptibilem, incontaminatam et immarcescibilem, in cœlis conservatam . Ad quam Servator invitans, ait : « Venite qui a dextris meis estis, benedicti a Patre meo, possidete para- * Ephes. iv, 26, 27. Hebr. 1, 3. Coloss. 1, 15. Luc. xix, 12. * Ose. 11, 3. ¿“1 Petr. 1, 4. (10) Animadverte vocabulum μηνιαστής.

κεκρυμμένα δόλῳ κατὰ τῶν πέλας τυρεύοντα. — Πῶς δὲ ὁδηγεῖταί τις τῇ τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνῃ, ἐξεταστέον· μήπω τ' οὖν ὁ κατὰ τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην (αὕτη δέ ἐστιν ἡ γνησία ἀρετή) προκόπτων ἑπόμενος Θεῷ, κατὰ τὸ, Οπίσω Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου πορεύσῃ, ὁδηγεῖται ὑπὸ τοῦ χορηγοῦντος τὴν ἀρετὴν αὐτοῦ, τοῦ Θεοῦ δηλονότι. Στ. ια'. Καὶ ἐπεὶ ἀνθρώπινον τὸ παρεπίκραναν, σκοπητέον πῶς ἐκλαβεῖν αὐτὸ δεῖ περὶ Θεοῦ εἰρημέ νον. Ὁ Θεὸς ἀναλλοίωτος καὶ ἄτρεπτος ὑπάρχων... ἔχωμεν· τὰ γὰρ ἡμέτερα ὡς ἐκείνῳ ἐγγιζόμενα νο μίζεται, οἷον ἡ λήθη ἦν ἔχομεν περὶ αὐτοῦ, ὑπολαμ βάνεται αὐτοῦ εἶναι. Περὶ ἡμῶν γοῦν εἶπεν· • ελάθου νόμου Θεοῦ σου, κἀγὼ ἐπιλήσομαι τέκνων σου. Ομοιον τῷ ῥητῷ τούτῳ τὸ γραφόμενον ὑπὸ Παύ- λου· « Εἴ τις ἀγνοεῖ, ἀγνοεῖται·, δῆλον ὅτι ὑπὸ τοῦ εἰπόντος πρὸς τοὺς φαύλους· « Αποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ, ἐργάται ἀνομίας· οὐδέποτε ὑμᾶς ἔγνων. » Ως οὖν ταῦτα ὁ παραπικραίνων ἑαυτοῦ τὸ ἦθος, διὰ τῆς πικροτάτης κακίας αντάξια πάσχων ὧν ἔδρασεν, οίε- ται τὸν Θεὸν κατ' αὐτοῦ πικράζεσθαι. Εἶπεν γοῦν τοῦτ' αὐτὸ ψυχὴ δίκῃ ὑποπεσοῦσα ψήφῳ Θεοῦ δι' ἁμαρτή- ματα· . Εγώ παραπικραίνουσα παρεπικράνθην, ὅθεν καὶ συνορῶσα τὴν τοῦ κρίματος ἀκολουθίαν εἶπεν· « Δίκαιός ἐστιν ὁ Κύριος, ὅτι τὸ στόμα αὐτοῦ παρεπίκρανα. Στ. 16'. Ρηθείη τὰ προκείμενα καὶ περὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας, εὐφρανθέντων πάντων τῶν κα ραδοκούντων αὐτοῦ τὴν ἐνανθρώπησιν· ἠλπίζετο γὰρ αὕτη τοῖς προφήταις καὶ τοῖς νοοῦσι τὰς προφητείας· ἐπεδήμησεν γὰρ ὁ Θεὸς Λόγος σάρξ γεγονώς προς... Β Λόγος» γάρ, φησί, « σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν. Οὕτω σκηνώσαντος αὐτοῦ, εἰς αἰῶνα ἀγαλλιά- σονται οἱ ὑποδεξάμενοι αὐτὸν ἐν ἑαυτοῖς· ὄψονται γὰρ τοῦ κατασκηνώσαντος ἐν αὐτοῖς διὰ σαρκὸς Λό γου τὴν δόξαν ὡς Μονογενοῦς παρὰ Πατρός, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. » Οὐ τοῦ χρόνου τούτου εἰς αἰῶνα ἀγαλλιώμενοι, ἔργῳ θεασάμενοι τὴν ὡς Μονο- γενοῦς παρὰ Πατρὸς δόξαν, οι φασίν· « Εἰ καὶ ἐγνώ καμεν κατὰ σάρκα Χριστόν, ἀλλὰ νῦν οὐκ ἔτι γινώ- σκομεν· › ἔχοντες θεωρίαν τῆς δόξης αὐτοῦ, καθ' ἣν Μονογενής παρὰ Πατρός ἐστιν. Οπλον καὶ στέφανος ὁ θυρεός, ὅπλον διὰ τοὺς πολεμοῦντας, στέφανος διὰ τοὺς νικῶντας· ὅπλον διὰ τοὺς στρατιώτας συγκακοπαθήσοντας, στέφανος διὰ τοὺς βασιλεύοντας. Στ. α'. Θειοτέραν δὲ νόησιν ὁ ψαλμὸς ἔχων, ἐν ὕμνοις ἐμπεριέχεται· εἰς δὲ τὸ τέλος ᾄδεται τῷ τε λεώτατα εἶναι τὰ περὶ τῆς ὀγδόης θεωρήματα. Την πνευματικὴν δέ τις ἔχων περιτομήν, Θεῷ περιτέ- μνεται· τὴν δὲ σαρκικήν, οὐ πάντως· διό φησιν ὁ προφήτης « Περιτμήθητε τῷ Θεῷ ὑμῶν, καὶ μὴ πε ριτέμνεσθε τὴν σάρκα τῆς ἀκροβυστίας ὑμῶν· » καὶ πάλιν· « Πάντα τὰ ἔθνη ἀπερίτμητα σαρκί, ὁ δὲ οἶκος Ἰσραὴλ ἀπερίτμητοι καρδίαις αὐτῶν. » Ὥσπερ τοίνυν ὁ αἰσθητῶς περιτεμνόμενος περιαιρεῖ τι τοῦ το EXPOSITIO IN PSALMOS. - A sus proximum molimina. - Quomodo autem bomo 'Ez- dirigatur a justitia Dei, quærendum est. Ille scilicet qui secundum Dei justitiam (talis enim est germana virtus) proficiens in sequendo Deum; juxta illud : ● Post Dominum Deum tuum ambulabis”;› ille, inquam, a largiente sibi virtutem Deo ducitur VERS. 11. Quia humanum est exacerbari, consi- derandum superest quomodo id de Deo dictum in- telligi oporteat. Deus cum sit immutabilis... habe- mus. Nostra enim tanquam ei propinquantia æsti- mantur, veluti oblivio qua cirea Deum nos labora- mus, Dei esse reputatur. Ergo de nobis dixit: ‹ Oblitus es legis Dei tui; ego quoque obliviscar filiorum tuorum ”. › Simile est dicto huic, quod Paulo scribitur: Si quis ignorat, ignoratur &; videlicet a Deo qui dixit improbis : Discedite a me, operarii iniquitatis; non novi vos". › Similiter ergo qui mores suos exacerbat, dum acerbissimæ suæ nequitiæ paria meritis experitur, is e contrario existimat Deum sibi esse exacerbatum. Hoc ipsum itaque dicit anima pane supposita decreto Dei pro- pter peccata : • Ego exacerbans exacerbata fui. Unde et cernens judicii effectum ait: Justus est Dominus, quoniam os ejus exacerbavi s. D VERS. 12. Hæc dici possunt etiam de Servatoris adventu, gestientibus cunctis qui ipsius incarnation nem exspectabant. Sperabant enim hanc prophetæ et quotquot prophetias intelligebant. Venit quippe Dei Verbum, caro factum ad... . Verbum, eniu • C «caro, inquit, factum est, et habitavit in nobis s. Sic eo inhabitante, æternaliter exsultabunt, qui eum intra se receperunt. Videbunt enim habitantis intra ipsos incarnati Verbi gloriam quasi Unige- niti a Patre plenum gratiæ et veritatis *., llaud hujus temporis seculo exsultant, qui reapse vide- runt gloriam quasi Unigeniti a Patre; qui aiunt : «Etsi agnovimus secundum carnem Christum, nunc tam jam amplius non cognoscimus ",, habentes contemplationem gloriæ ejus, qua Unigenitus a Patre est. Armatura et corona scutum est; armatura, pu- gnantibus, corona victoribus; armatura militibus laborum patientibus, corona. regnantibus.. PSALMUS VI. D VERS. 1. Cum di vinioren sensum psalmus habeat, ss Ose xr, 10. 8: Ose IV, us ibid. u Cor. v, 16. "I Cor. xiv, 38. hymnis continetur. In finem autem canitur, quia perfectissimæ sunt illa de octava contemplationes. Jam qui spiritalem habet circumcisionem, Deo cir- cumciditur; qui carnalem, non item. Idcirco ait propheta : « Circumcidimini Deo vestro, et nolite circumcidi in carne præputii vestri *. » Et rursus : · ‹ Cunctæ gentes incircumcise carne, domus autem Israelis incircumcisi cordibus suis ". » Sicut ergo- qui materialiter circumciditur, partem aliquam ** Luc. xus, 26. Thren. 1, 18. Joan. 1, 14.. 6º Jei. iv, 4. Jer. 1x, 26.

Α Στ. ια'. ᾿Αγαθῇ προθέσει εύχεται ὑπὲρ τῶν ἐχθρῶν· θέλει γὰρ αὐτοὺς αἰσχυνθῆναι ἐφ᾽ οἷς ἔπραττον, δι' & καὶ ἐχθροὶ τῶν δικαίων καὶ τοῦ Θεοῦ ἦσαν. Ἔστα: δὲ τοῦτ' αὐτοῖς ἐπωφελές· ὁ γὰρ ἐξ αἰσθήσεως αι σχυνθεὶς, καὶ ταραχθεὶς ἐπὶ τῇ ἐνεργουμένῃ ὑπ' αὐτοῦ κακίᾳ, καταγνοὺς αὐτῆς πεπαύσεται τοῦ ἐνερ γεῖν ἔτι. Οὕτω βαιβαιοῦτα: ἡ ἐξήγησις ἐκ τοῦ ἐπι- φερομένου στίχου οὕτως ἔχοντος· « Επιστραφείησαν ταραχθέντες οἱ ἐχθροὶ εἰς τὰ ὀπίσω, μηκέτι τῆς κακίας ἔμπροσθεν ἐλαύνοντες, ἀλλ᾽ ἀνακάμπτοντες εἰς ἣν κατέλιπον ἐνάρετον πολιτείαν. Τοῦτο δὲ αὐτὴ πρὸς ἀγαθοῦ γινόμενον αὐτοῖς, μὴ ἐν ὑπερθέσει χρο νικῇ ἢ ἀνειμένως, ἀλλὰ σφόδρα διὰ τάχους. Στ. α'. Χουσὶ υἱὸς Ἰεμενὶ ἐκλήθη, ἀπὸ τοῦ δήμου ὅθεν ἦν ὁ Σαούλ καὶ ὁ Σεμεῖ καὶ ὁ τὴν ἀγγελίαν και ταμηνύσας τοῦ Σαούλ· υἱὸς δὲ ᾿Αραχὶ, ἀπὸ τοῦ πα τρός· ἀρχιεταῖρος δὲ, ὁ ἄρχων τῶν φίλων καὶ παλαιὸς κατὰ τὴν φιλίαν. Αδει δὲ τὸν ψαλμόν, πρακτικῶς ἅμα καὶ θεωρητικῶς αὐτὸν προφέρων. Εἴρηται δὲ ἐν τῇ ἐπιγραφῇ τοῦ τετάρτου, ὡς πρᾶξιν ψαλμός, θεωρίαν δὲ ἡ ᾠδὴ δηλοῖ· καὶ ἐπεὶ εἰσὶν ἐπιγραφα έχουσαι ψαλμὸν ᾠδῆς, ἡ ᾠδὴν ψαλμοῦ, ῥητέον περὶ αὐτῶν, ὡς ψαλμοῦ μὲν ᾠδή ἐστιν, ἡ περὶ πρακτικῶν καὶ ἠθικῆς παιδεύσεως θεωρία· ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς, ἡ ἀναγκαίως ἐν τῷ θεωρεῖν τὴν ἀλήθειαν παραλαμβα- νομένη πρᾶξις. Πολλὰ γὰρ πράττεται ὑπὲρ θεωρίας τῆς σοφίας, & ψαλμὸν ᾠδῆς, οὐκ ἀπὸ σκοποῦ τις ἐρεῖ. Τούτων ὧδε θεωρουμένων, εἰκότως τὸν προκείμενον ψαλμὸν ᾄδει ὁ Δαυΐδ πρακτικὸν ὄντα, θεωρῶν περὶ ἑκάστου τῶν πραττομένων σοφῶς καὶ πάνυ θεοπρε πῶς· γνῶναι θέλων τί ἕκαστον δηλοῦται ἐκ τῶν οὕτως αἰσθητῶς ἐπιτελουμένων. Ἐκθετέον δὲ καὶ αὐτὰς τὰς τοῦ ψαλμοῦ λέξεις, οὕτως ἀρχομένας. «Κύριε Θεός μου ἐπὶ σοὶ ἤλπισα, » κ. τ. λο Στ. β'. Τίς δὲ οὗτος, ἢ ὁ εἰπὼν, « Σώζων οὐκ ἔστιν πάρεξ ἐμοῦ; » δεληλυθὼς ζητῆσαι καὶ σῶσαι τὸ ἀπολω λὸς, καὶ δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολ· λῶν. Ταῦτα δὲ δηλοί, ὡς ὁ Πατὴρ Θεὸς ὤν, σώζει διὰ Υἱοῦ Θεοῦ Λόγου ὄντος· ὅθεν οὐδὲ ἐν τοῖς προκειμέ νοις διαιρετέον τὴν θεότητα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ὡς ἔδοξέ τισιν (12). Στ. ς'. Λεγέσθω καὶ οὕτως. Υψηλὸν ἐν τοῖς πέρασε τῶν ἐχθρῶν ὀφθῆναι παρακαλεῖ τὸν Θεόν. Οὕτω γὰρ, φησί, τέλος ἕξει τὰ τῆς ἀδικίας, δι' ὧν ἐχθροί μοι, τυγχάνουσι. Λέγει δὲ ἂν καὶ πέρατα ἐχθρῶν τὰς ἀλα- ζονείας, ἐφ᾽ ἃς φθάσαντες, τὸ βέβαιον ἕξειν ἐν τέλε σιν ἀρίστοις νομίζουσιν. Στ. θ'. Μονονουχὶ κατὰ τὴν ἀκακίαν καὶ δικαιοσύ νην τὴν ἐμὴν, ἐπάγαγε σοῦ τὸ κρῖμα· οὕτω γὰρ καὶ δικαιωθήσομαι, ἀδικίας οὐχ εύρισκομένης ἐν ταῖς πράξεσιν μου. Ἀκακίαν δὲ ἐν τούτοις, φησὶν, οὐ τὴν εὐήθειαν ἐκληπτέον, κατὰ τὸ γεγραμμένον. DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 11. Laudabili mentis proposito pro inimi- cis orat; vult enim ipsos pudere actuum suorum, quibus et justorum et Dei hostes erant. Id autem ipsis utile futurum erat; nam qui ex sensu intimo pudorem contrahit, et ob patratum a se scelus per- borrescit, pœnitentia tactus peccare ulterius desi- net. Explanatio hæc confirmatur a subsequente commate Convertantur conturbati hostes retror- sum, › haud ulterius malitia sua provecti, sed ad probam illam quam deseruerant vitam reversi. Quod utinam bonum ipsis, haud post diuturnam moram vel lente fiat, sed valde velociter ! PSALMUS VII. VERS. 1. Chusi Jemini filius dictus est, ex gente B unde Saul et Semei oriundi erant, et qui Saulis nuntium attulit : filius autem Arachi, qui ejus pa- ter erat; amicus summus, id est amicorum prin- ceps, et vetere aniicitia conjunctus. Canit autem psalmum, practice simul et theoretice eum profe- rens. Dictum porro fuit a nobis in quarti psalmi titulo, vocabulo psalmi denotari praxim, cantici vero theoriam ; et quoniam sunt etiam tituli, in quibus scribitur psalmus cantici, vel canticum psalmi, di- eendum est psalmi canticum esse theoriam practicæ vitæ et morum disciplinæ; cantici vero psalmum, illam esse necessario, ad veritatis contemplationem, adjunctam praxim. Multa enim funt supra sapientiæ contemplationem, quæ psalmum cantici haud incon- grue dicas. His ita observatis, apte praesentem psal- C mum cǝnit David in re gesta versantem, speculans simul circa rem quamlibet gestam sapienter ac plane divinitus : cognoscere aveus, quid horum singula significent, quæ materialiter sic aguntur. Sed age ipsa psalmi verba ponemus, quæ ita exordiuntur : ‹ Domine Deus meus, in te speravi, › etc. VERS. 2. Quis vero iste est, nisi qui ait : « Non est qui salvet, præter me?, qui venit quærere et salvare quod perierat, et dare animam suam red- emptionem pro multis. Hæc autem ostendunt, quod Deus Pater per Filium Deum salvat. Quamobrem non est in prædictis verbis distinguenda deitas Pa- tris ac Filii, secus ac quibusdam visum est. Vers. 6. Vel ita dicatur : Excelsum in inimicorum finibus apparere orat Deum. Sic enim, inquit, finem habebit iniquitas, cujus causa mihi inimici sunt. Fortasse etiam fines inimicorum dicit superbiam, in quam elati, firmitatem se habituros in optimis fini- bus arbitrantur. VERS. 9. Nonnisi pro merito innocentiæ ac ju- stitiæ meæ tuam infer sententiam. Sic enim ju- stilcabor, nulla inventa in actibus meis iniqui- tate. Innocentia vero haud hoc loco fatuitas quo- dammodo intelligenda est, juxta illud: ‹ Innocens Isa. xlv, 21. D (12) Innuit Arianos, quibus vivente Didymo adhuc redundabat Alexandria.

δόγματα φέρουσιν οἱ καρποφοροῦντες τῆς ἀληθείας τὰ θεωρήματα. Ταῦτα δέ φαμεν, οὐκ ἀναιροῦντες " τῶν ἀρετῶν τὴν ἀντακολούθησιν, ἀλλ᾽ ἐπεὶ μὴ πρὸς πάσας οἱ μετιόντες ῥοπὴν ἔχουσιν· ἀφ᾽ ἧς δὲ μᾶλλον ἕκαστος μετέχει, τὸ γνώρισμα φέρεται. Διάφοροι γὰρ καὶ ἐν Εὐαγγελίοις ἐντεῦθεν εἰσιν οἱ μακαρι σμοί. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν ἀριθμῷ οἰκείῳ ἡ ᾠδὴ αὕτη τέτ τακται, οὖσα ὀγδόη· ἔχει γὰρ συμφωνίαν πολλὴν πρὸς τὴν ἀναστάσιμον ἡμέραν τοῦ Κυρίου· ἐν ᾗ τρυγετος πολλῶν ἀμπέλων γέγονεν, ἀποσταλέντων τῶν μαθη τῶν μαρτυρῆσαι τῷ ἀναστάντι ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Πάλαι μὲν οὖν ἐῤῥέθη περὶ Θεοῦ· « Ἐν τῷ Ἰσραὴλ μέγα τὸ ὄνομα αὐτοῦ· ἡ νῦν δὲ πεπλήρωται περί αὐτοῦ ἡ λέγουσα προφητεία: « Πάντα τὰ ἔθνη δου λεύσουσιν αὐτῷ· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ τῶν ἐθνῶν προσ δοκία. Διὸ καὶ θαυμαστὸν αὐτοῦ παρὰ πᾶσι τοὔνομα· Β καὶ τὴν αἰτίαν ἐπάγει, τὴν ἀνάληψιν τὴν αὐτοῦ· • Ἐμεγάλυνε γὰρ ἐπὶ πᾶν τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ, κ ἐν ἄλλῳ λέγει ψαλμῷ. Οὐκ ἄλλη δὲ τῆς οἰκονομίας αὐτοῦ ἡ ἐπαρθεῖσα μεγαλοπρέπεια. Τί γάρ ἐστιν ἐν αὐτῇ μὴ ἔχον ἐν μεγάλοις τὸ πρέπον; Αὐτὴ τοίνυν ἐπήρθη, καθίσαντος ἐν δεξιᾷ τῆς μεγαλοσύνης ἐν ὑψηλοῖς, μετὰ τὸ καθαρισμὸν τῶν ἁμαρτιῶν πεποιη κέναι· οὕτω νοητέον, καὶ ὑψηλότερον αὐτὸν τῶν οὐρανῶν γεγονέναι μετὰ τὴν ἀνάστασιν. Νήπιοι δὲ πάντες οἱ προσελθόντες τῇ πίστει, νηπιάζοντες τῇ κακίᾳ. Τοὺς ἔτι δὲ θηλάζοντας οἱ νηπιάζοντες ύπερ- έβησαν ἡλικίᾳ, καὶ τούτοις τὰ μετὰ τὸ γάλα βρώμα κατάλληλον· τοιοῦτοι δὲ πάντες οἱ στραφέντες καὶ γενόμενοι ὡς τὰ παιδία. Στ. δ. Ἔστι δὲ τοῖς ἀκριβῶς κατανοοῦσι προσδο κία τοῦ δύνασθαι μαθεῖν τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς τίνα τρόπον τεθεμελίωται πρὸς οὐσίαν ἐλω θόντα. Λέγοις δ᾽ ἂν καὶ οὐρανοὺς τοὺς τὰ ἄνω φρο νοῦντας, καὶ οὐ τὰ πρόσκαιρα· οὗτοι γὰρ οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ· σελήνην δὲ τὴν Ἐκκλησίαν· καὶ ἀστέρας τοὺς ἀκούσαντας, « Ὑμεῖς τὸ φῶς τοῦ κόσμου· › ὡς εἶναι ταυτὸν τοῦτο τῷ τοὺς ἀνθρώπους ἔργα εἶναι τῶν τοῦ Θεοῦ χειρῶν· . Έργα γάρ, φησί, τῶν χειρῶν σου εἰσὶν οἱ οὐρανοί. » Εἰ μή τις λέγει τὰ μεγαλοφυέστερα τῶν κτισμάτων Θεοῦ γενέ- σθαι χερσίν, τὰ δ' ἄλλα δακτύλοις αὐτοῦ. Σαφη- νίζων δὲ ὡς κατὰ τὸ σῶμα τὸν ἄνθρωπον ἔλαβεν, ἐπάγει τὸ, ο ἢ υἱὸς ἀνθρώπου. » Κατὰ σῶμα γὰρ, οὐ κατὰ ψυχήν, υἱός τις ἀνθρώπου ἐστίν. Μεθ' η δν (14) δεικνὺς τὴν λογικὴν οὐσίαν, ταύτης τὸ μέ- γεθος ἐπιφέρει. Στ. ε'. Οὐκ εἶπε δὲ ὅτι, Έπλασας αὐτὸν, οὐ γὰρ περὶ δημιουργίας, ἀλλὰ προνοίας νῦν διαλέγεται. Εκτραγῳδεῖ δὲ πολλάκις ή Γραφὴ τὴν ἀνθρωπίνην εὐτέλειαν· « Ανθρωπος ο γάρ, φησίν, ο ματαιότητι ὡμοιώθη· αἱ ἡμέραι αὐτοῦ ὡς σκιαὶ παράγουσι· κ καὶ πάλιν· Ανθρωπος, ὡσεὶ χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ· ὡσεὶ ἄνθος τοῦ ἀγροῦ, οὕτως ἐξανθήσει · ὅτι πνεῦμα ˙ Τ. Γ, 26. . EXPOSITIO IN PSALMOS. A quelam ; sed quia non ad omnes virtutes cuncti in- cliuantur : ideo quam quisque magis participat, ex ea peculiariter inclarescit. Hinc etiam in Evangeliis diversæ sunt beatitudines. Sed et in proprio numero ode hæc ponitur, quæ est octava; habet enim con- gruentiam multam cum resurrectionis hominica die, in qua vinearum multarum vindemia fuit, quia missi fuerunt discipuli ad dandum ei qui resurre- xerat testimonium usque ad extrema terræ. veritatis theoremata germinant. Jam vero hæc di- cimus, haud perimentes virtutum nexum atque se Olim quidem de Deo dictum fuit : « In Israel ma- gnum nomen ejus "; » at nunc impletum est de illo vaticinium, quod dicit : « Omnes gentes servient ei”. › Ipse enim est exspectatio gentium. Idcirco admirabile est apud omnes nomen ejus. Cujus rei C causam esse dicit ejusdem assumptionem : « Quo- niam magnificavit super omne nomen sanctum suum s, o in alio psalmo ait. Non est autem alia præ ejus incarnatione elevata magnificentia. Quid enim in ipsa est nisi magnificentissimum ? Ipsa igi- tur exaltata est, illo post expiationem 'peccatorum sedente ad dexteram majestatis in excelsis; et sic intelligendum illud, quod nempe post resurrectio- nem cœlis excelsior factus sit ". Infantes vero sunt omnes, qui accedentes ad fidem, parvuli sunt malitia. lllos tamen lactentes, hi qui parvuli sunt, alate superant, estque ipsis, post lac, cibus dan- dus idoneus. Istiusmodi autem sunt omnes qui con- versi sunt, et effecti tanquam parvuli. VERS. 4. His qui sedulo speculantur, spes quæ- dam est cognoscendi cœlos et in eis contenta, et quemadmodum fundata sint cum primo cœperunt exsistere. Potes etiam dicere cœlos homines qui superna sapiunt et non temporalia. Namque hi rea- pse coeli enarrant gloriam Dei o. Lunam potes in- telligere Ecclesiam. Sidera illos qui audierunt : ‹ Vos estis lux mundi ". › Quare perinde est ac si dicat homines esse opera manuum Dei. ‹ Opera enim manuum tuarum sunt cœli **. › Nisi forte dicit gran- diora opera creaturas esse manu um Dei ; reliqua, digitorum ejusdem. Ut autem ostendal se de ho- minis corpore loqui, addit : c aut alius hominis. Nani corpore non anima quisque est hominis filius. Postea rationalem substantiam esse denotans, hujus praestantiam subjungit. VERS. B. Non dixit, Formasti eum ; neque enin de creatione sed de providentia nunc loquitur. De- plorat autem saepenumero Scriptura humanam vi- litatem : e Homo » enim, inquit, • vanitati similis factus est; dies ejus sicut umbra prætereunt"; › et rursus : ‹ Homo, sicut ſenum dies ejus; sicut flos agri, ita ellorebit ; quia spiritus pertransit in illo, "Hebr. H, 26. » Psal Lxxv, 2. » Psal. Lxxi, 11. » Psal. IV, 4. on Psal. Cl, 14. "I'sal. CALI, 4. • Psal. ITIN, 2. or Matth. (14) Forte legendum μεθ' ὅ, vel μεθ' ἄ. EDIT. PATROL.

Α ρουμένου τοῦ πρότερον εἰρημένου, ἔχοντος οὕτως• Οδός ἀσεβῶν ἀπωλεῖται. » Β Εt Ωριγένους καὶ Διδύμου. Τὸ ἐπετίμησας διόρ- θωσιν σημαίνει· ὅπερ δῆλον ἐκ τοῦ ἔλεγξον, ἐπιτί μησον, παρακάλεσον δηλοῦται γὰρ ὅτι ἐπ' ὠφελεία ἐστὶν ἡ ἐπιτιμία. Στ. ξ. Ρομφαίαι δὲ τοῦ ἐχθροῦ εἶεν ἂν ἴσως αἱ αἱ ρετικαὶ διδασκαλίαι, καὶ αἱ κατ' εἶδος κακίαι, αἱ τινες ἐξέλιπον, ὡς μηκέτι δύνασθαι ὑπεραγωνίζεσθαι ὧν εἶχον πόλεων, καὶ αὐταὶ καθαιρεθήσονται· ἀθροί σματα δὲ αἱ πόλεις παρανόμως συστᾶσαι καὶ διοι- κούμεναι γέγραπται γὰρ περὶ τοῦ ἱδρυσαμένου απ τὰς ὡς « εἴη οἰκοδομῶν πόλεις ἐν αἵμασιν, καὶ ἑτοι μάζων πόλεις ἐν ἀδικίαις· ν ἡ γὰρ ὕλη αὐτῶν ἀδική- ματα, καὶ ἔκχυσις αἱμάτων τῶν σκανδαλιζομένων ἐστίν. Ταύτας καθαιρεῖ ἐπιδημήσας ὁ Σωτὴρ, καθώ ελὼν τὸν ἐχθρὸν τυραννικῶς κρατεῖν θέλοντα, ὧν ᾤετο ἐσχηκέναι πόλεων. Οἱ ταύτην τὴν ἀνδραγαθίαν όμματι θείῳ θεασάμενοι εὐφημοῦντες τὸν ἀριστέα φασὶν, ὡς ἐκ μιᾶς φωνῆς τὴν χαριστήριον προφέ ροντες φωνὴν, ἀρχόμενοι ὧδε· « Κύριε, ὁ Θεός μου, δοξάσω σε, ὑμνήσω τὸ ὄνομά σου· ὅτι ἐποίησας θαυ- μαστὰ πράγματα, βουλὴν ἀρχαίαν ἀληθινήν. Γένοιτο, Κύριε, ὅτι ἔθηκας πόλεις εἰς χῶμα, πόλις τῶν ἀσεβῶν εἰς τὸν αἰῶνα οὐ μὴ οἰκοδομηθῇ. • Ἐπίστησον εἰ σημαίνει τὸ ἀνέγερτον πτῶμα τῆς Ἱερουσαλήμ, τοῦ Σωτῆρος ἐν αὐτῇ σταυρωθέντος, τῶν πολιτῶν αὐτῆς ὄντων λοιπὸν ἀσεβῶν διὰ τὴν Κυριοκτονίαν. Τὸ « μετ' ἤχους, » ἀντὶ τοῦ, οὐ σὺν ἐρημίᾳ ἀλαλαγμοῦ νικη- σάντων τὸ κατόρθωμα ὑπῆρκται. Στ. η'. « Ητοίμασεν ἐν κρίσει τὸν θρόνον αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς κρινεῖ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιοσύνῃ· κρι- νεῖ λαοὺς ἐν εὐθύτητι. » Προτρέπει τὰ προκείμενα αναχωρῆσαι μὲν κακίας καὶ δυσσεβείας, προσελθεῖν δὲ ἀρετῇ καὶ εὐσεβείᾳ. Τίς γὰρ νοῦν ἔχων, πιστεύ σας τοῖς οὕτως ειρημένοις, οὐ φοβηθήσεται μὴ ὑπο- πέσῃ τῷ κρίνοντι ἐν δικαιοσύνῃ καὶ εὐθύτητι, διὰ πράξεις ψεκτὰς καὶ φρόνημα ἀσεβές; Οὕτω γὰρ κρίνοντος αὐτοῦ, ἀναπόδραστον τὸ κρῖμα ἔσται. Στ. ι'. Τούτου δηλωτικὸν τὸ ἐκ προσώπου λεχθὲν τοῦ Θεοῦ· • Καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου· » καὶ τὸ ἐν εκατοστῷ πρώτῳ ψαλμῷ οὕτως ἔχον· « Σὺ ἀναστὰς οἰκτειρήσεις τὴν Σιών, ὅτι καιρὸς τοῦ οἰκτειρῆσαι αὐτὴν, ὅτι ἤκει καιρός. ο Στ. ια'. ι Καὶ ἐλπισάτωσαν ἐπὶ σὲ οἱ γινώσκοντες τὸ ὄνομά σου· ὅτι οὐκ ἐγκατέλιπες τοὺς ἐκζητοῦντάς σε, Κύριε· ο πάσης ἀνθρωπίνης πεποιθήσεως ἀνωτέ ρω χωρήσαντες. Γνῶσιν γὰρ τοῦ ὀνόματός σου ἔχοντες ἀσφαλῆ καὶ τελείαν, ἐπ᾽ οὐδενὶ ἐκείνων ἐλπί- σουσιν· ζητοῦσι δὲ Θεὸν οἱ πάντα παρ' αὐτοῦ θέλον- τες ὑπαρχθῆναι ὁ ἐξ ἑαυτῶν ἔχειν οὐχ οἷοί τέ εἰσιν· ὅθεν οὐκ ἐγκαταλείπονται ὑπ' αὐτοῦ. Ὁσίως καὶ φρονίμως καὶ ταύτης τῆς λέξεως ἀκοῦσαι προσήκει. Εἰ γὰρ νομίσοι τις μὴ ἐγκαταλείπεσθαι ὑπὸ Θεοῦ τὸν ἐν τοῖς βιωτικοῖς εὐοδούμενον, σφάλλεται· πολλοί γὰρ ἀσεβεῖς διάγουσιν οὕτως· ἐπεὶ ὥρα λέγειν τὸν DIDYMI ALEXANDRINI cum illud antea dictun complebitur : « Via impio- rum peribit ". • Origenis et Didymi. Verbum increpasti, emenda- tionem denotat, quod constat ex verbis argue, in- crepa, commone. Videlicet utilitatis causa iucrepa- tionem fieri apparet. VERS. 7. Frameæ įnimici fortasse sunt hæreticæ Joctrinae, et nequitiæ singulæ, quae defecerunt, ita ut jam non possint civitates quas occupabant tueri, quæ et ipsæ destruuntur. Sunt autem turbarum instar civitates impie constitutæ et administratæ. Nam de illarum fundatore scriptum est : Qui ædificat urbes in sanguinibus, qui exstruxit civitates in nequitiis ; : nam materia illarum iniquitates, et effusio sanguinis scandalizantium est. Has destru- xit adventu suo Salvator, inimicum proligans qui B urbes tyrannice retinere volebat, quas se possidere putabat. Jam qui præclarum hoc facinus sublimi oculo spectant, victori plaudentes, una veluti voce, gratiarum actionem concinunt, ita exordientes : Domine Deus, laudabo te, celebrabo nomen tuum, quia mirabilia opera fecisti, consilium antiquum verum. Ita, Domine! quoniam civitates foveam effe- cisti, urbes impiorumn in æternum non adifica- buntur. videsis num irreparabilis Hierosoly- morum ruina denotetur, postquam Salvator ibi ſuit crucifixus, et cives illi deinceps impiorum in nu- mero habiti propter Domini cædem. ‹Cum sonitu,» id est non sine militari clamore vincentibus. VERS. 8. • Paravit in judicio thronum suum; et ipse judicabit orbem terræ in æquitate: judicabit populos in justitia. Adinonent hæc ut a malitia at- que impietate recedamus, et virtutem pietatemque sequamur. Nam quis cordatus, si modo his credat, non extimescet ne in manus incidat juste recteque judicantis propter suos vituperabiles actus et im- pias cogitationes? Etenim tali sub judice damnatio- nem non vitabil. VERS. 10. Rem hanc demonstrat, quod ab ipso Deo dictum est: ‹ Tempore acceptabili exaudivi te " ;, item quod in nonagesimo [centesimo] primo psalmo ita se habet : ‹ Tu consurgens misereberis Sionis, quia tempus miserendi ejus, quia venit tempus. » . Vers. 11. ‹ Et sperent in te qui agnoscunt nomen tuum ; quia non dereliquisti quærentes te, Domi- ne 17. › Videlicet humanæ spei cuilibet superiores effecti. Nam cognitionem nominis tui perfectam ba- bentes, nulli alteri rei confidunt. Deum autem quæ- runt illi, qui omnia ab eo sibi ſieri volunt, quæ ipsi viribus propriis comparare nequeunt. Quamobrem ab illo non derelinquuntur: quod verbum pie atque prudenter intelligendum est; nam si quis putet non derelinqui a Deo hominem, qui mundanis in rebus prospere agat, fallitur: etenim complères impii ita se habent. Secus, Abelem fuisse derelictum 6. Mich. 115, 10. II Cor. v1, 2. C D Psal. c1, 14. 1. Psal. 1,

ἔχειν, ἀρχὴν δὲ λαμβάνειν μετὰ τὸ διάψαλμα τὸ ᾆσμα, εἰκότως ᾠδή διαψάλματος μεταξύ τέθειται. Δειχθήσεται ὡς ᾠδῆς διάνοιαν ἔχει τὰ ἑξῆς, τῶν λέξεων αὐτῶν ἐκτεθεισῶν· « Αποστραφήτωσαν οἱ ἁμαρτωλοὶ εἰς τὸν ᾄδην, πάντα τὰ ἔθνη τὰ ἐπιλαν-, θανόμενα τοῦ Θεοῦ· ὅτι οὐκ εἰς τέλος ἐπιλησθήσεται ὁ πτωχός· ἡ ὑπομονὴ τῶν πενήτων οὐκ ἀπολεῖται εἰς τέλος. που Στιχ. ιη'. Αποστραφήτωσαν οἱ ἁμαρτωλοί, οἱ πο- λεμίων δίκην ἐπιτηθέμενοι (10), εἰς τὸν ᾅδην. Ερ μηνεύων δὲ τίνες οἱ ἁμαρτωλοὶ, ἐπήγαγεν· ὡς τὰ ἐπιλανθανόμενα ἔθνη οὐκ ἀνθρώπους μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀσάρκους δυνάμεις εκλαβεῖν δεῖ. Εἰ γὰρ μὴ ση μαίνει οὐσίαν, ἀλλὰ ποιὸν, ἡ ἁμαρτωλός φωνή, παρωνυμία οὖσα ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας, οὕτως όνο- μαστέον, καταλλήλως τούτοις καὶ τὰ ἔθνη ἐκλήψῃ. " Ὥσπερ δὲ οὐκ ὤν τις ἐν οὐρανῷ τοπικῶς, ἔτι ἐπὶ γῆς περιπατῶν, δύναται ἐκεῖ πολιτείᾳ καὶ νοήσει τυγχάνειν· οὕτω μὴ διατρίβων τις ἐν ᾅδῃ τοπικώς δύναται σημεία φέρειν νεκρότητος, καὶ αὐτοῦ τοῦ ἁμαρτάνειν, ὡς οἰκεῖν αὐτὸν τὸν ᾅδην ἤδη, καίτοι ὄντα ἐν τῇ μετὰ σώματος ζωῇ. Πτωχὸς δὲ λέγεται καὶ ὁ πτωχεύων δί ἁμαρτίαν, καὶ ὁ μέτριος καὶ ἄτυφος, καὶ ὁ χρήζων δέξασθαι παρὰ Θεοῦ. Ἕκαστος δὲ γενητός ἐστι τοιοῦτος. Κατὰ πάντας τούτους τοὺς τρόπους ὁ λεγόμενος πτωχός, μνημονεύεται Θεῷ, κἂν διά τι συμφέρον δόξῃ λήθη τις αὐτοῦ γίνεσθαι· οὐκ εἰς τὸ παντελὲς δὲ παραμένει αὕτη· καὶ διὰ τοῦτο οὐκ εἰς τέλος ἐπιλησθήσεται. Τίνος δὲ διοίσει πτω- χὸς πένητος, προϊόντες ἐροῦμεν, ὅτε ἂν καιρὸς και λέσῃ εἰπεῖν περὶ τούτων. Στιχ. κ. Σύ, Κύριε, ὁ τοὺς ὀγκυλομένους καὶ ἀπαι θαδιζομένους πίπτειν ποιῶν ἀπὸ τοῦ ψεκτοῦ ὕψους, ἀντιταττόμενος τοῖς ὑπερηφάνοις· μή τοίνυν κρατ ταιούσθωσαν, ἀλλὰ κριθήτωσαν ἐνώπιόν σου· ἕψεται γὰρ αὐτοῖς ὑπερβάλλουσα ὠφέλεια. Ερμηνευθείη δὲ τὸ. Μὴ κραταιούσθω ἄνθρωπος, ν ὡς λεχθὲν περὶ δια βόλου· περὶ οὗ εἴρηται ἐν τῇ παραβολῇ τῶν ζιζα- νίων, ὡς ὄντος ἀνθρώπου ἐχθροῦ. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ προφητείᾳ· Οὗτος ὁ ἄνθρωπος ὁ παροξύνων τὴν γῆν. Καὶ ἐπεὶ ὁ ἄνθρωπος οὗτος ἐκραταιοῦτο πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος καθόδου, λέγων· . Τὴν οἰκουμένην ὅλην ἀπολήψομαι τῇ χειρὶ ὡς νοσσιάν, καὶ ὡς ὡὰ καταλε λειμμένα ἀρῶ· οὐκ ἔστιν ὅς διαφεύξεται με ἢ ἀντε εἴπῃ μοι· ο οὐκ ἐνεγκὼν τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων τοὺς μεθ' ὑπερηφανίας αὐτοῦ λόγους, πρεσβείαν προσάγει τῷ Σωτῆρι λέγων· ᾿Ανάστηθι, ὦ Δέσποτα, κατάβηθι πρὸς ἡμᾶς, ἵνα μὴ ἐπὶ πολὺ ὁ καθ᾿ ἡμῶν ὑπερηφανευόμενος άνθρωπος κραταιωθῇ. "Ανθρωπος δὲ εἴρηται ὁ διάβολος, οὐ τῷ θνητὸν λογικὸν ζῶον εξω ναι, ἀλλὰ τῷ θεότητος ἀποπεπτωκέναι ὡσαύτως ἐκείνοις· πρὸς οὓς ὁ Θεός· . Ἐγὼ εἶπα· Θεοί ἐστε, καὶ υἱοὶ 'Υψίστου πάντες· ὑμεῖς δὲ ὡς ἄν θρωποι ἀποθνήσκετε. . Ηγουν ὁ διάβολος ἐπιλέγεται δοκοῦντας εἶναι πλου- σίους ἐν λόγῳ ψευδεῖ, μεθ' ὧν καθέζεται κρύφα, * EXPOSITIO IN PSALMOS. A beat, et post diapsalma revera canticum incipiat, B merito interponitur titulus canticum diapsalmatis. Constabit autem, sequentia habere psalmi sensum, his prolatis verbis: ‹ Avertantur peccatores in in- feruum, omnes gentes quæ obliviscuntur Deun; quoniam non in finem oblivio erit pauperis ; pa- tientia pauperum non peribit in finem. › VERS. 18. Avertantur peccatores, hostium in- star molesti, in infernum. Tum explanans quinam sint peccatores, pergit ita loqui, ut gentes quæ obliviscuntur, homines tantummodo sed immateriales quoque potestates intelligere opor- teat. Nam si non significat substantiam sed qua- litatem vox, peccator, quod nomen a peccato deducitur, pari modo gentes quoque dencmi- nari putabis et veluti qui nondum in coeli: localiter est, quia adhuc in tellure ambulat, alla- men conversatione ac mente illic esse potest : ita qui nondum in infernis locis consistit, polest signa gestare mortis atque peccati, quasi jam in inferis habitet, etsi adhuc in corpore vivit. Porro dicitur pauper, tum qui peccato miser est, tum etiam modestus et humilis, et qui aliquid accipere a Deo indiget. Et quidem omnis homo natus Ita se habet. Jam qualibet ex his ratione dictus pauper, a Dei memoria non excidit, quamvis ob causam ali- quam utilem videatur interdum traditus oblivioni, quæ tamen perpetua non est. Quid autem intersit inter pauperen et inopem, infra dicemus, ubi occa- C sio de his loqui tulerit. D Matth. xını, 28. Psal. LXXXI, 6, 7. ' VERS. 20. Tu es, Domnine, qui tumidos ac fero- cientes a vituperabili celsitudine facis excidere, ac superbis resistis: ne itaque roborentur hi, sed abs te judicentur; hinc enim ipsis summa utilitas acci- det. Possumus etiam interpretari verba Ne confor- tetur homo,› quasi de diabolo dicta; qui in ziza- niorum parabola inimicus homo dicitur ”. Quin etiam in prophetia : Hic est homo exasperans terram. Et quoniam homo hujusmodi validus erat ante Sal- vatoris adventum, aiebatque: Mundum universum manu instar nidi capiam, et tanquam derelicta ova tollam: non est qui effugiat ant resistat mihi; › non ferens hominum genus superbos illius sermones, precem Servatori extollit dicens : Exsarge, Domine, veni ad nos, ne diutius hic qui superbit adversus nos liomo prævaleat. Porro hominis nomine dicitur diabolus, non quod mortale logicum sit animal, sed quia æque ac honines a divina conditione exci- dit : quibus Deus : « Ego dixi : Vos dii estis et Alii Excelsi omnes; vos vero tanquam homines mori- mini 30. Utique diabolus istiusmodi eligit, qui mendacibus verbis divites esse videntur, cum quibus sedet oc- (10) Pro επιτιθέμενοι. Mus fuit Alexandrinis η ponere pro ι. EDIT. PATROL.

ἔστιν τὸ ἑξῆς ἐπιφερόμενον. « Εἶπεν γάρ, φησίν, Οι μὴ σαλευθῶ ἀπὸ γενεᾶς εἰς γενεὰν ἄνευ κακοῦ. » Δηλοῖ τὸ ῥῆμα τῆς ἀλαζονείας αὐτοῦ θράσος ὁμοῦ καὶ ἀναισχυντίαν. Ταύτῃ τῇ φωνῇ ἐπιστήσας τις, ἑρμη- νεύσει περὶ μόνων τῶν ἀνθρώπων, ἐχθρῶν αὐτοῦ κατακυριεύσειν· εἰ γὰρ ἀπὸ γενεᾶς εἰς γενεὰν εἶπεν ἐν τῇ καρδίᾳ ἄνευ κακοῦ μηδὲ πώποτε κεκλονῆσθαι, φανερὸν ὡς περὶ τῶν κατὰ διαδοχὴν ἐχόντων τὸ εἶναι μόνων ἀνθρώπων εἴρηται. Πλὴν οὐδὲ τοῦτο πάντως ἀληθές· τῶν γὰρ ἁγίων πατριαρχῶν καὶ προφητῶν καὶ ἀποστόλων οὐκ ἐκυρίευσεν· μᾶλλον γὰρ αὐτοὶ αὐτὸν ὑπὸ πόδας ἔσχον, τοῦ Ἰησοῦ τὴν ἐξουσίαν ταύτην ὀρέξαντος. Στιχ. ζ'. « Οὗ ἀρᾶς τὸ στόμα αὐτοῦ γέμει, καὶ πι κρίας καὶ δόλου· ὑπὸ τὴν γλῶσσαν αὐτοῦ κόπος και πόνος. » Ο τῆς ἁγιότητος αὐτοῦ ἐκπεσών, τῆς ἀλη θείας καὶ εὐλογίας πόρρω ἑαυτὸν ἀπαγαγών, τὸ στόμα πλῆρες ἔχει ἀρᾶς, δι' ὧν λέγει πειρώμενος ὑπὸ κόλασιν καὶ ἀρὰν ποιεῖν τοὺς ἀπατωμένους. Εχει δὲ αὐτοῦ ὁ λόγος σὺν τῷ δολερῷ πολλὴν δεινό τητα. Διὸ σὺν τῇ ἀρᾷ καὶ πικρίας καὶ δόλου ὁ λόγος αὐτοῦ πλήρης ἐστὶν, στόμα αὐτοῦ καλούμενος· καὶ ἐπὶ τούτων ἐπὶ τὸ βλάψαι καὶ ἀπολέσαι προφέρει ὑπὸ τὴν γλῶσσαν αὐτοῦ· αὐτὴ δὲ ὁ λόγος ὁ δολερός ἐστιν, πόνος καὶ κόπος ὑπάρχει· οὐδὲν γὰρ προσηνὲς ἢ χρηστὸν, ἀλλ', εἴ τι κόπον καὶ πόνον ἐμποιοῦν, προ φέρει. Στιχ. η'. Διὰ πάντων βλαπτικὸς καὶ ἀπωλείας προ θέμενος εἶναι αἴτιος, ἐπιλέγεται δοκοῦντας εἶναι πλουσίους ἐν λόγῳ, ψευδώνυμον λόγον ἔχοντας ἀν- θρώπους· καὶ σὺν αὐτοῖς καθεζόμενος κεκρυμμένως ἐπὶ τὸ λανθάνειν τίς ἐστιν, ἐνεδρεύειν πειρᾶται ἵνα ἀθῶον ἀποκτείνῃ, τρώσας αὐτὸν τοῖς πεπυρωμένοις αὐτοῦ βέλεσιν, θανάτου γὰρ ποιητικὰ ταῦτα, κατα- σπῶντα ἀπὸ τῆς σὺν ἀρετῇ ζωῆς, τὸν ὑπὸ τῶν βελῶν βαλλόμενον. Στίξαι δυνατὸν καὶ οὕτως· Εγκάθηται ἐνέδρᾳ μετὰ πλουσίων· ο μεθ᾽ ὅ στίξαντες ἐπιφέρου μεν, « ἐν ἀποκρύφοις ἀποκτεῖνα: ἀθῶον· › τὸ γὰρ ἐν ἀποκρύφοις ἀμφιβολίαν ποιοῦν, ἑκατέρως δια στέλλεται· ὅπερ ήδη πεποιήκαμεν πρότερον, στίξαν- τες· « Ἐγκάθηται ἐν ἐνέδρᾳ μετὰ πλουσίων ἐν ἀπο- κρύφοις· ἡ ὕστερον οὕτως ἀναγνόντες· « Εγκάθηται ἐν ἐνέδρα μετὰ πλουσίων, ἐν ἀποκρύφοις ἀποκτείναι ἀθῶον. » Πλὴν εἰ καὶ ἐνεδρεύει, πλουσίοις τοῖς προ- ειρημένοις συγκαθήμενος ἐπὶ τῷ ἑλεῖν καὶ ἀποκτεῖναι ἀθῶν, ἀλλά γε ἐπιστατέον ὡς οὐδένα τῶν κατὰ Θεὸν σοφῶν τρῶσαι δύναται ἐνδεδυμένων τὴν πανοπλίαν Θεοῦ. Ὅθεν τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν πένητα έχει, πειθόμενος αὐτὸν ἔχειν ἀλωτὸν, τὸν αὐτὸν ὄντα τῷ ἐμπυριζομένῳ πτωχῷ ἐπὶ τῇ τοῦ ἀσεβοῦς ὑπερηφα νία. Ενεδρεύει ἐν ἀποκρύφῳ οἷα ἄγριος λέων ἐν τῇ μάνδρᾳ αὐτοῦ, τοῦ ἁρπάσαι πτωχὸν διὰ λόγων ἀπα τηλῶν, ἔστιν δ' ὅτε καὶ διὰ πράξεων· ὃν καὶ ἑλκύσει μετὰ τὸ ἁρπάσαι ἐν τῇ παγίδι αὐτοῦ, ἐπὶ τῷ κατα φυγεῖν· θὴρ γὰρ ἄγριός ἐστι, μᾶλλον δὲ αὐτὸ τοῦτο λέων. Πολλάκις γοῦν ἐνεδρεύων, περὶ οἰκονομίας δῆ- θεν ὁμιλῶν, ἐγκρύπτει τὸν περί φιλαργυρίας λόγον· ὡς περὶ σωφροσύνης φθεγγόμενος, τρόπον ἀκολασίας ὑποβάλλε:· οὕτως τὴν Εὔαν ἠπάτησεν ἐν τῷ παρα- $203 DIDYMI ALEXANDRINI sequuntur dimanant. e Dixit euim: Non movebora A generatione in generationem, sine malo. Quæ dietio superbiæ ipsius audaciam impudentiamque demon- strat. Verumtamen hac animadversa locutione, ali- quis interpretari volet, quod hominibus tantummodo inimicis suis dominabitur; nam si a generatione in generationem dixit in corde suo,.se mali expertem nunquam iri commotum, constat de hominibus tantum serie generis sibi succedentibus verba fieri. Atqui ne hoc quidem prorsus verum est, nam san- clis prophetis et apostolis non est dominatus; sed ipsi potius eum pedibus suppositum habuerunt, hanc Jesu potestatem tradente. VERS. 7. c Cujus maledictione os plenum est, et amaritudine ac dolo : sub lingua ejus labor ac do- Jor. Qui a Dei sanctitate excidit, et a veritate ac benedictione se abducit, os habet maledictione plo- num, dans operam scilicet ut pœnæ et maledictioni obnoxios faciat quos ipse decepit. Habet autem oratio ejus multam cum fallacia vim. Propterea ma- ledicto, amaritudine, ac dolo redundat ejus sermo, os ejus appellatus : atque ut noceat et perdal, hae gerit sub lingua sua; talis vero sermo dolosus est, dolor laborque : nihil enim, habet blandum bonum- ve; sed quidquid dolorem laboremque iugerit, id eloquitur. VERS. 8. Cum usquequaque se noxium et exitio sum esse decreverit, deligit sibi socios homines qui divite oratione esse videntur, fallacibus mini- rum verbis utentes: cumque iis clam sedens, ut qui sit lateat, insidias struit, quibus innocentem interimat, igneis suis illum vulnerans telis: sunt enim hæc mortifera, utpote quæ a comite virtutis vita abstrahunt hominem his armis confixum. Atta- men sic etiam interpungere possumus : • Sedet in insidiis cum divitibus ; dehinc facta interpun- ctione prosequemur, ut in occultis innocentem occidat; › nam quia in occultis amphiboliam habet, utrinque interpungi potest : quod nuper primo fecimus interpungendo : . Sedet in insidiis, cum divitibus in occultis. > Postea vero legere malui- mus : Sedet in insidiis cum divitibus, ut in occul- tis innocentem occidat. Attamen quamvis insidia- tur, cum prædictis divilibus sedens ut capiat occi- datque innocentem, nihilominus sciendum est, ab eo neminem, qui secundum Deum sit sapiens, posse feriri, utpote armatura Dei munitum. Unde oculos in inopem intendit, sperans ipsum capere; quisi ille esset pauper, qui uritur ob impii superbiam. • Insidiatur in abscondito ceu sævus leo in spe- lunca sua, ut pauperem dolosa oratione abripiat, et quandoque etiam operibus: quem etiam, postquam laqueo comprehendit, ad apostasiam trahet. Imma- wis enim fera est, imo vero leo. Igitur saepe iusi- dians, dum de parcimonia disserit, latenter avari- tiam suadet; et de pudicitia loquens, luxuriæ ali- quam speciem insinuat. Sic Evam fraudulenter in paradiso ad mandati transgressionem perpulit, B c C D

ἀνθρώπων. Ἐκ τούτου παρίσταται τοῦ κριτοῦ τὸ φιλάνθρωπον. Εἰ γὰρ ὀφθαλμοῖς ἐξήταζεν καὶ βλα- φάροις, ἀνύποιστος ἦν ἀνθρώποις ἡ κρίσις· τῷ δὲ τοῖς βλεφάροις ἑαυτοῦ ἐξετάζειν τὰ κατ' αὐτοὺς, οὐ παρατηρείται πάντα τὰ ἁμαρτήματα τῶν κρινομέ- νων, οὐδὲ οἴου μεγέθους ὑπάρχει ταῦτα. Εν δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν, τοὺς μὲν ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ ἐπὶ τὴν εὐεργε- τούμενον εἶναι, κἂν εἷς πένης ὑπάρχῃ· τὰ δὲ βλέ- φαρα ἐπὶ τοὺς πολλοὺς ἀνθρώπων υἱοὺς, ἵν᾿ αἱ μὲν εὐεργεσίαι δαψιλῶς παῤῥησίᾳ ἐπιτελῶνται· αἱ δὲ κου λάσεις πολὺ τὸ κεκρυμμένον ἔχουσι περὶ Θεοῦ. Καὶ ταῦτα λέξει διανοούμενα, οὐδὲν αἰσθητὸν βλέφαρον ἢ Ετερόν τι τοιοῦτον ἐμφαίνουσιν· ὅθεν καὶ ταῦτα θεοπρεπώς νοητέον. Στιχ. δ'. ο Κύριος ἐξετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν Β ἀσεβή. » Ὁ Χριστός ἐστιν οὗ τῷ βήματι φανερω θῆναι πάντας δεῖ, ἵνα κομίσηται ἕκαστος τὰ διὰ τοῦ σώματος πρὸς ἃ ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθὸν εἴτε κακόν. Εἰπὼν δὲ ὑπὸ Κυρίου ἐξέτασιν γινομένην τοῦ δικαίου καὶ τοῦ ἀσεβοῦς, ἐπιφέρει, ὡς μισεῖ τὴν ἑαυτοῦ ψυ- χὴν, ἡ τὴν κακίαν, οὖσαν ἀδικίαν, ἀγαπῶν, ποιῶν αὐτὴν κολαστέαν, διὰ τοῦ ἁμαρτάνειν· ᾧ ἐναντίον ποιεῖ ὁ δικαίως ἐνεργῶν, ἀγαπῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, καὶ τὸν πλησίον ὡς ἑαυτὸν, ὁ εἰς ἀρετὴν αὐτὸν ἄγων. Οὐ μάχεται τὸ, ο Δίκαιος (10) εξετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν ἀσεβῆ, ν τῷ μὴ ἀνίστασθαι ἀσεβεῖς ἐν κρί- σει· τὸ μὲν γὰρ τοὺς πάντη ἀθέους σημαίνει· τὸ δὲ, τοὺς διὰ τὸ ἁμαρτάνειν καταφρονοῦντας Θεοῦ. Πλέονες γὰρ Γραφαὶ δηλοῦσι τοῦτο, μάλιστα ἡ λέ γουσα, ο Εσται ὁ δίκαιος ὡς ὁ ἀσεβής; » ἐν Γενέ- σει. Στιχ. ζ'. • Επιβρέξει ἐπὶ ἁμαρτωλούς παγίδας, τοῦτ᾽ ἔστι κολάσεις παγιδευούσας, καὶ ἐντὸς ἀρκύων ποιούσας τοὺς ἀγρευομένους· εἰ μὴ ἄρα τὸ παραδι- δόσθαι αὐτοὺς ὑπ' αὐτοῦ ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν καρδιῶν αὐτῶν τοῦτο δηλοῖ, καὶ πάθεσιν ἀτιμίας, καὶ ἀδοκίμῳ νῷ. Καὶ ὅρα εἰ μὴ διὰ τοῦτο ἐπιβρέξει, ἀλλ᾽ οὐ βρά- ξει παγίδας, εἴρηται· ἤδη γὰρ παγιδευθείσιν ὑφ' ἑαυτῶν ἐπιβρέχονται παγίδες. Τοῦτο δηλοῦται καὶ ἐκ τοῦ· • Τοὺς δὲ ἐκκλίνοντας εἰς τὰς στραγγαλιὰς Απάξει Κύριος μετὰ τῶν ἐργαζόμενων τὴν ἀνομίαν. ο Ἐφαρμόσεις πρὸς ἑκατέρας τὰς ἀποδόσεις τὸ οὕτω γεγραμμένον ἐν Παροιμίαις πρὸς τοὺς σκολιούς· • Σχολιὰς ὁδοὺς ἀποστελεῖ ὁ Θεός. • Πρὸς μὲν γὰρ τὴν προτέραν ἀπόδοσιν, κολάσεις εἶεν αἱ σχολιαὶ ὁδοι τοῖς διὰ κακίαν σκολιοίς γεγενημένοις ἐκπεμπόμεναι πρὸς δὲ τὴν ἑτέραν, αἱ παραδόσεις εἰσὶν αἷς παραδί- δονται οἱ ἑκουσίως ἁμαρτάνοντες· αἱ δηλοῦνται διὰ τῶν παθῶν τῆς ἀτιμίας, καὶ τῶν κατηριθμημένων. Στιχ. η'. « Πῦρ καὶ θεῖον καὶ πνεῦμα καταιγίδος ἡ μερὶς τοῦ ποτηρίου αὐτῶν. » Αἱ ἐπίπονοι ἀνταπο δόσεις δηλοῦνται πολλάκις ἐν τῇ Γραφῇ ὀνόματι τοῦ ποτηρίου· ὡς ἐν Ησαΐα· . Εξεγείρου, ἐξεγείρου, Ἱερουσαλήμ, ἡ πιοῦσα τὸ ποτήριον τῆς πτώσεως, τὸ EXPOSITIO IN PSALMOS. A dicto benignitas judicis ostenditur. Nam si oculis simul et palpebris suis exploraret, intolerabile nominibus judicium fieret: nunc cum palpebris suis tantummodo res singulorum exploret, haud omnia judieandorum hominum peccata observari constat, neque horum magnitudo quanta sit. Bene item dicitur, oculos ejus ad eum qui beneficio ami- citur intendi, etiamsi unus de pauperum numero sit; palpebras autem ad multitudinem Gliorum homi- num; ut beneficia quidem copiose alacriterque dentur; at pena multo occullius a Deo prove niant. Atque hac ad litteram considerata, nullam materialem palpebram, aut quidlibet hujusmodi denotant; nam decente Deum modo intelligenda sunt. VERS. 6. c Dominus explorat justum et impium. » Dominus videlicet Christus est, ante cujus ‹ tribu- nal manifestari omnes oportet, ut referat unus- quisque propria in corpore suo, prout gessit, sive bonum sive malum *. › Jam postquam dixit a Do- mino esplorari justum et impium ; subdit, eum odio habere animam suam qui malitiam seu iniquitatem diligens, facit eam poena obnoxiam peccando. Secus vero agit, qui justitiam sectando, animam suam diligit, necnon proximum tanquam seipsum quem etiam ad virtutem deducit. Neque dictio : ‹ Justus explorat justum et impium, › repugnat illi : • Non resurgent impii in judicio : » nam hæc dictio homines omnino Irreligiosos significat: illa Cautem homines qui peccandi tantum causa Deum aspernantur. Multi enim sacræ Scripturæ textus id ostendunt; et illa præcipue Geneseos verba : ‹ Erit justus sicut impius? › D VERS. 7. • Superpluet peccatoribus laqueos, id est penas quæ illaqueant, ac veluti retibus venati- can prædam capiunt : nisi forte hoc innuit, tradi eos a Deo cupiditatibus cordium suorum, et passio- nibus ignominiæ reproboque sensui. Et vide um ideo forsitan dixerit superpluet, et non pluet la- queos : nam jam illaqueatis, adhuc superpluuntur laquei. Id illa quoque dictione demonstratur : « De- Climantes autem in obliquitates adducet Dominus cum operantibus iniquitatem. Utrique sensui accommodabis illud quod in Proverbiis scriptum est de perversis : ‹ Vias perversas aversabitur Deus *. › Nam juxta priorem sensum, pœnæ loco erunt perversæ viæ, hominibus malitia perversis oblatæ : posteriore autem sensu traditiones intelli- guntur illorum, quibus traduntur sponte peccantes : quæ sunt passiones ignominia, et alia ibidem nume rala. Vans. 7. • Ignis et sulphur et spiritus procella. pars calicis eorum. » Molestæ punitiones denotantur sæpe apud Scripturam calicis vocabulo ; veluti in Isaia : . Exsurge, exsurge, Hierusalem, quæ bi- bisti calicem ruinæ, craterem furoris *, › et reli- * Prov. xv, 9. “ Isa. LI', ** II Cor. v, 17. 10. σε Psal. 1, 5. ts Psal. cxxiv, 5. (10) Δίκαιος. Αn legendum Κύριος? EDIT. PATROL.

Α γὰρ, ἔθετο, ἀπόδειξιν τὴν διὰ τοῦ ὡρίσθαι καὶ πε ο Β ποιῆσθαι ἀποστόλους καὶ ἐπισκόπους, δηλοῖ. Στιχ. η'. Κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον τοῦ διατη ρεῖν, καὶ ὁ Σωτὴρ περὶ τῶν μαθητῶν ἔλεγεν τῷ Πατρί· « Πάτερ ἅγιε, τήρησον αὐτούς· ὅτε ἤμην μετ' αὐτῶν, ἐγὼ ἐτήρουν αὐτούς, καὶ ὁ πονηρὸς οὐχ ἤπτετο αὐτῶν. » Εἶπον δὲ κατὰ τοῦτο τὸ σημαινό- μενον, διὰ τὸ ἐν τῇ Γενέσει λεχθὲν περὶ τοῦ Ἀδὰμ πρὸς τὸν ὄφιν· . Αὐτὸς σοῦ τηρήσει κεφαλήν, σὺ δὲ τηρήσεις αὐτοῦ πτέρναν. » Οὐκέτι γὰρ ἐνταῦθα ταυτὸν τὸ, φυλάξαι, καὶ τὸ, τηρεῖν· φαίνεται γὰρ ἐξ αὐτοῦ τὸ, ο Αὐτὸς σοῦ ἐπιτηρήσει κεφαλὴν, καὶ σὺ αὐτοῦ πτέρναν. » Αναπέμπει τὴν εὐχὴν ὁ φάσκων· « Σύ, Κύριε, φυλάξεις ἡμᾶς, ο μετὰ τὸ πάντα ποιῆσαι τὰ παρ' ἑαυτοῦ, ἐν τῷ τηρεῖν τὴν λέγουσαν παραίνεσιν, . Πάσῃ φυλακῇ τήρει σὴν καρδίαν. » Καὶ ἐπεὶ τού- των κατορθουμένων, οὐκ αὐτάρκη πρὸς τὸ ἀνεπιβού λευτον τὰ ὑφ᾽ ἡμῶν σπουδαζόμενα· ι Ἐὰν γὰρ μὴ Κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰς μάτην ηγρύπνησεν ὁ φυ- λάσσων αὐτήν· ο εἱρμὸς ἄγει μετὰ τὸ φρουρηθῆναι ἡμᾶς ὑφ' ἑαυτῶν, προσευχήν προσαγαγεῖν τὴν λέ- γουσαν· « Σύ, Κύριε, φυλάξεις ἡμᾶς, καὶ διατηρή- σεις ἡμᾶς. » Αὐτοῦ γὰρ φυλάττοντος θαρσήσωμεν, ὡς ἀνεπιβούλευτοι εἰς τὸν αἰῶνα ἐσόμεθα· Υψιστος γὰρ ὤν, Δέσποτα, καὶ ἐν ὑψηλοῖς ὑπάρχων κατὰ τὸ προσὸν ὕψος τῇ ἀγαθότητί σου, τοὺς υἱοὺς τῶν ἀν- θρώπων ἐπολυώρησας, κρίνας αὐτοὺς ἀξίους εἶναι τοῦ προστασίαν ἔχειν ἐκ προνοίας τῆς σῆς. Στίχος α', ε', ς'. Εἰ καὶ πρεσβείας τρόπῳ ὑπὸ τοῦ ἁγίου λέγεται ταῦτα, ἀλλά γε οὐχ ὑποκείμενος λήθη Θεοῦ, ἀλλὰ τὰ ἄλλων εἰς ἑαυτὸν ἀναδεξάμενος, λέγει τὰ τῆς αιτήσεως. Πάντα δῆλον ὡς οὐ περὶ αἰσθητοῦ φωτισμού ή ὕπνου καὶ θανάτου τὰ τῆς αἰτήσεώς ἐστιν, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἐκ γνώσεως Θεοῦ φωτισμού. ι Φωτίσατε γὰρ ἑαυτοῖς φῶς γνώσεως, » και, « Προσ- έλθετε τῷ Κυρίῳ καὶ φωτίσθητε. . Γίνεται ὁ φωτι σμὸς οὗτος, οὐ περὶ τὸ τῆς σαρκὸς ὄμμα. Ορατικὸν γὰρ τοῦτο ἡλίου, καὶ εἴ τι ἕτερον αἰσθητὸν φῶς τῶν δρώντων τὸν τῆς δικαιοσύνης ἥλιον, τὸ φῶς τὸ ἀλη θινὸν, ὀφθαλμῶν οὐ σώματος, ἀλλὰ καρδίας ὄντων· τοῦ γὰρ ἔσω ἀνθρώπου ὀφθαλμοὶ αἱ νοητικαί δυνά- μεις. Τῷ οὕτω φωτιζομένῳ ἔπεται ζωὴν μακαρίαν ἔχειν· « Ἐγὼ γὰρ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου, ὁ Κύ ριος λέγει. Ο περιπατῶν ἐν ἐμοί, φησίν, ἐν τῇ σκο- τείᾳ οὐ μὴ μείνῃ, ἀλλ᾽ ἕξει τὸ φῶς τῆς ζωῆς. Ης ζωῆς παραγινομένης εἰς τὸν φωτισθέντα, ἅπ εστιν αὐτοῦ τὸ ὑπνῶσαι εἰς θάνατον, ὑπνοῦντος καὶ ἀποθνήσκοντος τοῦ ὄντος ἐν σκότει τῆς ἀγνοίας. Ὁ γὰρ δοὺς δι' ἀμελείας καὶ ῥαθυμίας εἰς ὕπνον τοὺς ὀφθαλμοὺς αὑτοῦ, εὐθέως τεθνήξεται, ἐκπίπτων τῆς σὺν ἀρετῇ ζωῆς. Ὅθεν φευκτέον τὸν ψεγόμενον ὕπνον τοῦτον καὶ θάνατον, ἵνα πεφωτισμένων τῶν ὀφθαλμῶν τῆς ψυχῆς, ο μηκέτι εἴπῃ ὁ ἐχθρός, Ισχυσα πρὸς αὐτόν· ο πάλαι νομίζων ἰσχυκέναι, ὅτε ἡμάρτομεν. • • Οι θλίβοντές με ἀγαλλιάσονται, ἐὰν σαλευθῶ· ** DIDYMI ALEXANDRINI bum posuit, electionem demonstrat, qua constituti sunt et facti apostoli atque episcopi. VERS. 8. Hac notione verbi c servare, Salvator quoque de discipulis aiebat Patri : « Pater sancte, serva eos quandiu fui cum ipsis, ego servabam eus ", neque hos attingebat malignus. » Hoc au- tem sensu sum hic ego locutus, quia in Genesi di- citur de Adamno serpenti: c Ipse servabit (observa- bit) caput taum ; et tu servabis (observabis) calca- neum illius : « non enim hoc loco idem est obser- vabis et servabis : apparet euim dicenduín esse : lpse observabit caput tuum, et tu vicissim illius calcaneum. » Precatur nimirum dicens : c Tu, Do- mine, custodies nos; › postquam omnia quæ suarum virium erant, praestitit: admonitione nempe illa ob- servata : Omni custodia serva cor tuum. Quanquam his rite curatis, nondum satis adversus omnes in- sidias curæ nostræ sunt : nam Nisi Dominus cu- stodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit eam . » Consentaneum ergo est, postquam nosmet custodierimus, precem pronuntiare dicentem : « Tu, Domnine, custodies nos, et conservabis nos. Etenim eo custodiente, fiducialiter agemus, et tanquam ab insidiis tuti in æternum erimus. Nam cum altissi- mus sis, Domine, et in excelsis habites', prout cel- excelsis habites', prout cel- situdinem bonitatis tuæ decet, filios hominum mul- tiplicasii, dignos eos judicans tutelain providentia tuæ experiri. PSALMUS XII. VERSUS 1, 5, 6. Quanquam orantis specie læc ac sancto viro dicuntur, haud is tamen quasi a Deo oblivioni traditus, sed quasi aliorum persona indu- tus, hanc precem recitat. Prorsus constat, non de materiali lumine, neque de somno et morte verba orationis loqui, sed de lumine quod a Dei cogni- tione nanciscimur: Accendite enim vobismet lu- men scientiæ; › et: <Accedite ad Dominum, atque il- luminamini s. Fit autem hæc illuminatio, non in carnis oculo, qui nonnisi solem aspicit, et si quod est aliud materiale lumen : oculi enim qui solem Justitia aspiciunt, quod verum est lumen, non cor- poris sunt, sed cordis. Namque interioris hominis oculi sunt vires intellectuales. Homini sic illumi- nato vita beata contingit. c Ego enim sum lux mundi, ait Dominus. Qui in me, inquit, ambulat, in tene- bris non manet, sed lumen vitæ habebit ". » Quam vitam postquam illuminatus adeptus est, caret mor- tis somno; dum contra obdormiscit et moritur is qui in tenebris ignorantiæ versatur; nam qui per negligentiam atque socordiam tradit somno oculos suos, statim morietur, ab agenda cum virtute vita Jiscedens. Quamobrem fugiendus est hic vitupera- bilis somnus atque mors; ut sic conservato oculo- rum animæ lumine, ‹ haud queat inimicus dicere : Prævalui adversus eum; › jamdiu se prævaluisse cxistimans, cum nos peccaviunus. ‹ Qui tribulant me, exsultabunt, si motus fuero; D Joan. xvii, 11, 12. Gen. 111, 15. « Pɔal, oxavı, 1. ** Psal. xxx111, 6. • Joan. vult, 12.

δὲ μάλιστα γίνεται τοῦτο, ὅτ' ἂν ἐν ἀνθρώποις πολλὴ κακία σὺν ἀσεβείς γένηται· ὡς λεχθῆναι, «Οὐκ ἔστιν ἔλεος, οὐδὲ ἀλήθεια, οὐδὲ ἐπίγνωσις Θεοῦ ἐπὶ τῆς γῆς· ἀρὰ καὶ ψεῦδος καὶ κλοπή καὶ μοιχεία κέ χυται ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ αἵματα ἐφ' αἵμασιν. » Οὕτω τῶν ἀνθρώπων ἄγαν βλαβέντων, πῶς οὐκ ἔδει τὸν ἀγαθὸν Σωτῆρα ἐπιβλέψαι, ἵν᾽ εἰ εὕροι ἔν τινι ἀφορ μὴν συνέσεως, ταύτην πληθύνῃ, μᾶλλον δὲ πλη- ρώσῃ; εἰ δὲ καὶ ἐκζητοῦντα τὸν Θεὸν, ἵν' εὑρεθῇ ἐκείνῳ; Εμφανίζεται γὰρ τοῖς μὴ ἀπιστοῦσιν αὐτῷ. Στιχ. γ', δ', ε'. Ως εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσ- ελεύσεται σοφία, οὔτε κατοικεῖ ἐν σώματι καταχρέῳ ἁμαρτίας, οὕτως οὐ δέχεται γνῶσιν θείαν ὁ ἔτι ἀνομίας εργαζόμενος· οὐδεὶς γὰρ ἁμαρτάνων ὁρᾷ ἡ γινώσκει Θεόν, κατὰ τὸ γεγραμμένον ἐν τῇ Ἰωάννου Επιστολῇ. "Οθεν ὁ γνωστικὸς εἶναι ποθῶν, σπείρει εἰς δικαιοσύνην, τρυγᾷ καρπὸν ζωῆς, ἵν' οὕτω φω- τίσῃ ἑαυτῷ φῶς γνώσεως. Καὶ ἐπεὶ ἐργάται ἀνομίας τυγχάνουσιν οἱ ἐχθροὶ τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ, ὡς κατα εσθίειν αὐτὸν οἷα ἄρτον, γνώσεως Θεοῦ στερούνται. Κατεσθείη (15) δέ τίς τινα, βλάπτειν αὐτὸν προτι θέμενος· κατὰ τό • Εἰ ἀλλήλους δάκνετε καὶ κατ εσθίετε, βλέπετε μὴ ὑπὸ ἀλλήλων ἀναλωθῆτε· ο καὶ ἐν Ησαΐᾳ δὲ γέγραπται οὕτως· « Συρίαν ἀφ' ἡλίου ἀνατολῶν, καὶ τοὺς Ἕλληνας ἀφ᾽ ἡλίου δυσμῶν, τοὺς κατεσθίοντας τὸν Ἰσραὴλ ὅλῳ τῷ στό ματι. Πλὴν κάν' ποτε δυνηθῶσιν κατεσθίειν τὸν τοῦ Θεοῦ λαὸν παραδοθέντα αὐτοῖς δι' ἁμαρτίας, δίκην ὑφέξουσιν· ἅγιος γὰρ Ἰσραὴλ τῷ Κυρίῳ, ἀρχὴ γεν- νημάτων αὐτοῦ. Πάντες οἱ ἐσθίοντες αὐτὸν πλημμε- λήσουσιν· κακὰ ἥξει ἐπ᾿ αὐτοὺς, φησί Κύριος, οἱ προκείμενοι κατεσθίειν τὸν Θεοῦ λαόν, ἄρτου δίκην. Τὸν Κύριον οὐκ ἐπεκαλέσαντο, τῇ αὐτῶν δυνάμει πάντα ἀνύειν, καὶ καταδεδυναστευκέναι τὸν Θεοῦ λαὸν οἰόμενοι. Εἰ γὰρ ἦσαν εἰδότες, ὡς δι᾿ ἁμαρτίας κρίσει Θεοῦ παρέλαβον αὐτὸν, κἂν ἐφοβήθησαν ἔτι μᾶλλον τὸ μέτρον ἐπιθέσθαι κατὰ τοῦ παραδοθέντος, ἵνα μὴ κρίματι τῷ αὐτῷ ὑποπέσωσιν. Διὸ λέγεται πρὸς αὐτοὺς παρὰ τοῦ προσήκοντος ἐξαγριωθέντας· Ἀνθ' ὧν ἐγὼ μὲν ὠργίσθην ὀλίγα, αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά. Οὕτως καταδυνα- στεύσαντες τὸν λαὸν τοῦ Θεοῦ ἀδίκως, εἰς δειλίαν ἐνέπεσαν, ἔνθα οὐδὲ φοβεῖσθαι ἔδει φόβος γὰρ οὐκ ἦν, εἰ παραλαβόντες τοὺς κρίσει Θεοῦ παραδοθέντας, φιλανθρώπως καὶ ἡμέρως προσενεχθέντες ἦσαν• ἐπειδὴ δὲ σκληρῶς καὶ ἀνελεημόνως πάντα εποίη- σαν, ἐδειλίασαν, περιπεσόντες οἷς ἄλλους διέθηκαν. Ὑπῆρκται δὲ τοῦτο, ἐπεὶ ἐν γενεᾷ δικαίων ὁ Θεός. Γενεὰν δὲ δικαίων ἐρεῖς ἤτοι τὴν τῶν δικαίων πρα- γμάτων συμφωνίαν, ἐν ᾗ ὁ δίκαιος κριτής εὑρίσκε ται· ἢ τὴν τῶν δικαίων ἀνδρῶν ὁμοφροσύνην, καὶ τὴν εἰς ταυτὸν σύνοδον. Εἰ γὰρ ἔνθα δύο καὶ τρεῖς συνέρχονται ἐπὶ τῇ αὐτοῦ προσηγορία, παρών εὑρίσκεται ὁ Κύριος, πόσῳ μᾶλλον εύρε- κατεσθείῃ. κατεσθίει. +221 EXPOSITIO IN PSALMOS. A pue fi, cum inter homines natitia multa, non sine impietate, versatur, ut jam dicatur : « Non est mi- sericordia, neque veritas, neque Dei cognitio in terra maledictio et mendacium et furtum et adul- terium inundaverunt in terra, et sanguis sanguini miscetur ". » Ad homines tantopere calamitosos nonne oportebat bonum Salvatorem respicere, ut si in aliquo intelligentia vestigium comperiret, id au- geret vel potius compleret ? et si quis foret Dei stu- diosus, illi se inveniendum præberet? Apparet enim iis qui sibi fidem non denegant. VERS. 3, 4, 5. Sicut in malitiosam animam non ingredietur sapientia, neque habitat in corpore pec- calis obnoxio ", ita non recipit Dei scientiam is qui adhuc iniquitates operatur. Nullus enim peccalor B videt aut agnoscit Deum, prout in Joannis Epistola scribitur ; quamobrem qui sapiens fieri cupit, 78; justitiam serit, metit vitae fructum, ut ita sibi com- paret scientia lumen. Et quia operatores iniquita- tis sunt tantopere inimici plebis Dei, ut eam veluti panem devorent, idcirco scientia Dei carent. Vide- tur autem homo hominem vorare, cum ei nocere studet, juxta illud : c Si invicem mordetis et come- dilis, cavete ne ab invicem consumamini 79. . Item in Isaia sic est scriptum : ‹ Syriam ab ortu solis, et Græcos a solis occasu, Israelem toto ore devoran- tes". Sed enim quanquam plebem Dei aliquando forte devorent, peccatorum causa iis traditam, pœ- nas tamen luent. Sacer est enim Deo Israel, primo- genitus filiorum ejus. Mala iis evenient, dicit Domi C nus, qui sibi plebem Dei panis instar devorandam proposuerunt. Doninum non invocaverunt, quia vi- ribus suis omnia posse perficere, et populo Dei do- minari, putaverunt. Etenim si cognovissent, se non- nisi judicio Dei, peccatorum vindicis, captivum il- lum fecisse, utique veriti essent, mensurain malo- rum populi traditi cumulare, ne in par judicium incurrerent Ose. iv, 1, 2. Sap. 1, 4. Joan. 111, 6. Hæc enim forum, quae ad optativum per- tinere interpreti visa est, more Alexandrino scripta D Ideo dicitur illis præter debitum ferocientibus : Quia ego parumper iratus fui, isti ærumnis inferen- dis incubuerunt. Atque ita Dei populum dominatu injusto prementes, in metum deciderunt, ubi nihit timeri oportebat. Nullus enim imminebat timor, si modo captivos Dei judicio eis traditos, clementer humaniterque tractassent; sed quia dure atque inclementer omnia egerunt, timore correpti sunt, et in mala quæ aliis intulerant, incurrerunt. Hoc vero fiebat, quia cum generatione justorum Deus est. Porro generationem justorum dices vel justo- rum operum congruentiam, cujus judex vir justus comperitur; vel justorum virorum concordiam, et in idem propositum convenientiam; nam si ubi duo vel tres congregantur in nomine ejus, præsens con- peritur Dominus ", quanto magis ibi invenietur ubi 153. 13, " Galat. v, 15. est pro Cfr. Sturzius, De dialecto Alexan drina, p. 120. EDIT. PATROL, - (15) Κατεσθείη. Legendum cum iota subscripto 12. 81 Matth. xviu 20.

Α παραμένουσι πράξεις. Πρόσκαιρος γοῦν τῆς ἁμαρτίας κύρβεις, ἀπόλαυσις εἴρηται, καὶ τὸ μὴ ἔσεσθαι τὴν ἁμαρτίας τοῦ ἁμαρτολοῦ καὶ πονηροῦ· ζητουμένη γὰρ οὐχ εὐ ρεθήσεται. ᾿Αλλὰ οὐχ ὁ τῶν ἁγίων βίος τοιοῦτος· σκοποῦσι γὰρ τὰ μὴ βλεπόμενα, καὶ αἰώνια, περὶ ὧν ἑκάστου λέγεται· « Ἡ δικαιοσύνη αὐτοῦ μένει εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. » Στήλη γάρ πως ὁ τούτων βίος, καὶ σύμβολον νίκης· ἀλλὰ καὶ στήλας φασὶν, ἔνθα γραφαὶ περὶ νόμων ἀνάκεινται, ἃς κύρβεις καλοῦσι καὶ πίνακας· ὁποίας ἔτυχον προσηγορίας αἱ τῶν ἁγίων διδασκαλίαι, οὐκ ἐν πλαξὶ λιθέναις γραφεῖσαι, ἀλλ' ἐν πλαξὶ καρδίας σαρκίναις· εἴειπτοι γάρ εἰσι, καὶ δέχονται τὴν γραφήν. Στο γ'. Θελήματα δὲ Θεοῦ αἱ κατ' εἶδός εἰσιν άρε ταί· ὡς ἐν τῷ· « Εὗρον Δαυΐδ τὸν τοῦ Ἰεσσαὶ, ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου, ὃς ποιήσει πάντα τὰ θελή- ματά μου ταῦτα. » Θαυμαστὸς ὁ Θεὸς ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ, τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων ἄμεινον ἀσκοῦσι τὰς ἀρετάς. Ασυγκρίτως γὰρ ὑπερέσχον κατὰ μὲν ἀν- δρείαν ἀπόστολοί τε καὶ προφῆται καὶ μάρτυρες" κατὰ δὲ σωφροσύνην Ἰωσὴφ καὶ Σουσάννα· καὶ κατὰ τὰς ἑτέρας ὁμοίως. Οὕτω δέ τις θαυμαστωθείς, αἰσθάνεται τῆς ἰδίας ἀσθενείας, πολὺ τῆς θείας ἰσχύος ἀπολειπόμενος. Αἱ δὲ ἀσθένειαι μέχρι τοῦ ἐννοῆσαι μόνον αὐτὰς παραμένουσαι, ταχέως ἀπίασιν, διὰ τὸ ἐνδυναμοῦσθαι τοὺς ἁγίους ὑπὸ Χριστοῦ λέγοντας, • Ἐν τῷ Θεῷ ποιήσωμεν δύναμιν. » Στ. δ'. Οὐ καθάπαξ μὴ συναγαγεῖν τὰς συναγωγὰς αὐτῶν, ἀλλ' ἐξ αἱμάτων. » Οὐδ᾽ ἀπολελυμένως λέγει μνησθήσεσθαι τῶν ὀνομάτων αὐτῶν, ἀλλ᾽ ἢ, ο διὰ χειλέων μου. » Μήποτ' οὖν ἐπεί εἰσίν τινες συν άγοντες συναγωγὰς ἐξ αἱμάτων, ἐκχέοντες αὐτὰς διὰ τοῦ βλάπτειν τοὺς συναγομένους, αὐτὸς ὠφελῶν, μᾶλλον δὲ ζωοποιῶν, τοὺς προκαλουμένους, οὐκ ἐξ αἱμάτων, ἀλλ' ἐξ ἀθανασίας συνάγει αὐτούς, τῶν προσηγοριῶν αὐτῶν μεμνημένος, οὐκ ἐξ ἐπιπολής, ἀλλ' ἐκ διαθέσεως βάθος ἐχούσης; Λελέξεται καὶ οὕ τως· Εἰ καὶ πολλοὶ ἀπεκτάνθησαν προφῆται καὶ ἀπό στολοι, ἐκχυθέντος τοῦ αἵματος αὐτῶν, ἀλλ' οὐκ ἐν τούτοις τοῖς πολλοῖς αἵμασιν συνάξω τὰς συναγωγάς αὐτῶν, ἀλλ᾽ ἢ μόνῳ ἑνὶ αἵματι ἀμνοῦ ἀμώμου καὶ ἀσπίλου Χριστοῦ. Τοῦτο γὰρ τιμὴ δέδοται, ἵνα λυ- τρωθῶσιν ἐκ τῆς ματαίας πατροπαραδότου αὐτῶν ἀναστροφῆς. Τῶν οὕτω λελυτρωμένων μεμνήσεται οὐ προφορά μόνῃ, ἀλλὰ βαθείᾳ νοήσει. οἶκον οίκων αὐτόν αὐτῶν (1 Ὁ Θεὸν ἔχων, ἁρμονίως και τὰ αὐτοῦ ἕξει· ὅθεν ὁ τὸν Κύριον μερίδα τῆς κληρονομίας ἔχων, καὶ τῶν αὐτοῦ ἀπολαύσει, λέγων· « Σὺ εἶ ὁ ἀποκαθιστῶν τὴν κληρονομίαν μου ἐμοί. » Η οὐκ ἀποκαθίστησιν ταύ την φάσκων, « Δεῦτε, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμέ νην ὑμῖν (μερίδα); Μερίς μου εἶ ἐν γῇ ζώντων. ἁμαρτολοῦ DIDYMI ALEXANDRINI minine permanent. Temporaria enim dicta est pec- cati voluptas, et non superfuturum esse crimen peccatoris ac mali; quæsitum enim non invenietur. At non ejusmodi est vita sanctorum; siquidem in- visibilia et æterna contemplando sectantur; de quorum unoquoque dicitur: ‹ Justitia ejus manet in sæculum sæculi ". Est enim vita eorum quasi columna, et symbolum victoriæ. Cæterum etiam co- lumnas vocant ea loca, ubi decreta legum aligun- tur, quæ seu tabulas, appellant : quam ap- pellationem quoque doctrinæ sanctorum sortiuntur, non in tabulis lapideis inscriptæ, sed in tabulis cor- dis carnalibus; facile enim cedunt, et scripturam suscipiunt. : ‹ PSALMUS XV. VERS. 3. Dei voluntates sunt, virtutes singulæ; ut B illic Inveni Davidem Jessæ filium, virum juxta cor meum, qui faciet omnes voluntates meas has "., Mirabilis Deus in sanctis suis, qui præ reliquis ho- minibus virtutes exercent. Incomparabiliter certe eminuerunt fortitudine apostoli, propheta, ac mar- tyres; castitate Josephus atque Suzanna; alii aliis pariter virtutibus. Sic ergo homo mirabilis redditus, suam agnoscit infirmitatem, et quantopere divinæ potentiæ inferior sit. Verumtamen infirmitates ea- tenus manent, quatenus agnoscuntur: protinus vero recedunt, quia sancti roborantur a Christo, dicunt- que : • In Deo faciemus virtutem > Vens. 4. Haud simpliciter ait se non congregatu- rum conventicula eorum, sed addit c de sanguini- G bus. Neque absolute ait se memorem non fore nominum eorum, sed e per labia mea. Num ergo, quia sunt nonnulli, qui conventicula ex sanguini- bus congregant, imo potius dispergunt, propterea quod congregatos damnis afficiunt, num, inquam, Deus juvans potius et vivificans quos ad se advo- cat, non ex sanguinibus, sed ex inmortalitate illos congregat, nominum eorum memor ; nec superficia- ria ratione, sed alto animi affectu? Sed et alio modo explanare licebit: Etiamsi multi occisi sunt prophetæ atque apostoli, sanguine ipsorum fuso; nequaquam tamen ob horum sanguinum copiam congregabo conventicula eorum, sed ob unum tantum agni ím- maculati et mundi Christi sanguinem, Ilic enim da- tus est in pretium, ut redimerentur ex ipsorum tradita a Patribus inani conversatione. Redemptο ruin hujusmodi memor erit non exteriore tantum pronuntiatione, sed intima cogitatione. D Qui Deum habet, consonanter etiam quæ sint illius habebit. Quamobrem qui habet Dominum par- tem hæreditatis suæ, bonis quoque illius fruetur, dicetque : Tu es, qui restituis hæreditatem meam mihi. » Nonne videlicet hanc ei restituit, qui ait : • Venite, possidete paratam vobis portionen * Psal. cx, 3. "Act. xiii, 22; I Reg.xin, 14. Testamenti occurrunt : pro (1V Reg. = 111, 7), pro Mach. vi, 58), etc. Ad "Psal. LIX, 14. * Matth. xxv, 34. eamdem dialectum pertinet quod mor sequitur. EDIT. PATR.

τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. Οὕτω γοῦν μὴ κλονηθεὶς κατά Α ψυχὴν, «ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ, πειρασθεὶς κατὰ πάντα καθ' ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας. » Εξῆς ἐπιφέρεται ὡς εὐφράνθη ἡ καρδία αὐτοῦ καὶ ἀγαλλιάσατο ἡ γλῶσσα αὐτοῦ ἐπὶ τῷ ἔχειν ἐκ δεξιῶν καὶ ἐνώπιον ἑαυτοῦ τὸν Κύριον διαπαντός. Επαινετὴ ἀγαλλίασις καὶ εὐφροσύνη τυγχάνει, ὅτε οὐ διά τι τῶν τυχόντων γίνεται, ἀλλ᾽ ἐπὶ κατανοήσει Θεοῦ. Στ. θ'. « Ἔτι δὲ καὶ ἡ σάρξ μου κατασκηνώσει ἐπ' ἐλπίδι· ὅτι οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδην, οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. » Καὶ ἐκ τούτων τῶν συλλαβῶν δηλοῦται μάλιστα τε λείως ἐνηνθρωπηκέναι τὸν Κύριον τῆς γὰρ σαρκός ἀποτεθειμένης ἐν τῷ μνημείῳ, ἡ ψυχὴ αὐτοῦ γέγο- Β γεν ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς τρεῖς ἡμέρας καὶ τρεῖς νύχτας· μεθ᾿ ὃν ἀναστὰς ἔλαβε τὴν σάρχα, ἣν τέως διαζεύξας ἦν ἀπὸ τοῦ πνεύματος. Εἴρηται δὲ ἐπ' ἐλπίδι κατεσκηνωκέναι ἡ σάρξ, διὰ τὴν ἐσομένην παραυτὰ ἀνάστασιν· οὐ γὰρ διαλυθεῖσα ἢ φθοράν τινα παθοῦσα, ἀλλ᾽ ἀβλαβής διαμείνασα συνεζεύχθη πάλιν τῇ μὴ ἐγκαταλειφθείσῃ εἰς τὸν ἄδην ψυχή. Ει δὲ ἡ προκειμένη ψυχή σαρκὸς χωριζομένη ὑφέστηκεν, καὶ ἐν τῷ ᾅδῃ γίνεται, ἔνθα αἱ λογικαὶ τῶν ἀνθρώ- των ψυχαί, δῆλον ὅτι οὐ δύναται ἄλογος εἶναι· ἡ γὰρ ἄλογος ψυχὴ χωριζομένη σαρκὸς, οὐχ ὑφίσταται (17'), οὐδὲ εἰς τὸν ἅδην πορεύεται. ᾿Αλλὰ μὴν ἡ τοῦ Ἰησοῦ ψυχὴ ἑκατέρων πεῖραν ἔσχεν· γέγονε γὰρ καὶ ἐν τῷ χωρίῳ τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν, καὶ τῆς σαρκὸς ἐκτὸς γενομένη ζῇ καὶ ὑφίσταται· λογικὴ ἄρα καὶ ταῖς ψυχαῖς τῶν ἀνθρώπων ἐμοούσιος, ὥσπερ καὶ ἡ σὰρξ ὁμοούσιος τῇ τῶν ἀνθρώπων σαρκὶ τυγχάνει, ἐκ τῆς Μαρίας προελθοῦσα. Εἰ δὲ καὶ ἔδοξεν πεπονθέναι διὰ τὸν σταυρὸν, ἀλλ᾽ οὖν οὐκ οἶδεν διαφθορὰν, ἀβλαβῶν διαμεινάντων τῆς τε ψυχῆς καὶ τῆς σαρκὸς, ἐξ ὧν συντεθέντων ἀνεδείχθη πάλιν ὁ ῞Οσιος τοῦ Θεοῦ οὐχ ἑωρακὼς διαφθορὰν, ἀλλὰ καὶ αἴτιος τῆς τῶν ἄλλων νεκρῶν ἐγέρσεως· δι' αὐτὸν γὰρ, πρωτότοκον ἐκ τῶν νεκρῶν γεγενημένον, τὸ φθαρτὸν καὶ θνητὸν ἡμῶν ἀφθαρσίαν ἐνδυσάμενον συναπαθανατίζεται τῷ μὴ ἑωρακότι διαφθορὰν υσίῳ τοῦ Θεοῦ. Στ. ι'. « Εγνώρισάς μοι ὁδοὺς ζωῆς· πληρώσεις με εὐφροσύνης μετὰ τοῦ προσώπου σου· τερπνότης ἐν τῇ δεξιᾷ σου εἰς τέλος. » Ἐκ νεκρῶν ἀναστὰς ὁ σαρ- κωθεὶς τοῦ Θεοῦ Λόγος, ὑμνοῦ καθ᾽ ὁ ἄνθρωπος γέν γονε, μὴ ἀπολιπὼν καὶ τοῦ εἶναι Θεὸς, τὸν φανερώ σαντα αὐτῷ τὰς ἀγούσας ὁδοὺς ἐπὶ τὴν αἰώνιον ζωήν, ἵνα καὶ εὐφροσύνης πληρωθῇ τελείας ὁ πάσης εὐφροσύνης πνευματικῆς ἐμπιπλῶν τοὺς ἁγίους, Θεοῦ δὲ πρόσωπον, ἡ εἰκὼν αὐτοῦ καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ. Τί δὲ ἀκολουθεῖ τῷ ὁδεύσαντι τὰς γνωσθείσας ὁδοὺς τῆς ζωῆς, ἢ τὸ θείαν τέρψιν ἔχειν ἐν τῇ δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ, οὔσῃ ἀληθείᾳ καὶ σοφίᾳ; Αὕτη δέ ἐστιν ὁ μονογενής τοῦ Θεοῦ Υἱός καὶ ἐπεὶ ἀν- υπέρβλητος τυγχάνει ἡ ἐν τῇ δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ τέρψις, EXPOSITIO IN PSALMOS. anima, 、 adversus Christum ejus. Sic itaque minime commotus in • peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus tenta- tus alioqui per omnia pro similitudine absque pec- cato ". » Deinde pergit dicere, quomodo latatum sit cor ejus, et lingua ejus exsultaverit, propterea quod haberet a dextris et in conspectu suo Dominum semper. Laudabilis exsultatio gaudiumque est, cum Maud in re qualibet, sed in Dei contemplatione ver- satur! VERS. 9. « Insuper et caro mea habitabit in spe. Et non derelinques animam meam in inferno, ne- que dabis sanctum tuum videre corruptionem. › Ex his quoque dictionibus præcipue demonstratur perfecta Domini humanitas. Etenim carne ipsius in sepulcro deposita, anima ejusdem in terra corde Petr. 11, 22. « Hebr. 1, 15. • C D fuit tribus diebus tribusque noctibus: post quod tempus resurgens resumpsit carnem, quam nuper ab anima separaverat. Dicta est autem in spe ha- bitasse caro, propter futuram statim resurrectio- nem : non enim resoluta, aut corruptionem aliquam passa, sed illibata manens, rursus conjuncta est baud derelictæ in inferno animæ. Quod si anima de qua loquimur, a carne separata mansit, et apud inferos fuit, ubi rationales erant hominum animæ; perspicuum est, eam haud irrationalem esse po- tuisse. Etenim irrationalis anima, a corpore separala, non subsistit, neque ad inferos proficiscitur. Atqui axima Jesu utrumque experta est; fuit enim in hu- manarum animarum habitaculo, et extra corpus vixit et substitit. Ergo rationalis est, et honinum animabus consubstantialis; sicut et caro consub- stantialis est hominum carni, utpote ex Maria pro- fecta. Quod si visa est in cruce pati, non tamen corruptionem experta est, incolumibus simul ma- nentibus anima et carne; ex quibus recompositis, denuo exstitit Sanctus Dei, quin corruptionem fuisset expertus, sed et causa aliorum mortuorum resurrectionis exsistens. Nam propter eumdem pri- mogenitum mortuorum, corruptibile nostrum incor- ruptionem induens, immortalitatem adipiscitur cun illo qui corruptionem ignoravit Sancto Dei. VERS. 10. Notas mihi fecisti vias vitæ, adimple- bis me lætitia cum vultu tuo: delectatio in dextera tua usque in finem. A mortuis resurgens incarna- tum Dei Verbum hymno celebrat, quatenus homo est, non desinens pariter esse Deus, illum qui sibi ostendit vias ad vitam æternam ducentes; ut et perfecto gaudio repleatur ipse qui cæteroquin omni spiritali lætitia sanctos replet. Dei autem vultus, est imago ejus et forma substantiæ ipsius. Quid au- tem obvenit terenti vias quas vitæ esse novit, nisi ut divinam delectationem habeat in Dei dextera, quæ est veritas ac sapientia? Hic est nimirum uni- genitus Dei Filius; et quia exquisitissima est in dextera Dei delectatio, ipsa erit desiderabilis postre - (17') Animadverte Didymi opinionem de brulorum anima, sive de ejus post corporis obitum abolitione.

ρύγων σου σκεπάσεις με, ο πνευματικῶς ἐκληπτέον· Β αἱ γὰρ σκεπαστικαὶ τοῦ Θεοῦ δυνάμεις, πτέρυγες αὐτοῦ καλοῦνται, δι' ὧν σκέπει καὶ εἰς εὐθυμίαν άγει τὸν παρακαλοῦντα ἐξαιρεθῆναι ἀπὸ ἀσεβῶν τῶν τα λαιπωρίαν κατ' αὐτοῦ διανοουμένων· οὗτοι δὲ ἀόρατοί τινές εἰσιν ἐχθροί, ταλαιπώρους ποιοῦντες τοὺς ἁλι- σκομένους πρὸς αὐτῶν τῷ ὑποβαλεῖν αὐτοὺς ἁμαρτία. Στ. θ', ι', ια', ιβ'. • Οἱ ἐχθροί μου τὴν ψυχήν μου περιέσχον· τὸ στέαρ αὐτῶν συνέκλεισαν· τὸ στόμα αὐτῶν ἐλάλησεν ὑπερηφανίαν, ἐκβαλόντες με νυνί περιεκύκλωσαν με· τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἔθεντο ἐκκλῖναι ἐν τῇ γῇ. » Τὸ ἄγριον καὶ ὡμὸν τῶν ἀνθ ισταμένων σημαίνει διὰ τοῦ εἰπεῖν περιέχεσθαι τὴν ψυχὴν ἑαυτοῦ ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, συγκλεισάν- των τὸ στέαρ αὐτῶν διὰ τὴν πρὸς ὕλην προσπάθειαν· ὅλος γὰρ δι᾿ ὅλων ὑλικοὶ καὶ σάρκινοι πεπραγμένοι ὑπὸ τὴν ἁμαρτίαν τυγχάνουσιν, καὶ ἀπὸ πολλῆς εὐ- θυμίας καὶ τρυφῆς στέατος ὥσπερ καὶ πιμελῆς ἐπλη ροῦντο· διὸ ὁ Σύμμαχος· « Τῷ στέατι αὐτῶν ἀπε εφράγησαν· ο διὸ καὶ λαλεῖ τὸ στόμα αὐτῶν ὑπερηφα νέαν, οὐδὲν φιλικὸν ἢ καθῆκον εὐσταθῶς προφερόν- των· οὗτοι οἱ ἐχθροὶ ἀπὸ πολλῆς ἀλαζονείας ἐκβάλ- λοντες οἱονεὶ τὸν ταῦτα λέγοντα, περικυκλοῦσιν ἐπὶ τὸ βλάψαι καὶ ἀπολέσαι τὸν ἐντὸς ἀρκύων γεγενη μένον· οὐ γὰρ χρηστόν τι ἢ ἀγαθὸν ἐπιτηδεύουσιν· ἐπεὶ παραβάται θείων νόμων γεγενημένοι, διὰ τοῦ τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐν τῇ γῇ τεθεῖσθαι, ἐκκλινόν. των καὶ παρανόμων γινομένων· τοῦτο γὰρ παρίστα ται ἐκ τοῦ, «ἐν τῇ γῇ τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν τεθει- κέναι, σκοπεῖν θέλοντας τὰ πρόσκαιρα, καὶ φρονεῖν τὰ ἐπίγεια, ἐκκλίναντας ἐκ τοῦ τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν μὴ βούλεσθαι βαδίζειν, ἀλλὰ τὰς σκολιὰς ὡς ὁ ἔχων τα λανίζεται· « Ο γὰρ, φησίν, οἱ ἐγκαταλείποντες ὁδοὺς εὐθείας, τοῦ πορεύεσθαι ἐν ὁδοῖς σκότους· ὧν αἱ ὁδοι σκολιαὶ, καὶ καμπύλαι αἱ τροχιαὶ αὐτῶν· ο οὗτοι μὲν ἐπὶ τὸ ἐκκλῖναι ἔθεντο τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐν τῇ γῇ· τῶν φορούντων τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, τιθέντω τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐν τῷ οὐρανῷ, ἐπὶ τῷ κατορθῶσαι εὐθεῖαν ὁδὸν τὴν εἰς οὐρανοὺς ἀναφέ- ρουσαν. г ▸ Εx- Στ. ιγ'. Ἐπεὶ μακροθυμοῦντός σου κοιμάσθαί σε ἔδοξαν, μὴ παραυτὰ δίκην εισπραττόμενοι ἐφ᾽ οἷς φονι κῶς διέκειντο, «᾿Ανάστηθι » λοιπόν, εὦ Κύριε, ο ἵνα προφθάσῃς αὐτοὺς ἐπὶ τῷ ὑποσκελισθῆναι· συνοίσει γὰρ αὐτοῖς παθεῖν τοῦτο, ἵνα μὴ ἀεὶ ἐπὶ τὸ κακὸν τρέχοντες αὐξάνωσι τὴν ἀπώλειαν αὐτῶν· περισχόν τες γὰρ τὴν ψυχήν μου καὶ τὰ ἄλλα ποιοῦντες, εἰ μὴ κωλυθεῖεν, τὰ μέγιστα αὐτὴν βλάπτουσιν· ὅθεν « ὑποσκέλισον ο αὐτοὺς, ἵνα μηκέτι κατ' ἐμοῦ δύνωνται, ε σοῦ ῥυσαμένου τὴν ψυχήν μου, ἀφ' ἑκάστου ὄντος τοιούτου, καὶ διὰ τοῦτο ἀσεβοῦς ὀνομαζομένου· ι Ρυ- και ο γὰρ ι τὴν ψυχήν μου ἀπὸ ἀσεβοῦς. » Τὴν ρομ φαίαν ἑαυτοῦ ἐκ τῆς χειρὸς αὐτῶν λήψεται· εἶχον γὰρ αὐτὴν εὐλόγως δοθεῖσαν, αἱρεται δὲ ἀπ' αὐτῶν οὐ χρωμένων ὡς δεῖ· διὸ καὶ ἐν τῇ γῇ ὀλιγοῦνται, τουτέστιν εὐτελίζονται· οἱ γὰρ περὶ τὰ ὑλικὰ καὶ χοϊκὰ γινόμενοι προσπαθοῦντες αὐτοῖς, ἀποβάλλουσιν τῆς ψυχῆς τὸ ἀνάστημα καὶ τὸν πλοῦτον ἄν εἶχον, εἰ DIDYMI ALEXANDRINI vocantur, quous obumabrat animumque conūrmal A illius qui se ab impiis adversus ipsum afflictionem meditantibus liberar¡ precatur. Hi vero invisibiles quidam sunt inimici, qui miseriis excruciant a se victos, eos in peccatum inducentes. VERS. 9-12. c Inimici nei animaro meam circum- dederunt; adipem suum concluserunt; os eorun locutum est superbiam, projicientes me nunc cir- cumdederunt me : oculos suos statuerunt declinare in terram. › Quam feri dirique sint Deo resistentes apparet, cum dicit Psalmista, circumdari animam suam ab inimicis suis, adipemque eorum conclusum, propter carnalium appetitionem. Omnes enim om- vino ad materiam dediti et carnales propter pec- catum efecti sunt, et deliciis ac voluptatibus quasi ad pe et pinguedine repleti. Vertit itaque Symmachus: • Adipe suo obstruxerunt. Ideoque loquitur os eo- rum superbiam, amabile nihil aut decorum elo- quentium. Isti igitur inimici, multa tunentes arro- gantia, hæc dicentem quasi projicientes, circumdant, læso atque interempto qui in retia sua incidit. Non enim boni vel commodi quidquam moliuntur. Divi- narum legum infractores facti, cum oculos suos in terram demittunt, inclinati funt et rebelles. Hoc innuit c in terram, oculos suos constituere, contem- plari volentes temporalia et sapere terrestria, de- clinantes, neque per rectam viam ambulare volen- tes, sed per fexuosas semitas, quas pergens sic imprecatur : « Eheu,, inquit, rectas reliquerunt vias, ut in tenebrarum viis incederent, quarum flexuosi sunt tramites, et recurvæ earum orbitæ "., Isti quidem cum declinaverunt, constituerunt ocu- los suos in terram; ferentes autem imaginem cœ- lestis, oculos suos in cœlum sustulerunt, viamque ingressi sunt rectam, quæ ducit ad cœlos. VERS. 13. Cum propter longaninitatem tuam te dormientem existimaverunt, poenam non extemplo solventes pro iis quæ cruente patraverunt, « surge, deinceps, • Domine, ut prævenias eos atque supplantes. Proderit enim eis hoc pati, ne semper ad malum grassanies, exilium suum au- D geant. Circumdantes enim animam meam, aliaque facientes, nisi impedirentur, gravissime eam ali- gerent. Quare ● supplanta › cos, ut adversus me non jam prævaleant; et eripe animam meamɔ ab iis qui tales sunt, ideoque impii sunt vocati : « Eripe, inquit, animam meam ab impio. » Frameam suam eripiet e mann illorum: hanc siquidem habebant 'sibi provide datam; eripitur autern ab iis non ut æquum est ulentibus. Itaque in terra pauci fiunt, id est. parvi ducuntur. Hi enim carnalia tantum ac terrestria sibi ambientes, animæ magnitudinem amittunt, divitiasque quas conseculi essent, nisi Isa. LIX, 9, 10. .

μεθα τὴν δόξαν τοῦ Υἱοῦ, • δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. » ο Στ. α'. Τέλος δὲ λέγεται τί; Οὗ χάριν τὰ ἄλλα, αὐτὸ δὲ οὐδενὸς ἕνεκα· διὰ τοίνυν τὴν κατὰ τῶν ἐχθρῶν νίκην οἱ πόλεμοι, καὶ πάντα τὰ πρὸς ἀρι στείαν βασιλέως συντείνοντα ήδη· καὶ τέλος ἐκάλεσεν καὶ δικ... δεῖν ὑμνολογίας τὸν αἴτιον, πρὸς ὂν Εσδρας εἶπεν· « Παρὰ σοῦ ἡ νίκη· κ οὗ δὴ καὶ παῖς καὶ θε ραπευτῆς ὁ Δαυΐδ· καὶ οὕτω τὴν ᾠδὴν ἐν ἡμέρᾳ, τουτέστιν ἐν τῷ φωτισμῷ προσάγει, ἡνίκα πάντες καὶ ὁ Σαούλ κατελύθησαν, μηδὲν βλαβέντος ὑπ' αὐτ τῶν τοῦ Δαυΐδ. νι, β. 11. Στ. ε'. Η καὶ ο χείμαρροι ἀνομίας, ο διὰ τὸ εἰς ἀνο- μίαν ἔρχεσθαι τοὺς μὴ γενναίως υφισταμένους πειρα- τήρια· καὶ μὴν ὠδῖνες θανάτου » καὶ « ᾅδου » τὰ πρὸς θάνατον ἁμαρτήματα· οὐκοῦν καὶ « χειμάρρους άνο- μίας » ἐρεῖς τὰ ρεύματα τῆς κακίας· καὶ ι θανάτου κακίας (21), » τὰς πρακτικὰς ἁμαρτίας. Στ. ζ'. Σύμφωνα δὲ ταῦτα τῷ, ὁ Ἡμῖν δὲ εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ, καὶ εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός·, εἰ μὴ ἄρα κατὰ τοῦ αὐτοῦ ἀμφότερα λέγεται, Πατρὸς καὶ Υἱοῦ Θεοῦ καὶ Κυρίου ὄντος, διὰ τὸ ταυτὸν τῆς θεό τητος καὶ κυριότητος. Εισακουσθεὶς δὲ πιστεύει, πά λιν εἰσελεύσεσθαι ἐνώπιον αὐτοῦ τὴν ἰδίαν κραυγὴν, ἢ ὅτι ᾔσθετο τοῦ Θεοῦ ἐπινεύσαντος, καὶ θαῤῥεῖ περὶ τῆς ἐκβάσεως. Στ. η', θ'. Ἕτερο; ἔφη· Τὰ ὄρη ταῦτα μεθίστησιν ἀπὸ τῶν ἠπατημένων, ὁ ἅπασαν ὡς κόκκον σινάπεως ἔχων πίστιν. « Ἐὰν γὰρ, φησὶν ὁ Παῦλος, ἔχω πιο στιν ὥστε ὄρη μεθιστάνειν, τούτων ὑπῆρχε καὶ τὸ πνεῦμα τὸ σεληνιασμοῦ, περὶ οὗ φησιν ὁ Σωτήρ· . Εἰ εἶχετε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐλέγετε ἂν τῷ ὄρει τούτῳ· Μετάβηθι ἔνθεν ἐκεῖ. » . Ανέβη δὲ καπνὸς ἐν ὀργῇ αὐτοῦ, κ τῆς μοχθηρᾶς ύλης δαπανωμένης, ἀνα- λογίαν ἐχούσης πρὸς τὰ ἐποικοδομούμενα ἐπὶ τῷ Χρι στῷ θεμελίῳ ὄντι ὑπὸ φαύλων ἀνθρώπων, ξύλα, χόρε τον, καλάμην· φαῦλαι δὲ ταῦτα πράξεις καὶ γνῶμαι· οἱ δὲ ἄνθρακες ποτὲ μὲν τὰς κολάσεις σημαίνουσιν. ὡς ἐν τῷ, ο Ἐὰν πεινᾷ ὁ ἐχθρός του, ψώμιζε αὐτόν· ἐὰν διψᾷ, πότιζε αὐτόν· τοῦτο γὰρ ποιῶν, ἄνθρακας πυρὸς σωρεύσεις ὑπὸ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ· » καὶ τὸ, • Πετοῦνται ἐπ' αὐτοὺς ἄνθρακες πυρὸς, καὶ κατα- βαλεῖς αὐτούς· ο οὗτοι ἔσονταί σοι βοήθεια· ποτὲ δὲ τοὺς διαπύρους τοῦ Θεοῦ λόγους καθαίροντας τους τῆς ψυχῆς λογισμούς· καὶ δῆλον ἐξ Ησαίου φήσαντος· « Καὶ ἀπεστάλη ἐν τῶν σεραφὶμ, καὶ ἔλαβεν ἄνθρακα ἀπὸ τοῦ θυσιαστηρίου· ο πυροί τοίνυν εἰς φαιδρότητα τοὺς λογισμοὺς τῆς ἑτοίμου πρὸς τοῦτο ψυχῆς· ἁμαρτ τωλοὺς δὲ καθαίρει, τὰς πράξεις αὐτῶν καταφλέγων· τὸ δὲ πῦρ εἰ μὴ δέξωνται τοῦτο, καταφλέξει τὸ πῦρ αὐτοὺς τὸ αἰώνιον. Στ. ι'. Ἡ δὲ κατάβασις, τῇ τοῦ Σωτῆρος ἀκόλουθος οἰκονομίᾳ· κατέβη δὲ οὐ τοπικῶς, ἀλλὰ τῷ ἐν μορφῇ 3º DIDYMI ALEXANDRINI singula, quando videbimus gloriam Filii, c gloriam A quasi Unigeniti a Patre, plenus gratiæ et verita- tis . . PSALMUS Vers. 1. Quis hic fuis habetur ? cujus gratia ca- tera, ille vero nullius causa. Ergo propter victoriam adversus inimicos bella, omniaque ad regis præ- cellentiam spectantia jam et finem vocavit, el….. hymnorum auctorem, ad quem Esdras dixit: ‹ Apud te victoria. › Cujus igitur et puer et servus David. Et sic canticum in die, id est in luce profert, cum omnes atque Saul devenerunt, nihilque mali ab iis passus est David. VERS. 5. « Torrentes iniquitatis, » propterea quod ad iniquitatem tendunt qui tentationes non fortiter ferunt; • dolores » vero < mortis : et c inferni, mortalia sunt peccata. Cæterum et torrentes 'ini- quitatis, malitiæ duenta dices, • mortisque dolo- res, » peccato obnoxiam agendi rationem. VERS. 7. Congrua autem hæc cum illis : « Nobis vero unus Deus Pater, et unus Dominus Jesus Chri- Slus se ; » nisi de eodem utrumque dicatur, cum sit Pater Filiusque, et Deus et Dominus, propter eam- dem deitatem ac dominationem. Exauditus credit rursus venturum coram eo clamorem suum; vel quia Deum sensit annuentem, de eventu securus est. B XVII. VERS. 8, 9. Alius dicit: Montes illos transfert er- C rorum, qui fidem sicut granum sinapis habet. • Si enim, dicit Paulus 3, habeam fidemn ita ut montes transferam. Hujusmodi est spiritus lunatici, de quo dicit Salvator: Si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huie : Transi hinc illuc . • Ascendit fumus in ira ejus, molestiarum ligno consumpto, similitudinem habente cum iis quæ ædificantur super Christum angularem lapidem a vauis hominibus, lignis, feno, culmo; quæ quidem turpes sunt actus et cogitationes. Carbones vero, forte castigationes indicant, qualiter in hoc loco: • Si esurierit inimicus tuus, ciba illum ; si sitierit, potum illi ministra : hoc enim faciens, carbones ignis congesseris super caput ejus "; atque illud : • Cadent in ipsos carbones ignis, et dejicies eos 4, Isti erunt tibi auxilium. Sunt et forsan accensi Dei sermones, qui animæ verba purificant. Quod nia- nifestum est Isaia dicente: « Et missus est unus seraphim, carbonemque ab altare suscepit s. » Com- burit igitur ad splendorem sermones animæ ad illud paratæ. Peccata autem mundat, actus eorum exurens. Quod si ignem illum non ostendunt, com - buret eos ignis in æternum. , Vens. 10. Descensus vero Salvatoris Incarnatio- nem indicat. Descendit autem non localiter sed cum Joan. 1, 14. Cor. VIII, 6. Cor. III, 2. ss Isa. D Matth. xvii, 19. * Rom. x, 20. "Psal. CXXXIX, (21) Lege ὠδίνας. Proxim vos κακίας typothetam fefellerit. EpIT.

ἀπώλλυτο· ἀλλ' ἀγαθότητι καὶ φιλανθρωπίᾳ πολλῇ, ἑκάστοτε πλήθους ἁμαρτημάτων γινομένου, οὐ καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἐμπνέειν αὐτὸν πνεῦμα τῆς ὀργῆς ἑαυτοῦ διὰ τὸ προαναφωνεῖν τῆς ὀργῆς τὰς κολάσεις· • Παιδεύσω γὰρ αὐτοὺς ἐν τῇ ὀργῇ τῆς θλίψεως αὐτ τῶν. » Στ. ιζ'. « Ἐξ ὑδάτων πολλῶν, » ἤτοι τῶν ταραχω δῶν καὶ ἁλμυρῶν πραγμάτων τοῦ βίου, τροπικῶς θα λάττης ὀνομαζομένων, ἢ ἀντικειμένων καὶ τεταρα- γμένων. Ἐπίστησον δὲ, εἰ καὶ δόγματα τῆς ἀθεότη- τος ὕδωρ ἐστὶν πολὺ οὐ δυνάμενον σβέσαι τὴν ἀγά- πην· δυνατοὺς δὲ ἐχθροὺς ἐξ ὧν ῥύεται ὁ Θεὸς, τοὺς ἀοράτους ῥητέον· τάχα δὲ καὶ τοὺς ἐν ὑπεροχαῖς ἀν θρώπους, καὶ τοὺς ἀπατᾷν προτεθειμένους διὰ ψευ- δωνύμου γνώσεως, ὅτ' ἂν δεινοὶ περὶ σοφιστείαν ὦσιν. Οὐχ ἁμάρτοι δέ τις καὶ τοὺς ἰδίους λογισμούς, ὅτ' ἂν Β δυναμεστῶνται τῇ προνοίᾳ ἢ καὶ περὶ ἄλλην ἀσέβειαν ἐπανέχωσιν, ἐχθροὺς δυνατούς λέγων, καὶ ῥυσθῆναι ἐκ τῶν μισούντων, ὅτ' ἂν ὑπὲρ αὐτὸν κραταιωθῶσιν ἀξιοί, μισούντων δὲ μάτην· οὐδὲ εἷς γὰρ διὰ τὸ φαῦ λος εἶναι μισούμενος, παρρησιάσεται πρὸς Θεὸν ταύ- την τὴν εὐχὴν εἰπεῖν· ἀλλ' ὅτ' ἂν διὰ Χριστὸν καὶ τὸν ὀρθὸν βίον μισῆται παρὰ τῶν ἁμαρτωλῶν τῶν τὴν θεοσέβειαν βδελυττομένων· ἔλεγχον γὰρ τῆς ἑαυτῶν πολιτείας ἡγοῦνται τὴν τοῦ δικαίου αναστροφήν. Οὗ- τοι δὲ οἱ μισητικῶς πρὸς τὸν δίκαιον ἔχοντες τότε μάλιστα ἐπιτίθενται, ὅτ' ἂν κακώσεως καιρὸς ἐνστῇ· τὸ γὰρ κρίμα τῆς Προνοίας ἀγνοοῦντες, οὐ δι' ἄλλο τι, ἢ δι᾽ ἁμαρτίας θλίβεσθαι τὸν δίκαιον ὑπολαμβάνου- σιν· ὡς οἱ διαλεγόμενοι τῷ Ἰώβ. Τοῦ γὰρ Θεοῦ θλί- ψεσιν αὐτὸν ὑποβαλόντος ὅπως ἀναδειχθῇ δίκαιος, ἔφασκον ἐκεῖνοι ἀσεβείας καὶ ἁμαρτίας χάριν τούτοις περιπεπτωκέναι τὸν ἄνδρα· ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦ πταίοντος Ισχυροί πάντες οἱ ἀλιτήριοι δαίμονες καὶ ὁ διάβολος, ὡς νοεῖσθαι νῦν κάκωσιν τὴν ἁυαρ- τίαν. Στ. ιθ'. « Καὶ ἐγένετο Κύριος ἀντιστήριγμά μου. Ἐν ἡμέρᾳ γὰρ κακώσεως ὅτ' ἄν τις πρὸς τὸν Θεὸν καταφύγῃ, ἕξει αὐτὸν ἀντιστήριγμα αὐτοῦ γινόμε- νον, τοῦτ' ἔστιν ἀντιστηρίζοντα αὐτὸν, ἵνα μὴ κλονη θεὶς καταπέσῃ. Καὶ περὶ τῆς τελείας γοῦν ψυχῆς, ἀντιστήριγμα τὸν Θεὸν Λόγον ἐχούσης, θαυμαστικῶς οἱ ἀποδεχόμενοι τὴν ἀνάβασιν καὶ λάμπρυνσιν αὐτῆς, φάσκουσιν· ι Τίς αὕτη ἡ ἀναβαίνουσα λελευ κανθισμένη, ἐπιστηριζομένη ἐπὶ τὸν ἀδελφὸν αὐτ τῆς; » Στ. κ'. « Καὶ ἐξήγαγέν με εἰς πλατυσμόν. » Αντι- στήριγμα γὰρ ὁ Κύριος γινόμενός τινι ἐξάγει αὐτ τὸν ἐκ τῆς στενότητος τῶν θλιβερῶν, πλατυσμὸν αὐτ τῷ δωρούμενος· κατὰ τὸ, ο Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι. · Ἐν θλίψει δὲ πλατύνεται τις, οὐκ ἔξω τῆς θλίψεως πάντως γινόμενος, ἀλλὰ γενναίως καὶ εὐλα 6ῶς πρὸς αὐτὴν τεταμένος. • Ρύσεταί με, ὅτι ἠθέλη- σέν με. » Κἂν ὅτι μάλιστα πλείστην ἔχωσι δύναμιν· ἠθέλησεν γάρ με, πάντα τὰ θελήματα αὐτοῦ ποιοῦντα. Στ. κα'. ι Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν Εt EXPOSITIO IN PSALMOS. frequentiam exspectat. Non singulis diebus emittit spiritum iræ sua, prænuntiatque ire castigationes : • Docebo enim illos in ira tribulationis illorum. › A rignitate et humanitate multa, semper peccatorum VERS. 17. « De aquis multis, » scilicet de turnu- lentis amarisque vitæ negotiis, quæ figurate mare nominantur, vel de adversis atque confusis. Pon- derandum est annon impietatis dogmata sint aqua multa, quæ amorem non valet exstinguere ; fortis- simos vero inimicos, de quibus Deus eripuit, ini- micos esse invisibiles credendum; forsan et homi- nes in honore constitutos, qui ob fallacem scien- tiam ad decipiendum maxime sunt idonei, cum sophismatibus formidandi sint. Minime fallitur es Cant. viii, 5. ss Psal. 19, 2. C D qui et ipsas argumentationes, quibus providentia indignantur vel aliam agitant impietatein, inimicos fortissimos vocat, et liberari ab iis qui ipsum ode- runt, et super ipsum confortati sunt precatur, qui scilicet oderunt frustra; nullus enim propter vitia invisus, has ad Deum preces fundere audet; sed cum propter Christum rectainque vitam odio est peccatoribus erga Deum pietatem delestantibus : propria enim sibi rationis agendi reprobationem justorum vitam putant. Quare justos invisos baben- tes, tum maxime insectantur, cum nocendi tempus occurrat; Providentiæ enim judiciorum nescii, ærumnis non justum premi, nisi ob peccata, existi- mant, sicut illi qui cum Job colloquebantur. Qui cum a Deo affligeretur, ut ostenderetur justus, dicebant isti impietatis et peccati causa tot eum oppressum esse malis; sed et prævalent in defi- cientem maligni dæmones diabolusque, ut jam pec- catum reputetur afflictio. VERS. 19. Et factus est Dominus protector meus. » In die enim afflictionis, si quis ad Deum confugiat, eum labebit sibi protectorem factum, id est protegentem ipsum, ne fugatus succumbat. Quod vero ad perfectam animam, adjumento Deum Verbum habentem, qui mirantes excipiunt ascen- sum ejus atque splendorem, exclamant: «Quæ est ista quæ ascendit in albis, super fratrem suum innixa “?, VERS. 20. « eduxit me in latitudinem. » Cum alicui protector factus est Dominus, educit eum de tribulationum angustiis atque in spatioso loco col- locat, juxta illud: In tribulatione dilatasti mihi“. › In tribulatione autem dilatatur, non qui omnino tribulationis immunis est, sed qui fortiter pieque dilatatur ea. c Salvum me fecit quoniam voluit me. » Eripuit me, quantumcunque polleant inimici mei; voluit enim me, omnes ipsius volun- tates facientem. VERS. 21. Et retribuet mihi Dominus secun-

Στ. κθ'. « Ὅτι σὺ φωτιεῖς λύχνον μου, Κύριε ὁ Θεός μου, φωτιεῖς τὸ σκότος μου. Τὸ δεκτικόν φω τὸς τῆς ψυχῆς μόριον, ἤτοι δύναμις, τοῦτ' ἔστιν ὁ νοῦς δ καὶ λογιστικόν τινες καλοῦσιν, λύχνος αὐτῆς εἶναι λέγεται· οὐκ ἂν αὐτὸς κατ' ουσίαν φῶς, ἀλλὰ φωτὸς δεκτικός· τὸ δὲ σκότος αὐτῆς τὸ θυμοειδὲς καὶ ἐπιθυμητικόν ἐστιν. "Οτ' ἂν οὖν ὁ νοῦς φωτισθῇ ὑπὸ τοῦ Κυρίου, μεταδόντος αὐτῷ τῶν ἰδίων αὐτῶν, τὸ τηνικάδε καὶ τὰ τῆς ψυχῆς ἄλογα κινήματα, φω- τίζεται ἐπιστημονικῶς ἐπιτελούμενα· οὐχ ὅτι ἐξ αὐτ τῶν τὰ ἄλογα μετέχει φωτὸς (Επιστήμης γὰρ ἀνεπί- δεκτα), ἀλλ' ὅτι ὑπὸ τοῦ πεφωτισμένου, ὑπὸ ἐπιστή μης καὶ ἀρετῆς, ὃν δεῖ τρόπον ἄγονται. Οτ᾽ ἂν οὖν ὑπὸ τοῦ Κυρίου φωτισθῇ ὁ νοῦς, ὃς εἴρηται λύχνος, ἀναγκαίως ἀκολουθήσει καὶ τὸ φωτισθῆναι τὸ εἰρημέν νον ἡμῶν σκότος. Εἰ δὲ τὸ ἐν ἡμῖν πεφυκός φωτίζε σθαι, τοῦτ᾽ ἔστιν ὁ νοῦς, δι᾿ ἄνοιαν καὶ ἀνεπιστημο σύνην σκότος εἴη, πολλῷ πλέον αἱ ἄλογοι τῆς ψυχῆς δυνάμεις, οὐκ ἔχουσαι πεφωτισμένον ἡγεμόνα, ἐπι- τεταμένον εἶεν σκότος. Καὶ τοῦτό ἐστιν ὅ φησιν ὁ Σωτήρ· « Εἰ οὖν τὸ ἐν σοὶ φῶς σκότος ἐστὶν, τὸ σκό τος πόσον; » Εἰ γὰρ ὁ ὀφθαλμὸς τοῦ σώματος, τοῦτ' ἔστιν, ὁ νοῦς ὀφείλων εἶναι λύχνος ἐστέρηται φωτός, πολλῷ πλέον τὸ ἄλλο, ἵν' οὕτως εἴπω, σῶμα τῆς ψυ χῆς σκότος ὑπάρχει· σῶμα δὲ οὐχ περίκειται ἀν- θρώπινον, ἀλλὰ τὸ κατὰ τὴν ἄλογον σύστασιν αὐτῆς τυγχάνον. Τάχα δὲ καὶ οἱ τὴν γνῶσιν τῆς ἀληθείας πεφωτισμένοι, ἐξημμένον ἔχουσι τὸν λύχνον, τοῦ Κυρίου αὐτοῖς τοῦτο δεδωκότος· τὰς δὲ πράξεις κατ' ὀρθὸν ἄγοντες ἐκ τοῦ πεφωτίσθαι τὸν νοῦν, καὶ τὸ σκότος αὐτῶν ἔχουσι φωτιζόμενον. Οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ τοῦτο ῥηθείη· Οἱ θεωρίαν ἐπιστημονικὴν περί τῶν νοητῶν καὶ ἀοράτων πραγμάτων ἐσχηκότες, πε- φωτισμένον ὑπὸ Κυρίου ἔχουσι λύχνον· ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν αἰσθητῶν εὖ μάλα κατὰ τὴν γνώμην δια- κείμενοι, τὴν αἴσθησιν φωτεινῶς ἀντιλαμβανομένην τῶν πραγμάτων ἔχουσιν, ἥτις σκότος ἐστὶν τῷ μὴ πεφυκέναι καθ' ἑαυτὴν φωτίζεσθαι, τοῦτ᾽ ἔστιν ἐπι- στήμην δέχεσθαι· ἡ γὰρ ἂν καὶ τὰ ἄλογα ἐπιστήμην ἐδέχοντο, αἴσθησιν ἔχοντα. Στ. λ'. ι Οτι ἐν σοὶ ῥυσθήσομαι ἀπὸ πειρατηρίου, καὶ ἐν τῷ Θεῷ μου ὑπερβήσομαι τεῖχος. » Οὐκ ἄλλως ῥυσθῆναι δυνατὸν ἀπὸ τῶν περιεστηκότων πραγμάτ των πικρῶν, ἢ ἐν Θεῷ γινόμενον· ἐν Θεῷ δέ τις γίνεται, μετέχων αὐτοῦ. Ὡς γὰρ ἐκ τῶν ἀγνοημάτ των ῥύεται τις ἐν ἐπιστήμῃ γεγενημένος, οὕτως ἐν Θεῷ τις σπεύδων εἶναι, ῥυσθήσεται ἀπὸ πειρατηρίου. εἰς πειρασμὸν μὴ εἰσερχόμενος· οὐ τῷ ἐκτὸς πειρα σμοῦ γενέσθαι, ἀλλὰ τῷ μὴ ἁλῶναι ταῖς παγίσιν αὐτ τοῦ. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ὁμολογῶν Ἰησοῦν ἔμπρο- σθεν τῶν ἀνθρώπων, ἐν αὐτῷ ἐστιν· Πᾶς γὰρ ὃς ἂν ὁμολογήσῃ ἐν ἐμοὶ ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὁμολογήσω κἀγὼ ἐν αὐτῷ ἔμπροσθεν τοῦ Πατρός μου ἐν τοῖς οὐρανοῖς. » Ομολογεί τις γὰρ Ἰησοῦν μετέχων αὐτοῦ, καὶ ὁμολογεῖται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἐν αὐ τῷ τυγχάνων. Διατειχίζει δὲ ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ πλῆθος τῶν πρὸς ἡμῶν παραλόγως πραττομένων, DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 29. • Quoniam tu illuminas lucernam meam, A Domine, Deus meus, illuminas tenebras meas. › Capax luminis animæ particula, sive vis, id est mens, quam et nonnulli rationem vocant, lucerna ejus esse dicitur; cum neque sit ipsa secundum es- sentiam lux, sed lucis capax; tenebræ autem ejus, iracundia atque concupiscentia sunt. Cum igitur mens a Domino illuminata fuerit, de propria luce eam donante, irrationabiles quæ nunc oriuntur in anima motus illuminantur sapienter expleti : non quia insipientes ex ipsis lucem consequuntur, scientiae siquidem sunt expertes, sed quia illumi- natione, scientia et virtute, ut decet, ducuntur. Quando igitur a Domino mens illuminata est, quæ dicitur lucerna, necesse est ut simul illuminentur quæ hic vocantur tenebræ. Si autem quod in nobis B illuminari potest, mens scilicet, propter ignorantiam imperitiamque caligo fit, eo magis rationis exper- tes animæ vires, illuminatum rectorem non haben- tes, ingruentes fiunt tenebr. Atque illud est quod dicit Salvator : Si igitur quæ est in te lux, tene- brae sunt, quid et tenebra ? » Si enim oculus corporis, scilicet mens, quæ pro lucerna esse de- bet, luce caret, multo magis reliquum, ut ita di- cam, corpus animæ caligo est : corpus autem, non quod circumdat eam humanum, sed quod ad irra- tionalem ejus substantiam spectat. Protinus vero et qui de veritatis scientia illuminati sunt, accensam habent lucernam dono Domini; actaque sua recte agentes, propter mentis illuminationem, tenebras quoque suas illuminatas habent. Præsertim et illud dici potest Qui speculativam de spiritalibus atque invisibilibus rebus doctrinam habent, illuminatam a Domino acceperunt lucernam; sed et de sensi- bilibus optime secundum intellectum dispositi, per- ceptionem clare illuminatam rerum habent, quæ quasi caligo est illi qui non aptus est ut secundum ipsam illuminetur, id est scientiam accipiat; et ipsa bruta aliquatenus scientiam accipere possunt, perceptionem habentia. C VERS. 30. • Quoniam in te eripiar a tentatione, et in Deo meo transgrediar murum. » Haud aliter a molestiis circumdantibus nos liberari possumus, nisi in Deo : est autem in Deo, qui ejus est parti- ceps. Quemadmodum enim ab ignorantiis liberatur D in scientia constitutus, ita qui in Deo esse festinat, eripietur a tentatione, in tentatorem non incidens ; non quod tentatoris immunis fiat, sed quod non ejus iusidiis irretitus sit. Quapropter et qui Jesum coram hominibus confitetur, in ipso est: « Omnis enim qui confitebitur me coram hominibus, con- fitebor et ego euin coram Patre meo qui in cœlis eat r. » Conftetur auten Jesum qui ejus particeps est, et confitebitur illi Deus qui est cum ipso. Muro autem separat nos a Deo multitudo nostrorum ini- que factorum, disjungitque, sicut ait propheta : ‹ Nonne valet dextra Domini liberare? aut gravata 32. ** Matth. xi, 23. *7 Matth. x, .

νησε τὰ ἴχνη μου. » Εἰ διηνεκῶς ἐν τῷ πᾶν εἶναι ἐτέ- Α λουν, κἂν ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου, τοῦτ' ἔστιν τοῦ ἔσω ἀνθρώπου τὰ σκέλη · ἐπειδὴ δὲ μετὰ τοὺς ὑπὲρ ἀρε τῆς καμάτους ἀνάπαυλα διαδέχεται, οὐκ ἀσθενεῖ, ἀλλ᾿ ἰσχυροποιεῖται τὰ ἴχνη μου· ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν· • Έστησας ἐν εὐρυχώρω τους πόδας μου·, ἀλλὰ καὶ ὁ Ἰησοῦ ἑπόμενος ἐπακολουθεῖ τοῖς ἴχνεσιν αὐτ τοῦ, ἐξ αὐτοῦ τοῦ πατεῖν τὴν τετριμμένην ὑπὸ Ἰη- σοῦ ὁδὸν ἰσχυρὰ κτᾶται τὰ ἴδια ίχνη, ὡς ἔργῳ φά- ναι· « Οὐκ ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου. Στ. λή, λθ'. Διὰ μυρίων συνεργηθεὶς ὑπὸ Θεοῦ, θάρσος ἀνέλαβεν καταδιώξαι τοὺς ἐχθρούς· τῆς δὲ καταδιώξεως τέλος ἡ ἐκείνων εἰς τέλος ἔκλειψις· οὐ γὰρ κόπος οὔτε φόβος μοι ενεπόδισεν. « Εκθλίψω αὐτοὺς, καὶ οὐ μὴ δύνωνται στῆναι. » Φειδόμενος τῶν ἐχθραινόντων, ἐκθλίβει αὐτοὺς, ὅπως μὴ βέβαιοι καὶ Β ἀμετακίνητοι ἐν τῇ ἔχθρᾳ γένωνται. Οὐ γὰρ ἀπολέ σαι αὐτοὺς προελόμενος, θλίψει περιβαλεῖ, ἀλλ᾽ ἵνα αἰσθηθέντες οἱ (24) κακῶν εἰσιν, παύσωνται τῆς φι λέχθρου προαιρέσεως. • Πεσοῦνται ὑπὸ τοὺς πόδας μου. » Τὸ πεσεῖν τοὺς ἐχθροὺς ὑπὸ τοὺς πόδας τοῦ ἁγίου οὐκ ἄλλο τι σημαίνει ἢ ὑποταγὴν τῶν διαφο ρῶν· ὡς γὰρ φαῦλον τὸ ἐν τῇ χειρίστῃ ἕξει, ἀρχὴ σωτηρίας τὸ πεσεῖν· πεσὼν γάρ τις ἀπ' αὐτῆς οὐκ ἔτι ἀντιτείνει. Στ. μ'-μβ'. Πάντας τοὺς ἐπανισταμένους ἐπ' ἐμὲ συνεπόδισας, οὐκ ἐπιτρέπων αὐτοῖς ἔμπροσθεν τῆς κακίας ἐλαύνειν· κωλυθέντες γὰρ τῆς ἐπὶ τὸ κακὸν ὁρμῆς ὑποκάτω μου γενήσονται, οὐκέτι διάφορόν με λογιζόμενοι, ἀλλ᾽ ἄρχοντα καὶ κεφαλὴν αὐτῶν. Οὕτω γὰρ ἀντὶ μισούντων γένοιντο φίλοι· οὐ γὰρ κατὰ τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ καθ' δ μισοῦσιν ἀπώλοντο. Θεοῦ γὰρ ἀγαθοῦ τὸ κακὸν ἀφανίζειν, ἀλλ᾽ οὐ τὴν οὐσίαν ᾗ συμ βέβηκεν τοῦτο. Φησὶ γὰρ πρός τινας · ι Καὶ ἐὰν πλ θύνητε τὴν δέησιν, οὐκ εἰσακούσομαι ὑμῶν, τῷ τὰς χεῖρας ὑμῶν, τοῦτ' ἔστι τὰς πράξεις, ο φονικάς καὶ πλήρεις αἵματος είναι. Στ. μγ', δ'. «Καὶ λεπτυνῶ αὐτοὺς ὡς χοῦν κατὰ πρόσωπον ἀνέμου, ὡς πηλόν πλατειῶν λεανῶ αὐ τούς. » Τούτους τοὺς περὶ ὧν ὁ λόγος παχυνθέντας τῷ τὰ ἐπίγεια φρονεῖν καὶ ὑλικούς γεγενημένους, φοροῦντας τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, λεπτυνῶ διὰ προ- τροπῶν, νουθεσιῶν, ἀπειθῶν, ἐπιπόνου ἀγωγῆς, ἵν᾿ ὡς χους γεγενημένοι κατὰ πρόσωπον τοῦ θείου Πνεύ ματος, ἀνέμου τροπικῶς ὀνομαζομένου, ἅπαν τὸ χοῖ- κὸν διαῤῥιφὲν ὑπ' αὐτῶν ὑπὸ τῆς πνοῆς τοῦ πνεύ ματος, καθαρὸν παντὸς χοῦ τὸ ὑποκείμενον αὐτῶν ἐάσῃ, ὡς συμβεβήκει χοϊκῷ εἶναι. Εἶεν δὲ καὶ ἐκου- σίως ἐπὶ τοῦτο καλούμενοι. Οἷς φησιν ὡς πρὸς ὅλην πόλιν ὁ Κύριος· « Εκτινάξαι τὸν χοῦν σου, Ἱερουσα λήμ. » Αὐτοὺς δὲ τούτους καὶ ὡς πηλὸν πλατειών λεανεῖ ἤτοι ὁ Κύριος, ἢ ὁ μιμητὴς αὐτοῦ δίκαιος. Λεανώμενος δὲ οὕτως ὁ πηλὸς δυνήσεται ἄγγος ὀστράκινον γενέσθαι, χρησιμεῦον ἐν τῇ μεγάλῃ οἰκίᾳ, ἐν ᾗ χρυσᾶ καὶ ἀργυρᾶ καὶ ξύλινα καὶ ὀστράκινα ** EXPOSITIO IN PSALMOS. terioris kominis crura; quando enim post susceptos virtutis causa labores requies datur, non infirmantur, sed validiora funt vestigia mea, ita ut dicere queam : • Statuisti in latitudine pedes meos 48. » Jesu quo- que comes ejus vestigia sequitur, viamque procul- cans a Jesu tritam, validiora sibi parat vestigia, ita ut reipsa dicendum sit : « Non sunt infirmata vestigia mea. verarem, etsi inβrmarentur vestigia mea, id est in- Vers. 38, 59. A Deo mille modis adjutus, confi · dit ad persequendos bostes; nec persecutionis finis, nisí eorum in finein eversio; neque enim lassitudo, neque timor mibi erunt impedimento. ‹ Confringair illos, nec poterunt stare. » Cavens ab iis qui ipsum oderunt, coufringet illos, ut neque drmi, neque im- moti in odio suo permaneant. Non enim interimere eos quærens tribulatione circumdabit eos, sed ut quo miseriarum inciderint animadvertentes, invisa abstineant agendi ratione. ‹ Cadent subtus pedes meos. » Cadere liosles sub pedibus sancti, nihil nisi dissidentium obsequium indicat; namque sicul tur- pe est in pessima sorte versari, principium salutis cadere ; qui enim ab ea quasi cadit, jamn non re- sistit. VERS. 40-42. Supplantalis omnibus qui insurre- xerant in me, nou dimittis eos donec omnem abje- cerint nequitiam; ab iniquitatis via deterriti, sub- tus me lient, non quidquam a me diversum elo- quentes, sed me quasi ducem caputque habentes. C Sic enim ex osoribus amici fient : non enim secundum essentiam, sed secundum id quod ode- runt, interibant. Dei enimn boni est malum abolere, non autem essentiam cui accidit illud. Ait enim ad nonnullos: Etsi multiplicaveritis preces ve- stras, non exaudiam vos, quouiam manus vestræ, › scilicet actus, « homicidæ sunt cruorisque plena. D Psal. xxx, 9. "Isa. LII, 2. ** II Tim. 11, 20. . VERS. 43, 44. Et comminuam eos ut pulverein aute faciem venti; ut lutum platearum delebo eos. Illos, de quibus hic mentio est, terrestrium et car- nalium meditatione quasi pinguiores factos, limi imaginem ferentes, comminuam per increpationes, admonitiones, minas, vitanique laboriosam, ut quasi pulvis facti ante faciem divini Spiritus, venti alle- gorice vocati, limus omnis circum eos illitus Spiri- tus balitu, omnis pulveris puros eos relinquat, qui- bus contigit limo esse. Sint autem et libenter ad hoc vocati. Quibus ait sicut ad urbem totain Domi- nus : ‹ Excute pulverem tuum, Jerusalem “.ɔ illos vero quasi lutum platearum delet sive Dominus, sive imitator ejus justus. Deletum autem ita lutum poterit vas fictile fieri, in magna domo utile, in qua aurea, et argentea, et lignea, et fictilia vasa sunt 5. Cum vero.aurea et argentea in honorem, lignea vero feliliaque in dedecus ", qui seipsum .' ibid. (94) Ita om,

Ει Α vΟΣ. ‹ Στ. να'. « Καὶ ποιῶν ἔλεος τῷ Χριστῷ αὐτοῦ. » Έλεος ποιεῖ τῷ Χριστῷ, ἐλεῶν τοὺς ὑπὸ Χριστόν, ὑπὲρ ὧν ἱερᾶται, καὶ ὧν βασιλεύει· ἱερέα γὰρ καὶ βασιλέα σημαίνει ή, ο Χριστός, ο φωνή. « Τῷ Δαυΐδ καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ ἕως αἰῶνος. » Εἰ μὲν περὶ τοῦ Δαβίδ, τουτέστι παντὸς ἱκανοῦ τῇ χειρὶ, εἴη ή λέξις, δηλοῖ ἐλεοῦντα τὸν Θεὸν τοὺς πρακτικοὺς ἄνω δρας, ἱκανοὺς ὄντας ἐν ταῖς ἐνεργείαις, καὶ εἴ τινες σπέρμα αὐτῶν τυγχάνουσιν, ἐκ διδασκαλίας και μι μήσεως τοῦ σφῶν βίου. Ον δὲ ποιεῖ τούτοις ἔλεον, οὐ πρόσκαιρος καὶ πρὸς. ὀλίγον ἐστὶν, ἀλλ᾽ ἕως αἰῶνος. Εἰ δὲ περὶ Θεοῦ τοῦ ἀληθῶς Δαυὶδ ὁ λόγος, • Αναστήτω ο γὰρ < ὑμῖν ποιμένα ἕνα τὸν δοῦλον μου Δαυΐδ, ο αιώνιον ἔλεος αὐτῷ ποιεῖ καὶ τῷ σπέρ ματι αὐτοῦ, τῷ τὸ χρίσμα καὶ τὴν ἱερωσύνην αὐτοῦ ἀκατάλυτον εἶναι· τῆς γὰρ παλαιᾶς ἱερωσύνης μετ τατιθεμένης, ἀπαράβατος ἡ Χριστοῦ ἱερωσύνη. Στ. β'. Οἱ οὐρανοὶ οὖν τὴν Θεοῦ διηγοῦνται δου ξαν· δόξα δὲ Θεοῦ ἤτοι ὁ Μονογενής κατὰ τὸ τῆς δόσ ξης απαύγασμα, κατὰ τὸ, ο Καὶ ὀφθήσεται ἡ δόξα Κυρίου, ο ἢ ἡ διάταξις καὶ ἡ ὑπεροχή της βασιλείας αὐτοῦ. Ταύτην οὖν διηγοῦνται ὑμνοῦσαι καὶ θεολο τοῦσαι αἱ οἰκεῖαι τοῖς οὐρανοῖς δυνάμεις, ὁμωνύμως οἷς οἰκοῦσιν οὐρανοῖς ὀνομαζόμεναι, κατὰ τὸν τῆς μετωνυμίας τρόπον. Τὴν δὲ ποίησιν τῶν δραστηρίων Θεοῦ δυνάμεων, χειρῶν αὐτοῦ ὀνομαζομένων, ἀναγ- γέλλει τὸ στερέωμα, οὐ τοσοῦτον λόγοις, ἀλλ' ἔργοις αὐτοῖς. Ἀλλὰ καὶ οἱ τὸν θεωρητικὸν ἀσπαζόμενοι βίον θησαυρίζουσιν ἐν οὐρανῷ, κἀκεῖ τὴν καρδίαν ἔχοντες, οὐρανοί εἰσιν διηγούμενοι την προειρημένην Θεοδόξαν διὰ θεωρίας τῆς περὶ τῶν νοητῶν πραγμάτ των. Οἱ πρακτικοὶ δὲ στερέωμά εἰσιν, ἑδραῖοι τυγχά νοντες, καὶ ἀπαγγέλλουσι τὴν ποίησιν τῶν τοῦ Χρι- στοῦ χειρῶν, ἐργαζόμενοι τὰ Θεοῦ, καὶ τούτου τυγ χάνοντες ἔργα. Καὶ ἡ φωτεινὴ δὲ νόησις ἡμέρα οὖσα (ἐκάλεσε γὰρ ὁ Θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν), ἑτέρα φωτεινῇ νοήσει σύμφωνος οὖσα, ερεύγεται ῥῆμα, ὡς ἡ Παλαιὰ Γραφή, τῶν πνευματικῶν πληρωθεῖσα τρο- φῶν, ἀπὸ τοῦ πληρώματος ερευγομένη προφέρεται ῥήματα τῇ Καινῇ Διαθήκῃ. Ἡ δὲ νύξ, ἡ βαθυτάτη τῶν μυστηρίων πραγμάτων διάληψις, πρὸς ἑτέραν ἡμᾶς ἀσάφειαν ὁδηγεῖ, ήνπερ διάληψιν δίδωσι τὸ τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα τοῖς ἔχουσιν αὐτό, τὸ καὶ τὰ βάθη ἐρευνῶν τοῦ Θεοῦ. Ἡ λαλιὰ δὲ προποιοῦ (25) τοῖς λόγοις· οἱ δὲ λόγοι τὴν ἐπιστήμην ἐπάγουσιν, τὰς ἀποδείξεις παρέχοντες. Αμφότερα δὲ διὰ τοῦτο παρά Θεοῦ λέλεκται, ὅπως ἂν ἀκουσθῶσιν. Διὸ τοῖς ἀπει θοῦσιν οὐκ ἔστιν ἀπολογία· χωροῦσι δὲ τὸν φθόγγον ὅσοι τυγχάνουσι γῆ πρὸς σπόρον ἐπιτηδεία, τὴν λέξιν τὴν κατὰ τὸ αἰσθητὸν τῆς Γραφῆς. Οἱ δὲ τούτοις ὑπερβεβηκότες καὶ πέρατα χρηματίζοντες, δέχονται τὰ βήματα σαφῶς παιδευόμενοι. Οὗ φθόγγου γὰρ ὁ Πέτρος ἀκούων ἔλεγε· « Ρήματα ζωής αιωνίου ἔχεις·, καὶ ὁ Σωτὴρ ἔφη· « Τὰ ῥήματα & ἐλάλησα ὑμῖν, πνεῦμά ἐστιν. ο Αποστόλοις γὰρ ἔλεγε πέρατα τυγχάνουσιν οἰκουμένης. Οι σε DIDYMI ALEXANDRINI VERS. . « faciens misericordias Christo suo. » Misericordias Christo facit, miseratus Christo suh- ditos, quibus præest ut sacerdos atque rex; sa- cerdotium enim et regnum significat Christus, David et semini ejus asque în sæculum.› Siquidem de Davidl, id est de quolibet, hæc dicuntur, osten- dunt miserantem Deum practicos homines, et prom- ptos in agendo, et si qui semen fiunt eorum, doctrina et imitatione eorum vitæ. Quam vero facit ¡llis misericordiam, non temporaria, neque in breve tempus est, sed usque in sæculim. Si autem de Deo vere David sermo est, ‹ Suscitabo › enim ‹ vobis pastorem unum servum meum David ",› æternam ej misericordiam facit et semini ejus, propterea quod chrisma et sacerdotium ejus deleri non potest; abrogato enim vetere sacerdotio, inviolabile est Christi sacerdotiuın. B PSALMUS Vens. 2. Coeli igitur Dei enarrant gloriam. Gloria autem Dei, sive Unigenitus secundum gloriæ spien- dorem, juxta illud, ‹ Et videbitur gloria Domini **, sive ordo et magnificentia regni ejus. Hanc igitur enarrant bymnos canentes ac de Deo loquentes pro- priæ cœlis potestates, homonymice cum cœlis quos habitant nominata, juxta metonymiæ tropum. Opus vero activarum Dei facultatum, quæ manus · ejus vocatæ sunt, annuntiat firmamentum, non tan- tum verbis, sed et ipsis operibus. Sed et qui con- templativam amplectuntur vitam, thesaurizant in C cœlo, ibique cor habentes, coeli sunt enarrantes hanc Dei gloriam per spiritalium rerum contem- plationem. Practici vero firmamentum sunt, cum firmi sint, annuntiantque opera Christi manuum, quæ Dei sunt operantes et ipsi Dei opera. Lucida mens est dies; vocavit enim Deus lucem diem **. Hæc lucida menti consona dies eructat verbuın, sicut Vetus Scriptura spiritalibus impleta cibis ex abundantia eructans inducitur verba Testamento Novo. Nox vero altissima mysticarum rerum per- ceptio ad alteram nos obscuritatem dirigit, quam quidem perceptionem dat Dei Spiritus possidentibus eum, qui et profunda Dei scrutatur. Loquela ser- mones parit, sermones vero scientiam inducunt, XVIII. argumenta prehentes. Utrumque propterea apud D Deum dictum est ut audiatur. Contumacibus ideo non defensio est ; accipiunt sonum quicunque quasi terra sunt ad sementes accipiendas idonea, lectio- nem scilicet sensumque Scripturæ. Qui illos su- pergressi sunt, finesque nominantur, accipiunt verba sapienter eruditi. Quem sonum Petrus cum audiret, ait : «Verba vitæ æternæ habes "; › et Salvator dixit : « Verba quæ locutus sumn vobis, spiritus sunt ". › Iłæc enim dixit apostolis, qui ft- nes terræ sunt. der. XXIII, 5. • Isa. xL, 5. Gen. 1, 5. Joan. v, 69. cs ibid. 64. (23) Il. cod,

τὴν ὑπέθεσιν εἴληφεν τοῦ ψαλμοῦ· ὁ δὲ καὶ εἰς τὴν Α οἰκονομίαν ἀνθρωπίνως εἰρημένον. — Τάχα δὲ καὶ τῶν πιστευόντων ἁπάντων συμπληρούντων τὸ σῶμα Χριστοῦ, κατὰ τὸ, « Οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἐν σῶμα, πολλὰ δὲ μέλη, ο σώζεσθαι λέγεται ὁ Χριστὸς, ὅτ' ἂν οἱ γενόμενοι αὐτοῦ σῶμα καὶ μέλη σωτηρίαν ἔχωσιν. Εἰ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν· « Νῦν ἔγνων· › νῦν γὰρ, τοῦτ' ἔστιν ἐν τῷ παρόντι αἰῶνι, γινώσκομεν τὸν Χριστὸν σωζόμενον, τῷ ἀπεντεῦθεν ἀῤῥαβῶνα σωτηρίας δέ- χεσθαι. « Επακούσεται αὐτοῦ ἐξ οὐρανοῦ ἁγίου αυτ τοῦ· ἐν δυναστείαις ἡ σωτηρία τῆς δεξιᾶς αὐτοῦ. Επακούει τοῦ Χριστοῦ κατὰ πᾶσαν ἀπόδοσιν προει ρημένην. Τὰ δεξιὰ δὲ τοῦ Θεοῦ, τοῦτ' ἔστιν ὁ Λόγος αὐτοῦ, σωτηρίαν ποιεῖ· οὐχ ὡς ἔτυχεν, ἀλλ' ἐν δυ ναστείαις, » οἷα στρατηγὸς ἢ βασιλεὺς ἄριστος. Στ. η'. Ιππους μὲν νοῶν τὰ σκιρτητικὰ τῶν πα- θῶν, οἷς ἐπιβαίνουσιν αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις· ἄρ ματα δὲ τὴν σύμπνοιαν τῶν ὁρμητικῶν παθῶν, ἐν οἷς παρασκευάζονται καθ᾿ ἡμῶν· ἀλλ᾽ εἰ καὶ οὗτοι ἐν τούτοις, ἀλλ᾽ ἡμῶν ἀμυντήριον ἀκαταμάχητον ή τοῦ Θεοῦ προσηγορία. Στ. β', γ'. Ο κατασταθεὶς βασιλεὺς ἐπὶ Σιών ὄρος, κυρίως καὶ ἀληθῶς βασιλεύς ἐστιν, εὐφραινόμενος θείαν εὐφροσύνην ἀπὸ τῆς παρούσης αὐτῷ δυνάμεως Θεοῦ. Πᾶς δὲ ὁ ψαλμὸς ἑρμηνευθείη περὶ Χριστοῦ βασιλέως καὶ τοῦ συμβασιλεύοντος αὐτῷ, ἵνα μὴ ἐφ' ἑκάστης λέξεως τοῦτο σημαίνειν ἀναγκαζώμεθα. « Καὶ ἐπὶ τῷ σωτηρίῳ σου ἀγαλλιάσεται σφόδρα· τὴν ἐπιθυμίαν τῆς καρδίας αὐτοῦ ἔδωκας αὐτῷ, καὶ τὴν θέλησιν τῶν χειλέων αὐτοῦ οὐκ ἐστέρησας αὐτόν. ο Ὁ ἐπιθυμίαν σαρκὸς μὴ τελῶν, τῷ πνεύματι περι- πατεῖ· οὗτος ἀνακραθεὶς τῷ πνεύματι, ἐπιθυμίαν καρδίας λαμβάνει ἀπὸ Θεοῦ· οὐ γὰρ τῶν τῆς σαρκὸς ὀρεκτῶν ἀπεσχημένος, & ὀρέγεται ἡ καρδία αὐτοῦ, τοῦτ' ἔστιν ὁ νοῦς, λαμβάνει παρὰ Θεοῦ, ἐμπιπλῶν τος ἐν ἀγαθοῖς τὴν ἐπιθυμίαν αὐτοῦ· ἀλλὰ καὶ τυχών εις ὧν δεῖται, οὐκ ἐστερήθη ὑπὸ Κυρίου τῆς δεήσεως τῶν χειλέων αὐτοῦ. Στ. 8, ε'. Ὁ Χριστὸς ἔλαιον παρὰ τοῦ Ὑψίστου λαβὼν, τῷ κεχρίσθαι ἐλαίῳ ἀγαλλιάσεως, ἀπαράβα- τον ἔχει τὴν ἐκ τῆς κρίσεως ἱερωσύνην κατὰ τὴν τά- ξιν Μελχισεδέκ· οὐ γὰρ πρόσκαιρος ἔσται, μή σα- λευόμενος. Στ. ιβ'. Λέγοις δ' ἂν, ὅτι ἔκλιναν εἰς αὐτὸν κακὰ ἢ ἄθεα δόγματα περὶ τοῦ Θεοῦ· ἡ τὴν αἰτίαν τῆς και κίας προσῆψαν αὐτῷ· ἐξέκλιναν δὲ εἰς τὸν Σωτῆρα κακὰ οἱ τε προδόται καὶ ἐχθροὶ αὐτοῦ. "Σημειωτέον δὲ, ὅτι κατ' ἔγκλισιν ἐπιτελεῖται τὰ κακὰ, καὶ οὐ κατ' ευθύτητα· ἀλλὰ δυνατοῖς ἐπιχειροῦσι διαστρα- φέντες οἱ φαῦλοι. Τῷ γὰρ οὐχ ὑπομένοντι βλάβην ἐπιβουλεύουσιν. Καὶ ἄλλως τε πᾶς κακὸς ἔχει τὴν κακίαν ἀβεβαιόν τε καὶ ἄστατον. Οΰς δὲ Θεὸς ἀπου στρέφεται, τίθησι νῶτον, δυναμένους πρόσωπον εἶναι· καὶ τοὺς μὴ καθαρὰν δὲ καρδίαν ἔχοντας, καὶ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ διὰ τοῦτο μὴ δυναμένους ἰδεῖν, τί " - · EXPOSITIO IN PSALMOS. Εzechiam, secundum alios, cui ascribitur bic psal mus; quidam illum quoque humane ad incarna- tionem referunt. · Cæterum omnibus credentibus impletur Christi corpus, juxta illud: «Sic et Christus unumi corpus, multa autem membra ”. • Salvus fieri dicitur Christus, cum illi, quibus ipsius corpus et membra constant, accipiunt salutem. Recte au- tem dicitur : « Nunc cognovi; › nunc enim, id est in præsenti tempore, Christum cognovimus salvatum, exinde arrhabone salutis accepto. « Exaudiet il- lum de cœlo sancto suo; in potentatibus salus dextræ ejus. Exaudit Christum, hæc omnia quæ antea diximus consecutum. Dextra autem Dei, scilicet Verbum ejus, salutem facit; nec quolibet modo, sed e in potentatibus, ut ducem vel prz- B stantissimum regem decet. VERS. 8. Equi sunt cupiditatum stimuli quibus invebuntur adversariæ potestates; currus vero vehementium conspirationem cupiditatum desi- gant, quibus nos adoriuntur; quod si illi hæc pro se habent, nobis autem inexpugnabile propugnacu- lum est Dei invocatio. PSALMUS - C Ephes. v, 30. XX. VERS. 2, 3. Qui constitutus rex super Sion mon- tem, peculiariter ac vere rex est, divina exsultatione exsultans, propter præsentem sibi Dei virtutem. Omnis autem psalmus accipi potest de Christo rege et de regnante cum eo, ne singulis versiculis illud indicare cogamur. • Et super salutare tuum ex- sultabit vehementer. Desiderium cordis ejus tribui- sti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. › Qui carnis desiderium non exsequitur, spi- ritu ambulat. Hic igitur spiritu temperatus, a Deo cordis desiderium accipit; non enim a carnis inci- tamentis impeditus, hæc quibus incitatur cor ejus, scilicet animnus, accipit a Deo, qui in bonis deside- rium ejus implet; atque hæc quibus sibi opus est si quis consequitur, non voluntate labiorum suorum fraudatur a Domino. Vers. 4, 5. Christus oleum ab Altissimo aeci . piens, cum ungitur exsultationis oleo, intemeran dum habet Christi sacerdotium, secundum ordinem D Melchisedec; non enim temporarius est vel labefa- clandus. Vers. 12. Dicitur quod declinaverunt in illum mala, impia scilicet de Deo dogmata. Causam malitiæ suæ imputaverunt illi; inclinaverunt autem in Salvato- rem mala traditores et inimici ejus. Observandum est quod secundum inclinationem, non autem se- cundum rectitudinem perficiuntur mala; sed in potentes deviis itineribus inbecilles grassantur. Nihil enim damni suspicantem adoriuntur. Præter- eaque omnis malus incertam et male firmam habet malitiam suam. Quos autem evertit Deus, ponit dorsum, cum vultus fieri possent; et qui non cor purum habent, ideoque vultum ejus videre nequeunt, ·

Α τῆς μητρὸς ἐλπίζει τελειότητα· Θεὸν γὰρ ἔχει τὴν ἐλπίδα· οὐδέποτε γὰρ ἐν νακίᾳ γεγένηται, πάντων ἀνθρώπων μετὰ ἄγνοιαν καὶ πονηρίαν τὸ ἀγαθὸν ἀσπαζομένων. Καὶ τοῦτο ὑποδηλῶν Ησαΐας ἔλεγεν • Πρὶν ἢ γνῶναι αὐτὸν ἀγαθὸν ἢ κακὸν, ἀπειθεῖ που νηρίᾳ τοῦ ἐκλέξασθαι τὸ ἀγαθόν. ο Στ. ια'. ὁ ᾿Απὸ γαστρός μητρός μου, Θεός μου εξ σύ. • Πρὸ τῆς ἐνανθρωπήσεως ὁ Ἰησοῦς μόνην τὴν πρὸς Πατέρα ἔφερεν οικειότητα· ἦν γὰρ αὐτοῦ Πα τὴρ ὁ Θεὸς, καὶ αὐτὸς Υἱὸς Θεοῦ. Ἀφ' οὗ δὲ σὰρξ γενόμενος ἐκ κοιλίας προῆλθεν, σχέσιν ἔσχεν τὴν πρὸς τὸν Πατέρα, τὴν πρὸς Θεόν. Διό φησιν· Εἰ καὶ ἀεὶ Πατήρ μου τυγχάνεις, ἀλλὰ καὶ Θεός μου εἶναι ήρξω ἐκ κοιλίας μητρός. Σε. ιβ'. « Μὴ ἀποστῇς ἀπ' ἐμοῦ, ὅτι θλίψις ἐγγὺς, ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ βοηθῶν. » Παρούσης θλίψεως συνὼν ὁ Θεός οἷός τέ ἐστιν καρτερίαν παρασχεῖν ὡς γενναιά- ζειν τὸν θλιβόμενον· ἀπόντος δὲ Θεοῦ ἰσχυρὰ τὰ πε ριεστηκότα. Εύχεται οὖν ὁ τὸν ψαλμόν λέγων, τύπος ἡμῖν τοῖς ἀνθρώποις γινόμενος, καὶ διδάσκων ἡμᾶς ἐν πειρασμοῖς, οὕτω προσεύχεται, μὴ τοιαῦτα αὐτῷ πραχθῆναι ἐφ' οἷς ἂν χωρῇ Θεός, ἵνα παρόντος Θεοῦ καταπαλαίσῃ τοὺς ἐγείροντας τὴν θλίψιν· εἰ γὰρ ἀποσταίη τινὸς ὁ Θεὸς, οὐχ ὑπάρξει ἐκείνῳ βοη- θός. Στ. ιγ'. Μόσχοι δ' ἂν εἶεν καὶ αἱ περὶ τὰ γῆῖνα καὶ σωματικὰ ἐνεργοῦσαι πονηραὶ δυνάμεις· γεωπό νον γὰρ τοῦτο τὸ ζῶον. Αἱ δὲ ψευδοδοξίας προϊστά μεναι, δι᾿ ἀπατηλῶν λόγων καὶ σοφισμάτων κερατί ζουσαι, ταῦροι τυγχάνουσιν πίονες ὄντες, διὰ τὸ δῆ- θεν πολυμαθὲς καὶ κεκομψευμένον τῆς φράσεως. Δυνατὸν δὲ καὶ τοὺς Ἰουδαίους κατὰ νόμον βουθι- τοῦντας, ἐξ ὧν ἐπιτηδεύουσιν μόσχους ὠνομασμένους, περικυκλοῦν ἐχθρικῶς τὸν Κύριον Πόντιος δὲ Πιλά τος, καὶ εἴ τινες ἄλλοι ἐν ὑπεροχῇ, ταῦροι κερατισταὶ ὑπάρχοντες, περιέχειν σπουδάζουσιν αὐτόν. Λέγει δ' ἂν ταῦτα ὁ Σωτὴρ καὶ περὶ τοῦ σώματος αὐτοῦ, τῆς Ἐκκλησίας, ἰδὼν ἀνθρώπους χαμαιπετεῖς καὶ γῆν ἐργαζομένους πολεμικῶς, περικυκλοῦντας αὐτοῦ τὸ σῶμα· τό, • Ἐκύκλωσάν με μόσχοι πολλοί. • Τους δὲ ἄρχοντας τούτου τοῦ αἰῶνος σοφίαν επαγγελλομέν νους εωρακώς περιθέοντας αὐτοῦ τὸ σῶμα ἐρεῖ • Ταῦροι πίονες περιέσχον με. » Στ. ιδ. Παριστὰς δὲ αὐτῶν τὸ ἐξηγριωμένον τῆς πονηρίας καὶ τὸ ἕτοιμον εἰς τὸ θλίψαι, φησίν· • Ηνοιξαν ἐπ' ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν, ὡς λέων ἁρπά- ζων καὶ ὠρυόμενος. ο Στόμα γὰρ ἡνεῳγμένον αὐτῶν εἰς τὸ ἁρπάσαι τοὺς ἀπατωμένους, ὁ σοφιστικός εἴη λόγος. Τάχα δὲ · ὡς λέων ὁ ἁρπάζων καὶ ὠρυόμενος ἀναφέρεται ἐπὶ τὸν διάβολον. Αφ' οὗ λέοντος ἐξέσπα σεν ὁ Ποιμὴν ὁ καλὸς δύο σκέλη, καὶ λοβὸν ὠτίου και ταπιόντος· διὰ μὲν παρακοῆς, τὸ οὖς τοῦ ἀνθρώπου τῆς ψυχῆς, διὰ δὲ τῶν σκελῶν, τὴν πορείαν αὐτ τῆς. Στ. ιε'. « ὡσεὶ ὕδωρ ἐξεχύθη καὶ διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου. • Ἐπεὶ σῶμα Χριστοῦ οἱ πεπι· DIDYMI ALEXANDRINI est, cunctis hominibus post ignorantiam et perver- sitatem bonum amplectentibus, illudque Isaias ostendens dixit: Antequam cognoscat ille bo- num aut malum, reprobat malum ut eligat bo- num 79. VERS. 11. « De ventre matris meæ, Deus meus es tu. Ante incarnationem suam, Jesus solam cum Patre consuetudinem habebat; erat enim ejus Pater Deus, et ipse Filius Dei. Ex quo autem caro factus ex utero processit, relationem habuit et cum Patre, et cum Deo. Ideo ait : Si et semper Pater meus es, sed et Deus meus esse incepisti ex matris utero. Vens. 12. « Ne discesseris a me, quoniam tribu- latio proxima est, quoniam non est qui adjuvet. » Cum tribulationi adest Deus, constantiam præstare valet ad tribulationem generose ferendam. Absente autem Deo, valida sunt circumstantia. Precatur igitur qui psalmum dicit, typus nobis hominibus factus, et docens nos in tentationibus, sic preca- tur, ne talia committat ob quæ recedat Deus, ut Deo præsente eos qui tribulationem excitant de- bellare valeat. Si enim ab aliquo discesserit Deus, non erit qui illum adjuvet. R VERS. 15. Vituli esse videntur ad terrestria et cor- poralia incitantes perversæ potestates; terræ enim cultura hoc animal exercetur. Quæ autem vanis cre- dunt erroribus, dolosis verbis et sophismatibus quasi cornibus insultantes, tauri sunt pingues, propter – eruditionem et verborum elegantiam. Dici quoque potest Judæos secundum legem boves immolantes, ex illis quos apparabant vitulos nominatos, Domii- num hostiliter circumdare; Pontius vero Pilatus, nonnullique alii in amplissimo dignitatis gradu, ideoque quasi coruigeri tauri, eum obsidere festi- nant. Quinetiam de corpore suo Ecclesia, abjectos videns homines, terramque hostiliter excolentes, circumdantes corpus suum, dicere potest Salvator : • Circumdederunt me vituli multi. » Duces hujus sæculi sapientiam professos, videns circumdantes ipsius corpus, dicet: ‹ Tauri pingues obsederunt me. > VERS. 14. Exposita autem istorum perversitatis feritate, semper ad opprimendum paratorum, ait : D ‹ Aperuerunt super me os suum, sicut leo rapiens et rugiens. › Os enim eorum apertum ad deceptos arripiendos, captiosæ sapientiæ verbum est. Fortasse autem ‹ sicut leo rapiens et rugiens, › ad diabolum spectat ; quo leone eripuit bonus Pastor duo crura, infimamque auriculam devorante; per au- ditum, aurem hominis animæ, et per crura viam cjus intelliges. VERS. 15. • Sicut aqua efusus sum, et dispersa sunt omnia ossa mea › Cum Christi corpus cre- Isa. vi, 15, 16. ☐

