ματος ἀξιόπιστον ταῖς ζητήσεσι λύσωμεν, εἶτα ἡττης 0ῇ τοῦ μεγέθους τῶν πραγμάτων ὁ λόγος (ηττηθήσε ται δὲ πάντως, ἀπὸ ἀσθενοῦς ὀργάνου τῆς ἡμετέρας διανοίας ὁρμώμενος), τί γίνεται ; Τὸ ἀσθενὲς τοῦ λό- γου, τοῦ μυστηρίου φαίνεται· καὶ οὕτω κένωσις τοῦ σταυροῦ, τὸ τοῦ λόγου κομψὸν ἀναδείκνυται, ὡς καὶ Παύλῳ δοκεῖ. Ἡ γὰρ πίστις, τοῦ καθ' ἡμᾶς λόγου πλήρωσις. Ὁ δὲ ἀναγγέλλων (48) συνδέσμους, καὶ λύων κρατούμενα, ὁ καὶ ἡμῖν ἐπὶ νοῦν ἀγαγών, διαλῦσαι στραγγαλιάς βιαίων (49) δογμάτων (50), μάλιστα μὲν καὶ τούτους μεταβαλὼν ποιήσειεν (51) πιστοὺς ἀντὶ τεχνολόγων, καὶ Χριστιανοὺς ἀνθ' ὧν δεόμεθα, ὑπὲρ Χριστοῦ· Καταλλάγητε τῷ Θεῷ, καὶ τὸ Πνεῦμα μὴ σβέννυτε· μᾶλλον δὲ, καταλλαγείη Χριστὸς ὑμῖν, καὶ τὸ Πνεῦμα ὀψὲ γοῦν ἀναλάμψειεν. Εἰ δὲ λίαν ἔχοιτε (53) φιλονείκως, ἀλλ' ἡμεῖς γε σώ ζοιμεν ἡμῖν αὐτοῖς τὴν Τριάδα, καὶ ὑπὸ τῆς Τριάδος σωζοίμεθα, μένοντες εἰλικρινεῖς καὶ ἀπρόσκοποι, μέχρις ἀναδείξεως τελεωτέρας τῶν ποθουμένων, ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν Α βαλλώμεθα, τὸ πιστεύειν ἀφέντες, καὶ τὸ τοῦ Πνεύ Β ποιήσειε. ποιήσεις. ΛΟΓΟΣ Λ΄. ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ. Περὶ Υἱοῦ. Α'. Ἐπειδή σοι τὰς μὲν ἐκ τῶν λογισμῶν στροφάς καὶ πλοκὰς ἱκανῶς διεσείσαμεν τῇ δυνάμει (54) του Πνεύματος, τὰς δὲ παρὰ τῶν θείων Γραφῶν ἐνστά- σεις τε καὶ ἀντιθέσεις (55), αἷς οἱ τοῦ γράμματος δε ρόσυλοι, καὶ τὸν νοῦν τῶν γεγραμμένων κλέπτοντες, τοὺς πολλοὺς σφετερίζονται, καὶ τὴν ὁδὸν τῆς ἀλη θείας ταράσσουσι, συλλήβδην μὲν ἤδη λελύκαμεν, καὶ οὐκ ἀμυδρῶς, ὡς ἐμαυτὸν πείθω, τοῖς εὐγνωμο νεστέροις (τὰς μὲν ὑψηλοτέρας καὶ θεοπρεπεστέρας φωνὰς προσνείμαντες τῇ θεότητι, τὰς δὲ ταπεινω- τέρας καὶ ἀνθρωπικωτέρας τῷ νέῳ δι' ἡμᾶς Ἀδάμ, καὶ Θεῷ παθητῷ (56) κατὰ τῆς ἁμαρτίας)· τοῖς δὲ καθ' ἕκαστον οὐκ ἐπεξεληλύθαμεν, ἐπειγομένου τοῦ λόγου· σὺ δὲ καὶ τούτων ἐπιζητεῖς ἐν βραχεί (57) τὰς λύσεις, τοῦ μὴ παρασύρεσθαι λόγοις πιθανότη της· ἡμεῖς καὶ (58) ταύτας κεφαλαιώσομεν, εἰς ἀρι θμοὺς διελόντες διὰ τὸ εὐμνημόνευτον. S. GREGORII THEOLOGI usquequaque sapientes et aculos esse, nec in super- vacaneis disputationibus atque Evangelium eva- cuantibus invicto quodam robore præslare. Cum enim, relicta fide, vim facultatemque disserendi pre- tendimus, Spiritusque certam auctoritaten per quæstiones delemus, ac postea oratio rerum ma- gnitudini cedit (cedet autem omnino, utpote ab infimo organo, id est animo nostro, proficiscens), quid efficitur ? Orationis nimirum imbecillitas reli- gioni nostræ ascribitur; atque ita sermonis ornatu et elegantia crucis evacuatio declaratur 8, quem- admodum ipsi quoque Paulo videtur. Fides quippe, doctrinæ nostræ complementum est. Qui autem li- gata exponit, et nexus dissolvit, ac nobis in men- tem induxit, ut violentorum dogmatumn obliquitates solveremus, maxime quidem optarim, ut hos immu- let, ac pro argutatoribus pios, et pro iis, qui nunc appellantur, Christianos efficiat. Hoc autem, roga- mus, ac pro Christo obsecramus: Reconciliamini - Deo ", ac Spiritum uolite exstinguere : vel po tius, vobiscum Christus in gratiam redeat, et Spi- ritus aliquando tandem vobis illucescal. Quod si nimia contendendi libidine flagratis, at nos certe Trinitatem nobis ipsis servemus, atque a Trinitate servemur, manentes puri et inoffensi usque ad perſe- cliorern eorum, quæ cupimus, ostensionem, in ipso Christo Jesu Domino nostro, cui gloria in secula. Amen. Cor. 1, 17. II Cor. v, 20. | Thess. V, a Deus. > nimirum, ORATIO XXX". .540 THEOLOGICA QUARTA. De Filio. 19. C Io Coisl. 2, In ed., distinguemus. vi Spiritus abunde discussimus, eas autem a divinis Scripturis petitas objectiones, quibus illi, litteræ sacrilegi, ac Scripturæ sensum suffurantes, pleros- que ad suas partes trahunt, ac veritatis viam tur- bant, summatim quidem, perspicueque, ut candi- dissimo cuique visuın iri persuasum habeo, dissol- vimus (dum videlicet sublimiores voces, et quæ Deo magis conveniant, divinitati attribuimus, hu- miliores autem, et quæ hominis ‘naturæ magis con- gruunt, novo illi nostra causa Adamo, ac Deo ad- versus peccalum patibili); cælerum, festinante oratione, sigillatim eas haudquaquam prosecuti D sumus; ac tu earum quoque solutiones breviter a nobis afferri postulas, ne speciosis et ad persua- dendum accommodatis sermonibus in errorem abs- trabaris : idcirco nos has quoque brevi complecte- mur, atque, ut facilius memoriæ hæreant, numeris - a Alias XXXVI, quæ autem erat, nunc 13. – Habita anno 380. instauitias et oppositiones, seu, • objectiones. » sti natura hic intelligitur. . (52) νῦν ὀνομάζονται. Τοῦτο δὴ καὶ παρακαλοῦμεν, (48) Αναγγέλλων. • Qui annuntiat, (49) Βιαίων. Reg. bm, τῶν βιαίων. (50) Δογμάτων. Coisl. 1 et Par., συναλλαγμάτων. (51) Ποιήσειεν. Sic plures Regg., Coisl. 1 et Par. (52) 'Ανθ' ὧν. « Pro iis, » nempe, « Eunomians (53) "Exoite. In nonnullis, Exete. 1. Quoniam tibi ratiocinationum versutias nexusque (54) Τη δυνάμει. Reg. a, ἐν τῇ δυνάμει. (55) Ενστάσεις τε καὶ ἀντιθέσεις. • Pugnares (56) Θεῷ παθητῷ. « Deo patibili. » Human ri (57) Εν βραχεῖ. Duo Regg., ἐν βραχέσι. (58) Ἡμεῖς καί. In nonnullis, ήμεῖς δὲ καί.

ματος ἀξιόπιστον ταῖς ζητήσεσι λύσωμεν, εἶτα ἡττης 0ῇ τοῦ μεγέθους τῶν πραγμάτων ὁ λόγος (ηττηθήσε ται δὲ πάντως, ἀπὸ ἀσθενοῦς ὀργάνου τῆς ἡμετέρας διανοίας ὁρμώμενος), τί γίνεται ; Τὸ ἀσθενὲς τοῦ λό- γου, τοῦ μυστηρίου φαίνεται· καὶ οὕτω κένωσις τοῦ σταυροῦ, τὸ τοῦ λόγου κομψὸν ἀναδείκνυται, ὡς καὶ Παύλῳ δοκεῖ. Ἡ γὰρ πίστις, τοῦ καθ' ἡμᾶς λόγου πλήρωσις. Ὁ δὲ ἀναγγέλλων (48) συνδέσμους, καὶ λύων κρατούμενα, ὁ καὶ ἡμῖν ἐπὶ νοῦν ἀγαγών, διαλῦσαι στραγγαλιάς βιαίων (49) δογμάτων (50), μάλιστα μὲν καὶ τούτους μεταβαλὼν ποιήσειεν (51) πιστοὺς ἀντὶ τεχνολόγων, καὶ Χριστιανοὺς ἀνθ' ὧν δεόμεθα, ὑπὲρ Χριστοῦ· Καταλλάγητε τῷ Θεῷ, καὶ τὸ Πνεῦμα μὴ σβέννυτε· μᾶλλον δὲ, καταλλαγείη Χριστὸς ὑμῖν, καὶ τὸ Πνεῦμα ὀψὲ γοῦν ἀναλάμψειεν. Εἰ δὲ λίαν ἔχοιτε (53) φιλονείκως, ἀλλ' ἡμεῖς γε σώ ζοιμεν ἡμῖν αὐτοῖς τὴν Τριάδα, καὶ ὑπὸ τῆς Τριάδος σωζοίμεθα, μένοντες εἰλικρινεῖς καὶ ἀπρόσκοποι, μέχρις ἀναδείξεως τελεωτέρας τῶν ποθουμένων, ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν Α βαλλώμεθα, τὸ πιστεύειν ἀφέντες, καὶ τὸ τοῦ Πνεύ Β ποιήσειε. ποιήσεις. ΛΟΓΟΣ Λ΄. ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ. Περὶ Υἱοῦ. Α'. Ἐπειδή σοι τὰς μὲν ἐκ τῶν λογισμῶν στροφάς καὶ πλοκὰς ἱκανῶς διεσείσαμεν τῇ δυνάμει (54) του Πνεύματος, τὰς δὲ παρὰ τῶν θείων Γραφῶν ἐνστά- σεις τε καὶ ἀντιθέσεις (55), αἷς οἱ τοῦ γράμματος δε ρόσυλοι, καὶ τὸν νοῦν τῶν γεγραμμένων κλέπτοντες, τοὺς πολλοὺς σφετερίζονται, καὶ τὴν ὁδὸν τῆς ἀλη θείας ταράσσουσι, συλλήβδην μὲν ἤδη λελύκαμεν, καὶ οὐκ ἀμυδρῶς, ὡς ἐμαυτὸν πείθω, τοῖς εὐγνωμο νεστέροις (τὰς μὲν ὑψηλοτέρας καὶ θεοπρεπεστέρας φωνὰς προσνείμαντες τῇ θεότητι, τὰς δὲ ταπεινω- τέρας καὶ ἀνθρωπικωτέρας τῷ νέῳ δι' ἡμᾶς Ἀδάμ, καὶ Θεῷ παθητῷ (56) κατὰ τῆς ἁμαρτίας)· τοῖς δὲ καθ' ἕκαστον οὐκ ἐπεξεληλύθαμεν, ἐπειγομένου τοῦ λόγου· σὺ δὲ καὶ τούτων ἐπιζητεῖς ἐν βραχεί (57) τὰς λύσεις, τοῦ μὴ παρασύρεσθαι λόγοις πιθανότη της· ἡμεῖς καὶ (58) ταύτας κεφαλαιώσομεν, εἰς ἀρι θμοὺς διελόντες διὰ τὸ εὐμνημόνευτον. S. GREGORII THEOLOGI usquequaque sapientes et aculos esse, nec in super- vacaneis disputationibus atque Evangelium eva- cuantibus invicto quodam robore præslare. Cum enim, relicta fide, vim facultatemque disserendi pre- tendimus, Spiritusque certam auctoritaten per quæstiones delemus, ac postea oratio rerum ma- gnitudini cedit (cedet autem omnino, utpote ab infimo organo, id est animo nostro, proficiscens), quid efficitur ? Orationis nimirum imbecillitas reli- gioni nostræ ascribitur; atque ita sermonis ornatu et elegantia crucis evacuatio declaratur 8, quem- admodum ipsi quoque Paulo videtur. Fides quippe, doctrinæ nostræ complementum est. Qui autem li- gata exponit, et nexus dissolvit, ac nobis in men- tem induxit, ut violentorum dogmatumn obliquitates solveremus, maxime quidem optarim, ut hos immu- let, ac pro argutatoribus pios, et pro iis, qui nunc appellantur, Christianos efficiat. Hoc autem, roga- mus, ac pro Christo obsecramus: Reconciliamini - Deo ", ac Spiritum uolite exstinguere : vel po tius, vobiscum Christus in gratiam redeat, et Spi- ritus aliquando tandem vobis illucescal. Quod si nimia contendendi libidine flagratis, at nos certe Trinitatem nobis ipsis servemus, atque a Trinitate servemur, manentes puri et inoffensi usque ad perſe- cliorern eorum, quæ cupimus, ostensionem, in ipso Christo Jesu Domino nostro, cui gloria in secula. Amen. Cor. 1, 17. II Cor. v, 20. | Thess. V, a Deus. > nimirum, ORATIO XXX". .540 THEOLOGICA QUARTA. De Filio. 19. C Io Coisl. 2, In ed., distinguemus. vi Spiritus abunde discussimus, eas autem a divinis Scripturis petitas objectiones, quibus illi, litteræ sacrilegi, ac Scripturæ sensum suffurantes, pleros- que ad suas partes trahunt, ac veritatis viam tur- bant, summatim quidem, perspicueque, ut candi- dissimo cuique visuın iri persuasum habeo, dissol- vimus (dum videlicet sublimiores voces, et quæ Deo magis conveniant, divinitati attribuimus, hu- miliores autem, et quæ hominis ‘naturæ magis con- gruunt, novo illi nostra causa Adamo, ac Deo ad- versus peccalum patibili); cælerum, festinante oratione, sigillatim eas haudquaquam prosecuti D sumus; ac tu earum quoque solutiones breviter a nobis afferri postulas, ne speciosis et ad persua- dendum accommodatis sermonibus in errorem abs- trabaris : idcirco nos has quoque brevi complecte- mur, atque, ut facilius memoriæ hæreant, numeris - a Alias XXXVI, quæ autem erat, nunc 13. – Habita anno 380. instauitias et oppositiones, seu, • objectiones. » sti natura hic intelligitur. . (52) νῦν ὀνομάζονται. Τοῦτο δὴ καὶ παρακαλοῦμεν, (48) Αναγγέλλων. • Qui annuntiat, (49) Βιαίων. Reg. bm, τῶν βιαίων. (50) Δογμάτων. Coisl. 1 et Par., συναλλαγμάτων. (51) Ποιήσειεν. Sic plures Regg., Coisl. 1 et Par. (52) 'Ανθ' ὧν. « Pro iis, » nempe, « Eunomians (53) "Exoite. In nonnullis, Exete. 1. Quoniam tibi ratiocinationum versutias nexusque (54) Τη δυνάμει. Reg. a, ἐν τῇ δυνάμει. (55) Ενστάσεις τε καὶ ἀντιθέσεις. • Pugnares (56) Θεῷ παθητῷ. « Deo patibili. » Human ri (57) Εν βραχεῖ. Duo Regg., ἐν βραχέσι. (58) Ἡμεῖς καί. In nonnullis, ήμεῖς δὲ καί.

Β. Ἔστι γὰρ ἐν μὲν αὐτοῖς ἐκεῖνο καὶ λίαν πρό- χειρον τό, Κύριος έκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ. Πρὸς ὅ πῶς ἀπαντησόμεθα; Οὐ Σολο μῶντος κατηγορήσομεν; οὐ τὰ πρὶν ἀθετήσομεν, διὰ τὴν τελευταίαν παράπτωσιν ; οὐχὶ τῆς σοφίας αὐτῆς ἐροῦμεν εἶναι τὸν λόγον, τῆς οἷον ἐπιστήμης καὶ τοῦ τεχνίτου (59) λόγου, καθ' ἂν τὰ πάντα συν- έστη; Πολλὰ γὰρ ἡ Γραφὴ προσωποποιεῖν οἶδε καὶ τῶν ἀψύχων, ὡς τὸ, Η θάλασσα εἶπε τάδε καὶ τάδε. Και, Ἡ ἄβυσσος εἶπεν· Οὐκ ἔστιν ἐν ἐμοί · και, Οἱ οὐρανοὶ διηγούμενοι (60) δόξαν Θεοῦ. Καὶ πά- λιν ῥομφαία τι διακελεύεται, καὶ ὄρη καὶ βουνοὶ λό- τους ἐρωτῶνται σκιρτήσεως. Τούτων οὐδέν φαμεν, εἰ καί τισι τῶν πρὸ ἡμῶν ὡς ἰσχυρὰ τέθειται. Αλλ' ἔστω τοῦ Σωτῆρος αὐτοῦ, τῆς ἀληθινῆς Σοφίας, ὁ λό γος. Μικρὸν δὲ συνδιασκεψώμεθα· Τί τῶν ὄντων Β ἀναίτιον ; Θεότης. Οὐδεὶς γὰρ αἰτίαν εἰπεῖν ἔχει Θεοῦ· ἢ τοῦτο ἂν εἴη Θεοῦ πρεσβύτερον. Τίς δὲ τῆς ἀνθρω- πότητος, ἣν δι' ἡμᾶς ὑπέστη Θεὸς, αἰτία ; Τὸ σωθῆ- ναι πάντως (61) ἡμᾶς. Τί γὰρ ἕτερον ; Ἐπειδὴ τοί- νυν ἐνταῦθα, καὶ τὸ ἔκτισε, καὶ τὸ γεννᾷ με, σα φῶς εὑρίσκομεν, ἁπλοῦς ὁ λόγος. Ο μὲν ἂν μετὰ τῆς αἰτίας ευρίσκωμεν, προσθῶμεν τῇ ἀνθρωπότητι· δὲ ἁπλοῦν καὶ ἀναίτιον, τῇ θεότητι λογισώμεθα. "Αρ' οὖν οὐ τὸ μὲν ἔκτισεν εἴρηται μετὰ τῆς αἰτίας; *Έκτισε γάρ με, φησὶν, ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ. Ἔργα δὲ χειρῶν αὐτοῦ, ἀλήθεια και κρίσις, ὧν ἕνεκεν ἐχρίσθη θεότητι. Χρίσις γὰρ αὕτη τῆς ἀνθρωπότητος. Τὸ δὲ γεννᾷ με, χωρὶς αἰτίας ερεί λόγος, κτίσμα μὲν λέγεσθαι τὴν σοφίαν, κατὰ τὴν κάτω γέννησιν, γέννημα δὲ, κατὰ τὴν πρώτην καὶ πλέον ἄληπτον; Γ. Τούτῳ δὲ ἔπεται καὶ τὸ, δοῦλον ἀκούειν εὖ δουλεύοντα πολλοῖς. Καὶ τὸ, μέγα εἶναι αὐτῷ κληθῆ ναι Παῖδα Θεοῦ (63). Τῷ ὄντι γὰρ ἐδούλευσε σαρκί, καὶ γενέσει, καὶ πάθεσι τοῖς ἡμετέροις, διὰ τὴν ἡμε- τέραν ἐλευθερίαν, καὶ πᾶσιν οἷς σέσωκεν ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας κατεχομένοις (64). Τί δὲ μεῖζον ἀνθρώπου ταπεινότητι, ἢ Θεῷ πλακῆναι, καὶ γενέσθαι Θεὸν ἐκ τῆς μίξεως, καὶ τοσοῦτον ἐπισκεφθῆναι Ανατολῇ ἐξ ὕψους, ὥστε καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον Υιόν Υψίστου κληθῆναι, καὶ χαρισθῆναι αὐτῷ ὄνομα (65) τὸ ὑπὲρ πᾶν όνομα; Τοῦτο δὲ τί ποτε ἄλλο ἐστὶν ἢ Θεός ; Καὶ τὸ, πᾶν γόνυ κάμψαι τῷ κενωθέντι δι᾿ ἡμᾶς, ὦ καὶ τὴν θείαν εἰκόνα δουλικῇ μορφῇ συγκεράσαντι, καὶ γνῶναι πάντα οἶκον Ἰσραὴλ, ὅτι καὶ Κύριον 8ª χνικού. πάντας. ΧΙΙ, 17. κατεχομένους. Μου τί δέ. τί δαί. μα. .05 - ORATIO XXX. THEOLOGICA IV. C Dominus creavit me principium viarum suarum ad opero sua ª³. Cui argumento quo tandem modo occurre- mus? Num Salomonem accusabimus ? Num pristina ipsius dicta ob postremum ipsius lapsum abrogabi- mus? Num ipsiusmet sapientiæ, ac velut scientiæ, artificisque rationis, secundum quam omnia condi:a sunt, hunc sermonem esse dicemus? Pleraque enim ex his, qua: anima carent, Scriptura per prosopo- pœiam loquentia inducere consuevit, juxta illud : Mare hæc atque illa dixit s ; et, Abyssus dixit : Non est in me ss ; et, Gali enarrant gloriam Dei 86; et rursus, frameæ aliquid imperatur 87, et montes ac colles exsultationis causam exposcuntur. Horum nihil proferre libet, etiamsi alioqui a nonnullis en- rum, qui ante nos exstiterunt, pro βrmis et validis allata sunt. Sed denius hoc sane Salvatoris ipsius, hoc est, vera Sapientie, bæc verba esse, Illud vero aliquantisper una consideremus. Quid est ex om- nibus rebus quod causæ sit expers? Divinitas. Nemo enim est, qui Dei causam dicere queat : alio- qui id Deo antiquius esset. Quæ auten humanitatis a Deo propter nos susceptæ causa exstitit? Pro- fecto ut nobis salus pararetur. Quid enim aliud causæ afferri possit? Ergo quoniam bic aperte, et creavit, et gignit me, reperimus, hoc simpliciter dictum censeamus. Quod enim cum causa conjun- ctum invenimus, id humanitati assignandum est : quod autem simplex causæque expers, divinitati ascribendum. Αge igitur, annon illud, creavit, ad- nexam causam habet? Greavit enim me, inquit, principium viarum suarum ad opera sua s. Opera autem ipsius, veritas et judicium o, quorum causa non habet. divinitate delibutus est. Hæc enim humanitatis unctio est. At illud, gignit me, causam Alioqui ostende quidnam ipsi adjunctum sit. Quis igitur inficias ibit, quin sapientia, secundum in- ſeriorem quidem generationem, creata, secundum autem primam illam magisque incomprehensibilem genita dicatur? Prov. vill, 22. Job xxvi, 14. ss ibid. s Prov. vult, 22. Psal. cx, 7. » Isa. xlix, 6. In ed., PATROL. GR. XXXVI III. Huic velut consectarium est, quod etiam servus dicitur ", et multis bene serviews ; illud- que item, quod magnum atque amplum ipsi sit Filium Dei vocari s. Haud dubie quippe carni, et generationi, et affectionibus nostris, libertatis no- stræ causa servivit, ac denique omnibus illis, per quæ eos, qui a peccato detinebantur, in salutem asseruit. Quid autem majus et honorificentius ho- minis humilitati contingere queat, quam Deo copu- lari, atque ex illa mistione Deum elici, tantumque ab Oriente ex alto visitari ", ut illud etiam sanctum, quod gignebatur, Altissimi Filius vocaretur ", eo- que nomine donaretur, quod est super omne no- men ? Quod porro aliud nomen illud est, quam Psal. xv, 1. Zach. ss Psal. cxit, 4. Isa. Lili, 11. * Luc. 1, 35. * ibid. 78. ibid. bilius, c puerum Dei, sed eodem sensu, Βas., In quibusdam (62) · ἢ δεῖξόν τι τούτῳ προσκείμενον. Τίς οὖν ἀντ- 11. Illud quidem unum ipsis fere in promptu est : 32. Philipp. 11, 9. (59) Τεχνίτου. Sic Coisl. 1 et Bas. In ed., τε- (60) Διηγούμενοι. Coisl. 1, διηγοῦνται. (61) Πάντως. Sic duo Regg., tres Colb. et Coisl. 1. (62) Χωρὶς αἰτίας. Bill. c sine causa dictum est. (63) Παῖδα Θεοῦ. Vulgata, c servum Dei. » No- (64) Κατεχομένοις. Reg. bm, Coisl. 1, Par., (65) Όνομα. Duo Regg. et tres Colb., τὸ ὄνο

Β. Ἔστι γὰρ ἐν μὲν αὐτοῖς ἐκεῖνο καὶ λίαν πρό- χειρον τό, Κύριος έκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ. Πρὸς ὅ πῶς ἀπαντησόμεθα; Οὐ Σολο μῶντος κατηγορήσομεν; οὐ τὰ πρὶν ἀθετήσομεν, διὰ τὴν τελευταίαν παράπτωσιν ; οὐχὶ τῆς σοφίας αὐτῆς ἐροῦμεν εἶναι τὸν λόγον, τῆς οἷον ἐπιστήμης καὶ τοῦ τεχνίτου (59) λόγου, καθ' ἂν τὰ πάντα συν- έστη; Πολλὰ γὰρ ἡ Γραφὴ προσωποποιεῖν οἶδε καὶ τῶν ἀψύχων, ὡς τὸ, Η θάλασσα εἶπε τάδε καὶ τάδε. Και, Ἡ ἄβυσσος εἶπεν· Οὐκ ἔστιν ἐν ἐμοί · και, Οἱ οὐρανοὶ διηγούμενοι (60) δόξαν Θεοῦ. Καὶ πά- λιν ῥομφαία τι διακελεύεται, καὶ ὄρη καὶ βουνοὶ λό- τους ἐρωτῶνται σκιρτήσεως. Τούτων οὐδέν φαμεν, εἰ καί τισι τῶν πρὸ ἡμῶν ὡς ἰσχυρὰ τέθειται. Αλλ' ἔστω τοῦ Σωτῆρος αὐτοῦ, τῆς ἀληθινῆς Σοφίας, ὁ λό γος. Μικρὸν δὲ συνδιασκεψώμεθα· Τί τῶν ὄντων Β ἀναίτιον ; Θεότης. Οὐδεὶς γὰρ αἰτίαν εἰπεῖν ἔχει Θεοῦ· ἢ τοῦτο ἂν εἴη Θεοῦ πρεσβύτερον. Τίς δὲ τῆς ἀνθρω- πότητος, ἣν δι' ἡμᾶς ὑπέστη Θεὸς, αἰτία ; Τὸ σωθῆ- ναι πάντως (61) ἡμᾶς. Τί γὰρ ἕτερον ; Ἐπειδὴ τοί- νυν ἐνταῦθα, καὶ τὸ ἔκτισε, καὶ τὸ γεννᾷ με, σα φῶς εὑρίσκομεν, ἁπλοῦς ὁ λόγος. Ο μὲν ἂν μετὰ τῆς αἰτίας ευρίσκωμεν, προσθῶμεν τῇ ἀνθρωπότητι· δὲ ἁπλοῦν καὶ ἀναίτιον, τῇ θεότητι λογισώμεθα. "Αρ' οὖν οὐ τὸ μὲν ἔκτισεν εἴρηται μετὰ τῆς αἰτίας; *Έκτισε γάρ με, φησὶν, ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ. Ἔργα δὲ χειρῶν αὐτοῦ, ἀλήθεια και κρίσις, ὧν ἕνεκεν ἐχρίσθη θεότητι. Χρίσις γὰρ αὕτη τῆς ἀνθρωπότητος. Τὸ δὲ γεννᾷ με, χωρὶς αἰτίας ερεί λόγος, κτίσμα μὲν λέγεσθαι τὴν σοφίαν, κατὰ τὴν κάτω γέννησιν, γέννημα δὲ, κατὰ τὴν πρώτην καὶ πλέον ἄληπτον; Γ. Τούτῳ δὲ ἔπεται καὶ τὸ, δοῦλον ἀκούειν εὖ δουλεύοντα πολλοῖς. Καὶ τὸ, μέγα εἶναι αὐτῷ κληθῆ ναι Παῖδα Θεοῦ (63). Τῷ ὄντι γὰρ ἐδούλευσε σαρκί, καὶ γενέσει, καὶ πάθεσι τοῖς ἡμετέροις, διὰ τὴν ἡμε- τέραν ἐλευθερίαν, καὶ πᾶσιν οἷς σέσωκεν ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας κατεχομένοις (64). Τί δὲ μεῖζον ἀνθρώπου ταπεινότητι, ἢ Θεῷ πλακῆναι, καὶ γενέσθαι Θεὸν ἐκ τῆς μίξεως, καὶ τοσοῦτον ἐπισκεφθῆναι Ανατολῇ ἐξ ὕψους, ὥστε καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον Υιόν Υψίστου κληθῆναι, καὶ χαρισθῆναι αὐτῷ ὄνομα (65) τὸ ὑπὲρ πᾶν όνομα; Τοῦτο δὲ τί ποτε ἄλλο ἐστὶν ἢ Θεός ; Καὶ τὸ, πᾶν γόνυ κάμψαι τῷ κενωθέντι δι᾿ ἡμᾶς, ὦ καὶ τὴν θείαν εἰκόνα δουλικῇ μορφῇ συγκεράσαντι, καὶ γνῶναι πάντα οἶκον Ἰσραὴλ, ὅτι καὶ Κύριον 8ª χνικού. πάντας. ΧΙΙ, 17. κατεχομένους. Μου τί δέ. τί δαί. μα. .05 - ORATIO XXX. THEOLOGICA IV. C Dominus creavit me principium viarum suarum ad opero sua ª³. Cui argumento quo tandem modo occurre- mus? Num Salomonem accusabimus ? Num pristina ipsius dicta ob postremum ipsius lapsum abrogabi- mus? Num ipsiusmet sapientiæ, ac velut scientiæ, artificisque rationis, secundum quam omnia condi:a sunt, hunc sermonem esse dicemus? Pleraque enim ex his, qua: anima carent, Scriptura per prosopo- pœiam loquentia inducere consuevit, juxta illud : Mare hæc atque illa dixit s ; et, Abyssus dixit : Non est in me ss ; et, Gali enarrant gloriam Dei 86; et rursus, frameæ aliquid imperatur 87, et montes ac colles exsultationis causam exposcuntur. Horum nihil proferre libet, etiamsi alioqui a nonnullis en- rum, qui ante nos exstiterunt, pro βrmis et validis allata sunt. Sed denius hoc sane Salvatoris ipsius, hoc est, vera Sapientie, bæc verba esse, Illud vero aliquantisper una consideremus. Quid est ex om- nibus rebus quod causæ sit expers? Divinitas. Nemo enim est, qui Dei causam dicere queat : alio- qui id Deo antiquius esset. Quæ auten humanitatis a Deo propter nos susceptæ causa exstitit? Pro- fecto ut nobis salus pararetur. Quid enim aliud causæ afferri possit? Ergo quoniam bic aperte, et creavit, et gignit me, reperimus, hoc simpliciter dictum censeamus. Quod enim cum causa conjun- ctum invenimus, id humanitati assignandum est : quod autem simplex causæque expers, divinitati ascribendum. Αge igitur, annon illud, creavit, ad- nexam causam habet? Greavit enim me, inquit, principium viarum suarum ad opera sua s. Opera autem ipsius, veritas et judicium o, quorum causa non habet. divinitate delibutus est. Hæc enim humanitatis unctio est. At illud, gignit me, causam Alioqui ostende quidnam ipsi adjunctum sit. Quis igitur inficias ibit, quin sapientia, secundum in- ſeriorem quidem generationem, creata, secundum autem primam illam magisque incomprehensibilem genita dicatur? Prov. vill, 22. Job xxvi, 14. ss ibid. s Prov. vult, 22. Psal. cx, 7. » Isa. xlix, 6. In ed., PATROL. GR. XXXVI III. Huic velut consectarium est, quod etiam servus dicitur ", et multis bene serviews ; illud- que item, quod magnum atque amplum ipsi sit Filium Dei vocari s. Haud dubie quippe carni, et generationi, et affectionibus nostris, libertatis no- stræ causa servivit, ac denique omnibus illis, per quæ eos, qui a peccato detinebantur, in salutem asseruit. Quid autem majus et honorificentius ho- minis humilitati contingere queat, quam Deo copu- lari, atque ex illa mistione Deum elici, tantumque ab Oriente ex alto visitari ", ut illud etiam sanctum, quod gignebatur, Altissimi Filius vocaretur ", eo- que nomine donaretur, quod est super omne no- men ? Quod porro aliud nomen illud est, quam Psal. xv, 1. Zach. ss Psal. cxit, 4. Isa. Lili, 11. * Luc. 1, 35. * ibid. 78. ibid. bilius, c puerum Dei, sed eodem sensu, Βas., In quibusdam (62) · ἢ δεῖξόν τι τούτῳ προσκείμενον. Τίς οὖν ἀντ- 11. Illud quidem unum ipsis fere in promptu est : 32. Philipp. 11, 9. (59) Τεχνίτου. Sic Coisl. 1 et Bas. In ed., τε- (60) Διηγούμενοι. Coisl. 1, διηγοῦνται. (61) Πάντως. Sic duo Regg., tres Colb. et Coisl. 1. (62) Χωρὶς αἰτίας. Bill. c sine causa dictum est. (63) Παῖδα Θεοῦ. Vulgata, c servum Dei. » No- (64) Κατεχομένοις. Reg. bm, Coisl. 1, Par., (65) Όνομα. Duo Regg. et tres Colb., τὸ ὄνο

Α αὐτὸν καὶ Χριστὸν ὁ Θεὸς ἐποίησεν. Γέγονε γὰρ ταῦτα, ἐνεργείᾳ μὲν τοῦ γεννήματος, εὐδοκίᾳ δὲ τοῦ γεννήτορος. ἕως ὑποτεταγμένων ; Μεθ᾽ ἦν ἀνίσταται κρίνων τὴν γῆν, Δ'. Δεύτερον δὲ τί τῶν μεγίστων αὐτοῖς καὶ ἀμά χων; Δεῖ γὰρ αὐτὸν βασιλεύειν ἄχρι τοῦδε, καὶ ὑπ' οὐρανοῦ δεχθῆναι ἄχρι χρόνων ἀποκαταστάσεως, καὶ τὴν ἐκ δεξιῶν καθέδραν ἔχειν, ἕως τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπικρατήσεως. Τὸ μετὰ τοῦτο δὲ τί; Λῆξαι τῆς βα σιλείας, ἢ τῶν οὐρανῶν ἀποστῆναι (66) ; Τίνος παύ σοντος ; ἢ δι᾽ ἥντινα τὴν αἰτίαν (67) ; Ως τολμηρές ἐξηγητής (68) σὺ, καὶ λίαν ἀβασίλευτος ! Καὶ μὴν ἀκούεις τῆς βασιλείας αὐτοῦ μὴ εἶναι πέρας. Αλλά τοῦτο πάσχεις, παρὰ τὸ μὴ γινώσκειν, ὅτι τὸ, ἕως, οὐ πάντως ἀντιδιαιρεῖ τῷ μέλλοντι, ἀλλὰ τὸ μέχρι μὲν τοῦδε (69), τίθησι· τὸ ὑπὲρ τοῦτο (70) δὲ, οὐκ ἀναίνεται. Η πῶς νοήσεις, ἵνα μὴ τἆλλα λέγω τό· *Εσομαι μεθ' ὑμῶν ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶ νος; "Αρ' ὡς μετὰ τοῦτο οὐκ ἔτι (71) ἐσομένου ; Καὶ τίς ὁ λόγος; Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ παρὰ τὸ μή διαιρεῖν τὰ σημαινόμενα. Βασιλεύειν γὰρ λέγεται, καθ' ἓν μὲν, ὡς Παντοκράτωρ, καὶ θελόντων, καὶ μὴ, βασιλεύς· καθ' ἕτερον δὲ, ὡς ἐνεργῶν τὴν ὑπο ταγὴν (72), καὶ ὑπὸ τὴν ἑαυτοῦ βασιλείαν τιθεὶς ἡμᾶς, ἑκόντας δεχομένους τὸ βασιλεύεσθαι. Τῆς μὲν οὖν ἐκείνως νοουμένης βασιλείας οὐκ ἔσται πέρας· τῆς δευτέρας δὲ, τί (75) ; Τὸ λαβεῖν ἡμᾶς ὑπὸ χεῖρα καὶ διαιρῶν τὸ σωζόμενον, καὶ τὸ ἀπολλύμενον· μεθ᾽ ἣν ἵσταται Θεὸς ἐν μέσῳ θεῶν, τῶν σωζομένων, διακρίνων καὶ διαστέλλων, τίνος ἕκαστος τιμῆς καὶ μονῆς ἄξιος. Ε΄. Τούτῳ σύναπτε καὶ τὴν ὑποταγήν, ἣν ὑποτάσ σεις τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν. Τί λέγεις, ὡς νῦν οὐχ ὑπο- τεταγμένου ; δεῖται (75) δὲ ὅλως ὑποταγῆναι Θεῷ Θεὸς ὤν; Ως περὶ λῃστοῦ τινος, ἢ ἀντιθέου, που τὸν λόγον. Αλλ' οὕτω σκόπει· ὅτι ώσπερ κατάρα ἤκουσε δι' ἐμὲ, ὁ τὴν ἐμὴν λύων κατάραν· καὶ ἁμαρτία, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· καὶ 'Αδὰμ ἀντὶ τοῦ παλαιοῦ γίνεται νέος· οὕτω καὶ τὸ ἐμὸν ἀνυπότακτον ἑαυτοῦ ποιεῖται, ὡς κεφαλὴ τοῦ παντὸς σώματος. Ἕως μὲν οὖν ἀνυπότακτος ἐγὼ καὶ στασιώδης, τῇ τε ἀρνήσει τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῖς πάθε • χρι τοῦδε μέν. τὰ τοῦτο. τοῦτο μή. S. GREGORII THEOLOGI Deus ? Atque istud, omne genu ante eum fecta- tur ”, qui nostra causa exinanitus est, ac divinam imaginem servili formæ conjunxit, sciatque omnis B domus Israel, quia et Dominum eum, et Christum fecit Deus". llæc enim factus est, opera quidem ejus, qui genitus est, bona autem voluntate genitoris. IV. Quid secundo loco, tanquam maximi atque invicti cujusdam roboris, opponunt ? Oportet enim illum regnare ” huc usque, et a coelo suscipi usque aul restitutionis tempora ', et a dextris sedere 3, donec hostes in potestatem redegerit. Quid vero postea ? Regnandi finem facere, aut e colis ex- pelli? Et quisnam, obsecro, eum e regno cjiciet ? Aut quam ob causam? Quam audax enarrator es, nimiumque a regio jugo abhorrens! At regni illius nullum finem fore audis. Verum hæc tibi erroris causa est, quod non intelligis hanc vocem, (id est, usque), non semper futuro tempori opponi, sed ita interjectumn tempus statuere, ut in- terim sequens tempus non excludat. Nam nisi ita res se habeat, quonam modo illud, ut alia præter- eam, intelliges : Ero vobiscum usque ad consumma- tionem sæculi *? An quasi postea minime futurus sit ? Et quæ hæc ratio esset? Ner vero hac solumn de causa in errorem incidis, sed etiam quia signi- ficationes ipsas non distinguis. Regnare enim du- plici modo dicitur, uno, ut Omnipotens, ac volen- tiuni nolentiumque Rex altero, ut subjectionem in nobis gignens, et sub imperium suum ac ditionem nos redigens, utpote qui lubenter ipsius regno colla submittimus. Quod ergo ad priorem significationem C attinet, regni ipsius finis nullus erit. Quod autem ad secundam, quis erit finis? Ut nos subjectos teneat, servetque. Quid enim opus erit subjectionem in nobis moliri, cum jam ipsi subjecti fuerimus? Quod postquam effecerit, surrecturus est ad judicium de terra ferendum, et secernendos eos, qui salutem consequuntur, ab iis qui pereunt ; stabitque Deus in medio deorum *, hoc est, beatorum hominum, us dijudicet ac distinguat, quo quisque honoris gradu, quaque mansione dignus sit, V. Huic subjectionem quoque istam adjunge, qua ·Filium Patri subjicis. Quid ais, quasi jam nunc subjectus non sit *? Aut etiam omnino opus est, ut Deo subjiciatur, qui et ipse Deus est? Ergo quasi de latrone quodam, aut Dei hoste, verba facis. Ve- rum ita rem expende. Quemadmodum salutis meæ causa maledictum vocatus est 1, qui maledictionem meam solvit; et peccatum, qui mundi peccatum delet * ; ac pro veteri Adamo, novus Adamus eflici- tur' : ad eumdem quoque modum contumaciam et rebellionem meam sibi asciscit, ut totius corporis D Philipp. 11, 10. *s Act. 1, 36. • I Cor. xv, 25. Act. II, 21. s Psal. cix, 1. * Luc. 1, 52. * Marth. XXVIII, 20. • Psal. Lxxxi, 1. Cor. xv, 28. * Galat. 111, 13. * II Cor. v, 21. • I Cor. xv, 45. Cypr. qui habet, vertit : « Quod subjectionem præstet, nosques b regnum suum ponat, quotquot volentes ipsius im- perium admittinus. dunt, xat, quod commode reddit Leuvenk., ut nos scilicet ei subjiciamur, et servemur. da, etsi aliter exponat Elias. i ' i (74) σωζομένους. Τί γὰρ δεῖ τὴν ὑποταγὴν ἐνεργεῖν (66) ᾿Αποστῆναι. Duo Regg., ἀποσθῆναι. (67) Τὴν αἰτίαν. Deest τήν in tribus Regg. (68) Εξηγητής. Conb. addit, εἴ. (69) Μέχρι μὲν τοῦδε. Sic tres Regg. In ed., μέσ (70) Τὸ ὑπὲρ τοῦτο. Plures Regg. et Colb., το μετ (71) Τοῦτο οὐκ ἔτι. Deest ἔτι in tribus Regg. et 172) Ὡς ἐνεργῶν τὴν ὑποταγήν. Leuvenk. sic (73) Tl. Deest in quatuor Colb. (74) Λαβεῖν ἡμᾶς ὑπὸ χεῖρα. Quatuor Colb. a11- (75) Δεῖται, etc. Hæc per interrogationem legen-

σιν, ἀνυπότακτος (76) τὸ κατ ἐμὲ καὶ ὁ Χριστὸς (77) λέγεται· ὅταν δὲ ὑποταγῇ αὐτῷ τὰ πάντα, ὑποταγή - σεται δὲ καὶ τῇ ἐπιγνώσει, καὶ τῇ μεταποιήσει, τότε καὶ αὐτὸς τὴν ὑποταγήν πεπλήρωκε, προσάγων ἐμὲ τον σεσωσμένον. Τοῦτο γὰρ ἡ ὑποταγή Χριστοῦ, κατά γε τὴν ἐμὸν λόγον, ἡ τοῦ Πατρικοῦ θελήματος πλήρωσις. Ὑποτάσσει δὲ καὶ Υἱὸς Πατρὶ, καὶ Υἱῷ Πατήρ· ὁ μὲν ἐνεργῶν, ὁ δὲ εὐδοκῶν, ἢ καὶ πρότερον εἴπομεν· καὶ οὕτω τὸ ὑποτεταγμένον ὁ ὑποτάξας Θεῷ παρίστησιν, ἑαυτοῦ ποιούμενος τὸ ἡμέτερον. Τοιοῦτον εἶναί μοι φαίνεται καὶ τό· Ο Θεός, ὁ Θεός μου, πρόσχες μοι, ἵνα τί ἐγκατέλιπές με; Οὐ γὰρ αὐτὸς ἐγκαταλέλειπται, ἢ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, ἢ ὑπὸ τῆς ἑαυτοῦ θεότητος, ο δοκεί τισιν, ὡς ἂν φοβουμένης τὸ πάθος, καὶ διὰ τοῦτο συστελλομένης ἀπὸ τοῦ πάσχοντος· (τις γὰρ ἢ γεννηθῆναι κάτω τὴν ἀρ- Β χήν, ἢ ἐπὶ τὸν σταυρὸν ἀνελθεῖν ἠνάγκασεν ;) Εν ἑαυτῷ δὲ, ὅπερ εἶπον, τυποῖ τὸ ἡμέτερον. Ἡμεῖς γὰρ ἦμεν οἱ ἐγκαταλελειμμένοι καὶ παρεωραμένοι πρότερον, εἶτα νῦν προσειλημμένοι καὶ σεσωσμένοι τοῖς τοῦ ἀπαθοῦς πάθεσιν· ὥσπερ καὶ τὴν ἀφροσύ νην ἡμῶν, καὶ τὸ πλημμελὲς οἰκειούμενος, τὰ ἑξῆς διὰ τοῦ ψαλμοῦ φησιν· ἐπειδὴ προδήλως εἰς Χριστὸν ὁ εἰκοστὸς πρῶτος ψαλμὸς ἀναφέρεται. Γ'. Τῆς δὲ αὐτῆς ἔχεται θεωρίας, καὶ τὸ μαθεῖν αὐτὸν τὴν ὑπακοὴν ἐξ ὧν ἔπαθεν· ἥ τε κραυγῆ, καὶ τὰ δάκρυα, καὶ τὸ ἱκετεῦσαι, καὶ τὸ εἰσακουσθῆναι, καὶ τὸ εὐλαβές· ἃ δραματουργεῖται (78) καὶ πλέκε και θαυμασίως ὑπὲρ ἡμῶν (79). Ὡς μὲν γὰρ Λόγος, οὔτε ὑπήκοος ἦν, οὔτε ἀνήκοος. Τῶν γὰρ ὑπὸ χεῖρα ταῦτα, καὶ τῶν δευτέρων· τὸ μὲν τῶν εὐγνωμονεστέ- ρων, τὸ δὲ τῶν ἀξίων κολάσεως. Ὡς δὲ δούλου μορφή, συγκαταβαίνει τοῖς ὁμοδούλοις καὶ δούλοις, καὶ μορφοῦται τὸ ἀλλότριον, ὅλον ἐν ἑαυτῷ ἐμὲ φέρων μετὰ τῶν ἐμῶν (80), ἵνα ἐν ἑαυτῷ δαπανήσῃ τὸ χεῖρον (81), ὡς κηρὸν πῦρ, ἢ ὡς ἀτμίδα γῆς ἥλιος, κἀγὼ μεταλάβω τῶν ἐκείνου διὰ τὴν σύγκρασιν. Διὰ τοῦτο ἔργῳ τιμῇ τὴν ὑπακοὴν, καὶ πειρᾶται ταύ- της (82), ἐκ τοῦ παθεῖν· οὐ γὰρ ἱκανὸν ἡ διάθεσις, ὥσπερ οὐδὲ ἡμῖν, εἰ μὴ καὶ διὰ τῶν πραγμάτων χωρήσαιμεν· ἔργον γὰρ, ἀπόδειξις διαθέσεως. Οὐ χεί. μον δὲ ἴσως κἀκεῖνο ὑπολαβεῖν, ὅτι δοκιμάζει τὴν ἡμε τέραν ὑπακοὴν, καὶ πάντα μετρεί (83) τοῖς ἑαυτοῦ (84) πάθεσι τέχνῃ (85) φιλανθρωπίας· ὥστε ἔχειν εἰδέναι !• οίκειώσει ὑμῶν. - THEOLOGICA IV. ORATIO XXX. A caput. Proinde quandiu inobediens ipse sum ac tur- bulentus, tum per Dei abnegationem, tum per vitio- sas animi permotiones, tandiu inobediens quoque, quantum ad me attinet, Christus dicitur. Cum autem ei omnia subjecta fuerint (subjicientur autem, et per agnitionem, et per immutationen), tum ipse quo- que subjectionem impleverit, adducens me, salu tem consecutum. Nec enim quidquam aliud est, mea quillem sententia, Christi subjectio, quam paterna voluntatis expletio. Subjicit autem, et Filius Patri, et vicissim Filio Pater : ille opera sua, li», beneplacito, quemadmodum ante a nobis dictum esl. Atque ita eos, qui subjecti sunt, Deo sistit ac repraesentat is, qui subjecit, nostra videlicet sibi vindicans. Eodem in genere mihi illud quoque esse videtur: Deus, Deus meus, respice in me, quare me dereliquisli 10? Neque enim, quod quidam opinan- tur, ipse, vel a Patre, vel a sua divinitate, quasi passionem extimuisset, ac propterea sese a perpe- tiente corpore collegisset, derelictus est. (Quis enim . eum, vel primum humanitus gigni, vel in crucem ascendere coegit ?) Verum in seipso, ut dictum est, nostra repræsentavit. Nos enim eramus derelicti illi prius atque contempti; nunc vero per impatibilis illius passiones, assumpti ac servati sumus; quemadmodum nostram quoque insipientiam ac pecca- tum sibi arrogavit, ut ea, quæ deinceps in psalmo sequuntur, pronuntiant. Siquidem vicesimus pri- mus psalmus manifeste ad Christum refertur. Psal. xxı, 1. Hebr. v, 8, 7. Gregorii verba, quasi Christum divideret, ut ex sexta synodo perspicuum est; scd audiendi non sunl. bis quasi in scena productis, nostroque nomine ac persona mirabiliter geruntur ac nectuntur, par- tim scilicet vere, partim et attributione. C D VI. Ejusdem speculationis illud etiam est, quod ex his, quæ passus est, obedientiam didicit; quod. cum clamore et lacrymis supplicarit; quod exau- ditus sit pro sua reverentia "; quæ omnia nomine nostro mirabiliter efficiuntur et contexuntur. Nam, ut Verbum, nec obediens erat, nec inobediens. Hac namque iis, qui aliorum imperio tenentur, quique secundae classis sunt, conveniunt ; illud scilicet, pro- bis atque honestis, istud vero, improbis ac suppli cio dignis. Ut autem servi forma, ad conservos, imo ad servos sese demittit, atque alienam formam suscipit, totum me simul, cum iis quæ mea sunt, in seipso ferens, ut, quod deterius est, in seipso absumat, et conficiat, non secus ac ceram ignis, aut terræ vaporem solis radius, atque ipse ob hujus- modi conjunctionem bonorum illius particeps flam. Quocirca re ipsa obedientiam honore afficit, eam- que perpetiendis doloribus experitur; neque enim sufficiebat animi affectio, quemadmodum nec uobis, nisi manum quoque operibus admoveamus : opus meis. ▸ ‹ peccatum. › Lienda facit, omnia metiatur ex suis passionibus ars illa "beni- guitatis. › (76) 'Ανυποτακτος. Carpebant Monothelitæ hæc (77) Ο Χριστός. Deest ὁ in nonnullis. (78) "Α δραματουργεῖται, etc. Comb.: . Quæ no- (79) Ὑπὲρ ἡμῶν. Sic Coisl. 1, etc. in ed., ὑπὲρ (80) Μετὰ τῶν ἐμῶν. Bill. : « cum infirmitatibus (81) Τὸ χεῖρον. « Quod deterius est, id est, (82) Πειρᾶται ταύτης. • Ejusque periculum pa- (83) Καὶ πάντα μετρεί, etc. Leuvenk. : « Atque (84) Τοῖς ἑαυτοῦ. Coisl. 1, τοῖς οἰκείοις. (83) Τέχνη. Hervag. τέχνη, « ars.

σιν, ἀνυπότακτος (76) τὸ κατ ἐμὲ καὶ ὁ Χριστὸς (77) λέγεται· ὅταν δὲ ὑποταγῇ αὐτῷ τὰ πάντα, ὑποταγή - σεται δὲ καὶ τῇ ἐπιγνώσει, καὶ τῇ μεταποιήσει, τότε καὶ αὐτὸς τὴν ὑποταγήν πεπλήρωκε, προσάγων ἐμὲ τον σεσωσμένον. Τοῦτο γὰρ ἡ ὑποταγή Χριστοῦ, κατά γε τὴν ἐμὸν λόγον, ἡ τοῦ Πατρικοῦ θελήματος πλήρωσις. Ὑποτάσσει δὲ καὶ Υἱὸς Πατρὶ, καὶ Υἱῷ Πατήρ· ὁ μὲν ἐνεργῶν, ὁ δὲ εὐδοκῶν, ἢ καὶ πρότερον εἴπομεν· καὶ οὕτω τὸ ὑποτεταγμένον ὁ ὑποτάξας Θεῷ παρίστησιν, ἑαυτοῦ ποιούμενος τὸ ἡμέτερον. Τοιοῦτον εἶναί μοι φαίνεται καὶ τό· Ο Θεός, ὁ Θεός μου, πρόσχες μοι, ἵνα τί ἐγκατέλιπές με; Οὐ γὰρ αὐτὸς ἐγκαταλέλειπται, ἢ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, ἢ ὑπὸ τῆς ἑαυτοῦ θεότητος, ο δοκεί τισιν, ὡς ἂν φοβουμένης τὸ πάθος, καὶ διὰ τοῦτο συστελλομένης ἀπὸ τοῦ πάσχοντος· (τις γὰρ ἢ γεννηθῆναι κάτω τὴν ἀρ- Β χήν, ἢ ἐπὶ τὸν σταυρὸν ἀνελθεῖν ἠνάγκασεν ;) Εν ἑαυτῷ δὲ, ὅπερ εἶπον, τυποῖ τὸ ἡμέτερον. Ἡμεῖς γὰρ ἦμεν οἱ ἐγκαταλελειμμένοι καὶ παρεωραμένοι πρότερον, εἶτα νῦν προσειλημμένοι καὶ σεσωσμένοι τοῖς τοῦ ἀπαθοῦς πάθεσιν· ὥσπερ καὶ τὴν ἀφροσύ νην ἡμῶν, καὶ τὸ πλημμελὲς οἰκειούμενος, τὰ ἑξῆς διὰ τοῦ ψαλμοῦ φησιν· ἐπειδὴ προδήλως εἰς Χριστὸν ὁ εἰκοστὸς πρῶτος ψαλμὸς ἀναφέρεται. Γ'. Τῆς δὲ αὐτῆς ἔχεται θεωρίας, καὶ τὸ μαθεῖν αὐτὸν τὴν ὑπακοὴν ἐξ ὧν ἔπαθεν· ἥ τε κραυγῆ, καὶ τὰ δάκρυα, καὶ τὸ ἱκετεῦσαι, καὶ τὸ εἰσακουσθῆναι, καὶ τὸ εὐλαβές· ἃ δραματουργεῖται (78) καὶ πλέκε και θαυμασίως ὑπὲρ ἡμῶν (79). Ὡς μὲν γὰρ Λόγος, οὔτε ὑπήκοος ἦν, οὔτε ἀνήκοος. Τῶν γὰρ ὑπὸ χεῖρα ταῦτα, καὶ τῶν δευτέρων· τὸ μὲν τῶν εὐγνωμονεστέ- ρων, τὸ δὲ τῶν ἀξίων κολάσεως. Ὡς δὲ δούλου μορφή, συγκαταβαίνει τοῖς ὁμοδούλοις καὶ δούλοις, καὶ μορφοῦται τὸ ἀλλότριον, ὅλον ἐν ἑαυτῷ ἐμὲ φέρων μετὰ τῶν ἐμῶν (80), ἵνα ἐν ἑαυτῷ δαπανήσῃ τὸ χεῖρον (81), ὡς κηρὸν πῦρ, ἢ ὡς ἀτμίδα γῆς ἥλιος, κἀγὼ μεταλάβω τῶν ἐκείνου διὰ τὴν σύγκρασιν. Διὰ τοῦτο ἔργῳ τιμῇ τὴν ὑπακοὴν, καὶ πειρᾶται ταύ- της (82), ἐκ τοῦ παθεῖν· οὐ γὰρ ἱκανὸν ἡ διάθεσις, ὥσπερ οὐδὲ ἡμῖν, εἰ μὴ καὶ διὰ τῶν πραγμάτων χωρήσαιμεν· ἔργον γὰρ, ἀπόδειξις διαθέσεως. Οὐ χεί. μον δὲ ἴσως κἀκεῖνο ὑπολαβεῖν, ὅτι δοκιμάζει τὴν ἡμε τέραν ὑπακοὴν, καὶ πάντα μετρεί (83) τοῖς ἑαυτοῦ (84) πάθεσι τέχνῃ (85) φιλανθρωπίας· ὥστε ἔχειν εἰδέναι !• οίκειώσει ὑμῶν. - THEOLOGICA IV. ORATIO XXX. A caput. Proinde quandiu inobediens ipse sum ac tur- bulentus, tum per Dei abnegationem, tum per vitio- sas animi permotiones, tandiu inobediens quoque, quantum ad me attinet, Christus dicitur. Cum autem ei omnia subjecta fuerint (subjicientur autem, et per agnitionem, et per immutationen), tum ipse quo- que subjectionem impleverit, adducens me, salu tem consecutum. Nec enim quidquam aliud est, mea quillem sententia, Christi subjectio, quam paterna voluntatis expletio. Subjicit autem, et Filius Patri, et vicissim Filio Pater : ille opera sua, li», beneplacito, quemadmodum ante a nobis dictum esl. Atque ita eos, qui subjecti sunt, Deo sistit ac repraesentat is, qui subjecit, nostra videlicet sibi vindicans. Eodem in genere mihi illud quoque esse videtur: Deus, Deus meus, respice in me, quare me dereliquisli 10? Neque enim, quod quidam opinan- tur, ipse, vel a Patre, vel a sua divinitate, quasi passionem extimuisset, ac propterea sese a perpe- tiente corpore collegisset, derelictus est. (Quis enim . eum, vel primum humanitus gigni, vel in crucem ascendere coegit ?) Verum in seipso, ut dictum est, nostra repræsentavit. Nos enim eramus derelicti illi prius atque contempti; nunc vero per impatibilis illius passiones, assumpti ac servati sumus; quemadmodum nostram quoque insipientiam ac pecca- tum sibi arrogavit, ut ea, quæ deinceps in psalmo sequuntur, pronuntiant. Siquidem vicesimus pri- mus psalmus manifeste ad Christum refertur. Psal. xxı, 1. Hebr. v, 8, 7. Gregorii verba, quasi Christum divideret, ut ex sexta synodo perspicuum est; scd audiendi non sunl. bis quasi in scena productis, nostroque nomine ac persona mirabiliter geruntur ac nectuntur, par- tim scilicet vere, partim et attributione. C D VI. Ejusdem speculationis illud etiam est, quod ex his, quæ passus est, obedientiam didicit; quod. cum clamore et lacrymis supplicarit; quod exau- ditus sit pro sua reverentia "; quæ omnia nomine nostro mirabiliter efficiuntur et contexuntur. Nam, ut Verbum, nec obediens erat, nec inobediens. Hac namque iis, qui aliorum imperio tenentur, quique secundae classis sunt, conveniunt ; illud scilicet, pro- bis atque honestis, istud vero, improbis ac suppli cio dignis. Ut autem servi forma, ad conservos, imo ad servos sese demittit, atque alienam formam suscipit, totum me simul, cum iis quæ mea sunt, in seipso ferens, ut, quod deterius est, in seipso absumat, et conficiat, non secus ac ceram ignis, aut terræ vaporem solis radius, atque ipse ob hujus- modi conjunctionem bonorum illius particeps flam. Quocirca re ipsa obedientiam honore afficit, eam- que perpetiendis doloribus experitur; neque enim sufficiebat animi affectio, quemadmodum nec uobis, nisi manum quoque operibus admoveamus : opus meis. ▸ ‹ peccatum. › Lienda facit, omnia metiatur ex suis passionibus ars illa "beni- guitatis. › (76) 'Ανυποτακτος. Carpebant Monothelitæ hæc (77) Ο Χριστός. Deest ὁ in nonnullis. (78) "Α δραματουργεῖται, etc. Comb.: . Quæ no- (79) Ὑπὲρ ἡμῶν. Sic Coisl. 1, etc. in ed., ὑπὲρ (80) Μετὰ τῶν ἐμῶν. Bill. : « cum infirmitatibus (81) Τὸ χεῖρον. « Quod deterius est, id est, (82) Πειρᾶται ταύτης. • Ejusque periculum pa- (83) Καὶ πάντα μετρεί, etc. Leuvenk. : « Atque (84) Τοῖς ἑαυτοῦ. Coisl. 1, τοῖς οἰκείοις. (83) Τέχνη. Hervag. τέχνη, « ars.

Β θα, πόσον δὲ συγχωρούμεθα, λογιζομένης μετὰ τοῦ πάσχειν καὶ τῆς ἀσθενείας. Εἰ γὰρ τὸ φῶς ἐδιώχθη διὰ τὸ πρόβλημα φαῖνον ἐν τῇ σκοτίᾳ, τῷ βίῳ τούτῳ, ὑπὸ τῆς ἄλλης σκοτίας, τοῦ πονηροῦ λέγω καὶ τοῦ πειραστοῦ, τὸ σκότος πόσον, ὡς ἀσθενέστερον; Καὶ τί θαυμαστὸν, εἰ ἐκείνου διαφυγόντος παντάπασιν, ἡμεῖς ποτῶς γε (86) καταληφθείημεν ; μεῖζον γὰρ ἐκείνῳ τὸ διωχθῆναι, ἤπερ ἡμῖν τὸ καταληφθῆναι, παρὰ τοῖς ὀρθῶς ταῦτα λογιζομένοις. Ἔτι δὲ προσ- θήσω τοῖς εἰρημένοις ἐκεῖνο, ἐνθυμηθεὶς τὸν Ἐν ᾧ γὰρ πέπονθεν, αὐτὸς πειρασθεὶς, δύναται τοῖς πειραζομένοις βοηθῆσαι, σαφῶς πρὸς τὴν αὐτ τὴν φέρον διάνοιαν. Ἔσται δὲ ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσιν, ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἀποκαταστάσεως (87) οὐχ ὁ Πατήρ, πάντως εἰς αὐτὸν ἀναλυθέντος τοῦ Υἱοῦ, ὥσπερ εἰς πυρὰν μεγάλην λαμπάδος πρὸς και ρὸν ἀποσπασθείσης, εἶτα συναφθείσης, μηδὲ γὰρ Σαβέλλιοι τῷ ῥητῷ τούτῳ παραφθειρέσθωσαν (88),. ἀλλ᾽ ὅλος Θεός, ὅταν μηκέτι πολλὰ ὦμεν, ὥσπερ νῦν (89) τοῖς κινήμασι καὶ τοῖς πάθεσιν, οὐδὲν ὅλως Θεοῦ, ἡ ὀλίγον ἐν ἡμῖν αὐτοῖς φέροντες, ἀλλ᾽ ὅλοι θεοειδεῖς, ὅλου Θεοῦ χωρητικοὶ καὶ μόνου· τοῦτο γὰρ ἡ τελείωσις, πρὸς ἣν σπεύδομεν· τεκμηριοῖ δὲ μάλιστα Παῦλος αὐτός· ὃ γὰρ ἐνταῦθα περὶ Θεοῦ φησιν ἀορίστως, ἀλλαχοῦ σαφῶς περιορίζει Χριστῷ. Τί λέγων; Όπου οὐκ ἔνι "Ελλην, οὐδὲ Ἰουδαῖος, περιτομὴ καὶ ἀκροβυστία, βάρβαρος, Σκύθης, δοῦλος, ἐλεύθερος· ἀλλὰ τὰ πάντα καὶ ἐν πᾶσι Χριστός. Α τοῖς ἑαυτοῦ τὰ ἡμέτερα, καὶ πόσον μὲν ἀπαιτούμε καὶ. • παρεισφθειρέσθωσαν. Ζ'. Τρίτον, ἀρίθμει τὸ μεῖζον (90) · τέταρτον τό, Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν. Εἰ μὲν οὖν μείζων (91) μὲν ἐλέγετο, μὴ ἴσος (92) δὲ, τάχα ἂν ἦν τι τοῦτο αὐτοῖς· εἰ δὲ ἀμφότερα σαφῶς εὑρίσκομεν, τί φή σουσιν οἱ γεννάδαι ; τί τὸ ἰσχυρὸν αὐτοῖς; πῶς συμ- δήσεται τὰ ἀσύμβατα ; τὸ γὰρ αὐτὸ τοῦ αὐτοῦ ὁμοίως μεῖζον καὶ ἴσον εἶναι, τῶν ἀδυνάτων· ἢ δῆλον, ὅτι τὸ μεῖζον μέν ἐστι τῆς αἰτίας, τὸ δὲ ἴσον, τῆς φύσεως ; καὶ τοῦτο ὑπὸ πολλῆς εὐγνωμοσύνης ὁμολογοῦμεν ἡμεῖς. Τάχα δ' ἂν εἴποι τις ἄλλος (93) τῷ ἡμετέ ρφ (94) λόγῳ προσφιλονεικῶν (95), μὴ ἔλαττον εἶναι τὸ ἐκ τοιαύτης αἰτίας εἶναι τοῦ ἀναιτίου (96). Τῆς τε ὑμετέρῳ. ἐναντίου. S. GREGORII THEOLOGI B enim, affectionis animi declaratio est. Nec forte pejus fuerit existimare, quod obedientiam nostram explo- rel, passionibusque suis omnia meliatur, arte qua- dam humanitatis et benevolentiæ erga genus no- strum : ita ut ex suis nostra æstimare queat, quan- tumque, et a nobis exigi et condonari debeat, ex- pensa nimirum cum passionibus virium no- strarum imbecillitate. Nam cum lucem illam, pro- pler corporis tegumentum, in tenebris, hoc est, in hac vita, lucentem, tenebræ aliæ, hoc est, pravus ille ac tentator insectatus sit: quanto magis tene- bras ipsas, utpote infirmiores? Et quid mirum, si cum ille hostiles laqueos omnino effugerit, nos qua- dam tenus saltem comprehendamur? majus quippe illi est, quod hostis eum persecutus sit, quam nobis, quod nos assequatur atque comprehendat, apud eos utique, qui hæc recta ratione perpendunt. Ad- dam illud quoque iis quæ dicta sunt, locum bunc mecum reputans: In quo enim passus est, ipse ten- talus, potest iis, qui tentantur, auxiliari 's, quod per- spicue ad eumdem sensum tendit, Sicut etiam: Erit autem Deus omnia in omnibus "illo restitutionis tempore; non utique Pater, resoluto videlicet in ipsum Filio, non secus ac si fax aliqua ad aliquod tempus ab ingenti rogo abstracta, in eum rursus adjungatur (neque enim Sabelliani his verbis ab- utantur), sed totus Deus; tum nempe, cum jam non multi erimus, sicut nunc sumus ratione motuum et affectionum, nihil omnino Dei gestantes in nobis, aut salteın parum, sed toti deiformes, totiusque ac solius Dei capaces: hæc enim ea perfectio est, ad quam omni celeritate properamus; quod quidem Paulus ipse maxime conjicit : quod enim hic de Deo indefinite ait, alio loco apertissimis verbis Christo sigillatim attribuit. Quibus verbis? Ubi non est Græcus, non Judaus, circumcisio et præpulium. barbarus et Scylka, servus et liber : sed omnia et in omnibus Christus 1. VII. Tertio loco vocem hanc, major st, nume- C rant : quarto item, Deum meum et Deum vestrum ". Sane, si major quidem diceretur, non item æqualis, fortasse vim aliquam haberet quod afferunt. Cum autem utrumque inveniri liquido constet, quid tan- dem generosi homines dicent? Quid roboris labe- bunt? Quomodo convenient, quæ convenire ne- queunt? Iden enim seipso majus, pariterque sibi ipsi æquale, fieri non potest. Nonne ergo perspicuum est majoris vocem ad causam, æqualis autem ad naturam referendam esse? Ac nos istud ingenue admodum et candide confitemur. Fortasse autem Hebr. 11, 18. | Cor. XV, 28. Galat. 111, 28. resurrectionis, cun videlice: animnæ suis corpo- ribus restituentur. typographo omissa. ་ Joan. xiv, 28. Joan. xs, 17. lius, non significat eum, qui Gregorii rationem oppugnaret, sed qui acrius in eamdem causam in- cumberet, Filiique divinitatem tueretur. Nam quod Gregorius fateatur Filium, ratione duntaxat causa, minorem esse Patre, contenderet fortasse aliquis in eamdem Filii defensionem acrius incumbens, ne in hac quidem ratione minorem eum esse dicendum; quod non satis animadvertisse videtur Elias. › Comb., etc. Sic etiam legit Billius, licet editi ha- beant, (86) Ποσῶς γε. Duo Regg., quinque Colb., ποσῶς D (87) Αποκαταστάσεως. « Restitutionis, id est, (88) Παραφθειρέσθωσαν. Sav. aliique plures, (89) Ωσπερ νῦν... φέροντες. Haec a Billio, aut (96) Μείζον. Ρar., μείζων. (91) Μείζων. Tres legg. et tres Colb., μείζον. (92) Ἴσος. Tres Regg. totidemque Colb., ἴσον. (93) "Αλλος. Unus Reg. et Οxon., ἄλλο. (94) 'Ημετέρῳ. Sic Coisl. 1, Sav. et Comb. In ed., (95) Προσφιλονεικών. « Vox ista, inquit Bil (96) 'Αναιτίου. Sic tres Regg., duo Coisl., Par.,

Β θα, πόσον δὲ συγχωρούμεθα, λογιζομένης μετὰ τοῦ πάσχειν καὶ τῆς ἀσθενείας. Εἰ γὰρ τὸ φῶς ἐδιώχθη διὰ τὸ πρόβλημα φαῖνον ἐν τῇ σκοτίᾳ, τῷ βίῳ τούτῳ, ὑπὸ τῆς ἄλλης σκοτίας, τοῦ πονηροῦ λέγω καὶ τοῦ πειραστοῦ, τὸ σκότος πόσον, ὡς ἀσθενέστερον; Καὶ τί θαυμαστὸν, εἰ ἐκείνου διαφυγόντος παντάπασιν, ἡμεῖς ποτῶς γε (86) καταληφθείημεν ; μεῖζον γὰρ ἐκείνῳ τὸ διωχθῆναι, ἤπερ ἡμῖν τὸ καταληφθῆναι, παρὰ τοῖς ὀρθῶς ταῦτα λογιζομένοις. Ἔτι δὲ προσ- θήσω τοῖς εἰρημένοις ἐκεῖνο, ἐνθυμηθεὶς τὸν Ἐν ᾧ γὰρ πέπονθεν, αὐτὸς πειρασθεὶς, δύναται τοῖς πειραζομένοις βοηθῆσαι, σαφῶς πρὸς τὴν αὐτ τὴν φέρον διάνοιαν. Ἔσται δὲ ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσιν, ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἀποκαταστάσεως (87) οὐχ ὁ Πατήρ, πάντως εἰς αὐτὸν ἀναλυθέντος τοῦ Υἱοῦ, ὥσπερ εἰς πυρὰν μεγάλην λαμπάδος πρὸς και ρὸν ἀποσπασθείσης, εἶτα συναφθείσης, μηδὲ γὰρ Σαβέλλιοι τῷ ῥητῷ τούτῳ παραφθειρέσθωσαν (88),. ἀλλ᾽ ὅλος Θεός, ὅταν μηκέτι πολλὰ ὦμεν, ὥσπερ νῦν (89) τοῖς κινήμασι καὶ τοῖς πάθεσιν, οὐδὲν ὅλως Θεοῦ, ἡ ὀλίγον ἐν ἡμῖν αὐτοῖς φέροντες, ἀλλ᾽ ὅλοι θεοειδεῖς, ὅλου Θεοῦ χωρητικοὶ καὶ μόνου· τοῦτο γὰρ ἡ τελείωσις, πρὸς ἣν σπεύδομεν· τεκμηριοῖ δὲ μάλιστα Παῦλος αὐτός· ὃ γὰρ ἐνταῦθα περὶ Θεοῦ φησιν ἀορίστως, ἀλλαχοῦ σαφῶς περιορίζει Χριστῷ. Τί λέγων; Όπου οὐκ ἔνι "Ελλην, οὐδὲ Ἰουδαῖος, περιτομὴ καὶ ἀκροβυστία, βάρβαρος, Σκύθης, δοῦλος, ἐλεύθερος· ἀλλὰ τὰ πάντα καὶ ἐν πᾶσι Χριστός. Α τοῖς ἑαυτοῦ τὰ ἡμέτερα, καὶ πόσον μὲν ἀπαιτούμε καὶ. • παρεισφθειρέσθωσαν. Ζ'. Τρίτον, ἀρίθμει τὸ μεῖζον (90) · τέταρτον τό, Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν. Εἰ μὲν οὖν μείζων (91) μὲν ἐλέγετο, μὴ ἴσος (92) δὲ, τάχα ἂν ἦν τι τοῦτο αὐτοῖς· εἰ δὲ ἀμφότερα σαφῶς εὑρίσκομεν, τί φή σουσιν οἱ γεννάδαι ; τί τὸ ἰσχυρὸν αὐτοῖς; πῶς συμ- δήσεται τὰ ἀσύμβατα ; τὸ γὰρ αὐτὸ τοῦ αὐτοῦ ὁμοίως μεῖζον καὶ ἴσον εἶναι, τῶν ἀδυνάτων· ἢ δῆλον, ὅτι τὸ μεῖζον μέν ἐστι τῆς αἰτίας, τὸ δὲ ἴσον, τῆς φύσεως ; καὶ τοῦτο ὑπὸ πολλῆς εὐγνωμοσύνης ὁμολογοῦμεν ἡμεῖς. Τάχα δ' ἂν εἴποι τις ἄλλος (93) τῷ ἡμετέ ρφ (94) λόγῳ προσφιλονεικῶν (95), μὴ ἔλαττον εἶναι τὸ ἐκ τοιαύτης αἰτίας εἶναι τοῦ ἀναιτίου (96). Τῆς τε ὑμετέρῳ. ἐναντίου. S. GREGORII THEOLOGI B enim, affectionis animi declaratio est. Nec forte pejus fuerit existimare, quod obedientiam nostram explo- rel, passionibusque suis omnia meliatur, arte qua- dam humanitatis et benevolentiæ erga genus no- strum : ita ut ex suis nostra æstimare queat, quan- tumque, et a nobis exigi et condonari debeat, ex- pensa nimirum cum passionibus virium no- strarum imbecillitate. Nam cum lucem illam, pro- pler corporis tegumentum, in tenebris, hoc est, in hac vita, lucentem, tenebræ aliæ, hoc est, pravus ille ac tentator insectatus sit: quanto magis tene- bras ipsas, utpote infirmiores? Et quid mirum, si cum ille hostiles laqueos omnino effugerit, nos qua- dam tenus saltem comprehendamur? majus quippe illi est, quod hostis eum persecutus sit, quam nobis, quod nos assequatur atque comprehendat, apud eos utique, qui hæc recta ratione perpendunt. Ad- dam illud quoque iis quæ dicta sunt, locum bunc mecum reputans: In quo enim passus est, ipse ten- talus, potest iis, qui tentantur, auxiliari 's, quod per- spicue ad eumdem sensum tendit, Sicut etiam: Erit autem Deus omnia in omnibus "illo restitutionis tempore; non utique Pater, resoluto videlicet in ipsum Filio, non secus ac si fax aliqua ad aliquod tempus ab ingenti rogo abstracta, in eum rursus adjungatur (neque enim Sabelliani his verbis ab- utantur), sed totus Deus; tum nempe, cum jam non multi erimus, sicut nunc sumus ratione motuum et affectionum, nihil omnino Dei gestantes in nobis, aut salteın parum, sed toti deiformes, totiusque ac solius Dei capaces: hæc enim ea perfectio est, ad quam omni celeritate properamus; quod quidem Paulus ipse maxime conjicit : quod enim hic de Deo indefinite ait, alio loco apertissimis verbis Christo sigillatim attribuit. Quibus verbis? Ubi non est Græcus, non Judaus, circumcisio et præpulium. barbarus et Scylka, servus et liber : sed omnia et in omnibus Christus 1. VII. Tertio loco vocem hanc, major st, nume- C rant : quarto item, Deum meum et Deum vestrum ". Sane, si major quidem diceretur, non item æqualis, fortasse vim aliquam haberet quod afferunt. Cum autem utrumque inveniri liquido constet, quid tan- dem generosi homines dicent? Quid roboris labe- bunt? Quomodo convenient, quæ convenire ne- queunt? Iden enim seipso majus, pariterque sibi ipsi æquale, fieri non potest. Nonne ergo perspicuum est majoris vocem ad causam, æqualis autem ad naturam referendam esse? Ac nos istud ingenue admodum et candide confitemur. Fortasse autem Hebr. 11, 18. | Cor. XV, 28. Galat. 111, 28. resurrectionis, cun videlice: animnæ suis corpo- ribus restituentur. typographo omissa. ་ Joan. xiv, 28. Joan. xs, 17. lius, non significat eum, qui Gregorii rationem oppugnaret, sed qui acrius in eamdem causam in- cumberet, Filiique divinitatem tueretur. Nam quod Gregorius fateatur Filium, ratione duntaxat causa, minorem esse Patre, contenderet fortasse aliquis in eamdem Filii defensionem acrius incumbens, ne in hac quidem ratione minorem eum esse dicendum; quod non satis animadvertisse videtur Elias. › Comb., etc. Sic etiam legit Billius, licet editi ha- beant, (86) Ποσῶς γε. Duo Regg., quinque Colb., ποσῶς D (87) Αποκαταστάσεως. « Restitutionis, id est, (88) Παραφθειρέσθωσαν. Sav. aliique plures, (89) Ωσπερ νῦν... φέροντες. Haec a Billio, aut (96) Μείζον. Ρar., μείζων. (91) Μείζων. Tres legg. et tres Colb., μείζον. (92) Ἴσος. Tres Regg. totidemque Colb., ἴσον. (93) "Αλλος. Unus Reg. et Οxon., ἄλλο. (94) 'Ημετέρῳ. Sic Coisl. 1, Sav. et Comb. In ed., (95) Προσφιλονεικών. « Vox ista, inquit Bil (96) 'Αναιτίου. Sic tres Regg., duo Coisl., Par.,

γὰρ τοῦ ἀνάρχου δόξης μετέχοι ἂν, ὅτι ἐκ τοῦ ἀνάρ- του· καὶ πρόσεστιν ἡ γέννησις, πράγμα τοσοῦτο (97), τοῖς γε νοῦν ἔχουσι, καὶ οὕτω (98) σεβάσμιον. Τὸ γὰρ δὴ λέγειν, ὅτι τοῦ κατὰ τὸν ἄνθρωπον νοουμένου μείζων (99), ἀληθὲς μὲν, οὐ μέγα δέ· τί γὰρ θαυ- μαστὸν, εἰ μείζων ἀνθρώπου Θεός ; Ταῦτα μὲν οὖν (1) εἰρήσθω πρὸς τοὺς τὸ μεῖζον κομπάζοντας. Η'. Θεὸς δὲ λέγοιτο ἂν, οὐ τοῦ Λόγου, τοῦ ὁρωμέ- νου δέ· πῶς γὰρ ἂν εἴη τοῦ κυρίως Θεοῦ Θεός; "Ωσ- περ καὶ Πατήρ, οὐ τοῦ ὁρωμένου, τοῦ Λόγου δέ· καὶ γὰρ ἦν διπλοῦς· ὥστε τὸ μὲν κυρίως ἐπ' ἀμ- φοῖν (2), τὸ δὲ οὐ κυρίως, εναντίως ἢ ἐφ' ἡμῶν ἔχει. Ημῶν γὰρ κυρίως μὲν Θεὸς ὁ Θεὸς (3), οὐ κυρίως δὲ Πατήρ. Καὶ τοῦτό ἐστιν ὅ ποιεῖ τοῖς αἱρετικοῖς τὴν πλάνην, ἡ τῶν ὀνομάτων ἐπίζευξις, ἐπαλλαττο- μένων τῶν ὀνομάτων διὰ τὴν σύγκρισιν. Σημεῖον δὲ, ἡνίκα αἱ φύσεις (4) διίστανται ταῖς ἐπινοίαις, συν- διαιρεῖται καὶ τὰ ὀνόματα. Παύλου λέγοντος ἄκουσον· Ἵνα ὁ Θεὸς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ Πατὴρ τῆς δόξης. Χριστοῦ μὲν Θεός, τῆς δὲ δόξης Πατήρ· εἰ γὰρ καὶ τὸ συναμφότερον ἐν (5), ἀλλ' οὐ τῇ φύσει, τῇ δὲ συνόδῳ τούτων. Τί ἂν γένοιτο γνω ριμώτερον ; Θ. Πέμπτον λεγέσθω τό, λαμβάνειν αὐτὸν ζωὴν, ἢ κρίσιν, ἢ κληρονομίαν ἐθνῶν, ἢ ἐξουσίαν πάσης σαρκὸς, ἢ δόξαν, ἢ μαθητὰς, ἢ ὅσα λέγεται, καὶ τοῦ- το (6) τῆς ἀνθρωπότητος. Εἰ δὲ καὶ τῷ Θεῷ δοίης (7), οὐκ ἄτοπον· οὐ γὰρ ὡς ἐπίκτητα δώσεις, ἀλλ' ὡς ἀπ᾿ ἀρχῆς συνυπάρχοντα (8), καὶ λόγῳ φύσεως, ἀλλ' οὐ χάριτος. Γ. Εκτον τιθέσθω τὸ μὴ δύνασθαι τὸν Υἱὸν ἀφ' ἑαυτοῦ ποιεῖν μηδὲν (9), ἐὰν μή τι βλέπῃ τὸν Πατέρα ποιοῦντα. Τοῦτο δὲ τοιοῦτόν ἐστιν· οὐ τῶν καθ᾿ ἕνα τρόπον λεγομένων, τὸ δύνασθαι, ἢ μὴ δύνασθαι· πολύσημον δέ. Τὸ μὲν γάρ τι λέγεται κατὰ δυνάμεως ἔλλειψιν, καὶ ποτὲ, καὶ πρός τι, ὡς τὸ, μὴ δύνασθαι τὸ παιδίον ἀθλεῖν, ἢ τὸ σκυλάκιον βλέπειν, ἢ πρὸς τόνδε διαγωνίζεσθαι· ἀθλήσει γὰρ ἴσως ποτέ, καὶ ὄψεται, καὶ διαγωνιεῖται πρὸς τόνος, κἂν πρὸς ἕτερον ἀδυνάτως ἔχῃ. Τὸ δὲ, ὡς ἐπὶ πλεῖ στον, ὡς τό· Οὐ δύναται πόλις κρυβῆναι ἐπ' ἄνω όρους κειμένη. Τάχα γὰρ ἂν καὶ κρυφθείη τις, ἐπι- μείζων. ἡμῖν. ORATIO XXX. - THEOLOGICA IV. 114' A dixerit alius quispiam, sermonem nostrum acriori animi contentione prosequens, inferius ha- bendum non esse, ab hujusmodi causa, causæ om- nis experte, proficisci. Nam et quia ab eo, qui prin- cipio caret, originem trahit, ejus quoque gloriæ partem sibi vindicat: et accedit insuper generatio- nis prærogativa, res tanta, tamque veneranda, iis quidem certe, qui mente præðiti sunt. Nam, quod ratione humanitatis Pater Filio major intelligendus sit, vere quidem dici potest, sed non perinde honorifice: quid enim mirum, Deum homine majorem esse? Atque hæc mihi dicta sint adversus eos, qui majoris vocem insolentius jactant. B " VIII. Quod autem ad alteram partem attinet, Deus dicitur, non ratione Verbi, sed partis quæ in oculorum sensuin cadit (quo enim modo illius, qui proprie Deus est, Deus dici queat ?). Quemad- modum Pater, non humanitatis, sed Verbi respectu; duplici quippe natura constabat; quo fit ut alterum de eo proprie dicatur, alterum improprie: contra quam in nobis se res babet. Deus enim proprie Deus noster est, non autem proprie Pater. Atque hoc est quod hæreticos in errorem inducit, nempe nomi- num borum conjunctio, permutatis videlicet inter se nominibus propter utriusque naturæ connexio- nem. Argumento est, quod cum naturæ animo et cogitatione distinguuntur, simul quoque nomina dividuntur. Audi Paulum his verbis loquentem . Ut Deus Domini nostri Jesu Christi, Pater ille glo - riæ “. Vides quomodo Christi quidem Deus, gloriæ autem Pater dicatur: quamvis enim hæc duo unumi efficiant, id tamen non natura fit, sed eorum coitione. Quid his apertius et manifestius esse queat? C D IX. Quintum numeretur, quod vitam ', aut ju- dicium ', aut gentium hæreditatem s, aut carnis omnnis potestatem 3, aut gloriam 31, aut discipulos, cateraque ejusdem generis, accipere dicitur; hoc quoque ad humanitatem spectat. Quanquam ut hæc etiam Deo tribuamus, nulla inde absurditas conse- quetur : non enim velut ascititia ei tribuemus, sed velut quæ a principio una cum ipso exstiterint, non ratione gratiæ, sed naturæ. X. Sexto loco ponatur, quod Non potest Filius a seipso facere quidquam, nisi id viderit Patrem facien- tem ”. Quæ verba ejusmodi sensu explicanda sunt : Posse, vel non posse, non uno modo dicitur ; variam enim ac multiplicem significationem habet. Non- nunquam enim secundum virium defectum dicitur, et certi temporis ac personae ratione ha- bita : ut quod puer luctari non possit, aut catulus cernere, aut cum aliquo dimicare: luctabitur enimı fortasse aliquando, et cernet, et cum hoc dimica- bit, etiamsi cum altero nequeat. Interdum de eo dicitur, quod saepenumero contingit, ut illud: Non Ephes. 1, 17. Joan.v, 26. ibid. 27. Psul. 11, 8. ¹¹ Joan. xv11, 2. "Apoc. v, 12. ss Joan. v, 23. quenti bo, quatenus est Deus, vel quatenus est homo. Colb., etc. adfuerint. » Non recte quidem ; cum hic Filii dotes, non cum Patris, sed cum ipsamet Filii exsistentia, sunt componende. Filius enim, non gratiæ done, sed a nativitate, ipsaque vi naturæ, quod genitus sit, a Patre accepit. (97) Τοσοῦτο. Tres Regg. τοσοῦτον. (98) Οὕτω. Reg. bu, οὕτως. (99) Μείζων. Duo Regg. μείζον. Sic etiam in sc- (1) Ovr. Reg. bm, Coisl. 1, etc., addunt, (2) 'Ex' àµpoir. ‹ De atroque, › id est, de Ver- (3) Ο Θεός. Deest ὁ in quatuor Regg., tribus (4) Al φύσεις. Sic tres Regg. Deest at in ed. (5) "Er. Bill.: < personam unam, (6) Τοῦτο. Comib., ταῦτα. (7) Δοίης. Reg. b, δῴης, « tribuas. (8) Συνυπάρχοντα. Bill.: e ipsi simul cum Patre (9) Mnder. Reg. a, odś

γὰρ τοῦ ἀνάρχου δόξης μετέχοι ἂν, ὅτι ἐκ τοῦ ἀνάρ- του· καὶ πρόσεστιν ἡ γέννησις, πράγμα τοσοῦτο (97), τοῖς γε νοῦν ἔχουσι, καὶ οὕτω (98) σεβάσμιον. Τὸ γὰρ δὴ λέγειν, ὅτι τοῦ κατὰ τὸν ἄνθρωπον νοουμένου μείζων (99), ἀληθὲς μὲν, οὐ μέγα δέ· τί γὰρ θαυ- μαστὸν, εἰ μείζων ἀνθρώπου Θεός ; Ταῦτα μὲν οὖν (1) εἰρήσθω πρὸς τοὺς τὸ μεῖζον κομπάζοντας. Η'. Θεὸς δὲ λέγοιτο ἂν, οὐ τοῦ Λόγου, τοῦ ὁρωμέ- νου δέ· πῶς γὰρ ἂν εἴη τοῦ κυρίως Θεοῦ Θεός; "Ωσ- περ καὶ Πατήρ, οὐ τοῦ ὁρωμένου, τοῦ Λόγου δέ· καὶ γὰρ ἦν διπλοῦς· ὥστε τὸ μὲν κυρίως ἐπ' ἀμ- φοῖν (2), τὸ δὲ οὐ κυρίως, εναντίως ἢ ἐφ' ἡμῶν ἔχει. Ημῶν γὰρ κυρίως μὲν Θεὸς ὁ Θεὸς (3), οὐ κυρίως δὲ Πατήρ. Καὶ τοῦτό ἐστιν ὅ ποιεῖ τοῖς αἱρετικοῖς τὴν πλάνην, ἡ τῶν ὀνομάτων ἐπίζευξις, ἐπαλλαττο- μένων τῶν ὀνομάτων διὰ τὴν σύγκρισιν. Σημεῖον δὲ, ἡνίκα αἱ φύσεις (4) διίστανται ταῖς ἐπινοίαις, συν- διαιρεῖται καὶ τὰ ὀνόματα. Παύλου λέγοντος ἄκουσον· Ἵνα ὁ Θεὸς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ Πατὴρ τῆς δόξης. Χριστοῦ μὲν Θεός, τῆς δὲ δόξης Πατήρ· εἰ γὰρ καὶ τὸ συναμφότερον ἐν (5), ἀλλ' οὐ τῇ φύσει, τῇ δὲ συνόδῳ τούτων. Τί ἂν γένοιτο γνω ριμώτερον ; Θ. Πέμπτον λεγέσθω τό, λαμβάνειν αὐτὸν ζωὴν, ἢ κρίσιν, ἢ κληρονομίαν ἐθνῶν, ἢ ἐξουσίαν πάσης σαρκὸς, ἢ δόξαν, ἢ μαθητὰς, ἢ ὅσα λέγεται, καὶ τοῦ- το (6) τῆς ἀνθρωπότητος. Εἰ δὲ καὶ τῷ Θεῷ δοίης (7), οὐκ ἄτοπον· οὐ γὰρ ὡς ἐπίκτητα δώσεις, ἀλλ' ὡς ἀπ᾿ ἀρχῆς συνυπάρχοντα (8), καὶ λόγῳ φύσεως, ἀλλ' οὐ χάριτος. Γ. Εκτον τιθέσθω τὸ μὴ δύνασθαι τὸν Υἱὸν ἀφ' ἑαυτοῦ ποιεῖν μηδὲν (9), ἐὰν μή τι βλέπῃ τὸν Πατέρα ποιοῦντα. Τοῦτο δὲ τοιοῦτόν ἐστιν· οὐ τῶν καθ᾿ ἕνα τρόπον λεγομένων, τὸ δύνασθαι, ἢ μὴ δύνασθαι· πολύσημον δέ. Τὸ μὲν γάρ τι λέγεται κατὰ δυνάμεως ἔλλειψιν, καὶ ποτὲ, καὶ πρός τι, ὡς τὸ, μὴ δύνασθαι τὸ παιδίον ἀθλεῖν, ἢ τὸ σκυλάκιον βλέπειν, ἢ πρὸς τόνδε διαγωνίζεσθαι· ἀθλήσει γὰρ ἴσως ποτέ, καὶ ὄψεται, καὶ διαγωνιεῖται πρὸς τόνος, κἂν πρὸς ἕτερον ἀδυνάτως ἔχῃ. Τὸ δὲ, ὡς ἐπὶ πλεῖ στον, ὡς τό· Οὐ δύναται πόλις κρυβῆναι ἐπ' ἄνω όρους κειμένη. Τάχα γὰρ ἂν καὶ κρυφθείη τις, ἐπι- μείζων. ἡμῖν. ORATIO XXX. - THEOLOGICA IV. 114' A dixerit alius quispiam, sermonem nostrum acriori animi contentione prosequens, inferius ha- bendum non esse, ab hujusmodi causa, causæ om- nis experte, proficisci. Nam et quia ab eo, qui prin- cipio caret, originem trahit, ejus quoque gloriæ partem sibi vindicat: et accedit insuper generatio- nis prærogativa, res tanta, tamque veneranda, iis quidem certe, qui mente præðiti sunt. Nam, quod ratione humanitatis Pater Filio major intelligendus sit, vere quidem dici potest, sed non perinde honorifice: quid enim mirum, Deum homine majorem esse? Atque hæc mihi dicta sint adversus eos, qui majoris vocem insolentius jactant. B " VIII. Quod autem ad alteram partem attinet, Deus dicitur, non ratione Verbi, sed partis quæ in oculorum sensuin cadit (quo enim modo illius, qui proprie Deus est, Deus dici queat ?). Quemad- modum Pater, non humanitatis, sed Verbi respectu; duplici quippe natura constabat; quo fit ut alterum de eo proprie dicatur, alterum improprie: contra quam in nobis se res babet. Deus enim proprie Deus noster est, non autem proprie Pater. Atque hoc est quod hæreticos in errorem inducit, nempe nomi- num borum conjunctio, permutatis videlicet inter se nominibus propter utriusque naturæ connexio- nem. Argumento est, quod cum naturæ animo et cogitatione distinguuntur, simul quoque nomina dividuntur. Audi Paulum his verbis loquentem . Ut Deus Domini nostri Jesu Christi, Pater ille glo - riæ “. Vides quomodo Christi quidem Deus, gloriæ autem Pater dicatur: quamvis enim hæc duo unumi efficiant, id tamen non natura fit, sed eorum coitione. Quid his apertius et manifestius esse queat? C D IX. Quintum numeretur, quod vitam ', aut ju- dicium ', aut gentium hæreditatem s, aut carnis omnnis potestatem 3, aut gloriam 31, aut discipulos, cateraque ejusdem generis, accipere dicitur; hoc quoque ad humanitatem spectat. Quanquam ut hæc etiam Deo tribuamus, nulla inde absurditas conse- quetur : non enim velut ascititia ei tribuemus, sed velut quæ a principio una cum ipso exstiterint, non ratione gratiæ, sed naturæ. X. Sexto loco ponatur, quod Non potest Filius a seipso facere quidquam, nisi id viderit Patrem facien- tem ”. Quæ verba ejusmodi sensu explicanda sunt : Posse, vel non posse, non uno modo dicitur ; variam enim ac multiplicem significationem habet. Non- nunquam enim secundum virium defectum dicitur, et certi temporis ac personae ratione ha- bita : ut quod puer luctari non possit, aut catulus cernere, aut cum aliquo dimicare: luctabitur enimı fortasse aliquando, et cernet, et cum hoc dimica- bit, etiamsi cum altero nequeat. Interdum de eo dicitur, quod saepenumero contingit, ut illud: Non Ephes. 1, 17. Joan.v, 26. ibid. 27. Psul. 11, 8. ¹¹ Joan. xv11, 2. "Apoc. v, 12. ss Joan. v, 23. quenti bo, quatenus est Deus, vel quatenus est homo. Colb., etc. adfuerint. » Non recte quidem ; cum hic Filii dotes, non cum Patris, sed cum ipsamet Filii exsistentia, sunt componende. Filius enim, non gratiæ done, sed a nativitate, ipsaque vi naturæ, quod genitus sit, a Patre accepit. (97) Τοσοῦτο. Tres Regg. τοσοῦτον. (98) Οὕτω. Reg. bu, οὕτως. (99) Μείζων. Duo Regg. μείζον. Sic etiam in sc- (1) Ovr. Reg. bm, Coisl. 1, etc., addunt, (2) 'Ex' àµpoir. ‹ De atroque, › id est, de Ver- (3) Ο Θεός. Deest ὁ in quatuor Regg., tribus (4) Al φύσεις. Sic tres Regg. Deest at in ed. (5) "Er. Bill.: < personam unam, (6) Τοῦτο. Comib., ταῦτα. (7) Δοίης. Reg. b, δῴης, « tribuas. (8) Συνυπάρχοντα. Bill.: e ipsi simul cum Patre (9) Mnder. Reg. a, odś

προσθοῦντος μείζονος. Τὸ δὲ, ὡς οὐκ εύλογον, ὡς τό Οὐ δύνανται οἱ υἱοὶ τοῦ νυμφῶνος νηστεύειν, ἐφ' ὅσον ἐνδημος ο νυμφίος· εἴτε ὁ σωματικῶς ὁρώμενος (οὐ γὰρ κακοπαθείας, ἀλλ᾽ εὐφροσύνης και ρὸς ὁ τῆς ἐπιδημίας), εἴτε ὡς ὁ Λόγος νοούμενος · τι γὰρ δεῖ νηστεύειν σωματικῶς τοὺς Λόγῳ καθαι ρομένους (10); Τὸ δὲ, ὡς ἀβούλητον, ὡς τὸ, Μὴ δύ- νασθαι ἐκεῖ σημεῖα ποιῆσαι, διὰ τὴν ἀπιστίαν τῶν δεχομένων· ἐπειδὴ γὰρ τοῦ συναμφοτέρου χρεία πρὸς τὰς ἰάσεις, καὶ τῆς τῶν θεραπευομένων πίστεως, καὶ τῆς τοῦ θεραπευτοῦ (11) δυνάμεως, οὐκ ἐνεδέχετο τὸ ἕτερον τοῦ συζύγου ἐλλείποντος. Οὐκ οἶδα (12) δὲ, εἰ μὴ καὶ τοῦτο τῷ εὐλόγῳ προσθετέον· οὐ γὰρ εὐλο γος ἴασις τοῖς βλαβησομένοις ἐξ ἀπιστίας. Τοῦ δὲ αὐτοῦ λόγου, καὶ τό· Οὐ δύναται ὁ κόσμος μισεῖν· ὑμᾶς· καὶ, Πῶς δύνασθε ἀγαθὰ λαλεῖν, πονηροί ὄντες; Πῶς γὰρ ἀδύνατόν τι τούτων, ἢ ὅτι ἀβούλη- τον ; Ἔστι δέ τι καὶ τοιοῦτον ἐν τοῖς λεγομένοις, δ τῇ (15) φύσει μὲν ἀδύνατον, Θεῷ δὲ δυνατὸν βουλη- θέντι, ὡς τὸ μὴ δύνασθαι τὸν αὐτὸν γεννηθῆναι δεύ τερον, καὶ ῥαφὶς οὐκ εἰσδεχομένη κάμηλον· τί γὰρ ἂν καὶ κωλύσειε γενέσθαι ταῦτα, Θεοῦ θελήσαντος; Β • ΙΑ'. Τούτων δὲ πάντων ἐκτὸς, τὸ παντελῶς ἀδύνα- τον καὶ ἀνεπίδεκτον, ὡς ὁ νῦν ἐξετάζομεν. Ὡς γὰρ ἀδύνατον εἶναι λέγομεν, πονηρὸν εἶναι Θεόν, ἢ μὴ εἶναι· τοῦτο γὰρ ἀδυναμίας ἂν εἴη μᾶλλον Θεοῦ, ἤπερ δυνάμεως· ἢ τὸ μὴ ὂν εἶναι, ἢ τὰ δὶς δύο καὶ τέσσαρα εἶναι καὶ δέκα (14)· οὕτως ἀδύνατον καὶ ἀνεγχώρη τον ποιεῖν τι τὸν Υἱόν, ὧν οὐ ποιεῖ ὁ Πατήρ. Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, τοῦ Υἱοῦ ἐστιν· ὡς ἔμπαλιν τὰ τοῦ Υἱοῦ, τοῦ Πατρός. Οὐδὲν οὖν ἴδιον, ὅτι κοινά ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι κοινὸν καὶ ὁμότιμον, εἰ καὶ τῷ Υἱῷ παρὰ τοῦ Πατρός. Καθ' καὶ λέγεται και τό· Ἐγὼ ζῷ διὰ τὸν Πατέρα· οὐχ ὡς ἐκεῖθεν αὐτῷ τοῦ ζῆν, καὶ τοῦ εἶναι συνεχομένου, ἀλλ' ὡς ἐκεῖθεν ὑπάρχοντος ἀχρόνως καὶ ἀναιτίως. Βλέπει δὲ τὸν Πατέρα ποιοῦντα, πῶς, καὶ οὕτω ποιεῖ; ἄρα ὡς οἱ τὰς μορφὰς γράφοντες, καὶ τὰ γράμματα, διὰ τὸ μὴ εἶναι τῆς ἀληθείας ἄλλως ἐπιτυχεῖν, εἰ μὴ πρὸς τὸ ἀρχέτυπον βλέποντας, κἀκεῖθεν χειραγωγουμέ . * Λόγον, οὐκ εὐλόγῳ, « οὐκ, ὅτι. τέσσαρες καὶ δέκα εἶναι· . S. GREGORI THEOLOGI 1.6 polest civitas abscondi supra montem posita *. Fieri A enim potest, ut quædam civitas abscondatur, ma- jori nimirum aliquo monte ipsius aspectum impe- diente. Impossibile etiam dicitur, quod minimne 2- quum est, rationique consentaneum; cujus generis est illud: Non possunt filii sponsi jejunare, quandiu praesens est sponsus ; sive eum intelligas, qui corporeis oculis cernitur (neque enim ærumnæ at- que afflictionis tempus erat illud tempus, quo Chri- stus cum discipulis versabatur), sive eum ut Ver- In spectes : quid enim eos corporeo modo jejunare necesse est, qui a Verbo purgantur? Quarta signi- ficatione hoc fieri non posse dicitur, a quo nostra voluntas abborret ; cujusmodi est illud: Non poterat illic signa facere propter incredulitatem eorum *, qui ea excipiebant : quoniam enim ad morborum de- pulsiones utrumque accedere necesse est, nempeut et ægroti fidein, et medici vim et facultatem medendi afferant, idcirco alterum, deficiente altero, minime contingebat. Haud scio autem, an hoc quoque non adjungendum sit, ad id quod rationi consentaneum est: neque enim iis medicinam afferre conveniebat, quibus incredulitas detrimentum allatura erat. Quo etiam in ordine ponendum est illud: Non potest mundus odisse vos s; et, Quomodo polestis bona loqui, cum silis mali "8 ? Quo enim pacto quidquam horum impossibile est, nisi quia voluntas repugnat? Jam illud quoque impossibile dicitur, quod natura quidem impossibile est, Deo autem volenti possibile; quo in genere est illud · Eumdem homi- nem bis nasci non posse ", nec acn camelum admitti * ; quid cuim prohibeat quominus bæc fiant, si Dei voluntas ita tulerit ? XI. Præter hos omnes modos impossibile dicitur C quod nulla omnino ratione fieri potest, ut quod nunc exquirimus. Ut enim impossibile esse dicimus Deum malum esse, aut omnino non esse (hoc enim Dei impotentiam potius atque imbecilli- tatem, quam potentiam arguerit); aut ut sit, qaɔd non est, aut ut bis duo simul et quatuor sint et decem : ita nec fieri ullo modo potest, ut Filius aliquid faciat, quod Pater non faciat. Om- nia enim quæ Pater habet, sunt Filii ": quemad- modum rursus omnia, quæ Filius, Patris. Nihilergo peculiare, quia communia omnia, quandoquidem ipsum quoque esse, commune atque æquale est ipsi cum Patre, licet alioqui hoc a Patre Filius babeat. Quo etiam sensu dictum est: Ego vivo propter Pa- trem "; non quod ab illo ipsius vita atque essentia sustineatur, verum quod ex illo citra tempus ullum atque causam exsistat. Sel quomodo illud acci- D Matth. v. 14. Matth. 1x, 15. Matth. xii, 58. ** Matth. xix, 24. Joan. xvi, 15. es Joan. vi, 58. mone purgantur. Addit etiam in notis, Gregorium alludere ad hee Christi verba, Juan. xv, : c Jam vos mundi estis propter sermonem quem locutus sum vobis. » Faletur tamen Eliam per Fi- lium Dei intelligere; cujus sententia nobis etiam magis arridet. er hic sermo est, non universe de iis quæ ad mor- borum depulsiones ex parte ægrotorum ac medico- rum requiruntur. an hoc quoque genus tertio adjungendum sit, quo sr Joan. val, 7. ss Matth. x1, impossibile nihil aliud significat, quam quod minime rationi consentaneum est. Sensit Billius legendum esse, rationi minime consentaneum, quod nobis quoque vismin est. Cum vero particula negans, ab omnibus codd. tum exaratis, tum miss. absit, religioni ſuit eam in textum intro lu- cere. bis duo, quatuordecimn esse. D (10) Τοὺς Λόγῳ καθαιρομένους. Bill. : qui sur- (11) Τοῦ θεραπευτοῦ. De Christo enim singulari- (12) Οὐκ οἶδα, ete. Bill.: • Quanquam haud scio, 31. ss Joan.111, 4. (15) "Ο τῇ. Sic tres Regg. et quatuor Colb. h ed., (44) Καὶ τεσσαρα ειναι καὶ δέκα. Reg., Cypr.,

προσθοῦντος μείζονος. Τὸ δὲ, ὡς οὐκ εύλογον, ὡς τό Οὐ δύνανται οἱ υἱοὶ τοῦ νυμφῶνος νηστεύειν, ἐφ' ὅσον ἐνδημος ο νυμφίος· εἴτε ὁ σωματικῶς ὁρώμενος (οὐ γὰρ κακοπαθείας, ἀλλ᾽ εὐφροσύνης και ρὸς ὁ τῆς ἐπιδημίας), εἴτε ὡς ὁ Λόγος νοούμενος · τι γὰρ δεῖ νηστεύειν σωματικῶς τοὺς Λόγῳ καθαι ρομένους (10); Τὸ δὲ, ὡς ἀβούλητον, ὡς τὸ, Μὴ δύ- νασθαι ἐκεῖ σημεῖα ποιῆσαι, διὰ τὴν ἀπιστίαν τῶν δεχομένων· ἐπειδὴ γὰρ τοῦ συναμφοτέρου χρεία πρὸς τὰς ἰάσεις, καὶ τῆς τῶν θεραπευομένων πίστεως, καὶ τῆς τοῦ θεραπευτοῦ (11) δυνάμεως, οὐκ ἐνεδέχετο τὸ ἕτερον τοῦ συζύγου ἐλλείποντος. Οὐκ οἶδα (12) δὲ, εἰ μὴ καὶ τοῦτο τῷ εὐλόγῳ προσθετέον· οὐ γὰρ εὐλο γος ἴασις τοῖς βλαβησομένοις ἐξ ἀπιστίας. Τοῦ δὲ αὐτοῦ λόγου, καὶ τό· Οὐ δύναται ὁ κόσμος μισεῖν· ὑμᾶς· καὶ, Πῶς δύνασθε ἀγαθὰ λαλεῖν, πονηροί ὄντες; Πῶς γὰρ ἀδύνατόν τι τούτων, ἢ ὅτι ἀβούλη- τον ; Ἔστι δέ τι καὶ τοιοῦτον ἐν τοῖς λεγομένοις, δ τῇ (15) φύσει μὲν ἀδύνατον, Θεῷ δὲ δυνατὸν βουλη- θέντι, ὡς τὸ μὴ δύνασθαι τὸν αὐτὸν γεννηθῆναι δεύ τερον, καὶ ῥαφὶς οὐκ εἰσδεχομένη κάμηλον· τί γὰρ ἂν καὶ κωλύσειε γενέσθαι ταῦτα, Θεοῦ θελήσαντος; Β • ΙΑ'. Τούτων δὲ πάντων ἐκτὸς, τὸ παντελῶς ἀδύνα- τον καὶ ἀνεπίδεκτον, ὡς ὁ νῦν ἐξετάζομεν. Ὡς γὰρ ἀδύνατον εἶναι λέγομεν, πονηρὸν εἶναι Θεόν, ἢ μὴ εἶναι· τοῦτο γὰρ ἀδυναμίας ἂν εἴη μᾶλλον Θεοῦ, ἤπερ δυνάμεως· ἢ τὸ μὴ ὂν εἶναι, ἢ τὰ δὶς δύο καὶ τέσσαρα εἶναι καὶ δέκα (14)· οὕτως ἀδύνατον καὶ ἀνεγχώρη τον ποιεῖν τι τὸν Υἱόν, ὧν οὐ ποιεῖ ὁ Πατήρ. Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, τοῦ Υἱοῦ ἐστιν· ὡς ἔμπαλιν τὰ τοῦ Υἱοῦ, τοῦ Πατρός. Οὐδὲν οὖν ἴδιον, ὅτι κοινά ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι κοινὸν καὶ ὁμότιμον, εἰ καὶ τῷ Υἱῷ παρὰ τοῦ Πατρός. Καθ' καὶ λέγεται και τό· Ἐγὼ ζῷ διὰ τὸν Πατέρα· οὐχ ὡς ἐκεῖθεν αὐτῷ τοῦ ζῆν, καὶ τοῦ εἶναι συνεχομένου, ἀλλ' ὡς ἐκεῖθεν ὑπάρχοντος ἀχρόνως καὶ ἀναιτίως. Βλέπει δὲ τὸν Πατέρα ποιοῦντα, πῶς, καὶ οὕτω ποιεῖ; ἄρα ὡς οἱ τὰς μορφὰς γράφοντες, καὶ τὰ γράμματα, διὰ τὸ μὴ εἶναι τῆς ἀληθείας ἄλλως ἐπιτυχεῖν, εἰ μὴ πρὸς τὸ ἀρχέτυπον βλέποντας, κἀκεῖθεν χειραγωγουμέ . * Λόγον, οὐκ εὐλόγῳ, « οὐκ, ὅτι. τέσσαρες καὶ δέκα εἶναι· . S. GREGORI THEOLOGI 1.6 polest civitas abscondi supra montem posita *. Fieri A enim potest, ut quædam civitas abscondatur, ma- jori nimirum aliquo monte ipsius aspectum impe- diente. Impossibile etiam dicitur, quod minimne 2- quum est, rationique consentaneum; cujus generis est illud: Non possunt filii sponsi jejunare, quandiu praesens est sponsus ; sive eum intelligas, qui corporeis oculis cernitur (neque enim ærumnæ at- que afflictionis tempus erat illud tempus, quo Chri- stus cum discipulis versabatur), sive eum ut Ver- In spectes : quid enim eos corporeo modo jejunare necesse est, qui a Verbo purgantur? Quarta signi- ficatione hoc fieri non posse dicitur, a quo nostra voluntas abborret ; cujusmodi est illud: Non poterat illic signa facere propter incredulitatem eorum *, qui ea excipiebant : quoniam enim ad morborum de- pulsiones utrumque accedere necesse est, nempeut et ægroti fidein, et medici vim et facultatem medendi afferant, idcirco alterum, deficiente altero, minime contingebat. Haud scio autem, an hoc quoque non adjungendum sit, ad id quod rationi consentaneum est: neque enim iis medicinam afferre conveniebat, quibus incredulitas detrimentum allatura erat. Quo etiam in ordine ponendum est illud: Non potest mundus odisse vos s; et, Quomodo polestis bona loqui, cum silis mali "8 ? Quo enim pacto quidquam horum impossibile est, nisi quia voluntas repugnat? Jam illud quoque impossibile dicitur, quod natura quidem impossibile est, Deo autem volenti possibile; quo in genere est illud · Eumdem homi- nem bis nasci non posse ", nec acn camelum admitti * ; quid cuim prohibeat quominus bæc fiant, si Dei voluntas ita tulerit ? XI. Præter hos omnes modos impossibile dicitur C quod nulla omnino ratione fieri potest, ut quod nunc exquirimus. Ut enim impossibile esse dicimus Deum malum esse, aut omnino non esse (hoc enim Dei impotentiam potius atque imbecilli- tatem, quam potentiam arguerit); aut ut sit, qaɔd non est, aut ut bis duo simul et quatuor sint et decem : ita nec fieri ullo modo potest, ut Filius aliquid faciat, quod Pater non faciat. Om- nia enim quæ Pater habet, sunt Filii ": quemad- modum rursus omnia, quæ Filius, Patris. Nihilergo peculiare, quia communia omnia, quandoquidem ipsum quoque esse, commune atque æquale est ipsi cum Patre, licet alioqui hoc a Patre Filius babeat. Quo etiam sensu dictum est: Ego vivo propter Pa- trem "; non quod ab illo ipsius vita atque essentia sustineatur, verum quod ex illo citra tempus ullum atque causam exsistat. Sel quomodo illud acci- D Matth. v. 14. Matth. 1x, 15. Matth. xii, 58. ** Matth. xix, 24. Joan. xvi, 15. es Joan. vi, 58. mone purgantur. Addit etiam in notis, Gregorium alludere ad hee Christi verba, Juan. xv, : c Jam vos mundi estis propter sermonem quem locutus sum vobis. » Faletur tamen Eliam per Fi- lium Dei intelligere; cujus sententia nobis etiam magis arridet. er hic sermo est, non universe de iis quæ ad mor- borum depulsiones ex parte ægrotorum ac medico- rum requiruntur. an hoc quoque genus tertio adjungendum sit, quo sr Joan. val, 7. ss Matth. x1, impossibile nihil aliud significat, quam quod minime rationi consentaneum est. Sensit Billius legendum esse, rationi minime consentaneum, quod nobis quoque vismin est. Cum vero particula negans, ab omnibus codd. tum exaratis, tum miss. absit, religioni ſuit eam in textum intro lu- cere. bis duo, quatuordecimn esse. D (10) Τοὺς Λόγῳ καθαιρομένους. Bill. : qui sur- (11) Τοῦ θεραπευτοῦ. De Christo enim singulari- (12) Οὐκ οἶδα, ete. Bill.: • Quanquam haud scio, 31. ss Joan.111, 4. (15) "Ο τῇ. Sic tres Regg. et quatuor Colb. h ed., (44) Καὶ τεσσαρα ειναι καὶ δέκα. Reg., Cypr.,

ι νους (15); Καὶ πῶς ἡ Σοφία δεῖται τοῦ διδάξοντος ; Α ἢ οὐ ποιήσει τι μὴ διδασκομένη; Ποιεῖ δὲ πῶς ὁ Πα- τὴρ, ἢ πεποίηκεν; "Αρα ἄλλον προϋπέστησε κόσμον ἀντὶ τοῦ παρόντος, καὶ ὑποστήσει τὸν μέλλοντα, καὶ πρὸς ἐκεῖνα βλέπων ὁ Υἱὸς, τὸν μὲν ὑπέστησε, τὸν δὲ ὑποστήσει; Τέσσαρες οὖν κόσμοι (16) κατὰ τὸν λόγον τοῦτον, οἱ μὲν Πατρὸς, οἱ δὲ Υἱοῦ ποιήματα. Ο τῆς ἀλογίας (17)! Καθαίρει δὲ λέπρας, καὶ δαι- μόνων, καὶ νόσων ἀπαλλάττει (18), καὶ ζωοποιεῖ νε κρούς, καὶ ὑπὲρ θαλάσσης οδεύει, καὶ τἄλλα ποιεῖ ὅσα πεποίηκεν, ἐπὶ τίνος, ἢ πότε τοῦ Πατρὸς ταῦτα προενεργήσαντος; Η δῆλον, ὅτι τῶν αὐτῶν πραγμάτ των τοὺς τύπους ἐνσημαίνεται μὲν ὁ Πατήρ, ἐπιτε- λεῖ δὲ ὁ Λόγος, οὐ δουλικῶς, οὐδὲ ἀμαθῶς, ἀλλ' ἐπι- στημονικώς τε καὶ δεσποτικῶς, καὶ οἰκειότερον εἰ- πεῖν, πατρικῶς; Οὕτω γὰρ ἐγὼ δέχομαι τὸ ἅπερ ὑπὸ Β τοῦ Πατρὸς γίνεται, ταῦτα καὶ τὸν Υἱὸν ὁμοίως ποιεῖν· οὐ κατὰ τὴν τῶν γινομένων ὁμοίωσιν, ἀλλὰ κατὰ τὴν (19) τῆς ἐξουσίας ὁμοτιμίαν· καὶ τοῦτο ἂν εἴη τό, ἕως ἄρτι καὶ τὸν Πατέρα ἐργάζεσθαι, καὶ τὸν Υϊόν· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τὴν, ὧν πεποίηκεν (20), οἰκονομίαν τε καὶ συντήρησιν, ὡς δηλοῖ τὸν ποιεῖσθαι τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, και, θεμελιοῦσθαι τὴν γῆν ἐπὶ τὴν ἀσφάλειαν αὐτῆς ἅπαξ δρασμένα σε καὶ γενόμενα· καὶ στερεοῦσθαι βροντὴν, καὶ κτίσ ζεσθαι πνεῦμα, ὧν ἅπαξ μὲν ὁ λόγος ὑπέστη, συν- εχὴς δὲ καὶ νῦν ἡ ἐνέργεια. • Ο ΙΒ'. Εβδομον λεγέσθω τὸ καταβεβηκέναι ἐκ τοῦ οὐρανοῦ τὸν Υἱόν, οὐχ ἵνα ποιῇ τὸ θέλημα τὸ ἑαυ τοῦ, ἀλλὰ τὸ τοῦ (21) πέμψαντος. Εἰ μὲν οὖν μή παρὰ τοῦ κατεληλυθότος αὐτοῦ ταῦτα ἐλέγετο, εἴπου μεν ἂν ὡς παρὰ τοῦ ἀνθρώπου τυποῦσθαι τὸν λόγον, οὐ τοῦ κατὰ τὸν Σωτῆρα νοουμένου (τὸ γὰρ ἐκείνου θέλειν οὐδὲ ὑπεναντίον Θεῷ, θεωθὲν ὅλον) ἀλλὰ τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς, ὡς τοῦ ἀνθρωπίνου (22) θελήματος οὐ· πάντως επομένου τῷ θείῳ, ἀλλ᾽ ἀντιπίπτοντος, ὡς τὰ πολλὰ, καὶ ἀντιπαλαίοντος. Καὶ γὰρ ἐκεῖνο οὕτως ἐνοήσαμεν τό· Πάτερ, εἰ δυνατόν, παρελθέτω απ' ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο· πλὴν οὐχ ὁ ἐγὼ θέλω, ἀλλὰ τὸ σὺν ἰσχυέτω θέλημα. Οὔτε γὰρ, εἰ δυνα- τὸν, ἢ μὴ, τοῦτο ἀγνοεῖν ἐκεῖνον εἰκὸς, οὔτε τῷ θε λήματι ἀντεισφέρειν τὸ θέλημα. Ἐπεὶ δὲ (25), ὡς παρὰ τοῦ προσλαβόντος ὁ λόγος (τοῦτο γὰρ τὸ κατα εληλυθὸς), οὐ τοῦ προσλήμματος, οὕτως ἀπαντησόμεθα οὐχ ὡς ὄντος ἰδίου τοῦ Υἱοῦ (24) θελήματος παρά Λίπος 15, 13. * βλέποντες... χειραγωγούμενοι. ὦ τῷ Υἱῷ. « ORATIO XXX. - THEOLOGICA IV. piendum, quod Patrem facientem videre dicitur, atque ita facere 33? an ut qui formas ac litteras pingunt, eo quod veritatem aliter assequi nequeant, nisi exemplar suum intueantur, atque inde velut manu ducantur? Qui vero quadrat, ut Sapientia ma◄ gistro opus habeat? nihilne efficiet, nisi edocta ? Quid, Paterne aliquid facit, aut fecit ? Trum tandem alium mundum ante hunc coagmen- tavit, atque alium rursus in posterum coagmenta- bit, quos Filius sibi ante oculos proponens, alterum quidem jam procreaverit, alterum autem procreatu- rus sit? Quatuor ergo hac ratione mundi erunt, duo a Patre, duo a Filio effecti? supinam vecor- diam! Age, cum lepras purgat, dæmones et mor- bos profligat, mortuos ad vitam revocat, mare pe- - dibus peragral, aliaque omnia facit, in quo tan- dem, aut quando Pater hæc ante fecit? Nonne per- spicuum est, earumdem rerum formas a Patre qui- demn velut designari, a Filio autem peragi, non ser- viliter atque indocte, sed perite et heriliter, atque, ut aptius loquar, paterne? In bunc quippe sensum verba hæc accipio : Quæcunque Pater ſacit, eadem et Filius similiter facit ***; non quod similia sint utri- usque opera, sed quod par sit utriusque potestas atque auctoritas; atque hoc fortasse esse queat, quod et Pater usque modo operari dicitur, et Fi- lius ; non autem hoc duntaxat nomine, sed etiam ratione gubernationis et conservationis eorum, quæ facta sunt, ut indićal illud : Qui facil angelos suos spiritus “; et, Qui fundat terram super stabilitatem ": cum semel et hæc firmata atque stabilita sit, et illi procreati. Quo etiam pertinet: quod firmare tonitru dicitur ", et ventum creare : quo- rum ipsa quidem ratio semel condita est, cæterum nunc quoque perpetua vis est ac facultas. XII. Septimum proferatur, quod Filius e cœlo descendisse dicitur, non ut voluntatem suam facial, sed ejus a quo missus est s. Sane nisi ab illo ipso, qui descendit, hic sermo haberetur, dicere possemus, hæc verba velut ab homine exprimi, non qui de Salvatore intelligatur (illius enim voluntas, cum tota deificata sit, Deo procul dubio non adver- satur); sed qui nostrae conditionis sit. Humana quippe voluntas divinam non continuo sequitur, ve- rum ut plurimum ei resistit atque obluctatur.Nam illud quoque eodem modo intelligimus : Pater, si possi- bile est, transeat a me calix iste; verumtamen non mea, sed tua voluntas vincat 4°. Neque enim possi- bile esset, necne ipsum ignorasse verisimile est, nec voluntati voluntatem opposuisse. Sed quoniam partis illius, quæ assumpsit (hoc enim est, quod descendit), non autem partis assumpta, hic sermo est, ad hunc modum respondebimus: hæc non ita st ibid. 17. a Psal. culi, 4. ibid. 5. Job xxxvIII,, 25. * Matth. xxvi, 39. Joan. v, 49. ss. ibid. 53. Joan. vi, 58. Cypr., Sic Reg. a, et Combefisius. Deest in editis. D "> . ab eo, qui assumpsit (is enim est qui descendit), non autem ab assumpto dicuntur, › etc. Tanquam peculiaris sit voluntas Filio, a Patris voluntate distincta. (15) Βλέποντας..... χειραγωγουμένους. Reg, (16) Κόσμοι. Reg. a, οι κόσμοι. (17) Ὢ τῆς ἀλογίας! « Ο amientiam singularem ! (18) Απαλλάττει. Deest in Reg. a. (19) Κατά τήν. Deest κατά in Reg. a. (20) Πεποίηκεν. Duo Regg., πεποιήκασιν. (21) τὸ τοῦ. Sic plures Regg., plures Colb. et Or. 1. Deest τό in el. (22) Ανθρωπίνου. Comb., ἀνθρωπικού. (23) Επει δέ, etc. . Sed quoniam hæc langua (24) Ιδίου τοῦ Υἱοῦ. Reg. b, Or. 1, et Bais., ίδιου

τε τοιοῦτον τὸ συναγόμενον· Οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέ λημα τὸ ἐμόν· οὐδὲ γάρ ἐστι τὸ ἐμὸν τοῦ σοῦ κεχω- ρισμένον, ἀλλὰ τὸ κοινὸν ἐμοῦ τε καὶ σοῦ, ὧν ὡς μία θεότης, οὕτω καὶ βούλησις. Πολλὰ γὰρ τῶν οὕτω λε- γομένων ἀπὸ κοινοῦ λέγεται (26), καὶ οὐ θετικῶς, ἀρνητικῶς δὲ, ὡς τό· Οὐ γὰρ (27) ἐκ μέτρου δίδω σιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα. Οὔτε γὰρ δίδωσιν, οὔτε μεμε- τρημένον· οὐ γὰρ μετρείται παρά Θεοῦ Θεός. Καὶ τό Οὔτε ἡ ἁμαρτία μου, οὔτε ἡ ἀνομία μου. Οὐ γὰρ ὡς οὔσης ὁ λόγος, ἀλλ' ὡς οὐκ οὔσης. Καὶ πάλιν τό· Οὐ διὰ τὰς δικαιοσύνας ἡμῶν, ὃς ἐποιήσαμεν οὐ γὰρ ἐποιήσαμεν. Δῆλον δὲ τοῦτο κἂν τοῖς ἑξῆς - Τι γὰρ, φησί, τὸ θέλημα τοῦ Πατρός; ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν σώζηται, καὶ τυγχάνῃ τῆς τελευταίας ἀναστάσεως (28). "Αρ' οὖν τοῦ Πατρὸς μὲν τοῦτο θέλημα, τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐδαμῶς; ἢ ἄκων εὐαγγελίζεται καὶ πιστεύεται; Καὶ τίς ἂν τοῦτο πιστεύσειεν; ἐπεὶ καὶ τὸ, τὸν λόγον τὸν ἀκουόμενον μὴ εἶναι τοῦ Υἱοῦ, τοῦ Πατρὸς δὲ, τὴν αὐτὴν ἔχει δύναμιν. Πῶς γὰρ ϊδιόν τινος τὸ κοινὸν, ἢ μόνου, τοῦτο συνιδεῖν οὐκ ἔχω, πολλὰ σκοπῶν· οἶμαι δὲ, οὐδὲ ἄλλος τις. "Αν οὕτω διανοῇς (29) περὶ τοῦ θέα. λειν, ὀρθῶς νοήσεις (30) καὶ λίαν εὐσεβῶς, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, καὶ παντὸς τοῦ εὐγνώμονος. Α τὸ τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' ὡς οὐκ ὄντος ὁ λόγος· ἵν' ᾗ (25) Β ΙΙ. Ογδοόν ἐστιν αὐτοῖς τό· Ἵνα γινώσκωσι σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστόν· καὶ τό· Οὐδεὶς ἀγαθὸς, εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός. Τοῦτο δὲ καὶ πάντη ῥᾴστην ἔχειν τὴν λύσιν μοι φαίνεται. Εἰ γὰρ τὸ μόνον ἀληθινὸν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς θήσεις, που θήσεις τὴν αὐτοαλήθειαν, Καὶ γὰρ εἰ τῷ μόνῳ σοφῷ Θεῷ, ἢ τῷ μόνῳ ἔχοντι ἀθανασίαν, φῶς οἰκοῦντι ἀπρόσιτον, ἢ βασιλεῖ τῶν αἰώνων ἀφθάρτῳ, ἀοράτῳ, καὶ (31) μόνῳ Θεῷ, νοήσεις οὕτως, οιχήσεταί σοι θάνατον κατακρι θεὶς ὁ Υἱὸς, ἢ σκότος, ἢ τὸ μὴ σοφὸς εἶναι, μηδὲ βα σιλεὺς, μηδὲ ἀόρατος, μηδὲ ὅλως Θεός, ὁ τῶν εἰρη μένων κεφάλαιον. Πῶς δαὶ οὐκ (32) ἀπολεῖ μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τὴν ἀγαθότητα, ἡ μάλιστα μόνου Θεοῦ ; 'Αλλ' οἶμαι τὸ μὲν, Ἵνα γινώσκωσι σὲ τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, ἐπ' ἀναιρέσει λέγεσθαι τῶν οὐκ ὄντων μὲν θεῶν, λεγομένων δέ· οὐ γὰρ ἂν προσ- ἐκεῖτο, καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστὸν, εἰ πρὸς ἐκεῖνον (33) ἀντιδιῄρητο τὸ, μόνον ἀληθινὸν, ἀλλὰ σε ἵν' ᾖτε. εἶτ᾽ οὖν ἀποκαταστάσεως, • νοῇς. S. GREGORI THEOLOGI dici, quasi propriam voluntatem Filius habeat, al- que a Patris voluntate separatam, sed potius quod non habeat ; ut, quod colligitur, sit hujusmodi: Non ut faciam voluntatem meam *: nec enim voluntas *mea a tua disjuncta est, sed communis utriusque nostrum, quorum, ut una est deitas, ita una quo- que voluntas. Perinulta enim ex his, quæ ita di- cuntur, a communi dicuntur, nec affirmationis modo, sed inficiationis, ut illud: Non enim ad men- suram dat Deus Spiritum ***. Neque enim dat, nec nensura definitum : nec enim Deus Deum metitur. Ut item illud : Neque iniquitas mea, neque peccatum meum 4. Non enim, quod in eo peccatum sit, hoc sermone utitur, sed quod non sit. Ac rursus : Non propter justitias nostras, quas fecimus. Neque enim fecimus. Quod etiam perspicue colligi potest ex his quae sequuntur. Quæ est enim, inquit, voluntas Pa- tris mei? Ut omnis qui credit in eum, salutem con- sequatur, ae postremæ resurrectionis compos fiat. An igitur Patris quiden hæc est voluntas, Filii autem minime ? an invitus Evangelium prædicat, fidemque apud homines nanciscitur? Quis vero hoc credat? quandoquidem illud quoque, quod ait Filius, sermonem, qui ab auditoribus excipiatur, suum non esse, sed Patris ", eamdem omnino vim habet. Quomodo enim hoc cujusquam proprium, aut solius esse queat, quod commune est, licet diu, multum- que mecum consid.rem, perspicere nequeo, ac ne alius quidem quisquam, nisi mea me opinio fallit, Si hoc modo voluntatem intelligis, recte intelligis pieque admodum et orthodoxe, ut quidem mea est sententia, imo etiam cujusvis, modo recto judicio præditus sit. XIII. Octavo illud afferunt: Ut cognoscant te so- C lum Deum verum, et quem misisti Jesum Chri- stum *; et, Nemo bonus, nisi solus Deus ". Cujus argumenti per facilis mibi videtur esse solutio. Si enim hæc verba, Solum verum, Patri duntaxat tri- bueris, ubi tandem Veritatem ipsam collocabis ? Etenim si illud, Soli sapienti Deo 48; aut illud, Soli immortalitatem habenti, lucemque inaccessibilem ha- bitanti **; aut illud denique, Regi sæculorum im- mortali, invisibili, soli sapienti Deo ", ad hunc mo- dum intellexeris, peribit utique tibi Filius, vel morte, vel tenebris nullatus, vel in hoc condem- natus, ut nec sapiens sit, nec rex, nec invisibilis, imo nec omnino Deus, quod caput est eorum, quæ diximus. Quid autem afferri poterit, quin simul cum cateris rebus, bonitatis quoque, quæ maxime solius D Dei est, jacturam faciat? Verum hæc verba: Ut cognoscant te solum verum Deum, ad eorum, qui, quanquam falso, dii tamen appellantur, sublatio- * Joan, vi, 38. *** Joan. III, Joan. xvII, 3. 84. Dan. 15, 18. Joan. XIV, Joan. vi, 40. Psal. Lv,5. 31. Luc. xvull, 19. Joan. xv, 27. Tim. vi, 16. Tim. 1, 17. Coil. In ed., quod colligitur et intelligitur. Deus Spiritum, o nempe, • Filio. • Spiritus enim semper adest Filio. Non ergo ipsi datur tanquam non habenti; quippe qui ejusdem est naturæ ac Pa- ter: neque etiam Spiritus secundum mensuram › datur ei, qui mensuram capere nequit, cum sit ipse Deus et infinitus. Coinb. addunt, sive in integrum restitutionis. » Sic etiam legit Billius. Comb. non simul amittet, etc. Mox f. Sic codd. In ed. 4. (25) "Ir' . Sic tres Regg., quatuor Colb., Or. 1, et (26) ᾿Από κοινού λέγεται. Elias, • ratione illius (27) Οὐ γάρ, etc. . Non enim ad mensuram dat (28) Αναστάσεως. Duo Regg., Coisl. 2, Or. 1, et (29) Διανοῇς. Plures Regg. et Colb., Or. 1, etc., (30) Νοήσεις. Οr. 1, νοεῖς. (51) Και. Deest in quinque Regg., Or. 1, et (32) Πῶς δαὶ οὐκ. Reg. bm, πῶς δ᾽ οὐκ. < Qui (53) Πρὸς ἐκεῖνον. Coisl. 1, πρὸς τοῦτον.

τε τοιοῦτον τὸ συναγόμενον· Οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέ λημα τὸ ἐμόν· οὐδὲ γάρ ἐστι τὸ ἐμὸν τοῦ σοῦ κεχω- ρισμένον, ἀλλὰ τὸ κοινὸν ἐμοῦ τε καὶ σοῦ, ὧν ὡς μία θεότης, οὕτω καὶ βούλησις. Πολλὰ γὰρ τῶν οὕτω λε- γομένων ἀπὸ κοινοῦ λέγεται (26), καὶ οὐ θετικῶς, ἀρνητικῶς δὲ, ὡς τό· Οὐ γὰρ (27) ἐκ μέτρου δίδω σιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα. Οὔτε γὰρ δίδωσιν, οὔτε μεμε- τρημένον· οὐ γὰρ μετρείται παρά Θεοῦ Θεός. Καὶ τό Οὔτε ἡ ἁμαρτία μου, οὔτε ἡ ἀνομία μου. Οὐ γὰρ ὡς οὔσης ὁ λόγος, ἀλλ' ὡς οὐκ οὔσης. Καὶ πάλιν τό· Οὐ διὰ τὰς δικαιοσύνας ἡμῶν, ὃς ἐποιήσαμεν οὐ γὰρ ἐποιήσαμεν. Δῆλον δὲ τοῦτο κἂν τοῖς ἑξῆς - Τι γὰρ, φησί, τὸ θέλημα τοῦ Πατρός; ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν σώζηται, καὶ τυγχάνῃ τῆς τελευταίας ἀναστάσεως (28). "Αρ' οὖν τοῦ Πατρὸς μὲν τοῦτο θέλημα, τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐδαμῶς; ἢ ἄκων εὐαγγελίζεται καὶ πιστεύεται; Καὶ τίς ἂν τοῦτο πιστεύσειεν; ἐπεὶ καὶ τὸ, τὸν λόγον τὸν ἀκουόμενον μὴ εἶναι τοῦ Υἱοῦ, τοῦ Πατρὸς δὲ, τὴν αὐτὴν ἔχει δύναμιν. Πῶς γὰρ ϊδιόν τινος τὸ κοινὸν, ἢ μόνου, τοῦτο συνιδεῖν οὐκ ἔχω, πολλὰ σκοπῶν· οἶμαι δὲ, οὐδὲ ἄλλος τις. "Αν οὕτω διανοῇς (29) περὶ τοῦ θέα. λειν, ὀρθῶς νοήσεις (30) καὶ λίαν εὐσεβῶς, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, καὶ παντὸς τοῦ εὐγνώμονος. Α τὸ τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' ὡς οὐκ ὄντος ὁ λόγος· ἵν' ᾗ (25) Β ΙΙ. Ογδοόν ἐστιν αὐτοῖς τό· Ἵνα γινώσκωσι σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστόν· καὶ τό· Οὐδεὶς ἀγαθὸς, εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός. Τοῦτο δὲ καὶ πάντη ῥᾴστην ἔχειν τὴν λύσιν μοι φαίνεται. Εἰ γὰρ τὸ μόνον ἀληθινὸν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς θήσεις, που θήσεις τὴν αὐτοαλήθειαν, Καὶ γὰρ εἰ τῷ μόνῳ σοφῷ Θεῷ, ἢ τῷ μόνῳ ἔχοντι ἀθανασίαν, φῶς οἰκοῦντι ἀπρόσιτον, ