Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) — PG column chips mark the printed columns.
PG 36:26ΛΟΓΟΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΠΕΡΙ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ Ἐπειδὴ ἀνεκαθήραμεν τῷ λόγῳ τὸν θεολόγον, οἷόν τε εἶναι χρὴ διελθόντες, καὶ οἷστισι φιλοσοφητέον, καὶ ἡνίκα, καὶ ὅσον· ὅτι ὡς οἷόν τε καθαρόν, ἵνα φωτὶ καταλαμβάνηται φῶς. καὶ τοῖς ἐπιμελεστέροις, ἵνα μὴ ἄγονος ᾖ εἰς ἄγονον χώραν ἐμπίπτων ὁ λόγος· καὶ ὅταν γαλήνην ἔχωμεν ἔνδον ἀπὸ τῆς ἔξω περιφορᾶς, ὥστε μή, καθάπερ οἱ λυττῶντες, τῷ πνεύματι διακόπτεσθαι· καὶ ὅσον ἐχωρήσαμεν, ἢ χωρούμεθα· ἐπειδὴ ταῦτα οὕτω, καὶ ἐνεώσαμεν ἑαυτοῖς θεῖα νεώματα, ὥστε μὴ σπείρειν ἐπ’ ἀκάνθαις, καὶ τὸ πρόσωπον τῆς γῆς ὡμαλίσαμεν, τῇ γραφῇ τυπωθέντες τε καὶ τυπώσαντες· φέρε, τοῖς τῆς θεολογίας ἤδη προσβῶμεν λόγοις, προστησάμενοι τοῦ λόγου τὸν πατέρα, καὶ τὸν υἱόν, καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, περὶ ὧν ὁ λόγος, ὥστε τὸν μὲν εὐδοκεῖν, τὸν δὲ συνεργεῖν, τὸ δὲ ἐμπνεῖν· μᾶλλον δὲ μίαν ἐκ τῆς μιᾶς θεότητος γενέσθαι τὴν ἔλλαμψιν ἑνικῶς διαιρουμένην, καὶ συναπτομένην διαιρέτως, ὃ καὶ παράδοξον.
κακοποιῶν, ὅσα περὶ μαντείας, θεαγωγίας, ψυχαγω- γίας, άστρων δυνάμεως, τερατεύονται. Εἰ δὲ σὺ ταῦτα μὲν ἀπαξιοῖς λόγου, ὡς μικρά τε καὶ πολλά- τις ἐληλεγμένα, περὶ δὲ τὰ σὰ στρέφῃ, καὶ ζητεῖς τὸ ἐν τούτοις (74) φιλότιμον· ἐγώ σοι κανταῦθα (75) παρέξομαι πλατείας ὁδούς. Φιλοσόφει μοι περὶ κόσμου ἢ κόσμων, περὶ ὕλης, περὶ ψυχῆς, περὶ λογικῶν φύ- σεων βελτιόνων τε καὶ χειρόνων (76), περὶ ἀναστά σεως, κρίσεως, ἀνταποδόσεως, Χριστοῦ παθημάτων. Εν τούτοις γὰρ καὶ τὸ ἐπιτυγχάνειν οὐκ ἄχρηστον, καὶ τὸ διαμαρτάνειν (77) ἀκίνδυνον. Θεῷ δὲ ἐντευξό μεθα, νῦν μὲν ὀλίγα, μικρὸν δὲ ὕστερον ἴσως τε- λεώτερον, ἐν αὐτῷ Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας (78). Αμήν. . Αt "Αξιον ἀπορῆσαι, πῶς περὶ Χριστιανῶν ζητημάτων εἶπεν εἶναι ἀκίνδυνον περὶ ταῦτα διαμαρ τεῖν τὰ γὰρ πολλὰ τῶν ζητημάτων πρὸς τοὺς αἱρε τικοὺς περὶ τούτων ἡμῖν· . δι- αμαρτάνειν ΛΟΓΟΣ ΚΗ'. ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. Περὶ θεολογίας (79). Α'. Ἐπειδὴ (80) ἀνεκαθήραμεν τῷ λόγῳ τὸν θεο λόγον, οἷόν τε εἶναι χρὴ διελθόντες, καὶ οἴστισι φιλο- σοφητέον, καὶ ἡνίκα, καὶ ὅσον· ὅτι ὡς οἷόν τε καθα- ρον (81), ἵνα φωτὶ καταλαμβάνηται φῶς· καὶ τοῖς ἐπιμελεστέροις, ἵνα μὴ ἄγονος ᾖ εἰς ἄγονον χώραν ἐμπίπτων ὁ λόγος· καὶ ὅταν γαλήνην ἔχωμεν ἔνδον ἀπὸ τῆς ἔξω περιφοράς, ὥστε μή, καθάπερ οἱ λυτ- τῶντες (82), τῷ πνεύματι διακόπτεσθαι· καὶ ὅσον ἐχωρήσαμεν, ἢ χωρούμεθα. Ἐπειδὴ ταῦτα οὕτω, καὶ ἐνεώσαμεν ἑαυτοῖς θεῖα νεώματα (83), ὥστε μὴ σπείρειν ἐπ' ἀκάνθαις, καὶ τὸ πρόσωπον τῆς γῆς ὡμαλίσαμεν, τῇ Γραφῇ τυπωθέντες τε καὶ τυπώσαν- τες· φέρε, τοῖς τῆς θεολογίας ἤδη προσβῶμεν λό- γοις, προστησάμενοι τοῦ λόγου τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Γιόν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, περὶ ὧν ὁ λόγος, ὥστε τὸν μὲν εὐδοκεῖν, τὸν δὲ συνεργεῖν, τὸ δὲ ἐμπνεῖν· μᾶλλον δὲ μίαν ἐκ τῆς μιᾶς θεότητος γενέσθαι τὴν ο τοῖς ἐπιμελεστέροις. ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. A diis, de sacrificiis, de simuacris, de daemonibus, tum beneficis, tum maleficis, quæcunque de divi- natione, de deorum et animarum evocatione, ac postremo de vi et facultate siderum vanissime disa putant. Quod si tu quidem de his rebus, ut par- vis, ac sape confutalis, disputationein iustituere recusas, in tuis vero versari gestis, iisque gloriam ac nominis celebritatem affectas : hic ego quoque latissimum tibi campum aperiam. De mundo vel mundis philosophare, de materia, de anima, de naturis ratione præditis, tam bonis quam malis, de resurrectione, de judicio, de præmniis ac poenis, de Christi cruciatibus. In his enim argumentis, et scopum assequi utile est, et aberrare minime peri- culosum. vero cum Deo, in hac quidem vita parcius, aliquanto post autem fortasse plenius, com- mercium habebimus, in ipso Christo Jesu Domino nostro, cui sit gloria in sæcula. Amen. bonis et malis angelis exponit. ris sic habet : Mirandum sane, cur di- xerit Gregorius periculosum non esse, si quis, in bis quæstionibus, quæ inter Christianos versantur, a scopo aberret. Illæ enim controversiæ sunt, ut plu- rimum, inter Catholicos et hæreticos. › Conjicimus B tamen difficultatis nodam solvi posse, si vox accipiatur, non pro • a scopo, a recta via aberrare, › circa quæstiones, quæ in controversiam vocantur, quod semper periculosum est; sed pro spe frustrari, circa eos quibuscum disputationes aggredimur, qui in erroribus obstinate perseverant, licet tum verbo, tum scriptis illorum error invicte coufutetur. Sic enim recte dicitur ‹ minime periculo- sum. Leuvenklaius hunc contextum sic reddidit : Nam ut in his est utile præstare quod cupias, sic exspectationi voloque animi non satisfacere, pericu- lo caret. > C sr Matth. xil, 5.et seqq. ss ibid. 7. Jer. IV, 3. • Alias XXXIV. Quæ autem erat, nunc 26. Habita anno 380. - ne gaudet in plerisque codicibus. Combefisius utramque vocem simul admittendam putat, qua admissa sic reddit : c ut purus puris au- ribus sermonem infundat. › Utrique enim, oratori D ORATIO XXVIII'. THEOLOGICA SECUNDA. De theologia. cum illud exposuimus, et qualem eum esse, et apud quos, et quando, et quatenus philosophari oporteat : nam el eum quam maxime purum esse necesse est, ut luce lucem percipiat, et apud studiosos, et di- ligentes auditores orationem habere, ne alio- qui in sterilem terram sermo incidens, sterilis quoque ipse sit "; et tum demum, cum ab externa - rum rerum jactatione tranquillum animum habue- rimus, ne, quod singultientibus accidere solet, spi- ritus nobis interrumpatur; ac denique hactenus disserendam, quatenus vel ipsi concepimus, vel ab alienis concipimur. Quoniam, inquam, hæc ita se habent, ac, ne super spinas seramus **, nobis divina novalia novavimus ", terræque superficiem complanavimus“, Scriptura videlicet sacra, tum ipsi informati, tum alios informantes : age, jam ad ** Isa. xxv, 25. et auditori, puritas necessaria est, ut lux luce percipiatur, ab iis scilicet qui majorem curam at- tulerint, rem. verba, iv, : ‹ Novate vobis novale, et nolite serere super spinas. » Alludit etiam ad hæc Isaiæ xxviii, : ‹ Nonne cum adæquaverit faciem ejus, seret, » etc. (74) Ἐν τούτοις. Or. 1, ἐν λόγοις. (75) Κάνταῦθα. Reg. bni, καὶ ἐντεῦθεν. (76) Βελτιόνων τε καὶ χειρόνων. Elias id . de (77) Το διαμαρτάνειν, etc. Scholium Regii coni. (78) Αιώνας. Reg. bm, et Or. 1 addunt, τῶν αἰώνων. (79) Περὶ θεολογίας. Sic editi. Eadem inscriptio- (80) Επειδή. Or. 1, ἐπειδέ [r. pro ἐπεὶ δέ]. (81) Καθαρόν. Coisl. 1, Or. 1, etc., καθαροῖς. 1. Quoniam sermone theologum repurgavimus, (89) Οι λυττῶντες. Βas., οἱ λύζοντες. (83) Θεία νεώματα. Alludit profecto ad haec Je
PG 36:27Ἀνιόντι δέ μοι προθύμως ἐπὶ τὸ ὄρος, ἢ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, προθυμουμένῳ τε ἅμα καὶ ἀγωνιῶντι, τὸ μὲν διὰ τὴν ἐλπίδα, τὸ δὲ διὰ τὴν ἀσθένειαν, ἵνα τῆς νεφέλης εἴσω γένωμαι, καὶ θεῷ συγγένωμαι (τοῦτο γὰρ κελεύει θεός), εἰ μέν τις Ἀαρών, συνανίτω καὶ στηκέτω πλησίον, κἂν ἔξω μένειν τῆς νεφέλης δέῃ, τοῦτο δεχόμενος. εἰ δέ τις Ναδάβ, ἢ Ἀβιοὺδ, ἢ τῆς γερουσίας, ἀνίτω μέν, ἀλλὰ στηκέτω πόρρωθεν, κατὰ τὴν ἀξίαν τῆς καθάρσεως. εἰ δέ τις τῶν πολλῶν καὶ ἀναξίων ὕψους τοιούτου καὶ θεωρίας, εἰ μὲν ἄναγνος πάντῃ, μηδὲ προσίτω, οὐ γὰρ ἀσφαλές· εἰ δὲ πρόσκαιρα γοῦν ἡγνισμένος, κάτω μενέτω, καὶ μόνης ἀκουέτω τῆς φωνῆς καὶ τῆς σάλπιγγος, τῶν ψιλῶν τῆς εὐσεβείας ῥημάτων· καπνιζόμενόν τε τὸ ὄρος βλεπέτω καὶ καταστραπτόμενον, ἀπειλήν τε ὁμοῦ καὶ θαῦμα τοῖς ἀνιέναι μὴ δυναμένοις.
ἔλλαμψιν ενικῶς διαιρουμένην (84), καὶ συναπτομέ την διαιρετῶς, καὶ παράδοξον. Β'. 'Ανιόντι δέ μοι προθύμως ἐπὶ τὸ ὄρος, ἢ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, προθυμουμένῳ τε ἅμα καὶ ἀγω νιῶντι, τὸ μὲν διὰ τὴν ἐλπίδα, τὸ δὲ διὰ τὴν ἀσθέν νειαν (85), ἵνα τῆς νεφέλης εἴσω γένωμαι (86), καὶ Θεῷ συγγένωμαι (τοῦτο γὰρ κελεύει Θεός)· εἰ μέν τις 'Ααρών, συνανίτω, καὶ στηκέτω πλησίον, κἂν ἔξω μένειν τῆς νεφέλης δέῃ, τοῦτο δεχόμενος. Εἰ δέ τις Ναδάβ, ή 'Αβιούδ, ἢ τῆς γερουσίας, ἀνίτω μὲν, ἀλλὰ στηκέτω πόρρωθεν, κατὰ τὴν ἀξίαν τῆς καθάρσεως. Εἰ δέ τις τῶν πολλῶν καὶ ἀναξίων ὕψους τοιούτου καὶ θεωρίας, εἰ μὲν ἄναγνος πάντη, μηδὲ προσίτω, οὐ γὰρ (87) ἀσφαλές· εἰ δὲ πρόσκαιρα γοῦν (88) ἡγνι- σμένος, κάτω μενέτω, καὶ μόνης ἀκουέτω τῆς φωνῆς καὶ τῆς σάλπιγγος, τῶν ψιλῶν τῆς εὐσεβείας ῥημά των καπνιζόμενόν τε τὸ ὄρος βλεπέτω (89) καὶ κατ αστραπτόμενον, ἀπειλήν τε ὁμοῦ καὶ θαῦμα τοῖς ἀνιέναι μὴ δυναμένοις. Εἰ δέ τις θηρίον ἐστὶ πονη ρὸν, καὶ ἀνήμερον, καὶ ἀνεπίδεκτον πάντη λόγων (90) θεωρίας καὶ θεολογίας, μὴ ἐμφωλευέτω ταῖς ὕλαις κακούργως καὶ κακοήθως, ἵνα τινὸς λάβηται δόγμα- τος ἢ ῥήματος, αθρόως (91) προσπηδήσαν, καὶ σπα ράξῃ τοὺς ὑγιαίνοντας λόγους ταῖς ἐπηρείαις· ἀλλ' ἔτι πόρρωθεν στηκέτω, καὶ ἀποχωρείτω τοῦ ὄρους· ἢ λιθοβοληθήσεται, καὶ συντριβήσεται, καὶ ἀπολεῖται κακῶς κακός· λίθοι γὰρ τοῖς θηριώδεσιν, οἱ ἀληθεῖς λόγοι καὶ στεῤῥοί. Είτε πάρδαλις εἴη, συναποθνησκέ τω τοῖς ποικίλμασιν· εἴτε λέων ἁρπάζων καὶ ὠρυδ μενος, καὶ ζητῶν ἥντινα βρῶσιν ποιήσεται τῶν ἡμε τέρων ψυχῶν ἢ λέξεων· εἴτε σᾶς καταπατῶν τοὺς και λούς τε καὶ διαυγείς μαργαρίτας τῆς ἀληθείας· εἴτε λύκος Αραβικός (2) καὶ ἀλλόφυλος, ἢ καὶ τούτων ὀξύτερος τοῖς σοφίσμασιν· εἴτε ἀλώπηξ, δολερά τις ψυχή καὶ ἄπιστος, καὶ ἄλλοτε ἄλλη τοῖς καιροῖς καὶ ταῖς χρείαις συμμορφουμένη, ἣν νεκρὰ τρέφει καὶ ἐδωδότα σώματα, ἢ ἀμπελῶνες μικροί, τῶν μεγάλων διαπεφευγότων· εἴτε τι ἄλλο τῶν ὠμοβόρων, καὶ ἀποβλήτων τῷ νόμῳ, καὶ οὐ καθαρῶν εἰς βρῶσιν τε καὶ ἀπόλαυσιν. Βούλεται γὰρ τούτων ἀποχωρήσας ὁ λόγος, οὕτω πλαξι στεῤῥαῖς καὶ λιθίναις ἐγγράφεσθαι, καὶ ταύταις ἀμφοτέρωθεν, διά τε τὸ φαινόμενον τοῦ νόμου, καὶ τὸ κρυπτόμενον· τὸ μὲν τοῖς πολλοῖς (93) ασθένειαν. S. GREGORII THEOLOGI theologia sermones accedamus, Patrem, et Fi- A lium, et Spiritum sanctum, de quibus dicere insti- tuimus, orationi nostræ præficientes; ut et Pater propensa erga nos voluntate sit, et Filius adjutrì- ceni manum porrigat, et Spiritus vim suam afflet; vel, ut rectius loquar, unus ab una eademque di- vinitate ortus fulgor nos illustret, conjunctim distinctus, ac distinctim conjunctus, id quod valde m'- randum est. B II. Mihi porro in montem alacriter ascendenti ", aut, ut verius dicam, ascendere proponenti simul ac trepidanti, illud propter spem, hoc propter im- becillitatem, ut nubem penetrem, ac cum Deo com- mercium habeam (Deus enim ita jubet) : si quis Aaron est, comitem se ascensus præbeat, atque in. propinquo stet, etiam si extra nubem sibi manen- dum sit, æqui bonique consulens. Si autem Nadab quispiam, aut Abiud, aut ex senioram ordine, ascendat ille quidem, verum procul insistat, pro purgationis suæ merito ac dignitate. Si vero quis- piam e vulgo, atque hujusmodi sublimitate ac spe- culatione indignus, si quidem omnino impurus ac profanus sit, nullo modo accedat, neque enim ea res periculi expers est : si autem saltem ad horæ tempus purgatus, infra subsistat, ac solam vocem et buccinam, hoc est, nuda pietatis verba audiat. Montem etiam fumo circumfusum ac coruscantem cernal, terrore simul eos et admiratione alcientem, quibus ascendere minime licet. Quod si quis mala et sæva bestia est, nec speculationis et theologiæ ullo modo capax, ne, velut in silvis, versute ac malitiose latitet, ut impetu repente facto verbum aliquod, vel dogma rapiat, atque obtrectationibus et calumniis saluberrimam doctrinam discerpat, verum longius adhuc consistat, atque a monte rece- dat : alioqui lapidibus opprimetur, et obteretur, mialusque male perdetur ". (Lapides enim sunt belluinis hominibus veri ac solidi sermones. ) Sive pardus sit, simul cum variis suis notis et ma- culis moriatur : sive leo rapiens et rugiens, ac quærens quainnam animarum aut dictionum no- strarum devoret " ; sive porcus, egregias et pellu- cidas veritatis margaritas conculcans " ; sive lupus Arabicus " et peregrinus, aut etiam his, quoad so- phismata et captiosas disputationes, acutior; sive vulpes ", hoc est, versula quædam anima, Adeque - ancipiti prædita, et pro temporum varietatealia atque alia, novamque subinde, ut id rebus suis conducere ar- bitratur, formam assumens, quam mortua et fetida corpora nutriunt, aut humiles vineæ, cum ad altas aspirare nequeat; sive denique aliud quoddam crudivorum animal, legisque edicto rejectaneum › *¹ Exod.xix, 24. "Matth. xx1, 41. "Jer. xi, 23. "I Petr. v, 8. " Matth. vi, 6. "Habac. 1,8. " Cant. 11, 15. distinctus, ac distinctim conjunctus, id est, sicut unus pernanet, etiamsi distinguatur, ita quodammo- do distinguitur, etsi cohæreal. et ad marg., pus. llac voce significat Gregorius tempus et ho- ram, quibus lex a certis immunditiis abstinere ju- C D bebat. Bill. : leviter salten. » bacuc, 1, : « Velociores lupis vespertinis. » In Se- ptuaginta legitur: lupis Arabiæ,› qui cæteris robore et proceritate sunt crudeliores. que, et humi manentibus, hoc paucis, sursumque tendentibus. (84) Ενικῶς διαιρουμένην, etc. • Conjunctim (85) 'Ασθένειαν. Οr. 1, ἀλήθειαν, veritatem,. (86) Γένωμαι. Reg. a, γενώμενος. (87) Προσιτω, οὐ γάρ. Or. 1, προσιτέτω, οὐδὲ γάρ. (88) Πρόσκαιρα γοῦν. « Saltem ad horæ tem- (89) Βλεπέτω. 1n nonnullis, βλέπων. (90) Λόγων. Comb., λόγου. (91) 'Αθρόως. Conh., καὶ ἀθρόως. (92) Λύκος Αραβικός. Alludit ad hæc verba Ha- (93) Τὸ μὲν τοῖς πολλοῖς, etc. Bill. : • illis pleris-
PG 36:28εἰ δέ τις θηρίον ἐστὶ πονηρὸν καὶ ἀνήμερον καὶ ἀνεπίδεκτον πάντῃ λόγων θεωρίας καὶ θεολογίας, μὴ ἐμφωλευέτω ταῖς ὕλαις κακούργως καὶ κακοηθῶς, ἵνα τινὸς λάβηται δόγματος ἢ ῥήματος, ἀθρόως προσπηδῆσαν, καὶ σπαράξῃ τοὺς ὑγιαίνοντας λόγους ταῖς ἐπηρείαις, ἀλλ’ ἔτι πόρρωθεν στηκέτω, καὶ ἀποχωρείτω τοῦ ὄρους, ἢ λιθοβοληθήσεται, καὶ συντριβήσεται, καὶ ἀπολεῖται κακῶς κακός· λίθοι γὰρ τοῖς θηριώδεσιν οἱ ἀληθεῖς λόγοι καὶ στερροί. εἴτε πάρδαλις εἴη, συναποθνησκέτω τοῖς ποικίλμασιν. εἴτε λέων ἁρπάζων καὶ ὠρυόμενος καὶ ζητῶν ἥντινα βρῶσιν ποιήσεται τῶν ἡμετέρων ψυχῶν ἢ λέξεων· εἴτε σῦς καταπατῶν τοὺς καλούς τε καὶ διαυγεῖς μαργαρίτας τῆς ἀληθείας· εἴτε λύκος Ἀραβικὸς καὶ ἀλλόφυλος, ἢ καὶ τούτων ὀξύτερος τοῖς σοφίσμασιν· εἴτε ἀλώπηξ, δολερά τις ψυχὴ καὶ ἄπιστος, καὶ ἄλλοτε ἄλλη, τοῖς καιροῖς καὶ ταῖς χρείαις συμμορφουμένη, ἣν νεκρὰ τρέφει καὶ ὀδωδότα σώματα, ἢ ἀμπελῶνες μικροί, τῶν μεγάλων διαπεφευγότων· εἴτε τι ἄλλο τῶν ὠμοβόρων, καὶ ἀποβλήτων τῷ νόμῳ, καὶ οὐ καθαρῶν εἰς βρῶσίν τε καὶ ἀπόλαυσιν.
ἔλλαμψιν ενικῶς διαιρουμένην (84), καὶ συναπτομέ την διαιρετῶς, καὶ παράδοξον. Β'. 'Ανιόντι δέ μοι προθύμως ἐπὶ τὸ ὄρος, ἢ τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, προθυμουμένῳ τε ἅμα καὶ ἀγω νιῶντι, τὸ μὲν διὰ τὴν ἐλπίδα, τὸ δὲ διὰ τὴν ἀσθέν νειαν (85), ἵνα τῆς νεφέλης εἴσω γένωμαι (86), καὶ Θεῷ συγγένωμαι (τοῦτο γὰρ κελεύει Θεός)· εἰ μέν τις 'Ααρών, συνανίτω, καὶ στηκέτω πλησίον, κἂν ἔξω μένειν τῆς νεφέλης δέῃ, τοῦτο δεχόμενος. Εἰ δέ τις Ναδάβ, ή 'Αβιούδ, ἢ τῆς γερουσίας, ἀνίτω μὲν, ἀλλὰ στηκέτω πόρρωθεν, κατὰ τὴν ἀξίαν τῆς καθάρσεως. Εἰ δέ τις τῶν πολλῶν καὶ ἀναξίων ὕψους τοιούτου καὶ θεωρίας, εἰ μὲν ἄναγνος πάντη, μηδὲ προσίτω, οὐ γὰρ (87) ἀσφαλές· εἰ δὲ πρόσκαιρα γοῦν (88) ἡγνι- σμένος, κάτω μενέτω, καὶ μόνης ἀκουέτω τῆς φωνῆς καὶ τῆς σάλπιγγος, τῶν ψιλῶν τῆς εὐσεβείας ῥημά των καπνιζόμενόν τε τὸ ὄρος βλεπέτω (89) καὶ κατ αστραπτόμενον, ἀπειλήν τε ὁμοῦ καὶ θαῦμα τοῖς ἀνιέναι μὴ δυναμένοις. Εἰ δέ τις θηρίον ἐστὶ πονη ρὸν, καὶ ἀνήμερον, καὶ ἀνεπίδεκτον πάντη λόγων (90) θεωρίας καὶ θεολογίας, μὴ ἐμφωλευέτω ταῖς ὕλαις κακούργως καὶ κακοήθως, ἵνα τινὸς λάβηται δόγμα- τος ἢ ῥήματος, αθρόως (91) προσπηδήσαν, καὶ σπα ράξῃ τοὺς ὑγιαίνοντας λόγους ταῖς ἐπηρείαις· ἀλλ' ἔτι πόρρωθεν στηκέτω, καὶ ἀποχωρείτω τοῦ ὄρους· ἢ λιθοβοληθήσεται, καὶ συντριβήσεται, καὶ ἀπολεῖται κακῶς κακός· λίθοι γὰρ τοῖς θηριώδεσιν, οἱ ἀληθεῖς λόγοι καὶ στεῤῥοί. Είτε πάρδαλις εἴη, συναποθνησκέ τω τοῖς ποικίλμασιν· εἴτε λέων ἁρπάζων καὶ ὠρυδ μενος, καὶ ζητῶν ἥντινα βρῶσιν ποιήσεται τῶν ἡμε τέρων ψυχῶν ἢ λέξεων· εἴτε σᾶς καταπατῶν τοὺς και λούς τε καὶ διαυγείς μαργαρίτας τῆς ἀληθείας· εἴτε λύκος Αραβικός (2) καὶ ἀλλόφυλος, ἢ καὶ τούτων ὀξύτερος τοῖς σοφίσμασιν· εἴτε ἀλώπηξ, δολερά τις ψυχή καὶ ἄπιστος, καὶ ἄλλοτε ἄλλη τοῖς καιροῖς καὶ ταῖς χρείαις συμμορφουμένη, ἣν νεκρὰ τρέφει καὶ ἐδωδότα σώματα, ἢ ἀμπελῶνες μικροί, τῶν μεγάλων διαπεφευγότων· εἴτε τι ἄλλο τῶν ὠμοβόρων, καὶ ἀποβλήτων τῷ νόμῳ, καὶ οὐ καθαρῶν εἰς βρῶσιν τε καὶ ἀπόλαυσιν. Βούλεται γὰρ τούτων ἀποχωρήσας ὁ λόγος, οὕτω πλαξι στεῤῥαῖς καὶ λιθίναις ἐγγράφεσθαι, καὶ ταύταις ἀμφοτέρωθεν, διά τε τὸ φαινόμενον τοῦ νόμου, καὶ τὸ κρυπτόμενον· τὸ μὲν τοῖς πολλοῖς (93) ασθένειαν. S. GREGORII THEOLOGI theologia sermones accedamus, Patrem, et Fi- A lium, et Spiritum sanctum, de quibus dicere insti- tuimus, orationi nostræ præficientes; ut et Pater propensa erga nos voluntate sit, et Filius adjutrì- ceni manum porrigat, et Spiritus vim suam afflet; vel, ut rectius loquar, unus ab una eademque di- vinitate ortus fulgor nos illustret, conjunctim distinctus, ac distinctim conjunctus, id quod valde m'- randum est. B II. Mihi porro in montem alacriter ascendenti ", aut, ut verius dicam, ascendere proponenti simul ac trepidanti, illud propter spem, hoc propter im- becillitatem, ut nubem penetrem, ac cum Deo com- mercium habeam (Deus enim ita jubet) : si quis Aaron est, comitem se ascensus præbeat, atque in. propinquo stet, etiam si extra nubem sibi manen- dum sit, æqui bonique consulens. Si autem Nadab quispiam, aut Abiud, aut ex senioram ordine, ascendat ille quidem, verum procul insistat, pro purgationis suæ merito ac dignitate. Si vero quis- piam e vulgo, atque hujusmodi sublimitate ac spe- culatione indignus, si quidem omnino impurus ac profanus sit, nullo modo accedat, neque enim ea res periculi expers est : si autem saltem ad horæ tempus purgatus, infra subsistat, ac solam vocem et buccinam, hoc est, nuda pietatis verba audiat. Montem etiam fumo circumfusum ac coruscantem cernal, terrore simul eos et admiratione alcientem, quibus ascendere minime licet. Quod si quis mala et sæva bestia est, nec speculationis et theologiæ ullo modo capax, ne, velut in silvis, versute ac malitiose latitet, ut impetu repente facto verbum aliquod, vel dogma rapiat, atque obtrectationibus et calumniis saluberrimam doctrinam discerpat, verum longius adhuc consistat, atque a monte rece- dat : alioqui lapidibus opprimetur, et obteretur, mialusque male perdetur ". (Lapides enim sunt belluinis hominibus veri ac solidi sermones. ) Sive pardus sit, simul cum variis suis notis et ma- culis moriatur : sive leo rapiens et rugiens, ac quærens quainnam animarum aut dictionum no- strarum devoret " ; sive porcus, egregias et pellu- cidas veritatis margaritas conculcans " ; sive lupus Arabicus " et peregrinus, aut etiam his, quoad so- phismata et captiosas disputationes, acutior; sive vulpes ", hoc est, versula quædam anima, Adeque - ancipiti prædita, et pro temporum varietatealia atque alia, novamque subinde, ut id rebus suis conducere ar- bitratur, formam assumens, quam mortua et fetida corpora nutriunt, aut humiles vineæ, cum ad altas aspirare nequeat; sive denique aliud quoddam crudivorum animal, legisque edicto rejectaneum › *¹ Exod.xix, 24. "Matth. xx1, 41. "Jer. xi, 23. "I Petr. v, 8. " Matth. vi, 6. "Habac. 1,8. " Cant. 11, 15. distinctus, ac distinctim conjunctus, id est, sicut unus pernanet, etiamsi distinguatur, ita quodammo- do distinguitur, etsi cohæreal. et ad marg., pus. llac voce significat Gregorius tempus et ho- ram, quibus lex a certis immunditiis abstinere ju- C D bebat. Bill. : leviter salten. » bacuc, 1, : « Velociores lupis vespertinis. » In Se- ptuaginta legitur: lupis Arabiæ,› qui cæteris robore et proceritate sunt crudeliores. que, et humi manentibus, hoc paucis, sursumque tendentibus. (84) Ενικῶς διαιρουμένην, etc. • Conjunctim (85) 'Ασθένειαν. Οr. 1, ἀλήθειαν, veritatem,. (86) Γένωμαι. Reg. a, γενώμενος. (87) Προσιτω, οὐ γάρ. Or. 1, προσιτέτω, οὐδὲ γάρ. (88) Πρόσκαιρα γοῦν. « Saltem ad horæ tem- (89) Βλεπέτω. 1n nonnullis, βλέπων. (90) Λόγων. Comb., λόγου. (91) 'Αθρόως. Conh., καὶ ἀθρόως. (92) Λύκος Αραβικός. Alludit ad hæc verba Ha- (93) Τὸ μὲν τοῖς πολλοῖς, etc. Bill. : • illis pleris-
PG 36:29βούλεται γὰρ τούτων ἀποχωρήσας ὁ λόγος οὕτω πλαξὶ στερραῖς καὶ λιθίναις ἐγγράφεσθαι, καὶ ταύταις ἀμφοτέρωθεν, διά τε τὸ φαινόμενον τοῦ νόμου καὶ τὸ κρυπτόμενον· τὸ μὲν τοῖς πολλοῖς καὶ κάτω μένουσι, τὸ δὲ τοῖς ὀλίγοις καὶ ἄνω φθάνουσιν. Τί τοῦτο ἔπαθον, ὦ φίλοι καὶ μύσται καὶ τῆς ἀληθείας συνερασταί; ἔτρεχον μὲν ὡς θεὸν καταληψόμενος, καὶ οὕτως ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ ὄρος, καὶ τὴν νεφέλην διέσχον, εἴσω γενόμενος ἀπὸ τῆς ὕλης καὶ τῶν ὑλικῶν, καὶ εἰς ἐμαυτὸν ὡς οἷόν τε συστραφείς. ἐπεὶ δὲ προσέβλεψα, μόλις εἶδον θεοῦ τὰ ὀπίσθια· καὶ τοῦτο τῇ πέτρᾳ σκεπασθείς, τῷ σαρκωθέντι δι’ ἡμᾶς θεῷ Λόγῳ· καὶ μικρὸν διακύψας, οὐ τὴν πρώτην τε καὶ ἀκήρατον φύσιν, καὶ ἑαυτῇ, λέγω δὴ τῇ τριάδι, γινωσκομένην, καὶ ὅση τοῦ πρώτου καταπετάσματος εἴσω μένει καὶ ὑπὸ τῶν χερουβὶμ συγκαλύπτεται, ἀλλ’ ὅση τελευταία καὶ εἰς ἡμᾶς φθάνουσα. ἡ δέ ἐστιν, ὅσα ἐμὲ γινώσκειν, ἡ ἐν τοῖς κτίσμασι καὶ τοῖς ὑπ’ αὐτοῦ προβεβλημένοις καὶ διοικουμένοις μεγαλειότης, ἤ, ὡς ὁ θεῖος Δαβὶδ ὀνομάζει, μεγαλοπρέπεια.
καὶ κάτω μένουσι, τὸ δὲ τοῖς ὀλίγοις καὶ ἄνω φθά γουσιν. Γ'. Τί τοῦτο ἔπαθον, ὦ φίλοι, καὶ μύσται, καὶ τῆς Α ἀληθείας συνερασταί; Ετρεχον (94) μὲν, ὡς Θεόν καταληψόμενος, καὶ οὕτως ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ ὄρος, καὶ τὴν νεφέλην διέσχον, εἴσω γενόμενος ἀπὸ τῆς ὕλης καὶ τῶν ὑλικῶν, καὶ εἰς ἐμαυτὸν, ὡς οἷόν τε, συστρα φείς. Ἐπεὶ δὲ προσέβλεψα, μόλις εἶδον Θεοῦ τὰ ὀπί- σθια (95)· καὶ τοῦτο, τῇ πέτρᾳ σκεπασθεὶς, τῷ σαρ- κωθέντι δι᾿ ἡμᾶς λόγῳ (96). Καὶ μικρὸν διακύψας, οὐ τὴν πρώτην τε καὶ ἀκήρατον φύσιν, καὶ ἑαυτῇ, λέγω δὴ τῇ Τριάδι, γινωσκομένην, καὶ ὅση τοῦ πρώ- του καταπετάσματος εἴσω μένει, καὶ ὑπὸ τῶν χε- ρουδίμ συγκαλύπτεται (97), ἀλλ' ὅση τελευταία καὶ εἰς ἡμᾶς φθάνουσα. Η δέ ἐστιν, ὅσα (98) ἐμὲ γινώ- σκειν, ἡ ἐν τοῖς κτίσμασι, καὶ τοῖς ὑπ' αὐτοῦ προβε βλημένοις καὶ διοικουμένοις μεγαλειότης, ή, ὡς ὁ θεῖος Δαβιδ ονομάζει, μεγαλοπρέπεια. Ταῦτα γὰρ Θεοῦ τὰ ὀπίσθια (99), ὅσα μετ' ἐκεῖνον ἐκείνου γνωρίσματα, ὥσπερ αἱ καθ᾽ ὑδάτων ἡλίου σκιαὶ καὶ εἰκόνες ταῖς· σαθραῖς ὄψεσι παραδεικνῦσαι τὸν ἥλιον, ἐπεὶ μὴ αὐτὸν προσβλέπειν (1) οἷόν τε, τῷ ἀκραιφνεῖ τοῦ φωτὸς νικώντα τὴν αἴσθησιν. Οὕτως οὖν θεολογήσεις, κἂν ᾖς Μωσῆς, καὶ Φαραώ Θεός, καν μέχρι τρίτου (2), κατὰ τὸν Παῦλον, οὐρανοῦ φθάσῃς καὶ ἀκούσῃς ἄῤῥητα ρήματα· καν ὑπὲρ ἐκείνους (3) γένῃ, ἀγγελικής τινος ἢ ἀρχαγγελικῆς στά- σεώς τε καὶ τάξεως ἠξιωμένος. Κἂν γὰρ οὐράνιον (4) ἅπαν, κἂν ὑπερουράνιόν τι, καὶ πολὺ τὴν φύσιν ὑψηλό τερον ἡμῶν ᾖ, καὶ ἐγγυτέρω Θεοῦ, πλέον ἀπέχει Θεοῦ καὶ τῆς τελείας καταλήψεως, ἢ ὅσον ἡμῶν ὑπεραίρει τοῦ συνθέτου, καὶ ταπεινοῦ, καὶ κάτω βρίθοντος κράματος. Δ'. Αρκτέον οὖν οὕτω πάλιν· Θεὸν νοῆσαι μὲν, χαλεπόν· φράσαι δὲ, ἀδύνατον, ὥς τις τῶν (5) παρ' Έλλησι θεολόγων ἐφιλοσόφησεν, οὐκ ἀτέχνως ἐμοὶ δοκεῖ, ἵνα καὶ κατειληφέναι δόξῃ τὸ χαλεπὸν εἰπεῖν, καὶ διαφύγῃ τῷ ἀνεκφράστῳ τὸν ἔλεγχον. Ἀλλὰ φράσαι μὲν, ἀδύνατον, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος· νοῆσαι δὲ, ἀδυνατώτερον. Τὸ μὲν γὰρ νοηθέν, τάχα ἂν λόγος δηλώσειεν, εἰ καὶ μὴ μετρίως, ἀλλ' ἀμυδρῶς γε τῷ μὴ πάντη τὰ ὦτα διεφθαρμένῳ, καὶ νωθρῷ τὴν διά- εἶχον. ἐκεῖνον. • Τὸν μὲν οὖν ποιητὴν καὶ πα- τέρα τοῦ παντὸς εὑρεῖν τὸ ἔργον, καὶ εὑρόντα εἰς πάντας ἀδύνατον λέγειν. ORATIO XXVIII. et lapideis tabulis inscribi, idque utrinque, quod abstrusa : illud quidem plerisque ad radices montis dentibus. THEOLOGICA II. nec purum, ut iis et vesci et frui liceat. Vult enim nostra doctrina ab his abscedere, atque ita solidis nimirum les partim perspicua sit, partim abdita et subsistentibus, hoc autem paucis in montem ascen- III. Verum quid mihi accidit, o amici, ac iisdem sacris initiati, ejusdemque veritatis studiosi? Cur- rebam hoc animo, quasi Deum percepturus, sicque in montem ascendi, ac nubem penetravi, a materia rebusque materia constantibus reductus, atque in meipsum, quoad ejus feri poterat, collectus. Ut autem oculorum aciem adjeci, vix hoc etiam sum consecutus, ut Dei posteriora cernerem s, idque petra, hoc est, Verbo nostra salutis causa incar. nato, contectus. Atque aliquantum prospiciens, non primam illam et purissimam naturam, sibique ipsi, id est Trinitati, notam, quæque primo velo obtecta manet, et a cherubim obtegitur, conspicatus sum verum postremam atque ad nos pertingentem. Ea autem est, ut quidem ipse cognitione assequor, ma- . B jestas illa, vel, uι David appellat, magnificentia s quæ in rebus ab eo creatis productisque et guber- natis elucet. Dei quippe posteriora sunt ea, quæ post eum exstiterunt, nobisque ipsius numen declarant, non secus videlicet ac solis in aquis umbræ atque simulacra infirmis oculis solem repræsentant, quan- doquidem eum obtueri non possumus, utpote qui lucis puritate sensum omnem superat. Ad hunc itaque modum theologi munus obibis, quam- vis etian Moyses sis, Deusque Pharaonis “, quam- vis ad tertium usque calum, instar Pauli ", abre- ptus fueris, atque arcana verba audiveris; quamvis etiam supra illos evectus, angelicam quamdam aut archangelicam sedem et ordinem sis consecutus. Creatum enim omne, sive cœleste sive supercoeleste, licet sublimiori quam nos natura præditum, Deoque vicinius, longiori tamen intervallo a Deo, ac plena illa et absoluta cognitione distat, quam quo compositam hanc nostram, et abjectam atque humi vergentem massam superat. C IV. Esto igitur hoc alterum orationis exordium. Deum intellectu percipere difficile est: eloqui autem Impossibile, ut profanorum theologorum quidam docuit, meo quidem judicio, non incallide, nempe ut ex eo quod intellectu difficilem affirmat, opinio- nem hominibus afferat, se eum cognitione perce- pisse; ex eo autem quod nullis verbis eum explicari posse ait, hoc agat, ne inscitia sua prodi atque convinci queat. Ego vero ita potius dicendum cen- ** Exod. xxxiii, 23. Psal. viii, 2. Exod. VII, 1. fl Cor. x11, 2. Sic etiain videtur legisse Leuv., qui vertit: • Animus erat Deum comprehendere, » etc. tionem. > de quo Exod. xxvi, 31, significat in sensu Gregorii prohibitionem contemplationis summæ illius naturæ. substantiam et deitatem, mundi creatione priorem, sic posteriora > creationem et Providentiam in- dicant. D cœlo, et de angelis, qui super cœlos sunt. in Timmo ita habet : Quod Tullius lib. De uni- versitate sic reddit : « Illum quidem quasi parentem hujus universitatis invenire difficile est, et, cum jam inveneris, indicare in vulgus, nefas. › (94) Ετρεχον. Reg. a, Ires Colb. et Or. 1, (95) Τὰ ὀπίσθια. Schol. : Οίκονομίαν • Incarna- (96) Λόγῳ. Reg. a, Θεῷ λόγῳ. (97) Συγκαλύπτεται. Hoc propitiatorii velamell, (98) "Οσα. Reg. a, ὡς. (99) Τὰ ὀπίσθια. Quemadmodum « facies Dei (4) Προσβλέπειν. Reg. a, βλέπειν. (2) Τρίτου. Comb., του τρίτου. (3) 'Εκείνους. Reg. bun, duo Colb. et Or. 1, (4) Κἂν γὰρ οὐράνιον, etc. Id intelligit Elias de (5) "Ως τις τῶν, etc. Plato hic intelligitur, qui
PG 36:30ταῦτα γὰρ θεοῦ τὰ ὀπίσθια, ὅσα μετ’ ἐκεῖνον ἐκείνου γνωρίσματα, ὥσπερ αἱ καθ’ ὑδάτων ἡλίου σκιαὶ καὶ εἰκόνες ταῖς σαθραῖς ὄψεσι παραδεικνῦσαι τὸν ἥλιον, ἐπεὶ μὴ αὐτὸν προσβλέπειν οἶόν τε, τῷ ἀκραιφνεῖ τοῦ φωτὸς νικῶντα τὴν αἴσθησιν. οὕτως οὖν θεολογήσεις, κἂν ᾖς Μωυσῆς καὶ Φαραὼ θεός, κἂν μέχρι τρίτου κατὰ τὸν Παῦλον οὐρανοῦ φθάσῃς, καὶ ἀκούσῃς ἄρρητα ῥήματα· κἂν ὑπὲρ ἐκεῖνον γένῃ, ἀγγελικῆς τινὸς ἢ ἀρχαγγελικῆς στάσεώς τε καὶ τάξεως ἠξιωμένος. κἂν γὰρ οὐράνιον ἅπαν, κἂν ὑπερουράνιόν τι, καὶ πολὺ τὴν φύσιν ὑψηλότερον ἡμῶν ᾖ, καὶ ἐγγυτέρω θεοῦ, πλέον ἀπέχει θεοῦ καὶ τῆς τελείας καταλήψεως, ἢ ὅσον ἡμῶν ὑπεραίρει τοῦ συνθέτου καὶ ταπεινοῦ καὶ κάτω βρίθοντος κράματος. Ἀρκτέον οὖν οὕτω πάλιν. θεὸν νοῆσαι μὲν χαλεπόν· φράσαι δὲ ἀδύνατον, ὥς τις τῶν παρ’ Ἕλλησι θεολόγων ἐφιλοσόφησεν, οὐκ ἀτέχνως ἐμοὶ δοκεῖν, ἵνα καὶ κατειληφέναι δόξῃ τῷ χαλεπὸν εἰπεῖν, καὶ διαφύγῃ τῷ ἀνεκφράστῳ τὸν ἔλεγχον. ἀλλὰ φράσαι μὲν ἀδύνατον, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, νοῆσαι δὲ ἀδυνατώτερον. τὸ μὲν γὰρ νοηθὲν τάχα ἂν λόγος δηλώσειεν, εἰ καὶ μὴ μετρίως, ἀλλ’ ἀμυδρῶς γε, τῷ μὴ πάντῃ τὰ ὦτα διεφθαρμένῳ καὶ νωθρῷ τὴν διάνοιαν.
καὶ κάτω μένουσι, τὸ δὲ τοῖς ὀλίγοις καὶ ἄνω φθά γουσιν. Γ'. Τί τοῦτο ἔπαθον, ὦ φίλοι, καὶ μύσται, καὶ τῆς Α ἀληθείας συνερασταί; Ετρεχον (94) μὲν, ὡς Θεόν καταληψόμενος, καὶ οὕτως ἀνῆλθον ἐπὶ τὸ ὄρος, καὶ τὴν νεφέλην διέσχον, εἴσω γενόμενος ἀπὸ τῆς ὕλης καὶ τῶν ὑλικῶν, καὶ εἰς ἐμαυτὸν, ὡς οἷόν τε, συστρα φείς. Ἐπεὶ δὲ προσέβλεψα, μόλις εἶδον Θεοῦ τὰ ὀπί- σθια (95)· καὶ τοῦτο, τῇ πέτρᾳ σκεπασθεὶς, τῷ σαρ- κωθέντι δι᾿ ἡμᾶς λόγῳ (96). Καὶ μικρὸν διακύψας, οὐ τὴν πρώτην τε καὶ ἀκήρατον φύσιν, καὶ ἑαυτῇ, λέγω δὴ τῇ Τριάδι, γινωσκομένην, καὶ ὅση τοῦ πρώ- του καταπετάσματος εἴσω μένει, καὶ ὑπὸ τῶν χε- ρουδίμ συγκαλύπτεται (97), ἀλλ' ὅση τελευταία καὶ εἰς ἡμᾶς φθάνουσα. Η δέ ἐστιν, ὅσα (98) ἐμὲ γινώ- σκειν, ἡ ἐν τοῖς κτίσμασι, καὶ τοῖς ὑπ' αὐτοῦ προβε βλημένοις καὶ διοικουμένοις μεγαλειότης, ή, ὡς ὁ θεῖος Δαβιδ ονομάζει, μεγαλοπρέπεια. Ταῦτα γὰρ Θεοῦ τὰ ὀπίσθια (99), ὅσα μετ' ἐκεῖνον ἐκείνου γνωρίσματα, ὥσπερ αἱ καθ᾽ ὑδάτων ἡλίου σκιαὶ καὶ εἰκόνες ταῖς· σαθραῖς ὄψεσι παραδεικνῦσαι τὸν ἥλιον, ἐπεὶ μὴ αὐτὸν προσβλέπειν (1) οἷόν τε, τῷ ἀκραιφνεῖ τοῦ φωτὸς νικώντα τὴν αἴσθησιν. Οὕτως οὖν θεολογήσεις, κἂν ᾖς Μωσῆς, καὶ Φαραώ Θεός, καν μέχρι τρίτου (2), κατὰ τὸν Παῦλον, οὐρανοῦ φθάσῃς καὶ ἀκούσῃς ἄῤῥητα ρήματα· καν ὑπὲρ ἐκείνους (3) γένῃ, ἀγγελικής τινος ἢ ἀρχαγγελικῆς στά- σεώς τε καὶ τάξεως ἠξιωμένος. Κἂν γὰρ οὐράνιον (4) ἅπαν, κἂν ὑπερουράνιόν τι, καὶ πολὺ τὴν φύσιν ὑψηλό τερον ἡμῶν ᾖ, καὶ ἐγγυτέρω Θεοῦ, πλέον ἀπέχει Θεοῦ καὶ τῆς τελείας καταλήψεως, ἢ ὅσον ἡμῶν ὑπεραίρει τοῦ συνθέτου, καὶ ταπεινοῦ, καὶ κάτω βρίθοντος κράματος. Δ'. Αρκτέον οὖν οὕτω πάλιν· Θεὸν νοῆσαι μὲν, χαλεπόν· φράσαι δὲ, ἀδύνατον, ὥς τις τῶν (5) παρ' Έλλησι θεολόγων ἐφιλοσόφησεν, οὐκ ἀτέχνως ἐμοὶ δοκεῖ, ἵνα καὶ κατειληφέναι δόξῃ τὸ χαλεπὸν εἰπεῖν, καὶ διαφύγῃ τῷ ἀνεκφράστῳ τὸν ἔλεγχον. Ἀλλὰ φράσαι μὲν, ἀδύνατον, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος· νοῆσαι δὲ, ἀδυνατώτερον. Τὸ μὲν γὰρ νοηθέν, τάχα ἂν λόγος δηλώσειεν, εἰ καὶ μὴ μετρίως, ἀλλ' ἀμυδρῶς γε τῷ μὴ πάντη τὰ ὦτα διεφθαρμένῳ, καὶ νωθρῷ τὴν διά- εἶχον. ἐκεῖνον. • Τὸν μὲν οὖν ποιητὴν καὶ πα- τέρα τοῦ παντὸς εὑρεῖν τὸ ἔργον, καὶ εὑρόντα εἰς πάντας ἀδύνατον λέγειν. ORATIO XXVIII. et lapideis tabulis inscribi, idque utrinque, quod abstrusa : illud quidem plerisque ad radices montis dentibus. THEOLOGICA II. nec purum, ut iis et vesci et frui liceat. Vult enim nostra doctrina ab his abscedere, atque ita solidis nimirum les partim perspicua sit, partim abdita et subsistentibus, hoc autem paucis in montem ascen- III. Verum quid mihi accidit, o amici, ac iisdem sacris initiati, ejusdemque veritatis studiosi? Cur- rebam hoc animo, quasi Deum percepturus, sicque in montem ascendi, ac nubem penetravi, a materia rebusque materia constantibus reductus, atque in meipsum, quoad ejus feri poterat, collectus. Ut autem oculorum aciem adjeci, vix hoc etiam sum consecutus, ut Dei posteriora cernerem s, idque petra, hoc est, Verbo nostra salutis causa incar. nato, contectus. Atque aliquantum prospiciens, non primam illam et purissimam naturam, sibique ipsi, id est Trinitati, notam, quæque primo velo obtecta manet, et a cherubim obtegitur, conspicatus sum verum postremam atque ad nos pertingentem. Ea autem est, ut quidem ipse cognitione assequor, ma- . B jestas illa, vel, uι David appellat, magnificentia s quæ in rebus ab eo creatis productisque et guber- natis elucet. Dei quippe posteriora sunt ea, quæ post eum exstiterunt, nobisque ipsius numen declarant, non secus videlicet ac solis in aquis umbræ atque simulacra infirmis oculis solem repræsentant, quan- doquidem eum obtueri non possumus, utpote qui lucis puritate sensum omnem superat. Ad hunc itaque modum theologi munus obibis, quam- vis etian Moyses sis, Deusque Pharaonis “, quam- vis ad tertium usque calum, instar Pauli ", abre- ptus fueris, atque arcana verba audiveris; quamvis etiam supra illos evectus, angelicam quamdam aut archangelicam sedem et ordinem sis consecutus. Creatum enim omne, sive cœleste sive supercoeleste, licet sublimiori quam nos natura præditum, Deoque vicinius, longiori tamen intervallo a Deo, ac plena illa et absoluta cognitione distat, quam quo compositam hanc nostram, et abjectam atque humi vergentem massam superat. C IV. Esto igitur hoc alterum orationis exordium. Deum intellectu percipere difficile est: eloqui autem Impossibile, ut profanorum theologorum quidam docuit, meo quidem judicio, non incallide, nempe ut ex eo quod intellectu difficilem affirmat, opinio- nem hominibus afferat, se eum cognitione perce- pisse; ex eo autem quod nullis verbis eum explicari posse ait, hoc agat, ne inscitia sua prodi atque convinci queat. Ego vero ita potius dicendum cen- ** Exod. xxxiii, 23. Psal. viii, 2. Exod. VII, 1. fl Cor. x11, 2. Sic etiain videtur legisse Leuv., qui vertit: • Animus erat Deum comprehendere, » etc. tionem. > de quo Exod. xxvi, 31, significat in sensu Gregorii prohibitionem contemplationis summæ illius naturæ. substantiam et deitatem, mundi creatione priorem, sic posteriora > creationem et Providentiam in- dicant. D cœlo, et de angelis, qui super cœlos sunt. in Timmo ita habet : Quod Tullius lib. De uni- versitate sic reddit : « Illum quidem quasi parentem hujus universitatis invenire difficile est, et, cum jam inveneris, indicare in vulgus, nefas. › (94) Ετρεχον. Reg. a, Ires Colb. et Or. 1, (95) Τὰ ὀπίσθια. Schol. : Οίκονομίαν • Incarna- (96) Λόγῳ. Reg. a, Θεῷ λόγῳ. (97) Συγκαλύπτεται. Hoc propitiatorii velamell, (98) "Οσα. Reg. a, ὡς. (99) Τὰ ὀπίσθια. Quemadmodum « facies Dei (4) Προσβλέπειν. Reg. a, βλέπειν. (2) Τρίτου. Comb., του τρίτου. (3) 'Εκείνους. Reg. bun, duo Colb. et Or. 1, (4) Κἂν γὰρ οὐράνιον, etc. Id intelligit Elias de (5) "Ως τις τῶν, etc. Plato hic intelligitur, qui
PG 36:31τὸ δὲ τοσοῦτον πρᾶγμα τῇ διανοίᾳ περιλαβεῖν πάντως ἀδύνατον καὶ ἀμήχανον, μὴ ὅτι τοῖς καταβεβλακευμένοις καὶ κάτω νεύουσιν, ἀλλὰ καὶ τοῖς λίαν ὑψηλοῖς τε καὶ φιλοθέοις, καὶ ὁμοίως πάσῃ γεννητῇ φύσει, καὶ οἷς ὁ ζόφος οὗτος ἐπιπροσθεῖ καὶ τὸ παχὺ τοῦτο σαρκίον πρὸς τὴν τοῦ ἀληθοῦς κατανόησιν. οὐκ οἶδα δέ, εἰ μὴ καὶ ταῖς ἀνωτέρω καὶ νοεραῖς φύσεσιν, αἳ διὰ τὸ πλησίον εἶναι θεοῦ, καὶ ὅλῳ τῷ φωτὶ καταλάμπεσθαι, τυχὸν ἂν καὶ τρανοῖντο, εἰ καὶ μὴ πάντῃ, ἀλλ’ ἡμῶν γε τελεώτερόν τε καὶ ἐκτυπώτερον, καὶ ἄλλων ἄλλαι πλεῖον ἢ ἔλαττον, κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς τάξεως. Τοῦτο μὲν οὖν ἐνταῦθα κείσθω· τὸ δὲ ἡμέτερον, οὐχ ἡ εἰρήνη τοῦ θεοῦ μόνον ὑπερέχει πάντα νοῦν καὶ κατάληψιν, οὐδὲ ὅσα τοῖς δικαίοις ἐστὶν ἐν ἐπαγγελίαις ἀποκείμενα, τὰ μήτε ὀφθαλμοῖς ὁρατά, μήτε ὠσὶν ἀκουστά, μήτε διανοίᾳ θεωρητά, κατὰ μικρὸν γοῦν, οὐδὲ ἡ τῆς κτίσεως ἀκριβὴς κατανόησις· καὶ γὰρ καὶ ταύτης πείσθητι τὰς σκιὰς ἔχειν μόνον, ὅταν ἀκούσῃς· Ὄψομαι τοὺς οὐρανούς, ἔργα τῶν δακτύλων σου, σελήνην καὶ ἀστέρας, καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς πάγιον λόγον· ὡς οὐχὶ νῦν ὁρῶν, ὀψόμενος δὲ ἔστιν ὅτε·
νοιαν. Τὸ δὲ τοσουτο (6) πράγμα τῇ διανοίᾳ περιλα δεῖν, πάντως ἀδύνατον καὶ ἀμήχανον, μὴ ὅτι τοῖς καταβεβλακευμένοις (7) καὶ κάτω νεύουσιν, ἀλλὰ καὶ τοῖς λίαν ὑψηλοῖς τε καὶ φιλοθέοις, καὶ ὁμοίως πάσῃ γεννητῇ (8) φύσει, καὶ οἷς ὁ ζόφος οὗτος ἐπιπροσθεῖ, καὶ τὸ παχὺ τοῦτο σαρκίον, πρὸς τὴν τοῦ ἀληθοῦς κατανόησιν· οὐκ οἶδα δὲ (9), εἰ μὴ καὶ ταῖς ἀνωτέρω καὶ νοεραῖς φύσεσιν· α', διὰ τὸ πλησίον εἶναι Θεοῦ, καὶ ὅλῳ τῷ φωτὶ καταλάμπεσθαι, τυχὸν ἂν καὶ τρα νοῖντο, εἰ καὶ μὴ πάντη, ἀλλ' ἡμῶν γε τελεώ τερόν τε καὶ ἐκτυπώτερον, καὶ ἄλλων ἄλλαι πλεῖον ἢ ἔλαττον, κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς τάξεως. Ε΄. Τοῦτο μὲν οὖν ἐνταῦθα κείσθω· τὸ δὲ ἡμέτερον, οὐχ ἡ εἰρήνη τοῦ Θεοῦ μόνον ὑπερέχει πάντα νοῦν καὶ κατάληψιν, οὐδὲ ὅσα τοῖς δικαίοις ἐστὶν ἐν ἐπαγ γελίαις ἀποκείμενα, τὰ μήτε ὀφθαλμοῖς (10) ὁρατὰ, μήτε ὠσὶν ἀκουστά, μήτε διανοίᾳ θεωρητά, κατά μια χρὸν γοῦν, οὐδὲ ἡ τῆς κτίσεως ἀκριβὴς κατανόησις (καὶ γὰρ καὶ ταύτης πείσθητι τὰς σκιὰς ἔχειν μόν νον, ὅταν ἀκούσῃς· "Οψομαι τοὺς οὐρανοὺς, ἔργα τῶν δακτύλων σου, σελήνην καὶ ἀστέρας, καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς πάγιον λόγον· ὡς οὐχὶ νῦν ὁρῶν, ἀλλ μενος δὲ ἔστιν ὅτε)· ἀλλὰ πολὺ πρὸ τούτων, ἡ ὑπὲρ ταῦτα, καὶ ἐξ ἧς ταῦτα, φύσις ἄληπτός τε καὶ ἀπε ρίληπτος· λέγω δὲ, οὐχ ὅτι ἔστιν, ἀλλ᾽ ἢ τίς ἐστιν. Οὐ γὰρ κενὸν (11) τὸ κήρυγμα ἡμῶν, οὐδὲ ματαία ἡ πίσ στις ἡμῶν, οὐδὲ τοῦτό ἐστιν ὁ δογματίζομεν (μὴ πά- λιν τὴν εὐγνωμοσύνην ἡμῶν ἀθείας λάβῃς ἀρχὴν καὶ συκοφαντίας, καὶ κατεπαρθῇς ὡς (12) ὁμολογούντων τὴν ἄγνοιαν). Πλεῖστον γὰρ διαφέρει τοῦ εἶναί τι πε- πεῖσθαι, τὸ τί ποτέ ἐστι τοῦτο εἰδέναι. κατεβλακευμένοις. Γ'. Τοῦ μὲν γὰρ εἶναι Θεὸν, καὶ τὴν πάντων ποιητικήν τε καὶ συνεκτικὴν αἰτίαν, καὶ ὄψις διδά- σκαλος, καὶ ὁ φυσικός νόμος· ἡ μὲν τοῖς ὁρωμένοις προσβάλλουσα, καὶ πεπηγόσι καλῶς, καὶ ὁδεύουσι, καὶ ἀκινήτως, ἵνα οὕτως εἴπω, κινουμένοις καὶ φε- ρομένοις· ὁ δὲ, διὰ τῶν ὁρωμένων καὶ τεταγμένων, τὸν ἀρχηγὸν τούτων συλλογιζόμενος. Πῶς γὰρ ἂν καὶ ὑπέστη τόδε τὸ πᾶν, ἢ συνέστη, μὴ Θεοῦ τὰ πάντα καὶ οὐσιώσαντος καὶ συνέχοντος; Οὐδὲ γὰρ κιθάραν τις ὁρῶν κάλλιστα ήσκημένην, καὶ τὴν ταύτης εὐαρ μοστίαν καὶ εὐταξίαν, ἢ τῆς κιθαρῳδίας αὐτῆς * seo, Dei naturam nullis quidem verbis explicari A posse ; animo autem atque intellectu comprehendi multo minus 'posse. Nam quod quis animo et ratione complexus fuerit, id quoque fortasse sermone de- clarare queat, si ne mediocriter quidem, at saltem obscure, modo auditorem nactus sit non omnino surdum, tardique et stupidi ingenii. At rem tantam animo comprehendere, omnino impossibile est, non modo ignavis et languidis, deorsumque vergenti- bus, sed magnis etiam et excelsis viris Deique amore præditis, ac mortalibus peræque omnibus, quibus ad veri cognitionem caligo hæc et carnis erassities tenebras offundit. Atque haud scio an hoc quoque sublimioribus illis et intelligentibus na- turis, negatum non sit; quæ quia Deo propius juncta sunt, ac toto illo splendore collucent, cer- nere utique fortasse queant, si non prorsus, ac certe plenius quam nos et solidius, atque aliæ aliis, pro cujusque ordine, vel uberius, vel parcius. V. Sed de hac re hic sit finis. Quod autem ad nos B attinet, non pax tantummodo Dei exsuperat omnem mentem et cognitionem ", nec quæcunque iis, qui justitiam coluerint, in divinis pollicitationibus recondita sunt, quæ nec oculis cerni, nec auribus escipi, nec animo cogitari ac perspici ", nisi tenuis- sime, possunt, nec exacta et absoluta rerum crea- tarum cognitio (nam harum quoque te solas um- bras tenere haud dubites, cum Scripturam ad hunc modum loquentem audieris : Videbo calos, opera di- gitorum tuorum, lunam et stellas “, eamque, quæ ipsis inest, Armam et stabilem rationem, perinde scilicet atque in hac vita ea minime videns, sed ali- quando perspecturus) : sed multo magis natura illa his sublimior, et ex qua hæc originem traxe- runt, captum omnem et comprehensionem superat. Nec vero hac verba ita accipi velim, quasi percipi non posse dicam, quod sit Deus, sed quid, et quale sit. Neque enim inanis est prædicatio nostra, nec vana fides nostra *; nec id est, quod astruimus (ne rursus id quod probe candideque diximus, in impietatis et calumniæ argumentum trahas, ac nobis, ut ignorantiam confitentibus, arroganter insul- tes ). Plurimun namque interest, certo tibi persuadeas aliquid esse, an, quid tandem illud sit, com- pertum habeas. VI. Etenim quod Deus sit, ac princeps quædam causa, quae res omnes procrearit, atque conservet, tum oculi ipsi, tum lex naturalis docent; illi, duin rebus in aspectum cadentibus aciem affigunt, eas- que et pulchre fixas et stabiles esse, et progredi, atque immote, ut ita dicam, Inoveri volvique perspi- ciunt : hæc autem, dum per res oculis subjectas, ac recto ordine collocatas, auctorem earum certo quidem ratiocinando assequitur. Quonam enim inodo universa hæc rerum moles vel producta unquam fuisset, vel consisteret, nisi Deus omnia in rerum *Ps. vill, 4. . Philip. 1V, 7. Cor. 11, 9. • talem. Bull., 6é in ed. Nullum certe est dubium, quin angeli Deum videant, cumque visuri sint homines, cum æler- nam beatitudinem adipiscentur. C I Cor. xv, 14. tensis hæc Apostoli verba mutuata fuisse ex apo- crypho libro, qui ab Elia propheta scriptus dicitur. Quidni potius desumpta ex Isaiæ Lxiv, 4, ‹ oculus non vidit, etc. versum nos insurgas, quasi nos profiteamnur ignora- re an sit Deus. 8. GREGORII THEOLOGI (6) Τοσοῦτο. Regg. a, bm et Or. 1, τοιοῦτο, (7) Καταβεβλακευμένοις. Duo Colb., Or. 1 et (8) Γεννητῇ. Reg. a el Or. 1, γενητῇ. (9) Οίδα δέ. Sic Regii et Colbertini plures. Deest (10) Τὰ μήτε ὀφθαλμοῖς, etc. Observat Elias Cre- (11) Κενόν. Par., καινόν, « nova. (12) Καὶ κατεπαρθῇς ὡς, etc. id est, e el ad-
PG 36:32ἀλλὰ πολὺ πρὸ τούτων ἡ ὑπὲρ ταῦτα, καὶ ἐξ ἧς ταῦτα, φύσις ἄληπτός τε καὶ ἀπερίληπτος· λέγω δέ, οὐχ ὅτι ἔστιν, ἀλλ’ ἥτις ἐστίν. οὐ γὰρ κενὸν τὸ κήρυγμα ἡμῶν, οὐδὲ ματαία ἡ πίστις ἡμῶν, οὐδὲ τοῦτό ἐστιν ὃ δογματίζομεν· μὴ πάλιν τὴν εὐγνωμοσύνην ἡμῶν ἀθείας λάβῃς ἀρχὴν καὶ συκοφαντίας, καὶ κατεπαρθῇς ὡς ὁμολογούντων τὴν ἄγνοιαν. πλεῖστον γὰρ διαφέρει τοῦ εἶναί τι πεπεῖσθαι τὸ τί ποτέ ἐστι τοῦτο εἰδέναι. Τοῦ μὲν γὰρ εἶναι θεόν, καὶ τὴν πάντων ποιητικήν τε καὶ συνεκτικὴν αἰτίαν, καὶ ὄψις διδάσκαλος, καὶ ὁ φυσικὸς νόμος· ἡ μὲν τοῖς ὁρωμένοις προσβάλλουσα, καὶ πεπηγόσι καλῶς καὶ ὁδεύουσι, καὶ ἀκινήτως, ἵνα οὕτως εἴπω, κινουμένοις καὶ φερομένοις· ὁ δὲ διὰ τῶν ὁρωμένων καὶ τεταγμένων τὸν ἀρχηγὸν τούτων συλλογιζόμενος. πῶς γὰρ ἂν καὶ ὑπέστη τόδε τὸ πᾶν, ἢ συνέστη, μὴ θεοῦ τὰ πάντα καὶ οὐσιώσαντος καὶ συνέχοντος; οὐδὲ γὰρ κιθάραν τις ὁρῶν κάλλιστα ἠσκημένην καὶ τὴν ταύτης εὐαρμοστίαν καὶ εὐταξίαν, ἢ τῆς κιθαρῳδίας αὐτῆς ἀκούων, ἄλλο τι ἢ τὸν τῆς κιθάρας δημιουργὸν καὶ τὸν κιθαρῳδὸν ἐννοήσει, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀναδραμεῖται τῇ διανοίᾳ, κἂν ἀγνοῶν τύχῃ ταῖς ὄψεσιν.