σιν, ἀναφθεγγομένου πρὸς τὸν Πατέρα· Ο Πάτερ, το Δ σὺν ὄνομα, τοῦτ' ἔστιν τὴν σὴν ἰδιότητα, τὴν ἔννοιάν σου διηγήσομαι, φανερὰν αὐτὴν ποιῶν τοῖς γεναμέ- νας μου ἀδελφοῖς, οἷς τὸ ἐμὸν Πνεῦμα κατέπεμψας· πρὸς οὓς ῥηθείην ἂν, ὅτι « Ἐστὶ υἱοὶ ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν. » Οὗτοι δέ εἰσιν οἱ τὸ Πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας ἐκ Θεοῦ λαβόντες, ἵνα τοῦ Θεοῦ μὲν υἱοῖ, ἀδελφοὶ δὲ τοῦ Μονογενοῦς ὦσιν. Καὶ ἐκ νεκρῶν γοῦν ἀναστὰς, ἐπι- φανεὶς ταῖς γυναιξίν, Πορευθείσαι, ἔφη, εἴπατε τοῖς ἀδελφοῖς μου, ὅτι ἠγέρθην. Ἐν μέσῳ δὲ τῆς ἐκ τού των συναγομένης Εκκλησίας ὑμνήσει τὸν Πατέρα αἴ- νους καὶ παιᾶνας. • Στ. κδ. Κατὰ πλείονας τρόπους τοῦ Ἰακώβ όνομα- ζομένου. Σημαίνει γὰρ ἡ προσηγορία αὕτη ότὲ μὲν τὸν θεῖον ἄνδρα, υἱὸν μὲν Ἰσαάκ, πατέρα δὲ τῶν δώδεκα πατριαρχῶν· ὁτὲ δὲ τὸν ἐκ τούτου προελθόντα δωδεκάφυλον λαόν· ὁτὲ δὲ τὰς δέκα φυλὰς μόνας ἀπο σχισθείσας τοῦ οἴκου Δαυΐδ, καὶ ἀκολουθησάσας τῷ Ιεροβοάμ· ὁτὲ δὲ τὸν Σωτῆρα αὐτὸν, κατὰ τὸ, ε Ια- κὼβ ὁ παῖς μου, ἀντιλήψομαι αὐτοῦ. Ἰσραὴλ ὁ ἐκλε κτός μου, προσεδέξατο αὐτὸν ἡ ψυχή μου. » Ταύτην γὰρ τὴν προφητείαν περὶ τοῦ Σωτῆρος ὁ Ματθαῖος εἰρημένην ἔγραψεν. Ζητητέον κατὰ τί τῶν σημαινο μένων εἴρηται το, ο "Απαν τὸ σπέρμα Ἰακώβ, δοξά- σατε αὐτόν. » Καὶ ὁ μὲν πολὺς ἐρεῖ [ότι], τοῦ πατρι- άρχου Ἰακὼς τὸ σπέρμα τὸ δωδεκάφυλον ἐντραφέν τῇ ἀναγνώσει του νόμου καὶ τῶν προφητῶν, δοξάσαι βούλεται τὸν Θεὸν, καὶ διὰ νοημάτων καὶ λόγων καὶ ἔργων ἀγαθῶν. Τάχα δὲ ἐπὶ ψεῦδος εἴη τοῦτο, πολύ λῶν ἐκ τοῦ Ἰακὼβ γεγενημένων ἀπίστων καὶ προδο τῶν Ἰησοῦ. Λέξει τις, ὅτι τοῦ Ἰακώβ τοῦ πτερνιστοῦ καὶ καταπαλαίσαντος τὸν θάνατον καὶ τὴν ἀντικειμέ την δύναμιν Ἰησοῦς δέ ἐστιν οὗτος· τὸ σπέρμα αυτ τοῦ, τὸ γενόμενον ἐκ διδασκαλίας, δοξάσαι τὸν Θεὸν ἅπαν δυνήσεται. Ἐπειδὴ δὲ καὶ Ἰσραήλ ἐστιν ἐν προσεδέξατο ἡ ψυχὴ τοῦ Θεοῦ, ἐκλεκτὸν ὄντα σπέρμα αὐτοῦ, ᾗ Ἰσραήλ ἐστιν, φοβηθήσεται τὸν Θεόν. Καὶ ἕκαστος δὲ τῶν μιμητῶν Ἰησοῦ, εἰ μὲν ἔχει τὴν πά λην πρὸς ἀρχὰς καὶ ἐξουσίας και κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τούτου, Ἰακώβ ἐστιν πτερνίζων τοὺς ἀντι- πάλους. Εἰ δὲ καρδίαν ἔχει καθαράν, καὶ νοῦν διαυ- γῆ, έψεται τὸν Θεὸν, Ἰσραὴλ κατὰ τοῦτο τυγχάνων. Παντὸς οὖν τοῦ τοιούτου τὸ σπέρμα Θεὸν φοβηθής σεται. Στ. κε'. Ἐπεὶ οὐκ ἐξουδένωσεν ἐμοῦ τοῦ πτωχοῦ τὴν δέησιν, οὐδὲ προσώχθισεν μυχθίζων αὐτὴν, τού του χάριν εὐχάριστοι γινόμενοι ἐπὶ τῷ ἐπηκοῦσθαι ὑπὸ Κυρίου τὴν δέησιν ὑπὲρ ἡμῶν γινομένην, αἰνέ- σατε καὶ δοξάσατε καὶ φοβήθητε αὐτόν. Εἰ γὰρ καὶ ὡς πτωχός... ὀφείλετε, ὅτι ἐγὼ πλούσιος ὤν, θησαυ- ρὸς ὢν τοῦ πληρώματος τῶν ἀγαθῶν, δι' ὑμᾶς ἑπτώ- χευσα, ἵνα διὰ τῆς ἐμῆς πτωχείας πλουσίους ὑμᾶς ποιήσω. Οὐ γὰρ οἷοί τε ἦτε σάρκα περικείμενοι, δέ ξασθαί μου τὸν πλοῦτον, τέως ἐκ μέρους γινώσκον τες καὶ προφητεύοντες. Πτωχεύσας οὖν δι᾽ ὑμᾶς, ὑπὲρ ὑμῶν πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, καὶ ὑπήκουσέν ** Εt EXPOSITIO IN PSALMOS., tationem tuam narrabo, manifestam eam efficiens iis qui fratres mei facti sunt, quibus Spiritum meum misisti ; ad quos dicitur : • Filii estis, emisit Deus Spiritum Filii sui in cordibus vestris. › Hi vero sunt qui adoptionis Spiritum a Deo acceperunt, ut Dei quidem filii, fratres autem Unigeniti sint. Atque ex mortuis igitur resurgens, mulieribus manifesta- tus, Ite, dixit, dicite fratribus meis, quia sur- rexi. In medio autem ex iis congregatæ Ecclesiæ laudabit Patrem hymnis et canticis. clamantis: Pater, notnen tuum, id est propriam cogi B VERS. 24. Vario sensu Jacob nominatur. Signifi- cat autem hæc denominatio nunc quidem sanctum virum, filium Isaac, duodecimque patriarcharum patrem ; nunc vero exortam ab eo duodecim tribuum D Isa. XLII, 1. gentem; nunc autem solas decem tribus a domo David separatas et Jeroboam secutas; nunc quo- que Salvatorem ipsum,.juxta illud : e Jacob, filius meus, suscipiam eum. Israel, electus meus, accepit eum anima mea ". Hanc enim prophetiam de Sal- vatore Matthæus dictam scripsit. Ad quem eorum quos modo enumeravimus referatur inquirendum est illud: Universum semen Jacob, glorificate eum. › Plerique dicent, patriarchæ Jacob semen, duodecim scilicet tribus, legis et prophetarum lectione nutritum, glorificare vult Deum cogitatio- nibus, verbis, bonisque operibus. Hoc vero falsis esset annumerandum, cum multi e Jacob exorti, infideles et Jesu traditores facti sint. Illud dici po- test de Jacob illo calcitrante.et dejiciente mortem adversamque potestatem; bic vero est Jesus; semen ejus, doctrina genitum, glorificare Deum penitus poterit. Si autem et Israel est quem suscepit anima Dei, electum semen ejus, qua Israel est, timebit Deum. quisque imitatorum Jesu, si quidem luctam sustinet cum potestatibus, principibusque ac tyrannis, harum tenebrarum Jacob est adversa - rios lucta dejiciens. Quod si puram habet animam lucidamque mentem, videbit Deum, Israelque ideo erit. Omnis igitur talis semen Deum timebit. VERS. 25. Quoniam non despexit mei pauperis deprecationem, neque iratus est aspernans eam, hu- jus gratia grati acceptique facti exaudita a Domino deprecatione pro nobis habita, laudate, et glorificate, et timete eum. Si enim quasi mendicus. . debetis, quoniam ego, qui dives sum et bonorum plenitudinis thesaurus, propter vos pauper factus sum, ut paupertate mea divites vos efficerem. Non enim potuissetis, qui carne circumdati estis, meas accipere divitias, ex parte cognoscentes ac prophe- tizantes. Pauper igitur propter vos factus, pro vobis ad Dominum clamavi, et exaudivit me, hæc dans

ποτ' οὖν καὶ πορευθείην ἐν θλιβεροῖς καὶ ἐπιπόνοις, ἃ λέγεται σκιὰ θανάτου, οὐ φοβηθήσομαι τὰ κακω- τικά, Θεὸν ἔχων μετ' ἐμαυτοῦ. Κακὰ δὲ ἐνταῦθα οὐ τὰ κυρίως λέγει, ἀλλὰ τὰ ἐπίπονα, πενίαν, νόσον, δυσφορίαν καὶ τὰ παραπλήσια, περὶ ὧν ὁ Ἰώβ· « Τα κακὰ οὐχ ὑποίσομεν; · Οὐ γὰρ Θεόν τις ἔχων μεθ' ἑαυτοῦ, γίνεται ἔνθα κακὰ τὰ ἀντικείμενα τοῖς κυ ρίως ἀγαθοῖς. Αλλοι τὴν μὲν ῥάβδον ἐπιτιμᾷν φασε καὶ παιδεύειν, κατά τό· . Τί θέλετε ; ἐν ῥάβδῳ ἔλθω πρὸς ὑμᾶς; ο τὴν βακτηρίαν ὑποστηρίξειν διὰ συμ- βουλῆς, προτροπῆς τε καὶ παραινέσεως. « Ητοίμα σας ἐνώπιόν μου τράπεζαν ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με. » Τί βούλεται τὸ ι ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με ; » Έχει τι μυστήριον ἀποῤῥητον, ἵνα τις εύχηται Ἰδού Κύριος βοηθήσει μοι, τις κακώσει με; » Ε Β θλίβεσθαι. Επινόει μοι ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀγώνων τῶν ν, 3. μεγάλων ἄθλους ἐπικειμένους καθ' ἕκαστον ἀγώ νισμα, οὕτως καθ᾿ ἑκάστην θλίψιν, ἡνίκα ἂν τὸ θλί 6ον παρῇ, καὶ αἱ θλίβουσαι δυνάμεις αἱ ἀντικείμεναι· νόει μοι ἀντικειμένην τράπεζαν πνευματικὴν καὶ νοητὴν διὰ ταύτην τὴν θλίψιν. Οσάκις γοῦν ἐὰν θλι 6ῇς, τοσαυτάκις καὶ τράπεζά σοι παρατίθεται πνευ- ματική. Μόνον ἔχε ὀφθαλμοὺς τοὺς βλέποντας τρα πέζας μου, ἵν' εὐχαριστῶν λέγοις μετὰ τοῦ Ἀποστό λου· • Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ καυχώμενοι ἐν ταῖς θλίψεσιν. » Στ. ε'. Ἐν ἀρχαῖς ἐφάσκομεν, τὸν ἐν ταῖς προ- κοπαῖς ὄντα κατασκηνοῦν εἰς τόπον χλόης· ἐπεὶ οὖν ὁ προκόπτων καὶ ἐπὶ τὸ τέλος φθάσειεν, οὐκέτι μεί- νας πρόβατον, ἀλλὰ λογικὸς ἀναδειχθείς, τράπεζαν ἔχει λογικῶν τροφών ηὐτρεπισμένην ὑπὸ Κυρίου. Τῷ γὰρ Κυρίῳ τυγχάνοντι καὶ σοφίᾳ ἡτοιμασμένῃ τὴν ἑαυτῆς τράπεζαν, ἐφ' ᾗ τὰ ἴδια θύματα παρέθηκεν, εὐχαριστῶν φησιν· . Ητοίμασας ἐνώπιόν μου τρά πεζαν, ν οὐκέτι ἐπαγωγικὴν καὶ ἠθικὴν διδασκαλίαν καθὰ πρότερον, ἀλλὰ μυστικὴν καὶ τὴν τῆς ἀληθείας θεωρίαν. Ἐπίστησον δὲ, εἰ καὶ ὅσον τίς ἐστιν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ, δι' ἐσόπτρου καὶ δι' αἰνίγματος τὴν ἀλή θειαν βλέπων, πρόβατόν ἐστιν ὑπὸ ποιμένι ἀγόμενον μεταβὰς δὲ ἐπὶ τὸν μέλλοντα αἰῶνα, πρόσωπον πρὸς πρόσωπον προσβάλλων τῇ ἀληθείᾳ, πνευματική προσ βάλλει τραπέζῃ, κατά τό· « Κἀγὼ διαθήσομαι ὑμῖν διαθήκην, ἐσθίειν καὶ πίνειν ἐπὶ τῆς τραπέζης τοῦ Πνεύματος ἐν τῇ ἀληθείᾳ·, ὅθεν καὶ τὸ « ἡτοίμα- σας » εἴρηται· ἀπεντεῦθεν γὰρ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς « & ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσεν, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐ κατέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν. » Καὶ τὸ « ἐνώπιον ο δέ < μου » δηλοί, πεφανερῶσθαί μοι καὶ ἐγνῶσθαί μοι « τὴν τρά πεζαν ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με, » πολλῶν ἐχθρεύειν μοι βουλομένων, καὶ διὰ τοῦτο θλιβόντων με. Εν ίστασθαί με ἰσχυρῶς πρὸς αὐτοὺς ὁ Κύριος θέλων, ἡτοίμασεν ἐνώπιόν μου τράπεζαν, ἐν ᾗ ἐπίκειται στερεά τροφή, ἵνα ταύτης αθλητικῶς ἐμφορηθείς, ἀντιστῆναι γενναίως πρὸς τοὺς θλίβοντας δυνηθώ. Καὶ γὰρ ὅτε ἀγαθῶν τελείων τυγχάνομεν, ἰσχυρούς καὶ πλείονας ἔχομεν τοὺς ἀντικειμένους. Η φησιν ὁ DIDYMI ALEXANDRINI pleta : e Ecce Dominus auxiliabitur mihi, quis mihi A . nocebit? Si quando igitur in tribul. tionibus ambu- larem atque in acerbis, quæ umbra mortis dicun- tur, non timelo mala, Deun merum habens. Mala hic non proprie dicit, sed molestias, paupertalem, morbum, calamitatem cæteraque ejus tem generis, de quibus Job : • Mala non sufferamus *?, Qui enim Deum secum non habet, versatur ubi mala pecu- liariter bonis contraria. Alii quidem virgam dicunt castigare et edocere, juxta illud : « Quid vultis ? in virga veniam ad vos 87?, baculum vero animos ful- citurum esse consilio, exhortatione atque incita- mento. Parasti in conspectu meo mensam in facie eorum qui tribulant me.» Quid sibi vult illud, • in facie eorum qui tribulant me? Inest ineffabile mysterium,ut tribulari precemur. Advertas, quæso, quemadmodum in certaminibus magnis præmia pro singulis luctis proposita, sic pro singulis tribula- tionibus, cum tribulatio sæviat, necnon tribu- lantes adversa potestates: præparatam, cogites, spiritalem intellectualemque mensam hujus tribula- tionis causa. Quoties igitur tribulaberis, toties et apponitur tibi mensa spiritalis. Sint modo oculi tui ejusmodi qui conspiciant mensas meas, ut gratias agens cum Apostolo dicas: Non tantum autem, sed et gloriantes in tribulationibus *. › non VERS. 5. Supra dicebamus, eum, qui multum. profecisset, graminosum locum inhabitare: quippe proficiens et ad perfectionem properans, non jam ovis remanet, sed ratione præditus apparens, mensam habet rationalibus ferculis instructam a Domino. Do- C minus enim, qui sapientia est, ipse hanc paravit men- sam in qua proprias oblationes obtulit gratias agens, ait : « Parasti in conspectu meo mensam, jam sicut prius suasoriam atque moralem doctri- nam, sed mysticam et veritatis contemplationem. Scito enim, unumquemque, quandiu in hac vita versatur, quasi per speculum et ænigma verita- tem aspiciens, ovem esse a Pastore ductam ; cum pervenerit ad eam ætatem, quæ ventura est, facie ad faciem veritati obviam stans, spiritalis mensæ parti- cipem fore, secundum illud: « Et ego constituam vobis testamentum, comedere et bibere ad mensam Spiritus in veritate;, unde et e parasti » dicitur. Ideoque paravit Deus quæ oculus non vidit, et auris non audivit, et ad cor hominis non ascendit quæ præparavit Deus diligentibus se ". » Illud ‹ in conspectu meo, ostendit manifestatam esse mihi atque cognitam mensam in facie eorum qui tribu- lant me, multis mecum hostiliter agere volentibus, ideoque tribulantibus me. Fortiter me adversus eos stare Dominus volens, paravit in conspectu meo men- sam, cui solidus impositus est cibus, ut illo more athletarum saturatus, fortiter contra tribulantes me defendere possim. Etenim cum perfectis fruimur bo- nis, validi et plures lacessunt nos adversarii. Ait ila- que Apostolus : ‹ Porta enim mihi aperta est, et **Job 11, 10. | Cor. 1v, 21. Rom. D Cor. 11, 9.

Στ. Γ'. Προτρέχοντες θεῖοι ἄγγελοι προσεφώνουν · τοῖς ἐφεστηκόσιν ταῖς οὐρανίαις πύλαις· ο Αρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, ο τὰς ὑμετέρας, καὶ (20) φυλακές έστε. Ὡς γὰρ κατιών, κλίνας οὐρανὸν καὶ οὐκ ἀνοίξας κατῆλθεν, οὕτως ἀναληφθεὶς οὐκ ἀνοι- χθεισῶν πυλῶν εἰσῆλθεν, ἀλλὰ αιρομένων. Εἶτα ἐπεὶ αὗται οἱ πύλαι καὶ λογικαὶ τυγχάνουσιν, καὶ πρὸς αὐτὰς οἱ ἄγγελοι φασιν· « Επάρθητε, πύλαι αἰώνιοι. » Αὗται δὲ οἱ πνευματικαὶ πύλαι, οὐ πρόσκαιροι, ἐπεὶ · μὴ σωματικαί, ἀλλ᾽ αἰώνιοι διὰ τὸ ἄῦλον καὶ ἀκήρα- τον. Πλήν φάσκοντες ἀρθῆναι καὶ ἐπαρθῆναι τὰς πύ - λας, οὐχ ἵνα τῶν ἐπιδόξων εἰσελεύσεσθαι, ἀλλὰ τὸν Βασιλέα τῆς δόξης φασίν. Βασιλεὺς δὲ δόξης ὁ Σωτὴρ, τῷ ἄρχειν πάντων τῶν ἐπιδόξων, κατὰ Θεὸν εἴρηται, καὶ ὡς τὴν παρὰ πάντων κομιζόμενος δόξαν, καὶ τὴν ἀληθῆ καὶ μόνιμον ἔχων βασιλείαν· ταύτην δὲ παρ- έχων τοῖς ἀξίοις. Καὶ Κύριος αὐτῆς εἴρηται, κατὰ εί· « Εἰ γὰρ ἔγνωσαν, οὐκ ἂν τὸν Κύριον τῆς δόξης · ἐσταύρωσαν. » Στ. η'. Αλλ' ἐπεὶ μὴ μόνος ὁ Θεὸς Λόγος ἀνῆλθεν, ἀλλ' ἐπιφερόμενος ἣν ἀνείληφεν σάρκα ἐψυχωμένην ψυχῇ νοερά, ξενιζόμεναι αἱ ἄνω δυνάμεις ἐπυνθάνοντο, • Τίς ἐστιν οὗτος ὁ Βασιλεὺς τῆς δόξης; » Σάρκα γὰρ περικείμενον τὸν λεχθέντα Βασιλέα τῆς δόξης Ιδού σαι, ἐθαύμαζον. Πάλιν δὲ οἱ προτρέχοντες· ο Κύριος, ἔλεγον, κρατ ταιὸς καὶ δυνατός, ο ἄντικρυς τοῦτο βοῶντες· Ον ἴστε παμβασιλέα καὶ τῶν ὅλων Δεσπότην κραταιὸν καὶ δυ νατόν, οὗτός ἐστι σῶμα περικείμενος, ἀριστεύσας κατὰ τῶν ἀφ᾿ ἡμῶν πεσόντων, καὶ τυραννικὴν ἕξιν ἀναλαβόντων· Κύριος ὢν δυνατὸς ἐν πολέμῳ ὀφθεὶς τῷ πάντας καταλελυκέναι, ἀντιδοξῆσαι καὶ ἀντίστα σθαι θελήσαντας. Στ. θ'. Ταῦτα ἀκούσαντες οἱ ἄρχοντες μετὰ καὶ τῶν αἰωνίων πυλῶν αὐτῶν, οὐκ ἠρκέσθησαν τὸ προσ- ταχθὲν μόνον ποιῆσαι, ἀλλὰ καὶ ταῖς ὑπερτέρω δυνά- μεσιν, ἐπιστατούσαις, καὶ αὐταῖς ταῖς πύλαις τῶν ἀνωτέρων οὐρανῶν, ἅπερ ήκουσαν, ἀνήγγειλαν, κη- ρύττουσαι (30) τό, ε῎Αρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ πυθομέναις πάλιν αὐταῖς ἀπεκρί- ναντο ἦν ἔσχον καὶ αὗται ἀπόκρισιν. Στ. ι'. ο Κύριος τῶν δυνάμεων, ο εἰποῦσαι (31), · αὐτός ἐστιν ὁ Βασιλεὺς τῆς δόξης. » Δυνάμεων δὲ Κύριον αὐτὸν εἶπον, ὡς ἄρχοντα στρατοπέδων. Ση- μειωτέον δὲ ὅτι οἱ τὰ Ἑβραίων ἠκριβωκότες φασίν, τὴν ο Σαβαώθ, φωνὴν ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ κειμένην, εἰς Ελλάδα φωνὴν οἱ Ἑβδομήκοντα μεταλαμβάνοντες, ὅτὲ μὲν τὸ ὁ Κύριος τῶν δυνάμεων, » ότὲ δὲ « Κύ- ριος στρατιῶν, ο ότὲ δὲ τὸ « Παντοκράτωρ ο έταξαν. Λέγουσι γοῦν καὶ ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ κειμένου τοῦ • Σαβαώθ, ο μετάληψις εἰς τὸ ο Κύριος τῶν δυνά- μεων, » γέγονεν· εἰ δὲ τὸ « Σαβαὼθ, ο ἐπὶ τοῦ Σω- τῆρος εἴρηται, ἑρμηνεύεται δὲ καὶ εἰς τὸ ὁ Παντο κράτωρ, ο εἰκότως ή ο Παντοκράτωρ » φωνή, τοῦ Σωτῆρος κατηγορηθείη. Εἰ γὰρ πάντα δι' αὐτοῦ γέν κηρύττοντες. ἦν ἔσχον καὶ οὗτοι ἀπόκρισιν, ἄρχοντας EXPOSITIO IN PSALMOS. Cor. 11, 3. . hic leg tur et mox siquidem participium et pronomen ad B C VERS. 7. Præcurrentes divini angeli cœll portas obsidentibns dicebant : « Attollite portas, principes, vestras, quarum custodes estis. Sicut enim descendens inclinavit cœlum pervenitque non ad- aperiens, sic assumptus non apertis intravit fori - bus, sed sublatis. Cum deinde hæ porte rationa- les sint, ad eas angeli dicunt : Elevamini, porte æternales. Hæ vero spirituales portæ non ad breve tempus, cum non sint corporales, sed æter- nales, utpote materiæ expertes et ab omni concre- tione segregatæ. Cæterum dicentes attolli et ele- vari portas, non unum e præclaris intraturum esse, sed Regem gloriæ dicunt. Rex autem gloriæ Salvator, propterea quod præclaris omnibus impe- rat, de Deo dicitur, et quasi super omnes fereus gloriam, verumque et stabile regnum habens, quod diguis præbet. Dominusque ejus dicitur, juxta illud : • Si enim cognovissent, nou gloriæ Dominum crucifixissent 3. ' VERS. 8. Sed cum non solus Deus Verbum ascen- dit,sed auferens quam accepit carnem anima spiri- tali animatam, stupore affectæ supernæ potestates interrogabant, Quis est iste Rex gloriæ?, Carne enim circumdatum videntes qui Rex dicitur gloriæ, mirabantur. Rursus autem præcurrentes: • Dominus, o in- quiebant, e fortis et potens : protinus hoc cla- mantes, Quem novisti Regem regum, universorun- que Dominum fortem et potentem, hic adest cor- pore circumdatus, triumphans de illis qui de nobis defecerunt atque tyrannidem sibi arrogarunt: Domi- nus fortis in prœlio apparuit, cum omnes adversa- rios sibique resistere volentes profuderit. VERS. 9. Hac audientes principes qui ad æter- nales portas erant, non satis babuerunt jussum exsequi, sed et potestatibus superius constitutis, ipsisque superiorum coelorum portis, quæ audie rant, annuntiaverunt, exclamantes : ⚫ Attollite portas, principes, vestras, et quæ sequuntur. Et interrogantibus rursum illis, quam et ipsi obtinue- rant responsionem reddidere. . VERS. 10. • Dominus virtutum, dicentes, c ipse est Rex gloriæ. » Virtutum eum dixere Dominum, ut exercitibus imperanteni. Animadverte quod qui D Hebræorum textus diligenter perspexerunt, dicunt Sabaoth , vocem quæ in Hebraico est, in Græco, vertentibus Septuaginta, nunc quidem Domi num vírtutum,ɔ nunc vero Dominum exercituum > translatam esse; interdum autem, . Omnipoten- tem. › Dicunt igitur hoc in loco • Sabaoth, per • Dominum virtutum › versum fuisse. Quod si • Sabaoth. de Salvatore dicitur, et transfer- tur Omnipotens, › vox • Omnipotens › merito ad Salvatorem spectat. Si enim omnia per ipsum facta sunt, et ipse est ante omnia, et omnia referenda sunt. Ib. præcedentem. Ib. (24) Forte leg. καὶ ὧν φύλ. EDIT. (50) Ακολουθία sermonis postulare videtur, ut (31) Legendum, nisi fallor, εἰπόντες. Vide notara

Α τοις δὲ καὶ τὸ σκήνωμα τῆς δόξης του οίκου τοῦ Θεοῦ ἀγαπᾷν φησι. Καὶ τάχα μὲν ἡ σκηνὴ τοῦ μαρτυρίου, ἣν Μωϋσῆς κατεσκεύασεν ἐν τῇ ἐρήμῳ, τὸ σκήνωμα τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ ἐστιν. Σύμβολον δὲ προκοπής τοῦτο· ὃν δὲ ᾠκοδόμησεν Σολομών μετὰ τὴν ὁδοιπο ρίαν εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ, οἶκος ἐστιν, οὗ τὴν εὐτ πρέπειαν ἀγαπᾷ, τελειότητος τύπον φέρων. Εύχεται δὲ μὴ ὡσαύτως τοῖς ἀσεβέσι διατεθεῖναι, ἵνα μὴ συναπόληται αὐτοῖς ἡ ψυχὴ αὐτοῦ· εὐσεβη γάρ τις γνώμην ἔχων, οὐ πείσεται τοῦτο· παρακαλεῖ δὲ μηδὲ · φονικός γενέσθαι, ὅπως ἡ ζωὴ αὐτοῦ ἀνδράσιν αἱμάτ των μὴ συναπόληται. Στ. ια'. Εἰς τὸ « Λύτρωσαί με καὶ ἐλέησόν με. » Εἰ καὶ τὰ κάλλιστα συνειδὼς αὐτῷ τὰ προειρημένα εἶπεν· εὐλαβούμενος μὴ οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωται, Β λανθανόντων πολλάκις τῶν ἐν κρυπτῷ ἁμαρτημάτων, λυτρωθῆναι καὶ ἐλεηθῆναι ἀξιοῖ. Θεοδωρήτου καὶ Διδύμου. Στ. α'. Εν τισιν ἐπι γέγραπται, «Ψαλμὸς τοῦ Δαβὶδ πρὸ τοῦ χρισθῆναι. Ταύτην ἐν τῷ ἐξαπλῷ (33) τὴν ἐπιγραφὴν οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, ἀλλ᾽ ἐν ἐνίοις ἀντιγράφοις. Ἐντεῦθεν δὲ ὅμως τινὲς ἔλαβον ἀφορμὴν τοῦ πάσας τὰς ἐπι- γραφὰς ὡς οὐκ ἀληθεῖς ἐκβαλεῖν. Πῶς γὰρ, φησὶν, οἷόν τε ἦν μηδέπω χρισθέντα τὸν Δαυΐδ, μηδὲ τοῦ παναγίου Πνεύματος τὴν χάριν δεξάμενον, προφητι κοὺς γράψαι ψαλμούς; ἄλλως τε καὶ νέος ἦν την καῦτα, πρόβατα ποιμαίνων, οὐ βασιλείαν ιθύνων, οὐδὲ ὑπό τινων διωκόμενος δυσμενων. Εδει δὲ αὐτ τους συνιδεῖν ὡς δις λέγει χρισθῆναι τὸν Δαυΐδ ἡ τῶν Βασιλέων Ιστορία, μᾶλλον δὲ τρίς· πρῶτον μὲν ἐν τῇ Βηθλεὲμ ὑπὸ Σαμουὴλ τοῦ προφήτου· δεύτερον δὲ ἐν Χειρὼν ὑπὸ τῆς τοῦ Ἰούδα φυλῆς μετὰ τὴν ἀναίρε σιν τοῦ Σαούλ· τὸ δὲ τρίτον, ὑπὸ πασῶν φυλῶν μετὰ τὴν τελευτὴν τοῦ Μεμφιβοτεθ. Τὸν τοίνυν ψαλμὸν τοῦτον εἴρηκεν πρὶν τὴν δευτέραν δέξασθαι χειροτο νίαν, καὶ προφανῶς ἐγχειρισθῆναι τὴν τῶν πραγμάτ των οἰκονομίαν. Ετι τοίνυν διωκόμενος ὑπὸ τοῦ Σαούλ, τούτοις ἐχρήσατο τοῖς λόγοις, ἡνίκα πρὸς ᾿Αχιμέλεχ εἰσῆλθεν τὸν ἱερέα, καὶ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ σκηνῇ προσευξάμενος, καὶ τὴν ἀπὸ τῶν ἁγίων ἄρτων εὐλογίαν λαβών, διέφυγεν τοῦ πολεμοῦντος τὰς χεῖ. ρας. Τοῦτο δὲ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ψαλμῷ λέγει· ο Ότι έκρυψεν με ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ, ἐν ἡμέρᾳ κακῶν μου.» ¨‹ Τότε δὲ καὶ Δωὴκ ὁ Ἰδουμαῖος τας βασιλικὰς ἡμιό. νους νέμων ἐκεῖ, τοῦ Δαυΐδ τὴν φυγὴν τῷ Σαούλ κατ- εμήνυσεν. Διόπερ καὶ ἐν τῷ ψαλμῷ λέγει· . Οτι επανέστησαν μοι μάρτυρες ἄδικοι. ο Σωτὴρ ἡμῶν ὁ Θεός ἐστιν, βυόμενος ἡμᾶς ἐξ ἁμαρτιῶν καὶ τοῦ θανάτου · φωτισμὸς δὲ, λύων τὴν ἀχλὺν τῆς κακίας καὶ τῆς ἀγνοίας, καὶ ἐναυγάζων τῷ φωτὶ τῆς γνώ σεως. Οὕτως οὖν ἐνωθεὶς καὶ πεφωτισμένος ὑπὸ τοῦ Κυρίου, τίνα φοβηθήσεται ; οὐδεὶς γὰρ οἷός τέ ἐστιν βλάψαι τὸν ἀγαθῶν τοιούτων καὶ ἀσφαλείας τετυχηκότα. .. Στ. γ. Ρηθείη ταῦτα καὶ περὶ αἰσθητῶν ἐχθρῶν, καὶ περὶ φάλαγγος ἀοράτων πολεμίων· . Ἐὰν γὰρ, φησὶν, ἐπαναστῇ ἐπ' ἐμὲ πόλεμος, ο ἐν ταύτῃ τῇ μὴ φοβουμένῃ αὐτοὺς καρδίᾳ μου ἐλπίζω, ὑπέρμαχον Θεὸν ἔχειν θαῤῥήσας. DIDYMI ALEXANDRINI + diligere ait. Tabernaculum quippe testimonii, quod in déserto posnit Moyses, Dei gloriæ tabernaculum est. Symbolum progressionis hoc. Quam vero medi- Bravit Salomon, post profectionem in Jerusalem, domus est, cujus decerem diligit, perfectionis typum gerens. Precatur etiam ne de se ipso sicut de impiis agatur, ne cum iis perditur anima sua. Piam enim mentem quivis habens non istud patie- tur;`exoplat quoque ne sanguineus fiat, ut vita sua cum viris sanguinum non perdatur. VERS. 11. . Redime me et miserere mei. Etiamsi bona conscientia sustentatus superiora dixerit, ta- men veritus, et ideo justificetur, cum peecata in occulte saepe lateant, redemptions et misericordia dignus haberi cupit. PSALMUS XXVI. Theodoreti et Didymi. Vers. 4. In quibusdam inseribitur Psalmus David, priusquam ungeretur. » Hane in Hexaple inscriptionem non invenias, sed in nonnulis manuscriptis. Exinde causam quidam prætenderunt cur omnes inscriptiones, quasi non veras rejicerent. Quomodo enim fieri potuit ut David, nondum unctus, nondum accepta sanetissimi Spi- 'ritus gratia, propliticos scripserit psalmos? Gete- rum et tunc temporis junior erat, pascens oves, von regnum dirigens, nullisque ab hostibus op- pressus. Illos autem oportebat scire quod bis un- ctum fuisse David Regum historia refert, imo potius ter primum quidemn in Bethlehem a Samuele propheta; secundumn in Chebron a tribu Judæ post Saulis decisionem; tertium ab omnibus tribubus C post finem Memphiboseth. Hunc igitur psalmun dixit antequam secundam acciperet unctionem, et manifeste rerum gubernationem susciperet. Adbue igitur a 'Saule exagitatus, his usus est verbis, cum ad Achimelech accessit sacerdotem, et in Dei tá- bernaculo precatus est, et accepta sacrorum panum benedictione, effugit bellantis manus. Hoc autem et in ipso psalmo dicit, Quoniam abscondit me in tabernaculo suo, in die malorum meorum. Tunc et Doec Idumæus, regias ibi pascens mulas, Davidis fugam Sauli denuntiavit. Quare et in psalmo dicit, Quoniam insurrexerunt în me testes iniqui. » Sal- vator noster Deus est, nos a peccatis et morte liberans; illuminatio autem, nebulam solveus ma- litiae et ignorantia, et splendens scientia luce. Sic " igitur adunatus atque illuminatus à Domino, quem timebit? Talium énim bonorum et tantæ securita- tis participem nullus unquam lædere poterit. Si VERS. 3. Hæc dici possunt et de sensilibus hosti- bus et de invisibilium hostium phalange. + enim › ait, • exsurgat adversum me bellum, › in hac non timente eos anima mea spero, auxiliatorem Deum me habere confisus. D (33) Rursus Hexaplorum mentio apud Didymum.

αὐτοῦ, ἀνταπολαβεῖν βούλεται τὸ ἀνταπόδομα αὐτῶν· αὐτοὶ γὰρ προαιρετικῶς είλοντο τὸ μὴ συνιέναι τὰ ἔργα· ᾧ ἠκολούθησε τὸ τιμωρίαις αὐτοὺς ὑποπεσεῖν. Στ. ζ. Ἐπὶ τῷ βοηθῷ καὶ ὑπερασπιστῇ Κυρίῳ ἐλπίσασα ἡ καρδία μου, ἐβοηθήθη, ὡς μηδὲν ἐν αὐτῇ εἶναι ἐνθύμημα αἰσχρὸν ἢ δόγμα φαῦλον· βοηθουμέ νης γὰρ καρδίας ἐστὶ τὸ συγκατατίθεσθαι οἷς δεῖ, καὶ ἀνανεύειν πρὸς τὰ ἐναντία. Οὕτω δὲ τῆς καρδίας μου βοηθηθείσης, ἀνέβαλεν ἡ σάρξ μου ἐν τῷ πράτ- τειν αὐτά. Τάχα δὲ καὶ ἡ ἐλπίζουσα καρδία βοηθη θείη ἀπολαμβάνουσα κατὰ τὸν τῆς ἀναστάσεως και τὸν ἀνατείλασαν τὴν σάρκα παραπλήσιον τούτῳ τό • Καὶ τὰ ὀστᾶ ἡμῶν ὡς βοτάνη ἀνατελεί. » Σπέρ ματος γὰρ λόγον τὸ νῦν ἡμῶν σῶμα ἔχει πρὸς τὸ ἐξ ἀναστάσεως· αὐτὸ γὰρ τοῦτο σπαρὲν ἐν φθορᾷ, ἀνα θάλλει ἐν ἀφθαρσίᾳ σπειρόμενον· ὅθεν καὶ τῷ παρα- Β δείγματι τῷ σπειρομένῳ, εἰς τὰ περὶ ἀναστάσεως ἐχρήσατο Παῦλος. Στ. η'. Τῷ γὰρ τοῦ Θεοῦ λαῷ τί ἕτερον ἔρυμα, πλὴν τοῦ Κυρίου; Πᾶς δὲ Χριστοῦ μετέχων, ὁμωνύ- μως καλεῖται Χριστός. ἂν οὖν σώζεται σωτηρίων, οὕτω Χριστὸς αὐτὸς ὑπερασπιστής ἐστιν· ἢ καὶ τοῦ ὄντως Χριστοῦ ὑπερασπιστής τῶν σωτηρίων ἐστὶ καθ' & σώζει. Στ. θ'. « Σῶσον τὸν λαόν σου κ τοῦτον, οὗ κραταίωμα τυγχάνεις, « εὐλογῶν τὴν κληρονομίαν σου, » οὐκ ἄλ- λην τοῦ λαοῦ σου οὖσαν· εὐλόγησον δὲ αὐτὴν πάσῃ εὐλογία πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις, ἐπάρας καὶ μετεωρίσας δι' ἀρετῆς αὐτούς· ἀλλὰ καὶ › ποιμαίνων αὐτοὺς » εἰς πάντα τὸν αἰῶνα τοῦτον· ἐν γὰρ τῷ μέλλοντι ὑπερβάντες τὴν θρεμμάτων κατάστασιν, παιδευτῇ καὶ διδασκάλῳ σοι χρήσονται. Στ. α΄. Ο προκείμενος ψαλμός, μέγιστα περιέχων μυστήρια, εικότως κατὰ τὸν εἰκοστὸν ὄγδοον ἀριθμὸν τέτακται, ὄντα δυνάμει ἑβδομάδα. Ἐὰν γοῦν συνθῇς τοὺς ἑξῆς ἀριθμοὺς ἀπὸ μονάδος ἕως ἑβδομάδος είκο στὸς ὄγδοος ἀπαρτίζεται· ὅθεν καὶ τρίγωνός ἐστιν, ἑκάστης αὐτοῦ πλευρᾶς συγκειμένης ἐξ ἑβδομάδος. Ἔστι δὲ καὶ τέλειος ἀριθμὸς, δεύτερος μετὰ τὸν ἔκτον. Τέλειον δὲ ἀριθμόν φασιν, τὸν ἐκ τῶν μερῶν ἑαυτοῦ συντιθέμενον, ὥστε μὴ ὑπερβάλλειν μηδὲ ἐλ- λείπειν. Καὶ ὁ παρὼν οὖν ἀριθμὸς μέρη ἔχει ἥμισυ, τέταρτον, ἕβδομον, τεσσαρεσκαιδέκατον, εἰκοστὸν ἔγδοον· ἅπερ συντεθέντα απαρτίζει ἑαυτόν· ιδ, ζ', δ', β', α'. - Προστάττει ἤτοι τοῖς ἀγγέλοις, ἤτοι τοῖς τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας ἔχουσιν ἀνθρώποις ἐνεγκεῖν ἐπὶ τὴν σκηνὴν τὰ πρὸς θεραπείαν. — Οἱ τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας λαβόντες, ἄλλα τε προστάττονται καὶ υἱοὺς κριῶν ἐνεγκεῖν· κριοὺς δὲ νοητέον τοὺς εὐτόνους κατὰ θεοσέβειαν βίον ἐπανελομένους, δίχα τοῦ λογικῶς θεωρεῖν τὴν ἀλήθειαν· διὸ καὶ ἄρχειν εἰσὶν ἱκανοί· υἱοὶ δὲ κριῶν οἱ μιμήσει τῆς πολιτείας γεννηθέντες ὑπ' αὐτῶν. Δόξαν μὲν οὖν φέρουσιν οἱ τὸ προσῆκον περὶ Τριάδος δοξάζοντες· τιμὴν δὲ πάντες οἱ της ροῦντες τὰς ἐντολάς. Εἴπερ καὶ ὁ παραβαίνων τὸν νόμον διὰ τοῦ παραβαίνειν τὸν Θεὸν ἀτιμάζει. Ἐν EXPOSITIO IN PSALMOS. non intelligere opera: unde sequebatur ut darent poenas. A suam vult accipere, isti enim ultro constituerunt et exemplo seminationis, cum sermonem de resur- VERS. 7. In adjutore protectoreque Domino spe- rans cor meum, adjutum est, ita ut in ipso nulla tur- pis cogitatio vel prava sententia supersit : cordi enim sic adjuto proprium est, annuere iis quæ recta sunt, contrariisque obsistere. Ita autem adjuto corde meo, refloruit caro mea, hæc cum facerem. Mox et spe- rans cor adjutum esset, suscipiens resurrectionis tempore exsurrectam carnem ; quod fere simile est huic : . Et ossa nostra sicut herba surgent. . Nunc enim corpus nostrum quasi semen est illius quod in resurrectione erit; illud enim in corruptione semi- natum reflorescet in incorruptione seminatum: inde rectione haberet, usus est Paulus. VERS. 8. Etenim Dei populo quod munimentum aliud, nisi Dominus ? Omnis enim Christi particeps, pari denominatione vocatur Christus. Sic et Chri- stus salvationum protector est quas ipse facit, vel et cum sit reipsa Christus, protector salvationum est secundum quas salvat. VERS. 9. • Salvum fac hunc populum, cujus es fortitudo, et benedic hæreditati túæ, › quæ non aliud est atque plebs tua : benedic autem ei omni benedictione spirituali in cœlis, elatis atque erectis illis per virtutem ; et ‹ pasce eos › in omne hoc sæculum; in futuro enim superantes jumentorum C conditionem, præceptore ac magistro te utentur. PSALMUS XXVIII. D VERS. 1. Hic psalmus, maxima tractans my- steria, merito vicesimus oclavus numero habitus est, propter septenariam vim. Si enim numerorum ab uno ad septem summam facis, viginti octo per- ficitur numerus : unde et triangularis est, ab omni latere septem ostendens; est quoque perfectus numerus; secundus post sex numerum. Per- fectum autem numerum dicunt, qui ex propriis suis partibus compositus est ita, ut neque ejus quid superet neque deficiat. Atqui numerus de quo agitur partes habet dimidiam, quartam, septimam, dccimam quartam, vicesimam octavam; quorum si quis sum- mam facit, ipsum complet numerum : 14, 7, 4, 2, 1. 'Imperat sive angelis, sive hominibus adoptionis spiritu præditis, afferre in tabernaculum sacris ne cessaria.—Qui spiritum adoptionis acceperunt,juben- tur inter alia quoque filios arietum adducere: arietes autem intelligendi sunt qui cum omni animi inten- tione ad pietatem feruntur, neque sapienter veritateni non contemplantur: ideoque ad regendum idonei sunt; filii vero arietum, qui administrationis imita- tione ab eis quodammodo geniti sunt. Gloriam qui- dem igitur afferunt, qui de Trinitate ut decet credunt; honorem, quicunque observant mandata. Siquidem is qui legem transgreditur, ea transgressione Deum

ἔχειν δοκοῦσιν ἐφ᾽ οἷς πράττουσιν κακῶς, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ ἐναντίου σεμνύνονται. Ὡς λεχθῆναι περὶ αὐτῶν, • ἂν ἡ δόξα ἐν τῇ αἰσχύνῃ αὐτῶν· ἡ καυχῶνται δὲ ἐφ' οἷς ὀνειδιστέοι γίνονται. Αἰσχύνθητε γοῦν ἀπὸ καυχήσεως ὑμῶν ἐναντίον Κυρίου· ὅθεν καὶ ἀναστή- σονται οὗτοι εἰς ὀνειδισμὸν καὶ αἰσχύνην αἰώνιον. Ο δὲ αἰσθόμενος ἐν τῇ προειρημένῃ πτωχείᾳ ἑαυτὸν γεγονέναι, ὁμολογεῖ ὀνειδιστέος εἶναι· διό φησι, • Παρὰ πάντας τοὺς ἐχθρούς μου ἐγενήθην όνειδος· ο ἀλλὰ καὶ παρὰ πᾶσιν τοῖς πλησιάζουσιν μοι κατὰ τὴν οἴκησιν, τουτέστιν τοῖς ὁμοδοξοῦσιν, οἵπερ κατα- νοήσαντες ἐξ οἴου πλούτου πρὸς οἵαν πτωχείαν ἐξ- έπεσαν (44), εὐλαβούμενοι παθεῖν ἴσα, τὴν κατάστασιν ἀπέφυγον τὴν ἐμὴν, ὅτι σκεῦος ὢν πάλαι τίμιον καὶ εύχρηστον τῷ Δεσπότῃ, τοσοῦτον ἠχρειώθην ὡς Β ἀπολωλέναι δοκεῖν. Ψόγου δὲ ἀκούει Διδάσκαλος παρὰ τῶν δοκούντων εἶναι περὶ αὐτὸν μαθητῶν, τῷ δὲ μὴ τοῖς μαθήμασιν ἐμμένειν μὴ κατοικούντων ἐν αὐτοῖς · ἴσως δὲ καὶ ψεγομένων ἐκείνων τῷ παροικεῖν, σκεῦος ἐγενόμην ἀπολωλός· κατὰ τὸν « Τίς ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ; τίς σκανδαλίζεται, καὶ οὐκ ἐγὼ πυροῦ μαι; - • Εγενήθην φόβος τοῖς γνωστοῖς μου, ο διὰ τὸ δεδιέναι, φησὶν, αὐτοὺς συγγενέσθαι μοι, μὴ τοῖς ἐμοῖς ἐχθροῖς περιπέσωσιν. - Στ. ις'. Χείρας δέ φησι τὰς φρουρούσας δυνάμεις, ἐν αἷς φησιν εἶναι πάντα τὰ συγκληρωθέντα κατὰ κρίσιν αὐτῷ θείαν ἤτοι παθεῖν ἡ ῥυσθῆναι. Μηδὲ γὰρ οἴεσθαι ταῦτα συμβαίνειν συντυχικῶς. Ἐν ταῖς σκεπαζούσαις καὶ φρουρούσαις δυνάμεσι, χερσίν σου χρηματιζούσαις, οἱ κλῆροί μου τυγχάνουσιν, τουτ ἐστιν, πάντα τὰ συγκληρωθέντα μοι κατά κρίσιν σὴν ἤτοι ῥυσθῆναι ἀπ' αὐτῶν, ἢ παθεῖν· οὐδὲ γάρ τι συντυχικῶς οἴομαι συμβαίνειν. Ετερο. δὲ τὴν λέξιν σαφηνίζουσιν οὕτως· Αἱ δεδομέναι ἐξουσίαι, φησὶν, ἤτοι ὡς ἄρχουσιν, ἢ διδασκάλοις, ἢ ἄλλην τινὰ ὑπερ- οχὴν ἔχουσιν, κλῆροι αὐτῶν ὀνομάζονται. Οὗτοι οὖν ἐν ταῖς χερσὶν τοῦ Θεοῦ εἰσιν· ὡς γὰρ αὐτὸς καθιστᾷ, οὕτως καὶ μεθιστῷ βασιλεῖς. Κἂν τοίνυν διὰ τὴν παρ- οῦσάν μοι ὑπεροχὴν ἐπέρχωνταί τινες μετακινήσαι αὐτὴν βουλόμενοι, οὐ δυνήσονται, τῷ πάντα τὰ κατ' ἐμὲ ἐν ταῖς χερσίν σου εἶναι. Στ. κ', και. Οὐχ ἁπλῶς κρύπτει την χρηστότητα τοῖς φοβουμένοις αὐτόν· πολὺ γὰρ αὐτῆς ἤδη καθα ορῶσιν· ἀλλὰ τὸ πλῆθος, ἵνα μὴ βλαβῶσιν. Εὖ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν ι τοῖς φοβουμένοις σε· ἡ αὐτοῖς γὰρ αὐτὴν ταμιεύεται. Φανέρωσον αὐτὴν αὐτοῖς, ὅτ' ἂν τελείᾳ ἀγάπῃ γενόμενοι ἔξω βάλωσι τὸν φόβον. Αὐτὰ δὲ ταῦτα ὁ ἔκρυψας ο τοῖς φοβουμένοις σε, ο ήδη κατ' ἐνέργειαν ἐφανέρωσας τοῖς πλέον τοῦ φόβου τὴν ἐλπίδα ἔχουσιν ἐναντίον τῶν υἱῶν ἀνθρώπων. Ανα θρώπους δ' ἐρεῖς τοὺς τὸ λογικὸν καὶ κατ' εἰκόνα ἀδιάστροφον φυλάξαντας· υἱοὺς δὲ αὐτῶν τοὺς λογι- κῶς μαθητὰς καὶ μιμητὰς αὐτῶν γενομένους. Από- κρυφον δὲ τοῦ προσώπου τοῦ Θεοῦ ἐρεῖς, τὸ μὴ ἐφ- ικτὸν νῦν πρὸς γνῶσιν, φανερωθησόμενον δὲ τότε ότι οψόμεθα αὐτὸν καθὼς ἔστιν. Τούτῳ τῷ ἀποκρυφε ἐξέπεσον. Επιτ. DIDYMI ALEXANDRINI probrium accipere putant ex iis quæ male operan- A tur, sed e contrario iis gloriantur. Quare de eis dictum est : c Quorum gloria in confusione eorum ';, magnifice jactant quæ ipsos afficiunt ignominia. Vos igitur pudeat jactantiæ vestræ coram Dominó : unde et consurgent isti in opprobrium et confu- sionem sempiternam. Qui igitur se in ista, de qua prius mentio habebatur, inopia versari senserit, se opprobrium factum esse fatetur; ideoque ait : • Super omnes inimicos meos factus sum oppro- brium ; » sed et super omnes proximos mihi habi- tatione, id eat eadem sentientes, qui quidem repu- tantes e quantis opibus in quautam inopiam delapsus sim, caventes ne similia paterentur, calamitatem meam effugerunt, quoniam vas cum olim essem pretiosum et Domino perutile, adeo factus sum inu- tile ut quasi perditum viderer. Vituperationem audit Magister ab iis qui ejus discipuli videntur, quod non doctrinis adhærent, nec in eis commorantur; forsan et apud istos vituperatos habitando, perdi- tum vas factus sum, juxta illud : « Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror ? — ‹ Factus est timor propinquis meis, › quod veriti sunt, inquit, mecum una esse, ne inımi- cis meis occurrerent. VERS. 16. Manus autem adjutrices dicit virtutes, in quibus ait esse omnes sortes, secundum divinam sententiam, vel pati, vel liberari. Ne putes enim hæc fortuito evenire. - C In protegentibus et auxi- Bantibus virtutibus, quæ manus tuæ nuncupantur, sortes meæ sunt, omnia scilicet quæ sortitus sum juxta judicium tuum, nempe liberari ab iis vel pati nihil enim opinor fortuito evenire. Alii vero hunc locum ita interpretantur: Data auctoritas, aiunt, imperantibus, vel magistris, vel imperium aliquod exercentibus, sortes eorum nominantur. Hæ igitur in manibus Dei sunt; sicut enim ipse con- stituit, ita et dejicit reges. Si igitur propter præsti- tam mihi auctoritatem quidam veniunt eam sub- vertere volentes, non poterunt, quoniam omnia que spectant ad me, in manibus tuis sunt. VERS. 20, 21. Νon penitus abscondit dulcedinem timentibus eum ; nullum enim ejus jam vident; sed c multitudinem, ne offendantur. Recte autem dicitur c timentibus te;, iis enim eam reponit. Manifesta eam illis, cum perfectum ad amorem provecti, fο- ras ejecerint timorem. Hæc autem ipsa quæ abscon- disti ‹ timentibus te, › jam efficaciter manifestasti plus spei quam timoris habentibus coram filiis ho- minum. Homines autem dices qui verbum et signum intemeralum custodierunt; filios vero eorum, qui sapienter discipuli atque imitatores eorum facti sunt. Absconditum autem faciei Dei nuncupabis, quod nunc non cognitum est, sed tunc revelabitur cum sicut est eum videbimus '. Cui quidem abscondito opponitur quod dicitur apud Paulum ", Scientia „ D Rom. 1, 19. . Philipp. ut, 13. * {l Cor. x1, 29. • Joan. ut, 2. (4') Legendum

παντὸς ἁμαρτάνοντος ἀνομοῦντος, δύναται ἐκ παρ- αλλήλου εἰρῆσθαι· μάλιστα διὰ τὸ, ο Ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τὴν ἀνομίαν ποιεῖ, καὶ ἁμαρτία ἐστὶν ἡ ἀνομία. ο Πραγματικῶς δὲ εἰπὼν ἐξαγορεύειν κατ' ἐμαυτοῦ ἣν πεποίηκα ἀνομίαν, ο πλέον οὗ ᾐτησάμην ἔσχον· οὐ μόνον γὰρ ταύτην, ἀλλὰ καὶ τὴν τῆς καρ δίας ἀσέβειαν ἀφῆκεν ὁ Θεός· ἀσέβεια δὲ καρδίας εξ ναι δύναται, ἡ συμβαίνουσα τοῖς πολλοῖς δυσαρέστη σις τῆς προνοίας, ἐκ τῆς δοκούσης τῶν πραγμάτων ἀνωμαλίας. Στ. ς'. Εἰ καὶ πρακτικῆς ἀνομίας καθαρεύουσιν οἱ ὅσιοι, ἀλλά γε χραινομένους ἔχουσι τοὺς λογισμούς πολλάκις ἐκ τῆς εἰρημένης καρδίας ἀσεβείας· καίτοι οὐ περὶ ἀνομίας ἧς οὐκ ἔχουσιν οἱ (46) προσευχόμε- νοι, ὑπὲρ τῆς ἀσεβείας προσεύξονται, ἄφεσιν αὐτῆς αἰτούμενοι ἐν εὐθέτῳ καιρῷ· εὔθετος δὲ καιρὸς προσ ευχῆς περὶ τῆς εἰρημένης ἀφέσεως, ὅτε τις ἀπὸ πράξεως ῥυπαρᾶς καθαρεύει· καὶ ὥσπερ τις τραυ ματίας ὅλος ὢν, περὶ ἀμυχῆς οὐκ ἀπαιτήσει ἰατροῦ θεραπείαν, ἀλλ' ὅλον τὸ σῶμα ὁλόκληρον ἔχων ἐν μόν νῃ τῇ ἀμυχῇ τυγχάνων· οὕτως οὐδεὶς πράξεων ένα άγων πεπληρωμένος, περὶ καθαρότητος λογισμών προσεύξεται, ἀλλὰ μόνος πᾶς ὅσιος. — "Οτ' ἂν και τακλυσμὸς πολλῶν πνευματικῶν ὑδάτων γένηται, ἐσχηκότος τινὸς ἐν ἑαυτῷ πηγὴν ὕδατος άλλομέ- νου εἰς ζωὴν αἰώνιον, τουτέστιν τῶν ὑδάτων ἐξ- αφανιζόντων πάντα τὰ ἁμαρτήματα, καὶ τὴν ἐπ' αὐτοῖς ἀσέβειαν τῆς καρδίας, οὐκ ἐγγιοῦσιν ἡ ἀσέβεια καὶ ἡ ἀνομία τῷ ὑπὲρ αὐτῶν προσευξα- μένῳ. - Στ. ζ'. Τῆς περιεστηκυίας θλίψεως ἀπαλλαγὴν οὐκ ἄλλως εὑρίσκειν ὁ ταῦτα λέγων νομίζει, ἢ κατα- φυγών πρὸς Χριστόν. - Στ. θ'. Τουτέστιν μὴ τὸ λογικῶς ἐνεργεῖν ἀποβα- λόντες, εἰς ἄλογον πέσωνται κατάστασιν, ὥστε ἵππῳ διὰ τὸ θηλυμανὲς ὁμοιωθῆναι, ἢ ἡμιόνῳ διὰ τὸ ἐστε- ρεῶσθαι πρὸς τὰ κακά. Οἱ μὲν εἴεικτοι καὶ εὐ- ήνιοι ἑκουσίᾳ ὁρμῇ ἐγγίζουσι τῷ Θεῷ· οἱ δὲ προει- ρημένοι, ὡς ἵππος καὶ ἡμίονος διὰ τὸ ἀσύνετον γε- γονότες, τῇ προειρημένῃ ἀνάγκῃ τῶν πωλοδαμνῶν ἀχθήσονται πρὸς σέ. Β Στ. α'. Οἱ τὸν ἠθικὸν κατορθώσαντες βίον, δίκαιοι εἰσιν ἀγαλλιώμενοι ἐν τῷ Κυρίῳ· εὐθεῖς δὲ οἷς πρέ πει αἴνεσις, οἱ πᾶσαν σκολιότητα ψευδοδοξίας διαφυ γόντες· τούτοις γὰρ ἁρμόζει Θεὸν αἰνεῖν· ἐπεὶ « οὐχ ὡραῖος αἶνος ἐν στόματι ἁμαρτωλοῦ. Στ. β'. Ἡ ἐξομολόγησις ἡ ἐνταῦθα τὴν εὐχαρι στίαν δηλοῖ· ταύτην οὖν ἐν κιθάρᾳ ποιητέον· καὶ εἰ μὲν κιθάρα εἴη τὸ σῶμα, νευραί τεταμέναι οὐκ ἄλλαι τῶν αἰσθήσεων εἶεν, αἷς ἐπαινετῶς χρώμενοι, εὐρύ Όμως καὶ ἐναρμονίως ἐξομολογούμεθα τῷ Κυρίῳ. Εἰ δὲ τὴν ψυχὴν ὑπολάβοι τις κιθάραν, αἱ δυνάμεις αὐτ τῆς οἷον μνημονικὴ καὶ συγκαταθετικὴ καὶ ἀνανευ- τικὴ καὶ ἄλλαι κατὰ λόγον κρουόμεναι νευρῶν δίκην ὑπὸ νοῦ, μυστικῶς ἐξομολογήσονται τῷ Κυρίῳ. Ψαλ ΧΧΧΙΧ. EXPOSITIO IN PSALMOS. A facit. Non autem quæ de peccatore, eadem et de des linquente dici possunt; præsertim ob illud, Qui facit peccatum, et delictum facit; et peccatum est delictum. » Consulto autem dicens • confiteri adver sum me quam feci injustitiam, plus quam quod petieram habui. Namque non eam solummodo, sed et cordis impietatem remisit Deus: impietas autem cordis esse potest, quæ multis accidit indolis moro- sitas, e rerum confusione nata. C VERS. 6. Etsi practicæ injustitiæ immunes sint sancti, cogitationes tamen habent hac quam mode diximus cordis impietate leviter perstrictas. Quare non pro injustitia quam non habent, sed pro ista impietate exorabunt, ejus remissionem rogantes in tempore opportuno: opportunum autem exoratio. nis tempus de hac remissione est, quando quis se immunditiis purificat; et sicut quis totus vulneratus de levi cutis laceratione non medici requirit offi- cium, sed qui corpus totum integrum habens sola laceratione læsus est: ita nemo expiandis rebus gravatus puritatem mentis exoptat, nisi qui om- nino sanctus est. Quando diluvium multa- rum spiritalium aquaruin advenerit, et in semetipso. quispiam habuerit fontem aquæ salieutis in vitam æternam 17, aquarum scilicet omnia peccata de- lentium, atque in eis cordis impietatem, non ap- proximabunt impietas et injustitia ad eum qui pro illis oravit. - VERS. 7. Circumıdantis tribulationis liberationem non aliter invenire hæc dicens existimat, nisi ad Christum confugiens. VERS. 9. Id est ne prudenter agere omittentes, in brutorum animalium conditionem incidant, ita ut equo propter mulieris concupiscentiam similes sint, vel mulo propter indurationem ad mala. Qui quidem dociles sunt et freno audientes, sponte ad Deum accedunt; illi vero, de quibus modo dixi, sicut equus et mulus propter dementiam facti, prædicta frenorum necessitate trahentur ad te. PSALMUS XXXII. D Joan. IV, PATROL. Gu. VERS. 1. Qui in morali proficiunt vita, justi sunt exsultantes in Domino; recti autem, quos decet collaudatio, qui omnem falsæ doctrinæ obliquitatem effugerunt : hos enim decet Deum laudare, quia : • Non opportuna laus in ore peccatoris '^., VERS. 2. Quæ hic indicatur confessio gratiarum actionem significat; in cithara enim agenda est : quodsi cithara corpus est, extensæ chordæ nibil aliud ac sensus sunt, quibus ad laudandum utentes, numerose ac modulate confitemur Domino. Si autem de anima accipienda est cithara, ejus facultates, sic- ut memor.a, approbatio, negatio, cæteræque quas chordarum instar mens per rationem pulsat, my- stice confitebuntur Domino. Hanc vero psalterii et 14. 18 Eccli. xv, 9. (46) Παρέλκει articulus. Epis.

Α τὴν θάλασσαν· πλήρης δὲ τῶν τοιούτων πᾶσα ἡ ἱστο Β ρία. Καὶ γίγαντα δὲ τὸν ὑπερβαλλόντως ἰσχυρὸν οὐ σωθήσεσθαι ἔφη ἐν τῇ παρούσῃ αὐτῷ ἰσχύϊ· ἔψει σε τοῦτο ἐπιστήσας τῷ κατὰ τὸν Γολιάθ. Εἰ δὲ καὶ τὸν θεομάχον ἡ προσηγορία δηλοί, οὐδὲ οὕτως σωθήσεται ἐν πλήθει ἰσχύος ὧν ἔχει δογμάτων ἀθεότητος. Τὸν μὲν οὖν ἰσχυρὸν οὕτω καλούμενον ἔστιν εὑρεῖν ἐν Ησαΐα λέγοντι, ο Γίγαντα καὶ ἰσχύοντα· τὸν δὲ θεο μάχον πάλιν παρὰ τῷ αὐτῷ· «Χαίροντες ἔρχονται πλη- ρῶσαι τὸν θυμόν μου, χαίροντες ἅμα. Καὶ ἐν Γε- νέσει, « Καὶ ἦν Νεβρώδ γίγας κυνηγός ἔναντι Κυ- ρίου. » Στ. κ'. Τάχα δὲ καὶ οἱ πρὸ τῆς ἐπιδημίας ἑαυτοῖς βοηθεῖν μὴ δυνάμενοι, ὑπομένουσι τῇ προσδοκία τὸν ἐσόμενον βοηθὸν καὶ ὑπερασπιστὴν Σωτῆρα· ἐφ᾽ ᾧ καὶ μόνῳ τὴν καρδίαν οἱ πιστοὶ πάντες εὐφραίνονται, μηδενὶ τῶν προσκαίρων ἡδόμενοι. Παῤῥησίας δὲ τὸ φῆσαι, Τῇ ἐμῇ ἐλπίδι τὸν ἔλεον μέτρησον. Τοῦτο μένο τοι καὶ ὁ Σωτὴρ ἐδίδαξε, φήσας· « " μέτρῳ μετρεί τε, ἀντιμετρηθήσεται ὑμῖν. » ΧΧΧΙΙΙ. Στ. δ. Ωσπερ οἱ ἐν τῇ καμίνῳ βληθέντες ἐν Βα- βυλῶνι ἐπὶ τὸ μὴ βεβλάφθαι ὑπὸ τοῦ πυρός, Θεὸν ὑμνοῦντες, πᾶσαν τὴν κτίσιν παρέλαβον εἰς τοῦτον, εἰδότες μὴ αὐτάρκεις εἶναι πρὸς τηλικοῦτον ( μέγα γὰρ τὸ Θεὸν ὑμνεῖν), οὕτω καὶ ὁ λέγων, ο Μεγαλύ νατε τὸν Κύριον σὺν ἐμοὶ, ν ἢ πᾶσαν τὴν κτίσιν, ἢ τοὺς πραεῖς συνδραμεῖν αὐτῷ τοῦτο βούλεται. Τὸ δὲ μεγαλῦναι τὸν Θεὸν, οὐκ αὐξῆσαι μέγεθός ἐστιν αὐτ τοῦ (ἀμεγέθης γὰρ, σωμάτων γὰρ ἴδιον τοῦτο, ὁ δὲ Θεὸς ἀσώματος), ἀλλὰ τὸ μεγάλα οὐχ ὡς πρὸς αὐτὸν, ἀλλὰ πρὸς ἡμᾶς φρονῆσαι καὶ εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ. Ὑψοῦσι δὲ τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπὶ τὸ αὐτὸ οἱ κατηρτι σμένοι τῷ αὐτῷ νοὶ καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ· ὑψοῦται δὲ πρὸς τῶν γενητῶν ἡ τοῦ Θεοῦ προσηγορία, οὐκ ἐν ταπεινοῦ μετεωριζομένη, ἀλλ' ὅταν οἱ φρονοῦντες αὐτὴν μηδὲν χαμαιπετές, ἀλλὰ ὑψηλὰ καὶ οὐράνια διανοοῦνται. Ὡς γὰρ βεβηλοῦσι τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ, οὐκ αὐτοῦ χραινομένου τοῦ ὀνόματος, ἀλλ' ὅσον ἐπὶ τοὺς περικειμένους βέβηλα πράττοντας καὶ φρονοῦν- τας, οὕτω καὶ ἁγιάζεται ἐκ τῶν ἡμετέρων ενεργη- μάτων. "Οθεν ὁ Σωτὴρ πρὸς ἑτέροις καὶ τοῦτο λέγει ἐν τῇ εὐχῇ διδάσκων τὸ, ο Αγιασθήτω τὸ ὄνομά σου,» οὐκ αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος καθ' ἑαυτὸ ἐκ μὴ ἁγίου, ἁγίου γινομένου· εὐκτέον γὰρ ἁγιασθῆναι αὐτὸ ἐν ἡμῖν, ἁγίως νοούντων καὶ πραττόντων ἡμῶν, καὶ οὕτως ἡ περὶ Θεοῦ διάληψις ἣν κατ᾽ ἔννοιαν Θεοῦ ηκριβωμένην ἔχομεν, ἢ τοῦ Θεοῦ προσηγορία ἐστί. Ταύτην ἁγιαζομένην ἔξομεν, ὅταν καθ᾽ ἁγιότητα ἁπάντα ἐπιτελῶμεν. Ὅσον γὰρ ἐν πλάνῃ καὶ ἀγνο: ἔνιοι τῶν ἀνθρώπων εἰσὶν, ἡ τοῦ Θεοῦ προσηγορία τρόπον τινὰ χραίνεται, ἑλκομένη ἐφ᾽ ἃ μὴ δεῖ· θεοὺς γοῦν ἀγάλματα καὶ τὴν σφῶν κοιλίαν ἐκάλεσαν τινες. Στ. ζ'. Πτωχὸν ἐνταῦθα καλεῖ τὸν μὴ δυνάμενον ἐκ τῶν παρουσῶν θλίψεων ἑαυτὸν σῶσαι· πάντες δὲ ταύτην τὴν πτωχείαν ἔχομεν. Ὥστε περὶ παντὸς λέ DIDYMI ALEXANDRINI autem talium omnis historia. Et gigantem magno- pere validum non salvatum iri dicit viribus suis : quod quidem videbis si attendas quæ Goliath eve- merint. Si autem ad illum qui pugnat adversus Deum spectat bæc denominatio, neque ita salva- bitur in abundantia virtutis impiarum quas sequi- tur doctrinarum. Fortem igitur sic vocatum repe- rire est in Isaia dicente, ‹ Gigantem et vigentem **; præliantemque adversus Deum, apud eumdem : ‹ Gaudentes eunt ad exercendam iracundiam meam :> gaudentes pariter. Et in Genesi: Et erat Nembrod gigas venator coram Domino ". VERS. 20. Quippe et qui ante incarnationem se ipsos adjuvare non poterant, sperant exspectantque futurum sibi adjutorem et protectorem Salvatorem : cui quidem soli fideles omnues toto corde exsultantes gratulantur, temporariorum voluptate neglecta. Liberius forsan dicere: Pro inea spe misericordiam tuam mihi metire. Hoc vero et Salvator ipse do- cuit dicens : • Eadem mensura qua mensi eritis, metietur et vobis ”. ▸ PSALMUS VERS. 4. Sicut qui Babylone visi sunt in fornace nihil ab ignibus læsi, Deum hymnis celebrantes 38, omnem creationem ad id adhibuerunt, conscii se ipsos ad tam grandia impares (magnum est enim Deum hymnis celebrare), sic et qui dicit : « Magnif- cale Dominum mecum, vel omnem creationem, vel justos ad id secum concurrere vult. Magnificare autem Deum, non augere est magnitudinem ejus (nam sine magnitudine est : corporum enim hæc propria est, Deus autem incorporeus), at magna non secundum eum, sed secundum nos, sapere et dicere de eo. Exaltant autem nomen ejus in idip- sum, qui eidem meuti et scientiæ eidem accommo- dati sunt; exaltatur a creatis Dei nomen, non ex humili ad sublimem locum provectum, sed cum meditantes illud nibil terrestre, sed excelsa cœle- stiaque cogitant. Sicut enim violant Dei nomen, ne ipso quidem strictim læso nomine, sed quantum refert ad profana facientes meditantesque, sic et sanctificatur virtutibus nostris. Unde Salvator inter alia hoc quoque dicit in oratione docens : ‹ San- ctificetur nomen tuum ", non quidem ita ut no- men tuum, ex non sancto, sanctum fat : precan- dam enim sanctidicari illud in nobis, sancte cogi tantibus et agentibus, et sic de Deo idea quam secundum Dei cognitionem accuratissimam habe- mus, Dei nomen est. Hoc sanctificatum habebimus, cum sancte omnia perfciemus. Si quando enim in errore et ignorantia nonnulli hominum sunt, Dei nomen quodammodo læditur, ad ea quæ non opor- tet abreptum, deos namque signa ipsorumque ven- trem quidam vocavere. VERS. 7. Pauperem hic vocat eum qui non valet a præsentibus tribulationibus seipsum salvare : omnes autem hanc paupertatem habemus. Quare Isa. xiv, 9. Gen. x, 9. ss Matth. vult, 1. G D Dan. uis, sqq. ss Matth. v, 9. !

μονογενῆς γὰρ αὕτη τῷ ἀποκεχωρίσθαι ἀπὸ πάντων τῶν ἐν ἡμῖν κατὰ θειότητα. Στ. ιη'. Πολλὴ Ἐκκλησία ἡ ἐκ πολλῶν ἁγίων συναγομένης λαὸς πολὺς, ὁ βέβαιος καὶ στιβαρός, ἐπιπολαίῳ καὶ εὐχερεῖ ἀντιδιαστελλόμενο;. Στ. κβ'. Ἐπεὶ σοῦ παρόντος μοι, οἱ ἐχθροί μα κράν, «μὴ ἀποστῇς ἀπ' ἐμοῦ, ὅπως μὴ ἐπέλθωσι μοι μονωθέντι σου. Στ. κγ'. Ἐπεὶ πολλαχοῦ ἡ τοῦ Θεοῦ μακροθυμία, ὕπνος αὐτοῦ λέγεται, ἐπιτριβομένων τῶν ἐχθρῶν, διανίστησιν εἰς ἀγανάκτησιν τὸν Κύριον λέγων· • Εξεγέρθητι, Κύριε, καὶ πρόσχες τῇ κρίσει μου, ο τουτέστιν, Ἐπίστησον τὴν ἔφορον δύναμίν σου, ὅπως ἐξετασθῇ τὰ κατ' ἐμὲ πρὸς τοὺς ἐχθρούς μου· πατρὸς ἀγαθοῦ γὰρ τοῦτο, ἐπεὶ ἀδίκως ἐχθραίνουσί μοι. Λοιπὸν δὲ αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ τὸ τέλος τοῦ παντὸς λόγου ἐπισφραγίζεται φάσκων· . Καὶ ἡ γλῶσσά μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου.» (Δίδυμος ἐξέβαλεν τὸν ψαλμὸν ἀρίστως εἰς δίκαιον.) Στ. κς'. Ἐπ' ὠφελείᾳ τῶν ἐχθρῶν ταῦτα λέγεται, τῷ αἰσχυνθῆναι αὐτοὺς καὶ ἐντραπῆναι, καὶ αἴσθησιν λαβεῖν τῶν οἰκείων ἁμαρτημάτων, καὶ εἰς τοὐπίσω χωρῆσαι τῆς ὁδοῦ ἧς ὤδευσαν. Στ. β'. Ο καθ' ἕξιν παράνομος ἐν ἑαυτῷ λογιζόμε- νος λέγει οὐκ ἄλλο τι ἢ τὸ ἁμαρτάνειν. Συγκαταθέ μενος γάρ τις κατά διάνοιαν πρότερον, ἐπὶ τὸ πρακτι κῶς ἁμαρτάνειν διαβαίνει. Δύναται δὲ καὶ ἐν τῷ ἐν ἑαυτῷ λέγειν ἁμαρτάνειν, οἷόν ἐστι τό· < Σὺ δὲ εἶπας ἐν τῇ διανοίᾳ σου, Εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναβήσο- μαι, » καὶ τὰ ἑξῆς· τουτέστιν, ἡγεῖται μηδένα βλέπειν αὐτοῦ τὰ βουλεύματα. Στ. δ. Ἑτέρα ἐστὶ Γραφὴ φάσκουσα· « Τὰ ῥήματα τοῦ στόματος αὐτοῦ, ἀνομία καὶ κόπος· ν τουτέστιν, ἐπαχθῆ ὡς κόπον ἐμποιεῖν τοῖς προσέχουσιν. • Οὐκ ἐβουλήθη συνεῖναι τοῦ ἀγαθῦναι. » Δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων, ὡς ὁ παράνομος οὐκ ἐκ κατασκευῆς ἐστι τοιοῦτος· τὸ γὰρ μὴ βούλεσθαι σύνεσιν ἔχειν ἐπὶ τῷ ἀγαθοποιεῖν, αὐτεξουσίου. Στ. ς'. Καὶ ἐν Ησαΐᾳ ἅμα ταῖς νεφέλαις μνη- μονεύεται οὕτως· . Εὐφρανθήτω ὁ οὐρανὸς ἄνωθεν, καὶ αἱ νεφέλαι ῥανάτωσαν δικαιοσύνην. » Αἰσθηταὶ δὲ νεφέλαι οὐ δικαιοσύνην ἢ ἀλήθειαν, ἀλλ' ὑετὸν ῥέουσιν. Αἱ οὖν δικαιοσύνην ῥέουσαι νεφέλαι, θεῖοι ἄνδρες εἰσὶ τὸν πνευματικὸν ὑετόν, τουτέστι τὸν κατ' ἀρετὴν λόγον, προχέουσαι· ὑπεράνω δὲ τούτων οὐρανὸς εὐφραινόμενος, ἤτοι αἱ μακάριοι φύσεις αἱ οἰκοῦσαι τὸν οὐρανὸν τυγχάνουσιν, ἢ ὁ Σωτὴρ ἀλ ληγορικῶς οὕτως ονομαζόμενος. "Ανωθεν γὰρ ὁ οὐ ρανὸς οὗτος, τουτέστιν ὑπεράνω φύσεως πάσης γενη- τῆς τυγχάνει, καὶ ὑπὲρ τῆς πάντων ὠφελείας εὐ- φραίνεται. Καὶ ἐνταῦθα οὖν, ἐν μὲν τῷ οὐρανῷ, φημὶ τῷ Σωτῆρι, ἔστι τὸ ἔλεος τοῦ Κυρίου πάντας ἐλεοῦντος, ἡ δὲ ἀλήθεια αὐτοῦ, ἥτις καὶ τοῖς τύποις ἀντιδιαστελλομένη, ἐν ταῖς προειρημέναις νεφέλαις ἐστίν· εἰ γὰρ καὶ κατὰ σκιὰν ἐθίουν οἱ προφῆται, ἀλλ᾽ οὐχ ἡγνόουν τὴν ἀλήθειαν, ἧς αὕτη σύμβολον. Στ. 5, η'. 'Ανθρώπους τους κατ' εικόνα καὶ τὸ EXPOSITIO IN PSALMOS. A ctus : unica enim illa, prout divisa ab omnibus quæ nobis insunt secandum divinitatem. B PSALMUS C D VERS. 18. Multa Ecclesia est multis sanctis con- gregata, populus multus, qui firmus et robustus a levi et tractabili sejunctus est. VERS. 22. Cum te mihi adstante, inimici procul sint, ‹ne discedas a me, › ne me a te derelictum adoriantur. VERS. 23. Cum multis locis Dei longanimitas somnus ejus dicatur, attritis inimicis, erigit ad iram Dominum dicens : • Exsurge, Domine, et intende judicio meo, id est, Excita intentam vir- tutem tuam, ad inquirenda ea quæ adversus me inimici mei moliti sunt: patris enim boni boc, cum inique sæviant in me. Reliquum autem ipse de se ipso finem omnis sermonis concludit dicens : « Et lingua mea meditabitur justitiam tuam. › ( Didy- mus exhibuit psalmum indefinite in justum. ) . VERS. 26. Ad utilitatem inimicorum haec dicun- tur, scilicet erubescere eos et converti, et conscios esse propriorum peccatorum, et retrorsum reverti in via quam perrexerant. XXXV. VERS. 2. Qui peccare assuevit secum reputans dicit nihil aliud ac peccatum. Primum enim mente ac- quiescens, mox ad peccatum reipsa devenit. Potest autem et in iis quæ secum dicit peccare, sicut illud: Tu autem dixisti in animo tuo: In cœlum ascendam 18. » et reliqua : id est, existimat nemi- nem videre ipsius consilia. , VERS. 4. Alia est Scriptura dicens : . Verba oris ejus, iniquitas et molestia. Hoc est, eo venit ut molestiam faceret sibi adhærentibus. Noluit in- telligere ut bene ageret. » Manifestum est prædictis peccatorem talem esse consulto : nolle enim intel- lectum habere ut bene ageret, ultro agentis est. VERS. 6. Sic et Isaias de nubibus meminit : • Latentur coeli desuper, et nubes pluant ju- stitiam s › Sensibiles vero nubes non justitiam aut veritatem, sed pluviam rorant. Quæ igitur justitiam depluant, divini viri sunt pluviam spiritalem, hoc est juxta veritatem verbum, profundentes: desuper eos cœli exaltantes, beatæ sunt naturæ quæ cœlum inhabitantes sunt, vel Salvator allegorice sic de- nominatus. Desuper enim cœlum illud, id est supra omnis creaturæ naturam est et pro omnium utili- tate laetatur. Et hic igitur in coelo, Salvatore, dico, est misericordia Domini omnes miserantis, et ve- ritas ejus, quæ a figuris secernitur, in prædictis nubibus est: etsi enim in umbra vixerunt prophetæ, tamen cognoverunt veritatem, cujus erat symbolum. [sa, x1, VERS. 7, 8. Nihil mirum quod qui homines forma 14. 19 Isa, SLV, 8.

Α θεωρεῖν σοφίαν μελετῇ· εἰς τοῦτο παραλήψῃ τὸ, Διήγησις εὐσεβοῦς, διὰ παντὸς σοφία· ὁ δὲ ἄφρων Εt ὡς σελήνη ἀλλοιοῦται. Καὶ ἡ γλῶσσα δὲ τοῦ διο καίου οὐκ ἀνεξετάστως, οὐδ᾽ ὡς ἔτυχεν φθέγγεται · κρίνας γὰρ καὶ ἐξετάσας διαφορὰν λεκτέων καὶ οὐ λεκτέων, τὰ μὲν ἐρεῖ, τὰ δὲ ἡσυχάσει· τοιοῦτόν ἐστιν τὸ, « Χείλη σοφῶν δέδεται αἰσθήσει, » τῷ ᾔσθη μένως καὶ λέγειν καὶ σιωπᾷν· αἰσθήσει, δεσμῷ τῶν χειλέων κέχρηται. Στ. λα'. Ὃν κατὰ φύσιν ἔχομεν νόμον ἐν καρδία, καθ' ὃν διακρίνομεν τὸ ποιητέον καὶ οὐ ποιητέον, οὐκ ἄλλου ἐστὶν, ἢ τοῦ πεποιηκότος ἡμᾶς κατὰ τὴν ἑαυτοῦ εἰκόνα Θεοῦ (58). Αμέλει ὅτ᾽ ἂν σώζωμεν ἀδιαστρόφους τὰς ἐννοίας, τῶν χειρόνων ἀπεχόμε νοι, τῶν κραττόνων ἀντιποιούμεθα. Τούτῳ τῷ νόμῳ ἡγεμόνι τῆς ὁδοῦ χρώμενοι, ἄνευ ὑποσκελισμοῦ δια βαίνομεν ἐφ᾿ ὃν ἐπειγόμεθα τέρμα. Δυνατὸν δὲ τὸν εὐαγγελικὸν νόμον δηλοῦσθαι διὰ τῆς παρούσης λέ ξεως. Στ. λδ'. Τῷ δικαίῳ ᾧ κατανοεῖ ὁ ἁμαρτωλὸς ζη- τῶν αὐτὸν θανατῶσαι, λέγεται, «Υπόμεινον τὸν Κύριον, » εἰ καὶ πολλοὺς ἔχεις τοὺς φονῶντας κατά σοῦ, ἐκ Θεοῦ δέχου την σωτηρίαν. Οὕτω γὰρ διατε θέντι σοι ἀκολουθήσει τῷ ὑψωθῆναι, ὥστε κατακλη- ρονομῆσαι τὴν πολλάκις ἤδη εἰρημένην γῆν. Σημειω τέον δὲ, ὅτι ἐν ὕψει που κεῖσθαι τὴν τῆς ἐπαγγελίας λέγει γῆν. Ὑψοῦται τις (59), ἀλλὰ τὴν ἄνω που ἱδρυμένην. Καὶ ἐν Ἡσαΐᾳ γοῦν· • Αναβιβάσει σε Κύριος ἐπὶ τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς, » εἴρηται· καὶ ἐν οἴῳ δὲ ὕψει τυγχάνει αὐτὴ ἡ γῆ σκόπει, ὡς Θεοῦ ἀνα- βιβάζοντος ἐπ' αὐτὴν καὶ ὑψοῦντος, ὥστε αὐτὴν κλη ρονομῆσαι, τῷ μὴ οἷόν τε εἶναί τινα ἑαυτῷ ἐπ' αὐ τὴν γενέσθαι. Στ. λς'. Παρελθών, φησί, τῇ διανοίᾳ ἐπὶ τὸν μέλο λοντα βίον, οὐκέθ' εὗρον τὸν ἀσεβῆ, ὡς ζητῆσαι τὸν τόπον, καὶ μὴ εὑρίσκεσθαι τοὺς φαύλους μετὰ ταῦτα, οὐ τῆς οὐσίας αὐτῶν ἀφανιζομένης, ἀλλὰ τῆς ποιότητος, καθ᾽ ἦν εἰσιν τοιοῦτοι. Καὶ περὶ τοῦ μὲ εὑρίσκεσθαι τὸν ἐν τάξει τόπον αὐτῶν, προαποδέδει κται. Εἰ δὲ περὶ τοῦ Σατανᾶ ταῦτα λέγοιτο, ἐπεὶ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου εἴρηται, παρέρχεται δὲ οὗ τος ὁ κόσμος, ζητήσας τις ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι τὸν τόπον τούτου τοῦ ἄρχοντος, οὐχ εὑρήσει. Εἰ δὲ καὶ ἁμαρτία τόπος ἐστὶν τοῦ διαβόλου κατὰ τὸ, « Μὴ δί- δοτε τόπον τῷ διαβόλω, ο τῆς κακίας ἀφανιζομένης, οὐχ εβρέθη ὁ τόπος τοῦ ἀσεβοῦς. Στ. λζ'. Διαφορὰν ἀκακίας καὶ εὐθύτητος εἴποι ἄν τις τοιαύτην· εἰ μὲν ἀκακία ᾗ ἡ τῶν κακῶν ἀπρα- ξία, εὐθύτης εἴη ἡ ἕξις καθ᾿ ἣν ἀπαθῶς πάντα ένα εργοῦμεν· εἰ δὲ ἀκακίαν λέγει τὴν τοῦ ἤθους κατόρ- θωσιν, εὐθύτης εἴη ἡ ἀκαμπὴς τῶν δογμάτων τῆς ἀληθείας θεωρία. Εκατέρως προστάσσει φυλάσσειν ἀκακίαν καὶ ἰδεῖν εὐθύτητα, τῷ εἶναι ἐγκατάλειμμα εἰς τὸν μέλλοντα βίον τῷ εἰρηνικῷ ἀνθρώπῳ πεφυλα χότι διττὴν ἀκακίαν, καὶ τεθεωρηκότι τὴν προειρημέν DIDYMI ALEXANDRINI , quam atque in contemplatione sapientiam medita- tur. Sic accipies illud : . Sermocinatio pii, in omni- • bus sapientia; stultus vero ut luna immutatur *. Et lingua justi non indiscriminatim neque ut occur- rit loquitur ; inquirit enim atque discernit loquendi et non loquendi opportunitatem, et nunc quidem loquitur, nunc vero silet. Hoc quoque sensu illud : • Labia sapientium intellectu clauduntur "; » no- verunt enim quando loquendum et quando silen- dum intellectu quasi labiorum freno utuntur. VERS. 31. Quam natura habemus legem in corde, qua quid sit faciendum et a quo abstinendum ju- dicamus, non alius est atque illius qui creavit nos ad imagineın suam Dei. Profecto cum rectas ser- vamus cogitationes, a pejoribus recedentes, meliora quærimus. Hac lege duce viæ utentes, sine sup- plantatione ambulamus ad quem properamus ter- minum. Potest quoque hoc loco lex evangelica si- gnificari. VERS. 34. Justo, quem considerat peccator, quæ- rens mortificare eum, dicitur : . Exspecta Domi num, › etsi multos habes necem adversus te mo- lientes, a Deo accipe salutem. Ita enim tibi consti- tuto socius aderit, et exaltabit te, ita ut jam sæpius nominatam hæreditate capias terram. Notandum est quod in exaltatione sitam esse dicit repromissionis terram. Exaltatur aliquis, nam superna est illa. in Isaia igitur dictum est: Provehet te Dominus ad bona terræ ". Atque in quanta sit excelsitate videas, ut Deus ipse promoveat ad eam et exaltet, ad eam hæreditate capiendam, cum nemini liceat ex seipso ad eam pervenire. B C VERS. 36. Transiens, ait, mente ad futuram vi- tam, non jam inveni impium, ita ut quærerem lo- cum, nec postea invenirem improbos, sublata non eorum substantia, sed indole qua tales sunt. Et quod non inventus est in ordine locus eorum, prius demonstratum est. Si autem de Satana hæc dice- rentur, cum princeps hujus mundi dictus sit, trans- it hic mundus, quæsitusque in futuro evo hujus principis locus non invenietur. Si et peccatum locus est diaboli, juxta illud : c Ne date locum diabolo 38, sublata improbitate, non inventus est impii locus. D VERS. 37. Dicet forte aliquis hanc esse innocentiae et æquitatis differentiam: si innocentia est absti- nere a malis, æquitas crit babitus quo recte omnia operamur; si autem innocentiam dicit rectos mo- res, æquitas esset inflexa dogmatum veritatis con- templatio.Utrumque jubet, custodire innocentiam et videre æquitatem, ut sint reliquæ in futuram vitam pacifico homini, qui duplicem custodierit innocen- tiam, et prædictam viderit duplicem æquitatem, reli - Eccli. xxv11, 12. Prov. XIV,3. Isa. I, 19. lex Dei sit. Ephes. iv, 27. (58) Optima Didymi sententia, quod lex nature (59) Deesse aliquid videtur. Edit.

κτικοῖς ὑπαγαγεῖν με νομίζοντες· ἀλλὰ τὰ πρὸ τού- των λεγόμενα ἐπὶ ἐκζητήσει τῶν κακῶν οἷς ὑποβάλο λειν με ἔσπευδον, ὤφθησαν μοι ματαιότης· ἤκουον γὰρ οὐχ ὡς ἀποδείξεως, ἀλλ' ὡς ματαίας καὶ ἀπατη λῆς σοφιστείας· η ματαιότητα δὲ δι' ὧν σοφίζονται φθεγγόμενοι δι' ὅλης ἡμέρας, τουτέστι διὰ βίου δολιό- τητα μελετῶσιν· οὔτε ἀποδείξεις τότε τοῖς πράγμασιν ἐπιφέροντες, ἀλλὰ σοφιστικῶς συναρπάζειν κρίναν τες. Στ. ιδ'. Ο κρίνας φυλάττει τὸ, Οὐ παραδέξῃ ἀκοὴν ματαίαν. » Πρὸς τοὺς δολίους καὶ ἀπατηλοὺς λόγους κε- κώφωται, οὐδ' αἴσθησιν αὐτῶν τὴν ἐξ ἀκοῆς ἔχειν βουλόμενος· πολλῷ δὲ πλέον ἀλάλου δίκην οὐδ᾽ ἀπο- κρίνεσθαι πρὸς τοὺς τοιούτους λόγους ἢ ἐλέγχειν αὐτ τοὺς βουληθείη. Εἴρηται γὰρ ἐν ἄλλοις, ηλιθίου εἶναι τὸ ἐξελέγχειν τοὺς λίαν ευήθεις λόγους. « Εγενόμην . οὖν, φησί, πρὸς τοὺς τοιούτους ἀνθρώπους ο ὡς οὐκ ἀκούων, οὐδ᾽ ἔχων ἐν στόματί μου ἐλεγμούς. » Κίνα δυνον γὰρ ἔχει πολλάκις τὸ δυσφήμων λόγων ἀκούειν, καὶ τὸ διαλέγεσθαι περὶ προβλημάτων υποκει- μένων κολάσει. Διὸ μακάριον κεκωφῶσθαι πρὸς τὰ τοιαῦτα, καὶ νομίζεσθαι μή οἷόν τε εἶναι αὐτὰ ἐλέγχειν. Στ. ιε'. Ἐπεὶ πάντων τῶν ἄλλων καταφρονήσας, ἤλπισα ἐπὶ μόνῳ σοι, ὦ Κύριε, τυγχάνων μου καὶ Θεὸς σὺ εἰσακούσῃ, ὃν εὐξάμενος εἶπον, ἀρξάμενος ἀπὸ τοῦ Κυρίου, « Μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με. » Πολλάκις γὰρ οἱ συνόντες μοι ὅτε ἡμάρτανον ἀλιτή- ριοι δαίμονες ὀνειδίζουσι, τὰ προπεπραγμένα είς μέσον φέροντες, ὡς διὰ τούτου ἐμποδίσαι τὴν μετά- νοιάν μου πειρώμενοι, καὶ ἀπόγνωσιν σωτηρίας ἐμποιῆσαι. Ἐγὼ γοῦν πρὸς οὓς ὑποβάλλουσιν τοιού τους λογισμούς χωρὸς καὶ οὐκ ἀκούων γεγένημαι, οὐδ᾽ ἐλέγξαι αὐτοὺς βουλόμενος, ὅπως μὴ περὶ τοῦτο καταγινόμενος, ἐκλύσω τὴν σύντονον περὶ τὴν μετά- νοιαν προθυμίαν. Ἐπεὶ οὖν ἤλπιζον, ὦ Κύριε, θαῤῥῶ εἰσακουσθήσεσθαι. Στ ιη'. Έτοιμος καὶ εὐτρεπής πρὸς τὰς ἐξ αἰσθή σεως μάστιγας εἰμι. ᾿Αμέλει οὖν καὶ ἡ ἀλγηδών μου, καθ᾿ ἣν ἀλγῶ ἐπὶ τοῖς προπεπραγμένοις ένα ὡπιόν μου ἐστὶν, τιτρώσκουσα καὶ μαστίζουσά με. Η πρὸς ἡμᾶς δηλονότι συμπάθεια, ἧς ἕνεκα τοῦ οἰκείου πάθους ἔχει διὰ παντὸς τὴν ἀνάμνησιν· . ᾿Αφ' ὧν γὰρ πέπονθεν, » ὁ Παῦλός φησιν, « αὐτὸς πειρασθείς, δύναται τοὺς πειραζομένους βοηθῆσαι.» Στ. ιθ'. Ἔστι μεριμνᾶν ὑπὲρ τῆς ἁμαρτίας αὐτοῦ τινα σπεύδοντα κατορθοῦν μετανοίας έργα. 'Αμαρ τίαν ἑαυτοῦ τὴν τοῦ γένους τοῦ ἡμετέρου καλεῖ, ὡς ἀπαρχὴ γεγονώς τοῦ ἡμετέρου φυράματος· ὡς νέος 'Αδὰμ ἐν ἑαυτῷ τὸν παλαιὸν ἀναπλάται βουλό- μενος, ὑπὲρ οὗ τῆς ἁμαρτίας μεριμνῶν τίνα καθάρῃ τρόπον. Μεριμνῶντος γὰρ ἦν ἅπερ ἐν Εὐαγγελίοις ἐφθέγξατο ῥήματα· . Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ τί ἤθελον εἰ ἤδη ἀνήφθη; » φησίν· ἐκεῖνο γὰρ ἔλεγεν, δ τὰς ἡμετέρας ακάνθας ἐδαπάνησεν. Στ. κ. Θεοδωρήτου καὶ Διδύμου.—Ὅσον ἐπὶ τὸ μετανοεῖν ἐπὶ ἁμαρτήμασιν, ἀγαπητὸς ὤφειλον εἶναι ** Β EXPOSITIO IN PSALMOS. A sed hæc prius dicta de inquisitione malorum quibus Luc. xii, 49. me implicare nitebantur, visa sunt mihi vanitates; audiebam enim non ut demonstrationes, verum ut vana dolosaque sophismata., Vanitatem autem quam sophistice loquuntur tota die, id est tota vita dolos meditantur; non demonstrationes tunc rebus adjicientes, sed sophistice persuadere judi- cantes. Vers. 14. Judicio præditus observat illud: «Non præstabis auditum vanum.» Ad dolosos fallacesque sermones obmutuit, nec auditu vult capere eos : verum potius muti instar esse neque talibus sermo- nibus respondere eligit, quam refutare eos. Dictum est enim in alio loco, insipientis esse stolida nimis verba redarguere. • Factus sum » igitur, ait, ad tales homines ‹ sicut non audiens, neque habens in ore meo redargutiones. Nam saepius periculo- sum est improba verba audire, et de controversiis pœnæ obnoxiis disserere. Præstat itaque ad talia nos obmutescere et videri quid respondeamus non habere. G C D VERS. 45. Caeteris omnibus despectis, in te solo speravi, Domine, qui mecum es, quique, Deus, exaudies me, cum te incipiendo invocarem dicens : • Domine, ne in furore tuo arguas me. » Sæpius enim pessimi dæmones, me scientes peccavisse, opprobriis lacessunt, quæ prius feceram objicientes, quærentesque propterea impedimento esse ne ad poenitentiam revertam, ut in desperationem salu- tis veniam. Ego vero ad talia quæ suggerunt 80- phismata mutus et non audiens factus sum, neque redarguere eos volens, ne quid, in hoc involutus, ex meis ad pœnitentiam conatibus remittam. Quo- niam igitur speravi, Domine, exaudiri confido. VERS. 18. Paratus atque idoneus sum in conscien- tiæ flagella. Profecto igitur et dolor meus, quo de olim factis doleo, in conspectu meo est, vulnerans et flagellans me. Certe apud nos compassio, cujus causa proprii doloris semper habet memoriam. < ln eu enim, in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis, inquit Paulus, e potens est et eis, qui tentantur auxiliari.s : VERS. 19. Sollicitum esse de peccato suo est festi nare ad poenitentiæ opera. Propriam iniquitatem ge- neris nostri vocat, ut principium facta nostræ genera- tionis sicut novus Adamus in seipso veterem re- ficere volens, pro quo peccatorum cogitans quodam purificatus est modo. Cogitabat enim quæ in Evan geliis dicta sunt verba : • Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur 40?, ait. Illum enim dixit, qui nostras consumpsit spinas. Vers. 20. Theodoreti et Didymi. Postquam me peccatorum pœnituit, dilectus esse debebam; isti

Στ. ιβ'. Τότε γὰρ κατὰ τὴν ἀράχνην ὑφαίνειν δύο ναται οὐκ ἔξωθεν ὑποκειμένην ὕλην, ἀλλ᾽ οἶκοθεν ταύτην καὶ ἐξ ἑαυτοῦ προφέρων. Ἐπεὶ ῥυσθῆναι ἀπὸ πασῶν τῶν ἀνομιῶν μου ἀξιώσας, τέως τούτου οὐ τετύχηκα, ὀνειδίζει ὁ ἄφρων, ὡς τὸ σὸν ποίημα ὑποχείριον ἔχων· « ἀπὸ γὰρ τῆς ἰσχύος τῆς χειρός σου ἐγὼ ἐξέλιπον·, ὅτ' ἂν γὰρ ἡ κολάζουσα χεὶρ ισχυ- ρῶς μαστίζῃ, ἐκλείπει ὁ κολαζόμενος, καθ' ὅ τοιοῦ τός ἐστιν. Στ. ιδ'. Ἐπεὶ οἶδεν ἔτι ἑαυτὸν πολλῶν δεόμενον, παρακαλεῖ ἐνδοθῆναι αὐτῷ ἔτι ἐνδιατρίψα: ἐν τῷ βίῳ τούτῳ, ὅπως ἀναψύξῃ κατατρυφήσας ἐν τελείοις ἀγα θοῖς. Εἰ γὰρ μὴ οὕτως, ἀλλ' ἔτι λείπων ἀπέλθοι, οὐκέτι μὴ ὑπάρξῃ, οὐ τῷ καταστρέφειν εἰς τὸ μὴ ὄν, ἀθάνατος γὰρ καὶ ἀνώλεθρος ἡ ψυχὴ, ἀλλὰ τῷ μηκέτι Β ἐν μετοχῇ τοῦ ὄντος ὑπάρχειν. Τοῦτο γὰρ τὸ ἀληθῶς εἶναι τυγχάνει, τὸ μετέχειν τοῦ εἰρηκότος· « Εγώ εἰμι ὁ ὤν, λεγομένων μὴ εἶναι τῶν ταύτην τὴν μετοχὴν οὐκ ἐχόντων, κατὰ τὸ λελεγμένον ἐν εὐχῇ πρὸς τὸν Θεόν· « Μὴ παραδῷς τὸ σκῆπτρόν σου τοῖς μὴ οὖσιν.» Ταύτης τῆς ὑπάρξεως μετασχεῖν πηθῶν, εὔχεται και ρὸν αὐτῷ δοθῆναι τοῦ ἀναψύξαι τῇ μετουσίᾳ τοῦ δν τος, ἵν᾿ ἀληθῶς ὑπάρξῃ. Στ. γ'. Ὑπὲρ τῆς λέξεως μηδὲν δηλοῦσθαι ἐν τῇ Γραφῇ νομίζοντες λέγετε, ὡς ἂν πηλὶξ (67) ἀγαθοῦ τυχὸν ὁ ἐπὶ τῆς αἰσθητῆς πέτρας τοὺς πόδας τοῦ σώματος στάς· οὕτως εὐχαριστεῖ τῷ τοῦτο δωρησα- μένῳ. Ἡμεῖς δὲ φαμεν, ὅτι ὁ τῶν προειρημένων λάκ κου καὶ πηλοῦ ἀπαλλαγεῖς, ἐπὶ τὴν ἀφραγῆ καὶ ἀκλό νητον κατ' ἀρετὴν τελειότητα ίδρυνθεὶς ἀπαγγέλλει τὰ προκείμενα. Τῷ γὰρ οὕτω στάντι ἐπὶ πέτραν, ἀκολουθεῖ καὶ τὸ κατευθύνεσθαι τὰ διαβήματα αὐτοῦ ὑπὸ Κυρίου, διαβαίνοντος ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἀπὸ θνητῶν εἰς ἀθάνατα, ἀλλὰ καὶ κατὰ πᾶσαν προκοπήν. Στ. δ'. Οἰκεῖον τῇ καινότητι τοῦ πνεύματος. Καὶ τάχα ᾆσμα καινὸν ὁ ἠθικός ἐστι λόγος· ὕμνος δὲ, θεο- λογία. Στ. ε'. Ματαιότητας ἡγητέον λέγειν αὐτὸν τὰς βιω Ο τικὰς σπουδάς, μανίας δὲ ψευδεῖς τὰς ψευδεῖς διδα- σκαλίας καὶ ψευδοπροφητείας. Σημειωτέον δὲ, ὅτι ὡς οὐτῶν ἀληθινῶν μανιῶν προσέθηκεν το, ο ψευδείς, ο ταῖς μανίαις· τάχα γὰρ οἱ προφητικώς κατεχόμενοι, ἀληθῆ ἔχουσιν μανίαν· οἱ δὲ ψευδομάντεις, μανίαν ψευδή. Στ. ς'. Διαλογισμούς Θεοῦ λέγει τοὺς, ἵν' οὕτως εἴπω, ἐκλογισμοὺς τῶν κατὰ πρόνοιαν Θεοῦ γινομέ νων. Τούτοις οὖν, φησί, τοῖς διαλογισμοῖς σου οὐχ εὑρεθείη τις τῶν γενητῶν ὁμοιούμενος, τῷ μηδένα εἶναι τὸν γινώσκοντα νοῦν Κυρίου. - Τὰ θαυμάσια καὶ οἱ διαλογισμοί σου. "Οταν γάρ τις περὶ βαθέος τινὸς διεξελθεῖν ἐθέλοι, τότε μᾶλλον ἀσαφέστερον εύ DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 12. Tunc enim sicut araneam texere po- A test non foris subjectam materiam, sed quam domo ac de seipso profert. Postquam me ab omnibus ini- quitatibus meis liberari deprecatus sum, hucusque non veni, contumeliose agit insipiens, quasi opus suum in manu habens. ‹ A fortitudine enim manus tuæ ego defeci. › Nam cum castigans manus valde corripit, delicit castigatus secundum id quo talis est. VERS. 14. Postquam seipsum noverit multis adhuc egentem, precatur sibi concedi ut in hac vita adhuc remaneat, ut refrigeretur perfectis fruitus bonis. Quod si non ita se res haberet, sed adhuc de- ficiens abiret, non amplius esset, non in nihilum recidens, immortalis enim et indelebilis anima est, sed non jam exsistentiæ particeps factus. Hoc enim verum esse patet, sociis illius qui dixit : ‹ Ego sum qui sum ". Dicuntur autem non esse, qui non hac participatione fruuntur, juxta illud quod in oratione ad Deum dicitur: « Ne tradas sceptrum tuum bis qui non sunt. › Cujus exsistentiæ particeps esse cupiens, precatur tempus sibi dari ut refrigeretur illius qui est, communicatione, ad vere exsistendum. PSALMUS XXXIX. VERS. 3. Hoc in loco dicant qui nihil in Scri- ptura significari existimant, quam egregium conse-C cutus sit bonum ille cujus pedes super sensibilem petram statuti sunt; magnopere enim ei qui hoc sibi impertitus est, gratias agit. Nos autem dicimus quod hæc prædicat qui de prædictis lacu et luto eductus in infrangibili immarcescibilique per vir- tutem constitutus est perfectione. Sic enim stantis super petram consequitur recte a Domino dirigi gressus : transit enim ab improbitate ad vir- tutem, a mortalibus ad immortalia, sed et in omni progressione. VERS. 4. Proprium novitati spiritus. Et profecto canticum novum moralis est sermo; hymnus vero theologia. VERS. 5. Vanitatem existimandum est dicere eum vitæ sollicitudines, insaniasque falsas fallaces do. ctrinas mendacesque prophetias. Notandum est quod, cum non veræ sint insaniæ, adjecit insanias esse ‹mendaces:› quippe qui veri sunt prophetæ, verum habent furorem; at pseudoprophetæ men- dacem. - VERS. 6. Cogitationes Dei vocat meditationes, ut ita dicam, de Dei providentia; his igitur cogitatio- nibus tuis, ait, non inventus est qui sit similis, quia nemo est qui montem Domini cognoscat. — Mirabi- lia et cogitationes tuæ. Si quis enim de profundo aliquo disserere voluerit, tunc obscurius invenerit illud quam prius. • Dixi enim : Sapiens fiam ", › ** Exod. 111, 14. Eccle. vil, 21. (67) Ita cod. Mal. Mos legenium forte τυχών. EDIT.

Στ. ιδ'. Ευλογούμενος μὲν ἔστιν ὅταν ὦσιν οἱ εὐ- Α λογοῦντες· εὐλογητὸς δὲ τουτέστιν ἄξιος τοῦ εὐλο γεῖσθαι αἰωνίως εὐλογητοῦ τοῦ Θεοῦ Ἰσραὴλ ὄντος ἐπεύχεται τὸ, « Γένοιτο, γένοιτο· ν οὐχ ὅτι ἡ εὐχὴ, εὐλογητὸν τὸν Θεὸν ποιεῖ· ὥσπερ οὐδὲ τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ ἁγιάζει ἡ εὐχὴ τῶν λεγόντων, ο Αγιασθήτω τὸ ὄνομά σου. » Εἴρηται δὲ περὶ τούτων ἐν ἀνωτές 80:5 Στ. α'. Τρεῖς δὲ ἦσαν οἱ υἱοὶ Κορὲ τεταγμένοι μετὰ ἄλλων εἰς τὸ ᾄδειν τοὺς θείους ψαλμούς, οὓς καὶ ᾠδοὺς ἡ Γραφὴ καλεῖ, ὧν καὶ τὰ ὀνόματα φέρε- ται ἐν Παραλειπομέναις. Οὗτοι οὖν οἱ τρεῖς τῷ αὐτῷ νοῖ καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ κατηρτισμένοι, ἑνωθέντες τῷ · περὶ πάντα συμφώνως ἔχειν, ἐνικῶς τὰ ἐν τῷ προ- κειμένῳ ψαλμῷ προφέρονται πάντα. · Στ. β'. θεία πηγὴ ὁ Πατήρ εἰπών· « Ἐμὲ ἐγκα τέλιπον πηγὴν ὕδατος ζῶντος· » καὶ ὁ Σωτὴρ περὶ οὗ εἴρηται πρός τινα, ο Εγκατέλιπες τὴν πηγὴν τῆς σοφίας· κ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ὑπὲρ οὗ ἀπήγγελται τὸ, « Ος δ᾽ ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, γενήσεται ἐν αὐτῷ πηγὴ ὕδατος ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. » Τάχα δὲ καὶ πᾶσα θεόπνευστος Γραφή, πηγαὶ σωτήριοι τυγχάνουσιν. Όμοιοῦται οὖν ἡ πρό- θεσις τοῦ σπουδαίου πρὸς τὸν Θεὸν, τῷ πρὸς τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων πόθῳ τῆς ἐλάφου. Καὶ ἐπεὶ οἶδεν ἐν τῷ παρόντι βίῳ δι' ἐσόπτρου προσβάλλοντα αὐτὸν τῷ Θεῷ, τοῦ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον ἀποκειμένου εἰς τὰ μετὰ ταῦτα, εὔχεται ἐνστῆναι καιρόν, καθ᾽ ἂν ἐλθὼν ὀφθείη τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἔτι ἐπεὶ σκιὰν καθόλου περιέχων ὁ νόμος τῶν μελλόντων ἀγα θῶν ἐστιν καὶ αἱ ἑορταὶ καθ᾽ ἂς πτάνετο τὰ ἀρσε νικὰ τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ, σκιὰ καὶ σύμβολά εἰσιν μελλουσῶν ἑορτῶν, εὔχεται ἐλθεῖν εἰς τὰς πνευματι- κὰς ἑορτάς, ὅπως τελείως ὀφθῇ τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ· οὐχ ἑτέρου τυγχάνοντος τῆς εἰκόνος τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου. — Ἡ ἔλαφος τὸ ζῶον, πολεμίως ἔχουσα πρὸς τοὺς ὄφεις καὶ ἐσθίειν αὐτοὺς (69), εἴ ποτε φα γοῦσα ἀπὸ τοῦ δίψους φλέγοιτο τοῦ ἐγγινομένου ἀπὸ τοῦ τοῦ ὧν ἔφαγεν ἑρπετών, ζητεῖ διὰ σπουδῆς πηγὰς ὑδάτων, ἐπὶ τὸ ἀκέσασθαι τὸ δίψος. Εἰσὶ δὲ λέγοντες ὅτι καὶ ἐσοπτρίσασθαι θέλουσα ἐν τοῖς ὕδασιν, ιχνεύει τὰς πηγὰς, ὅπως ἴδῃ τὸν περὶ αὐτὴν γενόμενον μου λυσμὸν ἐκ τοῦ αἵματος τῶν ὄψεων, ἵν᾿ ἀπονίψηται αὐτόν· ἐν γὰρ τῷ σπαράττεσθαι τοὺς ὄφεις, ἀπο- σειόμενοι ραντίζουσιν εἰς αὐτὴν τὸ ἴδιον αἷμα. Καὶ ὁ ἅγιος οὖν ἀναιρῶν τοὺς ὄφεις καὶ σκορπίους, καθὼς ἔσχεν ὑπὸ Ἰησοῦ ἐξουσίαν, ἀλλὰ καὶ ἐκδικῶν πᾶσαν παρακοήν, πνευματικὸς ὢν ἐλαφος, σπεύδει ἀνι χνεύειν θείας πηγὰς ὑδάτων. - Στ. δ'. Ὁ μὴ μάτην δακρύων, ἀλλ' ἀπὸ διαθέσεως, τῷ ὑπὲρ ἀρετῆς πονεῖν, ἐκεῖνος τὰ δάκρυα αὐτοῦ ἄρτου δίκην τραφήσεται, οὐκ ἐν τοῖς ἀνετικοῖς μό νοις, ἃ ἡμέραν καλεῖ, ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς περιστατι κοῖς, ἃ νύκτα ὀνομάζει.Τελείου δ᾽ ἐστὶν τὸ δύνασθαι τοῦτο λέγειν. Ἐπείπερ ὁ ἀτελῆς, ταραχῆς ἐμπιμ- η ὥστε καὶ ἐσθίειν αὐτούς. Εριτ. - EXPOSITIO IN PSALMOS. PSALMUS B VERS. 14. Benedictus quidem est cum sunt qui benedicant benedictus autem, id est dignus cui benedicatur in sæculum; benedictus cum sit Deus Israel, precatur: • Fiat, Gal: • non quia preces benedictum Deum faciunt; sicut neque nomen Dei sanctificat oratio dicentium • Sanctificetur nomen tuum “., Dictum est autem de his supe- riore loco. XLI. VERS. 1. Tres erant filii Core ordinati cum aliis ad decantandos divinos psalmnos, quos et cantira Scriptura vocat, quorum et nomina traduntur in Paralipomenis . Tres igitur isti eadem mente et ". opinione coaptati, et cum in omnibus maxime consentirent, adunati, uniter omnia quæ in præ- Isente psalmo exponuntur proferunt. VERS. 2. Divinus fons Pater dicens Me de- reliquerunt fontem aquæ viventis ** ; » et Salvator, de quo dictum est ad quemdam : • Dereliquisti fontem sapientiæ ";, et Spiritus sanctus, de quo nuntiatum est illud : « Quicunque biberit ex aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquæ salientis in vitam æternam ”. › Profecto et omnis divinitus inspirata Scriptura, fontes sunt salutares. Aqui paratur prudentis ad Deum propensio desiderio cervi ad fontes aquarum. Et cum noverit in præsenti vita per speculum seipsum ad Deum tendere, visio nempe facie ad facien non fiet nisi postea, preca tur assignari tempus, quo elapso Dei contuitu fruatur. Atque etiam cuin umbram ubique spar- C gens lex futurorum bonorum est (imago), et festa quibus apparebant vivi omnes ante faciem Dei, umbra et symbola sunt futurorum festorum, rogat venire in spiritualia festa, ut perfecte appareat ante faciem Dei: quod nihil aliud ac Dei invisibilis imago. · Cervus animal est hostiliter agens adversus serpentes, eosque devorans; si forte postquam co- mederit siti uratur, veneno suscitata quos devo- ravit serpentium, ardenter quærit fontes aquarum ad restinguendam sitim. Sunt autem qui dicant quod se quasi in speculum inspicere volens in aquas, quærit fontes ut videat sibi impressam ser- pentium cruore labem: namque in dilacerandis serpentibus, exsilientes isti inspergunt in eum proprium cruorem. Sanctusque igitur, sublatis serpentibus et scorpionibus, juxta polestatein quaui a Jesu recepit, sed et condemnans omnem inobedien- tiam, spiritalis cum sit cervus, festinat divinos re- perire fontes aquarum. D ss Matth. vi, 9. Paral. vi, sqq. . (69) Id est, VERS. 4. Qui non incassum lacrymatur, sed con- -sulto, pro virtute laborans, hic lacrymis quasi pane vescetur, non in discussoriis, quæ diem vocat, sed et in calamitatibus, quæ nox vocantur. Perfecti est posse hoc dicere: cum quidem imperfectus, iis qui foris exturbant commotus, foras effundit ani *º Jerem. 11, 13. • Baruch 11, 12. ** Joan. iv, 14.

ὡς ἔχοντά σε τὴν ἐκ Θεοῦ ἀλήθειαν λύειν δύνασθαι Α τὰς ἀπάτας τῶν καταθλασόντων τὰ προκείμενά σου ὀστα, Στ. α'. Τὸ πρόσωπον τοῦ Σωτῆρος παρεισήγαγεν λέγον πρὸς τὸν Πατέρα τὰ ἐν τῷ ψαλμῷ· καὶ ἔθνος μὲν οὐχ ὅσιον » τοὺς Ἰουδαίους ὀνομάζον, ἄδικον δὲ καὶ δόλιον, τὸν Ἰούδαν. Αλλ' οὐκ ἐδυνήθη συναρμό σαι τοῖς ἑξῆς τὰ λεγόμενα. Πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν αὐτὸν λέγειν· « Εξαπόστειλον τὸ φῶς σου, καὶ τὴν ἀλήθειάν σου, » καὶ τὰ ἑξῆς ; Στ. γ'. Ἐπεὶ φῶς ἀληθινὸν ὁ Σωτὴρ καὶ αὐτὸς ἡ ἀλήθεια εἶναί φησιν, οἱ πρὸ τῆς ἐπιδημίας ἄνθρωποι ἐκ τῶν προφητευομένων μαθόντες ὡς ἐπιλάμψει τὸ φῶς καὶ ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ, παρεκάλουν ἀποσταλή - ναι διὰ τῆς ἐνανθρωπήσεως τὸ φῶς καὶ τὴν ἀλήθειαν, ὅπως ὁδηγηθῶσιν ὑπ' αὐτῶν ἐπὶ τὸ ὄρος τὸ ἅγιον, τὸν περὶ τῆς Τριάδος υψηλότερον λόγον, καὶ τὰς αἰωνίους σκηνάς. Οὐχ ἕτερον δὲ τὸ φῶς τῆς ἀληθείας κατ' ουσίαν. Αμφότερα γάρ ἐστιν ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ἀλλ' ἐπινοίᾳ μόνῃ· ἡ γὰρ σκιᾶς καὶ ψεύδους έλευ θεροῖ· ἡ δὲ πλάνης καὶ ἀγνοίας φῶς ἐστιν. Στ. δ'. Τὸ ι εἰσελεύσομαι » οὐ παρέργως εἴρηται· ὁ γὰρ ἀπὸ τοῦ αἰσθητοῦ θυσιαστηρίου φαντασίαν τοῦ νοητοῦ λαβών, εἴσεισιν πρὸς αὐτὸν τὸν Θεὸν ἀοράτως, ἐπ' αὐτῷ ἀναφέρων θυσίας. Β Στ. β'. Οἱ δὲ διαβάλλοντες ὡς οὐκ ἀκριβῆ τὴν Γρα- φὴν φασί· Τίνι γὰρ εἶχον ἀκούειν ἢ τοῖς ὠσίν ; ἀγνοοῦντες, ὡς οὐ κοινοῖς ὠσὶν, ἀλλὰ τοῖς ἀνθρώπων φησὶν ὅσοι λογικῶς ἀκροῶνται. ὡσεὶ καὶ μουσικοί άνδρες μαθήματα μουσικὰ τοῖς τῶν μουσικῶν ὠσὶν παρεδίδοσαν, ὁποῖόν ἐστιν τό· Ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω. » Λέγοις δ' ἂν πατέρας καὶ τοὺς κατὰ παί- δευσιν. Στ. γ'. Κακώσας τοὺς ἐκ περιτομῆς λαοὺς ὁ Θεὸς, ἐξέβαλεν ἐκ τῆς ἱερᾶς τοῦ νόμου παιδεύσεως· οὐ νόμι· δὲ πολέμου νικήσαντες οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιο στεύσαντες ἐκληρονόμησαν τὴν ἔναγχος εἰρημένην γῆν· οὐδὲ ὁ βραχίων αὐτῶν ἔσωσεν αὐτούς, τουτέστιν ἡ ἐργασία αὐτῶν. Χάριτι γὰρ τὴν σωτηρίαν ἐσχήκα- σιν ὑπὸ τῆς σῆς δεξιᾶς καὶ τοῦ βραχίονος, τουτέστι τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ· φωτισμὸς δὲ ὁ φωτίζων πρόσ ωπόν σου τυγχάνον, ι ὅτι ηὐδόκησας ἐν αὐτοῖς ἡ τοῦ σῶσαι αὐτοὺς τῇ χάριτι, οὐκ ἐξ ἔργων αὐτῶν, ἵνα μὴ καυχήσονται. Στ. ε'. Τὰς τοῦ Ἰακώβ σωτηρίας τοῦ πτερνίζοντος τὰ φαῦλα καθ᾽ ἃ σώζεται, εντέλλεται ὁ Θεὸς τοῖς ἁγίοις πνεύμασιν, τοῖς εἰς διακονίαν ἀποστελλομένοις διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν. Στ. Γ'. Κέρατα δὲ τοῖς ἁγίοις καὶ αἱ τοῦ Χριστοῦ δυνάμεις εἰσὶν, καθ᾽ ἂς τοὺς ἐχθροὺς αὐτῶν κερατί ζουσιν. Διὸ καὶ πάντα τὰ ζῶα τὰ κέρασι χρώμενα καθαρὰ ὄντα, ἢ ἐπὶ τὸν θεῖον βωμὸν ἀπάγεται, ἢ τροφὴ τῇ μερίδι τοῦ Θεοῦ τυγχάνει. Στ. θ'. Ολην τὴν ἡμέραν ἐν τῷ Θεῷ εἶπεν ζωὴν, Στις συνέστηκεν ἀπὸ ἀπαθείας καὶ γνώσεως Θεοῦ. Στ. ι', ια'. Απωθεῖται ὁ Θεὸς ἀφ' ἑαυτοῦ οὐ πάν- ** σε EXPOSITIO IN PSALMOS. dolos solvere coufringentium ossa tua, ut dixi- mus. PSALMUS XLII. PSALMUS C D Joan. viii, 12. Joan. xix, 6. se Matth. st, VERS. 1. Persona Salvatoris inducitur, ad Patren quæ sunt in psalmo dicens: ‹et gentem non sanctam, David Judaeos vocavit. Vir autem iniquus et dolo- sus Judas est. Quæ quidem cum sequentibus con- graere nequeunt. Quomodo enim posset dicere : ⚫ Emitte lucem tuam et veritatem tuam, › et quæ sequuntur ? VERS. 3. Cum lumen verum & Salvator ipse et veritatem se essè dicit, qui ante incarnationem didicerant ex prophetiis quod splendescet lumen et veritas Dei, precabantur sibi per incarnationem mitti lumen et veritatem, ut iis deducerentur in montem sanctum, verbum de Trinitate excelsius, et æterna tabernacula. Nihil aliud est lumen ac veritas secundum essentiam. Utrumque enim est Dei Filias, sed cogitatione sola: veritas est, nain ab umbra es mendacio liberat; lumen autem, nam erroris et ignorantiæ lumen est. VERS. 4. Hæc vox ‹ introibo, non inconsulto dicta: namque ex materiali altari intelligibilis imaginem accipiens, introit ad ipsum Deum invisi- biliter ei offerens hostias. SLIII. Vers. 2. Qui rejieiunt quasi non justam Scriptu - ram dicunt : Qui enim potuerunt audire nisi auri- bus suis? ignorantes quod non propriis, sed homi- num auribus loquitur, quotcunque prudenter au- diunt. Sicut et musici viri præcepta musica musi- corum auribus tradiderunt, quale est illud: « Qui babet aures audiendi audiat ”. › Patres autem vo- cantur, qui docent. VERS. 3. Alligens circumcisionis populos Deus, e sancta legis disciplina expulit eos : non autem belli lege qui ex gentibus crediderunt, modo dictam terram obtinuerunt hæreditate; neque brachium eorum salvavit eos, id est corum opera. Gratia enim salutem obtinuerunt per dextram tuam et brachium, id est per unigenitumi Filiam ; illumin - tio autem, quæ faciem tuam illuminat, «, quoniam complacuisti in eis, › salvos faciens eos gratia, nun ex corum operibus, ne glorientur. : Vers. 5. Jacobi salutes supplantantis caduca juxta quæ salvatur, mandat Deus spiritibus sanctis, qui ad ministrandum deputantur hominibus salutem hæreditate accepturis. VERS. 6. Cornua autem sanctis Christi potestates sunt, quibus inimicos suos cornu ventilent. Ideoque omnia animalia, quæ cornua habent, munda, aut ad divinum altare deducuntur aut clero divino ali- mentum sunt. VERS. 9. Totam diem in Deo dicit vitam, quæ cum tranquillitate Deique cognitione agitur. VERS. 10, 11. Repulit autem a se Deus non ou- ་

Α « Εὐοδίαν πάρεχε· καὶ πρὸς τούτοις, ο Βασίλευε τῶν • Β βεβλημένων πόθῳ. » Ἡ δὲ αἰτία τοῦ βασιλεῦσαι σε τελειότης ἀρετῆς ἐστιν, οὐκ ἐν πράξει μόνῃ, ἀλλὰ καὶ γνώσει. Τὸ γὰρ ἕνεκεν ἀληθείας καὶ πραύτητος καὶ δικαιοσύνης, » τοῦτο σημαίνει· Βασίλευε γάρ, φησίν, ἕνεκα τοῦ γνωσθῆναι τὴν ἀλήθειαν, καὶ πρασ τητα, καὶ δικαιοσύνην κατορθωθῆναι τοῖς ὑπὸ τὴν σὴν ἀρχήν. «Καὶ ὁδηγήσει σε θαυμαστῶς ἡ δεξιά σου. » Ο κατὰ Θεὸν πάντα πράττων, ὑπὸ τῆς τῶν καλῶν πρακτικῆς δυνάμεως, δεξιᾶς ούσης, θαυμαστῶς ὁδη γεῖται, ἡγεμονίᾳ αὐτῆς χρώμενος τῆς ἐπὶ τὸν Σω τῆρα ὁδοῦ· καὶ ὁ Σωτὴρ οὖν ἐπιτελῶν δεξιῶς παρα δόξους δυνάμεις, ὑπὸ δεξιᾶς αὐτοῦ θαυμαστῶς ὁδη γεῖται. Στ. ς'. Καὶ φαύλην στάσιν ἔχοντα τῷ ἐν κακοῖς ἱδρύσθαι πληγέντα τούτοις τοῖς βέλεσιν, ὑποκάτω αὐτοῦ πεσεῖν, τουτέστιν ὑποταγῆναι αὐτῷ καὶ ὑπ' αὐτὸν γεγονέναι. Οἱ ἐχθροὶ τοῦ βασιλέως Χριστοῦ πάντες οἱ ἁμαρτάνοντες. Οταν οὖν ἐν τῇ καρδίᾳ τούτων τὰ προειρημένα βέλη γένηται, πίπτουσιν ἀπὸ τῆς ἔχθρας, τὸν Βασιλέα γονυπετοῦντες. Η τάχα οἱ ἑστηκότες ἐν τῇ καρδίᾳ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Βασιλέως κατὰ τὸ βούλημα τῆς ἔχθρας αὐτῶν βεβαιούμενοι, βληθέντες ὑπὸ τῶν βελῶν γενήσονται ὑπὸ Χριστὸν, τῇ καρδίᾳ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ καταπεσόντες. Στ. η'. Εἰ δὲ εἴη πρὸς τὸν μονογενῆ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ταῦτα, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ μισήσας τὴν πρὸ τῆς ἐπιδη μίας αὐτοῦ πολιτευομένην ἀνομίαν, ἀγαπήσας δὲ τὴν ἐκ τῆς παρουσίας αὐτοῦ φυομένην ἐκ πίστεως δικαιοσύνην, ἐπιδέδωκεν ἑαυτὸν εὐδοκίᾳ πατρικῇ ἄν- θρωπος γενέσθαι, καὶ χρισθῆναι ἐλαίῳ ἀγαλλιάσεως, τουτέστιν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Στ. ι'. Βασιλεῖς ἐνταῦθα ζητέον τοὺς Χριστῷ συμ- βασιλεύοντας, ὧν αὐτὸς Βασιλεὺς βασιλευόντων. Τού των θυγατέρες γεγόνασιν κατὰ διδασκαλίαν, &ς παι δεύουσιν ψυχάς· μᾶλλον δὲ Ἐκκλησίας, αἵπερ θυγα- τέρες ἐν τιμῇ τοῦ ὑμνουμένου οὖσαι ηύφραναν τὸν βασιλέα Χριστόν «ἀπὸ βαρέων ἐλεφαντίνων. » Βάρεις δὲ ἐλεφαντίνας ἐρεῖς τὰς ὑψηλὰς θεολογίας· τὸ γὰρ ἐλεφάντινον ὁδοὺς τυγχάνων, λόγου συμβολόν ἐστιν· φωνητικὰ γὰρ ὄργανα καὶ οἱ ὁδόντες· βάρεις εἰσὶν αἱ μεγάλαι οἰκίαι. Ἐπεὶ οὖν τὸν ἑαυτῶν λόγον οὕτως ἐμεγάλυναν ὡς οἶκον μέγιστον θεωριῶν τῶν περὶ Θεοῦ γενέσθαι αἱ πολλαὶ τῶν βασιλέων θυγατέρες, ἀπὸ τῶν προειρημένων βασιλέων (71) Ελεφαντίνων ηὔφραναν Χριστόν. Στ. ια'. Μεταβολὴ προσώπου εὐφραίνεται γενομένη. Θεὸς γάρ ἐστιν ὁ προσφωνῶν τῇ ἀπὸ ἐθνῶν Ἐκκλη- σίᾳ, ἣν καὶ θυγατέρα αὐτοῦ ὀνομάζει. Φησὶν γοῦν· Δεξαμένη τοὺς ἐμοὺς λόγους, ὦ θύγατερ, ἄκουσον καὶ ἴδε αὐτῶν τὴν διάνοιαν, ἐπιστήσασα αὐτοῖς. Έτι γὰρ μᾶλλον πλεῖον θελήσεις τὸ οὖς σου κλῖναι ἐπὶ τὸ πλειόνως αὐτὰ καὶ ἐξεργαστικώτερον ἀκοῦσαι καὶ ποθῆσαι· ἀκολουθήσει δέ σε λήθη τῶν ὁμοφύλων, μηκέτι θελησάσης σου τὰ αὐτὰ ἐκεῖνα περιστέλλειν ἔθη καὶ πάτρια· ἐπιλήσει δὲ καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πα- τρός σου γεννήσαντός σε κατὰ κακίαν τοῦ διαβόλου. DIDYMI ALEXANDRINI est, Duc benigne super terram › et similiter facilem praesta viam : » et praeterea, e Regna su- per desiderio vulneratos. » Causa autem regni tui, perfectio virtutis eat, non in actu solum, sed et in scientia. Quod quidem indicat propter verita- tem, et mansuetudinem, et justitian. . Regna enim, ait, ad cognoscendam veritatem, et ad mansuetudinem justitiamque stabiliendam iis qui toa sub ditione, sunt. ‹ Et deducet te mirabiliter dextera tua. Qui secundum Deum omnia facit, activa bonorum virtute, quæ dextera est, mira- biliter deducitur, hac usus duce in via ad Salva- torem. Ergo et Salvator miras efficiens virtutes, dextera ejus mirabiliter deducitur. VERS. 6. Turpis est status in malis seden- tium, hisque confossi sagittis, sub eum cadunt, id est subjiciuntur ei, atque in ejus potestatem veniunt. Inimici regis Christi omnes peccato- res. Cum igitur in corda eorum modo dictæ de- veniunt sagittæ, ab inimicitiis dejiciuntur, Regis genibus provoluti. Vel stantes in corde inimico- rum Regis, in voluntate odii sui confirmati, per- fessi sagittis erunt a Christo, corde inimicorum ejus deficientes. VERS. 8. Quæ vero, si ad unigenitum Dei Fi- lium essent, Filius Dei vigentem ante ipsius ad- ventum iniquitatem odio prosecutus, diligens vero post incarnationem suam exortam fide justitiam, tradidit seipsum bona Patris voluntate factum hominem, lætitiæque unctum oleo, id est sancto Spiritu. VERS. 10. Reges hic dicuntur qui eum Christo regnant, quorum ipse Rex regnantium. Horum Bliæ per disciplinam facta sunt, quas docuerunt, animæ; vel potius Ecclesiæ, quæ quidem filiæ cum sint in honore illius qui celebratur, delectaverunt Christum Regem a domibus eburneis. › Domus autem eburneas vocabis excelsas theologias: ebur enim, prout Deus, verbi symbolum est; vocis enim organa sunt et dentes. Domus eburncæ, magnæ scilicet. Postquam enim verbum suum sic magni- fcaverunt ut maxima fieret domus speculationum de Deo, multæ regum filiæ ex prædictis eburneis regiis delectaverunt Christum. VEAS. Deus enim est qui e gentibus Ecclesiam alloqui- tur, quam et filiam suam vocat. Ait igitur : Meis acceptis verbis, o filia, audi et vide sensum eo- rum, iisque animum intende. Multo magis adhuc aurem tuam inclinare voles ad ea plenius et effì- cacius audienda et exoptanda: consequetur tibi concivium oblivio, neu jam iisdem in gentibus patriaque immorari volueris; oblivisceris etiam domum patris tui, cui le genuit secundum iniqui- tatem diaboli. C D 11. Mutatur hic loquentis persona. (71) Lege βάρεων. ΕDIT.

Στ. γ'. Ορη μετατιθέμενα ἐν καρδίαις θαλασσών, Α οὐ τὰ αἰσθητὰ τυγχάνοντα μέρη γῆς ἡγητέον, ἀλλὰ πονηρὰς δυνάμεις μετατιθεμένας εἰς τὰς τεταραγμέ νας ὑπὸ τρικυμιῶν παθῶν ψυχάς, ἔνθα αλμυρόν ΤΙ καὶ πικρότης ἠθῶν. Ἀμέλει καὶ ὁ Σωτὴρ πρὸς τοὺς μαθητὰς, ο Ἐὰν ἔχητε, ο ἔφη, ι πίστιν ὡσεὶ κόκκον σινάπεως, » οὐ μόνον τὸ τῆς συκῆς ποιήσεται, ἀλλὰ « κἂν τῷ ὄρει τούτῳ είπητε, ἄρθητι καὶ βλήθητι εἰς τὴν θάλασσαν, οὐδὲν ἀδυνατήσει ὑμῖν. » Δεικνύμενον δὲ ὄρος ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος, οὐκ ἄλλο τῆς ἀντικειμένης δυνάμεως· καὶ γὰρ περὶ τοῦ κινοῦντος τὸν σεληνιασμόν (76) δαίμονος πάλιν εἶπεν· • Ἐὰν ἔχητε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐρεῖτε τῷ ὄρει τούτῳ μεταβῆναι ἐντεῦθεν ἐκεῖ. » Εοικε δὲ τὴν τελειοτάτην πίστιν κόκκῳ σινάπεως παραβάλλειν. Καὶ γὰρ ὁ ᾿Απόστολος· « Ἐὰν ἔχω, φησίν, ο πᾶσαν Β τὴν πίστιν ὥστε όρη μεθιστάνειν. » Στ. δ. Τῇ Χριστοῦ κραταιότητι ἐταράχθη τὰ που νηρά πνεύματα ψυχῶν καὶ σωμάτων τῶν προκατ· εσχημένων ελαυνόμενα· μέγα γὰρ ἐφ' ἑαυτοῖς τὰ ὄρη ταῦτα φρονοῦντες, ἐξαπιναίως ιδόντα τὸν μετ' ἐξουσίας ἐλαύνοντα ἐνέπεσον εἰς ταραχήν. Στ. ε'. Πόλιν Θεοῦ ἤτοι τὴν Ἐκκλησίαν, ἢ τὴν Ἱε ρουσαλὴμ τὴν ἐπουράνιον νομιστέον λέγεσθαι. Ταύ- την τὴν ἑκατέρως χρηματίζουσαν πόλιν Θεοῦ εὐφραί νουσιν τὰ ὁρμήματα τοῦ ποταμοῦ· ποταμὸς δὲ ἐστιν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, ὁ ἐξ Ἐδὲμ τῆς θείας τρυφῆς ἐκπο- ρευόμενος, καὶ πάντα τὸν πνευματικὸν παράδεισον ἐπαρδόμενος, καὶ πάντας καλῶν πρὸς ἑαυτόν· . Εἴ τις διψῇ ἐρχέσθω πρὸς μὲ καὶ πινέτω. » Ορμήματα δ᾽ αὐτοῦ αἱ κατὰ μέρος διδασκαλίαι, ἢ ἔννοιαι &ς ὑποβάλλει τῇ ψυχῇ. - Διδύμου καὶ Βασιλείου – Σκήνωμα δὲ τοῦ Ὑψί στου νοήσεις καὶ τὴν διὰ σαρκὸς ἐπιφάνειαν τοῦ Θεοῦ. Συνῳδὸν τούτῳ τό· . Γεννώμενον ἅγιον κλη- θήσεται Υἱὸς Θεοῦ. Δίδωσι δὲ τῇ πόλει τὴν βοήθειαν ἐν ταῖς πρώταις ἀνατολαῖς τοῦ φωτὸς τοῦ ἡλίου τῆς δικαιοσύνης ἡμέραν ἐμποιοῦντος τῷ δεξαμένῳ, καὶ τῆς νυκτὸς τῆς ἀγνωσίας αὐτὸν ἀπαλλάττοντος. • Η νὺξ γὰρ προέκοψε, φησὶν, ἡ δὲ ἡμέρα ἤγγικεν. » "Η τάχα ἐπειδὴ ὄρθρου βαθέος ἡ ἀνάστα σις ἦν, αὐτὴν καλεῖ τὴν βοήθειαν. - Ο Ύψιστος κατ' οὐσίαν ἅγιος ὑπάρχων, μεταδοτικὸς ἁγιότητός ἐστιν· ὅθεν ἁγιάζει πάντας τοὺς ἐν οἷς κατασκηνοί, σκήνωμα αὐτοῦ καλουμένους. Δύναται δὲ καὶ ἀν ἔλαβεν σῶμα ἐκ τῆς Παρθένου, σκήνωμα αὐτοῦ τυγ- χάνον ἁγιάζειν ἐν αὐτῷ γεγενημένου. - -- Διδύμου καὶ Κυρίλλου. Στ. ς'. — Ἑτέρα δ' ἐστὶν Γραφὴ ἡ λέγουσα· . Βοηθήσει αὐτῇ ὁ Θεὸς τῷ προσ- ώπῳ. ο Σώζει γὰρ αὐτῆς τὸ κάλλος άτρωτόν τε καὶ ἀπαράφθορον, τὸ νοητόν δηλονότι ὅτ' ἂν ταραχὴν δέ- ξηται ἀπὸ τῶν ἀντικειμένων. Ἕως μὲν γὰρ ἀδιάβλη τον ἔχει τὴν πίστιν ἐν ἑαυτῇ ψυχὴ, καὶ τοὺς ἐξ ἁπάσης ἀρετῆς ὡραῖσμοὺς ἑαυτῇ περιτίθησιν, κάλλος ἔχει τὸ νοητόν, ᾧ καὶ αὐτὸς ἐπιγάννυται Χριστός. Παρενε- χθεῖσά γε μὴν τοῦ εἰδεχθὲς εἰκότος παραχρῆμα καὶ σε το +375 VERS. 3. Montes in corde maris translatos ne putes sensibiles esse terræ partes, sed pravas po- testates in animis passionum æstu conturbatis trans- latas, ubi morum muria est et amaritudo. Simi- liter et Salvator ad discipulos ait : c Si habueritis fidem sicut granum sinapis,» non solum de ficulnea facietis, sed et si monti huic dixeritis: Tolle et jacta te in mare, nihil impossibile erit vobis ",, Quem hic ostendit Salvator montem, adversa po- testas est: etenim de cruciante lunaticum dæ- monio rursus dixit: Si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huic Transi bhinc illuc . » Videtur autem grano sinapis perfectam æquiparare virtutem. Etenim Apostolus ait : « Elsi habuerim fidem adeo ut transtulerim montes EXPOSITIO IN PSALMOS. Matth. xxi, 21. *I, 12. C : “. VERS. 4. Christi fortitudine conturbati sunt per- versi spiritus animas et corpora coercentes stimu- lisque urgentes: magnopere enim secum montes illi meditautes, se videntes subito vi multa abdu- clus, in conturbationem inciderunt. VERS. 5. Civitatem Dei sive Ecclesiam, sive Je- rusalem cœlestem designari existimandum est. Hanc utramque nominatam civitatem Dei letificant fluminis impetus : flumen autem Dei Verbum, quod ex Eden, divinis deliciis profluit, omnemque spi- ritalem irrigal paradisum, oninesque ad se vocal : ● Si quis sitit, veniat ad me et bibat "., Impetus autem ejus aliquo modo doctrina sunt, sive cogi- tationes quas animis suggerit. - Didymi et Basilii. Tabernaculum Altissimi re- putetis manifestationem Dei per carnem. Cui con- sonat illud: Quod nascetur sanctum Filius Dei vocabitur ". » Dat aulem civitati auxilium in pri- mis ortibus luminis solis justitiæ diem efficientis ei qui acceperit et e nocte ignorantiæ ejicientis eum. • Nox enim præcessit, ait, dies autem appropin- quavit ". » Cum enim primo diluculo resurrectio facta est, eam auxilium vocat. Altissimus cum essentia sit sanctus, sanctitatis largitor est: unde sanctificat omnes in quibus commoratur, taberna- culum ipsius vocatos. Potest quoque et quod ac- D cepit corpus a Virgine, tabernaculum ejus videri, quod sanctificatur ab intus. - - Didymi et Cyrilli. VERS. 6. — Alia est Scriptura dicens: ‹ Adjuvabit eam Deus vultu.» Servat enim ejus pulchritudinein intactam atque incorruptam, spiritalem scilicet, si quando adversariis commovea- tur. Dum enim integram in se anima servaverit fidem, absolutæque virtutis ornamentis circumde- derit se, pulchritudinem habuerit spiritalem, qua et ipse ornat eam Christus. Declinans autem a bono, deformis confestim atque invisa fit. Quod vero non Matth. xvII, 19. Gur. XIII, 2. es Joan. vii. 37. Luc. 1, 35. 7. Rom. • (76) Σεληνιακόν ? Επιτ.

Β Εt Στ. β'. Τὸ μέγας εἶναι καὶ αἰνετὸς σφόδρα, οὐ πανταχοῦ ἐπιδείκνυται, ἀλλὰ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ πόλει, ήτοι τῇ ἁγίᾳ Ἐκκλησίᾳ, τῇ ἐπουρανίῳ Ἱερουσαλήμ. Αὕτη δὲ ἡ πόλις οὐ χαμαίζηλος οὐδὲ ἐν τόπῳ ταπει νῷ καὶ κοίλῳ, ἀλλ᾽ ἐν ὄρει μάλιστα ἁγίῳ ίδρυται. Τοῦτο δὲ τὸ ἅγιον όρος, ἤτοι ἡ τελειοτάτη ἀρετὴ καὶ γνῶσις τοῦ Θεοῦ, Λόγος ἐστίν· καὶ γὰρ αὐτὸς θεμέλιος ταύτης τῆς πόλεως, ὥσπερ καὶ οἶκο- δόμος. Στ. γ'. Τὸ πάσης τῆς γῆς ἀγαλλίαμα εὔριζον και ἀγαθὰς ῥίζας ἔχον, ἐστὶν τάχα οὐχ ἕτερον ἂν τοῦ εἰ πόντος, ο Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή. » Αὐτὸς γάρ ἐστιν τὸ ἀγαλλίαμα πάσης τῆς γῆς, αἴτιος καὶ χορηγός τυγχάνων ἀγαλλιάσεως. - Πόλεις τοῦ με γάλου Βασιλέως εἰκὸς εἶναι ψυχὰς ἐγκύμονας ἀπ' αὐτ τοῦ, ὄντος καὶ νυμφίου, γεγενημένας, αἱ καὶ μερο φώσασαι τὰς παρ' αὐτοῦ καταβεβλημένας γονάς, και ρὸν ἔχουσιν ἀποτέξεως. Οὐκ οἶδ᾽ ὁπόθεν κινηθέντες τινὲς ψήθησαν ἔνθα πέπονθεν ὁ Σωτὴρ σημαίνεσθαι ἐκ τῆς προκειμένης λέξεως· φασὶ γὰρ τὸν Σωτῆρα Εσταυρῶσθαι ἐν τοῖς βορείοις πλευροῖς τῆς Σιών, ἐκεῖσε τυγχάνοντος τοῦ κρανίου τόπου. Ἡμεῖς δὲ φα μὲν ἑπόμενοι πολλαῖς Γραφαῖς, τὸν βοῤῥᾶν οὐκ ἄλα λον εἶναι, ἢ τὸν διάβολον, κατὰ τὸ « Εξεγείρου, βορ ῥᾶ, καὶ ἔρχου, νότε. » Τούτου οὖν πλευρὰ οἱ πονη ροὶ ἄνθρωποι, ὥσπερ καὶ ἄρχοντος πλευρὰ φασὶν τοὺς δορυφόρους αὐτοῦ. Οἱ πονηροί οὖν ἄνθρωποι, οι δορυφοροῦντες τὸν διάβολον, πλευρὰ αὐτοῦ πρότερον ὄντες, εἰ τοσοῦτον (78) μεταβάλλοντες, κατὰ ἀρετὴν διεπρε.. Σιών χρηματίσαι, ἀλλ' ὅρη αὐτῆς ἀποδειχθή- ναι. Παῦλος οὖν ὅτε διώκτης ἦν, πλευρά τυγχάνων τοῦ βορρά, μεταβαλλόμενος ὄρος τῆς Ἐκκλησίας τυγχανούσης Σιὼν ἐχρημάτισεν. Καὶ ἐπεὶ ἡ γυνὴ πλευρὰ λέγεται, καὶ αἱ γενόμεναι πλευραί σύζυγοι τῷ διαβόλῳ πλευραὶ αὐτοῦ τυγχάνουσαι τῇ πρὸς ἐκεῖ νον κοινωνία, δρη τῆς Σιών διὰ μεταβολῆς γεγένηνται. Ὡς καὶ πόλιν αὐτοῦ τοῦ μεγάλου Βασιλέως Χριστοῦ χρηματίσαι. Στ. δ'. Ἐν τῇ πόλει οἱ βασιλεῖς ἐληλυθότες, καὶ εἰς αὐτὴν ο συναχθέντες ἐπὶ τὸ αὐτὸ γεγενημένοι. Η καταρτισθέντες τῷ αὐτῷ νοὶ καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ. Εἰσὶν δὲ οἱ βασιλεῖς οὗτοι οἱ κατὰ Θεὸν βασιλεύσαν τες, οἷος ἦν Αβραὰμ πρὸς ἂν εἶπόν τινες καίτοι οὐκ αἰσθητῶς βασιλεύοντα, ο Βασιλεὺς παρὰ Θεοῦ σὺ εἶ ἐν ἡμῖν. ο Οὗτοι ἰδόντες τοὺς πάλαι πλευρὰ ὄντας τοῦ βορρᾶ εἰς τοσοῦτον ὕψος ἀναβάντας, ὡς εἶναι τῆς Σιὼν ὅρη, ἐθαύμασαν εκπλαγέντες τὴν περὶ τὴν λου γικὴν φύσιν γινομένην τροπήν. "Οτ' ἂν δὲ καὶ ἐκ φαύλων σπουδαίους καὶ σοφούς γινομένους ἴδοι τις, θαυμάσας τὴν μεταβολὴν, εἰσκοπήσει ὅτι ἀνάπαλιν ἐνδέχεται γενέσθαι τοὺς σπουδαίους καὶ σοφούς μετ ταπεσεῖν δυναμένους, τουτέστιν νοηθέντες καὶ τοῖς πάνυ προκόψασιν κατ᾿ ἀρετὴν, τάραχον εμποιήσει καὶ κλόνον, ὡς τὸν ἐκ δέους τρόμον ἐπιλαβέσθαι αὐτῶν. Τούτῳ συνῳδὸν τὸ, « Ἐν τόποις ἀσεβῶν στέ > DIDYMI ALEXANDRINI PSALMUS XLVII. VERS. 2. Magnus esse et laudabilis nimis non ubique ostenditur, verum in Dei civitate, seu Ec- clesia sancta, coelesti Jerusalem. Hæc autem civi- tas non humilis est, neque in loco demisso et cavo, ›sed in monte præsertim sancto sita est. Qui vero sanclus mons, seu perfectissima virtus et scientia Dei, Verbum est. Etenim ipse hujus civitatis funda- meutum, sicut et architectus. . - A VERS. 3. Universæ terræ exsultatio multa habens eximiaque fundamenta, non alia est profecto ac dicentis : « Ego sum vitis vera *,, Ipse enin jubi- latio est universæ terræ, auctorque et dux omnis jubilationis. Civitates magni Regis æquum est esse animas gravidas ex eo qui sponsus earum est; quæ et forma induentes suscepta ex eo semina, sunt in parturitionis tempore. Nescio qua men- te agitati quidam existimaverint hoc in loco quæ passus sit Salvator indicari aiunt enim crucifi- xum fuisse Salvatorem in aquilonis lateribus Sion, cum sit ibi Calvarii locus. Nos vero dicimus juxta multas Scripturas aquilonem eumdem esse ac dia- bolum, juxta illud : « Exsurge, aquilo, et egredere, note ". » Hujus igitur latera improbi sunt homi— nes, sicut et latera principis dicunt satellites ejus. Atqui scelesti homines, diaboli satellites ejusque latera cum olim essent, si bunc projicientes ad vir- tutem red.... Sion vocari, sed montes ejus ostendi. Paulus igitur cum persecutor esset, latus erat aqui- Bonis; conversus autem mons Ecclesiæ, nempe Sam, vocatus est. cum mulier latus dicatur, et C latera quæ nubunt cum diabolo latera ejus isto connubio sunt; montes autem Sion conversione funt. Unde et civitas ejus magni Regis Christi vo- cata est. › VERS. 5. In civitatem reges ingressi, atque in eam ● congregati convenerunt in unum, eadem men- ie, eadem sententia unanimes. Sunt autem reges illi qui secundum Deum regnaverunt, qualis erat Abraham, ad quem dixerunt nonnulli, etsi nou cor- poraliter regnantein: ‹ Rex a Deo tu es in no- bis. › Videntes isti illos, qui quondam latera erant aquilonis in tantam celsitatem provectos, ut mon- tes Sion essent, admirati sunt attoniti adeo ma- gnam spiritalis naturæ conversionem. Cum autem e perversis prudentes sapientesque factos quis vi- derit, commutationem miratus, commovebitur quo. niam rursum cogitaverit illos, qui prudentes facti sunt et sapientes, posse relabi, id est de maxi- me in virtutem provectis reputans, perturbatio- nem tumultumque in animo ponet, et ex timo- re tremor apprehendet eos. Cui consonat et illud : Joan. IV, D EDIT. 1. το Cant. 17, 16. (78) Legendum videtur : εἰς του. μετ. κατ. ἀρ. διέπρε [πον, ὥστε οὐχ ὅτι] Σιών χρηματίσαι, etc.

ερωτηματικὸν μετὰ βαρύτητος· οὐ γὰρ τῆς ἁμαρτίας ἠλευθέρωσεν ὁ Μωϋσῆς τὸν λαὸν, ἀλλὰ τοῦ Θεοῦ τὴν ἐπὶ τῇ ἁμαρτία κίνησιν παρητήσατο· ἀλλὰ καὶ γενό- μενος ἐν παραπτώματι, οὐκ ηδυνήθη παρασχεῖν ἐξ- έλασμα ὑπὲρ ἑαυτοῦ τῷ Θεῷ, ὅτε μετὰ τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα σημεία διστάζων ἔφη· « Μὴ ἐκ τῆς πέτρας ταύτης ἐξάξομεν ὕδωρ ὑμῖν; ο διὸ φησὶν ὁ Θεός· « Διὰ τοῦτο οὐκ εἰσάξετε ὑμεῖς τὴν συναγωγὴν ταύ τὴν εἰς τὴν γῆν ἣν ἔδωκα αὐτοῖς. » Εδόθη οὖν εἰς τιμὴν λυτρώσεως τῆς ψυχῆς ἡμῶν τὸ ἅγιον καὶ που λυτίμητον αἷμα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Διόπερ καὶ τιμῆς ἡγοράσθημεν. Εἰ δὲ ἄνθρωπος οὐ λυτροῦται, ὁ λυτρωσάμενος ἡμᾶς οὐκ ἄνθρωπος με νας, οὐ χρείαν ἔσχε δοῦναι τῷ Θεῷ ἐξίλασμα ἑαυτοῦ. Διότι ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. ὓς ἐλυτρώσατο ἡμᾶς οὐ μετὰ λύτρων οὐδὲ μετὰ δώρων κατὰ τὸν Ἡσαΐαν, ἀλλ᾽ ἐν τῷ ἑαυτοῦ αἵματι, οὐκ ἀδελφοὺς ἀλλ᾽ ἐχθροὺς ἡμᾶς γενομένους τοῖς παραπτώμασιν. Καὶ μετὰ τὴν ἐλευ θερίαν, ἣν χαρίζεται ἡμῖν, καὶ ἀδελφοὺς ἡμᾶς ἑαυτοῦ προσαγορεύει. « Απαγγελῶν γὰρ, φησί, ε τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ν οὐ κατὰ φύσιν θεότητος ύφ' ἧς ἐλυτρώθημεν, ἀλλὰ κατὰ συγκατάβασιν χάριτος, οὐ δεόμενος ἐξιλασμοῦ, ἂν αὐτὸς ἱλαστήριον. Τοιοῦτος γὰρ ἡμῖν ἔπρεπεν ἀρχιερεὺς ὅσιος, ἄκακος, ἀμίαντος, καὶ τὰ ἐπὶ τούτῳ. Ὅστις ὧν ἡ αὐτὴ ζωή, ἡ ἀκάματος φύσις, εκοπίασεν ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ· ἦν γὰρ κεκο- πιακὼς ἐκ τῆς ὁδοιπορίας, ἐκαθέσθη ἐπὶ τῆς πηγής. Β Στ. Γ'. Πάντες οι γενητοὶ ὁμογενεῖς καὶ ἀδελφοί - οὐδεὶς δὲ τὸν ἑαυτοῦ ἀδελφὸν ἁμαρτάνοντα λυτρώ- σασθαι δύναται· μόνος γὰρ ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος λυ τρώσεται, περὶ οὗ εἴρηται· ι Αποστελεῖ αὐτοῖς ἄν θρωπον, ὃς σώσει αὐτούς· ο ὃς καὶ περὶ ἑαυτοῦ φη- σιν· « Νῦν δέ με ζητεῖτε ἀποκτείναι ἄνθρωπον, ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα. » Οὗτος δὲ ὁ ἄνθρωπος ἐπεὶ οὐκ ἔγνω ἁμαρτίαν οὐδὲ ἐποίησεν ἁμαρτίαν, οὐ δώσει τῷ Θεῷ ἐξίλασμα ἑαυτοῦ τὸ ὑπὲρ τῶν ἁμαρ- τανόντων διδόμενον· ἀλλ᾽ οὐδὲ τιμὴν ὀρέξει λυτρώ σεως αὐτοῦ τῆς ψυχῆς· κοπιάσας δὲ κατ' ἀρετὴν ζήσεται εἰς τέλος, οὐδεπώποτε ἔτι τεθνηξόμενος· δύο ναται δὲ καὶ περὶ τοῦ λυτρουμένου λέγεσθαι τό, « Οὐ δώσει τῷ Θεῷ ἐξίλασμα ἑαυτοῦ, οὐ γὰρ ἕκαστος περί ἑαυτοῦ οἷόστε ἐστὶν ἐξέλασμα δοῦναι, Χριστοῦ πάν. τας ἱλασκομένου ἐν τῷ ἰδίῳ αἵματι· ἀλλ᾽ οὐδὲ δοῦναι τις τιμὴν ἱκανὸς τῆς λυτρώσεως τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, δόντος Χριστοῦ ὑπὲρ πάντων λύτρον τὴν ψυχὴν αὐτ τοῦ· εἰ καὶ οὐ δώσει δὲ ἐξίλασμα οὐδὲ τιμὴν τῆς λυ- τρώσεως τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, ἀλλά γε μετὰ τὸ ἀπολυ τρωθῆναι, ἐντολὰς δέχεται, ἵνα κατ' αὐτὰς κοπιά- σας ζῆσαι εἰς τέλος δυνηθῇ ἐσχηκὼς τὴν αἰώνιον ζωήν. Στ. ι'. Ο λυτρωθεὶς ὑπὸ Χριστοῦ, οὕτω βεβαίως ἕξει τὴν σωτηρίαν, ὡς μὴ εὔσειστος καὶ εὐκίνητος εἶναι. Κἂν γοῦν τοὺς οἰομένους ... σοφοὺς δι' ὧν ἁμαρτάνοντας ἀποθνήσκοντας. Ἐπειδὴ οὐ σκαν EXPOSITIO IN PSALMOS. A rogatio est. Non enim a peccato liberavit Moyses populum, sed Dei de peccato iram deprecatus est : quin etiam in culpam incidens, non potuit pro se ipso piaculum præbere Deo; cum post tanta et Lam præclara signa dubitans dixit : « Nonne ex illa petra aquam educemus nobis *?, Quare dixit Deus: • Quapropter non introducetis vos hanc congrega- tam gentem in terram quam dedi eis". › Datus est igitur in pretium redemptionis animae nostrae san ctus pretiosissimusque sanguis Domini nostri Jesu Christi. Itaque pretio empti sumus. Si autem homo non redimit, non homo est qui redemnit nos, Don illi opus fuit qui pro se ipso placationem Deo da ret. Quare peccatum non fecit, neque inventus est dolus in ore ejus ". Qui redemit nos neque pretio, neque donis, juxta Isaiam ®, sed in proprio san- guine, non fratres nos, sed inimicos peccatis ei factos; et post libertatem, quam nobis dare digna tus est, et fratres suos nos ipse vocat. Annuntiabo enim, ait, ‹ nomen tuum fratribus meis ", › noa juxta naturam divinitatis qua redempti sumus, sel juxta indulgentiam gratiæ; cui non propitiations opus erat, cum ipse propitiator esset. Talen nos habere decebat pontificem magnum, sanctum, in- nocentem, immaculatum, omnibusque perfectioni- bus praeditum. Qui cum ipse esset vita, indeler- saque natura, labores in hoc mundo sustinuit. Erat enini fessus itinere, seditque ad fontem ". C D VERS. 7. Omnes mortales eadem sunt natura, fratresque. Nemo enim fratrem suum peccantem redimere potest. Solus enim homo ille redimet, de quo dictum est: «Mittet cis hominem qui salvos faciet eos ". » Qui et de se ipso dixit : . Nunc au- tem me quæritis interficere, hominem qui verita- tem vobis locutus sum"., llic autem homo, cum non cognoverit peccatum neque fecerit iniquita- tem, nou dabit Deo piaculum suimetipsius, quod pro peccatoribus datur; sed neque pretium porriget redemptionis animæ suæ; et postquam laboraverit per virtutem vivet in æternum, non jain deinceps moriturus. Potest quoque de redempto dici, ‹ non dabit Deo placationem suam. Nemo enim pro se ipso placationem dare valet, Christo pro omnibus propitiante in proprio sanguine: sed neque dare quisquam potest pretium redemptionis animæ suz, dante Christo pro omnibus redemptionem animam suam. Etsi non dabit placationem neque pretium redemptionis animæ sum, sed postquam redem- plus est, recipit mandata, ut per ea laborans vivere ad finem possit, æternam vitam consecutus. VERS. 10. Redemptus a Christo, adeo solidam habebit salutem, ut nihil eum agitare vel exturbare possit. Etsi igitur existiment... Sapientes propter ea quæ inique admiserunt morientes. Cum autem * Num. xx, 10. ** ibid.-12. ] Petr. 11, 22. st Isa. LII, 3. * Psal. xxı, 23; Hebr. 11, 12. ** Hebr. VII, 26. Joan. IV, 6. *s Isa. xix, 20. PATROL. GR. XXXIX. ” Joan. viii, 40. "1 Tim. 11, 6.

προσαγομένοις, ἀλλ' ἐπὶ τῇ διαθέσει καθ' εν προσ η άγεται ταῦτα· καὶ τὸν Κάϊν γοῦν ἐπὶ τὸ μὴ ὀρθῶς δια ᾑρηκέναι ὁ ἔδει προσάγειν, ήλεγξεν. Κἂν πνευματι κὴν οὖν θυσίαν προσφέρῃ τις εἰς ὁλοκαυτώματα, διὰ παντελῶς ἀγαμίας, τὸ σῶμα ἑαυτοῦ, ὀρθῇ γνώμῃ τοῦτο ποείτω (84)· οὐ γὰρ ἐπὶ τοῖς πραττομένοις έπαι νετοῖς οὖσιν, ἀλλ' ἐπὶ τῇ γνώμῃ οὐκ ὀρθῶς ἐπιτελοῦ σιν (85) ἐλέγχεταί τις. Στ. θ'. Ἐπεὶ οἱ ἐν τῷ οἴκῳ σου τροπικώς λεγόμενοι μόσχοι πολέμιοι τῷ Σωτῆρι ὤφθησαν, λέγοντι, « Εκύ κλωσάν με μόσχοι πολλοί, ταῦροι πίονες περιέσχον με, τούτου χάριν οὐ δέξομαι αὐτοὺς, οὐδὲ τοὺς συγκαταλεγομένους αὐτοῖς χιμάρους· καὶ οὗτοι γὰρ ὑπὲρ ἁμαρτίας προσάγοντες εαυτούς, οὐδὲν ἧττον ἁμαρτάνουσιν. Γίνωσκε γὰρ ὅτι οἱ ποτὲ θῆρες τοῦ δρυμοῦ, οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἐξηγριωμένοι άνθρωπος, τῇ θείᾳ διδασκαλία τιθασσευόμενοι ἐμοὶ γεγένηνται, τὸ πρότερον ἀκαρπία συνέντες ταύτης γάρ σύμβολον ὁ δρυμός· ἀλλὰ καὶ τὰ κτήνη οἱονεὶ ι πρόβατα ο Χρι στοῦ, καὶ ε οἱ βόες » οἱ ὑπεραναβάντες σου τὸν οἶκον, τουτέστι τὴν τοῦ νόμου σκιάν, ἐν τοῖς δόγμασιν τοῦ Εὐαγγελίου, διὰ τὸ ὕψος ὄρεσιν » οὖσιν, διατρίβοντες, κτῆμα ἡμέτερόν εἰσιν. Παῦλος οὖν βοὺς ὢν τῶν ἐπὶ τὰ ὄρη, τὸν περὶ βοὸς ἐκθέμενος νόμον, ἐπήγαγεν τό · Μὴ τῶν βοῶν μέλει τῷ Θεῷ;» Η πάντως περί ἡμῶν λέγει. ᾿Αλλὰ καὶ ὑψιπετεῖς γενόμεναι ψυχαί ἑπτερωμέναι νοήσεσιν καὶ ἐνεργείαις ὀρθαῖς, ο πετει νὰ οὐρανοῦ » χρηματίζουσιν, « & ἔγνωκα· ο ἐγὼ γινώ σκων γάρ εἰμι τοὺς ὄντας ἐμοί. Στ. ια'. Η δεξαμένη ἀγαθὴ γῆ, τουτέστιν καρδία ὀρθὴ, τὸν ὑπὸ Ἰησοῦ βαλλόμενον σπόρον, καὶ καρποφορή σασα ἑκατὸν, ἑξήκοντα, τριάκοντα, τὸν πλήρη καὶ ώριμον καρπὸν ἔχουσα, ὡραιότης ἐστὶν ἀγροῦ, οὐ μα κρὰν οὖσα τοῦ σπορέως. Αὐτὸς γάρ φησιν, ο Ωραιό της ἀγροῦ μετ᾿ ἐμοῦ ἐστιν. » Στ. ιβ', ιδ'. Πεινᾷ ὁ Σωτὴρ τὴν τινῶν σωτηρίαν, ὥσπερ ἀμέλει περὶ τῆς σωτηρίας τῆς Σαμαρίτιδος πρὸς τοὺς μαθητάς φησιν. Εγώ βρῶσιν ἔχω φαγεῖν ἢν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε·, και, ο Εμὸν βρῶμά ἐστιν ἵνα ποιήσω τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με. » Ἐπεὶ οὖν οἱ ἐκ περιτομής εχόμενοι τῆς σκιᾶς, ὡς πεινῶντι αὐτῷ προσάγουσιν τὰς αἰσθη τὰς λατρείας, φησίν· Ἐὰν πεινάσω, οὐ μή σοι εἴ- πως ἔχω γὰρ κτῆμά μου ο γεγενημένην τὴν ἔνδοξον Ἐκκλησίαν ο οἰκουμένην ο χρηματίζουσαν, « καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς· ο πλήρωμα δ' αὐτῆς τὸ Εὐαγγέλιον, μὴ ὁ τύπος ἢ σκιά. Τρεφόμενος οὖν τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν, οὐκ ἀπαιτήσω σε κατὰ σκιὰν τροφήν· εἰ δὲ θέλῃς με τῷ ὄντι θεραπεύειν Θεόν σου τυγχάνοντα, • θυσόν μοι θυσίαν αινέσεως, ο αἰτῶν καὶ θεολογῶν· ταύτας γὰρ δέχομαι τὰς προσφοράς· « Ελεον ο γὰρ • θέλω, ή θυσίαν, καὶ ἐπίγνωσιν Θεοῦ, ἡ ὁλοκαυ τώματα. Ἀλλὰ καὶ ν τῷ Ὑψίστῳ τῷ Πατρὶ • ἀπόδος » δι' ἐμοῦ & νοητῶς ηύξω· ἐπίγνωσις γὰρ Θεοῦ εἴη ἀληθὴς καὶ ἀκραιφνεστάτη διὰ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως. * DIDYMI ALEXANDRINI pod ipsam rationem qua hæc offeruntur : Cainum A quoque ideo reprehendit quod non bene agnoverit, quæ offerenda erant. Etiamsi spirituale sacrifi- cium quis proferat, in holocaustum offerens cor- pus suum per conjugii perfectam abstinentiam, illud recta mente faciat. Non enim de operibus quæ laudanda sunt, sed de prava mente qua illa perf. ciuntur, corripietur. VERs. 9. Cum in domo tua qui per figuram vituli appellantur, Salvatori visi sunt infensi, uti dicit : ⚫ Circumdederunt me vituli multi, tauri pingues obsederunt me *. » Hae de causa non accipiam eos nec qui simul electi fuerint hædos ; nam hi qui semet- ipsos pro peccatis offerunt non minus peccant. Non te fugiat silvarum feras indicare quod homines qui de gentibus agrestibus orti divina doctrina mansue- facti sunt steriles prius fuerunt. Sterilitatem enim figurat silva. Sunt etiam possessio mea jumenta, toves, scilicet Christi, et boves, qui de demo tua egressi, hoc est de umbra legis, in Evangelii doctrina vitam agunt, quæ propter sublimitatem auam e montes dicitur. Paulus igitur unus ex illis qui in montibus erant bobus, legem explicans quæ ad bovem pertinet, de nobis asserit fuisse dictum illud : • Nunquid de bobus cura est Deo *? › At vo- lucres factae animæ, virtutibus et disciplinis rectis quasi alis instructa, coeli volatilia, vocantur : ‹Quæ cognovi, › nam eos cognosco, qui ad me per- tinent. . VERS. 11. Ager bonus, cor scilicet rectum quod semen a Christo seminatum suscipit, et fructus fert centum, sexaginta, aut triginta *, maturos ple- nosque fructus, pulchritudo agri est, quæ non procul a seminante. Ait enim ipse : < Pulchritudo agri mecum est. › B C Vers. 12, 14. Esurit Salvator quorumdam salu- tem, uti sane de salute Samaritanæ mulieris ad di- scipulos dicit: Ego cibum habeo manducare, quem vos nescitis . Et : Meus cibus est, ut faciam volunta- tem ejus qui misit me . Quando igitur Judzi tene- bris circumfusi, quasi esurienti corporeas vici- mas oſſerunt, ait : ‹ Si esuriero, non dicam tibi : Meus est enim orbis terræ, › ab illustri mea Eccle- sia occupatus, et plenitudo ejus. » Plenitudo au- tem ejus Evangelium, quod jam non igura, nec um- bra. Cum ergo plenitudo gentium cibus meus sit, non cibum tuum desiderabo, qui nil præter figu- ram. Quod si autem me volueris Deum tuum ve- rum condigno cultu venerari, immola mihi sacri- ficium laudis, › per preces orationesque tuas : tales enim oblationes recipio. ‹ Nam misericordiam volo, et non sacrificium; et scientiam Dei plus quam holocausta”. > At ‹ Altissimo, etiam Patri ‹ red- de, per me ea quibus mens illustratur. Nam scientia Dei vera ft et perfectissima per Adem in Chri- slam. Psal. xxı, 43. *I Cor. 1x, 9. * Matth. xını, 8; Marc. iv, 8. , • Joan. 1V, (84) Forma Alexandrina pro ποιείτω. Επιτ. 32. ** ibid. 34. * * Ose. vi, 6. (85) Sic. Num επιτελούσῃ ? In.

Στ. δ. Ὥσπερ αἱ δυσέκπλυτοι βαφαὶ οὐ μιᾷ πλύσει Α ἀλλὰ πολλαῖς ἐξίτηλοι γίνονται, οὕτω καὶ τὰ μεγάλα τῶν ἀνομημάτων πολλοῖς οἰκτιρμοῖς Θεοῦ ἀπαλείφεται. Τὴν θνητὴν ἐνέργειαν ἀνομίαν καὶ ἁμαρτίαν καλεῖ, τῷ κατὰ τὴν ἐπίνοιαν διαφέρειν, τῷ ἄνευ μὲν νόμου συνίστασθαι ἀνομίαν, τῷ δὲ κατὰ παράβασιν νόμου συνέστασθαι ἁμαρτίαν. Πλὴν ἑκατέρως αὐτὴν ἐκπλυ- θῆναι καὶ καθαρισθῆναι ἀξιοῖ Θεὸν, τὸν ἐκπλύναι αὐτὴν καὶ καθαρίσαι δυνάμενον ἀπὸ τῆς προειρημέ. της ἕξεως. Στ ε'. Ὁ δὲ τὴν ἅπαξ πραχθεῖσαν ἁμαρτίαν ἐνώπιον αὐτοῦ ἔχων, οὐκ ἀνάσχοιτο ἑτέραν ποιῆσαι· τῶν γὰρ προτέρων ἐπιλανθανόμενοι, ἑτέρας ἐνεργοῦμεν ή- μεῖς. Στ. ς'. Ὅσον ἐπὶ τῷ εἶναι βασιλεὺς οὐχ ὑπέκειτο ἀν- θρωπίνῳ νόμῳ· ὅθεν οὐδέ τινι τῶν νομοθετῶν ἦμαρτεγ, Β οὐδ᾽ ἐνώπιόν τινος αὐτῶν τὸ πονηρὸν ἐποίησεν. Επει- δὴ δὲ πρὸς τὸ βασιλεὺς, καὶ θεοσεβής εἶναι βούλεται, ὑπέκειτο τῷ τοῦ Θεοῦ νόμῳ· διὸ καὶ ἥμαρτεν μόνῳ Θεῷ, καὶ τὸ πονηρὸν ἐνώπιον αὐτοῦ ἐποίησεν. Καὶ πάλιν Ἐπεὶ Θεὸς εἶπεν ἐπιῤῥεπεστέραν εἶναι τὴν διάνοιαν τῶν ἀνθρώπων ἐπὶ τὰ πονηρά· καὶ τὸ, «Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος ὃς οὐχ ἁμαρτήσεται, ο ἁμαρτανόν των καὶ αὐτῶν τῶν τελείων, δικαιοῦται ὁ Θεὸς ἐν τοῖς λόγοις ἑαυτοῦ, ἐν οἷς εἶπεν πάντας εκκεκλικό- τας, ἅμα ἡχρειῶσθαι. Ταύτῃ δὲ καὶ νικᾷ κρινόμενος πρὸς τοὺς ἀνθρώπους, ἀποδεικνὺς αὐτοὺς ἁμαρτω- λούς. Συνῳδὸν τούτοις τό, « Ἐὰν εἴπωμεν, Οὐχ ήμαρ τήκαμεν, ψεύστην ποιοῦμεν αὐτόν· ο ὁ γὰρ ἀναμαρ- τησίαν αὐχῶν, ὅσον εἰς αὐτὸν, ψεύστην ἀποφαίνει τὸν Θεόν. Στ.η'. Ο τῇ σοφιστικῇ ἕξει εγγεγυμνασμένος ἐπὶ θήρα τῆς ἀληθείας, τὸ μέγεθος αὐτῆς γνούς, ἀγάπη πρὸς αὐτὴν ἔσχεν τελείαν· οἱ γὰρ τοῖς ψεύδεσιν έγγυμνα- σάμενοι διορατικώτεροι γεγενημένοι, καθορῶσι τῆς ἀληθείας τὸ ἀξιάγαστον κάλλος· οἷός ἐστιν Μωϋσῆς καὶ Δανιήλ- μετὰ γὰρ τὸ πειραθῆναι σοφιστικῶν λόγων, ἐπ' αὐτὴν τὴν ἀληθῆ σοφίαν ἀναβάντες, ὑπὸ τοῦ Θεοῦ μαρτυρίαν ἔσχον, ὡς ὄντες τέλειοι, σαφῶς δηλώσαντος αὐτοῖς τοῦ Θεοῦ τὰ ἄδηλα καὶ τὰ κρύφια τῆς σοφίας αὐτοῦ, ὡς μηδὲν αὐτοῖς ἔτι ἀσαφῆ (90) ἐπεσκιασμέ νον εἶναι. Ταύτης τῆς ἕξεως καὶ ὁ Δαυΐδ τυγχάνων, ἀνεφθέγξατο τὸν προκείμενον στίχον. Στ. ι. Πολλάκις ήδη δόγματα, καὶ ψυχῆς δυνάμεις εἶναι εἴρηται· τὰ ὀστᾶ ταπεινοῦται ταῦτα ὑπὸ ἁμαρτίας καὶ σοφιστικῆς γοητείας· Θεοῦ ἀκουτίσαντος, ἀγαλ. λίασιν καὶ εὐφροσύνην ἀγαλλιᾶται τὰ τεταπεινωμένα ὀστᾶ ν Στ. ια'. Εξαλείφονται ἁμαρτίαι ἀπὸ τῆς μετουσίας τῶν ἀρετῶν· ὡς γὰρ ἡ ἐπιστήμη εἰς ψυχὴν ἐλθοῦσα ἀφανίζει καὶ ἐξαλείφει τὴν ἄγνοιαν, οὕτω παρουσία ἀρετῆς τελείας ἐξαλείφεται ἁμαρτία πάσα. Στοιγ'. Τῶν σπουδαίων ἀδιαστάτως τῷ τοῦ Θεοῦ προσ- ώπῳ παρισταμένων, ὁ ἁμαρτάνων ἀποῤῥίπτεται. Μὴ πάθοιμι δὲ τοῦτο, φησί, περιεχόμενος τῆς θείας κατα- νοήσεως· « μηδὲν τοῦ δοθέντος μοι «θείου Πνεύματος γυμνωθείην. » - EXPOSITIO IN PSALMOS. C D Eccle. vi, 21. "Psal. XIII, 3. "1 Joan. 1, 10. - VERS. 4. Uti foedissima sordes uon evanescuit, nisi pluries laventur; ita graviora peccata majori Dei miseratione tollantur oportet. Hominum opera iniquitatem et peccatum vocat; at suus voci cuiquè sensus : iniquitas dicitur, quod præter legem fit ; peccatum vero quod contra legem. Deumn precatur, ut mentem ab utraque labe mundet et li- beret, qui solus eam a pristinis moribus revocare et mundare valet. VERS. 5. Si admissum semel peccatum semper ¸coram te haberes, jain non aliud posses admittere; nam non nisi præcedentium delictorum immemores, rursus delinquimus. Vers. 6. In quantum rex erat, humanis legibus non subjiciebatur : unde legumlatori nulli peccavit, nec coram ullo eorum malum fecit. At præter- quam rex quod sit, vult et pius esse in Deum. Dei igitur legibus subjiciebatur. Quapropter Deo soli peccavit, et malum coram illo fecit. Et rursus : Cum Deus dicat promptiorem esse hominum men- tem ad prava, et illud : Non est homo qui non peccet ", » peccantibus vel sanctis justificatur Deus in sermonibus suis, quibus contendit omnes decli- mavisse et inutiles esse factos 17. Sic vincit quando homines judicat, et probat omnes esse peccatores. Quibus consentit illud : «Si dicimus quoniam non peccavimus, mendacem facimus eum ; ; nam qui de innocentia sua gloriatur, quantum iu eo est, Deum mendacem facit. . VERS. 8. Sapientium artibus in exquirenda veri- tate exercitatus, ubi sublimitatem ejus agnoverit, perfecto eam amore diligit; nam in disserendis mendaciis exacuta mentis acies, melius perspicit quam digna sit veritas studiis nostris. Tales fuerunt Moyses et Daniel. Quippe qui sapientium discipli- nis primum eruditi, veram doctrinam postea conse- cuti sunt, et ab ipso Deo perfecti fuerunt vocati ; ipse enim eis incerta et occulta sapientiæ suæ manife- stavit: ita ut nihil eos his in disciplinis fugeret. Talem et David adeptus est scientiam, uti hoc ver- su profitetur. VERS. 10. Saepius jam dictum est opiniones esse, et virtutes animi. Ossa humiliantur per peccata scilicet, et per sapientium praestigias : exaudiente autem Deo, gaudio et lætitia ‹ exsultabunt ossa hu- miliata. > VERS. 11. Virtutis studio delentur peccata ; ut enim mentem illustrans scientia ignorantiam tollit et delet, ita deletur omne peccatum ubi animum perfecta virtus occupaverit. VERS. 13. Justi omnes semper coram Deo astant, peccator vero procul ab eo projicitur. Ne illud pa- tiar, inquit, ne me deserat mens tua : « Spiritum sanctum tuum » quem accepi, « ne auferas a mac. (90) Lege ασαφές. EDIT.

λέξεις τινὰς ἐνηλλαγμένας περιέχειν δοκεῖ. Ἐκεῖ γὰρ διεφθάρησαν καὶ ἐβδελύχθησαν ἐν ἐπιτηδεύμασιν ο ἔχει, ἐνταῦθα δὲ ο διεφθάρησαν καὶ ἐβδελύχθησαν ἐν ἀνομίαις· › παρὰ δὲ τοὺς ἑρμηνεύσαντας ἡ ἐναλλαγὴ φέρεται. Σημαίνει δὲ διὰ τούτων ὁ λόγος τὴν ἔκπτω σιν τῶν κοινῶν περιεννοιών (92) τὸν δυσσεβῆ καὶ ἄθεον λογισμὸν τῆς ἀνθρωπότητος ἁπάσης πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιφανείας ἐπικρατήσαντα· καὶ ὡς διέφθει ραν τὰ σπαρέντα ἐν αὐτοῖς ὑγιῆ περὶ Θεοῦ σπέρμα τα, καὶ τῇ τῶν βδελυρῶν εἰδώλων λατρεία ἑαυτοὺς παραδέδωκαν, τὴν ἀσέβειαν διελόμενοι, εἴτε παντε λῶς ἀθεΐαν καὶ πολυθεΐαν, καὶ τὰ ἀκόλουθα ὁρῶντες, καὶ τοῖς ἀθέοις καὶ ἐνδιαστρόφοις αὐτῶν ἐπιτηδεύμασιν. Ο γὰρ κακῶς περὶ Θεοῦ φρονήσας, καὶ εἰς τὴν Β ἄλλην ἔρχεται κακίαν. Τὴν γὰρ εὐσέβειαν τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς ἐκβάλλων, συνεκβέβληκεν αὐτῇ πᾶσαν ἀρετὴν ἀκολουθοῦσαν ὡς βασιλίδι τῇ εὐσεβείᾳ. Οἱ γοῦν δι' ἀφροσύνην λέγοντες μὴ εἶναι Θεόν, διέφθειραν τὴν ἑαυτῶν γνώμην ἐν ἀνομίαις αἷς ἔπραξαν· ἐξ ὧν ἐβδελύχθησαν, τουτέστι βδελυκτοὶ ἐγένοντο. Η πάντων ἁμαρτανόντων, ἢ καὶ αὐτῶν τῶν δοκούντων ἀγαθῶς ποιεῖν, οὐ κυρίως καὶ ἀληθῶς ποιούντων. Εἰ Στ. ε'. Ἐπεὶ εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία, ο οὐ γνώσονται ὁ ἃ δεῖ εἰδέναι κατὰ θείαν γνώσιν. Οὐ κατὰ πεῦσιν δὲ, ἀλλὰ κατ᾽ ἀπόφασιν ἀναγνω στέον (93). Στ. ς'. Τὸ « ἐφοβήθησαν, ἀντὶ τοῦ ι φοβηθήσονται, ο εἴρηται. Τὸ οὖν ἐκεῖ . Φοβηθήσονται φόβον, οὗ οὐκ ἦν φόβος, ο δύναται ἀναφέρεσθαι εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα· φοβηθήσονται γὰρ οἱ ἐπιφερόμενοι τὰ ἐφ᾽ οἷς κολασθήσονται· ἐν ᾧ ἔδει θάρσος ἔχειν. Διὰ τοῦτο δὲ φοβηθήσονται, ὅτι τοὺς ὑποκριτὰς γενομένους ἐνταῦ θα καὶ σκοπὸν ἔχοντας ἀνθρώποις ἀρέσαι, ν ἐφανέρω σεν ἐκεῖ ὁ Θεὸς < σκορπίσας αὐτῶν τὰ ὀστᾶ, ο δόγματα καὶ τῆς ψυχῆς ἐνθυμήσεις ὄντα. Στ. γ'. Δύναμις τοῦ Πατρὸς ὁ Χριστός. Οὗτος δὲ κρινεῖ τὰ κρυπτὰ τῶν ἀνθρώπων παρακαλεῖ δὲ μὴ ἄλλοις κριταῖς, ἀλλὰ τῇ δυνάμει τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ εἰς ἐξ- έτασιν παραδοθῆναι· οἶδε γὰρ συγγνώμης τευξόμενος ἐφ᾽ οἷς παρεῖδεν· ἐκδικίαν δὲ γενησομένην κατὰ τῶν αὐτῶν πορθούντων ματαίως. Στ. ε'. 'Αλλοτρίους φησὶν τοὺς ἐναντίαν προαίρεσιν τοῖς σπουδαίοις ἔχοντας κραταιοὺς δὲ, τους πονηρούς δαίμονας. Καί φησιν· Ἐπεὶ « οὐ προέθεντο τὸν Θεὸν ἐνώπιον αὐτῶν, ἀποστραφέντες αὐτὸν, καὶ νῶτα δε- δωκότες « ἐπανέστησαν τῷ δικαίῳ, καὶ ἐζήτησαν την ψυχὴν αὐτοῦ. » Στ. δ΄, ζ΄. Θεὸν βοηθὸν ἔχειν ὁμολογεῖ τάχα τὸν Πατέρα καὶ Κύριον ἀντιλαμβανόμενον τῆς ψυχῆς αὐτοῦ· ἵνα εἰ- πῃ τὸν Υἱόν, ὃς « ἀποστρέψει τὰ κακὰ τοῖς ἐχθροῖς μου· » & γὰρ ἐπαγαγεῖν μοι βεβούληνται κακόν τι, κατ' αὐτὰ πρὸς αὐτοὺς ἀναστρέψει, τοῦτο τοῦ Κυρίου κρίναντος οὕτω. Συνάδει τούτῳ τὸ, « Ποιήσατε αὐτῷ δν τρόπον ἐπονηρεύσατο ποιῆσαι τῷ πλησίῳ. » DIDYMI ALEXANDRINI quibusdam vocibus morabimur, quæ immulatz A sunt. lllic enim legitur : • Corrupti sunt et aboni- nabiles facti sunt in studiis suis; › hic autem : • Corrupti sunt et abominabiles facti sunt in iniqui- talibus : » quam mutationem interpretatores omit- tunt. Indicat autem is sermo, quantum a com- muni sensu deflexerint prava illæ impiæque opi- niones, quibus ante Salvatoris adventum omnes homines inserviebant ; et quo pacto sanam illam de Deo doctrinam respuerint omnium mentibus in- sitam; ac ipsos abominando idolorum cultui tra- diderint, impietatem professi, seu nullum Deum, seu plures deos recolendo vitamque consequenter instituendo, et pravis impiisque studiis arserint. • Nam qui prave de Deo sentit, in cætera quo- que peccata labitur. Pietatem ubi ex anima tua respueris, respuisti simul omnes virtutes, quæ pietatem tanquam reginam comitantur. Per insi- pientiam igitur Deum non esse dicentes, corrupe- runt mentem suam in iniquitatibus suis, ideoque abominabiles facti sunt. Omnes peccant, aut dum bonum facere videntur, illud non vere et reipsa faciunt. VERS. 5. Cum sapientia ab animo abhorreat prava machinante, « non scient, quæ juxta divi- nam doctrinam cognoseenda sunt. Non per interro- gationen, sed per negationem proferenda ista. C VERS. 6. « Trepidaverunt a pro • trepidabunt scriptum est. Voces igitur illic trepidabunt ubi non erat timor » ad futurum sæculum referri, possunt trepidabunt scilicet, perspectis suppliciis quibus puniendi sunt ; quæ tamen firmo animo ad- eunda essent. Ideo trepidabunt, quod Deus eos hic mendaces fuisse, et ‹ hominibus placendi, studio unice intentos demonstrabit, ‹ ossa eorum dissi- pans, a opiniones scilicet et vana animi consilia. PSALMUS VERS. 3. Virtus Patris Christus, qui judicat occulta hominum. Orat ut non aliis judieibus, sed virtuti Dei boni examinandus tradatur; sciebat enim se ita negligentiarum suarum veniam consecuturum ; eos vero esse damnandos qui eum immerito diri- piebant. VERS. 5. Alienos vocat, qui vitam agunt a justo- rum moribus alienam ; fortes vero, malos dæmo- nes. Ait igitur: Cum : non proposuerunt Deum D ante conspectum suum, › fugientes eum disceden- tesque ab eo, insurrexerunt adversus justum et quæsierunt animam ejus. › VERS. 6, 7. Adjutorem profitetur se habere Deum Patrem fortasse et Dominum susceptorem animæ suæ. At Filium innuit, qui avertet mala inimicis meis. › Quippe qui ipsi eadem mala pa- tientur, quibus opprimendum me decreverant, ita judicante Domino. Quibus congruit illud : . facietis ei quemadmodum malignatus est facere contra fratrem suum ** Deut. xix, 19. Et Edit. LIII. pro nonne, in hoc versiculo. (92) Legendum procul dubio περὶ Θεοῦ ἐννοιῶν. (93) Juxta Didymum igitur dicendum esset non,

δὲ οἱ ὑπὲρ ἔλαιον ἀπαλοὶ λόγοι τοῖς καταφρονοῦσιν Α εὑρίσκονται βολίδες κολάζοντες τοὺς καταφρονοῦν - τας πολλαχοῦ δὲ ἐπὶ τῶν κολάσεων κεῖται ἡ βέλους προσηγορία· βέλος δὲ καὶ βολὶς ταυτὸν ὑποκείμενον. Εἰ καὶ ἁπαλοὶ εἶναι καὶ λεῖοι νομιζόμενοι Ἰουδαῖοι, διὰ τὸ μεθ᾽ ὑποκρίσεως αὐτοὺς προσφέρεσθαι, βολί- δες ἦσαν ἀναιρετικαὶ καὶ τοῦ πλήρεις. Στ. κδ'. Οὓς εύχεται ταπεινωθῆναι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ τοῦ • ὑπάρχοντος πρὸ τῶν αἰώνων, ο οὐ φοβηθέντας Θεόν, ἀλλὰ καὶ βεβηλώσαντας τὴν διαθήκην, αὐτοῦ· ἄνδρας αἱμάτων » λέγει εἰπόντας· « Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν, ο ὄντας καὶ ἐνόχους παντὸς αἵματος ἐκκεχυμένου τῶν δικαίων. Οἱ δ᾽ αὐτοὶ καὶ δολιότητός εἰσιν ἄνδρες, δολερῶς ἀεὶ τῷ Σωτῆρι καὶ τοῖς ἁγίοις προσερχόμενοι. Τούτους οὖν εἴχεται μηδ' ἐπὶ τὸ ἥμισυ τῶν ἡμερῶν αὐτῶν φθάσαι· ἐπεὶ γὰρ Β ἀποστραφέντες τὴν ἡμέραν τὴν ἐκ τῆς λάμψεως τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς συνισταμένην, ἑαυτοὺς ἡμέραν δῆθεν φωτισμοῦ διὰ μυθικῶν παραδόσεων ἐπενόησαν, που νηρὸν δὲ τὸ ἐν τούτοις ἀναπληρωθῆναι αὐτῶν τὰς ἡμέρας, παρακαλεῖ μή ποτε ἐπὶ τὸ ἥμισυ αὐτῶν τῶν ἡμερῶν φθάσασιν, ἀνατεῖλαι αὐτοῖς τὸν ἥλιον τῆς δικαιοσύνης, ἵνα ἐν ἡμέρᾳ Κυρίου γένωνται. Καὶ πρὸς τὸ ῥητὸν δὲ βιάσοιτό τις τοιαῦτα· Ἐπεὶ ἐν τῷ βίῳ διαμένοντες ἀμετανοήτῳ προαιρέσει κακὰ δρῶ- σιν, φειδόμενος αὐτῶν, ἀξιοῖ ὅπως μεσούσης τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς ἁρπαγῶσιν τοῦ βίου, ἵνα ὑπὲρ ὀλίγων ἁμαρτημάτων καὶ μὴ πολλῶν τιμωρηθῶσιν. Τούτων, φησίν, οὕτω διακειμένων, ἐγὼ τὴν προσο δοκίαν καὶ ἐλπίδα ἐπὶ σὲ ἔχω, Κύριε. Στ. Β'. Το καταπατεῖσθαι ἐπὶ καταφρονήσεως τάττει ή Γραφή, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ μεμωραμμένου ἁλος λέγεται, Έξω βάλλουσιν αὐτὸ καταπατεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἀν θρώπων· καὶ ὁ ᾿Απόστολος. Πόσον δοκεῖτε χειρο. νος ἀξιωθήσεται τιμωρίας ὁ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ κατα πατήσας; » Καὶ ὁ ἅγιος οὖν ἐξευτελιζόμενος ὑπὸ τοῦ διὰ φαυλότητα ἀνθρώπου ὄντος, κατὰ τὸ, ο Ὅπου γὰρ ἔρις καὶ ζῆλος ἐν ὑμῖν, οὐχὶ ἄνθρωποι έστε ἐλεηθῆναι ὑπὸ Θεοῦ ἄξιοι. Οὗτος δὲ ἀδιάστατος που λέμιος καὶ φονικὸς ὤν, ι ὅλην τὴν τοῦ βίου «ἡμέραν, ἐκθλίβει πολεμῶν τὸν δίκαιον, οὐδὲ κἂν ποσῶς εἰρη νικὸς εἶναι βουλόμενος. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἐν τῇ παρα βολῇ τῶν ζιζανίων ὁ τούτων σπορεύς ο πονηρὸς ἄνα θρωπος » ὁ διάβολος ἑρμηνεύεται, ἐπίστησον εἰ καὶ περὶ αὐτοῦ ῥηθείη τὰ προκείμενα. Στ. γ'. Αρξάμενοι ἀπὸ πολλοῦ τοῦτο ποιεῖν, φησίν, ἢ τάχα «ἀπὸ ὑψηλοτέρας ημέρας» καὶ ζωῆς καταπεσόν. τες ἐπὶ τὸ « ἐχθροί μου είναι εληλύθασιν. » Στ. ε'. Σάρκα δὲ ἢ τὸν ἄνθρωπον λέγει, ἢ ἐκείνηνἧς τὸ φρόνημα ἔχθρα εἰς Θεὸν, τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ οὐχ ὑπο- τασσομένην· ὁ γὰρ ἐν αὐτῇ τῇ σαρκὶ γινόμενος, Θεῷ ἀρέσαι οὐ δύναται. Οὐ φοβείτω οὖν μή τι ποιήσει αὐτῷ σάρξ, ὁ ἐν πνεύματι γινόμενος, ὡς ἂν τὰ ἔργα τῆς σαρκὸς νεκρώσας· οὕτω γὰρ ἀληθῶς ἐπὶ Θεὸν ἤλπισεν. ΤΗΙ, 39. » EXPOSITIO IN PSALMOS. sermones isti super oleum molliti, jaculo erunt ultricia hominibus, qui eos fastidiunt. Sæpissime de inferendis pœnis sagittas memorat. Sonat vero idem sagitta ac jaculum. Licet molliti haberentur Judæi et comes, cum se non nisi ficte et simulate gererent, jacula erant mortifera et veneno infecta. • Vers. 24. Optat ut a Deo ‹ qui est ante sæcula › humilientur homines, qui eum non reverentur, et il praesertim qui testamentum Dei, contaminant. ‹ Viros sanguinum > illos vocat qui dixerunt : ‹ Sanguis ejus super nos et super filios nostros **, et super quos ‹ Veniet omais sanguis justus qui effusus est super terram ". › Vocantur etiam viri ‹ dolosi, » qui dolis suis Salvatorem et justos sem- per sunt insecuti. De istis igitur optat ne dimidient dies suos. Nam cum, rejecto illo die qui erat per ortam veri luminis instituendus, ipsi sibi alium diem illuminationis per falsas doctrinas excogitave- rant, non decebat eos in istis dies suos peragere. Orat ergo ne dimidium dierum suorum perficiant, ut illucente sole justitiæ, ad diem Domini perveniant. Dices etiam, at verba Scripturæ torquendo : Cum illi ad peccandum obstinati homines, si vitam reti- nerent, ad nova mala delaberentur parcens eis, orat ut medio in vitæ curriculo decidant, atque ita de paucis non de multis peccatis puniantur. Quæ curn ita se habeant, inquit, ego in te spero et con- fdo, Domine. PSALMUS LV. C • D " VERS. 2. Scriptura vocem conculcari de rebus quæ pro vilibus habentur, usurpat. Ita de infatuato sale dicitur : « Mittitur foras ut conculcetur ab ho- minibus s. » Ita Apostolus : Quanto magis pu- tatis deteriora mereri supplicia, qui Filium Dei conculcaverit? > Sanctus igitur ab illo conculcatur qui propter pravitatem homo est, juxta illud : ‹ Cum enim zelus et contentio ", nonne vos, ait, homi- nes estis miseratione Dei egentes? Qui autem ‹ tota » vitæ c die a justum : impugnans • tribulat, inini- cus est ille æternus et infensissimus, qui ne ali- quantulum quidem paci consentiet. Cum in para- bola zizaniorum, Inimicus homo » qui eo semi- navit diabolus dicitur ", scito hic quoque de eodem agi. . VERS. 3. Jam a longo temporis intervallo, ait ab eis invadi. Aut forsan, ‹ ab altitudine diei, et vitæ dejecti, c inimici mei facti sunt. VERS. 5. Carnem vocat hominem, aut mentem illam quæ Deo infensa divinis legibus repugnat. Nam qui in carne est, Deo placere nequit. Non timeas ‹ quid faciat tibi caro,› qui carnis operibus mortificatis ”, in spiritu es; ita enim vere in Deo sperabis. Matth. xxvi, 25. *7 Matth. xx:11, 35. se Matth. v, 13. * Hebr. x, 29. Jac. 11, 16. ! Matth. Rom. viii, 13.

Α ἦν, ἡ συνεχομένη πνεύματι ἀσθενείας » γυνή, ο συγ κύπτουσα καὶ μὴ δυναμένη ἀνακύψαι εἰς τὸ παντελές, ο ἦν ἔλυσεν Ἰησοῦς ἀπὸ τῶν βρόχων τῶν σατανικῶν, θυγατέρα οὖσαν Ἀβραάμ. Τάχα δὲ καὶ πᾶς ὁ κάτω φρονῶν κατακεκαμμένην ἔχει τὴν ψυχήν, οὐ δυναμένην τὰ ἄνω σκοπεῖν ὅσον ἐστὶ τοιαύτη. Στ. ι. Λαοὺς δὲ νοήσεις καὶ τοὺς ἐκ περιτομής ἔθνη δὲ τοὺς ἀπὸ τῶν εἰδώλων μετανοήσαντας, μία γενέσθαι Εκκλησία. Στ. β'. Οὗτος γὰρ καρπὸς δικαιοσύνης καὶ ἐν Παν ροιμίαις· ι Νοῆσαί τε δικαιοσύνην ἀληθῆ, καὶ κρίμα κατευθύνειν. » Συμπλέκει δὲ ἀδικίαν, ἁμαρτίας συν άπτων, ἐν τῷ ἀδιαστάτως ἐνεργεῖν τὸ κακόν. Τούτῳ ισοδυναμεί τό, « Σειραῖς τῶν ἑαυτοῦ ἁμαρτιῶν ἔκα- στις σφίγγεται. Οὐ μάτην πρόσκειται τῷ ἀνομίας ἐργάζεσθαι, ο τὸ ε ἐν τῇ γῇ, κἂν γὰρ ἐν καρδίᾳ τις ἀνομίαν ποιήσῃ, « ἐν τῇ γῇ, ν τουτέστι περὶ τὰ ὑλι κα, ἐνεργεῖ αὐτήν. Στ. δ. Τὸν μέγαν κριτήν, φησίν, οὐδὲν λανθάνει τῶν κατὰ διάνοιαν ἑκάστῳ λογιζομένων. Κἂν γὰρ δοκῇ τις ἀνθρώπων ὀφθαλμοὺς κρύπτειν, ἀλλ' οὐκ ἂν λάθοι Θεὸν, ὁπότε καὶ πρὶν εἰς φῶς προελθεῖν, πάντα εἰδότι πρὸ γενέσεως ἐγνωρίζοντο. Διὸ πρὶν γεννηθῆναι αὐτούς, ὡς ἤδη ὑφεστῶτας καὶ τοιούτους ὄντας οἷοι νῦν εἰσι προεώρα. Ηδη τε ἐξ ἐκείνου από βλητοι ἦσαν παρ' αὐτῷ. «Απηλλοτριώθησαν γοῦν οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ μήτρας. » Καὶ εἰ καὶ τὰ μάλιστα σήμερον δικαιοσύνην λαλεῖν προσποιοῦνται, τοῖς ἄρ- γοις τὰ ἐναντία μετερχόμενοι· ἀλλ' οὐχὶ καὶ παρὰ Θεῷ συνεφάνησαν τοιοῦτοι, ἀλλὰ πρὶν ἀπὸ γαστρός προελθεῖν αὐτοὺς, μᾶλλον δὲ καὶ πρὸ τοῦ συλληφθῆ ναι, ἐν πεπλανημένοις ελογίσθησαν παρ' αὐτῷ, μέλλοντες ἔσεσθαι τοιοῦτοι οὐκ ἠγνοοῦντο (2). καὶ Στ. ε'. Οἱ διαβάλλειν δὲ τὰς Γραφὰς ἀποτολμών τες, καὶ ταύτην τὴν λέξιν διέσυραν λέγοντες, μὴ εἶ και οἷόν τε ἀπὸ γαστρός πλανηθῆναι καὶ ψεῦδος λα λῆσαι· συμπεπληρωκότων γὰρ τὸν λόγον, φασί, τὸ ἁμαρτάνειν. 'Αλλά φαμεν τὸ ἀρτίτοκον βρέφος δεκτι· κὸν ἀρετῆς καὶ κακίας ἐστὶν δυνάμει, τότε δεχόμε- νον κατ' ενέργειαν ὁποτέραν τούτων τῶν ἔξεων, ὅταν γνῶσιν ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ σχῇ· τότε γὰρ καὶ συμπληρούται ὁ λόγος· ὅταν κατ' ἀρετὴν ἄρξηται ἐνεργεῖν, ἐκ κοιλίας μητρός λέγεται καὶ ἀγαθὸν περ ποιηκέναι. Τοιοῦτον καὶ τὸ παρ᾽ Ἰώδ· « Εἰ δὲ καὶ τὸν ψωμόν μου ἔφαγον μόνος, καὶ ὀρφανῷ οὐ μετ ἔδωκα· ἐκ κοιλίας γὰρ μητρὸς ὡδήγουν αὐτοὺς καὶ ἐξέτρεφον ὡς πατήρ. » Καὶ οὗτοι οὖν ὁμοίως, περί ὧν ὁ λόγος, φθάσαντες ἐπὶ συμπλήρωσιν τοῦ λόγου ἀπὸ πλάνης ήρξαντο ἐνεργεῖν. Καὶ σημαίνει τὸ κατ' αὐτὴν τὴν λέξιν φθέγγεσθαι τὸν λελαληκέναι ψευ- δῆ. » Τάχα δὲ καὶ οἱ τεχθέντες ἀπὸ φαύλης διδασκα λίας, ἀπ' αὐτῆς τῆς γαστρὸς τῆς αὐτοὺς τεκούσης εἶχον καὶ τὸ ι πεπλανήσθαι καὶ ψευδή λελαληκέναι.» Στ. η'. Καὶ πρότερον εἴπομεν τὰ βέλη σημαίνειν DIDYMI ALEXANDRINI quæ spiritum inirmitatis habebat, quæ incurvala A erat, nec omnino poterat sursum respicere,› quam solvit Jesus a vinculis diaboli, filiam Abrahæ **. Quicunque humiliter sentit, profecto animam habet incurvatam, et ideo sublimia suspicere non volen- tem. VERS. 10. Populos quidem vocat, qui ex circum- cisione ; gentes vero, qui de idolorum cultu conver- tentur, ut una flat Ecclesia. PSALMUS VERS. 2. Idem de justitia asseritur et in Prover biis " : « Ad intelligendam justitiam veram, et ju- dicium dirigendum. » Concinnat vero injustitiam, qui peccato inservit, quod sine ulla intermissione malum operatur. Cui consentit illud : c Funibus B peccatorum suorum unusquisque constringitur ". Nec immerito malum fieri dicitur in terra : › nam etiam si in corde iniquitatem feceris, ‹ in terra, › hoc est circa materiam versando, operaris eam. VERS. 4. Magnum judicem, ait, latet nihil vel eorum quæ cogitatione tantum quis conceperit. Etiam si hominum oculos effugere putaveris, Deum fallere tibi non licebit ; nam antequam in lucem prodeant innotescunt Deo, qui res omnes prius- quam faut perspicit. Nondum nati eramus, et jam nos Deus tanquam vita donatos, quales nunc sumus, pernoscebat. Ab æterno jam respuendi erant coram ipso. « Alienati sunt ergo peccatores a vulva. » Et licet plerumque hodie justitiam prædicare videantur, factis contraria probantes, Deum ipsum latere ne- queunt; nam antequam ex utero exirent, imo ante- quam utero conciperentur, jam inter errantes an- numerabantur ab eo, et quales nunc sunt appare- bant. VERS. 5. Qui Scripturas redarguere non dubitant, bunc quoque versum impugnant, dicentes : Absur- dum est hominem ab utero errare et falsa loqui ; non enim peccat, nisi qui rationis compos fuerit. At dicemus nos infantem recens natum virtute boni et mali esse capacem, actu autem tunc tantum bo- num fore aut malum, cum bonum malumque discer- nere poterit. Licet non antequam rationis homo compos sit, vitam ad virtutem instituere cepit, nihilominus ab utero matris bonum fecisse dicitur. Ita legimus apud Job * : « Quod si buccellam meam comedi solus, et pupillo non communicavi, quoniam de ventre matris meæ dux eis fui, et enu- triebam ut pater. › Similiter et hi, de quibus nunc agitur, quando rationis participes facti sunt, actu cœperunt errare. Illud innuunt et ipsa psallentis verba, cum dicitur eos e falsa loqui. » Non inepte hæc etiam de pravarum disciplinarum fautoribus interpretaberis, quippe qui ex ipso parentis disci- plinæ scilicet ventre et errare et falsa loqui › so- lent. .... VERS. 8. Jam prius notavimus sagittas de immit- C D LVII. Luc. xull, sqq. * Prov. '1, 3. Prov. v, 22. *Job xxx1, 17, 18. (2) Vides quæ sit divina prædestinatio apud Didymun. Reliqua item doctrina præclara.

χάνοντος ἀντιπροσώπου, καὶ πολεμεῖν με θέλοντος. Δύναται ἀναφορὰν ἔχειν εἰς τὸ ι ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ, » καὶ τὸ, ο Οδήγησάς με, ο εἱρμῷ τοιού- τω· ι Οδήγησάς με ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ, ἐλπίς μου γεγενημένος. ᾿Αλλὰ καὶ πύργος ἰσχύος, πρὸς τῷ ὡδηγηκέναι με ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ, γεγονάς μοι ἐλπὶς τῶν ἁγίων ἀληθινὴ καὶ ἀδιάπτωτος ὁ Σωτήρ· ᾗ φησιν Παῦλος· « Καὶ Ἰησοῦ Χριστοῦ τῆς ἐλπίδος ἡμῶν. » Καὶ ἡ προφητεία, « Επ' αὐτῷ ἔθνη ἐλπιοῦ- σιν. › Αὐτὸς γὰρ ὁ προαναφωνηθεὶς ἔσεσθαι ἐθνῶν προσδοκία. « Παροικεῖν δέ τις τελειωθεὶς ἐν ἁγιότητι εἰς τοὺς αἰῶνας ἐν ἐκείνῳ τῷ σκηνώματι· ὁ δηλοῖ τὸ, • Τίς κατασκηνώσει ἐν ὄρει ἁγίῳ σου ; » αἰώνιον γὰρ τοῦτο, ταυτὸν ἐν τῇ σκηνῇ ἦν ἔπηξεν ὁ Κύριος, καὶ οὐκ ἄνθρωπος. Πλὴν εἰ καὶ οὕτω τελειότητος ἔχει ἡ τοιαύτη σκηνή, ὡς καὶ "Αγια ἁγίων εἶναι, ἀλλ' οὖν ἔστιν μετ᾿ αὐτὴν κατάστασις ὑπερέχουσα τῶν λογικῶν, καθ' ἣν ἔσονται ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, μᾶλλον δὲ τῇ Τριάδι. Διὸ ι παροικεῖν εἰς τοὺς αἰῶνας, ο ἀλλ' οὐ κατοικεῖν ἐν τῷ σκηνώματι εἴρηται. ῾Ο ἐν τούτῳ τῷ οἴκῳ γεγονώς, ο σκεπασθήσεται ἐν τῇ τῶν πτερύγων τοῦ Θεοῦ σκέπῃ. Στ. Γ΄. Πλούσιος γὰρ ὤν, φησί, καὶ μεγάλας δε ρεὰς παρέχεις, μᾶλλον δὲ χαριζόμενος τοῖς τελείοις ἀνθρώποις τὸ γενέσθαι σου υἱοὺς, ο κληρονομίαν αὐτοῖς δέδωκας. » Εἰ γὰρ καὶ προσδοκᾶται δοθησο μένη μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ἀλλά γε τῷ ἤδη εὐτρεπεῖσθαι δέδοται τοῖς εἰς αὐτὴν κατὰ καιρὸν τὸν δέοντα ἀχθησομένοις· τὸ ὄνομα αὐτ τῶν πιστευόντων αὐτῷ καὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ. Ἐπεὶ πολλάκις εἴρηται, ὑποδεεστέρους εἶναι τοὺς οἰκειω- θέντας τῇ τοῦ Θεοῦ προσηγορίᾳ τῶν ἑνωθέντων αὐτῷ τῷ Θεῷ. Ορα ὡς καὶ τοῖς φοβουμένοις τὸν Θεὸν δέδοται ἡ κληρονομία. Εἰ γὰρ τοῖς ὑποδεεστέροις ὑπῆρκται ἡ χάρις αὕτη, πολλῷ πλέον τοῖς ὑπεραναβεβηκόσιν. Στ. Γ΄. Ο τυχὼν τῶν ἑρμηνευομένων δωρεῶν βα σιλεύς τίς ἐστι, καθ' σημαινόμενον είρηται περὶ τῶν θεοσεβῶν ὡς εἴησαν βασίλειον ιεράτευμα, ἔθνος ἅγιον. Τούτῳ τῷ σημαινομένῳ βασιλεῦσαι καὶ οἱ ἀπόστολοι προσδοκῶντες, λέγουσι Κορινθίοις· «Χωρίς ἡμῶν ἐβασιλεύσατε,... ἵνα καὶ ἡμεῖς ὑμῖν συμβασι λεύσωμεν. » Τῷ οὕτω γενομένῳ βασιλεῖ ἔτη ὑπὸ τοῦ Κυρίου προστίθεται, ἡμέρας ἐφ' ἡμέρας ἀγομένης. Δεῖ γὰρ ἐκ προλαβούσης φωτεινῆς καταστάσεως εἰς ἑτέραν ὡσαύτως ἔχουσαν μετάβασιν γίνεσθαι, ὡς ἐκ τοῦ τῶν ἡμερῶν ὀνομαζομένων συμπληροῦσθαι τὰ ἔτη τὰ αἰώνια, περὶ ὧν εἴρηται, καὶ ἔτη αἰώνια ἐμνήσθην.» Παρατείνει δὲ ἡ ζωὴ τῶν ἡμέραν ἐφ' ἡμέρᾳ προσλαμβα- νόντων ἕως ἡμέρας γενεάς γενεῶν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Στ. η'. « Ελεος καὶ ἀλήθειαν αὐτοῦ τίς ἐκζητή σει ; » Πολλαχοῦ τῶν θείων παιδευμάτων, ἅμα τῇ ἀλη θείᾳ τοῦ Θεοῦ τὸ ἔλεος αὐτοῦ συνέζευκται. Μήποτ' οὖν ἐπὶ τὸ γνῶναι ἀκραιφνῶς τὴν ἀλήθειαν τοῦ Θεοῦ, οὐχ οἷόν τε περικείμενον τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν· τούτου ἕνεκα ἐλέου Θεοῦ χρεία πρὸς τὸ συνιέναι τὴν ἀλήθειαν. Συντείνῃ πρὸς τὸ προκείμενον, τὸ θέλειν | Εt EXPOSITIO IN PSALMOS. . A Posses etiam verba deduxisti me » cum illis, ca B C p Tim. 1. 1. & Psal. Lxxvi, 6. Gen. xLIX, 10. Tim. 11, 4. Psal. XIV, 1. facie inimici, conjungere, hoc quidem modo : « Des duxisti me a facie inimici, › spes mea factus, imo et turris fortitudinis, ut a facie inimici removerer : factus es mihi spes sanctorum vera et firma, Sal- vator, uti a Paulo dictum est": ‹ Christi Jesu spei nostra. prophetia, «In ipso gentes spera- bunt; nam de ipso prædictum fuerat: Et erit exspectatio gentium ". Perfectus in sanctitate ‹ inhabitabit in sæcula in illo tabernaculo, › juxta illud o : • Quis requiescet in monte sancto tuo? nam æternus hic mons, non alienus ab illo taber- naculo, non manu hominum sed Dei facto ". Licet tamen tam perfectum sit istud tabernaculum, ut et Sanctum sanctorum vocetur, præstantior erit postea constitutio iis qui ratione præditi sunt, qua in Patre erunt, et in Filio, imo in Trinitate. Quamobr rem ‹ inhabitare in sæcula dictum est, non autem habitare in tabernaculo. Qui in ista domo est • protegetur in velamento alarum Dei. › VERS. 6. Dives cum sis, inquit, et magna dona præ- beas, imo et perfectis hominibus ut filii tui fiant con- cedis, c hæreditatem eis dedisti. . Nam licet post resurrectionem in futuro sæculo danda exspectetur, nihilominus jam bis in terris viris datur qui ad eam tempore opportuno accedunt: nomen suum cre- dentibus ipsi et nomini ejus. Jam sæpius dictum est minus valere qui invocant nomen Domini, quam qui cum ipso Deo conjunguntur. En hic vel metuentibus Deum datur hæreditas; quod si minoribus tribuitur hæc gratia, quanto magis illis qui meritis præ- stant. VERS. 7. Rex vocatur ille vir qui tanta sortitus est, juxta illud quod de piis hominibus dictum est, eos esse regale sacerdotium, gentem sanctam Qua de causa et ipsi apostoli regnum exspectant, cum Corinthiis dicunt * : c Sine nobis regnalis.... ut et nos vobiscum regnemus, › Huic regi anni a Domino adjiciuntur, die ad diem addito. Nam ex alio lucido statu nobis ad alium similem transeun- dum erit, ut per istos dies perficiantur anni æterni, de quibus scriptum est, Annos æternos in mente labeo ". » Protenditur vita hominum istorum, die ita super diem adjecto, usque in diem generationis generationum in conspectu Dei. VERs. 8. Misericordiam et veritatem ejus quis requiret? Sæpissime conjungitur in divinis paginis misericordia Dei cum veritate ejus. Tanta est enim hominum infirmitas, ut propriis viribus veritatem nunquam consequi possent: Dei igitur misericordia indigemus ad complectendam veritatem. Istis con- sentit illud effatum ": Volo omnes homines sal- ** Hebr. ix, 41. *1 Petr. 11, 9. 1.** Cor. iv, 8.

Στ. ια'. « Οὐ γὰρ δυνατὸν Θεῷ δουλεύειν καὶ μα μωνα, ο οὐδὲ μὴν ἐπ' ἀδικίαν ἐλπίσαι καὶ τὸν Θεόν. Καὶ γὰρ δοκεῖ ῥέειν καὶ μειοῦσθαι τοῦ μὴ ἀδικοῦντος ὁ πλοῦτος. Οὐ δεῖ ο προστίθεσθαι καρδίαν τῇ μειώσει ν λειπούμενον (8). Αδικίαν δὲ ἢ τὴν περὶ κοινωνίαν ἀνισότητα λέγει. Καὶ τὸ, Αλλ' ὑμεῖς ἀδικεῖτε καὶ ἀποστερεῖτε, καὶ ταῦτα ἀδελφοὺς καὶ μάλιστα διὰ τὸ συνεζεῦχθαι ἁρπάγματα καὶ πλοῦτον ῥέοντα. "Η τὴν πρακτικὴν κακίαν καθ᾽ ὅ λέγεται· . Αδικίαν ἐμίσησα καὶ ἐβδελυξάμην· καὶ τὸ, ο Ὁ δὲ ἀγαπῶν τὴν ἀδικίαν· ο καθόλου γὰρ οὔσης κακίας εἶδος ἡ ἁρ παγή. Στ. ι6'. 'Αγέννητος ὧν ὁ Θεὸς καὶ νοητὴν ἔχων ού σίαν, μονοειδῶς καὶ ἀσυνθέτως λαλεῖ. Ο δὲ προφή της ὡς γενητός, ο δύο ο κατὰ τὴν δεῖξιν ο ἤκουσε ταῦτα· ο τὸ γὰρ ταῦτα φωνὴ δεικτική καθαρᾷ τοί νυν νοήσει καὶ ἀσυνθέτῳ φωνῇ λέγοντος αὐτό. Οὐ γὰρ ἐπέστη μου τῇ φαντασίᾳ τὸ παρά τισι λεγόμενον λε- κτὸν ἄῤῥητον ὑπάρχον, καὶ μήποτε ἄῤῥητα βήματα κ καὶ ὁ Παῦλος ταῦτά φησιν. Οὐ γὰρ διὰ συλλαβῶν ἐξ- εφωνήθη, διὸ ἄῤῥητα· βήματα δὲ διὰ τὸ ἔχειν νόησιν ἀληθῆ. Ενθα γὰρ τὸ ἀληθὲς, ἐκεῖ πρότασις ἥτις ἐκ ῥήματός ἐστι ῥητή. ᾿Αλλὰ καὶ Θεοῦ τυχὸν αἰσθητῶς ἐντελλομένου περὶ θυσίας ἡμεῖς αἰσθητῶς ἀκούομεν καὶ πνευματικῶς· οὕτω καὶ τὴν περιτομήν. Λέγοις δ᾽ ἂν Θεὸν μὲν εἶναι τὸν Πατέρα, Κύριον δὲ τὸν Υἱόν, ἢ καὶ τὸν αὐτὸν ἀμφότερα. ᾿Αλλὰ πῶς « ἀπο δίδωσιν ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ ; : Εἰ μήτε ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δό ξαν ἀποκαλύπτεσθαι, μήτε πρὸς ἀξίαν τιμωρεῖται τοὺς ἁμαρτάνοντας· « Ἐὰν γὰρ ἀνομίας παρατηρή ση, Κύριε, Κύριε, τίς ὑποστήσεται; ο μήποτε τοίνυν οὐ κατὰ τὴν ποσότητα, ἀλλὰ κατὰ τὴν ποιότητα γίνε- ται. Κἂν δηλοῦται δὲ ποσότης, ἐκ τῆς λέξεως, ἐπὶ μὲν τῶν ἀγαθῶν μείζων ἡ δόσις, ἐπὶ δὲ τῶν κακῶν ἐλάττων ἡ τιμωρία· οὐ γὰρ κατὰ τὴν ἐπανορθωτικὴν δικαιοσύνην ἡ ἰσότης, ἀλλὰ κατὰ τὴν διανεμητικὴν τὸ ἴσον καὶ ἄνισον. σε ΣΙΧ, 5. * το Στο β'. Ταῦτα λέγοι τις ἂν ἀγνοίας καὶ κακίας ἀπὸ ηλλαγμένος, ὡς φάναι δύνασθαι· « Ἡ νύξ προέκοψεν, ἡ δὲ ἡμέρα ἡγγικεν. » Συνῳδὸν δὲ τούτῳ τὸ, ο Ἐκ νυκτὸς ὀρθρίζει τὸ πνεῦμά μου πρὸς σέ, ὁ Θεός. » Τῷ δὲ πράττοντι τὰ τῆς νυκτὸς καὶ τοῦ σκότους, οὐκ ἐπέλαμψεν ὄρθρος. Τὸ δὲ πρὸς σέ, » οὐ τοπικὸν, οὐ γὰρ ἐν τόπῳ Θεὸς, ἀλλ᾽ ἐν διαθέσει καὶ σχέσει πρὸς Θεόν γινομένου τοῦ τὰ αἰσθητὰ ὑπερπηδήσαντος. Ἔφη δὲ, ι ὁ Θεὸς, ὁ Θεός μου· κ ὁ γὰρ τῶν ἁγίων Θεὸς λατρευόντων αὐτῷ, καὶ καθάπαξ Θεός ἐστιν, οὐ πάντων τῶν ἐχόντων τὸ εἶναι, τινῶν καὶ ἀπολελυμέ νως ὄντων. Πρὸς σὲ δέ μου τὸν πόθον ἀπὸ πάντων μετέστησα, ορέξοντά μοι πηγὴν ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς φωτιζομένης, καὶ ἡ σὰρξ ὡς οἷόν τε μεταλαμβάνει· καὶ αὕτη δι ψῇ πρὸς Θεόν. Καὶ εἰ μὲν ὁ Λόγος πρὸς τὸν Πατέρα, • δύναμις καὶ δόξα αὐτοῦ, ὁ Μονογενής ο Χριστός . DIDYMI ALEXANDRINI VERS. 11. . Non potestis Deo servire et mam- A monæ “, › in iniquitate sperare et in Deo. Labi et imminui videntur inique agentis divitiæ. ‹ Nolite ▸ ergo cor apponere › divitiis mox imminuendis. Nunc iniquitate in alios peccamus. Ita sonat illud : Vos autem iniquitatem fecistis et diripuistis, vel fratres, præsertim vero rapinas fallacesque divitias congerendo. Nunc etiam iniquitate designantur mala opera, dicente Scriptura : c Iniquitatem odio habui et abominatus sum "; » et alias : c Qui gaudet iniquitate " : nam rapina profecto species ma- litiæ. , VERS. 12. Ingenitus cum sit Deus et spiritualem habeat naturam, semel una simplicique voce loqui- tur. Propheta vero, utpote genitus, e duo hæc » si- gnificata e audit; nam vox < hæc » demonstrativa. Pura igitur mente et simplici voce dicta sunt. Non enim mihi cogitatione consequi fas est quod a qui- busdam dictum arcanum vocatur, et nunquam ‹ arcana verba, uti Paulus ea vocat ". Non enim per syllabas prolata sunt, ac ideo sunt arcana (indicta); verba autem sunt quod, veri quid significent. Ubi enim verum, ibi et propositio verbis exprimenda; fit etiam ut quæ Deus proprie de sacrificiis præce- perit, nos eadem spirituali simul et proprio sensu accipiamus idem valet de circumcisione. Voce • Deo › innuitur forte Pater; et voce ‹ Domino › Filius, vel idem utraque voce. At quo pacto reddet Deus ‹ unicuique juxta opera sua ? › Si non sunt condigne passiones hujus temporis ad obtinendam futuram gloriam “, nec punientur pro meritis pec- calores : nam si iniquitates observaveris, Domine, Domine, quis sustinebit ?, Retributio fet igitur non pro quantitate, sed pro qualitate. Quod si ta- men hæc de quantitate intellexeris, major erit bo- norum merces, minor vero malorum pœna: æqua crit Dei justitia non in puniendis malis, sed in discernendo justos ab injustis. B c PSALMUS LXII. VERS. 2. Hominis est malitiæ ignorantiæque ser- vitute liberali, dicere 76, : « Nox præcessit, dies au- tem appropinquavit. Idem sonat illud : « De luce vigilat spiritus meus ad te, Deus. Non lucet lux peccatori opera noctis et tenebrarum operanti. Vo- cabula c ad te a non de loco accipienda : non enim D circumscribitur Deus loco quopiam; sed affectus exprimunt sensusque hominis mundana respuen- tis, et ad Deum accedensis. Ait etiam, . Deus, Deus meus; nam Deus est sanctorum inservien- tium ipsi, non autem profecto Deus eorum omnium qui sunt, cum, quidam rejiciantur. Ad te sitivi unice, qui mihi fontem aquæ salientis in vitam æternam " largiris ; illuminetur anima mea, o imo et «caro mea: » ad te pro viribus tendit; ipsa «sitivit in te. » Quod si ad Patrem verba facit Propheta, < virtus et gloria ejus Unigenitus; Christus enim Matth. vi, 24. Psal, cxvil, 163. 6. Eccli. Il Cor. xit, 4. " Rom. VI, 18. Rom. XIII, 12. Joan. iv, 14. Psal. ÇXXIX, 3. (8) Lego λυπούμενον. Εριτ

Στ. γ'. Συστροφήν τὴν ὁμόνοιαν καλεῖ, καὶ τὴν ἐπὶ Α κακῷ συμφωνίαν, ἧς ἀντιβολὴ κρείττων ἀποφανθή ναι, οἷον τινὶ τοιχείῳ τῇ θείᾳ κηδεμονία περιφρατο τόμενος· συκοφαντίας γὰρ κατ' ἐμοῦ ῥάπτουσι, τὸν κατ᾿ ἐμοῦ πυρσεύοντες πόλεμον. Στ. ε'. Ἐξ ἐνέδρας ἐπίασι, τὸν ἐφορῶντα μὴ σκο ποῦντες Θεόν. Καὶ οἱ ἑτερόδοξοι φασι μηδένα είναι τὸν καταλαβεῖν δυνάμενον τὴν κεκομψευμένην αὐτῶν καὶ σεσοφισμένην διδασκαλίαν. Στ. ζ'. Εκλειπόντων ἐρευνᾶν ἐξερευνήσεις, διὰ τὸ σφόδρα εξερευνηκέναι τὴν ἀνομίαν, ὡς καὶ λόγον ἑαυτοῖς κραταιῶσαι πονηρὸν, καὶ παγίδας κρύψαι ἐν τοῖς διηγήμασιν ἑαυτῶν, τῷ δοκεῖν μηδένα φωρά- σαντα λύσαι. • Προσελεύσεται ἄνθρωπος, ἀληθινὸς, τὸ κατ' εἰκόνα διασώζων καὶ διαρθρώσας τὸ λόγιος εἶναι καὶ νόησιν ἔχων βαθεῖαν εἰς ἔλεγχον· ὡς ὑψω θῆναι τὸν Θεὸν δρασσόμενον τῶν σοφῶν ἐν τῇ πανουρ- γία αὐτῶν. Οὕτως ἐφανέρωσε Ελύμα του μάγου τὸν δόλον· ὑψοῦται γὰρ Θεὸς δι' ἀνδρῶν ἁγίων τῆς ἀπά της ελεγχομένης, ὡς ἤλεγξε Μωϋσῆς τοῦ Φαραὼ τοὺς ἐπαοιδοὺς καὶ φαρμακούς. Καὶ πάντες τὸν Θεὸν, τῆς • βαθείας ο διδομένης καρδίας» παρὰ τοῦ πάντα ἐρευνῶντος Πνεύματος. Β Στ. η'. Οι θεασάμενοι αὐτοὺς τῶν ἐγχειρημάτων διαμαρτόντας, θορύβου καὶ δέους ἐπλήσθησαν, καὶ τὴν θείαν ἐθαύμασαν πρόνοιαν· τοῦτο γὰρ τὰ μετὰ ταῦτα δηλοῖ. Ὡς ἀβλαβῆ τῶν νηπίων τὰ βέλη, οὕτω καὶ τῶν σοφιστῶν ἀδεῆ καὶ πρᾶγμα πικρόν, ὡς ἀσθενῆσαι τοὺς λόγους αὐτῶν παρὰ τοῖς ἀναλαμβά- νουσι τὸν τῆς πίστεως θυρεόν. Διόπερ ἐφοβήθησαν οἱ πάλαι τούτους θαυμάζοντες, τῆς ἀπάτης παυσά- μενοι, καθ᾽ ἣν ἐπείσθησαν μήτε πρόνοιαν εἶναι, καὶ τὰ ὄντα ὑπάρχειν αυτόματα, καὶ ἀνθρώπους εἶναι φύσει ἀγαθοὺς καὶ κακοὺς καὶ ὑφ' είμαρμένην τελεῖν. ἂν δὲ κλονηθέντων, ἐδόξασαν τἀναντία ἐκ τοῦ μεγέ- θους καὶ κάλλους τῶν κτισμάτων τὸν Δημιουργὸν θεωρήσαντες. Στ. α'. Εἴρηται δὲ πρότερον, ὡς πρᾶξιν μὲν ὁ ψαλ μὸς, θεωρίαν δὲ ἡ ᾠδὴ δηλοῖ (10)· ὁ θεωρητικὸς γὰρ ἅμα τῷ πρακτικῷ θεωρούμενος βίος, ἄνδρα τέλειον ἀποδείκνυσιν. Στ. ε'. ῾Ο ἐκλεγείς δι᾽ ἁγιότητα, ἐὰν ἐπιμείνῃ τῇ ἐκλογῇ, προσλαμβάνεται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ὡς μετοικι σθέντα τοῦ περὶ γῆν τόπου, κατασκηνώσαι ἐν ταῖς αὐλαῖς τοῦ ἐκλεξαμένου, περὶ ὧν εἴρηται· . Εἰσέλ θατε εἰς τὰς αὐλὰς αὐτοῦ ἐν ὕμνοις.» ἂν ἀπ' ἐντεῦθεν πόθον τις ἔχων εἶπεν • Ἐπιποθεῖ καὶ ἐκλείπει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ Κυρίου. » Καὶ ἐπεὶ οὐκ ἐν ταῖς αὐλαῖς τὸ τῆς μακαριότητος τέλος, και τασκηνοῖ ἐν αὐταῖς ὁ ἐκεῖ παραληφθείς, ἵνα προκό- ψας ἐπ' αὐτὸν τὸν οἶκον κατοικεῖ (11) μακαριζόμενος• • Μακάριοι γὰρ οἱ κατοικοῦντες ἐν τῷ οἴκῳ σου, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων αἰνέσουσιν σε. "Οτι τελειό • EXPOSITIO IN PSALMOS. PSALMUS LXIII. C VERS. 3. Conventum vocat malorum consensum et foedera, quorum impetus, divina providentia vel- ut munimento circumseptus, feliciter propulit; nam calumnias in me sunt machinati, bellum in me cou- citaverunt. VERS. 5. Insidias in me moliti sunt, nec putabant se a Deo perspici. Dicunt etiam heterodoxi ne- minem esse qui argutas subtilesque ipsorum do- ctrinas refellere possit. VERS. 7. « Defecerunt scrutantes scrutinio, o ini- quitatem scilicet potissimum serutati, ita ut ser- monem maliguum sibi firmarent, et laqueos in nar- rationibus absconderent; nam putabant neminem fore, qui ea solvat. Accedet homo » verus, ad Dei similitudinem sapientem altumque animum retinens ac servans, ut cateros reprehendat: ideoque « exal- tabitur Deus, » illusa doctorum malitia. Qua quidem ratione revelavit Elymæ magi dolos': nam Deus exa'tator, confutato errore per sanctos viros, uti Μoyses Pharaonis magos et incantatores confula- vit. Celebrabunt omnes Deum ; ubi c cor altumn dederit qui cuncta perscrutatur Spiritus. VERS. 8. Qui cum se omni spe dejectos senserint, pudore et terrore afficientur, et divinam mirabuntur providentiam ; hoc enim indicant quæ infra haben- tur. Ut infantium sagittæ inanes factæ sunt, ita frangetur et sophistarum impietas et res amara, refellenturque sermones eorum ab hominibus fidei scuto armatis. Quapropter timuerunt qui prius istos. mirabantur, depulso errore, quo putabatur provi- dentiam esse nullam, et sui juris esse quisque, et homines natura bonos malosve esse, et fato desti- nari cuique suum finem : quibus autem lapsis, res aliter se haberi intellexerunt, per creaturarum pul- chritudinem et majestatem perspecto Creatore. PSALMUS LXIV. Psal. * Act. xiii, et seq. D VERS. 1. Jam supra notavimus psalmos ad infor- mandos mores referri, carmina autem ad illustran- dam mentem; nam perfectum probat virum, qui mente simul et moribus præstat. VERS. 5. Qui propter sanctitatem electus fuerit, si acceptam gratiam retinuerit, assumetur a Deo, ut ter- restria deserens, cœlestibus in eligentis ‹ atriis inha- bitet; › de quibus dictum est*: «Introite atria ejus in hymnis;, quorum cupidine Psalmista affectus, • Concupiscit, › ait, ‹ et deficit anima mea in atria ejus*. ; Et cum istis in atriis non reperiatur felicitatis finis, inhabitat in eis hic assumptus, ut magis ac magis proficiens postea in beatitudinis domum ad- mitatur; nam e Beati qui habitant in domo tua ; in sæcula sæculorum laudabunt te *. › Quod autem nii- nus sit eligi quam ab eligente assumi, manifestius XCIX, 4. ♦ Psal. lxxxiii, 3. * ibid., 5. (10) In titulo psa.mi quarti. (11) Lege κατοικῇ. Επιτ.

Α άγουσαν γῆν. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτον μετέστρεψεν δρασσό- Β μενος τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν, καὶ βάσιμον ἀπειργάσατο τοῖς πορευομένοις εἰς ἅγιο τητα. Στ. ζ'. Καὶ ἡ δύναμις δὲ πᾶσα ἡ ἐναντία παρα- πικραίνει· τοῖς γὰρ ἔθνεσι τοῖς ἐξ αὐτῶν ἀφιστα μένοις ἠπείλουν, ἃς δὲ φοβῶν, παραθαῤῥύνων δὲ τοὺς ἀφισταμένους αὐτῶν. «Οἱ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ τὰ ἔθνη, » φησὶν, « ἐπιβλέπουσιν, ο τὴν ἐκ Θεοῦ ση μαίνων φρουράν, Στ. θ'. Οὐ δίδονται εἰς σάλον οι πόδες τοῦ ἔσω· ἀνθρώπου, ὅταν τις ἱδρυνθῇ ἐπὶ τὸν ἀῤῥαγῆ καὶ Ισχυρώτατον τοῦ Θεοῦ λόγον· ὡς χαριστηρίως εἰπεῖν· • Εστησας ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας μου. » -- · Τίθεται δὲ εἰς ζωὴν ἡ ψυχὴ τοῦ τέλος κομιζομένου τῆς πίσ στεως σωτηρίαν· ὡς εἰπεῖν πιστῇ προθέσει· « Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ. » Ζῇ δὲ ψυχὴ ἀρετὴν ἔχουσα καὶ σοφίαν· ὡς, ψυχὴ ἡ ἁμαρτάνουσα ἀποθανεῖται. Ὡς εἰπεῖν τῷ Θεῷ· « Ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ζησόν με. » Οὐ σαλεύεται δὲ τοὺς πόδας ὁ τῷ ὀχυρωτάτῳ τοῦ Θεοῦ λόγῳ ἐνιδρυθείς. Στ. ια'. Διὰ γὰρ πολλῶν θλίψεων εἰσελθεῖν δεῖ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. Ἀλλ' εἰ καὶ ι ἐπεβίβασας ἀνθρώπους ἐπὶ τὰς κεφαλὰς ἡμῶν, ἀλλ᾽ οὖν θαῤῥοῦ μεν διὰ ὑπομονῆς μετεωρίσαι αὐτὰς, κατασπωμένων ἀπ' αὐτῶν τῶν ἐπικειμένων πολεμίων ἀνθρώπων. Στ. ιζ'. "Ανευ προφορᾶς ἐν διανοίᾳ κατὰ τὸ σιωπώ μενον ὕψωσα. Καθαρεύοντα γάρ με τοιούτων λογισμών θεασάμενος, φιλοτίμως τῶν οἰκείων ἠξίωσε δωρεῶν. Καὶ τὸ « μὴ θεωρεῖν δὲ ἀδικίαν ἐν τῇ καρδίᾳ, σύμφωνον τῷ· Οὐδὲν ἐμαυτῷ σύνοιδα, ἀλλ᾽ οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι, ο καθὰ Παῦλος ὁ μέγας φησί, τῷ δύνασθαι τὸν Θεὸν ὁρᾷν, ἅπερ ἡμεῖς οὐχ ὁρῶμεν· ὅμοιον καὶ τὸ, ο Παραπτώματα τις συνήσει; ἀπὸ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με, ο Στ. β'. Επιφαίνεται δὲ τὸ πρόσωπον τοῦ πάντων Δημιουργοῦ τῷ πληροῦν ἡμᾶς εὐλογίας καὶ οἰκτιρ μῶν, ἐπιφανέντος ἡμῖν τοῦ χαρακτῆρος τῆς ὑπο- στάσεως αὐτοῦ, καὶ ἐμφανίσαντος τοῖς ἀξίοις, ᾗ φησιν αὐτὸς περὶ τοῦ τηροῦντος τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ. Ἐπεὶ γὰρ εἰκών ἐστι τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου, ὁ νῷ καθαρῷ προσβάλλων αὐτῷ, ὁρᾷ τὸν Πατέρα· ἐμὲ ο γάρ, φησίν, ο έωρακώς, ἑώρακε τὸν Πατέρα. » Τότε τοὺς εὐεργετουμένους οίκτείρει καὶ εὐλογεῖ • πάσῃ εὐλογία πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Ο Στο γ'. Γνωσθείσης δὲ τῆς ὁδοῦ ἐν τῇ γῇ, καὶ τοῦ σωτηρίου τοῦ Θεοῦ ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν, ἐλευθερω θέντα πάσης κακίας καὶ πολυθέου ἀπάτης, τὰ ἔθνη εὐφραίνεται κατορθοῦντα ἠθικὴν ἀρετὴν, καὶ ἀγαλ λιᾶται λαβόντα Θεοῦ γνῶσιν. • Λαοὶ ο δὲ καὶ • ἔθνη » ἐκ παραλλήλου οἱ αὐτοί. Οἱ λαοὶ μὲν, οἱ ἐκ περιτομῆς· ἔθνη δὲ, οἱ ἀπὸ ἐθνῶν· τοὺς αὐτοὺς λέ- γει. Δίκαιον αὐτοὺς, φησίν, εὐφραίνεσθαι, ἐπείπερ ΣΥ!!!, DIDYMI ALEXANDRINI !140 innixum, et viam occupans quæ ad sanctitatem du- cit. Quod flumen in primis convertit, sapientes in malitia eorum confundens; et ita aridum effecit illud, ut sanctitatem inquirentibus facile transitu fuerit. VERS. 7. Exasperat omnis virtus adversa; nam gentes legibus meis direxi, terrens eas quæ mihi adversantur, confirmans autem deficientes ad nie. ‹ Oculi ejus, › inquit, ‹ super gentes respiciunt, › providentiam Dei innuens. VERS. 9. Non dantur in commotionem pedes hominis sancti, quando firmatur super infractum et firmissimum Dei verbum: ita ut gratias agendo dicat: ‹ Statuisti super petram pedes meos - Ponitur ad vitam anima ejus qui finem con- tingit, fidei salutem; et confidenti voce poterit hic contendere : : Et anima mea ipsi vivit. » Vivit autem anima virtutibus et sapientia ornata; nam peccando moritur anima. Qua de causa Deo dicit: • In justitia tua vivifica me ". Non commoventur igitur pedes hominis firmissimo Dei verbo inuixi. > VERS. 11. Nam misi per tribulationes multas in coelorum regnum non intrabimus ". At licet ‹ ho- mines super capita nostra > imposueris, persuasum tamen babemus nos illa, dejectis inimicis, per patientiam in sublime erecturos. - - VERS. 17. Nulla voce prolata tacite mente exal- tavi illum. · Nam ubi me talibus rationibus pur- gatum perspexit Deus, liberaliter donavit me donis suis. — Hæc verba, e iniquitatem non aspexi in corde meo, › consentiunt cum illo magni Pauli elato : « Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum s. Nam multa perspicit lieus quæ nos fugiunt : haud aliter sonat illud: Delicta quis intelliget ? ab occultis meis munda me. C PSALMUS Vers. 2. Illuminat vultum super nos rerum omnium Creator, quando nos benedictione et miserationi- bus repleverit, quando apparebit uobis character hypostaseos ejus, et apparuerit eis qui tanto munere digni sunt, uti dicit ipse de hominibus mandata ejus servantibus. Cum enim sit imago Dei invisibilis Christus, qui ei mente pura adhæret, videt Patrem : nam, « Qui videt me, inquit, videt et Patrem *. » Tunc bene agentium miserebitur, et benedicet eos in omni benedictione spirituali in cœlestibus in Christo 3.5 VERS. 5. Cognita in terra via Domini, et per- specto in omnibus gentibus salutari ejus, liberatæ ab omni malitia et ab idolorum cultu, moresque ad virtutem informantes gentes lætantur, et exsultant Eosdem designant hic accepta Dei veri notitia. voces • populi o et . gentes; » nam populi vocan- tur ii qui de circumcisione, et gentes qui de gen- tibus, veram fidem professi sunt. Lætentur isti 13. -p D LXVI. Psal. XXXIX, 3. Psal. xxi, 31. Psal. cxvult, 40. Juan. xiv, 9. Ephes. 1, 3. Act. XIV, 21. - Cor. 1, 4. " Peal.

ζωὴν τὴν τῶν ζώντων φυτών έχει χλωρότητα. Λέγοις Α δ' ἂν εἰς τὸ « ἀναμέσον τῶν κλήρων. » Καὶ οὕτως ἐν τῷ Λευϊτικῷ, τῇ τοῦ ἱλασμοῦ ἡμέρᾳ, δύο προσηγά. γοντο τράγω εἰς τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου· εἶτα κλήρου βληθέντος, ὁ εἷς ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον ἤγετο τυθησόμενος τῷ Κυρίῳ, τοῦ ἑτέρου τῷ ἀποπομ- παίῳ (12') εἰς τὴν ἔρημον ἐκπεμπομένου. Σύμβολα δὲ ταῦτα ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ. ἂν ἐν μέσῳ γενόμενον χρὴ διακρίναντα, τὸ μὲν ἀγαθὸν ἱερουργεῖν τῷ Κυ- ρίῳ, τὸ δὲ κακὸν ἐκπέμπειν τῷ ἀρεσκομένῳ, ἐπεὶ καὶ ἀπ' αὐτοῦ τὴν ἀρχὴν ἔλαβεν. Οὕτω γάρ τις σχή-, σει τὰς περιηργυρωμένας πτέρυγας καὶ τὴν χλωρό τητα τοῦ χρυσίου ἐν τοῖς μεταφρένοις. Στ. ιε'. Διασταλεῖσι τοῖς βασιλεῦσιν ἀκολουθήσει • χιονωθήσονται ἐν Σελμών, » τουτέστι πληρωθήσον- ται χιόνων· Αὗται δέ εἰσιν αἱ ἀρεται, ποτίζουσαι Β νάμα τὸν νοῦν καὶ καταψύχουσαι τῶν παθῶν τὸν φλο γμόν· οὐδὲ γὰρ ἐν τῷ, « Πλυνεῖς με, καὶ ὑπὲρ χιόνα λευκανθήσομαι, ο περὶ αἰσθητῆς χιόνος ὁ λόγος, ἀσύμ βατος γὰρ αὕτη πρὸς λαμπρότητα κεκαθαρμένης ψυ- χῆς. Τοιοῦτον καὶ τὸ, ο Ἐὰν ὦσιν αἱ ἁμαρτίαι ὑμῶν ὡς κόκκινον, ὡς χιόνα λευκανῶ· ν καὶ τὸ, ο Ἐκαθα ριώθησαν οι Ναζωραίοι αὐτῆς ὑπὲρ χιόνα. ο Σαλμών δὲ ι σκιὰ μερίδος ο ἑρμηνεύεται. Μήποτε τοίνυν ἐπεὶ οἱ βασιλεῖς οὗτοι ἀπόστολοι Ἰουδαϊσάν ποτε τηροῦντες τὸν κατὰ σκιὰν νόμον, μερίδος εἰσὶν σκιᾶς, ἔχοντες · μὲν πνευματικὴν μερίδα, πεπειραμένοι δὲ καὶ τῆς σκιᾶς· ὁποῖος ὁ λέγων, «Ἑβραῖος ἐξ Εβραίων, κατὰ νόμον Φαρισαῖος. » Η ἐπειδὴ ἡ μερὶς μὲν ἦν τῶν Χριστοῦ μαθητῶν ἐν τοῖς οὐρανοῖς, κατὰ τὸ «Ικα- νώσαντι ἡμᾶς εἰς τὴν μερίδα τῶν ἁγίων ἐν φωτί. » Ούπω δὲ ἔφθασαν ἐπ' αὐτὴν, κἂν ἐν οὐρανοῖς ἔχωσι τὸ πολίτευμα, ἐπὶ γῆς ἔτι περιπατοῦντες, ἐκ μέρους γινώσκοντες, καὶ ἐκ μέρους προφητεύοντες, καὶ ἀρ βαβῶνα τοῦ Πνεύματος ἔχοντες, ἐν σκιᾷ τῆς ἑαυτῶν μερίδος εἰσίν. Διὸ καὶ μέγα τυγχάνει τὸ ἐν ταύτῃ τυγχάνονται χιονωθῆναι, βίον ἀκηλίδωτον ἔχοντα. Στ. ιθ'. Ταῦτα τῶν ἁγίων φησὶν ὁ χορὸς τῷ εἰς ὕψος ἀναβάντι τοῦ σταυροῦ, κἀκεῖθεν αἰχμαλωτί σαντι τοὺς ὑπὸ τῆς τυραννίδος τοῦ Σατανᾶ, λύτρον δεδωκότι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἀντὶ πολλῶν. Οὕτω γὰρ κηρύξας αἰχμαλώτοις ἄφεσιν, ἐλυτρώσατο πάντας ἐκ τῆς ματαίας αὐτῶν ἀναστροφῆς· ἕλκει δὲ καὶ τοὺς ἀπειθοῦντας ἔσθ' ὅτε διὰ νόσου καὶ περιστάσεων πολλοὶ δὲ καὶ δι᾿ ὁραμάτων ἦλθον εἰς τὸ κατασκηνώ σαι παρὰ τῷ Ἰησοῦ. » Στ. κα'. « Ο Θεὸς ἡμῶν, Θεὸς τοῦ σώζειν ἡ ἐστὶν, σωτηρίαν διδοὺς αἰώνιον. Λέγει γοῦν, « Σώζων οὐκ ἔστιν πάρεξ ἐμοῦ. » Διὸ παρέχει διεξόδους δι' ὧν τις ἐξέρχεται διὰ μετανοίας, τοῦ τῇ ἁμαρτία παρεπομέ- νου θανάτου. Καὶ ὁ διάβολος γὰρ οὕτως ὠνόμασται ἐν τῷ, ο Κατέπιεν ὁ θάνατος ἰσχύσας· » παρέχει δὲ « τὰς διεξόδους τοῦ θανάτου » τῷ ὑψωθέντι ἐκ τῶν πυ λῶν τοῦ θανάτου· ι κεφαλαὶ δὲ ἐχθρῶν, ἢ οἱ ἄρχοντες, οι ιν, 21. (12') τοῦ ἀποπομπαίου. Επιτ. EXPOSITIO IN PSALMOS. > quod viriditatem habet haud secus ac si plantarum vita viveret. Poteris etiam aliter medios cleros › interpretari. Juxta Leviticum die propitiationis duo birci adducebantur ad tabernaculum testa- menti, deinde sortitione facta, alter quidem ad altare ducebatur Deo immolandus, alter vero, super quem venerat sors emissarii, in desertum dimitte- batur. Qui fguræ erant boni et mali. Inter hæc cuique dijudicandum est ; bonum, ut Deo offera- tur; malum, ut ad illum (diabolum) dimittatur qui malo gaudet, a quo etiam malum initium sum- psit. Ita enim pennas habebis deargentatas et viri- ditatem auri in lumbis tuis. i . VERS. 15. Discretione facta reges nive « dealben- tur, necesse est e in Selnon, hoc est, nivibus sternantur. Nivibus autem designantur virtutes, ritus habentes “, in umbra erant partis, suæ. Qua dealbatur, vitam immaculatam sortitus. . quæ fluento suo mentem irrigant, cupiditatumque ardores restinguunt. Nam nec in illo 48, Lavabis me et super nivem dealbabor, usurpatur vox illa proprio sensu, cum ad exprimendum purificate mentis candorem non sufficiat. Eadem valent et in isto loco": ‹ Et si fuerint peccata vestra ut coc- cipum, sicut nivem dealbabo ; » et in illo *: Mun- dali sunt Nazaræi super nivem. » Selmon interpre- tantur umbram partis. . Reges igitur isti, apostoli, licet prius Judaizaverint, legem quæ nil præter umbram servantes, non ideo ad umbram partis pertinent ; nam partem spiritualem habebant, e facto umbræ experimento, Pauli ad exemplar di- centis ** : • Hebræus ex llebræis, secundum legem Pharisæus. Nec inepte diceres, Christi discipulos cum pars eis esset in cuelis, juxta illud : • Qui di gnos fecit nos in partem sortis sanctorum in lumi- net; s hanc partem nondum fuisse consecutos ; quamvis enim in cœlis conversationem haberent ", super terram adhuc ambulabant, ex parte cogno- scentes, et ex parte prophetantes, et pignus Spi- de causa magna assequitur qui hac in umbra nive C VERS. 19. His vocibus celebrat sanctorum chorus Dominum in altum crucis ascendentem, indeque captivantem homines tyrannide Satanæ oppressos, animamque suam dantem redemptionis pretium pro D multis so. Ita enim denuntians captivis remissionem, redemit omnes a vana eorum conversatione; trahit etiam ad se vel non credentes per morbos aliasque rationes: multi etiam per miracula eo deducti sunt ut cum Jesu . inhabitarent. VERS. 21, « Deus noster, Deus salvos faciendi, » salutem dat æternam. Dicit igitur " : « Salvator non est præter me. › Exitus idcirco præbet, quibus per penitentiam mortem effugias quam peccato meritus es. Nam mors vocatur diabolus in illo: Deglutivit mors confortata.› ‹ Exitus mortis præbet iis qui de portis mortis assurgunt. ‹ Capita inimicorum, aut principes indicant, aut principatum : priori * Levit. xvi, 7. "Psal. L, 9. *ª Isa. 1, 18. * Thren. iv, 7. Philip. 11, 5. * Col. 1, 12. $7 » Philipp. 117, 20. Cor. XIII, 9. * II Cor. 1, 22. so Matth. xx, 28. Isa. Forte legendum

καταιγίδα τοῦτον ἐκάλεσεν. Α θάνατον ὑπέμεινεν, καὶ τοῦτον ἑκουσίως ὑπέστη, καὶ Β Στ. δ'. Παραστατικὸν δὲ τῆς τῶν Ἰουδαίων και φώσεως, τὸ ἐν κραυγῇ κοπιᾷν αὐτόν. Εμφαίνοι δ' ἂν καὶ τὸ μὴ δεῖν ἀπαγορεύειν νυκτὸς καὶ ἡμέρας εὐχόμενον. Συμφώνως τῷ, « Μετὰ κραυγῆς ἰσχυ ρᾶς. » Καὶ ὁ πᾶσαν δὲ τὴν προσδοκίαν τείνας είν Θεὸν εἴποι ἂν τὸ, « Ἐξέλιπον οἱ ὀφθαλμοί μου, ο δή λον ὡς οἱ τῆς καρδίας. Μάτην δὲ διώκεται καὶ με σεῖται ὁ τῶν ταῦτα ποιούντων συνεργητικός· ὡς ὁ Σωτὴρ πᾶν εἶδος ἀσθενείας ἐν Ἰουδαίοις ιώμενος, καὶ νεκροὺς ἐγείρων, δι' & περίβλεπτος ή τούτων ἐγίνετο πόλις. Τῷ γε μὴν ὑπερβολικῷ τρόπῳ χρῆται συνήθως καὶ ἡ Γραφὴ ὡς νῦν, « ὑπὲρ τὰς τρίχας κ εἰποῦσαι τῆς κεφαλῆς μου· ν εἰ δὲ καὶ ἀπέδωκεν μὴ ἤρπασεν, ἀλλ᾽ οὖν ἡμᾶς ἐλυτρώσατο, ἐξαλείφων τὸ καθ' ἡμῶν χειρόγραφον, ὅπερ ἀποτιννύειν ἠναγκα ζόμεθα. Στ. δ'. Οὕτως καὶ ὁ Παῦλος ἀνεγκλήτως τοῦ Χριστοῦ τὸ πάθος, καὶ ἀσθένειαν τὸν σταυρόν· ι ὅτι τὸ μωρὸν τοῦ Θεοῦ σοφώτερον τῶν ἀνθρώπων ἐστίν· καὶ τὸ ἀσθενὲς τοῦ Θεοῦ, ἰσχυρότερον τῶν ἀνθρώ πων. » Εἰ δὲ καὶ ἔγνω Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ, ἐπείπερ ἐξαίρετοί τινές εἰσιν οἱ τῆς Θεοῦ γνώσεως ἠξιωμένοι· καὶ ἡ ἀφροσύνη αὐτοῦ λεγομένη, ἀξία τῆς γνώσεως τυγχάνουσα τοῦ Θεοῦ, μέγαν τινὰ καὶ βαθὺν εἶχε λόγον. Τὴν δοκοῦσαν γὰρ ἀφροσύνην, καθ' ἣν ι ἐκένωσεν ἑαυτὸν, μορφὴν δούλου λαβών, καὶ μέχρι θανάτου παρελθών, οὐκ ἠγνόησεν ὁ Θεός· αὐτ τοῦ γὰρ κρίσει γεγένηται. . Ο λόγος γὰρ ὁ τοῦ σταυροῦ, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ο τοῖς μὲν ἀπολλυ- μένοις μωρία ἐστὶν, τοῖς δὲ σωζομένοις ἡμῖν δύνα μις Θεοῦ ἐστιν· εὐδόκησε ο γὰρ ὁ Θεὸς διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματος σῶσαι τοὺς πιστεύοντας, εἰ γὰρ καὶ Ἕλλησιν ἐδόκει μωρία, κατὰ λόγους γοῦν ἐτελεῖτο βαθεῖς. Ὁ δὲ Σύμμαχος, ε τὴν ἀπειρίαν μου, › ἐξέδωκεν· τῆς γὰρ ἐν ἀνθρώποις κακίας ἄπει- ρος ῶν, τὴν καλὴν ταύτην ἀπειρίαν ἀνατίθησι τῇ γνώσει τῇ τοῦ Πατρός. Εἰ δὲ καὶ ἦσαν πλημμέλειαι δι' ἃς ἐσταυρώθην, οὐκ ἄν σε τὸν ταῦτα εἰδότα διο ἔλαβον. Αλλ' οὐκ ἦσαν· δωρεᾶς ἄρα με μισοῦντες ἐδίωκον, καὶ ψευδομαρτυρίας συστάντες κατ᾿ ἐμοῦ ἐξέπραττον ἃ οὐχ ἥρπασα. Καὶ ἄλλως δὲ ὡς κατά γνώμην τοῦ Πατρὸς τὰς ἡμετέρας ἀναλαβὼν ἁμαρ τίας ταῦτά φησιν, κατὰ τὸ, « Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται, ν καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις. Γέγραπται δὲ καὶ ὅτι ι Κατάρα γέγονε ὑπὲρ ἡμῶν. » Οὐδείς γε μὴν ἁμαρτωλὸς ἔχει γινωσκομένην ἀπὸ Θεοῦ ἀφροσύνην ἢ πλημμέλειαν, ἐπεὶ πρόσθεν αὐτ τοῦ μενούσας οὐ διαμένων (14) τῶν παρανόμων ἀπ έναντι τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ· οὐ μακρὰν δὲ ἀφροσύντ τῆς ἀγνοίας, καθ᾽ ἣν λέγει πρός τινας, « Οὐδέποτε σε το ተዘ DIDYMI ALEXANDRINI animam meam a me, sed ego pono cama meipso ". Quod non morbo, aut hujuscemodi quopiam casu, sed crucis supplicio interiit; illud autem libenti animo pertulit, ac tempestatem nomine vocat. VERS. 4. Quam surdos se præbuerint Judæi ex- primit hoc. laboravi clamans. Monet etiam ne die ac nocte orantes defatigemur. Consentit cum illo : • Cum clamore valido . . Adjicit etiam spe in Deum unice intentus: ‹ Defecerunt oculi mei, › oculi scilicet cordis. Gratis autem oderunt et per- secuti sunt virum tanta præstantem, quanta Salva- tor omne genus infirmitatis inter Judæos sanans, et mortuos suscitans, propter quæ omnibus admi- rationi erat eorum civitas. Solet Scriptura hyper- bolis uti, et per exaggerationem dicit, « super ca- pillos capitis mei. » Si quæ non rapuerat exsolvit, nos utique redemit, nomina expediendo quæ nobis ipsis dissolvenda erant. C VERS. 6. Ita Paulus etiam haud immerito passio- nem Christi insipientiam vocat, et crucem ejus infirmitatem : ‹ quia quod infirmum est Dei, fortius est hominibus, et quod stultum est Dei, sa- pientius est hominibus. › Novit Deus qui ipsius sunt, quandoquidem quosdam elegit quos Dei notitia dignos judicavit : insipientia illa digna quæ a Deo cognosceretur, magnum quid et altissi- mum indieat. Non fugiebat sane Deum insipientia illa quasemetipsum exinanivit, formam servi accipiens, et usque ad mortem se humilians 67,, pam ipsius judicio facta est. Verbum enim crucis, ail Apostolus ", « pereuntibus quidem stultitia, iis autem qui salvi funt, id est nobis, Dei virtus est: nam placuit Deo per stultitiam prædicationis salvos facere eos qui credunt; › licet enim Græcis stultitia essent hæc, alto de consilio perfecta sunt. Symmachus scribit : Tu scis imperitiam meam; › nam humanæ malitiæ cum imperitus adhuc esset, pulchram hanc imperitiam a Patre sciri dicit. Si fuissent mihi delicta propter quæ crucifigerer, non fefellissent te. At non fuerunt : gratis odio me habentes persecuti sunt me, et falsis testibus in me constitutis, exegerunt a me quæ non rapueram. Hæc praesertim dicit Patris de sen- D tentia peccata nostra assumens, juxta illud : • Ipse pertulit peccata nostra et pro nobis passus est, etc. Scriptum est etiam de eo : • Factus est pro nobis maledictum Non est peccator cujus insipientia et delicta a Deo sciantur, cum ipse coram Deo maneat, non permanentibus una iniquitatibus ante oculos ejus. llaud multum differt insipientia ab ignorantia, qua ad plures dicit • Nunquam novi vos '', » et qua se Tim. 11, 19. Philipp. 11, 7. I Cor. 1, 18, Matth. vii, 23. Joall. x, 18. Hebr. v, 7. Cor. 1, 25. • Isa. Lili, 4. Gal. 311, 13. (14) Sic. Dijudicent doctiores. EDIT.

ἕως θανάτου· οὐδὲ παρεκάλεσεν αὐτόν, συγκαταθέ- Α μενος ταῖς περὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ προφητείαις. Τὸ δὲ ἐναντίον, χολὴ καὶ ὄξος ὁ καρπὸς αὐτῶν ἐγεγόνει, μὴ τηρησάντων τὴν ἐξ ἀρχῆς φυτείαν ἣν ὁ Θεὸς ἐφύτευσεν, τὴν Ἰουδαϊκὴν πληθύν «άμπελον καρποφό- ρον πᾶσαν ἀληθινήν. Στραφείσα δὲ εἰς πικρίαν, ἐγένετο ἄμπελος ἀλλοτρία. » Εἴρηται γοῦν περὶ αὐ τῶν ἐχθρῶν καὶ ἀνοήτων γεγενημένων· . Ἐκ φὰρ ἀμπέλου Σοδόμων ἡ ἄμπελος αὐτῶν· καὶ κληματὶς αὐτῶν ἐκ Γομόρρας· σταφυλὴ αὐτῶν σταφυλή χολῆς, βότρυς πικρίας αὐτῆς· θυμὸς δρακόντων ὁ οἶνος αὐτ τῶν, καὶ θυμὸς ἀσπίδων ἀνίατος. • Ταύτην τὴν τῆς σταφυλῆς χολήν, καὶ τῆς πικρίας τὸν βότρυν προσ ἤγαγον αὐτῷ πότον, καίτοι διψώντι τὴν αὐτῶν σω τηρίαν· οίνου γὰρ παράβασις, ὄξος· πλὴν ἐν τῇ κλήσει τῶν ἐθνῶν εὑρίσκεται συλλυπούμενος καὶ πα- ρακαλῶν. Φασὶ γοῦν· . Εἰ συναπεθάνομεν, καὶ συζή σομεν· ο καί, « Σύμφυτοι τοῦ θανάτου αὐτοῦ γεγόνα- μεν, ἀλλὰ καὶ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ ἐσόμεθα. » Στ. κζ'. Τὰ διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν ἀναλαβὼν εἰς τὸ σῶμα τραύματα, διὰ τὸ ταύτας ἰάσασθαι. "Α δή πεπόνθαμεν ὑπὸ λῃστῶν ἐν τῷ καταβαίνειν ἀπὸ Ἱε ρουσαλὴμ εἰς Ἱεριχώ, κέκληκεν ἴδια τραύματα. Αλ- γηδόνα δὲ ταῦτα, ἐφ' ὅσον ἡμεῖς ἁμαρτάνομεν, ἔχει. Εἰ δὲ καὶ διωγμὸν κατ' αὐτοῦ προσθήσομεν, προσθήκην ἀλγηδόνων ποιοῦμεν τῷ μηκέτι ὑπὲρ ἁμαρτωλῶν ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ διωκόντων αὐτὸν ἀλγεῖν. Στ. κθ'. Ὅτι γὰρ οἱ ἀρετὴν καὶ γνῶσιν ἔχοντες Θεοῦ ζῶσιν, δηλοῖ τό· . Αὕτη ἡ ζωή σου, καὶ ἡ μακρότης τῶν ἡμερῶν σου, ἀγαπᾷν σε Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης καρδίας καὶ ἐξ ὅλης ψυχῆς σου, καὶ τό· ο Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, ἔχει ζωὴν αἰώνιον. » Βίβλος δὲ ἐν ᾗ οἱ οὕτω ζῶντες ἐγγράφονται, ἡ Θεοῦ γνωσίς ἐστιν γινώσκοντος τοὺς ὄντας αὐτοῦ· ᾧ ἔπεται τοὺς ἀναξίους ἐξαλείφεσθαι τῆς αὐτοῦ μνήμης. Στ. λδ'. Οὗτος γὰρ ἐστιν ὁ λύων τοὺς πεπεδημέ νους, καὶ ἐξάγων ἐκ δεσμῶν δεδεμένους, καὶ ἐξ οίκου φυλακῆς. Στο λζ'. Οι τε πάλαι λεγόμενοι προφῆται καὶ θεο- φιλεῖς ἄνδρες, καὶ οἱ μετὰ ταῦτα ὑπηρέται καὶ διά- κονοι τοῦ Εὐαγγελίου. Β Στ. α΄. Σωτηρία δὲ παντὸς μετανοοῦντος ἡ ὧν επελάθετο μνήμη. Μνησθήσονται γὰρ καὶ ἐπιστρα φήσονται πρὸς Κύριον πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς· ἀγαθοῦ γὰρ μνήμη τέλος ἐπιστροφῆς. Πάντες γὰρ κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν τοῦ Θεοῦ γεγονότες, εννοίας ἔχουσιν ἐσπαρμένας περὶ Θεοῦ· κἂν ἐξ ἀμελείας τις ἁμάρτῃ, μετανοῶν ἀναμιμνήσκεται τοῦ ἀγαθοῦ, οὗ κατὰ φύσιν ἔχει τὴν ἔννοιαν. Στ. γ'. Ἡγεῖται δὲ τῆς ἁμαρτίας ἀναισθησία και λῶν. Διὸ σὺν ἡδονῇ καὶ παρρησίᾳ πολλάκις πράττε ται τὸ κακὸν, κατὰ τό· ο Ων ἡ δόξα ἐν τῇ αἰσχύνῃ αὐτῶν. ὁ Πρὸς οὓς ἡ προφητεία φησίν· « Αἰσχύνθητε ἀπὸ καυχήσεως ὑμῶν. Φέρει γὰρ ψόγον τε καὶ ἀπ Εως ι 5. ” .457 EXPOSITIO IN PSALMOS. est, animam tristem habens usque ad mortem. Nee C PSALMUS D fuit qui eum consolaretur, per prophetas de ipsius morte edoctus. Quin imo, fel et acetum fructus tulerunt : non servaverunt plantationem quam prin- cipio Deus plantavit, Judaicam e vitem fructiferam omnem veram; conversa autem in amaritudinem, vitis aliena facta est 84. Habentur hæc de inimicis ipsis quasi ratione destitutis. Etenim ex vite So- domorum vitis corum, et palmes eorum ex Go- morrha; uva eorum, uva fellis; botrus amaritudi- nis eis furor draconum vinum eorum, et furor aspidum insanabilis ®. Hoc felle uvæ, et botro amaritudinis potaverunt eum, salutem ipsorum sitientem : nam corruptio vini acetum. Non inveni- tur nisi in vocatione gentium qui simul contrista- retur et consolaretur; dicunt itaque : c Si com- mortui sumus, et convivemus "; » et: Complantati mortis ejus facti, simul et resurrectionis erimus *7. 86. VERS. 27. Vulneribus scilicet affectum est corpus ejus propter peccata nostra, ut ea sanarel. Vul- vera proprio nomine vocautur ea quibus a latroni- bus percussi sumus de Jerusalem ad Jericho iter facientes; hic autem dicit « dolore » propter pec- cata nostra permotum fuisse. Quod si eum etiam persequimur « super dolorem > addemus, quod jam non pro peccatoribus tantum, sed pro persequen- Libus eum doleat. VERs. 29. vivere qui virtutibus et Dei scien- tia ornantur, docet illud : « Hæc est vita tua, el longitudo dierum tuorum, diligere Dominum Deum tuum ex toto corde et tota mente tua ; » et illud : Qui credit in me habet vitam æternam "., Li- ber in quo hi viventes scribuntur, scientia Dei est cognoscentis eos qui ipsius sunt: unde consequi- tur impios ex memoria ejus deleri. Vans. 34. Ipse enim est qui compeditos solvit, et vinctos educit e vinculis, et e domo custodiæ. VERS. 37. Illi scilicet qui olim prophetæ vocaban- tur et pii homines, et qui postea ministri et docto- res Evangelii exstiterunt. LXIX. VERS. 1. Salus homini pœnitenti memoria corum quæ oblitus fuerat; nam recordabuntur et ad Deum convertentur omnes fines terræ; memoria enim boni, finis conversionis. Nam omnes ad imaginem et similitudinem Dei facti, notitiam Dei habent na- tura animo insitam; etiam si quis per negligentiam peccaverit, ubi poenitentiam agit, bonum recorda- tur cujus sensum innatum habet. VERS. 3. Peccare videtur qui bonum non sentit. Et hac de causa sæpius libenti et libera mente pec- cant, juxta illud ”; ‹ Quorum gloria in confusione ipsorum. Ad quos prophetia dicit : « Erubescite a gloriatione vestra. Affert enim reprehensionen et Deut. xxx, 30. s Jea * Jerem. 11, 21. ** Deut. xxxii, 32. Tim. 11, 11. Rom. Philipp. 111, 19.. , 36.

δεμίαν ἐγκαταλείψει παρέσχετο χώραν. Καὶ τῶν κατ' αὐτοῦ φωνῶν τῶν μηδεμίαν βλάβην προστριψα μένων ἐξαγγέλλει παρ' ὅλον δὲ κατὰ τὸ γράμμα τὸν νόμον οὐκ ἐξωσμένων (17) ἐπὶ τῆς λέξεως καὶ τῆς σκιᾶς, εἰσελεύσομαι κατὰ τὸ ζωοποιοῦν πνεῦμα, δυσ ναστεύων βασιλικῶς. Τοῦτό μοι δεδωκότος Θεοῦ τὸ μὴ φροντίζειν τῆς κατὰ σκιὰν τοῦ νόμου δικαιοσύ νης· περὶ ἧς γράφει Παῦλος, ο Κατὰ τὴν ἐν νόμῳ δικαιοσύνην γενόμενος άμεμπτος, ο πάντα τὰ σκιώδη. “υ ἦν αὐτοῦ πρότερον κέρδη ἐζημιῶσθαι. σκύβαλά τε νομίζειν ο διὰ τὸ ὑπερέχον τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ. » Εν τισι δὲ γράφεται ο πραγματείας, ο δηλοῦν τὸ πάσης πόρρω γενέσθαι βιωτικῆς πραγματείας, διὰ τὴν ἀδικίαν τὴν ὡς τὰ πολλὰ παρεπομένην αὐτῇ, τὸν μνησθέντα θείας δικαιοσύνης. Στ. ιθ'. Ταῦτα δὲ τὰ ὑψηλὰ καὶ μεγάλα γέγονεν ἐπιδημήσαντος τοῦ Χριστοῦ· τεχθέντος γὰρ ἐκ τῆς Παρθένου, πλῆθος οὐρανίου στρατιᾶς, « Δόξα, ο έλε γον, ι ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, καὶ ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. » Τῆς γὰρ εὐδοκίας ταύτης γεγε- νημένης, τὰ ἐπὶ γῆς πάντα κατελύθη πολέμια, καὶ δόξα γέγονεν ἐν ὑψίστοις, εἰς τὰ ὕψιστα τῶν σωζομέ νων ἀναβαινόντων. Διὰ γὰρ τὸ γεγονέναι τελείους ὡς ὁ Πατὴρ ὁ οὐράνιος τέλειος ἐστιν, καὶ σχεῖν ἀνυπέρ- βλητον ἁγιότητα, τὸν Θεὸν ἔσχον ἐν ἑαυτοῖς πάντα ἐν πᾶσι γινόμενον. Ἔφη γοῦν ὁ Σωτὴρ ἐν Εὐαγγε λίοις· « Θέλω, Πάτερ, ἵνα ὅπου εἰμὶ ἐγὼ, καὶ οὗτοι ὦσι μετ' ἐμοῦ, ἵνα θεωρῶσι τὴν δόξαν τὴν ἐμήν. » Στ. κ'. (48) Προσκειμένου τοῦ, « Ἐκ τῶν ἀβύσσων ἀνήγαγές με › τοῦ « πάλιν, » εἰ μὲν « ἡ ἄβυσσος » ση- μαίνοι τὸν ἐν τοῖς περιστατικοῖς βυθοῖς μόνος ἑρμη- νεύεται ἀκόλουθον ἐκλαβεῖν· ὡς πολλάκις ἔστιν ἐκεῖθεν ὑπὸ Θεοῦ ἀναχθῆναι, ἀεὶ εὐεργετοῦντος, μαρτύριον τοῦτο τὸ φερόμενον, οὕτω, • Πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων, καὶ ἐκ πασῶν αὐτῶν ῥύσεται αὐτοὺς Κύριος. » — Αγαθότητι γὰρ ὁ Θεὸς ἐπάγων μεταδίδωσιν ἀνιμησάμενος ἐκ βάθους κακῶν τὸν κατενεχθέντα. Ἐπεὶ γὰρ τὰ κακωτικὰ ἐκταθέντα κατάγειν εἰς ᾅδου δοκεῖ, ἀκολούθως καὶ τὸ τούτων τέλος ζωοποιεῖν τὴν κοινὴν ταύτην ζωήν. Εκ προσ- ώπου δὲ ταῦτα λέγει τῆς ἀνθρωπότητος, κακῶν ὅσων πειραθέντων καὶ θλίψεων πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας, μεθ᾿ ἣν ἡμᾶς ἐζωοποίησε, δοὺς λύτρον άνθ᾿ ἡμῶν τὴν ἰδίαν ψυχήν· ὥστε τοὺς πιστοὺς ζωὴν ἔχειν αἰώνιον. Καὶ καταβὰς εἰς ᾅδου, τοὺς ἐκεῖ γενομένους δι᾿ ἁμαρτίας ἰδίας, ἀνήγαγεν. Εἰ μὲν ἡ ἄβυσσος σημαίνει τὰ περιστατικά, τὸ ι πάλιν ο δηλοῖ τὸ πολλάκις εὐεργετηθέντα τὸν ἐκ τούτων ἀπο- φυγεῖν βυθισμόν· « Πολλαὶ ο γὰρ ι αἱ θλίψεις τῶν δικαίων, καὶ ἐκ πασῶν αὐτῶν ῥύσεται αὐτοὺς ὁ Κύ ριος. » Εἰ δὲ τὸν ἅδην δηλοῖ, πῶς πάλιν ἐκεῖθεν Προσκειμένου, τῷ, «Ἐκ τῶν ἀβύσσων ἀνήγα- γές με, » του, « πάλιν, » εἰ μὲν ἡ ἄβυσσος σημαίνοι ἐν τοῖς περιστατικοῖς βυθόν, ἀκόλουθον ἐκλαβεῖν, ὡς πολλάκις ἔστιν ἐκεῖθεν ὑπὸ Θεοῦ ἀναχθῆναι, ἀεὶ εὐεργετοῦντος, μαρτύριον τοῦτο τὸ φερόμενον, οὔτι· μήνευεται, είρ- Πολλαί, κ. τ. λ. μόνος ἑρο μός DIDYMI ALEXANDRINI Deo, nec sibi quid mali ex his clamoribus accidisse. A Nondum rejecta juxta litteram lege, vel sub littera el umbra, introibo secundum vivifcanten spiritum, regia potestate potitus. Deus mihi dedit ut justitiam renuerem quæ juxta umbram legis ; de qua Paulus scribit : • Secundum justitiam quæ ex lege est con- versatus sine querela :> at omnia hæc tenebris circumfusa. Quæ ipsi prius lucra fuerant, detrimenta facta sunt, et omnia ut stercora existimat ‹ propter eminentem scientiam Dei . . Apud quosdam legi- mus : « Negotiationes non cognovi ; s indicant hæc verba virum divinæ justitiæ memorem, ab omni mundana negotiatione abhorrere propter injustitiam qua plerumque inficitur. VERS. 19. Quæ altissima et magnalia tunc per- fecta sunt, cum Christus ad nos venit: nam Christo ex Virgine nato, clamavit cœlestis exercitus multi- tudo : c Gloria in altissimis Deo, et in terra pax, et in hominibus bona voluntas "., Ubi enim hæc bona voluntas ad nos accessit, solutæ sunt super terram omnes discordia, et gloria facta est in altissimis, dum ad altissima ascenderent qui fuerant salvati. Nam perfecti cum jam essent, sicut Pater coelestis perfectus est, et summam sanctitatem haberent, Deum habebant in se omnia in omnibus factum. Ait igitur Salvator in Evangeliis : • Volo, Pater, ut ubi sum ego, et illi sint mecum, ut videant claritatem meam B C • VERS. 20. Quoniam autem his, «De abyssis eduxisti me,, adjecit, c iterum, consentaneum erit, si modo • abyssus, de profundo calamitatum intelligatur, ad hanc sententiam referre, nempe quod ex hac abysso non semel, auxiliante Deo semper benefa- cere paralo, possimus emergere, notum illud Scri- pturæ testimonium : ‹ Multæ tribulationes justo- rum, et de omnibus his liberabit eos Dominus. › -Nam benignitate et miseratione sua retrahit Deus de abysso malorum eos qui illis immersi sunt. Cum autem admissa mala ad inferos deducere videntur, rejectis malis commuņi bac vita vivificemur oportet. Ilæc vero hominum persona profert, tot calamitates, ac tot tribulationes ante adventum Salvatoris per- pessorum; at Salvator postea nos viviûicavit, ani- mam suam dans redemptionem pro nobis : ita ut p fdeles vitam æternam adipiscerentur. Ipse etiam ad inferos descendit ut animas propter peccata sua illis in locis demersas reduceret. Quod si igitur abyssus res calamitosas indicet, vox ‹ iterum > de- clarat multis beneficiis fuisse adjectum qui de ta- libus voraginibus effertur: « Nam multæ tribula- tiones justorum, et dẹ omnibus his liberabit eos * Philipp. 115, 6. ibid. 8. Luc. 11, 14. Joan. XVI, sensus elici possit, sic emendari vell im et distin- gui : expungere non liceat, sententiæ Quod si læc verba, prorsus ne fugit. Judicent doctiores. EDIT. (17) Legit interpres τοῦ νόμου ... ἐξωσμένου. (18) Lorus si quis alius mendosus, quem, ut 24. 1s Psal, XXXIII, 20.

δύναμιν, τῶν ἐπὶ γῆς προνοεῖν πραγμάτων αδυνα- τοῦντος διὰ τὸ τὴν νόησιν αὐτοῦ τύπους τῶν λεγομέ νων ή γινομένων μὴ δέχεσθαι. Καίτοι τὸ . Πῶς γνώ- σεται, » ὁμολογίαν ἔχει τοῦ γινώσκειν τὸν Θεόν, ἀγνοουμένου τοῦ τρόπου τῆς γνώσεως. Μετὰ ταῦτα δὲ καὶ ἀγνοεῖν αὐτὸν λέγουσιν, εἰπόντες, « Εἰ ἔστι γνῶσις ἐν τῷ Ὑψίστῳ; » Πεπλάνηνται δὲ νομίζοντες αὐτὸν ἔχειν διάθεσιν τὴν κατὰ ποιότητα Πατήρ γὰρ σοφίας καὶ ἀληθείας καὶ θείας ἐπιστήμης ἐστίν. Εἰ- ρηται γοῦν, ο Θεός γνώσεων Κύριος, ο καὶ, ο Ὁ δι δάσκων ἄνθρωπον γνῶσιν, » και, ο Κύριος γινώσκει τοὺς διαλογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων. » Στ. ιβ'. Καὶ πῶς ὧν διδάσκει καὶ δίδωσι λείπεται; Νεμεσητικοῦ δὲ πάθους τὸ θέλειν ἕκαστον τῶν πρὸς ἀξίαν τυγχάνειν, τοῦ ἀληθῶς σοφοῦ τὴν εὐπραγίαν ἢ δυσπραγίαν οὐκ ἐν ἡδονῇ ἡ λυπηροῖς τιθεμένου, ἀλλὰ τὴν μὲν ἐν ἀρετῆς κτήσει καὶ εὐσεβείας, τὴν δὲ τῇ τούτων στερήσει· ἐπεὶ τοίνυν ἑκατέροις συμβαίνει ἀηδῆ (21) τε καὶ λυπηρά, οὐκέτι ὡς εὐσεβέσιν ἢ ἁμαρτωλοῖς, τοῖς μὲν ταῦτα, τοῖς δὲ ἐκεῖνα συμβαίνει, ὅπερ διὰ τοῦ προκειμένου κατασκευάζεται. Ως ἂν μὲν τὸ λεχθῆναι τὰ ταράττοντα, λύσις εὐσεβὴς ἐπ ενεχθῇ. Τοιοῦτο ἐν τῷ Μαλαχίᾳ φησὶν ὁ Θεός· « Ἐβα- ρύνατε ἐπ' ἐμὲ τοὺς λόγους ὑμῶν· καὶ εἴπατε· Ἐν τίνι κατελαλήσαμέν σου; καὶ εἴπατε· Μάταιος δου- λεύων Θεῷ· καὶ ἰδοὺ μακαρίζομεν ἀλλοτρίους· καὶ ἀνοικοδομούνται πάντες ποιοῦντες ἄνομα· ἀντέστη σαν Θεῷ, καὶ ἐσώθησαν, οὐδὲν ἡμῶν πλέον ἐχόντων τῶν δουλευόντων αὐτῷ· καίτοι ἱκέται προπορευό- μενοι τοῦ προσώπου αὐτοῦ. » Πρὸς δὲ τοὺς ταῦτα λέγοντας επάγει μεθ᾿ ἕτερα· Είπατε πᾶς ποιῶν που νηρὰ, καλὸν ἐνώπιον αὐτοῦ, καὶ ἐν αὐτοῖς αὐτὸς εὐ δόκησεν. Στ. κγ'. Οὐχ ἁπλῶς δὲ, « Κτηνώδης, » εἶπεν, «έγε νήθην, » ἀλλὰ ο παρὰ σοί. ο Ὡς γὰρ πρὸς τὸν Παρ τέρα τῆς σοφίας καὶ Θεὸν τῆς γνώσεως πᾶν ἀγνοεῖ γενητὸν, καὶ Μωϋσῆς γὰρ ἰδὼν τὸν Θεὸν ἔφη· . Ἐγὼ ἄλογος εἰμι ἱκανὸς πρὸ χθὲς καὶ τρίτης ἀφ' οὗ ἦρξας λαλεῖν τῷ θεράποντί σου ισχνόφωνος καὶ βραδύγλωσ- σος ἐγώ εἰμι, ο οὐ γὰρ ἁπλῶς εἶπεν ὁ λογιώτα 2ος, ἀλλ' ἀφ' οὗ ἦρξας λαλεῖν τῷ θεράποντί σου. » Πρὶν γὰρ ἀκοῦσαι θείας φωνῆς δοκεί τις λόγιος ὀξύς τε καὶ μεγαλόφωνος εἶναι. Καὶ ᾿Αβραὰμ ἔλεγε πρὸς τὸν Κτίστην· « Ἐπεὶ ἠρξάμην λαλεῖν πρὸς τὸν Κύ- ριον, ἐγὼ δέ εἰμι γῆ καὶ σποδός, ο ὅπερ ἡγνόει πρὶν λαλῆσαι Θεῷ. Τοιοῦτος καὶ ὁ κτηνώδης παρ' αὐτῷ, μὴ γιγνώσκων ὁμοίως τὸ προνοοῦντι Θεῷ. • Διαπαντός δὲ μετ' αὐτοῦ, ὁ διαπαντὸς κατορθῶν ἀρετὴν καὶ πᾶσαν εὐσέβειαν ἄνευ τινὸς περὶ ταύτης ανωμαλίας ἐν διαλείμμασιν. Στ. κζ'. Οὐδεὶς διίσταται τοπικῶς τοῦ μὴ ἐν τόπῳ Θεοῦ. Σχέσει δὲ τὸ ἄδικον καὶ πονηρόν, μακρὰν νοεί- ται τοῦ δικαίου καὶ ἀγαθοῦ, ὅπερ ἀπόλλυσιν· ὡς καὶ σώζει τὸ ἐγγίζειν, ἀρετῆς ἀναλήψει, Θεῷ. Ταυτὸν EXPOSITIO IN PSALMOS. funt, quod verborum rerumque imagines divina mens suscipere nequit. Attamen illis vocibus, • Quomodo scivit, » Deum cognoscere omnia confi- tentur, licet scientiæ hujus ratio eos fugiat. Postea autem eum eadem nescire contendunt, dicentes : • Si est scientia in Altissimo. » Erraverunt existim mantes Deum juxta qualitatem disponi: nam Pater sapientiæ et veritatis, et divinæ scientiæ est. Dictus est ideo Deus scientiarum Dominus ";>et: ‹ ho- minem docens scientiam ; » et : « Dominus novit A de rebus providere non posset quæ super terram B ' cogitationes hominum ”.› VERS. 12. Qua autem ratione derelinquitur Deus ab his quos doctrina sua et donis instruit? Facile indignantis est, velle ut quisque pro meritis sua consequatur. At vere sapiens non felicem reputat qui voluptatibus, et miserum qui calamitatibus abun- dat; sed hominem beatum aut infelicem existimal, prout virtutibus et pietate ornatur aut destituitur. Cum igitur utrisque jucunda et injucunda eveniant, non hæc quidem peccatoribus, illa vero piis; boc enim præsenti isti versui contradiceret. At dum sermone mentem perturbantia recolunt, liberat eos pie Deus. Asserit hoc Deus ipse apud Malachiam : < Ingravastis super me verba vestra, et dixistis : In quo locuti sumus contra te? Dixistis: Vanus est qui servit Deo; el nunc nos beatos dicimus alie- nos; et, edificantur omnes qui faciunt iniqua : re- stiterunt Deo, et salvi facti sunt; et, quid amplius Cnos, quia custodivimus custodias ejus et quia ambulavimus supplices ante faciem ejus e?, iis qui ista proferant dicit inter alia: Dixistis omnes qui operamnini prava, pulchrum est coram Deo, et in ipsis complacuit sibi. D Vens. 23. Non simpliciter ait « se jumentum esse factum, » sed adjicit e apud te. » Nam coram Patre sapientiæ et Deo scientiæ creatura quælibet rudis : ita enim Moyses Deum videns: • Non sum idoneus ante hesternam neque ante nudiustertiam diem neque ex quo capisti loqui famulo tuo : gracili voce et tarda lingua ego sum ". Non absolute dixit hæc facundissimus ille vir, sed ex quo cœpisti loqui famulo tuo.»Ante enim quam divinam vocem audiisset existimabat se promptæ esse ac magnificæ eloquentia. Abraham quoque dixit ad Creatorem: • Nunc cœpi loqui ad Dominum meum; ego autem sum terra et cinis ",quod nesciebat antequam cum Deo loqueretur. Tale est jumentum apud Dominum, scientia sua divinæ providentiæ impar. ‹ Semper est cum eo, qui semper virtutem perficit et omnem pietatem, et nunquam ab ea vel niinime defe- cerit. VERS. 27. Non est qui a Deo locorum distantia elonget, cum ipse loco non contineatur; sed qui pravis et iniquis affectibus indulget, a justo et a bono procul abesse videtur, et perit; ita salvatur * I Reg. 11, 3. " Psal. xculi, 10. s ibid. 11. " Mal. 111, 13, 14, 15. '' Exod. iv, 10. Gen. XVI, (21) Legendum videtur ἡδέα.

ἀφθαρσία γενήσει· μετὰ δὲ τοῦτο. Διὸ συμπληρω- θέντος αὐτοῦ « ψαλμὸς ᾠδῆς » ἀναπέμπεται. Φθά- σαντες οὖν ἐπ' αὐτῷ ἐξομολογοῦνται τῷ τῶν κατορ- θωμάτων αἰτίῳ Θεῷ· οἱ μὲν οὖν οὔπω τέλειοι, ἐξω ομολογοῦνται μὲν περὶ ὧν ἔσχον, ἐπικαλοῦνται δὲ τῶν λειπομένων τυχεῖν· οἱ δὲ τέλειοι περὶ πάντων ἐξ- ομολογούμενοι, περὶ φυλακῆς αὐτῶν ἐπικαλοῦνται βεβαίας. Στ. ζ'. Ερήμων» δέ φησιν ἀρετῆς καὶ εὐσεβείας. Σημεῖον δὲ τῆς πονηρίας αὐτῶν, τὸ διὰ θυσιῶν αὐτοὺς ἀποτροπιάζεσθαι· ὡς δὴ βλάπτοντας εἰ μὴ λοιβήν, καὶ καπνὸν, καὶ κνίσσαν λάβοιεν. Αλλ' εἰ εὐσεβεῖς Θεὸν εἰδότες, τοῦ φρονεῖν εἰμαρμένην καὶ γοητείαν Ελευθεροί. Στ. γ'. Διωκτέον άρα πάσης (23-24) κακίας πολέμου Β οὖσας. • Τὴν ὑπερέχουσαν πάντα νοῦν εἰρήνην κ ἔχοντες, τόπος γενώμεθα τοῦ Θεοῦ καὶ κατοικητή ρίων, σκοπεύοντες πᾶσαν ἀλήθειάν τε καὶ ἀρετήν· σκοπητήριον γὰρ ἡ Σιών. Τόπος δὲ Θεοῦ καὶ ἡ ἁγία Ἐκκλησία ἐν εἰρήνῃ καθιδρυμένη. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ χάριτι Θεοῦ, καὶ οὐχ ἡμῶν δυνάμει ταῦτα κατώρθωται, αἰτίαν τῆς εἰρήνης ἀναφέρων ὁ λόγος φησίν. Στο 5. Διὰ δὲ τοῦ « ἐνύσταξαν, » τὴν τοῦ θανάτου ἐδήλωσε εὐκολίαν· καθάπερ γὰρ ὁ νυστάζων ῥᾴδιον ἐθελήσας καθεύδει, οὕτως ἐκεῖνοι σύντομον ἐδέξαντο τοῦ βίου τὸ πέρας. Στο β' δ'. Ὅτε δὲ πόρρω διέστηκεν ὁ λέγων τοῦ πρὸς ἂν ὁ λόγος, ἐπιτεταμένης χρεία φωνῆς. Ἐπεὶ τοίνυν τοῦ ποιήσαντος ἡ γενητή ουσία κεχώρισται, κραυγής τῆς κατὰ διάνοιαν δεῖ. Θεὸν δὲ καλεῖ, τῷ πάντα πε ποιηκέναι· Κύριον δὲ, τῷ δεσπόζειν τῶν ἐξ αὐτοῦ γεγονότων. Λέγοι δ' ἂν καὶ Θεὸν μὲν τὸν Πατέρα, Κύριον δὲ τὸν Υἱόν. « Ἡμέρα ο δὲ τῷ λέγοντι < θλί- ψεως » πᾶς ὁ βίος αὐτοῦ, ἤγουν αἱὼν ὁ ἐνεστηκώς, ἐν ᾧ πρὸς τὸ ῥυσθῆναι ζητεῖ τὸν Θεὸν, ὡς ἄν τις ἰα- τρὸν ἐπὶ νόσῳ διοχλούσῃ καλῶν. Ζητεῖ δὲ πράξει καὶ διαθέσει μὴ ἀπατώμενος κατὰ τοὺς τῶν περιστα τικῶν ἀγνοοῦντας τὸ τέλος, ὡς ὁ Σαούλ πρὸς ἐγγα- στρίμυθον ἀπελθὼν ἠπατήθη. Ο δὲ ἅγιος ὅσον ἐν οχλεῖται, ζητεῖ τὸν Θεὸν ἐν τῇ τῶν περιστατικῶν ἀγνοίς, καλουμένῃ νυκτί, κατὰ τὸ παρ' Ησαΐμ· • Ἐν θλίψει τοῦ Κυρίου ἐμνήσθην. » Στ. 8. Αδολεσχῶν πρὸς αὐτὸν ἐπαινετῶς. Οὕτω γὰρ κεῖται πολλάκις ἐν τῇ Γραφῇ προσευχή συνεχής. Ὑπὸ γοῦν τοῦ παιδὸς τοῦ ἱερέως ή "Αννα προσκαρ τερῆσαι κωλυομένη τῇ προσευχή, φησίν· ο Ἐκ πλήθους ἀδολεσχίας μου ἐκτέτακα ἕως τοῦ νῦν·, ἀλλὰ καὶ ο Ἰσαὰκ ἐξῆλθεν ἀδολεσχῆσαι εἰς τὸ πε- δίον. » Ἐπὶ ψεκτοῦ δὲ τὸ, ο Διηγήσαντό μοι παρά- νομοι ἀδολεσχίας. » Τὴν δ' οὖν λέξιν ἡ τοῦ προσώπου διαστέλλει ποιότης (25). Νῦν τοίνυν καὶ τὸ πρόσωπον , πάσας EXPOSITIO IN PSALMOS. A Hoc autem perfecto, « psalmus cantici, ad Deum mittitur. Qui igitur ad eumdem finem festinant, confitentur Deo, omnium virtutum auctori; qui nondum perfecti coufitentur ei de iis quæ accepe- runt, et cælera impetraturos se optant; qui vero jam perfecti de omnibus confitentur, et Deum ut ea servet rogant. VERS. 7. « Desertum » virtute ait et pietate de stitutum. Indicat illorum malitiam, quod per sacri- ficia placan i; lædent enim nisi libationes acci- piant, et fumum, et nidorem. Al si pii sint et Dei memores, liberabit eos a fatidicorum et incantato- rum sensibus. PSALMUS LXXV. PSALMUS C VERS. 3. Malitia nihil aliud præter bellum est. At pacem adepti ‹ quæ exsuperat omnem sensum locus Dei facti sumus et habitatio, omnem verita- tem et virtutem speculantes: nam specula Sion. Locus Dei est etiam sancta Ecclesia in pace ſun- data. Cum autem gratia Dei, non nostra virtute hæc perficiantur, Deum vocat hic sermo paris auctorem. VERS. 7. Per vocem e dormitaverunt, quam facile eos invadat mors, indicat; nam siculi dor- mitans quam facillime dormit, ita et illi terminum vitæ quam citissime contigerunt. LXXVI. VERS. 2-4. Quoties procul orator ab eo abest að quem verba facit, alta voce clamet necesse esi. Cum igitur a creatore multum distet creatura, cla- mare videatur oportet. Deum vocet enim, quod cuncta fecit, et Dominum, quod in omnes creaturaç dominetur. Fortasse etiam Deum Patrem vocat, et Dominum Filium. Dies tribulationis › omnis vita hominum, aut sæculum præsens, in quo ut eruatur orat Deum hominis ad instar clamat morbo labo- rantis et medicum invocantis. Inquirit autem nec mente nec opere deceptus, longe dissentiens ab illis qui finem calamitatum non agnoscunt, uti Sau! ad ventriloquam abiens deceptus est. Sanctus vir, quandiu perturbatur, Deum inquirit in calamitatum erroribus qui hoc loco nox dicuntur, juxta illud D Isaiæ : In tribulatione recordatus sum tui ** Philipp. 1v, 7. *8ª Isa. xxvi, 16. “I Reg. 1, 46. (23-24) Num legendum ut sensus sit : Omnis igitur malitia fugienda est, quippe quæ ad bellum pertineat? EDIT. VERS. 4. Deficiens ad Deum laudanda ratione. Huc enim sensu sæpius occurrit in Scriptura continua meditatio. Anna, cum a puero Heli prohibetur ne orationi instet, ait : « Quoniam ex multitudine me- ditationis meæ extendi usque nunc ); s imo, e et egressus est Isaac exerceri (meditari) in campo ***. » Ita etiam ait homo incriminatus : • Narraverunt mihi iniqui fabulationes (meditationes). Vocis • meditationis › sensum mens oratoris definit et *** Gen. xxiv, 63. so Psal. cxvili, 85. hunc Didymum invenient hellenistæ vel nova voca- bula vel novos illorum sensus. (25) Non hic solum sed et alibi apud nostrum

Α διὰ παιδεύσεως προστασίας· δικαιούτωσαν δὲ καὶ Β τὸν δι' ἀτυφίαν ταπεινὸν, καὶ πένητα διὰ τὸ πονεῖν ὑπὲρ εὐσεβείας γεγενημένον. Στ. ζ'. Αποθνήσκουσι δὲ οὐχὶ οἱ ἄνθρωποι τὸν κοινὸν θάνατον, ἀλλὰ τὸν ἑπόμενον τῇ ἁμαρτίᾳ θά- νατον, πίπτοντες παραπλησίως τῷ πεσόντι ἐνὶ τῶν ἀρχόντων. • Οὗτος δέ ἐστιν ὁ διάβολος· τοῦτο δὲ γέν γονε διὰ τὴν πρὸς τὸν ὄφιν συγκατάβασιν. Στ. ιδ'. Τροχού φύσις στρεπτή, καὶ οὐχ ἑστῶτα ἐν ταυτῷ· τοιοῦτος δὲ πᾶς ὁ τῶν ἀθέων βίος, καιρῷ μὲν εἰς ὕψος ἐπαιρόμενος, εἶτα στροφήν ποιούμενος τὴν ἐπὶ τοὐναντίον, τροχῷ παραπλησίως. Στ. ιθ'. Εἰ καὶ ἄλλοι ὑψηλοὶ καὶ ὑψίστου ἐκ Θεοῦ γεγένηνται, ἀρετῇ μετεωριζόμενοι καὶ ὑψούμενοι. 'Αλλ' οὐδεὶς ἐξ ἐκείνων ἐξ ἑαυτοῦ καὶ κατ᾽ οὐσίαν ἐστὶν τοιοῦτος· μόνος γὰρ Θεὸς ὕψιστος, ποιῶν ἀλλ᾽ οὐ γινόμενος, ὡς μόνος σοφός ἐστιν καὶ μόνος ἀλη θινὸς παρέχων σοφίαν καὶ ἀλήθειαν. Στ. ιβ'. Δίδωσιν ὁ Θεὸς χάριν τοῖς σωζομένοις χάριτι κατὰ τὸ, ο Χάριτί έστε σεσωσμένοι. » Στ. β'. Εὐδοκεῖ τὴν ἀγαθὴν καὶ σπουδαίαν καρ- δίαν γῆν ὑπάρχουσαν αὐτοῦ, Κύριος. Τὸν παρ' αὐτοῦ γὰρ δεχομένη σπόρον, ἀνὰ ἑκατὸν ἀποδίδωσιν. Εις ἣν ἀποστρέφει καὶ τὸ πλῆθος τῶν αἰχμαλωτισθέντων ὑπὸ πονηρῶν δυνάμεων λογισμῶν ἐκχωδόντας (27) διὰ τὸ τοῖς πάθεσι μάχεσθαι· τοῦτο δὲ δράσας, ἄφεσιν παρέχει πᾶσιν ἁμαρτιῶν· κἂν ἐφαμάρτωσιν, ἐπι- καλύπτει δι' ἀρετῆς οὐκ ἐγκρυπτούσης αὐτὰς, ἀλλὰ δι' ὅλον ἀφανιζούσης· ὡς καὶ, ο 'Αγάπη καλύπτει πλῆθος ἁμαρτιῶν. » ὡς γὰρ ἐπιστήμη καλύπτει τὴν ἄγνοιαν, οὕτως ἀγάπη θεία ἡ αὐτὴ οὖσα τῇ ἀρετῇ καλύπτει τὰς ἁμαρτίας, ὧν ἂν εὐδοκήσει κρίνας εὐεργετεῖν. Εὐδόκησε δὲ τὸν Υἱὸν ἀποστείλας. τὸν ἑαυτοῦ, ὀφθῆναι τε ποιήσας ἐπὶ γῆς καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναναστραφήναι. Οὗ δὴ καὶ τεχθέντος ἐλέγετο, « Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. » Εντεῦθεν δὲ δῆλον, ὡς οὐ πάθος ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ, ὑποστῆναι δὲ οἰκονομεῖται δι' ἁμαρτίας· ὧν ἀναιρουμένων καὶ αὕτη συναπέρ χεται. Οργὴ δὲ καὶ θυμὸς ὁμωνύμως, καὶ οἱ τούτοις ὑπηρετούμενοι, ὀργῆς» λεγόμενοι « σκεύη. » Στ. δ'. ὡς δὲ Θεὸν σωτηριῶν αἰτεῖ, μετανοίας πρό- φασιν αὐτοῖς εἰς ἐπιστροφὴν παρασχεῖν, ὡς ἂν λύσει σι καὶ ὃν ἐξῆψαν αὐτοὶ δι᾿ ἁμαρτίας θυμόν· οὐδὲ γὰρ πῦρ ἐστιν ἔτι τῆς καυστικῆς ὕλης ἀνηλωμένης. Οτε καὶ Θεὸς ζωοῖ τοὺς πρὸς αὐτὸν ἐπιστρέφοντας ἐκ τῆς προτέρας ἐπιστροφῆς (28), ήγουν καὶ αὐτὸς επιστρέφει πρὸς οὓς ἀπεστράφη δι' ἁμαρτίας. Στ. ι'. Ετι καὶ τῶν σωτηρίων θαυμάτων, νεκρῶν μὲν ἀνισταμένων, τυφλῶν δὲ βλεπόντων, καὶ λεπρῶν καθαριζομένων, καὶ τῶν ὁμοίων γινομένων θαυ μάτων. ὡς δὲ μακρὰν ἀπὸ ἁμαρτωλῶν σωτηρία, ενεργούντων τὰ τῆς ἀπωλείας, οὕτως ἐγγὺς τῶν διὰ με μι $479 DIDYMI ALEXANDRINI pter modestian suam humilem, et propter ea quæ pro pietate toleravit egenum factum. VERS. 7. Moriuntur homines non quidem cum- muni morte, sed ea que peccatum insequitur, nempe cadentes sicut unus de principibus. » Ilic autem diabolus quippe qui tunc cecidit cum for- mam serpentis induit. PSALMUS VERS. 14. Rota natura mobilis et inconstans ; talis est impiorum vita; pro temporum varietate nunc in sublime feruntur, nunc inde relabuntur, rutae ad instar. VERS. 19. Alii quidem per altissimum Deum ex- celsi occurrunt, virtute in sublime lati et exallati. At non est inter eos qui per se et natura sua talis sit : nam Deus solus altissimus, creator man crea tura, uti etiam solus sapiens, et solus verus, sa- pientiam docens et veritatem. PSALMUS VERS. 12. Gratiam dat Deus iis qui gratia sale vantur juxta illud: ‹ Gratia salvati estis **. PSALMUS VERS. 2. Benedicit Dominus terram suam, cor bonum et justitiæ studiosum. Qui enim ab eo senien accepit centuplum reddit. In terram Domini redibit multitudo eorum qui a malis potestatibus in capli- vitate detinebantur, et qui cupiditatibus adversantes Jacob dicuntur. Quo facto, peccata omnia re- mittet; et si insuper peccant, operiet peccata per virtutem ea non occultantem, sed omnino tollen- tein, uti dicit : « Charitas operit multitudinem pec- catorium ". » Nam sicut scientia ignorantiam operit, ita divina charitas quæ a virtute non alia est, operit peccata eorum quos benedicere dignatus fuerit. Be- nedixit autem eos Filium suum mittens, super ter- ram conspiciendum et cum hominibus commora- turum. Quo quidem nato, dictum est : • Gloria in altissimis Deo, et in terra pax, in hominibus bona voluntas 58., Exinde apparet Dei iram non esse affectum ; peccatis hominum incenditur, et peccatis ablatis, statim restinguitur ipsa. Ira el furor unum idemque significant; quorum ministri • vasa iræ, vocantur. VERS. 4. Deum sanitatum orat, ut nominibus oc- casionem pœnitentiæ ad conversionem præbeat; sic enim furorem sedabunt quem ipsi per peccata con- citaverant: nam sublata omni materia ignea, jam non est ignis. Quando Deus eos vivificat, qui ex pristina sua conversatione ad eum convertuntur, ipse etiam eos rursus admittit quos propter eorum peccata rejecerat. VERS. 10. Cum miracula salutaria fient, et mor- tui resurgent, et cæci videbunt, et leprosi muuda- buntur, et alia hujusce generis prodigia cernentur. Ut autem procul a peccatoribus salutare, qui opera perditionis perficiunt, ita Dominus prope eos qui * Ephes. 1, 5. Prov. x. 12. Luc. 13, 14. C D LXXXH. LXXXIH. LXXXIV. (27) Ita cod. (28) Forte αποστροφής. Επιτ.

Σωτήρ. Ὅσον γάρ τις περιέχεται τοῦ Θεοῦ, αήττητος τοῖς ἁρπάζειν ἐθέλουσιν· ἧς ἀπωθεῖται τις ἁμαρτά νων, οὐκέτι ταύτης ἀξιῶν. Στ. ζ'. ὡς ἂν ἐκεῖθεν αὐτοὺς εἰς τὸν παράδεισον ἀνιμήσωμαι τοῦ Θεοῦ· εἰ δὲ καὶ δι' αὐτοὺς ἐν θανάτῳ γεγένημαι, ἀλλ' οὐκ ἐν αὐτῷ τῷ κυρίως θανάτῳ, ἀλλ᾽ ἐν τῇ τούτου σκιᾷ· ἔφθασα γὰρ τριήμερος ἀναστάς. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν σκοτεινοῖς ὑπ' αὐτῶν τεθειμένος κατηύ- γασα αὐτοὺς ὡς μηκέτι τούτους ἐν σκότει διάγειν, ἀλλ' ἐν ἐμοὶ τῷ φωτί. Στ. ιε'. Αρμόττει τῇ Ἰησοῦ παῤῥησία το, ο Ινα τί ἀπωθεῖς; » Οὐ γάρ ἐστιν αἴτιον διὰ τὴν ἐμὴν ἀπ- ωθεῖς προσευχὴν ἡμαρτηκότος οὐδέν. Δεξάμενος οὖν αὐτὴν, τοὺς ὑπὲρ ὧν πρεσβεύομαι σῶσον, τὸ πρόσ- ωπον αὐτοῖς ἐπιλάμπων τὸ σόν. Στ. ιζ'. Ανέλαβε γὰρ τὰς ὑπὲρ ἡμῶν ἡμαρτηκό. Β των ὀργάς. Οἱ δὲ τοῦ Πατρὸς φοβερισμοὶ μόνον αὐ τὴν ἐξετάραξαν, οὐδὲν ἐνεργῆσαι κατ' αὐτοῦ δυνη θέντες μὴ ποιήσαντος ἁμαρτίαν. Ὀργαὶ δὲ καὶ φοβε ρισμοὶ Θεοῦ, δυνάμεις υπηρετούμεναι ταῖς τιμωρίαις, ὀργῆς λεγομέναις σκεύη. Δι' ἂς ἔλεγεν ὁ Σωτήρ, • Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται. » Τελειοτάτην μὲν γὰρ ἔσχεν ψυχήν. Αλλ' ἐν πλήθει τοσούτων ἐχθρῶν προσπάθειαν ἔσχεν, μάλιστα περιπνιγόντων αὐτὴν πανταχόθεν ὡς ὕδωρ, ἀλλὰ τὸν μὴ ἐπιστάμενον νήχεσθαι. Αὐτὸς δὲ τούτοις ἄριστα διενήχετο. ο "Υδωρ γὰρ πολὺ οὐ σβέσει ἀγάπην. ο Η γὰρ τελεία καὶ πρὸς Θεὸν τεθεῖσα δι᾿ ἀγάπης, ἑξῆς ἄσβεστός ἐστιν, ἥτις ἐνυπάρχει τῷ Ἰησοῦ κατὰ τὸ ἀνθρώ πίνον. Στ. β'. ᾿Αλλὰ καὶ πολλάκις εἰρήκαμεν ὡς ἔνθα διτ- τῶς « ἡ γενεὰ » φέρεται, σημαίνει τὸν ἐκ περιτομής λαὸν, καὶ τὸν ἐθνικόν. Εἶτα λέγει τὴν αἰτίαν δι᾿ ἣν ᾄδει τὰ ἐλέη Κυρίου· ὅσον γὰρ ἐνέστηκεν ὁ παρὼν αἰών, προδήλως εὐεργετεί, πολλῶν εὐεργετουμένων ἐλέῳ Θεοῦ, ὡς εἴ τις ἐκ πολλῶν λίθων οἰκοδομὴ γινο- μένη· τάχα δὲ ἔλεος οἰκοδομείται, τῆς Σοφίας οικοδο μούσης ἑαυτῇ οἶκον. Ἡ γὰρ ἐνανθρώπησις αὐτῆς, θεμέλιος καὶ πέρας τῆς οἰκοδομίας τοῦ ἐλέου ἐστὶν, πάντων ἀφαιρέσει τῆς προσλαμβανούσης ἁμαρτίας ἐλεουμένων. Ετοιμάζεται δὲ ἐν οὐρανοῖς ἡ ἀλήθεια τοῖς ἀπεντεῦθεν προπαρασκευασαμένοις, ὡς οἴονται, προσβαλεῖν αὐτῇ δι' ἐσόπτρου καὶ δι' αἰνίγματος, δι' ὧν οἱ ἐπὶ γῆς αὐτὴν φανταζόμεθα· τὸ γὰρ πρόσωπον (35) αὐτῆς κάλλος ἐκεῖ, καὶ τῆς ἀληθείας τὸ τέλος κατηργημένης τῆς μερικῆς διαλήψεως. Ετοιμάζεται δὲ τοῖς ἔχουσιν ἐν οὐρανοῖς τὸ πολίτευμα τῷ φέρειν τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου, δι᾿ ἣν καὶ χρηματίζουσιν οὐρανοί. Στ. γ'. Διὸ μηδὲ πέρας ἕξειν αὐτοῦ τὴν βασιλείαν φησίν. Ἀλλ᾽ οὐ κατὰ προσωποληψίαν ὤμοσε τῷ Δαυΐδ, ἀλλὰ δούλῳ ὄντι Θεοῦ. Καὶ σημεῖον αὐτοῦ τῷ οἴκῳ παρέσχετο, Παρθένον τε τεκεῖν τὸν μεθ᾿ ἡμῶν τῶν ἀνθρώπων Θεόν· τοῦτο γὰρ τὸ Ἐμμανουήλ, EXPOSITIO IN PSALMOS. A Deo adhærebo, omnes superabo quicunque me ra- PSALMUS C Prov. 15, 1. D pere vellent. At de manu Dei expellitur peccator, jam non ea dignus. VERS. 7. Ut eos exinde ad paradisum Dei effe- ram ; morte quidem ne affecerunt, nec tamen vera morte, sed umbra mortis ; nam tertio die resur- gens e sepulcro. In tenebris ab ipsis positus adhor- tatus sum eos, ut deinceps jam non in tenebris vi- tam agant, sed in me, qui sum lumen. VERS. 15. Decet Jesum liber ille sermo: ‹ Ut quid repellis ? » Non est enim causa, cur oratio- neni meam repellas, cum ipse non peccaverim. Suscipe igitur eam, et eos salva pro quibus precor faciem tuam eis illuminans. , • Værs. 17. Iras enim subiit quas ipsi nos pecca- tis nostris concitaveramus. Terrores autum Patris eum turbabant modo, nec erat qua ratione inno- cuum pœnis afligerent. Iræ vero et terrores Do- mini, nil aliud præter vindices virtutes, quas vasa iræ vocantur ". Qua de causa dixit etiam Salvator : • Nunc anima mea turbata est * Perfectissimam quidem habebat aniniam; sed multitudine tot ac tanto- rum inimicorum mota est, præsertim cum nandi nescius se velut aqua undique circumdatum cer- neret. Ipse tamen hæc quam optime effugit. Nam aqua vel permulta nou exstinguet charitatem ; › anima igitur perfecta et cum Deo per charitatem conjuncta quæ Jesu homini inerat, ideo erat omni- no inexstinguibilis. LXXXVIII. VERs. 2. Jam sæpius adnotavimus vocem & gene- rationem › bis occurrere ad declarandum populum de circumcisione et gentes. Deinde indicat cur mi- sericordias Domini cantet. Quandiu enim durabit præsens hæc ætas, manifeste multos beneficiis suis- ornabit Dei misericordia. Uti ædificium ex multis lapidibus, ita forte ædificabitur misericordia, cuDI sibi Sapientia ædificabit domum". Sapientiæ enim incarnatio, fundamentum et finis misericordiæ; cum omnes a peccatis suis tunc liberati sint mise- ricordiam adepti. Præparatur autem in cœlis veri- tas eis qui bis in terris ad eam adipiscendam præ- parantur, ut putant, per speculum et ænigina, per quæ hic eam assequimur. Ipsius enim facies pul- chritudo ibi, et perfectio veritatis, cum evacuata fuerit imperfecta visio. Præparatur quoque iis qui in coelis conversationem habent, eo quod cœlestis imaginem referant, quare etiam cœlum nuncu- pantur. Vers. 3. Hic nullis finibus circumscribi ait re- gnum ejus. Non acceptione personarum facta jura- vit David, sed quod servus Dei est. Et signum do. mui ejus dedit, e Virgine pariendum qui nobiscum hominibus Deus; hoc enim Emmanuel, qui est pra- ”Rom. ix, 22. " Joan. x11, 27. (33) Forte legendum προσώπου, et articulus τo ad κάλλος referendus. Epit.

ὕψωσέ με. λέγει δέ, Ὑψωθήτω ἡ χείρ σου ο παρα- δοξοποιοῦσα· φησὶ γοῦν ὁ Πέτρος πρὸς τὸν Θεόν· ο Δὸς τοῖς δούλοις σου αφόβως μετὰ παρρησίας λαλεῖν τὸν λόγον σου, ἐν τῷ ἐκτείνειν τὴν χεῖρά σου εἰς ἴασιν καὶ σημεῖα καὶ τέρατα. » Υψοῦται δὲ καὶ ἡ δεξιὰ αὐτοῦ μετεωρίζουσα πάντα τὸν μιμητήν. Προπορεύεται δέ σου τῆς παρουσίας ἔλεος καὶ ἀλήθεια. Τις γὰρ προσω βαλεῖ σου τῷ προσώπω μή προήλεημένος, καὶ ἐνα ωμιληκώς τῇ ἀληθείᾳ; Λέγοις δ' ἂν πάλιν ἔλεος καὶ ἀλήθειαν τὸν Μονογενῆ, ὡς ἐν τῷ· . Εξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ ἔλεος αὐτοῦ καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ. » Ως προεπιδημῶν ταῖς διανοίαις ἐμφανίζει τον συνηρμο σμένον αὐτῷ Πατέρα· . Ο γὰρ ἐμὲ δεχόμενος, δέχε- ται τὸν Πατέρα· ν και, « Ελευσάμεθα ἐγώ τε καὶ ὁ Πατήρ. » Εἰκὼν γὰρ ὑπάρχων τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου, τῷ καθαρῷ νῷ δείκνυσιν ἑαυτὸν, δι᾿ ἑαυτοῦ δεικνὺς τὸν Πατέρα. Εστι δὲ καὶ πρόσωπον τοῦ Πατρός, χα- ρακτὴρ ὧν τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ. Καὶ δεῖ προεἶναι τῇ καρδίᾳ τῶν αὐτὸν ἐν καθαρότητι δυναμένων ὁρᾷν, ἔλεον μὲν δι' ἠθικῶν ἀρετῶν, ἀλήθειαν δὲ διὰ γνώ σεως εὐσεβοῦς. Κατὰ μὲν γὰρ τὴν ἠθικὴν ἐνέργειαν έλεούμεθα, κατὰ δὲ τὴν γνῶσιν τῇ ἀληθείᾳ προσβάλ λομεν. Διὸ πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς ἀλλήλοις ταῦτα συν ονομάζεται. Στ. ις'. Ορα δὲ ὡς « Ο γινώσκων ν εἶπεν, ἀλλ᾽ οὐχ ι Εγνωκώς. » Δεῖ γὰρ ἀεὶ τὸ νικᾶν ἐνεργεῖν τὸν ἀεὶ πρὸς ἀντιπάλους ἔχοντα τὸν ἀγῶνα. Τοῦτο γὰρ αὐτὸν πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας θεωρίαν προσάγεται· καὶ τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ φωτιζόμενος ἔσται λοιπόν ἐν αἰωνίῳ ἡμέρᾳ, ἐν ᾗ μετὰ τῶν ὁμοίων ἀγαλλιάσε ται, τὴν σωστικὴν τοῦ Θεοῦ προσηγορίαν περικείμε νος. Αὕτη γὰρ τῆς ἀγαλλιάσεως πρόφασις. Υψωθή σεται δὲ καὶ τῇ σῇ δικαιοσύνῃ τῷ γινομένῳ σοφία καὶ ἁγιωσύνη καὶ ἁγιασμός· ἥτις ἐστὶν ὑψηλὴ, καὶ διὰ μετουσίας ἕλκει πρὸς ἑαυτήν. Υψοῦται δέ τις καὶ τῇ διὰ πίστεως Ἰησοῦ Χριστοῦ δικαιοσύνῃ εἰς πάντας τοὺς πιστεύοντας. Εἰ γὰρ καὶ ἔχουσι δύναμιν, καθ᾿ ἣν δυνατῶς πράττουσίν τε καὶ θεωροῦσιν, ἀλλὰ παρὰ σοῦ λαβόντες καυχῶνται, κατὰ τό· ο Ο καυ χώμενος, ἐν Κυρίῳ καυχάσθω. » Καὶ λέγοντες· Αὐ τὸς γὰρ δίδωσιν ἰσχὺν τοῦ ποιῆσαι δύναμιν. Διὸ καὶ σὺν παρρησίᾳ φασίν· Ἐν τῷ Θεῷ ποιήσωμεν δύο ναμιν, καὶ ἐν τῇ εὐδοκίᾳ σου ὑψωθήσεται τὸ κέρας ἡμῶν. » Ὑψώθη γὰρ ἐν ἡμῖν ὁ Χριστὸς εὐδοκίᾳ Πα- τρὸς εἰπόντος· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπη τὸς, ἐν ᾧ ηὐδόκησα. » Ἐν αὐτῷ γὰρ ἡμᾶς εὐδόκησε σῶσαι. Καὶ ἀντίληψις αὐτοῦ ἐστιν ὑπερμαχούντος ἡμῶν· ὅστις ἅγιος βασιλεὺς ἂν τοῦ ἀληθινοῦ· Ισραήλ, τὸν Θεὸν ὁρῶντος, ὑπάρχων αὐτὸς ὁ Χριστός τε καὶ Κύριος. Δύναται δὲ ἡ ἀντίληψις καὶ τοῦ Κυρίου εἶναι, ὡς ἐνεργουμένη ὑπ' αὐτοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Ἰσραὴλ ὡς ὑπομένοντος αὐτήν· ὡς ἅγιον εἶναι νῦν τὸν ἁγιαζό μενον ἐν τῷ νῷ καθορᾶν αὐτὸν, ἵνα ἡ ὑπέρβατον, ὅτι • τοῦ Κυρίου βασιλέως ἡμῶν ἡ ἀντίληψις καὶ τοῦ Αγίου Ισραήλ, ο DIDYMI ALEXANDRINI . . exaltavit me. » Ait autem, Exalletur manus tua ad- A mirabilia faciens; hæc habuit igitur Petrus ad Deum : • Da servis tuis cum omni fiducia loqui verbum tuum, in eo quod manum tuam extendes ad sani- tatem, et signa et prodigia feris. » Exaltatur etiam dextera Domini omnes imitatores ad sublimia ſe- rens. Præparent adventum tuum misericordia et ve- vitas. Quis enim continget faciem tuam nisi prius misericordiam contigerit, et cum veritate fuerit conversatus? Rursus forte dices misericordia et veritate Unigenitum designari, ut in illo: «Misit Deus misericordiam suam et veritatem suam Priorem enim videtur se mentibus inserere, conso- ciatumque sibi Patrem illis patefacere: <Nam qui recipit me, recipit Patrem ";, et : Veniemus, ego et Pater”. › Nam imago cum sit iuvisibilis Dei, monti puræ ostendit seipsum, per semetipsum Patrem revelans. Est etiam vultus Patris, character ejus hy- postaseos. Et necesse est ut prius cordibus eorum insit, qui eum in puritate videre possunt: misericordiam consequimur per morales virtutes et veritatem per piam scientiam. Moralis enim ope- ratio misericordia indiget, et cognitio veritate orna- tur. Quapropter sæpius in Scriptura hac una pro feruntur. C VERS. 16. Allende eum dicere Qui scit, non vero ‹ Qui scivit. » Nam semper victoriam opere- tur oportet, qui semper adversus inimicos pugnat. Hoc enim eum ad conspiciendam veritatem perdu- cit; et vultu Domini illuminabitur deinceps in æter- na die, in qua cum sociis exsultabit, salutare Dei consortium adeptus. Istud enim exsultationis occa- sio. Exaltabitur etiam justitia tua ab illo qui factus est sapientia et sanctitas et sanctificatio”, qui ipse excelsus et adhærentes sibi ad se trahit. Exaltamur quoque ea justitia quæ propter fidem Jesu Christi omnibus fidelibus convenit. Nam etiam si potesta- tem habuerint qua agere et contemplari possint, de donis gloriantur a te acceptis, juxta illud : « Qui gloriatur, in Domino glorietur. Ac dicent, Ipse dedit nobis virtutem viriliter agendi. Qua de causa coubteri non dubitat : c In Deo faciemus virtutem. In beneplacito tuo exaltabitur cornu, nostrum. a Nam exaltatus est in nobis Christus beneplacito Patris dicentis : « Hic est Filius meus dilectus, in quo p bene complacui”. › In ipso enim complacuit illi, nos salvare. Susceptio est ejus qui pugnat pro nobis : qui est sanctus rex veri Israel, Denn videntis, Chri- stus ipse ac Dominus. Potest etiam susceptio Do- mini esse, si eam ipse perficit et sanctus Israel exspectantis eam : sanctus est qui nunc sanctifica- tur; mente eum perspicere, præstantissimum est : • Quoniam Domini regis nostri susceptio, et Sancti Israel. » **Act. 1, 29, 30. » Psal. LV, 4. » Matth. x, 41. ” Joan. xix, 23. [ Cor 30. " OY I Cor. Xa 17. Matth. ii, 17; xv, 5.

χρων ἀναστάς, μηκέτι ᾗ καταλελυμένος ἀπὸ καθαρι- σμοῦ· ἀλλ' ἐνεργῶν αὐτὸν αἴρει τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, κατὰ τόν • Καθαρισμὸν ἁμαρτιῶν ποιησά- μενος, εκάθισεν ἐκ δεξιῶν τῆς μεγαλοσύνης εν ὑψηλοῖς, ὁ ἀνωρθωμένον ἔχων καὶ βεβαίως ἱδρυμένον νόντα (89). Στ. μη'. Μνήσθητι, φασὶν οἱ ταῦτα λέγοντες, ὅτι τρεπτοὶ τὴν φύσιν ὑπάρχομεν, ὄντες αὐτεξούσιοι, μήπως εἰς ἀσέβειαν ἐξεχείλωμεν λόγοις δ' ἂν ὑπό στασιν καὶ τὴν καθ᾽ ἣν ὑποστῆναι τις δύναταί τι τῶν ἐπιπόνων. Στ. μθ'. Ἡ δὲ « Τίς » φωνή ποτὲ μὲν λέγεται πει στικῶς, ὡς ἐν τῷ, « Τίς αναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου ; ο ποτὲ δὲ σημαίνει τὸ σπάνιον, ὡς ἐν τῷ • Τίς ἄρα ἐστὶν ὁ δοῦλος πιστός και φρόνιμος ; » και, « Τίς σοφὸς, καὶ συνήσεται ταῦτα ; » καὶ τὸ ἀδύνατον, ὡς ἐν τῷ· « Τίς ἔγνω νοῦν Κυρίου ; » καὶ ἐν τῷ, « Τίς συνήγαγεν ἀνέμους ἐν κόλπῳ; • Δηλοί δὲ καὶ τὸν εὐτελῆ, ὡς ἐν τῷ Εἰ ὁ Θεὸς ὑπὲρ ἡμῶν, τές καθ' ἡμῶν ; » και, ο “δού Κύριος βοηθήσει μοι, τις κακώσει με; · Κεῖται καὶ ἐπὶ τοῦ καλουμένου παρά τισιν ιδίως ποίου, παρὰ δὲ ἄλλοις, ἀτόμου, καὶ ἑνὸς ἀριθμῷ· ὡς ἐν τῷ (40), ἄνθρωπος δηλωτικών τοῦ οὐδείς· Τίς (41) γὰρ τὸν κοινὸν ὑποφεύξεται θάνα- τόν; ο Ο ο γὰρ ο θάνατος, ο φησίν, ο εἰς πάντας ἀνθρώπους διῆλθεν. » Καὶ καθὼς ἁμαρτία τῷ ἀποπε- πτωκέναι θεότητος. Οἷον τό· « Ὑμεῖς δὲ ὡς ἄνθρω ποι ἀποθνήσκετε· κ καὶ τό· ι Ὅπου γὰρ ἔρις καὶ ζή- λος ἐν ὑμῖν, οὐχὶ ἄνθρωποί έστε, καὶ κατὰ ἄνθρωπον περιπατεῖτε ; » Ο δὲ τοιοῦτον ὁμώνυμον, οὐ διαφεύ- ξεται θάνατον. Τοῦτο γὰρ τῶν γενομένων θεῶν μετα ουσία θεότητος. Ζῶσι γὰρ ἀεὶ μεταποιούμενοι τῆς αἰωνίου ζωῆς, ἥτις ὑπὲρ ᾄδην ἐστὶ ῥυομένου Θεοῦ. Στ. γ. Ανάγων εἰς ὕψος ἐκ τῶν χαμαιζήλων πρα- γμάτων τὸν ἄνθρωπον, μὴ πρὸς ταῦτα πάλιν ἀπο στρέψῃς αὐτόν. Στ. θ'. Πᾶς οὖν ὁ χρόνος ὁ παρεκτείνων τῇ ἡμετέ ρα μετὰ σώματος ζωή, φανερὸς καὶ πεφωτισμένος σοι τυγχάνει, ὡς ὁρᾷν πᾶν ἁμάρτημα πρακτικὸν καὶ ἐν λογισμοῖς. Στ. ιβ'. Ἡ δέησις ἐπισταμένων ἐστὶν, ὅτι δεξιὰν ἔχει Θεὸς, καὶ ποθούντων ταύτην ἰδεῖν, δι' ἧς ἐδης μιούργησέ τε καὶ προνοεῖ τοῦ κόσμου, ὅπως μὴ δι' ὧν ἐνεργεῖ καταλάβωσιν, ἀλλὰ τῷ προσβάλλειν αὐτήν. Οἴοιτο δ᾽ ἂν καὶ αἴτησις εἶναι τῆς ἐπιδημίας Χριστοῦ. Τότε γὰρ γνωρισμὸς ἡ τοῦ Θεοῦ δεξιὰ γέγονεν, ὅτε ὁ Λόγος σὰρξ γενόμενος ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν. « Εθεα- σάμεθα γὰρ τὴν δόξαν αὐτοῦ ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρός. » Τότε σὺν αὐτῇ φανερωθέντας ἔγνωμεν καὶ • τοὺς πεπαιδευμένους τῇ καρδίᾳ ἐν σοφίᾳ, » οἵτινές εἰς σιν οἱ φάσκοντες· « Σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τε- . • χχιν, | τὸν θρόνον τὴν μακροήμερον καὶ αἰώνιον διαμεσ τις EXPOSITIO IN PSALMOS. juxta illud : < Purgationem peccatorum faciens, A sedet ad dexteram majestatis in excelsis *, › sedem habens restitutam, et firmiter fundatam, in longos dies et in æternum permanentem. B C PSALMUS Hebr. 1. 3. * Psal. xxiii, 3. Matth. Cor. 111, 3. VERS. 48. Momento, aiunt qui hac habent, nos mutabiles esse natura, et juris nostri, ne ad imple- tatem dilabamur; substantiam forte eam quoque intendit qua mala quæque sustinemus. VERs. 49. Vox ‹ Quis › usurpatur nunc ad inter- regandum uti in illo‘* : « Quis ascendet in montem Domini? » nunc ad declarandam paucitatem, ut in illo : r Qais est adelis servus et prudens ?, et : • Quis sapiens, et intelliget bac 33? . nunc ad in- iruendum aliquid fieri non posse; ut in hoc.: « Quis novit mentem Domini? . et in illo : • Quis con- gregavit ventos in sina? › Significat etiam aliquem contemnendum, uti in illo : Si Deus pro nobis, quis contra nosset : Ecce Dominus auxilia- bitur mihi, quis nocebit mihi ? » Apud quosdam šic dictam qualitatem indicat, apud alios vero in- dividuum, et numero unum. Nec desunt versus ubi c quis, neminem declaret, ut in hoc : Quis communem mortem efugiet? Nam . mors, quit, comnes homines pertransivit". › Haud secus ác peccatum, ex quo a Deo defecimus. Itidem so- nat hoc : « Vos sicut homines moriemini . et illud: Cum enim sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis, et secundum hominem am- bulatis?, Qui igitur homo, non effugiet mor tem : hoc enim eorum qui divinitatis participes facti sunt dii. Vivunt enim semper, æternam vitam adepti, quæ Deo competet supra inferos elato. LXXXIX. D in- VERS. 3. Hominem cum in sublime extuleris, a negotiis muudanis distractuni, ne avertas eum rur- sus ad ea. VERS. 9. Omne igitur tempus, quo cum cor- pore nostro vivimus, manifestum tibi et illumina- tum, ita ut omnia perspicias quæcunque mente aut opere deliquerimus. VERS. 12. Precatio hæc scientium est Deum ba- bere dexteram, qua universum mundum creavit et gubernat, cupientiumque eam videre, ne ab ea un- quam deprehendantur sed ei contra adlereant. Potest etiam hæc oratio de Christi adventu intelligi. Nam tunc revelata est Dei dextera, cum Verbum caro factum in nobis habitavit. ‹ Vidimus enim gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre ".> Tunc cum eo manifestos´ vidimus, et • eruditos corde in sapientia, › qui non alii ac dicentes : • Sapientiam loquimur inter perfectos "., Tunc Psal. cvi, 45. 1ª Rom. viii, 31. 1. Rom. 45. Jean. 1, 14. Cor. 11, 6. usum. MaΙ. 12. 18 Psal. LXXXI, 7. (39) Lege διαμενοῦντα vel διαμένοντα. Επιτ. (40) Aliqua desiderantur. Ivem. (41) Animadverfent grammatici varium vocabuli

Α πόθος ναὸς Θεοῦ προσαγορεύεσθαι, ἵνα ἐνοικοῦν το Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔχωμεν, φυλάξωμεν τὸν ἁγιασμὸν « εἰς ἡμερῶν μακρότητα. Τu Στ. α'. Τῷ γὰρ ἀκριβῶς ἐπίστασθαι τῶν κρινομέ- νων τὰ πράγματα, καὶ αὐτὴν τὴν πρόθεσιν τῶν ἐνεργούντων αὐτά, μετὰ παῤῥησίας επάγει ἐκδική- σεις, τῶν ἄλλων κριτῶν ἔσθ' ὅτε σφαλλομένων, ὡς μὴ κατὰ ἀναλογίαν τῆς ποσότητος, τῶν ἁμαρτανομέν νων ἐπάγειν τὴν τιμωρίαν. Ἐφ᾽ ᾧ καὶ αἰσχύνεσθαι συμβαίνει τὸν κρίνοντα, ὡς μὴ δεόντως ἐπιτιμήσαντα τοῖς ἑαλωκόσι τῇ κακίᾳ, μόνου παῤῥησιαζομένου, ἐν τῷ ἐκδικεῖν τοῦ λέγοντος· « " μέτρῳ μετρεῖτε, ἀν τιμετρηθήσεται ὑμῖν. » 'Αποδιδοὺς γάρ ἐστιν ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Στ. β'. Δεῖξον ἅπασι τῆς σῆς δεσποτείας τὸ ὑψη λὸν, καὶ κατάλυσον τὴν τῶν ἀλαζόνων ὀφρύν, διδά- σκων διὰ τῆς πείρας, ὅτι σὺ εἶ τῆς οἰκουμένης κρι- τῆς, ὁ τοῖς ὑπερηφάνοις ἀντιτασσόμενος, καὶ τὴν ἁρμόζουσαν αὐτοῖς κόλασιν ἀποδιδούς. Αναδειχθείη ταῦτα πάντα καὶ εἰς τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν. Τότε γὰρ ἐπαρρησιάσατο ἀναμάρτητος ἄνθρωπος γεγονώς, καίτοι Θεὸς ἐκδικήσεως Κύριος ὤν. Ἀλλὰ καὶ τὴν γῆν ἔκρινεν, ἁμαρτίας πλήρη αὐτὴν ἀποδείξας, αὐτὸς ἁμαρτίαν οὐ ποιήσας, οὐδὲ γνοὺς ἁμαρτίαν. Διὸ καὶ · ἀνταπέδωκεν τοῖς ὑπερηφανήσασιν αὐτὸν Φαρισαίοις, καὶ τοῖς ἀοράτοις ἐχθροῖς ἐπαρθεῖσιν ἐν τῷ σταυ ρῶσαι αὐτόν. σοι, Στ. κ'. Σὺ δημιουργὸς ἡμῶν ὑπάρχων, καὶ δὴ καὶ φροντίζεις ἡμῶν, ὦ Δέσποτα. "Οθεν εἴ τι πάρεστιν ἡμῖν ἀγαθὸν, ἴσμεν αὐτὸ ὅσον καὶ παρὰ σοῦ εἶναι. Αλλ' ἐπεὶ ὁρῶμεν φαύλους τινὰς κατὰ τῶν δικαίων φονῶντας, καὶ ἀθώους καταδικάζοντας, ἀναφθεγγό μεθα πρὸς σέ· Μὴ ἕτερος θρόνος βασιλείας συνεστί ἢ προσέσεσθαί (45) σοι, ὅτι ταῦτα κατὰ τῶν θεραπόντων ἐπιτελεῖται; Αλλ' οὐ πρόσεστί σοι άνο- μίας θρόνος· νόμον γὰρ τῶν πάντων βασιλέα ἀνέδει ξας, καθ᾽ ἂν τὸ πᾶν διοικεῖται. Καὶ μετ' ὀλίγα· Θρόνος ἀνομίας ἡ μετὰ τυραννίδος ἀρχή. Διὸ καὶ ὠμό τατος καὶ ἐπαχθῆς ὤν, βαρέα καὶ ἐπίμοχθα προστάτο τει, συμπράττων τοῖς προστάγμασιν αὐτοῦ κόπον. Αλλ' αἱ ἐντολαί σου Θεοῦ βαρεῖαι οὐκ εἰσὶ, κατὰ τὸν Ἰωάννην· ὅθεν καὶ ἀνωφερεῖς εἰσιν, ἀνυψοῦσαι καὶ μετεωρίζουσαι τὸν μεταποιούμενον. Καὶ πάλιν· Διὸ κώλυσον αὐτοὺς τῆς ὠμοτάτης καθ' ἡμῶν ὁρμῆς. Επιμορφαζόμενοι δὲ καὶ τὸ κριταὶ καὶ δικασταὶ τυγχάνειν, καταδικάζουσιν ἀθῶον αἷμα. -- Στ. γ'. Θεοὺς λέγει οὓς ἀγγέλους ή Γραφή καλεῖ· βασιλεύει δὲ κἀκείνων γενομένων θεῶν, πρὸς οὓς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ γεγένηται. Στ. 8. Πάσης τῆς γῆς ἐπιδραττόμενος ὁ λόγος, κατὰ τὸν τῆς προνοίας λόγον, ἐν τῇ χειρὶ ἑαυτοῦ ἔχει τὰ λεγόμενα τῆς γῆς πέρατα· ἡ κατάσχεσις γὰρ DIDYMI ALEX ANDRINI tamtem Spintum sanctum habeamus, servabimus sanctitatem « in longitudinem dierum. › PSALMUS XCIA. VERS. 1. Fidenter agit Deus ultiones quia ac- curatius pernoscit quid sint operati, et quo con- sitio qui judicantur, dum cæteri judices nonnun- quam fallentur, ita ut jam non pro delictorum quantitate pœnas exigant. Quibus de causis confu- sione afficiuntur interdum judices, inepte punien- tes eos qui in malitia deprehenduntur. Solus enim fidenter agit ulciscendo, qui dicit : ‹ In qua mensura niensi fueritis, remetietur vobis s. • Cui- que enim retribuit secundum opera ejus. VERS. 2. Ostende omnibus quam altum impe- riam tuum, et superborum frange arrogantiam, do- cens experimento te judicem esse orbis terrarum, qui superbis resistis, et eos merito supplicio afſi- gis. Apparuerunt hæc omnia adveniente Christo. Tunc enim fidenter egit homo factus peccati ex- pers, cum Deus ultionum Dominus esset. Terram judicavit, declarans eam peccatis plenam, cum ipse peccatum nec admiserit unquam, nec cognove- rit. Ideo ‹ retributionem reddidit › Pharisæis qui superbe eum despiciebant, et invisibilibus inimicis qui crucifixum irridebant. - B VERS. 20. creator noster, Domine, ac profe- cto de nobis curas. Quod si quid loni nobis conti- C gerit, non ignoramus illud a te esse. At quando videbimus a malis quibusdam justos in discrimen adductos, et innocentes damnatos, clamabimus ad te : Nunquid alia sedes regni adhæret, aut adhæ- rebit tibi, talia cum adversus servos tuos perfi- ciantur? At non adhæret tibi sedes iniquitatis; nam legem omnium reginam constituisti, qua omnia dirigantur. - Et paulo post : Sedes iniquitatis në aliud ac impotentissima dominatio. Quippe que crudelissima et odiosa, gravia et laboriosa impe- rat, laboremque præceptis addit. Natura autem non sunt gravia mandata Domini, juxta Joannem ; ideoque sursum ferunt, et exaltant, et ad sublimia eum tollunt qui ipsis inservit. Et rursus : Quapro- pter reprime eorum crudelissimos in nos impetus. _ Fingentes se judicum esse ac magistratuum munere instructos, sanguinem innocentem con- demnant. - D PSALMUS VERS. 3. Deos dicit quos Scriptura angelos vo- cat; super illos etiam deos regnat Deus, quos sermone alloquitur. VERS. 4. Ubique terrarum prædicato Evangelio, uti fuerat prænuntiatum, in inanu sua habuit sic dictos fines terræ ; nam possessto ejus fines terræ. • Matth. vit, 2. XCIV. - - (45) Num προσέσται ? Εpit.

καὶ ἔχειν τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανῷ, ἀναγγείλαντες τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην οὐρανόθεν ἐλευσομένην, οὐκ ἄλλην τῆς δικαιοσύνης αὐτοῦ τυγχάνουσαν (51)· ἀλλ' ἐπεὶ καὶ ἡ πρακτικὴ ἀρετὴ πολλαχοῦ δικαιοσύνη καλεῖται, ταύτην ἀναγγέλλειν πραγματικῶς μόνοι ἴσασιν οἱ οὐρανοὶ ὄντες ἄνδρες δίκαιοι· ἐπιδεικνυμέ τὴν γὰρ πίστιν ἀναγγέλλει δίκαιος, τῆς πίστεως αὐτῶν εἰς δικαιοσύνην λογιζομένης. Στ. ι'. Εναντίον καὶ ἐχθρὸν τῷ Θεῷ, οὐκ ἐν ἀντι- στάσει φύσεως δν, οὐ γὰρ ἀντιδιαιρείται τῇ ἀγαθή φύσει πονηρὸν τὸ παρὰ φύσιν· οὐδὲ φύσιν τινὰ δεικνυ- μένην ὑπολαβεῖν ἔστιν, ἣν καλεῖ πονηρόν. Οὐδὲ γὰρ ἔχομέν τινα τοιαύτην ἐν γνώσει, ἵν᾽ εἰδότες μισήσαι μεν, ἀλλὰ πονηρὸν ἅπαν τὸ κακίας ἔργον ἐπιστά» μεθα, καὶ τὸ τοῦ μίσους, ἐάν περ εὖ φρονῶμεν. από Εἴ ποτε επεβούλευσε τις τῶν ὁσίων, μέχρι τῆς σώ- Β ματος κακώσεως ἢ θανάτου τὰ τῆς ἐπιθέσεως ίσχυσε, τῆς ψυχῆς ἀζημιώτου καὶ ἀμειώτου διαμεινάσης Τίς γὰρ οὖν οὐχ ὁμολογήσειε τοὺς τῆς ἀληθείας μάρτ τυρας πεφρουρῆσθαι κατὰ τὰς ψυχὰς ὑπὸ τοῦ ὁμολο γουμένου ὑπ' αὐτῶν Κυρίου: Στ. ια'. Τῷ τὴν πρακτικὴν ἀρετὴν κατορθώσαντι, δικαιοσύνην καλουμένην, ἀνέτειλε φῶς τῆς γνώσεως, οὐκ ἄλλο τυγχάνον τοῦ φωτὸς τοῦ ἀληθινοῦ· περὶ οὗ ὁ Πατὴρ εἶπεν· « Τοῖς δὲ φοβουμένοις τὸ ὄνομά μου ἀνατέλλει ἥλιος δικαιοσύνης. » Στο γ'. Διαφέρει τοῦ Ἰακὼβ ὁ Ἰσραὴλ ἐπινοίᾳ ἀλλ' οὐχ ὑποστάσει· ὁ γὰρ αὐτὸς ὁτὲ μὲν Ἰακώβ, ότὲ δὲ Ἰσραήλ ἐστιν. Ὅτε γὰρ ἀσκητὴς τυγχάνων τῆς πρα κτικῆς ἀρετῆς, καταπαλαίων τὰ ἄλογα πάθη καὶ και κίας καὶ τὰς ἐνεργούσας αὐτὰς πονηρὰς δυνάμεις, Ἰακώβ ἐστι πτερνίζων τὸ εἰρημένον στίφος. "Οτ' ἂν δὲ ἀνωτέρω πάσης μοχθηρίας γεγονώς διὰ καθαρό τητα νοῦ προσβάλλει τῷ Θεῷ, Ισραήλ προσαγορεύε ται. — Κηρυχθέντος γὰρ τοῦ Εὐαγγελίου ἐν πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ εἰς μαρτύριον πᾶσι τοῖς ἔθνεσι, κατὰ τὴν τοῦ Χριστοῦ χρησμωδίαν, ο Εἶδεν πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς ὁ Χριστὸν τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ. » Και μετ' ὀλίγα· Οἱ περάσαντες τὴν γῆν καὶ ἀνωτέρω αν τῆς γεγενημένοι, τῷ μὴ ὑλικὰ καὶ ἐπίγεια ἔτι φρο νεῖν, ἀλλὰ ζητεῖν καὶ φρονεῖν τὰ ἄνω, πέρατα τῆς ὄντες, εἶδον σωτηρίαν καὶ τὸν αὐτῆς αἴτιον Θεοῦ λό- γον, δντα σωτήριον τοῦ Θεοῦ. - - Στ. δ'. Πᾶσαν τὴν γῆν, τουτέστι τοὺς ἐπὶ γῆς ἅπαντας ἀνθρώπους, προστάττει ἐπινίκιον αἶνον ἀναπέμπειν τῷ Κυρίῳ κατελθόντι τοὺς πολεμίους τοὺς ἀοράτους ἐχθροὺς τῶν ἀνθρώπων, διάβολον καὶ τοὺς ὑπασπιστὰς αὐτοῦ. Στ. ε'. Τίς δὲ ἡ κιθάρα, πολλάκις εἴπομεν· τί τὸ ψάλλειν ἐν αὐτῇ, τί τὸ πρακτικῶς ἐστι διὰ σώματος ἐνεργεῖν τὰ τῆς ἀρετῆς, ἡ διὰ πασῶν τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων. — Ἀντὶ τοῦ· Πρὸς τὸν ψαλμὸν, τὸν διὰ τοῦ ὀργάνου πληττόμενον, καὶ φωνή τις αδέσθω οὖσα ἡ περὶ τῶν πρακτέων θεωρία. - EXPOSITIO IN PSALMOS. A versationem in coelo habent : anuuntiaverunt Del justitiam de caelo venturam, quæ non alia a justi tia Dei cum autem sæpius justitia vocetur virtus operibus perfecta, hanc non alii opere annuntiare possunt præter coelos, hoc est justos, nan fdem bonum operantem aununtiat justus, et fides eorum justitia reputatur. VERS. 10. Malignus Deo infensus et odiosus, non naturæ oppositione; non enim differt natura a bono; nec suspicaberis naturam hic indicari quæ mali- gna vocetur. Non enim talem scientia complecte- mur, quam cognoscentes odio habeamus ; sed ma- ligni esse dicimus omne opus malitiæ, illudque odio prosequimur dummodo recta sentiamus. Quod si quis sanctos aggressus fuerit, corpori no- cere et mortem inferre ad summum valebit ; anima autem eorum incolumis et illæsa remanebit. Qui enim non confitereris veritatis martyres juxta ani- mas ab Domino suo fuisse custoditos? VERS. 11. Justo virtutem operibus perfcienti, quæ justitia dicitur, orta est lux scientiæ, quæ non alia a lumine vero, de quo Pater dixit: Orietur vobis qui timetis nomen meum sol justitiæ *. › PSALMUS XCVIL C D Malach. v, 2. VERs. 3. Difert Israel a Jacob affectibus, non natura : nam idem nunc Jacob, nunc Israel vocatur. Quando enim în colenda virtute se exercet, insanas cupi- ditates frangens, et peccata, malignasque virtutes quæ ea operantur, Jacob est, sic dictam catervam calce petens. Quando autem supra omnem mali- tiam elatus, mentis puritate Deum consequitur, dicitur Israel. Prædicato Evangelio in toto ter- rarum orbe in testimonium omnibus gentibus juxta Christi prophetiam, • Viderunt omnes fines terræ Christum salutare Dei., Et paulo post Qui sunt terram prætergressi, supra eam elati, jam non bumilia et terrena sentiendo, sed quæ sursum sunt quærendo et sapiende, hi fines terræ sunt, videntes salutem et salutis auctorem Dei Verbum, quod salutare Dei. - VERS. 4. Omnem terram, homines videlicet in terra habitantes, jubet hymnis et laudibus Deum celebrare propter victorias de invisibilibus homi- num inimicis, de diabolo ejusque asseclis relatas. VERS. 5. Quid sit citbara, jam sæpius diximus : psallere autem in cithara, non aliud præter virtu- tem opere perficere aut per corporis vires, aut per omnes animæ virtutes. — « Voce psalmi, › hoc est, ad psalmum organo præcantatum, vox quæ decan- tatura, earum contemplatio quæ opere perficienda sunt (51) Deesse aliquid videtur. Edit.

Στ. γ΄. Οὐ σκοπὸν ἔχω καὶ προκείμενον τέλος πα ρανομήσαι. Καὶ ἐροῦσί γε τὸ ἐγκείμενον Ἰωσήφ, Σουσάννα, οἱ ἐν τῇ καμίνῳ τρεῖς παῖδες, καὶ ὅσοι εἰς τὰ τάγματα τούτων συλλέγονται. Ὁ Θεὸς Στ. δ'. Γέγραπται ἐν τῷ Ἐκκλησιαστῇ· ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον εὐθῆ. » Εἰ οὖν εὐθής γεγένη- ται, τὸ κατ' ἀρετὴν ἀρχῆθεν πεποιῶσθαι, πᾶσα και κία καὶ σκολιότης ἠθῶν μακρὰν αὐτοῦ ἐστιν. Οστις οὖν διέμεινε τηρῶν τὴν εὐθύτητα καὶ τὴν πρὸς Θεὸν ὁμοιότητα, ταύτην προφέρει την φωνήν. Στ. η'. Νεκρουμένων γὰρ τῶν μελῶν τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, ὑποπιεζομένου καὶ δουλαγωγουμένου τοῦ σώματ τος. Αἱ ἐκ τῆς σαρκὸς τῶν ἁμαρτημάτων ἀφορμας, οἶαί τε εἰσὶν ἐγείραι λογισμοὺς τῇ ψυχῇ τοὺς σπεύ δοντας δι' ἡδονῆς ἀπόλαυσιν τὴν ἀνομίαν ποιεῖν. Β Στ. α'. Πᾶς ὁ αἰτούμενός τι, οὐκ ἔχων ὁ αἰτεῖται ἐπὶ τὸ τυχεῖν τούτου ερχόμενος διὰ τῆς αἰτήσεως, πτωχός ἐστι. Πᾶς οὖν προσευχόμενος Θεῷ, ἀγαθῶν αἰτεῖται μετουσίαν, ταύτην ἐξ ἑαυτοῦ ἔχειν οὐ δυ νάμενος · ὅθεν καὶ πάντες πρὸς Θεὸν πτωχοί. Εἰ καὶ μέγας οὖν καὶ βασιλεὺς ὁ Δαυΐδ, ἐν τοῖς ἐκ Θεοῦ δι- δομένοις πτωχὸς ἦν· ὅθεν γνοὺς ἑαυτὸν πολλῶν ἢ πάντων τῶν ἐκ Θεοῦ χορηγουμένων λειπόμενον, ἀκης δίας ἀναπίμπλαται, ως σφόδρα ἀθυμῆσαι. Εἶτα μετὰ τὸ οὕτω διατεθῆναι, ἐκχέει ενώπιον Κυρίου τὴν δέη- σιν αὐτοῦ, αιτούμενος παρὰ τοῦ διδόντος τὰ ἀγαθὰ τοῖς αἰτοῦσιν αὐτόν. Ο γὰρ μὴ ταῦτα, ἀλλά τι τῶν προσκαίρων αἰτῶν, οὐκ ἔχει παῤῥησίαν ἐνώπιον Κυ- ρίου ἐκχέειν τὴν δέησιν αὐτοῦ, δι' ἐμπαθῆ προαίρε Η μὲν προσευχὴ τὴν ἱκετηρίαν δηλοῖ τὴν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τὴν παράκλησιν· ἡ δὲ δέησις τὴν αἴτησιν, τὴν περὶ ὧν βούλεται αὐτῷ τῷ δεομένῳ πα- ρασχεθῆναι. Ταῦτα δέ ἐστι τὰ κυρίως ἀγαθὰ, καὶ τῷ Θεῷ πρέπον διδόναι, καὶ τοῖς αἰτοῦσι συμφέρει λα- βεῖν. Εἴρηται δὲ ἤδη περὶ κραυγῆς τῶν ἁγίων ὑμνούντων Θεὸν καὶ εὐχομένων αὐτὸν μεγαλοφώνως, ὅτι ἔστιν οὐχὶ ἐν προφορᾷ, ἀλλ' ἡ τῆς νοήσεως ἐπί. στασις. σιν. - Στ. δ'. Είρηται πολλάκις ὀστᾶ εἶναι τοῦ ἔσω ἀν θρώπου τὰ εἴτονα τῶν δογμάτων, καὶ αἱ στερρότα ται τῆς ψυχῆς δυνάμεις, ἃ και συμφεύγεται ὑπὸ τῆς τῶν ψυχικῶν παθῶν πυρώσεως. Ξηρανθῆναι δὲ αὐτοῦ τὴν καρδίαν φησίν, οὐδὲν ἱλαρὸν ἐφ᾽ ᾧ ἐστιν ἔχειν θυμηδίαν κεκτημένην. Γέγονα γὰρ ἐν τοῖς προ κειμένοις περιστατικοῖς τοσοῦτον, ὡς μηκέθ' οἷόν τε εἶναι τὸν κατάλληλον καὶ ἁρμόδιον τῇ τιμιωτέρᾳ οὔτ σίᾳ αὐτοῦ ἄρτον τρέφεσθαι. Τούτου γὰρ τοῦ ἄρτου μεταλαμβάνειν ἔστι, μὴ περιελκόμενον μηδὲ θολού μενον τῶν ἐκτός. Στ. ιζ'. Προφητεύειν αὐτὸν οἶμαι ἐν τούτοις τοῦ Θεοῦ Λόγου, αὐτοῦ δὴ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τὴν εἰς ἀνθρώπους Θεοφάνειαν, αἱ τίαν ἐσομένην τῆς ἀνοικοδομῆς τῆς Σιών. Ενθα δὴ γενόμενος, μή μοι τὴν ἐπὶ γῆς πόλιν ὑπολάμβανε, μηδὲ τὴν ἐπίγειον Ἱερουσαλήμ νόμιζε δηλοῦσθαι, ἀλλὰ τοῦ τῆς εὐσεβείας πολιτεύματος τὴν ἀνανέωσιν. DIDYMI ALEXANDRINI. VERS. 3. Non babco mxilii datam legem quam trans- A grediar. Hanc versum usurpare poterunt et Joseph et Susanna et tres pueri in fornace et quicunque iisdem vestigiis institerint. Vers. 4. Scriptum est in Ecclesiaste : ‹ Fecit Deus hominem rectumn . Quod si igitur homo re- ctus exstitit, in principio ad virtutem informatus, omnis malitia et morum pravitas procul ab eo est. Talia profiteri poterit quicunque pristinam rectitu- dinem et cum Deo similitudinem retinuerit. VERS. 8. Mortificatis membris in terra, oppresso et in servitutem redacto corpore. li sunt impetus quibus nos caro ad peccata propellit, qui animas ita afficiant, ut voluptatis amore iniquitatem ope- rari non dubitent. PSALMUS CI. Vans. 1. Quod si quid petieris non habens quod petis, illudque petitione consecuturus, pauper es. Dum Deum oras, bonorum optas particeps fieri, quæ viribus tuis adipisci nequis: quamobrem omnes coram Deo pauperes. Licet igitur magnus fuerit David et rex, pauper erat, eorum egenus quæ Deus largitur itaque cum sciret se Dei auxilio vel magna, vel omni ex parte destitutum, tanta anxietate perturbatus est, ut animo prorsus deficeret. Dein- de deposita omni spe precem suam coram Domino effudit, invocans eum qui ea quæ bona sunt in- vocantibus se tribuit. Qui enim non talia, sed peri- tura petit, non audet coram Domino precem suam ef- fundere, animo malis affectibus dedito.-Orantes Deum tanquam`supplices invocamus, precantes ea petimus quæ vult indigenti suppeditari. Hæc autem sunt res absolute bonæ, quas Deum largiri decet, nobisque petentibus accipere prodest. Jam dictum est de clamore sanctorum Deum laudantium et magna voce celebrantium, illos non ore sed mentis affectu ad Deum clamare. VERS. 4. Sæpius jam notatum est ossa nil aliud esse præter firmissimas interioris hominis doctrinas et validissimas animæ virtutes, quæ cupiditatum incendio confringuntur; aruit autem cor ejus, nil lætum habens quo lætaretur. Tantas enim in cala- mitates delapsus sum, ut jam panem comedere oblitus sim, præstanti ipsius naturæ convenientem et con- gruum. Cujus panis particeps factus est, qui rebus externis non amplius turbatur et circumagitatur. VERS. 17. Quibus verbis, ni fallor, annuntiat Dei Verbi, ipsius Domini et Salvatoris nostri Jesu Chri- sti inter homines commorationem; cujus opera Sion denuo ædificata est. Quod si autem illud con- fitearis, noli putare hic de terrena civitate, aut de terrestri Jerusalem agi; sed renovandain esse di- cit pietatis conversationem.—Cum circa divinam * Eccle. vii, 30. C D

οὖν καὶ αὐτὸ τὸ ἐπιθυμεῖν τῶν ἀγαθῶν, αἰτεῖσθαι Α αὐτὰ τυγχάνειν, διδούς σοι πάντα τὰ ὧν ὀρέγῃ, - • ἐμπιμπλῇ ἐν ἀγαθοῖς τὴν ἐπιθυμίαν σου· › τοῦ γὰρ δικαίου πᾶσα ἐπιθυμία ἀγαθή ἐστιν. ὡς γὰρ τὸ ὄρνεον τοῦτο γηρᾶσαν ἀποτιλλοῦται, ἵνα αὖθις νέα ἕτερα φύσει, οὕτω καὶ ὁ συγγηράσας τῇ κακίᾳ ἀνα- νεωθῇ τῆς ἀρχαιότητος καὶ τῆς νεότητός σου ἐν ἀπο- λήσει γινομένη. Ἐν οἷς ποτε ἐχρῶ ἰσχυροῖς οὖσιν, καὶ νῦν χρωμένη μετέωρος εἰς οὐρανὸν ἀρθεὶς πρὸς πάντας ἅμα σοὶ τὸν Θεὸν ὑπομεμενηκότας· « Οι γὰρ ὑπομένοντες τὸν Κύριον ἀλλάξουσιν ἰσχὺν, πτεροφυεῖς εἰσιν ὡς ἀετοί, δραμοῦνται καὶ οὐ κοπιά ζουσιν. » - Στ. Γ'. Πατὴρ τῶν οἰκτειρμῶν καὶ μόνος ἀγαθὸς ῶν ὁ Κύριος, ἐλεημοσύνας ποιεῖ, πάντας ἐλεῶν, εὐερ γετῶν. Ὅθεν καὶ τοῖς ἀδικουμένοις ὑπὸ διαβόλου και Β τῆς κακίας ποιῶν κρίμα, τὸν ἴδιον Υἱὸν ἔπεμψεν ἐπὶ τὸ ἰάσασθαι καὶ ἐλευθερῶσαι τοὺς καταδυναστευομέ νους ὑπὸ τοῦ Σατανά. Οπως διὰ τοῦ αἵματος τοῦ · Κυρίου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ καθαρισθῶμεν ἀπὸ πάσης ἀδικίας, οὐ μόνον γὰρ (58) καθ' ήν ἡδικούμεθα, ἀλλὰ καὶ ἧς ἐπράττομεν. Ἐντεῦθεν μανθάνομεν κατὰ τὴν Παύλου προτροπήν μᾶλλον ἀδικεῖσθαι ή ἀδικεῖν· τοῖς μὲν γὰρ ἀδικουμένοις ὁ Θεὸς ποιεῖ κρίμα, εὐεργετῶν αὐτοὺς, τοῖς δὲ ἀδικοῦσιν κόλασιν ἐπιφέρων, ὡς μὴ κληρονομεῖν αὐτοὺς θείαν ἐπαγγε λίαν· Αδικοι ο γάρ ο βασιλείαν Θεοῦ οὐ κληρονο μήσουσιν. » Στ. ζ'. Εκ παραλλήλου ἀρεταὶ καλοῦνται. Ὁ γὰρ λέγων, « Τὰς ὁδούς σου, Κύριε, γνώρισόν μοι, ο τὰς ἀρετὰς ἀξιοῖ φανερὰς αὐτῷ γενέσθαι. Στ. η'. Τούτων δὲ, φησίν, αίτια τῶν ἀγαθῶν, τῆς θείας ἀγαθότητος ἄβυσσος, ὁ ἀμέτρητος ἔλεος, τῆς φιλανθρωπίας τὸ πέλαγος. Στ. θ'. Ἔστι πάντα τὰ εἰρημένα ὁ Κύριος, ἐπεί- περ ἀληθινός ἐστιν Θεός. Ἂν δὲ Θεὸς ἀληθινὸς, οὐκ ἐνέξει τῶν εἰρημένων ἀρετῶν, ἀλλὰ πηγή, οὐκ οὐσία αὐτῶν ὑπάρχει· δι' καὶ θαῤῥοῦμεν· ὅτι κἂν ποτε ἁμαρτήσασιν ἡμῖν ὀργισθείη, οὐκ ἐπὶ τὸ συντελέσαι καὶ ἀποτελέσαι τοῦτο ποιεῖ. Τοῦτο γὰρ ἦν τὸ ὁ εἰς τέλος ὀργισθήσεται, » τουτέστι παραμένειν τὸ ὀργί- ζεσθαι ἕως τέλους καὶ φθορᾶς τῶν πρὸς οὓς ἡ ὀργή. Μὴ εἰς τέλος οὖν ὀργιζόμενος, οὐδ᾽ εἰς τὸν αἰῶνα μηνιεῖ. Στ. ιδ'. Εἰ γὰρ καὶ μὴ πᾶσα ἡ κατασκευὴ ἡμῶν ἐκ χοῦ ἐστιν, ἔχομεν γὰρ καὶ νοεράν φύσιν ἑαυτοῖς κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν Θεοῦ τυχοῦσαν, ἀλλά γε ἐν ταῖς πρὸς Θεὸν ἱκεσίαις συλλήπτορα καὶ εὐεργέτην ἔχειν αὐτὸν ἀξιοῦντες, τὸ ὑποδεέστερον καὶ ἀσθενέ στερον τῶν ἐν ἡμῖν προφέροντες, φαμέν Μνήσθητι, Κύριε, ὅτι χοῦς ἐσμεν. ο Διὸ βοήθησον τῇ ἀσθενείᾳ καὶ τῇ εὐτελείᾳ ἡμῶν. Στ. ιε'. Ακολούθως τῷ, ο Μνήσθητι, Κύριε, ὅτι χοῦς ἐσμεν, ο οὐ περὶ τοῦ ἔξω ἀνθρώπου, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἔξω τὰ προκείμενα διαγορεύει. Κατὰ γὰρ τὴν ἔνυλον καὶ μετὰ σαρκὸς ζωὴν, ἡμέρας τινὰς ἔχομεν τὰς συμπληρούσας ἡμῖν τὸν παρεκτείνοντα ν Η EXPOSITIO IN PSALMOS. Cum igitur idem sit, bona desiderare atque illa petere, tribuens tibi quæcunque appetieris, ‹ satiat in bonis desiderium tuum; nam desideria justi semper bona. Quemadmodum aquila veterascens plumis destituitur ut renovetur altera natura; ita qui in malitia consenuit, renovatur, velustatem novitate tua commutans. Quod si enim nunc utaris, quibus olim validis usus es, sublimis ad cœlum extolleris, ad omnes qui tecum una Deum exspectaverunt. Nam qui exspectant Dominum mutabunt fortitudinem, assument alas sicut aquila, current, et non laborabunt *., - VERS. 6. Pater miserationum et solus bonus cum sit Dominus, misericordem se gerit et omnes misericordia fovet. Unde injuriam patientibus dig boli et malitiæ judicium faciens, proprium suum Filium misit, ut sanaret et liberaret quoscunque Sa- tanas servitute premebat. - Ut sanguine Domini Jesu Christi ab omni injustitia mundemur, ab ea quam passi sumus, aut quam ipsi admisimus. Qui- bus discimus, juxta Pauli exhortationem ", inju- riam accipiendam nobis esse potius quam facien- dam; nam injuriam patientibus facit Deus judicium, beneficiis cumulans eos; injuriam autem facientes pœnis affligit, ita ut divinam repromissionem non hæreditent. Non hæreditabunt>enim ‹ regnum Dei injusti. » C D VERS. 7. Viæ hic virtutes designant. Nam qui dicit : c Vias tuas, Domine, notas fac mihi ", postulat, utsibi virtutes innotescant. Vers. 8. Quorum bonorum causa, ait, abyssus divinæ bonitatis, infinita misericordia, benignitatis Oceanus. VERS. 9. Hæc omnia de Domino valent, quando Deus verus est. Deus autem verus cum sit, non illis . virtutibus ornatur, sed funs, non substantia earum est; quamobrem et nos fiduciam habemus. Nam etiamsi in peccantes nos iratus fuerit, non ad per- dendos delendosque nos illud facit. Hoc enim si- gnificaret illud c in finem irascetur, manebit scili- cet ira usque ad finem et ruinam eorum in quos irascitur. Dum autem non in finem irascitur, ne- que in æternum indignabitur. Værs. 14. Licet non unice ex pulvere constemus, naturam ratione præditam adepti et ad imaginem similitudinemque Dei factam, in orationibus tamen ad Deum, auxilium beneficiaque ejus implorantes, nosmetipsos quam infirmissimos quamque imbecil- limos præbemus, dicentes : « Memnento, Domine, quod pulvis sumus. » Quapropter auxiliare indir mitati et vilitati nostræ. VERS. 15. Sicut verba Illa, e Memento, Domine, quod pulvis sumus, ita et quæ hic occurrunt, non ad interiorem hominem, sed ad exteriorem pertinent. Nam juxta vitam humilem carnis dies habemus cum arescenti feno conferendas, eas sci- Isa. XL, 31. " Cor. vi, 7, 8. Psal. xxiv, 4. (38) Nota particulam γάρ in sensu conjunctionis Latina scilicet. EDIT.

Ἐγὼ μὲν εὐφρανθήσομαι ἐπὶ τῷ Κυρίῳ, ο εξ γε νῦν κατὰ τὸν ἐνεστῶτα καιρὸν ἡδυνθείη αὐτῷ ἡ διαλογή μου. σβέννυτε, αι Στ. δ. Ωσπερ κατὰ τὴν ἱστορίαν διηνεκώς Σα μουὴλ ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ μαρτυρίου λειτουργῶν ἑώρα τὸ τοῦ Θεοῦ πρόσωπον, οὕτως οἱ συνεχῶς καὶ ἀδια- στάτως ἐξετάσει δογμάτων τῆς ἀληθείας καὶ πράξει τῶν ἀρετῶν ἐπιδεδωκότες σφᾶς, διὰ παντὸς ζητοῦσι τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ, ἰδεῖν αὐτὸ νῷ καθαρῷ βου λόμενοι. Πρόσωπον δὲ Θεοῦ ὁ χαρακτήρ τῆς ὑπο στάσεως ἐστι, τυγχάνων εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀορά του. Δι' καὶ ὁ ὁρῶν αὐτὸν, εὐθὺς ὁρᾷ τὸν Πατέρα. Στ. ε'. Ἐπειδὴ γὰρ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ γεγενη- μένων ποιεῖται διήγησιν, προδιδάσκει τῆς Αἰγυ πτίων τιμωρίας τὸ δίκαιον. Στόμα δὲ αὐτοῦ, τὸν Λόγον αὐτοῦ νοήσεις, ὃς καὶ νομοθέτου καὶ ἀκρι σους παιδευτοῦ δίκην κεκριμένα παιδεύματα καὶ παραγγέλματα ὑμῖν δέδωκεν. Στ. η'. Ὁ τῶν χιλίων γενεῶν ἀριθμὸς οὐ κατὰ πλῆθος εἴρηται, ἀλλὰ διὰ τὴν πρὸς μονάδα οἰκείω σιν. Ωσπερ καὶ ἐν τῷ· « Χιλιάδες εὐθηνούντων καὶ ἔτι· ο 'Αγαθόν μοι ο νόμος τοῦ στόματός σου ὑπὲρ χιλιάδας χρυσίου καὶ ἀργυρίου. » Στ. ιβ'. Τὸ βραχεῖς ἀντὶ < ὀλίγων » εἶπεν· τὸ γὰρ • βραχύ ο ἐπὶ μεγέθους κεῖται· τὸ δὲ < ὀλίγους, ἐπὶ ἀριθμητῶν τάττεται. Στ. ιη'. Τοὺς πόδας αὐτοῦ μόνους εταπείνωσεν ἐν πέδαις, τῆς ψυχῆς αὐτοῦ οὐ συνδεθείσης, καὶ ἔξω τοῦ σιδήρου γεγενημένης. Ὅσοι γὰρ δεσμοῖς περι βαλλόμενοι, ἀγεννῶς τὴν περίστασιν φέρουσιν, καμ φθεῖσαν ὑπὸ τοῦ σιδήρου τὴν ψυχὴν ἔχουσι. Τοῦτο δὲ ὑπέμεινεν οὐκ εἰς ἅπαντα· περιορίζει γὰρ τῆς περιστάσεως τὸ τέλος, εἰπὼν αὐτὴν κεκρατηκέναι, μέχρις οὗ διῆλθεν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, καθ᾿ ὃν ἐκ τοῦ δεσμωτηρίου μετασταλείς, κηδεμών και τροφεύς πάντων κεχειροτόνητο. Στ. ιθ'. Ἐπὶ τῷ ζέειν τῷ πνεύματι καὶ ἐξημμέν νον αὐτῷ (61) ἔχειν τῷ θείῳ φωτί· καθ' καὶ τηρεῖν δυνατὸν παραίνεσιν λέγουσαν, « Τὸ πνεῦμα μὴ σβέννυται. Στ. κ'. Καὶ αὐτὸς δὲ Ἰωσὴφ οἶδεν τοῦτο τὸ δόγμα. Διὸ πρὸς τοὺς αἰτίους ἔφη· Οὐχ ὑμεῖς ἀπεστάλκατέ με ὧδε· « Ὑμεῖς μὲν γὰρ εἰς κακὸν ἐβουλεύσασθε, ὁ δὲ θεὸς εἰς ἀγαθόν. » Στ. κβ'. Ἐπεὶ μὴ πάντες οἷοί τε εἰσὶν ἐξ ἑαυτῶν ἀναχωρεῖν τῶν βλαβερῶν, τοῖς οὕτως ἀσθενοῦσιν ἀποστελεῖ Θεὸς τοὺς δυναμένους ὁδηγοὺς καὶ ἡγε μόνας τῆς ὁδοῦ τῆς ἐπὶ τὰ ἀγαθὰ φερούσης· εἰσὶ δὲ οὗτοι ὁ Θεοῦ νόμος, Μωϋσῆς, καὶ ὁ ἀρχιερατικής λόγος, οὗ σύμβολον 'Ααρών. Στ. κς'. Τούτων παρών λόγος ὡς ἐν ὑμνολογίᾳ μνημονεύει, διδάξαι βουλόμενος ὡς τοῦ λαοῦ κηδό μενος ὁ Θεὸς, τοὺς ἀδικήσαντας αὐτὸν Αἰγυπτίους μετῄει καὶ ἐκόλαζεν, οὐ διά τι τῶν μεγάλων ἐπι· mino, DIDYMI ALEXANDRINI dummodo nunc hoc tempore eloquium A. meum ei jucundum sit. PSALMUS CIV. VERS. 4. Quemadmodum, testante historia, Sa- muel continuo in tabernaculo testimonii ministrans faciem Domini vidit, ita, qui se indesinenter et sine ulla intermissione veræ doctrinæ meditationi et virtutum operibus tradunt, semper faciem Dei quærunt, illum pura mente conspicere optantes. Facies autem Dei, character hypostaseos est, imago Dei invisibilis. Quapropter, qui videt Filium, Pa- trem quoque videt. Vers. 5. Prodigia narraturus, quæ in Ægypto B facta sunt, memorat primum quam justæ fuerint Egyptiorum penæ. Os ejus, Verbum ejus cogita, qui legislatoris et accurati præceptoris instar justissimas vobis leges et doctrinas tradidit. VERS. 8. Numerus millium generationum adbi- betur non ad declaran lam multitudinem, sed quia uni Deo convenientior. Ita et in illo: Millia læ- Lantium es » et rursus : « Bona mihi lex oris tui, super millia auri et argenti ". VERS. 12. Breves pror paucis dicuntur; nam bre vitas ad longitudinem, paucitas ad numerum refe- renda. VERS. 18. Pedes tantum ejus in compedibus hu- miliavit, anima autem non fuit simul vincta, et ferrum effugit. Quicunque enim vinculis obruti, necessitatem hanc ignave ferunt, animam habent ferro inflexam. Hæc autem non usque pertulit : nam ipse definit finem captivitatis, dicens eam durasse, donec veniret Verbum Dei, quo e vinculis liberatus, curator et nutritor omnium factus est. VERS. 19. Ut ferveret spiritu, et ipsi divino lumini adhæreret; cujus enim opera poteris illam exhor- tationem perficere : Spiritum nolite exstinguere"., < VERS. 20. Nec ipsum Josephum fugit hæc do- ctrina. Nam dicit fratribus suis: Non vos me huc misistis. ‹ Vos cogitastis contra me in malum; Deus autem in bonum ".) VERS. 22. Cum non omnes viribus suis e malis evadere possint, hominibus ad eam infirmitatem delapsis mittit Deus duces quibus ad bona iter facientes dirigantur. Quales autem sunt lex Dei, Moyses, et pontificum traditio, cujus symbolum Aaron. VERS. 26. Quorum memoriam commendat bic sermo ut in hymni decantatione, docens Deum populi sui memorem, Ægyptios hostes ejus poenis et suppliciis affecisse. Ad hoc autem perficiendum C D ** Ps. Lxvii, 18. Ps. cxvi, 72. I Thess. v, Infra corrigendum mutatioque e in sive scribarum errori sive Alexandrinorum dialecto tribuenda. Edit. (64) Legendum αυτό et ad πνεῦμα referendum. 19. ** Gen. L, 20.

τὰς θείας οἰκονομίας παντός, ἀλλὰ τοῦ σοφίᾳ θείᾳ καὶ συνέσει χρωμένου καὶ βοῶντος πρὸς τὸν Δεσπό την • Αποκάλυψον τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ κατα- νοήσω τὰ θαυμάσια τοῦ νόμου σου. Στ. β'. « Δόξα αὐτοῦ, ἡ πρακτικὴ καὶ θεωρητική ἕξις καθ᾽ ἣν διάκειται πρὸς ἠθικὴν καὶ διανοητικήν ἀρετήν. Στ. δ'. Οἷς ἀνέτειλε τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, πρὸς Κύ ριον ὀρθρίσαντες ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημόνως περι πατοῦντες, πλήττοντες τὸ ψαλτήριον καὶ κρούοντες τὴν κιθάραν μελῳδοῦσι τῷ πανσόφῳ Θεῷ, εὐρύθμως καὶ ἐναρμονίως τοὺς ὕμνους ἀναπέμποντες. - Στ. ς'. Ἀπὸ τῆς πρώτης λέξεως, ἕως τοῦ «ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν ἡ δόξα σου, » ὁ αὐτός ἐστιν τῷ νς'. Β ᾿Απὸ δὲ τοῦ ἑξῆς στίχου μέχρι τελευτῆς, τῷ νθ'· ὅθεν ἕκαστα τῶν προκειμένων ἐκεῖ εἰρηκότες, νῦν ἐπιτεμνώμεθα. Ὑψουμένου τοῦ Θεοῦ ἐν τοῖς τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου φοροῦσι, καὶ διὰ τοῦτο οὐρα νοῖς καλουμένοις. Η δόξα αὐτοῦ ἐπὶ πᾶσαν ἐκτείνεται τὴν γῆν τὴν δυναμένην καρποφορεῖν εἰς ρ' καὶ ξ καὶ λ'. "Η ὑψουμένου τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τὰς θεωρητικάς τοῦ κόσμου φύσεις προσαγορευομένας οὐρανοὺς, ἡ δόξα αὐτοῦ ἐπὶ τὰς πρακτικὰς, γῆν ὀνομαζομένας, τυγχάνει. Στ. ζ'. Οὐκ ἄλλως οἱ ἄξιοι τοῦ ὑπὸ σοῦ ἀγαπᾶσθαι ῥυσθεῖεν ἀπὸ τῶν κατεχόντων πολεμίων, ἢ καὶ τῶν περιστάντων αὐτοὺς, ἢ σοῦ σώσαντος τῇ δεξιᾷ σου, καὶ ἐπακούσαντος ἐμοῦ τοῦ ὑπὲρ αὐτῶν πρεσβευομέ- μου. Δεξιὰν καλεῖ τὴν ἀγαθὴν ἐνέργειαν. - Στ. η'. Ωμίασις ἑρμηνεύεται Σίκιμα, έργου σύμβολον οὖσα. Υψωθεὶς οὖν ὁ Κύριος ἐπὶ τὸν σταυρὸν, ἀναβεβηκώς διεμέρισε τῶν ἀνθρώπων τὰ ἔργα, ὡς τὰ μὲν δικαιῶσαι, τὰ δὲ ἀποδοκιμάσαι· κρι- τῆς γὰρ δίκαιός ἐστιν. - Στ. θ'. Γαλαάδ μετοικισμός, Μανασσῆς δὲ (87), Εφραίμ καρποφορία ἑρμηνεύονται. Ἐρεῖ οὖν ὁ Σωτήρ' ο Εμός ἐστι Γαλαάδ καὶ ἐμός ἐστι Μανασ σῆς, » ἀπὸ τῆς κακίας ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν, ἡ γῆς εἰς οὐρανὸν μετοικιζόμε νος· ἐμὸς δ' ἐστὶ καὶ ὁ λήθην τῶν κακῶν πᾶσαν ὑπερβὰς, καὶ ἀπὸ ταύτης γεγενημένος. Ὁ γὰρ μετὰ λήθην εἰς μνήμην ἐρχόμενος, Μανασσῆς ἐστι, τουτο ἐστιν ἀπὸ λήθης ἀφεὶς καὶ καταλιπών την λήθην, καθ' ἣν ἐπιλέληστο Θεοῦ τῶν ἀγαθῶν. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ πολλὴ καρποφορία τῶν πεπιστευκότων ἐθνῶν, σκέπη καὶ ἀντίληψις τοῦ Σωτῆρος γέγονεν. Ὡς γὰρ Παῦλος τοῖς πρὸς αὐτοῦ ὠφεληθείσιν γράφει, ὡσεὶ αὐτοῦ « χαρὰ καὶ στέφανος, » οὕτω καὶ ὁ Σωτὴρ ἀντίληψιν ἔχει στέφανον αὐτοῦ πλεκομένους τους δια καιοσύνην καὶ ἀλήθειαν καρποφοροῦντας. - Και Ἰούδας δὲ ὁ βασιλεὺς αὐτοῦ ἐστιν, οὐ τῷ βασιλεύειν αὐτοῦ, ἀλλὰ τῷ βασιλέα ὄντα προσοικειώσασθαι αὐτῷ· τοιοῦτος δὲ ὁ Δαυΐδ, ἢ τάχα πᾶς ὁ ἐξομολογούμενος, ἐφ᾽ οἷς κατώρθωσεν. Ἰούδας ἐστὶν ἐξομολόγησις ἑρμηνευόμενος. η EXPOSITIO IN PSALMOS A custodire, sed illi tantum qui divina sapientia et in- telligentia utitur, et ad Dominum clamat : ‹ Aperi oculos meos et meditabor mirabilia de lege tua “. . PSALMUS CVIL. Vers. 2. Gloria ejus, › nil aliud præter mentis dispositionem ad virtutem animo agnoscendam et opere perficiendam. VERS. 4. Quibus illuxit lux vera. Ad Dominum diluculo exorti, velut in die decenter ambulantes, psalterium percutientes et citharam pulsantes Deo perfecta sapientia instructo canunt, cunique hymnis numerosis ac concinnis celebrant. VERS. 6. Hic versus a prima voce usque ad illa, • super omnem terram gloria tua,, occurrit in psalmo LVI. Reliqua hujus psalmi usque ad finem in psalmo Lix reperiuntur: breviter igitur quæ ibi dicta fuere hic repetenda. · Exaltatur Deus in iis, quæ imaginem cœlestis referunt, ideoque cœli vo- cantur. Gloria ejus super omnem terram extenditur quæ centum, sexaginta et triginta fructus ferre poterit 68.89. Exaltatur etiam Deus super naturas hic ad contemplandam veritatem aptas, quæ cœli di- cuntur: gloria autem ejus super eas quæ ad per- ficiendam virtutem natæ, atque hic terra appellantur. VERS. 7. Non enim aliter liberarentur ab inimicis opprimentibus aut insequentibus eos qui studio tuo digni sunt, nisi te salvante eos dextera tua, et exau- diente me pro illis deprecantem. Dexteram vocat C bonam operationem. D - rei sym- VERS. 8. Sicima humerus interpretatur, bolum. Exaltatus igitur Dominus super crucem, exinde hominum opera divisit, ita ut alii justifica- rentur, alii vero damnarentur; nam justus judex. VERS, 9. Galaad translatio, Manasses oblivio, Ephraim fertilitas interpretautur. Ait igitur Salva. tor : « Meus est Galaad, et meus est Manasses : ab errore ad veritatem, a malo ad virtutem, aut a terra in cœlum translatus; meus est etiam qui malorum omnium immemor factus, jam ipsam oblivionem deposuit. Nam qui, oblivione deposita, denuo meminit, Manasses est, hoc est oblivionein abjicit et renuit qua Dei bonorum immemor fuerat. Fructus multos ferendo fideles gentes, velamen et susceptio Salvatoris factæ sunt. Nam quemadmo- dum Paulus ad eos quos beneficiis foverat, • Vos estis gaudium et corona mea, › scribit, ita Salvator susceptionem habet coronam suam, justitiam in- texentes, et veritatem proferentes. - Judas quidem rex ejus, non quod ipsi imperet, sed quod iste rex cum ipso intime conjungatur : qualis David, et forsan quicunque Domini miracula confessus fuerit, Judas confessio interpretatur. - • Pial. cxviii, 18. 08.88 Matth. XIII, 8. ** Philipp. 1v, 1. (87) Vos hic quædam certe omissa est. Legendum Μανασσῆς δὲ λήθη, Εφραίμ, etc. Επιτ.

Α τοπικῶς, ἢ εἶχεν οὐ ταῦτα λέγων· Καὶ ἐν τόπῳ τὸ η δεξιὸν ἐζητοῦμεν. Δεξιοὶ τοιγαροῦν τοῦ Θεοῦ οἱ μετ ἔχοντες αὐτοῦ, καθ᾽ ὁ Θεὸς καὶ ἅγιος καὶ ἀγαθός ἐστιν, δν οὐκ ἄλλως ἡγήσεται ἢ ὁ ἅμα τῷ Πατρὶ βα σιλεύων· τὸ γὰρ, « Κάθου ἐκ δεξιῶν, ο συμβασίλευ σιν τοῦ Υἱοῦ δηλοῖ πρὸς τὸν Πατέρα. Στ. γ'. Τὸ τῆς ἀρχῆς ὄνομα βασιλείαν ἐνταῦθα σημαίνει οὖσαν μετὰ τοῦ Σωτῆρος « ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, ν ἢ μετὰ ἀνάστασιν, ἣν ἀνέστη ἐκ νεκρῶν· εἰ γὰρ ἐσταυρώθη ἐξ ἀσθενείας, ἀλλὰ ζῇ ἐκ δυνάμεως Θεοῦ. "Η σημαίνων τὴν προσοῦσαν αὐτῷ σύμφυτον ἀρχὴν, καθ᾽ ἣν κρατεῖ καὶ δυναστεύει. Καθ᾽ ἂς ἕξουσιν ὑπὸ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς φωτιζόμε νοι καὶ λαμπρυνόμενοι. Ὥστε ἂν εἰπεῖν : « Εστω ἡ λαμπρότης Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ἐφ' ἡμᾶς. » - Πάν τες οἱ ἐκκλησιαστικοὶ οὐ νῦν πρότερον, ἀλλὰ καὶ ἀεὶ, πρὸς τοῦ Πατρὸς τὴν προκειμένην λέγουσιν φωνὴν εἰρῆσθαι συναπτομένην τῇ ἀρχῇ τοῦ ψαλμοῦ, οὕτως· • Εἶπεν Κύριος τῷ Κυρίῳ μου, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου υποπόδιον τῶν ποδῶν σου· ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε. » Τῶν ἄλλων οἶμαι στιχίων διὰ μέσου ειρημένων. Καὶ ἔοικέ γε καὶ ὁ ᾿Απόστολος ταύτῃ τῇ διανοία ἠκολουθηκώς εἰρηκέναι· ι Τίνι γὰρ τῶν ἀγγέλων εἴρηκε ποτέ, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου; › Μονονουχί λέγων, Οὐδενὶ τῶν γεννητῶν, ἀλλὰ τῷ μονογενεῖ Υἱῷ ἑαυτοῦ μόνῳ εἶπεν, « Κάθου ἐκ δεξιῶν μου. » Ἐπεὶ καὶ μόνος αὐτὸς Μονογενής ἐστιν, ὧν ἐν κόλποις τοῦ Πατρός.. - - Γνησίας γονῆς ὅταν λόγον ποιώμεθα, γαστέρα ὀνομάζομεν, ἐπεὶ γάρ εἰσι κυρίως τινῶν υἱοὶ, ἄλλοι δὲ εἰσποιητοὶ καὶ θετοί· ὅταν μὴ τοὺς θετούς, ἀλλὰ τοὺς κυρίους σημαίνομεν, λέγομεν γεννήματα γα στρὸς αὐτοὺς τῶν τεκόντων. Καὶ Θεὸς οὖν γνήσιον Υἱὸν καὶ ἐξ ἑαυτοῦ τὸν Μονογενῆ παραστῆσαι θέσ λων, γαστρός μνημονεύει. — Καὶ μετ' ὀλίγα· Αλλ' οὐκ ἀγνοοῦντι τῷ Υἱῷ τοῦθ᾽ ὁ Πατήρ λέγει, ἀλλ᾽ ἵν' ἡμεῖς γνῶμεν τὴν οἰκειότητα τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱόν, καὶ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα, ἀνεγράφη ταῦτα. — Καὶ μετ' ὀλίγα· Εωσφόρου δὲ φωτὸς οὐκ αἰσθη τοῦ μόνου, ἀλλὰ καὶ νοητοῦ. Εἰ δὲ καὶ τῶν νοητῶν, πρόδηλον ὅτι καὶ πάσης κτίσεως, κατὰ τὸ εἰρημένον· • Καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων. ο -- Στ. δ'. Ωσπερ ἡμῖν ὁ Σωτὴρ ὅρκον ὁρίζει εἶναι τὸ • Ναὶ ναί, » καὶ τὸ « Οὐ οὔ·, οὕτω, μᾶλλον δὲ πολ- λῷ πλέον, Θεὸς ἀληθεύων ὀμνύναι λέγεται, οὐκ ἀπὸ ομοτική ή κατομτικῷ χρησάμενος. « Ωμοσε ο τοί νυν ο Κύριος, καὶ οὐ μεταμεληθήσεται· ἡ ἐπείπερ ἀμεταμέλητα τὰ χαρίσματα, καὶ ἡ κλῆσις δὲ με γίστη εἰς ἱερωσύνην ἡ τοῦ Σωτῆρος. Καὶ ἀμε ταμέλητον χάρισμα, ἡ ἱερωσύνη οὐ ι κατὰ τὴν τάξιν, Ααρών, ἀλλὰ ι τοῦ Μελχισεδὲκ » εἰς τὸν αἰῶνα. Στ. ε'. Τοῦ Πατρὸς εἰπόντος, « Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, » τῷ Υἱῷ νῦν λέγεται, « Κύριος ἐκ δεξιῶν σου, » ώς φανεροῦσθαι μὴ τοπικῶς ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱόν· ἰδοὺ γὰρ ἅμα καὶ αὐτὸς ἐκ DIDYMI ALEXANDRINI pus sit, alioquin non diceret : Et in loco dexteram quærebamus. Dextræ igitur Dei, qui divinæ sancti- tatis et bonitatis participes facti sunt; quibus nou aliter imperat quam cum Patre`una regnando. Nam illud, « Sede a dextris, o indicat Filium cum Palre simul regnare. - VERS. 3. Vox principium hic regnum significat quo Salvator in die virtutis suæ › potitus est, aut post resurrectionem, cum ex mortuis resurre- xisset; nam si ex infrnitate crucifixus est, ex viro tute Dei vivit 88. Aut indicat imperium ipsi natura competere quo regnat et dominatur. (In splen- doribus) quibus eos lux vera illuminat et illustrat. Unde etiam dictum est : « Sit splendor Domini Dei nostri super uos 88. . -Omnes ecclesiastici, non ho- die primum sed semper etiam, existimaverunt verba B ista a Patre fuisse prolata, et cum psalmi exordio ita esse conjungenda : • Dixit Dominus Domino meo Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum; ex utero enim ante luciferum genui te. Quibus puto cæteros versus fuisse interpositos. Nec videtur Apostolus ab hac opinione abhorrere dicendo : • Ad quem autem an- gelorum dixit aliquando: Sede a dextris meis? › Hoc idem sonat ac si diceret : Nulli creaturæ, sed unigenito Filio tantum ait : « Sede a dextris meis. Cum ipse solus Unigenitus sit, ‹ in sinu Patris ª. - Quando de legitima prole agitur, uterum memo- ramus; nam alii proprie filii sunt, alii ficte per adoptionem : quotiescunque non adoptivos, sed veros indicamus, dicimus eos parentum genimina uteri. Deus igitur proprium et unigenitum Filium suum commendans, uterum memorat.—Et paulo post : Non ignaro dicit hæc Pater Filio, sed ut ipsi sciremus qua societate Pater cum Filio et Filius cum Patre conjunguntur, scripta sunt hæc.—Et paulo post : Lu- cifer non sensibilis tantum, sed et spiritualis lux. Quod si autem ante spiritualia, manifestum est etiain eum ante creaturam genitum fuisse, juxta illud : « Ipse est ante omnes . C D VERS. 4. Quemadmodum Deus dicit nos jurare di- cendo : ‹ Est, est,» aut, ‹ Non, non”, › ita multo magis jurare videtur vera asserendo, licet nullam impre- cationem nullumque jusjurandum adhibuerit. ‹ Ju- ravit › igitur ‹ Dominus et non pœnitebit eum, » quia eum nunquam pœnitebit nec donorum suorum, nec vocationis omnium maximæ, qua Salvator ad sa- cerdotium vocatus est. Profecto manebit in æter- num donum ejus, et sacerdotium ‹ juxta ordinem › non Aaronis, sed « Melchisedech, in sæcula. VERS. 5. Cum prius Pater dixisset, ‹ Sede a dex- tris meis, dicitur nunc Filio: ‹ Dominus a dextris tuis, › ut appareat Filium non ratione loci a dextris esse Patris alioquin simul foret Pater a dextris Col. 1, 17. * Matth. v, 37. 8. 1 Cor. XII 4, 88* Ps. Lxxxix, 17. "Joan. 1, 18.

θεοφιλῶν ἀνδρῶν καὶ προφητῶν οὐκ ἐφάνη δυνατὸν ἐν τῇ γῇ τὸ σπέρμα. Οὐ γὰρ τις δύναται δεῖξαι, φέρε τοῦ Μελχισεδέκ, ἢ τοῦ Ἰησοῦ τοῦ Ναυί, ἢ τοῦ Ἠλία, ἢ τοῦ Ἱερεμία, ἢ τῶν λοιπῶν προφητῶν σπέρμα, τουτέστιν υἱοὺς, καὶ διαδοχὰς υἱῶν, καὶ σπέρμα δυνατὸν ἐν τῇ γῇ γεγενημένον. Κατὰ δὲ διά νοιαν νοήσεις τοῦ λόγου τὸ ἀποτέλεσμα· ἐπιστήσας ἑκάστῳ τῶν ἀποστόλων, ὧν τὸ λογικὸν σπέρμα ὅσης μετέσχε δυνάμεως, καταβληθὲν ὥσπερ εἰς χώρας εὐο γείους καὶ καρποφόρους τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχάς. Οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, οἷον Παῦλος ὁ ἀπόστολος, ἀπὸ Ιε- ρουσαλήμ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ συστησάμενος τῷ Θεῷ μυριάνδρους Ἐκκλησίας, δυνατὸν ἐν τῇ γῇ ἐκτήσατο σπέρμα. Ομοίως καὶ τῶν λοιπῶν μαθη- τῶν ἕκαστος. Καὶ μετ' ὀλίγα· Τοῦτο δὲ τὸ σπέρμα τῶν ἁγίων, σὺν αὐτοῖς τοῖς τὰ τοιαῦτα κατασπείρουσιν, εὐλογεῖται, οὐκ ἐν τῇ τυχούσῃ γενεᾷ, ἀλλ' ἐν τῇ τῶν εὐθέων. - - - Στ. γ'. Τοῦτο νοήσεις ἀκούσας Παύλου λέγοντος· Β Ως πτωχοί, πολλοὺς δὲ πλουτίζοντες, καὶ ὡς μηδὲν • ἔχοντες, καὶ πάντα κατέχοντες. » Τίς δ' ἂν γένοιτο πλουσιώτερος τοῦ κληρονόμου Θεοῦ, συγκληρονόμου δὲ Χριστοῦ ἀποφανθέντος; — Ὁ τοὺς Ἰησοῦ λόγους, οὓς ἤκουσεν, [εἰς] ἔργα μεταβαλὼν οἰκοδομεῖ ἐπὶ τὴν πέτραν τὴν ἑαυτοῦ οἰκίαν, ἐπὶ τὸν ἀῤῥαγῇ τοῦ Θεοῦ λόγον, τὰς κρηπίδας τοῦ θεωρητικοῦ καὶ πρα κτικοῦ βίου ἑαυτοῦ μεταβαλλόμενος. Ταύτην οὖν ἣν ᾠκοδόμησεν οἰκίαν ἕκαστος τῶν φοβουμένων τὸν Κύ ριον, ἐπὶ τὸ ἐν ταῖς ἐντολαῖς τοῦ Κυρίου τεθεληκέναι, τουτέστι τοῖς Ἰησοῦ λόγοις σφόδρα τεθεληκέναι, πλη- ροζ δόξης νοημάτων τῆς ἀληθείας, καὶ πλούτου συγ κειμένου ἐκ παντός λόγου καὶ πάσης γνώσεως καὶ ἔργων ἀγαθῶν. Νοήσεις δὲ καὶ τοῦτο, ἐπιστήσας ὅτι • Εξ έργων νόμου οὐ δικαιωθήσεται πᾶσα σὰρξ & ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, » κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, ἀλλ' Ό ποιήσας αὐτὰ ζήσεται ἐν αὐτοῖς· ἐκ δὲ ἀκοῆς πίσ στεως. • Πρῶτος μὲν < ἐπίστευσε τῷ Θεῷ Ἀβραὰμ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην. » Επειτα δὲ καὶ οἱ ὁμοίως αὐτῷ τὸ τοῦ Χριστοῦ Εὐαγγέλιον διὰ πί- στεως κατορθοῦντες. - Στ. θ'. Κέρας τὸν Θεόν φησιν. Πάντες γὰρ οἱ δί- καιοι τούτῳ θαῤῥοῦντές φασιν· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. » Καὶ ὁ μακαριζόμενος τοίνυν τοὺς ἐχθροὺς ἑαυτοῦ ἐν Κυρίῳ κερατίσας, τὸ κέρας ᾧ αὐτοὺς καθεῖλεν ἐν δόξῃ ὑψούμενον ἔχει. Στ. ι'. Ἐν τῷ μετὰ ταῦτα βίῳ τυγχανόντων τῶν ἐπαγγελιῶν τῶν εὖ βεβιωκότων, τῶν ἁμαρτωλῶν ἕκαστος περιτυχὼν κολάσει ὄψεται ὃν ἐπόρθησε δί καιον, καὶ ὀργισθήσεται, καθ᾿ ἑαυτοῦ ἐν μεταμελείᾳ σφοδροτάτη γινόμενος. Ὅτε καὶ βρύξει τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ, καὶ καταταχήσεται ἀποβαλὼν τὸν ὄγκον καὶ τὸ οίδημα τῆς ὑλικῆς καὶ σαρκικῆς ἕξεώς τε καὶ προαι- ρέσεως, τῆς τῶν ἁμαρτωλῶν ἐπιθυμίας ἀπολλυμέ νης. Στ. α'. Απολύτως εἰρημένον τὸ παῖδες, οὐκ ἐπισ τρέπει νομίσαι ἀντὶ δούλων εἰρῆσθαι τοὺς παῖδας· ἁπλῶς γὰρ καὶ χωρὶς προσθήκης οἱ νέοι παίδες και λοῦνται· οἱ δὲ δοῦλοι, παϊδές τινων. ὡς γὰρ δοῦλος, - . . EXPOSITIO IN PSALMOS. in terra apparuit. Quis enim Melchisedech, aut Jesu Nave, aut Eliæ, aut Jeremiæ, aut cæterorum pro- phetarum semen indicare poterit, hoc est filios et filiorum prolem, et hoc quidem semeni in terra po- tens factum? Verba ista spiritualiter intelligenda; ita apostolus quisque semen suum pro viribus suis in solo fertili et fructifero, animis videlicet homi- num, seminavit. Nec verbis exprimere possis, quam potens in terra semen Paulo fuerit a Jerusalem us- que ad Illyriam innumeras Ecclesias Deo condenti. Eadem de cæteris quoque discipulis valent. - Et paulo post : Quod semen sanctorum, cum ipsis se- minantibus illud benedicetur, non in qualibet ge- neratione, sed in generatione reclorum. A ac propheta, quorum semen nulla ratione potens VERS. 3. Hæc interpretaberis, dicente Paulo: • Sicut egentes, multos autem locupletnutes; tan- quam nihil habentes, et omnia possidentes '. . Quis enim fuerit ditior quam qui Dei hæres, et Christi cohæres factus est? - Qui sermones Jesu, quos audivit, opere perficit, ædificat domum suam supra petram, supra inconcussuni Dei verbum, vita et mente prorsus mutatis. Domum igitur hanc quam aedificat quicunque Dominum tinuerit, in mandatis Domini, in sermonibus videlicet Jesu, nimis cu- piendo, replet gloria veræ disciplinæ, et divitiis quæ ex omni sermone, et ex omni scientia. et ex bonis operibus. Hoc etiam interpretaberis ita : Recordare quia ex operibus legis non justificabi- tur omnis caro coram Deo, testante Apostolos, sed, Qui facit ea vivet in eis. Ex fidei autem auditu justificatur, nam : Primus credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam‘; › et deinde ii qui pariter Christi Evangelium fide adepti sunt. C D PSALMUS VERS. 9. Cornu vocat Deum. Nam omnes justi Deo confidentes dicunt: In te inimicos nostros cornu dejiciemus. Cum igitur beatus inimicos suos in Domino cornu superaverit, in gloria exal- tetur cornu, quo eos vicit, necesse est. ' VERS. 10. In ventura post hac vita dum pro- missa justi consequentur, poenis afflicti peccatores videbunt quem lacessiverunt justum, et irascentur, vehementissima penitentia commoti. Tunc etiam frement dentibus et tabescent, a tumore et pondere carnalis humilisque vitæ et mentis nudati, per- eunte peccatorum desiderio. CXII. VERS. 1. Non servos designari voce pueri, na- nifestum ex eo quod absolute occurrat; nam ab- solute et simpliciter vocantur pueri qui natu mino- res; servi autem pueri hujus vel illius dicuntur. * Cor. vi, 10. • Rom. ur, 20. * Gen. xv, 6; Rom. iv, 3. PATROL. GR. XXXIX.

Α προσεθέμην. εἰρῆσθαι, τῆς μὲν ὠδινώσης ἐπὶ τῷ νεκρῶσαι δι' τοῖς κινδύνοις ἤδη όμόσε χωρήσασαν. - -- -- Τὰ ἐν λογισμοῖς πταιόμενα ὠδῖνες θανάτου εἰσίν. » • Κίνδυνοι » δὲ ι ᾅδου » τὰ πρακτικὰ τῶν ἁμαρτημάτων εἶναι δύνανται. Οὐκ ἀπογνωστέον δὲ καὶ περὶ πονηρῶν δυνάμεων ταῦτ' ἁμαρτίας τὴν ψυχὴν, τῆς δὲ ὑποδεχομένης εἰς τὴν Ο μα τῶν. Στ. δ'. Θαρσῶν, ὅτι δυναμούμενος ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ ὀνόματος, ὑποστήσομαι πάντα τὰ προειρημένα. Θλίψιν καὶ ὀδύνην άσπερ ἑκὼν ἐμαυτῷ προσεξεύρον. Ἐν μὲν γὰρ τοῖς κατόπιν • Κίνδυνοι ᾅδου εὑροσάν με·, ἐνταῦθα δὲ ο Θλίψιν καὶ ὀδύνην εὗρον. » Επειδή γὰρ ἐκεῖ ἀνενδότως ἔχων εὑρέθην πρὸς τὰ παρὰ τοῦ πειράζοντος ἐπαχθέντα, ἵνα δείξω τὴν περιουσίαν τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης, προσέθηκα θλίψεις ἐπὶ τῇ θλίψει, και οδύνην ἐπὶ τῇ ὀδύνῃ, οὐ τῇ ἐμαυτοῦ δυνάμει τῶν ἀλγεινῶν κατεπανιστάμενος, ἀλλὰ διότι τὸ ὄνομα Κυ- ρίου ἐπεκαλεσάμην. - Στ. ε'. Πανταχοῦ συνάπτει ἡ Γραφὴ τοῖς οίκτειρ μοῖς τοῦ Θεοῦ τὴν δικαιοσύνην, διδάσκουσα ἡμᾶς ὅτι οὔτε ὁ ἔλεος τοῦ Θεοῦ ἄκριτος, οὔτε ἡ κρίσις ἀν ελεήμων. Ελεος ἐστὶ πάθος ἐπὶ τοὺς παρ' ἀξίαν τεταπεινωμένους, παρὰ τῶν συμπαθῶς διατεθειμέ νων γινόμενον. Ἐλεοῦμεν τὸν ἐκ μεγάλου πλούτου πρὸς τὴν ἐσχάτην πενίαν μεταπεσόντα, τὸν ἐκ τῆς ἄκρας εὐεξίας τοῦ σώματος εἰς τὴν ἐσχάτην ἀσθέ νειαν καταβληθέντα. Ἐπεὶ οὖν καὶ ἡμεῖς ἡμέν ποτε ἔνδοξοι, ἐγενόμεθα δὲ ἄδοξοι καὶ ταπεινοὶ, ἐκπεσόν τῆς τῆς ἐν τῷ παραδείσῳ διαγωγής διὰ τὴν ἔκπτω σιν, ὁ Θεὸς ἐλεεῖ ὁρῶν ἡμᾶς οἷοι ἀνθ' οίων γεγόναμεν. Στ. Γ'. Εί τε κατὰ τὸν φυσικὸν λόγον, οὐκ ἂν συν- έστη ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, μὴ τῶν κομιδῇ νηπίων καὶ ἔτι βρεφῶν ὑπὸ τοῦ Κυρίου φυλασσομένων. Πῶς γὰρ τὰ ἐν τῇ μήτρα κυοφορούμενα ηδύναντο τρέφε σθαι ἢ κινεῖσθαι, ἐν οὕτω στενοῖς χωρίοις, καὶ μη- δεμίαν ἔχουσιν ἀναστροφήν, ἀλλ' ἐν σκοτεινοῖς τόποις καὶ ἐνύγροις τὴν ζωὴν ἔχοντα, καὶ οὔτε ἀναπνεῖν δυνάμενα, εἰ μὴ παρὰ Θεοῦ φυλακὴ διεκρατεῖτο ; Πῶς δ' ἂν εἰς τὸν ἀήθη τοῦτον ἐκπεσόντα τόπον, καὶ ἀπὸ τῆς ἐν τῇ μήτρα θερμότητος τῷ ἀέρι περιψυχό- μενα, κἂν πρὸς τὸ βραχύτατον διήρκεσεν, εἰ μὴ παρά Θεοῦ διεσώζετο; « Φυλάσσων τα νήπια Κύριος. Ἐπειδὴ ἐταπεινώθην καὶ γέγονα ὡς τὸ νήπιον, καὶ ἐδεξάμην τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ὡς παιδίον, φυλάσσων τὰ νήπια, ὁ Κύριος ἔσωσέν με ἐκ τῶν ὠδί- νων τοῦ θανάτου καὶ ἐκ τῶν κινδύνων τοῦ ᾅδου. - Στ. Γ'. Ἑαυτῷ προσάγει τους παρακλητικούς λό- γους ὁ καλὸς ἀγωνιστής, παραπλησίως τῷ Παύλῳ λέγων (93) « Τὸν καλὸν ἀγῶνα ηγώνισμαι, τὸν δρό μον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα· λοιπὸν ἀπόκει - καί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, » καὶ τὰ ἑξῆς. - Καὶ μετ' ὀλίγα. Πρόκειται γὰρ ἀνάπαυσι; αἰωνία τοῖς νομίμως τὸν ἐνταῦθα διαθλήσασι βίον, οὐ κατὰ ὀφλημάτων (94) ἔργων ἀποδιδομένη, ἀλλὰ κατὰ χάριν τοῦ μεγαλοδώρου Θεοῦ τοῖς εἰς αὐτὸν Αλπικόσι παρεχομένην (95). DIDYMI ALEXANDRINI cula » autem . inferui, » forte nil aliual praeter pec- cata. Hæc etiam de scelestis potestatibus dici pos- sunt, vel insequentibus nos ut peccato animam oe- cidant, vel jam ad pericula ruentem propellentibus. VERS. 4. Certus me nomine Dei confirmatum prædicta mala superaturum. Tribulationem et dolorem quæ mihi sponte inveni. Prius enim di- xerat : « Pericula inferni invenerunt me;, hic au- tem : « Tribulationem et dolorem inveni. Quando igitur infracto animo mala a tentante illata pertuli, ut ostenderem quanto studio Deum prosequar, ad- jeci tribulationes super tribulationem, et dolorem super dolorem, tentationes quasque superans non B mea quidem virtute, sed nomeu Domini invocando. - VERS. 5. Ubique misericordiam Dei cum justi- tia consociat Scriptura, docens nos neque Dei mi- sericordiam indiscretam esse, neque justitiam ejus immisericordem. Misericordia est affectus quo indigna ferentium miserias dolemus. Ita miseret vos hominis qui de summa prosperitate in summam penuriam dejicitur, aut qui de perfectissima sani- tate in gravissimas morbos incidit. Cum igitur et nos olim illustres eramus, postea autem propter peccatum e paradiso expulsi, inglorii et humiles facti sumus, misered Deum nostri, cernentem quan- tum ab illis mutati simus, qui fueramus. VERS. 6. Quod si corpus respicias, senties hu- manam naturam subsistere non posse, nisi parvu- los prorsus et infantes Deus servet. Qui enim pos- sent in utero gestari aut enutriri, aut noveri, in tam arcto tamque stricto, imo tam obscura et hu- mido carcere degentes, vel non spirare valentes, nisi eos Deus custodia foveret? Qui alienum hunç in locum projecti, et ex calidissimo utero in frigi- dissimum aerem, vel paulisper viverent, nisi a Deo servarentur? • Custodiens enim Dominus parvu- los. › Quando humiliatus sum, et sicut parvu- Jus factus sum, el tanquam parvulus regnum cœ⚫ lorum adeptus sum, oustodiens parvulos Dominus salvum me fecit a doloribus mortis et periculis inferni. - VERS, 7. Suam ipse animam hortatur ponus athleta, Paulo prope consentiens dicenti : ‹ Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem ser vavi ; in reliquo reposita est mihi corona justitiæ ª, a etc.-Et paulo post : Manet enim æterna requies eos qui hic legitime vitam certaverint, non quidem operum meritis debita, sed gratia munifici Dei sperantibus in eum concessa. [ Tim. 1, 7, 8. Ιpex. D - munerante. (93) Malim λέγοντι. EDIT. (94) Vix dubito quin legendum sit, οὐ κατὰ ἄλλης (95) Vides Didymi testimonium de gratia Dei ra

συνεργεῖν αὐτῷ, ὅπως ἐγκαρτερῶν τοῖς ἐπιφερομένοις Α πρὸς τοῦ ἀντιπάλου, ἐλπίδι νίκης καὶ στεφάνου προσηνή δόξῃ εἶναι τὰ δι' ὧν ἀποδίδοται ὁ στέφα νας· περὶ δὲ ἀοράτων πολεμίων οἵτινες ἐχθροὶ, καὶ τοὺς ἀνθρώπους ἐπεγείρουσι καθ' ἡμῶν ἐκπολεμοῦν- τες αὐτοὺς πρὸς ἡμᾶς, καὶ φονικῶς διατιθέντες καθ' ἡμῶν, εἰρήσεται καὶ τοῦτο. -- Στ. Γ'. Ἔτι διδάσκεται ὁ Χριστοῦ λαὸς προσδοκάν μὲν ἐπιβουλὰς ἀνθρώπων, μὴ πτήσσειν δὲ αὐτὰς, μηδ' ἀγωνιᾷν, ἀλλὰ λέγειν· ο Κύριος ἐμοὶ βοηθός, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Τοὺς δι' οὐδὲν ἕτερον ἐχθροὺς γενο- μένους τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ, ἢ διὰ τὴν εὐσεβῆ γνῶσιν, καὶ τὴν κατὰ Θεὸν πολιτείαν. Εχθροὺς δὲ λεκτέον ἀνθρώπους αἰσθητούς τε καὶ νοητούς, ἀσεβεῖς τε καὶ δαίμονας πονηρούς. Στ. η'. Οὐ καθάπαξ τοῦ πεποιθέναι καὶ ἐλπίζειν ἐπὶ Κύριον, συγκρινομένου τῷ πεποιθέναι ἐπ' ἄν θρωπον, καὶ ἐλπίζειν ἐπ' ἄρχοντας, ἀγαθόν ἐστιν. ᾿Απλῶς γὰρ καὶ κυρίως ἀγαθὸν τοῦτο. Τὸ δὲ ἐπ' ἄνθρωπον καὶ ἄρχοντα πεποιθέναι καὶ ἐλπίζειν, οὐκ ἀγαθόν. ᾿Αλλὰ πρὸς τοὺς ἐπ' ἀνθρώπῳ πεποιθέναι, καὶ ἐν ἄρχοντι ἐλπίζειν σπουδάζοντας ἡ τοιαύτη προσ- άγεται παίδευσις, ὅπως μάθωσιν ἐπὶ τὸν ἀεὶ μέσ νοντα καὶ ἰσχυρὸν ὄντα καὶ παντοδύναμον Θεὸν πε- ποιθέναι, καὶ μὴ ἐπ' ἄνθρωπον θνητὸν καὶ ῥᾷστα φθειρόμενον. Στ. ι'. Εἰ μὴ ὑπερβολικώς είρηται, ἀδύνατον τὸ ἐπαγγελλόμενον. Πῶς γὰρ ἕνα ἄνδρα ἐν τῇ Ἰουδαία διατρίβοντα, ο Πάντα τὰ ἔθνη ἐκύκλωσάν με ; ν καὶ κυκλοῦντες ἐκύκλωσαν αὐτὸν πολεμοῦντες, καὶ τῷ ὀνόματι Κυρίου ἡμύνατο αὐτούς. Αὐτὸ γὰρ ὅπλον καὶ ἀσπὶς καὶ φρούριον τοῦ φοροῦντος αὐτὸ γίνεται. Ἐπίστησον δὲ εἰ μὴ παραπλησίως τό· . Εἰς τὰς πρωΐας ἀπέκτεινον πάντας τοὺς ἁμαρτωλοὺς τῆς γῆς, » δυνατὸν νοῆσαι τὰ προκείμενα, τῷ κυκλοῦσθαι τὸν σπουδαῖον ὑπὸ πνευμάτων πονηρῶν ὑποβαλλόντων τοὺς σαρκὸς γαργαλισμούς, καὶ τὰ ἄλλα πάθη μετὰ πάντων τῶν τῆς σαρκὸς ἔργων, ἔτι μὴν λόγους ἀθέους, ἀνασκευάζοντας σοφιστικῇ δυνάμει τὰ τῆς ἀληθείας δόγματα. Αλλ' εὐτόνως καὶ ἰσχυρῶς, καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ καθωπλισμένος προσηγορία, ἀνατρέψει τὰ ἔθνη πάντα, εἰς φυγὴν τρέπων, ἔσθ' ὅτε δὲ καὶ ἀναιρῶν αὐτά. - Στ. ιβ'. Προσδοκἂν δὲ δὴ μὴ ἅπαξ πολεμηθέντας παύσασθαι, καὶ λοιπὸν ἀνάπαυσιν κτήσασθαι κατά τὴν παρόντα βίον, ἀλλὰ καὶ δεύτερον διωχθήσεσθαι. Μὴ ἀποναρκᾷν δὲ, μηδὲ ἐξατονεῖν, ἀλλ' ἐπιμένειν τῇ πεποιθήσει τοῦ ὀνόματός σου, ἕνεκεν οὗ τοὺς διωγμούς ὑπομένουσι. — Ομοιότητα φέρει πρὸς τὰς μελίσσας κηφήνων τὸ γένος· αὗται γὰρ εἰ καὶ μείζους τῶν μελισσῶν τῷ ὄγκῳ τυγχάνουσιν, ἀλλ᾽ οὖν γε ἀπατῶ σιν ἀνιστορήτους ὡς οὖσαι μέλισσαι. Οὐδὲ μελισσουρ γοῦσιν, ἢ πλάττουσι κηρίον, οὐδ' ἂν ἔχουσι τὸ ἀλεξοῦν τὰ βλάπτειν ἐπιχειροῦντα τὸν κηρόν. Ἐκ τοῦ ἐναν τίου δὲ ἐσθίοντες τὸ μέλι, ἐκπολεμοῦσι κατ' αὐτὸν τὰς μελίσσας, ὡς χρησαμένας κατ' αὐτῶν τῷ ἰδίῳ κέντρῳ, σωρηδόν ἀναιρεῖν τοὺς κηφή Ε EXPOSITIO IN PSALMOS. tus superans, spe victoriæ et coronæ, coronam siti facilius promereri videatur. Porro qui sint invisibi- les illi hostes, qui cæteros quoque homines, suo iis odio communicato, concitant in nos, 'et cadere nos gestiunt, hoc etiam dicetur. stræ magistro juvari exoptat, quo adversarii cona- B C D Psal. c, 8. - nec VERS. 6. Jubet etiam Christi populum hominum impetus sustinere, illosque non reformidare, ægritudini animum tradere, sed dicere: < Dominus mili adjutor, et reliqua. - Qui non alia de causa Dei populo invident, nisi quod huic pia doctrina, et mores juxta Deum informati. Inimici autem' vocantur, tam qui sensibus instruuntur, quam qui illis carent, impii et scelesti dæmones. VERS. 8. Non una eademque ratione bonum. confidere et sperare in Domino, ac confidere in hominibus et sperare in principibus. Illud enim' simpliciter et absolute bonum. Confidere autem et sperare in homine aut in principe non bonum.' Hortatur igitur eos qui confidere in homine et in principe sperare non dubitant, ut in semper ma- nente et valido et omnipotenti Deo confidere, non autem in mortali et tam caduco homine sperare- discant. VERS. 10. Impossibile hoc, nisi per exaggeratio- nem dicatur. Qui enim diceret homo unus in Ju-. dæa commorans: ‹ Omnes gentes circumdederunt me ? » circumdantes circumdederunt eum bellum. agentes, et nomine Domini ultus est eos. Illud e- nim nomen arma et scutum et præsidiu». hominis qui eo instructus est. Vide autem an non liceat hæc interpretari juxta illud : e In matutinis interfcie- bam omnes peccatores terræ¹8,, dicendo justum a spiritibus nequam circumdari, quippe qui eum titillationibus carnis sollicitant, cæterarumque cu- piditatum incitamentis, imo et impiis sermonibus veritatis doctrinam subtiliter et captiose evertenti- bus. Ipse autem fortiter et strenue, Dei nomine armatus, gentes omnes repellet et in fugam vertet, interdum etiain omnino tollet. VERS. 12. Noli existimare semel victori quietem tibi futuram, et vitam deinceps tranquille peragendam, sed nova te manent prælia. Ne torpeat igitur animus, nec deficiat, sed nomini Domini confidenter adhæ- real, quo inimicorum impetus sustinebit. - Apibus' simillimum fucorum genus: quippe qui licet apes magnitudine superent, ab indoctis facillime pro apibus habentur. At non mellificant, nec favum fingunt, nec habent quo ceræ nocere tentantes repellere possint. contra mel comedunt, apes singulatim aggrediuntur, ita ut aculeis suis illæ in eos usæ, fucos acervatim enocent, velut fructibus suis nocivos. Per allegoriam autem apis mel et ceram fingens, nil aliud præter Ecclesiam Dei saņ E

Λ ἀπεδοκίμασαν· ὁ δὲ γέγονεν ἀρχὴ καὶ κεφαλὴ γωνίας Β Εt ἑτέρας τῆς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας, καὶ γέγονε παρά Χριστοῦ δῶρον αὕτη μέγιστον κεχαρισμένον. Στ. κγ'. Ὁ δὲ Σύμμαχος, « Παρὰ Κυρίου, » φησίν, • ἐγένετο τοῦτο, καὶ αὐτὸ παράδοξον ἡμῖν. » Παράδο ξον γὰρ ἀληθῶς καὶ ἐπέκεινα παντὸς θαύματος ἦν. Οὐδεὶς μηδεπώποτε τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱὸν ἀποβληθῆναι μὲν ὑπὸ τῶν ἀρχόντων του προτέρου λαοῦ, καὶ ὑπὸ τῶν παρ' αὐτοῖς οἰκοδόμων ἀποδοκιμασθῆναι, ἀρχη γὸν δὲ γενέσθαι καὶ κεφαλὴν τῶν ἀλλογενῶν καὶ άλ λοφύλων ἐθνῶν, τῶν πάλαι πλάναις δαιμονικαῖς οἰτ κειωμένων. Καὶ μετ' ὀλίγα· ι Καὶ αὕτη ἐστὶ θαυμαστὴ ἐν ὀφθαλμοῖς ἡμῶν, δηλαδὴ προλεχθεῖσα γωνία. Καὶ μετ' ὀλίγα· Τοῦτον εἶδεν τὸν λίθον καὶ ὁ μακάριος Δανιήλ τμηθέντα ἄνευ χειρῶν, τὸν ακοινώνητον τῆς Παρθένου διδασκόμενος τόχον. κών Θεοῦ ἀοράτου. Στ. κς'. Καὶ ταύτην τὴν φωνὴν οἱ εὐαγγελισταί περὶ Χριστοῦ προφητείαν εἶναι ἐξειλήφασιν. Αὐτὸς γὰρ ἀληθῶς ἐστιν ὁ αὐθεντικῶς καὶ ἐν ὀνόματι Κυ- ρίου ἐρχόμενος, πάντων τῶν πρὸ αὐτοῦ ἀνδρῶν ὁμοῦ καὶ ἀγγέλων ἐληλυθότων, ὡς Κυρίου δούλων. Αμέ λει, « Τάδε λέγει Κύριος, ο ἕκαστος ἔφη· καὶ ἕκα στὸς τῶν ἀγγέλων φησὶν, πρὸς ἂν ἔρχεται· « Ο Κύ ριος ἀπέστειλέ με. » Αλλ' αὐτὸς · Ὁ ἐν ὀνόματι Κυ- ρίου ἐρχόμενος, εὐλογημένος ο ἐστί. — Καὶ πά λιν· Εὖ δὲ καὶ τὸ εἰπεῖν < ὁ ἐρχόμενος, ἀλλ᾽ οὐχ «ὁ ἐλθών. ο 'Αεὶ γὰρ ἔρχεται καὶ ἐπιδημεῖ τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει, εἰ καὶ μὴ διὰ σαρκός. Οὐ κινούμε νος, οὐ μεταβαίνων αὐτὸς (ἄτρεπτος γὰρ καὶ ἀναλ- λοίωτος καὶ πληρῶν τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν θεϊκή παρουσία), ἡμῶν δὲ σχέσει καὶ διαθέσει ἐγγιζόντων αὐτῷ, ἢ μακρυνομένων αὐτοῦ. • Ἐξ οίκου Κυ τῶν κόλπων τῶν πατρικῶν ἐστιν ὁ ἐρχόμε- ρίου, νος. - - Στ. κζ'. Τὸ γὰρ ἐλθεῖν αὐτὸν, οὐ τόπον ἐστὶν ἀμείψαι, ἀλλ᾽ ἐπιφανῆναι, πρότερον οὐχ ὁρώμενον· ὑπάρχων γὰρ ἀόρατος τὸ εἶναι (98), εἰκὼν Θεοῦ ἀο- ράτου, μορφὴν δούλου λαβὼν καὶ γενόμενος Λόγος σὰρξ ὤφθη, ἵν' οὕτω φανεὶς χειραγωγήσῃ διὰ ταύτης τῆς κατανοήσεως εἰς τὸ καὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ κατα- θεάσασθαι, « Δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. » Στ. κη'. Δοξολογών, θεολογών σε λέγω, ἃ εἰς ἐμὲ πεποίηκας θαυμάσια · ὕψωσας γάρ με, καὶ πεποίη- κας δύναμιν, ὡς μὴ ἀποθανεῖν, ἀλλὰ ζήσαντά με διηγήσασθαι τὰ ἔργα σου. Στ. κθ'. Πέρα (99) τοιγαροῦν μαθών σου τὸ πολὺ ἔλεος καὶ τὴν ἀγαθότητα, καὶ ἄλλους προτρεπόμενος λέγω, « Εξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ. Στ. α΄. Πάσης σπουδῆς ἀποστάντες, καὶ δι᾿ ἔργων ἀγαθῶν καὶ φρονήματος ὀρθοῦ ἐγγίζοντες αὐτῷ · εὖ δὲ τὸ μακαρίζειν οὐ τους πορευθέντας, ἀλλὰ ο τους πορευομένους. » DIDYMI ALEXANDRINI et caput alterius anguli, Ecclesiæ videlicet quæ ex gentibus; nec aliud nobis majus donum Christus largitus est. VERS. 23. Symmachus autem : • A Domino, inquit, factum est hoc; et illud incredibile nobis. » Vere quidem illud incredibile et omni ad- miratione dignum. Quis enim unquam potuisset credere Filium Dei a principibus pristini sui populi rejiciendum fore, et ab hominibus apud eos æði - ficantibus reprobandum, ipsum autem ducem fu- turum et caput alienigenarum et externarum gen- tium, tandiu dæmonicis erroribus deceptarum? Et paulo post : « Et mirabilis est in oculis nostris,> nempe angulus ille. Et paulo post : Hunc lapi- dem novit etiam beatus Daniel sine manibus -- B abscissum, et didicit eum incommunicabilem esse Virginis filium. VERS. 26. Hanc quoque vocem de Christo prae dicari contenderunt evangelista. Ipse enim vere est qui cum auctoritate et in nomine Domini ve- nit; omnes autem sancti viri et angeli qui antea venerunt, servos Dei se esse profitebantur. Profecto, • Hæc dicit Dominus, aiebat quisque, et hisce verbis alioquuntur angeli quem accedunt: ‹ Domi- nus misit me. Ille vero: ‹ Benedictus qui venit in nomine Dominis. rursus : Recte dicitur « qui venit » et non qui jam venit. Semper enim venit et accedit ad hominum genus, licet hoc non carne fiat. Non movetur Dominus veniendo, nec de loco in alium transit, nam immobilis ipse et immuta- bilis, et cœlum terramque divina sua præsentia replet; nos autem illi appropinquamus habitu atque dispositione, vel ab illo elongamur. ‹ De domo Domini, o de sinu Patris egreditur qui venit. ' - VERS. 27. Venit enim non de loco in locum transeundo, sed illucendo, cum prius non appare- reţ: quippe qui invisibilis cum esset, invisibilis imago Dei, formanı servi accepit, et Verbum caro factum est ut videretur, et ita apparens hoc con- spectu nos ad gloriam ejus contemplandam perdu- ceret, Gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenus gratiæ et veritatis ”., C VERS. 28. Glorificabo te, celebrabo te, narrando mirabilia quæ mili fecisti; nam exaltasti me, et D virtutem fecisti, ita ut non morerer, sed viverem ad annuntianda opera tua. VERS. 29. Mire igitur cum expertum habeo quanta sit misericordia tua et quanta bonitas tua, cæteros exhortans dico: ‹ Confitemini Domino, quia in sæ- culum misericordia ejus. › PSALMUS VERS. 1. Qui, exstincto omni malo studio, per bona opera et rectam mentem Deo appropinquant. Recte autem beatos declarat qui ambulant, » non vero qui ambulaverunt. Dan. 11, 45. so Matth. xxι, 9. Joan. 1, 14. EDIT. - -- CXVIII. (48) Legendum, ut videtur, ἀέρατος τῷ εἶναι εἰ (99) Lege πείρα. ID.

τοῖς, καὶ τὴν ὁμιλίαν ἐν τῷ περὶ τούτου ποιεῖσθαι Α λόγῳ. Στ. κθ'. Ο προαιρέσει ἀποστὰς τῆς ὁδοῦ τῆς ἀδι κίας, καὶ τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ προσελθεῖν, τελειωθή- και ταῦτα βούλεται πρὸς Θεοῦ, τοῦ τὰ τέλη τῶν ἀγαθῶν ἐπιφέροντος. Ὡς γὰρ μισήσας ἣν εἶχεν ἄγνοιαν, τῷ πόθον ἐσχηκέναι τῆς ἀντικειμένης ἐπι- στήμης, οὐχ οἷός τε ὢν τῆς ἀγνοίας ἀποστῆσαι, καὶ τῇ πίστει πρὸς αἱρῆσαι (4), τὸν διδάσκαλον παρα- καλεῖ· Τὴν ἄγνοιαν ἀπόστησον ἀπ᾿ ἐμοῦ, καὶ τῇ ἐπιστήμῃ σου ἐλέησόν με. Στ. λβ'. Οδὸς μὲν στενὴ καὶ τεθλιμμένη ἡ ἀπὸ άγουσα εἰς τὴν ζωήν, καρδία δὲ πλατεῖα καὶ εὐρύχω ρος ὑπὸ τοῦ Λόγου εὐρυνομένη, ἡ ἁγία καὶ Θεὸν ἀψομένη, καὶ τὸν καλὸν δρόμον τρέχουσα τῆς ὁδοῦ τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ. Οὕτω μὲν καὶ ἡ πλατεῖα καὶ εὐρύχωρος ὁδὸς ἀπάγει ἐπὶ τὴν ἀπώλειαν· ἡ δὲ στενή καρδία καὶ μὴ χωροῦσα ἐν ἑαυτῇ μονὴν Πα- τρὸς καὶ Υἱοῦ, χωρίζει ἀπὸ Θεοῦ διὰ τὴν στενοχω ρίαν τὸν τοιαύτην τῇ ἑαυτοῦ κακία περιπεποιηκότα. Στ. μ'. « Ἐπεὶ ἐπεθύμησα, ο φησίν, « τὰς ἐντολάς σου, διὰ τοῦτο ζωοποίησόν με, κατὰ τὴν σὴν δικαιο- σύνην, » καὶ ἄμειψαί με μή μόνον ποιήσαντά σου τὰς ἐντολὰς, ἀλλὰ καὶ αἱρετικῶς πρὸς αὐτὰς διατε θέντα. Διὸ οὐκ ἄλλου χάριν, ἀλλ' αὐτῶν ἕνεκα επι- τελῶν αὐτός φημι, • Ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ζησόν με, ν ὅπερ ἐστὶ ζῆσαι κατὰ ἀρετήν. Καὶ ἐπεὶ δι- καιοσύνη τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, ὁ ἐν Υἱῷ ζῆσαι βου- λόμενος τοῦτό φησιν. Στ. μγ'. Εἰ καὶ ποτὲ πρὸς ἐμπιπτούσας ἀπορίας περὶ προνοίας, ὁμοιοτρόπων ζητημάτων μὴ ἔχοιμι λόγον ἀποδοῦναι, λύοντα τὰς ἀντιῤῥήσεις τῶν ἐπ- απορούντων, ἀλλὰ σὺ τῇ αὐτοῦ ἀγαθότητι, ἀνοίξαντί μοι τὸ στόμα, τῷ σῷ λόγῳ δὸς ἑρμηνευτικὸν τῆς ἀλη- θείας, ἵνα μὴ παντελῶς περιαίρεσις τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας ἐκ τοῦ στόματός μου γένηται, ἀλλὰ δυνηθῶ περὶ τῶν δυσαποδότων αμωσγέπως λέγειν, ὅτι "Ηλ- πισα ἐπὶ τὰ κρίματά σου (5), τοῖς κεκριμένοις καὶ ἐξετασμένοις λόγοις καὶ τοῖς κρίμασι καθ᾽ ἃ διοικεῖς καὶ προνοεῖς τῶν ἀνθρώπων. Στ. να'. Τῶν ἑτεροδόξων αλαζονευομένων κατὰ τοῦ νόμου τῷ διαβάλλειν αὐτὸν, ἐγὼ σφόδρα τῆς φυ λακῆς αὐτοῦ περιειχόμην· καὶ κατὰ ποσόν κλονῆσαι τὴν πρὸς αὐτὸν συγκατάθεσιν μὴ ἀνεχόμενος. στο Στ. νβ'. Έτι τὴν διάθεσιν κατανοήσομεν τοῦ δι καίου. Μιμνησκόμενος, φησί, τῶν κριμάτων τοῦ Θεοῦ τῶν ἀπ' αἰῶνος καὶ ἕως αἰῶνος ἀποθησομέ νων (6) ἑκάστῳ, παρακαλεῖται καὶ ἄλυπος μένει καὶ ἀτάραχος. Καὶ λέγει οὐκ ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλυφθῆναι εἰς ἡμᾶς. Στ. Εγ. Μέτοχον νοήσομεν τὸν φίλον καὶ κοινωνὸν, ἔφησιν ὁ Ἐκκλησιαστής, ο Ἐὰν πέσῃ (7) ὁ εἷς ἐγερεῖ τὸν μέτοχον αὐτοῦ. » Μήποτ' οὖν τοῦτο βούλεται λέ- γειν, ὅτι φίλος καὶ κοινωνὸς, εἰ μὴ πάντων τῶν φο EXPOSITIO IN PSALMOS. exerceri in eis, et in eis narrandis conversari li ceat. VERS. 29. Qui ab iniquitatis via recedere, et Dei legem accedere decrevit, optat hæc a Deo perfici, perfectionem omnium"bonorum præstante. Ita qui pristinam suam ignorantiam odio habet, et divina scienția illuminari cupit, cum ipse sua virtute igno- rantiam depellere nequit, et in sanctis doctrinis erudiri, clamat ad magistrum : Ignorantiam amove a me, et scientia tua miserere mei. VERS. 32. Via quidem quæ ducit ad vitam arcla et tribulationibus referta; cor autem latum et am- plum a verbo dilatatum, sancta quæque et Deum contemplatura, et nobilem cursum viæ mandatorum B Dei currens. Pariter lata et spatiosa via quæ ducit ad perditionem, cor vero augustum et non capiens in se mansionem Patris et Filii, avertit a Deo per angustiam suam eos qui malitia sua tale cor adepti Eccle. IV, 10. vocabulis repòs alpñsai nullum sensum elicere pos- sis. EDIT. C D sunt. VERS. 40. : Quia mandala tua, , inquit, « con- cupivi, vivifica me secundum justitiam tuam, › et retribue mihi non solum mandata tua perficienti, sed studio etiam ea prosequenti. Ideo cum non alia de causa, sed ipsorum gratia ea observem, oro, ‹ In justitia tua vivifica me, › hoc est ut secundum virtutem vivam. Præterea quando Filius est justitia Patris, qui in Filio vivere voluerit, eadem proli- tebitur. VERS. 43. Licet nonnunquam multa providentia tua fiant, multæque quæstiones occurrant, quas probare, aut de quibus dubitantium difficultates solvere non valeam, tu tamen bonitate tua, ape- rienti os sermonem tuum ad explicandam veritatern ne deneges; præsta ne omnino auferatur verbum veritatis de ore meo, sed vel in calamitatibus pro- fiteri possim, quia Speravi in judicia tua, in sermo- nibus justis et probatis, et in judiciis quibus homi- nes dirigis et gubernas. VERS. 51. Heterodori gloriati sunt adversus le- gem, eam impugnando; ego vero usque in custo- dienda ea versatus sum; nec deflexit ab ea vel minime mens mea. VERS. 52. Rursus justi affectus meditabimur. Memor, inquit, judiciorum Dei, a sæculo usque in sæculum cuique definitorum, consolatur, et do- lorum expers imperturbatusque remanet. Dicit non conferendas esse passiones fluxæ hujus vitæ cum gloria in futura vila nobis revelanda. VERS. 65. Idem sonat particeps ac socius et amicus, uti indicat Ecclesiastes : Si ceciderit unus alter eriget participem > Hoc igitur declarat se nunquam amicum sociumve futurum, nisi corum (4) Απ τῇ πίστει προσερείσαι? Ex duobus enim (5) Lege ἐπὶ τοῖς κρίμασί σου. 10. (6) Forsitan corrigendumn ἀποδοθησομένων. 10. (7) LXX πέσωσι. Ιρ.

κατὰ τοὺς ἐτησίους κύκλους, οὐκ ἐξισταμένης τῆς ἡμέρας, οὐδὲ πώποτε ἧς ἔχει πρὸς νύκτα διατάξεως κατά τε ισότητα καὶ ἀνισότητα. Στ. κη'. Οἱ ἐπικείμενοι ἐχθροὶ ἀόρατοι πειρῶνται διὰ πάσης σπουδῆς εἰς τὸ προτιμὰν ἡδονὴν ἀγαγεῖν με, δι' ἧς ἡδονῆς συμβαίνει πρὸς πάντα τρόπον δυσχερῶς ἔχειν, ὡς καὶ τὴν θείαν ἐντολὴν σὺν ἱδρῶτι κατορθουμένην παραιτεῖσθαι· κρείττων δὲ γίνεται τῆς ἡδονῆς, καὶ τῶν πρεσβευόντων αὐτὴν ἐχθρῶν, ὁ τὴν Θεοῦ ἐντολὴν σοφιζόμενος ὑπ' αὐτ τοῦ, ὥστε εἰς αἰῶνα αὐτὴν ἔχειν, ὁμολογήσας τῆς πρὸς ὀλίγον οὔσης καὶ προσκαίρου ἡδονῆς. Διὸ τῷ Θεῷ εὐχαριστικῶς ὑμνῶν ἐρεῖ· Εσόφισάς μοι τὴν ἐντολήν σου, ἐξ οὗ καὶ ὑπὲρ τοὺς ἐχθρούς μου γεγέ- νημαι. Στ. ρε'. Λύχνος ὁ νόμος ἐστὶ τοῖς πρὸ τῆς ἀνα- τολῆς τοῦ ἡλίου τῆς δικαιοσύνης ἐν νυκτὶ βαδίζουσι, τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς οὐ λύχνου ὄντος, ἀλλ' ἡλίου φω τίζοντος ἐκείνους, οἷς προέκοψεν ἡ νύξ· ἐγγισάσης τῆς ἡμέρας ευσχημόνως περιπατεῖν ἔστιν. Στ. ρς'. Τί ποιεῖ ἐνθάδε τὸ ι Ωμωσα (13), ο ζη- τητέον. Διέθετο διαθήκην πρὸς τοὺς ἐκλεκτοὺς αὐτ τοῦ, καὶ ταύτην τὴν διαθήκην διαθεμένου τοῦ Θεοῦ ὁ πιστεύων παρεδέξατο. Καὶ οἱονεὶ ὅρκος ἐστὶν μεταξὺ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ πιστεύοντος τῇ τῆς διαθήκης τοῦ Θεοῦ παραδοχῇ· συνθήκας γὰρ πρὸς τὸν Θεὸν ἐποιη σάμεθα, παραδεξάμενοι αὐτοῦ τὴν διαθήκην, ὡς της ρῆσαι καὶ φυλάξασθαι τὰ κρίματα τῆς δικαιοσύνης αὐτοῦ. ἵστημι ὰ αὐτὰ ἐν τῇ ἐμῇ ψυχῇ· ὅταν αὐτὰ στήσω, γίνεται μοι ἐκεῖνο τὸ εἰρημένον παρὰ τῷ Σου λομῶντι ἐν Παροιμίαις, ο Λογισμοί δικαίων, κρίμα τα. › Ἐκεῖνα τὰ κρίματά ἐστι τῆς δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ τότε γενόμενα, ὅτε ώμωσα καὶ ἔστησα αυ τὰ ἐν ἐμαυτῷ· τὸ δὲ στῆσαι ἐνταῦθα, τὸ βεβαίως ορίσαι δηλοί. Καὶ τὸ ι ὁμῶσαι, οὐ τὸ Θεὸν ὁμῶ· σαι, ἀλλὰ τὸ ἀμεταθέτως τοῦτο προθέσθαι καὶ ἀπαράβατον φυλάττειν τὸ ἔργον τοῦ ὅρκου δύναμαι ποιεῖν. Στ. ρκε'. Οὐδεὶς δοῦλος τῆς ἁμαρτίας δοῦλός ἐστι τοῦ Θεοῦ. Ὁ γὰρ δουλεύων, ἐν πάσῃ πράξει καὶ δια νοήσει ποιῶν πάντα κατὰ τὸν λόγον αὐτοῦ, οὗτος λε γέτω· « Δουλός σού είμι εγώ. » Τοιοῦτος ὧν ὁ προφή τῆς ἀξιοῖ μισθὸν λαβεῖν τῆς δουλείας, το, ο Συνέτισόν με. › Εστι γὰρ σύνεσις διδομένη ἀπὸ Θεοῦ, ἡ ἀπό- κειται παρὰ τῷ Θεῷ, ὡς ἐν θησαυροφυλακίῳ. • Πνεῦμα » γάρ, φησί, ο σοφίας καὶ συνέσεως, » καὶ τὰ ἑξῆς τῶν ἀγαθῶν τὰ χαρίσματα. Στ. ρκς'. Αντί τοῦ « Καιρὸς τοῦ ποιῆσαι τῷ Κυ ρίψ ν τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν. Διεσκέδασε γὰρ τὸν νό μον ὁ Ἰσραὴλ ἐκεῖνος. Οὔπω γὰρ ἦν καιρὸς αὐτοῦ τῆς ἐπιδημίας, ὅσον ἐκεῖνοι οὐκ ἦταν διασκεδάσαν- τες τὸν νόμον τοῦ Θεοῦ· ὡς προφήτης οὖν Πνεύματι ᾄδων φησὶν περὶ τούτου τοῦ καιροῦ· καὶ Ἡσαΐας προφητεύει, καὶ ὁ ᾿Απόστολος διηγεῖται. Ησαΐας μὲν οὕτω λέγει ο Καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου, καλ ἐν ἡμέρᾳ σωτηρίας ἐβοήθησά σοι. ο Καὶ ὁ Ἀπόστο DIDYMI ALEXANDRINI pletur annuus orbis, nec deficit dies, nec unquam & variatur constans dierum nunc longiorum nunc contractiorum series. VERS. 98. Inimici nostri iuvisibiles nihil inten- tatum relinquunt ut nos ad exquirendam volupta- tem propellant; voluptas autem nos emollit, ut vel divinum mandatum cum sudore perficiendum repudiemus. Superat vero voluptatem et volupta- Lis doctores inimicos, qui mandatum Dei sapit, docente Deo, ita ut in æternum illud profteri possit; voluptas contra fuxa et caduca. Quapro- pter Deo hymnis gratias agens, ait: Sapere me fecisti mandatum tuum, ex quo etiam super ini- micos meos factus sum. VERS. 105. Lucerna erat lex iis qui, nondum B orto sole justitiæ, in nocte incedebant. Vera autem lux non lucerna est, sed sol illuminans eos quibus nox processit, appropinquante die quo honeste ambulent ° VERS. 106. Quod sibi velit illud, ‹ Juravi, › inqui- rendum. Statuit lestamentum electis suis, et hoc testamentum a Deo statutum suscepit fidelis. At- qui velut sacramento obligatur in Deum fidelis qui traditum a Deo testamentum admisit. Nam testa- Inentum suscipiendo, Deo velut pacto promisi- mus nos judicia justitiæ ejus custodituros et serva- turos. Statuo ista in anima mea, et hoc facto, contingit mibi quod Salomon in Proverbiis dixit : • Cogitationes justorum, judicia "., Hæc autem sunt justitia Dei judicia, quæ olim facta sunt cum illa in memetipso jurav: et statui. Hic vero statue- re, nil añud est præter firmiter definire. Et ‹ ju- rare, › non jurare Deum, sed hoc sibi immutabi- liter proponere, et fideliter servare: opus jusju- randi possum facere. VERS. 125. Nemo servus peccati servus Dei est. Qui enim Deo inservit, et opera affectusque suos juxta Dei verbum informat, hic merito di- cet : • Servus tuus sum ego. » Talis cum sit pro- pheta, præmium servitutis exposcit, « Da mihi intel- lectum. » Est enim intellectus quem Deus largitur, qui apud Deum velut in ærario deponitur; nanı • Spiritus Dei, spiritus sapientiæ et intellectus **, et cætera bonorum dona. C " D VERS. 126. « Tempus faciendi, hoc est gentes ad Pominum convertendi. Dissipavit enim legem ille Is- rael. Nondum enim erat tempus, quo Dominus ventu- rus erat, quandiu legem Dei non dissipavere Judæi ; quod declarat hic propheta Spiritu edoctus, quod præ- dicitetiam Isaias, et idem explicat Apostolus. En verba Isaia : < Tempore accepto exaudivi tu, et in die sa- lutis auxiliatus sum tibi". Apostolus autem hunc locum proferens addit : « Ecce nunc tempus acce- Rom. x111, 12, 13. Isa. XI, Prov. 311, 5. 2. * Isa. XLIX, 8. (13) Sic iterum infra et alibi. Frequens apud Alexandrinos mutatio o in w. Edit.

ἀρίθμους (18) ᾠδες τοῖς ἀναβαθμοῖς εἶναι· κεῖται δὲ ἡ περὶ τῶν ᾠδῶν καὶ τῶν λεγόντων αὐτὰς ἐφ' ἑκάστου τῶν ἀναβαθμῶν τοῦ ναοῦ διάταξις ἐν ταῖς Παραλειπομέναις. Νοήσεις δὲ ναὸν εἶναι Θεοῦ ἅγιον νοητὸν ἅμα καὶ πνευματικὸν, τὴν Θεοῦ οὐσίαν. Στ. δ. Ἑρμηνεύει δὲ τὸ δι' αὐτῶν τῶν οἰκητόρων εἶναι τὴν ἕνωσιν, λέγων· Ἐκεῖ ἀνέβησαν αἱ φυλαί, φυλαὶ Κυρίου·, οὐχ ὅτι τείχη περιεβάλλοντο, διὰ τοῦτο ἡνώθησαν, ἀλλ' ὅτι αὐτοὶ δι᾿ ἑαυτῶν μαρτύ- ριον μὲν (19) τῷ Ἰσραήλ, ο τὴν ἀλήθειαν δηλαδὴ τὴν θαυμασίαν ἐπαγγελίαν, ἐξομολόγησις χαρίτων ὀφείλε- ται παρὰ τῶν ἐνεργουμένων. Θρόνους τε τοῦ οἴκου Δαυίδ ἱδρυνθῆναι ἐπ᾿ αὐτῆς φησιν, ἐπεὶ καὶ βασι- λείαν τῶν πάντων ὁ Δανιήλ προφητεύει. Καὶ ἡ βα σιλεία Δαυΐδ ἀνορθοῦται χάριτι τοῦ Χριστοῦ, ὅς τοῖς δώδεκα ἔδωκεν ἀποστόλοις τὸ ἐπὶ δώδεκα θρόνοις καθεζομένους κρίνειν τὸν Ἰσραήλ. Στ. ζ'. Τὸ δὲ « ἐν τῇ δυναστείᾳ σου, » διὰ τὸ δυ- νατῶς αὐτὴν βασιλεύειν καθελοῦσαν ἅπαντα δυσμενή. Οἱ μεγάλοι δὲ πύργοι λέγονται πυργοβάρεις ἐν τοῖς τείχεσι κατασκοπῆς χάριν τῶν ἐπιόντων γινόμενοι. Βάρεις ἐπιχωρίως λέγονται παρὰ Σύροις αἱ μεγάλαι οἰκίαι· δηλοῦνται δὲ διὰ τούτων, οἱ διὰ πολιτείας ὕψος καὶ θεωρίας μὴ μόνον σκοποῦντες τοὺς ἐπὶ πό λεμον ἐρχομένους ἐχθροὺς, ἀλλὰ καὶ βάλλειν ἐξ ὕψους τοῖς ἐλέγχοις δυνάμενοι. Στ. α'. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν τοῦ Θεοῦ λόγων ἄσειστόν τε καὶ ἀμετακίνητον ὄρος. Ασειστοι δὲ καὶ οἱ τούτου καθ' ὁμοιότητα μιμηταί. Κατὰ τὸν αἰσθητόν, πᾶν ὅρος ἀκίνητον· περὶ ἐκείνου νῦν ὁ λόγος, περὶ οὗ τὸ Πνεῦμα τῷ προφήτῃ φησίν· ο Ἐπ᾿ ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών. » Η μὲν γὰρ σκοπευτικὴ τῶν ἀγαθῶν Ἐκκλησία Σιών· ἑρμηνεύεται γάρι σκοπευ- τήριον ὑψηλὸν τῆς οὐρανίου Σιών· περὶ οὗ τό, «Προστ εληλύθατε Σιών ὄρει καὶ πόλει Θεοῦ ζώντος Ἱερου σαλὴμ ἐπουρανίῳ. » Μακάριον τοίνυν ἐπὶ Θεὸν πε ποιθέναι, κατὰ τὸ, « Πεποιθὼς ἔσῃ ἐπὶ Κύριον, καὶ ἀναβιβῆναι ἐπὶ τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς, ο δηλαδὴ τῆς τῶν ζώντων καὶ πραέων. Αρχὴ γὰρ ἡ εἰς Θεὸν πεποίθη σις τῆς ἐπ' αὐτὴν ἀναβάσεως. Λέγει δὲ τὴν Ἐκκλη- σίαν Ἱερουσαλὴμ ἡ Γραφή, ὡς τό· « Φωτίζου, ἡ νέα Ἱερουσαλὴμ οἰκοδομουμένη. » "Ην λέγεται κατοικεῖν ὁ τὰ τῆς Ἐκκλησίας φρονῶν, εἰς τὸν αἰῶνα μὴ σα- λευόμενος ἐκ τῆς τοιαύτης οικήσεως, ἃ δεῖ φρονῶν τε καὶ πράττων. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τεθνήξῃ τὸν εἰς Θεὸν ἔρωτα αὐτῶν (20), καὶ τὴν εἰς τὸ ἀγαθὸν πρόθυμον ἔχων, οὐ σαλευθήσεται, λαβὼν ἐκ ταύτης τὸν ἀῤῥα σῶνα τῆς αἰωνίου ζωῆς. Ὁ δὲ πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἐνα δεὴς πόθου καὶ τῆς προσοχῆς διὰ ῥαθυμίαν μετα- κινηθήσεται τῆς ἀσκήσεως. Διό φησιν ἐν Παροιμίαις, • Δίκαιος εἰς τὸν αἰῶνα οὐκ ἐνδώσει. » Στ. β'. Ὄρη τὰ ὑψηλὰ τῆς ἀληθείας δόγματα, θε μαρτύριον μέν. Αη μαρτυρού μεν ? EXPOSITIO IN PSALMOS. A ut carmina tot versus haberent, quot gradus tem- plum : reperiuntur in Paralipomenon libris, quæ de canticis in quoque templi gradu decantandis constituta fuerant. Templum sanctum Dei puta spirituale et rationale, Dei subsistentiam. PSALMUS CXXI. VERS. 4. Declarat ipsos incolas uniendos esse, dicens : c illuc ascenderunt tribus, tribus Domini. » Uniti sunt, non quod mœnia haberent, sed quia ipsi e testimonium Israel, adepti sunt veritateni, scilicet mirabilon repromissionem ; gratiarum confessio sanctis exsolvenda. Sedes domus David dicit super ipsam fuisse fundatas, cum Daniel re- gnum omuium ipse prænuntiat. Regnum David restitutum est gratia Christi, qui constituit duode- B cim apostolos, ut super duodecim sedes sedentes, judicarent Israel. PSALMUS C Isa. L, 9. Hebr. XII, 22. *° Prov. x, 30. et ad Alexandrinam dialectum referre. Edit. mihi suppetit. Certe verbum cum activa significa- D VERS. 7. In virtute tua, quia fortiter re- gnet Jerusalem, hostibus omnibus devictis. Magnæ turres dicuntur turres munitæ in mœnibus ad speculandum constitute. Munitiones vocantur apud Syros maguæ domus. Indicantur autem his verbis qui vite altitudine et contemplationis non solum hostes ad bellum venientes considerant, sed etiama ex alto eos telis repellere possunt, CXXIV, Vers. 1. Divinorum eloquiorum mons immotus et immutabilis; immoti etiam qui hujus similitu- dinem imitatione referunt. Quodsi proprie hæc intelligeres, omnis mons immutabilis. De illo au- tem monte hic quæstio, de quo Spiritus prophetæ dixit : ‹ Super montem excelsum ascende, qui evangelizas Șion *8. Nam speculatrix bonorumi Ecclesia Sion. Interpretatur • specula excel- sa coelestis Sion ; de qua : • Accessistis adl Sion montem et civitatem Dei viventis, Jerusalem coelestem 4. Beatum igitur in Deo confidere, justa illud : c Confides in Domino, et ascendes al bona terræ, terræ viventium profecto et mitium. Nam qui confidunt in Deo, cœperunt ad terram ascendere; Jerusalem designat in Scriptura Eccle- siam, ut in illo : Illuminare, nova Jerusalem adi- ficata.» In qua habitare dicitur qui Ecclesiæ doctri- nas unice profitetur, in æternum ex hac sede non commovendus, dummodo pie sapiat et agat. Quin, non morietur qui amore in Deum, et ardenti in bonum studio incenditur, non commovebitur, ita pignus vitæ æternæ adeptus. Qui autem bonum nec desiderat nec affectat, hic propter desidiam disciplina destituetur. Unde ait in Proverbiis, Justus in aeternum non mutabit 8. » VERS. 2. Montes sunt sublimes veritatis doctring, tione desideratur loco Videant doctiores. IDEM. mine ad quod hæc referas. IDEX. (18) Lege ισαρίθμους nisi mavis mutationem : in (19) Sic, nec ulla satis probabilis conjectura (20) Αὐτῶν. Sic. Infra την ... πρόθυμον sine no

Δ ἡμῶν, οὐ περὶ τῶν ἡμετέρων δὲ μόνων, ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου. » Καθὼς καὶ Παῦλος βου • Πάντες ἡμάρτομεν, καὶ ὑστερούμεθα τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, δικαιούμενοι δωρεὰν τῇ αὐτοῦ χάριτι διὰ τῆς ἀπολυτρώσεως τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, ἐν προέθετο ὁ Θεὸς ἱλαστήριον διὰ πίστεως ἐν τῷ αἵματι, » καὶ τὰ ἑξῆς. Στ. ε'. Εν νόμῳ δὲ ὑπομένει, ὁ καθ᾽ ἕξιν αὐτὸν νομίμην ἐπιτελῶν· ὡς καὶ ἐν ἐπιστήμῃ καὶ ἀρετῇ γίνεται κατ᾿ αὐτὰς διακείμενος, πρὸς τὸ πράττειν ἔχων καὶ τὸ νοεῖν. Διὸ καὶ διαλαβὼν περὶ τῶν ἀγα θῶν τοῦ Θεοῦ, προσδοκᾷ ταῦτα λέγων ἠλπικέναι ἐπὶ τὸν Κύριον. Στ. Γ'. Αεὶ καὶ κατὰ πάντα καιρὸν ἐλπίζειν ἐπι τὸν Κύριον δεῖ, οὐ μόνον όταν προσηνῆ, ἀλλὰ καὶ ὅτε Β σκυθρωπά περιεστηκότα. Ἀπὸ φυλακής, γοῦν γὰρ καὶ πολλαὶ αἱ τοῦ Ἰσραὴλ ἀνομίαι, ἀλλ' ἐκ πασῶν ο πρωϊνῆς, ὅτε λαμπρὰ τὰ παρόντα, καὶ ο μέχρι νυκτός, » ὅτε ἀειδὴ καὶ ζοφώτερα τὰ περιεστηκότα, καὶ ἔτι ἀπὸ φυλακῆς πρωΐας ἀνατέλλοντος τοῦ ἀλη θινοῦ φωτὸς, καὶ ἀρχὴν ἡμέρας νοητῆς ποιοῦντος, δ διορατικός νοῦς, Ἰσραὴλ καλούμενος Εβραίων φωνῇ, ἐλπισάτω ἐπὶ τὸν Κύριον· προσθήκην τῶν φαιδρῶν καὶ ἀπαλλαγὴν τῶν σκυθρωπῶν προσδοκῶν παρ' αὐτοῦ, ὅτι παρ' αὐτῷ ὡς ἐν πηγῇ. Καὶ παρ' αὐτοῦ τὸ ἔλεος, οὗ χρήζουσιν οἱ ἐλπίζοντες ἐπ' αὐτόν. ᾿Αλλὰ καὶ πολλὴ παρ' αὐτοῦ λύτρωσις, τοῦ παρά τοῦ (22) ἱλασμοῦ οὐχ ἑτέρα οὖσα· ὅθεν αὐτὸς ἐκ πασῶν τῶν ἀνομιῶν λυτρώσεται αὐτὸν Κύριος. Εἰ αὐτὸν λυτρώσεται. Στ. α'. Τούτων αύτων, φησί, εμνήσθητι Κύριε, ο κατὰ τὸν τῆς εἰς ἀνθρώπους σου παρουσίας καιρὸν, ἐν ᾧ λύτρον σαυτὸν ὑπὲρ πάντων τῶν ἁμαρτωλῶν παρ έξεις, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν προξενῶν ἅπασιν ἀνθρώποις. Μεθ᾽ ὧν ἁπάντων μνήσθητι, ὦ Κύριε, καὶ τοῦ Δαυΐδ, καὶ τῆς κακώσεως αὐτοῦ, ἦν αὐτὸς ἑαυτὸν τιμωρού- μενος, ἐφ᾽ οἷς ἥμαρτεν εκάκωσε κατ' ἐκείνου καιροῦ, οπότε κατὰ πρόσωπον τοῦ σοῦ ἁγιάσματος χαμαί ρίψας ἑαυτὸν, μεθ' ὅρκου ἐβεβαιώσατο οὐ πρότερον ἀναστήσεσθαι ἐκ τοῦ ἐδάφους, μηδὲ ἀναχωρήσειν τοῦ τόπου καθ᾿ ὃν πεσὼν προσεκύνει, ή γνῶναι καὶ μα θεῖν τίς ποτε ἄρα ἔσται ὁ τόπος τῆς τοῦ Κυρίου εἰς ἀνθρώπους παρουσίας προεγνωσμένος καὶ προητοι- μασμένος αὐτῷ, οπόθεν ἔσται τὸ σκήνωμα τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Μαθὼν γὰρ ἐξ ἁγίου Πνεύματος καὶ τῆς προφητικής διδασκαλίας, ὡς ἄρα ἔσται ποτὲ αὐτοῦ σε τοῦ Κυρίου εἰς ἀνθρώπους ἄφιξις, δι' ἧς ἄφεσις πά σιν ἀνθρώποις τῶν προτέρων ἁμαρτημάτων προξενη θήσεται· διὰ ταύτης καὶ αὐτὸς σωθήσεσθαι ἐλπίσας, σπεύδει γνῶναι καὶ μαθεῖν πότε ἔσται, ἢ τοῦ γενή- σεται, καὶ τίνα τρόπον ἡ τοῦ Κυρίου εἰς ἀνθρώπους παρουσία. Ταῦτα δὲ γνῶναι ποθῶν, εἰς τοσαύτην ἑαυτὸν ὑπέβαλε κάκωσιν, ὡς πᾶσαν μὲν παραιτή σασθαι στρωμνὴν, ἀποτάξασθαι δὲ τῷ ἑαυτοῦ οἴκῳ, κεῖσθαι δὲ πρὸ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τοῦ ἐδάφους ἐῤῥιμμένον, καὶ ποτνιώμενον γνῶναι τὸν τόπον τοῦ Κυρίου και τὸ σκήνωμα τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Επιμένοντι δὲ αὐτῷ DIDYMI ALEXANDRINI Cem tantum, sed etiam pro totius mundi ". . ita clamat Paulus : « Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem, quæ est in Christo Jesu, quem pro- posuit Deus propitiationem per idem in sanguine ipsius ", » et caetera. VERS. 5. Sustinet in lege, qui ad legem mores informat; sicut etiam in scientia et in virtute est, qui secundum eas ita vivit, ut eas cogitet et operi- bus perficiat. Ideo bonorum Dei memor, exspectat ea et dicit se in Dominum sperare. VERS. 6. Semper et omni tempore in Dominum sperandum non solum quando prospera, sed ctiam quando difficilia nos manent. . A custodia igitur B ‹ matutina, › omnibus lætis, ‹ usque ad noctem, › omnibus deformatis et obscuratis; a custodia ma- tutina, oriente vera luce, et ortum afferente diei spiritualis, mens videns, Hebræo sermone Israel vo- cata, speret in Dominum : bona scilicet ab ipso augende confdit, mala autem depellenda, quia apud eum velut in fonte sunt. Est quoque apud ipsum misericordia, quam exspectant sperantes in eum. • Multa etiam apud eum redemptio, quæ non alia a propitiatione. Unde ipse eum Dominus ex omni- bus iniquitatibus redimet. Licet enim multæ sint iniquitates Israel, ab omnibus redimet eum. PSALMUS CXXXI. Vers. 1. • Horum memento, Domine, › ait, quando C ad homines venies, et te pro omnibus peccatoribus redemptionem praebebis, peccatorum remissionem largiens omnibus hominibus. Cum iis autem omni- 'bus memento etiam, Domine, David et cruciatuum ejus, quibus semetipsum ipse propter peccata sua puniens eo tempore afflixit, cum ante faciem san- ctificationis tuæ humi prostratus, cum jurejuran- do juravit se non prius e pavimento surrecturum, nec e loco recessurum in quo pie jacebat, quam didi- cerit et cognoverit, quis esset advenienti ad homines Deo locus definitus et præparatus, ubi foret taber- naculum Dei Jacob. Didicerat enim per sanctum Spiritum et propheticas disciplinas Dominum ad homines venturum esse, ut omnibus hominibus re- demptionem priorum peccatorum faciat. Sperans D igitur se tunc salvandum fore, ardet studio cogno- scendi et discendi quo tempore, quo in loco, et qua ratione Dominus ad homines venturus sit. Quo desiderio comniotus, tanto confectus est mœ- rore, ut vel stratum respueret, et ad domum suam redire nollet, et ante Deum jaceret humi prostratus, et suppliciter rogaret ubi esset locus Domini taber- naculumque Dei Jacob. Ast orationibus instanti, humique jacenti, eam·lemque petitionein constanter indesinenterque repetenti, et jurejurando suum con- firmanti desiderium, annuit misericordia Deus, ita "I Joan. 11, 4, 2. Rom. 111, sqq. (22) Lege παρ' αὐτοῦ. Επιτ.

Α αναβεβηκότα βίον. Διὸ καὶ ἐπ' αὐτὸν ἐξανθήσει τὸ ἁγίασμα » αὐτοῦ· περὶ οὗ φησιν ἐν Ησαΐᾳ· « Καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης αναβήσεται. ῇ ἀκολούθως, « Τὰ ἄνθη τῆς γῆς ὤφθη ἐν τῇ γῇ ἡμῶν. » Τὸ εἶναι ἄνθη τοιαῦτα εἰληφότα πρὸς τοῦ ἐξανθουμένου ὑπὸ Κυρίου ἁγιάσματος. Τοῦτο γὰρ τὸ ἐξανθοῦν ἁγιάζει τους προσπελάζοντας αὐτῷ, αὐτὸ ἐν ἅγιον τοῦ Θεοῦ, ἅμα καὶ ἄνθος καὶ τὸ κρίνον τοῦ πεδίου καὶ τῶν κοιλάδων. Εἰκότως ὠφθήσεται τὰ ἄνθη ἐν τῇ γῇ ἡμῶν, ἐξανα- τείλαντος τοῦ Θεοῦ τὸ ἁγίασμα αὐτοῦ ἐπὶ τῷ πεφω- τισμένους καὶ νεάζοντας εἶναι ἐπὶ τὴν μακαρίαν καὶ πνευματικὴν ἑορτήν. Στ. α'. Εἰ καὶ εὐλογοῦσι τὸν Κύριον οὐ μακρὰν αὐτοῦ βεβηκότες, ἀλλ' ἐν οἴκῳ αὐτοῦ, συνεγγίζοντες Κυρίῳ κατὰ τὸ φρόνημα τὸ ἐν Γραφαῖς θείαις εἶναι καὶ δόγμασιν ἀληθείας· αὗται γὰρ αὐτοῦ αἱ αὐλαί. Ἱστᾶσι δὲ καὶ εἰκότως εὐλογοῦντες Θεόν· ὕπνος γὰρ οὐ και τακρατήσει τότε τῆς τῶν ἁγίων συνόδου, δυνάμει τῶν ἀφθάρτων σωμάτων. Στ. α'. Μετὰ τὸ πληρωθῆναι τὰς τῶν ἀναβαθμῶν ᾠδας, ἀκόλουθον ἦν τοὺς εἰς αὐτὸν τὸν ναὸν ἀναβάν- τας αἰνέσαι χαριστηρίως τὸν Θεὸν οὗ ναός ἐστι. Διδ καὶ - ᾿Αλληλούϊα, ὁ ψαλμὸς ἐπιγέγραπται, σημαινού- σης της προγραφῆς τὸ δεῖν ὑμνεῖσθαι τὸν ὄντα Θεόν. Στ. ιγ'. Εἰς τὸ τέλος. — Τοῦτο τὸ μνημόσυνον ἀπὸ τῆς προτέρας γενεᾶς τῶν Εβραίων, ἕως γε- νεᾶς τῆς κλήσεως τῶν ἐθνῶν. Περὶ ἧς το Αναγγελή - σεται τῷ Κυρίῳ γενεὰ ἡ ἐρχομένη. » Διαμένει δὲ ταῦτα εἴξαντος τοῦ Θεοῦ τῇ τῶν δούλων αὐτοῦ περὶ τοῦ λαοῦ παρακλήσει, δι᾿ ἣν ᾤκτειρε τοῦτον· τὴ συν- εχὲς τοῦ λόγου τῇ δοξολογία διέκοψεν. ὡς καὶ γρά φων τοῖς Γαλάταις ὁ Παῦλος ἔλεγεν ο Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς ἡμῶν, τοῦ δόντος ἐαν τὸν, » καὶ τὰ ἑξῆς. Εἶτα ἐπήγαγεν, «' ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας· » καὶ ἀλλαχοῦ· εἂν ἡ υἱοθεσία καὶ ἡ δόξα καὶ ἡ λατρεία καὶ ἡ ἐπαγγελία, ἐξ ὧν Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα, ὁ ὢν ἐπὶ πάντων Θεὸς εὐλογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. » Καὶ νῦν ὁ Προφήτης ἐννοήσα; τήν τε καθόλου πρόνοιαν καὶ τὰ συμβάντα τῷ Ἰσραὴλ, • πυρωθεὶς ἀπὸ τῆς φιλανθρωπίας, δοξολογεῖ τὸν Θεὸν το ὡς ἄλαστον ἔχουσα δόξαν. Περὶ τοῦ λαοῦ δέ φησι, ἢ ὅτι δίκην αὐτὸς ἀπαιτήσει, καὶ παύσεται μετὰ ταῦτα, ἢ ὅτι ἐκδικήσει μὲν τὸν λαὸν, ἐπ' αὐτῷ δὲ παρακλη θήσεται, οὐ διὰ τὴν ἐκείνων ἀξίαν. Ὅπου γὰρ παρά- κλησις, συγγνώμης χρεία, καὶ φιλανθρωπίας καιρός. Στ. α'. Καὶ ὁ παρών ψαλμὸς Εἰς εὐχαριστίαν προς καλούμενος προστάττει ἐξομολογεῖσθαι τῷ Κυρίῳ, χρηστότητι καὶ ἀγαθότητι πολλῇ πάντα ποιοῦντι. Διὸ καὶ ἐφ' ἑκάστου στίχου τρόπῳ ἐφυμνίου ἐπιλέγε ται, ο Ντι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ. ὁ Ἐπεὶ γὰρ οὐ ποτὲ μὲν ἐλεεῖ, ποτὲ δὲ οὔ, ἀλλ' ἀεὶ ἐλεεῖ, εἰκότως οἱ ἐφυμνοῦντες λέγουσιν· «Ότι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ. 1. 1:01 DIDYMI ALEXANDRINI ipsum e clorelit sanctificatio ejus. • De qua dixit apud Isaiam : ‹ Et flos de radice ascendet 7., Eui consentit illud: Flores terræ visi sunt in terra nostra ". » Hi autem flores facti sunt, ex quo gra- tia Domini sanctificatio effloruit. Hæc enim efflo- rens sanctificat appropinquantes ad se, cum ipsa sit sanctum Dei, simul et flos et lilium campi et con- vallium". Profecto apparebunt flores in terra no- stra, quando sanctificatio Dei orietur super eos qui illuminantur et juvenescunt ad beatum et spirituale festum. PSALMUS .VERS. 1. Benedicunt Dominum qui non procul ab B eo, præsertim vero qui in domo ejus, qui appropin- quant Domino divinas Scripturas et doctrinas veri- tatis meditando. Hæc enim atria ejus. Stant autem benedicentes Deum ; tunc enim non vincet somnus sanctorum cœtum, virtute incorruptibilium corpo- ruin. PSALMUS Vgns. 1. Decantalis graduum canticis, in ipsum templum ingrediebantur et gratiarum laudibus ce- lebrandum Deum suscipiebant, cujus templum· est. Qua de causa psalmus Alleluia inseribitur, ut hoc significet, verum Deum extollendum esse. Vers. 13. In finem.—Hoc memoriale a priori gene- C ratione flebræorum usque ad generationem vocationis gentium. De qua illud : « Annuntiabitur Domino ge- neratio ventura "., Subsistunt autem hæc, licet Deus servorum suorum precibus commotus, populi mise- reatur: interrupit sermonis nexum collaudatio Dei. Ita enim Paulus ad Galatas scribens: ‹ Gratia vo- bis et pax a Deo Patre et Domino, qui dedit semet- ipsum ", » et cætera. Deinde addit : • Cui est gloria in sæcula; › et alias: ‹ Quorum adoptio est tiliorum et gloria et obsequium et promissa; ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omuia Deus benedictus in sæcula. Amen .. Nunc autem Propheta considerans qua providentia Israelis fata omnino dirigat, Dei in homines studio per- CXXXIII. CXXXIV. motus, celebrat eum quasi illud æterna gloria D splenderet. De populo autem dicit, Deus ab eo pœ- nas repeter, et postea ab ira temperabit ; aut, Popu- lum judicabit Deus, et super ipsum deprecabitur, et non pro meritis eorum. Ubi enim deprecatio, ibi et veniæ opus, et clementiæ tempus. PSALMUS VERS. 1. Hic psalmus etiam Ad laudandum Deum inscriptus, nos hortatur ut Domino confitea - mur omnia multa cum bonitate facienti. Qua de causa singulis versibus adjiciuntur illa intercalaria verba : c Quoniam in sæcula misericordia ejus. » Cum enim non hoc vel illo tempore tantum, sed semper misereatur, haud immerito eamdem canti- lenam usque resumunt dicentes : « Quoniam in seculum misericordia ejus. » Isa. XI, CXXXV. Cant. 11, 12. ibid. 1. Psal. XXI, 32. Galat. 1, 3-5. Rom. 15, I.

με τη ἄρα ὑπὸ σκότος γεγονώς διαλαθεῖν τοῦτο δυ- Α νήσωμαι Διό φημι, ο Αρα σκότος καταπατήσει με, ν τουτέστιν, ἐπικρύψει με; Ως γὰρ τὸ ἔδαφος τὸ πα- τούμενον κρύπτεται, οὕτω κρυβείην κάτω, εἰ καταπα τήσῃ με τὸ σκότος πολὺ περὶ ἐμὲ καὶ ἐπ' ἐμὲ γεγο· νός. Εἶτα ὅτε ἔδοξα τρυφᾶν ἐπὶ τῷ τετευχέναι τοῦ σπουδαζομένου, εὐθέως εἶδον, ὅτι καὶ αὕτη ἡ νύξ καὶ τὸ κατακορὲς σκότος φωτισμός ἐστιν, οὐδὲν αὐτ τοῦ τοῦ σκότους σκοτιζομένου ὑπὸ τοῦ Θεοῦ κατα- λάμποντος αὐτὸ ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα πάντα. Παρ' ἡμῖν μὲν τοῖς ὄψει χρωμένοις, διαφορὰ νυκτὸς καὶ ἡμέρας, ὁρῶσι καὶ ὁρωμένοις ἐν τῇ ἡμέρᾳ, ἐν δὲ τῇ νυκτὶ μηδὲ βλεπομένοις μηδὲ βλέπουσιν. Παρὰ μέν τοι τῷ Θεῷ ἡ νύξ ὡς ἡμέρα φωτίζεται, καταληπτῶν αὐτῷ τυγχανόντων τῶν ἐν σκότῳ καὶ νυκτί, ὡς τῶν ἐν φωτὶ καὶ ἡμέρᾳ, ἐπείπερ ἡ νύξ ὡς ἡμέρᾳ ὑπ' αὐ- τοῦ τοῦ Θεοῦ φωτίζεται. Ταῦτα δὲ πάντα τῷ ἑαυτοῦ προσώπῳ ὁ δίκαιος προσάπτει, διδάξαι προελόμενος τοὺς μὴ ὀρθὴν περὶ Θεοῦ διάληψιν ἔχοντας, ὅτι δια- δρᾶναι Θεὸν οὐκ ἔστιν. Εἰ γὰρ τῶν κρυπτῶν μου γνώστης, ἅτε τους νεφρούς μου κεκτημένος είεν (29), ὁποίῳ μέρει τοῦ κόσμου ἐὰν γένωμαι, ὡς παρόντος μου γνῶσιν ἔχεις, εἰ γὰρ καὶ ἀντελάβου μου ἐκ γα- στρὸς μητρός μου, ο πλάτας ἐν κοιλίᾳ με καὶ ἐπιθείς μοι τὴν χεῖρά σου. Εἶτα ἐπεὶ διὰ πάντων τῶν προει ρημένων φοβερῶς ἐθαυμαστώθης, μετὰ φόβου γὰρ ἐθαύμασα πάντα ὰ περὶ σοῦ διείληφα, εἰς εὐχαριστίαν τρεπόμενός φημι· Ἐξομολογήσομαί σοι, ὅτι φοβερῶς ἐθαυμαστώθης. » Στ. ιγ. Κέκτηται ὁ Θεὸς τοὺς νεφρούς τοῦ κατορ- θώσαντος τὴν ἐν σωφροσύνῃ καθαρότητα. Ο τοίνυν ἀγαμίᾳ σχολάζων, τῷ Θεῷ τοὺς ἑαυτοῦ νεφρούς καταγράψας ἐρεῖ· « Σὺ ἐκτήσω τους νεφρούς μου, Κύριε. » Μεθ' ὁ κατόρθωμα, γνῶσιν ἔχων πάντων τῶν θαυμαστῶν ἔργων αὐτοῦ τῶν τῆς δημιουργίας καὶ προνοίας καὶ παραδοξοποιΐας, ο θαυμάσια, ἔφη, τὰ ἔργα σου, καὶ ἡ ψυχή μου γινώσκει σφόδρα. Το • σφόδρα, ἢ ἐπὶ τὴν γνῶσιν τῆς ψυχῆς, ἢ ἐπὶ τὰ θαυμάσια ἀναφέρεται. Καὶ τὸ ὀστοῦν μου, φησίν, ἐν κρυφῇ πεποίηκας, ν ὡς οὐδένα τούτου τὴν σύμ- πηξιν εἰδέναι, ἀπὸ σοῦ οὐ κέκρυπται. Πῶς γὰρ καὶ οἷόντε σοῦ ποιητοῦ ὄντος ὥσπερ ὅλου τοῦ σώματος, οὕτω καὶ αὐτοῦ ; Εἴρηται δὲ καὶ τοῖς περὶ φύσεως τῶν ζώων πραγματευσαμένοις, ἀόρατον εἶναι καὶ ἀκατάληπτον τὴν εἰς ὀστέον τοῦ αἵματος μεταβολὴν, καί τοι τῶν ἄλλων, σαρκῶν καὶ νεύρων λέγω, ὅπως ποτὲ ὡς ἔχουσι γενέσεως θεωρούντων (50)· οὐκ ἐκρύβη δὲ ἀπὸ σοῦ οὐδὲ ἡ ὑπόστασις μήτε ἐν τοῖς κατωτά τοις τῆς γῆς φθάσασα. Οὐδὲ γὰρ ἡ ψυχὴ ἐν ᾅδῃ γεγενημένη, οὐδ᾽ αὐτὸ τὸ σῶμα κατωρυγμένον καὶ εἰς γῆν διαλυθὲν διαφεύγει την θεωρίαν σου. Στ. ιη'. Αφ' ἑαυτοῦ λέγει τὴν τοῖς δικαίοις ἀπο κειμένην ἐλπίδα, ἥτις ἐστὶν ἐξ ἀναστάσεως αἰωνία ζωή. ᾿Αλλὰ καὶ σὺν τοῖς ἁγίοις ἐστὶν ὁ Κύριος ἀπεντεῦθεν. Ανηκόασι γὰρ αὐτοῦ, « Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας. Τότε δὲ δῆλον ὅτι ἔσται μετ' αὐτοῦ, ὅταν ἀποκτείνῃς, » φησίν, «αμαρ ** Β } › EXPOSITIO IN PSALMOS. nebra conculcabunt me, , hoc est, abscondent ne? Quemadmodum enim conculcatum pavimentum la- tet, ita fortasse et ipse laterem, si tenebræ me coll- culcarent, undique et desuper circumfuse. Deinde cum concupitum sortitus in deliciis me futurum pu- tabam, agnovi ipsam noctem et densissimas tenebras illucescere, tenebris nullo modo obtenebratis, dum ea sicut et cætera omnia Deus illuminet. Nobis quidem oculorum acie res cernentibus, alia nox, alia dies; interdiu enim videmus et videmur, noctu autem nec cernimur nec cernimus. Apud Deum vero nox sicut dies illuminatur; ipsique apparent quæ in tenebris et in nocte, haud secus ac si in lu- mine et in die essent, quia nox sicut dies ab eo illuminatur. Hæc autem omnia, nomine suo pro- fert justus, docens eos qui non recta de Deo sen- tiunt, Deum nunquam a nobis decipiendum esse. Nam abscondita mea novisti, renes meos possi- dens, et quacunque in terrarum parte fugiam, sem. per me velut præsentem pernoscis. Nam ‹ susce- pisti me de utero matris met, in sinu forma sti me, et posuisti super me manum tuam. Deni- que cum per omnia prædicta terribiliter mirifica- tus es (nam cum tremore omnia miratus sum quæ perspesi), agam tibi gratias dicens : • Confitebor tibi, quoniam terribiliter miridicatus es. Matth. xxviii, 20. EDIT. Vers. 13. Possidet Deus renes eorum qui pru- dentia castitatem custodiunt. Qui igitur a nuptiis abstinet, Deo renes suos ascribens, dicet: e Posse- disti renes meos, Domine. » Quo perfecto, omnia mirabilia Dei scientia consecutus, creationem vi- delicet, et providentiam et vim prodigia operandi : Mirabilia opera tua, ait, et anima mea cogno- scit valde. » Vox e valde ad scientiam animæ, aut ad mirabilia referri potest. « Os meum, inquit, ‹ quod fecisti in abscondito, › ut nemo sciat quo modo coagnientetur, a te non est absconditum. Quis enim te fallere posset, cum ipsius sicut et totius corporis creator sis? Dixeruut qui de natura animalium agunt, homines nec perspicere nec in- telligere qua ratione sanguis in os mutetur, cale- D rasque carnes et nervos efficiat. Contendo autem qualicunque modo hæc fiant, a te non esse abscon- dila, sicut nec substantia vel in iufmis terræ de- gens. Non fugit enim mentis tuæ oculos anima quæ descendit in infernum, aut corpus sepultum et in terram resolutum. cæte- VERS. 18. De semetipso spem exprimit justis ac- ceptissimam, quæ nil aliud nisi post resurrectio- nem vita sempiterna. Illic etiam cum sanctis Domi- nus. Dicentem enim audierunt : « Ecce ego vobis- cum sum omnibus diebus **., Tune antem sane nobiscum erit quando occideris, inquit, pec- (29) Elɛr. Legendum, ut sensus salvus sit: ¿v. (30) Αη θεωρουμένων ? ID.

του Α μένην εὐχὴν, ὡς ἐπινεύσοντα τὸν Κύριον ἔληλω θέναι ἐπὶ τὸ ἐξαγαγεῖν ἐκ δεσμῶν δεδεμένους, καὶ ἐξ οἴκου φυλακῆς καθημένους ἐν σκότει· οὐ πάντων δὲ ἔστιν τοῦτο λέγειν, « Εκβαλε ἐκ φυλακῆς τὴν ψυχήν μου, ο ἀλλ᾽ ἢ τῶν δυναμένων διὰ καθαρότητα καρδίας, καὶ χωρὶς τοῦ σώματος τούτου ἐπιβαλεῖν τῇ θεωρίᾳ τῶν γεγονότων. Ὁ δὲ Ακύλας, « Εξω άγαγε ἐξ ἀποκλεισμοῦ τὴν ψυχήν μου· , ὡς ἐν εἰρ κτῇ γάρ τινι καὶ δεσμοτηρίῳ (35) κατείχετο, τῶν πολεμίων τῇ θύρᾳ τοῦ σπηλαίου προσκαθημένων· ὑπισχνείται δὲ τῆς σωτηρίας τυχών ὕμνοις τὰς εὐεργεσίας αμείβεσθαι. Στ. α'. Ὁ μὲν τρίτος ψαλμὸς ἐπιγέγραπται· «Ψαλ μὸς τῷ Δαβὶδ ὁπότε ἀπεδίδρασκεν ἀπὸ προσώπου ᾿Αβεσαλώμ τοῦ υἱοῦ. » Ενταῦθα δὲ, ο Οτε αὐτὸν ὁ υἱὸς κατεδίωκεν· › οὐχ οὕτω δὲ δεινὸν τὸ φυγεῖν ἀπό τινος ὡς ἐκεῖνον διώκειν. Ενδέχεται γὰρ καὶ ἐξ ὑπονοίας μόνης φεύγειν. Το μέντοι τὸν διωκόμενον ἐλαύνεσθαι ἐμφαίνει τὴν ὠμότητα καὶ ἀγριότητα τοῦ διώκοντος. Φησὶν οὖν• Πολλῶν ἐπιδεὴς ὤν, κατο έφυγον πρὸς σὲ, ἐπιστάμενος ἀκριβῶς ὅτι πληρώ- της με πάντων ὧν ἐλλειπής είμι, ἐνωτισάμενος τὴν δέησίν μου, « ἐν τῇ ἀληθείᾳ ν τῷ εἰπόντι· « Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια. » Η ἐπεὶ ἐν εἰκόνι καὶ σκιᾷ τέως λατρεύω, εύχομαι καὶ τὸ λοιπόν μοι δοθῆναι, ἔστι δὲ τὸ ὑπερβῆναι τὴν τυπικὴν θεραπείαν ἐπὶ τῷ γυμνή τῇ ἀληθείᾳ σου προσβαλεῖν, ἵνα πνεύματι καὶ ἀλη θείᾳ σοι προσκυνήσω. • Επάκουσόν μου ἐν τῇ δι καιοσύνῃ σου, ο δικαιώσας με ἐν αὐτῇ· ἡ γὰρ ἐμὴ δικαιοσύνη ὡς οὐδὲν ἐναντίον σου λογισθήσεται. Διὸ καὶ ἀξιῶ ὅλως, μὴ εἰσέλθῃς εἰς κρίσιν ο μετ' ἐμοῦ. Εἰμὶ γάρ σου δοῦλος, καὶ κριθῆναι πρὸς σὲ ἡ ἐπὶ σοῦ φοβοῦμαι· ἐξετάζεις γὰρ οὐ τοὺς λόγους, ἢ τὰ ἔργα μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν πρόθεσιν, ἀφ᾿ ἧς ταῦτα. Οθεν τῶν ζώντων οὐδεὶς, κἂν ἀκροτάτην ἀρετὴν ἔχῃ, δικαιωθῆναι ἐνώπιόν σου δυνήσεται. Πάντες γοῦν οἱ δίκαιοι συγκρίνοντες τὴν σφῶν δικαιοσύνην τῇ σῇ, ἀπὸ διαθέσεως ἀληθευούσης φασίν, ο ὡς φά κος ἀποκαθημένης πᾶσα ἡ δικαιοσύνη ἡμῶν ἐναντίον σου. » Δικαιούμεθα δὲ δωρεάν τῇ αὐτοῦ χάριτι διὰ πίστεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἔχοντες τὴν δικαιοσύνην τὴν χωρίς... φανερωθεῖσαν, μαρτυρουμένην ὑπὸ τοῦ νό μου καὶ τῶν προφητῶν. Στ. γ'. Ἔστι μὲν κατὰ ἀναγωγὴν καὶ τὸν διάβολον εἰπεῖν. Οὐ παύεται γὰρ ἐκεῖνος διώκων. Πῶς οὖν ἀπαλλαγείημεν τοῦ διώκεσθαι; Εἰ τόπον εὕροιμεν ἔνθα εἰσελθεῖν οὐ δύναται. Καὶ ποῖος οὗτός ἐστιν ἀλλ᾽ ἢ ὁ οὐρανός; Καὶ πῶς δυνατὸν εἰς τὸν οὐρα νὸν ἀναβῆναι; Νῦν ἄκουσον Παύλου λέγοντος· « Τα ἄνω φρονεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ καθήμενος· ο καὶ, ο Ἡμῶν τὸ πολίτευμα ἐν οὐρα νοῖς. — Εταπείνωσεν εἰς γῆν τὴν ζωήν μου.» Πολε λὰ σημαίνει τῆς ταπεινώσεως τὸ ὄνομα· ἔστι γὰρ καὶ ἀρετῆς ταπείνωσις, ὡς ὅταν λέγει, « Καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ DIDYMI ALEXANDRINI clamat, ut orationi annuens, accedat et vinctos e vinculis, et sedentes in tenebris ex domo eustodiæ educat. Non omnibus usurpanda hæc verba : « Educ de custodia animam meam, sed iis tantum qui purificato corde et deposito hoc corpore, rerum contemplationi indulgere possunt. Aquilas autem: • Educ e claustro animam meam, quasi arcto in carcere includeretur ; hostibus speluncæ portas obsidentibus. Promittit se, salute accepta, lymnis beneficia celebraturum. PSALMUS , VERS. 1. Tertius psalmus jam inscriptus est : B elpsi David, cum fugeret a facie Absalom, dilii sui. llic autem : c Quando eum filius persequebatur. Minus periculum instat ei qui fugit, quam ei quem persequuntur. Fieri enim potest ut quis sola mala suspicione fugiat. Quando autem fugientem perse- quuntur, apparet persequentium crudelitas et feri- tas. Ait igitur : Multis cum egerem, ad te confugi, certus te mihi omnia largiturum quorum indigeo, ubi auribus precem ineam perceperis. Addit, ‹ in veritate, › seu quia Deus : ‹ Ego sum veritas dixit, seu quia hoc innuere velit: Ego qui te nunc in imagine et umbra colo, oro ut et cætera consequar, ut cultum prætergressus qui per figuram fit, in nuda veritate ad te accedam, ideoque spiritu el ve- ritate adorem. ‹ Exaudi me in justitia tua. › Justi- ficans me in ipsa; nam justitia mea tanquam nibil coran te reputabitur. Quamobrem te oro, ‹ ne intres in judicium mecum. Ego enim servus tuus, et judicari coram te aut a te nolo; nam scrutaris tu non sermones tantum et opera, sed etiam con- sideras qua mente hæc perficiantur. Unde non est inter homines, vel perfectissina virtute instructos, qui coram te judicari possit. Omnes igitur justi, justitiam suam cum justitia tua conferentes, since- ro corde dicunt, tanquam nihil esse coram te oninem nostram justitiam. Justificamur autem gratis gratia Dei per fidem Jesu Christi justitiam haben- tes quæ absque... apparuit, quam lex et propheta confirmant. VERS. 3. Poteris etiam hæc anagogice interpre- tari de diabolo : non cessat enim ille nos persequi. Qui igitur a persecutionibus ejus liberabimur? Quando locum invenerimus quem ille intrare ne- quit. At quis iste locus, nisi colum ? Et qua ra- tione ad cœlum ascendemus? Audi nunc Paulum dicentem : • Quæ sursum sunt quærite, ubi Chri- stus est in dextera Dei sedens ® ; » et : e Conver- salio nostra in coelis 8. ' Humiliavit in terram vitam meam. › Perniulta designat vox humiliatio : est enim vi:tutis humiliatio, ut in illo : ‹ Cor con- tritum et humiliatum Deus non despiciet "., Ca- - C CXLII. . D Joan. xiv, 6. ss Coloss. 111, 1. "Philipp. 111, 20. * Psal. L, 19. (55) Lege δεσμωτηρίω, nisi placeat formam Alexandrinam agnoscere. EDIT.

Καταπίπτοντες δὲ εἶεν ἂν οἱ ἁμαρτάνοντες μὲν ἐν ἠθικοῖς, περιεχόμενοι δὲ τοῦ χριστιανισμού - καταγ ῥαχθέντες δὲ, οἱ ἀποστάντες αὐτοῦ. Στ. ιζ΄. Εν πάσαις ταῖς ὁδοῖς αἷς ἐπιπορεύεται στρονοῶν, διοικών, κρίνων, εὐεργετών, χαριζόμενος, κολάζων, δίκαιος εὑρίσκεται· « Θεὸς γὰρ πιστὸς, καὶ οὐκ ἔστιν ἀδικία. » Εἰ δὲ καὶ ὁδοὺς αὐτοῦ λέγοι τις τὰς ἀρετὰς (φέρουσι γὰρ πρὸς αὐτὸν τὸν πρακτικῶς καὶ διανοητικῶς ὁδεύοντα), καὶ ἐν ταύταις δίκαιος ἀναφαίνεται· οὐδεὶς γοῦν σπουδαῖος καὶ κατ᾿ ἀρετὴν βιῶν αἰτιᾶται τὴν Πρόνοιαν, ἀλλ' εἴ τις φαῦλος καὶ ἔξω τῶν ὁδῶν αὐτοῦ βεβηκώς. Στ. ιη'. Εισαγωγικώτερον δὲ τὸ ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Ὅθεν « ἐγγὺς » αὐτῶν εἴρηται, τε λείων ὄντων ι τῶν ἐπικαλουμένων αὐτόν. » Ως Β Μωϋσῆς καὶ Ααρών και Σαμουὴλ καὶ Σαμψὼν ἐπο εκαλοῦντο τὸν Κύριον. 'Ο δὲ τὸ ἀνθρώπινον ἀρνησάκ μενος θέλημα, τῷ Θεῷ λέγει· ι Δίδαξόν με τοῦ ποιεῖν τὸ θέλημά σου, ὅτι ὁ Θεός μου εἶ σύ. » Οπερ εἰς ἔργον καταβάλλει Θεός. Θελήματα μὲν οὖν αὐτῶν, αἱ κατ᾽ εἶδος ἀρεται· θέλημα δέ, ἡ κοινῇ τε καὶ γε νικῇ (58). Φυλασσομένου δὲ τοῦ ἀγαπωμένου ὑπὸ Θεοῦ, ὁ δὲ πονηρὸς κατ' οὐδὲν ἄψεται αὐτοῦ. Από κειται δὲ τῷ ἐξ ὅλης ψυχῆς καὶ καρδίας καὶ ἰσχύος ἀγαπῶντι, « ἃ ὁ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσεν, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ὅσα ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν. ο Στ. θ'. Ἐπεὶ ἅμα τῶν δικαίων, μνημονεύει τῶν προσηλύτων ή προκειμένη λέξις, τοὺς μὲν ἀγαπω μένους ὑπὸ Κυρίου, « δικαίους » λεκτέον τοὺς κατὰ Πα- λαιὰν Γραφὴν εὐαρεστήσαντας αὐτῷ· προσηλύτους δὲ, τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κληθέντας ἐπὶ τὴν τοῦ Εὐαγγελίου διδασκαλίαν. Πρὸς τούτοις ἐπίστησον, μή ποτε οἱ ἄρτι τῇ θεοσεβείᾳ προσερχόμενοι προσήλυ- τοι· οἱ δὲ διαβεβηκότες καὶ τελειωθέντες ἐν αὐτῇ, δίκαιοι εἴρηνται. Ὅθεν τοὺς μὲν δικαίους ἀγαπᾷ, φυλάττει δὲ τοὺς προσηλύτους· οἱ γὰρ εὐθέως προσ- εληλυθότες τῷ λόγῳ τῆς ἀληθείας, ὡς μήπω ίσχυ- ροὶ καὶ βέβαιοι, δέονται τοῦ φυλάττοντος Κυρίου ἐπὶ τῷ ἀβλαβεῖς διαμεῖναι, τῶν δικαίων διὰ τελειότητος οἰκειουμένων αὐτῷ καὶ ἀγαπωμένων ὑπ' αὐτοῦ. Στ. ι'. Ή «Σιών » ἡ σκοπευτικὴ καὶ ἐξεταστικὴ τῆς ἀληθείας, ήτοι ψυχὴ τελεία, η Εκκλησία Θεοῦ ζῶν. τος. « Βασιλεύσει σου ὁ Θεὸς εἰς τὸν αἰῶνα· ο οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος, παρατεινούσης τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ εἰς γενεὰν καὶ γενεάν. Εἴρηται ἐν τῷ πρὸ τού- του ψαλμῷ περὶ τῆς ἀτελευτήτου βασιλείας αὐτοῦ διατεινούσης εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας, καὶ ὡς δεσπό ζει εἰς γενεὰν καὶ γενεάν. « Βασιλεύσει » γὰρ ο Κύ ριος εἰς τὸν αἰῶνα ὁ Θεός σου, Σιών, εἰς γενεὰν καὶ γενεάν. » Στ. α΄. « Ψάλατε, ο φησίν· < ἀγαθὸν » γάρ ἐστι καὶ ὠφέλιμον. Ὡς κατὰ τοῦτο, ψαλμόν αίνον διαφέ- ρειν οὐδὲν, καὶ μᾶλλον ὅταν ψάλλει τις πνεύματι καὶ * ΧΧΧΙΧ. EXPOSITIO IN PSALMOS. A etiam forte qui moribus peccant, veram autem doctrinam retinent, et elisi qui a veritate rece- dunt. Vers. 17. In omnibus viis quibus incedit, sen providal, aut regal, aut judicet, aut benefaciat, aut gratias largiatur, aut puniat, semper justus repe- ritur Deus. Nam Deus fidelis, et non est injusti- tia ". » Quodsi vias ejus vocaveris virtutes (nam deducunt ad Deum quicunque eis mente et opere adhaserit), et in his justus apparebit. Non est igi- tur inter sanctos et virtute præditos qui providen- tiam Dei insectetur ; sed ii tantum Deum increpant qui pravi et extra ejus vias ambulant. VERS. 18. Nomen Donini invocando ad eum ac- cedimus. Unde « prope » ipsis dicitur, quia perfe- clie qui invocant eum. Ita Moyses et Aaron et Sa PSALMUS D PSALMUS Deut. xxxi, 4. * Psal. cxL.11, 10. muel et Samson invocabant eum. Qui autem hc- minum voluntatem respuit, dicit Deo : • Doce ine, ut faciam voluntatem tuam, quia Deus meus es tu‘. › Quod votum Deus implet. Voluntates igitur dicuntur singulæ virtutes; et voluntas generale et commune virtutis nomen. Custoditur, quem diligit Deus : maligno autem nihil cum Deo. Eum qui di- ligit Deum ex tota anima, ex toto corde et ex tota virtute manent c quæ oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt, quæ præe- paravit Deus iis qui diligunt illum. › CXLV. VERS. 9. Quando cum justis simul proselyti hic in versibus memorentur, dicendum erit c justos, a Deo dilectos, qui ipsi juxta Vetus Testamentum placuerunt ; proselytos autem qui de gentibus all evangelicam disciplinam vocati sunt. Vocantur eliam forte proselyti, qui nuper ad pietatem vene- runt, et justi, qui diutius in ea consenuerunt et profecerunt. Unde justos quidem diligit, proselytos vero custodit; nam qui nuper veritatis sermonem adepti sunt, nondum validi et firmi cum sint, Dei custodia indigent, ut incolumes remaneant : justi autem propter perfectionem suam cum Deo intima societale conjunguntur et ab eo diliguntur. VERS. 10. « Sion / scilicet quæ veritatem meditatur et exquirit: auima justa aut Ecclesia Dei viventis. • Regnabit in sæculum Deus tuus: > cui regno non erit finis, cum imperio generationem et generatio- nem complectatur. Præcedenti in psalmo dictum est de infinito Dei regno in omnia sæcula duraturo, et de dominatione ejus in generationem et genera- tionem. Nam regnabit Dominus in sæculum, Deus tuus, Sion, in generationem et generationem. CXLVI. VERS. 1. « Psallite, inquit : psamus enim « bo- num, et utile. Unde psalmus a laude non differt, præsertim quando quis spiritu et mente psallit. PATROL. GR. (33) Quid si legeretur in recto casu κοινή et γενική? EDIT.

ὀργάνων, γνωρίζεται ἀκόλουθον καὶ τοῦ Θεοῦ αίνους ταυτῷ τῷ ὀργάνῳ προφέρεσθαι. ο Αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν ψαλτηρίῳ καὶ κιθάρᾳ. ο Ότι τὸ ψαλτήριον καὶ ἡ κιθάρα, καὶ ποίαν ἔχουσι πρὸς ἄλληλα διαφορὰν, ἐν τοῖς προάγουσιν εἴρηται (43). Αἰνετέον οὖν Θεὸν ψάλλοντες ἐν πνεύματι καὶ νῷ· τοῦτο τὸ ψαλτήριον. Τὸ γὰρ πνεῦμα καὶ ὁ νοῦς ἄνωθεν ἐκ Θεοῦ δι' υψη λότητα δογμάτων συνηχεί. Β Στ. ε'. Δηλοῦσθαι νομίζω διὰ τὸ « αἰνεῖσθαι αὐτὸν ἐν κυμβάλοις εὐήχοις, » τὸ δεῖν καὶ φωνῇ τῇ κατὰ προφορὰν ὑμνεῖν διὰ θεολογίας τὸν Κύριον. Παρίστα ται δέ μοι τοῦτο νοεῖν ἐκ τῆς τοῦ ᾿Αποστόλου λέξεως γράφοντος οὕτως ο Γέγονα χαλκός ἠχῶν καὶ κύμβα λον ἀλαλάζον. » Εἰ γὰρ, φησί, μὴ νῷ καὶ γλώσση λαλήσω, μηδὲ ἑρμηνεύων ἕκαστα τῶν ὑπὸ τῆς γλώτ της εἰρημένων, ἀντιλήψει τοῦ ἀκροατοῦ μόνης φωνής ἄνευ διανοίας ἔχοντος, ὡς δοκεῖν αὐτῷ βάρβαρον εξ ναι τὸν λαλοῦντα. Φωνῆς ἤχου μόνον αἴσθησιν ἔχον τος, γίνεται αὐτῷ χαλκὸς ἠχῶν, ἢ κύμβαλον ἀλαλά ζον, κροῦον καὶ περιβομβοῦν μόνον τὴν ἀκοὴν αὐτοῦ. Δοξολογῶμεν τοίνυν Θεὸν, καὶ στη.. προφορά μιμού μενοι τοὺς τελείους δικαίους ἄνδρας· εἴρηται γὰρ περὶ ἑκάστου τούτων τό, « Διήγησις εὐσεβοῦς διὰ παντὸς σοφία· ο ομοίως και, ο Στόμα δικαίου μελετή σει σοφίαν, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ λαλήσει κρίσιν. Ο νόμος τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ, » τουτέστιν νῷ καὶ γλώσσῃ καὶ στόματι ὑμνεῖ Θεόν· εύηχον δὲ κύμβαλον εἶπεν τὴν ἐμμελῆ καὶ μεμουσωμένην φω νὴν, ἀριδήλως σημαίνουσαν τὰ πράγματα. Τὴν δὲ αὐτὴν ὁ κύμβαλον ἀλαλαγμοῦ » φησι προφερόμενον ἐπινίκια κατὰ ἁλόντων καὶ ὑπὸ (χεῖρα) γενομένων τῶν ἐχθρῶν. νει ". Στ. Γ'. Ὅτε πάντα ἐν πᾶσιν ὁ Θεὸς γενήσεται, πληρωθήσεται ἡ προκειμένη λέξις· βοηθῶν γὰρ τῇ ἀσθενείᾳ ἡμῶν, νόησιν πνοῆς θείας ὑμῖν ἐνδίδωσιν, ὡς καὶ περὶ τοῦ πρώτου ἀνθρώπου ἀναγέγραπται τὸ, • Ενεφύσησεν. εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν. » Ζωὴ γὰρ καὶ πηγὴ ζωῆς ὁ εἰπών, « Εγώ εἰμι ἡ ζωή. » Περί ἧς ζωῆς εἴρηται τῷ Πατρὶ, ο Παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς. Ταύτης τῆς μακαριοποιοῦ καὶ ἁγιαστικῆς ζωῆς πνοή εἰς τὸν ἄνθρωπον ἐρχομένη, ζῶσαν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ παρασκευάσει, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν εἰσχαιρικῶς (44) τὸν τούτου τυχόντα, « Ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ. » Ταύτης τῆς δωρεάς μόνος ἀπολαύει ὁ τὸν Ἰησοῦ λόγον δεξά μενος, • Καὶ πιστεύσας τῷ ἀποστείλαντί με, ἔχει ζωὴν αἰώνιον. » Ταύτην τὴν πνοὴν ἄ.. ατω.. ὀρέγει.. τοῖς ὑπεραναβεβηκόσιν τὰ αἰσθητὰ καὶ πατοῦσιν.. τὰ και μένοις λαῷ αὐτοῦ, ὡς εἶπεν ὁ προφήτης περὶ αὐτοῦ· « Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν καὶ στερεώσας τὴν γῆν, ὁ διδοὺς πνοὴν τῷ λαῷ τῷ ἐπ' αὐτῆς, καὶ πνεῦμα τοῖς πατοῦσιν αὐτήν· ο φανερῶν δὲ ὅτι τὴν γῆν. Εἴρηται δὲ καὶ πρός τινος ἀρχαίου. « Πνοὴ δὲ παντοκράτορός ἐστιν ἡ διδάσκου σά με. » #1 εὐχαριστικῶς, DIDYMI ALEXANDRINI et ekhara, et qua ratione acse invicem habeant, A supra dictum est. Laudamus igitur Deum in mente et iu spiritu pallentes ; hoc enim psakerium ; nam spiritus et mens desursum ex Deo propter sublimitateın doctrinarum consonant, Vees. 5. Indicat illud : • laudate eum in eym- balis benesonantibus, › meo quidem judicio, Do- ninum nobis voce distincta celebrandum esse. llunc enim sensum confirmare videtur Apostolus, dicens : « Factus sum velut as sonans, aut cymba lum tinniens s. » Nisi enim, inquit, mente simul et lingua loquar, et interpreter quæcunque lingua preferuntur, audiures inanes tantum voces perci- pient, ita ut eis barbaro sermone uti videar. Dum nil præter vocum sonitus percipiunt, Ait eis æ8.50- nans aut cymbalum tiuniens, aures inaniter pul- sans et circumstrepens. Laudemus igitur Deum distincta voce, sanctos viros imitati. De his enim dictum est : « Narratio justi semper sapientia. . Et alias: Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium, lex Dei ejus in corde ipsius '', » huc est, mente et lingua et ore cele brat Deum. Cymbalum bene sonans vecat suavem et gratam vocem, preclare opera praedicantem, ‹ cymbalum jubilationis » cantum dicit de su- peratis et devictis hostibus. VERS. 6. Quando omnia in omnibus Deus erit, C complebitur boc effatum ; nam succurrens inûrml- tati nostræ, dat nobis spiritus divini mentem, uti de printo homine scriptum est: ‹ Et insufflavit in faciem ejus flatum vitæ, et factus est homo in animam viventem ". » Nam vita et fons vitæ is est qui dixit : Apud te est fons vitæ . . Cujus beatifcantis et sanctideantis vitae fetus, ubi ad hominem venerit, vivam efficit animam ejus, ita ut gratias agens qui tanta adeptus est, dicat : e Et anima mea ipsi vi- Hoc dono non fruitur alius praeter eum qui Jesu sermonem susceperit: « Qui credit in eum qui misit me, habet vitam æternam ". Hunc flatum largietur iis qui terrena despiciunt et ea calcant quae populo subjacent, uti prophet de ipso testa tur : « Sic dicit Dominus Deus, qui fecit coelum, et firmavit terram, et qui dat spirationem populo qui super eam, et spiritum calcantibus eam ", › terram videlicet. Dictum est etiam a vetere quo- dam : ‹ Spiratio autem omnipotentis est quæ me docet 33, D Cor. xiii, 1. Psal. xxxvi, 30. Gen. 11, 7. Jos. XIV, 6. Psal. XXXV, ratione habita græcitatis Didymianæ, vix operarum errori tribuere ausim, qui ex alio quodam adver- bio, v. c. barbaram hanc scripturam ellinxerit. Enie. 4. Ego sum vita '. . De qua vita dictum est Patri : 3) Jes. VI, 47. 33 [82. XLII, 5. » Job xxx11, 8. (43) Confer psal. iv, in titulo. 10. 10 Psal. xx1, 31. (4) Εἰσχαιρικῶς. Vox inaudita, quam tamen,