Τ ΛΟΓΟΣ ΚΘ'. ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΤΡΙΤΟΣ. Περὶ Υἱοῦ. Α'. Α μὲν οὖν εἴποι τις ἂν ἐπικόπτων τὴν περὶ τὸν λόγον (5) αὐτῶν ἑτοιμότητα, καὶ ταχυτῆτα, καὶ τὸ τοῦ τάχους ἐπισφαλές, ἐν πᾶσι μὲν πράγμασι, μά- λιστα δὲ ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις, ταῦτά ἐστιν. Ἐπεὶ δὲ τὸ μὲν ἐπιτιμάν, οὐ μέγα· ῥᾷστον γὰρ καὶ τοῦ βουλομένου παντός· τὸ δὲ ἀντεισάγειν τὴν ἑαυτοῦ γνώμην, ἀνδρὸς εὐσεβοῦς καὶ νοῦν ἔχοντος· φέρε, τῷ ἁγίῳ θαῤῥήσαντες Πνεύματι, τῷ παρ' αὐτῶν μὲν ἀτιμαζομένῳ, παρ' ἡμῶν (6) δὲ προσκυνουμένῳ, τὰς ἡμετέρας περὶ τῆς θεότητος υπολήψεις (7), αἴτινές ποτέ εἰσιν, ὥσπερ τινὰ τόκον εὐγενῆ τε καὶ ὤριμον, εἰς φῶς προενέγκωμεν. Οὐδὲ ἄλλοτε μὲν σιωπήσαν τε; (τοῦτο γὰρ μόνον ἡμεῖς νεανικοί τε καὶ μεγα- λόφρονες), νῦν δὲ καὶ μᾶλλον παρρησιαζόμενοι την ἀλήθειαν· ἵνα μὴ τῇ ὑποστολῇ (8), καθώς γέγρα πται, τὸ μὴ εὐδοκεῖσθαι (9) κατακριθῶμεν. Διττοῦ δὲ ὄντος λόγου (10) παντὸς, τοῦ μὲν τὸ οἰκεῖον κατασκευά- ζοντος, τοῦ δὲ τὸ ἀντίπαλον ἀνατρέποντος (11) • καὶ ἡμεῖς τὸν οἰκεῖον ἐκθέμενοι πρότερον, οὕτω τὰ τῶν ἐναντίων ἀνατρέψαι πειρασόμεθα· καὶ ἀμφότε ρα, ὡς οἷόν τε διὰ βραχέων, ἵν᾿ εὐσύνοπτα γένη- ὀκνῷ γὰρ εἰπεῖν, ἵνα μὴ εἴπω, « Ημῶν. Οr. XXΧΙΧ. Β α "Οθεν, οἶμαι δεῖν τοῖς περὶ ταῦτα πονουμένοις λόγων διττῶν, τῶν μὲν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, τῶν δὲ περὶ τῆς ἀληθείας· καὶ τῶν μὲν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, πρὸς τοὺς ἀπιστοῦντας, ἢ τοὺς ἀμφιβάλλοντας· τῶν δὲ περὶ τῆς ἀληθείας, πρὸς τοὺς εὐγνωμονοῦντας, καὶ μετ᾿ εὐνοίας δεχομένους τὴν ἀλήθειαν· καὶ φόβῳ· « ἐὰν ὑποστείληται, ORATIO XXIX. - THEOLOGICA III. rerum omnium Conditoris nutum omnia in unum jungunt; divinæ majestatis laudes canunt, ac sein- piternam illam gloriam sempiterne jutuentur, non ut inde gloriæ Dei aliquid accrescat (nibil enim est, quod ei, qui plenus est, aliisque bonorum auctor, accrescere queat); sed ne etiam primæ illæ post Deum naturæ beneficio affici desinant. Hæc si pro rei dignitate a nobis prædicata sunt, Trinitati, atque uni in tribus personis divinitati gratia habenda est: sin autem cupiditati minus satis factum est, sie quoque orationi palma parata est. In hoc enim, omni dicendi contentione incubuimus, ut ostende- remus, ne ipsam quidem secundarum rerum naturam, hominis mente atque ingenio comprehendi posse, nedum primam illam ac solam, vereor enim dicere. omnibus' rebus excelsiorem. Hebr. x,38. naturam divinam exsistere supra universa; sed, ne comparationem instituisse videri possit, veretur. Nani in comparationibus ea est lex, ut ea solam in- ter se conferantur, quæ sunt ejusdem generis. At increati ad creatum nulla institui potest comparatio, neque Creatoris ad creata. Quapropter ait, metu se impediri, quominus dicat naturam divinam supra universa exsistere, quanquam alioqui hoc verum sit; ne videlicet eum comparare cuin aliis videri possit, qui extra comparationem omnem est posi- tus. » Billius vero putat, idem hic esse, ac si dixisset, ne di- cam. • Alias XXXV. Quæ autem erat, nunc 20. Habita anno 380. marg., - A ORATIO THEOLOGICA TERTIA De Filio. pescendam corum disputandi promptitadinem, præcipitemque celeritatem, cum in omnibus rebus, tum maxime in iis disputationibus quæ de Deo habentur, periculosam, afferre possit. Quoniam autem objurgare hand magnum est; perfacile quippe, et cujuslibet hominis : sententiam vero suam subrogare, pii viri est ac mente præditi : age, Spiritus sancti, quem nos quidem adoramus, illi vero contemnunt ac pro nihilo habent, numine at- que auxilio freti subnixique, nostram de divinitate fidem, quæcunque tandem illa est, perinde ac generosum quendam et maturum fetum in lucem producamus. Non quod alias unquam lacuerinus (hac enim una duntaxat in re fortes et magnanimi sumus), sed quod nunc majori quoque libertate ac fiducia veritatem profiteamur: ne alioqui ob timi- ditatem, ut Scripturæ verbo utar 7, hac pœna multemur, ut Deo minime placeamus. Porro cum omnis sermo duplex sit, alter, quo dogmata nostra confirmamus, alter, quo adversaria_subver- apud Athenagoram lib. De resurrectione morluo- rum, ad calcem operum S. Justini, novæ ed. p. 315, n. : «Hine iis, qui operam in res hujusmodi insumunt, duplici arbitror opus esse sermone, altero pro veritate, altero de veritate; pro veritate quidem adversus incredulos, aut dubitantes; de veritate autem al eos, qui æquo sunt animo, et veritatem libenter sus- cipiunt. Itaque Gregorius cum Athenagora du secernit prolide certa el persuasione » usurpat Gregorius. Quare non bene Leuvenk. c conjecturas. Quod metu ac timore nos subducimus., Ubi autem Vulgata habet, Hebr. x, 38, ‹ Quod si subtraxerit se, non placebit animæ meæ, Græci legunt, id est, ut exponit Grego rius: Si in pietatis causa prævaricatorem egerit, nec in ejus defensionem incubuerit, » etc. PATROL. GR. XXXVI. lat gmata credentibus explicantur; in altero vero ve- ritatis defensio suscipitur, dogmata propugnantur, anticipatæ evelluntur opiniones, et adversariorum tricis occurritur. Inter utramque disputationem istad est discrimen, ut cum eodem Athenagora loquar, quod in altera mendacium refellitur,, in altera ✓ veritas stabilitur. › ‹ confutamus. › (5) Τον λόγον. Coisl. 1, τῶν λόγων. 1. Hæc quidem sunt, quæ quispiam, ad con- (9) Εὐδοκεισθαι. Coisl. 1, εὐδοκιμεῖσθαι. (10) Nitrou de brios dorov. Similia leguntur (6) Foy, Or, & ad man verisque in locis, liceu aceem. In primo disputationis genere, du- (3) Τῇ ὑποστολῇ. Schol. : Τὸ ὑποστέλλεσθαι δέει (11) Ανατρέποντος. Gloss., ἀνασκευάζοντος,

γικὸν ἐπενόησαν πρὸς ἐξαπάτην τῶν ἁπλουστέρων εὐηθεστέρων), καὶ μὴ τῷ μήκει τοῦ λόγου· διαχεθῇ τὰ νοούμενα (15), καθάπερ ὕδωρ οὐ σωλῆνι σφιγγό μενον, ἀλλὰ κατὰ πεδίου χεόμενον καὶ λυόμενον. Α ται (12) τὰ λεγόμενα (ὥσπερ ἄν αὐτοὶ λόγον εἰσαγω- Β'. Τρεῖς αἱ ἀνωτάτω δόξαι περὶ Θεοῦ, ἀναρχία (14). καὶ πολυαρχία, καὶ μοναρχία. Αἱ μὲν οὖν δύο παισὶν Ἑλλήνων ἐπαίχθησαν (15), καὶ παιζέσθω σαν. Τό τε γὰρ ἄναρχον, ἄτακτον· τό τε πολύ αρχον, στασιώδες, καὶ οὕτως ἄναρχον, καὶ οὕτως ἄτακτον. Εἰς ταυτὸν γὰρ ἀμφότερα φέρει, τὴν ἀτα ξίαν· ἡ δὲ εἰς λύσιν· ἀταξία γὰρ μελέτη λύσεως Ἡμῖν δὲ μοναρχία, τὸ τιμώμενον· μοναρχία δὲ, οὐ ἣν ἓν περιγράφει πρόσωπον (ἔστι γὰρ καὶ τὸ ἓν στα σιάζον πρὸς ἑαυτὸ πολλὰ καθίστασθαι), ἀλλ᾽ ἦν φύ- σεως ὁμοτιμία συνίστησι, καὶ γνώμης σύμπνοια, καὶ ταυτότης κινήσεως (16), καὶ πρὸς τὸ ἐν τῶν ἐξ αὐτ τοῦ σύννευσις (ὅπερ ἀμήχανον ἐπὶ τῆς γεννητῆς (17) φύ- σεως), ὥστε κἂν ἀριθμῷ διαφέρῃ, τῇ γε οὐσίᾳ (18) μὴ τέμνεσθαι. Διὰ τοῦτο μονὰς ἀπ' ἀρχῆς εἰς δυάδα κινηθεῖσα, μέχρι Τριάδος ἔστη. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἡμῖν ὁ Πατὴρ, καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· δ μὲν γεννήτωρ καὶ προβολεὺς, λέγω δὲ ἀπαθῶς, καὶ ἀχρόνως, καὶ ἀσωμάτως· τῶν δὲ, τὸ μὲν γέννημα, τὸ δὲ πρόβλημα, ἢ οὐκ οἶδ' ὅπως ἄν τις ταῦτα καλέ- σειεν, ἀφελών πάντη τῶν ὁρωμένων. Οὐ γὰρ δὴ ὑπέρχυσιν ἀγαθότητος εἰπεῖν θαῤῥήσομεν (δ τῶν παρ' Ἕλλησι φιλοσοφησάντων εἰπεῖν τις ἐτόλμησεν, οίον κρατήρ τις υπεῤῥύη (19), σαφῶς ούτωσὶ λέγων, ἐν οἷς περὶ πρώτου (20) αἰτίου καὶ δευτέρου φιλοσοφεί), μήποτε ἀκούσιον τὴν γέννησιν εἰσαγάγωμεν (21), καὶ οἷον περίττωμά τι φυσικὸν καὶ δυσκάθεκτον, ήκιστα ταῖς περὶ θεότητος ὑπονοίαις (22) πρέπον. Διὰ τοῦτο ἐπὶ τῶν ἡμετέρων ὅρων ἱστάμενοι, τὸ ἀγέννητον εἰσάγομεν, καὶ τὸ γεννητὸν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, ὡς πού φησιν αὐτὸς ὁ Θεὸς καὶ Λόγος. Β γένωνται. εὔδηλα, καὶ γνώριμα, καὶ σαφή γένηται, « Μος, εἰσαγωνικόν, « τὰ λεγόμενα. ἐξουσίᾳ, « ὁμοούσιον, « όμοεξούσιον, « ὑπερεῤῥύη. τὸ ἕν, « τὸ δν • ο S. GREGORII THEOLOGI . timus: nos quoque, posteaquam doctrinam no- stram potius exposuerimus, ita demum adversa- riorum placita confutare ac profligare conabimur : et quidem atrunque, quam fieri poterit, brevis- sime, ut, quæ a nobis dicentur, quasi uno quodam obtutu perspici facile possint (quemadmodum quem ili isagogicum libellum, ad sinpliciorum vel sto lidiorum potius fraudem excogitarunt), ac non ob sermonis prolixitatem sensa dilabantur, haud secus alque aqua, quæ non canali coercetur, sed per campos diffunditur ac solvitur. B II. Ut igitur ad rem accedamus, tres antiquis- simæ de Deo sententiæ sunt, anarchia, polyarchia et monarchia. Ac duæ quidem priores ab ethnicis lusæ sunt, et sane ludantur. Nam, et quod nullius imperio gubernatur, confusum est ac perturbatum: et quod a pluribus dominis et principibus admi- nistratur, factionibus dissidiisque obnoxium est, ac proinde nec a quoquam gubernatur, nec ordine allo et disciplina continetur. Ambo etiam ista eo- dem tendunt, nimirum ad ordinis perturbationem, hæc autem ad solutionem; perturbatio quippe solutionis meditatio est. At nos unius principatum colimus; unius autem principatum dico, non quem persona una circumscribit (fieri enim potest ut quod unum est, si a seipso dissideat, secum- que discordet, multa fial), sed quem æqualis na- turæ dignitas constituit, et voluntatis consensio, motusque identitas, atque ad unum, eorum, quæ ex ipso sunt, conspiratio (id quod in rebus pro- creatis fieri nequit), ita ut, etiamsi numero diffe- rant, essentia tamen et natura minime distinguan- tur. Quocirca unitas, principio in binarium mota, in Trinitate constitit. Atque hoc nobis est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus ; Pater quidem geni- tor, et productor, citra tamen ullam passionem, ac tempus, atque incorporeo modo : horum autem, alter soboles, alter processio, aut quibus verbis haec quispiam vocare queat, nescio, ab iis prorsus abstrahens, quæ sub aspectum cadunt. Neque enim bonitatis superfusionem dicere audebimus (tametsi quispiam eorum, qui apud ethnicos philosophiæ laude floruerunt, hoc vocabulo uti non dubitarit, cum de prima et secunda causa dissereret, perspicuis verbis ita loquens: Velut poculum quoddame superfluxit ), ne coactam quamdam generationem, ac velut naturalem quamdam superfluitatem quæ retineri nequeat, minimeque divinitati congruat, invehamus. Proinde finibus nostris nosmet conti- nentes, ingenitum et genitum inducimus, et ex Patre procedentem ut quodam loco' Deus ipse ac Verbum pronuntiavit. • Plato. • Joan. xv, 26. C Gloss., manifesta, et nota, et perspicua faut. introductorium. vel unius imperiunı. › tur Gregorius, inquit Elias, c quod a rebus ludi- cris nihil differrent ea, quæ ipsi introducerent, at- que in deorum numerum referrent; vel quod om- nine digna sint, quibus illudatur. » tentiam et ellicacitatem, inquit Flias. lioris notæ codd. Quæ lectio profecto melior est, quam potentia, quæ in editis reperi tur. Namn Nicæeni Patres, ejusdem na tura » seu « essentiæ, non ejusdem potentiæ, › Patri Filium esse definierunt. 1, et or. 1, Unum : statuit; alteram vero, Eus. de divinitate minime congruentem. › (12) Ευσύνοπτα γένηται. Reg. Cypr., εὐσύνοπτα D (13) Διαχεθῇ τὰ νοούμενα. Reg. Cypr., διαχυθῇ (14) Αναρχία, etc. • Nullius, » vel c plurium, (15) Ἐπαίχθησαν. Lusæ sunt. « Hoc verbo uti. (48) Ταυτότης κινήσεως. « Motum appellat po (17) Γεννητής. Reg. bm, et Or. 1, γενητής. (18) Τῇ γε ουσίᾳ. Sic Coisl. 1 et 3, aliique me- (19) Υπερρύη. Duo Regg., quinque Colb., Coisl. (20) Περὶ πρώτου, etc. Plato, primam causar. (21) Εισαγάγωμεν. Nicet., εἰσάγομεν. (22) Υπονοίαις. • Cogitationibus, seu, « ideis

γικὸν ἐπενόησαν πρὸς ἐξαπάτην τῶν ἁπλουστέρων εὐηθεστέρων), καὶ μὴ τῷ μήκει τοῦ λόγου· διαχεθῇ τὰ νοούμενα (15), καθάπερ ὕδωρ οὐ σωλῆνι σφιγγό μενον, ἀλλὰ κατὰ πεδίου χεόμενον καὶ λυόμενον. Α ται (12) τὰ λεγόμενα (ὥσπερ ἄν αὐτοὶ λόγον εἰσαγω- Β'. Τρεῖς αἱ ἀνωτάτω δόξαι περὶ Θεοῦ, ἀναρχία (14). καὶ πολυαρχία, καὶ μοναρχία. Αἱ μὲν οὖν δύο παισὶν Ἑλλήνων ἐπαίχθησαν (15), καὶ παιζέσθω σαν. Τό τε γὰρ ἄναρχον, ἄτακτον· τό τε πολύ αρχον, στασιώδες, καὶ οὕτως ἄναρχον, καὶ οὕτως ἄτακτον. Εἰς ταυτὸν γὰρ ἀμφότερα φέρει, τὴν ἀτα ξίαν· ἡ δὲ εἰς λύσιν· ἀταξία γὰρ μελέτη λύσεως Ἡμῖν δὲ μοναρχία, τὸ τιμώμενον· μοναρχία δὲ, οὐ ἣν ἓν περιγράφει πρόσωπον (ἔστι γὰρ καὶ τὸ ἓν στα σιάζον πρὸς ἑαυτὸ πολλὰ καθίστασθαι), ἀλλ᾽ ἦν φύ- σεως ὁμοτιμία συνίστησι, καὶ γνώμης σύμπνοια, καὶ ταυτότης κινήσεως (16), καὶ πρὸς τὸ ἐν τῶν ἐξ αὐτ τοῦ σύννευσις (ὅπερ ἀμήχανον ἐπὶ τῆς γεννητῆς (17) φύ- σεως), ὥστε κἂν ἀριθμῷ διαφέρῃ, τῇ γε οὐσίᾳ (18) μὴ τέμνεσθαι. Διὰ τοῦτο μονὰς ἀπ' ἀρχῆς εἰς δυάδα κινηθεῖσα, μέχρι Τριάδος ἔστη. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἡμῖν ὁ Πατὴρ, καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· δ μὲν γεννήτωρ καὶ προβολεὺς, λέγω δὲ ἀπαθῶς, καὶ ἀχρόνως, καὶ ἀσωμάτως· τῶν δὲ, τὸ μὲν γέννημα, τὸ δὲ πρόβλημα, ἢ οὐκ οἶδ' ὅπως ἄν τις ταῦτα καλέ- σειεν, ἀφελών πάντη τῶν ὁρωμένων. Οὐ γὰρ δὴ ὑπέρχυσιν ἀγαθότητος εἰπεῖν θαῤῥήσομεν (δ τῶν παρ' Ἕλλησι φιλοσοφησάντων εἰπεῖν τις ἐτόλμησεν, οίον κρατήρ τις υπεῤῥύη (19), σαφῶς ούτωσὶ λέγων, ἐν οἷς περὶ πρώτου (20) αἰτίου καὶ δευτέρου φιλοσοφεί), μήποτε ἀκούσιον τὴν γέννησιν εἰσαγάγωμεν (21), καὶ οἷον περίττωμά τι φυσικὸν καὶ δυσκάθεκτον, ήκιστα ταῖς περὶ θεότητος ὑπονοίαις (22) πρέπον. Διὰ τοῦτο ἐπὶ τῶν ἡμετέρων ὅρων ἱστάμενοι, τὸ ἀγέννητον εἰσάγομεν, καὶ τὸ γεννητὸν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, ὡς πού φησιν αὐτὸς ὁ Θεὸς καὶ Λόγος. Β γένωνται. εὔδηλα, καὶ γνώριμα, καὶ σαφή γένηται, « Μος, εἰσαγωνικόν, « τὰ λεγόμενα. ἐξουσίᾳ, « ὁμοούσιον, « όμοεξούσιον, « ὑπερεῤῥύη. τὸ ἕν, « τὸ δν • ο S. GREGORII THEOLOGI . timus: nos quoque, posteaquam doctrinam no- stram potius exposuerimus, ita demum adversa- riorum placita confutare ac profligare conabimur : et quidem atrunque, quam fieri poterit, brevis- sime, ut, quæ a nobis dicentur, quasi uno quodam obtutu perspici facile possint (quemadmodum quem ili isagogicum libellum, ad sinpliciorum vel sto lidiorum potius fraudem excogitarunt), ac non ob sermonis prolixitatem sensa dilabantur, haud secus alque aqua, quæ non canali coercetur, sed per campos diffunditur ac solvitur. B II. Ut igitur ad rem accedamus, tres antiquis- simæ de Deo sententiæ sunt, anarchia, polyarchia et monarchia. Ac duæ quidem priores ab ethnicis lusæ sunt, et sane ludantur. Nam, et quod nullius imperio gubernatur, confusum est ac perturbatum: et quod a pluribus dominis et principibus admi- nistratur, factionibus dissidiisque obnoxium est, ac proinde nec a quoquam gubernatur, nec ordine allo et disciplina continetur. Ambo etiam ista eo- dem tendunt, nimirum ad ordinis perturbationem, hæc autem ad solutionem; perturbatio quippe solutionis meditatio est. At nos unius principatum colimus; unius autem principatum dico, non quem persona una circumscribit (fieri enim potest ut quod unum est, si a seipso dissideat, secum- que discordet, multa fial), sed quem æqualis na- turæ dignitas constituit, et voluntatis consensio, motusque identitas, atque ad unum, eorum, quæ ex ipso sunt, conspiratio (id quod in rebus pro- creatis fieri nequit), ita ut, etiamsi numero diffe- rant, essentia tamen et natura minime distinguan- tur. Quocirca unitas, principio in binarium mota, in Trinitate constitit. Atque hoc nobis est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus ; Pater quidem geni- tor, et productor, citra tamen ullam passionem, ac tempus, atque incorporeo modo : horum autem, alter soboles, alter processio, aut quibus verbis haec quispiam vocare queat, nescio, ab iis prorsus abstrahens, quæ sub aspectum cadunt. Neque enim bonitatis superfusionem dicere audebimus (tametsi quispiam eorum, qui apud ethnicos philosophiæ laude floruerunt, hoc vocabulo uti non dubitarit, cum de prima et secunda causa dissereret, perspicuis verbis ita loquens: Velut poculum quoddame superfluxit ), ne coactam quamdam generationem, ac velut naturalem quamdam superfluitatem quæ retineri nequeat, minimeque divinitati congruat, invehamus. Proinde finibus nostris nosmet conti- nentes, ingenitum et genitum inducimus, et ex Patre procedentem ut quodam loco' Deus ipse ac Verbum pronuntiavit. • Plato. • Joan. xv, 26. C Gloss., manifesta, et nota, et perspicua faut. introductorium. vel unius imperiunı. › tur Gregorius, inquit Elias, c quod a rebus ludi- cris nihil differrent ea, quæ ipsi introducerent, at- que in deorum numerum referrent; vel quod om- nine digna sint, quibus illudatur. » tentiam et ellicacitatem, inquit Flias. lioris notæ codd. Quæ lectio profecto melior est, quam potentia, quæ in editis reperi tur. Namn Nicæeni Patres, ejusdem na tura » seu « essentiæ, non ejusdem potentiæ, › Patri Filium esse definierunt. 1, et or. 1, Unum : statuit; alteram vero, Eus. de divinitate minime congruentem. › (12) Ευσύνοπτα γένηται. Reg. Cypr., εὐσύνοπτα D (13) Διαχεθῇ τὰ νοούμενα. Reg. Cypr., διαχυθῇ (14) Αναρχία, etc. • Nullius, » vel c plurium, (15) Ἐπαίχθησαν. Lusæ sunt. « Hoc verbo uti. (48) Ταυτότης κινήσεως. « Motum appellat po (17) Γεννητής. Reg. bm, et Or. 1, γενητής. (18) Τῇ γε ουσίᾳ. Sic Coisl. 1 et 3, aliique me- (19) Υπερρύη. Duo Regg., quinque Colb., Coisl. (20) Περὶ πρώτου, etc. Plato, primam causar. (21) Εισαγάγωμεν. Nicet., εἰσάγομεν. (22) Υπονοίαις. • Cogitationibus, seu, « ideis

ΧΧΙΧ. Γ. Πότε οὖν (23) ταῦτα; Ὑπὲρ τὸ πότε ταῦτα· Α εἰ δὲ δεῖ τι καὶ νεανικώτερον (24) εἰπεῖν, ὅτε ὁ Πατήρ. Πότε δὲ ὁ Πατήρ; Οὐκ ἦν, ὅτε οὐκ ἦν. Τοῦτο οὖν καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Πάλιν ἐρώτα με, καὶ πάλιν ἀποκρινούμαί σοι. Πότε ὁ Υἱὸς γεγέννηται ; Ὅτε ὁ Πατὴρ οὐ γεγέννηται. Πότε δὲ τὸ Πνεῦμα (25) ἐκπεπόρευται ; "Οτε ὁ Υἱὸς οὐκ ἐκπεπόρευται, ἀλλὰ γεγέννηται ἀχρόνως, καὶ ὑπὲρ λόγον· εἰ καὶ μὴ δυ νάμεθα τὸ ὑπὲρ χρόνον παραστῆσαι, θέλοντες χρονι- τὴν ἐκφυγεῖν ἔμφασιν. Τὸ γὰρ ὅτε, καὶ πρὸ τοῦδε, καὶ μετὰ ταῦτα, καὶ ἀπαρχῆς (26), οὐκ ἄχρονα, καν ὅτι μάλιστα βιαζώμεθα· πλὴν εἰ τὸ (27) παρεκ- τεινόμενον (28) τοῖς ἀϊδίοις διάστημα τὸν αἰῶνα λαμβάνοιμεν, τὸ μὴ κινήσει τινί, μηδὲ ἡλίου φορᾷ μεριζόμενον καὶ μετρούμενον, ὅπερ ὁ χρόνος. Πῶς οὖν οὐ συνάναρχα, εἰ συναΐδια ; Ὅτι ἐκεῖθεν, εἰ καὶ Β μὴ μετ' ἐκεῖνον (29). Τὸ μὲν γὰρ ἄναρχον, καὶ ἀΐδιον· τὸ δὲ ἀΐδιον, οὐ πάντως ἄναρχον, ἕως ἂν εἰς ἀρχὴν ἀναφέρηται τὸν Πατέρα. Οὐκ ἄναρχα οὖν τῷ αἰτίῳ · δῆλον δὲ τὸ αἴτιον, ὡς οὐ πάντως πρεσβύτερον τῶν ὧν ἐστιν (30) αἴτιον· οὐδὲ γὰρ τοῦ φωτὸς, ἥλιος. Καὶ ἄναρχά πως τῷ χρόνῳ, κἂν σὺ μορμολύττῃ τοὺς ἁπλουστέρους· οὐ γὰρ ὑπὸ χρόνον τὰ ἐξ ὧν ὁ χρόν νος. Δ'. Πῶς οὖν οὐκ ἐμπαθὴς ἡ γέννησις ; "Οτι ἀσώ- ματος. Εἰ γὰρ ἡ ἐνσώματος ἐμπαθής, ἀπαθὴς ἡ ἀσώ ματος. Εγώ δέ σε ἀντερήσομαι· Πῶς Θεός, εἰ κτίσμα; Οὐ γὰρ Θεὸς τὸ κτιζόμενον· ἵνα μὴ λέγω, ὅτι κἀνταῦθα πάθος, ἂν σωματικῶς λαμβάνηται, οἷον χρόνος, ἔφεσις, ἀνατύπωσις, φροντὶς, ἐλπὶς, λύπη, κίνδυνος, ἀποτυχία, διόρθωσις· ὰ πάντα καὶ πλείω τούτων περὶ τὴν κτίσιν (31), ὡς πᾶσιν εὔδηλον. Θαυ μάζω δὲ, ὅτι μὴ καὶ τοῦτο τολμᾷς, συνδυασμούς τι νας ἐννοεῖν (52), καὶ χρόνους κυήσεως, καὶ κινδύ- νους ἀμβλώσεως, ὡς οὐδὲ γεννᾶν ἐγχωροῦν, εἰ μὴ οὕτω γεγέννηκεν· ἢ πάλιν πτηνών τινας, καὶ χερ- σαίων καὶ ἐνύδρων γεννήσεις ἀπαριθμούμενος, τού- των (35). τινὶ τῶν γεννήσεων ὑπάγειν τὴν θείαν καὶ ἀνεκλάλητον, ἢ καὶ τὸν Υἱὸν ἀναιρεῖν (34) ἐκ τῆς καινῆς (35) σοῦ ὑποθέσεως. Καὶ οὐδ᾽ ἐκεῖνο δύνασαι συνιδεῖν, ὅτι ᾧ διάφορος ἡ κατὰ σάρκα γέννησις (56) οι Οr. 1, νεανικώς. νόμενον. νησις, « - THEOLOGICA III. III. Sed quando hæc ? inquient. Nimirum hae supra quando sunt. Quod si etiam audaciuscule ali- quid dicendum est, tum hæc erant, cum Pater erat. Quando autem Pater? Nunquam non fuit. Idem de Filio, idem de Spiritu sancto promptum est dicere. Quod si rursus me interroges, rursus tibi respondebo. Quando Filius genitus est? Cum Pater genitus non est. Quando Spiritus processit ? Tum cum Filius non processit, sed citra tempus ullum, ac supra omnem rationis humanæ captum genitus est: etiam si id quod supra tempus est, declarare cupientes, temporalem speciem ac signi- ficationem fugere nequeamus. Etenim hæ voces, quando, antehac posthac, a principio, temporis neutiquam expertes sunt, quamcunque vim illis ORATIO inferamus; nisi forte avum accipiamus, hoc est, intervallum illud, quod simul cum rebus æternis extenditur, nec ullo motu, aut solis cursu (quod quidem tempus est), definitur. Quid ergo, inquies, si Filius et Spiritus sanctus Patri coæterni sunt, quid afferri potest, quin principii quoque, quemadmodum et ille, sint expertes? Quia ab ipso sunt, licet non post ipsum. Quod enim principio caret, æternum quoque est : quod autem æternum est, uon protinus quoque principio vacat, quandiu ad Patrem, velut ad principium et originem, refer- tur. Ergo illi, quantum ad causam, principio minime carent. Perspicuum autem est, causam non continuo antiquiorem esse iis, quorum causa est; neque enim sol lucem tempore antecedit. Quantum autem ad tempus, principii expertes sunt, licet tu verborum larvis simpliciores animos territes. Nec enim tempori subsunt ea, ex quibus tempus originem sumpsit. designaretur tempus, in quo, vel e quando » ge- nitus sit Filius, ac processerit Spiritus sanctus, acute respondet Gregorius, genitum fuisse Filium, et processisse Spiritum sanctum ante ipsorum ‹ quando. › Sive, ut in prima editione interpreta- tur Billius : c priusquam tempus ullum exstitisset. chus. principio. . D IV. Quomodo ergo a passione immunis est hæc generatio? Quia incorporea. Si enim corporea ge- neratio passionem conjunctam habet, expers utique passionis erit incorporea generandi ratio. Atque ege ex te vicissim quæram : Quomodo Deus erit, si creatura est? Non enim Deus esse potest, quod creatur; ne dicam, quod hic quoque passio sit, si corporeo modo id accipiatur, hoc est, tempus, cu- piditas, informatio, cura, spes, moeror, periculum, spei frustratio, correctio : quæ omnia, atque his plura, circa creaturam accidere nemo est qui non facile perspiciat. Demiror autem, quin tu eo quo- que audaciæ prorumpas, ut coitus quosdam, et prægnationis tempora, et abortus pericula cogites, perinde ac non aliter gignere potuerit Pater, si non ita genuerit: aut rursus avium quarumdam, alio- rumque animalium, quæ vel in terra, vel in aquis scilicet . gignitur aut parturit. » Billius, e circa creationem. > c vanamn. terrena generatio. (23) Πότε οὖν, etc. Luterrogantibus Eunomianis, (24) Νεανικώτερον. Tres Regg., sex Colb., el (25) Πνεῦμα. Colb. 1 addit, τὸ ἅγιον, « san- (26) 'Απαρχής. Or. 1, divisim, ἀπ' ἀρχῆς, « (27) El ró. Coisl. 3, el µh tó. (28) Παρεκτεινόμενον. Reg. Cypr., συμπαρεκτει (29) Ἐκεῖνον. Or. 1, aliique non pauci, ἐκεῖνο. (30) Ἐστίν. Deest in pluribus. (31) Περὶ τὴν κτίσιν. Circa creaturam. Cum (32) 'Εννοεῖν. Reg. Cypr., aliique, ἐπινοεῖν. (33) Τούτων. Or. 1 addit, δή. (34) Αναιρεῖν. Reg. Cypr., ἐναιρεῖν. (35) Καινής. Reg. Cypr., aliique plures, κενῆς, (36) 'Η κατὰ σάρκα γέννησις. Elias, ή κάτω γέν