νοιαν. Τὸ δὲ τοσουτο (6) πράγμα τῇ διανοίᾳ περιλα δεῖν, πάντως ἀδύνατον καὶ ἀμήχανον, μὴ ὅτι τοῖς καταβεβλακευμένοις (7) καὶ κάτω νεύουσιν, ἀλλὰ καὶ τοῖς λίαν ὑψηλοῖς τε καὶ φιλοθέοις, καὶ ὁμοίως πάσῃ γεννητῇ (8) φύσει, καὶ οἷς ὁ ζόφος οὗτος ἐπιπροσθεῖ, καὶ τὸ παχὺ τοῦτο σαρκίον, πρὸς τὴν τοῦ ἀληθοῦς κατανόησιν· οὐκ οἶδα δὲ (9), εἰ μὴ καὶ ταῖς ἀνωτέρω καὶ νοεραῖς φύσεσιν· α', διὰ τὸ πλησίον εἶναι Θεοῦ, καὶ ὅλῳ τῷ φωτὶ καταλάμπεσθαι, τυχὸν ἂν καὶ τρα νοῖντο, εἰ καὶ μὴ πάντη, ἀλλ' ἡμῶν γε τελεώ τερόν τε καὶ ἐκτυπώτερον, καὶ ἄλλων ἄλλαι πλεῖον ἢ ἔλαττον, κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς τάξεως. Ε΄. Τοῦτο μὲν οὖν ἐνταῦθα κείσθω· τὸ δὲ ἡμέτερον, οὐχ ἡ εἰρήνη τοῦ Θεοῦ μόνον ὑπερέχει πάντα νοῦν καὶ κατάληψιν, οὐδὲ ὅσα τοῖς δικαίοις ἐστὶν ἐν ἐπαγ γελίαις ἀποκείμενα, τὰ μήτε ὀφθαλμοῖς (10) ὁρατὰ, μήτε ὠσὶν ἀκουστά, μήτε διανοίᾳ θεωρητά, κατά μια χρὸν γοῦν, οὐδὲ ἡ τῆς κτίσεως ἀκριβὴς κατανόησις (καὶ γὰρ καὶ ταύτης πείσθητι τὰς σκιὰς ἔχειν μόν νον, ὅταν ἀκούσῃς· "Οψομαι τοὺς οὐρανοὺς, ἔργα τῶν δακτύλων σου, σελήνην καὶ ἀστέρας, καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς πάγιον λόγον· ὡς οὐχὶ νῦν ὁρῶν, ἀλλ μενος δὲ ἔστιν ὅτε)· ἀλλὰ πολὺ πρὸ τούτων, ἡ ὑπὲρ ταῦτα, καὶ ἐξ ἧς ταῦτα, φύσις ἄληπτός τε καὶ ἀπε ρίληπτος· λέγω δὲ, οὐχ ὅτι ἔστιν, ἀλλ᾽ ἢ τίς ἐστιν. Οὐ γὰρ κενὸν (11) τὸ κήρυγμα ἡμῶν, οὐδὲ ματαία ἡ πίσ στις ἡμῶν, οὐδὲ τοῦτό ἐστιν ὁ δογματίζομεν (μὴ πά- λιν τὴν εὐγνωμοσύνην ἡμῶν ἀθείας λάβῃς ἀρχὴν καὶ συκοφαντίας, καὶ κατεπαρθῇς ὡς (12) ὁμολογούντων τὴν ἄγνοιαν). Πλεῖστον γὰρ διαφέρει τοῦ εἶναί τι πε- πεῖσθαι, τὸ τί ποτέ ἐστι τοῦτο εἰδέναι. κατεβλακευμένοις. Γ'. Τοῦ μὲν γὰρ εἶναι Θεὸν, καὶ τὴν πάντων ποιητικήν τε καὶ συνεκτικὴν αἰτίαν, καὶ ὄψις διδά- σκαλος, καὶ ὁ φυσικός νόμος· ἡ μὲν τοῖς ὁρωμένοις προσβάλλουσα, καὶ πεπηγόσι καλῶς, καὶ ὁδεύουσι, καὶ ἀκινήτως, ἵνα οὕτως εἴπω, κινουμένοις καὶ φε- ρομένοις· ὁ δὲ, διὰ τῶν ὁρωμένων καὶ τεταγμένων, τὸν ἀρχηγὸν τούτων συλλογιζόμενος. Πῶς γὰρ ἂν καὶ ὑπέστη τόδε τὸ πᾶν, ἢ συνέστη, μὴ Θεοῦ τὰ πάντα καὶ οὐσιώσαντος καὶ συνέχοντος; Οὐδὲ γὰρ κιθάραν τις ὁρῶν κάλλιστα ήσκημένην, καὶ τὴν ταύτης εὐαρ μοστίαν καὶ εὐταξίαν, ἢ τῆς κιθαρῳδίας αὐτῆς * seo, Dei naturam nullis quidem verbis explicari A posse ; animo autem atque intellectu comprehendi multo minus 'posse. Nam quod quis animo et ratione complexus fuerit, id quoque fortasse sermone de- clarare queat, si ne mediocriter quidem, at saltem obscure, modo auditorem nactus sit non omnino surdum, tardique et stupidi ingenii. At rem tantam animo comprehendere, omnino impossibile est, non modo ignavis et languidis, deorsumque vergenti- bus, sed magnis etiam et excelsis viris Deique amore præditis, ac mortalibus peræque omnibus, quibus ad veri cognitionem caligo hæc et carnis erassities tenebras offundit. Atque haud scio an hoc quoque sublimioribus illis et intelligentibus na- turis, negatum non sit; quæ quia Deo propius juncta sunt, ac toto illo splendore collucent, cer- nere utique fortasse queant, si non prorsus, ac certe plenius quam nos et solidius, atque aliæ aliis, pro cujusque ordine, vel uberius, vel parcius. V. Sed de hac re hic sit finis. Quod autem ad nos B attinet, non pax tantummodo Dei exsuperat omnem mentem et cognitionem ", nec quæcunque iis, qui justitiam coluerint, in divinis pollicitationibus recondita sunt, quæ nec oculis cerni, nec auribus escipi, nec animo cogitari ac perspici ", nisi tenuis- sime, possunt, nec exacta et absoluta rerum crea- tarum cognitio (nam harum quoque te solas um- bras tenere haud dubites, cum Scripturam ad hunc modum loquentem audieris : Videbo calos, opera di- gitorum tuorum, lunam et stellas “, eamque, quæ ipsis inest, Armam et stabilem rationem, perinde scilicet atque in hac vita ea minime videns, sed ali- quando perspecturus) : sed multo magis natura illa his sublimior, et ex qua hæc originem traxe- runt, captum omnem et comprehensionem superat. Nec vero hac verba ita accipi velim, quasi percipi non posse dicam, quod sit Deus, sed quid, et quale sit. Neque enim inanis est prædicatio nostra, nec vana fides nostra *; nec id est, quod astruimus (ne rursus id quod probe candideque diximus, in impietatis et calumniæ argumentum trahas, ac nobis, ut ignorantiam confitentibus, arroganter insul- tes ). Plurimun namque interest, certo tibi persuadeas aliquid esse, an, quid tandem illud sit, com- pertum habeas. VI. Etenim quod Deus sit, ac princeps quædam causa, quae res omnes procrearit, atque conservet, tum oculi ipsi, tum lex naturalis docent; illi, duin rebus in aspectum cadentibus aciem affigunt, eas- que et pulchre fixas et stabiles esse, et progredi, atque immote, ut ita dicam, Inoveri volvique perspi- ciunt : hæc autem, dum per res oculis subjectas, ac recto ordine collocatas, auctorem earum certo quidem ratiocinando assequitur. Quonam enim inodo universa hæc rerum moles vel producta unquam fuisset, vel consisteret, nisi Deus omnia in rerum *Ps. vill, 4. . Philip. 1V, 7. Cor. 11, 9. • talem. Bull., 6é in ed. Nullum certe est dubium, quin angeli Deum videant, cumque visuri sint homines, cum æler- nam beatitudinem adipiscentur. C I Cor. xv, 14. tensis hæc Apostoli verba mutuata fuisse ex apo- crypho libro, qui ab Elia propheta scriptus dicitur. Quidni potius desumpta ex Isaiæ Lxiv, 4, ‹ oculus non vidit, etc. versum nos insurgas, quasi nos profiteamnur ignora- re an sit Deus. 8. GREGORII THEOLOGI (6) Τοσοῦτο. Regg. a, bm et Or. 1, τοιοῦτο, (7) Καταβεβλακευμένοις. Duo Colb., Or. 1 et (8) Γεννητῇ. Reg. a el Or. 1, γενητῇ. (9) Οίδα δέ. Sic Regii et Colbertini plures. Deest (10) Τὰ μήτε ὀφθαλμοῖς, etc. Observat Elias Cre- (11) Κενόν. Par., καινόν, « nova. (12) Καὶ κατεπαρθῇς ὡς, etc. id est, e el ad-
PG 36:33οὕτω καὶ ἡμῖν τὸ ποιητικὸν δῆλον, καὶ τὸ κινοῦν καὶ τηροῦν τὰ πεποιημένα, κἂν μὴ διανοίᾳ περιλαμβάνηται· καὶ λίαν ἀγνώμων ὁ μὴ μέχρι τούτων προιὼν ἑκουσίως καὶ ταῖς φυσικαῖς ἑπόμενος ἀποδείξεσιν. ἀλλ’ οὐδὲ τοῦτο εἶναι θεόν, ὅπερ ἐφαντάσθημεν, ἢ ἀνετυπωσάμεθα, ἢ λόγος ὑπέγραψεν. εἰ δέ τις ἐν περινοίᾳ τούτου ποτὲ κἂν ἐπὶ ποσὸν ἐγένετο, τίς ἡ ἀπόδειξις; τίς οὕτως εἰς ἔσχατον σοφίας ἀφίκετο; τίς τοσούτου χαρίσματος ἠξιώθη ποτέ; τίς οὕτω τὸ στόμα τῆς διανοίας ἤνοιξε καὶ εἵλκυσε πνεῦμα, ἵνα τῷ τὰ πάντα ἐρευνῶντι καὶ γινώσκοντι καὶ τὰ βάθη τοῦ θεοῦ πνεύματι θεὸν καταλάβῃ, καὶ μηκέτι τοῦ πρόσω δέηται, τὸ ἔσχατον ὀρεκτὸν ἔχων ἤδη, καὶ εἰς ὃ πᾶσα σπεύδει καὶ πολιτεία τοῦ ὑψηλοῦ καὶ διάνοια; Τί γάρ ποτε ὑπολήψῃ τὸ θεῖον, εἴπερ ὅλαις ταῖς λογικαῖς πιστεύεις ἐφόδοις; ἢ πρὸς τί σε ὁ λόγος ἀνάξει βασανιζόμενος, ὦ φιλοσοφώτατε σὺ καὶ θεολογικώτατε καὶ καυχώμενε εἰς τὰ ἄμετρα; πότερον σῶμα; καὶ πῶς τὸ ἄπειρον, καὶ ἀόριστον, καὶ ἀσχημάτιστον, καὶ ἀναφές, καὶ ἀόρατον; ἢ καὶ ταῦτα σώματα; τῆς ἐξουσίας· οὐ γὰρ αὕτη φύσις σωμάτων. ἢ σῶμα μέν, οὐχὶ ταῦτα δέ; τῆς παχύτητος·
ἀκούων, ἄλλο τι ἢ τὸν τῆς κιθάρας δημιουργόν, καὶ τὸν κιθαρῳδὸν ἐννοήσει, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀναδραμείται τῇ διανοίᾳ, κἂν ἀγνοῶν τύχῃ ταῖς ὄψεσιν· οὕτω καὶ ἡμῖν τὸ ποιητικὸν δῆλον, καὶ τὸ κινοῦν, καὶ τηροῦν τὰ πεποιημένα, κἂν μὴ διανοία περιλαμβάνηται· καὶ λίαν ἀγνώμων, ὁ μὴ μέχρι τούτων προϊὼν ἑκουσίως, καὶ ταῖς φυσικαῖς ἑπόμενος ἀποδείξεσιν· ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦτο εἶναι Θεόν, ὅπερ εφαντάσθημεν, ἢ ἀνετυπωσά- μεθα, ή λόγος (13) ὑπέγραψεν. Εἰ δέ τις ἐν περινοίᾳ τούτου ποτὲ (14) κἂν ἐπὶ ποσὸν ἐγένετο, τίς ἡ ἀπό δειξις ; τίς οὕτως εἰς ἔσχατον σοφίας ἀφίκετο; τίς τοσούτου χαρίσματος ἠξιώθη ποτέ; τίς οὕτω τὸ στό μα τῆς διανοίας ήνοιξε, καὶ εἵλκυσε Πνεῦμα, ἵνα τῷ τὰ πάντα ἐρευνῶντι καὶ γινώσκοντι, καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ, Πνεύματι, Θεὸν καταλάβῃ, καὶ μηκέτι τοῦ πρόσω δέηται, τὸ ἔσχατον ὀρεκτὸν ἔχων ἤδη, καὶ εἰς δ πᾶσα σπεύδει καὶ πολιτεία τοῦ ὑψηλοῦ καὶ διά- νοια ; Ζ'. Τί γάρ ποτε ὑπολήψῃ τὸ θεῖον, εἴπερ ὅλαις (15) ταῖς λογικαῖς πιστεύεις εφόδοις (16); ἢ πρὸς τί σε δ λόγος ἀνάξει βασανιζόμενος (17), ὦ φιλοσοφώτατε σύ, καὶ θεολογικώτατε, καὶ καυχώμενε εἰς τὰ ἄμετρα; Πότερον σῶμα; καὶ πῶς τὸ ἄπειρον, καὶ ἀόριστον, καὶ ἀσχημάτιστον, καὶ ἀναφὲς καὶ ἀόρατον; ἢ καὶ ταῦτα σώματα; Ὦ τῆς ἐξουσίας ! οὐ γὰρ αὐτὴ φύσ σις σωμάτων. Η σῶμα μὲν, οὐχὶ ταῦτα δέ; Ω τῆς παχύτητος (18) ! ἵνα μηδὲν πλέον ἡμῶν ἔχῃ τὸ θεῖον. Πῶς γὰρ σεπτὸν (19), εἰ περιγραπτόν; ἢ πῶς φεύξε ται τὸ ἐκ στοιχείων συγκεῖσθαι, καὶ εἰς αὐτὰ πάλιν ἀναλύεσθαι, ἢ καὶ ὅλως λύεσθαι ; Σύνθεσις γὰρ, ἀρ χὴ μάχης· μάχη δὲ, διαστάσεως· ἡ δὲ, λύσεως· λύ- σις δὲ ἀλλότριον πάντη Θεοῦ, καὶ τῆς πρώτης φύ σεως. Ούκουν διάστασις, ἵνα μὴ λύσις· οὐδὲ μάχη, ἵνα μὴ διάστασις· οὐδὲ σύνθεσις, ἵνα μὴ μάχη· διὰ τοῦτο οὐδὲ σῶμα, ἵνα μὴ σύνθεσις. Ἐκ τῶν τε λευταίων ἐπὶ τὰ πρῶτα ὁ λόγος ἀνιών, οὕτως ἵστα Η'. Πῶς δὲ καὶ σωθήσεται τὸ διὰ πάντων διήκειν, μ καὶ πληροῦν τὰ πάντα Θεόν, κατὰ τὸ, Οὐχὶ τὸν οὐ ρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ; λέγει Κύριος· καὶ, Πνεῦμα Κυρίου πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην, εἰ τὸ μὲν περιγράφοι (20), τὸ δὲ περιγράφοιτο; "Η γὰρ διὰ κενοῦ χωρήσει τοῦ παντὸς, καὶ τὰ πάντα οἰχήσε- ται. ORATIO XXVIII. THEOLOGICA II. - A naturam protulisset, atque conservaret? Quemad B • modum enim quispiam citharam pulcherrime con- fectam et elaboratam conspiciens, ejusque concin- nitatem et constitutionem, aut etiam ipsius cithara cantum audiens, nihil aliud quam ipsum citharæ conditorem et citharœdum mente reputat, atque ad eum cogitatione fertur, etiamsi de facie ignotum : eodem quoque modo nobis, is, qui res effecit, effe- ctasque movet atque conservat, manifestus est, etiamsi mente minime comprehendatur. Ac nimis profecto hebes et stolidus est, quisquis non huc- usque sponte sua progreditur, naturaliumque de- monstrationum vestigiis insistit : atque adeo hoc sibi persuadet, ne id quidem Deum esse, quod vel imagine quadam animi concepimus, vel informavi- mus, vel orationis penicillo utcunque descri- psimus. Quod si quis unquam cogitatione Deum quoquo modo comprehendit, quonam, obsecro, ar- gumento id probabit? Ecquis enim eo sapientiæ pervenit? Ecquis unquam tantam gratiam divinitus conse- cutus est? Ecquis os mentis ita aperuit, ac Spiritum attraxit“, ut Spiritus omnia perscrutantis atque etiam Dei profunda cognoscentis "ope atque adjumento, Dei naturam comprehenderit, nec jam ulterius progredi necesse habeat, utpote qui extremum illud appetendum jam habeat, ad quod omnis sublimium virorum et vita et cogitatio contendit? C VII. Quid enim tandem Deum esse censebis, si argumentis a ratione petitis fidem omnino habes? Aut quo tandem te subvehet hæc disputatio, si ac- curatius examinetur? Te, inquam, appello, qui phi- losophiæ ac theologiæ principatum tibi vindicas, atque in immensum gloriaris. An corpus eum esse dices? Quonam ergo modo immensus, infinitus, - guræ expers est, ac denique ejusmodi, ut nec tangi, nec oculis cerni queat? An hæc quoque in corpora cadunt? O licentiam ! Non enim hæc corporum na- tura est. An corpus quidem esse statues, immensum vero, atque infinitum, cæteraque hujus generis esse negabis? O crassitiem ! ut nulla re Deus nobis præ- stet. Quid enim afferri potest, cur colatur atque ado- retur, si circumscriptus est? Aut quid causæ esse dicemus, quin ex elementis conflatus sit, alque in eadem denuo redigatur, aut etiam prorsus inter- eat? Compositio quippe pugnæ initium est, pugna autem dissidii, dissidium solutionis: solutio porro nullo modo in Deum ac primam illam naturam cadit. Quocirca nullum dissidium admittendum est, ne solutio consequatur : nec pugna, ne dissidium oriatur : nec compositio, ne pugna exsistat. Ac proinde ne corpus quidem est, ne alioqui compositum quidem eum necesse sit. Sic ab extremis ad prima recurrens oratio insistit. Vlil. Jam vero quomodo illud tueri poterimus, quod ait Scriptura, Deum omnia pervadere atque implere, juxta illud: Nonne cœlum et terram ego impleo? dicit Dominus ; el, Spiritus Domini re- plevit orbem terrarum ↳ ; si Deus partim circum- scribal, partim circumscribatur? Aut eniun per va- Sap. 1. 7. • Ps. CXVIII, 131. Cor. 11, 40. w Jer. xxIII, 24. Dein » intelligit. Coisl. 1. Deest & in ed. colamus, si circumscribi potest? Aut quomodo con- cedere detrectabimus, eum ex elementis conflatum esse, atque in eadem denuo redigendum, denique prorsus interiturum, › (15) Λόγος. Hic Elias • rationem, & non c sermo- (14) Ποτέ. Deest in Or. 1. (15) "Ολαις. Coisl. 3 et Or. 1, ὅλως, • omping. (16) Εφόδοις. Coisl. 1, ὁρμαῖς. (17) Βασανιζόμενος. Coisl. 2, βιαζόμενος. (18) ἃ τῆς ἐξουσίας !.. ὢ τῆς παχύτητος ! Sic (19) Πῶς γὰρ σεπτόν, etc. . Quomodo enim eum (20) Περιγράφοι. Reg. a, περιγράφει.
PG 36:34ἵνα μηδὲν πλέον ἡμῶν ἔχῃ τὸ θεῖον. πῶς γὰρ σεπτόν, εἰ περιγραπτόν; ἢ πῶς φεύξεται τὸ ἐκ στοιχείων συγκεῖσθαι καὶ εἰς αὐτὰ πάλιν ἀναλύεσθαι, ἢ καὶ ὅλως λύεσθαι; σύνθεσις γὰρ ἀρχὴ μάχης· μάχη δὲ διαστάσεως· ἡ δὲ λύσεως· λύσις δὲ ἀλλότριον πάντῃ θεοῦ καὶ τῆς πρώτης φύσεως. οὐκ οὖν διάστασις, ἵνα μὴ λύσις· οὐδὲ μάχη, ἵνα μὴ διάστασις· οὐδὲ σύνθεσις, ἵνα μὴ μάχη· διὰ τοῦτο οὐδὲ σῶμα, ἵνα μὴ σύνθεσις. ἐκ τῶν τελευταίων ἐπὶ τὰ πρῶτα ὁ λόγος ἀνιὼν οὕτως ἵσταται. Πῶς δὲ καὶ σωθήσεται τὸ διὰ πάντων διήκειν καὶ πληροῦν τὰ πάντα θεόν, κατὰ τό· Οὐχὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ; λέγει κύριος, καί· Πνεῦμα κυρίου πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην, εἰ τὸ μὲν περιγράφοι, τὸ δὲ περιγράφοιτο; ἢ γὰρ διὰ κενοῦ χωρήσει τοῦ παντός, καὶ τὰ πάντα οἰχήσεται ἡμῖν, ἵν’ ὑβρισθῇ θεός, καὶ σῶμα γενόμενος, καὶ οὐκ ἔχων ὅσα πεποίηκεν· ἢ σῶμα ἐν σώμασιν ἔσται, ὅπερ ἀδύνατον· ἢ πλακήσεται καὶ ἀντιπαρατεθήσεται, ὥσπερ ὅσα τῶν ὑγρῶν μίγνυται, καὶ τὸ μὲν τέμνει, ὑπὸ δὲ τοῦ τμηθήσεται, ὃ καὶ τῶν Ἐπικουρείων ἀτόμων ἀτοπώτερόν τε καὶ γραωδέστερον·
ἀκούων, ἄλλο τι ἢ τὸν τῆς κιθάρας δημιουργόν, καὶ τὸν κιθαρῳδὸν ἐννοήσει, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀναδραμείται τῇ διανοίᾳ, κἂν ἀγνοῶν τύχῃ ταῖς ὄψεσιν· οὕτω καὶ ἡμῖν τὸ ποιητικὸν δῆλον, καὶ τὸ κινοῦν, καὶ τηροῦν τὰ πεποιημένα, κἂν μὴ διανοία περιλαμβάνηται· καὶ λίαν ἀγνώμων, ὁ μὴ μέχρι τούτων προϊὼν ἑκουσίως, καὶ ταῖς φυσικαῖς ἑπόμενος ἀποδείξεσιν· ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦτο εἶναι Θεόν, ὅπερ εφαντάσθημεν, ἢ ἀνετυπωσά- μεθα, ή λόγος (13) ὑπέγραψεν. Εἰ δέ τις ἐν περινοίᾳ τούτου ποτὲ (14) κἂν ἐπὶ ποσὸν ἐγένετο, τίς ἡ ἀπό δειξις ; τίς οὕτως εἰς ἔσχατον σοφίας ἀφίκετο; τίς τοσούτου χαρίσματος ἠξιώθη ποτέ; τίς οὕτω τὸ στό μα τῆς διανοίας ήνοιξε, καὶ εἵλκυσε Πνεῦμα, ἵνα τῷ τὰ πάντα ἐρευνῶντι καὶ γινώσκοντι, καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ, Πνεύματι, Θεὸν καταλάβῃ, καὶ μηκέτι τοῦ πρόσω δέηται, τὸ ἔσχατον ὀρεκτὸν ἔχων ἤδη, καὶ εἰς δ πᾶσα σπεύδει καὶ πολιτεία τοῦ ὑψηλοῦ καὶ διά- νοια ; Ζ'. Τί γάρ ποτε ὑπολήψῃ τὸ θεῖον, εἴπερ ὅλαις (15) ταῖς λογικαῖς πιστεύεις εφόδοις (16); ἢ πρὸς τί σε δ λόγος ἀνάξει βασανιζόμενος (17), ὦ φιλοσοφώτατε σύ, καὶ θεολογικώτατε, καὶ καυχώμενε εἰς τὰ ἄμετρα; Πότερον σῶμα; καὶ πῶς τὸ ἄπειρον, καὶ ἀόριστον, καὶ ἀσχημάτιστον, καὶ ἀναφὲς καὶ ἀόρατον; ἢ καὶ ταῦτα σώματα; Ὦ τῆς ἐξουσίας ! οὐ γὰρ αὐτὴ φύσ σις σωμάτων. Η σῶμα μὲν, οὐχὶ ταῦτα δέ; Ω τῆς παχύτητος (18) ! ἵνα μηδὲν πλέον ἡμῶν ἔχῃ τὸ θεῖον. Πῶς γὰρ σεπτὸν (19), εἰ περιγραπτόν; ἢ πῶς φεύξε ται τὸ ἐκ στοιχείων συγκεῖσθαι, καὶ εἰς αὐτὰ πάλιν ἀναλύεσθαι, ἢ καὶ ὅλως λύεσθαι ; Σύνθεσις γὰρ, ἀρ χὴ μάχης· μάχη δὲ, διαστάσεως· ἡ δὲ, λύσεως· λύ- σις δὲ ἀλλότριον πάντη Θεοῦ, καὶ τῆς πρώτης φύ σεως. Ούκουν διάστασις, ἵνα μὴ λύσις· οὐδὲ μάχη, ἵνα μὴ διάστασις· οὐδὲ σύνθεσις, ἵνα μὴ μάχη· διὰ τοῦτο οὐδὲ σῶμα, ἵνα μὴ σύνθεσις. Ἐκ τῶν τε λευταίων ἐπὶ τὰ πρῶτα ὁ λόγος ἀνιών, οὕτως ἵστα Η'. Πῶς δὲ καὶ σωθήσεται τὸ διὰ πάντων διήκειν, μ καὶ πληροῦν τὰ πάντα Θεόν, κατὰ τὸ, Οὐχὶ τὸν οὐ ρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ; λέγει Κύριος· καὶ, Πνεῦμα Κυρίου πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην, εἰ τὸ μὲν περιγράφοι (20), τὸ δὲ περιγράφοιτο; "Η γὰρ διὰ κενοῦ χωρήσει τοῦ παντὸς, καὶ τὰ πάντα οἰχήσε- ται. ORATIO XXVIII. THEOLOGICA II. - A naturam protulisset, atque conservaret? Quemad B • modum enim quispiam citharam pulcherrime con- fectam et elaboratam conspiciens, ejusque concin- nitatem et constitutionem, aut etiam ipsius cithara cantum audiens, nihil aliud quam ipsum citharæ conditorem et citharœdum mente reputat, atque ad eum cogitatione fertur, etiamsi de facie ignotum : eodem quoque modo nobis, is, qui res effecit, effe- ctasque movet atque conservat, manifestus est, etiamsi mente minime comprehendatur. Ac nimis profecto hebes et stolidus est, quisquis non huc- usque sponte sua progreditur, naturaliumque de- monstrationum vestigiis insistit : atque adeo hoc sibi persuadet, ne id quidem Deum esse, quod vel imagine quadam animi concepimus, vel informavi- mus, vel orationis penicillo utcunque descri- psimus. Quod si quis unquam cogitatione Deum quoquo modo comprehendit, quonam, obsecro, ar- gumento id probabit? Ecquis enim eo sapientiæ pervenit? Ecquis unquam tantam gratiam divinitus conse- cutus est? Ecquis os mentis ita aperuit, ac Spiritum attraxit“, ut Spiritus omnia perscrutantis atque etiam Dei profunda cognoscentis "ope atque adjumento, Dei naturam comprehenderit, nec jam ulterius progredi necesse habeat, utpote qui extremum illud appetendum jam habeat, ad quod omnis sublimium virorum et vita et cogitatio contendit? C VII. Quid enim tandem Deum esse censebis, si argumentis a ratione petitis fidem omnino habes? Aut quo tandem te subvehet hæc disputatio, si ac- curatius examinetur? Te, inquam, appello, qui phi- losophiæ ac theologiæ principatum tibi vindicas, atque in immensum gloriaris. An corpus eum esse dices? Quonam ergo modo immensus, infinitus, - guræ expers est, ac denique ejusmodi, ut nec tangi, nec oculis cerni queat? An hæc quoque in corpora cadunt? O licentiam ! Non enim hæc corporum na- tura est. An corpus quidem esse statues, immensum vero, atque infinitum, cæteraque hujus generis esse negabis? O crassitiem ! ut nulla re Deus nobis præ- stet. Quid enim afferri potest, cur colatur atque ado- retur, si circumscriptus est? Aut quid causæ esse dicemus, quin ex elementis conflatus sit, alque in eadem denuo redigatur, aut etiam prorsus inter- eat? Compositio quippe pugnæ initium est, pugna autem dissidii, dissidium solutionis: solutio porro nullo modo in Deum ac primam illam naturam cadit. Quocirca nullum dissidium admittendum est, ne solutio consequatur : nec pugna, ne dissidium oriatur : nec compositio, ne pugna exsistat. Ac proinde ne corpus quidem est, ne alioqui compositum quidem eum necesse sit. Sic ab extremis ad prima recurrens oratio insistit. Vlil. Jam vero quomodo illud tueri poterimus, quod ait Scriptura, Deum omnia pervadere atque implere, juxta illud: Nonne cœlum et terram ego impleo? dicit Dominus ; el, Spiritus Domini re- plevit orbem terrarum ↳ ; si Deus partim circum- scribal, partim circumscribatur? Aut eniun per va- Sap. 1. 7. • Ps. CXVIII, 131. Cor. 11, 40. w Jer. xxIII, 24. Dein » intelligit. Coisl. 1. Deest & in ed. colamus, si circumscribi potest? Aut quomodo con- cedere detrectabimus, eum ex elementis conflatum esse, atque in eadem denuo redigendum, denique prorsus interiturum, › (15) Λόγος. Hic Elias • rationem, & non c sermo- (14) Ποτέ. Deest in Or. 1. (15) "Ολαις. Coisl. 3 et Or. 1, ὅλως, • omping. (16) Εφόδοις. Coisl. 1, ὁρμαῖς. (17) Βασανιζόμενος. Coisl. 2, βιαζόμενος. (18) ἃ τῆς ἐξουσίας !.. ὢ τῆς παχύτητος ! Sic (19) Πῶς γὰρ σεπτόν, etc. . Quomodo enim eum (20) Περιγράφοι. Reg. a, περιγράφει.
PG 36:35καὶ οὕτω διαπεσεῖται ἡμῖν, καὶ σῶμα οὐχ ἕξει, οὐδὲ πῆξίν τινα, ὁ περὶ τοῦ σώματος λόγος. εἰ δὲ ἄυλον φήσομεν, εἰ μὲν τὸ πέμπτον, ὥς τισιν ἔδοξε, καὶ τὴν κύκλῳ φορὰν φερόμενον, ἔστω μὲν ἄυλόν τι καὶ πέμπτον σῶμα, εἰ βούλονται δέ, καὶ ἀσώματον, κατὰ τὴν αὐτόνομον αὐτῶν τοῦ λόγου φορὰν καὶ ἀνάπλασιν· οὐδὲν γὰρ νῦν περὶ τούτου διοίσομαι. κατὰ τί δὲ τῶν κινουμένων ἔσται καὶ φερομένων, ἵνα μὴ λέγω τὴν ὕβριν, εἰ τὰ αὐτὰ τοῖς πεποιημένοις ὁ πεποιηκὼς κινηθήσεται, καὶ τοῖς φερομένοις ὁ φέρων, εἴ γε καὶ τοῦτο δώσουσι; τί δὲ τὸ τοῦτο πάλιν κινοῦν; τί δὲ τὸ τὸ πᾶν κινοῦν; κἀκεῖνο τί; καὶ τί πάλιν ἐκεῖνο; καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον. πῶς δὲ οὐκ ἐν τόπῳ πάντως, εἴ γε φερόμενον; εἰ δὲ ἄλλο τι παρὰ τὸ πέμπτον φήσουσιν, εἰ μὲν ἀγγελικόν, πόθεν ὅτι ἄγγελοι σώματα, καὶ τίνα ταῦτα; καὶ πόσον ὑπὲρ ἄγγελον εἴη θεός, οὗ λειτουργὸς ἄγγελος; εἰ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, πάλιν εἰσήχθη σωμάτων ἐσμὸς ἀλόγιστος, καὶ φλυαρίας βυθός, οὐδαμοῦ στῆναι δυνάμενος. Οὕτω μὲν οὖν οὐ σῶμα ἡμῖν ὁ θεός. οὐδὲ γὰρ ἤδη τις τοῦτο τῶν θεοπνεύστων ἢ εἶπεν ἢ παρεδέξατο, οὐδὲ τῆς ἡμετέρας αὐλῆς ὁ λόγος. λείπεται δὴ ἀσώματον ὑπολαμβάνειν.
οὐκ ἔχων ὅσα πεποίηκεν· ἡ σῶμα ἐν σώμασι ἔσται, ὅπερ ἀδύνατον· ἢ πλακήσεται καὶ ἀντιπαρατεθήσε ται, ὥσπερ (21) ὅσα τῶν ὑγρῶν μίγνυται· καὶ τὸ μὲν τέμνει, ὑπὸ δὲ τοῦ τμηθήσεται, δ καὶ τῶν Ἐπι- κουρείων ἀτόμων ατοπώτερόν τε καὶ γραωδέστε ρον (22)· καὶ οὕτω διαπεσεῖται ἡμῖν, καὶ σῶμα οὐχ ἕξει, οὐδὲ πῆξίν τινα ὁ περὶ τοῦ σώματος λόγος (23). Εἰ δὲ ἄϋλον φήσομεν, εἰ μὲν τὸ πέμπτον, ὥς τισιν ἔδοξε (24), καὶ τὴν κύκλῳ φορὰν φερόμενον· ἔστω μὲν ἄϋλόν τι καὶ πέμπτον σῶμα, εἰ βούλονται δὲ, καὶ ἀσώματον, κατὰ τὴν αὐτόνομον αὐτῶν τοῦ λόγου φο- ρὰν καὶ ἀνάπλασιν· οὐδὲν γὰρ νῦν περὶ τούτου διοί- σομαι (25). Κατά τί δὲ τῶν κινουμένων ἔσται καὶ φε- ρομένων, ἵνα μὴ λέγω τὴν ὕβριν, εἰ τὰ αὐτὰ τοῖς πεποιημένοις ὁ πεποιηκὼς κινηθήσεται, καὶ τοῖς φε ρομένοις ὁ φέρων, εἴ γε καὶ τοῦτο δώσουσι; Τί δαι τὸ (26) τοῦτο πάλιν κινοῦν; τί δὲ τὸ πᾶν κινοῦν; κἀκεῖνο τί ; καὶ τί πάλιν ἐκεῖνο ; καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον. Πῶς δαὶ οὐκ ἐν τόπῳ πάντως, εἴ γε φερόμενον ;· Εἰ δὲ ἄλλο τι παρὰ τὸ πέμπτον φήσουσιν, εἰ μὲν ἀγγε λικόν· πόθεν ὅτι ἄγγελοι (27) σώματα, καὶ τίνα ταῦ τα; καὶ πόσον (28) ὑπὲρ ἄγγελον εἴη Θεὸς, οὗ λει τουργὸς ἄγγελος ; Εἰ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, πάλιν εἰσήχθη σωμάτων ἑσμὸς ἀλόγιστος, καὶ φλυαρίας βυθός, οὐ δαμοῦ στῆναι δυνάμενος. Α ται ἡμῖν, ἵν᾽ ὑβρισθῇ Θεὸς, καὶ σῶμα γενόμενος, καὶ ή ώσπερ. ταῦτα ἐσχολακότες ἐλήρησαν, « καὶ οὕτω δια- πεισεῖται ἡμῖν, τό. ού- γὰρ ἤδη τις τοῦτο τῶν θεοπνεύστων, ἢ εἶπεν, ἢ παρε- δέξατο, οὐδὲ τῆς ἡμετέρας (30) αὐλῆς ὁ λόγος. Λείπεται δὴ ἀσώματον ὑπολαμβάνειν. Αλλ' εἰ ἀσώ ματον, οὔπω μὲν οὐδὲ τοῦτο τῆς οὐσίας παραστα τικόν τε καὶ περιεκτικόν (31), ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἀγέν νητον, καὶ τὸ ἄναρχον, καὶ τὸ ἀναλλοίωτον, καὶ τὸ ἄφθαρτον, καὶ ὅσα περὶ Θεοῦ, ἢ περὶ Θεὸν εἶναι λέ- γεται. Τί γὰρ ὄντι (32) αὐτῷ κατὰ τὴν φύσιν καὶ τὴν δὲ πᾶν κινοῦν; τί δὲ τοῦτο πάλιν κινοῦν; καὶ τί πάλιν ἐκεῖνο; καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον. (ου) Οὐδὲ τῆς ἡμετέρας, S. GREGORII THEOLOGI cuam universitatem grassabitur, et res omnes nobis peribunt, ut sic Deus contumelia aliciatur, nimi- rum et qui corpus sit, et iis quæ procreavit careat : aut corpus in corporibus erit, id quod fieri non po- test : aut implicabitur, et opponetur, quemadmo- dum ea, quæ liquiditate prædita sunt, inter se miscentur; atque alia secabit, et ab aliis rursus se- cabitur, quod ipsis etiam Epicuri atonis absurdius et anilius est ; sicque nobis collabetur, nec corpus, nec solidi quidquam habebit hæc disputatio, qua corpus Deo tribuere conamur. Quod si eum corpus materia expers esse contenderint, si qui- dem quintum illud, ut nonnulli censuerunt, el in orbem volubile : sit sane corpus quoddam quintum, el a materia semotum, atque etiam, si ipsis ita colo libuerit, incorporeum ; quandoquidem ila sermone B comparati sunt, ut pro arbitrio in omnem partem sese versent, ac quidvis effingant; nihil enim hac de re in præsentia cum illis altercabor. Cæterum quo tandem in genere erit earum rerum, quæ motu cientur et agitantur, ut interim taceam, quam gra- vis sit contumelix, asserere, Creatorem eodem, quo res ab eo creatas, motu incitari, atque eum, cujus vi ac numine res conditæ volvuntur, si tamen hoc etiam daturi sunt, eodem modo cum iis volvi ac circumferri ? Quæro etiam, quidnam sit quod uni- versum hoc moveat? Quidnam vero quod vicissim illud moveat, ac rursum a quo illud moveatur? Eo demque modo in infinitum progrediar. Qui etiam fieri potest, ut omnino non sit in loco, si quidem fertur, ac motu incitatur? Jam si aliud quoddam corpus, præter quintum illud, Deum esse staluant, si quidem angelicum: unde probabunt angelos corpore constare, et quo tandem corpore? Quantum autem, si res ita se habeat, Deus augelum, quo ministro utitur, antecellet ? Si corpus quoddam bis sub- limius esse dixerint, rursus corporum examen rationis expers inducetur, ac nugaruin gurges adeo profundus, ut nusquam pes figi possit. IX. Atque hinc constat, Deum corpus non esse. C Neque enim adhuc quisquam eorum, qui divinitus aflati sunt, hoc vel dixit, vel ab aliis dictum com- probavit, nec nostri ovilis est hæc doctrina. Super- est igitur, ut incorporeum esse Deum existimemus. Verum, utcunque incorporeum dicamus, nondum tamen hoc naturam illius essentiamque complecti- tur et declarat; quemadmodum nec ingenitum, nec aparchum, id est, principii expers, nec immutabile, Or. 1, etc. In ed., anilius etiam iis de- liramentis, quæ homines in liac disciplina versati finxerunt. Hæc tamen desunt in plerisque codd. et ed., Elias autem agnoscit. Leuv. cum his superioribus verbis, sicque reddit: • Atque hoc modo ratio, quæ Deo corpus attribuit, subsistere nobis nequit; adeoque nec corpus, nec compagem ullam habebit.▸ præter quatuor rerum principia, seu elemenia, quæ sunt e aqua, terra, ignis et aer, » quintum, Hempe cœlum, e materia quadam efformatum, admittebat. Τotum hunc locum sic vertit Leur.: At enim, D secro, quodnam erit a quo universum hoc movebitur? Quidnam illud vicissim movebit? Quid item illud? Id- que adeo in infinitum. Sic Græca videtur legisse: T etc. Bill. : « Atque ab hujusinodi sermone fides Ecclesiæ abhorret. " quidem certe, qui Dei mentem vere habeat, alque in contemplatione perfectior sit, considerandum et expendendum occurrit, quid Deus natura sua et substantia sit : ac postea hoc adjiciendum superest, eum nec initium habere, nec a se unquam desciscere; nec fine ullo circumscribi ac definiri, sed, quidquid in rerum natura est, ambitu suo complecti atque coercere. (21) "Ωσπερ. Sic duo Regg., tres Colb., Coisl. 1, (22) Γραωδέστερον. Coisl. 1 addit, ὡς οἱ περὶ (23) Ο περὶ τοῦ σώματος λόγος. Hæc jungit (24) "Ος τισιν ἔδοξε. Ex his fuit Aristoteles, qui (25) Διοίσομαι. Reg. a, διοίσομεν. (26) Τί δαι τό, etc. Reg. bi et Or. 1, τί δὲ 8. Οὕτω μὲν οὖν (29) οὐ σῶμα ἡμῖν ὁ Θεός· οὐδὲ (27) "Αγγελοι. Reg. a, οἱ ἄγγελοι. (28) Πόσον. Duo Colb., et Or. 1 addunt, ἄν. (29) Οὖν. Deest in Reg. bm et Or. 1. (31) Περιεκτικόν. Deest in nonnullis codd. (32) Τί γὰρ ὄντι, etc. Bill. : « Primum enim, buic
PG 36:36ἀλλ’ εἰ ἀσώματον, οὔπω μὲν οὐδὲ τοῦτο τῆς οὐσίας παραστατικόν τε καὶ περιεκτικόν, ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἀγέννητον, καὶ τὸ ἄναρχον, καὶ τὸ ἀναλλοίωτον, καὶ τὸ ἄφθαρτον, καὶ ὅσα περὶ θεοῦ ἢ περὶ θεὸν εἶναι λέγεται. τί γὰρ ὄντι αὐτῷ κατὰ τὴν φύσιν καὶ τὴν ὑπόστασιν ὑπάρχει τὸ μὴ ἀρχὴν ἔχειν, μηδὲ ἐξίστασθαι, μηδὲ περατοῦσθαι; ἀλλ’ ὅλον τὸ εἶναι περιλαμβάνειν λείπεται προσφιλοσοφεῖν τε καὶ προσεξετάζειν τῷ γε νοῦν θεοῦ ἀληθῶς ἔχοντι καὶ τελεωτέρῳ τὴν θεωρίαν. ὡς γὰρ οὐκ ἀρκεῖ τὸ σῶμα εἰπεῖν, ἢ τὸ γεγεννῆσθαι, πρὸς τὸ καὶ τό, περὶ ὃ ταῦτα, παραστῆσαί τε καὶ δηλῶσαι, ἀλλὰ δεῖ καὶ τὸ ὑποκείμενον τούτοις εἰπεῖν, εἰ μέλλοι τελείως καὶ ἀποχρώντως τὸ νοούμενον παραστήσεσθαι· ἢ γὰρ ἄνθρωπος ἢ βοῦς ἢ ἵππος τοῦτο τὸ ἐνσώματον καὶ γεννώμενον καὶ φθειρόμενον· οὕτως οὐδὲ ἐκεῖ στήσεται μέχρι τοῦ εἰπεῖν ἃ μή ἐστιν ὁ τὴν τοῦ ὄντος πολυπραγμονῶν φύσιν, ἀλλὰ δεῖ, πρὸς τῷ εἰπεῖν ἃ μή ἐστι, καὶ ὅ ἐστιν εἰπεῖν, ὅσῳ καὶ ῥᾷον ἕν τι περιλαβεῖν, ἢ τὰ πάντα καθ’ ἕκαστον ἀπειπεῖν, ἵνα ἔκ τε τῆς ἀναιρέσεως ὧν οὔκ ἐστι, καὶ τῆς οὗ ἐστὶ θέσεως, περιληφθῇ τὸ νοούμενον.
οὐκ ἔχων ὅσα πεποίηκεν· ἡ σῶμα ἐν σώμασι ἔσται, ὅπερ ἀδύνατον· ἢ πλακήσεται καὶ ἀντιπαρατεθήσε ται, ὥσπερ (21) ὅσα τῶν ὑγρῶν μίγνυται· καὶ τὸ μὲν τέμνει, ὑπὸ δὲ τοῦ τμηθήσεται, δ καὶ τῶν Ἐπι- κουρείων ἀτόμων ατοπώτερόν τε καὶ γραωδέστε ρον (22)· καὶ οὕτω διαπεσεῖται ἡμῖν, καὶ σῶμα οὐχ ἕξει, οὐδὲ πῆξίν τινα ὁ περὶ τοῦ σώματος λόγος (23). Εἰ δὲ ἄϋλον φήσομεν, εἰ μὲν τὸ πέμπτον, ὥς τισιν ἔδοξε (24), καὶ τὴν κύκλῳ φορὰν φερόμενον· ἔστω μὲν ἄϋλόν τι καὶ πέμπτον σῶμα, εἰ βούλονται δὲ, καὶ ἀσώματον, κατὰ τὴν αὐτόνομον αὐτῶν τοῦ λόγου φο- ρὰν καὶ ἀνάπλασιν· οὐδὲν γὰρ νῦν περὶ τούτου διοί- σομαι (25). Κατά τί δὲ τῶν κινουμένων ἔσται καὶ φε- ρομένων, ἵνα μὴ λέγω τὴν ὕβριν, εἰ τὰ αὐτὰ τοῖς πεποιημένοις ὁ πεποιηκὼς κινηθήσεται, καὶ τοῖς φε ρομένοις ὁ φέρων, εἴ γε καὶ τοῦτο δώσουσι; Τί δαι τὸ (26) τοῦτο πάλιν κινοῦν; τί δὲ τὸ πᾶν κινοῦν; κἀκεῖνο τί ; καὶ τί πάλιν ἐκεῖνο ; καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον. Πῶς δαὶ οὐκ ἐν τόπῳ πάντως, εἴ γε φερόμενον ;· Εἰ δὲ ἄλλο τι παρὰ τὸ πέμπτον φήσουσιν, εἰ μὲν ἀγγε λικόν· πόθεν ὅτι ἄγγελοι (27) σώματα, καὶ τίνα ταῦ τα; καὶ πόσον (28) ὑπὲρ ἄγγελον εἴη Θεὸς, οὗ λει τουργὸς ἄγγελος ; Εἰ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, πάλιν εἰσήχθη σωμάτων ἑσμὸς ἀλόγιστος, καὶ φλυαρίας βυθός, οὐ δαμοῦ στῆναι δυνάμενος. Α ται ἡμῖν, ἵν᾽ ὑβρισθῇ Θεὸς, καὶ σῶμα γενόμενος, καὶ ή ώσπερ. ταῦτα ἐσχολακότες ἐλήρησαν, « καὶ οὕτω δια- πεισεῖται ἡμῖν, τό. ού- γὰρ ἤδη τις τοῦτο τῶν θεοπνεύστων, ἢ εἶπεν, ἢ παρε- δέξατο, οὐδὲ τῆς ἡμετέρας (30) αὐλῆς ὁ λόγος. Λείπεται δὴ ἀσώματον ὑπολαμβάνειν. Αλλ' εἰ ἀσώ ματον, οὔπω μὲν οὐδὲ τοῦτο τῆς οὐσίας παραστα τικόν τε καὶ περιεκτικόν (31), ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἀγέν νητον, καὶ τὸ ἄναρχον, καὶ τὸ ἀναλλοίωτον, καὶ τὸ ἄφθαρτον, καὶ ὅσα περὶ Θεοῦ, ἢ περὶ Θεὸν εἶναι λέ- γεται. Τί γὰρ ὄντι (32) αὐτῷ κατὰ τὴν φύσιν καὶ τὴν δὲ πᾶν κινοῦν; τί δὲ τοῦτο πάλιν κινοῦν; καὶ τί πάλιν ἐκεῖνο; καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον. (ου) Οὐδὲ τῆς ἡμετέρας, S. GREGORII THEOLOGI cuam universitatem grassabitur, et res omnes nobis peribunt, ut sic Deus contumelia aliciatur, nimi- rum et qui corpus sit, et iis quæ procreavit careat : aut corpus in corporibus erit, id quod fieri non po- test : aut implicabitur, et opponetur, quemadmo- dum ea, quæ liquiditate prædita sunt, inter se miscentur; atque alia secabit, et ab aliis rursus se- cabitur, quod ipsis etiam Epicuri atonis absurdius et anilius est ; sicque nobis collabetur, nec corpus, nec solidi quidquam habebit hæc disputatio, qua corpus Deo tribuere conamur. Quod si eum corpus materia expers esse contenderint, si qui- dem quintum illud, ut nonnulli censuerunt, el in orbem volubile : sit sane corpus quoddam quintum, el a materia semotum, atque etiam, si ipsis ita colo libuerit, incorporeum ; quandoquidem ila sermone B comparati sunt, ut pro arbitrio in omnem partem sese versent, ac quidvis effingant; nihil enim hac de re in præsentia cum illis altercabor. Cæterum quo tandem in genere erit earum rerum, quæ motu cientur et agitantur, ut interim taceam, quam gra- vis sit contumelix, asserere, Creatorem eodem, quo res ab eo creatas, motu incitari, atque eum, cujus vi ac numine res conditæ volvuntur, si tamen hoc etiam daturi sunt, eodem modo cum iis volvi ac circumferri ? Quæro etiam, quidnam sit quod uni- versum hoc moveat? Quidnam vero quod vicissim illud moveat, ac rursum a quo illud moveatur? Eo demque modo in infinitum progrediar. Qui etiam fieri potest, ut omnino non sit in loco, si quidem fertur, ac motu incitatur? Jam si aliud quoddam corpus, præter quintum illud, Deum esse staluant, si quidem angelicum: unde probabunt angelos corpore constare, et quo tandem corpore? Quantum autem, si res ita se habeat, Deus augelum, quo ministro utitur, antecellet ? Si corpus quoddam bis sub- limius esse dixerint, rursus corporum examen rationis expers inducetur, ac nugaruin gurges adeo profundus, ut nusquam pes figi possit. IX. Atque hinc constat, Deum corpus non esse. C Neque enim adhuc quisquam eorum, qui divinitus aflati sunt, hoc vel dixit, vel ab aliis dictum com- probavit, nec nostri ovilis est hæc doctrina. Super- est igitur, ut incorporeum esse Deum existimemus. Verum, utcunque incorporeum dicamus, nondum tamen hoc naturam illius essentiamque complecti- tur et declarat; quemadmodum nec ingenitum, nec aparchum, id est, principii expers, nec immutabile, Or. 1, etc. In ed., anilius etiam iis de- liramentis, quæ homines in liac disciplina versati finxerunt. Hæc tamen desunt in plerisque codd. et ed., Elias autem agnoscit. Leuv. cum his superioribus verbis, sicque reddit: • Atque hoc modo ratio, quæ Deo corpus attribuit, subsistere nobis nequit; adeoque nec corpus, nec compagem ullam habebit.▸ præter quatuor rerum principia, seu elemenia, quæ sunt e aqua, terra, ignis et aer, » quintum, Hempe cœlum, e materia quadam efformatum, admittebat. Τotum hunc locum sic vertit Leur.: At enim, D secro, quodnam erit a quo universum hoc movebitur? Quidnam illud vicissim movebit? Quid item illud? Id- que adeo in infinitum. Sic Græca videtur legisse: T etc. Bill. : « Atque ab hujusinodi sermone fides Ecclesiæ abhorret. " quidem certe, qui Dei mentem vere habeat, alque in contemplatione perfectior sit, considerandum et expendendum occurrit, quid Deus natura sua et substantia sit : ac postea hoc adjiciendum superest, eum nec initium habere, nec a se unquam desciscere; nec fine ullo circumscribi ac definiri, sed, quidquid in rerum natura est, ambitu suo complecti atque coercere. (21) "Ωσπερ. Sic duo Regg., tres Colb., Coisl. 1, (22) Γραωδέστερον. Coisl. 1 addit, ὡς οἱ περὶ (23) Ο περὶ τοῦ σώματος λόγος. Hæc jungit (24) "Ος τισιν ἔδοξε. Ex his fuit Aristoteles, qui (25) Διοίσομαι. Reg. a, διοίσομεν. (26) Τί δαι τό, etc. Reg. bi et Or. 1, τί δὲ 8. Οὕτω μὲν οὖν (29) οὐ σῶμα ἡμῖν ὁ Θεός· οὐδὲ (27) "Αγγελοι. Reg. a, οἱ ἄγγελοι. (28) Πόσον. Duo Colb., et Or. 1 addunt, ἄν. (29) Οὖν. Deest in Reg. bm et Or. 1. (31) Περιεκτικόν. Deest in nonnullis codd. (32) Τί γὰρ ὄντι, etc. Bill. : « Primum enim, buic
PG 36:37ὁ δὲ ἃ μὲν οὔκ ἐστι λέγων, σιωπῶν δὲ ὅ ἐστι, ποιεῖ παραπλήσιον, ὥσπερ ἂν εἰ τὰ πέντε δὶς ὅσα ἐστὶν ἐρωτώμενος ὅτι μὲν οὐ δύο λέγοι, οὐδὲ τρεῖς, οὐδὲ τέςσαρες, οὐδὲ πέντε, οὐδὲ εἴκοσιν, οὐδὲ τριάκοντα, οὐδέ τινα, ἵνα συνελὼν εἴπω, τῶν ἐντὸς δεκάδος ἢ δεκαδικῶν ἀριθμῶν· ὅτι δὲ εἴη δέκα μὴ λέγοι, μηδὲ ἐρείδοι τὸν νοῦν τοῦ ἐρωτῶντος εἰς τὸ ζητούμενον. πολλῷ γὰρ ῥᾷον καὶ συντομώτερον ἐκ τοῦ ὅ ἐστιν ὅσα οὔκ ἐστι δηλῶσαι, ἢ ἐκ τοῦ ἀνελεῖν ἃ μή ἐστιν ὅ ἐστιν ἐνδείξασθαι. ἢ τοῦτο μὲν παντὶ δῆλον. Ἐπεὶ δέ ἐστιν ἀσώματον ἡμῖν τὸ θεῖον, μικρόν τι προσεξετάσωμεν· πότερον οὐδαμοῦ τοῦτο, ἢ ἔστιν ὅπου; εἰ μὲν γὰρ οὐδαμοῦ, ζητήσαι τις ἂν τῶν ἄγαν ἐξεταστικῶν, πῶς ἂν καὶ εἴη. εἰ γὰρ τὸ μὴ ὂν οὐδαμοῦ, τὸ μηδαμοῦ τυχὸν οὐδὲ ὄν. εἰ δέ ἐστί που, πάντως ἐπείπερ ἐστὶν ἢ ἐν τῷ παντὶ ἢ ὑπὲρ τὸ πᾶν. ἀλλ’ εἰ μὲν ἐν τῷ παντί, ἤ τινι, ἢ πανταχοῦ. καὶ εἰ μὲν ἔν τινι, ὑπ’ ἐλάττονος περιγραφήσεται τοῦ τινός, εἰ δὲ πανταχοῦ, ὑπὸ πλείονος καὶ ἄλλου πολλοῦ, λέγω δὲ τὸ περιεχόμενον τοῦ περιέχοντος, εἰ τὸ πᾶν ὑπὸ τοῦ παντὸς μέλλοι περισχεθήσεσθαι, καὶ μηδένα τόπον εἶναι περιγραφῆς ἐλεύθερον.
ὑπόστασιν ὑπάρχει, τὸ μὴ ἀρχὴν ἔχειν, μηδὲ ἐξίστα- σθαι, μηδὲ περατοῦσθαι ; 'Αλλ' ὅλον τὸ εἶναι περι λαμβάνειν λείπεται προσφιλοσοφεῖν τε καὶ προσεξ- ετάζειν τῷ γε νοῦν Θεοῦ (33) ἀληθῶς ἔχοντι, καὶ τε λεωτέρῳ τὴν θεωρίαν. ὡς γὰρ οὐκ ἀρκεῖ τὸ σῶμα εἰπεῖν, ἢ τὸ γεγεννῆσθαι, πρὸς τὸ καὶ τὸ, περὶ δ ταῦ τα, παραστῆσαί τε καὶ δηλῶσαι, ἀλλὰ δεῖ καὶ τὸ υποκείμενον τούτοις εἰπεῖν, εἰ μέλλοι (54) τελείως καὶ ἀποχρώντως τὸ νοούμενον παραστήσεσθαι (ἡ γὰρ ἄν θρωπος, ἢ βοῦς, ἡ ἵππος τοῦτο τὸ ἐνσώματον,καὶ γεννώ μενον, καὶ φθειρόμενον)· οὕτως οὐδὲ ἐκεῖ στήσεται μέχρι τοῦ εἰπεῖν ἃ μὴ ἔστιν, ὁ τὴν τοῦ ὄντος πολυπραγμο- νῶν φύσιν· ἀλλὰ δεῖ πρὸς τῷ (35) εἰπεῖν ἃ μὴ ἔστι, καὶ ὁ ἐστιν εἰπεῖν· ὅσῳ καὶ ῥᾷον ἔν τι περιλαβεῖν, ἢ τὰ πάντα καθ᾿ ἕκαστον ἀπειπεῖν, ἵνα ἔκ τε (36) τῆς ἀναιρέσεως ὧν οὐκ ἔστι, καὶ τῆς οὗ ἐστι θέσεως, Β περιληφθῇ τὸ νοούμενον. Ὁ δὲ, ἃ μὲν οὐκ ἔστι λέ- γων, σιωπῶν δὲ ὁ ἐστι, ποιεῖ παραπλήσιον, ὥσπερ ἂν (37) εἰ τὰ πέντε δὶς ὅσα ἐστὶν ἐρωτώμενος, ὅτι μὲν οὐ δύο λέγοι (38), οὐδὲ τρία, οὐδὲ τέσσαρα, οὐδὲ πέντε, οὐδὲ εἴκοσιν, οὐδὲ τριάκοντα, οὐδέ τινα, ἵνα συνελών εἴπω, τῶν ἐντὸς δεκάδος, ἢ δεκαδικῶν ἀρι ἡμῶν· ὅτι δὲ εἴη δέκα μή λέγοι, μηδὲ ἐρείδοι τὸν νοῦν τοῦ ἐρωτῶντος εἰς τὸ ζητούμενον. Πολλῷ γὰρ ῥᾷον καὶ συντομώτερον ἐκ τοῦ ὅ ἐστιν ὅσα οὐκ ἔστι δηλῶ- σαι, ἢ ἐκ τοῦ ἀνελεῖν ἃ μὴ ἔστιν, ὅ ἐστιν ἐνδείξα- σθαι. "Η τοῦτο μὲν παντὶ δῆλον. : Ι. Ἐπεὶ δέ ἐστιν ἀσώματον ἡμῖν τὸ θεῖον, μικρόν τι προσεξετάσωμεν. Πότερον οὐδαμοῦ τοῦτο, ἢ ἐστιν ὅπου; Εἰ μὲν γὰρ οὐδαμοῦ, ζητήσαι τις ἂν τῶν ἄγαν ἐξεταστικῶν (39), πῶς ἂν καὶ εἴη. Εἰ γὰρ τὸ μὴ ὂν, οὐδαμοῦ, τὸ μηδαμοῦ, τυχὸν οὐδὲ ὄν. Εἰ δέ ἐστί που, πάντως ἐπείπερ ἐστὶν, ἢ ἐν τῷ παντί, ἢ ὑπὲρ τὸ πᾶν. Ἀλλ᾽ εἰ μὲν ἐν τῷ παντί, ή τινι, ἢ πανταχοῦ. Καὶ εἰ μὲν ἔν τινι, ὑπ' ἐλάττονος περιγραφήσεται τοῦ τινος. Εἰ δὲ πανταχοῦ (40), ὑπὸ πλείονος καὶ ἄλλου πολλοῦ, λέγω δὲ, τὸ περιεχόμενον τοῦ περιέχοντος. Εἰ τὸ πᾶν ὑπὸ τοῦ παντὸς μέλλει (44) περισχεθήσεσθαι, καὶ μηδένα τόπον είναι περιγραφῆς ἐλεύθερον. Ταῦτα μὲν (49), εἰ ἐν τῷ παντί. Καὶ τοῦ, πρὶν γενέσθαι τὸ πᾶν; Οὐδὲ γὰρ τοῦτο μικρὸν εἰς ἀπορίαν. Εἰ δὲ ὑπὲρ τὸ πᾶν, ἆρ᾽ οὐδὲν ἦν τὸ διορίζον αὐτὸ τοῦ παντός; Ποῦ δὲ τὸ ὑπὲρ τοῦτο; Καὶ πῶς ἐνοήθη τὸ ὑπεραῖρον καὶ ὑπεραιρόμενον, οὐκ ὄντος ὅρου τινὸς τοῦ τέμνον- τος ταῦτα καὶ διορίζοντος; Η χρὴ πάντως εἶναι τὸ μέσον, καὶ ᾧ περατοῦται τὸ πᾶν, καὶ τὸ ὑπὲρ τὸ οὐ δύο λέγει, οὐδὲ τρεῖς, οὐδὲ τέσσαρας. μέλλοι. ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. Deo, vel circa Deum, prædicantur. Quid enim prod est ad indicandam ipsius naturam et subsisten- tiam qua exsistit, si dicas eum initium non habere, nec a se unquam desciscere, nec ullis terminis inclu- di? Verum totam ejus essentiam edisserendam et inquirendam huic relinquimus, qui vere Dei noti- tiam habet, atque in contemplando perfectior est. Ut enim non satis est corpus dicere, aut procrea- tum esse, ad hoc vel illud, cui hæc adjacent, expri- mendum et indicandum, sed quid ipsa quoque res subjecta sit, dicendum est, si modo volumus, in quod cogitamus, plene atque abunde repraesentare (po- test enim vel homo, vel bos, vel equus esse, hoc quod corporeum ac procreatum et corruptibile esse A nec incorruptibile, cateraque omnia, quæ de pronuntiamus ): ad eumdem modum qui Dei natu- ram curiosius inquirendam duxerit, non hic conquie- scet, ut dicat, quid non sit Deus, sed hoc quoque ipsi adjiciendum erit, ut, quid sit, exponat; idque eo magis, quod minus difficile est unum quidpiam animo complecti, quam omnia sigillatim inficiando removere, ut rejectis iis, quæ non est, et consti- tuto eo, quod sit, comprehendatur id quod cogita- mus. Qui vero ita, quid res aliqua non sit, pronun- tiat, ut interim, quid sit, taceat, non absimilis est ei qui rogatus, bis quinque quot sint, respondeat qui- dem ea nec duo esse, nec tria, nec quatuor, nec quinque, nec viginti, nec triginta, nec, ut brevi complectar, ullum numerum citra vel ultra denarium, czelerum quod decem sint, non dicat, nec mentem ejus, a quo interrogatur, ad id quod quæsitum est, affigat. Multo enim faciliús et compendiosius est, ex eo, quod, quid sit, dixeris, quidquid non sit declarare, quam ex eoram, quid non est, ablatione atque inficiatione, quæ sit, demonstrare; quemadmodum cuivig perspicuum esse arbitror. D Colb. et Or. 1, X. Quoniam igitur Deum corpore vacare nobis es' exploratum, aliquanto ulterius in inquirendo pro- grediamur. Nusquamne ille est, an alicubi? Si enim nusquam, quæret fortasse aliquis ex iis qui inqui- rendi ac disputandi subtilitate impensius gaudent, quomodo esse quoque possit. Nam si id quod non est, nusquam est : id quoque quod nusquam est, ne quidem fortasse est. Quod si alicubi esse dixeris, proculdubio, quandoquidem est, vel in universo est, vel supra universum. Si in universo; vel in quadam ejus parte est, vel ubique. Si quadam in parte, ergo a minori hac parte circumscribetur Sin ubi- que, ab ampliore alioque multo majore, id est, a continente continebitur. Hæc si dederimus, futurum est, ut universum universi complexu teneatur, nec ullus a circumscriptione liber exstet locus. In has absurditates incidant necesse est, qui eum in uni- verso esse dixerint. Ac præterea, ubinam erat, an- tequam universa hæc rerum machina exstitisse!? vestigare omnia cupiunt. › ergo ab alio multo majore continebitur : si quidemi Suturum est, ut Deus totus universi complexu tenea- tur, nec ulla ex parte circumscriptionis expers sit. tur, si in hac universitate Deus constituatur. › (33) Θεοῦ. Deest in Or. 1. (34) Μέλλοι. Reg. a, μέλλει. (35) Τῷ. Coisl. 1, τό. (36) Εκ τε. Deest τe in Reg. um. (67) Ὥσπερ ἄν. Deest &v in Or. 1. (38) οὐ δύο λέγοι, etc. Regg. a, bm, tres (59) Τῶν ἄγαν ἐξεταστικῶν. • Qui scire ac in- (40) Εἰ δὲ πανταχοῦ, etc. Bill. : Sin ubique, (41) Μέλλει. Reg. bm, tres Colb. et Comb. (42) Ταῦτα μέν, etc. 4 Hæc quidem consequen-
PG 36:39ταῦτα μέν, εἰ ἐν τῷ παντί. καὶ ποῦ πρὶν γενέσθαι τὸ πᾶν; οὐδὲ γὰρ τοῦτο μικρὸν εἰς ἀπορίαν. εἰ δὲ ὑπὲρ τὸ πᾶν, ἆρ’ οὐδὲν ἦν τὸ διορίζον αὐτὸ τοῦ παντός; ποῦ δὲ τὸ ὑπὲρ τοῦτο; καὶ πῶς ἐνοήθη τὸ ὑπεραῖρον καὶ ὑπεραιρόμενον, οὐκ ὄντος ὅρου τινὸς τοῦ τέμνοντος ταῦτα καὶ διορίζοντος; ἢ χρὴ πάντως εἶναι τὸ μέσον, καὶ ᾧ περατοῦται τὸ πᾶν καὶ τὸ ὑπὲρ τὸ πᾶν; καὶ τί ἄλλο τοῦτο ἢ τόπος ἐστίν, ὅνπερ ἐφύγομεν; καὶ οὔπω λέγω τὸ περιγραπτὸν πάντως εἶναι τὸ θεῖον, καὶ εἰ διανοίᾳ καταληπτόν· ἓν γὰρ περιγραφῆς εἶδος καὶ ἡ κατάληψις. Τίνος οὖν ἕνεκεν ταῦτα διῆλθον. καὶ περιεργότερον ἴσως ἢ κατὰ τὰς τῶν πολλῶν ἀκοάς, καὶ κατὰ τὸν νῦν κεκρατηκότα τύπον τῶν λόγων, ὃς τὸ γενναῖον καὶ ἁπλοῦν ἀτιμάσας τὸ σκολιὸν καὶ γριφοειδὲς ἐπεισήγαγεν· ὡς ἐκ τῶν καρπῶν τὸ δένδρον γινώσκεσθαι, λέγω δὲ τὸ ἐνεργοῦν τὰ τοιαῦτα δόγματα σκότος ἐκ τοῦ ζόφου τῶν λεγομένων; οὐ γὰρ ἵνα καὶ αὐτὸς παράδοξα λέγειν δόξω, καὶ περιττὸς φαίνωμαι τὴν σοφίαν, πλέκων συνδέσμους καὶ διαλύων κρατούμενα· τοῦτο δὴ τὸ μέγα θαῦμα τοῦ Δανιήλ· ἀλλ’ ἵν’ ἐκεῖνο δηλώσαιμι, ὅ μοι λέγειν ὁ λόγος ἀπ’ ἀρχῆς ὥρμησεν. τοῦτο δὲ ἦν τί;
S. GREGORII THEOLOGI Β γομεν ; Καὶ οὔπω λέγω τὸ περιγραπτὸν πάντως εἶναι τὸ θεῖον, καὶ εἰ (43) διανοίᾳ καταληπτόν· ἐν γὰρ περι γραφῆς εἶδος καὶ ἡ κατάληψις. Α πᾶν; Καὶ τί ἄλλο τοῦτο ἢ τόπος ἐστὶν, ὅνπερ ἐφύ- Ο ΙΑ΄. Τίνος οὖν ἔνεκεν ταῦτα διῆλθον, καὶ περιερ γότερον ἴσως ἢ κατὰ τὰς τῶν πολλῶν ἀκοὰς, καὶ κατὰ τὸν νῦν (44) κεκρατηκότα τύπον τῶν λόγων (ᾶς τὸ γενναῖον καὶ ἁπλοῦν ἀτιμάσας, τὸ σχολιὸν καὶ γρι- φοειδές (45) ἐπεισήγαγεν· ὡς ἐκ τῶν καρπῶν τὸ δένδρον γινώσκεσθαι, λέγω δὲ τὸ ἐνεργοῦν τὰ τοιαῦτα δόγματα σκότος ἐκ τοῦ ζόφου τῶν λεγομένων); Οὐ γὰρ ἵνα καὶ αὐτὸς παράδοξα λέγειν δόξω, καὶ περιτ- τὸς φαίνωμαι τὴν σοφίαν, πλέκων συνδέσμους (46), καὶ διαλύων κρατούμενα, τοῦτο δὴ τὸ μέγα θαῦμα τοῦ Δανιήλ· ἀλλ᾽ ἵν᾽ ἐκεῖνο δηλώσαιμι, ὅ μοι λέγειν ὁ λόγος ἀπ' ἀρχῆς ὥρμησε (47). Τοῦτο δὲ τί ἦν (58); Τὸ μὴ ληπτὸν εἶναι ἀνθρωπίνῃ διανοίᾳ τὸ θεῖον, μη- δὲ ὅλον ὅσον ἐστὶ φαντάζεσθαι· καὶ τοῦτο οὔτε διὰ φθόνον (μακρὰν γὰρ τῆς θείας φύσεως φθόνος, τῆς γε ἀπαθοῦς, καὶ μόνης ἀγαθῆς, καὶ κυρίας, καὶ μά λιστα τῶν ἑαυτοῦ κτισμάτων περὶ τὸ τιμιώτατον (49). Τί γὰρ λόγῳ πρὸ τῶν λογικῶν· ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ ὑποστῆναι τῆς ἄκρας ἀγαθότητος), οὔτε εἰς τιμήν ἑαυτοῦ καὶ δόξαν τοῦ πλήρους (50), ἵνα τῷ ἀνεφ ίκτῳ τὸ τίμιον ἔχῃ καὶ τὸ σεβάσμιον. Τοῦτο γὰρ πάν τως (51) σοφιστικὸν καὶ ἀλλότριον, μὴ ὅτι Θεοῦ, ἀλλ' οὐδὲ ἀνθρώπου μετρίως ἐπιεικούς, καί τι δεξιὸν ἑαυτῷ συνειδότος, ἐκ τοῦ κωλύειν ἑτέρους τὸ πρω τεῖον πορίζεσθαι. ΙΒ'. Αλλ' εἰ μὲν καὶ δι᾿ ἄλλας αἰτίας, εἰδεῖεν ἂν οἱ ἐγγυτέρω Θεοῦ, καὶ τῶν ἀνεξιχνιάστων αὐτοῦ κρι- μάτων επόπται καὶ θεωροί, εἴπερ εἰσί τινες τοσοῦτοι τὴν ἀρετὴν, καὶ ἐν ἴχνεσιν ἀβύσσου περιπατοῦντες, τὸ δὴ λεγόμενον· ὅσον δ' οὖν ἡμεῖς κατειλήφαμεν, μικροῖς μέτροις μετροῦντες τὰ δυσθεώρητα· τάχα γριφώδες. γρυφοειδές. αἰνι γματωδές, ο μὲν, ἵνα μὴ τῷ ῥᾳδίῳ τῆς κτήσεως, ῥᾴστη γένηται καὶ ἡ τοῦ κτηθέντος ἀποβολή. Φιλεῖ γὰρ τὸ μὲν πόνῳ κτηθὲν μᾶλλον κρατεῖσθαι· τὸ δὲ ῥᾳδίως κτην θὲν, καὶ ἀποπτύεσθαι (52) τάχιστα, ὡς πάλιν ληφθῆ ** Nam hoc quoque non levem difficultatem affert. Quod si eum supra universum esse dixerint, quid? Nihil- ne erat, quod eum ab universo dirimeret? Ubinam porro erat, quod supra universum erat? Aul quo- modo internosci poterat id, quod sublimius erat, ab eo, quod inferius, cum nullus limes esset, qui hæc secerneret ac distingueret? Annon omnino necesse est medium quoddam esse, quo, velut termino, diri- matur universum ab eo, quod supra universum est ? Quid autem aliud hoc fuerit, quam locus, quem jam ante exclusimus? Nondum enim commemoro, fieri omnino non posse, quia circumscriptus sit Deus, si animo et cogitatione comprehendi potest. Unum quippe circumscriptionis genus comprehensio quoque ipsa est. XI. Quorsum autem hac disserui, curiosiusque fortasse, quam vulgi aures ferant, ac pro ea, quæ hac tempestate vigel, disputandi ratione (qua, sim- plici atque ingenua rerum divinarum pertractatione contempta et pro nihilo habita, subdolum atque in- volutum dicendi genus invexit; ut nimirum ex fru- clibus arbor se, hoc est, ater ille ac tenebrosus spi- ritus, bujusmodi dogmatum allator, ex hac disputa- tionis caligine agnoscatur)? Non enim hoc eo a me factum est, ut ipse quoque nova et ab hominum sensibus aliena proferre, atque eximia quadam et excellenti sapientia ornatus esse videar, nodos nectens, atque astricta dissolvens ; quod quidem ma- gnum Danielis miraculum fuit; verum ut illud osten- dam, quod orationis principio dicere instituebam, nimirum Deum extra humani ingenii captum esse nec totum, quantus est, cogitari atque animo infor mari posse; idque non ob invidiam (longe enim abest a divina natura invidiæ livor, utpote quæ omni per- turbatione vacat, solaque bona et domina est, ac praesertim erga id, quod ex omnibus rebus a se con- ditis maximo in pretio habet. Quid enim apud Ver- bum priore loco ac numero est, quam quæ ratio- nem ac sermonis facultatem acceperunt ? Quandoquidem hoc quoque ipsum, quod procreata sunt, summæ cujusdam divinæ bonitatis argumentum est), nec ut inde ipsius, qui plenus est, honori gloriæque quidquam accederet, ut videlicet ex eo quod ad ejus coguitionem mortales pervenire ne- queunt, major ad ipsum honor ac veneratio redeat. Sophisticum enim plane, atque alienum est, non dicam a Deo, sed ab homine, mediocri saltem probitate candoreque prædito, atque ingenuæ cujusdam honestatis sibi conscio, prohibendis aliis principatum sibi arrogare. , XII. Verum aliasne etiam quasdam ob causas, vi- derint ii, qui Deo propinquiores conjunctioresque sunt, atque impervestigabilium ipsius judiciorum ** inspectores et contemplatores, si qui tamen sunt ad cam virtutis magnitudinem evecti, atque in abyssi vestigiis deambulantes ", ut proverbio dici solet. D Quantum tamen nos, qui exiguis modulis ea quæ ad contemplandum difficilia sunt, melimur, conjectura assequi possumus, tres hujus rei causæ afferri queant. Prima forsan, ne, ob adipiscendi facilitatem, facilis ** Matth. v11, 20. ss Dan. v, 11. ss Rom. x1, 35. busdam, In ed., Schol., nigmatice, obscure. » Notat hic Gree gorius Eunomianos, ac præcipue Aetium Eunomii magistrum. bel, c obscura interpretari, et ligata dissolvere. Job xxxvm,16. Tov. Maxima sibi necessitudine conjunctum, fa- miliarissimum. 11: • Quo mihi multitudinem victimarum vestrae rum? dicit Dominus : plenus sum, » etc. (43) Kal ɛl. Deest el in Reg. Cypr. (44) Τον νῦν. Sic codd. In ed., τὸν νοῦν. (45) Γριφοειδές. Sic Reg. bm et Coisl. 1. In qui- (46) Συνδέσμους. Vulgata versio Dan. v, 12, hia- (47) ώρμησε. Ιn nonnullis, ώρμητο. (48) Τοῦτο δὲ τί ἦν. Deest τί in Or. 1. (49) Τιμιώτατον. Comb. prafert, οἰκειότα (50) Τοῦ πλήρους. Alludit ad hæc Isaiæ verba r, (51) Πάντως. Comb., πάντη. (52) Αποπτύεσθαι. Οr. 1 ἀποπτύεται.
PG 36:40τὸ μὴ ληπτὸν εἶναι ἀνθρωπίνῃ διανοίᾳ τὸ θεῖον, μηδὲ ὅλον ὅσον ἐστὶ φαντάζεσθαι· καὶ τοῦτο οὔτε διὰ φθόνον, μακρὰν γὰρ τῆς θείας φύσεως φθόνος, τῆς γε ἀπαθοῦς καὶ μόνης ἀγαθῆς καὶ κυρίας, καὶ μάλιστα τῶν ἑαυτοῦ κτισμάτων περὶ τὸ τιμιώτατον· τί γὰρ Λόγῳ πρὸ τῶν λογικῶν; ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ ὑποστῆναι τῆς ἄκρας ἀγαθότητος· οὔτε εἰς τιμὴν ἑαυτοῦ καὶ δόξαν τοῦ πλήρους, ἵνα τῷ ἀνεφίκτῳ τὸ τίμιον ἔχῃ καὶ τὸ σεβάσμιον. τοῦτο γὰρ πάντως σοφιστικὸν καὶ ἀλλότριον, μὴ ὅτι θεοῦ, ἀλλ’ οὐδὲ ἀνθρώπου μετρίως ἐπιεικοῦς, καί τι δεξιὸν ἑαυτῷ συνειδότος, ἐκ τοῦ κωλύειν ἑτέρους τὸ πρωτεῖον πορίζεσθαι. Ἀλλ’ εἰ μὲν καὶ δι’ ἄλλας αἰτίας, εἰδεῖεν ἂν οἱ ἐγγυτέρω θεοῦ, καὶ τῶν ἀνεξιχνιάστων αὐτοῦ κριμάτων ἐπόπται καὶ θεωροί, εἴπερ εἰσί τινες τοσοῦτοι τὴν ἀρετήν, καὶ ἐν ἴχνεσιν ἀβύσσου περιπατοῦντες, τὸ δὴ λεγόμενον. ὅσον δ’ οὖν ἡμεῖς κατειλήφαμεν, μικροῖς μέτροις μετροῦντες τὰ δυσθεώρητα, τάχα μέν, ἵνα μὴ τῷ ῥᾳδίῳ τῆς κτήσεως ῥᾴστη γένηται καὶ ἡ τοῦ κτηθέντος ἀποβολή· φιλεῖ γὰρ τὸ μὲν πόνῳ κτηθὲν μᾶλλον κρατεῖσθαι, τὸ δὲ ῥᾳδίως κτηθὲν καὶ ἀποπτύεσθαι τάχιστα, ὡς πάλιν ληφθῆναι δυνάμενον·
S. GREGORII THEOLOGI Β γομεν ; Καὶ οὔπω λέγω τὸ περιγραπτὸν πάντως εἶναι τὸ θεῖον, καὶ εἰ (43) διανοίᾳ καταληπτόν· ἐν γὰρ περι γραφῆς εἶδος καὶ ἡ κατάληψις. Α πᾶν; Καὶ τί ἄλλο τοῦτο ἢ τόπος ἐστὶν, ὅνπερ ἐφύ- Ο ΙΑ΄. Τίνος οὖν ἔνεκεν ταῦτα διῆλθον, καὶ περιερ γότερον ἴσως ἢ κατὰ τὰς τῶν πολλῶν ἀκοὰς, καὶ κατὰ τὸν νῦν (44) κεκρατηκότα τύπον τῶν λόγων (ᾶς τὸ γενναῖον καὶ ἁπλοῦν ἀτιμάσας, τὸ σχολιὸν καὶ γρι- φοειδές (45) ἐπεισήγαγεν· ὡς ἐκ τῶν καρπῶν τὸ δένδρον γινώσκεσθαι, λέγω δὲ τὸ ἐνεργοῦν τὰ τοιαῦτα δόγματα σκότος ἐκ τοῦ ζόφου τῶν λεγομένων); Οὐ γὰρ ἵνα καὶ αὐτὸς παράδοξα λέγειν δόξω, καὶ περιτ- τὸς φαίνωμαι τὴν σοφίαν, πλέκων συνδέσμους (46), καὶ διαλύων κρατούμενα, τοῦτο δὴ τὸ μέγα θαῦμα τοῦ Δανιήλ· ἀλλ᾽ ἵν᾽ ἐκεῖνο δηλώσαιμι, ὅ μοι λέγειν ὁ λόγος ἀπ' ἀρχῆς ὥρμησε (47). Τοῦτο δὲ τί ἦν (58); Τὸ μὴ ληπτὸν εἶναι ἀνθρωπίνῃ διανοίᾳ τὸ θεῖον, μη- δὲ ὅλον ὅσον ἐστὶ φαντάζεσθαι· καὶ τοῦτο οὔτε διὰ φθόνον (μακρὰν γὰρ τῆς θείας φύσεως φθόνος, τῆς γε ἀπαθοῦς, καὶ μόνης ἀγαθῆς, καὶ κυρίας, καὶ μά λιστα τῶν ἑαυτοῦ κτισμάτων περὶ τὸ τιμιώτατον (49). Τί γὰρ λόγῳ πρὸ τῶν λογικῶν· ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ ὑποστῆναι τῆς ἄκρας ἀγαθότητος), οὔτε εἰς τιμήν ἑαυτοῦ καὶ δόξαν τοῦ πλήρους (50), ἵνα τῷ ἀνεφ ίκτῳ τὸ τίμιον ἔχῃ καὶ τὸ σεβάσμιον. Τοῦτο γὰρ πάν τως (51) σοφιστικὸν καὶ ἀλλότριον, μὴ ὅτι Θεοῦ, ἀλλ' οὐδὲ ἀνθρώπου μετρίως ἐπιεικούς, καί τι δεξιὸν ἑαυτῷ συνειδότος, ἐκ τοῦ κωλύειν ἑτέρους τὸ πρω τεῖον πορίζεσθαι. ΙΒ'. Αλλ' εἰ μὲν καὶ δι᾿ ἄλλας αἰτίας, εἰδεῖεν ἂν οἱ ἐγγυτέρω Θεοῦ, καὶ τῶν ἀνεξιχνιάστων αὐτοῦ κρι- μάτων επόπται καὶ θεωροί, εἴπερ εἰσί τινες τοσοῦτοι τὴν ἀρετὴν, καὶ ἐν ἴχνεσιν ἀβύσσου περιπατοῦντες, τὸ δὴ λεγόμενον· ὅσον δ' οὖν ἡμεῖς κατειλήφαμεν, μικροῖς μέτροις μετροῦντες τὰ δυσθεώρητα· τάχα γριφώδες. γρυφοειδές. αἰνι γματωδές, ο μὲν, ἵνα μὴ τῷ ῥᾳδίῳ τῆς κτήσεως, ῥᾴστη γένηται καὶ ἡ τοῦ κτηθέντος ἀποβολή. Φιλεῖ γὰρ τὸ μὲν πόνῳ κτηθὲν μᾶλλον κρατεῖσθαι· τὸ δὲ ῥᾳδίως κτην θὲν, καὶ ἀποπτύεσθαι (52) τάχιστα, ὡς πάλιν ληφθῆ ** Nam hoc quoque non levem difficultatem affert. Quod si eum supra universum esse dixerint, quid? Nihil- ne erat, quod eum ab universo dirimeret? Ubinam porro erat, quod supra universum erat? Aul quo- modo internosci poterat id, quod sublimius erat, ab eo, quod inferius, cum nullus limes esset, qui hæc secerneret ac distingueret? Annon omnino necesse est medium quoddam esse, quo, velut termino, diri- matur universum ab eo, quod supra universum est ? Quid autem aliud hoc fuerit, quam locus, quem jam ante exclusimus? Nondum enim commemoro, fieri omnino non posse, quia circumscriptus sit Deus, si animo et cogitatione comprehendi potest. Unum quippe circumscriptionis genus comprehensio quoque ipsa est. XI. Quorsum autem hac disserui, curiosiusque fortasse, quam vulgi aures ferant, ac pro ea, quæ hac tempestate vigel, disputandi ratione (qua, sim- plici atque ingenua rerum divinarum pertractatione contempta et pro nihilo habita, subdolum atque in- volutum dicendi genus invexit; ut nimirum ex fru- clibus arbor se, hoc est, ater ille ac tenebrosus spi- ritus, bujusmodi dogmatum allator, ex hac disputa- tionis caligine agnoscatur)? Non enim hoc eo a me factum est, ut ipse quoque nova et ab hominum sensibus aliena proferre, atque eximia quadam et excellenti sapientia ornatus esse videar, nodos nectens, atque astricta dissolvens ; quod quidem ma- gnum Danielis miraculum fuit; verum ut illud osten- dam, quod orationis principio dicere instituebam, nimirum Deum extra humani ingenii captum esse nec totum, quantus est, cogitari atque animo infor mari posse; idque non ob invidiam (longe enim abest a divina natura invidiæ livor, utpote quæ omni per- turbatione vacat, solaque bona et domina est, ac praesertim erga id, quod ex omnibus rebus a se con- ditis maximo in pretio habet. Quid enim apud Ver- bum priore loco ac numero est, quam quæ ratio- nem ac sermonis facultatem acceperunt ? Quandoquidem hoc quoque ipsum, quod procreata sunt, summæ cujusdam divinæ bonitatis argumentum est), nec ut inde ipsius, qui plenus est, honori gloriæque quidquam accederet, ut videlicet ex eo quod ad ejus coguitionem mortales pervenire ne- queunt, major ad ipsum honor ac veneratio redeat. Sophisticum enim plane, atque alienum est, non dicam a Deo, sed ab homine, mediocri saltem probitate candoreque prædito, atque ingenuæ cujusdam honestatis sibi conscio, prohibendis aliis principatum sibi arrogare. , XII. Verum aliasne etiam quasdam ob causas, vi- derint ii, qui Deo propinquiores conjunctioresque sunt, atque impervestigabilium ipsius judiciorum ** inspectores et contemplatores, si qui tamen sunt ad cam virtutis magnitudinem evecti, atque in abyssi vestigiis deambulantes ", ut proverbio dici solet. D Quantum tamen nos, qui exiguis modulis ea quæ ad contemplandum difficilia sunt, melimur, conjectura assequi possumus, tres hujus rei causæ afferri queant. Prima forsan, ne, ob adipiscendi facilitatem, facilis ** Matth. v11, 20. ss Dan. v, 11. ss Rom. x1, 35. busdam, In ed., Schol., nigmatice, obscure. » Notat hic Gree gorius Eunomianos, ac præcipue Aetium Eunomii magistrum. bel, c obscura interpretari, et ligata dissolvere. Job xxxvm,16. Tov. Maxima sibi necessitudine conjunctum, fa- miliarissimum. 11: • Quo mihi multitudinem victimarum vestrae rum? dicit Dominus : plenus sum, » etc. (43) Kal ɛl. Deest el in Reg. Cypr. (44) Τον νῦν. Sic codd. In ed., τὸν νοῦν. (45) Γριφοειδές. Sic Reg. bm et Coisl. 1. In qui- (46) Συνδέσμους. Vulgata versio Dan. v, 12, hia- (47) ώρμησε. Ιn nonnullis, ώρμητο. (48) Τοῦτο δὲ τί ἦν. Deest τί in Or. 1. (49) Τιμιώτατον. Comb. prafert, οἰκειότα (50) Τοῦ πλήρους. Alludit ad hæc Isaiæ verba r, (51) Πάντως. Comb., πάντη. (52) Αποπτύεσθαι. Οr. 1 ἀποπτύεται.
PG 36:41καὶ οὕτως εὐεργεσία καθίσταται τὸ μὴ πρόχειρον τῆς εὐεργεσίας, τοῖς γε νοῦν ἔχουσι. τάχα δέ, ὡς μὴ ταὐτὸν ἡμᾶς τῷ πεσόντι ἑωσφόρῳ πάσχειν, ἐκ τοῦ τὸ φῶς ὅλον χωρῆσαι κατέναντι κυρίου παντοκράτορος τραχηλιᾷν, καὶ πίπτειν ἐκ τῆς ἐπάρσεως πτῶμα πάντων ἐλεεινότατον. τυχὸν δέ, ἴν’ ᾖ τι πλέον ἐκεῖθεν ἆθλον φιλοπονίας καὶ λαμπροῦ βίου τοῖς ἐνταῦθα κεκαθαρμένοις καὶ μακροθυμοῦσι πρὸς τὸ ποθούμενον. διὰ τοῦτο μέσος ἡμῶν τε καὶ θεοῦ ὁ σωματικὸς οὗτος ἵσταται γνόφος, ὥσπερ ἡ νεφέλη τὸ πάλαι τῶν Αἰγυπτίων καὶ τῶν Ἑβραίων. καὶ τοῦτό ἐστιν ἴσως, ὃ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, τὴν ἡμετέραν παχύτητα, δι’ ἣν ὀλίγοι καὶ μικρὸν διακύπτουσιν. τοῦτο μὲν οὖν φιλοσοφείτωσαν οἷς ἐπιμελὲς, καὶ ἀνίτωσαν ἐπὶ πλεῖστον τῆς διασκέψεως.
ναι δυνάμενον· καὶ οὕτως (53) εὐεργεσία καθίσταται Β τὸ μὴ πρόχειρον τῆς εὐεργεσίας, τοῖς γε νοῦν ἔχουσι. Τάχα δὲ, ὡς μὴ ταυτὸν ἡμᾶς τῷ πεσόντι Εωσφόρω πάσχειν (54), ἐκ τοῦ τὸ φῶς ὅλον χωρῆσαι κατέναντι Κυρίου παντοκράτορος τραχηλιᾷν, καὶ πίπτειν ἐκ τῆς επάρσεως, πτῶμα πάντων ἐλεεινότατον. Τυχὸν δὲ, ἵν᾿ ᾖ τι πλέον ἐκεῖθεν ἆθλον φιλοπονίας καὶ λαμπροῦ βίου τοῖς ἐνταῦθα κεκαθαρμένοις, καὶ μακροθυμοῦσι πρὸς τὸ ποθούμενον. Διὰ τοῦτο μέσος ἡμῶν τε καὶ Θεοῦ ὁ σωματικὸς οὗτος ἵσταται γνόφος, ὥσπερ ή νεφέλη (55) το πάλαι τῶν Αἰγυπτίων καὶ τῶν Ἑβραίων. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἴσως, ο ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, τὴν ἡμετέραν παχύτητα, δι᾿ ἣν ὀλίγοι καὶ μικρὸν διακύπτουσιν. Τοῦτο μὲν οὖν φιλοσοφείτωσαν οἷς ἐπιμελὲς, καὶ ἀνίτωσαν ἐπὶ πλεῖστον τῆς διασκέ ψεως· ἡμῖν δ' οὖν ἐκεῖνο γνώριμον τοῖς δεσμίοις τῆς γῆς, ὅ φησιν ὁ θεῖος Ἱερεμίας, καὶ τὸ παχὺ τοῦτο σαρκίον περιβεβλημένοις (6)· ὅτι ὥσπερ ἀδύνατον ὑπερβῆναι (57) τὴν ἑαυτοῦ σκιάν, καὶ τῷ λίαν ἐπει- γομένῳ (φθάνει γὰρ ἀεὶ τοσοῦτον, ὅσον καταλαμβά- νεται), ἢ τοῖς ὁρατοῖς πλησιάσαι τὴν ὄψιν, δίχα τοῦ ἐν μέσῳ φωτὸς καὶ ἀέρος. ἢ τῶν ὑδάτων ἔξω την νηστὴν φύσιν διολισθαίνειν· οὕτως ἀμήχανον τοῖς ἐν σώματι (58), δίχα τῶν σωματικῶν, πάντη γενέσθαι μετὰ τῶν νοουμένων. Δεί γάρ τι παρεμπεσείται τῶν ἡμετέρων, καν ὅτι μάλιστα χωρίσας ἑαυτὸν τῶν δρωμένων ὁ νοῦς, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν γενόμενος, προσ- βάλλειν ἐπιχειρῇ τοῖς συγγενέσι καὶ ἀοράτοις. Γνώσῃ δὲ οὕτως. ΙΓ. Οὐ πνεῦμα, καὶ πῦρ, καὶ φῶς, ἀγάπη τε καὶ σοφία, καὶ δικαιοσύνη, καὶ νοῦς, καὶ λόγος, καὶ τὰ τοιαῦτα (59), αἱ προσηγορίας τῆς πρώτης φύσεως; Τί οὖν ; Η πνεῦμα νοήσεις δίχα φορᾶς καὶ χύσεως; Η πῦρ ἔξω τῆς ὕλης, καὶ τῆς ἄνω φορᾶς, καὶ τοῦ Ιδίου χρώματός τε καὶ σχήματος; Η φῶς οὐκ ἀέρι συγκρατόν τε καὶ ἄφετον τοῦ οἷον γεννῶντός τε καὶ φωτίζοντος ; Νοῦν δὲ τίνα; Μὴ τὸν ἐν ἄλλῳ, καὶ οὗ κιθήματα τὰ διανοήματα, ἠρεμοῦντα, ἢ προβαλλό μενα ; Λόγον δὲ τίνα παρὰ τὸν ἡσυχάζοντα ἐν ἡμῖν, ἢ χεόμενον; ὀκνῶ γὰρ εἰπεῖν, λυόμενον. Εἰ δὲ καὶ σοφίαν, τίνα παρὰ τὴν ἕξιν, καὶ τὴν ἐν τοῖς θεωρή- μασιν (60) είτε θείοις, εἴτε καὶ ἀνθρωπίνοις; Δικαιο- σύνην τε καὶ ἀγάπην, οὐ διαθέσεις ἐπαινουμένας; σε προσθεν τῇ ψυχῇ σῶμα. Ἡμεῖς μὲν γὰρ ἡ ψυχή, ἡμέτερον δὲ τὸ σῶμα βλημένοις. τόν ἐστιν ὑπερβαίνειν. σι καὶ θεωρήμασιν, ε $1 ORATIO XXVIII. THEOLOGICA II. A quoque rei quæsitæ jactura sit. Fit enim fere, ut B quod non sine labore atque industria partum est, arctius quoque teneatur: quod autem nullo negotio comparatum est, citissime vilescat, et abjiciatur, utpote quod recuperari possit ; atque ita iu beneti- cium cedit non obvia illa beneficentia, apud eos sal- tem, qui prudentes sunt. Altera, ne idem nobis, quod Lucifero illi prolapso ", accidat : hoc est, ne ; toto illo fulgore perfusi cervicem adversus Domi- num omnipotentem attollamus, atque ob elationem corruamus, casu omnium miserrimo et calamitosis- simo. Postrema, ut pro industriæ suæ illustrisque vitæ præmio uberius aliquid habeant, qui hic sese a vitiorum labe perpurgarint, ac rem adamatam et expetitam patientibus animis exspectarint. Idcirco media inter nos ac Deum corporea haec caligo inter- jecta est; non secus ac nubes illa " olim inter Ægy- ptios et Hebræos. Ac fortasse huc spectat illud Scri- pturæ, Posuit tenebras latibulum sibi *, hoc est, cras- sitiem nostram, qua fit, ut pauci omnino, iique pa- rum admodum transpiciant. Sed de hac re accu- ratius philosophentur, altissimeque consideratione provebantur, quibus id studio et curæ fuerit. Nobis utique, qui terræ vinculis astricti tenemur *, ut Je- remiæ verbis utar, crassaque hac carne obtegimur, hoc perspicuum est, quod quemadmodum nulla ra- tione deri potest, ut quispiam, quamlibet gres- sum urgeat, umbram suam prætereal ( quantum enim eam assequeris, tantum etiam illa semper an. tevertit ), aut oculus rebus in aspectum cadentibus citra intermediam lucem et aerem conjungatur, aut pisces extra aquas natent; ita etiam impossibile est iis, qui corporibus inclusi sunt, sine corporearum ac sensibilium rerum adminiculo, rebus iis, quæ animo ac ratione intelliguntur, omnino conjungi. Semper enim obiter sensibile aliquid rerum nostraram incidit, quantumvis maxime nostra mens ab iis rebus, quæ in aspectum cadunt, abstracta, atque in seipsam collecta, res cognatas, et oculorum aciem fugientes assequi ac percipere contenderit. Quod quidem ita tibi clarum ac dilucidum erit. XIII. Nonne spiritus, et ignis, et lux, et chari- tas, et sapientia, et justitia, et mens, et verbum, atque similia, principis illius naturæ sunt nomina ? Quid igitur ? An spiritum animo concipies, qui mo- tus ac diffusionis expers sit ? An ignem, qui mate- ria careat, sursumque non feratur, nec proprio co- lore ac figura præditus sit? An lucem nullo aere permistam, atque a suo quasi parente eamque ef- fundente segregatam ? Jam mentem, quam tandem intelliges ? An non eam, quæ in alio est, cujusque motus cogitationes sunt, vel tacitæ, vel sese profe- rentes ? Quod item verbum ? An non illud, quodl vel in nobis quiescit, vel diffunditur ? vereor enim D dicere, solvitur. Quam porro sapientiam, præter Isa. siv, 12. Exod. siv, 20. Psal. xvii, 12. Thren. 111, 34. Geii comparandi difficultatem pro beneficio habent cordati liomiues. Nuben appellat corpus quod animæ objectum est. Nos enim anima sumus, corpus vero nostrum est. PATROL GR. XXXVI. natura nuncupatur? . In prima autem ed. : . Atque hujusmodi nominibus divina natura appellatur? › in cogitationibus et conten- plationibus. » (53) Καὶ οὕτως, etc. il est, « ac sic ipsam bene- (54) Πάσχειν. Comb., παθεῖν. (55) Νεφέλη. Schol. : Νεφέλην λέγει τὸ ἐπίσ (56) Περιβεβλημένοις. Sic Colb. 3. Alii, προβε (37) Αδύνατον ὑπερβῆναι. Reg. Cypr., αδύνα- (58) Σώματι. Reg. bm, σώμασι. (59) Καὶ τὰ τοιαῦτα, etc. Bill. : • Atque aliis (60) 'Εν τοῖς θεωρήμασιν. Reg. a, ἐν τοῖς νοήμα
PG 36:42ἡμῖν δ’ οὖν ἐκεῖνο γνώριμον τοῖς δεσμίοις τῆς γῆς, ὅ φησιν ὁ θεῖος Ἰερεμίας, καὶ τὸ παχὺ τοῦτο σαρκίον περιβεβλημένοις, ὅτι ὥσπερ ἀδύνατον ὑπερβῆναι τὴν ἑαυτοῦ σκιάν, καὶ τῷ λίαν ἐπειγομένῳ, φθάνει γὰρ ἀεὶ τοσοῦτον, ὅσον καταλαμβάνεται, ἢ τοῖς ὁρατοῖς πλησιάσαι τὴν ὄψιν δίχα τοῦ ἐν μέσῳ φωτὸς καὶ ἀέρος, ἢ τῶν ὑδάτων ἔξω τὴν νηκτὴν φύσιν διολισθαίνειν, οὕτως ἀμήχανον τοῖς ἐν σώμασι δίχα τῶν σωματικῶν πάντῃ γενέσθαι μετὰ τῶν νοουμένων. ἀεὶ γάρ τι παρεμπεσεῖται τῶν ἡμετέρων, κἂν ὅτι μάλιστα χωρίσας ἑαυτὸν τῶν ὁρωμένων ὁ νοῦς, καὶ καθ’ ἑαυτὸν γενόμενος, προσβάλλειν ἐπιχειρῇ τοῖς συγγενέσι καὶ ἀοράτοις. γνώσῃ δὲ οὕτως. Οὐ πνεῦμα καὶ πῦρ καὶ φῶς, ἀγάπη τε καὶ σοφία καὶ δικαιοσύνη, καὶ νοῦς καὶ λόγος, καὶ τὰ τοιαῦτα, αἱ προσηγορίαι τῆς πρώτης φύσεως; τί οὖν; ἢ πνεῦμα νοήσεις δίχα φορᾶς καὶ χύσεως; ἢ πῦρ ἔξω τῆς ὕλης, καὶ τῆς ἄνω φορᾶς, καὶ τοῦ ἰδίου χρώματός τε καὶ σχήματος; ἢ φῶς οὐκ ἀέρι σύγκρατόν τε καὶ ἀφετὸν τοῦ οἷον γεννῶντός τε καὶ φωτίζοντος; νοῦν δὲ τίνα; μὴ τὸν ἐν ἄλλῳ, καὶ οὗ κινήματα τὰ διανοήματα, ἠρεμοῦντα ἢ προβαλλόμενα; λόγον δὲ τίνα παρὰ τὸν ἡσυχάζοντα ἐν ἡμῖν, ἢ χεόμενον;
ναι δυνάμενον· καὶ οὕτως (53) εὐεργεσία καθίσταται Β τὸ μὴ πρόχειρον τῆς εὐεργεσίας, τοῖς γε νοῦν ἔχουσι. Τάχα δὲ, ὡς μὴ ταυτὸν ἡμᾶς τῷ πεσόντι Εωσφόρω πάσχειν (54), ἐκ τοῦ τὸ φῶς ὅλον χωρῆσαι κατέναντι Κυρίου παντοκράτορος τραχηλιᾷν, καὶ πίπτειν ἐκ τῆς επάρσεως, πτῶμα πάντων ἐλεεινότατον. Τυχὸν δὲ, ἵν᾿ ᾖ τι πλέον ἐκεῖθεν ἆθλον φιλοπονίας καὶ λαμπροῦ βίου τοῖς ἐνταῦθα κεκαθαρμένοις, καὶ μακροθυμοῦσι πρὸς τὸ ποθούμενον. Διὰ τοῦτο μέσος ἡμῶν τε καὶ Θεοῦ ὁ σωματικὸς οὗτος ἵσταται γνόφος, ὥσπερ ή νεφέλη (55) το πάλαι τῶν Αἰγυπτίων καὶ τῶν Ἑβραίων. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἴσως, ο ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, τὴν ἡμετέραν παχύτητα, δι᾿ ἣν ὀλίγοι καὶ μικρὸν διακύπτουσιν. Τοῦτο μὲν οὖν φιλοσοφείτωσαν οἷς ἐπιμελὲς, καὶ ἀνίτωσαν ἐπὶ πλεῖστον τῆς διασκέ ψεως· ἡμῖν δ' οὖν ἐκεῖνο γνώριμον τοῖς δεσμίοις τῆς γῆς, ὅ φησιν ὁ θεῖος Ἱερεμίας, καὶ τὸ παχὺ τοῦτο σαρκίον περιβεβλημένοις (6)· ὅτι ὥσπερ ἀδύνατον ὑπερβῆναι (57) τὴν ἑαυτοῦ σκιάν, καὶ τῷ λίαν ἐπει- γομένῳ (φθάνει γὰρ ἀεὶ τοσοῦτον, ὅσον καταλαμβά- νεται), ἢ τοῖς ὁρατοῖς πλησιάσαι τὴν ὄψιν, δίχα τοῦ ἐν μέσῳ φωτὸς καὶ ἀέρος. ἢ τῶν ὑδάτων ἔξω την νηστὴν φύσιν διολισθαίνειν· οὕτως ἀμήχανον τοῖς ἐν σώματι (58), δίχα τῶν σωματικῶν, πάντη γενέσθαι μετὰ τῶν νοουμένων. Δεί γάρ τι παρεμπεσείται τῶν ἡμετέρων, καν ὅτι μάλιστα χωρίσας ἑαυτὸν τῶν δρωμένων ὁ νοῦς, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν γενόμενος, προσ- βάλλειν ἐπιχειρῇ τοῖς συγγενέσι καὶ ἀοράτοις. Γνώσῃ δὲ οὕτως. ΙΓ. Οὐ πνεῦμα, καὶ πῦρ, καὶ φῶς, ἀγάπη τε καὶ σοφία, καὶ δικαιοσύνη, καὶ νοῦς, καὶ λόγος, καὶ τὰ τοιαῦτα (59), αἱ προσηγορίας τῆς πρώτης φύσεως; Τί οὖν ; Η πνεῦμα νοήσεις δίχα φορᾶς καὶ χύσεως; Η πῦρ ἔξω τῆς ὕλης, καὶ τῆς ἄνω φορᾶς, καὶ τοῦ Ιδίου χρώματός τε καὶ σχήματος; Η φῶς οὐκ ἀέρι συγκρατόν τε καὶ ἄφετον τοῦ οἷον γεννῶντός τε καὶ φωτίζοντος ; Νοῦν δὲ τίνα; Μὴ τὸν ἐν ἄλλῳ, καὶ οὗ κιθήματα τὰ διανοήματα, ἠρεμοῦντα, ἢ προβαλλό μενα ; Λόγον δὲ τίνα παρὰ τὸν ἡσυχάζοντα ἐν ἡμῖν, ἢ χεόμενον; ὀκνῶ γὰρ εἰπεῖν, λυόμενον. Εἰ δὲ καὶ σοφίαν, τίνα παρὰ τὴν ἕξιν, καὶ τὴν ἐν τοῖς θεωρή- μασιν (60) είτε θείοις, εἴτε καὶ ἀνθρωπίνοις; Δικαιο- σύνην τε καὶ ἀγάπην, οὐ διαθέσεις ἐπαινουμένας; σε προσθεν τῇ ψυχῇ σῶμα. Ἡμεῖς μὲν γὰρ ἡ ψυχή, ἡμέτερον δὲ τὸ σῶμα βλημένοις. τόν ἐστιν ὑπερβαίνειν. σι καὶ θεωρήμασιν, ε $1 ORATIO XXVIII. THEOLOGICA II. A quoque rei quæsitæ jactura sit. Fit enim fere, ut B quod non sine labore atque industria partum est, arctius quoque teneatur: quod autem nullo negotio comparatum est, citissime vilescat, et abjiciatur, utpote quod recuperari possit ; atque ita iu beneti- cium cedit non obvia illa beneficentia, apud eos sal- tem, qui prudentes sunt. Altera, ne idem nobis, quod Lucifero illi prolapso ", accidat : hoc est, ne ; toto illo fulgore perfusi cervicem adversus Domi- num omnipotentem attollamus, atque ob elationem corruamus, casu omnium miserrimo et calamitosis- simo. Postrema, ut pro industriæ suæ illustrisque vitæ præmio uberius aliquid habeant, qui hic sese a vitiorum labe perpurgarint, ac rem adamatam et expetitam patientibus animis exspectarint. Idcirco media inter nos ac Deum corporea haec caligo inter- jecta est; non secus ac nubes illa " olim inter Ægy- ptios et Hebræos. Ac fortasse huc spectat illud Scri- pturæ, Posuit tenebras latibulum sibi *, hoc est, cras- sitiem nostram, qua fit, ut pauci omnino, iique pa- rum admodum transpiciant. Sed de hac re accu- ratius philosophentur, altissimeque consideratione provebantur, quibus id studio et curæ fuerit. Nobis utique, qui terræ vinculis astricti tenemur *, ut Je- remiæ verbis utar, crassaque hac carne obtegimur, hoc perspicuum est, quod quemadmodum nulla ra- tione deri potest, ut quispiam, quamlibet gres- sum urgeat, umbram suam prætereal ( quantum enim eam assequeris, tantum etiam illa semper an. tevertit ), aut oculus rebus in aspectum cadentibus citra intermediam lucem et aerem conjungatur, aut pisces extra aquas natent; ita etiam impossibile est iis, qui corporibus inclusi sunt, sine corporearum ac sensibilium rerum adminiculo, rebus iis, quæ animo ac ratione intelliguntur, omnino conjungi. Semper enim obiter sensibile aliquid rerum nostraram incidit, quantumvis maxime nostra mens ab iis rebus, quæ in aspectum cadunt, abstracta, atque in seipsam collecta, res cognatas, et oculorum aciem fugientes assequi ac percipere contenderit. Quod quidem ita tibi clarum ac dilucidum erit. XIII. Nonne spiritus, et ignis, et lux, et chari- tas, et sapientia, et justitia, et mens, et verbum, atque similia, principis illius naturæ sunt nomina ? Quid igitur ? An spiritum animo concipies, qui mo- tus ac diffusionis expers sit ? An ignem, qui mate- ria careat, sursumque non feratur, nec proprio co- lore ac figura præditus sit? An lucem nullo aere permistam, atque a suo quasi parente eamque ef- fundente segregatam ? Jam mentem, quam tandem intelliges ? An non eam, quæ in alio est, cujusque motus cogitationes sunt, vel tacitæ, vel sese profe- rentes ? Quod item verbum ? An non illud, quodl vel in nobis quiescit, vel diffunditur ? vereor enim D dicere, solvitur. Quam porro sapientiam, præter Isa. siv, 12. Exod. siv, 20. Psal. xvii, 12. Thren. 111, 34. Geii comparandi difficultatem pro beneficio habent cordati liomiues. Nuben appellat corpus quod animæ objectum est. Nos enim anima sumus, corpus vero nostrum est. PATROL GR. XXXVI. natura nuncupatur? . In prima autem ed. : . Atque hujusmodi nominibus divina natura appellatur? › in cogitationibus et conten- plationibus. » (53) Καὶ οὕτως, etc. il est, « ac sic ipsam bene- (54) Πάσχειν. Comb., παθεῖν. (55) Νεφέλη. Schol. : Νεφέλην λέγει τὸ ἐπίσ (56) Περιβεβλημένοις. Sic Colb. 3. Alii, προβε (37) Αδύνατον ὑπερβῆναι. Reg. Cypr., αδύνα- (58) Σώματι. Reg. bm, σώμασι. (59) Καὶ τὰ τοιαῦτα, etc. Bill. : • Atque aliis (60) 'Εν τοῖς θεωρήμασιν. Reg. a, ἐν τοῖς νοήμα
PG 36:43ὀκνῶ γὰρ εἰπεῖν, λυόμενον. εἰ δὲ καὶ σοφίαν, τίνα παρὰ τὴν ἕξιν, καὶ τὴν ἐν τοῖς θεωρήμασιν, εἴτε θείοις, εἴτε καὶ ἀνθρωπίνοις; δικαιοσύνην τε καὶ ἀγάπην, οὐ διαθέσεις ἐπαινουμένας, καὶ τὴν μὲν τῆς ἀδικίας, τὴν δὲ τοῦ μίσους ἀντίπαλον, ἐπιτεινομένας τε καὶ ἀνιεμένας, προςγινομένας τε καὶ ἀπογινομένας, καὶ ὅλως ποιούσας ἡμᾶς καὶ ἀλλοιούσας, ὥσπερ αἱ χρόαι τὰ σώματα; ἢ δεῖ τούτων ἀποστάντας ἡμᾶς αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ τὸ θεῖον ἐκ τούτων ἰδεῖν, ὡς οἷόν τε, μερικήν τινα φαντασίαν ἐκ τῶν εἰκασμάτων συλλεγομένους; τίς οὖν ἡ μηχανὴ ἐκ τούτων τε καὶ μὴ ταῦτα; ἢ πῶς ταῦτα πάντα, καὶ τελείως ἕκαστον, τὸ ἓν τῇ φύσει ἀσύνθετον καὶ ἀνείκαστον; οὕτω κάμνει ἐκβῆναι τὰ σωματικὰ ὁ ἡμέτερος νοῦς, καὶ γυμνοῖς ὁμιλῆσαι τοῖς ἀσωμάτοις, ἕως σκοπεῖ μετὰ τῆς ἰδίας ἀσθενείας τὰ ὑπὲρ δύναμιν. ἐπεὶ ἐφίεται μὲν πᾶσα λογικὴ φύσις θεοῦ καὶ τῆς πρώτης αἰτίας· καταλαβεῖν δὲ ἀδυνατεῖ, δι’ ἃς εἶπον αἰτίας.
Α καὶ τὴν μὲν τῆς ἀδικίας, τὴν δὲ τοῦ μίσους ἀντίπα λον, ἐπιτεινομένας τε καὶ ἀνιεμένας (61), προσγινο- μένας τε καὶ ἀπογινομένας, καὶ ὅλως ποιούσας ἡμᾶς καὶ ἀλλοιούσας, ὥσπερ αἱ χρόαι τὰ σώματα; Η δεῖ τούτων ἀποστάντας ἡμᾶς, αὐτὸ καθ' ἑαυτὸ τὸ θεῖον (62) ἰδεῖν, ὡς οἷόν τε, μερικήν τινα φαντασίαν ἐκ τῶν εἰ κασμάτων συλλεγομένους; Τίς οὖν ἡ μηχανή (63) ἐκ τούτων τε, καὶ μὴ ταῦτα; Η πῶς ταῦτα πάντα, καὶ τελείως ἕκαστον, τὸ ἓν (64) τῇ φύσει ἀσύνθετον καὶ ἀνείκαστον; Οὕτω κάμνει ἐκβῆναι τὰ σωματικὰ ὁ ἡμέτερος νοῦς, καὶ γυμνοῖς ὁμιλῆσαι τοῖς ἀσωμάτοις, ἕως σκοπεῖ μετὰ τῆς ἰδίας ἀσθενείας τὰ ὑπὲρ δύνα- μιν. Ἐπεὶ ἐφίεται μὲν πᾶσα λογική φύσις Θεοῦ, καὶ τῆς πρώτης αἰτίας· καταλαβεῖν δὲ ἀδυνατεῖ, δι᾿ ἂς εἶπον αἰτίας. Κάμνουσα δὲ τῷ πόθῳ, καὶ οἷον σφα Β δάζουσα (65), καὶ τὴν ζημίαν οὐ φέρουσα, δεύτερον ποιεῖται πλοῦν (66), ἢ πρὸς τὰ ὁρώμενα βλέψαι, καὶ τούτων τι ποιῆσαι Θεὸν, κακῶς εἰδυῖα· (τί γὰρ τῶν ὁρατῶν τοῦ ὁρῶντος, καὶ πόσον ἐστὶν ὑψηλότερόν τε καὶ θεοειδέστερον, ἵν᾽ ᾖ τὸ μὲν προσκυνοῦν, τὸ δὲ προσκυνούμενον ;) ἢ διὰ τοῦ κάλλους (67) τῶν ὁρω- μένων καὶ τῆς εὐταξίας, Θεὸν γνωρίσαι, καὶ ὁδηγῷ τῇ ὄψει, τῶν ὑπὲρ τὴν ὄψιν χρήσασθαι, ἀλλὰ μὴ ζημιωθῆναι Θεὸν διὰ τῆς μεγαλοπρεπείας τῶν ὁρω- μένων. ΙΔ'. Ἐντεῦθεν οἱ μὲν ἥλιον, οἱ δὲ σελήνην, οἱ δὲ ἀστέρων πλῆθος, οἱ δὲ οὐρανὸν αὐτὸν ἅμα τούτοις, οἷς καὶ τὸ πᾶν ἄγειν δεδώκασι κατὰ τὸ ποιὸν ἢ ποσὸν τῆς κινήσεως· οἱ δὲ τὰ στοιχεῖα, γῆν, ὕδωρ, ἀέρα, πῦρ, διὰ τὸ χρειῶδες, ὧν ἄνευ οὐδὲ συστῆναι δυνατὸν τὸν ἀνθρώπινον βίον· οἱ δὲ ὅ τι τύχοιεν ἕκαστος τῶν ὁρατῶν ἐσεβάσθησαν, ὧν ἑώρων τὰ κάλλιστα θεοὺς προστησάμενοι. Εἰσὶ δὲ οἱ καὶ εἰκόνας, καὶ πλάσμα τα, πρῶτα μὲν τῶν οἰκείων, οἴγε περιπαθέστεροι, καὶ σωματικώτεροι, καὶ τιμῶντες τοὺς ἀπελθόντας τοῖς ὑπομνήμασιν· ἔπειτα καὶ τῶν ξένων, οι μετ' ἐκεί νους, καὶ μακρὰν ἀπ' ἐκείνων, ἀγνοίᾳ τῆς πρώτης φύσεως, καὶ ἀκολουθία τῆς παραδοθείσης τιμῆς, ὡς ἐννόμου καὶ ἀναγκαίας. Ἐπειδὴ χρόνῳ τὸ ἔθος βε βαιωθὲν, ἐνομίσθη νόμος (68). Οἶμαι δὲ καὶ δυνα στείαν (69) τινὲς θεραπεύοντες, καὶ ῥώμην ἐπαινές ἐκ τούτων. ζόμεθα τὴν θείαν φύσιν, οὐ ταῦτα δὲ ἐστιν ἡ θεία φύσις· « τὸ ἐν. πανουργεύουσα. σα δυναστείας. S. GREGORII THEOLOGI eam, quæ habitus est, atque, vel in divinis, vel in humanis rebus contemplandis versatur ? Quam porro justitiam et charitatem? Nonne præclaras et cum laude conjunctas affectiones (quarum altera Injustitia, altera odio adversetur), nunc sese inten- dentes, nunc remittentes; nunc accedentes, nunc decedentes, ac certa omnino qualitate nos afficien- tes et immutantes, haud secus ac colores corpora ? An potius nobis faciendum est, ut ab his absceda- mus, ac numen ipsum sejunctim, quoad ejus fieri potest, perspiciamus, particularem quamdam spe- ciem ex simulacris colligentes ? Quænam igitur est hæc molitio, quæ et ex his velut confletur, et tamen hæc non sit? Aut quomodo id, quod unum est, ac suapte natura compositionis expers, nec ullis rerum simulacris adumbrari potest, hæc omnia et horum unumquodque perfecte fuerit? Ita mens nostra languet at fatiscit, dum e corporeis et sensibilibus rebus excedere, atque incorporeis citra ullius rei interventum jungi studet, quandiu cum sua infirmitate, ea, quae ipsius vires superant, specula- tur. Etenim Deum, ac principem illam causam, natura quidem omnis rationis particeps appetit; ut autem eam assequatur, ob eas, quas dixi, causas, vires deficiunt. Languens autem desiderio, ac male omnino afecta, ægerrimeque hoc damnum fereus, secundam, ut dici solet, navigationem init, ut scili- cet, vel ad res eas, quæ sub oculorum sensum cadunt, oculos declat, ac quampiam earum pro nu- mine colat, pessimo utique consilio labens (quid enim in omnibus rebus, quæ oculis cernuntur, eu, a quo cernuntur, excelsius et divinius est, ut illud adoretur, hoc vero adoret ?) ; vel per aspectabilium rerum pulchritudinem et ordinem, Dei cognitionem assequatur, atque ad ea percipienda, quæ oculorum obtutum fugiunt, ducibus oculis utatur, non autem per earum rerum, quæ oculis subjectae sunt, magnificentiam, Dei jacturam faciat. XIV. Hinc alii solem, alii lunam, alii siderum G multitudinem, alii cœlum quoque ipsum una cum illis, quibus pro motus qualitate vel quantitate mundi gubernationem administrationenique tribue- runt; alii rursus propter necessarium usum, ter ram, aquam, aerem, ignem, quod his sublatis uu- manæ vitæ incolumitas constare non possit; alii denique quidquid ex rebus aspectabilibus temere ipsis occurrit, coluerunt, pulcherrima quæque co- rum, quæ cernebant, pro diis sibi constituentes. Nec defuerunt, qui statuas ac ſigmenta divinis ho- noribus affecerint, primum quidem propinquorum et necessariorum, ii videlicet, qui vehementiori luctu afflictabantur, corporeisque rebus addictiores erant, atque homines vita functos monumentoruin honore prosequebantur: post autem alienorum cuo- D addunt, Ex his divinam naturam elingimus, quæ tamen divina natura minime sit. › In ed., Desiderio acrius stimulata, et sui impos, quasi exaestuans. » Coisl. 1, gationem init. » Id proverbio dicitur, cum quis ad summa pertingere non valens, proxima consectatur. Quemadmodum, inquit Billius, qui mari iter faciunt, cum eum, quem maxime optanl, nequeunt, proximum illi tamen, quanquam non adeo coinmo- dum, cursum tenere conantur. » pulchritudinem elegantissimumque rerum sensibi- lium ordinem, divinitatem rebus ipsis sensibilibus tribuat, ac ita Deum amittat. ɔ (69) Coisl. 1, Or. et Par. In ed., (61) Ανεμένας. Coisl. 1 aliique, ανειμένας. (62) Θεῖον. Duo Regg., tres Colb., Coisl. 1 et Or. (63) Μηχανή. Schol. : Ἐκ τούτων μὲν φαντα (64) Τό ἔν. Sic Reg. bm. Sic etiam legit Billius. (15) Σφαδάζουσα. Schol. : Χαλεπῶς φέρου. (66) Δεύτερον ποιεῖται πλοῦν. c Secundam navi- (67) Η διὰ τοῦ κάλλους, etc. id est, cob eximiam (68) Ενομίσθη νόμος. Comb., νομος εγενετο. (69) Δυναστείαν. Sic duo Regg., tres Colb.,
PG 36:44κάμνουσα δὲ τῷ πόθῳ, καὶ οἷον σφαδάζουσα, καὶ τὴν ζημίαν οὐ φέρουσα, δεύτερον ποιεῖται πλοῦν, ἢ πρὸς τὰ ὁρώμενα βλέψαι, καὶ τούτων τι ποιῆσαι θεόν, κακῶς εἰδυῖα, τί γὰρ τῶν ὁρατῶν τοῦ ὁρῶντος καὶ πόσον ἐστὶν ὑψηλότερόν τε καὶ θεοειδέστερον, ἵν’ ᾖ τὸ μὲν προςκυνοῦν, τὸ δὲ προσκυνούμενον; ἢ διὰ τοῦ κάλλους τῶν ὁρωμένων καὶ τῆς εὐταξίας θεὸν γνωρίσαι, καὶ ὁδηγῷ τῇ ὄψει τῶν ὑπὲρ τὴν ὄψιν χρήσασθαι, ἀλλὰ μὴ ζημιωθῆναι θεὸν διὰ τῆς μεγαλοπρεπείας τῶν ὁρωμένων. Ἐντεῦθεν οἱ μὲν ἥλιον, οἱ δὲ σελήνην, οἱ δὲ ἀστέρων πλῆθος, οἱ δὲ οὐρανὸν αὐτὸν ἅμα τούτοις, οἷς καὶ τὸ πᾶν ἄγειν δεδώκασι κατὰ τὸ ποιὸν ἢ ποσὸν τῆς κινήσεως· οἱ δὲ τὰ στοιχεῖα, γῆν, ὕδωρ, ἀέρα, πῦρ, διὰ τὸ χρειῶδες, ὧν ἄνευ οὐδὲ συστῆναι δυνατὸν τὸν ἀνθρώπινον βίον· οἱ δὲ ὅ τι τύχοιεν ἕκαστος τῶν ὁρατῶν ἐσεβάσθησαν, ὧν ἑώρων τὰ κάλλιστα θεοὺς προστησάμενοι. εἰσὶ δὲ οἳ καὶ εἰκόνας καὶ πλάσματα, πρῶτα μὲν τῶν οἰκείων, οἵ γε περιπαθέστεροι καὶ σωματικώτεροι, καὶ τιμῶντες τοὺς ἀπελθόντας τοῖς ὑπομνήμασιν·
Α καὶ τὴν μὲν τῆς ἀδικίας, τὴν δὲ τοῦ μίσους ἀντίπα λον, ἐπιτεινομένας τε καὶ ἀνιεμένας (61), προσγινο- μένας τε καὶ ἀπογινομένας, καὶ ὅλως ποιούσας ἡμᾶς καὶ ἀλλοιούσας, ὥσπερ αἱ χρόαι τὰ σώματα; Η δεῖ τούτων ἀποστάντας ἡμᾶς, αὐτὸ καθ' ἑαυτὸ τὸ θεῖον (62) ἰδεῖν, ὡς οἷόν τε, μερικήν τινα φαντασίαν ἐκ τῶν εἰ κασμάτων συλλεγομένους; Τίς οὖν ἡ μηχανή (63) ἐκ τούτων τε, καὶ μὴ ταῦτα; Η πῶς ταῦτα πάντα, καὶ τελείως ἕκαστον, τὸ ἓν (64) τῇ φύσει ἀσύνθετον καὶ ἀνείκαστον; Οὕτω κάμνει ἐκβῆναι τὰ σωματικὰ ὁ ἡμέτερος νοῦς, καὶ γυμνοῖς ὁμιλῆσαι τοῖς ἀσωμάτοις, ἕως σκοπεῖ μετὰ τῆς ἰδίας ἀσθενείας τὰ ὑπὲρ δύνα- μιν. Ἐπεὶ ἐφίεται μὲν πᾶσα λογική φύσις Θεοῦ, καὶ τῆς πρώτης αἰτίας· καταλαβεῖν δὲ ἀδυνατεῖ, δι᾿ ἂς εἶπον αἰτίας. Κάμνουσα δὲ τῷ πόθῳ, καὶ οἷον σφα Β δάζουσα (65), καὶ τὴν ζημίαν οὐ φέρουσα, δεύτερον ποιεῖται πλοῦν (66), ἢ πρὸς τὰ ὁρώμενα βλέψαι, καὶ τούτων τι ποιῆσαι Θεὸν, κακῶς εἰδυῖα· (τί γὰρ τῶν ὁρατῶν τοῦ ὁρῶντος, καὶ πόσον ἐστὶν ὑψηλότερόν τε καὶ θεοειδέστερον, ἵν᾽ ᾖ τὸ μὲν προσκυνοῦν, τὸ δὲ προσκυνούμενον ;) ἢ διὰ τοῦ κάλλους (67) τῶν ὁρω- μένων καὶ τῆς εὐταξίας, Θεὸν γνωρίσαι, καὶ ὁδηγῷ τῇ ὄψει, τῶν ὑπὲρ τὴν ὄψιν χρήσασθαι, ἀλλὰ μὴ ζημιωθῆναι Θεὸν διὰ τῆς μεγαλοπρεπείας τῶν ὁρω- μένων. ΙΔ'. Ἐντεῦθεν οἱ μὲν ἥλιον, οἱ δὲ σελήνην, οἱ δὲ ἀστέρων πλῆθος, οἱ δὲ οὐρανὸν αὐτὸν ἅμα τούτοις, οἷς καὶ τὸ πᾶν ἄγειν δεδώκασι κατὰ τὸ ποιὸν ἢ ποσὸν τῆς κινήσεως· οἱ δὲ τὰ στοιχεῖα, γῆν, ὕδωρ, ἀέρα, πῦρ, διὰ τὸ χρειῶδες, ὧν ἄνευ οὐδὲ συστῆναι δυνατὸν τὸν ἀνθρώπινον βίον· οἱ δὲ ὅ τι τύχοιεν ἕκαστος τῶν ὁρατῶν ἐσεβάσθησαν, ὧν ἑώρων τὰ κάλλιστα θεοὺς προστησάμενοι. Εἰσὶ δὲ οἱ καὶ εἰκόνας, καὶ πλάσμα τα, πρῶτα μὲν τῶν οἰκείων, οἴγε περιπαθέστεροι, καὶ σωματικώτεροι, καὶ τιμῶντες τοὺς ἀπελθόντας τοῖς ὑπομνήμασιν· ἔπειτα καὶ τῶν ξένων, οι μετ' ἐκεί νους, καὶ μακρὰν ἀπ' ἐκείνων, ἀγνοίᾳ τῆς πρώτης φύσεως, καὶ ἀκολουθία τῆς παραδοθείσης τιμῆς, ὡς ἐννόμου καὶ ἀναγκαίας. Ἐπειδὴ χρόνῳ τὸ ἔθος βε βαιωθὲν, ἐνομίσθη νόμος (68). Οἶμαι δὲ καὶ δυνα στείαν (69) τινὲς θεραπεύοντες, καὶ ῥώμην ἐπαινές ἐκ τούτων. ζόμεθα τὴν θείαν φύσιν, οὐ ταῦτα δὲ ἐστιν ἡ θεία φύσις· « τὸ ἐν. πανουργεύουσα. σα δυναστείας. S. GREGORII THEOLOGI eam, quæ habitus est, atque, vel in divinis, vel in humanis rebus contemplandis versatur ? Quam porro justitiam et charitatem? Nonne præclaras et cum laude conjunctas affectiones (quarum altera Injustitia, altera odio adversetur), nunc sese inten- dentes, nunc remittentes; nunc accedentes, nunc decedentes, ac certa omnino qualitate nos afficien- tes et immutantes, haud secus ac colores corpora ? An potius nobis faciendum est, ut ab his absceda- mus, ac numen ipsum sejunctim, quoad ejus fieri potest, perspiciamus, particularem quamdam spe- ciem ex simulacris colligentes ? Quænam igitur est hæc molitio, quæ et ex his velut confletur, et tamen hæc non sit? Aut quomodo id, quod unum est, ac suapte natura compositionis expers, nec ullis rerum simulacris adumbrari potest, hæc omnia et horum unumquodque perfecte fuerit? Ita mens nostra languet at fatiscit, dum e corporeis et sensibilibus rebus excedere, atque incorporeis citra ullius rei interventum jungi studet, quandiu cum sua infirmitate, ea, quae ipsius vires superant, specula- tur. Etenim Deum, ac principem illam causam, natura quidem omnis rationis particeps appetit; ut autem eam assequatur, ob eas, quas dixi, causas, vires deficiunt. Languens autem desiderio, ac male omnino afecta, ægerrimeque hoc damnum fereus, secundam, ut dici solet, navigationem init, ut scili- cet, vel ad res eas, quæ sub oculorum sensum cadunt, oculos declat, ac quampiam earum pro nu- mine colat, pessimo utique consilio labens (quid enim in omnibus rebus, quæ oculis cernuntur, eu, a quo cernuntur, excelsius et divinius est, ut illud adoretur, hoc vero adoret ?) ; vel per aspectabilium rerum pulchritudinem et ordinem, Dei cognitionem assequatur, atque ad ea percipienda, quæ oculorum obtutum fugiunt, ducibus oculis utatur, non autem per earum rerum, quæ oculis subjectae sunt, magnificentiam, Dei jacturam faciat. XIV. Hinc alii solem, alii lunam, alii siderum G multitudinem, alii cœlum quoque ipsum una cum illis, quibus pro motus qualitate vel quantitate mundi gubernationem administrationenique tribue- runt; alii rursus propter necessarium usum, ter ram, aquam, aerem, ignem, quod his sublatis uu- manæ vitæ incolumitas constare non possit; alii denique quidquid ex rebus aspectabilibus temere ipsis occurrit, coluerunt, pulcherrima quæque co- rum, quæ cernebant, pro diis sibi constituentes. Nec defuerunt, qui statuas ac ſigmenta divinis ho- noribus affecerint, primum quidem propinquorum et necessariorum, ii videlicet, qui vehementiori luctu afflictabantur, corporeisque rebus addictiores erant, atque homines vita functos monumentoruin honore prosequebantur: post autem alienorum cuo- D addunt, Ex his divinam naturam elingimus, quæ tamen divina natura minime sit. › In ed., Desiderio acrius stimulata, et sui impos, quasi exaestuans. » Coisl. 1, gationem init. » Id proverbio dicitur, cum quis ad summa pertingere non valens, proxima consectatur. Quemadmodum, inquit Billius, qui mari iter faciunt, cum eum, quem maxime optanl, nequeunt, proximum illi tamen, quanquam non adeo coinmo- dum, cursum tenere conantur. » pulchritudinem elegantissimumque rerum sensibi- lium ordinem, divinitatem rebus ipsis sensibilibus tribuat, ac ita Deum amittat. ɔ (69) Coisl. 1, Or. et Par. In ed., (61) Ανεμένας. Coisl. 1 aliique, ανειμένας. (62) Θεῖον. Duo Regg., tres Colb., Coisl. 1 et Or. (63) Μηχανή. Schol. : Ἐκ τούτων μὲν φαντα (64) Τό ἔν. Sic Reg. bm. Sic etiam legit Billius. (15) Σφαδάζουσα. Schol. : Χαλεπῶς φέρου. (66) Δεύτερον ποιεῖται πλοῦν. c Secundam navi- (67) Η διὰ τοῦ κάλλους, etc. id est, cob eximiam (68) Ενομίσθη νόμος. Comb., νομος εγενετο. (69) Δυναστείαν. Sic duo Regg., tres Colb.,
PG 36:45ἔπειτα καὶ τῶν ξένων, οἱ μετ’ ἐκείνους καὶ μακρὰν ἀπ’ ἐκείνων, ἀγνοίᾳ τῆς πρώτης φύσεως, καὶ ἀκολουθίᾳ τῆς παραδοθείσης τιμῆς, ὡς ἐννόμου καὶ ἀναγκαίας, ἐπειδὴ χρόνῳ τὸ ἔθος βεβαιωθὲν ἐνομίσθη νόμος. οἶμαι δὲ καὶ δυναστείαν τινὲς θεραπεύοντες, καὶ ῥώμην ἐπαινέσαντες, καὶ κάλλος θαυμάσαντες, θεὸν ἐποίησαν τῷ χρόνῳ τὸν τιμώμενον, προσλαβόμενοί τινα καὶ μῦθον τῆς ἐξεπάτης ἐπίκουρον. Οἱ ἐμπαθέστεροι δὲ αὐτῶν καὶ τὰ πάθη θεοὺς ἐνόμισαν, ἢ θεοῖς ἐτίμησαν, θυμόν, καὶ μιαιφονίαν, καὶ ἀσέλγειαν, καὶ μέθην, καὶ οὐκ οἶδ’ ὅ τι ἄλλο τῶν τούτοις παραπλησίων, οὐ καλὴν οὐδὲ δικαίαν ταύτην ἀπολογίαν εὑράμενοι τῶν οἰκείων ἁμαρτημάτων. καὶ τοὺς μὲν ἀφῆκαν κάτω, τοὺς δὲ ὑπὸ γῆν ἔκρυψαν, τοῦτο συνετῶς μόνον, τοὺς δὲ ἀνήγαγον εἰς τὸν οὐρανόν. ὢ τῆς γελοίας κληροδοσίας. εἶτα ἑκάστῳ τῶν πλασμάτων ὄνομά τι θεῶν ἢ δαιμόνων ἐπιφημίσαντες, κατὰ τὴν ἐξουσίαν καὶ αὐτονομίαν τῆς πλάνης, καὶ ἀγάλματα ἱδρυσάμενοι, ὧν καὶ τὸ πολυτελὲς δέλεαρ, αἵμασί τε καὶ κνίσσαις, ἔστι δὲ οἵ γε καὶ πράξεσι λίαν αἰσχραῖς, μανίαις τε καὶ ἀνθρωποκτονίαις, τιμᾷν τοῦτο ἐνόμισαν. τοιαύτας γὰρ ἔπρεπεν εἶναι θεῶν τοιούτων καὶ τὰς τιμάς.
μῦθον τῆς ἐξαπάτης (71) ἐπίκουρον. σάντες, καὶ κάλλος θαυμάσαντες, θεὸν ἐποίησαν τῷ χρόνῳ τὸν τιμώμενον, προσλαβόμενοι (70) τινα καὶ ΙΕ΄. Οἱ ἐμπαθέστεροι δὲ αὐτῶν καὶ τὰ πάθη θεοὺς ἐνόμισαν, ἢ θεοὺς (72) ετίμησαν, θυμὸν, καὶ μιαιφο- νίαν, καὶ ἀσέλγειαν, καὶ μέθην, καὶ οὐκ οἶδ' ὅ τι ἄλλο τῶν τούτοις παραπλησίων· οὐ καλὴν, οὐδὲ δικαίαν ταύτην ἀπολογίαν εὑράμενοι τῶν οἰκείων ἁμαρτημά των. Καὶ τοὺς μὲν ἀφῆκαν κάτω (73), τοὺς δὲ ὑπὸ τὴν ἔκρυψαν (74), τοῦτο συνετῶς μόνον· τοὺς δὲ Β ἀνήγαγον εἰς τὸν οὐρανόν (75). Ο τῆς γελοίας κλη- ροδοσίας! Εἶτα ἑκάστῳ τῶν πλασμάτων ὄνομά τι θεῶν ἢ δαιμόνων ἐπιφημίσαντες, κατὰ τὴν ἐξουσίαν καὶ αὐτονομίαν τῆς πλάνης, καὶ ἀγάλματα ίδρυσά- μενος, ὧν καὶ τὸ πολυτελὲς δέλεαρ· αἷμασί τε καὶ κνίσσαις, ἔστι δὲ οἱ γε (76), καὶ πράξεσι λίαν αιτ σχραῖς, μανίαις τε καὶ ἀνθρωποκτονίαις τιμᾷν τού τους (77) ἐνόμισαν· τοιαύτας γὰρ ἔπρεπεν εἶναι θεῶν τοιούτων καὶ τὰς τιμάς. Ηδη δὲ καὶ κνωδάλοις (78), καὶ τετραπόδοις, καὶ ἑρπετοῖς, καὶ τούτων τοῖς αἰ- σχίστοις τε καὶ γελοιοτάτοις ἑαυτοὺς καθύβρισαν, καὶ τούτοις φέροντες τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν προσέθηκαν ὡς μὴ ῥᾴδιον εἶναι κρῖναι, ποτέρων (79) δεῖ καταφρονεῖν μᾶλλον, τῶν προσκυνούντων, ἢ τῶν προσκυνουμένων· τάχα δὲ καὶ πολὺ πλέον τῶν λατρευόντων, ὅτι λογι- κῆς ὄντες φύσεως, καὶ χάριν Θεοῦ δεξάμενοι, τὸ χεῖρον ὡς ἄμεινον προεστήσαντο (80)· καὶ τοῦτο τοῦ πονηροῦ τὸ σόφισμα, τῷ καλῷ καταχρησαμένου πρὸς τὸ κακὸν, οἷα τὰ πολλὰ τῶν ἐκείνου κακουργημάτων. Παραλαβών γὰρ αὐτῶν τὸν πόθον πλανώμενον (81) κατὰ Θεοῦ ζήτησιν, ἵν' εἰς ἑαυτὸν (82) περισπάσῃ τὸ κράτος, καὶ κλέψῃ τὴν ἔφεσιν· ὥσπερ τυφλὸν χει ραγωγῶν ὁδοῦ τινος ἐφιέμενον, ἄλλους ἀλλαχοῦ κατα εκρήμνισε, καὶ διέσπειρεν εἰς ἕν τι θανάτου καὶ ἀπωλείας βάραθρον. • 1Ϛ'. Οὗτοι μὲν δὴ ταῦτα· ἡμᾶς δὲ ὁ λόγος δεξάμε- νος ἐφιεμένους Θεοῦ, καὶ μὴ ἀνεχομένους τὸ ἀνηγε μόνευτόν τε καὶ ἀκυβέρνητον· εἶτα τοῖς ὁρωμένοις προσβάλλων (83), καὶ τοῖς ἀπαρχῆς ἐντυγχάνων, οὔτε σε ετε. τοῦτο τιμᾷν. τέρον, Το εἰς ἑαυτήν λών. ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. A que, nempe ii, qui multis post eos saeculis exstite- runt, ignoratione videlicet primæ illius naturæ, ac serie per manus ipsis a majoribus traditi cultus, quasi justi et necessarii. Consuetudo enim, temporis longinquitate confirmata, pro lege habita est Nonnullos etiam fuisse arbitror, qui summam alicujus potestatem omni observantia colentes, et cor- poris robur laudibus efferentes, ac formæ venustatem admirantes, eum tandem, quem honorabant, in deorum numerum ascripserint, ad hujusmodi imposturæ subsidium et patrocinium, fabulas quas- dam assumentes. c XV. Jam vitiosissim quique vitia ipsa fc dosque affectus deos esse censuerunt, aut certe sub deorum nomine coluerunt, iram nimirum, cædem, libidinem, temulentiam, et cætera ejus generis, non æquam, nec honestam hanc scelerum suorum ex- cusationem nacti. Atque eos partim in terra' reli- querunt, partim infra terram occultarunt, hoc unum salis consulte, partim in caelum evexerunt : o ridi- culam bæreditatis partitionem ! Ac deinde pro er- roris libertate et licentia, Agmento cuique nomen aliquod, vel deorum, vel damonum indiderunt, sta- tuasque insuper erexerunt, easque adeo magnificas et excellentes, ut pretio ipso vulgi animos inesca- rent. Ad hæc per cruvres et carnium nidores“, qui- dam etiam per actiones in primis fœdas, hoc est, furores ac cædes, hujusmodi numina rite coli exi- stimarunt; tales quippe talibus diis honores haberi conveniebat. Eo etiam amentiæ quidam prorupe- runt, ut colendis avibus, et quadrupedibus, et repti- libus se, atque horum turpissimis quibusque maxi- meque ridiculis, seipsos contumelia afficerent, iis- que Dei gloriam allribuerunt : ut non sit facile constituere, utri magis contemnendi sint, iine qui adorabant, ân qui adorabantur. Fortasse vero multo majori contemptu atque ignominia digni erant, qui res hujusmodi adorabant; quoniam, cum natura ratione prædita ornati essent, Deique gratiam acce- pissent, deterius meliori prætulerunt. Atque hæc fuit pravi illius calliditas et impostura, re bona ad malum abutentis; qualia sunt pleraque illius ver- suta facinora. Nam cum eorum cupiditatem ad Dei conquisitionem oberrantem accepisset, ut principa - tum ad se transferret, ac desiderium eorum eluderet, quasi cæcum viæ cujusdam cupiditate flagran- em manuducens, alios alio præcipites egit, atque in spersit. D Rom. 1, 23. Gregorius ad fabulosain partitionem, qua cœlum Jovi, mare Neptuno, inferorum regnum Plutoni in sortem cessisse finxit antiquitas. cerint. D unum quoddam mortis exitiique barathrum di- XVI. Atque hac quidem illi. Nos autem, Dei de- siderio flagrantes, atque animis ita comparatos, ut universitatem hanc duce atque gubernatore carɛre nullo modo admittere queamus, ratio excipiens, ac deus, c feras lam terrestres, quam aquaticas et aerias. prave. EDIT. et 3, Comh. In ed., (70) Προσλαβόμενοι. Comb., προσλαβόντες. (71) Εξαπάτης. Coisl. 1, ἐξαπατήσεως. (72) Θεούς. Deest in Or. 1. In ed., θεοῖς. (73) Καὶ τοὺς μὲν ἀφῆκαν κάτω, etc. Alludit (74) Εκρυψαν. Reg. Cypr., ἀπέρριψαν, « abie- (75) Τὸν οὐρανόν. Deest τόν in Gr. 1. (75) "Εστι δὲ οἱ γε. Colb. 1. et Cornl., ἔστι δὲ (77) Τιμᾷν τούτους. Sic Reg. Cypr. In edit. (78) Κνωδάλοις. Elias • aves » intelligit. Bu- (79) Ποτέρων. Sic Coisl. 1, et tres Colb. Alii, πό (80) Προεστήσαντο. Reg. Cypr., προετιμήσαν (81) Πλανώμενον. Coisl. 1, πλανωμένων. (82) Εἰς ἑαυτόν. Sic duo Regg., tres Colb., Coisl, (85) Προσβάλλων. Reg. a, et Or. 1, προβα-
PG 36:46ἤδη δὲ καὶ κνωδάλοις, καὶ τετραπόδοις, καὶ ἑρπετοῖς, καὶ τούτων τοῖς αἰσχίστοις τε καὶ γελοιοτάτοις, ἑαυτοὺς καθύβρισαν, καὶ τούτοις φέροντες τὴν τοῦ θεοῦ δόξαν προσέθηκαν· ὡς μὴ ῥᾴδιον εἶναι κρῖναι, ποτέρον δεῖ καταφρονεῖν μᾶλλον τῶν προσκυνούντων ἢ τῶν προσκυνουμένων. τάχα δὲ καὶ πολὺ πλέον τῶν λατρευόντων, ὅτι λογικῆς ὄντες φύσεως, καὶ χάριν θεοῦ δεξάμενοι, τὸ χεῖρον ὡς ἄμεινον προεστήσαντο. καὶ τοῦτο τοῦ πονηροῦ τὸ σόφισμα, τῷ καλῷ καταχρησαμένου πρὸς τὸ κακόν, οἷα τὰ πολλὰ τῶν ἐκείνου κακουργημάτων. παραλαβὼν γὰρ αὐτῶν τὸν πόθον πλανώμενον κατὰ θεοῦ ζήτησιν, ἵν’ εἰς ἑαυτὸν περισπάσῃ τὸ κράτος, καὶ κλέψῃ τὴν ἔφεσιν, ὥσπερ τυφλὸν χειραγωγῶν ὁδοῦ τινὸς ἐφιέμενον, ἄλλους ἀλλαχοῦ κατεκρήμνισε, καὶ διέσπειρεν εἰς ἕν τι θανάτου καὶ ἀπωλείας βάραθρον. Οὗτοι μὲν δὴ ταῦτα·
μῦθον τῆς ἐξαπάτης (71) ἐπίκουρον. σάντες, καὶ κάλλος θαυμάσαντες, θεὸν ἐποίησαν τῷ χρόνῳ τὸν τιμώμενον, προσλαβόμενοι (70) τινα καὶ ΙΕ΄. Οἱ ἐμπαθέστεροι δὲ αὐτῶν καὶ τὰ πάθη θεοὺς ἐνόμισαν, ἢ θεοὺς (72) ετίμησαν, θυμὸν, καὶ μιαιφο- νίαν, καὶ ἀσέλγειαν, καὶ μέθην, καὶ οὐκ οἶδ' ὅ τι ἄλλο τῶν τούτοις παραπλησίων· οὐ καλὴν, οὐδὲ δικαίαν ταύτην ἀπολογίαν εὑράμενοι τῶν οἰκείων ἁμαρτημά των. Καὶ τοὺς μὲν ἀφῆκαν κάτω (73), τοὺς δὲ ὑπὸ τὴν ἔκρυψαν (74), τοῦτο συνετῶς μόνον· τοὺς δὲ Β ἀνήγαγον εἰς τὸν οὐρανόν (75). Ο τῆς γελοίας κλη- ροδοσίας! Εἶτα ἑκάστῳ τῶν πλασμάτων ὄνομά τι θεῶν ἢ δαιμόνων ἐπιφημίσαντες, κατὰ τὴν ἐξουσίαν καὶ αὐτονομίαν τῆς πλάνης, καὶ ἀγάλματα ίδρυσά- μενος, ὧν καὶ τὸ πολυτελὲς δέλεαρ· αἷμασί τε καὶ κνίσσαις, ἔστι δὲ οἱ γε (76), καὶ πράξεσι λίαν αιτ σχραῖς, μανίαις τε καὶ ἀνθρωποκτονίαις τιμᾷν τού τους (77) ἐνόμισαν· τοιαύτας γὰρ ἔπρεπεν εἶναι θεῶν τοιούτων καὶ τὰς τιμάς. Ηδη δὲ καὶ κνωδάλοις (78), καὶ τετραπόδοις, καὶ ἑρπετοῖς, καὶ τούτων τοῖς αἰ- σχίστοις τε καὶ γελοιοτάτοις ἑαυτοὺς καθύβρισαν, καὶ τούτοις φέροντες τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν προσέθηκαν ὡς μὴ ῥᾴδιον εἶναι κρῖναι, ποτέρων (79) δεῖ καταφρονεῖν μᾶλλον, τῶν προσκυνούντων, ἢ τῶν προσκυνουμένων· τάχα δὲ καὶ πολὺ πλέον τῶν λατρευόντων, ὅτι λογι- κῆς ὄντες φύσεως, καὶ χάριν Θεοῦ δεξάμενοι, τὸ χεῖρον ὡς ἄμεινον προεστήσαντο (80)· καὶ τοῦτο τοῦ πονηροῦ τὸ σόφισμα, τῷ καλῷ καταχρησαμένου πρὸς τὸ κακὸν, οἷα τὰ πολλὰ τῶν ἐκείνου κακουργημάτων. Παραλαβών γὰρ αὐτῶν τὸν πόθον πλανώμενον (81) κατὰ Θεοῦ ζήτησιν, ἵν' εἰς ἑαυτὸν (82) περισπάσῃ τὸ κράτος, καὶ κλέψῃ τὴν ἔφεσιν· ὥσπερ τυφλὸν χει ραγωγῶν ὁδοῦ τινος ἐφιέμενον, ἄλλους ἀλλαχοῦ κατα εκρήμνισε, καὶ διέσπειρεν εἰς ἕν τι θανάτου καὶ ἀπωλείας βάραθρον. • 1Ϛ'. Οὗτοι μὲν δὴ ταῦτα· ἡμᾶς δὲ ὁ λόγος δεξάμε- νος ἐφιεμένους Θεοῦ, καὶ μὴ ἀνεχομένους τὸ ἀνηγε μόνευτόν τε καὶ ἀκυβέρνητον· εἶτα τοῖς ὁρωμένοις προσβάλλων (83), καὶ τοῖς ἀπαρχῆς ἐντυγχάνων, οὔτε σε ετε. τοῦτο τιμᾷν. τέρον, Το εἰς ἑαυτήν λών. ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. A que, nempe ii, qui multis post eos saeculis exstite- runt, ignoratione videlicet primæ illius naturæ, ac serie per manus ipsis a majoribus traditi cultus, quasi justi et necessarii. Consuetudo enim, temporis longinquitate confirmata, pro lege habita est Nonnullos etiam fuisse arbitror, qui summam alicujus potestatem omni observantia colentes, et cor- poris robur laudibus efferentes, ac formæ venustatem admirantes, eum tandem, quem honorabant, in deorum numerum ascripserint, ad hujusmodi imposturæ subsidium et patrocinium, fabulas quas- dam assumentes. c XV. Jam vitiosissim quique vitia ipsa fc dosque affectus deos esse censuerunt, aut certe sub deorum nomine coluerunt, iram nimirum, cædem, libidinem, temulentiam, et cætera ejus generis, non æquam, nec honestam hanc scelerum suorum ex- cusationem nacti. Atque eos partim in terra' reli- querunt, partim infra terram occultarunt, hoc unum salis consulte, partim in caelum evexerunt : o ridi- culam bæreditatis partitionem ! Ac deinde pro er- roris libertate et licentia, Agmento cuique nomen aliquod, vel deorum, vel damonum indiderunt, sta- tuasque insuper erexerunt, easque adeo magnificas et excellentes, ut pretio ipso vulgi animos inesca- rent. Ad hæc per cruvres et carnium nidores“, qui- dam etiam per actiones in primis fœdas, hoc est, furores ac cædes, hujusmodi numina rite coli exi- stimarunt; tales quippe talibus diis honores haberi conveniebat. Eo etiam amentiæ quidam prorupe- runt, ut colendis avibus, et quadrupedibus, et repti- libus se, atque horum turpissimis quibusque maxi- meque ridiculis, seipsos contumelia afficerent, iis- que Dei gloriam allribuerunt : ut non sit facile constituere, utri magis contemnendi sint, iine qui adorabant, ân qui adorabantur. Fortasse vero multo majori contemptu atque ignominia digni erant, qui res hujusmodi adorabant; quoniam, cum natura ratione prædita ornati essent, Deique gratiam acce- pissent, deterius meliori prætulerunt. Atque hæc fuit pravi illius calliditas et impostura, re bona ad malum abutentis; qualia sunt pleraque illius ver- suta facinora. Nam cum eorum cupiditatem ad Dei conquisitionem oberrantem accepisset, ut principa - tum ad se transferret, ac desiderium eorum eluderet, quasi cæcum viæ cujusdam cupiditate flagran- em manuducens, alios alio præcipites egit, atque in spersit. D Rom. 1, 23. Gregorius ad fabulosain partitionem, qua cœlum Jovi, mare Neptuno, inferorum regnum Plutoni in sortem cessisse finxit antiquitas. cerint. D unum quoddam mortis exitiique barathrum di- XVI. Atque hac quidem illi. Nos autem, Dei de- siderio flagrantes, atque animis ita comparatos, ut universitatem hanc duce atque gubernatore carɛre nullo modo admittere queamus, ratio excipiens, ac deus, c feras lam terrestres, quam aquaticas et aerias. prave. EDIT. et 3, Comh. In ed., (70) Προσλαβόμενοι. Comb., προσλαβόντες. (71) Εξαπάτης. Coisl. 1, ἐξαπατήσεως. (72) Θεούς. Deest in Or. 1. In ed., θεοῖς. (73) Καὶ τοὺς μὲν ἀφῆκαν κάτω, etc. Alludit (74) Εκρυψαν. Reg. Cypr., ἀπέρριψαν, « abie- (75) Τὸν οὐρανόν. Deest τόν in Gr. 1. (75) "Εστι δὲ οἱ γε. Colb. 1. et Cornl., ἔστι δὲ (77) Τιμᾷν τούτους. Sic Reg. Cypr. In edit. (78) Κνωδάλοις. Elias • aves » intelligit. Bu- (79) Ποτέρων. Sic Coisl. 1, et tres Colb. Alii, πό (80) Προεστήσαντο. Reg. Cypr., προετιμήσαν (81) Πλανώμενον. Coisl. 1, πλανωμένων. (82) Εἰς ἑαυτόν. Sic duo Regg., tres Colb., Coisl, (85) Προσβάλλων. Reg. a, et Or. 1, προβα-
PG 36:47ἡμᾶς δὲ ὁ λόγος δεξάμενος ἐφιεμένους θεοῦ, καὶ μὴ ἀνεχομένους τὸ ἀνηγεμόνευτόν τε καὶ ἀκυβέρνητον, εἶτα τοῖς ὁρωμένοις προσβάλλων καὶ τοῖς ἀπαρχῆς ἐντυγχάνων, οὔτε μέχρι τούτων ἔστησεν, οὐ γὰρ ἦν λόγου δοῦναι τὴν ἡγεμονίαν τοῖς ὁμοτίμοις κατὰ τὴν αἴσθησιν, καὶ διὰ τούτων ἄγει πρὸς τὸ ὑπὲρ ταῦτα, καὶ δι’ οὗ τούτοις τὸ εἶναι περίεστιν. τί γὰρ τὸ τάξαν τὰ οὐράνια καὶ τὰ ἐπίγεια, ὅσα τε δι’ ἀέρος καὶ ὅσα καθ’ ὕδατος, μᾶλλον δὲ τὰ πρὸ τούτων, οὐρανόν, καὶ γῆν, καὶ ἀέρα, καὶ φύσιν ὕδατος; τίς ταῦτα ἔμιξε καὶ ἐμέρισεν; τίς ἡ κοινωνία τούτων πρὸς ἄλληλα, καὶ συμφυία, καὶ σύμπνοια; ἐπαινῶ γὰρ τὸν εἰρηκότα, κἂν ἀλλότριος ᾖ. τί τὸ ταῦτα κεκινηκὸς καὶ ἄγον τὴν ἄληκτον φορὰν καὶ ἀκώλυτον; ἆρ’ οὐχ ὁ τεχνίτης τούτων, καὶ πᾶσι λόγον ἐνθείς, καθ’ ὃν τὸ πᾶν φέρεταί τε καὶ διεξάγεται; τίς δὲ ὁ τεχνίτης τούτων; ἆρ’ οὐχ ὁ πεποιηκὼς ταῦτα καὶ εἰς τὸ εἶναι παραγαγών; οὐ γὰρ δὴ τῷ αὐτομάτῳ δοτέον τοσαύτην δύναμιν. ἔστω γὰρ τὸ γενέσθαι τοῦ αὐτομάτου. τίνος τὸ τάξαι; καὶ τοῦτο, εἰ δοκεῖ, δῶμεν. τίνος τὸ τηρῆσαι καὶ φυλάξαι καθ’ οὓς πρῶτον ὑπέστη λόγους; ἑτέρου τινός, ἢ τοῦ αὐτομάτου;
Α μέχρι τούτων ἔστησεν. Οὐ γὰρ ἦν λόγου δοῦναι τὴν ἡγεμονίαν τοῖς ὁμοτίμοις κατὰ τὴν αἴσθησιν (84). Καὶ διὰ τούτων ἄγει πρὸς τὸ ὑπὲρ ταῦτα, καὶ δι' οὗ (85) τούτοις τὸ εἶναι περίεστιν. Τί γὰρ τὸ τάξαν τὰ οὐράνιά τε (86) καὶ τὰ ἐπίγεια, ὅσα τε δι' ἀέρος, καὶ ὅσα καθ᾽ ὕδατος, μᾶλλον δὲ τὰ πρὸ τούτων, οὐ ρανὸν, καὶ γῆν, καὶ ἀέρα, καὶ φύσιν ὕδατος; Τίς ταῦ τα ἔμιξε καὶ ἐμέρισεν ; τίς (87) κοινωνία τούτων πρὸς ἄλληλα, καὶ συμφυΐα, καὶ σύμπνοια; Ἐπαινῶ γὰρ τὸν εἰρηκότα (88), κἂν ἀλλότριος ᾖ (89) Τι τὸ ταῦτα κεκινηκὸς, καὶ ἄγον (90) τὴν ἄληκτον φοράν καὶ ἀκώλυτον ; ἆρ᾽ οὐχ ἡ τεχνίτης τούτων, καὶ πᾶσι λόγον ἐνθείς, καθ᾽ ἂν τὸ πᾶν φέρεται τε καὶ διεξάγεται ; Τίς δὲ ὁ τεχνίτης τούτων; ἆρ᾽ οὐχ ὁ πε- ποιηκώς (91) ταῦτα, καὶ εἰς τὸ εἶναι (92) παραγα- γών; οὐ γὰρ δὴ τῷ αὐτομάτῳ δοτέον τοσαύτην δύ- ναμιν. Εστω γὰρ τὸ γενέσθαι τοῦ αὐτομάτου· τίνος τὸ τάξαι; Καὶ τοῦτο, εἰ δοκεῖ, δῶμεν· τίνος τὸ της ρῆσαι καὶ φυλάξαι καθ' οὓς πρῶτον ὑπέστη λόγους; ἑτέρου τινὸς, ἢ τοῦ αὐτομάτου ; Ἑτέρου δηλαδὴ παρὰ τὸ αὐτόματον. Τοῦτο δὲ τί ποτε ἄλλο πλὴν Θεός ; Οὕτως ὁ ἐκ Θεοῦ λόγος καὶ πᾶσι σύμφυτος, καὶ πρῶ τος ἐν ἡμῖν (95) νόμος καὶ πᾶσι συνημμένος, ἐπὶ Θεὸν ἡμᾶς ἀνήγαγεν ἐκ τῶν ὁρωμένων. Καὶ δὴ λέγω- μεν (94) ἀρξάμενοι πάλιν. ΙΖ΄. Θεόν, ὅ τί ποτε μὲν ἔστι τὴν φύσιν καὶ τὴν οὐσίαν, οὔτε τις εὗρεν ἀνθρώπων πώποτε, οὔτε μὴν (95) εὕρῃ. Αλλ' εἰ μὲν εὑρήσει ποτέ, ζητείσθω τοῦτο, καὶ φιλοσοφείσθω παρὰ τῶν βουλομένων· εξο ρήσει δὲ, ὡς ὁ ἐμός (96) λόγος, ἐπειδὰν τὸ θεοειδές τοῦτο καὶ θεῖον, λέγω δὲ τὸν ἡμέτερον νοῦν τε καὶ λόγον, τῷ οἰκείῳ (97) προσμίξῃ, καὶ ἡ εἰκὼν ἀνέλθῃ πρὸς τὸ ἀρχέτυπον, οὗ νῦν ἔχει τὴν ἔφεσιν. Καὶ τοῦτο εἶναί μοι δοκεῖ τὸ πάνυ φιλοσοφούμενον, ἐπιγνώσε- σθαί ποτε ἡμᾶς, ὅσον ἐγνώσμεθα. Τὸ δὲ νῦν εἶναι (98), βραχεῖά τις ἀποῤῥοὴ πᾶν τὸ εἰς ἡμᾶς φθάνον, καὶ οἷον μεγάλο φωτὸς μικρὸν ἀπαύγασμα. Ὥστε καὶ εἴ τις ἔγνω Θεόν, ἢ ἐγνωκέναι μεμαρτύρηται, τοσοῦ· τον ἔγνω, ὅσον ἄλλου μὴ τὸ ἴσον ἐλλαμφθέντος φανῆς και φωτοειδέστερος· καὶ τὸ ὑπερβάλλον, τέλειον ἐνο Οὐ κατὰ τὸν νοῦν· . την άληκτον φορὰν καὶ ἀκώλυτον ἀγαγόν. μή. ὡς ἐμός, οἰσείῳ. Τὸ δὲ νῦν γνῶναι, « S. GREGORII THEOLOGI deinde in res oculis subjectas intuens, atque adeo B ea, quae ab initio condita sunt, considerans, ne hic quidem gradum fixit. Neque enim rationis eral, iis, quæ, quantum ad sensum, pari nobiscum conditione sunt, principatum dare. Quin potius eo. rum ope atque adjumento nos ad id, quod his su- perius est, cujusque beneficio hæc sunt, ducit. Quid enim tandem illud est, quod cœlestia et terrestria, quæque, vel per aerem, vel per aquam feruntur, vel potius ea, quæ his priora sunt, calum, terram, aerem, aquam certo ordine collocavit? Quis bæc miscuit ac sejunxit? Quæ mutua horum societas na- turæque cognatio et conspiratio? Hoc enim dictum, licet hominis a religione nostra alieni, mihi ma- gnopere probatur: Quis motum his attulit, ac per- petuo minimeque impedito cursu ea moderatur ? An non eorum artifex et qui rebus omnibus ratio- nem eam indidit, qua universum fertur et guber- natur? Quis porro horum artifex? An non is, qui lac procreavit atque in rerumn naturam produxit ? Neque enim proculdubio casui fortunæque hæc vis et facultas ascribenda est. Ut enim hoc demus, casu omnia exstitisse, cui tandem eorum constitutio ac dispositio tribuenda erit? Atque ut hoc quoque ipsum, si ita lubet, casui concedamus, cujusnam, quæso, fuerit, haec, juxta eas rationes, quibus primum creata sunt, tueri atque conservare? Alte- riusne cujuspiam, an casus? Altcrius profecto, non casus. Hoc autem quid tandem aliud esse queal, quam Deus? Sic ratio, quæ ex Deo est, et cunctis insita, et prima in pectoribus nostris condita lex cunctisque mortalibus innexa, nos ab iis rebus, quæ oculis cernuntur, ad Deum subvexit. Ac proinde boc pacto rursus exordiamur. XVII. Quid tandem Deus natura sua el essentia C sit, nec hom.um quisquam unquam invenit, nec invenire potest. An vero aliquando sit inventurus, quærat hoc qui volet, ac perscrutetur. Mea quidem sententia, tum demum hoc inveniet, cum deiforme hoc atque divinum, id est, mens nostra et ratio cum natura cognata conjuncta fuerit, et imago ad exempla illud suum, cujus nunc desiderio tangitur, ascenderit. Atque illud mihi esse videtur, quod pri- marium philosophiæ caput est, nempe nos aliquando antum cognituros, quantum cogniti sumus 59.00 . At in hac mortali, vita quidquid ad nos usque pertingit, aliud nihil est, quam exiguus quidam ri- vulus, ac velut parvus magnæ lucis radius. Quamobrem si quis Deum cognovit, aut, Scriptura 39.60 I Cor. XIII, 12. Schol.: Non quantum ad men- tem. » Or. 1. nem. Quod verisimilius quidem dictum videtur de isto philosopho, quam de Oppiano, ut vult Bil- ius in notis. ad marg. ascribuntur Platoni. minus recte. EDIT. Deo. Etenim homo, cum sit ad imaginem Dei crea- Lus, Deo quodam cognationis jure est conjunctus. In ed., Quod autem nunc cognoscimus,, etc. (84) Κατὰ τὴν αἴσθησιν. « Quantum ad sensum. D In ed., ὁ πεποιηκός. (85) Δι' ού. • Cujus. » Schol.: τοῦ Θεοῦ· « Dei. (86) Ουράνια τε. Deest τε in duobus Regg., et (87) Τις. Duo Regg. addunt, ή. (88) Τὸν εἰρηκότα. Schol. τὸν Πλάτωνα ( Plato (89) Τί τὸ ταῦτα... καὶ ἀκώλυτον. Hæc in Coisl. (90) Καὶ ἄγον, etc. Reg. Cypr. habet : καὶ ὑπὸ (91) Ο πεποιηκώς. Sic tres Colb., Or. 1, et Par. (92) Εἰς τὸ εἶναι. Pur., εἰς τὸ ἕν. (95) 'Εν ἡμῖν. Sic Or. 1. In ed., ἐν ὑμῖν. (94) Λέγωμεν. Sic Combef. In ed., λέγομεν (95) ούτε μήν, Reg. bm, Or. 1, Basil., οὔτε (96) Ὡς ὁ ἐμός. Sic duo Regg., et Or. 1. Alii, (97) Οικείῳ. Sic Reg. bu, Coisl. 5, etc., cum (98) Τὸ δὲ νῦν εἶναι. Coisl. 3, et tres Colbert.,
PG 36:48ἑτέρου δηλαδὴ παρὰ τὸ αὐτόματον. τοῦτο δὲ τί ποτε ἄλλο πλὴν θεός; οὕτως ὁ ἐκ θεοῦ λόγος, καὶ πᾶσι σύμφυτος, καὶ πρῶτος ἐν ἡμῖν νόμος, καὶ πᾶσι συνημμένος, ἐπὶ θεὸν ἡμᾶς ἀνήγαγεν ἐκ τῶν ὁρωμένων. καὶ δὴ λέγωμεν ἀρξάμενοι πάλιν. Θεόν, ὅ τί ποτε μέν ἐστι τὴν φύσιν καὶ τὴν οὐσίαν, οὔτε τις εὗρεν ἀνθρώπων πώποτε, οὔτε μὴ εὕρῃ. ἀλλ’ εἰ μὲν εὑρήσει ποτέ, ζητείσθω τοῦτο καὶ φιλοσοφείσθω παρὰ τῶν βουλομένων. εὑρήσει δέ, ὡς ἐμὸς λόγος, ἐπειδὰν τὸ θεοειδὲς τοῦτο καὶ θεῖον, λέγω δὲ τὸν ἡμέτερον νοῦν τε καὶ λόγον, τῷ οἰκείῳ προσμίξῃ, καὶ ἡ εἰκὼν ἀνέλθῃ πρὸς τὸ ἀρχέτυπον, οὗ νῦν ἔχει τὴν ἔφεσιν. καὶ τοῦτο εἶναί μοι δοκεῖ τὸ πάνυ φιλοσοφούμενον, ἐπιγνώσεσθαι ποτε ἡμᾶς, ὅσον ἐγνώσμεθα. τὸ δὲ νῦν εἶναι βραχεῖά τις ἀπορροὴ πᾶν τὸ εἰς ἡμᾶς φθάνον, καὶ οἷον μεγάλου φωτὸς μικρὸν ἀπαύγασμα. ὥστε καὶ εἴ τις ἔγνω θεόν, ἢ ἐγνωκέναι μεμαρτύρηται, τοσοῦτον ἔγνω, ὅσον ἄλλου μὴ τὸ ἴσον ἐλλαμφθέντος φανῆναι φωτοειδέστερος. καὶ τὸ ὑπερβάλλον τέλειον ἐνομίσθη, οὐ τῇ ἀληθείᾳ, τῇ δὲ τοῦ πλησίον δυνάμει παραμετρούμενον. Διὰ τοῦτο Ἐνὼς μὲν ἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι τὸν κύριον.
Α μέχρι τούτων ἔστησεν. Οὐ γὰρ ἦν λόγου δοῦναι τὴν ἡγεμονίαν τοῖς ὁμοτίμοις κατὰ τὴν αἴσθησιν (84). Καὶ διὰ τούτων ἄγει πρὸς τὸ ὑπὲρ ταῦτα, καὶ δι' οὗ (85) τούτοις τὸ εἶναι περίεστιν. Τί γὰρ τὸ τάξαν τὰ οὐράνιά τε (86) καὶ τὰ ἐπίγεια, ὅσα τε δι' ἀέρος, καὶ ὅσα καθ᾽ ὕδατος, μᾶλλον δὲ τὰ πρὸ τούτων, οὐ ρανὸν, καὶ γῆν, καὶ ἀέρα, καὶ φύσιν ὕδατος; Τίς ταῦ τα ἔμιξε καὶ ἐμέρισεν ; τίς (87) κοινωνία τούτων πρὸς ἄλληλα, καὶ συμφυΐα, καὶ σύμπνοια; Ἐπαινῶ γὰρ τὸν εἰρηκότα (88), κἂν ἀλλότριος ᾖ (89) Τι τὸ ταῦτα κεκινηκὸς, καὶ ἄγον (90) τὴν ἄληκτον φοράν καὶ ἀκώλυτον ; ἆρ᾽ οὐχ ἡ τεχνίτης τούτων, καὶ πᾶσι λόγον ἐνθείς, καθ᾽ ἂν τὸ πᾶν φέρεται τε καὶ διεξάγεται ; Τίς δὲ ὁ τεχνίτης τούτων; ἆρ᾽ οὐχ ὁ πε- ποιηκώς (91) ταῦτα, καὶ εἰς τὸ εἶναι (92) παραγα- γών; οὐ γὰρ δὴ τῷ αὐτομάτῳ δοτέον τοσαύτην δύ- ναμιν. Εστω γὰρ τὸ γενέσθαι τοῦ αὐτομάτου· τίνος τὸ τάξαι; Καὶ τοῦτο, εἰ δοκεῖ, δῶμεν· τίνος τὸ της ρῆσαι καὶ φυλάξαι καθ' οὓς πρῶτον ὑπέστη λόγους; ἑτέρου τινὸς, ἢ τοῦ αὐτομάτου ; Ἑτέρου δηλαδὴ παρὰ τὸ αὐτόματον. Τοῦτο δὲ τί ποτε ἄλλο πλὴν Θεός ; Οὕτως ὁ ἐκ Θεοῦ λόγος καὶ πᾶσι σύμφυτος, καὶ πρῶ τος ἐν ἡμῖν (95) νόμος καὶ πᾶσι συνημμένος, ἐπὶ Θεὸν ἡμᾶς ἀνήγαγεν ἐκ τῶν ὁρωμένων. Καὶ δὴ λέγω- μεν (94) ἀρξάμενοι πάλιν. ΙΖ΄. Θεόν, ὅ τί ποτε μὲν ἔστι τὴν φύσιν καὶ τὴν οὐσίαν, οὔτε τις εὗρεν ἀνθρώπων πώποτε, οὔτε μὴν (95) εὕρῃ. Αλλ' εἰ μὲν εὑρήσει ποτέ, ζητείσθω τοῦτο, καὶ φιλοσοφείσθω παρὰ τῶν βουλομένων· εξο ρήσει δὲ, ὡς ὁ ἐμός (96) λόγος, ἐπειδὰν τὸ θεοειδές τοῦτο καὶ θεῖον, λέγω δὲ τὸν ἡμέτερον νοῦν τε καὶ λόγον, τῷ οἰκείῳ (97) προσμίξῃ, καὶ ἡ εἰκὼν ἀνέλθῃ πρὸς τὸ ἀρχέτυπον, οὗ νῦν ἔχει τὴν ἔφεσιν. Καὶ τοῦτο εἶναί μοι δοκεῖ τὸ πάνυ φιλοσοφούμενον, ἐπιγνώσε- σθαί ποτε ἡμᾶς, ὅσον ἐγνώσμεθα. Τὸ δὲ νῦν εἶναι (98), βραχεῖά τις ἀποῤῥοὴ πᾶν τὸ εἰς ἡμᾶς φθάνον, καὶ οἷον μεγάλο φωτὸς μικρὸν ἀπαύγασμα. Ὥστε καὶ εἴ τις ἔγνω Θεόν, ἢ ἐγνωκέναι μεμαρτύρηται, τοσοῦ· τον ἔγνω, ὅσον ἄλλου μὴ τὸ ἴσον ἐλλαμφθέντος φανῆς και φωτοειδέστερος· καὶ τὸ ὑπερβάλλον, τέλειον ἐνο Οὐ κατὰ τὸν νοῦν· . την άληκτον φορὰν καὶ ἀκώλυτον ἀγαγόν. μή. ὡς ἐμός, οἰσείῳ. Τὸ δὲ νῦν γνῶναι, « S. GREGORII THEOLOGI deinde in res oculis subjectas intuens, atque adeo B ea, quae ab initio condita sunt, considerans, ne hic quidem gradum fixit. Neque enim rationis eral, iis, quæ, quantum ad sensum, pari nobiscum conditione sunt, principatum dare. Quin potius eo. rum ope atque adjumento nos ad id, quod his su- perius est, cujusque beneficio hæc sunt, ducit. Quid enim tandem illud est, quod cœlestia et terrestria, quæque, vel per aerem, vel per aquam feruntur, vel potius ea, quæ his priora sunt, calum, terram, aerem, aquam certo ordine collocavit? Quis bæc miscuit ac sejunxit? Quæ mutua horum societas na- turæque cognatio et conspiratio? Hoc enim dictum, licet hominis a religione nostra alieni, mihi ma- gnopere probatur: Quis motum his attulit, ac per- petuo minimeque impedito cursu ea moderatur ? An non eorum artifex et qui rebus omnibus ratio- nem eam indidit, qua universum fertur et guber- natur? Quis porro horum artifex? An non is, qui lac procreavit atque in rerumn naturam produxit ? Neque enim proculdubio casui fortunæque hæc vis et facultas ascribenda est. Ut enim hoc demus, casu omnia exstitisse, cui tandem eorum constitutio ac dispositio tribuenda erit? Atque ut hoc quoque ipsum, si ita lubet, casui concedamus, cujusnam, quæso, fuerit, haec, juxta eas rationes, quibus primum creata sunt, tueri atque conservare? Alte- riusne cujuspiam, an casus? Altcrius profecto, non casus. Hoc autem quid tandem aliud esse queal, quam Deus? Sic ratio, quæ ex Deo est, et cunctis insita, et prima in pectoribus nostris condita lex cunctisque mortalibus innexa, nos ab iis rebus, quæ oculis cernuntur, ad Deum subvexit. Ac proinde boc pacto rursus exordiamur. XVII. Quid tandem Deus natura sua el essentia C sit, nec hom.um quisquam unquam invenit, nec invenire potest. An vero aliquando sit inventurus, quærat hoc qui volet, ac perscrutetur. Mea quidem sententia, tum demum hoc inveniet, cum deiforme hoc atque divinum, id est, mens nostra et ratio cum natura cognata conjuncta fuerit, et imago ad exempla illud suum, cujus nunc desiderio tangitur, ascenderit. Atque illud mihi esse videtur, quod pri- marium philosophiæ caput est, nempe nos aliquando antum cognituros, quantum cogniti sumus 59.00 . At in hac mortali, vita quidquid ad nos usque pertingit, aliud nihil est, quam exiguus quidam ri- vulus, ac velut parvus magnæ lucis radius. Quamobrem si quis Deum cognovit, aut, Scriptura 39.60 I Cor. XIII, 12. Schol.: Non quantum ad men- tem. » Or. 1. nem. Quod verisimilius quidem dictum videtur de isto philosopho, quam de Oppiano, ut vult Bil- ius in notis. ad marg. ascribuntur Platoni. minus recte. EDIT. Deo. Etenim homo, cum sit ad imaginem Dei crea- Lus, Deo quodam cognationis jure est conjunctus. In ed., Quod autem nunc cognoscimus,, etc. (84) Κατὰ τὴν αἴσθησιν. « Quantum ad sensum. D In ed., ὁ πεποιηκός. (85) Δι' ού. • Cujus. » Schol.: τοῦ Θεοῦ· « Dei. (86) Ουράνια τε. Deest τε in duobus Regg., et (87) Τις. Duo Regg. addunt, ή. (88) Τὸν εἰρηκότα. Schol. τὸν Πλάτωνα ( Plato (89) Τί τὸ ταῦτα... καὶ ἀκώλυτον. Hæc in Coisl. (90) Καὶ ἄγον, etc. Reg. Cypr. habet : καὶ ὑπὸ (91) Ο πεποιηκώς. Sic tres Colb., Or. 1, et Par. (92) Εἰς τὸ εἶναι. Pur., εἰς τὸ ἕν. (95) 'Εν ἡμῖν. Sic Or. 1. In ed., ἐν ὑμῖν. (94) Λέγωμεν. Sic Combef. In ed., λέγομεν (95) ούτε μήν, Reg. bm, Or. 1, Basil., οὔτε (96) Ὡς ὁ ἐμός. Sic duo Regg., et Or. 1. Alii, (97) Οικείῳ. Sic Reg. bu, Coisl. 5, etc., cum (98) Τὸ δὲ νῦν εἶναι. Coisl. 3, et tres Colbert.,
PG 36:49ἐλπὶς τὸ κατορθούμενον ἦν, καὶ τοῦτο οὐ γνώσεως, ἀλλ’ ἐπικλήσεως. Ἐνὼχ δὲ μετετέθη μέν, οὔπω δὲ δῆλον, εἰ θεοῦ φύσιν περιλαβὼν ἢ περιληψόμενος. τοῦ δὲ Νῶε καλὸν ἡ εὐαρέστησις, τοῦ καὶ κόσμον ὅλον ἐξ ὑδάτων διασώσασθαι πιστευθέντος, ἢ κόσμου σπέρματα, ξύλῳ μικρῷ φεύγοντι τὴν ἐπίκλυσιν. Ἀβραὰμ δὲ ἐδικαιώθη μὲν ἐκ πίστεως, ὁ μέγας πατριάρχης, καὶ θύει θυσίαν ξένην καὶ τῆς μεγάλης ἀντίτυπον. θεὸν δὲ οὐχ ὡς θεὸν εἶδεν, ἀλλ’ ὡς ἄνθρωπον ἔθρεψε, καὶ ἐπῃνέθη, σεβασθεὶς ὅσον κατέλαβεν. Ἰακὼβ δὲ κλίμακα μὲν ὑψηλὴν ἐφαντάσθη τινά, καὶ ἀγγέλων ἄνοδον, καὶ στήλην ἀλείφει μυστικῶς, ἴσως ἵνα τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀλειφέντα λίθον παραδηλώσῃ, καὶ Εἶδος Θεοῦ τόπῳ τινὶ προσηγορίαν δίδωσιν εἰς τιμὴν τοῦ ὀφθέντος, καὶ ὡς ἀνθρώπῳ τῷ θεῷ προσπαλαίει, ἥτις ποτέ ἐστιν ἡ πάλη θεοῦ πρὸς ἄνθρωπον, ἢ τάχα τῆς ἀνδρωπίνης ἀρετῆς πρὸς θεὸν ἀντεξέτασις, καὶ σύμβολα τῆς πάλης ἐπὶ τοῦ σώματος φέρει, τὴν ἧτταν παραδεικνύντα τῆς γενητῆς φύσεως, καὶ ἆθλον εὐσεβείας τὴν μεταβολὴν τῆς προσηγορίας λαμβάνει, μετονομασθεὶς ἀντὶ Ἰακὼβ Ἰσραήλ, τοῦτο δὴ τὸ μέγα καὶ τίμιον ὄνομα·
ORATIO XXVIII. μίσθη, οὐ τῇ ἀληθείᾳ, τῇ δὲ τοῦ πλησίον δυνάμει Α παραμετρούμενον. [Η. Διὰ τοῦτο Ἐνὼς μὲν ἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι (99) τὸν Κύριον· ἐλπὶς τὸ κατορθούμενον ἦν, καὶ τοῦτο οὐ γνώσεως, ἀλλ' ἐπικλήσεως. Ενώχ δὲ μετετέθη μὲν, οὕτω δὲ δῆλον, εἰ Θεοῦ φύσιν περιλαβὼν, ἢ περιλη- ψόμενος. Τοῦ δὲ Νῶε, καλὸν ἡ εὐαρέστησις, τοῦ καὶ κόσμον ὅλον ἐξ ὑδάτων διασώσασθαι πιστευθέντος, ἢ κόσμου σπέρματα, ξύλῳ μικρῷ φεύγοντι (1) τὴν ἐπί κλυσιν. ᾿Αβραὰμ δὲ ἐδικαιώθη μὲν ἐκ πίστεως, ὁ μέσ τας πατριάρχης, καὶ θύει θυσίαν ξένην, καὶ τῆς μετ γάλης ἀντίτυπον· Θεὸν δὲ οὐχ ὡς Θεὸν εἶδεν, ἀλλ᾽ ὡς ἄνθρωπον ἔθρεψε, καὶ ἐπηνέθη, σεβασθεὶς ὅσον κατέλαβεν. Ἰακὼν δὲ, κλίμακα μὲν ὑψηλὴν ἐφαντά σθη τινά, καὶ ἀγγέλων ἄνοδον, καὶ στήλην ἀλείφει μυστικῶς (ἴσως ἵνα τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀλειφέντα λίθον παραδηλώσῃ), καὶ οἶκος Θεοῦ (2) τόπῳ τινὶ προσ ηγορίαν δίδωσιν, εἰς τιμὴν τοῦ ὀφθέντος, καὶ ὡς ἀν- θρώπῳ τῷ Θεῷ προσπαλαίει, ή τίς ποτέ ἐστιν ἡ πάλη Θεοῦ πρὸς ἄνθρωπον, ἢ τάχα τῆς ἀνθρωπίνης ἀρε- τῆς πρὸς Θεὸν ἀντεξέτασις, καὶ σύμβολα τῆς πάλης ἐπὶ τοῦ σώματος φέρει, τὴν ἥτταν παραδεικνύντα τῆς γεννητῆς (3) φύσεως, καὶ ἄθλον εὐσεβείας τὴν μεταβολὴν τῆς προσηγορίας λαμβάνει, μετονομασθείς, ἀντὶ Ἰακώβ, Ἰσραήλ, τοῦτο δὴ τὸ μέγα καὶ τίμιον ὄνομα· ἐκεῖνο δὲ, οὔτε αὐτὸς, οὔτε τις ὑπὲρ αὐτὸν μέχρι σήμερον ἐκαυχήσατο τῶν δώδεκα φυλῶν, ὧν πατὴρ ἦν, ὅτι Θεοῦ φύσιν ἢ ὄψιν ὅλην χώρη σεν (4). ΙΘ'. Ἡλίᾳ δὲ, οὔτε πνεῦμα βίαιον, οὔτε πῦρ, οὔτε συσσεισμός, ὡς τῆς ἱστορίας ἀκούεις, ἀλλ' ἡ αὔρα τις ὀλίγη τὴν τοῦ Θεοῦ παρουσίαν, καὶ ταῦτα, οὐ φύσιν ἐσκιαγράφησεν. Ἡλίᾳ τίνι; δν καὶ ἅρμα πυρὸς ἀν ἄγει πρὸς οὐρανὸν, δηλοῦν τοῦ δικαίου τὸ ὑπὲρ ἄν θρωπον. Μανωὲ δὲ τὸν κριτὴν πρότερον, καὶ Πέτρον τὸν μαθητὴν ὕστερον, πῶς οὐ τεθαύμακας; τὸν μὲν οὐδὲ ὄψιν φέροντα τοῦ φαντασθέντος Θεοῦ, καὶ διὰ τοῦτο, Απολώλαμεν, ὦ γῦναι, λέγοντα, Θεὸν έω ράκαμεν, ὡς οὐ χωρητῆς οὔσης ἀνθρώποις, οὐδὲ φαντασίας θείας, μὴ ὅτι γε φύσεως· τὸν δὲ καὶ τὸν διαφυγόντι. εἶδος Θεοῦ, • οἶνος Θεού, « οἶκος Θεοῦ εἶδος Θεοῦ, Ἐχώρησεν. -- THEOLOGICA II. leste, cognovisse dicitur, eatenus cognovisse cen- sendus est, quatenus uberioris splendoris particeps B XVIII. Quocirca Enos quidemn spem habuit fore ut Dominum invocaret " : ubi vides spem duntaxat in eo laudari, eamque non cognitionis, sed invoca- tiouis: Enoch autem, quamvis translatus fuerit, nondum tamen constat, an Dei naturam compre- henderit, aut comprehensurus sit. Jam Noe, cui orbis universi ab aquarum periculo conservandi cura credita est 6ª, vel potius orbis semina com- missa, exiguo ligno ailuvium fugientia ", binc solum laudem consecutus est, quod Deo gratus et acceptus fuisset. Magnus porro ille patriarcha Abraham, ex fido quidem justificatus est “, ac novam et inaudi- tam victiniam, magnæque illius figuram gerentem, obtulit at Deum non ut Deum conspexit, sed at hominen aluit " ; ac proinde laudatus est, quod, quantum percepit, tantum quoque veneratus est. Nam quid de Jacob dicam, qui licet sublimem quamdam scalam, et ascendentes angelos in somnis conspicatus sit ", ac columnam non sine mysterio quodam unxerit (fortasse ut lapidem salutis nostrae causa unctum significaret), atque in ejus, quem conspexerat, honorem, loco cuidam domus Dei cognomentam imposuerit, ac cum Deo quasi cum homine luctam inierit, quæcunque tandem illa Dei cum homine lucta esse queat. His enim verbis for- sil, , quam qui minus luminis divinitus accepit. Ita exsuperantia bac, perfecta cognitio existimata est, non ad rei ipsius veritatem, sed ad aliorum moduluin et facultatem perpensa. C tasse nibil aliud indicatur, quam bumanæ virtutis cum divina comparatio, luctæque signa, quæ crea- tam naturam victam esse ostenderent, in corpore tulerit, ac denique pro pietatis præmio nominis commutationein acceperit, pro Jacob nimirum, magno illo et eximio Israelis nomine nuncupatus; boc tamen nec ipse, nec quisquam eo sublimior, ad hunc usque diem in omnibus duodecim tribubus, quarum pater exstitit, gloriari magnificeque prædicare potuit, se totam Dei naturam animo perce- pisse. D XIX. Nec vero Eliæ, vel spiritus vehemens, vel ignis, vel terra concussio, ut bistoriae sacre monumentis proditum est, sed aura quædam tenuis Dei presentiam, non autem naturam ipsam, adur. - bravit “. Ipsum Eliam dico, quem igneus quoque currus in coelum evexit 7, significans, ut opinor, singularem quamdam hominis virtutem, atque hu- manum fastigium excedentem. Quid? Non te judex ille Manue, ac Petrus apostolus, admiratione afli- ciunt? Quorum alter ne conspectum quidem Dei, per imaginem ipsi obversantis, ferre poterat, ac * Gen. iv, 26. ** Gen. v, 21. * Gen. vi, sqq. Gen. 1x, sqq. * Gen. xv, 6; Rom. 1, 3. • Gen. xxi, seqq. Gen. xvIII, syq. Reg. xix, sqq. ¡V Reg. 11, 41. «s 'Gen. xxv, 12. significatione accepit Billius. Alii, post Theodore- tum, in_passiva accipiunt, et vertunt : • Speravit fore ut Dominus invocaretur. » aliis, hm, duo Colb. et Or. 1, facies Dei. Fatetur Billius in notis se in priori editione sic vertisse auctoritate codicum; neque hanc lectio- nem improbandam judicat. Sed in secunda ed. prztulit cum Elia, domus Dei, quod • Gregorii verba, de loci nuncupatione, Jacobi cum angelo luctam præcedant. Si lectionem prætuleris, lege Gen. XXVI, 12, et 19. Sin alteram lege Gen. xxxi, 24, 30. Si ape- riendum sit quid hac de re sentiamus, aptior nobis videtur lectio facies Dei, quam domus Dei, » quia hic præcipue de visione Dei disputatur. Non bene Bill : e oculis ueur- passe; » nec melius Leur. • aspiciendo » percepisse, quasi natura divina res esset oculis, et caspe- clui, subjecta, (99) Επικαλεῖσθαι. Vocem hanc in activa (1) Φεύγοντι. Savil. et Comb., διαφυγόντα. In (2) Καὶ οἶκος Θεοῦ. • Domus Dei. Regg. a, (3) Γεννητής. Reg. Cypr., γενητής.
PG 36:50ἐκεῖνο δὲ οὔτε αὐτὸς οὔτε τις ὑπὲρ αὐτὸν μέχρι σήμερον ἐκαυχήσατο τῶν δώδεκα φυλῶν, ὧν πατὴρ ἦν, ὅτι θεοῦ φύσιν ἢ ὄψιν ὅλην ἐχώρησεν. Ἠλίᾳ δὲ οὔτε πνεῦμα βίαιον, οὔτε πῦρ, οὔτε συσσεισμός, ὡς τῆς ἱστορίας ἀκούεις, ἀλλ’ ἡ αὔρα τις ὀλίγη τὴν τοῦ θεοῦ παρουσίαν, καὶ ταῦτα οὐ φύσιν, ἐσκιαγράφησεν· Ἠλίᾳ τίνι; ὃν καὶ ἅρμα πυρὸς ἀνάγει πρὸς οὐρανόν, δηλοῦν τοῦ δικαίου τὸ ὑπὲρ ἄνθρωπον. Μανωὲ δὲ τὸν κριτὴν πρότερον, καὶ Πέτρον τὸν μαθητὴν ὕστερον, πῶς οὐ τεθαύμακας; τὸν μὲν οὐδὲ ὄψιν φέροντα τοῦ φαντασθέντος θεοῦ, καὶ διὰ τοῦτο, Ἀπολώλαμεν, ὦ γύναι, λέγοντα, θεὸν ἑωράκαμεν· ὡς οὐ χωρητῆς οὔσης ἀνθρώποις οὐδὲ φαντασίας θείας, μὴ ὅτι γε φύσεως· τὸν δὲ καὶ τὸν φαινόμενον Χριστὸν τῷ πλοίῳ μὴ προσιέμενον, καὶ διὰ τοῦτο ἀποπεμπόμενον. καίτοιγε θερμότερος τῶν ἄλλων εἰς ἐπίγνωσιν Χριστοῦ Πέτρος, καὶ διὰ τοῦτο μακαριζόμενος, καὶ τὰ μέγιστα πιστευόμενος. τί δ’ ἂν εἴποις περὶ Ἠσαίου, καὶ Ἰεζεχιὴλ τοῦ τῶν μεγίστων ἐπόπτου, καὶ τῶν λοιπῶν προφητῶν;
ORATIO XXVIII. μίσθη, οὐ τῇ ἀληθείᾳ, τῇ δὲ τοῦ πλησίον δυνάμει Α παραμετρούμενον. [Η. Διὰ τοῦτο Ἐνὼς μὲν ἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι (99) τὸν Κύριον· ἐλπὶς τὸ κατορθούμενον ἦν, καὶ τοῦτο οὐ γνώσεως, ἀλλ' ἐπικλήσεως. Ενώχ δὲ μετετέθη μὲν, οὕτω δὲ δῆλον, εἰ Θεοῦ φύσιν περιλαβὼν, ἢ περιλη- ψόμενος. Τοῦ δὲ Νῶε, καλὸν ἡ εὐαρέστησις, τοῦ καὶ κόσμον ὅλον ἐξ ὑδάτων διασώσασθαι πιστευθέντος, ἢ κόσμου σπέρματα, ξύλῳ μικρῷ φεύγοντι (1) τὴν ἐπί κλυσιν. ᾿Αβραὰμ δὲ ἐδικαιώθη μὲν ἐκ πίστεως, ὁ μέσ τας πατριάρχης, καὶ θύει θυσίαν ξένην, καὶ τῆς μετ γάλης ἀντίτυπον· Θεὸν δὲ οὐχ ὡς Θεὸν εἶδεν, ἀλλ᾽ ὡς ἄνθρωπον ἔθρεψε, καὶ ἐπηνέθη, σεβασθεὶς ὅσον κατέλαβεν. Ἰακὼν δὲ, κλίμακα μὲν ὑψηλὴν ἐφαντά σθη τινά, καὶ ἀγγέλων ἄνοδον, καὶ στήλην ἀλείφει μυστικῶς (ἴσως ἵνα τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀλειφέντα λίθον παραδηλώσῃ), καὶ οἶκος Θεοῦ (2) τόπῳ τινὶ προσ ηγορίαν δίδωσιν, εἰς τιμὴν τοῦ ὀφθέντος, καὶ ὡς ἀν- θρώπῳ τῷ Θεῷ προσπαλαίει, ή τίς ποτέ ἐστιν ἡ πάλη Θεοῦ πρὸς ἄνθρωπον, ἢ τάχα τῆς ἀνθρωπίνης ἀρε- τῆς πρὸς Θεὸν ἀντεξέτασις, καὶ σύμβολα τῆς πάλης ἐπὶ τοῦ σώματος φέρει, τὴν ἥτταν παραδεικνύντα τῆς γεννητῆς (3) φύσεως, καὶ ἄθλον εὐσεβείας τὴν μεταβολὴν τῆς προσηγορίας λαμβάνει, μετονομασθείς, ἀντὶ Ἰακώβ, Ἰσραήλ, τοῦτο δὴ τὸ μέγα καὶ τίμιον ὄνομα· ἐκεῖνο δὲ, οὔτε αὐτὸς, οὔτε τις ὑπὲρ αὐτὸν μέχρι σήμερον ἐκαυχήσατο τῶν δώδεκα φυλῶν, ὧν πατὴρ ἦν, ὅτι Θεοῦ φύσιν ἢ ὄψιν ὅλην χώρη σεν (4). ΙΘ'. Ἡλίᾳ δὲ, οὔτε πνεῦμα βίαιον, οὔτε πῦρ, οὔτε συσσεισμός, ὡς τῆς ἱστορίας ἀκούεις, ἀλλ' ἡ αὔρα τις ὀλίγη τὴν τοῦ Θεοῦ παρουσίαν, καὶ ταῦτα, οὐ φύσιν ἐσκιαγράφησεν. Ἡλίᾳ τίνι; δν καὶ ἅρμα πυρὸς ἀν ἄγει πρὸς οὐρανὸν, δηλοῦν τοῦ δικαίου τὸ ὑπὲρ ἄν θρωπον. Μανωὲ δὲ τὸν κριτὴν πρότερον, καὶ Πέτρον τὸν μαθητὴν ὕστερον, πῶς οὐ τεθαύμακας; τὸν μὲν οὐδὲ ὄψιν φέροντα τοῦ φαντασθέντος Θεοῦ, καὶ διὰ τοῦτο, Απολώλαμεν, ὦ γῦναι, λέγοντα, Θεὸν έω ράκαμεν, ὡς οὐ χωρητῆς οὔσης ἀνθρώποις, οὐδὲ φαντασίας θείας, μὴ ὅτι γε φύσεως· τὸν δὲ καὶ τὸν διαφυγόντι. εἶδος Θεοῦ, • οἶνος Θεού, « οἶκος Θεοῦ εἶδος Θεοῦ, Ἐχώρησεν. -- THEOLOGICA II. leste, cognovisse dicitur, eatenus cognovisse cen- sendus est, quatenus uberioris splendoris particeps B XVIII. Quocirca Enos quidemn spem habuit fore ut Dominum invocaret " : ubi vides spem duntaxat in eo laudari, eamque non cognitionis, sed invoca- tiouis: Enoch autem, quamvis translatus fuerit, nondum tamen constat, an Dei naturam compre- henderit, aut comprehensurus sit. Jam Noe, cui orbis universi ab aquarum periculo conservandi cura credita est 6ª, vel potius orbis semina com- missa, exiguo ligno ailuvium fugientia ", binc solum laudem consecutus est, quod Deo gratus et acceptus fuisset. Magnus porro ille patriarcha Abraham, ex fido quidem justificatus est “, ac novam et inaudi- tam victiniam, magnæque illius figuram gerentem, obtulit at Deum non ut Deum conspexit, sed at hominen aluit " ; ac proinde laudatus est, quod, quantum percepit, tantum quoque veneratus est. Nam quid de Jacob dicam, qui licet sublimem quamdam scalam, et ascendentes angelos in somnis conspicatus sit ", ac columnam non sine mysterio quodam unxerit (fortasse ut lapidem salutis nostrae causa unctum significaret), atque in ejus, quem conspexerat, honorem, loco cuidam domus Dei cognomentam imposuerit, ac cum Deo quasi cum homine luctam inierit, quæcunque tandem illa Dei cum homine lucta esse queat. His enim verbis for- sil, , quam qui minus luminis divinitus accepit. Ita exsuperantia bac, perfecta cognitio existimata est, non ad rei ipsius veritatem, sed ad aliorum moduluin et facultatem perpensa. C tasse nibil aliud indicatur, quam bumanæ virtutis cum divina comparatio, luctæque signa, quæ crea- tam naturam victam esse ostenderent, in corpore tulerit, ac denique pro pietatis præmio nominis commutationein acceperit, pro Jacob nimirum, magno illo et eximio Israelis nomine nuncupatus; boc tamen nec ipse, nec quisquam eo sublimior, ad hunc usque diem in omnibus duodecim tribubus, quarum pater exstitit, gloriari magnificeque prædicare potuit, se totam Dei naturam animo perce- pisse. D XIX. Nec vero Eliæ, vel spiritus vehemens, vel ignis, vel terra concussio, ut bistoriae sacre monumentis proditum est, sed aura quædam tenuis Dei presentiam, non autem naturam ipsam, adur. - bravit “. Ipsum Eliam dico, quem igneus quoque currus in coelum evexit 7, significans, ut opinor, singularem quamdam hominis virtutem, atque hu- manum fastigium excedentem. Quid? Non te judex ille Manue, ac Petrus apostolus, admiratione afli- ciunt? Quorum alter ne conspectum quidem Dei, per imaginem ipsi obversantis, ferre poterat, ac * Gen. iv, 26. ** Gen. v, 21. * Gen. vi, sqq. Gen. 1x, sqq. * Gen. xv, 6; Rom. 1, 3. • Gen. xxi, seqq. Gen. xvIII, syq. Reg. xix, sqq. ¡V Reg. 11, 41. «s 'Gen. xxv, 12. significatione accepit Billius. Alii, post Theodore- tum, in_passiva accipiunt, et vertunt : • Speravit fore ut Dominus invocaretur. » aliis, hm, duo Colb. et Or. 1, facies Dei. Fatetur Billius in notis se in priori editione sic vertisse auctoritate codicum; neque hanc lectio- nem improbandam judicat. Sed in secunda ed. prztulit cum Elia, domus Dei, quod • Gregorii verba, de loci nuncupatione, Jacobi cum angelo luctam præcedant. Si lectionem prætuleris, lege Gen. XXVI, 12, et 19. Sin alteram lege Gen. xxxi, 24, 30. Si ape- riendum sit quid hac de re sentiamus, aptior nobis videtur lectio facies Dei, quam domus Dei, » quia hic præcipue de visione Dei disputatur. Non bene Bill : e oculis ueur- passe; » nec melius Leur. • aspiciendo » percepisse, quasi natura divina res esset oculis, et caspe- clui, subjecta, (99) Επικαλεῖσθαι. Vocem hanc in activa (1) Φεύγοντι. Savil. et Comb., διαφυγόντα. In (2) Καὶ οἶκος Θεοῦ. • Domus Dei. Regg. a, (3) Γεννητής. Reg. Cypr., γενητής.
PG 36:51ὧν ὁ μὲν τὸν Κύριον Σαβαὼθ εἶδε καθήμενον ἐπὶ θρόνου δόξης, καὶ τοῦτον ὑπὸ τῶν ἑξαπτερύγων σεραφὶμ κυκλούμενον καὶ αἰνούμενον καὶ ἀποκρυπτόμενον, ἑαυτόν τε τῷ ἄνθρακι καθαιρόμενον, καὶ πρὸς τὴν προφητείαν καταρτιζόμενον· ὁ δὲ καὶ τὸ ὄχημα τοῦ θεοῦ τὰ χερουβὶμ διαγράφει, καὶ τὸν ὑπὲρ αὐτῶν θρόνον, καὶ τὸ ὑπὲρ αὐτοῦ στερέωμα, καὶ τὸν ἐν τῷ στερεώματι φανταζόμενον, καὶ φωνὰς δή τινας, καὶ ὁρμάς, καὶ πράξεις, καὶ ταῦτα εἴτε φαντασία τις ἦν ἡμερινή, μόνοις θεωρητὴ τοῖς ἁγίοις, εἴτε νυκτὸς ἀψευδὴς ὄψις, εἴτε τοῦ ἡγεμονικοῦ τύπωσις συγγινομένη τοῖς μέλλουσιν ὡς παροῦσιν, εἴτε τι ἄλλο προφητείας εἶδος ἀπόρρητον, οὐκ ἔχω λέγειν· ἀλλ’ οἶδεν ὁ τῶν προφητῶν θεός, καὶ οἱ τὰ τοιαῦτα ἐνεργούμενοι. πλὴν οὔτε οὗτοι περὶ ὧν ὁ λόγος, οὔτε τις ἄλλος τῶν κατ’ αὐτούς, ἔστη ἐν ὑποστήματι καὶ οὐσίᾳ κυρίου, κατὰ τὸ γεγραμμένον, οὐδὲ θεοῦ φύσιν ἢ εἶδεν ἢ ἐξηγόρευσεν. Παύλῳ δὲ εἰ μὲν ἔκφορα ἦν ἃ παρέσχεν ὁ τρίτος οὐρανός, καὶ ἡ μέχρις ἐκείνου πρόοδος ἢ ἀνάβασις ἢ ἀνάληψις, τάχα ἄν τι περὶ θεοῦ πλέον ἔγνωμεν, εἴπερ τοῦτο ἦν τὸ τῆς ἁρπαγῆς μυστήριον. ἐπεὶ δὲ ἄρρητα ἦν, καὶ ἡμῖν σιωπῇ τιμάσθω.
Η : διὰ τοῦτο ἀποπεμπόμενον· καίτοιγε θερμότερος των ἄλλων εἰς ἐπίγνωσιν Χριστοῦ Πέτρος, καὶ διὰ τοῦτο μαχαριζόμενος, καὶ τὰ μέγιστα πιστευόμενος. Τί δ' ἂν εἴποις περὶ Ἡσαΐου, καὶ Ίεζεχιήλ τοῦ τῶν με γίστων ἐπόπτου, καὶ τῶν λοιπῶν προφητῶν; ὧν ὁ μὲν τὸν Κύριον Σαββαώθ (5) εἶδε καθήμενον ἐπὶ θρό νου δόξης, καὶ τοῦτον ὑπὸ τῶν ἐξαπτερύγων σερα- φὶμ κυκλούμενον, καὶ αἰνούμενον, καὶ ἀποκρυπτό μενον (6), ἑαυτόν τε τῷ ἄνθρακι καθαιρόμενον, καὶ πρὸς τὴν προφητείαν καταρτιζόμενον· ὁ δὲ καὶ τὰ ἔχημα τοῦ Θεοῦ τὰ χερουβὶμ διαγράφει, καὶ τὸν ὑπὲρ αὐτῶν (6) θρόνον, καὶ τὸ ὑπὲρ αὐτοῦ στε ρέωμα, καὶ τὸν ἐν τῷ στερεώματι φανταζόμενον, καὶ φωνὰς δή τινας, καὶ ὁρμᾶς, καὶ πράξεις (7) καὶ ταῦτα, εἴτε φαντασία τις ἦν ἡμερινή, μόνοις θεωρητὴ τοῖς ἁγίοις, εἴτε νυκτὸς ἀψευδῆς ὄψις, εἴτε τοῦ ἡγεμονικοῦ τύπωσις συγγενομένη (8) τοῖς μέλο λουσιν ὡς παροῦσιν, εἴτε τι ἄλλο προφητείας εἶδος ἀπόῤῥητον, οὐκ ἔχω λέγειν· ἀλλ᾽ οἶδεν ὁ τῶν προφη τῶν Θεὸς, καὶ οἱ τὰ τοιαῦτα ἐνεργούμενοι. Πλὴν οὔτε οὗτοι περὶ ὧν ὁ λόγος, οὔτε τις ἄλλος τῶν κατ' αὐτοὺς (9), ἔστη ἐν ὑποστήματι (10) καὶ οὐσίᾳ Κυρίου, κατὰ τὸ γεγραμμένον, οὐδὲ Θεοῦ φύσιν ἢ εἶδεν ἢ ἐξηγόρευσεν. Α φαινόμενον Χριστὸν τῷ πλοίῳ μὴ προσιέμενον, καὶ Β Κ'. Παύλῳ δὲ, εἰ μὲν εκφορά (14) ἦν ἅπερ ἔσχεν (12) ὁ τρίτος οὐρανὸς, καὶ ἡ μέχρις εκείνου πρόοδος, ἢ ἀνάβασις, ἢ ἀνάληψις, τάχα ἄν τι περί Θεοῦ πλέον ἔγνωμεν, εἴπερ τοῦτο ἦν τὸ τῆς ἁρπα- γῆς μυστήριον· ἐπεὶ δὲ ἄῤῥητα ἦν, καὶ ἡμῖν σιωπῇ τιμάσθω. Τοσοῦτον δὲ ἀκούσωμεν αὐτοῦ Παύλου λέο γοντος, ὅτι Ἐκ μέρους γινώσκομεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν. Ταῦτα, καὶ τὰ τοιαῦτα ὁμολογεῖ ὁ μὴ ἰδιώτης τὴν γνῶσιν, ὁ δοκιμὴν ἀπειλῶν τοῦ ἐν αὐτῷ λαλοῦντος Χριστοῦ, ὁ μέγας τῆς ἀληθείας προαγωνιστής, καὶ διδάσκαλος. Διὸ καὶ (13) πᾶσαν τὴν κάτω γνῶσιν οὐδὲν ὑπὲρ τὰ ἔσοπτρα καὶ τὰ αἰνίγματα τίθεται, ὡς ἐν μικροῖς τῆς ἀληθείας ἱσταμένην ινδάλμασιν. Εἰ δὲ μὴ λίαν δοκῶ τισι πε- ριττὸς καὶ περίεργος τὰ τοιαῦτα ἐξετάζων, οὐδὲ ἄλλα τινὰ τυχὸν ἢ ταῦτα ἦν, ἃ μὴ δύνασθαι νῦν βαστα 7* το Σαββαώθ. Σαβαώθ. μενον ὑπὲρ αὐτό, όχημα, τὸ ὑπὲρ αὐτοῦ. ὑπὲρ αὐτόν, θρόνον. τους. 18, καὶ οὐσίᾳ, υπόστημα οι ὑπόστασις φορα. Επιτ. S. GREGORI THEOLOGI proinde dicebat : Periimus, uxor, Deum vidimus ", tanquam videlicet homines, ne divini quidem in imagine conspectus, nedum naturæ ipsius, capaces sint alter conspicuum etiam Christum in navicu- lam admittere recusabat, atque ablegabat 72. Quodeo quoque mirabilius videri debet, quod idem ad Christi agnitionem animi ardore alios anteibat,eoque nomine beatus praedicatus est '', resque maximas in fidem ac- cepit. Quid Isaiam et Ezechielem rerum maximarum spectatorem reliquosque prophetas commemorem? Quorum alter Dominum Sabbaoth in gloriæ thro- no sedentem vidit "t, eumque a seraphim senis alis præditis in orbem cinctum ac laudatum et tectum, se- que ipsum carbone perpurgatum, atque ad obeundum prophetiæ munus adornatum. Alter vehiculum quoque Dei, hoc est, cherubinos describit, thronumque ¡psis excelsiorem, eoque sublimius firmamentum, atque insuper eum, qui in firmamento sese utcun- que conspicandum præbebat, vocesque etiam quas- dam, et impetus, atque actiones; idque, sive diur- num quoddam hoc spectrum, solis sanctissimis viris spectabile, sive minime fallax noctis visio, sive prævia quædam mentis impressio, futura tan- quam praesentia exhibens, sive arcanum quoddam aliud prophetiæ genus, dicere nequeo; novit hoc prophetarum Deus, et qui hujusmodi afflatibus agitantur. Cæterum neque hi, de quibus loquor, nequ quisquam alius ejusdem ordinis, in substantia et essentia Domini, ut Scriptura loquitur 76, stetit, nee Dei naturam, aut vidit, aut aliis prodidit et patefecit. XX. Quod si Paulo ea, quæ tertium coelum ", C atque ad illud usque progressio, vel ascensio, vel assumptio exhibuit, mortalibus evulgare licuisset, amplius quiddam fortasse de Deo cognovisse- mus, si modo arcana hæc causa erat, cur in cœlum raperetur. Quoniam autem hæc ei in vulgus efferre nefas erat, faciamus nos quoque, ut ea silentio commendemus. Atque hoc duntaxat Paulum dicen- tem audiamus: Ex parte cognoscimus, el ex parle prophetamus”. Hæc, atque ejusmodi fateri non dubitat ille scientia nequaquam imperitus, ille experimentum se daturum minitans loquentis in se Christi, magnus, inquam, ille veritatis propugnator et doctor. Eoque nomine omnem quoque humanam ac terrenam scientiam nibil supra specula et ænigmata 18. *1 Judic. x111, 22. Cor. x1, 2. esse statuit, utpote quæ D Jerem. xxIII, "Luc. v, 8. Matth. xvi, 17. Cor. XIII, 9. ibid. 12. Reg. um, et Or. 1, bef. putat legendum, nempe, sicut et mox pro censet scribendum, scilicet, cui subjungit Gregorius, explica- tionis causa, quasi vox illa essentiam, sive « na suram Dei › significet, quod a vero sensu longius sa. vi, 1. 7³ Ezeen. 1, segg. abest. Vox enim Hebræa Jeremiæ consilium > sonal. Hinc Vulgata recte reddit : « Quis enim ad- fuit consilio Domini? › Septuaginta et Theodotion interpretantur, c substantiam, seu ⚫ subsisten- tiam ; » Aquila, « secretum, et Symmachus, c ser monem. » Verum voces recle verti possunt, c statio, et i consessus, sic- que propius accederent ad genuinum Hebraicæ vocis sensum. peditavit. » Bill. : e continet. (6) Αποκρυπτόμενον. Colb. 1 et Or. 1, κρυπτό- (6) Ὑπὲρ αὐτῶν. Reg. Cypr., ὑπὲρ αὐτοῦ. Com (1) Πράξεις. Par., τάξεις, ο ordines. (8) Συγγενομένη. Οr. 1, συγγενομένου. (9) Κατ' αὐτούς. Duo Regg. et Gr. 1, κατὰ τούς (10) Ἐν υποστήματι. Vox est Jeremiæ XXII, (11) Εκφορά. Legendum videtur esse, ἔχε (12) Εσχεν. Coisl. 5, παρέσχεν, « exhibuit, supe (13) Διό καί. Reg. a et duo Colb., δ και.
PG 36:52τοσοῦτον δὲ ἀκούσωμεν αὐτοῦ Παύλου λέγοντος, ὅτι ἐκ μέρους γινώσκομεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν. ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ὁμολογεῖ ὁ μὴ ἰδιώτης τὴν γνῶσιν, ὁ δοκιμὴν ἀπειλῶν τοῦ ἐν αὐτῷ λαλοῦντος Χριστοῦ, ὁ μέγας τῆς ἀληθείας προαγωνιστὴς καὶ διδάσκαλος. διὸ καὶ πᾶσαν τὴν κάτω γνῶσιν οὐδὲν ὑπὲρ τὰ ἔσοπτρα καὶ τὰ αἰνίγματα τίθεται, ὡς ἐν μικροῖς τῆς ἀληθείας ἱσταμένην ἰνδάλμασιν. εἰ δὲ μὴ λίαν δοκῶ τισὶ περιττὸς καὶ περίεργος τὰ τοιαῦτα ἐξετάζων, οὐδὲ ἄλλα τινὰ τυχὸν ἢ ταῦτα ἦν, ἃ μὴ δύναται νῦν βασταχθῆναι, ἅπερ ὁ Λόγος αὐτὸς ὑπῃνίσσετο, ὥς ποτε βασταχθησόμενα καὶ τρανωθησόμενα· καὶ ἃ μηδ’ ἂν αὐτὸν δυνηθῆναι χωρῆσαι τὸν κάτω κόσμον Ἰωάννης ὁ τοῦ Λόγου πρόδρομος, ἡ μεγάλη τῆς ἀληθείας φωνή, διωρίζετο. Πᾶσα μὲν οὖν ἀλήθεια καὶ πᾶς λόγος δυστέκμαρτός τε καὶ δυσθεώρητος·
Η : διὰ τοῦτο ἀποπεμπόμενον· καίτοιγε θερμότερος των ἄλλων εἰς ἐπίγνωσιν Χριστοῦ Πέτρος, καὶ διὰ τοῦτο μαχαριζόμενος, καὶ τὰ μέγιστα πιστευόμενος. Τί δ' ἂν εἴποις περὶ Ἡσαΐου, καὶ Ίεζεχιήλ τοῦ τῶν με γίστων ἐπόπτου, καὶ τῶν λοιπῶν προφητῶν; ὧν ὁ μὲν τὸν Κύριον Σαββαώθ (5) εἶδε καθήμενον ἐπὶ θρό νου δόξης, καὶ τοῦτον ὑπὸ τῶν ἐξαπτερύγων σερα- φὶμ κυκλούμενον, καὶ αἰνούμενον, καὶ ἀποκρυπτό μενον (6), ἑαυτόν τε τῷ ἄνθρακι καθαιρόμενον, καὶ πρὸς τὴν προφητείαν καταρτιζόμενον· ὁ δὲ καὶ τὰ ἔχημα τοῦ Θεοῦ τὰ χερουβὶμ διαγράφει, καὶ τὸν ὑπὲρ αὐτῶν (6) θρόνον, καὶ τὸ ὑπὲρ αὐτοῦ στε ρέωμα, καὶ τὸν ἐν τῷ στερεώματι φανταζόμενον, καὶ φωνὰς δή τινας, καὶ ὁρμᾶς, καὶ πράξεις (7) καὶ ταῦτα, εἴτε φαντασία τις ἦν ἡμερινή, μόνοις θεωρητὴ τοῖς ἁγίοις, εἴτε νυκτὸς ἀψευδῆς ὄψις, εἴτε τοῦ ἡγεμονικοῦ τύπωσις συγγενομένη (8) τοῖς μέλο λουσιν ὡς παροῦσιν, εἴτε τι ἄλλο προφητείας εἶδος ἀπόῤῥητον, οὐκ ἔχω λέγειν· ἀλλ᾽ οἶδεν ὁ τῶν προφη τῶν Θεὸς, καὶ οἱ τὰ τοιαῦτα ἐνεργούμενοι. Πλὴν οὔτε οὗτοι περὶ ὧν ὁ λόγος, οὔτε τις ἄλλος τῶν κατ' αὐτοὺς (9), ἔστη ἐν ὑποστήματι (10) καὶ οὐσίᾳ Κυρίου, κατὰ τὸ γεγραμμένον, οὐδὲ Θεοῦ φύσιν ἢ εἶδεν ἢ ἐξηγόρευσεν. Α φαινόμενον Χριστὸν τῷ πλοίῳ μὴ προσιέμενον, καὶ Β Κ'. Παύλῳ δὲ, εἰ μὲν εκφορά (14) ἦν ἅπερ ἔσχεν (12) ὁ τρίτος οὐρανὸς, καὶ ἡ μέχρις εκείνου πρόοδος, ἢ ἀνάβασις, ἢ ἀνάληψις, τάχα ἄν τι περί Θεοῦ πλέον ἔγνωμεν, εἴπερ τοῦτο ἦν τὸ τῆς ἁρπα- γῆς μυστήριον· ἐπεὶ δὲ ἄῤῥητα ἦν, καὶ ἡμῖν σιωπῇ τιμάσθω. Τοσοῦτον δὲ ἀκούσωμεν αὐτοῦ Παύλου λέο γοντος, ὅτι Ἐκ μέρους γινώσκομεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν. Ταῦτα, καὶ τὰ τοιαῦτα ὁμολογεῖ ὁ μὴ ἰδιώτης τὴν γνῶσιν, ὁ δοκιμὴν ἀπειλῶν τοῦ ἐν αὐτῷ λαλοῦντος Χριστοῦ, ὁ μέγας τῆς ἀληθείας προαγωνιστής, καὶ διδάσκαλος. Διὸ καὶ (13) πᾶσαν τὴν κάτω γνῶσιν οὐδὲν ὑπὲρ τὰ ἔσοπτρα καὶ τὰ αἰνίγματα τίθεται, ὡς ἐν μικροῖς τῆς ἀληθείας ἱσταμένην ινδάλμασιν. Εἰ δὲ μὴ λίαν δοκῶ τισι πε- ριττὸς καὶ περίεργος τὰ τοιαῦτα ἐξετάζων, οὐδὲ ἄλλα τινὰ τυχὸν ἢ ταῦτα ἦν, ἃ μὴ δύνασθαι νῦν βαστα 7* το Σαββαώθ. Σαβαώθ. μενον ὑπὲρ αὐτό, όχημα, τὸ ὑπὲρ αὐτοῦ. ὑπὲρ αὐτόν, θρόνον. τους. 18, καὶ οὐσίᾳ, υπόστημα οι ὑπόστασις φορα. Επιτ. S. GREGORI THEOLOGI proinde dicebat : Periimus, uxor, Deum vidimus ", tanquam videlicet homines, ne divini quidem in imagine conspectus, nedum naturæ ipsius, capaces sint alter conspicuum etiam Christum in navicu- lam admittere recusabat, atque ablegabat 72. Quodeo quoque mirabilius videri debet, quod idem ad Christi agnitionem animi ardore alios anteibat,eoque nomine beatus praedicatus est '', resque maximas in fidem ac- cepit. Quid Isaiam et Ezechielem rerum maximarum spectatorem reliquosque prophetas commemorem? Quorum alter Dominum Sabbaoth in gloriæ thro- no sedentem vidit "t, eumque a seraphim senis alis præditis in orbem cinctum ac laudatum et tectum, se- que ipsum carbone perpurgatum, atque ad obeundum prophetiæ munus adornatum. Alter vehiculum quoque Dei, hoc est, cherubinos describit, thronumque ¡psis excelsiorem, eoque sublimius firmamentum, atque insuper eum, qui in firmamento sese utcun- que conspicandum præbebat, vocesque etiam quas- dam, et impetus, atque actiones; idque, sive diur- num quoddam hoc spectrum, solis sanctissimis viris spectabile, sive minime fallax noctis visio, sive prævia quædam mentis impressio, futura tan- quam praesentia exhibens, sive arcanum quoddam aliud prophetiæ genus, dicere nequeo; novit hoc prophetarum Deus, et qui hujusmodi afflatibus agitantur. Cæterum neque hi, de quibus loquor, nequ quisquam alius ejusdem ordinis, in substantia et essentia Domini, ut Scriptura loquitur 76, stetit, nee Dei naturam, aut vidit, aut aliis prodidit et patefecit. XX. Quod si Paulo ea, quæ tertium coelum ", C atque ad illud usque progressio, vel ascensio, vel assumptio exhibuit, mortalibus evulgare licuisset, amplius quiddam fortasse de Deo cognovisse- mus, si modo arcana hæc causa erat, cur in cœlum raperetur. Quoniam autem hæc ei in vulgus efferre nefas erat, faciamus nos quoque, ut ea silentio commendemus. Atque hoc duntaxat Paulum dicen- tem audiamus: Ex parte cognoscimus, el ex parle prophetamus”. Hæc, atque ejusmodi fateri non dubitat ille scientia nequaquam imperitus, ille experimentum se daturum minitans loquentis in se Christi, magnus, inquam, ille veritatis propugnator et doctor. Eoque nomine omnem quoque humanam ac terrenam scientiam nibil supra specula et ænigmata 18. *1 Judic. x111, 22. Cor. x1, 2. esse statuit, utpote quæ D Jerem. xxIII, "Luc. v, 8. Matth. xvi, 17. Cor. XIII, 9. ibid. 12. Reg. um, et Or. 1, bef. putat legendum, nempe, sicut et mox pro censet scribendum, scilicet, cui subjungit Gregorius, explica- tionis causa, quasi vox illa essentiam, sive « na suram Dei › significet, quod a vero sensu longius sa. vi, 1. 7³ Ezeen. 1, segg. abest. Vox enim Hebræa Jeremiæ consilium > sonal. Hinc Vulgata recte reddit : « Quis enim ad- fuit consilio Domini? › Septuaginta et Theodotion interpretantur, c substantiam, seu ⚫ subsisten- tiam ; » Aquila, « secretum, et Symmachus, c ser monem. » Verum voces recle verti possunt, c statio, et i consessus, sic- que propius accederent ad genuinum Hebraicæ vocis sensum. peditavit. » Bill. : e continet. (6) Αποκρυπτόμενον. Colb. 1 et Or. 1, κρυπτό- (6) Ὑπὲρ αὐτῶν. Reg. Cypr., ὑπὲρ αὐτοῦ. Com (1) Πράξεις. Par., τάξεις, ο ordines. (8) Συγγενομένη. Οr. 1, συγγενομένου. (9) Κατ' αὐτούς. Duo Regg. et Gr. 1, κατὰ τούς (10) Ἐν υποστήματι. Vox est Jeremiæ XXII, (11) Εκφορά. Legendum videtur esse, ἔχε (12) Εσχεν. Coisl. 5, παρέσχεν, « exhibuit, supe (13) Διό καί. Reg. a et duo Colb., δ και.
PG 36:53καὶ οἷον ὀργάνῳ μικρῷ μεγάλα δημιουργοῦμεν, τῇ ἀνθρωπίνῃ σοφίᾳ τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν θηρεύοντες, καὶ τοῖς νοητοῖς προσβάλλοντες μετὰ τῶν αἰσθήσεων, ἢ οὐκ ἄνευ αἰσθήσεων, ὑφ’ ὧν περιφερόμεθα καὶ πλανώμεθα, καὶ οὐκ ἔχομεν γυμνῷ τῷ νοὶ γυμνοῖς τοῖς πράγμασιν ἐντυγχάνοντες μᾶλλόν τι προσιέναι τῇ ἀληθείᾳ, καὶ τὸν νοῦν τυποῦσθαι ταῖς καταλήψεσιν. ὁ δὲ περὶ θεοῦ λόγος, ὅσῳ τελεώτερος, τοσούτῳ δυσεφικτότερος, καὶ πλείους τὰς ἀντιλήψεις ἔχων καὶ τὰς λύσεις ἐργωδεστέρας. πᾶν γὰρ τὸ ἐνιστάμενον, κἂν βραχύτατον ᾖ, τὸν τοῦ λόγου δρόμον ἐπέσχε καὶ διεκώλυσε, καὶ τὴν εἰς τὸ πρόσω φορὰν διέκοψεν· ὥσπερ οἱ τοὺς ἵππους τοῖς ῥυτῆρσιν ἀθρόως μεθέλκοντες φερομένους, καὶ τῷ ἀδοκήτῳ τοῦ τιναγμοῦ περιτρέποντες. οὕτω Σολομὼν μέν, ὁ σοφισάμενος περισσὰ ὑπὲρ πάντας τοὺς γενομένους ἔμπροσθεν καὶ καθ’ ἑαυτόν, ᾧ τὸ τῆς καρδίας πλάτος δῶρον θεοῦ, καὶ ἡ ψάμμου δαψιλεστέρα χύσις τῆς θεωρίας, ὅσῳ πλέον ἐμβατεύει τοῖς βάθεσι, τοσούτῳ πλέον ἰλιγγιᾷ, καὶ τέλος τι ποιεῖται σοφίας εὑρεῖν ὅσον διέφυγεν.
χθῆναι, ὁ Λόγος αὐτὸς ὑπῃνίσσετο, ὡς (14) ποτε Δ βασταχθησόμενα καὶ τρανωθησόμενα· καὶ ἅπερ (15) μηδ᾽ ἂν αὐτὸν δυνηθήναι χωρῆσαι τὸν κόσμον (16), Ἰωάννης ὁ τοῦ Λόγου πρόδρομος (17), ἡ μεγάλη τῆς ἀληθείας φωνή, διωρίζετο. ΚΑ'. Πᾶσα μὲν οὖν ἀλήθεια, καὶ πᾶς λόγος δυσ- τέκμαρτός τε καὶ δυσθεώρητος· καὶ οἷον ὀργάνῳ μικρά μεγάλα δημιουργοῦμεν, τῇ ἀνθρωπίνῃ σοφία τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν θηρεύοντες, καὶ τοῖς νοη- τοῖς (18) προσβάλλοντες μετὰ τῶν αἰσθήσεων· ἢ οὐκ ἄνευ αἰσθήσεων, ὑφ' ὧν περιφερόμεθα καὶ πλανώ - μεθα, καὶ οὐκ ἔχομεν γυμνῷ τῷ νοι γυμνοῖς τοῖς πράγμασιν ἐντυγχάνοντες, μᾶλλον τι προσιέναι τῇ ἀληθείᾳ, καὶ τὸν νοῦν τυποῦσθαι ταῖς καταλήψεσιν. Β Ὁ δὲ περὶ Θεοῦ λόγος, ὅσῳ τελεώτερος, τοσούτῳ δυσ- εφικτότερος, καὶ πλείους τὰς ἀντιλήψεις ἔχων καὶ τὰς λύσεις έργωδεστέρας. Πᾶν γὰρ τὸ ἐνιστάμενον, κἂν βραχύτατον ᾖ, τὸν τοῦ λόγου δρόμον ἐπέσχε καὶ διεκώλυσε, καὶ τὴν εἰς τὸ πρόσω φορὰν διέκοψεν ὥσπερ οἱ τοὺς ἵππους τοῖς ῥυτῆρσιν ἀθρόως μεθέλ- κοντες φερομένους, καὶ τῷ ἀδικήτῳ τοῦ τιναγμού περιτρέποντες. Οὕτω Σολομων μὲν ὁ (19) σοφισάμε νος περισσά, ὑπὲρ πάντας τοὺς γενομένους Εμπρο σθεν, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν, ᾧ τὸ τῆς καρδίας πλάτος δῶρον Θεοῦ, καὶ ἡ ψάμμου δαψιλεστέρα φύσις τῆς θεωρίας, ὅσῳ πλέον εμβατεύει τοῖς βάθεσι, τοσούτῳ πλέον Ιλιγγια, καὶ τέλος τι ποιεῖται σοφίας εὑρεῖν ὅσον διέφυγεν (20). Παῦλος δὲ πειρᾶται μὲν ἐφικέσθαι, οὔπω λέγω τῆς τοῦ Θεοῦ φύσεως, τοῦτο γὰρ ήδει παντελῶς ἀδύνατον δν, ἀλλὰ μόνον τῶν τοῦ Θεοῦ κριμάτων. Ἐπεὶ δὲ οὐχ εὑρίσκει διέξοδον, οὐδὲ στά σιν τῆς ἀναβάσεως, οὐδὲ εἰς τι (21) φανερὸν τελευ τῇ πέρας ἡ πολυπραγμοσύνη τῆς διανοίας, ἀεί τινος ὑποφαινομένου τοῦ λείποντος· ὢ τοῦ θαύματος (ἵνα καὶ αὐτὸς πάθω τὸ ἴσον)! ἐμπλήξει περιγράφει τὸν λόγον, καὶ πλοῦτον Θεοῦ, καὶ βάθος τὸ τοιοῦτο καλεί, καὶ ὁμολογεῖ τῶν τοῦ Θεοῦ κριμάτων τὸ ἀκατάληπτον, μονονουχὶ τὰ αὐτὰ τῷ Δαβὶδ φθεγγόμενος, ποτὲ μὲν ἄβυσσον πολλὴν ὀνομάζοντι τὰ τοῦ Θεοῦ κρίματα, ἧς οὐκ ἔστι τὴν ἕδραν ἢ μέτρῳ ἢ αἰσθήσει λαβεῖν, ποτὲ δὲ τεθαυμαστῶσθαι τὴν γνῶσιν ἐξ ἑαυτοῦ, καὶ τῆς ἑαυτοῦ συστάσεως (22) λέγοντι, κεκραταιώ σθαί τε πλέον ἢ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν καὶ περί- δραξιν. θρ. 1, άπερ. μηδέ. 1, τὸν κάτω κόσμον. ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. ultra exigua veritatis simulacra minime sese porri gat. Quod nisi me quispiam in hujus generis rebus exquirendis nimis curiose et supervacanec versari existimet, dicere quoque non verear, nec alia qui- dem fortasse, quam hæc, ea esse, quæ Christus ip-e portari in hac vita posse negavit 80, velut aliquando portanda, et declaranda; et quæ ille Verbi præcursor Joannes, et magna veritatis vox, ne a mundo quidem capi posse pronuntiavit *¹. XXI. Verum enim vero cum veritas omnis et disputatio plurimum difficultatis atque obscuritatis habeat; ac nos velut parvo quodam instrumento res magnas efficere moliamur, humanæ videlicet sapientiæ adjumento rerum cognitionem aucupan- tes, ac res, quae animi tantum intelligentia compre- henduntur, per sensus cognoscere aggredimur; aut certe non sine sensibus, quibus undique jactamur et in errorem pertrabimur, nec nuda mente cum nudis rebus versari, atque inde ad veritatem propius accedere, rebusque perceptis ac comprehensis men- tem informare possumus. Tum vero disputatio ea, quæ de Deo suscipitur, quo perfectior, eo quoque difficilior est, pluribusque objectationibus patet, in iisque diluendis ac dissolvendis plus negotii facessit. Nihil enim tam levis exiguique ponderis nobis adver- sari potest, quod non disputationis cursum interrum- pal atque comprimat, impediatque quominus ultra progrediamur. Quemadmodum qui equos ad cursum incitatos repente freno retrahunt, ac per inopinatam et repentinam excussionem retrorsum agunt. Sic nimirum Salomon, qui omnibus, cum suæ, tum superioris memoriæ hominibus sapientiæ C laude præstitit, et cordis latitudinem Dei bene- ficio accepit, ac tantam contemplationis copiam et ubertatem **, ut arenæ numerum excede- ret, quo altius in has profunditates penetrat, hoc magis æstual, ac finem quemdam sapientiæ consti- luit, nimirum quod invenisset, quantum ea a se fugeret. Consimili quoque modo Paulus, non di- cam Dei naturam, hoc enim prorsus supra humanas vires esse perspectum habebat, sed Dei solum judi- cia cognitione assequi conatur. Quoniam autem nec exitum ullum, nec quo ascensum figere ac stabilire posset, reperiebat, nec perspicuo ullo fine curiosa ipsius animi perscrutatio claudebatur, quod videli- cet subinde semper aliquid reliqui esse perspiceret : D o rem miram ac stupendam! (ut ipse quoque eodem affectu commovear) orationem admiratione cir- cumscribit, idque Dei opes ac profundum appellat, ac Dei judicia nullius ingenio percipi et comprehendi posse ingenue fatetur", iisdem propemodum verbis cum Davide utens, qui nunc judicia Dei abyssum se Joan. xvΙ, 12. Rom. xi, 33. 6s Joan. XXI, 25. ** |]] Reg. 1, 12. Par. 1, 12. 8* Eccle, vii, 24; viii, 17. Sic legit Leur., qui vertit, ‹ mundum hunc inferum. › Evangelistam, Verbi præcursorem a Gregorio ap- pellari. Elias hanc, inter alias, affert causam, nempe, ‹ quod et interpres fuerit doctrinæ de Deo.) Billius vero putat Gregorium hic memoriæ lapsu errasse, quod eum Verbi præcursorem, et Veritatis vocem appellet, quem tonitrai potius filium vocare debuerat. Addit etiam ita sensisse Maximum. intellectilibus animum una cum sensibus admo · ventis. D effugiet. ▸ curiosæ animi perscrutationis inetam habebat. » (44) 'ως. Reg. Cypr., ίσως. Reg. bn, Coisl. 1 et (15) Καὶ ἅπερ. Plures Regg. et Colb., καὶ & (16) Τὸν κόσμον. Duo Regg., tres Colb. et Or. 17) Πρόδρομος. Mirum videri potest Joannem (18) Καὶ τοῖς νοητοῖς, etc. Billius : e ac rebus (19) Σολομών μέν 6. Comla., Σολομών δ. (20) Ὅσον διέφυγεν. Billius: t quantum ea a se (21) Οὐδὲ εἰς τι, etc., « nec ullam perspicuam (22) Συστάσεως. Billius : c creatione.
PG 36:54Παῦλος δὲ πειρᾶται μὲν ἐφικέσθαι, οὔπω λέγω τῆς τοῦ θεοῦ φύσεως, τοῦτο γὰρ ᾔδει παντελῶς ἀδύνατον ὄν, ἀλλὰ μόνον τῶν τοῦ θεοῦ κριμάτων· ἐπεὶ δὲ οὐχ εὑρίσκει διέξοδον οὐδὲ στράσιν τῆς ἀναβάσεως, οὐδὲ εἴς τι φανερὸν τελευτᾷ πέρας ἡ πολυπραγμοσύνη τῆς διανοίας, ἀεί τινος ὑποφαινομένου τοῦ λείποντος· ὢ τοῦ θαύματος (ἵνα καὶ αὐτὸς πάθω τὸ ἴσον). ἐκπλήξει περιγράφει τὸν λόγον, καὶ πλοῦτον Θεοῦ καὶ βάθος τὸ τοιοῦτο καλεῖ, καὶ ὁμολογεῖ τῶν τοῦ θεοῦ κριμάτων τὸ ἀκατάληπτον, μονονουχὶ τὰ αὐτὰ τῷ Δαβὶδ φθεγγόμενος, ποτὲ μὲν ἄβυσσον πολλὴν ὀνομάζοντι τὰ τοῦ θεοῦ κρίματα, ἧς οὐκ ἔστι τὴν ἕδραν ἢ μέτρῳ ἢ αἰσθήσει λαβεῖν, ποτὲ δὲ τεθαυμαστῶσθαι τὴν γνῶσιν ἐξ ἑαυτοῦ καὶ τῆς ἑαυτοῦ συστάσεως λέγοντι, κεκραταιῶσθαί τε πλέον ἢ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν καὶ περίδραξιν. Ἵνα γὰρ τἄλλα ἐάσας, φησί, πρὸς ἐμαυτὸν βλέψω, καὶ πᾶσαν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν καὶ σύμπηξιν, τίς ἡ μίξις ἡμῶν; τίς ἡ κίνησις; πῶς τὸ ἀθάνατον τῷ θνητῷ συνεκράθη; πῶς κάτω ῥέω, καὶ ἄνω φέρομαι; πῶς ψυχὴ περιγράφεται; πῶς ζωὴν δίδωσι, καὶ πάθους μεταλαμβάνει;
χθῆναι, ὁ Λόγος αὐτὸς ὑπῃνίσσετο, ὡς (14) ποτε Δ βασταχθησόμενα καὶ τρανωθησόμενα· καὶ ἅπερ (15) μηδ᾽ ἂν αὐτὸν δυνηθήναι χωρῆσαι τὸν κόσμον (16), Ἰωάννης ὁ τοῦ Λόγου πρόδρομος (17), ἡ μεγάλη τῆς ἀληθείας φωνή, διωρίζετο. ΚΑ'. Πᾶσα μὲν οὖν ἀλήθεια, καὶ πᾶς λόγος δυσ- τέκμαρτός τε καὶ δυσθεώρητος· καὶ οἷον ὀργάνῳ μικρά μεγάλα δημιουργοῦμεν, τῇ ἀνθρωπίνῃ σοφία τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν θηρεύοντες, καὶ τοῖς νοη- τοῖς (18) προσβάλλοντες μετὰ τῶν αἰσθήσεων· ἢ οὐκ ἄνευ αἰσθήσεων, ὑφ' ὧν περιφερόμεθα καὶ πλανώ - μεθα, καὶ οὐκ ἔχομεν γυμνῷ τῷ νοι γυμνοῖς τοῖς πράγμασιν ἐντυγχάνοντες, μᾶλλον τι προσιέναι τῇ ἀληθείᾳ, καὶ τὸν νοῦν τυποῦσθαι ταῖς καταλήψεσιν. Β Ὁ δὲ περὶ Θεοῦ λόγος, ὅσῳ τελεώτερος, τοσούτῳ δυσ- εφικτότερος, καὶ πλείους τὰς ἀντιλήψεις ἔχων καὶ τὰς λύσεις έργωδεστέρας. Πᾶν γὰρ τὸ ἐνιστάμενον, κἂν βραχύτατον ᾖ, τὸν τοῦ λόγου δρόμον ἐπέσχε καὶ διεκώλυσε, καὶ τὴν εἰς τὸ πρόσω φορὰν διέκοψεν ὥσπερ οἱ τοὺς ἵππους τοῖς ῥυτῆρσιν ἀθρόως μεθέλ- κοντες φερομένους, καὶ τῷ ἀδικήτῳ τοῦ τιναγμού περιτρέποντες. Οὕτω Σολομων μὲν ὁ (19) σοφισάμε νος περισσά, ὑπὲρ πάντας τοὺς γενομένους Εμπρο σθεν, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν, ᾧ τὸ τῆς καρδίας πλάτος δῶρον Θεοῦ, καὶ ἡ ψάμμου δαψιλεστέρα φύσις τῆς θεωρίας, ὅσῳ πλέον εμβατεύει τοῖς βάθεσι, τοσούτῳ πλέον Ιλιγγια, καὶ τέλος τι ποιεῖται σοφίας εὑρεῖν ὅσον διέφυγεν (20). Παῦλος δὲ πειρᾶται μὲν ἐφικέσθαι, οὔπω λέγω τῆς τοῦ Θεοῦ φύσεως, τοῦτο γὰρ ήδει παντελῶς ἀδύνατον δν, ἀλλὰ μόνον τῶν τοῦ Θεοῦ κριμάτων. Ἐπεὶ δὲ οὐχ εὑρίσκει διέξοδον, οὐδὲ στά σιν τῆς ἀναβάσεως, οὐδὲ εἰς τι (21) φανερὸν τελευ τῇ πέρας ἡ πολυπραγμοσύνη τῆς διανοίας, ἀεί τινος ὑποφαινομένου τοῦ λείποντος· ὢ τοῦ θαύματος (ἵνα καὶ αὐτὸς πάθω τὸ ἴσον)! ἐμπλήξει περιγράφει τὸν λόγον, καὶ πλοῦτον Θεοῦ, καὶ βάθος τὸ τοιοῦτο καλεί, καὶ ὁμολογεῖ τῶν τοῦ Θεοῦ κριμάτων τὸ ἀκατάληπτον, μονονουχὶ τὰ αὐτὰ τῷ Δαβὶδ φθεγγόμενος, ποτὲ μὲν ἄβυσσον πολλὴν ὀνομάζοντι τὰ τοῦ Θεοῦ κρίματα, ἧς οὐκ ἔστι τὴν ἕδραν ἢ μέτρῳ ἢ αἰσθήσει λαβεῖν, ποτὲ δὲ τεθαυμαστῶσθαι τὴν γνῶσιν ἐξ ἑαυτοῦ, καὶ τῆς ἑαυτοῦ συστάσεως (22) λέγοντι, κεκραταιώ σθαί τε πλέον ἢ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν καὶ περί- δραξιν. θρ. 1, άπερ. μηδέ. 1, τὸν κάτω κόσμον. ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. ultra exigua veritatis simulacra minime sese porri gat. Quod nisi me quispiam in hujus generis rebus exquirendis nimis curiose et supervacanec versari existimet, dicere quoque non verear, nec alia qui- dem fortasse, quam hæc, ea esse, quæ Christus ip-e portari in hac vita posse negavit 80, velut aliquando portanda, et declaranda; et quæ ille Verbi præcursor Joannes, et magna veritatis vox, ne a mundo quidem capi posse pronuntiavit *¹. XXI. Verum enim vero cum veritas omnis et disputatio plurimum difficultatis atque obscuritatis habeat; ac nos velut parvo quodam instrumento res magnas efficere moliamur, humanæ videlicet sapientiæ adjumento rerum cognitionem aucupan- tes, ac res, quae animi tantum intelligentia compre- henduntur, per sensus cognoscere aggredimur; aut certe non sine sensibus, quibus undique jactamur et in errorem pertrabimur, nec nuda mente cum nudis rebus versari, atque inde ad veritatem propius accedere, rebusque perceptis ac comprehensis men- tem informare possumus. Tum vero disputatio ea, quæ de Deo suscipitur, quo perfectior, eo quoque difficilior est, pluribusque objectationibus patet, in iisque diluendis ac dissolvendis plus negotii facessit. Nihil enim tam levis exiguique ponderis nobis adver- sari potest, quod non disputationis cursum interrum- pal atque comprimat, impediatque quominus ultra progrediamur. Quemadmodum qui equos ad cursum incitatos repente freno retrahunt, ac per inopinatam et repentinam excussionem retrorsum agunt. Sic nimirum Salomon, qui omnibus, cum suæ, tum superioris memoriæ hominibus sapientiæ C laude præstitit, et cordis latitudinem Dei bene- ficio accepit, ac tantam contemplationis copiam et ubertatem **, ut arenæ numerum excede- ret, quo altius in has profunditates penetrat, hoc magis æstual, ac finem quemdam sapientiæ consti- luit, nimirum quod invenisset, quantum ea a se fugeret. Consimili quoque modo Paulus, non di- cam Dei naturam, hoc enim prorsus supra humanas vires esse perspectum habebat, sed Dei solum judi- cia cognitione assequi conatur. Quoniam autem nec exitum ullum, nec quo ascensum figere ac stabilire posset, reperiebat, nec perspicuo ullo fine curiosa ipsius animi perscrutatio claudebatur, quod videli- cet subinde semper aliquid reliqui esse perspiceret : D o rem miram ac stupendam! (ut ipse quoque eodem affectu commovear) orationem admiratione cir- cumscribit, idque Dei opes ac profundum appellat, ac Dei judicia nullius ingenio percipi et comprehendi posse ingenue fatetur", iisdem propemodum verbis cum Davide utens, qui nunc judicia Dei abyssum se Joan. xvΙ, 12. Rom. xi, 33. 6s Joan. XXI, 25. ** |]] Reg. 1, 12. Par. 1, 12. 8* Eccle, vii, 24; viii, 17. Sic legit Leur., qui vertit, ‹ mundum hunc inferum. › Evangelistam, Verbi præcursorem a Gregorio ap- pellari. Elias hanc, inter alias, affert causam, nempe, ‹ quod et interpres fuerit doctrinæ de Deo.) Billius vero putat Gregorium hic memoriæ lapsu errasse, quod eum Verbi præcursorem, et Veritatis vocem appellet, quem tonitrai potius filium vocare debuerat. Addit etiam ita sensisse Maximum. intellectilibus animum una cum sensibus admo · ventis. D effugiet. ▸ curiosæ animi perscrutationis inetam habebat. » (44) 'ως. Reg. Cypr., ίσως. Reg. bn, Coisl. 1 et (15) Καὶ ἅπερ. Plures Regg. et Colb., καὶ & (16) Τὸν κόσμον. Duo Regg., tres Colb. et Or. 17) Πρόδρομος. Mirum videri potest Joannem (18) Καὶ τοῖς νοητοῖς, etc. Billius : e ac rebus (19) Σολομών μέν 6. Comla., Σολομών δ. (20) Ὅσον διέφυγεν. Billius: t quantum ea a se (21) Οὐδὲ εἰς τι, etc., « nec ullam perspicuam (22) Συστάσεως. Billius : c creatione.
PG 36:55πῶς ὁ νοῦς καὶ περιγραπτὸς καὶ ἀόριστος, ἐν ἡμῖν μένων, καὶ πάντα ἐφοδεύων τάχει φορᾶς καὶ ῥεύσεως; πῶς μεταλαμβάνεται λόγῳ καὶ μεταδίδοται, καὶ δι’ ἀέρος χωρεῖ, καὶ μετὰ τῶν πραγμάτων εἰσέρχεται; πῶς αἰσθήσει κοινωνεῖ, καὶ συστέλλεται ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων; καὶ ἔτι πρὸ τούτων, τίς ἡ πρώτη πλάσις ἡμῶν καὶ σύστασις ἐν τῷ τῆς φύσεως ἐργαστηρίῳ; καὶ τίς ἡ τελευταία μόρφωσις καὶ τελείωσις; τίς ἡ τῆς τροφῆς ἔφεσις καὶ διάδοσις; καὶ τίς ἤγαγεν ἐπὶ τὰς πρώτας πηγὰς καὶ τοῦ ζῆν ἀφορμὰς αὐτομάτως; πῶς σιτίοις μὲν σῶμα, λόγῳ δὲ ψυχὴ τρέφεται; τίς ἡ τῆς φύσεως ὁλκὴ καὶ πρὸς ἄλληλα σχέσις τοῖς γεννῶσι καὶ τοῖς γεννωμένοις, ἵνα τῷ φίλτρῳ συνέχηται; πῶς ἑστηκότα τε τὰ εἴδη καὶ τοῖς χαρακτῆρσι διεστηκότα, ὧν τοσούτων ὄντων αἱ ἰδιότητες ἀνέφικτοι; πῶς τὸ αὐτὸ ζῶον θνητὸν καὶ ἀθάνατον, τὸ μὲν τῇ μεταστάσει, τὸ δὲ τῇ γεννήσει; τὸ μὲν γὰρ ὑπεξῆλθε, τὸ δὲ ἀντεισῆλθεν, ὥσπερ ἐν ὁλκῷ ποταμοῦ μὴ ἑστῶτος καὶ μένοντος.
ο περιγραπτός αόριστος. περιφέρεται, « μὲν τῇ μεταποιήσει, Τῇ μὲν γεννήσει θνητόν, τῇ δὲ μεταστάσει ἀθάνατον· ΚΒ'. Ἵνα γὰρ τἄλλα ἐάσας, φησί, πρὸς ἐμαυτὸν βλέψω, καὶ πᾶσαν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν καὶ σύμ πηξιν (25), τίς ἡ μίξις ἡμῶν; Τίς ἡ κίνησις ; Πῶς τὸ ἀθάνατον τῷ θνητῷ συνεκράθη; Πῶς κάτω ῥέω, καὶ ἄνω φέρομαι; Πῶς ψυχή περιγράφεται (24); πως ζωὴν δίδωσι, καὶ πάθους μεταλαμβάνει; Πῶς ὁ νοῦς καὶ περιγραπτὸς καὶ αόριστος (25), ἐν ἡμῖν μένων, καὶ πάντα ἐφοδεύων τάχει φορᾶς καὶ ῥεύσεως (26); Πῶς μεταλαμβάνεται λόγῳ καὶ μεταδίδοται, καὶ δι' ἀέρος χωρεῖ, καὶ μετὰ τῶν πραγμάτων εἰσέρχεται; Πῶς αἰσθήσει κοινωνεῖ, καὶ συστέλλεται ἀπὸ τῶν αἰσθή σεων; Καὶ ἔτι πρὸ τούτων, τίς ἡ πρώτη πλάσις ἡμῶν, καὶ σύστασις ἐν τῷ τῆς φύσεως έργαστης ρίῳ (27) ; Καὶ τίς ἡ τελευταία μόρφωσις καὶ τελείω σις ; Τίς ἡ τῆς τροφῆς ἔφεσις καὶ διάδοσις; Καὶ τίς ἤγαγεν ἐπὶ τὰς πρώτας πηγάς (28), καὶ τοῦ ζῆν ἀφορ μὰς αὐτομάτως; Πῶς σιτίοις μὲν σῶμα, λόγῳ δὲ ψυχή τρέφεται; Τίς ἡ τῆς φύσεως ὁλκὴ, καὶ πρὸς ἄλληλα σχέσις τοῖς γεννῶσι καὶ τοῖς γεννωμένοις, ἵνα τῷ φίλτρῳ συνέχηται; Πῶς ἑστηκότα τε τὰ εἴδη, καὶ τοῖς χαρακτῆρσι διεστηκότα, ὧν τοσούτων όντων, αἱ ιδιότητες ἀνέφικτοι; Πῶς τὸ αὐτὸ ζῶον θνητὸν καὶ ἀθάνατον, τὸ μὲν τῇ μεταστάσει (29), τὸ δὲ τῇ γεν νήσει; Τὸ μὲν γὰρ ὑπεξῆλθε, τὸ δὲ ἀντεισῆλθεν, ὥσπερ ἐν ὀλκῷ ποταμοῦ μὴ ἑστῶτος καὶ μένοντος. Πολλά δ' ἂν ἔτι φιλοσοφήσαις (30) περί μελῶν καὶ μερών, καὶ τῆς πρὸς ἄλληλα τούτων εὐαρμοστίας, πρὸς χρείαν τε ὁμοῦ καὶ κάλλος συνεστώτων τε καὶ διεστώτων, προεχόντων τε καὶ προεχομένων, ἑνουμένων τε καὶ σχιζομένων, περιεχόντων τε καὶ περιεχομένων νόμῳ καὶ λόγῳ φύσεως. Πολλὰ περὶ φωνῶν καὶ ἀκοῶν· πως αἱ μὲν φέρονται διὰ τῶν φωνητικῶν ὀργάνων, αἱ δὲ ὑποδέχονται (51), διὰ τῆς ἐν μέσῳ τοῦ ἀέρος πληγῆς καὶ τυπώσεως ἀλλήλαις ἐπιμιγνύμεναι. Πολλὰ περὶ ὄψεως ἀῤῥήτως κοινωνούσης τοῖς ὁρατοῖς, καὶ μόνῳ ται, S S. GREGORII THEOLOGI mullam vocat, cujus fundum, nec mensura, nec sensu capi queal; nunc mirabilem factam esse scien- tiam ex seipso suique ipsius constitutione pronuntiat ", atque adeo robustam, ut viribus nostris eam capere et complecti nequeamus. B S XXII. Ut enim missa alia faciens, inquit, me- A ipsum omnemque humanam naturam et compagem intuear, quæ hæc mistio nostra est? Quis motus? Quomodo id quod immortale est, cum mortali copu- latum est? Quomodo deorsum fluo, et sursum fe- for? Quomodo anima circumscribitur? Quomodo vitam impertitur, et affectuum fit particeps? Quo- nodo mens simul et circumscripta est, et nullis terminis inclusa, in nobis manet, et motus fluxio- misque celeritate omnia perlustrat? Quomodo ser- monis opera percipitur vicissim, et communicatur, ac per aerem grassatur, et cum rebus ipsis ingre- ditur? Quomodo cum sensibus consuetudinem ha- bel, ac rursus seorsim a sensibus sese colligit? Atque, ut quæ priora sunt dicam, quæ prima no- stri efictio et constitutio in naturæ officina? Quæ etiam postrema forinatio ac perfectio? Quæ cibi appetitio ac distributio? Quis nos sponte ad primos illos fontes ac vitæ causas duxit? Quomodo corpus cibis, animus contra sermone ac doctrina pascitur? Quæ est illa naturæ vis mutuaque inter parentes et liberos affectio, ut quasi quodam philtro continean- tur? Quomodo firmæ ac stabiles sunt species, et interim notis inter se distincta, quarum pro- prietates, cum tanto numero sint, assequi non pos- sumus? Quomodo idem animal mortale simul et immortale est; mortale quidem ratione migratio- nis, immortale autem ratione procreationis? Ut enim aliud morte subducitur, ita rursus ipsí aliud subrogatur, non secus atque in fuminis tractu, quod simul fluxum est et stabile. Multa de ho- uninis membris et partibus adhuc commemorare possis, ac de mutua earum concinnitate; quippe quæ natura lege ac ratione, non minus ad elegan- tiam, quam ad utilitatem, conjungantur simul et se Psal. xxxv, 7. Psal. cxxxvijiI, 6. 1, aliique optimæ notæ codd. Hanc lectionem postu- lant mox opposita, et In ed., circumfertur. « alvo materna.» etc., « mortale quidem ratione migrationis, seu • immutationis, aut c interitus; immortale autem ratione procreationis, seu, ‹ ge- nerationis. Sic optime locum istum interpretantur Billius et Leuvenklaius; quamvis aliter sentiat Com- befisius. Vertit enim vir doctus : c Mortale nativi- tale, immortale migratione. Forsan ad hanc in- terpretationem adductus est auctoritate hujus Schol. : Generatione quidem mortale, migra- tione autem, › seu, ratione discessus e vita, im- mortale. › Fatetur tamen Billii interpretationein ‹ veram esse de animalibus in genere, quod, uno D se subducente, ejus loco subintrat aliud; sed ad- dit, illud in homine singulare miraculum esse, quod sit mortali et immortali mistus, terrena sub- stantia et immortalis, nascens mortalis et migrans immortalis. Verum, ipsius pace dixerim, non satis attendit ad Theologi mentem. Gregorius enim eo loci hominem respicit, non quatenus ex anima et corpore compositus est, sed tantum quatenus est animal, aut, juxta id quod cum cæteris ani- malibus commune habet. Porro ea ex parte, seu, habita tantummodo corporis ratione, homo, ad Gregorii nentem, t interitu mortalis est, immor- talis vero procreatione;, quia videlicet, deficiente uno corpore, aliud nascendo succedit, ita ut nun- quam desinat esse corpus humanum, non secus atque, ut ait ipse Gregorius, in fluminis tractu, quod simul fluxum est et stabile. Unde immorta- litas hic a Gregorio sumitur pro speciei perpetui- tate, id est, pro perpetua morientium et nascentium hominum successione. • nugare, blaterare possis. (insonant, seu, c resonant., (23) Σύμπηξιν. Billius : c constitutionem. (24) Περιγράφεται. ο Circumscribitur. Sic Coisl. (25) Αόριστος. Sic Regg. a, bu, Coisl. 1 et Or. 2. In ed., ἀόρατος, « invisibilis. (26) Ρεύσεως. Reg. Cypr. et Or. 1, ρύσεως. (27) Ἐν τῷ τῆς φύσεως έργαστηρίῳ. id est, (28) Πηγάς. Elias : c fontes lactis, (29) Τὸ μὲν τῇ μεταστάσει, etc. Reg. Cypr.. το (30) Φιλοσοφήσαις. Coisl. 2, σπερμολογήσεις, (51) Ὑποδέχονται. Coisl. 1 et Comb., ὑπηχούν
PG 36:56πολλὰ δ’ ἂν ἔτι φιλοσοφήσαις περὶ μελῶν καὶ μερῶν, καὶ τῆς πρὸς ἄλληλα τούτων εὐαρμοστίας, πρὸς χρείαν τε ὁμοῦ καὶ κάλλος συνεστώτων τε καὶ διεστώτων, προεχόντων τε καὶ προεχομένων, ἑνουμένων τε καὶ σχιζομένων, περιεχόντων τε καὶ περιεχομένων, νόμῳ καὶ λόγῳ φύσεως. πολλὰ περὶ φωνῶν καὶ ἀκοῶν· πῶς αἱ μὲν φέρονται διὰ τῶν φωνητικῶν ὀργάνων, αἱ δὲ ὑποδέχονται, διὰ τῆς ἐν μέσῳ τοῦ ἀέρος πληγῆς καὶ τυπώσεως ἀλλήλαις ἐπιμιγνύμεναι. πολλὰ περὶ ὄψεως ἀρρήτως κοινωνούσης τοῖς ὁρατοῖς, καὶ μόνῳ τῷ βούλεσθαι καὶ ὁμοῦ κινουμένης, καὶ ταὐτὸν τῷ νοὶ πασχούσης· μετὰ γὰρ τοῦ ἴσου τάχους ἐκεῖνός τε μίγνυται τοῖς νοουμένοις καὶ αὕτη τοῖς ὁρωμένοις. πολλὰ περὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων, αἳ παραδοχαί τινές εἰσι τῶν ἔξωθεν, λόγῳ μὴ θεωρούμεναι. πολλὰ περὶ τῆς ἐν ὕπνοις ἀναπαύσεως, καὶ τῆς δι’ ὀνειράτων ἀναπλάσεως, μνήμης τε καὶ ἀναμνήσεως, λογισμοῦ τε καὶ θυμοῦ καὶ ἐφέσεως, καὶ συντόμως εἰπεῖν, ὅσοις ὁ μικρὸς οὗτος κόσμος διοικεῖται, ὁ ἄνθρωπος. Βούλει σοι καὶ τὰς τῶν ἄλλων ζώων διαφορὰς πρός τε ἡμᾶς καὶ πρὸς ἄλληλα, φύσεις τε καὶ γενέσεις καὶ ἀνατροφάς, καὶ χώρας, καὶ ἤθη, καὶ οἷον πολιτείας καταριθμήσωμαι;
ο περιγραπτός αόριστος. περιφέρεται, « μὲν τῇ μεταποιήσει, Τῇ μὲν γεννήσει θνητόν, τῇ δὲ μεταστάσει ἀθάνατον· ΚΒ'. Ἵνα γὰρ τἄλλα ἐάσας, φησί, πρὸς ἐμαυτὸν βλέψω, καὶ πᾶσαν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν καὶ σύμ πηξιν (25), τίς ἡ μίξις ἡμῶν; Τίς ἡ κίνησις ; Πῶς τὸ ἀθάνατον τῷ θνητῷ συνεκράθη; Πῶς κάτω ῥέω, καὶ ἄνω φέρομαι; Πῶς ψυχή περιγράφεται (24); πως ζωὴν δίδωσι, καὶ πάθους μεταλαμβάνει; Πῶς ὁ νοῦς καὶ περιγραπτὸς καὶ αόριστος (25), ἐν ἡμῖν μένων, καὶ πάντα ἐφοδεύων τάχει φορᾶς καὶ ῥεύσεως (26); Πῶς μεταλαμβάνεται λόγῳ καὶ μεταδίδοται, καὶ δι' ἀέρος χωρεῖ, καὶ μετὰ τῶν πραγμάτων εἰσέρχεται; Πῶς αἰσθήσει κοινωνεῖ, καὶ συστέλλεται ἀπὸ τῶν αἰσθή σεων; Καὶ ἔτι πρὸ τούτων, τίς ἡ πρώτη πλάσις ἡμῶν, καὶ σύστασις ἐν τῷ τῆς φύσεως έργαστης ρίῳ (27) ; Καὶ τίς ἡ τελευταία μόρφωσις καὶ τελείω σις ; Τίς ἡ τῆς τροφῆς ἔφεσις καὶ διάδοσις; Καὶ τίς ἤγαγεν ἐπὶ τὰς πρώτας πηγάς (28), καὶ τοῦ ζῆν ἀφορ μὰς αὐτομάτως; Πῶς σιτίοις μὲν σῶμα, λόγῳ δὲ ψυχή τρέφεται; Τίς ἡ τῆς φύσεως ὁλκὴ, καὶ πρὸς ἄλληλα σχέσις τοῖς γεννῶσι καὶ τοῖς γεννωμένοις, ἵνα τῷ φίλτρῳ συνέχηται; Πῶς ἑστηκότα τε τὰ εἴδη, καὶ τοῖς χαρακτῆρσι διεστηκότα, ὧν τοσούτων όντων, αἱ ιδιότητες ἀνέφικτοι; Πῶς τὸ αὐτὸ ζῶον θνητὸν καὶ ἀθάνατον, τὸ μὲν τῇ μεταστάσει (29), τὸ δὲ τῇ γεν νήσει; Τὸ μὲν γὰρ ὑπεξῆλθε, τὸ δὲ ἀντεισῆλθεν, ὥσπερ ἐν ὀλκῷ ποταμοῦ μὴ ἑστῶτος καὶ μένοντος. Πολλά δ' ἂν ἔτι φιλοσοφήσαις (30) περί μελῶν καὶ μερών, καὶ τῆς πρὸς ἄλληλα τούτων εὐαρμοστίας, πρὸς χρείαν τε ὁμοῦ καὶ κάλλος συνεστώτων τε καὶ διεστώτων, προεχόντων τε καὶ προεχομένων, ἑνουμένων τε καὶ σχιζομένων, περιεχόντων τε καὶ περιεχομένων νόμῳ καὶ λόγῳ φύσεως. Πολλὰ περὶ φωνῶν καὶ ἀκοῶν· πως αἱ μὲν φέρονται διὰ τῶν φωνητικῶν ὀργάνων, αἱ δὲ ὑποδέχονται (51), διὰ τῆς ἐν μέσῳ τοῦ ἀέρος πληγῆς καὶ τυπώσεως ἀλλήλαις ἐπιμιγνύμεναι. Πολλὰ περὶ ὄψεως ἀῤῥήτως κοινωνούσης τοῖς ὁρατοῖς, καὶ μόνῳ ται, S S. GREGORII THEOLOGI mullam vocat, cujus fundum, nec mensura, nec sensu capi queal; nunc mirabilem factam esse scien- tiam ex seipso suique ipsius constitutione pronuntiat ", atque adeo robustam, ut viribus nostris eam capere et complecti nequeamus. B S XXII. Ut enim missa alia faciens, inquit, me- A ipsum omnemque humanam naturam et compagem intuear, quæ hæc mistio nostra est? Quis motus? Quomodo id quod immortale est, cum mortali copu- latum est? Quomodo deorsum fluo, et sursum fe- for? Quomodo anima circumscribitur? Quomodo vitam impertitur, et affectuum fit particeps? Quo- nodo mens simul et circumscripta est, et nullis terminis inclusa, in nobis manet, et motus fluxio- misque celeritate omnia perlustrat? Quomodo ser- monis opera percipitur vicissim, et communicatur, ac per aerem grassatur, et cum rebus ipsis ingre- ditur? Quomodo cum sensibus consuetudinem ha- bel, ac rursus seorsim a sensibus sese colligit? Atque, ut quæ priora sunt dicam, quæ prima no- stri efictio et constitutio in naturæ officina? Quæ etiam postrema forinatio ac perfectio? Quæ cibi appetitio ac distributio? Quis nos sponte ad primos illos fontes ac vitæ causas duxit? Quomodo corpus cibis, animus contra sermone ac doctrina pascitur? Quæ est illa naturæ vis mutuaque inter parentes et liberos affectio, ut quasi quodam philtro continean- tur? Quomodo firmæ ac stabiles sunt species, et interim notis inter se distincta, quarum pro- prietates, cum tanto numero sint, assequi non pos- sumus? Quomodo idem animal mortale simul et immortale est; mortale quidem ratione migratio- nis, immortale autem ratione procreationis? Ut enim aliud morte subducitur, ita rursus ipsí aliud subrogatur, non secus atque in fuminis tractu, quod simul fluxum est et stabile. Multa de ho- uninis membris et partibus adhuc commemorare possis, ac de mutua earum concinnitate; quippe quæ natura lege ac ratione, non minus ad elegan- tiam, quam ad utilitatem, conjungantur simul et se Psal. xxxv, 7. Psal. cxxxvijiI, 6. 1, aliique optimæ notæ codd. Hanc lectionem postu- lant mox opposita, et In ed., circumfertur. « alvo materna.» etc., « mortale quidem ratione migrationis, seu • immutationis, aut c interitus; immortale autem ratione procreationis, seu, ‹ ge- nerationis. Sic optime locum istum interpretantur Billius et Leuvenklaius; quamvis aliter sentiat Com- befisius. Vertit enim vir doctus : c Mortale nativi- tale, immortale migratione. Forsan ad hanc in- terpretationem adductus est auctoritate hujus Schol. : Generatione quidem mortale, migra- tione autem, › seu, ratione discessus e vita, im- mortale. › Fatetur tamen Billii interpretationein ‹ veram esse de animalibus in genere, quod, uno D se subducente, ejus loco subintrat aliud; sed ad- dit, illud in homine singulare miraculum esse, quod sit mortali et immortali mistus, terrena sub- stantia et immortalis, nascens mortalis et migrans immortalis. Verum, ipsius pace dixerim, non satis attendit ad Theologi mentem. Gregorius enim eo loci hominem respicit, non quatenus ex anima et corpore compositus est, sed tantum quatenus est animal, aut, juxta id quod cum cæteris ani- malibus commune habet. Porro ea ex parte, seu, habita tantummodo corporis ratione, homo, ad Gregorii nentem, t interitu mortalis est, immor- talis vero procreatione;, quia videlicet, deficiente uno corpore, aliud nascendo succedit, ita ut nun- quam desinat esse corpus humanum, non secus atque, ut ait ipse Gregorius, in fluminis tractu, quod simul fluxum est et stabile. Unde immorta- litas hic a Gregorio sumitur pro speciei perpetui- tate, id est, pro perpetua morientium et nascentium hominum successione. • nugare, blaterare possis. (insonant, seu, c resonant., (23) Σύμπηξιν. Billius : c constitutionem. (24) Περιγράφεται. ο Circumscribitur. Sic Coisl. (25) Αόριστος. Sic Regg. a, bu, Coisl. 1 et Or. 2. In ed., ἀόρατος, « invisibilis. (26) Ρεύσεως. Reg. Cypr. et Or. 1, ρύσεως. (27) Ἐν τῷ τῆς φύσεως έργαστηρίῳ. id est, (28) Πηγάς. Elias : c fontes lactis, (29) Τὸ μὲν τῇ μεταστάσει, etc. Reg. Cypr.. το (30) Φιλοσοφήσαις. Coisl. 2, σπερμολογήσεις, (51) Ὑποδέχονται. Coisl. 1 et Comb., ὑπηχούν
PG 36:57πῶς τὰ μὲν ἀγελαῖα, τὰ δὲ μοναδικά; τὰ μὲν ποηφάγα, τὰ δὲ σαρκοβόρα; τὰ μὲν θυμοειδῆ, τὰ δὲ ἥμερα; τὰ μὲν φιλάνθρωπα καὶ σύντροφα, τὰ δὲ ἀτίθασσα καὶ ἐλεύθερα; καὶ τὰ μὲν οἷον ἐγγύτερα λόγου τε καὶ μαθήσεως, τὰ δὲ παντελῶς ἄλογα καὶ ἀμαθέστατα; τὰ μὲν πλειόνων αἰσθήσεων, τὰ δὲ ἐλαττόνων; τὰ μὲν ἀκίνητα, τὰ δὲ μεταβατικά; τὰ μὲν ταχύτατα, τὰ δὲ παχύτατα; τὰ μὲν ὑπερβάλλοντα μεγέθει καὶ κάλλει ἢ τῷ ἑτέρῳ τούτων, τὰ δὲ βραχύτατα ἢ δυσειδέστατα ἣ καὶ ἀμφότερα; τὰ μὲν ἄλκιμα, τὰ δὲ ἀσθενῆ; τὰ μὲν ἀμυντικά, τὰ δὲ ὕποπτα καὶ ἐπίβουλα; τὰ μὲν φυλακτά, τὰ δὲ ἀφύλακτα; τὰ μὲν φίλεργα καὶ οἰκονομικά, τὰ δὲ παντάπασιν ἀργὰ καὶ ἀπρονόητα; καὶ ἔτι πρὸ τούτων, πῶς τὰ μὲν ἑρπυστικά, τὰ δὲ ὄρθια; τὰ μὲν φιλόχωρα, τὰ δὲ ἀμφίβια; τὰ μὲν φιλόκαλα, τὰ δὲ ἀκαλλώπιστα; συζυγῆ τε καὶ ἀζυγῆ; σώφρονά τε καὶ ἀκόλαστα; πολύγονά τε καὶ οὐ πολύγονα; μακρόβιά τε καὶ ὀλιγόβια; κάμνοι ἂν ἡμῖν ὁ λόγος τοῖς κατὰ μέρος ἐπεξιών.
τῷ βούλεσθαι, καὶ ὁμοῦ κινουμένης, καὶ ταυτὸ (32) τῷ νοὶ πασχούσης. Μετὰ γὰρ τοῦ ἴσου τάχους, ἐκεῖ νός τε μίγνυται τοῖς νοουμένοις, καὶ αὕτη τοῖς ὁρω- μένοις. Πολλὰ περὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων, αἱ παρα δοχαί τινές εἰσι τῶν ἔξωθεν, λόγῳ (33) μὴ θεωρού μεναι. Πολλὰ περὶ τῆς ἐν ὕπνοις ἀναπαύσεως, καὶ τῆς δι᾿ ὀνειράτων αναπλάσεως, μνήμης τε καὶ ἀνα μνήσεως, λογισμοῦ τε καὶ θυμοῦ, καὶ ἐφέσεως, καὶ συντόμως εἰπεῖν, ὅσοις ὁ μικρὸς οὗτος κόσμος διοικεί ται, ὁ ἄνθρωπος. ΚΓ'. Βούλει σοι καὶ τὰς τῶν ἄλλων ζώων διαφο- Β ράς (54) πρός τε ἡμᾶς καὶ πρὸς ἄλληλα, φύσεις τε καὶ γενέσεις, καὶ ἀνατροφὰς, καὶ χώρας, καὶ ἤθη, καὶ οἷον πολιτείας καταριθμήσωμαι; Πῶς τὰ μὲν ἀγελαῖα, τὰ δὲ μοναδικά; τὰ μὲν ποηφάγα, τὰ δὲ σαρκοβόρα ; τὰ μὲν θυμοειδῆ, τὰ δὲ ἥμερα ; τὰ μὲν φιλάνθρωπα καὶ σύντροφα, τὰ δὲ ἀτίθασσα καὶ ἐλεύ θερα; καὶ τὰ μὲν οἷον ἐγγύτερα λόγου τε καὶ μαθή σεως, τὰ δὲ παντελῶς ἄλογα καὶ ἀμαθέστατα (35) ; τὰ μὲν πλειόνων αἰσθήσεων, τὰ δὲ ἐλαττόνων; τὰ μὲν ἀκίνητα, τὰ δὲ μεταβατικά; τὰ μὲν ταχύτατα, τὰ δὲ παχύτατα (36); τὰ μὲν ὑπερβάλλοντα μεγέθει καὶ κάλλει ἢ τῷ ἑτέρῳ τούτων, τὰ δὲ βραχύτατα ἢ δυσειδέστατα ἢ καὶ ἀμφότερα; τὰ μὲν ἄλκιμα, τὰ δὲ ἀσθενῆ ; τὰ μὲν ἀμυντικά, τὰ δὲ ὕποπτα καὶ ἐπί βουλα ; τὰ μὲν φυλακτὰ (57), τὰ δὲ ἀφύλακτα; τὰ μὲν φιλεργὰ καὶ οἰκονομικά, τὰ δὲ παντάπασιν ἀργὰ καὶ ἀπρονόητα ; Καὶ ἔτι πρὸ τούτων, πῶς τὰ μὲν ἑρπυ- στικὰ (58), τὰ δὲ ὄρθια; τὰ μὲν φιλόχωρα, τὰ δὲ ἀμφίδια; τὰ μὲν φιλόκαλα, τὰ δὲ ἀκαλλώπιστα ; συ- ζυγή τε καὶ ἀζυγῆ; σώφρονά τε καὶ ἀκόλαστα ; που λύγονά τε καὶ οὐ πολύγονα; μακρόβια τε καὶ όλι- γόδια; Κάμνοι ἂν ἡμῖν ὁ λόγος τοῖς κατὰ μέρος ἐπεξιών. ΚΔ'. Σκέψαι μοι καὶ νηκτὴν φύσιν τῶν ὑδάτων διολισθαίνουσαν, καὶ οἷον ἱπταμένην κατὰ τῆς ὑγρᾶς φύσεως, καὶ τοῦ μὲν ἰδίου σπῶσαν ἀέρος, τῷ ἡμε τέρῳ δὲ κινδυνεύουσαν, ὥσπερ καὶ ἡμεῖς ἐν τοῖς ὕδα συν· ἤθη τε καὶ πάθη, καὶ μίξεις, καὶ γονάς, καὶ μεγέθη, καὶ κάλλη, φιλοχωρίας τε καὶ πλάνας, συν ίδους τε καὶ ἀποχωρήσεις, καὶ ἰδιότητας μικροῦ τοῖς ἐπιγείοις παραπλησίας, ἔστι δὲ ὧν καὶ κοινώ- νίας, καὶ ἰδιότητας ἀντιθέτους, ἔν τε εἴδεσι καὶ ὀνό τόν. Εξωθεν λόγων. . τὰ δὲ ταχύτατα. κά. ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. A distinguantur, præcellunt et dignitate inferiores siut, uniantur et distrahantur, contineant et conti- neantur. Multa etiam de vocibus et auditu : nimirum quomodo illæ per vocalia instrumenta deferantur, hic vero eas excipiat, ac per intermedii aeris per- cussionem atque impressionem inter se jungantur. Multa item de oculis, qui modo quodam ineffabili cum iis rebus, quas cernimus, commercium habent, ac sola voluntate, simul etiam cum ea moventur, eodemque modo cum mente afficiuntur. Pari enim celeritate, et hæc intellectilibus, et illi visibilibus rebus junguntur. Multa præterea de reliquis sensibus, qui velut adınittendis externis rebus destinati sunt, nec ratione percipiuntur. Multa denique de ea, qua in som- sis fruimur, quiete atque insomniorum figmentis, de memoria et reminiscentia, de ratione, et ira, el cu- piditate, reliquisque, ut uno verbo complectar, quibus parvus hic mundus, id est, homo, gubernatur. XXIII. Visne aliorum quoque animantium discri- mina, quibus, tum a nobis, tum inter se differunt, naturas etiam et ortus, et educationes, et regiones, et mores, ac velut in republica vitæ officia enume- rem? Quonam modo alia societate delectantur, alia solivaga sunt? Alia berbis, alia carnibus nutriun- tur? Alia sæva et truculenta sunt, alia mansueta ? Alia cum bominibus versari atque ali solent, alia indomita et libera sunt? Alia ad rationem et disci- plinam propius accedunt, alia a ratione et disciplina prorsus abhorrent? Alia pluribus sensi- bus, alia paucioribus prædita sunt? Alia motu ca- rent, alia gradiendi facultatem habent? Alia celer- rima, alia tardissima sunt? Alia magnitudine, et pulchritudine, aut alterutro horum excellunt, alia autem perexigua sunt, aut deformissimna, aut etiam utroque vitio laborant? Alia strenua sunt, alia im- becilla? Alia injuriam aperto impetu propulsant, alia suspecta et insidiosa sunt? Alia cauta, alia incauta? Alia industriæ reique familiaris admini- strandi laude florent, alia prorsus inertia sunt et improvida ? Quodque prius dicendum erat, qui fit, ut alia humi serpant, alia corpore recto sint? Alia certa sede acquiescant, alia in utroque elemento degant? Alia elegantiæ studiosa sint, alia cultum omnem respuant? Alia conjugata sint, alia a con- jugio abhorreant? Alia pudica sint, alia libidini dedita ? Alia fecundissima, alia parum fecunda ? Alia diuturnæ vitæ, alia brevis? Deficiet me sermo, si sigillatim omnia persequi tentem. G D Vera lectio, inquit Coinb. qua admissa, sic vertit : « De reliquis sensibus, qui sunt quædam admissiones rationum, quæ extra in rebus sunt, cum minime oculis conspiciantur; » vel, «qui (sensus) veluti fenestræ quædam sunt, excipiendis His rationibus, quæ extrinsecus adveniunt, et quas ratione conspicimus, destinati. XXIV. Age piscium quoque naturam mihi consi dera, per aquas labentium, et per liquidum elemen- tumn, ut ita dicam, volantium, ac proprium quidem aerem tuto haurientium, in nostro autem pericli- tantium, quemadmodum nos quoque in aquis sole- mus : mores etiam eorum, et affectus, et coitus, et, generationes, et magnitudines, et pulchritudines, certas item mansiones et oberrationes, congressus ac secessiones et proprictates terrestribus animan- cimmutabilia. › legit Leuvenklains, et ita legendam putamus. In ed. legitur tantum, Cætera desunt. tamen legendum arbitramur, quamvis deficiat hac in re codicum auctoritas. Antithesis series id postu- lare videtur. (32) Ταυτό. Reg. bm, duo Colb. et Or. 1, ταυ- (35) Τῶν ἔξωθεν, λόγω, etc. Reg. Cypr., των (34) Διαφοράς. Reg. a, αναστροφάς. (33) Αμαθέστατα. In quibusdam, ἀμετάθετα, (56) Τὰ μὲν ταχύτατα, τὰ δὲ παχύτατα. Sic (37) Τὰ μὲν φυλακτά. Hæc desunt in ed. Sic (58) Ερπυστικά. Colb. 3 et Or. 1, έρπηστι
PG 36:58Σκέψαι μοι καὶ νηκτὴν φύσιν τῶν ὑδάτων διολισθαίνουσαν, καὶ οἷον ἱπταμένην κατὰ τῆς ὑγρᾶς φύσεως, καὶ τοῦ μὲν ἰδίου σπῶσαν ἀέρος, τῷ ἡμετέρῳ δὲ κινδυνεύουσαν, ὥσπερ καὶ ἡμεῖς ἐν τοῖς ὕδασιν· ἤθη τε καὶ πάθη, καὶ μίξεις καὶ γονάς, καὶ μεγέθη καὶ κάλλη, φιλοχωρίας τε καὶ πλάνας, συνόδους τε καὶ ἀποχωρήσεις, καὶ ἰδιότητας μικροῦ τοῖς ἐπιγείοις παραπλησίας, ἔστι δὲ ὧν καὶ κοινωνίας καὶ ἰδιότητας ἀντιθέτους, ἔν τε εἴδεσι καὶ ὀνόμασιν. σκέψαι μοι καὶ ὀρνέων ἀγέλας, καὶ ποικιλίας ἔν τε σχήμασι καὶ χρώμασι, τῶν τε ἄλλων καὶ τῶν ᾠδικῶν· καὶ τίς τῆς τούτων μελῳδίας ὁ λόγος, καὶ παρὰ τίνος; τίς ὁ δοὺς τέττιγι τὴν ἐπὶ στήθους μαγάδα, καὶ τὰ ἐπὶ τῶν κλάδων ᾄσματά τε καὶ τερετίσματα, ὅταν ἡλίῳ κινῶνται τὰ μεσημβρινὰ μουσουργοῦντες, καὶ καταφωνῶσι τὰ ἄλση, καὶ ὁδοιπόρον ταῖς φωναῖς παραπέμπωσι; τίς ὁ κύκνῳ συνυφαίνων τὴν ᾠδήν, ὅταν ἐκπετάσῃ τὸ πτερὸν ταῖς αὔραις, καὶ ποιῇ μέλος τὸ σύριγμα; ἐῶ γὰρ λέγειν τὰς βιαίους φωνάς, καὶ ὅσα τέχναι σοφίζονται κατὰ τῆς ἀληθείας.
τῷ βούλεσθαι, καὶ ὁμοῦ κινουμένης, καὶ ταυτὸ (32) τῷ νοὶ πασχούσης. Μετὰ γὰρ τοῦ ἴσου τάχους, ἐκεῖ νός τε μίγνυται τοῖς νοουμένοις, καὶ αὕτη τοῖς ὁρω- μένοις. Πολλὰ περὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων, αἱ παρα δοχαί τινές εἰσι τῶν ἔξωθεν, λόγῳ (33) μὴ θεωρού μεναι. Πολλὰ περὶ τῆς ἐν ὕπνοις ἀναπαύσεως, καὶ τῆς δι᾿ ὀνειράτων αναπλάσεως, μνήμης τε καὶ ἀνα μνήσεως, λογισμοῦ τε καὶ θυμοῦ, καὶ ἐφέσεως, καὶ συντόμως εἰπεῖν, ὅσοις ὁ μικρὸς οὗτος κόσμος διοικεί ται, ὁ ἄνθρωπος. ΚΓ'. Βούλει σοι καὶ τὰς τῶν ἄλλων ζώων διαφο- Β ράς (54) πρός τε ἡμᾶς καὶ πρὸς ἄλληλα, φύσεις τε καὶ γενέσεις, καὶ ἀνατροφὰς, καὶ χώρας, καὶ ἤθη, καὶ οἷον πολιτείας καταριθμήσωμαι; Πῶς τὰ μὲν ἀγελαῖα, τὰ δὲ μοναδικά; τὰ μὲν ποηφάγα, τὰ δὲ σαρκοβόρα ; τὰ μὲν θυμοειδῆ, τὰ δὲ ἥμερα ; τὰ μὲν φιλάνθρωπα καὶ σύντροφα, τὰ δὲ ἀτίθασσα καὶ ἐλεύ θερα; καὶ τὰ μὲν οἷον ἐγγύτερα λόγου τε καὶ μαθή σεως, τὰ δὲ παντελῶς ἄλογα καὶ ἀμαθέστατα (35) ; τὰ μὲν πλειόνων αἰσθήσεων, τὰ δὲ ἐλαττόνων; τὰ μὲν ἀκίνητα, τὰ δὲ μεταβατικά; τὰ μὲν ταχύτατα, τὰ δὲ παχύτατα (36); τὰ μὲν ὑπερβάλλοντα μεγέθει καὶ κάλλει ἢ τῷ ἑτέρῳ τούτων, τὰ δὲ βραχύτατα ἢ δυσειδέστατα ἢ καὶ ἀμφότερα; τὰ μὲν ἄλκιμα, τὰ δὲ ἀσθενῆ ; τὰ μὲν ἀμυντικά, τὰ δὲ ὕποπτα καὶ ἐπί βουλα ; τὰ μὲν φυλακτὰ (57), τὰ δὲ ἀφύλακτα; τὰ μὲν φιλεργὰ καὶ οἰκονομικά, τὰ δὲ παντάπασιν ἀργὰ καὶ ἀπρονόητα ; Καὶ ἔτι πρὸ τούτων, πῶς τὰ μὲν ἑρπυ- στικὰ (58), τὰ δὲ ὄρθια; τὰ μὲν φιλόχωρα, τὰ δὲ ἀμφίδια; τὰ μὲν φιλόκαλα, τὰ δὲ ἀκαλλώπιστα ; συ- ζυγή τε καὶ ἀζυγῆ; σώφρονά τε καὶ ἀκόλαστα ; που λύγονά τε καὶ οὐ πολύγονα; μακρόβια τε καὶ όλι- γόδια; Κάμνοι ἂν ἡμῖν ὁ λόγος τοῖς κατὰ μέρος ἐπεξιών. ΚΔ'. Σκέψαι μοι καὶ νηκτὴν φύσιν τῶν ὑδάτων διολισθαίνουσαν, καὶ οἷον ἱπταμένην κατὰ τῆς ὑγρᾶς φύσεως, καὶ τοῦ μὲν ἰδίου σπῶσαν ἀέρος, τῷ ἡμε τέρῳ δὲ κινδυνεύουσαν, ὥσπερ καὶ ἡμεῖς ἐν τοῖς ὕδα συν· ἤθη τε καὶ πάθη, καὶ μίξεις, καὶ γονάς, καὶ μεγέθη, καὶ κάλλη, φιλοχωρίας τε καὶ πλάνας, συν ίδους τε καὶ ἀποχωρήσεις, καὶ ἰδιότητας μικροῦ τοῖς ἐπιγείοις παραπλησίας, ἔστι δὲ ὧν καὶ κοινώ- νίας, καὶ ἰδιότητας ἀντιθέτους, ἔν τε εἴδεσι καὶ ὀνό τόν. Εξωθεν λόγων. . τὰ δὲ ταχύτατα. κά. ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. A distinguantur, præcellunt et dignitate inferiores siut, uniantur et distrahantur, contineant et conti- neantur. Multa etiam de vocibus et auditu : nimirum quomodo illæ per vocalia instrumenta deferantur, hic vero eas excipiat, ac per intermedii aeris per- cussionem atque impressionem inter se jungantur. Multa item de oculis, qui modo quodam ineffabili cum iis rebus, quas cernimus, commercium habent, ac sola voluntate, simul etiam cum ea moventur, eodemque modo cum mente afficiuntur. Pari enim celeritate, et hæc intellectilibus, et illi visibilibus rebus junguntur. Multa præterea de reliquis sensibus, qui velut adınittendis externis rebus destinati sunt, nec ratione percipiuntur. Multa denique de ea, qua in som- sis fruimur, quiete atque insomniorum figmentis, de memoria et reminiscentia, de ratione, et ira, el cu- piditate, reliquisque, ut uno verbo complectar, quibus parvus hic mundus, id est, homo, gubernatur. XXIII. Visne aliorum quoque animantium discri- mina, quibus, tum a nobis, tum inter se differunt, naturas etiam et ortus, et educationes, et regiones, et mores, ac velut in republica vitæ officia enume- rem? Quonam modo alia societate delectantur, alia solivaga sunt? Alia berbis, alia carnibus nutriun- tur? Alia sæva et truculenta sunt, alia mansueta ? Alia cum bominibus versari atque ali solent, alia indomita et libera sunt? Alia ad rationem et disci- plinam propius accedunt, alia a ratione et disciplina prorsus abhorrent? Alia pluribus sensi- bus, alia paucioribus prædita sunt? Alia motu ca- rent, alia gradiendi facultatem habent? Alia celer- rima, alia tardissima sunt? Alia magnitudine, et pulchritudine, aut alterutro horum excellunt, alia autem perexigua sunt, aut deformissimna, aut etiam utroque vitio laborant? Alia strenua sunt, alia im- becilla? Alia injuriam aperto impetu propulsant, alia suspecta et insidiosa sunt? Alia cauta, alia incauta? Alia industriæ reique familiaris admini- strandi laude florent, alia prorsus inertia sunt et improvida ? Quodque prius dicendum erat, qui fit, ut alia humi serpant, alia corpore recto sint? Alia certa sede acquiescant, alia in utroque elemento degant? Alia elegantiæ studiosa sint, alia cultum omnem respuant? Alia conjugata sint, alia a con- jugio abhorreant? Alia pudica sint, alia libidini dedita ? Alia fecundissima, alia parum fecunda ? Alia diuturnæ vitæ, alia brevis? Deficiet me sermo, si sigillatim omnia persequi tentem. G D Vera lectio, inquit Coinb. qua admissa, sic vertit : « De reliquis sensibus, qui sunt quædam admissiones rationum, quæ extra in rebus sunt, cum minime oculis conspiciantur; » vel, «qui (sensus) veluti fenestræ quædam sunt, excipiendis His rationibus, quæ extrinsecus adveniunt, et quas ratione conspicimus, destinati. XXIV. Age piscium quoque naturam mihi consi dera, per aquas labentium, et per liquidum elemen- tumn, ut ita dicam, volantium, ac proprium quidem aerem tuto haurientium, in nostro autem pericli- tantium, quemadmodum nos quoque in aquis sole- mus : mores etiam eorum, et affectus, et coitus, et, generationes, et magnitudines, et pulchritudines, certas item mansiones et oberrationes, congressus ac secessiones et proprictates terrestribus animan- cimmutabilia. › legit Leuvenklains, et ita legendam putamus. In ed. legitur tantum, Cætera desunt. tamen legendum arbitramur, quamvis deficiat hac in re codicum auctoritas. Antithesis series id postu- lare videtur. (32) Ταυτό. Reg. bm, duo Colb. et Or. 1, ταυ- (35) Τῶν ἔξωθεν, λόγω, etc. Reg. Cypr., των (34) Διαφοράς. Reg. a, αναστροφάς. (33) Αμαθέστατα. In quibusdam, ἀμετάθετα, (56) Τὰ μὲν ταχύτατα, τὰ δὲ παχύτατα. Sic (37) Τὰ μὲν φυλακτά. Hæc desunt in ed. Sic (58) Ερπυστικά. Colb. 3 et Or. 1, έρπηστι
PG 36:59πόθεν ταῶς, ὁ ἀλαζὼν ὄρνις καὶ Μηδικός, οὕτω φιλόκαλος καὶ φιλότιμος, ὥστε (καὶ γὰρ αἰσθάνεται τοῦ οἰκείου κάλλους), ὅταν ἴδῃ τινὰ πλησιάζοντα, ἢ ταῖς θηλείαις, ὥς φασι, καλλωπίζηται, τὸν αὐχένα διάρας, καὶ τὸ πτερὸν κυκλοτερῶς περιστήσας τὸ χρυσαυγὲς καὶ κατάστερον, θεατρίζει τὸ κάλλος τοῖς ἐρασταῖς μετὰ σοβαροῦ τοῦ βαδίσματος; ἡ μὲν οὖν θεία γραφὴ καὶ γυναικῶν θαυμάζει σοφίαν τὴν ἐν ὑφάςμασι, Τίς ἔδωκε, λέγουσα, γυναιξὶν ὑφάσματος σοφίαν καὶ ποικιλτικὴν ἐπιστήμην; ζώου λογικοῦ τοῦτο, καὶ περιττοῦ τὴν σοφίαν, καὶ μέχρι τῶν οὐρανίων ὁδεύοντος. Σὺ δέ μοι θαύμασον καὶ ἀλόγων φυσικὴν σύνεσιν, καὶ τοὺς λόγους παράστησον. πῶς μὲν ὄρνισι καλιαὶ πέτραι τε καὶ δένδρα καὶ ὄροφοι, εἰς ἀσφάλειάν τε ὁμοῦ καὶ κάλλος ἐξησκημέναι, καὶ τοῖς τρεφομένοις ἐπιτηδείως; πόθεν δὲ μελίσσαις τε καὶ ἀράχναις τὸ φιλεργὸν καὶ φιλότεχνον, ἵνα ταῖς μὲν τὰ κηρία πλέκηται καὶ συνέχηται δι’ ἑξαγώνων συρίγγων καὶ ἀντιστρόφων, καὶ τὸ ἑδραῖον αὐταῖς διὰ τοῦ μέσου διατειχίσματος καὶ ἀλλαγῆς ἐπιπλεκομένων ταῖς εὐθείαις τῶν γωνιῶν πραγματεύηται, καὶ ταῦτα ἐν ζοφεροῖς οὕτω τοῖς σίμβλοις καὶ ἀοράτοις τοῖς πλάσμασιν·
Α μασιν. Σκέψαι μοι καὶ ὀρνέων (39) ἀγέλας καὶ ποι- κιλίας, ἔν τε σχήμασι καὶ χρώμασι, τῶν τε ἀλάλων, καὶ τῶν ᾠδικῶν· καὶ τῆς τῆς τούτων μελωδίας δ λόγος, καὶ παρὰ τίνος; τίς ὁ δοὺς τέττιγι τὴν ἐπὶ στήθους μαγάδα (40), καὶ τὰ ἐπὶ τῶν κλάδων ᾄσματά τε καὶ τερετίσματα, ὅταν ἡλίῳ κινῶνται τὰ με σημβρινὰ μουσουργοῦντες, καὶ καταφωνῶσι τὰ ἄλση, καὶ ὁδοιπόρον ταῖς φωναῖς παραπέμπωσι; Τίς ὁ κύ- χνω συνυφαίνων τὴν ᾠδὴν, ὅταν ἐκπετάσῃ τὸ πτερὸν ταῖς αὔραις, καὶ ποιῇ μέλος τὸ σύριγμα; Εῶ γὰρ λέγειν τὰς βιαίους φωνάς, καὶ ὅσα τέχναι σοφίζονται κατὰ τῆς ἀληθείας. Πόθεν ταὼς, ὁ ἀλαζὼν ὄρνις καὶ Μηδικὸς (41), οὕτω φιλόκαλος καὶ φιλότιμος, ὥστε (καὶ γὰρ αἰσθάνεται τοῦ οἰκείου κάλλους) ὅταν ἴδῃ τινὰ πλησιάζοντα, ἢ ταῖς θηλείαις (42), ώς φασι, Β καλλωπίζεται, τὸν αὐχένα διάρας, καὶ τὸ πτερὸν κυ- κλοτερῶς περιστήσας τὸ χρυσαυγὲς καὶ κατάστερον, θεατρίζει (43) τὸ κάλλος τοῖς (44) ἐρασταῖς, μετά σοβαροῦ τοῦ βαδίσματος; Η μὲν οὖν θεία Γραφὴ καὶ γυναικῶν θαυμάζει σοφίαν τὴν ἐν ὑφάσμασιν, Τις ἔδωκε, λέγουσα, γυναιξὶν ὑφάσματος σοφίαν καὶ ποικιλτικὴν ἐπιστήμην ; Ζώου λογικοῦ τοῦτο, καὶ περιττοῦ τὴν σοφίαν, καὶ μέχρι τῶν οὐρανίων (45) ὁδεύοντος. Τu θάρας καὶ τῆς λύρας ἡ τὰς νεύρας βαστάζουσα σα νίς· « δείκνυσθαι βούληται, θεατρίζειν. Οὐρανίων. οὐρανῶν, « ΚΕ'. Σὺ δέ μοι θαύμασον καὶ ἀλόγων φυσικήν σύν- εσιν (46), καὶ τοὺς λόγους, εἰ δύνασαι (47), παρά στησον. Πῶς μὲν ὄρνισι καλιαί, πέτραι τε καὶ δένδρα, καὶ ὄροφοι, εἰς ἀσφάλειάν τε ὁμοῦ καὶ κάλλος ἐξ- ησκημέναι, καὶ τοῖς τρεφομένοις ἐπιτηδείως; Πόθεν δὲ μελίσσαις τε καὶ ἀράχναις τὸ φιλεργὸν καὶ φιλό τεχνον, ἵνα ταῖς μὲν τὰ κηρία πλέκηται, καὶ συν- έχηται δι' ἐξαγώνων συρίγγων καὶ ἀντιστρόφων, καὶ τὸ ἑδραῖον αὐταῖς, διὰ τοῦ μέσου διατειχίσματος καὶ ἀλλαγῆς ἐπιπλεκομένων ταῖς εὐθείαις τῶν γωνιῶν, πραγματεύηται, καὶ ταῦτα ἐν ζοφεροῖς οὕτω τοῖς σίμβλοις καὶ ἀοράτοις τοῖς πλάσμασιν (48)· αἱ δὲ (49) διὰ λεπτῶν οὕτω καὶ ἀερίων σχεδὸν τῶν νημάτων πολυειδῶς διατεταμένων, πολυπλόκους τοὺς ἱστοὺς ἐξυφαίνουσι (54) (καὶ ταῦτα ἐξ ἀφανῶν τῶν ἀρχῶν), οίκησίν τε ὁμοῦ τιμίαν, καὶ θήραν τῶν ἀσθενῶν (51), εἰς τροφῆς (52) ἀπόλαυσιν; Ποῖος Ευκλείδης έμιμήσ σατο ταῦτα, γραμμαῖς ἐμφιλοσοφῶν ταῖς οὐκ ο- νησιν, ο σι, ρων. S. GREGORII THEOLOGI tibus pene consimiles, nonnullorum etiam socie- tales, et contrarias, tam in formis quam in nomi- nibus, proprietates. Ad hæc greges avium tecum reputa, quamque varia et multiplici figura sint, va- riisque coloribus : qui fiat, ut alia muta sint, alia ¿anora; quæque horum suavissimi cantus sit ra- tio, et a quo hanc facultatem acceperint ? Quis lyram cicadis in pectore dedit, et cantus illos atque gar- ritus, quos, cum meridiano solis æstu ad musicam incitantur, in arborum ramis fundunt, ac nemora sono implent, et viatorem vocibus prosequuntur? Quis cantum illum cum cygno contexit, quo tem- pore pennis in auram expausis ejusmodi sibilum edit, qui carminis instar sit? Mitto enim illas vi expressas voces, et quidquid artes adversus verita. tem ingeniose comminiscuntur. Qui fit ut arrogans ille et Medicus pavo elegantiain gloriamque adeo affectet, ut quoties aliquem propius accedentem viderit, aut etiam feminis, ut aiunt, sese ostentare voluerit (nec enim pulchritudinis sum Ignarus est), confestim elata cervice, atque alis, quæ aureum quemdam fulgorem referunt, ac side- rum splendorem imitantur, in orbem concinnatis, corporis sui pulchritudinem amasiis suis cum su- perbo quodam incessu, velut in theatro, spectandam proponat? Ac Scriptura quidem sacra mulie- rum in contexendis telis solertiam his verbis admiratur : Quis dedit mulieribus texturæ sapientiam, rerumque variandarum scientiam"? Est enim hoc animantis ratione præditi, eximiaque sapientia in- structi, atque ad cœlestia usque grassantis. XXV. vero mihi naturalem quoque animan-C tium rationis expertium solertiam suspice, ratio- nesque, si potes, declara. Quomodo volucres in pe- tris, et arboribus, ac tectis, non minus elegantes, quam tutos, et alendis pullis accommodatos nidos elaborant? Unde apibus et araneis tantus laboris atque industriæ amor, ut illæ quidem favos con- siruant, ac sexangularum fistularum, sibique invi- cein ex adverso respondentium, adjumento con- tineant, et per intermedium parietem, atque an- Sulos rectis lateribus alternatim innexus domici- lium suum fulciant, idque in tam caliginosis al- vearibus obscurisque figmentis: istæ autem rursus per usque adeo tenuia et subtilia stamina multipli- citer intensa sinuosas telas contexant (et quidem ex tam exiguis initiis, ut vix ulla oculorum acie pervideri D possint), quæ ipsis et pro eximio quodam domicilio sint, el venandis alimoniæ causa imbecillioribus ** Job xxxv111, 36. Proprie est tabulatum cithara vel testudinis chordas sustineus.› dorum regione sit allatus. aut simile quid. EviT. in quibusdam, ad co- los tendentis. › molumn. iextis calathis. • Alveariorum enim hæc est descriptio. rum, (39) 'Ορνέων. Οr. 1, ὀρνίθων. (40) Μαγάδα. Schol.: Μαγὰς κυρίως, ἡ τῆς κι (41) Μηδικός. Sic pavo appellatur, quod e Me- (42) Ἢ ταῖς θηλείαις. Hic videtur deesse, έπι- (43) θεατρίζει. Sic Coisl. 1, Or. 1, etc. In ed., 44) Τοῖς. Forte, ταῖς. EDIT. (46) Σύνεσιν. Tres Culb., Coisl. 1 et Comb., κι- (47) Εἰ δύνασαι. Deest in pluribus codd. (48) Πλάσμασι. Legendum videtur, πλέγμα (49) Α' δέ. Οr. 1, οἱ δέ. (50) Ἐξυφαίνουσι. Οr. 1, εξυφαίνωσι. (51) Ασθενῶν. Reg. bm, et Gr. 1, ἀσθενεστέ (52) Τροφής. In quibusdam, τρυφῆς, « delici
PG 36:60αἱ δὲ διὰ λεπτῶν οὕτω καὶ ἀερίων σχεδὸν τῶν νημάτων πολυειδῶς διατεταμένων πολυπλόκους τοὺς ἱστοὺς ἐξυφαίνωσι, καὶ ταῦτα ἐξ ἀφανῶν τῶν ἀρχῶν, οἴκησίν τε ὁμοῦ τιμίαν, καὶ θήραν τῶν ἀσθενεστέρων εἰς τροφῆς ἀπόλαυσιν; ποῖος Εὐκλείδης ἐμιμήσατο ταῦτα, γραμμαῖς ἐμφιλοσοφῶν ταῖς οὐκ οὔσαις, καὶ κάμνων ἐν ταῖς ἀποδείξεσι; τίνος Παλαμήδους τακτικὰ κινήματά τε καὶ σχήματα γεράνων, ὥς φασι, καὶ ταὐτὰ παιδεύματα κινουμένων ἐν τάξει, καὶ μετὰ ποικίλης τῆς πτήσεως; ποῖοι Φειδίαι καὶ Ζεύξιδες καὶ Πολύγνωτοι, Παρράσιοί τέ τινες καὶ Ἀγλαοφῶντες, κάλλη μεθ’ ὑπερβολῆς γράφειν καὶ πλάττειν εἰδότες; τίς Κνώσσιος Δαιδάλου χορὸς ἐναρμόνιος, νύμφῃ πονηθεὶς εἰς κάλλους περιουσίαν, ἢ λαβύρινθος Κρητικὸς δυσδιέξοδος καὶ δυσέλικτος, ποιητικῶς εἰπεῖν, καὶ πολλάκις ἀπαντῶν ἑαυτῷ τοῖς τῆς τέχνης σοφίσμασι; καὶ σιωπῶ μυρμήκων ταμιεῖά τε καὶ ταμίας, καὶ θησαυρισμὸν τροφῆς τῷ καιρῷ σύμμετρον, τἄλλα τε ὅσα περὶ ὁδῶν καὶ περὶ ἡγουμένων καὶ τῆς ἐν τοῖς ἔργοις εὐταξίας ἔγνωμεν ἱστορούμενα.
Α μασιν. Σκέψαι μοι καὶ ὀρνέων (39) ἀγέλας καὶ ποι- κιλίας, ἔν τε σχήμασι καὶ χρώμασι, τῶν τε ἀλάλων, καὶ τῶν ᾠδικῶν· καὶ τῆς τῆς τούτων μελωδίας δ λόγος, καὶ παρὰ τίνος; τίς ὁ δοὺς τέττιγι τὴν ἐπὶ στήθους μαγάδα (40), καὶ τὰ ἐπὶ τῶν κλάδων ᾄσματά τε καὶ τερετίσματα, ὅταν ἡλίῳ κινῶνται τὰ με σημβρινὰ μουσουργοῦντες, καὶ καταφωνῶσι τὰ ἄλση, καὶ ὁδοιπόρον ταῖς φωναῖς παραπέμπωσι; Τίς ὁ κύ- χνω συνυφαίνων τὴν ᾠδὴν, ὅταν ἐκπετάσῃ τὸ πτερὸν ταῖς αὔραις, καὶ ποιῇ μέλος τὸ σύριγμα; Εῶ γὰρ λέγειν τὰς βιαίους φωνάς, καὶ ὅσα τέχναι σοφίζονται κατὰ τῆς ἀληθείας. Πόθεν ταὼς, ὁ ἀλαζὼν ὄρνις καὶ Μηδικὸς (41), οὕτω φιλόκαλος καὶ φιλότιμος, ὥστε (καὶ γὰρ αἰσθάνεται τοῦ οἰκείου κάλλους) ὅταν ἴδῃ τινὰ πλησιάζοντα, ἢ ταῖς θηλείαις (42), ώς φασι, Β καλλωπίζεται, τὸν αὐχένα διάρας, καὶ τὸ πτερὸν κυ- κλοτερῶς περιστήσας τὸ χρυσαυγὲς καὶ κατάστερον, θεατρίζει (43) τὸ κάλλος τοῖς (44) ἐρασταῖς, μετά σοβαροῦ τοῦ βαδίσματος; Η μὲν οὖν θεία Γραφὴ καὶ γυναικῶν θαυμάζει σοφίαν τὴν ἐν ὑφάσμασιν, Τις ἔδωκε, λέγουσα, γυναιξὶν ὑφάσματος σοφίαν καὶ ποικιλτικὴν ἐπιστήμην ; Ζώου λογικοῦ τοῦτο, καὶ περιττοῦ τὴν σοφίαν, καὶ μέχρι τῶν οὐρανίων (45) ὁδεύοντος. Τu θάρας καὶ τῆς λύρας ἡ τὰς νεύρας βαστάζουσα σα νίς· « δείκνυσθαι βούληται, θεατρίζειν. Οὐρανίων. οὐρανῶν, « ΚΕ'. Σὺ δέ μοι θαύμασον καὶ ἀλόγων φυσικήν σύν- εσιν (46), καὶ τοὺς λόγους, εἰ δύνασαι (47), παρά στησον. Πῶς μὲν ὄρνισι καλιαί, πέτραι τε καὶ δένδρα, καὶ ὄροφοι, εἰς ἀσφάλειάν τε ὁμοῦ καὶ κάλλος ἐξ- ησκημέναι, καὶ τοῖς τρεφομένοις ἐπιτηδείως; Πόθεν δὲ μελίσσαις τε καὶ ἀράχναις τὸ φιλεργὸν καὶ φιλό τεχνον, ἵνα ταῖς μὲν τὰ κηρία πλέκηται, καὶ συν- έχηται δι' ἐξαγώνων συρίγγων καὶ ἀντιστρόφων, καὶ τὸ ἑδραῖον αὐταῖς, διὰ τοῦ μέσου διατειχίσματος καὶ ἀλλαγῆς ἐπιπλεκομένων ταῖς εὐθείαις τῶν γωνιῶν, πραγματεύηται, καὶ ταῦτα ἐν ζοφεροῖς οὕτω τοῖς σίμβλοις καὶ ἀοράτοις τοῖς πλάσμασιν (48)· αἱ δὲ (49) διὰ λεπτῶν οὕτω καὶ ἀερίων σχεδὸν τῶν νημάτων πολυειδῶς διατεταμένων, πολυπλόκους τοὺς ἱστοὺς ἐξυφαίνουσι (54) (καὶ ταῦτα ἐξ ἀφανῶν τῶν ἀρχῶν), οίκησίν τε ὁμοῦ τιμίαν, καὶ θήραν τῶν ἀσθενῶν (51), εἰς τροφῆς (52) ἀπόλαυσιν; Ποῖος Ευκλείδης έμιμήσ σατο ταῦτα, γραμμαῖς ἐμφιλοσοφῶν ταῖς οὐκ ο- νησιν, ο σι, ρων. S. GREGORII THEOLOGI tibus pene consimiles, nonnullorum etiam socie- tales, et contrarias, tam in formis quam in nomi- nibus, proprietates. Ad hæc greges avium tecum reputa, quamque varia et multiplici figura sint, va- riisque coloribus : qui fiat, ut alia muta sint, alia ¿anora; quæque horum suavissimi cantus sit ra- tio, et a quo hanc facultatem acceperint ? Quis lyram cicadis in pectore dedit, et cantus illos atque gar- ritus, quos, cum meridiano solis æstu ad musicam incitantur, in arborum ramis fundunt, ac nemora sono implent, et viatorem vocibus prosequuntur? Quis cantum illum cum cygno contexit, quo tem- pore pennis in auram expausis ejusmodi sibilum edit, qui carminis instar sit? Mitto enim illas vi expressas voces, et quidquid artes adversus verita. tem ingeniose comminiscuntur. Qui fit ut arrogans ille et Medicus pavo elegantiain gloriamque adeo affectet, ut quoties aliquem propius accedentem viderit, aut etiam feminis, ut aiunt, sese ostentare voluerit (nec enim pulchritudinis sum Ignarus est), confestim elata cervice, atque alis, quæ aureum quemdam fulgorem referunt, ac side- rum splendorem imitantur, in orbem concinnatis, corporis sui pulchritudinem amasiis suis cum su- perbo quodam incessu, velut in theatro, spectandam proponat? Ac Scriptura quidem sacra mulie- rum in contexendis telis solertiam his verbis admiratur : Quis dedit mulieribus texturæ sapientiam, rerumque variandarum scientiam"? Est enim hoc animantis ratione præditi, eximiaque sapientia in- structi, atque ad cœlestia usque grassantis. XXV. vero mihi naturalem quoque animan-C tium rationis expertium solertiam suspice, ratio- nesque, si potes, declara. Quomodo volucres in pe- tris, et arboribus, ac tectis, non minus elegantes, quam tutos, et alendis pullis accommodatos nidos elaborant? Unde apibus et araneis tantus laboris atque industriæ amor, ut illæ quidem favos con- siruant, ac sexangularum fistularum, sibique invi- cein ex adverso respondentium, adjumento con- tineant, et per intermedium parietem, atque an- Sulos rectis lateribus alternatim innexus domici- lium suum fulciant, idque in tam caliginosis al- vearibus obscurisque figmentis: istæ autem rursus per usque adeo tenuia et subtilia stamina multipli- citer intensa sinuosas telas contexant (et quidem ex tam exiguis initiis, ut vix ulla oculorum acie pervideri D possint), quæ ipsis et pro eximio quodam domicilio sint, el venandis alimoniæ causa imbecillioribus ** Job xxxv111, 36. Proprie est tabulatum cithara vel testudinis chordas sustineus.› dorum regione sit allatus. aut simile quid. EviT. in quibusdam, ad co- los tendentis. › molumn. iextis calathis. • Alveariorum enim hæc est descriptio. rum, (39) 'Ορνέων. Οr. 1, ὀρνίθων. (40) Μαγάδα. Schol.: Μαγὰς κυρίως, ἡ τῆς κι (41) Μηδικός. Sic pavo appellatur, quod e Me- (42) Ἢ ταῖς θηλείαις. Hic videtur deesse, έπι- (43) θεατρίζει. Sic Coisl. 1, Or. 1, etc. In ed., 44) Τοῖς. Forte, ταῖς. EDIT. (46) Σύνεσιν. Tres Culb., Coisl. 1 et Comb., κι- (47) Εἰ δύνασαι. Deest in pluribus codd. (48) Πλάσμασι. Legendum videtur, πλέγμα (49) Α' δέ. Οr. 1, οἱ δέ. (50) Ἐξυφαίνουσι. Οr. 1, εξυφαίνωσι. (51) Ασθενῶν. Reg. bm, et Gr. 1, ἀσθενεστέ (52) Τροφής. In quibusdam, τρυφῆς, « delici
PG 36:62Εἰ τούτων ἐφικτὸς ὁ λόγος σοι, καὶ τὴν περὶ ταῦτα σύνεσιν ἔγνως, σκέψαι καὶ φυτῶν διαφοράς, μέχρι καὶ τῆς ἐν φύλλοις φιλοτεχνίας πρὸς τὸ ἥδιστόν τε ἅμα ταῖς ὄψεσι καὶ τοῖς καρποῖς χρησιμώτατον. σκέψαι μοι καὶ καρπῶν ποικιλίαν καὶ ἀφθονίαν, καὶ μάλιστα τῶν ἀναγκαιοτάτων τὸ κάλλιστον. καὶ σκέψαι μοι καὶ δυνάμεις ῥιζῶν καὶ χυμῶν καὶ ἀνθέων καὶ ὀδμῶν, οὐχ ἡδίστων μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς ὑγίειαν ἐπιτηδείων, καὶ χρωμάτων χάριτας καὶ ποιότητας. ἔτι δὲ λίθων πολυτελείας καὶ διαυγείας· ἐπειδή σοι πάντα προὔθηκεν, ὥσπερ ἐν πανδαισίᾳ κοινῇ, ὅσα τε ἀναγκαῖα, καὶ ὅσα πρὸς ἀπόλαυσιν, ἡ φύσις· ἵν’, εἰ μή τι ἄλλο, ἐξ ὧν εὐεργετῇ, γνωρίσῃς θεόν, καὶ τῷ δεῖσθαι γένῃ σεαυτοῦ συνετώτερος.
σαις (55), καὶ κάμνων ἐν ταῖς ἀποδείξεσιν; Τίνος Παλαμήδους (54) τακτικὰ κινήματά τε καὶ σχήματα γεράνων, ὡς φασι, καὶ ταῦτα παιδεύματα κινουμέ νων ἐν τάξει, καὶ μετὰ ποικίλης τῆς πτήσεως ; Ποῖοι Φειδίαι, καὶ Ζεύξιδες (55), καὶ Πολύγνωτοι, Παρράσιοί τέ τινες καὶ ᾿Αγλαόφωντες, κάλλη μεθ' ὑπερβολῆς γράφειν καὶ πλάττειν εἰδότες ; Τίς Κνώσε στος (56) Δαιδάλου χορὸς ἐναρμόνιος, νύμφῃ πονηθείς εἰς κάλλους περιουσίαν ; ἢ λαβύρινθος Κρητικός δυσδιέξοδος καὶ δυσέλικτος, ποιητικῶς εἰπεῖν, καὶ πολλάκις (57) ἁπάντων ἑαυτῷ τοῖς τῆς τέχνης του φίσμασιν; Καὶ σιωπῶ μυρμήκων ταμεῖά (58) τε καὶ ταμίας, καὶ θησαυρισμόν τροφῆς τῷ καιρῷ σύμ μέτρον, τάλλα τε ὅσα περὶ ὁδῶν καὶ περὶ (59) ἡγον μένων, καὶ τῆς ἐν τοῖς ἔργοις ευταξίας ἔγνωμεν Ιστορούμενα. ΚϚ'. Εἰ τούτων ἐφικτὸς ὁ λόγος σοι, καὶ τὴν περὶ ταῦτα σύνεσιν ἔγνως, σκέψαι καὶ φυτῶν διαφοράς, μέχρι καὶ τῆς ἐν φύλλοις φιλοτεχνίας, πρὸς τὸ ἥδι- στόν τε ἅμα ταῖς ὄψεσι, καὶ τοῖς καρποῖς χρησιμώ τατον. Σκέψαι μοι καὶ καρπῶν ποικιλίαν καὶ ἀφθο- νίαν, καὶ μάλιστα τῶν ἀναγκαιοτάτων τὸ κάλλιστον. Και σκέψαι μοι καὶ δυνάμεις ῥιζῶν, καὶ χυμῶν, καὶ ἀνθέων, καὶ ὁδμῶν, οὐχ ἡδίστων μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς ὑγίειαν ἐπιτηδείων, καὶ χρωμάτων χάριτας καὶ ποιότητας, ἔτι δὲ λίθων πολυτελείας καὶ διαυ- γείας· ἐπειδή σοι πάντα προὔθηκεν, ὥσπερ ἐν παν δαισίᾳ κοινῇ, ὅσα τε ἀναγκαῖα καὶ ὅσα πρὸς ἀπό λαυσιν, ἡ φύσις· ἴν', εἰ μή τι ἄλλο, ἐξ ὧν εὐεργετῇ, γνωρίσῃς Θεόν, καὶ τῷ δεῖσθαι, γένῃ σεαυτοῦ συν ετώτερος. Εντεῦθεν ἔπελθέ μοι γῆς πλάτη καὶ μήκη, τῆς κοινῆς πάντων μητρὸς, καὶ κόλπους θαλαττίους, ἀλλήλοις τε καὶ τῇ γῇ συνδεδεμένους (60), καὶ ἀλσῶν κάλλη, καὶ ποταμούς, καὶ πηγὰς δαψιλεῖς τε καὶ ἀεννάους, οὐ μόνον ψυχρῶν καὶ ποτίμων ὑδάτων, καὶ τῶν ὑπὲρ γῆς (61), ἀλλὰ καὶ ὅσαι ὑπὸ γῆν ῥέου- σαι, καὶ σήραγγας (62) τινας υποτρέχουσαι, εἶτ᾽ ἐξο ωθούμεναι βιαίῳ τῷ πνεύματι καὶ ἀντιτυπούμεναι, ο μένους. ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. A animantibus inserviant? Ecquis Euclides hoc artin- cium unquam imitando expressit, de lineis per- tractans nusquam exstantibus, atque in demonstra- tionibus anxio labore desudans? Ecquis Palamedes, qui etiam aciei instruendæ artem, ac motus et figu- ras, nullis aliis præceptoribus quam gruibus, usus didicisse fertur, cum videlicet eas ordine ac mul- tiplici volatus genere moveri perspexisset? Quinam Phidia, et Zeuxides, et Polygnoti, Parrhasii etiam et Aglaophontes, qui incredibili quadam elegan- tium formarum pingendarum et sculpendarum pe- rilla claruerunt ? Quis Gnossius Daedali cho- rus ad musicos numeros sese movens, in puellæ gratiam ad omnem artis pulchritudinem confectus et expolitus ? Quis Cretensis labyrinthus, ut poeta- B rum more loquar, difficiles exitus et ambages ha- bens, identidemque in sese per artis industriam incurrens? Taceo formicarum penuaria eorumque custodes, et alimenti aggestionem, tempori respondentem, ac cætera ea quæ, et de earum viis ac du- eibus, et eo ordine, quem in operibus servant, historiarum monumentis consignata sunt. exstantibus : vel quod, , inquit Elias, in animi consideratione non hæreant, postquam, earum qua- si simulacra evanuerint; vel quod, addit Billius, c oculis cerui nequeant. . Quidni potius, addemus, quod non exstent in rerum natura; quippe quæ a mathematicis sola longitudinis dimensione conside- rantur, nulla habita ratione latitudinis et profundi- tatis. gruum compositos motus observando, figuras, se- cundum quas instruuntur acies, invenisse. Quid de gruibus scripsit Plinius, lege lib. x, c. 24. niensis, nobilis statuarius, qui in ebore scalpendo ci- tra æmulum claruit. Zeuxis Heracleotes pictor sua ætate maximus. «Polygnotus, patria Thasius, et pictor, nonagesima Olympiade floruit. Parrba- sius, » pictor insignis, qui primus symetriam pictu ræ dedit. Aglaophon pictor nobilissimus, cujus meminit Plinius l. xxxv, c. 9. C D XXVI. Quod si horum omnium rationes asse- queris, ac prudentiam eam, qua gubernantur, com gnitam et exploratam babes, confer jam animum ad varia stirpium genera, artificiunque etiam illud expende, quod foliis ipsis inest, simulque et maxi- mam oculis voluptatem, et fructibus utilitatem affert. Considera, quæso, et fructuum varietatem et uberrimain copiam, ac præsertim eorum, quæ ad vitam degendam maxime necessaria sunt, sun- mam pulchritudinem. Cogita etiam stirpium et succorum, et florum atque odorum, non modo suavissimorum, verum etiam ad corporis sanitatem aptissimorum, vires et facultates, colorum etiamn elegantiam et qualitates, atque insuper gemmarum eximia pretia et splendores; quandoquidem omnia, tam quæ ad necessarios vitæ usus, quam quæ ad delicias spectant, velut in communi convivio na- tura proposuit; ut, si nihil aliud, ex ipsis saltem beneficiis Deum cognoscas, atque ob penuriam qua laboras, teipso prudentior eficiaris. Hinc mihi ſacito, ut terræ communis omnium parentis latitu- dinem longitudinemque percurras, et maris sinus, rissima, Minois regia, olim Ceratus appellata a vicino ejusdem nominis fluvio. Ea fuit apud veteres de Dædalo opinio, quod statuis immobilibus oculos induxerit, atque effecerit, abditis quibusdam ner- vis, ut huc atque illuc moverentur, adeo scite, ut spectantibus vivere viderentur. Vide Diodorum Si- culum lib. v, etc. Idem Dædalus labyrinthum in Creta construxit, multiplici intricata viarum perple- xitate irremeabilem. Vide Virgil. Æn. v, et Ovid. Metam. viit. de multoties reciprocatus? > ram, et quæ sublus terram. » Forte significat Gre gorius aquas calidas, et eas quæ ex metallis medi- caminum vim hauriunt. (53) Γραμμαῖς... οὐκ οὖσαις. • Lineis nusquam (54) Παλαμήδους. Primus Palamedes fertur, (55) Φειδίαι, καὶ Ζεύξιδες, etc. « Phidias » Athe- (56) Κνώσσιος, etc. i Gnossus urbs Creta cla- (57) Καὶ πολλάκις, etc. « Atque artifciosa frau- (58) Ταμεία. Combef., ταμιεία. (59) Περί. Deest in tribus Colb., et Or. 1. (60) Συνδεδεμένους. Sic leg. a. In ed., συνδεο (61) Καὶ τῶν ὑπὲρ γῆς, etc. « Quæque super ter- (62) Σήραγγας. In quibusdam, σύριγγας.
PG 36:63ἐντεῦθεν ἔπελθέ μοι γῆς πλάτη καὶ μήκη, τῆς κοινῆς πάντων μητρός, καὶ κόλπους θαλαττίους ἀλλήλοις τε καὶ τῇ γῇ συνδεομένους, καὶ ἀλσῶν κάλλη, καὶ ποταμούς, καὶ πηγὰς δαψιλεῖς τε καὶ ἀενάους, οὐ μόνον ψυχρῶν καὶ ποτίμων ὑδάτων, καὶ τῶν ὑπὲρ γῆς, ἀλλὰ καὶ ὅσαι ὑπὸ γῆν ῥέουσαι, καὶ σήραγγάς τινας ὑποτρέχουσαι, εἶτ’ ἐξωθούμεναι βιαίῳ τῷ πνεύματι καὶ ἀντιτυπούμεναι, εἶτ’ ἐκπυρούμεναι τῷ σφοδρῷ τῆς πάλης καὶ τῆς ἀντιθέσεως, ὅπη παρείκοι κατὰ μικρὸν ἀναρρήγνυνται, καὶ τὴν τῶν θερμῶν λουτρῶν χρείαν ἐντεῦθεν ἡμῖν χαρίζονται πολλαχοῦ τῆς γῆς, καὶ μετὰ τῆς ἐναντίας δυνάμεως ἰατρείαν ἄμισθον καὶ αὐτόματον. εἰπὲ πῶς καὶ πόθεν ταῦτα. τί τὸ μέγα τοῦτο καὶ ἄτεχνον ὕφασμα. οὐχ ἧττον ἐπαινετὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως, ἢ καθ’ ἕκαστον θεωρούμενα; πῶς γῆ μὲν ἕστηκε παγία καὶ ἀκλινής; ἐπὶ τίνος ὀχουμένη, καὶ τίνος ὄντος τοῦ ὑπερείδοντος; καὶ τίνος ἐκεῖνο πάλιν; οὐδὲ γὰρ ὁ λόγος ἔχει, ἐφ’ ὃ ἐρεισθῇ, πλὴν τοῦ θείου θελήματος.
Α εἶτ᾽ ἐκπυρούμεναι τῷ σφοδρῷ τῆς πάλης καὶ τῆς ἀντιθέσεως, ὅπη παρείχοι κατὰ μικρὸν ἀναῤῥήγνυν ται, καὶ τὴν τῶν θερμῶν λουτρῶν χρείαν ἐντεῦθεν ἡμῖν χαρίζονται, πολλαχοῦ τῆς γῆς, καὶ μετὰ τῆς ἐναντίας (63) δυνάμεως, ιατρείαν ἄμισθον καὶ αὐτό ματον. Εἰπὶ πῶς καὶ πόθεν ταῦτα ; Τί τὸ μέγα τοῦτο καὶ ἄτεχνον (64) ύφασμα ; Οὐχ ἧττον ἐπαινετὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως (65), ή καθ᾿ ἕκαστον θεωρού μενα. Πῶς γῆ μὲν ἔστηκε παγία καὶ ἀκλινής ; ἐπὶ τίνος ὀχουμένη; καὶ τίνος ὄντος τοῦ ὑπερείδοντος ; καὶ τίνος ἐκεῖνο πάλιν ; Οὐδὲ γὰρ ὁ λόγος ἔχει, ἐφ' δ έρεισθῇ, πλὴν τοῦ θείου θελήματος. Καὶ πῶς ἡ μὲν εἰς ὁρῶν κορυφὰς ἀνηγμένη, ἡ δὲ εἰς πεδία καθεζο- μένη, καὶ τοῦτο πολυειδῶς, καὶ ποικίλως, καὶ ταῖς κατ' ὀλίγον ἐναλλαγαῖς μεθισταμένη, πρός τε τὴν χρείαν ἐστὶν ἀφθονωτέρα, καὶ τῷ ποικίλῳ χαριεστέ ρα ; καὶ ἡ μὲν εἰς οἰκήσεις νενεμημένη, ἡ δὲ ἀοίκη - τος, ὅτην αἱ ὑπερβολαὶ τῶν ὁρῶν ἀποτέμνονται, καὶ ἄλλη πρὸς ἄλλο το πέρας σχιζομένη καὶ ἀποβαίνουσα, τῆς τοῦ Θεοῦ μεγαλουργίας εναργέστατόν έστι γνώ- ρισμα; ΚΖ'. θαλάττης δὲ, εἰ μὲν μὴ τὸ μέγεθος εἶχον θαυμάζειν, ἐθαύμασα ἂν τὸ ἡμερον, καὶ πῶς ἵσταται λελυμένη τῶν ἰδίων ὅρων ἐντός· εἰ δὲ μὴ τὸ ἡμερον, πάντως τὸ μέγεθος. Ἐπεὶ δὲ ἀμφότερα, τὴν ἐν ἀμ- φοτέροις δύναμιν ἐπαινέσομαι. Τί τὸ συναγαγόν ; Τί τὸ δῆσαν; Πῶς ἐπαίρεται τε καὶ ἵσταται, ὥσπερ αἰδουμένη τὴν γείτονα γῆν; Πῶς καὶ δέχεται ποτα- μοὺς πάντας (66), καὶ ἡ αὐτὴ διαμένει διὰ πλήθους περιουσίαν, ἢ οὐκ οἶδ' ὅ τι (67) χρή λέγειν; Πῶς ψάμμος ὅριον αὐτῇ, τηλικούτῳ στοιχείῳ; Εχουσί τι λέγειν οἱ φυσικοί, καὶ σοφοὶ τὰ μάταια, καὶ κυάθω μετροῦντες (68) ὄντως τὴν θάλασσαν, τὰ τηλικαῦτα ταῖς ἑαυτῶν ἐπινοίαις; ἢ συντόμως ἐγὼ παρὰ τῆς Γραφῆς τοῦτο φιλοσοφήσω, καὶ τῶν μακρῶν λόγων πιθανώτερόν τε καὶ ἀληθέστερον; Πρόσταγμα ἐγύ. ρωσεν ἐπὶ πρόσωπον ὕδατος. Τοῦτο τῆς ὑγρᾶς ασμα, ὑφασμὸν τὴν σύμπηξιν τῶν στοιχέων και λεῖ καὶ πρὸς ἄλληλα νεῦσιν· . φύσεως ὁ δεσμός. Πῶς δὲ τὸν χερσαίον ναυτίλον (69) ἄγει ξύλῳ μικρῷ καὶ πνεύματι; (τοῦτο οὐ θαυμάζεις ὁρῶν; οὐδ᾽ ἐξίσταταί σου ἡ διάνοια;) ἵνα γῆ καὶ θά λασσα δεθῶσι ταῖς χρείαις καὶ ταῖς ἐπιμιξίαις, καὶ εἰς ἐν ἔλθῃ (70) τῷ ἀνθρώπῳ τὰ τοσοῦτον ἀλλήλων δι τας. tum mutuo nexu, tum etiam cum terra velut vin- culis quibusdam constrictos, et nemorum pulchritu- dines, et fluvios, et fontes uberes ac perennes, non modo gelidarum et potabilium aquarum, quæ- que in terra sunt, sed carum etiam, quæ infra ter- ram fluentes, et specus quosdam subeuntes, ac deinde violento aliquo flatu impulsæ atque reper- cuss, postea per confictus l 'jusce atque oblu- clationis vehementiam inflammatæ, quaqua fors tulerit, paulatim erumpunt, hincque calidorum balneorum usum nobis plerisque terræ locis, et cum contraria facultate, suppeditant, gratuitam scilicet medicinam ac sponte promanantem. Dic, obsecro, quomodo et unde hæc? Quænam magna hæc atque artis expers textura? Nec enim ob niu- tuam eam affectionem, quain inter se habent, minus laudis merentur, quam si seorsim unum- quodque consideretur. Quo pacto terra firma et immota constitit? Quidnam pro vehiculo habet ? Cujus rei adminiculo fulcitur? Quidque rursus ful- turam illam sustinet? Neque enim rationi quid- quam, cui innitatur, occurrit, si divinam voluntatem exceperis. Quo pacto ea, partim in montium vertices assurgens, partim in campos subsidens, idque varie et multipliciter, ac denique paulatim alternando commutata, tum ad hominum usus uberior, tum varietate ipsa jucundior? Qui fit, ut partim in domicllia divisa sit, partim inculta et inhabitabilis relinquatur, quantum nimirum excel- sissimi quique montes ab ea abscindunt, atque alia ad alium quemdam orbis finem dissecta por- rectaque divini opificii magnificentiam luculentissimo argumento declarat? B XXVII. Jam vero mare, si non magnitudine sua C mirabile mili occurreret, lenitatem utique et pla- ciditatem admirarer, simulque quo pacto fiat, ut quamvis liberum ac solutum, finibus tamen suis consistat : quod si non lenitatem, magnitudinem certe suspicerem. Quoniam autem utraque laude excellit, utramque vim et facultatem prædicabo. Quis tantam aquarum molem conjunxit: Quis quasi vinculis quibusdam astrinxit? Qui lit, ut attollatur, et tamen loco suo se contineat, perinde ac vicinamn terram reverita? Qui fit, ut cum fluvios omnes excipiat, ob exuberantes tamen opes et copias, aut quo verbo id appellaudum sit, nescio, nullam am- plitudinis accessionem faciat, sed eadem semper suique similis maneat ? Qui fit, ut tantuin elemen- Lum arenam pro termino habeat ? Possuntne hoc D expedire physici, atque inanis eruditionis laude celebres, ac vere cyatho mare, hoc est, res tantas ingenio suo metientes? An faciam ipse, ut paucissi- mis verbis hoc ex Scriptura sacra explicem, idque probabilius ac verius, quam ipsi cum prolixis suis ** Jerem. v, 22. Plerunque enim scaturiunt e propinquo aquæ cali- dæ cum frigidis. pers,quod nullis sit fabricatum manibus, sed di- vinitus contextum. Scholium vero sic exponit : “Yo̟. vel, Τεxturami appellat elementorum compagem, et mutuam in se propen- sioner. D minus laudis merentur collata inter se. › hil habeo quod dicam, aut summam ob vastitatem maris, hoc fieri statuo. › lum. : Sic hominem eleganter appellat Gregorius. Nautilus » piscis est sic dictus, quod navis spe- ciem praeferat. 8. GREGORII THEOLOGI (63) Μετὰ τῆς ἐναντίας. . Cum aquis frigidis. » (64) "Ατεχνον. lloc universum dicitur c artis ex- (65) Τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως. Leur. « Non (66) Πάντας. Κegg. a, lum, et Or. 1, ἅπαν (67) “Η οὐκ οἶδ' ὅτι, etc. Leur. « Equidem aut nim (68) Μετρούντες. Combef., συμμετροῦντες. (69) Χερσαίον ναυτίλον. « Terrestreu nauti- (70) "Ελθῃ. Combef., συνέλθῃ.
PG 36:64καὶ πῶς ἡ μὲν εἰς ὀρῶν κορυφὰς ἀνηγμένη, ἡ δὲ εἰς πεδία καθεζομένη, καὶ τοῦτο πολυειδῶς καὶ ποικίλως, καὶ ταῖς κατ’ ὀλίγον ἐναλλαγαῖς μεθισταμένη, πρός τε τὴν χρείαν ἐστὶν ἀφθονωτέρα, καὶ τῷ ποικίλῳ χαριεστέρα; καὶ ἡ μὲν εἰς οἰκήσεις νενεμημένη, ἡ δὲ ἀοίκητος, ὅσην αἱ ὑπερβολαὶ τῶν ὀρῶν ἀποτέμνονται, καὶ ἄλλη πρὸς ἄλλο τι πέρας σχιζομένη καὶ ἀποβαίνουσα, τῆς τοῦ θεοῦ μεγαλουργίας ἐναργέστατόν ἐστι γνώρισμα; Θαλάττης δέ, εἰ μὲν μὴ τὸ μέγεθος εἶχον θαυμάζειν, ἐθαύμασα ἂν τὸ ἥμερον, καὶ πῶς ἵσταται λελυμένη τῶν ἰδίων ὅρων ἐντός· εἰ δὲ μὴ τὸ ἥμερον, πάντως τὸ μέγεθος. ἐπεὶ δὲ ἀμφότερα, τὴν ἐν ἀμφοτέροις δύναμιν ἐπαινέσομαι. τί τὸ συναγαγόν; τί τὸ δῆσαν; πῶς ἐπαίρεταί τε καὶ ἵσταται, ὥσπερ αἰδουμένη τὴν γείτονα γῆν; πῶς καὶ δέχεται ποταμοὺς πάντας, καὶ ἡ αὐτὴ διαμένει διὰ πλήθους περιουσίαν, ἢ οὐκ οἶδ’ ὅτι χρὴ λέγειν; πῶς ψάμμος ὅριον αὐτῇ, τηλικούτῳ στοιχείῳ; ἔχουσί τι λέγειν οἱ φυσικοὶ καὶ σοφοὶ τὰ μάταια, καὶ κυάθῳ μετροῦντες ὄντως τὴν θάλασσαν, τὰ τηλικαῦτα ταῖς ἑαυτῶν ἐπινοίαις;
Α εἶτ᾽ ἐκπυρούμεναι τῷ σφοδρῷ τῆς πάλης καὶ τῆς ἀντιθέσεως, ὅπη παρείχοι κατὰ μικρὸν ἀναῤῥήγνυν ται, καὶ τὴν τῶν θερμῶν λουτρῶν χρείαν ἐντεῦθεν ἡμῖν χαρίζονται, πολλαχοῦ τῆς γῆς, καὶ μετὰ τῆς ἐναντίας (63) δυνάμεως, ιατρείαν ἄμισθον καὶ αὐτό ματον. Εἰπὶ πῶς καὶ πόθεν ταῦτα ; Τί τὸ μέγα τοῦτο καὶ ἄτεχνον (64) ύφασμα ; Οὐχ ἧττον ἐπαινετὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως (65), ή καθ᾿ ἕκαστον θεωρού μενα. Πῶς γῆ μὲν ἔστηκε παγία καὶ ἀκλινής ; ἐπὶ τίνος ὀχουμένη; καὶ τίνος ὄντος τοῦ ὑπερείδοντος ; καὶ τίνος ἐκεῖνο πάλιν ; Οὐδὲ γὰρ ὁ λόγος ἔχει, ἐφ' δ έρεισθῇ, πλὴν τοῦ θείου θελήματος. Καὶ πῶς ἡ μὲν εἰς ὁρῶν κορυφὰς ἀνηγμένη, ἡ δὲ εἰς πεδία καθεζο- μένη, καὶ τοῦτο πολυειδῶς, καὶ ποικίλως, καὶ ταῖς κατ' ὀλίγον ἐναλλαγαῖς μεθισταμένη, πρός τε τὴν χρείαν ἐστὶν ἀφθονωτέρα, καὶ τῷ ποικίλῳ χαριεστέ ρα ; καὶ ἡ μὲν εἰς οἰκήσεις νενεμημένη, ἡ δὲ ἀοίκη - τος, ὅτην αἱ ὑπερβολαὶ τῶν ὁρῶν ἀποτέμνονται, καὶ ἄλλη πρὸς ἄλλο το πέρας σχιζομένη καὶ ἀποβαίνουσα, τῆς τοῦ Θεοῦ μεγαλουργίας εναργέστατόν έστι γνώ- ρισμα; ΚΖ'. θαλάττης δὲ, εἰ μὲν μὴ τὸ μέγεθος εἶχον θαυμάζειν, ἐθαύμασα ἂν τὸ ἡμερον, καὶ πῶς ἵσταται λελυμένη τῶν ἰδίων ὅρων ἐντός· εἰ δὲ μὴ τὸ ἡμερον, πάντως τὸ μέγεθος. Ἐπεὶ δὲ ἀμφότερα, τὴν ἐν ἀμ- φοτέροις δύναμιν ἐπαινέσομαι. Τί τὸ συναγαγόν ; Τί τὸ δῆσαν; Πῶς ἐπαίρεται τε καὶ ἵσταται, ὥσπερ αἰδουμένη τὴν γείτονα γῆν; Πῶς καὶ δέχεται ποτα- μοὺς πάντας (66), καὶ ἡ αὐτὴ διαμένει διὰ πλήθους περιουσίαν, ἢ οὐκ οἶδ' ὅ τι (67) χρή λέγειν; Πῶς ψάμμος ὅριον αὐτῇ, τηλικούτῳ στοιχείῳ; Εχουσί τι λέγειν οἱ φυσικοί, καὶ σοφοὶ τὰ μάταια, καὶ κυάθω μετροῦντες (68) ὄντως τὴν θάλασσαν, τὰ τηλικαῦτα ταῖς ἑαυτῶν ἐπινοίαις; ἢ συντόμως ἐγὼ παρὰ τῆς Γραφῆς τοῦτο φιλοσοφήσω, καὶ τῶν μακρῶν λόγων πιθανώτερόν τε καὶ ἀληθέστερον; Πρόσταγμα ἐγύ. ρωσεν ἐπὶ πρόσωπον ὕδατος. Τοῦτο τῆς ὑγρᾶς ασμα, ὑφασμὸν τὴν σύμπηξιν τῶν στοιχέων και λεῖ καὶ πρὸς ἄλληλα νεῦσιν· . φύσεως ὁ δεσμός. Πῶς δὲ τὸν χερσαίον ναυτίλον (69) ἄγει ξύλῳ μικρῷ καὶ πνεύματι; (τοῦτο οὐ θαυμάζεις ὁρῶν; οὐδ᾽ ἐξίσταταί σου ἡ διάνοια;) ἵνα γῆ καὶ θά λασσα δεθῶσι ταῖς χρείαις καὶ ταῖς ἐπιμιξίαις, καὶ εἰς ἐν ἔλθῃ (70) τῷ ἀνθρώπῳ τὰ τοσοῦτον ἀλλήλων δι τας. tum mutuo nexu, tum etiam cum terra velut vin- culis quibusdam constrictos, et nemorum pulchritu- dines, et fluvios, et fontes uberes ac perennes, non modo gelidarum et potabilium aquarum, quæ- que in terra sunt, sed carum etiam, quæ infra ter- ram fluentes, et specus quosdam subeuntes, ac deinde violento aliquo flatu impulsæ atque reper- cuss, postea per confictus l 'jusce atque oblu- clationis vehementiam inflammatæ, quaqua fors tulerit, paulatim erumpunt, hincque calidorum balneorum usum nobis plerisque terræ locis, et cum contraria facultate, suppeditant, gratuitam scilicet medicinam ac sponte promanantem. Dic, obsecro, quomodo et unde hæc? Quænam magna hæc atque artis expers textura? Nec enim ob niu- tuam eam affectionem, quain inter se habent, minus laudis merentur, quam si seorsim unum- quodque consideretur. Quo pacto terra firma et immota constitit? Quidnam pro vehiculo habet ? Cujus rei adminiculo fulcitur? Quidque rursus ful- turam illam sustinet? Neque enim rationi quid- quam, cui innitatur, occurrit, si divinam voluntatem exceperis. Quo pacto ea, partim in montium vertices assurgens, partim in campos subsidens, idque varie et multipliciter, ac denique paulatim alternando commutata, tum ad hominum usus uberior, tum varietate ipsa jucundior? Qui fit, ut partim in domicllia divisa sit, partim inculta et inhabitabilis relinquatur, quantum nimirum excel- sissimi quique montes ab ea abscindunt, atque alia ad alium quemdam orbis finem dissecta por- rectaque divini opificii magnificentiam luculentissimo argumento declarat? B XXVII. Jam vero mare, si non magnitudine sua C mirabile mili occurreret, lenitatem utique et pla- ciditatem admirarer, simulque quo pacto fiat, ut quamvis liberum ac solutum, finibus tamen suis consistat : quod si non lenitatem, magnitudinem certe suspicerem. Quoniam autem utraque laude excellit, utramque vim et facultatem prædicabo. Quis tantam aquarum molem conjunxit: Quis quasi vinculis quibusdam astrinxit? Qui lit, ut attollatur, et tamen loco suo se contineat, perinde ac vicinamn terram reverita? Qui fit, ut cum fluvios omnes excipiat, ob exuberantes tamen opes et copias, aut quo verbo id appellaudum sit, nescio, nullam am- plitudinis accessionem faciat, sed eadem semper suique similis maneat ? Qui fit, ut tantuin elemen- Lum arenam pro termino habeat ? Possuntne hoc D expedire physici, atque inanis eruditionis laude celebres, ac vere cyatho mare, hoc est, res tantas ingenio suo metientes? An faciam ipse, ut paucissi- mis verbis hoc ex Scriptura sacra explicem, idque probabilius ac verius, quam ipsi cum prolixis suis ** Jerem. v, 22. Plerunque enim scaturiunt e propinquo aquæ cali- dæ cum frigidis. pers,quod nullis sit fabricatum manibus, sed di- vinitus contextum. Scholium vero sic exponit : “Yo̟. vel, Τεxturami appellat elementorum compagem, et mutuam in se propen- sioner. D minus laudis merentur collata inter se. › hil habeo quod dicam, aut summam ob vastitatem maris, hoc fieri statuo. › lum. : Sic hominem eleganter appellat Gregorius. Nautilus » piscis est sic dictus, quod navis spe- ciem praeferat. 8. GREGORII THEOLOGI (63) Μετὰ τῆς ἐναντίας. . Cum aquis frigidis. » (64) "Ατεχνον. lloc universum dicitur c artis ex- (65) Τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως. Leur. « Non (66) Πάντας. Κegg. a, lum, et Or. 1, ἅπαν (67) “Η οὐκ οἶδ' ὅτι, etc. Leur. « Equidem aut nim (68) Μετρούντες. Combef., συμμετροῦντες. (69) Χερσαίον ναυτίλον. « Terrestreu nauti- (70) "Ελθῃ. Combef., συνέλθῃ.
PG 36:65ἢ συντόμως ἐγὼ παρὰ τῆς γραφῆς τοῦτο φιλοσοφήσω καὶ τῶν μακρῶν λόγων πιθανώτερόν τε καὶ ἀληθέστερον; Πρόσταγμα ἐγύρωσεν ἐπὶ πρόσωπον ὕδατος. τοῦτο τῆς ὑγρᾶς φύσεως ὁ δεσμός. πῶς δὲ τὸν χερσαῖον ναυτίλον ἄγει ξύλῳ μικρῷ καὶ πνεύματι, τοῦτο οὐ θαυμάζεις ὁρῶν; οὐδ’ ἐξίσταταί σου ἡ διάνοια; ἵνα γῆ καὶ θάλασσα δεθῶσι ταῖς χρείαις καὶ ταῖς ἐπιμιξίαις, καὶ εἰς ἓν ἔλθῃ τῷ ἀνθρώπῳ τὰ τοσοῦτον ἀλλήλων διεστηκότα κατὰ τὴν φύσιν; τίνες δὲ πηγῶν αἱ πρῶται πηγαί, ζήτησον, ἄνθρωπε, εἴ τί σοι τούτων ἐξιχνεῦσαι ἢ εὑρεῖν δυνατόν. καὶ τίς ὁ ποταμοῖς σχίσας καὶ πεδία καὶ ὄρη, καὶ δοὺς τὸν δρόμον ἀκώλυτον; καὶ πῶς ἐκ τῶν ἐναντίων τὸ θαῦμα, μήτε θαλάσσης ἐπεξιούσης, μήτε ποταμῶν ἱσταμένων; τίς δὲ ἡ τῶν ὑδάτων τροφή, καὶ τί τὸ ταύτης διάφορον, τῶν μὲν ἄνωθεν ἀρδομένων, τῶν δὲ ταῖς ῥίζαις ποτιζομένων, ἵνα τι καὶ αὐτὸς κατατρυφήσω τοῦ λόγου, θεοῦ τὴν τρυφὴν ἐξηγούμενος; Ἄγε δὴ γῆν ἀφεὶς καὶ τὰ περὶ γῆν, πρὸς τὸν ἀέρα κουφίσθητι τοῖς τῆς διανοίας πτεροῖς, ἵνα σοι καθ’ ὁδὸν ὁ λόγος προίῃ· κἀκεῖθεν ἀνάξω σε πρὸς τὰ οὐράνια, καὶ τὸν οὐρανὸν αὐτόν, καὶ τὰ ὑπὲρ οὐρανόν.
εστηκότα κατὰ τὴν φύσιν; Τίνες δὲ πηγῶν αἱ πρῶται πηγαί, ζήτησον, ἄνθρωπε, εἴ τί σοι τούτων ἐξιχνεύ- σαι ἡ εὑρεῖν δυνατόν ; καὶ τίς ὁ ποταμοῖς (71) σχίσας καὶ πεδία καὶ ὄρη, καὶ δοὺς τὸν δρόμον ἀκώλυτον ; καὶ πῶς ἐκ τῶν ἐναντίων τὸ θαῦμα, μήτε θαλάσσης ἐπεξιούσης, μήτε ποταμῶν ἱσταμένων; Τίς δὲ ἡ τῶν ὑδάτων τροφή (72), καὶ τί τὸ ταύτης διάφορον, τῶν μὲν ἄνωθεν ἀρδομένων, τῶν δὲ ταῖς ῥίζαις που τιζομένων, ἵνα τι καὶ αὐτὸς κατατρυφήσω τοῦ λό- γου, Θεοῦ τὴν τροφὴν ἐξηγούμενος ; ΚΗ'. "Αγε δὴ γῆν ἀφεὶς, καὶ τὰ περὶ γῆν, πρὸς Β τὸν ἀέρα κουφίσθητι τοῖς τῆς διανοίας πτεροῖς, ἵνα σοι καθ᾽ ὁδὸν ὁ λόγος προΐῃ· κἀκεῖθεν ἀνάξω σε πρὸς τὰ οὐράνια, καὶ τὸν οὐρανὸν αὐτὸν, καὶ τὰ ὑπὲρ οὐρανόν. Καὶ τοῖς ἑξῆς ὀκνεῖ μὲν προσβῆναι ὁ λόγος, προσβήσεται δὲ ὅμως ὁπόσον ἔξεστιν. Τίς ὁ χέας αέρα, τὸν πολὺν τοῦτον πλοῦτον καὶ ἄφθονον, οὐκ ἀξίαις, οὐ τύχαις μετρούμενον, οὐχ ὅροις κρατούμε νον, οὐχ ἡλικίαις μεριζόμενον, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ μάννα διανομήν, αυταρκεία περιλαμβανόμενον, καὶ Ισομοιρία τιμώμενον; τὸ τῆς πτηνῆς φύσεως όχημα, τὴν ἀνέμων ἕδραν, τὴν ὡρῶν εὐκαιρίαν, τὴν ζώων ψύ χωσιν, μᾶλλον δὲ τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ σῶμα συντήρησιν, ἐν ᾧ σώματα, καὶ μεθ' οὗ λόγος, ἐν ᾧ φῶς καὶ τὸ φωτι- ζόμενον, καὶ ἡ ὄψις, ἡ δι' αὐτοῦ ῥέουσα ; Σκόπει δέ μοι καὶ τὰ ἑξῆς· οὐ γὰρ συγχωροῦμαι τῷ ἀέρι δοῦ και τὴν ἅπασαν δυναστείαν τῶν τοῦ ἀέρος εἶναι νο μιζομένων. Τίνα μὲν ἀνέμων ταμεία; τίνες θησαυ ροί χιόνος; Τίς δὲ ὁ τετοκὼς βώλους (73) δρόσου, κατὰ τὸ γεγραμμένον ; Ἐκ γαστρὸς δὲ τίνος ἐκπο- ρεύεται κρύσταλλος; Τίς ὁ δεσμεύων ὕδωρ ἐν νε φέλαις, καὶ τὸ μὲν ἱστὰς ἐπὶ τῶν νεφελῶν (ὦ τοῦ θαύματος !) λόγῳ κρατουμένην φύσιν (74) τὴν ῥέου σαν, τὸ δὲ ἐκχέων (75) ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς γῆς, καὶ σπείρων καιρίως καὶ ὁμοτίμως, καὶ οὐδὲ ἀφιεὶς ἅπασαν (76) τὴν ὑγρὸν οὐσίαν ἐλευθέραν καὶ ἄσχετον (ἀρκεῖ γὰρ ἡ ἐπὶ Νῶε κάθαρσις, καὶ τῆς ἑαυτοῦ διαθήκης οὐκ ἐπιλήσμων ὁ ἀψευδέστατος), οὔτε ἀνέχων παντάπασιν, ἵνα μὴ πάλιν Ηλίου τινὸς δεηθῶμεν, τὴν ξηρότητα λύοντος; Ἐὰν κλείσῃ, φησί, τὸν οὐρανὸν, τίς ἀνοίξει; ἐὰν δὲ ἀνοίξῃ τοὺς κατ αράκτας, τίς συνέξει; τίς οἴσει τὴν ἐπ' ἀμφότερα τοῦ ὑετίζοντος ἀμετρίαν, ἐὰν μὴ τοῖς ἑαυτοῦ μέσ · τροις καὶ σταθμοίς, διεξαγάγῃ (77) τὰ σύμπαντα ; Τί μοι φιλοσοφήσεις περὶ ἀστραπῶν καὶ βροντῶν, ὦ βροντῶν ἀπὸ γῆς σύ, καὶ οὐδὲ μικροῖς σπινθήρσι (ο οι ν, λους. ἐκχέον. πασι, ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. A disputationibus? Praeceptum circumdedit super faciem aquæ ". Hoc humidæ natura vinculum est. Jam quomodo terrestrem nautilum exiguo ligno ae vento ducit? (Hoc tu cum cernis, non admiratione deligeris: Non mens extra se rapitur ?) idque ut mare ac terra commoditatibus et commerciis inter se vinciantur, ac ea, quæ natura adeo inter- se dissident, ad hominis usum conjungantur? Qui porro fontium primi fontes, quæras velim, o homo, si quid horum investigare aut invenire potes: tum quis fluviis campos et montes dissecuit, ac liberum cursum eis concessit? Quo etiam pacto ex contra- riis rebus miraculum exsistat, dum nec mare unquam regurgitat, nec fluvii subsistunt? Ad hæc quæ aquarum alimonia, quodque hujus discrimen, quippe res quædam sunt, quæ desuper rigantur, quædam rursus, quibus potus per radices, suas suppeditatur, at ipse quoque delicioso dicendi genere utar, dum Dei delicias oratione complector? XXVIII. Sed jam missa facta terra, rebusque terrenis, indutis animi peunis in aerem convola, ut recto ordine progrediatur oratio: ac deinde to illinc ad coelestia, columque adeo ipsum, et quæ coelo superiora sunt, cvelam. Quanquam ad ea; quæ deinceps sequuntur, accedere refugit quidem ac reformidat oratio; sed tamen quantum licebit, accedet. Quis aerem fudit, uberem, inquam, hunc et copiosum thesaurum, non pro cujusque digni- tate atque fortunis varie dimensum, non finibus ullis inclusum ac circumscriptum, non pro ætatum ratione distributum, verum, quod olim in manna contigit ", quantum cuique sal sit, impertitum, atque æquabilitatis honore decoratum? Quis, in- quam, hoc avium vehiculum, hanc ventorum C sedem, hoc elementum, quo et anni partes tempe- rantur, et animantur animantia, vel anima potius cum corpore conservatur, in quo corpora, el cujus `ope atque adjumento loquimur, in quo lumen, et res lumine perfusæ, atque ipse etiam aspectus per eum fluens? Volve jam animo ea quæ sequun. tur: nec enim mihi fas est aeri universum earum rerum inperium largiri, quæ aeris esse censentur. Quæ ventorun promptuaria? Qui nivis thesauri ? Quis roris stillas, ut cum Scriptura loquar, pepe- rit? E cujus utero glacies egressa est"? Quis aquam in nubibus alligat ", eamque rem adui randam !) partim in nubibus figit verbo compres- sam, tametsi natura sua fluxam et labilem, partim in totius terræ faciem effundit, ac tempestive et æquali modo spargit: ac neque humidam omnem substantiam liberam et solutam relinquit (suficit enim purgatio illa, quæ tempore Noe contigit, pactique sui " memoriam laudquaquam is abjecit, qui ab omni mendacio est alienissimus), nec rur- sus omnino inhibet, ne iterum Elia quodam opus es Psal. cxxxΙ, D ” Job xxvi, 10. Exod. seq. " Job xxxviii, 28, 29. sed qua res alias ipsæ aquæ alunt. ed., c omnino, prorsus. » 7. » Gen. ix, 12. (71) Ποταμοίς. Sic codd. In eal., ποταμούς. (72) Τροφή. « Alimnonia, o non qua alantur aqum, (73) Βώλους. Sic LXX, et Or. 1. In ed., βό (74) Φύσιν. Reg. Cypr., τὴν φύσιν. (75) Εκχέων. Sic duo Regg., Or. 1 et Comb. In (76) Απασαν. Reg. Cypr., ἅπασι, quasi, παντά- (77) Διεξαγάγη. Reg. a, et Or. 1, διεξάγῃ.
PG 36:66καὶ τοῖς ἑξῆς ὀκνεῖ μὲν προσβῆναι ὁ λόγος, προσβήσεται δὲ ὅμως ὁπόσον ἔξεστι. τίς ὁ χέας ἀέρα, τὸν πολὺν τοῦτον πλοῦτον καὶ ἄφθονον, οὐκ ἀξίαις, οὐ τύχαις μετρούμενον, οὐχ ὅροις κρατούμενον, οὐχ ἡλικίαις μεριζόμενον, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ μάννα διανομὴν αὐταρκείᾳ περιλαμβανόμενον καὶ ἰσομοιρίᾳ τιμώμενον· τὸ τῆς πτηνῆς φύσεως ὄχημα, τὴν ἀνέμων ἕδραν, τὴν ὡρῶν εὐκαιρίαν, τὴν ζώων ψύχωσιν, μᾶλλον δὲ τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ σῶμα συντήρησιν, ἐν ᾧ σώματα, καὶ μεθ’ οὗ λόγος, ἐν ᾧ φῶς καὶ τὸ φωτιζόμενον, καὶ ἡ ὄψις ἡ δι’ αὐτοῦ ῥέουσα; σκόπει δέ μοι καὶ τὰ ἑξῆς· οὐ γὰρ συγχωροῦμαι τῷ ἀέρι δοῦναι τὴν ἅπασαν· δυναστείαν τῶν τοῦ ἀέρος εἶναι νομιζομένων. τίνα μὲν ἀνέμων ταμιεῖα; τίνες δὲ θησαυροὶ χιόνος; τίς δὲ ὁ τετοκὼς βώλους δρόσου, κατὰ τὸ γεγραμμένον; ἐκ γαστρὸς δὲ τίνος ἐκπορεύεται κρύσταλλος;
εστηκότα κατὰ τὴν φύσιν; Τίνες δὲ πηγῶν αἱ πρῶται πηγαί, ζήτησον, ἄνθρωπε, εἴ τί σοι τούτων ἐξιχνεύ- σαι ἡ εὑρεῖν δυνατόν ; καὶ τίς ὁ ποταμοῖς (71) σχίσας καὶ πεδία καὶ ὄρη, καὶ δοὺς τὸν δρόμον ἀκώλυτον ; καὶ πῶς ἐκ τῶν ἐναντίων τὸ θαῦμα, μήτε θαλάσσης ἐπεξιούσης, μήτε ποταμῶν ἱσταμένων; Τίς δὲ ἡ τῶν ὑδάτων τροφή (72), καὶ τί τὸ ταύτης διάφορον, τῶν μὲν ἄνωθεν ἀρδομένων, τῶν δὲ ταῖς ῥίζαις που τιζομένων, ἵνα τι καὶ αὐτὸς κατατρυφήσω τοῦ λό- γου, Θεοῦ τὴν τροφὴν ἐξηγούμενος ; ΚΗ'. "Αγε δὴ γῆν ἀφεὶς, καὶ τὰ περὶ γῆν, πρὸς Β τὸν ἀέρα κουφίσθητι τοῖς τῆς διανοίας πτεροῖς, ἵνα σοι καθ᾽ ὁδὸν ὁ λόγος προΐῃ· κἀκεῖθεν ἀνάξω σε πρὸς τὰ οὐράνια, καὶ τὸν οὐρανὸν αὐτὸν, καὶ τὰ ὑπὲρ οὐρανόν. Καὶ τοῖς ἑξῆς ὀκνεῖ μὲν προσβῆναι ὁ λόγος, προσβήσεται δὲ ὅμως ὁπόσον ἔξεστιν. Τίς ὁ χέας αέρα, τὸν πολὺν τοῦτον πλοῦτον καὶ ἄφθονον, οὐκ ἀξίαις, οὐ τύχαις μετρούμενον, οὐχ ὅροις κρατούμε νον, οὐχ ἡλικίαις μεριζόμενον, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ μάννα διανομήν, αυταρκεία περιλαμβανόμενον, καὶ Ισομοιρία τιμώμενον; τὸ τῆς πτηνῆς φύσεως όχημα, τὴν ἀνέμων ἕδραν, τὴν ὡρῶν εὐκαιρίαν, τὴν ζώων ψύ χωσιν, μᾶλλον δὲ τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ σῶμα συντήρησιν, ἐν ᾧ σώματα, καὶ μεθ' οὗ λόγος, ἐν ᾧ φῶς καὶ τὸ φωτι- ζόμενον, καὶ ἡ ὄψις, ἡ δι' αὐτοῦ ῥέουσα ; Σκόπει δέ μοι καὶ τὰ ἑξῆς· οὐ γὰρ συγχωροῦμαι τῷ ἀέρι δοῦ και τὴν ἅπασαν δυναστείαν τῶν τοῦ ἀέρος εἶναι νο μιζομένων. Τίνα μὲν ἀνέμων ταμεία; τίνες θησαυ ροί χιόνος; Τίς δὲ ὁ τετοκὼς βώλους (73) δρόσου, κατὰ τὸ γεγραμμένον ; Ἐκ γαστρὸς δὲ τίνος ἐκπο- ρεύεται κρύσταλλος; Τίς ὁ δεσμεύων ὕδωρ ἐν νε φέλαις, καὶ τὸ μὲν ἱστὰς ἐπὶ τῶν νεφελῶν (ὦ τοῦ θαύματος !) λόγῳ κρατουμένην φύσιν (74) τὴν ῥέου σαν, τὸ δὲ ἐκχέων (75) ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς γῆς, καὶ σπείρων καιρίως καὶ ὁμοτίμως, καὶ οὐδὲ ἀφιεὶς ἅπασαν (76) τὴν ὑγρὸν οὐσίαν ἐλευθέραν καὶ ἄσχετον (ἀρκεῖ γὰρ ἡ ἐπὶ Νῶε κάθαρσις, καὶ τῆς ἑαυτοῦ διαθήκης οὐκ ἐπιλήσμων ὁ ἀψευδέστατος), οὔτε ἀνέχων παντάπασιν, ἵνα μὴ πάλιν Ηλίου τινὸς δεηθῶμεν, τὴν ξηρότητα λύοντος; Ἐὰν κλείσῃ, φησί, τὸν οὐρανὸν, τίς ἀνοίξει; ἐὰν δὲ ἀνοίξῃ τοὺς κατ αράκτας, τίς συνέξει; τίς οἴσει τὴν ἐπ' ἀμφότερα τοῦ ὑετίζοντος ἀμετρίαν, ἐὰν μὴ τοῖς ἑαυτοῦ μέσ · τροις καὶ σταθμοίς, διεξαγάγῃ (77) τὰ σύμπαντα ; Τί μοι φιλοσοφήσεις περὶ ἀστραπῶν καὶ βροντῶν, ὦ βροντῶν ἀπὸ γῆς σύ, καὶ οὐδὲ μικροῖς σπινθήρσι (ο οι ν, λους. ἐκχέον. πασι, ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. A disputationibus? Praeceptum circumdedit super faciem aquæ ". Hoc humidæ natura vinculum est. Jam quomodo terrestrem nautilum exiguo ligno ae vento ducit? (Hoc tu cum cernis, non admiratione deligeris: Non mens extra se rapitur ?) idque ut mare ac terra commoditatibus et commerciis inter se vinciantur, ac ea, quæ natura adeo inter- se dissident, ad hominis usum conjungantur? Qui porro fontium primi fontes, quæras velim, o homo, si quid horum investigare aut invenire potes: tum quis fluviis campos et montes dissecuit, ac liberum cursum eis concessit? Quo etiam pacto ex contra- riis rebus miraculum exsistat, dum nec mare unquam regurgitat, nec fluvii subsistunt? Ad hæc quæ aquarum alimonia, quodque hujus discrimen, quippe res quædam sunt, quæ desuper rigantur, quædam rursus, quibus potus per radices, suas suppeditatur, at ipse quoque delicioso dicendi genere utar, dum Dei delicias oratione complector? XXVIII. Sed jam missa facta terra, rebusque terrenis, indutis animi peunis in aerem convola, ut recto ordine progrediatur oratio: ac deinde to illinc ad coelestia, columque adeo ipsum, et quæ coelo superiora sunt, cvelam. Quanquam ad ea; quæ deinceps sequuntur, accedere refugit quidem ac reformidat oratio; sed tamen quantum licebit, accedet. Quis aerem fudit, uberem, inquam, hunc et copiosum thesaurum, non pro cujusque digni- tate atque fortunis varie dimensum, non finibus ullis inclusum ac circumscriptum, non pro ætatum ratione distributum, verum, quod olim in manna contigit ", quantum cuique sal sit, impertitum, atque æquabilitatis honore decoratum? Quis, in- quam, hoc avium vehiculum, hanc ventorum C sedem, hoc elementum, quo et anni partes tempe- rantur, et animantur animantia, vel anima potius cum corpore conservatur, in quo corpora, el cujus `ope atque adjumento loquimur, in quo lumen, et res lumine perfusæ, atque ipse etiam aspectus per eum fluens? Volve jam animo ea quæ sequun. tur: nec enim mihi fas est aeri universum earum rerum inperium largiri, quæ aeris esse censentur. Quæ ventorun promptuaria? Qui nivis thesauri ? Quis roris stillas, ut cum Scriptura loquar, pepe- rit? E cujus utero glacies egressa est"? Quis aquam in nubibus alligat ", eamque rem adui randam !) partim in nubibus figit verbo compres- sam, tametsi natura sua fluxam et labilem, partim in totius terræ faciem effundit, ac tempestive et æquali modo spargit: ac neque humidam omnem substantiam liberam et solutam relinquit (suficit enim purgatio illa, quæ tempore Noe contigit, pactique sui " memoriam laudquaquam is abjecit, qui ab omni mendacio est alienissimus), nec rur- sus omnino inhibet, ne iterum Elia quodam opus es Psal. cxxxΙ, D ” Job xxvi, 10. Exod. seq. " Job xxxviii, 28, 29. sed qua res alias ipsæ aquæ alunt. ed., c omnino, prorsus. » 7. » Gen. ix, 12. (71) Ποταμοίς. Sic codd. In eal., ποταμούς. (72) Τροφή. « Alimnonia, o non qua alantur aqum, (73) Βώλους. Sic LXX, et Or. 1. In ed., βό (74) Φύσιν. Reg. Cypr., τὴν φύσιν. (75) Εκχέων. Sic duo Regg., Or. 1 et Comb. In (76) Απασαν. Reg. Cypr., ἅπασι, quasi, παντά- (77) Διεξαγάγη. Reg. a, et Or. 1, διεξάγῃ.
PG 36:67τίς ὁ δεσμεύων ὕδωρ ἐν νεφέλαις, καὶ τὸ μὲν ἱστὰς ἐπὶ τῶν νεφελῶνὢ τοῦ θαύματος λόγῳ κρατουμένην φύσιν τὴν ῥέουσαν, τὸ δὲ ἐκχέων ἐπὶ πρόσωπον πάσης τῆς γῆς, καὶ σπείρων καιρίως καὶ ὁμοτίμως, καὶ οὔτε ἀφιεὶς ἅπασαν τὴν ὑγρὰν οὐσίαν ἐλευθέραν καὶ ἄσχετον, ἀρκεῖ γὰρ ἡ ἐπὶ Νῶε κάθαρσις, καὶ τῆς ἑαυτοῦ διαθήκης οὐκ ἐπιλήσμων ὁ ἀψευδέστατος, οὔτε ἀνέχων παντάπασιν, ἵνα μὴ πάλιν Ἠλίου τινὸς δεηθῶμεν, τὴν ξηρότητα λύοντος; Ἐὰν κλείσῃ, φησί, τὸν οὐρανόν, τίς ἀνοίξει; ἐὰν δὲ ἀνοίξῃ τοὺς καταράκτας, τίς συνέξει; τίς οἴσει τὴν ἐπ’ ἀμφότερα τοῦ ὑετίζοντος ἀμετρίαν, ἐὰν μὴ τοῖς ἑαυτοῦ μέτροις καὶ σταθμοῖς διεξαγάγῃ τὰ σύμπαντα; τί μοι φιλοσοφήσεις περὶ ἀστραπῶν καὶ βροντῶν, ὦ βροντῶν ἀπὸ γῆς σὺ καὶ οὐδὲ μικροῖς σπινθῆρσι τῆς ἀληθείας λαμπόμενε; τίνας ἀτμοὺς ἀπὸ γῆς αἰτιάσῃ νέφους δημιουργούς, ἢ ἀέρος πύκνωσίν τινα, ἢ νεφῶν τῶν μανωτάτων θλίψιν ἢ σύρρηξιν, ἵνα ἡ μὲν θλίψις σοι τὴν ἀστραπήν, ἡ δὲ ῥῆξις τὴν βροντὴν ἀπεργάσηται; ποῖον δὲ πνεῦμα στενοχωρούμενον, εἶτα οὐκ ἔχον διέξοδον, ἵνα ἀστράψῃ θλιβόμενον, καὶ βροντήσῃ ῥηγνύμενον;
τῆς ἀληθείας λαμπόμενε; Τίνας ἀτμοὺς ἀπὸ γῆ; 78) αιτιάσῃ νέφους δημιουργούς, ἢ ἀέρος πυκνωτίν τινα, ἢ νεφῶν τῶν μανωτάτων θλίψιν, ή σύρρηξιν, ἵνα ἡ μὲν θλίψις σοι τὴν ἀστραπὴν, ἡ δὲ ῥῆξις την βροντὴν ἀπεργάσηται ; ποῖον δὲ πνεῦμα στενοχωρού- μενον, εἶτα οὐκ ἔχον διέξοδον, ἵνα ἀστράψῃ θλιβό μενον, καὶ βροντήσῃ ῥηγνύμενον; Εἰ τὸν ἀέρα διῆλθες τῷ λογισμῷ, καὶ ὅσα περὶ ἀέρα, ψαῦσον ἤδη σύν ἐμοὶ καὶ οὐρανοῦ καὶ τῶν οὐρανίων. Πίστις δὲ ἀγέτω πλέον ἡμᾶς ἡ λόγος, εἴπερ ἔμαθες τὸ ἀσθενὲς ἐν τοῖς ἐγγυτέρω, καὶ λόγον ἔγνως, τῷ γνῶναι τὰ ὑπὲρ λόγον, ἵνα μὴ παντελῶς ἐπίγειος ᾖς, ἢ περίγειος, Β ἀγνοῶν καὶ αὐτὸ τοῦτο, τὴν ἄγνοιαν. ΚΘ'. Τίς περιήγαγεν οὐρανὸν, ἔταξεν ἀστέρας; μᾶλλον δὲ (79), τί πρὸ τούτων οὐρανὸς καὶ ἀστέρες, ἔχοι; ἂν εἰπεῖν, ὁ μετέωρος, ὁ τὰ ἐν ποσὶν ἀγνοῶν, καὶ οὐδὲ σεαυτὸν μετρῆσαι δυνάμενος, τὰ δὲ ὑπὲρ τὴν σὴν φύσιν πολυπραγμονῶν, καὶ κεχηνώς εἰς τὰ ἄμετρα; Έστω γάρ σε κύκλους, καὶ περιόδους, και πλησιασμούς, καὶ ἀποχωρήσεις (80) καταλαμβάνειν, ἐπιτολὰς, καὶ ἀνατολὰς, καὶ μοίρας τινάς, καὶ λε πτότητας, καὶ ὅσοις σὺ τὴν θαυμασίαν σου ταύτην ἐπιστήμην ἀποσεμνύνεις· οὔπω τοῦτο κατάληψις τῶν ὄντων ἐστὶν, ἀλλὰ κινήσεώς τινος επιτήρησις, ἢ πλείονι γυμνασία βεβαιωθεῖσα, καὶ εἰς ἐν ἀγαγοῦσα τὰ τηρηθέντα πλείοσιν, εἶτα λόγον ἐπινοήσασα, ἐπι- στήμη προσηγορεύθη· ὥσπερ τὰ περὶ σελήνην πα θήματα (81), γνώριμα γέγονε τοῖς πολλοῖς, τὴν ὄψιν ἀρχὴν λαβόντα τῆς γνώσεως. Σὺ δὲ, εἰ λίαν ἐπιστή μων εἶ τούτων, καὶ δικαίως ζητεῖς θαυμάζεσθαι, εἰπὲ τίς ἡ τῆς τάξεως αἰτία καὶ τῆς κινήσεως. Πόσ θεν ήλιος φρυκτωρεῖ πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ, καὶ πάσαις ὄψεσιν, ὥσπερ χορού τινος κορυφαῖος, πλέον τοὺς ἄλλους ἀστέρας ἀποκρύπτων φαιδρότητι, ή τινες ἐκείνων ἑτέρους ; Απόδειξις δὲ, οἱ μὲν ἀντιλάμπου σιν, ὁ δὲ ὑπερλάμπει, καὶ οὐδὲ ὅτι συνανίσχουσιν ἐξ γνωρίζεσθαι, καλὸς ὡς νυμφίος, ταχὺς ὡς γίγας καὶ μέγας (οὐδὲ γὰρ ἀνέχομαι ἄλλοθεν ἢ τοῖς ἐμοῖς τοῦ τον ἀποσεμνύνειν)· τοσοῦτος τὴν δύναμιν, ὥστε ἀπ' ἄλλων ἄκρων ἄλλα τῇ θερμότητι καταλαμβάνειν, καὶ μηδὲν διαφεύγειν αὐτοῦ τὴν αἴσθησιν· ἀλλὰ πᾶ σαν πληροῦσθαι καὶ ὄψιν φωτὸς, καὶ σωματικὴν φύ σιν θερμότητος· θέροντος (82), ἀλλ' οὐ φλέγοντος, εὐκρασίας ἡμερότητι καὶ τάξει κινήσεως, ὡς μᾶλλον δὲ πρὸ τούτων ἔχοις ἂν εἰπεῖν, τί οὐρανὸς, καὶ ἀστέρες· « Αποχωρήσεις. υποχωρήσεις. S. GREGORII THEOLOGI habeamus, qui siccitatem depellat ? Si A clauserit celum ", inquit Scriptura, quis aperiel ? Si autem cataractas aperuerit ", quis continebit? Quis enim immodicam, vel pluviam, vel pluvi.e retentionem ferret, nisi ille pluviæ parens ", men- suris suis ac bilancibus omnia regeret ac guberna- ret? Quam vero rationem afferes de fulgetris ac tonitruis, tu, inquam, qui e terra tonas, ac ne tenuissimis quidem veritatis igniculis fulges? In quos vapores a terra excitatos hujus rei causam conferes, eosque nebularum parentes et velut archi- tectos esse contendes, aut etiam aeris condensa- tionem quamdam, vel rarissimarum nubium com- pressionem et fragorem, ut compressio quidem illa fulgur, fragor autem tonitruum tibi pariat? Quemnam etiam fatum astrictum atque compressum, ac postea exitu carentem, ut et compressione ipsa fulgur, et perruptione tonitruum edat? Quod si aerem aereaque omnia cogitatione peragrasti, mecum jam cœlum quoque ac cœle tia continge. Cæterum ducem potius fidem, quam rationem sequamur, si modo ingenii tui imbecillitatem in propinquioribus didicisti, rationisque id esse cogn.visti, ut, quæ• nam sunt ea, quæ rationis humanæ captum excedant, cognoscas; ne alioqui prorsus terrenus sis, re- busque terrenis immersus, ipsam quoque ignorantiam tuam ignorans. C XXIX. Quis cœlum circumegit ac tornavit ? Quis stellas ordine collocavit? Imo vero, ut quae priora sunt dicam, quid cœlum ipsum est? Quid stellæ ? An dicere hoc potes, o sublimis disputator; qui, cum ca, quæ ante pedes tuos sunt, ignores, ac ne te ipsum quidem metiri queas, ea tamen, quæ natu- ram tuam superant, curiose perscrutaris, hiantique ore in ea, quæ mensuram omnem excedunt, incum- bis? Ut enim tibi concedamn, te orbes ac conver- siones, accessiones etiam et recessiones, perceptas habere, solis etiam et siderum exortus, gradusque quosdam, et minutias, cæteraque omnia, quibus tu eximiam tuam scientiam magnifice effers; nondum tamen hoc certa rerum comprehensio est, sed motus cujusdam observatio, quæ diuturniori exer- citatione confirmata, posteaquam ea, quæ a pluribus observata sunt, in unum collegit, ac deinde ratio- nem eorum excogitavit, ita demum scientiæ noinen est consecuta; quemadmodum lunæ affectiones, in multorum notitiam venere, qui scientiæ principium ab oculis acceperunt. At vero si insigni harum rerum cognitione instructus es, atque optimo jure in admiratione esse studes, dic quæ ordinis hujus motusque causa sit? Unde hoc habeat sol, ul orbi universo, ac omnium oculis, tanquam chori D cujusdam coryphæus, præluceat, sidera alia splen- dore suo magis obscurans, atque occultans, quam quædam illorum ab aliis obducantur ? Cujus rei hoc argumentum est, quod cum ea velut certatim ful- geant, ipse tamen splendidius fulget, nec, quod una cum eo oriantur, cognosci sinat, pulcher ut sponsus, "¡ll Reg. xviti, 44,45. Deut. x1, 17. of Gen. vir, 11. Job xxxv|11, 28. imo vero dicere habeus, quid coelum, quid steliæ, » etc. (*0) Βas., ctiones, id est • accretiones, diminutiones el de- fectus. > tur, quod sequitur Leur. (78) ᾿Απὸ γῆς. Οr. 1, ἐπὶ γῆς. (7) Μαλλον δέ. Schol. : Τὸ ὑπερβατόν οὕτως, (81) Τὰ περὶ σελήνην παθήματα. ο Luna affec (82) Θέροντος. Elias, θάλποντος, ο calore fovea-
PG 36:68εἰ τὸν ἀέρα διῆλθες τῷ λογισμῷ, καὶ ὅσα περὶ ἀέρα, ψαῦσον ἤδη σὺν ἐμοὶ καὶ οὐρανοῦ καὶ τῶν οὐρανίων. πίστις δὲ ἀγέτω πλέον ἡμᾶς ἢ λόγος, εἴπερ ἔμαθες τὸ ἀσθενὲς ἐν τοῖς ἐγγυτέρω, καὶ λόγον ἔγνως τὸ γνῶναι τὰ ὑπὲρ λόγον, ἵνα μὴ παντελῶς ἐπίγειος ᾖς ἢ περίγειος, ἀγνοῶν καὶ αὐτὸ τοῦτο, τὴν ἄγνοιαν. Τίς περιήγαγεν οὐρανόν, ἔταξεν ἀστέρας; μᾶλλον δέ, τί πρὸ τούτων οὐρανὸς καὶ ἀστέρες ἔχοις ἂν εἰπεῖν, ὁ μετέωρος, ὁ τὰ ἐν ποσὶν ἀγνοῶν, καὶ οὐδὲ σεαυτὸν μετρῆσαι δυνάμενος, τὰ δὲ ὑπὲρ τὴν σὴν φύσιν πολυπραγμονῶν, καὶ κεχηνὼς εἰς τὰ ἄμετρα; ἔστω γάρ σε κύκλους καὶ περιόδους καὶ πλησιασμοὺς καὶ ἀποχωρήσεις καταλαμβάνειν, ἐπιτολὰς καὶ ἀνατολάς, καὶ μοίρας τινὰς καὶ λεπτότητας, καὶ ὅσοις σὺ τὴν θαυμασίαν σου ταύτην ἐπιστήμην ἀποσεμνύνεις· οὔπω τοῦτο κατάληψις τῶν ὄντων ἐστίν, ἀλλὰ κινήσεώς τινος ἐπιτήρησις, ἣ πλείονι γυμνασίᾳ βεβαιωθεῖσα, καὶ εἰς ἓν ἀγαγοῦσα τὰ τηρηθέντα πλείοσιν, εἶτα λόγον ἐπινοήσασα, ἐπιστήμη προσηγορεύθη· ὥσπερ τὰ περὶ σελήνην παθήματα γνώριμα γέγονε τοῖς πολλοῖς, τὴν ὄψιν ἀρχὴν λαβόντα τῆς γνώσεως.
τῆς ἀληθείας λαμπόμενε; Τίνας ἀτμοὺς ἀπὸ γῆ; 78) αιτιάσῃ νέφους δημιουργούς, ἢ ἀέρος πυκνωτίν τινα, ἢ νεφῶν τῶν μανωτάτων θλίψιν, ή σύρρηξιν, ἵνα ἡ μὲν θλίψις σοι τὴν ἀστραπὴν, ἡ δὲ ῥῆξις την βροντὴν ἀπεργάσηται ; ποῖον δὲ πνεῦμα στενοχωρού- μενον, εἶτα οὐκ ἔχον διέξοδον, ἵνα ἀστράψῃ θλιβό μενον, καὶ βροντήσῃ ῥηγνύμενον; Εἰ τὸν ἀέρα διῆλθες τῷ λογισμῷ, καὶ ὅσα περὶ ἀέρα, ψαῦσον ἤδη σύν ἐμοὶ καὶ οὐρανοῦ καὶ τῶν οὐρανίων. Πίστις δὲ ἀγέτω πλέον ἡμᾶς ἡ λόγος, εἴπερ ἔμαθες τὸ ἀσθενὲς ἐν τοῖς ἐγγυτέρω, καὶ λόγον ἔγνως, τῷ γνῶναι τὰ ὑπὲρ λόγον, ἵνα μὴ παντελῶς ἐπίγειος ᾖς, ἢ περίγειος, Β ἀγνοῶν καὶ αὐτὸ τοῦτο, τὴν ἄγνοιαν. ΚΘ'. Τίς περιήγαγεν οὐρανὸν, ἔταξεν ἀστέρας; μᾶλλον δὲ (79), τί πρὸ τούτων οὐρανὸς καὶ ἀστέρες, ἔχοι; ἂν εἰπεῖν, ὁ μετέωρος, ὁ τὰ ἐν ποσὶν ἀγνοῶν, καὶ οὐδὲ σεαυτὸν μετρῆσαι δυνάμενος, τὰ δὲ ὑπὲρ τὴν σὴν φύσιν πολυπραγμονῶν, καὶ κεχηνώς εἰς τὰ ἄμετρα; Έστω γάρ σε κύκλους, καὶ περιόδους, και πλησιασμούς, καὶ ἀποχωρήσεις (80) καταλαμβάνειν, ἐπιτολὰς, καὶ ἀνατολὰς, καὶ μοίρας τινάς, καὶ λε πτότητας, καὶ ὅσοις σὺ τὴν θαυμασίαν σου ταύτην ἐπιστήμην ἀποσεμνύνεις· οὔπω τοῦτο κατάληψις τῶν ὄντων ἐστὶν, ἀλλὰ κινήσεώς τινος επιτήρησις, ἢ πλείονι γυμνασία βεβαιωθεῖσα, καὶ εἰς ἐν ἀγαγοῦσα τὰ τηρηθέντα πλείοσιν, εἶτα λόγον ἐπινοήσασα, ἐπι- στήμη προσηγορεύθη· ὥσπερ τὰ περὶ σελήνην πα θήματα (81), γνώριμα γέγονε τοῖς πολλοῖς, τὴν ὄψιν ἀρχὴν λαβόντα τῆς γνώσεως. Σὺ δὲ, εἰ λίαν ἐπιστή μων εἶ τούτων, καὶ δικαίως ζητεῖς θαυμάζεσθαι, εἰπὲ τίς ἡ τῆς τάξεως αἰτία καὶ τῆς κινήσεως. Πόσ θεν ήλιος φρυκτωρεῖ πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ, καὶ πάσαις ὄψεσιν, ὥσπερ χορού τινος κορυφαῖος, πλέον τοὺς ἄλλους ἀστέρας ἀποκρύπτων φαιδρότητι, ή τινες ἐκείνων ἑτέρους ; Απόδειξις δὲ, οἱ μὲν ἀντιλάμπου σιν, ὁ δὲ ὑπερλάμπει, καὶ οὐδὲ ὅτι συνανίσχουσιν ἐξ γνωρίζεσθαι, καλὸς ὡς νυμφίος, ταχὺς ὡς γίγας καὶ μέγας (οὐδὲ γὰρ ἀνέχομαι ἄλλοθεν ἢ τοῖς ἐμοῖς τοῦ τον ἀποσεμνύνειν)· τοσοῦτος τὴν δύναμιν, ὥστε ἀπ' ἄλλων ἄκρων ἄλλα τῇ θερμότητι καταλαμβάνειν, καὶ μηδὲν διαφεύγειν αὐτοῦ τὴν αἴσθησιν· ἀλλὰ πᾶ σαν πληροῦσθαι καὶ ὄψιν φωτὸς, καὶ σωματικὴν φύ σιν θερμότητος· θέροντος (82), ἀλλ' οὐ φλέγοντος, εὐκρασίας ἡμερότητι καὶ τάξει κινήσεως, ὡς μᾶλλον δὲ πρὸ τούτων ἔχοις ἂν εἰπεῖν, τί οὐρανὸς, καὶ ἀστέρες· « Αποχωρήσεις. υποχωρήσεις. S. GREGORII THEOLOGI habeamus, qui siccitatem depellat ? Si A clauserit celum ", inquit Scriptura, quis aperiel ? Si autem cataractas aperuerit ", quis continebit? Quis enim immodicam, vel pluviam, vel pluvi.e retentionem ferret, nisi ille pluviæ parens ", men- suris suis ac bilancibus omnia regeret ac guberna- ret? Quam vero rationem afferes de fulgetris ac tonitruis, tu, inquam, qui e terra tonas, ac ne tenuissimis quidem veritatis igniculis fulges? In quos vapores a terra excitatos hujus rei causam conferes, eosque nebularum parentes et velut archi- tectos esse contendes, aut etiam aeris condensa- tionem quamdam, vel rarissimarum nubium com- pressionem et fragorem, ut compressio quidem illa fulgur, fragor autem tonitruum tibi pariat? Quemnam etiam fatum astrictum atque compressum, ac postea exitu carentem, ut et compressione ipsa fulgur, et perruptione tonitruum edat? Quod si aerem aereaque omnia cogitatione peragrasti, mecum jam cœlum quoque ac cœle tia continge. Cæterum ducem potius fidem, quam rationem sequamur, si modo ingenii tui imbecillitatem in propinquioribus didicisti, rationisque id esse cogn.visti, ut, quæ• nam sunt ea, quæ rationis humanæ captum excedant, cognoscas; ne alioqui prorsus terrenus sis, re- busque terrenis immersus, ipsam quoque ignorantiam tuam ignorans. C XXIX. Quis cœlum circumegit ac tornavit ? Quis stellas ordine collocavit? Imo vero, ut quae priora sunt dicam, quid cœlum ipsum est? Quid stellæ ? An dicere hoc potes, o sublimis disputator; qui, cum ca, quæ ante pedes tuos sunt, ignores, ac ne te ipsum quidem metiri queas, ea tamen, quæ natu- ram tuam superant, curiose perscrutaris, hiantique ore in ea, quæ mensuram omnem excedunt, incum- bis? Ut enim tibi concedamn, te orbes ac conver- siones, accessiones etiam et recessiones, perceptas habere, solis etiam et siderum exortus, gradusque quosdam, et minutias, cæteraque omnia, quibus tu eximiam tuam scientiam magnifice effers; nondum tamen hoc certa rerum comprehensio est, sed motus cujusdam observatio, quæ diuturniori exer- citatione confirmata, posteaquam ea, quæ a pluribus observata sunt, in unum collegit, ac deinde ratio- nem eorum excogitavit, ita demum scientiæ noinen est consecuta; quemadmodum lunæ affectiones, in multorum notitiam venere, qui scientiæ principium ab oculis acceperunt. At vero si insigni harum rerum cognitione instructus es, atque optimo jure in admiratione esse studes, dic quæ ordinis hujus motusque causa sit? Unde hoc habeat sol, ul orbi universo, ac omnium oculis, tanquam chori D cujusdam coryphæus, præluceat, sidera alia splen- dore suo magis obscurans, atque occultans, quam quædam illorum ab aliis obducantur ? Cujus rei hoc argumentum est, quod cum ea velut certatim ful- geant, ipse tamen splendidius fulget, nec, quod una cum eo oriantur, cognosci sinat, pulcher ut sponsus, "¡ll Reg. xviti, 44,45. Deut. x1, 17. of Gen. vir, 11. Job xxxv|11, 28. imo vero dicere habeus, quid coelum, quid steliæ, » etc. (*0) Βas., ctiones, id est • accretiones, diminutiones el de- fectus. > tur, quod sequitur Leur. (78) ᾿Απὸ γῆς. Οr. 1, ἐπὶ γῆς. (7) Μαλλον δέ. Schol. : Τὸ ὑπερβατόν οὕτως, (81) Τὰ περὶ σελήνην παθήματα. ο Luna affec (82) Θέροντος. Elias, θάλποντος, ο calore fovea-
PG 36:69σὺ δέ, εἰ λίαν ἐπιστήμων εἶ τούτων, καὶ δικαίως ζητεῖς θαυμάζεσθαι, εἰπὲ τίς ἡ τῆς τάξεως αἰτία καὶ τῆς κινήσεως; πόθεν ἥλιος φρυκτωρεῖ πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ καὶ πάσαις ὄψεσιν, ὥσπερ χοροῦ τινὸς κορυφαῖος, πλέον τοὺς ἄλλους ἀστέρας ἀποκρύπτων φαιδρότητι ἤ τινες ἐκείνων ἑτέρους; ἀπόδειξις δέ, οἱ μὲν ἀντιλάμπουσιν, ὁ δὲ ὑπερλάμπει, καὶ οὐδὲ ὅτι συνανίσχουσιν ἐᾷ γνωρίζεσθαι, καλὸς ὡς νυμφίος, ταχὺς ὡς γίγας καὶ μέγας· οὐδὲ γὰρ ἀνέχομαι ἄλλοθεν ἢ τοῖς ἐμοῖς τοῦτον ἀποσεμνύνειν· τοσοῦτος τὴν δύναμιν, ὥστε ἀπ’ ἄλλων ἄκρων ἄλλα τῇ θερμότητι καταλαμβάνειν, καὶ μηδὲν διαφεύγειν αὐτοῦ τὴν αἴσθησιν, ἀλλὰ πᾶσαν πληροῦσθαι καὶ ὄψιν φωτὸς καὶ σωματικὴν φύσιν θερμότητος· θέροντος, ἀλλ’ οὐ φλέγοντος, εὐκρασίας ἡμερότητι καὶ τάξει κινήσεως, ὡς πᾶσι παρόντος, καὶ πάντα ἐπίσης περιλαμβάνοντος. Ἐκεῖνο δέ σοι πηλίκον, εἰ κατενόησας· Τοῦτο ἐν αἰσθητοῖς ἥλιος, ὅπερ ἐν νοητοῖς θεός, ἔφη τις τῶν ἀλλοτρίων. αὐτὸς γὰρ ὄψιν φωτίζων, ὥσπερ ἐκεῖνος νοῦν· αὐτὸς καὶ τῶν ὁρωμένων ἐστὶ τὸ κάλλιστον, ὥσπερ ἐκεῖνος τῶν νοουμένων. ἀλλὰ τί τὸ κινῆσαν αὐτὸν ἀπ’ ἀρχῆς;
πᾶσι παρόντος, καὶ πάντα ἐπίσης περιλαμβάνον- τος (83). Α'. Ἐκεῖνο δέ σοι (84) πηλίκον, εἰ κατενόησας; Τοῦτο ἐν αἰσθητοῖς ἥλιος, ὅπερ ἐν νοητοῖς θεός, ἔφη τις τῶν ἀλλοτρίων (85). Αὐτὸς γὰρ ὄψιν φωτί ζων, ὥσπερ ἐκεῖνος νοῦν· αὐτὸς καὶ τῶν ὁρωμένων, ἐστὶ τὸ κάλλιστον, ὥσπερ ἐκεῖνος τῶν νοουμένων ᾿Αλλὰ τί τὸ κινῆσαν αὐτὸν ἀπ' ἀρχῆς; Τί δαὶ (86) τὸ ἀεὶ κινοῦν καὶ περιάγον ἑστῶτα λόγῳ, καὶ μὴ κινού- μενον, ὄντως ἀκάμαντα, καὶ φερέσβιον, καὶ φυσί- ζωον, καὶ ὅσα ποιήταῖς ὕμνηται κατὰ λόγον, καὶ μήτε (87) τῆς ἑαυτοῦ φορᾶς ποτε, μήτε τῶν εὐεργε σιῶν ἱστάμενον; Πῶς ἡμέρας δημιουργὸς ὑπὲρ γῆς, καὶ νυκτὸς ὑπὸ γῆν, ἢ οὐκ οἶδ' ὅ τι χρή λέγειν ηλίῳ προσβλέψαντα ; Τίς ἡ τούτων (88) πρόσληψίς τε καὶ ἀνθυφαίρεσις, καὶ ἡ τῆς ἀνισότητος ἰσότης, ἵν' εἴπω τι καὶ παράδοξον; Πῶς δὲ ὡρῶν ποιητής τε καὶ μετ ριστής, εὐτάκτως (89) ἐπιγινομένων τε καὶ ἀπογι νομένων, καὶ ὥσπερ ἐν χορῷ συμπλεκομένων ἀλλή- λαις καὶ διισταμένων (τὸ μὲν φιλίας νόμῳ, τὸ δὲ εὐταξίας), καὶ κατὰ μικρὸν κιρναμένων, καὶ ταῖς ἐγγύτησι κλεπτομένων ταυτὸν ἡμέραις τε καὶ νυξίν, ἵνα μὴ τῇ ἀηθείᾳ (90) λυπήσωσιν; Αλλ᾽ ἴτω μὲν ἥλιος· σὺ δὲ ἔγνως σελήνης φύσιν (91), καὶ πάθη, καὶ μέτρα φωτός, καὶ δρόμους ; καὶ πῶς ὁ μὲν ἡμέρας ἔχει τὴν δυναστείαν, ἡ δὲ νυκτός προκαθ- " ἔζεται ; καὶ ἡ μὲν θηρίοις δίδωσι παῤῥησίαν, ὁ δὲ ἄνθρωπον ἐπὶ τὸ ἔργον ἀνίστησιν, ἢ ὑψούμενος, ταπεινούμενος πρὸς τὸ χρησιμώτατον ; Συνῆκας δὲ δεσμὸν Πλειάδος, ἢ φραγμὸν Ωρίωνος, ὡς ὁ ἀρι θμῶν πλήθη άστρων, καὶ πᾶσιν αὐτοῖς ὀνόματα κα λῶν, καὶ δόξης εκάστου διαφοράν, καὶ τάξιν κινή σεως, ἵνα σοι πιστεύσω διά τούτων πλέκοντι τὰ ἡμέτερα, καὶ κατὰ τοῦ κτίστου τὴν κτίσιν ὁπλί- ζοντι ; ΛΑ'. Τί λέγεις; ἐνταῦθα στησόμεθα του λόγου, μέχρι τῆς ὕλης καὶ τῶν ὁρωμένων ; ἢ ἐπειδὴ τοῦ περιλάμποντος, « Πλάτω νός φασι τοῦτο, ὡς ἀνεγνωκότος τὸν Μωσαϊκὸν νό μον, καὶ ἐκ τούτου λαβόντος τὴν περὶ τούτου θεολο λογίαν, καὶ ἕτερα πολλά· . θεία. ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. A magnus ac celer ut gigas (neque enim facere possum, ut aliunde, quam ex meis libris, eum coornem ac celebrem); tantam vim et facultatem habens, ut ab aliis extremis alia extrema calore suo complectatur, nec res ulla ejus sensum effugiat: quin potius, et oculus omnis luce, et corporea natura calore compleatur, ac leni quidem sua temperie, motuque ordinato calefaciens omnia, non urens, omnibus præsto est, et omnia æque comprehendit. B XXX. Illud autem quantum tibi videtur, siquidem animadvertisti? Idem in sensibilibus est sol, quod Deus in intellectilibus, inquit profanus quispiam '. Ut enim hic mentem, ita ille oculos illustrat: atque ut hic res eas omnes, quæ animo et ratione intel- liguntur, pulchritudine vincit, ita etiam ille eas, quæ oculorum sensu percipiuntur. Sed quid tan- dem illi motum initio dedit? Quid eum perpetuo motu agitat ac circumducit, cum interim ratione stabilis sit et motus expers, vere infatigabilis, vitæ dator, animantium pater, et quibuscunque laudum titulis eum non immerito poetæ prosequuntur, ac neque motui unquam suo, nec beneficiis finem constituens? Quomodo diem procreat, cum supra terram est, ac noctem, cum sub terra? Quibus verbis utendum sit, nescio, cum solem intueor. Quodnam hoc dierum ac noctium incrementum, et vicissim quæ diminutio? Quæ inæqualitatis æquali- las, ut novum aliquid et insolens dicam? Quomodo anni partes efficit, et ita dividit, ut certis et consti- tutis vicibus accedant, et recedant, ac veluti in clorca, complexu quodam inter se hæreant, simul- Cque distinguantur (illud amicitiæ lege, hoc ordinis præscripto), sensimque intermisceantur, ac vicini- tate ipsa, perinde atque in diebus ac noctibus fieri videmus, furtim quodammodo irrepant, ac se proripiant? Quod quidem idcirco fit, ne ob insue- tudinem molestiam afferant. Sed cursum suum sand sol obeat. Quid? Num lung naturam et affectiones, et luminis mensuram ac rursus pernosti? 'Et quo- modo, ut sol diei principatum tenet, sic luna quo- que nocti præsideat? Atque, ut hæc feris audaciaın affert, ita vicissim ille homineın ad laborem exci- tet, dum appositissime ad hominum utilitatem, vel sese attollit, vel deprimit? An tu Pleiadis* vincn- lum, aut Orionis macerian), instar illius, qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocat ³, intelligis, ac cujusque gloriæ discrimen perspectum habes, motusque ordinem, ut sit causa, cur tibi fidem habeam, qui per eas humana contexens, creaturam adversus Creatorem armas? D XXXI. Quid ais ? Hic dicendi finem faciemus, nec ultra res eas, quæ materia constant, oculisque Psal. XVIII, sqq. collustrat. • Plato. * Job xxxviii, 31. * Psal. cxlvi, 4. scio an abs te animadversum, quanti tandem æsti- mnandum est, quod profanus quidem auctor scribit, idem in sensilibus solem esse, quod Deum in intelle- ctilibus? › id est Plato. Hinc Schol. Colb. maximi : Hoc Platonis esse aiunt, at qui legem Moysis legerit, atque inde suam ea de re theologiam, aliaque plurima hauserit. ». noctium assumptio? Quæ detractio? Hanc lectionem agnoscit Elias, quem sequitur Leuv. Ne si palam ac vere bæc fierent, nonnihil molestiæ nobis crearetur. › quod semper mutetur (83) Περιλαμβάνοντος. Tres Colb. et Coisl. 1, (84) Ἐκεῖνο δέ σοι, etc. Billius : e lllud vero ne- (85) Τίς τῶν ἀλλοτρίων. « Profanus quispiam, (86) Τί δαί. Duo Regg., et Or. 1, τί δέ. (87) Μήτε. In quibusdam, μήποτε. (88) Τίς ἡ τούτων, etc. Bill. • Quæ d.erum ac (89) Εὐτάκτως. • Composite ac ordine. (90) Τῇ ἀηθείᾳ. Par. aliique non pauci, τῇ ἀλη (91) Φύσιν. Reg. Cypr., λύσιν, « solutionem,
PG 36:70τί δαὶ τὸ ἀεὶ κινοῦν καὶ περιάγον ἑστῶτα λόγῳ καὶ μὴ κινούμενον, ὄντως ἀκάμαντα, καὶ φερέσβιον, καὶ φυσίζωον, καὶ ὅσα ποιηταῖς ὕμνηται κατὰ λόγον, καὶ μήτε τῆς ἑαυτοῦ φορᾶς ποτὲ μήτε τῶν εὐεργεσιῶν ἱστάμενον; πῶς ἡμέρας δημιουργὸς ὑπὲρ γῆς καὶ νυκτὸς ὑπὸ γῆν; ἢ οὐκ οἶδ’ ὅ τι χρὴ λέγειν ἡλίῳ προσβλέψαντα. τίς ἡ τούτων πρόσληψίς τε καὶ ἀνθυφαίρεσις, καὶ ἡ τῆς ἀνισότητος ἰσότης, ἵν’ εἴπω τι καὶ παράδοξον; πῶς δὲ ὡρῶν ποιητής τε καὶ μεριστής, εὐτάκτως ἐπιγινομένων τε καὶ ἀπογινομένων, καὶ ὥσπερ ἐν χορῷ συμπλεκομένων ἀλλήλαις καὶ διισταμένων, τὸ μὲν φιλίας νόμῳ, τὸ δὲ εὐταξίας, καὶ κατὰ μικρὸν κιρναμένων, καὶ ταῖς ἐγγύτησι κλεπτομένων ταὐτὸν ἡμέραις τε καὶ νυξίν, ἵνα μὴ τῇ ἀηθείᾳ λυπήσωσιν; ἀλλ’ ἴτω μὲν ἡμῖν ἥλιος· σὺ δὲ ἔγνως σελήνης φύσιν, καὶ πάθη, καὶ μέτρα φωτός, καὶ δρόμους, καὶ πῶς ὁ μὲν ἡμέρας ἔχει τὴν δυναστείαν, ἡ δὲ νυκτὸς προκαθέζεται, καὶ ἡ μὲν θηρίοις δίδωσι παρρησίαν, ὁ δὲ ἄνθρωπον ἐπὶ τὸ ἔργον ἀνίστησιν, ἢ ὑψούμενος ἢ ταπεινούμενος πρὸς τὸ χρησιμώτατον;
πᾶσι παρόντος, καὶ πάντα ἐπίσης περιλαμβάνον- τος (83). Α'. Ἐκεῖνο δέ σοι (84) πηλίκον, εἰ κατενόησας; Τοῦτο ἐν αἰσθητοῖς ἥλιος, ὅπερ ἐν νοητοῖς θεός, ἔφη τις τῶν ἀλλοτρίων (85). Αὐτὸς γὰρ ὄψιν φωτί ζων, ὥσπερ ἐκεῖνος νοῦν· αὐτὸς καὶ τῶν ὁρωμένων, ἐστὶ τὸ κάλλιστον, ὥσπερ ἐκεῖνος τῶν νοουμένων ᾿Αλλὰ τί τὸ κινῆσαν αὐτὸν ἀπ' ἀρχῆς; Τί δαὶ (86) τὸ ἀεὶ κινοῦν καὶ περιάγον ἑστῶτα λόγῳ, καὶ μὴ κινού- μενον, ὄντως ἀκάμαντα, καὶ φερέσβιον, καὶ φυσί- ζωον, καὶ ὅσα ποιήταῖς ὕμνηται κατὰ λόγον, καὶ μήτε (87) τῆς ἑαυτοῦ φορᾶς ποτε, μήτε τῶν εὐεργε σιῶν ἱστάμενον; Πῶς ἡμέρας δημιουργὸς ὑπὲρ γῆς, καὶ νυκτὸς ὑπὸ γῆν, ἢ οὐκ οἶδ' ὅ τι χρή λέγειν ηλίῳ προσβλέψαντα ; Τίς ἡ τούτων (88) πρόσληψίς τε καὶ ἀνθυφαίρεσις, καὶ ἡ τῆς ἀνισότητος ἰσότης, ἵν' εἴπω τι καὶ παράδοξον; Πῶς δὲ ὡρῶν ποιητής τε καὶ μετ ριστής, εὐτάκτως (89) ἐπιγινομένων τε καὶ ἀπογι νομένων, καὶ ὥσπερ ἐν χορῷ συμπλεκομένων ἀλλή- λαις καὶ διισταμένων (τὸ μὲν φιλίας νόμῳ, τὸ δὲ εὐταξίας), καὶ κατὰ μικρὸν κιρναμένων, καὶ ταῖς ἐγγύτησι κλεπτομένων ταυτὸν ἡμέραις τε καὶ νυξίν, ἵνα μὴ τῇ ἀηθείᾳ (90) λυπήσωσιν; Αλλ᾽ ἴτω μὲν ἥλιος· σὺ δὲ ἔγνως σελήνης φύσιν (91), καὶ πάθη, καὶ μέτρα φωτός, καὶ δρόμους ; καὶ πῶς ὁ μὲν ἡμέρας ἔχει τὴν δυναστείαν, ἡ δὲ νυκτός προκαθ- " ἔζεται ; καὶ ἡ μὲν θηρίοις δίδωσι παῤῥησίαν, ὁ δὲ ἄνθρωπον ἐπὶ τὸ ἔργον ἀνίστησιν, ἢ ὑψούμενος, ταπεινούμενος πρὸς τὸ χρησιμώτατον ; Συνῆκας δὲ δεσμὸν Πλειάδος, ἢ φραγμὸν Ωρίωνος, ὡς ὁ ἀρι θμῶν πλήθη άστρων, καὶ πᾶσιν αὐτοῖς ὀνόματα κα λῶν, καὶ δόξης εκάστου διαφοράν, καὶ τάξιν κινή σεως, ἵνα σοι πιστεύσω διά τούτων πλέκοντι τὰ ἡμέτερα, καὶ κατὰ τοῦ κτίστου τὴν κτίσιν ὁπλί- ζοντι ; ΛΑ'. Τί λέγεις; ἐνταῦθα στησόμεθα του λόγου, μέχρι τῆς ὕλης καὶ τῶν ὁρωμένων ; ἢ ἐπειδὴ τοῦ περιλάμποντος, « Πλάτω νός φασι τοῦτο, ὡς ἀνεγνωκότος τὸν Μωσαϊκὸν νό μον, καὶ ἐκ τούτου λαβόντος τὴν περὶ τούτου θεολο λογίαν, καὶ ἕτερα πολλά· . θεία. ORATIO XXVIII. - THEOLOGICA II. A magnus ac celer ut gigas (neque enim facere possum, ut aliunde, quam ex meis libris, eum coornem ac celebrem); tantam vim et facultatem habens, ut ab aliis extremis alia extrema calore suo complectatur, nec res ulla ejus sensum effugiat: quin potius, et oculus omnis luce, et corporea natura calore compleatur, ac leni quidem sua temperie, motuque ordinato calefaciens omnia, non urens, omnibus præsto est, et omnia æque comprehendit. B XXX. Illud autem quantum tibi videtur, siquidem animadvertisti? Idem in sensibilibus est sol, quod Deus in intellectilibus, inquit profanus quispiam '. Ut enim hic mentem, ita ille oculos illustrat: atque ut hic res eas omnes, quæ animo et ratione intel- liguntur, pulchritudine vincit, ita etiam ille eas, quæ oculorum sensu percipiuntur. Sed quid tan- dem illi motum initio dedit? Quid eum perpetuo motu agitat ac circumducit, cum interim ratione stabilis sit et motus expers, vere infatigabilis, vitæ dator, animantium pater, et quibuscunque laudum titulis eum non immerito poetæ prosequuntur, ac neque motui unquam suo, nec beneficiis finem constituens? Quomodo diem procreat, cum supra terram est, ac noctem, cum sub terra? Quibus verbis utendum sit, nescio, cum solem intueor. Quodnam hoc dierum ac noctium incrementum, et vicissim quæ diminutio? Quæ inæqualitatis æquali- las, ut novum aliquid et insolens dicam? Quomodo anni partes efficit, et ita dividit, ut certis et consti- tutis vicibus accedant, et recedant, ac veluti in clorca, complexu quodam inter se hæreant, simul- Cque distinguantur (illud amicitiæ lege, hoc ordinis præscripto), sensimque intermisceantur, ac vicini- tate ipsa, perinde atque in diebus ac noctibus fieri videmus, furtim quodammodo irrepant, ac se proripiant? Quod quidem idcirco fit, ne ob insue- tudinem molestiam afferant. Sed cursum suum sand sol obeat. Quid? Num lung naturam et affectiones, et luminis mensuram ac rursus pernosti? 'Et quo- modo, ut sol diei principatum tenet, sic luna quo- que nocti præsideat? Atque, ut hæc feris audaciaın affert, ita vicissim ille homineın ad laborem exci- tet, dum appositissime ad hominum utilitatem, vel sese attollit, vel deprimit? An tu Pleiadis* vincn- lum, aut Orionis macerian), instar illius, qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocat ³, intelligis, ac cujusque gloriæ discrimen perspectum habes, motusque ordinem, ut sit causa, cur tibi fidem habeam, qui per eas humana contexens, creaturam adversus Creatorem armas? D XXXI. Quid ais ? Hic dicendi finem faciemus, nec ultra res eas, quæ materia constant, oculisque Psal. XVIII, sqq. collustrat. • Plato. * Job xxxviii, 31. * Psal. cxlvi, 4. scio an abs te animadversum, quanti tandem æsti- mnandum est, quod profanus quidem auctor scribit, idem in sensilibus solem esse, quod Deum in intelle- ctilibus? › id est Plato. Hinc Schol. Colb. maximi : Hoc Platonis esse aiunt, at qui legem Moysis legerit, atque inde suam ea de re theologiam, aliaque plurima hauserit. ». noctium assumptio? Quæ detractio? Hanc lectionem agnoscit Elias, quem sequitur Leuv. Ne si palam ac vere bæc fierent, nonnihil molestiæ nobis crearetur. › quod semper mutetur (83) Περιλαμβάνοντος. Tres Colb. et Coisl. 1, (84) Ἐκεῖνο δέ σοι, etc. Billius : e lllud vero ne- (85) Τίς τῶν ἀλλοτρίων. « Profanus quispiam, (86) Τί δαί. Duo Regg., et Or. 1, τί δέ. (87) Μήτε. In quibusdam, μήποτε. (88) Τίς ἡ τούτων, etc. Bill. • Quæ d.erum ac (89) Εὐτάκτως. • Composite ac ordine. (90) Τῇ ἀηθείᾳ. Par. aliique non pauci, τῇ ἀλη (91) Φύσιν. Reg. Cypr., λύσιν, « solutionem,
PG 36:71συνῆκας δὲ δεσμὸν Πλειάδος ἢ φραγμὸν Ὠρίωνος, ὡς ὁ ἀριθμῶν πλήθη ἄστρων καὶ πᾶσιν αὐτοῖς ὀνόματα καλῶν, καὶ δόξης ἑκάστου διαφοράν, καὶ τάξιν κινήσεως, ἵνα σοι πιστεύσω διὰ τούτων πλέκοντι τὰ ἡμέτερα καὶ κατὰ τοῦ κτίστου τὴν κτίσιν ὁπλίζοντι; Τί λέγεις; ἐνταῦθα στησόμεθα τοῦ λόγου μέχρι τῆς ὕλης καὶ τῶν ὁρωμένων; ἢ ἐπειδὴ τοῦ κόσμου παντὸς ἀντίτυπον τὴν Μωυσέως σκηνὴν οἶδεν ὁ λόγος, τοῦ ἐξ ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων λέγω συστήματος, τὸ πρῶτον καταπέτασμα διασχόντες, καὶ ὑπερβάντες τὴν αἴσθησιν, εἰς τὰ ἅγια παρακύψωμεν, τὴν νοητὴν φύσιν καὶ ἐπουράνιον; οὐκ ἔχομεν οὐδὲ ταύτην ἀσωμάτως ἰδεῖν, εἰ καὶ ἀσώματος, πῦρ καὶ πνεῦμα προσαγορευομένην ἢ γινομένην. ποιεῖν γὰρ λέγεται τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα· εἰ μὴ ποιεῖν μέν ἐστι τὸ συντηρεῖν τῷ λόγῳ, καθ’ ὃν ἐγένοντο. πνεῦμα δὲ ἀκούει καὶ πῦρ· τὸ μὲν ὡς νοητὴ φύσις, τὸ δὲ ὡς καθάρσιος· ἐπεὶ καὶ τῆς πρώτης οὐσίας τὰς αὐτὰς οἶδα κλήσεις. πλὴν ἡμῖν γε ἀσώματος ἔστω, ἢ ὅτι ἐγγύτατα.
S. GREGORII THEOLOGI Α κόσμου παντὸς ἀντίτυπον τὴν Μωσέως σκηνὴν οἶδεν παρακύψομεν. παρακύψαμε ὁ λόγος, τοῦ ἐξ ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων λέγω συστή ματος, τὸ πρῶτον καταπέτασμα διασχόντες, καὶ ὑπερβάντες τὴν αἴσθησιν, εἰς τὰ ῾Αγια παρακύψω μεν (92), την νοητήν φύσιν καὶ ἐπουράνιον (95) ; Οὐκ ἔχομεν οὐδὲ ταύτην ἀσωμάτω; ἰδεῖν, εἰ καὶ ἀσώματος, πῦρ καὶ πνεῦμα προσαγορευομένην, ἢ γινομένην. Ποιεῖν γὰρ λέγεται τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα εἰ μὴ ποιεῖν μὲν ἔστι τὸ συντηρεῖν τῷ λόγῳ, καθ' ὃν ἐγένοντο. Πνεῦμα δὲ ἀκούει καὶ πῦρ· τὸ μὲν ὡς νοητὴ φύσις, τὸ δὲ ὡς καθάρσιος (94) · ἐπεὶ (95) καὶ τῆς πρώτης οὐσίας τὰς αὐτὰς οἶδα κλήσεις. Πλὴν ἡμῖν γε ἀσώματος ἔστω, ἢ ὅτι ἐγγύτατα. Ορᾷς ὅπως ιλιγγιῶμεν περὶ τὸν λόγον, καὶ οὐκ ἔχομεν οἱ προέλ θωμεν, ἢ τοσοῦτον ὅσον εἰδέναι ἀγγέλους τινὰς καὶ ἀρχαγγέλους, θρόνους, κυριότητας, ἀρχὰς, ἐξουσίας, λαμπρότητας, ἀναβάσεις, νοεράς δυνάμεις, ἢ νέας, καθαρὰς φύσεις καὶ ἀκιβδήλους, ἀκινήτους πρὸς τὸ χεῖρον, ἢ δυσκινήτους (96) περὶ τὸ πρῶτον αἴτιον ἀεὶ χορευούσας· ἡ πῶς ἄν τις αὐτὰς ἀνυμνήσειεν, ἐκεῖθεν ἐλλαμπομένας τὴν καθαρωτάτην Ελλαμψιν, ἢ ἄλλως ἄλλην κατὰ τὴν ἀναλογίαν της φύσεως καὶ τῆς τάξεως· τοσοῦτον τῷ καλῷ (97) μορφουμένας καὶ τυπουμένας, ὥστε ἄλλα γίνεσθαι φῶτα, καὶ ἄλ λους φωτίζειν δύνασθαι ταῖς τοῦ πρώτου φωτός ἐπιρ- ῥοαῖς τε καὶ διαδόσεσιν· λειτουργούς θείου θελήμα τος, δυνατὰς ἰσχύϊ φυσικῇ τε καὶ ἐπικτήτῳ (98), πάντα ἐπιπορευομένας, πᾶσι πανταχού παρούσας ἑτοίμως, προθυμίᾳ τε λειτουργίας, καὶ κουφότητα φύσεως· ἄλλας ἄλλο τι τῆς οἰκουμένης μέρος διει- ληφυίας, ἢ ἄλλῳ τινὶ (99) τοῦ παντὸς ἐπιτεταγμένας, ὡς οἶδεν ὁ ταῦτα τάξας (1) καὶ διορίσας· πάντα εἰς ἓν ἀγοῦσας, πρὸς μίαν σύννευσιν τοῦ τὰ πάντα δη μιουργήσαντος· ὑμνῳδοὺς θείας μεγαλειότητος, θεω- ροὺς δόξης ἀϊδίου καὶ ἀϊδίως, οὐχ ἵνα δοξασθῇ Θεὸς (οὐ γάρ ἐστιν προστεθήσεται τῷ πλήρει, τῷ καὶ τοῖς ἄλλοις χορηγῷ τῶν καλῶν), ἀλλ' ἵνα μὴ λείπῃ τὸ εὐεργετεῖσθαι καὶ ταῖς πρώταις μετὰ Θεὸν φύσεσι. Ταῦτα εἰ μὲν πρὸς ἀξίαν ὕμνηται, τῆς Τριάδος ἡ χάρις, καὶ τῆς μιᾶς ἐν τοῖς τρισὶ θεότητος· εἰ δὲ τῆς ἐπιθυμίας (2) ἐνδεέστερον, ἔχει τὸ νικᾶν καὶ οὕτως ὁ λόγος. Τοῦτο γὰρ ἡγωνίζετο παραστῆσαι, ὅτι νοῦ κρείττων, καὶ ἡ τῶν δευτέρων φύσις, μὴ ὅτι τῆς πρώτης καὶ μόνης, ὀκνῷ γὰρ (5) εἰπεῖν, ὑπὲρ ἅπαν τα (4). Επιθυμίας. • B corporis cernuntur, orationem diffundemus? An potius, quoniam Mosaicum illud tabernaculum, mundi totius figuram et imaginem exstitisse do- cet Scriptura (mundus porro ex visibilibus et invi- sibilibus constal), idcirco penetrato primo velo; transcensisque rebus illis, quæ sensum movent, in Sancta prospiciemus, hoc est, in supercclestem naturam, quæque non nisi ratione atque intelligen- tia percipitur? Sed ne hanc quidem, tametsi cor- poris expertem, incorporeo modo cernere possu- mus, quippe quæ ignis, et Spiritus appelletur, aut efficiatur. Deus enim, ut litteris sacris proditum est, angelos suos spiritus facit, et ministros suos flam- mam ignis *; nisi forte hoc loco, facere nihil aliud signifcet, quam eadem, qua primum procreati snnt, ratione tueri et conservare. Spiritus porro atque ignis angelus appellatur; illud quia intelle- ctili natura est praeditus, hoc, quia purgandis ani- mis nostris adhibetur; quandoquidem primaria quo- que illa essentia iisdem nominibus in Scriptura nuncupatur. Sed sint sane nobis illi incorporei, aut quam proxime ad hoc accedentes. Vides enim quomodo circa hujusmodi sermonem æstuemus, nec, quo progrediamur, habeamus; aut certe non ultra progredi possimus, quam quod angelos quos- dam et archangelos scimus, thronos, potestates, principatus, dominationes, splendores, ascensus, intelligentes virtutes, vel mentes potius, puras naturas, minimeque adulterinas, ad malum immo- biles, vel certe non facile mobiles, perpetuos cho- ros circa principem illam causam agilantes; aut (si quid aptius quisquam earum laudibus de- cantandis afferre queat), purissimo splendore illinc perfusas, aut pro naturæ et ordinis cujusque pro- portione, alias alio modo collustratas; quæ a sumına ila pulchritudine adeo informantur et imprimun- tur, ut ipsæ alia quoque lumina efficiantur, ac per primi luminis influxiones et communicationes alios illuminare possint; quæ, cum divina voluntatis ministræ sint *, roboreque non modo naturali, sed etiam adventitio polleant, loca omnia peragrant, omnibus ubique impigre adsunt, tum ob ministerii promptitudinem, tum ob naturæ levitatem; aliæ etiam aliam quamdam orbis partem complectun- tur, aut certe aliis quædam pars commissa est, ut novit, qui hæc ordinavit ac distinxit; ad unum • Hebr. IX, 24. • Psal. Cill, 4. * flebr. 1, 14. coelo versetur, » biles.Id refertur ad Luciferi lapsum. Nunc enim ad malum immobiles sunt angeli per concessam ipsis constantiæ ac perseverantiæ gratiam. chritudinis copia sit impressa, ut secundaria quæ- dam lumina sint, ac, per primi luminis rivos et scaturigines ad se manantes, alios illustrare pos- sint. › C D. Dei auxilio et gratia, quibus natura perficitur. Adventitium etiam dici potest, inquit Combeſisius, quod angeli superiores illuminant subjectos, quod illi ipsi a Deo illuminantur, et fiunt robustiores ad cognoscendas certas veritates. > Universi præpositas; › cujusmodi sunt angeli custo- des, quod Billius non satis distinxit. Meæ, scilicet cupiditati, vel c aliorum. Utroque modo Elias id intelli- git. tentia sic exponit: «Vult quidem Gregorius dicere naturam (92) Παρακύψωμεν. Conibelsius censet legendum (95) Επουράνιον. . Caelestem, » id est « quæ in (94) Καθάρσιος. In quibusdam, κάθαρσις. (95) Επεί. Reg. a, ἐπειδή. (96) "Η δυσκινήτους. • Vel certe non facile mo- (97) Τοσοῦτον τῷ καλῷ, etc. « Quibus tanta pul- (98) Επικτήτη. • Adventitio robore, » id est (99) Ἢ ἄλλῳ τινί, etc. « Sive alii cuipiam rerum (1) Τάξας. Coinb., ἐπιτάξας. (3) 'Oxrw ráp. Elias hune locum ex aliorum sen- (4) Απαντα. Reg. Cypr., ἅπαντας.
PG 36:72ὁρᾷς ὅπως ἰλιγγιῶμεν περὶ τὸν λόγον, καὶ οὐκ ἔχομεν οἷ προέλθωμεν, ἢ τοσοῦτον ὅσον εἰδέναι ἀγγέλους τινὰς καὶ ἀρχαγγέλους, θρόνους, κυριότητας, ἀρχάς, ἐξουσίας, λαμπρότητας, ἀναβάσεις, νοερὰς δυνάμεις, ἢ νόας, καθαρὰς φύσεις καὶ ἀκιβδήλους, ἀκινήτους πρὸς τὸ χεῖρον ἢ δυσκινήτους, περὶ τὸ πρῶτον αἴτιον ἀεὶ χορευούσας· ἢ πῶς ἄν τις αὐτὰς ἀνυμνήσειεν, ἐκεῖθεν ἐλλαμπομένας τὴν καθαρωτάτην ἔλλαμψιν, ἢ ἄλλως ἄλλην κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς φύσεως καὶ τῆς τάξεως· τοσοῦτον τῷ καλῷ μορφουμένας καὶ τυπουμένας, ὥστε ἄλλα γίνεσθαι φῶτα καὶ ἄλλους φωτίζειν δύνασθαι ταῖς τοῦ πρώτου φωτὸς ἐπιρροαῖς τε καὶ διαδόσεσι· λειτουργοὺς θείου θελήματος, δυνατὰς ἰσχύι φυσικῇ τε καὶ ἐπικτήτῳ, πάντα ἐπιπορευομένας, πᾶσι πανταχοῦ παρούσας ἑτοίμως, προθυμίᾳ τε λειτουργίας καὶ κουφότητι φύσεως· ἄλλας ἄλλο τι τῆς οἰκουμένης μέρος διειληφυίας, ἢ ἄλλῳ τινὶ τοῦ παντὸς ἐπιτεταγμένας, ὡς οἶδεν ὁ ταῦτα τάξας καὶ διορίσας· πάντα εἰς ἓν ἀγούσας, πρὸς μίαν σύννευσιν τοῦ τὰ πάντα δημιουργήσαντος·
S. GREGORII THEOLOGI Α κόσμου παντὸς ἀντίτυπον τὴν Μωσέως σκηνὴν οἶδεν παρακύψομεν. παρακύψαμε ὁ λόγος, τοῦ ἐξ ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων λέγω συστή ματος, τὸ πρῶτον καταπέτασμα διασχόντες, καὶ ὑπερβάντες τὴν αἴσθησιν, εἰς τὰ ῾Αγια παρακύψω μεν (92), την νοητήν φύσιν καὶ ἐπουράνιον (95) ; Οὐκ ἔχομεν οὐδὲ ταύτην ἀσωμάτω; ἰδεῖν, εἰ καὶ ἀσώματος, πῦρ καὶ πνεῦμα προσαγορευομένην, ἢ γινομένην. Ποιεῖν γὰρ λέγεται τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα εἰ μὴ ποιεῖν μὲν ἔστι τὸ συντηρεῖν τῷ λόγῳ, καθ' ὃν ἐγένοντο. Πνεῦμα δὲ ἀκούει καὶ πῦρ· τὸ μὲν ὡς νοητὴ φύσις, τὸ δὲ ὡς καθάρσιος (94) · ἐπεὶ (95) καὶ τῆς πρώτης οὐσίας τὰς αὐτὰς οἶδα κλήσεις. Πλὴν ἡμῖν γε ἀσώματος ἔστω, ἢ ὅτι ἐγγύτατα. Ορᾷς ὅπως ιλιγγιῶμεν περὶ τὸν λόγον, καὶ οὐκ ἔχομεν οἱ προέλ θωμεν, ἢ τοσοῦτον ὅσον εἰδέναι ἀγγέλους τινὰς καὶ ἀρχαγγέλους, θρόνους, κυριότητας, ἀρχὰς, ἐξουσίας, λαμπρότητας, ἀναβάσεις, νοεράς δυνάμεις, ἢ νέας, καθαρὰς φύσεις καὶ ἀκιβδήλους, ἀκινήτους πρὸς τὸ χεῖρον, ἢ δυσκινήτους (96) περὶ τὸ πρῶτον αἴτιον ἀεὶ χορευούσας· ἡ πῶς ἄν τις αὐτὰς ἀνυμνήσειεν, ἐκεῖθεν ἐλλαμπομένας τὴν καθαρωτάτην Ελλαμψιν, ἢ ἄλλως ἄλλην κατὰ τὴν ἀναλογίαν της φύσεως καὶ τῆς τάξεως· τοσοῦτον τῷ καλῷ (97) μορφουμένας καὶ τυπουμένας, ὥστε ἄλλα γίνεσθαι φῶτα, καὶ ἄλ λους φωτίζειν δύνασθαι ταῖς τοῦ πρώτου φωτός ἐπιρ- ῥοαῖς τε καὶ διαδόσεσιν· λειτουργούς θείου θελήμα τος, δυνατὰς ἰσχύϊ φυσικῇ τε καὶ ἐπικτήτῳ (98), πάντα ἐπιπορευομένας, πᾶσι πανταχού παρούσας ἑτοίμως, προθυμίᾳ τε λειτουργίας, καὶ κουφότητα φύσεως· ἄλλας ἄλλο τι τῆς οἰκουμένης μέρος διει- ληφυίας, ἢ ἄλλῳ τινὶ (99) τοῦ παντὸς ἐπιτεταγμένας, ὡς οἶδεν ὁ ταῦτα τάξας (1) καὶ διορίσας· πάντα εἰς ἓν ἀγοῦσας, πρὸς μίαν σύννευσιν τοῦ τὰ πάντα δη μιουργήσαντος· ὑμνῳδοὺς θείας μεγαλειότητος, θεω- ροὺς δόξης ἀϊδίου καὶ ἀϊδίως, οὐχ ἵνα δοξασθῇ Θεὸς (οὐ γάρ ἐστιν προστεθήσεται τῷ πλήρει, τῷ καὶ τοῖς ἄλλοις χορηγῷ τῶν καλῶν), ἀλλ' ἵνα μὴ λείπῃ τὸ εὐεργετεῖσθαι καὶ ταῖς πρώταις μετὰ Θεὸν φύσεσι. Ταῦτα εἰ μὲν πρὸς ἀξίαν ὕμνηται, τῆς Τριάδος ἡ χάρις, καὶ τῆς μιᾶς ἐν τοῖς τρισὶ θεότητος· εἰ δὲ τῆς ἐπιθυμίας (2) ἐνδεέστερον, ἔχει τὸ νικᾶν καὶ οὕτως ὁ λόγος. Τοῦτο γὰρ ἡγωνίζετο παραστῆσαι, ὅτι νοῦ κρείττων, καὶ ἡ τῶν δευτέρων φύσις, μὴ ὅτι τῆς πρώτης καὶ μόνης, ὀκνῷ γὰρ (5) εἰπεῖν, ὑπὲρ ἅπαν τα (4). Επιθυμίας. • B corporis cernuntur, orationem diffundemus? An potius, quoniam Mosaicum illud tabernaculum, mundi totius figuram et imaginem exstitisse do- cet Scriptura (mundus porro ex visibilibus et invi- sibilibus constal), idcirco penetrato primo velo; transcensisque rebus illis, quæ sensum movent, in Sancta prospiciemus, hoc est, in supercclestem naturam, quæque non nisi ratione atque intelligen- tia percipitur? Sed ne hanc quidem, tametsi cor- poris expertem, incorporeo modo cernere possu- mus, quippe quæ ignis, et Spiritus appelletur, aut efficiatur. Deus enim, ut litteris sacris proditum est, angelos suos spiritus facit, et ministros suos flam- mam ignis *; nisi forte hoc loco, facere nihil aliud signifcet, quam eadem, qua primum procreati snnt, ratione tueri et conservare. Spiritus porro atque ignis angelus appellatur; illud quia intelle- ctili natura est praeditus, hoc, quia purgandis ani- mis nostris adhibetur; quandoquidem primaria quo- que illa essentia iisdem nominibus in Scriptura nuncupatur. Sed sint sane nobis illi incorporei, aut quam proxime ad hoc accedentes. Vides enim quomodo circa hujusmodi sermonem æstuemus, nec, quo progrediamur, habeamus; aut certe non ultra progredi possimus, quam quod angelos quos- dam et archangelos scimus, thronos, potestates, principatus, dominationes, splendores, ascensus, intelligentes virtutes, vel mentes potius, puras naturas, minimeque adulterinas, ad malum immo- biles, vel certe non facile mobiles, perpetuos cho- ros circa principem illam causam agilantes; aut (si quid aptius quisquam earum laudibus de- cantandis afferre queat), purissimo splendore illinc perfusas, aut pro naturæ et ordinis cujusque pro- portione, alias alio modo collustratas; quæ a sumına ila pulchritudine adeo informantur et imprimun- tur, ut ipsæ alia quoque lumina efficiantur, ac per primi luminis influxiones et communicationes alios illuminare possint; quæ, cum divina voluntatis ministræ sint *, roboreque non modo naturali, sed etiam adventitio polleant, loca omnia peragrant, omnibus ubique impigre adsunt, tum ob ministerii promptitudinem, tum ob naturæ levitatem; aliæ etiam aliam quamdam orbis partem complectun- tur, aut certe aliis quædam pars commissa est, ut novit, qui hæc ordinavit ac distinxit; ad unum • Hebr. IX, 24. • Psal. Cill, 4. * flebr. 1, 14. coelo versetur, » biles.Id refertur ad Luciferi lapsum. Nunc enim ad malum immobiles sunt angeli per concessam ipsis constantiæ ac perseverantiæ gratiam. chritudinis copia sit impressa, ut secundaria quæ- dam lumina sint, ac, per primi luminis rivos et scaturigines ad se manantes, alios illustrare pos- sint. › C D. Dei auxilio et gratia, quibus natura perficitur. Adventitium etiam dici potest, inquit Combeſisius, quod angeli superiores illuminant subjectos, quod illi ipsi a Deo illuminantur, et fiunt robustiores ad cognoscendas certas veritates. > Universi præpositas; › cujusmodi sunt angeli custo- des, quod Billius non satis distinxit. Meæ, scilicet cupiditati, vel c aliorum. Utroque modo Elias id intelli- git. tentia sic exponit: «Vult quidem Gregorius dicere naturam (92) Παρακύψωμεν. Conibelsius censet legendum (95) Επουράνιον. . Caelestem, » id est « quæ in (94) Καθάρσιος. In quibusdam, κάθαρσις. (95) Επεί. Reg. a, ἐπειδή. (96) "Η δυσκινήτους. • Vel certe non facile mo- (97) Τοσοῦτον τῷ καλῷ, etc. « Quibus tanta pul- (98) Επικτήτη. • Adventitio robore, » id est (99) Ἢ ἄλλῳ τινί, etc. « Sive alii cuipiam rerum (1) Τάξας. Coinb., ἐπιτάξας. (3) 'Oxrw ráp. Elias hune locum ex aliorum sen- (4) Απαντα. Reg. Cypr., ἅπαντας.
PG 36:73ὑμνῳδοὺς θείας μεγαλειότητος, θεωροὺς δόξης αἰδίου καὶ αἰδίως, οὐχ ἵνα δοξασθῇ θεός, οὐ γὰρ ἔστιν ὃ προστεθήσεται τῷ πλήρει, τῷ καὶ τοῖς ἄλλοις χορηγῷ τῶν καλῶν, ἀλλ’ ἵνα μὴ λείπῃ τὸ εὐεργετεῖσθαι καὶ ταῖς πρώταις μετὰ θεὸν φύσεσι; ταῦτα εἰ μὲν πρὸς ἀξίαν ὕμνηται, τῆς τριάδος ἡ χάρις, καὶ τῆς μιᾶς ἐν τοῖς τρισὶ θεότητος· εἰ δὲ τῆς ἐπιθυμίας ἐνδεέστερον, ἔχει τὸ νικᾷν καὶ οὕτως ὁ λόγος. τοῦτο γὰρ ἠγωνίζετο παραστῆσαι, ὅτι νοῦ κρείττων καὶ ἡ τῶν δευτέρων φύσις, μὴ ὅτι τῆς πρώτης καὶ μόνης, ὀκνῶ γὰρ εἰπεῖν, ὑπὲρ ἅπαντα.
Τ ΛΟΓΟΣ ΚΘ'. ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΤΡΙΤΟΣ. Περὶ Υἱοῦ. Α'. Α μὲν οὖν εἴποι τις ἂν ἐπικόπτων τὴν περὶ τὸν λόγον (5) αὐτῶν ἑτοιμότητα, καὶ ταχυτῆτα, καὶ τὸ τοῦ τάχους ἐπισφαλές, ἐν πᾶσι μὲν πράγμασι, μά- λιστα δὲ ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις, ταῦτά ἐστιν. Ἐπεὶ δὲ τὸ μὲν ἐπιτιμάν, οὐ μέγα· ῥᾷστον γὰρ καὶ τοῦ βουλομένου παντός· τὸ δὲ ἀντεισάγειν τὴν ἑαυτοῦ γνώμην, ἀνδρὸς εὐσεβοῦς καὶ νοῦν ἔχοντος· φέρε, τῷ ἁγίῳ θαῤῥήσαντες Πνεύματι, τῷ παρ' αὐτῶν μὲν ἀτιμαζομένῳ, παρ' ἡμῶν (6) δὲ προσκυνουμένῳ, τὰς ἡμετέρας περὶ τῆς θεότητος υπολήψεις (7), αἴτινές ποτέ εἰσιν, ὥσπερ τινὰ τόκον εὐγενῆ τε καὶ ὤριμον, εἰς φῶς προενέγκωμεν. Οὐδὲ ἄλλοτε μὲν σιωπήσαν τε; (τοῦτο γὰρ μόνον ἡμεῖς νεανικοί τε καὶ μεγα- λόφρονες), νῦν δὲ καὶ μᾶλλον παρρησιαζόμενοι την ἀλήθειαν· ἵνα μὴ τῇ ὑποστολῇ (8), καθώς γέγρα πται, τὸ μὴ εὐδοκεῖσθαι (9) κατακριθῶμεν. Διττοῦ δὲ ὄντος λόγου (10) παντὸς, τοῦ μὲν τὸ οἰκεῖον κατασκευά- ζοντος, τοῦ δὲ τὸ ἀντίπαλον ἀνατρέποντος (11) • καὶ ἡμεῖς τὸν οἰκεῖον ἐκθέμενοι πρότερον, οὕτω τὰ τῶν ἐναντίων ἀνατρέψαι πειρασόμεθα· καὶ ἀμφότε ρα, ὡς οἷόν τε διὰ βραχέων, ἵν᾿ εὐσύνοπτα γένη- ὀκνῷ γὰρ εἰπεῖν, ἵνα μὴ εἴπω, « Ημῶν. Οr. XXΧΙΧ. Β α "Οθεν, οἶμαι δεῖν τοῖς περὶ ταῦτα πονουμένοις λόγων διττῶν, τῶν μὲν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, τῶν δὲ περὶ τῆς ἀληθείας· καὶ τῶν μὲν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, πρὸς τοὺς ἀπιστοῦντας, ἢ τοὺς ἀμφιβάλλοντας· τῶν δὲ περὶ τῆς ἀληθείας, πρὸς τοὺς εὐγνωμονοῦντας, καὶ μετ᾿ εὐνοίας δεχομένους τὴν ἀλήθειαν· καὶ φόβῳ· « ἐὰν ὑποστείληται, ORATIO XXIX. - THEOLOGICA III. rerum omnium Conditoris nutum omnia in unum jungunt; divinæ majestatis laudes canunt, ac sein- piternam illam gloriam sempiterne jutuentur, non ut inde gloriæ Dei aliquid accrescat (nibil enim est, quod ei, qui plenus est, aliisque bonorum auctor, accrescere queat); sed ne etiam primæ illæ post Deum naturæ beneficio affici desinant. Hæc si pro rei dignitate a nobis prædicata sunt, Trinitati, atque uni in tribus personis divinitati gratia habenda est: sin autem cupiditati minus satis factum est, sie quoque orationi palma parata est. In hoc enim, omni dicendi contentione incubuimus, ut ostende- remus, ne ipsam quidem secundarum rerum naturam, hominis mente atque ingenio comprehendi posse, nedum primam illam ac solam, vereor enim dicere. omnibus' rebus excelsiorem. Hebr. x,38. naturam divinam exsistere supra universa; sed, ne comparationem instituisse videri possit, veretur. Nani in comparationibus ea est lex, ut ea solam in- ter se conferantur, quæ sunt ejusdem generis. At increati ad creatum nulla institui potest comparatio, neque Creatoris ad creata. Quapropter ait, metu se impediri, quominus dicat naturam divinam supra universa exsistere, quanquam alioqui hoc verum sit; ne videlicet eum comparare cuin aliis videri possit, qui extra comparationem omnem est posi- tus. » Billius vero putat, idem hic esse, ac si dixisset, ne di- cam. • Alias XXXV. Quæ autem erat, nunc 20. Habita anno 380. marg., - A ORATIO THEOLOGICA TERTIA De Filio. pescendam corum disputandi promptitadinem, præcipitemque celeritatem, cum in omnibus rebus, tum maxime in iis disputationibus quæ de Deo habentur, periculosam, afferre possit. Quoniam autem objurgare hand magnum est; perfacile quippe, et cujuslibet hominis : sententiam vero suam subrogare, pii viri est ac mente præditi : age, Spiritus sancti, quem nos quidem adoramus, illi vero contemnunt ac pro nihilo habent, numine at- que auxilio freti subnixique, nostram de divinitate fidem, quæcunque tandem illa est, perinde ac generosum quendam et maturum fetum in lucem producamus. Non quod alias unquam lacuerinus (hac enim una duntaxat in re fortes et magnanimi sumus), sed quod nunc majori quoque libertate ac fiducia veritatem profiteamur: ne alioqui ob timi- ditatem, ut Scripturæ verbo utar 7, hac pœna multemur, ut Deo minime placeamus. Porro cum omnis sermo duplex sit, alter, quo dogmata nostra confirmamus, alter, quo adversaria_subver- apud Athenagoram lib. De resurrectione morluo- rum, ad calcem operum S. Justini, novæ ed. p. 315, n. : «Hine iis, qui operam in res hujusmodi insumunt, duplici arbitror opus esse sermone, altero pro veritate, altero de veritate; pro veritate quidem adversus incredulos, aut dubitantes; de veritate autem al eos, qui æquo sunt animo, et veritatem libenter sus- cipiunt. Itaque Gregorius cum Athenagora du secernit prolide certa el persuasione » usurpat Gregorius. Quare non bene Leuvenk. c conjecturas. Quod metu ac timore nos subducimus., Ubi autem Vulgata habet, Hebr. x, 38, ‹ Quod si subtraxerit se, non placebit animæ meæ, Græci legunt, id est, ut exponit Grego rius: Si in pietatis causa prævaricatorem egerit, nec in ejus defensionem incubuerit, » etc. PATROL. GR. XXXVI. lat gmata credentibus explicantur; in altero vero ve- ritatis defensio suscipitur, dogmata propugnantur, anticipatæ evelluntur opiniones, et adversariorum tricis occurritur. Inter utramque disputationem istad est discrimen, ut cum eodem Athenagora loquar, quod in altera mendacium refellitur,, in altera ✓ veritas stabilitur. › ‹ confutamus. › (5) Τον λόγον. Coisl. 1, τῶν λόγων. 1. Hæc quidem sunt, quæ quispiam, ad con- (9) Εὐδοκεισθαι. Coisl. 1, εὐδοκιμεῖσθαι. (10) Nitrou de brios dorov. Similia leguntur (6) Foy, Or, & ad man verisque in locis, liceu aceem. In primo disputationis genere, du- (3) Τῇ ὑποστολῇ. Schol. : Τὸ ὑποστέλλεσθαι δέει (11) Ανατρέποντος. Gloss., ἀνασκευάζοντος,
Continue reading PG 36: Oratio XXIX →≣ entire volume