ΧΧΙΧ. Γ. Πότε οὖν (23) ταῦτα; Ὑπὲρ τὸ πότε ταῦτα· Α εἰ δὲ δεῖ τι καὶ νεανικώτερον (24) εἰπεῖν, ὅτε ὁ Πατήρ. Πότε δὲ ὁ Πατήρ; Οὐκ ἦν, ὅτε οὐκ ἦν. Τοῦτο οὖν καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Πάλιν ἐρώτα με, καὶ πάλιν ἀποκρινούμαί σοι. Πότε ὁ Υἱὸς γεγέννηται ; Ὅτε ὁ Πατὴρ οὐ γεγέννηται. Πότε δὲ τὸ Πνεῦμα (25) ἐκπεπόρευται ; "Οτε ὁ Υἱὸς οὐκ ἐκπεπόρευται, ἀλλὰ γεγέννηται ἀχρόνως, καὶ ὑπὲρ λόγον· εἰ καὶ μὴ δυ νάμεθα τὸ ὑπὲρ χρόνον παραστῆσαι, θέλοντες χρονι- τὴν ἐκφυγεῖν ἔμφασιν. Τὸ γὰρ ὅτε, καὶ πρὸ τοῦδε, καὶ μετὰ ταῦτα, καὶ ἀπαρχῆς (26), οὐκ ἄχρονα, καν ὅτι μάλιστα βιαζώμεθα· πλὴν εἰ τὸ (27) παρεκ- τεινόμενον (28) τοῖς ἀϊδίοις διάστημα τὸν αἰῶνα λαμβάνοιμεν, τὸ μὴ κινήσει τινί, μηδὲ ἡλίου φορᾷ μεριζόμενον καὶ μετρούμενον, ὅπερ ὁ χρόνος. Πῶς οὖν οὐ συνάναρχα, εἰ συναΐδια ; Ὅτι ἐκεῖθεν, εἰ καὶ Β μὴ μετ' ἐκεῖνον (29). Τὸ μὲν γὰρ ἄναρχον, καὶ ἀΐδιον· τὸ δὲ ἀΐδιον, οὐ πάντως ἄναρχον, ἕως ἂν εἰς ἀρχὴν ἀναφέρηται τὸν Πατέρα. Οὐκ ἄναρχα οὖν τῷ αἰτίῳ · δῆλον δὲ τὸ αἴτιον, ὡς οὐ πάντως πρεσβύτερον τῶν ὧν ἐστιν (30) αἴτιον· οὐδὲ γὰρ τοῦ φωτὸς, ἥλιος. Καὶ ἄναρχά πως τῷ χρόνῳ, κἂν σὺ μορμολύττῃ τοὺς ἁπλουστέρους· οὐ γὰρ ὑπὸ χρόνον τὰ ἐξ ὧν ὁ χρόν νος. Δ'. Πῶς οὖν οὐκ ἐμπαθὴς ἡ γέννησις ; "Οτι ἀσώ- ματος. Εἰ γὰρ ἡ ἐνσώματος ἐμπαθής, ἀπαθὴς ἡ ἀσώ ματος. Εγώ δέ σε ἀντερήσομαι· Πῶς Θεός, εἰ κτίσμα; Οὐ γὰρ Θεὸς τὸ κτιζόμενον· ἵνα μὴ λέγω, ὅτι κἀνταῦθα πάθος, ἂν σωματικῶς λαμβάνηται, οἷον χρόνος, ἔφεσις, ἀνατύπωσις, φροντὶς, ἐλπὶς, λύπη, κίνδυνος, ἀποτυχία, διόρθωσις· ὰ πάντα καὶ πλείω τούτων περὶ τὴν κτίσιν (31), ὡς πᾶσιν εὔδηλον. Θαυ μάζω δὲ, ὅτι μὴ καὶ τοῦτο τολμᾷς, συνδυασμούς τι νας ἐννοεῖν (52), καὶ χρόνους κυήσεως, καὶ κινδύ- νους ἀμβλώσεως, ὡς οὐδὲ γεννᾶν ἐγχωροῦν, εἰ μὴ οὕτω γεγέννηκεν· ἢ πάλιν πτηνών τινας, καὶ χερ- σαίων καὶ ἐνύδρων γεννήσεις ἀπαριθμούμενος, τού- των (35). τινὶ τῶν γεννήσεων ὑπάγειν τὴν θείαν καὶ ἀνεκλάλητον, ἢ καὶ τὸν Υἱὸν ἀναιρεῖν (34) ἐκ τῆς καινῆς (35) σοῦ ὑποθέσεως. Καὶ οὐδ᾽ ἐκεῖνο δύνασαι συνιδεῖν, ὅτι ᾧ διάφορος ἡ κατὰ σάρκα γέννησις (56) οι Οr. 1, νεανικώς. νόμενον. νησις, « - THEOLOGICA III. III. Sed quando hæc ? inquient. Nimirum hae supra quando sunt. Quod si etiam audaciuscule ali- quid dicendum est, tum hæc erant, cum Pater erat. Quando autem Pater? Nunquam non fuit. Idem de Filio, idem de Spiritu sancto promptum est dicere. Quod si rursus me interroges, rursus tibi respondebo. Quando Filius genitus est? Cum Pater genitus non est. Quando Spiritus processit ? Tum cum Filius non processit, sed citra tempus ullum, ac supra omnem rationis humanæ captum genitus est: etiam si id quod supra tempus est, declarare cupientes, temporalem speciem ac signi- ficationem fugere nequeamus. Etenim hæ voces, quando, antehac posthac, a principio, temporis neutiquam expertes sunt, quamcunque vim illis ORATIO inferamus; nisi forte avum accipiamus, hoc est, intervallum illud, quod simul cum rebus æternis extenditur, nec ullo motu, aut solis cursu (quod quidem tempus est), definitur. Quid ergo, inquies, si Filius et Spiritus sanctus Patri coæterni sunt, quid afferri potest, quin principii quoque, quemadmodum et ille, sint expertes? Quia ab ipso sunt, licet non post ipsum. Quod enim principio caret, æternum quoque est : quod autem æternum est, uon protinus quoque principio vacat, quandiu ad Patrem, velut ad principium et originem, refer- tur. Ergo illi, quantum ad causam, principio minime carent. Perspicuum autem est, causam non continuo antiquiorem esse iis, quorum causa est; neque enim sol lucem tempore antecedit. Quantum autem ad tempus, principii expertes sunt, licet tu verborum larvis simpliciores animos territes. Nec enim tempori subsunt ea, ex quibus tempus originem sumpsit. designaretur tempus, in quo, vel e quando » ge- nitus sit Filius, ac processerit Spiritus sanctus, acute respondet Gregorius, genitum fuisse Filium, et processisse Spiritum sanctum ante ipsorum ‹ quando. › Sive, ut in prima editione interpreta- tur Billius : c priusquam tempus ullum exstitisset. chus. principio. . D IV. Quomodo ergo a passione immunis est hæc generatio? Quia incorporea. Si enim corporea ge- neratio passionem conjunctam habet, expers utique passionis erit incorporea generandi ratio. Atque ege ex te vicissim quæram : Quomodo Deus erit, si creatura est? Non enim Deus esse potest, quod creatur; ne dicam, quod hic quoque passio sit, si corporeo modo id accipiatur, hoc est, tempus, cu- piditas, informatio, cura, spes, moeror, periculum, spei frustratio, correctio : quæ omnia, atque his plura, circa creaturam accidere nemo est qui non facile perspiciat. Demiror autem, quin tu eo quo- que audaciæ prorumpas, ut coitus quosdam, et prægnationis tempora, et abortus pericula cogites, perinde ac non aliter gignere potuerit Pater, si non ita genuerit: aut rursus avium quarumdam, alio- rumque animalium, quæ vel in terra, vel in aquis scilicet . gignitur aut parturit. » Billius, e circa creationem. > c vanamn. terrena generatio. (23) Πότε οὖν, etc. Luterrogantibus Eunomianis, (24) Νεανικώτερον. Tres Regg., sex Colb., el (25) Πνεῦμα. Colb. 1 addit, τὸ ἅγιον, « san- (26) 'Απαρχής. Or. 1, divisim, ἀπ' ἀρχῆς, « (27) El ró. Coisl. 3, el µh tó. (28) Παρεκτεινόμενον. Reg. Cypr., συμπαρεκτει (29) Ἐκεῖνον. Or. 1, aliique non pauci, ἐκεῖνο. (30) Ἐστίν. Deest in pluribus. (31) Περὶ τὴν κτίσιν. Circa creaturam. Cum (32) 'Εννοεῖν. Reg. Cypr., aliique, ἐπινοεῖν. (33) Τούτων. Or. 1 addit, δή. (34) Αναιρεῖν. Reg. Cypr., ἐναιρεῖν. (35) Καινής. Reg. Cypr., aliique plures, κενῆς, (36) 'Η κατὰ σάρκα γέννησις. Elias, ή κάτω γέν

Δ (ποῦ γὰρ ἐν τοῖς σοῖς ἔγνως Θεοτόκον Παρθένον ), τούτῳ καὶ ἡ πνευματική γέννησις ἐξαλλάττουσα· μᾶλλον δὲ, ᾧ τὸ εἶναι μὴ ταυτὸν, τούτῳ καὶ τὸ γενναν διάφορον. Ε'. Τίς οὖν ἐστι Πατὴρ οὐκ ἠργμένος; Οστις οὐδὲ τοῦ εἶναι (37) ἤρξατο· ᾧ δὲ τὸ εἶναι ἤρξατο (38), τούτῳ καὶ τὸ εἶναι Πατρί (39). Οὐκοῦν Πατὴρ ὕστε ρον, οὐ γὰρ ἤρξατο· καὶ Πατὴρ κυρίως, ὅτι μὴ καὶ Υἱός· ὥσπερ καὶ Υἱὸς κυρίως, ὅτι μὴ καὶ Πατήρ. Τὰ γὰρ ἡμέτερα, οὐ κυρίως, ὅτι καὶ ἄμφω (40) · οὐ γὰρ τόδε μᾶλλον, ἢ τόδε· καὶ ἐξ ἀμφοῖν ἡμεῖς, οὐχ ἑνὸς, ὥστε μερίζεσθαι (41), καὶ κατ' ὀλίγον ἄνθρω ποι · καὶ ἴσως οὐδὲ ἄνθρωποι (42), καὶ οἷοι μὴ τεθε- λήμεθα, καὶ ἀφιέντες, καὶ ἀφιέμενοι, ὡς μόνας τὰς σχέσεις λείπεσθαι ὀρφανὰς τῶν πραγμάτων. Ἀλλὰ τὸ ἐγέννησε, φησὶν, αὐτό, καὶ τὸ γεγέννηται, τὶ ἄλλο ἢ ἀρχὴν εἰσάγει γεννήσεως; Τί οὖν ἂν μηδὲ τοῦτο λέγωμεν, ἀλλ᾽ ἦν ἀπ' ἀρχῆς γεγεννημένος, ἵνα σου ῥᾳδίως φύγωμεν τὰς περιέργους ἐνστάσεις, καὶ φε- λοχρόνους; 'Αρα γραφὴν ἀποίσεις καθ' ἡμῶν, ὡς παραχαραττόντων τι τῆς Γραφῆς καὶ τῆς ἀληθείας; Η πᾶσιν εὔδηλον, ὅτι πολλὰ τῶν χρονικῶς λεγομέ νων, ἐνηλλαγμένως τοῖς χρόνοις προφέρεται, καὶ μά λιστα παρὰ τῇ συνηθείᾳ (43) τῆς θείας Γραφῆς, οὐχ ὅσα τοῦ παρεληλυθότος χρόνου μόνον ἐστὶν, ἢ τοῦ παρόντος, ἀλλὰ καὶ ὅσα τοῦ μέλλοντος, ὡς τὸ Ἵνα τί ἐφρύαξαν ἔθνη; οὔπω γὰρ ἐφρυάξαντο· καὶ, Εν ποταμῷ διελεύσονται ποδί· ὅπερ ἐστὶ, διαβεβήκα- σιν. Καὶ μακρὸν ἂν εἴη πάσας ἀπαριθμεῖν τὰς τοιαύ τὰς φωνὰς, αἳ τοῖς φιλοπόνοις τετήρηνται. Αt, τὸ εἶναι. τῶν εἶναι. καὶ ἀφιέν τες, Ϛ'. Τοῦτο μὲν δὴ τοιοῦτον. Οἷον δὲ αὐτῶν κἀκεῖνε, ὡς λίαν δύσερι καὶ ἀναίσχυντον; Βουληθεὶς, φασί, γε γέννηκε τὸν Υἱόν, ἢ μὴ βουλόμενος. Εἶτα δεσμοῦσιν, ὡς οίονται (44), ἀμφοτέρωθεν ἅμμασιν, οὐκ ίσχυ ροῖς, ἀλλὰ καὶ λίαν σαθροῖς. Εἰ μὲν γὰρ οὐ θέλων φασί, τετυράννηται. Καὶ τίς ὁ τυραννήσας ; Καὶ πῶς ὁ τυραννηθείς, Θεός; Εἰ δὲ θέλων, θελήσεως Υιός, ὁ Υἱός· πῶς οὖν ἐκ τοῦ Πατρός· Καὶ καινήν (45) τῇ συνεχείᾳ, τε, « S. GREGORII THEOLOGI degunt, generationes enumeres, ac cuipiam ha- rum generationum divinam illam etį ineffabilem subjicias, aut etiam Filium per hanc novam hypo. thesim de medio tollas. Ac ue illud quidem perspi- cere potes, cujus diversa sit carnalis generatio (alicubi enim apud homines Deiparam Virginem nosti), hujus diversam quoque atque ab aliis discrepantem esse spiritualen generationem: vel, ut rectius dicam, cujus esse ipsum minime idem sit, ejus diversam quoque esse generandi rationem. B V. Quisnam ergo est Pater ille principii expers? Is nempe, cujus ne ulla quidem ipsius essentiæ origo reperiri potest. Qui autem aliquando esse cœpit, hic quoque paternitatis suæ principium ha- buit. Non igitur Pater postea exstitit, quan- doquidem nec esse aliquando cœpit et Pater pro- prie est, quia non etiam Filius : quemadmodum vi- cissim Filius proprie filius, quia non etiam Pater. Nam quod ad nos attinet, neutro nomine proprie appellari possumus, quoniam utrumque sumus; neque hoc potius, quam illud; nec ex uno, sed ex utroque parente nascimur, ac proinde dividinur, paulatimque homines elicimur; imo ne homines quidem fortasse, et quales noluimus, tum dimitten- tes, tum dimissi, adeo ut solæ relationes rebus ipsis orbæ relinquantur. inquies, ipsum hoc, genuit el genitus est, quid aliud quam generationis princi- pium inducit? Ego vero ita respondeo : Quid si ne hoc quidem dixerimus, sed, a principio genitus erat, ut curiosas ipsas ac temporis amicas objectio- nes nullo negotio fugiamus? An tu crimen nobis inferes, quasi Scripturæ ac veritatis aliquid adul- eremur? Nonne cuivis perspicuum est, ac præ- C sertim in Scripturæ usa positum, ut pleraque ex his, quæ temporaliter dicuntur, inversa temporum ratione proferantur, nec ea solum, quæ præteriti temporis sunt, aut præsentis, sed etiam quæ futuri significationem habent? Quo in genere illud est : Quare fremuerunt gentes 10? (Nondum enim fremuerant.) E¹, In flumine pertransibunt pede ", id est, pertransierunt. Nimis longum foret omnes hujusmodi voces recensere, quæ a studiosis observatæ VI. Atque ad hunc modum se habet hæc illorum objectio. Jam quale illud eorum est, cujusque rixandi libidinis et impudentia? Vel volens, in- quiunt, Filium genuit, vel nolens. Ac deinde nexi- bus, ut quidem ipsi putant, utrinque adversarios illigant, nou tamen firmis, sed perquam etiam im- becillis. Si enim nolens, inquiunt, vis ergo ei alla ta est. Et quisnain est qui vim intulit? Et rursus, Psal. 11, 1. Psal. LXV, 6. In quibusdam, In ed., set, nulla fuit origo, huic nec ui Pater esset. Reg. a, emendatum. quia sb aliis gignimur, et parentes, quia alios gi- gnimus. Bliationen et paternitatem, in semen paternum et maternum. › quidem, etc. « Quia nimirum, » inquit Elias, abor- ius, vel monstra quandoque fiunt. » Mox etc., idem Elias sic exponit: Tum dimittentes, D tum dimissi, cum scilicet parentes filios deserunt, aut ab eis deseruntur; vel etiam, quando parentes, aut filii moriuntur. sacrarum, pag. 15, legit, sicque locu hunc interpretatur: An vero notuin omnibus multa, quæ de temporibus dicuntur, cum mutation: temporum efferri, in ipsa præsertim sacrarum Scri- pturarum serie, non ea, quæ præteriti tantum sunt temporis, aut præsentis, sed et quæ futuri? Ut cum dicitur Quare fremuerunt gentes? Nondum enim tum fremuerant. Et, in flumine pertransibunt pede, id est, transierant. › quantum possunt. (37) Τοῦ εἶναι. Sic Coisl. 2, sex Colb., Par., etc. (38) "Ηρξατο. Coisl. 1, οὐκ ἤρξατο. • Cui, ut es- (39) Πατρί. Reg. a, et Coisl. 1, Πατήρ. Sed in (40) Αμφω. • Utrumque sumus, id est, « filii, (41) Μερίζεσθαι. id est, o ita ut dividamur in (42) Καὶ ἴσως οὐδὲ ἄνθρωποι. Ne homines (43) Τῇ συνηθείᾳ. Heinsius iib. Exercitation (44) Ὡς οἴονται. Duo Colb., et Bas., ὡς οἷά, (45) Καινήν. Reg. Cypr., κενήν, « vanam,

Δ (ποῦ γὰρ ἐν τοῖς σοῖς ἔγνως Θεοτόκον Παρθένον ), τούτῳ καὶ ἡ πνευματική γέννησις ἐξαλλάττουσα· μᾶλλον δὲ, ᾧ τὸ εἶναι μὴ ταυτὸν, τούτῳ καὶ τὸ γενναν διάφορον. Ε'. Τίς οὖν ἐστι Πατὴρ οὐκ ἠργμένος; Οστις οὐδὲ τοῦ εἶναι (37) ἤρξατο· ᾧ δὲ τὸ εἶναι ἤρξατο (38), τούτῳ καὶ τὸ εἶναι Πατρί (39). Οὐκοῦν Πατὴρ ὕστε ρον, οὐ γὰρ ἤρξατο· καὶ Πατὴρ κυρίως, ὅτι μὴ καὶ Υἱός· ὥσπερ καὶ Υἱὸς κυρίως, ὅτι μὴ καὶ Πατήρ. Τὰ γὰρ ἡμέτερα, οὐ κυρίως, ὅτι καὶ ἄμφω (40) · οὐ γὰρ τόδε μᾶλλον, ἢ τόδε· καὶ ἐξ ἀμφοῖν ἡμεῖς, οὐχ ἑνὸς, ὥστε μερίζεσθαι (41), καὶ κατ' ὀλίγον ἄνθρω ποι · καὶ ἴσως οὐδὲ ἄνθρωποι (42), καὶ οἷοι μὴ τεθε- λήμεθα, καὶ ἀφιέντες, καὶ ἀφιέμενοι, ὡς μόνας τὰς σχέσεις λείπεσθαι ὀρφανὰς τῶν πραγμάτων. Ἀλλὰ τὸ ἐγέννησε, φησὶν, αὐτό, καὶ τὸ γεγέννηται, τὶ ἄλλο ἢ ἀρχὴν εἰσάγει γεννήσεως; Τί οὖν ἂν μηδὲ τοῦτο λέγωμεν, ἀλλ᾽ ἦν ἀπ' ἀρχῆς γεγεννημένος, ἵνα σου ῥᾳδίως φύγωμεν τὰς περιέργους ἐνστάσεις, καὶ φε- λοχρόνους; 'Αρα γραφὴν ἀποίσεις καθ' ἡμῶν, ὡς παραχαραττόντων τι τῆς Γραφῆς καὶ τῆς ἀληθείας; Η πᾶσιν εὔδηλον, ὅτι πολλὰ τῶν χρονικῶς λεγομέ νων, ἐνηλλαγμένως τοῖς χρόνοις προφέρεται, καὶ μά λιστα παρὰ τῇ συνηθείᾳ (43) τῆς θείας Γραφῆς, οὐχ ὅσα τοῦ παρεληλυθότος χρόνου μόνον ἐστὶν, ἢ τοῦ παρόντος, ἀλλὰ καὶ ὅσα τοῦ μέλλοντος, ὡς τὸ Ἵνα τί ἐφρύαξαν ἔθνη; οὔπω γὰρ ἐφρυάξαντο· καὶ, Εν ποταμῷ διελεύσονται ποδί· ὅπερ ἐστὶ, διαβεβήκα- σιν. Καὶ μακρὸν ἂν εἴη πάσας ἀπαριθμεῖν τὰς τοιαύ τὰς φωνὰς, αἳ τοῖς φιλοπόνοις τετήρηνται. Αt, τὸ εἶναι. τῶν εἶναι. καὶ ἀφιέν τες, Ϛ'. Τοῦτο μὲν δὴ τοιοῦτον. Οἷον δὲ αὐτῶν κἀκεῖνε, ὡς λίαν δύσερι καὶ ἀναίσχυντον; Βουληθεὶς, φασί, γε γέννηκε τὸν Υἱόν, ἢ μὴ βουλόμενος. Εἶτα δεσμοῦσιν, ὡς οίονται (44), ἀμφοτέρωθεν ἅμμασιν, οὐκ ίσχυ ροῖς, ἀλλὰ καὶ λίαν σαθροῖς. Εἰ μὲν γὰρ οὐ θέλων φασί, τετυράννηται. Καὶ τίς ὁ τυραννήσας ; Καὶ πῶς ὁ τυραννηθείς, Θεός; Εἰ δὲ θέλων, θελήσεως Υιός, ὁ Υἱός· πῶς οὖν ἐκ τοῦ Πατρός· Καὶ καινήν (45) τῇ συνεχείᾳ, τε, « S. GREGORII THEOLOGI degunt, generationes enumeres, ac cuipiam ha- rum generationum divinam illam etį ineffabilem subjicias, aut etiam Filium per hanc novam hypo. thesim de medio tollas. Ac ue illud quidem perspi- cere potes, cujus diversa sit carnalis generatio (alicubi enim apud homines Deiparam Virginem nosti), hujus diversam quoque atque ab aliis discrepantem esse spiritualen generationem: vel, ut rectius dicam, cujus esse ipsum minime idem sit, ejus diversam quoque esse generandi rationem. B V. Quisnam ergo est Pater ille principii expers? Is nempe, cujus ne ulla quidem ipsius essentiæ origo reperiri potest. Qui autem aliquando esse cœpit, hic quoque paternitatis suæ principium ha- buit. Non igitur Pater postea exstitit, quan- doquidem nec esse aliquando cœpit et Pater pro- prie est, quia non etiam Filius : quemadmodum vi- cissim Filius proprie filius, quia non etiam Pater. Nam quod ad nos attinet, neutro nomine proprie appellari possumus, quoniam utrumque sumus; neque hoc potius, quam illud; nec ex uno, sed ex utroque parente nascimur, ac proinde dividinur, paulatimque homines elicimur; imo ne homines quidem fortasse, et quales noluimus, tum dimitten- tes, tum dimissi, adeo ut solæ relationes rebus ipsis orbæ relinquantur. inquies, ipsum hoc, genuit el genitus est, quid aliud quam generationis princi- pium inducit? Ego vero ita respondeo : Quid si ne hoc quidem dixerimus, sed, a principio genitus erat, ut curiosas ipsas ac temporis amicas objectio- nes nullo negotio fugiamus? An tu crimen nobis inferes, quasi Scripturæ ac veritatis aliquid adul- eremur? Nonne cuivis perspicuum est, ac præ- C sertim in Scripturæ usa positum, ut pleraque ex his, quæ temporaliter dicuntur, inversa temporum ratione proferantur, nec ea solum, quæ præteriti temporis sunt, aut præsentis, sed etiam quæ futuri significationem habent? Quo in genere illud est : Quare fremuerunt gentes 10? (Nondum enim fremuerant.) E¹, In flumine pertransibunt pede ", id est, pertransierunt. Nimis longum foret omnes hujusmodi voces recensere, quæ a studiosis observatæ VI. Atque ad hunc modum se habet hæc illorum objectio. Jam quale illud eorum est, cujusque rixandi libidinis et impudentia? Vel volens, in- quiunt, Filium genuit, vel nolens. Ac deinde nexi- bus, ut quidem ipsi putant, utrinque adversarios illigant, nou tamen firmis, sed perquam etiam im- becillis. Si enim nolens, inquiunt, vis ergo ei alla ta est. Et quisnain est qui vim intulit? Et rursus, Psal. 11, 1. Psal. LXV, 6. In quibusdam, In ed., set, nulla fuit origo, huic nec ui Pater esset. Reg. a, emendatum. quia sb aliis gignimur, et parentes, quia alios gi- gnimus. Bliationen et paternitatem, in semen paternum et maternum. › quidem, etc. « Quia nimirum, » inquit Elias, abor- ius, vel monstra quandoque fiunt. » Mox etc., idem Elias sic exponit: Tum dimittentes, D tum dimissi, cum scilicet parentes filios deserunt, aut ab eis deseruntur; vel etiam, quando parentes, aut filii moriuntur. sacrarum, pag. 15, legit, sicque locu hunc interpretatur: An vero notuin omnibus multa, quæ de temporibus dicuntur, cum mutation: temporum efferri, in ipsa præsertim sacrarum Scri- pturarum serie, non ea, quæ præteriti tantum sunt temporis, aut præsentis, sed et quæ futuri? Ut cum dicitur Quare fremuerunt gentes? Nondum enim tum fremuerant. Et, in flumine pertransibunt pede, id est, transierant. › quantum possunt. (37) Τοῦ εἶναι. Sic Coisl. 2, sex Colb., Par., etc. (38) "Ηρξατο. Coisl. 1, οὐκ ἤρξατο. • Cui, ut es- (39) Πατρί. Reg. a, et Coisl. 1, Πατήρ. Sed in (40) Αμφω. • Utrumque sumus, id est, « filii, (41) Μερίζεσθαι. id est, o ita ut dividamur in (42) Καὶ ἴσως οὐδὲ ἄνθρωποι. Ne homines (43) Τῇ συνηθείᾳ. Heinsius iib. Exercitation (44) Ὡς οἴονται. Duo Colb., et Bas., ὡς οἷά, (45) Καινήν. Reg. Cypr., κενήν, « vanam,

ΧΧΙΧ. - Ο οι τινα μητέρα τὴν θέλησιν ἀντὶ τοῦ Πατρὸς ἀναπλάτ- τουσιν. Εν μὲν οὖν τοῦτο χάριεν αὐτῶν, ἂν τοῦτο λέγωσιν, ὅτι τοῦ πάθους ἀποστάντες, ἐπὶ τὴν βούλη- σιν καταφεύγουσιν· οὐ γὰρ πάθος (46) ή βούλησις. Δεύτερον δὲ, ἴδωμεν τὸ ἰσχυρὸν αὐτῶν, ὅ τι λέγουσιν· ἄριστον δὲ αὐτοῖς συμπλακήναι πρότερον ἐγγυτέρω. Σὺ δὲ αὐτὸς ὁ λέγων εὐχερῶς ὅ τι ἂν θέλῃς (47), ἐκ θέλοντος ὑπέστης τοῦ σοῦ πατρὸς, ἢ μὴ θέλοντος; Εἰ μὲν γὰρ ἐξ οὐ θέλοντος, τετυράννηται. Τῆς βίας! Καὶ τὶς ὁ τυραννήσας αὐτόν; Οὐ γὰρ δὴ τὴν φύσιν ἐρεῖς· ἐκείνη γὰρ ἔχει καὶ τὸ σωφρονεῖν. Εἰ δὲ θέ- λοντος, ἀπόλωλέ σοι δι᾿ ὀλίγας συλλαβὰς ὁ πατήρ θελήσεως (48) γὰρ υἱὸς, ἀλλ᾽ οὐ πατρὸς ἀναπέφηνας. Ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸν Θεὸν μέτειμι καὶ τὰ κτίσματα, καὶ τὸ σὸν ἐρώτημα προσάγω τῇ σῇ σοφίᾳ (49)· Θέλων ὑπέστησεν ὁ Θεὸς (50) τὰ πάντα, ἢ βιασθείς; μὲν βιασθείς, κάνταῦθα ἡ τυραννὶς καὶ ὁ τυραννήσας εἰ δὲ βουλόμενος, ἐστέρηται τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ κτί σματα, καὶ σὺ μὲν πρὸ τῶν ἄλλων (51), ὁ τοιούτους ἀνευρίσκων λογισμούς, καὶ τοιαῦτα σοφιζόμενος· θε λήσει (59) γὰρ μέσῃ τοῦ κτίστου διατειχίζεται. Ἀλλ᾿ ἕτερον, οἶμαι, θέλων ἐστὶ (53) καὶ θέλησις, γεννῶν καὶ γέννησις, λέγων καὶ λόγος, εἰ μὴ μεθύο μεν· τὰ μὲν ὁ κινούμενος (54), τὰ δὲ οἷον ἡ κίνησις. Ούκουν θελήσεως, τὸ θεληθὲν (55) ( οὐδὲ γὰρ ἔπεται πάντως )· οὐδὲ τὸ γεννηθέν, γεννήσεως· οὐδὲ τὸ ἀκουσθέν, ἐκφωνήσεως· ἀλλὰ τοῦ θέλοντος, καὶ τοῦ γεννῶντος (56), καὶ τοῦ λέγοντος. Τὰ τοῦ Θεοῦ δὲ καὶ ὑπὲρ ταῦτα πάντα, ᾧ γέννησίς ἐστιν ἴσως ἡ τοῦ γεννᾶν θέλησις· ἀλλ᾽ οὐδὲν μέσον, εἴ γε καὶ τοῦτο δεξώμεθα (57) ὅλως, ἀλλὰ μὴ καὶ θελήσεως κρείττων ἡ γέννησις. Ζ. Βούλει τι προσπαίξω και τον Πατέρα; Παρὰ σοῦ γὰρ ἔχω τὰ τοιαῦτα τολμᾷν· Θέλων Θεὸς ὁ Πα- τὴρ, ἢ μὴ θέλων. Καὶ ὅπως ἀποφεύξῃ τὸ σὸν περι- δέξιον. Εἰ μὲν δὴ θέλων, πότε τοῦ θέλειν ἡργμένος ; Οὐ γὰρ πρὶν εἶναι· οὐδὲ γὰρ ἦν τι πρότερον. "Η τὸ μὲν αὐτοῦ θελῆσαν, τὸ δὲ θεληθέν; Μεριστὸς οὖν. Πῶς δὲ οὐ θελήσεως καὶ οὗτος, κατὰ σὲ, πρόβλημα; Εἰ δὲ οὐ θέλων, τί τὸ βιασάμενον εἰς τὸ εἶναι ; Καὶ πῶς Θεὸς, εἰ βεβίασται, καὶ ταῦτα οὐκ ἄλλο τι, ἢ αὐτὸ τὸ εἶναι Θεός; Πῶς οὖν, φησί (58), γεγέννη- ται; Πῶς ἔκτισται, εἴπερ ἔκτισται κατὰ σέ; Καὶ γὰρ καὶ τοῦτο τῆς αὐτῆς ἀπορίας. Τάχα ἂν εἴποις, πάθους, Οr. 1, θελήματος. ἕτερόν ἐστιν, οἶμαι, θέλων. κινούμενος. γεννήσοντος. ORATIO THEOLOGICA III. + B aulem volens, ergo Filius, voluntatis est Filius. Quo igitur modo ex Patre progenitus est ? Ita novam quamdam matrem, voluntatem, patris loco commi niscuntur. In hoc quidem argumento, primum hoc scitum ac lepidum cst, quod a passione illa, quam tantopere urgebant, abscedentes, ad voluntatem confugiunt; non enim passio´est voluntas. Deinde videamus, obsecro, quam vim habeat quod dicunt. Optimum autem fuerit, prius cum ipsis pedem propius conferre. Dic ergo ipse, quisquis es, qui temere, quidquid libido tua tulerit, elutis. Ex volente patre tuo procreatus es, an nolente? Si ex nolente, vis ergo ei allata est. indignum facinus! Et quis tandem ei vim attulit? Non enim profecto naturam dixeris. Nam ei quoque sua constat casti- tas. Si autem ex volente patre, pater tibi propter paucas syllabas periit: voluntatis siquidem filius, ac non patris exstitisti. Sed ad Deum et creaturas transeo, ac quammet quæstionem sapientiæ tuæ adinoveo. Volensue Deus universam hanc rerum molem condidit, an nolens et coactus ? Si coactus, bic quoque vis adhibita, et quidam qui vim adhi- buit. Si autem volens, bantur Deo, tum alia creaturæ, tum tu præ cæteris, qui tales ratiocina- tiones, talesque verborum captiones excogitas. In- termedia quippe voluntate a Creatore disjungentur. Verum aliud, ni fallor, est volens, aliud voluntas : aliud gignens, aliud generatio : aliud qui loquitur, aliud sermo, nisi forte temulenti simus. Ilorum enim alterum est, is qui movet, alterum velut mo- tus ipse. Non ergo voluntatis est, volitum (neque A quomodo, cui vis allata est, Deus esse potest ? Si El enim hoc prorsus sequitur); nec generationis, quod genitum est, nec locutionis, quod auditum est, sed volentis, et gignentis, et loquentis. At que in Deo considerantur, supra hæc quoque omnia sunt, utpote cui generatio fortasse sit ipsa gignendi voluntas; verum nihil est intermedium, si modo hoc quoque omnino admittimus, ac non potius statuimus generationem hanc voluntate sublimiorem et præstantiorem esse. C D Par. In ed., e passionis. Colb. Deest moó in eil. VII. Visne in Patrem quoque ipsum cavillis nonnihil ludam? Tu mihi ansam talia audendi præbes. Pater itaque vel volens Deus est, vel no- lens. Ac vide qua tandem ratione scitum illad tuum et acutum argumentum effugies. Si volens, quando velle cœpit? Non enim priusquam esset. Neque enim prius quidquam erat. An partim in eo quid- dam fuit quod voluit, partim quiddam quod in vo- luntatem cecidit? Divisibilis igitur erit. Quid autem afferri poterit, quin juxta tuam argumentandi ra- tionem, ipse quoque voluntatis fetus sit? Quod si nolens, quis eum coegit ut esset? Quo etiam modo et Or. 1. In ed., Scholastici, ad significandum voluntatis objectum. Bill. e lit quod in voluntatem cecidit: (46) Πάθος. Sic tres Regg., sex Colb., Or. 1, (47) Θέλης. Quinque Colb., ἐθέλῃς. (48) Θελήσεως. Tres Regg., qiiatuor Coll., et (49) Τῇ σῇ σοφίᾳ. Hæc ironice dicta. (50) ῾Ο Θεός. Deest ὁ in pluribus codd. (51) Πρὸ τῶν ἄλλων. Sic tres Regg., et sex (52) θελήσει. Coisl. θέλησις. (53) Ετερον, οἶμαι, θέλων ἐστί. Sic tres Regg., (54) Ο κινούμενος. Sic omnes codd. In ed., οὐ (55) Τὸ θεληθέν. « Volitum. Hac voce utuntur (56) Γεννώντος. Sic Reg. a, aliique. In ed., (57) Δεξώμεθα. Or. 1, Bas., etc., δεξόμεθα. (58) Φησί. Deest in pluribus Regg., et Gr. 1.

ΧΧΙΧ. - Ο οι τινα μητέρα τὴν θέλησιν ἀντὶ τοῦ Πατρὸς ἀναπλάτ- τουσιν. Εν μὲν οὖν τοῦτο χάριεν αὐτῶν, ἂν τοῦτο λέγωσιν, ὅτι τοῦ πάθους ἀποστάντες, ἐπὶ τὴν βούλη- σιν καταφεύγουσιν· οὐ γὰρ πάθος (46) ή βούλησις. Δεύτερον δὲ, ἴδωμεν τὸ ἰσχυρὸν αὐτῶν, ὅ τι λέγουσιν· ἄριστον δὲ αὐτοῖς συμπλακήναι πρότερον ἐγγυτέρω. Σὺ δὲ αὐτὸς ὁ λέγων εὐχερῶς ὅ τι ἂν θέλῃς (47), ἐκ θέλοντος ὑπέστης τοῦ σοῦ πατρὸς, ἢ μὴ θέλοντος; Εἰ μὲν γὰρ ἐξ οὐ θέλοντος, τετυράννηται. Τῆς βίας! Καὶ τὶς ὁ τυραννήσας αὐτόν; Οὐ γὰρ δὴ τὴν φύσιν ἐρεῖς· ἐκείνη γὰρ ἔχει καὶ τὸ σωφρονεῖν. Εἰ δὲ θέ- λοντος, ἀπόλωλέ σοι δι᾿ ὀλίγας συλλαβὰς ὁ πατήρ θελήσεως (48) γὰρ υἱὸς, ἀλλ᾽ οὐ πατρὸς ἀναπέφηνας. Ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸν Θεὸν μέτειμι καὶ τὰ κτίσματα, καὶ τὸ σὸν ἐρώτημα προσάγω τῇ σῇ σοφίᾳ (49)· Θέλων ὑπέστησεν ὁ Θεὸς (50) τὰ πάντα, ἢ βιασθείς; μὲν βιασθείς, κάνταῦθα ἡ τυραννὶς καὶ ὁ τυραννήσας εἰ δὲ βουλόμενος, ἐστέρηται τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ κτί σματα, καὶ σὺ μὲν πρὸ τῶν ἄλλων (51), ὁ τοιούτους ἀνευρίσκων λογισμούς, καὶ τοιαῦτα σοφιζόμενος· θε λήσει (59) γὰρ μέσῃ τοῦ κτίστου διατειχίζεται. Ἀλλ᾿ ἕτερον, οἶμαι, θέλων ἐστὶ (53) καὶ θέλησις, γεννῶν καὶ γέννησις, λέγων καὶ λόγος, εἰ μὴ μεθύο μεν· τὰ μὲν ὁ κινούμενος (54), τὰ δὲ οἷον ἡ κίνησις. Ούκουν θελήσεως, τὸ θεληθὲν (55) ( οὐδὲ γὰρ ἔπεται πάντως )· οὐδὲ τὸ γεννηθέν, γεννήσεως· οὐδὲ τὸ ἀκουσθέν, ἐκφωνήσεως· ἀλλὰ τοῦ θέλοντος, καὶ τοῦ γεννῶντος (56), καὶ τοῦ λέγοντος. Τὰ τοῦ Θεοῦ δὲ καὶ ὑπὲρ ταῦτα πάντα, ᾧ γέννησίς ἐστιν ἴσως ἡ τοῦ γεννᾶν θέλησις· ἀλλ᾽ οὐδὲν μέσον, εἴ γε καὶ τοῦτο δεξώμεθα (57) ὅλως, ἀλλὰ μὴ καὶ θελήσεως κρείττων ἡ γέννησις. Ζ. Βούλει τι προσπαίξω και τον Πατέρα; Παρὰ σοῦ γὰρ ἔχω τὰ τοιαῦτα τολμᾷν· Θέλων Θεὸς ὁ Πα- τὴρ, ἢ μὴ θέλων. Καὶ ὅπως ἀποφεύξῃ τὸ σὸν περι- δέξιον. Εἰ μὲν δὴ θέλων, πότε τοῦ θέλειν ἡργμένος ; Οὐ γὰρ πρὶν εἶναι· οὐδὲ γὰρ ἦν τι πρότερον. "Η τὸ μὲν αὐτοῦ θελῆσαν, τὸ δὲ θεληθέν; Μεριστὸς οὖν. Πῶς δὲ οὐ θελήσεως καὶ οὗτος, κατὰ σὲ, πρόβλημα; Εἰ δὲ οὐ θέλων, τί τὸ βιασάμενον εἰς τὸ εἶναι ; Καὶ πῶς Θεὸς, εἰ βεβίασται, καὶ ταῦτα οὐκ ἄλλο τι, ἢ αὐτὸ τὸ εἶναι Θεός; Πῶς οὖν, φησί (58), γεγέννη- ται; Πῶς ἔκτισται, εἴπερ ἔκτισται κατὰ σέ; Καὶ γὰρ καὶ τοῦτο τῆς αὐτῆς ἀπορίας. Τάχα ἂν εἴποις, πάθους, Οr. 1, θελήματος. ἕτερόν ἐστιν, οἶμαι, θέλων. κινούμενος. γεννήσοντος. ORATIO THEOLOGICA III. + B aulem volens, ergo Filius, voluntatis est Filius. Quo igitur modo ex Patre progenitus est ? Ita novam quamdam matrem, voluntatem, patris loco commi niscuntur. In hoc quidem argumento, primum hoc scitum ac lepidum cst, quod a passione illa, quam tantopere urgebant, abscedentes, ad voluntatem confugiunt; non enim passio´est voluntas. Deinde videamus, obsecro, quam vim habeat quod dicunt. Optimum autem fuerit, prius cum ipsis pedem propius conferre. Dic ergo ipse, quisquis es, qui temere, quidquid libido tua tulerit, elutis. Ex volente patre tuo procreatus es, an nolente? Si ex nolente, vis ergo ei allata est. indignum facinus! Et quis tandem ei vim attulit? Non enim profecto naturam dixeris. Nam ei quoque sua constat casti- tas. Si autem ex volente patre, pater tibi propter paucas syllabas periit: voluntatis siquidem filius, ac non patris exstitisti. Sed ad Deum et creaturas transeo, ac quammet quæstionem sapientiæ tuæ adinoveo. Volensue Deus universam hanc rerum molem condidit, an nolens et coactus ? Si coactus, bic quoque vis adhibita, et quidam qui vim adhi- buit. Si autem volens, bantur Deo, tum alia creaturæ, tum tu præ cæteris, qui tales ratiocina- tiones, talesque verborum captiones excogitas. In- termedia quippe voluntate a Creatore disjungentur. Verum aliud, ni fallor, est volens, aliud voluntas : aliud gignens, aliud generatio : aliud qui loquitur, aliud sermo, nisi forte temulenti simus. Ilorum enim alterum est, is qui movet, alterum velut mo- tus ipse. Non ergo voluntatis est, volitum (neque A quomodo, cui vis allata est, Deus esse potest ? Si El enim hoc prorsus sequitur); nec generationis, quod genitum est, nec locutionis, quod auditum est, sed volentis, et gignentis, et loquentis. At que in Deo considerantur, supra hæc quoque omnia sunt, utpote cui generatio fortasse sit ipsa gignendi voluntas; verum nihil est intermedium, si modo hoc quoque omnino admittimus, ac non potius statuimus generationem hanc voluntate sublimiorem et præstantiorem esse. C D Par. In ed., e passionis. Colb. Deest moó in eil. VII. Visne in Patrem quoque ipsum cavillis nonnihil ludam? Tu mihi ansam talia audendi præbes. Pater itaque vel volens Deus est, vel no- lens. Ac vide qua tandem ratione scitum illad tuum et acutum argumentum effugies. Si volens, quando velle cœpit? Non enim priusquam esset. Neque enim prius quidquam erat. An partim in eo quid- dam fuit quod voluit, partim quiddam quod in vo- luntatem cecidit? Divisibilis igitur erit. Quid autem afferri poterit, quin juxta tuam argumentandi ra- tionem, ipse quoque voluntatis fetus sit? Quod si nolens, quis eum coegit ut esset? Quo etiam modo et Or. 1. In ed., Scholastici, ad significandum voluntatis objectum. Bill. e lit quod in voluntatem cecidit: (46) Πάθος. Sic tres Regg., sex Colb., Or. 1, (47) Θέλης. Quinque Colb., ἐθέλῃς. (48) Θελήσεως. Tres Regg., qiiatuor Coll., et (49) Τῇ σῇ σοφίᾳ. Hæc ironice dicta. (50) ῾Ο Θεός. Deest ὁ in pluribus codd. (51) Πρὸ τῶν ἄλλων. Sic tres Regg., et sex (52) θελήσει. Coisl. θέλησις. (53) Ετερον, οἶμαι, θέλων ἐστί. Sic tres Regg., (54) Ο κινούμενος. Sic omnes codd. In ed., οὐ (55) Τὸ θεληθέν. « Volitum. Hac voce utuntur (56) Γεννώντος. Sic Reg. a, aliique. In ed., (57) Δεξώμεθα. Or. 1, Bas., etc., δεξόμεθα. (58) Φησί. Deest in pluribus Regg., et Gr. 1.

ὅτι (59) βουλήσει καὶ λόγῳ. Αλλ' οὔπω λέγεις τὸ πᾶν. Πῶς γὰρ ἔργου δύναμιν ἔσχεν ή βούλησις καὶ ὁ λό γος ; Ετι (60) λείπεται λέγειν. Οὐ γὰρ οὕτως ἄνθρω πος. Η'. Πῶς οὖν γεγέννηται; Οὐκ ἂν ἦν μεγάλη ή γέννησις, εἰ σοὶ κατελαμβάνετο, ὃς οὐδὲ τὴν ἰδίαν ἐπίστῃ γέννησιν, ἢ μικρόν τι ταύτης κατείληφας, καὶ ὅσον αἰσχύνῃ λέγειν· ἔπειτα οἴει τὸ πᾶν γινώσκειν; Πολλὰ ἂν κάμοις πρότερον, ἢ εὕροις λόγους συμπή ξεως, μορφώσεως, φανερώσεως, ψυχῆς πρὸς σῶμα δε σμὸν, νοῦ πρὸς ψυχὴν, λόγου πρὸς νοῦν, κίνησιν, αὔξη σιν, τροφῆς ἐξομοίωσιν, αἴσθησιν, μνήμην, ἀνάμνησιν, τἄλλα ἐξ ὧν συνέστηκας· καὶ τίνα μὲν τοῦ συναμφοτέ- ρου, ψυχῆς, καὶ σώματος· τίνα δὲ τὰ μεμερισμένα, τίνα δὲ δ παρ' ἀλλήλων λαμβάνουσιν. "Ων γὰρ ὕστερον ἡ τε- λείωσις, τούτων οἱ λόγοι μετὰ τῆς γεννήσεως. Εἰπὲ τίτ νες· καὶ μηδὲ τότε φιλοσοφήσης (61) Θεοῦ γέννησιν· οὐ γὰρ ἀσφαλές. Εἰ μὲν γὰρ τὴν σὴν γινώσκεις, οὐ πάν τως καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ· εἰ δὲ μηδὲ τὴν σὴν, πῶς τὴν τοῦ Θεοῦ ; Οσῳ γὰρ Θεὸς ἀνθρώπου δυστεκμαρτότε- ρος (62), τοσούτῳ καὶ τῆς σῆς γεννήσεως άληπτο- τέρα ἡ ἄνω γέννησις. Εἰ δὲ ὅτι μή σοι κατείληπται, διὰ τοῦτο οὐδὲ γεγέννηται (63), ώρα σοι πολλὰ δια - γράφειν τῶν ὄντων, ἃ μὴ κατείληφας, καὶ πρό γε πάντων (64) τὸν Θεὸν αὐτόν· οὐ γὰρ (65) ὅ τί ποτέ ἐστιν εἰπεῖν ἔχεις, καὶ εἰ λίαν τολμηρός εἶ, καὶ τὰ περιττά μεγαλόψυχος. Κατάβαλέ σου τὰς δεύσεις, καὶ τὰς διαιρέσεις, καὶ τὰς τομὰς, καὶ τὸ ὡς περὶ σώματος διανοεῖσθαι τῆς ἀσωμάτου φύσεως· καὶ τάχα ἂν ἄξιόν τι διανοηθείης Θεοῦ (66) γεννήσεως. Πῶς γεγέννηται; Πάλιν γὰρ τὸ αὐτὸ φθέγξομαι δυσχεραίνων· Θεοῦ γέννησις σιωπῇ τιμάσθω. Μέγα σοι τὸ μαθεῖν, ὅτι γεγέννηται. Τὸ δὲ πῶς, οὐδὲ ἀγγέ λοις, μὴ ὅτι γε σοὶ ἐννοεῖν συγχωρήσωμεν (67). Βούλει παραστήσω τὸ πῶς; Ὡς οἶδεν ὁ γεννήσας Πατήρ, καὶ ὁ γεννηθείς Υἱός· τὸ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, νέφει κρύπτεται, τὴν σὴν διαφεῦγον ἀμβλυωπίαν. ἕν τι. Οr. 1, φιλοσοφήσοις. Θ'. Οντα οὖν γεγέννηκεν, ἢ οὐκ ὄντα. Τῶν ληρη κάτων ! Περὶ ἐμὲ καὶ σὲ ταῦτα, οἱ τὸ μέν τι ἦμεν, ὥσπερ ἐν τῇ ὀσφύϊ τοῦ ᾿Αβραάμ, ὁ Λευῒ· τὸ δὲ γεγό ναμεν. Ὥστε ἐξ ὄντων, τρόπον τινὰ τὸ ἡμέτερον, καὶ συγχωρήσομεν. οὐδὲ ἀγγέλοις ἐννοεῖν, μὴ ὅτι γέ σοι νοεῖν συγχωρήσομεν. S. GREGORII THEOLOGI Deus, si coactus est; et coactus quidem non ad A aliud quidquam, quam ad hoc, ut Deus esset ? Quomodo, inquis, Filius genitus est? Verum, tu quoque responde, quomodo creatus est ? siquidem, ut ipse asseris, creatus est. Nam id quoque eadem difficultate laborat. Dices fortasse, voluntate et sermone. At nondum rem totam expedis. Quomodo enim operis vim voluntas et sermo habuerint? Hoc explicandum adhuc tibi superest. Neque enim homo ita fabricatur. B VIII. Quomodo ergo, inquies, genitus est? [laud magna esset hæc generatio, si a te percipi posset, quippe qui ne tuam quidem noris, aut certe exi- guam quamdam partem percepisti, quantumque te dicere pudeat. Et postea eam plene tibi cognitam esse censes? Magnus tibi labor prius subeundus est, quam ut rationes eas invenias, quibus constitutus, formatus, ac manifestatus fueris, quibus etiam anima cum corpore, mens cum anima, ratio cum mente quasi vinculis quibusdam astringatur: lup) quɔmodo corpus moveatur, el augeatur, atque ali- mentum ipsi assimiletur: ad hæc quæ sit sensuum ratio, quæ memoriæ, quæ reminiscentiæ, rerum- que caterarum, ex quibus constas : ac præ- terea quæ conjunctim utriusque partis sint, quæ divisa et separata, quæ rursus a se invicem acci- piant. Quæ enim temporis progressu perfectionem suam consequuntur, eorum certe rationes ipsa simul cum generatione exstiterunt. Dicas, velim, quæ sint hæ rationes; sed ne tum quidem de Dei ¿eneratione pertracta. Nec enim id periculo vacat. Si enim tuam cognoscis, non protinus sequitur, Dei quoque generationem tibi cognitam et exploratam c esse. Si autem tua tibi ignota est, quo tandem modo Dei generatio tibi nota erit? Quanto enim dimicilius est Dei naturam, quam hominis, indagare, ranto quoque difficilius percipi potest superna illa el divina generatio, quam tua. Quod si, quia earn cognitione assequi nequis, idcirco ne genitum qui- dem esse contendis, tempus jam tibi fuerit, multa, quæ tu minime percepisti, atque ante omnia Deum quoque ipsum, e rerum natura delere atque obli- Lerare. Neque enim, quid tandem sit, explicare potes, quamlibet audax sis, atque in supervacaneis rebus strenuus et magnanimus. Tuas illas Quxio- nes, et divisiones, et sectiones prius abjice, ac de incorporea illa natura, quasi de corporea, disputare desine; atque ita fortasse dignum aliquid generatione divina concipere animo queas. Quomodo ge- nitus est? Idem enim indignabundus repeto. Dei generatio silentii honore decoretur. Abunde magnum tibi est scire, eum genitum esse. Quo autem modo genitus sit, ne ipsis quidem angelis, ne- dum tibi intelligere concesserin. Vis declarem quomodo? Ut scit Pater, qui genuit, et Filius qui genitus est. Quod supra hæc est, nube obtegitur, animique tui hebetadinem fugit. IX. Sed argutari pergunt. Exsistentem, vel non D exsistentem genuit Pater. O futiles nugas! Hæc euim mihi ac tibi conveniunt, qui partim eramus, ut Levi ille, in lumbis Abraha 11, partim procreati Hebr. vii. sqq. et Comb. In ed., lius est Deum per quasdamn conjecturas, quam¨ho- minem comprehendere, › etc. Coinb., Locus iste in Or. 1, aliis que pluribus sic legitur : . (59) "Ort. Deest in Or. 1, aliisque pluribus. (60) Ετι. Sic tres legg., quinque Colb., Or. 1, (01) Φιλοσοφήσῃς. Reg. um, φιλοσοφήσεις. (62) Δυστέκμαρτότερος. • Quanto enim diffici (63) Οὐδὲ γεγέννηται. Nempe, • Filius. » (64) Πάντων. Reg. a, quinque Colb., ἁπάντων. (65) Οὐ γάρ. Plures codd., οὐδὲ γάρ. (66) Θεοῦ. Comb., περὶ Θεοῦ. (67) Συγχωρήσωμεν. Duo Regg., Or. 1. et

ὅτι (59) βουλήσει καὶ λόγῳ. Αλλ' οὔπω λέγεις τὸ πᾶν. Πῶς γὰρ ἔργου δύναμιν ἔσχεν ή βούλησις καὶ ὁ λό γος ; Ετι (60) λείπεται λέγειν. Οὐ γὰρ οὕτως ἄνθρω πος. Η'. Πῶς οὖν γεγέννηται; Οὐκ ἂν ἦν μεγάλη ή γέννησις, εἰ σοὶ κατελαμβάνετο, ὃς οὐδὲ τὴν ἰδίαν ἐπίστῃ γέννησιν, ἢ μικρόν τι ταύτης κατείληφας, καὶ ὅσον αἰσχύνῃ λέγειν· ἔπειτα οἴει τὸ πᾶν γινώσκειν; Πολλὰ ἂν κάμοις πρότερον, ἢ εὕροις λόγους συμπή ξεως, μορφώσεως, φανερώσεως, ψυχῆς πρὸς σῶμα δε σμὸν, νοῦ πρὸς ψυχὴν, λόγου πρὸς νοῦν, κίνησιν, αὔξη σιν, τροφῆς ἐξομοίωσιν, αἴσθησιν, μνήμην, ἀνάμνησιν, τἄλλα ἐξ ὧν συνέστηκας· καὶ τίνα μὲν τοῦ συναμφοτέ- ρου, ψυχῆς, καὶ σώματος· τίνα δὲ τὰ μεμερισμένα, τίνα δὲ δ παρ' ἀλλήλων λαμβάνουσιν. "Ων γὰρ ὕστερον ἡ τε- λείωσις, τούτων οἱ λόγοι μετὰ τῆς γεννήσεως. Εἰπὲ τίτ νες· καὶ μηδὲ τότε φιλοσοφήσης (61) Θεοῦ γέννησιν· οὐ γὰρ ἀσφαλές. Εἰ μὲν γὰρ τὴν σὴν γινώσκεις, οὐ πάν τως καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ· εἰ δὲ μηδὲ τὴν σὴν, πῶς τὴν τοῦ Θεοῦ ; Οσῳ γὰρ Θεὸς ἀνθρώπου δυστεκμαρτότε- ρος (62), τοσούτῳ καὶ τῆς σῆς γεννήσεως άληπτο- τέρα ἡ ἄνω γέννησις. Εἰ δὲ ὅτι μή σοι κατείληπται, διὰ τοῦτο οὐδὲ γεγέννηται (63), ώρα σοι πολλὰ δια - γράφειν τῶν ὄντων, ἃ μὴ κατείληφας, καὶ πρό γε πάντων (64) τὸν Θεὸν αὐτόν· οὐ γὰρ (65) ὅ τί ποτέ ἐστιν εἰπεῖν ἔχεις, καὶ εἰ λίαν τολμηρός εἶ, καὶ τὰ περιττά μεγαλόψυχος. Κατάβαλέ σου τὰς δεύσεις, καὶ τὰς διαιρέσεις, καὶ τὰς τομὰς, καὶ τὸ ὡς περὶ σώματος διανοεῖσθαι τῆς ἀσωμάτου φύσεως· καὶ τάχα ἂν ἄξιόν τι διανοηθείης Θεοῦ (66) γεννήσεως. Πῶς γεγέννηται; Πάλιν γὰρ τὸ αὐτὸ φθέγξομαι δυσχεραίνων· Θεοῦ γέννησις σιωπῇ τιμάσθω. Μέγα σοι τὸ μαθεῖν, ὅτι γεγέννηται. Τὸ δὲ πῶς, οὐδὲ ἀγγέ λοις, μὴ ὅτι γε σοὶ ἐννοεῖν συγχωρήσωμεν (67). Βούλει παραστήσω τὸ πῶς; Ὡς οἶδεν ὁ γεννήσας Πατήρ, καὶ ὁ γεννηθείς Υἱός· τὸ δὲ ὑπὲρ ταῦτα, νέφει κρύπτεται, τὴν σὴν διαφεῦγον ἀμβλυωπίαν. ἕν τι. Οr. 1, φιλοσοφήσοις. Θ'. Οντα οὖν γεγέννηκεν, ἢ οὐκ ὄντα. Τῶν ληρη κάτων ! Περὶ ἐμὲ καὶ σὲ ταῦτα, οἱ τὸ μέν τι ἦμεν, ὥσπερ ἐν τῇ ὀσφύϊ τοῦ ᾿Αβραάμ, ὁ Λευῒ· τὸ δὲ γεγό ναμεν. Ὥστε ἐξ ὄντων, τρόπον τινὰ τὸ ἡμέτερον, καὶ συγχωρήσομεν. οὐδὲ ἀγγέλοις ἐννοεῖν, μὴ ὅτι γέ σοι νοεῖν συγχωρήσομεν. S. GREGORII THEOLOGI Deus, si coactus est; et coactus quidem non ad A aliud quidquam, quam ad hoc, ut Deus esset ? Quomodo, inquis, Filius genitus est? Verum, tu quoque responde, quomodo creatus est ? siquidem, ut ipse asseris, creatus est. Nam id quoque eadem difficultate laborat. Dices fortasse, voluntate et sermone. At nondum rem totam expedis. Quomodo enim operis vim voluntas et sermo habuerint? Hoc explicandum adhuc tibi superest. Neque enim homo ita fabricatur. B VIII. Quomodo ergo, inquies, genitus est? [laud magna esset hæc generatio, si a te percipi posset, quippe qui ne tuam quidem noris, aut certe exi- guam quamdam partem percepisti, quantumque te dicere pudeat. Et postea eam plene tibi cognitam esse censes? Magnus tibi labor prius subeundus est, quam ut rationes eas invenias, quibus constitutus, formatus, ac manifestatus fueris, quibus etiam anima cum corpore, mens cum anima, ratio cum mente quasi vinculis quibusdam astringatur: lup) quɔmodo corpus moveatur, el augeatur, atque ali- mentum ipsi assimiletur: ad hæc quæ sit sensuum ratio, quæ memoriæ, quæ reminiscentiæ, rerum- que caterarum, ex quibus constas : ac præ- terea quæ conjunctim utriusque partis sint, quæ divisa et separata, quæ rursus a se invicem acci- piant. Quæ enim temporis progressu perfectionem suam consequuntur, eorum certe rationes ipsa simul cum generatione exstiterunt. Dicas, velim, quæ sint hæ rationes; sed ne tum quidem de Dei ¿eneratione pertracta. Nec enim id periculo vacat. Si enim tuam cognoscis, non protinus sequitur, Dei quoque generationem tibi cognitam et exploratam c esse. Si autem tua tibi ignota est, quo tandem modo Dei generatio tibi nota erit? Quanto enim dimicilius est Dei naturam, quam hominis, indagare, ranto quoque difficilius percipi potest superna illa el divina generatio, quam tua. Quod si, quia earn cognitione assequi nequis, idcirco ne genitum qui- dem esse contendis, tempus jam tibi fuerit, multa, quæ tu minime percepisti, atque ante omnia Deum quoque ipsum, e rerum natura delere atque obli- Lerare. Neque enim, quid tandem sit, explicare potes, quamlibet audax sis, atque in supervacaneis rebus strenuus et magnanimus. Tuas illas Quxio- nes, et divisiones, et sectiones prius abjice, ac de incorporea illa natura, quasi de corporea, disputare desine; atque ita fortasse dignum aliquid generatione divina concipere animo queas. Quomodo ge- nitus est? Idem enim indignabundus repeto. Dei generatio silentii honore decoretur. Abunde magnum tibi est scire, eum genitum esse. Quo autem modo genitus sit, ne ipsis quidem angelis, ne- dum tibi intelligere concesserin. Vis declarem quomodo? Ut scit Pater, qui genuit, et Filius qui genitus est. Quod supra hæc est, nube obtegitur, animique tui hebetadinem fugit. IX. Sed argutari pergunt. Exsistentem, vel non D exsistentem genuit Pater. O futiles nugas! Hæc euim mihi ac tibi conveniunt, qui partim eramus, ut Levi ille, in lumbis Abraha 11, partim procreati Hebr. vii. sqq. et Comb. In ed., lius est Deum per quasdamn conjecturas, quam¨ho- minem comprehendere, › etc. Coinb., Locus iste in Or. 1, aliis que pluribus sic legitur : . (59) "Ort. Deest in Or. 1, aliisque pluribus. (60) Ετι. Sic tres legg., quinque Colb., Or. 1, (01) Φιλοσοφήσῃς. Reg. um, φιλοσοφήσεις. (62) Δυστέκμαρτότερος. • Quanto enim diffici (63) Οὐδὲ γεγέννηται. Nempe, • Filius. » (64) Πάντων. Reg. a, quinque Colb., ἁπάντων. (65) Οὐ γάρ. Plures codd., οὐδὲ γάρ. (66) Θεοῦ. Comb., περὶ Θεοῦ. (67) Συγχωρήσωμεν. Duo Regg., Or. 1. et

ΧΧΙΧ. - οὐκ ὄντων· ἐναντίως περὶ τὴν ἀρχέγονον ὕλην ὑπο- στᾶσαν σαφῶς ἐξ οὐκ ὄντων, κἄν τινες (68) ἀγέννη- τον (69) ἀναπλάττωσιν. Ἐνταῦθα δὲ σύνδρομον τῷ εἶναι τὸ γεγεννῆσθαι (70), καὶ ἀπ' ἀρχῆς. Ὥστε ποῦ θήσεις (71) τὸ ἀμφίκρημνον τοῦτο ἐρώτημα ; Τί γὰρ τοῦ ἀπ' ἀρχῆς πρεσβύτερον, ἵν' ἐκεῖ θῶμεν τὸ εἶναί ποτε τοῦ Υἱοῦ, ἢ τὸ μὴ εἶναι; Αμφοτέρως γὰρ τὸ, ἀπ' ἀρχῆς, λυθήσεται· εἰ μή σοι καὶ ὁ Πατὴρ, πάλιν ἐρωτώντων ἡμῶν, ἐξ ὄντων, ἢ ἐξ οὐκ ὄντων, κινδυ- νεύσειεν ἢ δις εἶναι, ὅ μὲν προών, ὃ δὲ ὤν, ἢ ταυτὸν τῷ Υἱῷ παθεῖν, ἐξ οὐκ ὄντων εἶναι, διὰ τὰ σὰ τῶν ἐρωτημάτων παίγνια, καὶ τὰς ἐκ ψάμμων (72) οίκο δομὰς, αν μηδὲ αὔραις ἵστανται. Ἐγὼ μὲν οὖν οὐδο ἕτερον τούτων δέχομαι, καὶ τὴν ἐρώτησίν φημι τὸ ἄτοπον ἔχειν, οὐχὶ τὸ ἄπορον τὴν ἀπάντησιν. Εἰ δὲ σοὶ (73) φαίνεται ἀναγκαῖον εἶναι τὸ ἕτερον άλη- θεύειν ἐπὶ παντὸς, κατὰ τὰς τὰς διαλεκτικὰς ὑπολή- ψεις, δέξαι μου τι μικρὸν ἐρώτημα· Ο χρόνος ἐν χρόνῳ, ἢ οὐκ ἐν χρόνῳ; Εἰ μὲν οὖν ἐν χρόνῳ, τίνι τούτῳ; καὶ τί παρὰ τοῦτον ὄντι; καὶ πῶς περιέχοντι ; Εἰ δὲ οὐκ ἐν χρόνῳ, τίς ἡ περιττή σοφία, χρόνον εἰσε ἄγειν ἄχρονον; Τοῦ δὲ, Νῦν ἐγὼ ψεύδομαι, δὸς τὸ ἕτερον, ἢ ἀληθεύεσθαι (74) μόνον, ἢ ψεύδεσθαι· οὐ γὰρ ἀμφότερα δώσομεν. ᾿Αλλ' οὐκ ἐνδέχεται. "Η γὰρ ψευδόμενος ἀληθεύσει, ἢ ἀληθεύων ψεύσεται· πᾶσα ἀνάγκη. Τί οὖν θαυμαστὸν, ὥσπερ ἐνταῦθα συμβαί νει τὰ ἐναντία, οὕτως ἐκεῖσε ἀμφότερα ψεύδεσθαι, καὶ οὕτω σοι τὸ σοφὸν ἠλίθιον ἀναφανήσεται; Εν ἔτι μοι λύσον τῶν αἰνιγμάτων· Σεαυτῷ δὲ γεννωμένῳ παρῆς; πάρει δὲ νῦν; ἢ οὐδέτερον; Εἰ μὲν γὰρ καὶ παρῆς, καὶ πάρει, ὡς τίς, καὶ τίνι; καὶ πῶς ὁ εἷς ἄμφω γεγόνατε; Εἰ δὲ μηδέτερον τῶν εἰρημένων, πῶς σεαυτοῦ (75) χωρίζῃ; καὶ τίς ἡ αἰτία τῆς δια ζεύξεως (76); Ἀλλ᾿ ἀπαίδευτον τὸ (77) περὶ τοῦ ἑνὸς, εἰ ἑαυτῷ πάρεστιν, ἢ μή, πολυπραγμονεῖν. Ταῦτα γὰρ ἐπ' ἄλλων, οὐχ ἑαυτοῦ λέγεται. Απαιδευτότερον, εὖ ἴσθι, τὸ ἀπ' ἀρχῆς γεγεννημένον (78), εἰ ἦν πρὸ τῆς γεννήσεως, ἢ οὐκ ἦν, διευθύνεσθαι. Οὗτος γὰρ περὶ τῶν χρόνῳ διαιρετῶν ὁ λόγος. Γ΄. Ἀλλ᾽ οὐ ταυτὸν, φησί, τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ γεν- νητόν. Εἰ δὲ τοῦτο (79), οὐδὲ ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ ταυ τόν. Ὅτι μὲν φανερῶς ὁ λόγος οὗτος ἐκβάλλει τὸν Υἱὸν τῆς θεότητος, ἢ τὸν Πατέρα, τί χρὴ λέγειν; Εἰ γὰρ τὸ ἀγέννητον οὐσία Θεοῦ, τὸ γεννητὸν οὐκ οὐσία· εἰ δὲ τοῦτο, οὐκ ἐκεῖνο. Τίς ἀντερεί λόγος; Ἑλοῦ τοί- τῷ γεγεννῆσθαι. | ORATIO THEOLOGICA III. B " non entibus sumus : contra quam in primigena illa materia accidit, quæ haud dubie ex non ente pro- creata est, utcunque eam nonnulli æternam esse coufingant. At hic generatio cum essentia ipsa con- currit, atque a principio exstitit. Ubi ergo anceps illud tuum, atque utrinque præceps argumentum pones? Quid enim eo, quod a principio erat, anti- quius esse potest, ut illic tempus collocemus, vel quo erat Filius, vel quo non erat? Utroque enim modo illud, a principio, dissolvetur et cvertetur, nisi forte tibi quoque Pater, percunctantibus rursus nobis, ex entibusne, an ex non entibus sit, bis esse periclitetur, alter nimirum præexsistens, alter exsistens; aut certe propter ludicras tuas interro- gationes, atque ex arena constructas domos, quæ ne levibus quidem ventis resistere possunt, idem ei, quod Filio, accidat, hoc est, ex non ente sit. Ego quidem neutrum horum admitto, quæstionem- que hanc tuam absurditatis multum, diflicultatis nihil habere aio. Quod si tu juxta tuas dialecticas sententias in omni argumento alterutram disjun- ctionum veram esse oportere existimas, parvam quamdam interrogatiunculam a me accipe. Tempus estne in tempore, annon? Si in tempore, quo tan- dem? Quidque supra hoc exsistènte? Ac quomodo hoc continente? Si autem non in tempore, quæ hæc eximia sapientia, tempus temporis expers in- ducere? Age, hujus sermonis, Nunc ego mentior, da alterum, aut duntaxat verum esse, aut falsum : non enim utrumque dabimus. Atqui nullo modo hoc fieri potest. Vel enim mentiens verum dicet, vet mentietur verum dicens. Ita prorsus necesse est. Quid igitur mirum, si quemadmodum hic con- traria concurrunt, ita etia‹n illic utraque pars a vero aberret, atque ita scitum illud et eruditum tuum argumentum stultum atque ineptum appa- reat? Ac velim mihi hoc etiam ænigma solvas : Aderasne tibi cum gignereris? Adesne etiam nunc A sumus; ac proinde partim ex entibus, partim ex tibi? An neutrum horum? Si enim aderas, et ades, quisnam tandem, et cui? Et quomodo unus duo effectus es? Si autem neutrum horum quæ diximus, quomodo a teipso disjungeris? Et quæ disjunctionis hujusce causa? Sed ineptum est, inquies, cum de uno disputatur, adsitne sibi, necne, curiosius inquirere. Hæc enim de aliis, non de seipso dicuntur. Ineptius, mihi crede, est, id, quod a principio erat, utrum ante generationem erat, necne, in quæstionem vocare. Hæc enim. disputatio iis demum convenit, quæ tempore dividi possunt. C D designantur. X. At enim, inqurunt, non idem sunt genitum et ingenitum; ac proinde, nec Filius cum Patre idem est. Quid opus est dicere, hoc argumento vel Patrem, vel Filium a divinitate manifeste sub- moveri? Si enim Ingenitum essentia Dei est, pro- fecto genitum essentia non erit : aut si hoc, pro- videtur alterum ubique verum,, etc. Deest in ed. (68) Τίνες. Plato in Timmo, et Aristoteles hic (69) Αγέννητον. Οr. 1, ἀγένητον. (70) Τῷ εἶναι τὸ γεγεννῆσθαι. Reg. a, τὸ εἶναι (71) Θήσεις. Οr. 4, θέσεις. (72) Ψάμμων. Conib., ψάμμου. (73) Εἰ δὲ σοι, etc. 1 Si tibi necessarium esse (74) "Η αληθεύεσθαι. Deest ή in duobus Regg. (75) Σεαυτοῦ. In nonnullis, ἑαυτοῦ. (76) Τῆς διαζεύξεως. Sic plures Regg. et Or. 1. (77) 16. Deest in pluribus codd. (78) Γεγεννημένων. « Quod genitum erat. Δ (79) Εἰ δὲ τοῦτο. Quod si ita est. »

ΧΧΙΧ. - οὐκ ὄντων· ἐναντίως περὶ τὴν ἀρχέγονον ὕλην ὑπο- στᾶσαν σαφῶς ἐξ οὐκ ὄντων, κἄν τινες (68) ἀγέννη- τον (69) ἀναπλάττωσιν. Ἐνταῦθα δὲ σύνδρομον τῷ εἶναι τὸ γεγεννῆσθαι (70), καὶ ἀπ' ἀρχῆς. Ὥστε ποῦ θήσεις (71) τὸ ἀμφίκρημνον τοῦτο ἐρώτημα ; Τί γὰρ τοῦ ἀπ' ἀρχῆς πρεσβύτερον, ἵν' ἐκεῖ θῶμεν τὸ εἶναί ποτε τοῦ Υἱοῦ, ἢ τὸ μὴ εἶναι; Αμφοτέρως γὰρ τὸ, ἀπ' ἀρχῆς, λυθήσεται· εἰ μή σοι καὶ ὁ Πατὴρ, πάλιν ἐρωτώντων ἡμῶν, ἐξ ὄντων, ἢ ἐξ οὐκ ὄντων, κινδυ- νεύσειεν ἢ δις εἶναι, ὅ μὲν προών, ὃ δὲ ὤν, ἢ ταυτὸν τῷ Υἱῷ παθεῖν, ἐξ οὐκ ὄντων εἶναι, διὰ τὰ σὰ τῶν ἐρωτημάτων παίγνια, καὶ τὰς ἐκ ψάμμων (72) οίκο δομὰς, αν μηδὲ αὔραις ἵστανται. Ἐγὼ μὲν οὖν οὐδο ἕτερον τούτων δέχομαι, καὶ τὴν ἐρώτησίν φημι τὸ ἄτοπον ἔχειν, οὐχὶ τὸ ἄπορον τὴν ἀπάντησιν. Εἰ δὲ σοὶ (73) φαίνεται ἀναγκαῖον εἶναι τὸ ἕτερον άλη- θεύειν ἐπὶ παντὸς, κατὰ τὰς τὰς διαλεκτικὰς ὑπολή- ψεις, δέξαι μου τι μικρὸν ἐρώτημα· Ο χρόνος ἐν χρόνῳ, ἢ οὐκ ἐν χρόνῳ; Εἰ μὲν οὖν ἐν χρόνῳ, τίνι τούτῳ; καὶ τί παρὰ τοῦτον ὄντι; καὶ πῶς περιέχοντι ; Εἰ δὲ οὐκ ἐν χρόνῳ, τίς ἡ περιττή σοφία, χρόνον εἰσε ἄγειν ἄχρονον; Τοῦ δὲ, Νῦν ἐγὼ ψεύδομαι, δὸς τὸ ἕτερον, ἢ ἀληθεύεσθαι (74) μόνον, ἢ ψεύδεσθαι· οὐ γὰρ ἀμφότερα δώσομεν. ᾿Αλλ' οὐκ ἐνδέχεται. "Η γὰρ ψευδόμενος ἀληθεύσει, ἢ ἀληθεύων ψεύσεται· πᾶσα ἀνάγκη. Τί οὖν θαυμαστὸν, ὥσπερ ἐνταῦθα συμβαί νει τὰ ἐναντία, οὕτως ἐκεῖσε ἀμφότερα ψεύδεσθαι, καὶ οὕτω σοι τὸ σοφὸν ἠλίθιον ἀναφανήσεται; Εν ἔτι μοι λύσον τῶν αἰνιγμάτων· Σεαυτῷ δὲ γεννωμένῳ παρῆς; πάρει δὲ νῦν; ἢ οὐδέτερον; Εἰ μὲν γὰρ καὶ παρῆς, καὶ πάρει, ὡς τίς, καὶ τίνι; καὶ πῶς ὁ εἷς ἄμφω γεγόνατε; Εἰ δὲ μηδέτερον τῶν εἰρημένων, πῶς σεαυτοῦ (75) χωρίζῃ; καὶ τίς ἡ αἰτία τῆς δια ζεύξεως (76); Ἀλλ᾿ ἀπαίδευτον τὸ (77) περὶ τοῦ ἑνὸς, εἰ ἑαυτῷ πάρεστιν, ἢ μή, πολυπραγμονεῖν. Ταῦτα γὰρ ἐπ' ἄλλων, οὐχ ἑαυτοῦ λέγεται. Απαιδευτότερον, εὖ ἴσθι, τὸ ἀπ' ἀρχῆς γεγεννημένον (78), εἰ ἦν πρὸ τῆς γεννήσεως, ἢ οὐκ ἦν, διευθύνεσθαι. Οὗτος γὰρ περὶ τῶν χρόνῳ διαιρετῶν ὁ λόγος. Γ΄. Ἀλλ᾽ οὐ ταυτὸν, φησί, τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ γεν- νητόν. Εἰ δὲ τοῦτο (79), οὐδὲ ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ ταυ τόν. Ὅτι μὲν φανερῶς ὁ λόγος οὗτος ἐκβάλλει τὸν Υἱὸν τῆς θεότητος, ἢ τὸν Πατέρα, τί χρὴ λέγειν; Εἰ γὰρ τὸ ἀγέννητον οὐσία Θεοῦ, τὸ γεννητὸν οὐκ οὐσία· εἰ δὲ τοῦτο, οὐκ ἐκεῖνο. Τίς ἀντερεί λόγος; Ἑλοῦ τοί- τῷ γεγεννῆσθαι. | ORATIO THEOLOGICA III. B " non entibus sumus : contra quam in primigena illa materia accidit, quæ haud dubie ex non ente pro- creata est, utcunque eam nonnulli æternam esse coufingant. At hic generatio cum essentia ipsa con- currit, atque a principio exstitit. Ubi ergo anceps illud tuum, atque utrinque præceps argumentum pones? Quid enim eo, quod a principio erat, anti- quius esse potest, ut illic tempus collocemus, vel quo erat Filius, vel quo non erat? Utroque enim modo illud, a principio, dissolvetur et cvertetur, nisi forte tibi quoque Pater, percunctantibus rursus nobis, ex entibusne, an ex non entibus sit, bis esse periclitetur, alter nimirum præexsistens, alter exsistens; aut certe propter ludicras tuas interro- gationes, atque ex arena constructas domos, quæ ne levibus quidem ventis resistere possunt, idem ei, quod Filio, accidat, hoc est, ex non ente sit. Ego quidem neutrum horum admitto, quæstionem- que hanc tuam absurditatis multum, diflicultatis nihil habere aio. Quod si tu juxta tuas dialecticas sententias in omni argumento alterutram disjun- ctionum veram esse oportere existimas, parvam quamdam interrogatiunculam a me accipe. Tempus estne in tempore, annon? Si in tempore, quo tan- dem? Quidque supra hoc exsistènte? Ac quomodo hoc continente? Si autem non in tempore, quæ hæc eximia sapientia, tempus temporis expers in- ducere? Age, hujus sermonis, Nunc ego mentior, da alterum, aut duntaxat verum esse, aut falsum : non enim utrumque dabimus. Atqui nullo modo hoc fieri potest. Vel enim mentiens verum dicet, vet mentietur verum dicens. Ita prorsus necesse est. Quid igitur mirum, si quemadmodum hic con- traria concurrunt, ita etia‹n illic utraque pars a vero aberret, atque ita scitum illud et eruditum tuum argumentum stultum atque ineptum appa- reat? Ac velim mihi hoc etiam ænigma solvas : Aderasne tibi cum gignereris? Adesne etiam nunc A sumus; ac proinde partim ex entibus, partim ex tibi? An neutrum horum? Si enim aderas, et ades, quisnam tandem, et cui? Et quomodo unus duo effectus es? Si autem neutrum horum quæ diximus, quomodo a teipso disjungeris? Et quæ disjunctionis hujusce causa? Sed ineptum est, inquies, cum de uno disputatur, adsitne sibi, necne, curiosius inquirere. Hæc enim de aliis, non de seipso dicuntur. Ineptius, mihi crede, est, id, quod a principio erat, utrum ante generationem erat, necne, in quæstionem vocare. Hæc enim. disputatio iis demum convenit, quæ tempore dividi possunt. C D designantur. X. At enim, inqurunt, non idem sunt genitum et ingenitum; ac proinde, nec Filius cum Patre idem est. Quid opus est dicere, hoc argumento vel Patrem, vel Filium a divinitate manifeste sub- moveri? Si enim Ingenitum essentia Dei est, pro- fecto genitum essentia non erit : aut si hoc, pro- videtur alterum ubique verum,, etc. Deest in ed. (68) Τίνες. Plato in Timmo, et Aristoteles hic (69) Αγέννητον. Οr. 1, ἀγένητον. (70) Τῷ εἶναι τὸ γεγεννῆσθαι. Reg. a, τὸ εἶναι (71) Θήσεις. Οr. 4, θέσεις. (72) Ψάμμων. Conib., ψάμμου. (73) Εἰ δὲ σοι, etc. 1 Si tibi necessarium esse (74) "Η αληθεύεσθαι. Deest ή in duobus Regg. (75) Σεαυτοῦ. In nonnullis, ἑαυτοῦ. (76) Τῆς διαζεύξεως. Sic plures Regg. et Or. 1. (77) 16. Deest in pluribus codd. (78) Γεγεννημένων. « Quod genitum erat. Δ (79) Εἰ δὲ τοῦτο. Quod si ita est. »

Α νυν τῶν ἀσεβειῶν ὁποτέραν βούλει, ὦ καινὲ (80) θεο λόγε, εἴπερ ἀσεβεῖν πάντως ἐσπούδακας. Επειτα, πῶς οὐ ταυτὸν λέγεις (81) τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ γεν νητόν; Εἰ μὲν τὸ μὴ ἐκτισμένον, καὶ ἐκτισμένον, κάτ γὼ δέχομαι· οὐ γὰρ ταυτὸν τῇ φύσει τὸ ἄναρχον καὶ τὸ κτιζόμενον. Εἰ δὲ τὸ γεγεννηκὸς, καὶ τὸ γεγεννη μένον, οὐ ταυτὸν λέγεις, οὐκ ὀρθῶς λέγεται. Ταυτὸν γὰρ εἶναι πᾶσα ἀνάγκη· αὕτη γὰρ φύσις γεννήτορος καὶ γεννήματος (82), ταυτὸν εἶναι τῷ γεγεννηκότι κατὰ τὴν φύσιν τό γέννημα (83). Η οὕτω πάλιν· Πῶς λέγεις τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ γεννητόν; Εἰ μὲν γὰρ (84) τὴν ἀγεννησίαν αὐτὴν καὶ τὴν γέννησιν, οὐ ταυτόν (85) · εἰ δὲ οἷς ὑπάρχει ταῦτα, πῶς οὐ ταυ τόν; Ἐπεὶ καὶ τὸ ἄσοφον, καὶ τὸ σοφόν, ἀλλήλοις μὲν οὐ ταυτά, περὶ ταυτὸν δὲ τὸν ἄνθρωπον· καὶ οὐκ οὐ σίας τέμνει, περὶ δὲ τὴν αὐτὴν οὐσίαν τέμνεται. Η καὶ τὸ ἀθάνατον, καὶ τὸ ἄκακον, καὶ τὸ ἀναλλοίωτον οὐσία Θεοῦ ; Αλλ' εἰ τοῦτο, πολλαὶ οὐσίαι Θεοῦ, καὶ οὐ μία· ἡ σύνθετον ἐκ τούτων τὸ Θεῖον· οὐ γὰρ ἀσυν- θέτως ταῦτα, εἴπερ οὐσίαι. Β ματος. « γεννήτορος ΙΑ'. Ταῦτα μὲν οὗ φασι· κοινὰ γὰρ καὶ ἄλλο λων (86). "Ο δὲ μόνου Θεοῦ καὶ ἴδιον, τοῦτο οὐσία. Οὐκ ἂν μὲν συγχωρήσαιεν είναι μόνου Θεοῦ τὸ ἀγέννη τον, οἱ και την ὕλην (87) καὶ τὴν ἰδέαν συνεισάγοντες, ὡς ἀγέννητα. Τὸ γὰρ Μανιχαίων πορρωτέρω ρίψωμεν σκότος (88). Πλὴν ἔστω μόνου Θεοῦ. Τί δὲ ὁ ᾿Αδάμ; οὐ μόνος πλάσμα Θεοῦ; Καὶ πάνυ, φήσεις. Αρ' οὖν καὶ μόνος ἄνθρωπος; Οὐδαμῶς. Τί δή ποτε ; Ότι μὴ ἀνθρωπότης (89) ἡ πλάσις· καὶ γὰρ τὸ γεννηθέν, άνθρωπος. Οὕτως οὐδὲ τὸ ἀγέννητον μόνον Θεὸς, εἰ καὶ μόνου Πατρός. ᾿Αλλὰ δέξαι καὶ τὸ γεννητὸν εἶναι Θεόν· ἐκ Θεοῦ γὰρ, εἰ καὶ λίαν εἶ φιλαγέννητος. Έπειτα, πῶς οὐσίαν Θεοῦ λέγεις, οὐ τὴν τοῦ ὄντος θέσιν, ἀλλὰ τὴν τοῦ μὴ ὄντος ἀναίρεσιν ; Τὸ γὰρ μὴ ὑπάρχειν αὐτῷ γέννησιν, ὁ λόγος δηλοῖ, οὐχ τὴν φύσιν ἐστὶ παρίστησιν, οὐδ᾽ ὅ ὑπάρχει (90) τὸ μὴ έχον γέννησιν. Τίς οὖν οὐσία Θεοῦ; Τῆς σῆς ἀπονοίας τοῦτο λέγειν, ὃς πολυπραγμονεῖς καὶ τὴν γέννησιν· ἡμῖν δὲ μέγα, κἂν (91) εἴποτε καὶ εἰς (72) ὕστερον τοῦτο μάθοιμεν, λυθέντος ἡμῖν τοῦ ζόφου καὶ τῆς παρ χύτητος, ὡς ἡ τοῦ (95) ἀψευδοῦς ὑπόσχεσις. Τοῦτο μὲν οὖν καὶ νοείσθω, καὶ ἐλπιζέσθω τοῖς ἐπὶ τούτῳ ρίψομεν. S. GREGORII THEOLOGI cul dubio non illud. Quis enim est qui contrarium disputando tueri queat? Quamobrem, utram e duabus impietatibus malis, elige, o nove theologe, şiquidem impiam doctrinam omnino amplecti tibi propositum est. Deinde, quomodo ingenitum el ge- nitum non idem esse dicis? Si per hæc verba pihil aliud intelligis, quam id quod increatum et quod creatum, in eadem ipse quoque sum sententia. Neque enim natura idem est quod principio caret, et quod procreatum est. Sin autem his verbis eum, qui genuit, et cumn, qui genitus est, accipis, haud- quaquam recte id abs te dicitur. Idem enim omnino esse necesse est. Hæc quippe geniti natura est, ut idem, si naturam spectes, sit cum eo qui gennit. Vel ad hunc rursus modum agamus: Quid per ingenitum ac genitum intelligis? Si ipsam in- geniti et geniti proprietatem, non idem sunt. Sin ausen ea, quibus hæc insunt, quid vetat quominus idem sint? Quandoquidem quod insipiens est, et sapiens, inter se quidem non idem sunt; verum circa eumdem hominem considerantur: nec substantias scindunt, sed circa eamdem substantiam scinduntur. Quid? An etiam immortalitas, et innocentia, et immutabilitas, essentia Dei sunt? Al si ita est, multæ Dei essentiæ erunt, non una: aut certe compositus ex his Deus erit. Neque enim hæc citra compositionem esse queunt, si modo essentiæ sunt. G XI. Hæc quidem haud dicunt. Communia quippe aliorum quoque sunt. Quod autem solius Dei est, jpsique proprie convenit, hoc ipsi essentia est. Atqui solius Dei ingenitum esse, minime illi concesserint, qui materiam quoque et formam, ut mgenitas, induxerunt. Manichæorum euiun tenebras tongius adhuc projiciamus. Sed sit sane solius Dei ingenitum. Quid Adam? Nonne solus a Deo efficlus est? Maxime, inquies. Uirum ergo solus quoque homo? Minime. Quare? Quia edictio humanitas non est. Nam is quoque, qui progenitus est, homo est. Eodem modo nec ingenitum solum Deus est, etsi solius Patris. Verum admitte etiam eum qui genitus est, Deum esse. Ex Deo quippe est, quam- libet tu ingenito faveas. Ad hæc quomodo Dei essen - tiam dicis, non ejus, quod est, positionem, sed ejus, quod non est detractionem ? Vox enim ingeniti significat, eum quidem generationis expertem esse, non autem declarat quidnam natura sua sit id quod generatione caret. Quænam ergo est Dei essentia ? Tuæ est dementia hoc dicere, qui generationem " quoque ipsam anxie perscrutaris : nobis aulem e vane. » Regg. et Colb., ac in Or. 4. Hæc quippe gignentis et prolis natura est, it idem per naturam cum gignente sit: quod na- tura scilicet, ratione generationis, utrique com- munis sit. Deest in tribus Regg., quin- que Colb. et Or. 1, nec Billius agnoscit. quinque Colb. D etiam communia sunt, › nimirum, angelis, quibus conveniunt quoque immortalitas, innocentia et im- mutabilitas. Manichaei, juxta Eliam, tenebras ingeni- ias > agnoscebant. sita non est, ut quis elictus sit. 1, etc. Deest in ed. " | + (80) Καινέ. Tres Colb., Coisl. 1 et Or. 1, κενέ, (81) Οὐ ταυτὸν λέγεις. Hæc desunt in pluribus (82) Αὕτη γὰρ φύσις γεννήτορος καὶ γεννή (33) Το γέννημα. Deest in duobus Regg. et (84) Γάρ. Deest in duobus Regg. et Or. 1. (85) Ταυτόν. Comb., τὸ αὐτόν. (86) Κοινὰ γὰρ καὶ ἄλλων. « Hæc quippe aliis (87) Οἱ καὶ τὴν ύλην. Platonem carpit. (88) Ρίψωμεν σκότος. Or. 1, secunda manu, (89) Μὴ ἀνθρωπότης, etc. « Humanitas in hoc (90) Οὐδ' δ υπάρχει. Sic duo Regg., Coisl. 1, Or. (91) Κάν. A Conbeltsio rejicitur. (92) Καὶ εἰς. Deest εἰς in Reg. a. (93) Ὡς ἡ τοῦ. Coisl. 1, ὡς, φησίν, ἡ τοῦ.

καθαιρομένοις. Ἡμεῖς δὲ τοσοῦτον εἰπεῖν θαῤῥήσω- Α μεν (94), ὅτι εἰ καὶ μέγα τῷ Πατρὶ, τὸ μηδαμόθεν ὡρμῆσθαι, οὐκ ἔλαττον τῷ Υἱῷ, τὸ ἐκ τοιούτου Πα- τρός. Τῆς τε γὰρ τοῦ ἀναιτίου δόξης μετέχοι ἂν, ὅτι ἐκ τοῦ ἀναιτίου, καὶ πρόσεστι τὸ τῆς γεννήσεως πρᾶγμα τοσοῦτον, καὶ οὕτω σεβάσμιον (95) τοῖς μὴ πάντη χαμαιπετέσι (96) καὶ ὑλικοῖς τὴν διά νοιαν. ΙΒ΄. Αλλ' εἰ ταυτὸν, φασί, ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ (97) κατ' ουσίαν, ἀγέννητος δὲ ὁ Πατήρ, ἔσται τοῦτο καὶ ὁ Υἱός. Καλῶς, εἴπερ οὐσία Θεοῦ τὸ ἀγέννητον, ἵν᾽ ᾖ τις καινὴ μίξις, γεννητο αγέννητον (98). Εἰ δὲ περὶ οὐσίαν ἡ διαφορὰ, τί τοῦτο, ὡς ἰσχυρὸν, λέγεις; ἢ καὶ σὺ πατὴρ τοῦ πατρὸς, ἵνα μηδενὶ λείπῃ τοῦ σοῦ πατρός, ἐπειδὴ ταυτὸν εἴ κατ' οὐσίαν ; "Η δῆλον, ὅτι, τῆς ἰδιότητος (99) ἀκινήτου μενούσης, ζητήσομεν οὐ σαν Θεοῦ, ἥτις ποτέ ἐστιν, εἴπερ ζητήσομεν ; "Οτι δὲ οὐ ταυτὸν ἀγέννητον καὶ Θεὸς, ὧδε ἂν μάθοις· Εἰ ταυτὸν ἦν, ἔδει πάντως, ἐπειδὴ τινῶν Θεὸς ὁ Θεὸς, τινῶν εἶναι καὶ τὸ ἀγέννητον· ἢ ἐπεὶ μηδενὸς τὸ ἀγέν- νητον, μηδὲ τὸν Θεὸν εἶναι τινῶν· τὰ γὰρ πάντη ταυ τὰ, καὶ ὁμοίως ἐκφέρεται. Ἀλλὰ μὴν οὐ τινῶν τὸ ἀγένε νητον, τίνων γάρ ; καὶ τινῶν Θεὸς ὁ Θεὸς, πάντων γάρ. Πῶς οὖν ἂν εἴη ταυτὸν Θεὸς καὶ ἀγέννηνον; Καὶ πά λιν, ἐπειδὴ τὸ ἀγέννητον, καὶ τὸ γεννητὸν ἀντίκειται ἀλλήλοις, ὡς ἕξις καὶ στέρησις, ἀνάγκη καὶ οὐσίας εἰσαχθῆναι (1) ἀντικειμένας ἀλλήλαις, ὅπερ οὐ δέδοται. Η, ἐπειδὴ πάλιν αἱ ἔξεις τῶν στερήσεων πρότεραι, καὶ ἀναιρετικαὶ τῶν ἔξεων αἱ στερήσεις, μὴ μόνον πρε- σβυτέραν εἶναι τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας τὴν τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ καὶ ἀναιρουμένην ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, ὅσον ἐπὶ ταῖς σαῖς ὑποθέσεσι. ΙΓ΄. Τις ἔτι λόγος αὐτοῖς τῶν ἀφύκτων; Τάχα ἂν ἐπ' ἐκεῖνο καταφύγοιεν τελευταῖον, ὡς Εἰ μὲν οὐ πέ- παυται τοῦ γεννᾶν ὁ Θεὸς, ἀτελὴς ἡ γέννησις. Καὶ πότε παύσεται ; Εἰ δὲ πέπαυται, πάντως καὶ ἤρξατο. Πάλιν οἱ σωματικοὶ τὰ σωματικά (2). Ἐγὼ δὲ, εἰ μὲν ἀΐδιον αὐτῷ τὸ γεννᾶσθαι ἢ μὴ, οὔπω λέγω, ἕως ἂν τὸ, Πρὸ πάντων βουνῶν γεννᾷ με, ἀκριβέστε‐ ρον (3) ἐπισκέψωμαι. Οὐχ ὁρῶ δὲ, τίς ἡ ἀνάγκη τοῦ λόγου. Εἰ γὰρ ἦρκται κατ' αὐτοὺς τὸ παυσόμενον, οὐκ ἦρκται πάντως τὸ μὴ παυσόμενον. Τί τοίνυν ἀπο- φανοῦνται περὶ ψυχῆς, ἢ τῆς ἀγγελικῆς φύσεως ; Εἰ μὲν ἧρκται, καὶ παύσεται· εἰ δὲ οὐ παύσεται, δῆλον, ὅτι κατ' αὐτοὺς οὐδὲ ἦρκται. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ἦρεται, θαῤῥήσομεν. κατα γέννητον. ORATIO XXIX. - THEOLOGICA MIL abunde magnum atque amplum fuerit, si in posterum quoque discamus, soluta videlicet hac caligine et crassitis '', ut pollicitus est is, qui non mentitur 1. Ergo hoc ab his, qui ad eam rem sese perpurgant, cogitetur, ac speretur. Nos autem hoc duntaxat di- cere non dubitabimus, si magnum Patri est a nullo profectum esse, non minus illustre Filio esse, ex tali Patre prodiisse. Nam præterquam quod gloriæ eo est, accedit etiam generationis decus, res tanta, provoluti sunt, crassoque animo præditi. illius, qui causam a nullo habet, particeps est, quia ex tamque veneranda, iis utique, qui non omnino humi B c C XII. Sed si Filius, inquiunt, essentiæ ratione iden cum Patre est, profecto, cum ingenitus sit Pater, ingenitus quoque filius erit. Recte, si ingenitum essentia Dei esset, ut sic nova quædam mistio esset genito-ingenitum. Cum autem hoc discrimen circa essentiam consideretur, quid tu hoc quasi firmum quiddam profers ? An tu quoque patris pater es, ut nulla re a patre tuo supereris, quandoquidem essentia idem cum eo es? Nonne perspicuum est, proprietate fixa et stabili permanente, quærendum nobis esse quæ sit Dei essentia, si tamen ea ullo modo quærenda est ? Quod autem ingenitum et beus idem non sint, hinc fere intelliges. Si enim idem essent, prorsus oporteret, quoniam Deus quorumdam Deus est, quorundam quoque ingeni tum esse: aut contra, quoniam ingenitum nullius est, nec Deum quoque quorumdam esse. Nam quæ omnino eadem sunt, similiter etiam efferuntur. "At ingenitum non quorumdam est (quorum enim ?), Deus vero quorumdam Deus est, omnium quippe. Quo ergo modo idem erunt Deus et ingenitum ? Ac rursus, quoniam ingenitum et genitum inter se op- ponuntur, ut habitus et privatio, substantias quoque inter se oppositas induci necesse est, quod nemo concesserit. Aut rursus, quoniam habitus privationibus priores sunt, ac privationes habitus ipsos ex- stinguunt, non solum antiquior erit Filii essentia, quam Patris, sed etiam, juxta hypotheses tuas, a Patre exstinguetur, ac de medio tolletur. Til. 1, 2. Prov. viii, 25. " D XIII. Quid adhuc superest ex ineluctabilibus ipsorum, ut putant, argumentis? Fortasse ad illud postremum confugient : Si Deus gignendi finem non fecit, imperfecta est generatio. Et quando fiuem facturus est? Si autem gignere cessavit, omnino quoque cœpit. Sic rursus crassi et corporis rebus aflixi homines corporeas ratiocinationes afferunt. Ego vero sic respondeo : Sempiternumne sit Filio nasci, necne, nondum dico, quoadusque illud Scri- plura : Ante omnes colles gignit me u, accuratius expendero. Illud autem non video, quam necessa- rium sit hoc eorum argumentum. Si enim, ut ipsi aiunt, aliquando id coepit, quod finem habiturum porea. 18] Joan. 111, 2. (94) θαρρήσωμεν. Duo Regg., Or. 1 et Comb.; (95) Σεβάσμιον. Reg. a, σεμνόν. (96) Χαμαιπετέσι. Coisl. 1, χαμερπέσι. (97) Τῷ Πατρί. Deest in Reg. bm. (99) Ιδιότητος. Par., ἀϊδιότητος. (1) Εισαχθῆναι. Comb., ἀντεισαχθῆνα. (2) Οι σωματικοὶ τὰ σωματικά. «Corporei core (3) Ακριβέστερον. Reg. bm, quatuor Colb. et 198) Γεννητοαγέννητον. Bill, ad marg., γέν- Or. 1, ἀκριβῶς.

καθαιρομένοις. Ἡμεῖς δὲ τοσοῦτον εἰπεῖν θαῤῥήσω- Α μεν (94), ὅτι εἰ καὶ μέγα τῷ Πατρὶ, τὸ μηδαμόθεν ὡρμῆσθαι, οὐκ ἔλαττον τῷ Υἱῷ, τὸ ἐκ τοιούτου Πα- τρός. Τῆς τε γὰρ τοῦ ἀναιτίου δόξης μετέχοι ἂν, ὅτι ἐκ τοῦ ἀναιτίου, καὶ πρόσεστι τὸ τῆς γεννήσεως πρᾶγμα τοσοῦτον, καὶ οὕτω σεβάσμιον (95) τοῖς μὴ πάντη χαμαιπετέσι (96) καὶ ὑλικοῖς τὴν διά νοιαν. ΙΒ΄. Αλλ' εἰ ταυτὸν, φασί, ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ (97) κατ' ουσίαν, ἀγέννητος δὲ ὁ Πατήρ, ἔσται τοῦτο καὶ ὁ Υἱός. Καλῶς, εἴπερ οὐσία Θεοῦ τὸ ἀγέννητον, ἵν᾽ ᾖ τις καινὴ μίξις, γεννητο αγέννητον (98). Εἰ δὲ περὶ οὐσίαν ἡ διαφορὰ, τί τοῦτο, ὡς ἰσχυρὸν, λέγεις; ἢ καὶ σὺ πατὴρ τοῦ πατρὸς, ἵνα μηδενὶ λείπῃ τοῦ σοῦ πατρός, ἐπειδὴ ταυτὸν εἴ κατ' οὐσίαν ; "Η δῆλον, ὅτι, τῆς ἰδιότητος (99) ἀκινήτου μενούσης, ζητήσομεν οὐ σαν Θεοῦ, ἥτις ποτέ ἐστιν, εἴπερ ζητήσομεν ; "Οτι δὲ οὐ ταυτὸν ἀγέννητον καὶ Θεὸς, ὧδε ἂν μάθοις· Εἰ ταυτὸν ἦν, ἔδει πάντως, ἐπειδὴ τινῶν Θεὸς ὁ Θεὸς, τινῶν εἶναι καὶ τὸ ἀγέννητον· ἢ ἐπεὶ μηδενὸς τὸ ἀγέν- νητον, μηδὲ τὸν Θεὸν εἶναι τινῶν· τὰ γὰρ πάντη ταυ τὰ, καὶ ὁμοίως ἐκφέρεται. Ἀλλὰ μὴν οὐ τινῶν τὸ ἀγένε νητον, τίνων γάρ ; καὶ τινῶν Θεὸς ὁ Θεὸς, πάντων γάρ. Πῶς οὖν ἂν εἴη ταυτὸν Θεὸς καὶ ἀγέννηνον; Καὶ πά λιν, ἐπειδὴ τὸ ἀγέννητον, καὶ τὸ γεννητὸν ἀντίκειται ἀλλήλοις, ὡς ἕξις καὶ στέρησις, ἀνάγκη καὶ οὐσίας εἰσαχθῆναι (1) ἀντικειμένας ἀλλήλαις, ὅπερ οὐ δέδοται. Η, ἐπειδὴ πάλιν αἱ ἔξεις τῶν στερήσεων πρότεραι, καὶ ἀναιρετικαὶ τῶν ἔξεων αἱ στερήσεις, μὴ μόνον πρε- σβυτέραν εἶναι τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας τὴν τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ καὶ ἀναιρουμένην ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, ὅσον ἐπὶ ταῖς σαῖς ὑποθέσεσι. ΙΓ΄. Τις ἔτι λόγος αὐτοῖς τῶν ἀφύκτων; Τάχα ἂν ἐπ' ἐκεῖνο καταφύγοιεν τελευταῖον, ὡς Εἰ μὲν οὐ πέ- παυται τοῦ γεννᾶν ὁ Θεὸς, ἀτελὴς ἡ γέννησις. Καὶ πότε παύσεται ; Εἰ δὲ πέπαυται, πάντως καὶ ἤρξατο. Πάλιν οἱ σωματικοὶ τὰ σωματικά (2). Ἐγὼ δὲ, εἰ μὲν ἀΐδιον αὐτῷ τὸ γεννᾶσθαι ἢ μὴ, οὔπω λέγω, ἕως ἂν τὸ, Πρὸ πάντων βουνῶν γεννᾷ με, ἀκριβέστε‐ ρον (3) ἐπισκέψωμαι. Οὐχ ὁρῶ δὲ, τίς ἡ ἀνάγκη τοῦ λόγου. Εἰ γὰρ ἦρκται κατ' αὐτοὺς τὸ παυσόμενον, οὐκ ἦρκται πάντως τὸ μὴ παυσόμενον. Τί τοίνυν ἀπο- φανοῦνται περὶ ψυχῆς, ἢ τῆς ἀγγελικῆς φύσεως ; Εἰ μὲν ἧρκται, καὶ παύσεται· εἰ δὲ οὐ παύσεται, δῆλον, ὅτι κατ' αὐτοὺς οὐδὲ ἦρκται. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ἦρεται, θαῤῥήσομεν. κατα γέννητον. ORATIO XXIX. - THEOLOGICA MIL abunde magnum atque amplum fuerit, si in posterum quoque discamus, soluta videlicet hac caligine et crassitis '', ut pollicitus est is, qui non mentitur 1. Ergo hoc ab his, qui ad eam rem sese perpurgant, cogitetur, ac speretur. Nos autem hoc duntaxat di- cere non dubitabimus, si magnum Patri est a nullo profectum esse, non minus illustre Filio esse, ex tali Patre prodiisse. Nam præterquam quod gloriæ eo est, accedit etiam generationis decus, res tanta, provoluti sunt, crassoque animo præditi. illius, qui causam a nullo habet, particeps est, quia ex tamque veneranda, iis utique, qui non omnino humi B c C XII. Sed si Filius, inquiunt, essentiæ ratione iden cum Patre est, profecto, cum ingenitus sit Pater, ingenitus quoque filius erit. Recte, si ingenitum essentia Dei esset, ut sic nova quædam mistio esset genito-ingenitum. Cum autem hoc discrimen circa essentiam consideretur, quid tu hoc quasi firmum quiddam profers ? An tu quoque patris pater es, ut nulla re a patre tuo supereris, quandoquidem essentia idem cum eo es? Nonne perspicuum est, proprietate fixa et stabili permanente, quærendum nobis esse quæ sit Dei essentia, si tamen ea ullo modo quærenda est ? Quod autem ingenitum et beus idem non sint, hinc fere intelliges. Si enim idem essent, prorsus oporteret, quoniam Deus quorumdam Deus est, quorundam quoque ingeni tum esse: aut contra, quoniam ingenitum nullius est, nec Deum quoque quorumdam esse. Nam quæ omnino eadem sunt, similiter etiam efferuntur. "At ingenitum non quorumdam est (quorum enim ?), Deus vero quorumdam Deus est, omnium quippe. Quo ergo modo idem erunt Deus et ingenitum ? Ac rursus, quoniam ingenitum et genitum inter se op- ponuntur, ut habitus et privatio, substantias quoque inter se oppositas induci necesse est, quod nemo concesserit. Aut rursus, quoniam habitus privationibus priores sunt, ac privationes habitus ipsos ex- stinguunt, non solum antiquior erit Filii essentia, quam Patris, sed etiam, juxta hypotheses tuas, a Patre exstinguetur, ac de medio tolletur. Til. 1, 2. Prov. viii, 25. " D XIII. Quid adhuc superest ex ineluctabilibus ipsorum, ut putant, argumentis? Fortasse ad illud postremum confugient : Si Deus gignendi finem non fecit, imperfecta est generatio. Et quando fiuem facturus est? Si autem gignere cessavit, omnino quoque cœpit. Sic rursus crassi et corporis rebus aflixi homines corporeas ratiocinationes afferunt. Ego vero sic respondeo : Sempiternumne sit Filio nasci, necne, nondum dico, quoadusque illud Scri- plura : Ante omnes colles gignit me u, accuratius expendero. Illud autem non video, quam necessa- rium sit hoc eorum argumentum. Si enim, ut ipsi aiunt, aliquando id coepit, quod finem habiturum porea. 18] Joan. 111, 2. (94) θαρρήσωμεν. Duo Regg., Or. 1 et Comb.; (95) Σεβάσμιον. Reg. a, σεμνόν. (96) Χαμαιπετέσι. Coisl. 1, χαμερπέσι. (97) Τῷ Πατρί. Deest in Reg. bm. (99) Ιδιότητος. Par., ἀϊδιότητος. (1) Εισαχθῆναι. Comb., ἀντεισαχθῆνα. (2) Οι σωματικοὶ τὰ σωματικά. «Corporei core (3) Ακριβέστερον. Reg. bm, quatuor Colb. et 198) Γεννητοαγέννητον. Bill, ad marg., γέν- Or. 1, ἀκριβῶς.

παυσόμενον. Ο μὲν οὖν ἡμέτερος λόγος· Ωσπερ ιπ- που, καὶ βοὸς, καὶ ἀνθρώπου, καὶ ἑκάστου τῶν ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος, εἷς λόγος (4) ἐστίν· καὶ ὅ μὲν ἂν μετέχη τοῦ λόγου, τοῦτο καὶ κυρίως λέγεσθαι (5)· δ δ' ἂν μὴ μετέχῃ, τοῦτο ἢ μὴ λέγεσθαι, ἢ μὴ κυρίως λέγεσθαι· οὕτω δὲ καὶ Θεοῦ μίαν οὐσίαν εἶναι καὶ φύσιν, καὶ κλῆς σιν, κἂν ἐπινοίαις τισὶ διαιρουμέναις συνδιαιρῆται καὶ τὰ ὀνόματα· καὶ δ μὲν ἂν κυρίως λέγηται, τοῦτο καὶ εἶναι Θεόν· ὅ δ' ἂν ᾖ κατὰ φύσιν, τοῦτο καὶ ἀληθῶς ὀνομάζεσθαι· εἴπερ μὴ ἐν ὀνόμασιν, ἀλλ' ἐν πράγμα- σίν ἐστιν ἡμῖν ἡ ἀλήθεια. Οἱ δὲ, ὥσπερ δεδοικότες, μὴ πάντα κινεῖν κατὰ τῆς ἀληθείας, Θεὸν μὲν εἶναι τὸν Υἱὸν ὁμολογοῦσιν, ὅταν βιασθῶσι τῷ λόγῳ καὶ ταῖς μαρτυρίαις (6)· ὁμώνυμον δὲ καὶ μόνης κοινωνοῦντα καὶ οὐ παύσεται. Ουκ ἄρα ἦρκται κατ' αὐτοὺς τὸ Β τῆς κλήσεως. λόγος λόγῳ ΙΔ΄. Οταν δὲ ἀνθυποφέρωμεν αὐτοῖς, Τί οὖν ; οὐ κυρίως (7) Θεὸς ὁ Υἱὸς, ὥσπερ οὐδὲ ζῶον τὸ γεγραμ- μένον; πῶς οὖν Θεὸς, εἰ μὴ κυρίως Θεός; Τί γὰρ κωλύει, φασί, καὶ ὁμώνυμα ταῦτα εἶναι, καὶ κυρίως ἀμφότερα λέγεσθαι; Καὶ προσοίσουσιν ἡμῖν τὸν κύ να, τὸν χερσαῖον, καὶ τὸν θαλάττιον, ὁμώνυμά τε δν- τα, καὶ κυρίως (8) λεγόμενα (ἔστι γάρ τι καὶ τοιοῦ τον εἶδος ἐν τοῖς ὁμωνύμοις· καὶ εἴτε τι ἄλλο τῇ αὐτῇ προσχρῆται (9) προσηγορίᾳ, καὶ μετέχει ταύτης ἐπ- ίσης, τῇ φύσει διεστηκός). 'Αλλ' ἐκεῖ μὲν, ὦ βέλτιστε, δύο φύσεις τιθεὶς ὑπὸ τὴν αὐτὴν προσηγορίαν, οὐδὲν ἀμείνω τὴν ἑτέραν τῆς ἑτέρας εἰσάγεις, οὐδὲ τὴν μὲν πρότερον, τὴν δὲ ὕστερον, οὐδὲ τὴν μὲν μᾶλλον, τὴν δὲ ἧττον οὖσαν τοῦθ' ὅπερ λέγεται. Οὐδὲ γάρ τι συν- έζευκται τὸ ταύτην παρέχον αὐταῖς τὴν ἀνάγκην. Οὐ γὰρ ὁ μὲν μᾶλλον κύων, ὁ δὲ ἧττον τοῦ ἑτέρου κυνός, οἷον ὁ θαλάττιος τοῦ χερσαίου, ἢ ὁ χερσαῖος ἔμπαλιν τοῦ θαλαττίου· διὰ τί γάρ, ἢ κατὰ τίνα λόγον; 'Αλλ' ἐν ὁμοτίμοις πράγμασι καὶ διαφόροις, ή κοινωνία τῆς κλήσεως. Ἐνταῦθα δὲ τῷ Θεῷ παραζευγνὺς τὸ σεβάσμιον, καὶ τὸ ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν εἶναι καὶ φύσιν, μόνου Θεοῦ καὶ οἱονεὶ φύσις θεότητος, εἶτα τῷ Πα τρὶ μὲν τοῦτο διδούς, τὸν Υἱὸν δὲ ἀποστερῶν καὶ ὑπο- τιθεὶς, καὶ τὰ δεύτερα νέμων αὐτῷ τῆς τιμῆς καὶ τῆς προσκυνήσεως, κἂν ταῖς συλλαβαῖς χαρίζῃ τὸ ὅμοιον, τῷ πράγματι την θεότητα περικόπτεις, καὶ μεταβαί - νεις κακούργως ἀπὸ τῆς τὸ ἴσον ἐχούσης ομωνυμίας, ἐπὶ τὴν τὰ μὴ ἴσα συνδέουσαν. Ωστε ὁ γραπτός σοι, καὶ ἡ ζῶν ἄνθρωπος μᾶλλον, ἢ οἱ τοῦ ὑποδείγματος κύνες τῇ θεότητι πλησιάζουσιν. "Η δις (10) αμφοτέ τί οὖν ὁ. τὰ ὄντα κυρίως. S. GREGORII THEOLOGI est, profecto id non coepit, quod finem non est la- A biturum. Quid ergo de anima vel de angelica na- tura pronuntiabunt? Si principium babuit, finem quoqne habebit : si autem fine carebit, secundum eos utique principio quoque hanc caruisse constat. Atqui et principium habuit, nec unquam esse desi- net. Falsum est itaque quod aiunt, id, quod finem habiturum est, principium quoque habuisse. Enim- vero doctrina nostra hæc est: Ut equi, et bovis, et hominis, ac denique uniuscujusque earum rerum, que sub idem genus cadunt, eadem est definitio; ac quidquid definitionis linjusce particeps est, hoc eliam proprie dicitur; quidquid autem particeps non est, hoc vel non dicitur, vel certe improprie dicitur : eodem modo unam quoque Dei essentiam, et naturam, et appellationem esse, tametsi per co- gitationes quasdam distinctas, nomina quoque simul distinguantur: et quod quidem proprie dicitur, Id etiam Deum esse; et rursus quod natura sua sit, hoc quoque proprie nuncupari : siquidem non in nudis nominibus, sed in rebus nobis veritas sita est. At isti perinde ac pertimescant, ne quid adversus veritatem immotum relinquant, Deum quidem Filium esse fatentur, cum Scripturæ ac au- ctoritatum testimoniis opprimantur; sed æquivoce Deum dici, ac nominis solius participem esse con- tendunt. . XIV. Cum autem hanc ipsis objectionem subjici- nus: Quid ergo? non proprie Deus est Filius, quemadmodum id quod pictum est, non est animal? Quomodo ergo Deus, si Deus proprie non est? Re- spondent: Quid prohibet, quominus, et hæc æqui- voca sint, et proprie utrumque dicatur? Ac nobis, et-terrestrem, et marinum canem proferent, qui, cum sub eodem nomine diversan significationem C habeant, proprie tamen dicuntur. (Est enim hujus- modi quoque species quædam inter æquivoca; et si quid aliud, quod eadem appellatione utatur, ejusque peræque particeps sit, cum interim naturæ ratione dissideat.) At, vir optime, cum illic duas naturas sub eadem appellatione collocas, neutram altera præstantiorem introducis; nec alteram priorem, alteram posteriorem; nec denique alteram quæ magis, alteram quæ minus sit id quod esse dicitur. Neque enim quidquam conjunctum est, quod hanc Ipsis necessitatem afferat. Non enim hic cauis ma- gis canis est, quam ille canis, hoc est, marinus magis quam terrestris, vel contra, terrestris magis quam marinus; cur enim, aut qua ratione? Sed in rebus, diversis quidem illis, verum pari honore pra ditis, communis est appellatio. llic vero, cum Deo venerationem adjungas, eumque supra omnem essentiam et naturam esse dicas (quod Dei solius est, et velut divinitatis natura), ac deinde Patri quidem boc tribuas, Filium autem prives, atque subjicias, secundasque illi honoris et adorationis partes assignes, quamvis verborum syllabis æqua- quidem ; atque hic etiam eamdem significatio- nem habere debet. ' auctoritatibus. › Putamus hic Scripturam sa- cram » per vocem significari; non autem cra- tionem, ut vertit Bill., quæ profecto ad asserendam D Verbi divinitatem non est idonea. In ed., naturæ dignitatem, etc. Nempe, ex suppositione 4) Λόγος. Tres Colb., ὅρος, « definitio. Recte (5) Λέγεσθαι. Bas. ed., λέγεται. (6) Λόγῳ καὶ ταῖς μαρτυρίαις. « Ex Scriptura et (7) Τί οὖν ; ού. Sic Reg. b, Coinb., etc. in ed., (8) Οντα, καὶ κυρίως. Sic Or. 1, aliique codd. (9) Προσχρήται. Comb., προσκέχρηται. (10) Η δός, etc. Vel largire utrique aequalem

παυσόμενον. Ο μὲν οὖν ἡμέτερος λόγος· Ωσπερ ιπ- που, καὶ βοὸς, καὶ ἀνθρώπου, καὶ ἑκάστου τῶν ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος, εἷς λόγος (4) ἐστίν· καὶ ὅ μὲν ἂν μετέχη τοῦ λόγου, τοῦτο καὶ κυρίως λέγεσθαι (5)· δ δ' ἂν μὴ μετέχῃ, τοῦτο ἢ μὴ λέγεσθαι, ἢ μὴ κυρίως λέγεσθαι· οὕτω δὲ καὶ Θεοῦ μίαν οὐσίαν εἶναι καὶ φύσιν, καὶ κλῆς σιν, κἂν ἐπινοίαις τισὶ διαιρουμέναις συνδιαιρῆται καὶ τὰ ὀνόματα· καὶ δ μὲν ἂν κυρίως λέγηται, τοῦτο καὶ εἶναι Θεόν· ὅ δ' ἂν ᾖ κατὰ φύσιν, τοῦτο καὶ ἀληθῶς ὀνομάζεσθαι· εἴπερ μὴ ἐν ὀνόμασιν, ἀλλ' ἐν πράγμα- σίν ἐστιν ἡμῖν ἡ ἀλήθεια. Οἱ δὲ, ὥσπερ δεδοικότες, μὴ πάντα κινεῖν κατὰ τῆς ἀληθείας, Θεὸν μὲν εἶναι τὸν Υἱὸν ὁμολογοῦσιν, ὅταν βιασθῶσι τῷ λόγῳ καὶ ταῖς μαρτυρίαις (6)· ὁμώνυμον δὲ καὶ μόνης κοινωνοῦντα καὶ οὐ παύσεται. Ουκ ἄρα ἦρκται κατ' αὐτοὺς τὸ Β τῆς κλήσεως. λόγος λόγῳ ΙΔ΄. Οταν δὲ ἀνθυποφέρωμεν αὐτοῖς, Τί οὖν ; οὐ κυρίως (7) Θεὸς ὁ Υἱὸς, ὥσπερ οὐδὲ ζῶον τὸ γεγραμ- μένον; πῶς οὖν Θεὸς, εἰ μὴ κυρίως Θεός; Τί γὰρ κωλύει, φασί, καὶ ὁμώνυμα ταῦτα εἶναι, καὶ κυρίως ἀμφότερα λέγεσθαι; Καὶ προσοίσουσιν ἡμῖν τὸν κύ να, τὸν χερσαῖον, καὶ τὸν θαλάττιον, ὁμώνυμά τε δν- τα, καὶ κυρίως (8) λεγόμενα (ἔστι γάρ τι καὶ τοιοῦ τον εἶδος ἐν τοῖς ὁμωνύμοις· καὶ εἴτε τι ἄλλο τῇ αὐτῇ προσχρῆται (9) προσηγορίᾳ, καὶ μετέχει ταύτης ἐπ- ίσης, τῇ φύσει διεστηκός). 'Αλλ' ἐκεῖ μὲν, ὦ βέλτιστε, δύο φύσεις τιθεὶς ὑπὸ τὴν αὐτὴν προσηγορίαν, οὐδὲν ἀμείνω τὴν ἑτέραν τῆς ἑτέρας εἰσάγεις, οὐδὲ τὴν μὲν πρότερον, τὴν δὲ ὕστερον, οὐδὲ τὴν μὲν μᾶλλον, τὴν δὲ ἧττον οὖσαν τοῦθ' ὅπερ λέγεται. Οὐδὲ γάρ τι συν- έζευκται τὸ ταύτην παρέχον αὐταῖς τὴν ἀνάγκην. Οὐ γὰρ ὁ μὲν μᾶλλον κύων, ὁ δὲ ἧττον τοῦ ἑτέρου κυνός, οἷον ὁ θαλάττιος τοῦ χερσαίου, ἢ ὁ χερσαῖος ἔμπαλιν τοῦ θαλαττίου· διὰ τί γάρ, ἢ κατὰ τίνα λόγον; 'Αλλ' ἐν ὁμοτίμοις πράγμασι καὶ διαφόροις, ή κοινωνία τῆς κλήσεως. Ἐνταῦθα δὲ τῷ Θεῷ παραζευγνὺς τὸ σεβάσμιον, καὶ τὸ ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν εἶναι καὶ φύσιν, μόνου Θεοῦ καὶ οἱονεὶ φύσις θεότητος, εἶτα τῷ Πα τρὶ μὲν τοῦτο διδούς, τὸν Υἱὸν δὲ ἀποστερῶν καὶ ὑπο- τιθεὶς, καὶ τὰ δεύτερα νέμων αὐτῷ τῆς τιμῆς καὶ τῆς προσκυνήσεως, κἂν ταῖς συλλαβαῖς χαρίζῃ τὸ ὅμοιον, τῷ πράγματι την θεότητα περικόπτεις, καὶ μεταβαί - νεις κακούργως ἀπὸ τῆς τὸ ἴσον ἐχούσης ομωνυμίας, ἐπὶ τὴν τὰ μὴ ἴσα συνδέουσαν. Ωστε ὁ γραπτός σοι, καὶ ἡ ζῶν ἄνθρωπος μᾶλλον, ἢ οἱ τοῦ ὑποδείγματος κύνες τῇ θεότητι πλησιάζουσιν. "Η δις (10) αμφοτέ τί οὖν ὁ. τὰ ὄντα κυρίως. S. GREGORII THEOLOGI est, profecto id non coepit, quod finem non est la- A biturum. Quid ergo de anima vel de angelica na- tura pronuntiabunt? Si principium babuit, finem quoqne habebit : si autem fine carebit, secundum eos utique principio quoque hanc caruisse constat. Atqui et principium habuit, nec unquam esse desi- net. Falsum est itaque quod aiunt, id, quod finem habiturum est, principium quoque habuisse. Enim- vero doctrina nostra hæc est: Ut equi, et bovis, et hominis, ac denique uniuscujusque earum rerum, que sub idem genus cadunt, eadem est definitio; ac quidquid definitionis linjusce particeps est, hoc eliam proprie dicitur; quidquid autem particeps non est, hoc vel non dicitur, vel certe improprie dicitur : eodem modo unam quoque Dei essentiam, et naturam, et appellationem esse, tametsi per co- gitationes quasdam distinctas, nomina quoque simul distinguantur: et quod quidem proprie dicitur, Id etiam Deum esse; et rursus quod natura sua sit, hoc quoque proprie nuncupari : siquidem non in nudis nominibus, sed in rebus nobis veritas sita est. At isti perinde ac pertimescant, ne quid adversus veritatem immotum relinquant, Deum quidem Filium esse fatentur, cum Scripturæ ac au- ctoritatum testimoniis opprimantur; sed æquivoce Deum dici, ac nominis solius participem esse con- tendunt. . XIV. Cum autem hanc ipsis objectionem subjici- nus: Quid ergo? non proprie Deus est Filius, quemadmodum id quod pictum est, non est animal? Quomodo ergo Deus, si Deus proprie non est? Re- spondent: Quid prohibet, quominus, et hæc æqui- voca sint, et proprie utrumque dicatur? Ac nobis, et-terrestrem, et marinum canem proferent, qui, cum sub eodem nomine diversan significationem C habeant, proprie tamen dicuntur. (Est enim hujus- modi quoque species quædam inter æquivoca; et si quid aliud, quod eadem appellatione utatur, ejusque peræque particeps sit, cum interim naturæ ratione dissideat.) At, vir optime, cum illic duas naturas sub eadem appellatione collocas, neutram altera præstantiorem introducis; nec alteram priorem, alteram posteriorem; nec denique alteram quæ magis, alteram quæ minus sit id quod esse dicitur. Neque enim quidquam conjunctum est, quod hanc Ipsis necessitatem afferat. Non enim hic cauis ma- gis canis est, quam ille canis, hoc est, marinus magis quam terrestris, vel contra, terrestris magis quam marinus; cur enim, aut qua ratione? Sed in rebus, diversis quidem illis, verum pari honore pra ditis, communis est appellatio. llic vero, cum Deo venerationem adjungas, eumque supra omnem essentiam et naturam esse dicas (quod Dei solius est, et velut divinitatis natura), ac deinde Patri quidem boc tribuas, Filium autem prives, atque subjicias, secundasque illi honoris et adorationis partes assignes, quamvis verborum syllabis æqua- quidem ; atque hic etiam eamdem significatio- nem habere debet. ' auctoritatibus. › Putamus hic Scripturam sa- cram » per vocem significari; non autem cra- tionem, ut vertit Bill., quæ profecto ad asserendam D Verbi divinitatem non est idonea. In ed., naturæ dignitatem, etc. Nempe, ex suppositione 4) Λόγος. Tres Colb., ὅρος, « definitio. Recte (5) Λέγεσθαι. Bas. ed., λέγεται. (6) Λόγῳ καὶ ταῖς μαρτυρίαις. « Ex Scriptura et (7) Τί οὖν ; ού. Sic Reg. b, Coinb., etc. in ed., (8) Οντα, καὶ κυρίως. Sic Or. 1, aliique codd. (9) Προσχρήται. Comb., προσκέχρηται. (10) Η δός, etc. Vel largire utrique aequalem

ΧΧΙΧ. - ροις, ώσπερ την κοινωνίαν τῆς κλήσεως, οὕτω δὲ καὶ Δ τὴν ὁμοτιμίαν τῶν φύσεων (11), εἰ καὶ διαφόρους ταύτας εἰσάγεις· καὶ καταλέλυκάς σου τοὺς κύνας, οὓς ἐξεῦρες κατὰ τῆς ἀνισότητος. Τί γὰρ ὄφελος τῆς ὁμωνυμίας, εἰ τὸ ἰσότιμον μὴ ἔχοιεν (12) οἱ παρὰ σοῦ διαιρούμενοι. Οὐ γὰρ ἵν' (13) ἰσότιμα δείξῃς, ἀλλ' ἵνα ἀνισότιμα, πρὸς τὴν ὁμωνυμίαν, καὶ τοὺς κύνας κατέφυγες. Πῶς ἄν τις ελεγχθείη μᾶλλον, καὶ ἑαυτῷ μαχόμενος, καὶ θεότητι; ΙΕ. Ἐὰν δὲ λεγόντων ἡμῶν, ὅτι τῷ αἰτίῳ μείζων Β ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, προσλαβόντες τὴν, Τὸ δὲ (14) αι- τιον φύσει, πρότασιν· ἔπειτα, Τὸ μεῖζον τῇ φύσει, συνάγωσιν· οὐκ οἶδα πότερον ἑαυτοὺς παραλογίζον- ται, ἢ τοὺς πρὸς οὓς ὁ λόγος. Οὐ γὰρ ἁπλῶς (15), ὅσα κατά τινος λέγεται, ταῦτα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου τούτῳ βηθήσεται· ἀλλὰ δῆλον κατὰ τίνος, καὶ τίνα. Ἐπεὶ τί κωλύει καμὲ ταύτην πρότασιν ποιησάμενον, τήν, ὅτι ὁ Πατήρ μείζων τῇ φύσει, ἔπειτα προσλα βόντα τὸν Φύσει δὲ οὐ πάντως μείζων οὐδὲ Πατήρ ἐντεῦθεν συναγαγεῖν· Τὸ μεῖζον οὐ πάντως μείζον· Ο Πατὴρ οὐ πάντως Πατήρ. Εἰ βούλει δὲ οὕτως· Ο Θεός, οὐσία· Ἡ οὐσία δὲ, οὐ πάντως Θεός· τὸ ἑξῆς αὐτὸς συνάγαγε (16)· () Θεὸς οὐ πάντως Θεός. Αλλ' οἶμαι, παρὰ τὸ πῆ (17) καὶ ἁπλῶς ὁ παραλογια σμὸς οὗτος, ὡς τοῖς περὶ ταῦτα τεχνολογεῖν σύνηθες. Ημῶν γὰρ τὸ μεῖζον τῇ τοῦ αἰτίου φύσει διδόντων, αὐτοὶ τὸ τῇ φύσει μεῖζον ἐπάγουσιν· ὥσπερ ἂν (18)εί καὶ λεγόντων ἡμῶν, ὅτι ὁ δεῖνα νεκρὸς ἄνθρωπος, ἁπλῶς ἐπῆγον αὐτοὶ τὸν ἄνθρωπον. τῶν εἰρημένων ἂν ἀξιάγαστον ; Ο Πατήρ, φησίν, οὐ- σίας, ἢ ἐνεργείας όνομα· ὡς ἀμφοτέρωθεν ἡμᾶς δή- σοντες. Εἰ μὲν οὐσίας φήσομεν, συνθησομένους ἑτερο- ούσιον εἶναι τὸν Υἱόν· ἐπειδὴ μία μὲν οὐσία Θεοῦ, ταύ- την δὲ, ὡς οὗτοι, προκατείληφεν ὁ Πατήρ· εἰ δὲ ἐνερ γείας, ποίημα σαφῶς ὁμολογήσοντας, ἀλλ' οὐ γέννημα· οὗ γὰρ ὁ ἐνεργῶν, ἐκεῖ πάντως καὶ τὸ ἐνεργούμενον. Καὶ πῶς τῷ πεποιηκότι ταυτὸν τὸ πεποιημένον, θαυμά- τῆς φύσεως. μή, όμωνυμίας όμωνυμίαν ἵνα Δέ. ὅσα κατὰ τοῦ αἰτίου λέγεται, καὶ κατὰ τοῦ φύσ σει· « παρατροπήν. 93. ORATIO THEOLOGICA III. litatem ipsi largiaris, re ipsa tamen divinitatem ei amputas, ac veteratorie ab hoc homonymiæ genere, quod æqualitatem complectitur, ad genus illud transis, quod res æquales minime connectit. Ac proinde, ut quidem argumentari instituis, pictus ille ac vivus homo, ad divinitatem adumbrandam propius accedunt, quam canes, quos exempli causa proposuisti. Alioqui utrique, ut nomen commune, sic etiam parem naturæ dignitatem tribue, etiamsi diversas eas inducis; atque ita canes illos tuos deleveris, quos ad probandam Patris ac Filii inæqua- litatem excogitasti. Quis enim homonymiæ fructus, si dignitate pares sint, qui a te dividuntur ? Nec enim, ut eos honore æquales, sed ut dispares ostenderes, ad homonymiam illam, el canes con- fugisti. Quonam modo quispiam magis convinci queat, et secum ipse, et cum divinitate pugnare? XV. Jam si dicentibus nobis, Patrem, quantum ad causam, Filio majorem esse, ipsi hanc proposi- tionem assumant: At causa natura ; posteaque con- clusionem hanc subnectant: Ergo major natura; haud scio, seipsosne potius, an eos, cum quibus disputant, captiosa hac argumentatione circumve- niant. Neque enim simpliciter, quæcunque de ali- quo dicuntur, etiam de eo, quod ipsi subjectum est, dicuntur; sed perspicuum est de quo, et quænam dicantur. Alioqui quid prohibet, quominus ipse quoque allata hac propositione: Pater major na- *, tura est; ac deinde assumpta altera : Natura au- tem non omnino major, neque Pater; ita postremo concludam: Majus igitur non omnino majus ; vel, Pater non omnino Pater. Aut si mavis, ad hunc G modum agam : Deus est essentia : Essentia non omnino est Deus; quod sequitur ipse conclude : Ergo Deus non omniuo Deus. Verum, ni fallor, ab eo, quod secundum rationem quamdam dicitur, ad id quod simpliciter dicitur, captiose progreditur hæc argumentatio, quod artis hujus studiosis usitatum est et familiare. Nam cum nos hanc vocem, majus, causæ naturæ tribuamus, inferunt ipsi, causam natura majorem esse. Quod perinde est, ac si di- centibus nobis : Hic mortuus homo ; inferrent ipsi : Ergo home. XVI. Quomodo autem istud, quod certe non mi- nori admiratione dignum est, quam quæ superius dicta sunt, prætermittemus? Pater, inquiunt, vel essentia, vel actionis nomen est: sic enim nos utrinque ita astrictos putant, ut nulla ratione ex eorum vinculis elabi possimus. Si enim essentiæ nomen esse dixerimus, assentiemur, ut existimant, Filium diversam a Patre essentiam habere: quan- D doquidem una sit Dei essentia, quam Pater, ut Eunomianorum, et exemplo canum quod affere- bant. Bas. ed., quit Billius, particula negativa quæ exstat in Hervagiano codice. » Combefisius primum repugna- vit, sed deinde consensit. Nos vero negativam banc particulam minime delendam censemus. Gregorius enim Eunomianos refellens, ostendit propositum ab ipsis exemplum, ad æqualitatem quam- dam specie tenus in personis servandam, ineptum esse; et, quidquid nugentur, parem non habere ho- noris dignitatem, id quod ita dividunt; nec denique eo animo canum ab ipsis inductam esse, ut oari dignitate esse personas ostenderent, sed ut impares probarent. etc. Deest in ed. Deest in nonnullis. Non enim quæcunque de causa dicuntur, de eo etiam quod est natura dicuntur. scilicet faciebant (Eunomiani), ac si dicerent: Hic vel ille homo mortuus non respirat : ergo omnis homo non respirat. Vel, Æthiops albus est denti- bus : ergo totus albus est. 14. Ἐκεῖνο δὲ πῶς παραδράμωμεν, οὐδενὸς ἧττον (11) Φύσεων. Par., aliique nonnulli codices, et (12) Εἰ τὸ ισότιμον μὴ ἔχοιεν. « Delenda est, in- (13) Οὐ γὰρ ἵν'. Sic Coisl. 1 et 3, Or. 1, Par., (15) 46 Deest in time, etc. Schol. : O yap (16) Συνάγαγε. Duo Reg. et Or. 1, σύναγε. (17) Παρὰ τὸ πῆ. Reg. a, παρατροπῇ. Coisl. 1, (18) Ὥσπερ άν, etc. Sic exponit Elias • Perinde

ΧΧΙΧ. - ροις, ώσπερ την κοινωνίαν τῆς κλήσεως, οὕτω δὲ καὶ Δ τὴν ὁμοτιμίαν τῶν φύσεων (11), εἰ καὶ διαφόρους ταύτας εἰσάγεις· καὶ καταλέλυκάς σου τοὺς κύνας, οὓς ἐξεῦρες κατὰ τῆς ἀνισότητος. Τί γὰρ ὄφελος τῆς ὁμωνυμίας, εἰ τὸ ἰσότιμον μὴ ἔχοιεν (12) οἱ παρὰ σοῦ διαιρούμενοι. Οὐ γὰρ ἵν' (13) ἰσότιμα δείξῃς, ἀλλ' ἵνα ἀνισότιμα, πρὸς τὴν ὁμωνυμίαν, καὶ τοὺς κύνας κατέφυγες. Πῶς ἄν τις ελεγχθείη μᾶλλον, καὶ ἑαυτῷ μαχόμενος, καὶ θεότητι; ΙΕ. Ἐὰν δὲ λεγόντων ἡμῶν, ὅτι τῷ αἰτίῳ μείζων Β ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, προσλαβόντες τὴν, Τὸ δὲ (14) αι- τιον φύσει, πρότασιν· ἔπειτα, Τὸ μεῖζον τῇ φύσει, συνάγωσιν· οὐκ οἶδα πότερον ἑαυτοὺς παραλογίζον- ται, ἢ τοὺς πρὸς οὓς ὁ λόγος. Οὐ γὰρ ἁπλῶς (15), ὅσα κατά τινος λέγεται, ταῦτα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου τούτῳ βηθήσεται· ἀλλὰ δῆλον κατὰ τίνος, καὶ τίνα. Ἐπεὶ τί κωλύει καμὲ ταύτην πρότασιν ποιησάμενον, τήν, ὅτι ὁ Πατήρ μείζων τῇ φύσει, ἔπειτα προσλα βόντα τὸν Φύσει δὲ οὐ πάντως μείζων οὐδὲ Πατήρ ἐντεῦθεν συναγαγεῖν· Τὸ μεῖζον οὐ πάντως μείζον· Ο Πατὴρ οὐ πάντως Πατήρ. Εἰ βούλει δὲ οὕτως· Ο Θεός, οὐσία· Ἡ οὐσία δὲ, οὐ πάντως Θεός· τὸ ἑξῆς αὐτὸς συνάγαγε (16)· () Θεὸς οὐ πάντως Θεός. Αλλ' οἶμαι, παρὰ τὸ πῆ (17) καὶ ἁπλῶς ὁ παραλογια σμὸς οὗτος, ὡς τοῖς περὶ ταῦτα τεχνολογεῖν σύνηθες. Ημῶν γὰρ τὸ μεῖζον τῇ τοῦ αἰτίου φύσει διδόντων, αὐτοὶ τὸ τῇ φύσει μεῖζον ἐπάγουσιν· ὥσπερ ἂν (18)εί καὶ λεγόντων ἡμῶν, ὅτι ὁ δεῖνα νεκρὸς ἄνθρωπος, ἁπλῶς ἐπῆγον αὐτοὶ τὸν ἄνθρωπον. τῶν εἰρημένων ἂν ἀξιάγαστον ; Ο Πατήρ, φησίν, οὐ- σίας, ἢ ἐνεργείας όνομα· ὡς ἀμφοτέρωθεν ἡμᾶς δή- σοντες. Εἰ μὲν οὐσίας φήσομεν, συνθησομένους ἑτερο- ούσιον εἶναι τὸν Υἱόν· ἐπειδὴ μία μὲν οὐσία Θεοῦ, ταύ- την δὲ, ὡς οὗτοι, προκατείληφεν ὁ Πατήρ· εἰ δὲ ἐνερ γείας, ποίημα σαφῶς ὁμολογήσοντας, ἀλλ' οὐ γέννημα· οὗ γὰρ ὁ ἐνεργῶν, ἐκεῖ πάντως καὶ τὸ ἐνεργούμενον. Καὶ πῶς τῷ πεποιηκότι ταυτὸν τὸ πεποιημένον, θαυμά- τῆς φύσεως. μή, όμωνυμίας όμωνυμίαν ἵνα Δέ. ὅσα κατὰ τοῦ αἰτίου λέγεται, καὶ κατὰ τοῦ φύσ σει· « παρατροπήν. 93. ORATIO THEOLOGICA III. litatem ipsi largiaris, re ipsa tamen divinitatem ei amputas, ac veteratorie ab hoc homonymiæ genere, quod æqualitatem complectitur, ad genus illud transis, quod res æquales minime connectit. Ac proinde, ut quidem argumentari instituis, pictus ille ac vivus homo, ad divinitatem adumbrandam propius accedunt, quam canes, quos exempli causa proposuisti. Alioqui utrique, ut nomen commune, sic etiam parem naturæ dignitatem tribue, etiamsi diversas eas inducis; atque ita canes illos tuos deleveris, quos ad probandam Patris ac Filii inæqua- litatem excogitasti. Quis enim homonymiæ fructus, si dignitate pares sint, qui a te dividuntur ? Nec enim, ut eos honore æquales, sed ut dispares ostenderes, ad homonymiam illam, el canes con- fugisti. Quonam modo quispiam magis convinci queat, et secum ipse, et cum divinitate pugnare? XV. Jam si dicentibus nobis, Patrem, quantum ad causam, Filio majorem esse, ipsi hanc proposi- tionem assumant: At causa natura ; posteaque con- clusionem hanc subnectant: Ergo major natura; haud scio, seipsosne potius, an eos, cum quibus disputant, captiosa hac argumentatione circumve- niant. Neque enim simpliciter, quæcunque de ali- quo dicuntur, etiam de eo, quod ipsi subjectum est, dicuntur; sed perspicuum est de quo, et quænam dicantur. Alioqui quid prohibet, quominus ipse quoque allata hac propositione: Pater major na- *, tura est; ac deinde assumpta altera : Natura au- tem non omnino major, neque Pater; ita postremo concludam: Majus igitur non omnino majus ; vel, Pater non omnino Pater. Aut si mavis, ad hunc G modum agam : Deus est essentia : Essentia non omnino est Deus; quod sequitur ipse conclude : Ergo Deus non omniuo Deus. Verum, ni fallor, ab eo, quod secundum rationem quamdam dicitur, ad id quod simpliciter dicitur, captiose progreditur hæc argumentatio, quod artis hujus studiosis usitatum est et familiare. Nam cum nos hanc vocem, majus, causæ naturæ tribuamus, inferunt ipsi, causam natura majorem esse. Quod perinde est, ac si di- centibus nobis : Hic mortuus homo ; inferrent ipsi : Ergo home. XVI. Quomodo autem istud, quod certe non mi- nori admiratione dignum est, quam quæ superius dicta sunt, prætermittemus? Pater, inquiunt, vel essentia, vel actionis nomen est: sic enim nos utrinque ita astrictos putant, ut nulla ratione ex eorum vinculis elabi possimus. Si enim essentiæ nomen esse dixerimus, assentiemur, ut existimant, Filium diversam a Patre essentiam habere: quan- D doquidem una sit Dei essentia, quam Pater, ut Eunomianorum, et exemplo canum quod affere- bant. Bas. ed., quit Billius, particula negativa quæ exstat in Hervagiano codice. » Combefisius primum repugna- vit, sed deinde consensit. Nos vero negativam banc particulam minime delendam censemus. Gregorius enim Eunomianos refellens, ostendit propositum ab ipsis exemplum, ad æqualitatem quam- dam specie tenus in personis servandam, ineptum esse; et, quidquid nugentur, parem non habere ho- noris dignitatem, id quod ita dividunt; nec denique eo animo canum ab ipsis inductam esse, ut oari dignitate esse personas ostenderent, sed ut impares probarent. etc. Deest in ed. Deest in nonnullis. Non enim quæcunque de causa dicuntur, de eo etiam quod est natura dicuntur. scilicet faciebant (Eunomiani), ac si dicerent: Hic vel ille homo mortuus non respirat : ergo omnis homo non respirat. Vel, Æthiops albus est denti- bus : ergo totus albus est. 14. Ἐκεῖνο δὲ πῶς παραδράμωμεν, οὐδενὸς ἧττον (11) Φύσεων. Par., aliique nonnulli codices, et (12) Εἰ τὸ ισότιμον μὴ ἔχοιεν. « Delenda est, in- (13) Οὐ γὰρ ἵν'. Sic Coisl. 1 et 3, Or. 1, Par., (15) 46 Deest in time, etc. Schol. : O yap (16) Συνάγαγε. Duo Reg. et Or. 1, σύναγε. (17) Παρὰ τὸ πῆ. Reg. a, παρατροπῇ. Coisl. 1, (18) Ὥσπερ άν, etc. Sic exponit Elias • Perinde

Α ζειν φήσουσιν. Σφόδρα ἂν ἠδέσθην ὑμῶν καὶ αὐτὸς τὴν διαίρεσιν, εἰ τῶν δύο τὸ ἕτερον δέξασθαι ἦν ἀναγκαῖον, ἀλλὰ μὴ τὰ δύο διαφυγόντα, τρίτον εἰπεῖν ἀληθέστε ρον· ὅτι οὔτε οὐσίας ὄνομα ὁ Πατήρ, ὦ σοφώτατοι, οὔτε ἐνεργείας· σχέσεως δὲ καὶ τοῦ πῶς ἔχει πρὸς τὸν Υἱὸν ὁ Πατὴρ, ἢ ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα. Ὡς γὰρ παρ' ἡμῖν αἱ κλήσεις αὗται τὸ γνήσιον καὶ οἱ χεῖον γνωρίζουσιν, οὕτω κἀκεῖ τὴν τοῦ γεγεννημένου πρὸς τὸ γεγεννηκὸς ὁμοφυΐαν σημαίνουσιν. Εστω δὲ, ὑμῶν χάριν, καὶ οὐσίας (19) τις ὁ Πατήρ συνεισάξει τὸν Υἱόν, οὐκ ἀλλοτριώσει, κατὰ τὰς κοινὰς ἐν νοίας (20), καὶ τὴν τῶν κλήσεων τούτων δύναμιν. Εστω καὶ ἐνεργείας, εἰ τοῦτο δοκεῖ· οὐδὲ οὕτω ἡμᾶς αἱρήσετε (21). Αὐτὸ δὲ (22) τοῦτο ἐνηργηκώς ἂν εἴη τὸ ὁμοούσιον, ἢ καὶ (25) ἄτοπος ἄλλως ἡ τῆς περὶ Β΄ τοῦτο ἐνεργείας ὑπόληψις. Ορᾷς ὅπως ὑμῶν, καὶ και κομαχεῖν ἐθελόντων, τὰς στροφάς διαφεύγομεν; Ἐπεὶ δέ σου τὸ ἐν τοῖς λογισμοῖς καὶ ταῖς στρο- φαῖς ἄμαχον ἔγνωμεν, ἴδωμέν σου καὶ τὴν ἐκ τῶν θείων λογίων ἰσχύν, ἂν ἄρα δέξῃ κἀντεῦθεν πείθειν ἡμᾶς. ΙΖ'. Ἡμεῖς μὲν γὰρ ἐκ μεγάλων καὶ ὑψηλῶν τῶν φωνῶν, τοῦ Υἱοῦ τὴν θεότητα καὶ κατειλήφαμεν, και κηρύσσομεν. Τίνων τούτων; Τῆς Θεός, τῆς Λόγος, ο ἐν ἀρχῇ, ὁ μετὰ τῆς ἀρχῆς, ἡ ἀρχή· Ἐν ἀρχῇ ἦν Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· καὶ, Μετὰ σοῦ ἡ ἀρχή· καὶ, Ὁ και λῶν αὐτὴν ἀπὸ γενεῶν ἀρχήν (24). Ἐπειδὴ Υιός μονογενής, Ο μονογενής Υιός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλα πον τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο. Οδός, Αλή θεια, Ζωή, Φῶς· 'Εγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλή θεια, καὶ ἡ ζωή· καὶ, Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσ σμου. Σοφία, Δύναμις Χριστὸς Θεοῦ δύναμις, καὶ Θεοῦ σοφία. Απαύγασμα, Χαρακτήρ, Εἰκών, Σφρα γίς· Ὃς ὢν απαύγασμα τῆς δόξης· καὶ, Χα ρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ· καὶ, Εἰκὼν τῆς ἀγαθότητος· καὶ, Τοῦτον γὰρ ὁ Πατὴρ ἐσφράγι σεν ὁ Θεός. Κύριος, Βασιλεὺς, ὁ ἂν, ὁ Παντοκρά τωρ· Έβρεξε Κύριος πῦρ παρὰ Κυρίου· καὶ, Ρά- 25. βδος ευθύτητος, ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου· καὶ, Ο ὢν, καὶ ὁ ἦν, καὶ ὁ ἐρχόμενος, καὶ ὁ παν. τοκράτωρ. Σαφῶς περὶ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενα, καὶ χιν, 6. νι, 27. ἔστω καὶ ἐνεργείας. οὐ σία. έναιρήσετε. αυτό νάρο ἀπὸ γενεῶν ἀρχῆς. « δικαιοσύνην, « ἀρχῆς που αρχήν, S. GREGORII THEOLOGI censent, jam ante occuparit. Sin autem actionis, creatum esse fatebimur, non genitum. Uli enim est agens, illic quoque omnino id quod agitur esse necesse est. Ac mirari se dicent, quo pacto factum cum factore idem esse queat. Me quoque ipsum vehementer hæc distinctio vestra permove- ret, si mihi duorum alterutrum necessario admitten- dum esset, ac non polius, utraque disjunctionis parte vitata, tertium aliquid verius dicere liceret. Nec enim essentiæ nomen est Pater, o viri acutis- simi, nec actionis; sed relationen eam indicat, quam Pater erga Filium habet, vel Filius erga Pa- trem. Ut enim apud nos hæc nomina germanam quandam conjunctionem et necessitudinem decla- rant: ad eumdem modum illic quoque genitorein ac genitum eamdem naturam habere significant. Sed sit sane, in vestri gratiam, Pater essentiæ no- men: Filium utique simul introducet, non autem removebit, et alienabit, ut et communes notiones ferunt, et ipsa horum nominum vís ac facultas. Sit etiam actionis, si ita videtur: nec sic quidem cau- sam obtinebitis. Eodem enim modo dicemus hoc ipsum egisse Patrem, ut consubstantialis ipsi Filius esset; etsi alioqui absurditate non caret hujusmodi actionis opinio. Videsne quo pacto, quamlibet im- probe ac maligne pugnare studeatis, captiones tamen vestras effugiamus? Quoniam autem invictum illud tuum in ratiocinationibus et argutiis robur cognovimus, videamus jam quam vim in divini: oraculis positam habeas, si modo hinc quoque nobis dogma tuum persuadere non grave ducas. XVII. Nos quippe ex magnis et excelsis voci- bus Filii divinitatem percepimus, ac prædicamus. Quibus tandem? His nimirum, Deus, Verbum, quod in principio erat, et cum principio, et principium : ut in his locis: In principio erat Verbum, et Ver- bum erat apud Deum, et Deus erat Verbum 16; et, Tecum principium "; et, Qui vocal eam a genera- tionibus principium . Ad hæc Filius unigenitus di- 18. citur: Unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse enarraviţ “. Via, Veritas, Vita, Lux: Ego sum via, veritas et vita 30; el, Ego sum lux mundi st. Sapien- tin, Potentia ; Christus Dei potentia et Dei sapientia 31. Splendor, Character, Imago, Sigillum, ut in his verbis : Qui cum sit splendor gloriæ ; el, Cha- Tacler substantia ipsius ; el, Imago bonitatis " ; et alio loco : Quem Pater signavit Deus 1. Doni- nus, Res, Eus, Omnipotens : Pluit Dominus C . ignem a Domino ''; et, Virga directionis virga regni D tui * el, Qui erat, qui est, et qui venturus est omni- potens ille s. Quæ perspicue de Filio dicuntur, sicut et alia plura, quæ eandem vim habent, quorum Isa. SLI, Joan. 1, 18. Joan. Joan. vil, 12. 4. ss ibid. Sap. vn, 26. Juan. er Gen. xix, 24. Psal. xLiv, 7. so Joan. 1, 1. Psal. cix, llebr. 1, 5. Cor. 1, 24. * Apoc. 1, 8. 5. Sic Reg. Cypr. Sic etiam legendum suadent, quæ sequuntur, In ed., Bill. : • essentia quædam. quit Elias, tam fatuus, ut cogitet Filium alterius case quam Patris natura ?, Cuiub. h ed., LXX legitur, Qui vocat ean, nempe, justitiam, a generationum principio. » Vulgata vero sic habet : e vocans ge nerationes ab exordio. >- Adnotat Elias, inquit Biilius, c in pluribus exemplaribus legi, ut idem sit, quod a generationibus sempiter- nis. Porro in ed. Bas. inseruntur sex lineæ quae in nullis aliis codd. reperiuntur; et sane interpretem potius quam Gregorium ipsum redolent. > (19) Ουσίας. « Esto, Pater sit essentia nomen. (20) Κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας. • Quis enim, i- (21) Αιρήσετε. Sic plures Regg. et Colb., Or. 2 et 22) Αὐτὸ δέ. Κeg. Cypr., aliique Reg. et Colb. (23) H nai. Tres Regg. et Or. 1, el xal. (24) Ο καλῶν αὐτὴν ἀπὸ γενεῶν ἀρχήν. Τη

Α ζειν φήσουσιν. Σφόδρα ἂν ἠδέσθην ὑμῶν καὶ αὐτὸς τὴν διαίρεσιν, εἰ τῶν δύο τὸ ἕτερον δέξασθαι ἦν ἀναγκαῖον, ἀλλὰ μὴ τὰ δύο διαφυγόντα, τρίτον εἰπεῖν ἀληθέστε ρον· ὅτι οὔτε οὐσίας ὄνομα ὁ Πατήρ, ὦ σοφώτατοι, οὔτε ἐνεργείας· σχέσεως δὲ καὶ τοῦ πῶς ἔχει πρὸς τὸν Υἱὸν ὁ Πατὴρ, ἢ ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα. Ὡς γὰρ παρ' ἡμῖν αἱ κλήσεις αὗται τὸ γνήσιον καὶ οἱ χεῖον γνωρίζουσιν, οὕτω κἀκεῖ τὴν τοῦ γεγεννημένου πρὸς τὸ γεγεννηκὸς ὁμοφυΐαν σημαίνουσιν. Εστω δὲ, ὑμῶν χάριν, καὶ οὐσίας (19) τις ὁ Πατήρ συνεισάξει τὸν Υἱόν, οὐκ ἀλλοτριώσει, κατὰ τὰς κοινὰς ἐν νοίας (20), καὶ τὴν τῶν κλήσεων τούτων δύναμιν. Εστω καὶ ἐνεργείας, εἰ τοῦτο δοκεῖ· οὐδὲ οὕτω ἡμᾶς αἱρήσετε (21). Αὐτὸ δὲ (22) τοῦτο ἐνηργηκώς ἂν εἴη τὸ ὁμοούσιον, ἢ καὶ (25) ἄτοπος ἄλλως ἡ τῆς περὶ Β΄ τοῦτο ἐνεργείας ὑπόληψις. Ορᾷς ὅπως ὑμῶν, καὶ και κομαχεῖν ἐθελόντων, τὰς στροφάς διαφεύγομεν; Ἐπεὶ δέ σου τὸ ἐν τοῖς λογισμοῖς καὶ ταῖς στρο- φαῖς ἄμαχον ἔγνωμεν, ἴδωμέν σου καὶ τὴν ἐκ τῶν θείων λογίων ἰσχύν, ἂν ἄρα δέξῃ κἀντεῦθεν πείθειν ἡμᾶς. ΙΖ'. Ἡμεῖς μὲν γὰρ ἐκ μεγάλων καὶ ὑψηλῶν τῶν φωνῶν, τοῦ Υἱοῦ τὴν θεότητα καὶ κατειλήφαμεν, και κηρύσσομεν. Τίνων τούτων; Τῆς Θεός, τῆς Λόγος, ο ἐν ἀρχῇ, ὁ μετὰ τῆς ἀρχῆς, ἡ ἀρχή· Ἐν ἀρχῇ ἦν Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· καὶ, Μετὰ σοῦ ἡ ἀρχή· καὶ, Ὁ και λῶν αὐτὴν ἀπὸ γενεῶν ἀρχήν (24). Ἐπειδὴ Υιός μονογενής, Ο μονογενής Υιός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλα πον τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο. Οδός, Αλή θεια, Ζωή, Φῶς· 'Εγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλή θεια, καὶ ἡ ζωή· καὶ, Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσ σμου. Σοφία, Δύναμις Χριστὸς Θεοῦ δύναμις, καὶ Θεοῦ σοφία. Απαύγασμα, Χαρακτήρ, Εἰκών, Σφρα γίς· Ὃς ὢν απαύγασμα τῆς δόξης· καὶ, Χα ρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ· καὶ, Εἰκὼν τῆς ἀγαθότητος· καὶ, Τοῦτον γὰρ ὁ Πατὴρ ἐσφράγι σεν ὁ Θεός. Κύριος, Βασιλεὺς, ὁ ἂν, ὁ Παντοκρά τωρ· Έβρεξε Κύριος πῦρ παρὰ Κυρίου· καὶ, Ρά- 25. βδος ευθύτητος, ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου· καὶ, Ο ὢν, καὶ ὁ ἦν, καὶ ὁ ἐρχόμενος, καὶ ὁ παν. τοκράτωρ. Σαφῶς περὶ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενα, καὶ χιν, 6. νι, 27. ἔστω καὶ ἐνεργείας. οὐ σία. έναιρήσετε. αυτό νάρο ἀπὸ γενεῶν ἀρχῆς. « δικαιοσύνην, « ἀρχῆς που αρχήν, S. GREGORII THEOLOGI censent, jam ante occuparit. Sin autem actionis, creatum esse fatebimur, non genitum. Uli enim est agens, illic quoque omnino id quod agitur esse necesse est. Ac mirari se dicent, quo pacto factum cum factore idem esse queat. Me quoque ipsum vehementer hæc distinctio vestra permove- ret, si mihi duorum alterutrum necessario admitten- dum esset, ac non polius, utraque disjunctionis parte vitata, tertium aliquid verius dicere liceret. Nec enim essentiæ nomen est Pater, o viri acutis- simi, nec actionis; sed relationen eam indicat, quam Pater erga Filium habet, vel Filius erga Pa- trem. Ut enim apud nos hæc nomina germanam quandam conjunctionem et necessitudinem decla- rant: ad eumdem modum illic quoque genitorein ac genitum eamdem naturam habere significant. Sed sit sane, in vestri gratiam, Pater essentiæ no- men: Filium utique simul introducet, non autem removebit, et alienabit, ut et communes notiones ferunt, et ipsa horum nominum vís ac facultas. Sit etiam actionis, si ita videtur: nec sic quidem cau- sam obtinebitis. Eodem enim modo dicemus hoc ipsum egisse Patrem, ut consubstantialis ipsi Filius esset; etsi alioqui absurditate non caret hujusmodi actionis opinio. Videsne quo pacto, quamlibet im- probe ac maligne pugnare studeatis, captiones tamen vestras effugiamus? Quoniam autem invictum illud tuum in ratiocinationibus et argutiis robur cognovimus, videamus jam quam vim in divini: oraculis positam habeas, si modo hinc quoque nobis dogma tuum persuadere non grave ducas. XVII. Nos quippe ex magnis et excelsis voci- bus Filii divinitatem percepimus, ac prædicamus. Quibus tandem? His nimirum, Deus, Verbum, quod in principio erat, et cum principio, et principium : ut in his locis: In principio erat Verbum, et Ver- bum erat apud Deum, et Deus erat Verbum 16; et, Tecum principium "; et, Qui vocal eam a genera- tionibus principium . Ad hæc Filius unigenitus di- 18. citur: Unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse enarraviţ “. Via, Veritas, Vita, Lux: Ego sum via, veritas et vita 30; el, Ego sum lux mundi st. Sapien- tin, Potentia ; Christus Dei potentia et Dei sapientia 31. Splendor, Character, Imago, Sigillum, ut in his verbis : Qui cum sit splendor gloriæ ; el, Cha- Tacler substantia ipsius ; el, Imago bonitatis " ; et alio loco : Quem Pater signavit Deus 1. Doni- nus, Res, Eus, Omnipotens : Pluit Dominus C . ignem a Domino ''; et, Virga directionis virga regni D tui * el, Qui erat, qui est, et qui venturus est omni- potens ille s. Quæ perspicue de Filio dicuntur, sicut et alia plura, quæ eandem vim habent, quorum Isa. SLI, Joan. 1, 18. Joan. Joan. vil, 12. 4. ss ibid. Sap. vn, 26. Juan. er Gen. xix, 24. Psal. xLiv, 7. so Joan. 1, 1. Psal. cix, llebr. 1, 5. Cor. 1, 24. * Apoc. 1, 8. 5. Sic Reg. Cypr. Sic etiam legendum suadent, quæ sequuntur, In ed., Bill. : • essentia quædam. quit Elias, tam fatuus, ut cogitet Filium alterius case quam Patris natura ?, Cuiub. h ed., LXX legitur, Qui vocat ean, nempe, justitiam, a generationum principio. » Vulgata vero sic habet : e vocans ge nerationes ab exordio. >- Adnotat Elias, inquit Biilius, c in pluribus exemplaribus legi, ut idem sit, quod a generationibus sempiter- nis. Porro in ed. Bas. inseruntur sex lineæ quae in nullis aliis codd. reperiuntur; et sane interpretem potius quam Gregorium ipsum redolent. > (19) Ουσίας. « Esto, Pater sit essentia nomen. (20) Κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας. • Quis enim, i- (21) Αιρήσετε. Sic plures Regg. et Colb., Or. 2 et 22) Αὐτὸ δέ. Κeg. Cypr., aliique Reg. et Colb. (23) H nai. Tres Regg. et Or. 1, el xal. (24) Ο καλῶν αὐτὴν ἀπὸ γενεῶν ἀρχήν. Τη

ΧΧΙΧ. - ροις, ώσπερ την κοινωνίαν τῆς κλήσεως, οὕτω δὲ καὶ Δ τὴν ὁμοτιμίαν τῶν φύσεων (11), εἰ καὶ διαφόρους ταύτας εἰσάγεις· καὶ καταλέλυκάς σου τοὺς κύνας, οὓς ἐξεῦρες κατὰ τῆς ἀνισότητος. Τί γὰρ ὄφελος τῆς ὁμωνυμίας, εἰ τὸ ἰσότιμον μὴ ἔχοιεν (12) οἱ παρὰ σοῦ διαιρούμενοι. Οὐ γὰρ ἵν' (13) ἰσότιμα δείξῃς, ἀλλ' ἵνα ἀνισότιμα, πρὸς τὴν ὁμωνυμίαν, καὶ τοὺς κύνας κατέφυγες. Πῶς ἄν τις ελεγχθείη μᾶλλον, καὶ ἑαυτῷ μαχόμενος, καὶ θεότητι; ΙΕ. Ἐὰν δὲ λεγόντων ἡμῶν, ὅτι τῷ αἰτίῳ μείζων Β ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, προσλαβόντες τὴν, Τὸ δὲ (14) αι- τιον φύσει, πρότασιν· ἔπειτα, Τὸ μεῖζον τῇ φύσει, συνάγωσιν· οὐκ οἶδα πότερον ἑαυτοὺς παραλογίζον- ται, ἢ τοὺς πρὸς οὓς ὁ λόγος. Οὐ γὰρ ἁπλῶς (15), ὅσα κατά τινος λέγεται, ταῦτα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου τούτῳ βηθήσεται· ἀλλὰ δῆλον κατὰ τίνος, καὶ τίνα. Ἐπεὶ τί κωλύει καμὲ ταύτην πρότασιν ποιησάμενον, τήν, ὅτι ὁ Πατήρ μείζων τῇ φύσει, ἔπειτα προσλα βόντα τὸν Φύσει δὲ οὐ πάντως μείζων οὐδὲ Πατήρ ἐντεῦθεν συναγαγεῖν· Τὸ μεῖζον οὐ πάντως μείζον· Ο Πατὴρ οὐ πάντως Πατήρ. Εἰ βούλει δὲ οὕτως· Ο Θεός, οὐσία· Ἡ οὐσία δὲ, οὐ πάντως Θεός· τὸ ἑξῆς αὐτὸς συνάγαγε (16)· () Θεὸς οὐ πάντως Θεός. Αλλ' οἶμαι, παρὰ τὸ πῆ (17) καὶ ἁπλῶς ὁ παραλογια σμὸς οὗτος, ὡς τοῖς περὶ ταῦτα τεχνολογεῖν σύνηθες. Ημῶν γὰρ τὸ μεῖζον τῇ τοῦ αἰτίου φύσει διδόντων, αὐτοὶ τὸ τῇ φύσει μεῖζον ἐπάγουσιν· ὥσπερ ἂν (18)εί καὶ λεγόντων ἡμῶν, ὅτι ὁ δεῖνα νεκρὸς ἄνθρωπος, ἁπλῶς ἐπῆγον αὐτοὶ τὸν ἄνθρωπον. τῶν εἰρημένων ἂν ἀξιάγαστον ; Ο Πατήρ, φησίν, οὐ- σίας, ἢ ἐνεργείας όνομα· ὡς ἀμφοτέρωθεν ἡμᾶς δή- σοντες. Εἰ μὲν οὐσίας φήσομεν, συνθησομένους ἑτερο- ούσιον εἶναι τὸν Υἱόν· ἐπειδὴ μία μὲν οὐσία Θεοῦ, ταύ- την δὲ, ὡς οὗτοι, προκατείληφεν ὁ Πατήρ· εἰ δὲ ἐνερ γείας, ποίημα σαφῶς ὁμολογήσοντας, ἀλλ' οὐ γέννημα· οὗ γὰρ ὁ ἐνεργῶν, ἐκεῖ πάντως καὶ τὸ ἐνεργούμενον. Καὶ πῶς τῷ πεποιηκότι ταυτὸν τὸ πεποιημένον, θαυμά- τῆς φύσεως. μή, όμωνυμίας όμωνυμίαν ἵνα Δέ. ὅσα κατὰ τοῦ αἰτίου λέγεται, καὶ κατὰ τοῦ φύσ σει· « παρατροπήν. 93. ORATIO THEOLOGICA III. litatem ipsi largiaris, re ipsa tamen divinitatem ei amputas, ac veteratorie ab hoc homonymiæ genere, quod æqualitatem complectitur, ad genus illud transis, quod res æquales minime connectit. Ac proinde, ut quidem argumentari instituis, pictus ille ac vivus homo, ad divinitatem adumbrandam propius accedunt, quam canes, quos exempli causa proposuisti. Alioqui utrique, ut nomen commune, sic etiam parem naturæ dignitatem tribue, etiamsi diversas eas inducis; atque ita canes illos tuos deleveris, quos ad probandam Patris ac Filii inæqua- litatem excogitasti. Quis enim homonymiæ fructus, si dignitate pares sint, qui a te dividuntur ? Nec enim, ut eos honore æquales, sed ut dispares ostenderes, ad homonymiam illam, el canes con- fugisti. Quonam modo quispiam magis convinci queat, et secum ipse, et cum divinitate pugnare? XV. Jam si dicentibus nobis, Patrem, quantum ad causam, Filio majorem esse, ipsi hanc proposi- tionem assumant: At causa natura ; posteaque con- clusionem hanc subnectant: Ergo major natura; haud scio, seipsosne potius, an eos, cum quibus disputant, captiosa hac argumentatione circumve- niant. Neque enim simpliciter, quæcunque de ali- quo dicuntur, etiam de eo, quod ipsi subjectum est, dicuntur; sed perspicuum est de quo, et quænam dicantur. Alioqui quid prohibet, quominus ipse quoque allata hac propositione: Pater major na- *, tura est; ac deinde assumpta altera : Natura au- tem non omnino major, neque Pater; ita postremo concludam: Majus igitur non omnino majus ; vel, Pater non omnino Pater. Aut si mavis, ad hunc G modum agam : Deus est essentia : Essentia non omnino est Deus; quod sequitur ipse conclude : Ergo Deus non omniuo Deus. Verum, ni fallor, ab eo, quod secundum rationem quamdam dicitur, ad id quod simpliciter dicitur, captiose progreditur hæc argumentatio, quod artis hujus studiosis usitatum est et familiare. Nam cum nos hanc vocem, majus, causæ naturæ tribuamus, inferunt ipsi, causam natura majorem esse. Quod perinde est, ac si di- centibus nobis : Hic mortuus homo ; inferrent ipsi : Ergo home. XVI. Quomodo autem istud, quod certe non mi- nori admiratione dignum est, quam quæ superius dicta sunt, prætermittemus? Pater, inquiunt, vel essentia, vel actionis nomen est: sic enim nos utrinque ita astrictos putant, ut nulla ratione ex eorum vinculis elabi possimus. Si enim essentiæ nomen esse dixerimus, assentiemur, ut existimant, Filium diversam a Patre essentiam habere: quan- D doquidem una sit Dei essentia, quam Pater, ut Eunomianorum, et exemplo canum quod affere- bant. Bas. ed., quit Billius, particula negativa quæ exstat in Hervagiano codice. » Combefisius primum repugna- vit, sed deinde consensit. Nos vero negativam banc particulam minime delendam censemus. Gregorius enim Eunomianos refellens, ostendit propositum ab ipsis exemplum, ad æqualitatem quam- dam specie tenus in personis servandam, ineptum esse; et, quidquid nugentur, parem non habere ho- noris dignitatem, id quod ita dividunt; nec denique eo animo canum ab ipsis inductam esse, ut oari dignitate esse personas ostenderent, sed ut impares probarent. etc. Deest in ed. Deest in nonnullis. Non enim quæcunque de causa dicuntur, de eo etiam quod est natura dicuntur. scilicet faciebant (Eunomiani), ac si dicerent: Hic vel ille homo mortuus non respirat : ergo omnis homo non respirat. Vel, Æthiops albus est denti- bus : ergo totus albus est. 14. Ἐκεῖνο δὲ πῶς παραδράμωμεν, οὐδενὸς ἧττον (11) Φύσεων. Par., aliique nonnulli codices, et (12) Εἰ τὸ ισότιμον μὴ ἔχοιεν. « Delenda est, in- (13) Οὐ γὰρ ἵν'. Sic Coisl. 1 et 3, Or. 1, Par., (15) 46 Deest in time, etc. Schol. : O yap (16) Συνάγαγε. Duo Reg. et Or. 1, σύναγε. (17) Παρὰ τὸ πῆ. Reg. a, παρατροπῇ. Coisl. 1, (18) Ὥσπερ άν, etc. Sic exponit Elias • Perinde

ΧΧΙΧ. - ροις, ώσπερ την κοινωνίαν τῆς κλήσεως, οὕτω δὲ καὶ Δ τὴν ὁμοτιμίαν τῶν φύσεων (11), εἰ καὶ διαφόρους ταύτας εἰσάγεις· καὶ καταλέλυκάς σου τοὺς κύνας, οὓς ἐξεῦρες κατὰ τῆς ἀνισότητος. Τί γὰρ ὄφελος τῆς ὁμωνυμίας, εἰ τὸ ἰσότιμον μὴ ἔχοιεν (12) οἱ παρὰ σοῦ διαιρούμενοι. Οὐ γὰρ ἵν' (13) ἰσότιμα δείξῃς, ἀλλ' ἵνα ἀνισότιμα, πρὸς τὴν ὁμωνυμίαν, καὶ τοὺς κύνας κατέφυγες. Πῶς ἄν τις ελεγχθείη μᾶλλον, καὶ ἑαυτῷ μαχόμενος, καὶ θεότητι; ΙΕ. Ἐὰν δὲ λεγόντων ἡμῶν, ὅτι τῷ αἰτίῳ μείζων Β ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, προσλαβόντες τὴν, Τὸ δὲ (14) αι- τιον φύσει, πρότασιν· ἔπειτα, Τὸ μεῖζον τῇ φύσει, συνάγωσιν· οὐκ οἶδα πότερον ἑαυτοὺς παραλογίζον- ται, ἢ τοὺς πρὸς οὓς ὁ λόγος. Οὐ γὰρ ἁπλῶς (15), ὅσα κατά τινος λέγεται, ταῦτα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου τούτῳ βηθήσεται· ἀλλὰ δῆλον κατὰ τίνος, καὶ τίνα. Ἐπεὶ τί κωλύει καμὲ ταύτην πρότασιν ποιησάμενον, τήν, ὅτι ὁ Πατήρ μείζων τῇ φύσει, ἔπειτα προσλα βόντα τὸν Φύσει δὲ οὐ πάντως μείζων οὐδὲ Πατήρ ἐντεῦθεν συναγαγεῖν· Τὸ μεῖζον οὐ πάντως μείζον· Ο Πατὴρ οὐ πάντως Πατήρ. Εἰ βούλει δὲ οὕτως· Ο Θεός, οὐσία· Ἡ οὐσία δὲ, οὐ πάντως Θεός· τὸ ἑξῆς αὐτὸς συνάγαγε (16)· () Θεὸς οὐ πάντως Θεός. Αλλ' οἶμαι, παρὰ τὸ πῆ (17) καὶ ἁπλῶς ὁ παραλογια σμὸς οὗτος, ὡς τοῖς περὶ ταῦτα τεχνολογεῖν σύνηθες. Ημῶν γὰρ τὸ μεῖζον τῇ τοῦ αἰτίου φύσει διδόντων, αὐτοὶ τὸ τῇ φύσει μεῖζον ἐπάγουσιν· ὥσπερ ἂν (18)εί καὶ λεγόντων ἡμῶν, ὅτι ὁ δεῖνα νεκρὸς ἄνθρωπος, ἁπλῶς ἐπῆγον αὐτοὶ τὸν ἄνθρωπον. τῶν εἰρημένων ἂν ἀξιάγαστον ; Ο Πατήρ, φησίν, οὐ- σίας, ἢ ἐνεργείας όνομα· ὡς ἀμφοτέρωθεν ἡμᾶς δή- σοντες. Εἰ μὲν οὐσίας φήσομεν, συνθησομένους ἑτερο- ούσιον εἶναι τὸν Υἱόν· ἐπειδὴ μία μὲν οὐσία Θεοῦ, ταύ- την δὲ, ὡς οὗτοι, προκατείληφεν ὁ Πατήρ· εἰ δὲ ἐνερ γείας, ποίημα σαφῶς ὁμολογήσοντας, ἀλλ' οὐ γέννημα· οὗ γὰρ ὁ ἐνεργῶν, ἐκεῖ πάντως καὶ τὸ ἐνεργούμενον. Καὶ πῶς τῷ πεποιηκότι ταυτὸν τὸ πεποιημένον, θαυμά- τῆς φύσεως. μή, όμωνυμίας όμωνυμίαν ἵνα Δέ. ὅσα κατὰ τοῦ αἰτίου λέγεται, καὶ κατὰ τοῦ φύσ σει· « παρατροπήν. 93. ORATIO THEOLOGICA III. litatem ipsi largiaris, re ipsa tamen divinitatem ei amputas, ac veteratorie ab hoc homonymiæ genere, quod æqualitatem complectitur, ad genus illud transis, quod res æquales minime connectit. Ac proinde, ut quidem argumentari instituis, pictus ille ac vivus homo, ad divinitatem adumbrandam propius accedunt, quam canes, quos exempli causa proposuisti. Alioqui utrique, ut nomen commune, sic etiam parem naturæ dignitatem tribue, etiamsi diversas eas inducis; atque ita canes illos tuos deleveris, quos ad probandam Patris ac Filii inæqua- litatem excogitasti. Quis enim homonymiæ fructus, si dignitate pares sint, qui a te dividuntur ? Nec enim, ut eos honore æquales, sed ut dispares ostenderes, ad homonymiam illam, el canes con- fugisti. Quonam modo quispiam magis convinci queat, et secum ipse, et cum divinitate pugnare? XV. Jam si dicentibus nobis, Patrem, quantum ad causam, Filio majorem esse, ipsi hanc proposi- tionem assumant: At causa natura ; posteaque con- clusionem hanc subnectant: Ergo major natura; haud scio, seipsosne potius, an eos, cum quibus disputant, captiosa hac argumentatione circumve- niant. Neque enim simpliciter, quæcunque de ali- quo dicuntur, etiam de eo, quod ipsi subjectum est, dicuntur; sed perspicuum est de quo, et quænam dicantur. Alioqui quid prohibet, quominus ipse quoque allata hac propositione: Pater major na- *, tura est; ac deinde assumpta altera : Natura au- tem non omnino major, neque Pater; ita postremo concludam: Majus igitur non omnino majus ; vel, Pater non omnino Pater. Aut si mavis, ad hunc G modum agam : Deus est essentia : Essentia non omnino est Deus; quod sequitur ipse conclude : Ergo Deus non omniuo Deus. Verum, ni fallor, ab eo, quod secundum rationem quamdam dicitur, ad id quod simpliciter dicitur, captiose progreditur hæc argumentatio, quod artis hujus studiosis usitatum est et familiare. Nam cum nos hanc vocem, majus, causæ naturæ tribuamus, inferunt ipsi, causam natura majorem esse. Quod perinde est, ac si di- centibus nobis : Hic mortuus homo ; inferrent ipsi : Ergo home. XVI. Quomodo autem istud, quod certe non mi- nori admiratione dignum est, quam quæ superius dicta sunt, prætermittemus? Pater, inquiunt, vel essentia, vel actionis nomen est: sic enim nos utrinque ita astrictos putant, ut nulla ratione ex eorum vinculis elabi possimus. Si enim essentiæ nomen esse dixerimus, assentiemur, ut existimant, Filium diversam a Patre essentiam habere: quan- D doquidem una sit Dei essentia, quam Pater, ut Eunomianorum, et exemplo canum quod affere- bant. Bas. ed., quit Billius, particula negativa quæ exstat in Hervagiano codice. » Combefisius primum repugna- vit, sed deinde consensit. Nos vero negativam banc particulam minime delendam censemus. Gregorius enim Eunomianos refellens, ostendit propositum ab ipsis exemplum, ad æqualitatem quam- dam specie tenus in personis servandam, ineptum esse; et, quidquid nugentur, parem non habere ho- noris dignitatem, id quod ita dividunt; nec denique eo animo canum ab ipsis inductam esse, ut oari dignitate esse personas ostenderent, sed ut impares probarent. etc. Deest in ed. Deest in nonnullis. Non enim quæcunque de causa dicuntur, de eo etiam quod est natura dicuntur. scilicet faciebant (Eunomiani), ac si dicerent: Hic vel ille homo mortuus non respirat : ergo omnis homo non respirat. Vel, Æthiops albus est denti- bus : ergo totus albus est. 14. Ἐκεῖνο δὲ πῶς παραδράμωμεν, οὐδενὸς ἧττον (11) Φύσεων. Par., aliique nonnulli codices, et (12) Εἰ τὸ ισότιμον μὴ ἔχοιεν. « Delenda est, in- (13) Οὐ γὰρ ἵν'. Sic Coisl. 1 et 3, Or. 1, Par., (15) 46 Deest in time, etc. Schol. : O yap (16) Συνάγαγε. Duo Reg. et Or. 1, σύναγε. (17) Παρὰ τὸ πῆ. Reg. a, παρατροπῇ. Coisl. 1, (18) Ὥσπερ άν, etc. Sic exponit Elias • Perinde

ΙΘ'. Οὗτος γὰρ ὁ νῦν σοι καταφρονούμενος, ἦν ὅτε καὶ ὑπὲρ σὲ ἦν· ὁ νῦν ἄνθρωπος, καὶ ἀσύνθετος ἦν. "Ο μὲν ἦν, διέμεινεν· ὁ δὲ οὐκ ἦν, προσέλαβεν. Ἐν ἀρχῇ ἦν ἀναιτίως (35)· τίς γὰρ αἰτία Θεοῦ; ἀλλὰ καὶ ὕστερον γέγονε δι' αἰτίαν. Ἡ δὲ ἦν, τὸ σὲ σωθῆς ναι τὸν ὑβριστήν, ὃς διὰ τοῦτο περιφρονεῖς θεότητα, ὅτι τὴν σὴν παχύτητα κατεδέξατο, διὰ μέσου νοός ὁμιλήσας σαρκὶ, καὶ γενόμενος ἄνθρωπος ὁ κάτω (36), Θεός, ἐπειδὴ συνανεκράθη Θεῷ, καὶ γέγονεν εἷς (37), τοῦ κρείττονος ἐκνικήσαντος, ἵνα γένωμαι νήθη μὲν, ἀλλὰ καὶ ἐγεγέννητο· ἐκ γυναικὸς μὲν, ἀλλὰ καὶ παρθένου. Τοῦτο ἀνθρώπινον, ἐκεῖνο θεῖον. Απάτωρ ἐντεῦθεν, ἀλλὰ καὶ ἀμήτωρ ἐκεῖθεν. Ολον τοῦτο θεότητος. Ἐκυοφορήθη μὲν, ἀλλ' ἐγνώσθη προφήτῃ, καὶ αὐτῷ κυοφορουμένῳ, καὶ προσκιρτῶντι τοῦ Λόγου, δι᾿ ὃν ἐγένετο. Ἐσπαργανώθη μὲν, ἀλλ᾽ ἀποσπαργανοῦται τὰ τῆς ταφῆς ἀνιστάμενος. Ἐν φάτνῃ μὲν ἀνεκλίθη, ἀλλ' ὑπ' ἀγγέλων ἐδοξάσθη, καὶ ὑπὸ ἀστέρος ἐμηνύθη, καὶ ὑπὸ Μάγων προσεκινήθη. Πῶς σὺ προσπταίεις τῷ βλεπομένῳ, μὴ σκοπῶν τὸ νοούμενον; Ἐφυγαδεύθη μὲν εἰς Αἴγυπτον, ἀλλὰ ἐφυγάδευσε τὰ Αἰγυπτίων. Οὐκ εἶχεν εἶδος, οὐδὲ κάλ λος παρὰ Ἰουδαίοις· ἀλλὰ τῷ Δαβὶδ ὡραῖος ἦν κάλ λει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐπὶ τοῦ ὅρους ἀστράπτει, καὶ ἡλίου φωτοειδέστερος γίνεται, τὸ μέλλον μυσταγωγῶν. Β δι : Κ'. Ἐβαπτίσθη μὲν ὡς ἄνθρωπος, ἀλλ᾽ ἁμαρτίας ἔλυσεν ὡς Θεός· οὐ καθαρσίων αὐτὸς δεόμενος, ἀλλ' ἵν᾽ ἁγιάσῃ τὰ ὕδατα. Ἐπειράσθη ὡς ἄνθρωπος, ἀλλ' ἐνίκησεν ὡς Θεός· ἀλλὰ θαῤῥεῖν διακελεύεται, ὡς κόσμον νενικηκώς. Ἐπείνησεν (59), αλλ' έθρεψε χι- λιάδας, ἀλλ᾽ ἄρτος ἐστὶ ζωτικὸς καὶ οὐράνιος. Εδί- ψησεν, ἀλλ᾽ ἐβόησεν· Ἐάν τις διψᾷ, ἐρχέσθω πρός με, καὶ πινέτω· ἀλλὰ καὶ πηγάζειν ὑπέσχετο τοὺς πιστεύοντας. Εκοπίασεν, ἀλλὰ τῶν κοπιώντων καὶ πεφορτισμένων ἐστὶν ἀνάπαυσις. 'Εβαρύνθη (40) μὲν ὕπνῳ, ἀλλ' ἐπὶ πελάγους κουφίζεται, ἀλλ᾽ ἐπι- τιμᾷ πνεύμασιν, ἀλλὰ Πέτρον κουφίζει βαπτιζόμε σε χιν, * σε πι, 28. Β΄ ΣΙΣ, 28. σεν, « ρήθη. . S. GREGORII THEOLOGI abjecta hac dogmatum humilitate et crassitie, sublimior esse, simulque cum divinitate ascendere, nou autem rebus in aspectum cadentibus inhærescere; condiscas, imo potius cum intellectibilibus rebus assurgas, atque intelligas, quæ naturæ ratio, quæ ratio Incarnationis. XIX. Hic enim, quem nunc aspernaris, quondam A erat, et supra te erat: qui nunc homo est, compo- sitionis expers erat. Quod erat, permansit : quod non erat, assumpsit. In principio siue causa erat. Quæ enim Dei causa afferri queat? At postea quo- que certa de causa natus est. Ea autem erat, ut tu, insolens ac proterve, salutem consequereris, qui deitatem idcirco contemnis, quia crassitiem tuam suscepit, per intermediam mentem cum carne con- junctus, atque inferior hic homo Deus effectus, post- eaquam cum Deo coaluit, praestantiorique parte superante, unus factus est, ut ipse quoque tantum deus efficiar, quantum ille homo. Natus quidem est, sed etiam genitus erat: ex muliere quidem, sed etiam virgine. Illud humanum, hoc divinum. Patris expers hic, matris expers illic. Utrumque horum divinitatis est. Materno quidein utero gestatus est, verum a propheta cognitus est 50.4³, et quidem in utero adhuc exsistente, atque coram Verbo, cujus causa procreatus fuerat, exsultante. Panuis quidem involutus est, at sepulturæ fascias redivivus ex- cussit. In præsepio quidem reclinatus est, cæterum ab angelis celebratus est **, et a stella indicatus, et a Magis adoratus ". Cur tu ad id, quod ocalis cer- nitur, offendis, dum non id spectas, quod animo et intelligentia percipitur? In Ægyptum quidem pul- sus est : verum Ægyptiorum errores in fugam vertit.͵ Non erat illi species neque decor* apud Judæos: sed apud Davidem, speciosus erat forma præ filiis hominum “, atque etiam in monte, fulguris instar, lucet, ac sole clarior efficitur ***, futurum videlicet splendorem adumbrans. XX. Baptizatus so quidem est ut homo : sed C peccata sustulit ut Deus; non quod lustrationibus indigeret, sed ut aquis ipsis sanctitatem afferret. Tentatus est ut homo : at victoriam adeptus est ut Deus; verum confidere nos jubet, ut qui mun- Jun vicerit. Fame affectus est sed multa homi- num millia aluit ”, ipseque panis est vivificus ac coelestis s. Siti laboravit ", sed clamavit : Si quis silil, veniat ad me, et bibal ss : atque etiam facturum se pollicitus est, ut qui fide præditi sunt, fontis in- slar, scaturiant. Faligatus est " : sed eorum, qui fatigantur, atque onerati sunt, est requies "7. Somno i Isa. Lill, 2. Psal. XLIV, 3. $90 Matth. 1, 1, 2. Matth. Matth. Joan.v, 41. Matth. Joan. se Matth, m, 16. XVI, 2. ss Joan. vi, 37. Joan.tv, 6. hic significare, quod postea Cyrillus, cum unam D personæ sibi conjunxit. Sic enim locutiones istas : Dei verbi naturam Incarnatam » dixit. Per e natu- ¡am › enim intelligit id, quo est simpliciter et æqua- fis Patri; per « dispensationem, vero, carnem qua similis nobis homo exstitit. pter quam esset. facius est Deus : s non quod homo, in propria per- sona jam subsistens, divinitatem sit consecutus, ut a Nestorio postea dictum est; sed quia Verbum humanam naturam assumpsit, eamque in unitatem • Homo Deus effectus: Homo assumptus, inter- pretantur theologi. Vide Estium lib. ut, dist. v, § 4. est, c unus Deus-homo. nos dii efficiamur. › esuriit. i (38) τοσοῦτον Θεὸς, ὅσον ἐκεῖνος ἄνθρωπος. Εγεν- 50. Luc. 1, 41. * Luc. 11, 7 sqq. 47 * Matth. si, 2 sq. (35) Αναιτίως. Par., ἀναίτιος. « Sine causa, pro- (36) *Ανθρωπος ὁ κάτω, etc. « llomo terrenus (37) Καὶ γέγονεν εἷς. • Ει factus est unus; i id (38) Ἵνα γένωμαι. Reg. Cypr., γενώμεθα, « ut (39) Επείγησεν. 1n Malth. IV, 2, Επείνα (40) Εβαρύνθη. Tres Regg. et quatuor Colb., ἐβα-

ΙΘ'. Οὗτος γὰρ ὁ νῦν σοι καταφρονούμενος, ἦν ὅτε καὶ ὑπὲρ σὲ ἦν· ὁ νῦν ἄνθρωπος, καὶ ἀσύνθετος ἦν. "Ο μὲν ἦν, διέμεινεν· ὁ δὲ οὐκ ἦν, προσέλαβεν. Ἐν ἀρχῇ ἦν ἀναιτίως (35)· τίς γὰρ αἰτία Θεοῦ; ἀλλὰ καὶ ὕστερον γέγονε δι' αἰτίαν. Ἡ δὲ ἦν, τὸ σὲ σωθῆς ναι τὸν ὑβριστήν, ὃς διὰ τοῦτο περιφρονεῖς θεότητα, ὅτι τὴν σὴν παχύτητα κατεδέξατο, διὰ μέσου νοός ὁμιλήσας σαρκὶ, καὶ γενόμενος ἄνθρωπος ὁ κάτω (36), Θεός, ἐπειδὴ συνανεκράθη Θεῷ, καὶ γέγονεν εἷς (37), τοῦ κρείττονος ἐκνικήσαντος, ἵνα γένωμαι νήθη μὲν, ἀλλὰ καὶ ἐγεγέννητο· ἐκ γυναικὸς μὲν, ἀλλὰ καὶ παρθένου. Τοῦτο ἀνθρώπινον, ἐκεῖνο θεῖον. Απάτωρ ἐντεῦθεν, ἀλλὰ καὶ ἀμήτωρ ἐκεῖθεν. Ολον τοῦτο θεότητος. Ἐκυοφορήθη μὲν, ἀλλ' ἐγνώσθη προφήτῃ, καὶ αὐτῷ κυοφορουμένῳ, καὶ προσκιρτῶντι τοῦ Λόγου, δι᾿ ὃν ἐγένετο. Ἐσπαργανώθη μὲν, ἀλλ᾽ ἀποσπαργανοῦται τὰ τῆς ταφῆς ἀνιστάμενος. Ἐν φάτνῃ μὲν ἀνεκλίθη, ἀλλ' ὑπ' ἀγγέλων ἐδοξάσθη, καὶ ὑπὸ ἀστέρος ἐμηνύθη, καὶ ὑπὸ Μάγων προσεκινήθη. Πῶς σὺ προσπταίεις τῷ βλεπομένῳ, μὴ σκοπῶν τὸ νοούμενον; Ἐφυγαδεύθη μὲν εἰς Αἴγυπτον, ἀλλὰ ἐφυγάδευσε τὰ Αἰγυπτίων. Οὐκ εἶχεν εἶδος, οὐδὲ κάλ λος παρὰ Ἰουδαίοις· ἀλλὰ τῷ Δαβὶδ ὡραῖος ἦν κάλ λει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐπὶ τοῦ ὅρους ἀστράπτει, καὶ ἡλίου φωτοειδέστερος γίνεται, τὸ μέλλον μυσταγωγῶν. Β δι : Κ'. Ἐβαπτίσθη μὲν ὡς ἄνθρωπος, ἀλλ᾽ ἁμαρτίας ἔλυσεν ὡς Θεός· οὐ καθαρσίων αὐτὸς δεόμενος, ἀλλ' ἵν᾽ ἁγιάσῃ τὰ ὕδατα. Ἐπειράσθη ὡς ἄνθρωπος, ἀλλ' ἐνίκησεν ὡς Θεός· ἀλλὰ θαῤῥεῖν διακελεύεται, ὡς κόσμον νενικηκώς. Ἐπείνησεν (59), αλλ' έθρεψε χι- λιάδας, ἀλλ᾽ ἄρτος ἐστὶ ζωτικὸς καὶ οὐράνιος. Εδί- ψησεν, ἀλλ᾽ ἐβόησεν· Ἐάν τις διψᾷ, ἐρχέσθω πρός με, καὶ πινέτω· ἀλλὰ καὶ πηγάζειν ὑπέσχετο τοὺς πιστεύοντας. Εκοπίασεν, ἀλλὰ τῶν κοπιώντων καὶ πεφορτισμένων ἐστὶν ἀνάπαυσις. 'Εβαρύνθη (40) μὲν ὕπνῳ, ἀλλ' ἐπὶ πελάγους κουφίζεται, ἀλλ᾽ ἐπι- τιμᾷ πνεύμασιν, ἀλλὰ Πέτρον κουφίζει βαπτιζόμε σε χιν, * σε πι, 28. Β΄ ΣΙΣ, 28. σεν, « ρήθη. . S. GREGORII THEOLOGI abjecta hac dogmatum humilitate et crassitie, sublimior esse, simulque cum divinitate ascendere, nou autem rebus in aspectum cadentibus inhærescere; condiscas, imo potius cum intellectibilibus rebus assurgas, atque intelligas, quæ naturæ ratio, quæ ratio Incarnationis. XIX. Hic enim, quem nunc aspernaris, quondam A erat, et supra te erat: qui nunc homo est, compo- sitionis expers erat. Quod erat, permansit : quod non erat, assumpsit. In principio siue causa erat. Quæ enim Dei causa afferri queat? At postea quo- que certa de causa natus est. Ea autem erat, ut tu, insolens ac proterve, salutem consequereris, qui deitatem idcirco contemnis, quia crassitiem tuam suscepit, per intermediam mentem cum carne con- junctus, atque inferior hic homo Deus effectus, post- eaquam cum Deo coaluit, praestantiorique parte superante, unus factus est, ut ipse quoque tantum deus efficiar, quantum ille homo. Natus quidem est, sed etiam genitus erat: ex muliere quidem, sed etiam virgine. Illud humanum, hoc divinum. Patris expers hic, matris expers illic. Utrumque horum divinitatis est. Materno quidein utero gestatus est, verum a propheta cognitus est 50.4³, et quidem in utero adhuc exsistente, atque coram Verbo, cujus causa procreatus fuerat, exsultante. Panuis quidem involutus est, at sepulturæ fascias redivivus ex- cussit. In præsepio quidem reclinatus est, cæterum ab angelis celebratus est **, et a stella indicatus, et a Magis adoratus ". Cur tu ad id, quod ocalis cer- nitur, offendis, dum non id spectas, quod animo et intelligentia percipitur? In Ægyptum quidem pul- sus est : verum Ægyptiorum errores in fugam vertit.͵ Non erat illi species neque decor* apud Judæos: sed apud Davidem, speciosus erat forma præ filiis hominum “, atque etiam in monte, fulguris instar, lucet, ac sole clarior efficitur ***, futurum videlicet splendorem adumbrans. XX. Baptizatus so quidem est ut homo : sed C peccata sustulit ut Deus; non quod lustrationibus indigeret, sed ut aquis ipsis sanctitatem afferret. Tentatus est ut homo : at victoriam adeptus est ut Deus; verum confidere nos jubet, ut qui mun- Jun vicerit. Fame affectus est sed multa homi- num millia aluit ”, ipseque panis est vivificus ac coelestis s. Siti laboravit ", sed clamavit : Si quis silil, veniat ad me, et bibal ss : atque etiam facturum se pollicitus est, ut qui fide præditi sunt, fontis in- slar, scaturiant. Faligatus est " : sed eorum, qui fatigantur, atque onerati sunt, est requies "7. Somno i Isa. Lill, 2. Psal. XLIV, 3. $90 Matth. 1, 1, 2. Matth. Matth. Joan.v, 41. Matth. Joan. se Matth, m, 16. XVI, 2. ss Joan. vi, 37. Joan.tv, 6. hic significare, quod postea Cyrillus, cum unam D personæ sibi conjunxit. Sic enim locutiones istas : Dei verbi naturam Incarnatam » dixit. Per e natu- ¡am › enim intelligit id, quo est simpliciter et æqua- fis Patri; per « dispensationem, vero, carnem qua similis nobis homo exstitit. pter quam esset. facius est Deus : s non quod homo, in propria per- sona jam subsistens, divinitatem sit consecutus, ut a Nestorio postea dictum est; sed quia Verbum humanam naturam assumpsit, eamque in unitatem • Homo Deus effectus: Homo assumptus, inter- pretantur theologi. Vide Estium lib. ut, dist. v, § 4. est, c unus Deus-homo. nos dii efficiamur. › esuriit. i (38) τοσοῦτον Θεὸς, ὅσον ἐκεῖνος ἄνθρωπος. Εγεν- 50. Luc. 1, 41. * Luc. 11, 7 sqq. 47 * Matth. si, 2 sq. (35) Αναιτίως. Par., ἀναίτιος. « Sine causa, pro- (36) *Ανθρωπος ὁ κάτω, etc. « llomo terrenus (37) Καὶ γέγονεν εἷς. • Ει factus est unus; i id (38) Ἵνα γένωμαι. Reg. Cypr., γενώμεθα, « ut (39) Επείγησεν. 1n Malth. IV, 2, Επείνα (40) Εβαρύνθη. Tres Regg. et quatuor Colb., ἐβα-

ΧΧΙΧ. - νον. Δίδωσι τέλος, ἀλλ᾽ ἐξ ἰχθύος, ἀλλὰ βασιλεύει τῶν ἀπαιτούντων. Σαμαρείτης ἀκούει καὶ δαιμονῶν, πλὴν σώζει τὸν ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ καταβαίνοντα, καὶ λῃσταῖς περιπεσόντα, πλὴν ὑπὸ δαιμόνων ἐπιγινώ- καὶ ἀπελαύνει δαίμονας, καὶ λεγεώνας (41) σχεται, πνευμάτων βυθίζει, καὶ ὡς ἀστραπὴν ὁρᾷ πίπτοντα τὸν ἀρχηγὸν τῶν δαιμόνων. Λιθάζεται, ἀλλ' οὐχ ἁλί- σκεται. Προσεύχεται, ἀλλ᾽ ἐπακούει· δακρύει, ἀλλὰ παύει δάκρυον· ἐρωτᾷ που τέθειται Λάζαρος, ἄν- θρωπος γὰρ ἦν· ἀλλ᾽ ἐγείρει Λάζαρον, Θεὸς γὰρ ἦν. Πωλεῖται καὶ λίαν εὐώνως, τριάκοντα γὰρ ἀργυ ρίων· ἀλλ' ἐξαγοράζει κόσμον (42), καὶ μεγάλης τιμῆς, τοῦ ἰδίου γὰρ αἵματος. Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἄγεται, ἀλλὰ ποιμαίνει τὸν Ἰσραήλ, νῦν δὲ καὶ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην. Ως ἀμνὸς ἄφωνος, ἀλλὰ Λόγος ἐστί, φωνῇ (45) βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ καταγ- Β γελλόμενος. Με μαλάκισται, καὶ τετραυμάτισται, ἀλλὰ θεραπεύει πᾶσαν νόσον, καὶ πᾶσαν μαλακίαν. Ἐπὶ τὸ ξύλον ἀνάγεται, προσπήγνυται· ἀλλὰ τῷ ξύλῳ τῆς ζωῆς ἀποκαθίστησιν, ἀλλὰ σώζει καὶ λῃστὴν συσταυρούμενον, ἀλλὰ σκοτίζει πᾶν τὸ ὁρώμενον· Έξος ποτίζεται, χολὴν βρωματίζεται· τίς ; ὁ τὸ ὕδωρ εἰς οἶνον μεταβαλών, ὁ τῆς πικρᾶς γεύσεως καταλυ- τῆς, ὁ γλυκασμὸς, καὶ ὅλος ἐπιθυμία. Παραδίδωσι τὴν ψυχὴν, ἀλλ' ἐξουσίαν ἔχει πάλιν λαβεῖν αὐτὴν, ἀλλὰ καταπέτασμα ῥήγνυται (τὰ γὰρ ἄνω παραδεί κνυται), ἀλλὰ πέτραι σχίζονται, ἀλλὰ νεκροὶ ἐγεί ρονται (44). Αποθνήσκει, ζωοποιεῖ δὲ, καὶ κατα- λύει τῷ θανάτῳ τὸν θάνατον. Θάπτεται, ἀλλ᾽ ἀν ἐσταται. Εἰς ᾅδου κάτεισιν, ἀλλ᾽ ἀνάγει ψυχὰς, ἀλλ' εἰς οὐρανοὺς ἄνεισιν, ἀλλ᾽ ἤξει κρῖναι ζῶντας καὶ νεκροὺς, καὶ τοὺς τοιούτους βασανίσαι λόγους. Εἰ ταῦτα ἐμποιεῖ σοι τῆς πλάνης τὴν ἀφορμὴν, ἐκεῖνά σου λυέτω (45) τὴν πλάνην. ' ΚΑ'. Ταῦτα τοῖς αἰνιγματισταῖς (46) παρ' ἡμῶν, οὐχ ἑκόντων μὲν (οὐ γὰρ ἡδὺ τοῖς πιστοῖς ἀδολεσχία καὶ λόγων ἀντίθεσις, ἀρκεῖ γὰρ καὶ εἷς ἀντικείμενος πλὴν ἀναγκαίως διὰ τοὺς ἐμπίπτοντας, ἐπεὶ καὶ διὰ τὰς νόσους τὰ φάρμακα, ἵν᾽ εἰδῶσι μὴ πάντα ὄντες σοφοί, μηδὲ αήττητοι τὰ περιττά, καὶ κενοῦντα τὸ Εὐαγγέλιον. Οταν γὰρ τὸ τοῦ λόγου δυνατόν προ- σε σε γεωνα. προεγεί- ρονται, προεγεί- ρονται, το ότι ο ORATIO THEOLOGICA Ill A depressus est *s : sed in mari levis ncedit, ac ven- tos increpat, Petrumque, cum jam mergeretur, sub- levat s. Vectigal pendit, sed ex pisce ", sed exigentium Rex est. Samaritanus vocatur et damo- niacus : at ei, qui ab Jerusalem descendens in latrones inciderat, salutem affert, atque a dæmo- nibus agnoscitur “, et dæmones fugat, et spiri- tuum legiones in mare præcipites agit **, principem- que dæmonum, quasi fulgur, cadentem videt ". La- pidibus peritur, sed non arripitur ". Orat, sed alios orantes exaudit. Collacrymat, sed lacrymas sedat; quærit ubi positus sit Lazarus ", homo enim erat; sed Lazarum a morte ad vitain excitat, Deus enim erat. Venditur, et quidem vili pretio, nempe tri- ginta argenteis "8: sed interim mundum pretio ma- guo ", hoc est cruore suo, redemit. Ut ovis ad occisionem ducitur : verum Israelem pascit, nunc autem universum quoque terrarum orbem. Ut agnus mutus est sed idem Verbum est, illius in deserto clamantis voce " annuntiatum. Languore affectus ac vulneratus est *, verum morbum oinnem et lan- guorem pellit *. In lignum tollitur, illicque adigi- tur, sed nos vitæ ligno restituit, sed latronem etiam simul pendentem salute afficit, sed id omne, quod cernitur, obtenebrat. Aceto polatur, ac felle pasci- lur : sed quis? Is nempe, qui aquam in vinum commutavit ”, atque amarulentum illum gustum sustulit, ipsamet, inquam, dulcedo, totusque des?- derium . Animam tradit : sed ejus rursus acci- piendæ potestatem habet 78; sed velum rumpitur (supera enim palediunt); sed petræ scinduntur; sed mortui resurgunt 7. Moritur, sed vitam impertitur, ac morte sua mortem exstinguit. Sepultura afficitur, sed resurgit. In infernum descendit, sed animas sur- sum ducit, atque in cœlos ascendit, venturusque est ad judicandos vivos et mortuos, et expenden- dos hujusmodi sermones. Quod si illa tibi erroris ansam afferunt, hæc errorem tuum discu- liant. C XXI. Atque hæc ad ænigmatum studiosos a nobis dicta sint, non lubenter quidem (nec enim piis hominibus jucunda est inepta loquacitas, verbo- (47), rumque contentio; satis enim superque est unus adversarius); cæterum necessario, propter eos, qui in hæc incidunt (quandoquiden ob morbos quoque D medicamenta comparantur), ut intelligant se non ss Matth. vi, 24. vs Matth. xiv, sqq. ** Matth. xv11. sqq. Joan. viii, 48. Luc. x, sqq. « Marc. v, sqq. Luc. x, 18. Joan. vult, 59. Joan. x1, sqq. 20. Marc. 1, 24; Luc. iv, 34. cs Matth. xxνι, 15. Pet. 1, 19; Cor. vi, Isa. LIII, 4, 5. 7* Matth. 18, 35. Luc. xxili, Joan. x, 18. Matth. xxvi, sqq. V, 16. Hanc hujus codicis lectionem praetulimus, quam - vis editi, ac plerique codices habeant, quia sacro textui, ut videre est apud Maill. 31, 5, aut xxvΙ, 53, concinit. Billius legit, ac reddidit : c prius ad vitam revocantur;, sed in notis ait : c id est, ante Christum resurgunt;» quod quidem sanctus Thomas et theologi negant. Isa. Lult, 7. Psal. LXXVI, sqq. ; Matth. xxvii, sqq. Joan. 11, 7. Caul. Nam juxta Apost. ad Coloss. 1, 18, Christus est • primogenitus ex mortuis. » Illi ergo dicendi sunt revocati ad vitam ‹ante communem mortuorum re- surrectionem ;., sed non ante Christum, qui primus ex mortuis surrexit, et istos excitavit, ut sibi co- mites essent resurgenti. ænigmatum studiosos. › Serano scilicet. Bill. in notis : c Satan. (41) Λεγεώνας. Tres Regg., totidemque Colb., λε (42) Κόσμον. Duo Regg., τὸν κόσμον. (45) Φωνῇ. Sic codd. In ed., φωνή, νος. (44) Εγείρονται. Sic optimæ noie Reg. Cypr. 71. 73 Joan. 1, 23. (45) Λυέτω. Reg. bm, λύει, « dissolvunt. (46) Αινιγματισταῖς. Schol. : Ὑμῖν· . Ad vos (77) Εἷς ἀντικείμενος. Schol. : Λόγος δηλον-

ΧΧΙΧ. - νον. Δίδωσι τέλος, ἀλλ᾽ ἐξ ἰχθύος, ἀλλὰ βασιλεύει τῶν ἀπαιτούντων. Σαμαρείτης ἀκούει καὶ δαιμονῶν, πλὴν σώζει τὸν ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ καταβαίνοντα, καὶ λῃσταῖς περιπεσόντα, πλὴν ὑπὸ δαιμόνων ἐπιγινώ- καὶ ἀπελαύνει δαίμονας, καὶ λεγεώνας (41) σχεται, πνευμάτων βυθίζει, καὶ ὡς ἀστραπὴν ὁρᾷ πίπτοντα τὸν ἀρχηγὸν τῶν δαιμόνων. Λιθάζεται, ἀλλ' οὐχ ἁλί- σκεται. Προσεύχεται, ἀλλ᾽ ἐπακούει· δακρύει, ἀλλὰ παύει δάκρυον· ἐρωτᾷ που τέθειται Λάζαρος, ἄν- θρωπος γὰρ ἦν· ἀλλ᾽ ἐγείρει Λάζαρον, Θεὸς γὰρ ἦν. Πωλεῖται καὶ λίαν εὐώνως, τριάκοντα γὰρ ἀργυ ρίων· ἀλλ' ἐξαγοράζει κόσμον (42), καὶ μεγάλης τιμῆς, τοῦ ἰδίου γὰρ αἵματος. Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἄγεται, ἀλλὰ ποιμαίνει τὸν Ἰσραήλ, νῦν δὲ καὶ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην. Ως ἀμνὸς ἄφωνος, ἀλλὰ Λόγος ἐστί, φωνῇ (45) βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ καταγ- Β γελλόμενος. Με μαλάκισται, καὶ τετραυμάτισται, ἀλλὰ θεραπεύει πᾶσαν νόσον, καὶ πᾶσαν μαλακίαν. Ἐπὶ τὸ ξύλον ἀνάγεται, προσπήγνυται· ἀλλὰ τῷ ξύλῳ τῆς ζωῆς ἀποκαθίστησιν, ἀλλὰ σώζει καὶ λῃστὴν συσταυρούμενον, ἀλλὰ σκοτίζει πᾶν τὸ ὁρώμενον· Έξος ποτίζεται, χολὴν βρωματίζεται· τίς ; ὁ τὸ ὕδωρ εἰς οἶνον μεταβαλών, ὁ τῆς πικρᾶς γεύσεως καταλυ- τῆς, ὁ γλυκασμὸς, καὶ ὅλος ἐπιθυμία. Παραδίδωσι τὴν ψυχὴν, ἀλλ' ἐξουσίαν ἔχει πάλιν λαβεῖν αὐτὴν, ἀλλὰ καταπέτασμα ῥήγνυται (τὰ γὰρ ἄνω παραδεί κνυται), ἀλλὰ πέτραι σχίζονται, ἀλλὰ νεκροὶ ἐγεί ρονται (44). Αποθνήσκει, ζωοποιεῖ δὲ, καὶ κατα- λύει τῷ θανάτῳ τὸν θάνατον. Θάπτεται, ἀλλ᾽ ἀν ἐσταται. Εἰς ᾅδου κάτεισιν, ἀλλ᾽ ἀνάγει ψυχὰς, ἀλλ' εἰς οὐρανοὺς ἄνεισιν, ἀλλ᾽ ἤξει κρῖναι ζῶντας καὶ νεκροὺς, καὶ τοὺς τοιούτους βασανίσαι λόγους. Εἰ ταῦτα ἐμποιεῖ σοι τῆς πλάνης τὴν ἀφορμὴν, ἐκεῖνά σου λυέτω (45) τὴν πλάνην. ' ΚΑ'. Ταῦτα τοῖς αἰνιγματισταῖς (46) παρ' ἡμῶν, οὐχ ἑκόντων μὲν (οὐ γὰρ ἡδὺ τοῖς πιστοῖς ἀδολεσχία καὶ λόγων ἀντίθεσις, ἀρκεῖ γὰρ καὶ εἷς ἀντικείμενος πλὴν ἀναγκαίως διὰ τοὺς ἐμπίπτοντας, ἐπεὶ καὶ διὰ τὰς νόσους τὰ φάρμακα, ἵν᾽ εἰδῶσι μὴ πάντα ὄντες σοφοί, μηδὲ αήττητοι τὰ περιττά, καὶ κενοῦντα τὸ Εὐαγγέλιον. Οταν γὰρ τὸ τοῦ λόγου δυνατόν προ- σε σε γεωνα. προεγεί- ρονται, προεγεί- ρονται, το ότι ο ORATIO THEOLOGICA Ill A depressus est *s : sed in mari levis ncedit, ac ven- tos increpat, Petrumque, cum jam mergeretur, sub- levat s. Vectigal pendit, sed ex pisce ", sed exigentium Rex est. Samaritanus vocatur et damo- niacus : at ei, qui ab Jerusalem descendens in latrones inciderat, salutem affert, atque a dæmo- nibus agnoscitur “, et dæmones fugat, et spiri- tuum legiones in mare præcipites agit **, principem- que dæmonum, quasi fulgur, cadentem videt ". La- pidibus peritur, sed non arripitur ". Orat, sed alios orantes exaudit. Collacrymat, sed lacrymas sedat; quærit ubi positus sit Lazarus ", homo enim erat; sed Lazarum a morte ad vitain excitat, Deus enim erat. Venditur, et quidem vili pretio, nempe tri- ginta argenteis "8: sed interim mundum pretio ma- guo ", hoc est cruore suo, redemit. Ut ovis ad occisionem ducitur : verum Israelem pascit, nunc autem universum quoque terrarum orbem. Ut agnus mutus est sed idem Verbum est, illius in deserto clamantis voce " annuntiatum. Languore affectus ac vulneratus est *, verum morbum oinnem et lan- guorem pellit *. In lignum tollitur, illicque adigi- tur, sed nos vitæ ligno restituit, sed latronem etiam simul pendentem salute afficit, sed id omne, quod cernitur, obtenebrat. Aceto polatur, ac felle pasci- lur : sed quis? Is nempe, qui aquam in vinum commutavit ”, atque amarulentum illum gustum sustulit, ipsamet, inquam, dulcedo, totusque des?- derium . Animam tradit : sed ejus rursus acci- piendæ potestatem habet 78; sed velum rumpitur (supera enim palediunt); sed petræ scinduntur; sed mortui resurgunt 7. Moritur, sed vitam impertitur, ac morte sua mortem exstinguit. Sepultura afficitur, sed resurgit. In infernum descendit, sed animas sur- sum ducit, atque in cœlos ascendit, venturusque est ad judicandos vivos et mortuos, et expenden- dos hujusmodi sermones. Quod si illa tibi erroris ansam afferunt, hæc errorem tuum discu- liant. C XXI. Atque hæc ad ænigmatum studiosos a nobis dicta sint, non lubenter quidem (nec enim piis hominibus jucunda est inepta loquacitas, verbo- (47), rumque contentio; satis enim superque est unus adversarius); cæterum necessario, propter eos, qui in hæc incidunt (quandoquiden ob morbos quoque D medicamenta comparantur), ut intelligant se non ss Matth. vi, 24. vs Matth. xiv, sqq. ** Matth. xv11. sqq. Joan. viii, 48. Luc. x, sqq. « Marc. v, sqq. Luc. x, 18. Joan. vult, 59. Joan. x1, sqq. 20. Marc. 1, 24; Luc. iv, 34. cs Matth. xxνι, 15. Pet. 1, 19; Cor. vi, Isa. LIII, 4, 5. 7* Matth. 18, 35. Luc. xxili, Joan. x, 18. Matth. xxvi, sqq. V, 16. Hanc hujus codicis lectionem praetulimus, quam - vis editi, ac plerique codices habeant, quia sacro textui, ut videre est apud Maill. 31, 5, aut xxvΙ, 53, concinit. Billius legit, ac reddidit : c prius ad vitam revocantur;, sed in notis ait : c id est, ante Christum resurgunt;» quod quidem sanctus Thomas et theologi negant. Isa. Lult, 7. Psal. LXXVI, sqq. ; Matth. xxvii, sqq. Joan. 11, 7. Caul. Nam juxta Apost. ad Coloss. 1, 18, Christus est • primogenitus ex mortuis. » Illi ergo dicendi sunt revocati ad vitam ‹ante communem mortuorum re- surrectionem ;., sed non ante Christum, qui primus ex mortuis surrexit, et istos excitavit, ut sibi co- mites essent resurgenti. ænigmatum studiosos. › Serano scilicet. Bill. in notis : c Satan. (41) Λεγεώνας. Tres Regg., totidemque Colb., λε (42) Κόσμον. Duo Regg., τὸν κόσμον. (45) Φωνῇ. Sic codd. In ed., φωνή, νος. (44) Εγείρονται. Sic optimæ noie Reg. Cypr. 71. 73 Joan. 1, 23. (45) Λυέτω. Reg. bm, λύει, « dissolvunt. (46) Αινιγματισταῖς. Schol. : Ὑμῖν· . Ad vos (77) Εἷς ἀντικείμενος. Schol. : Λόγος δηλον-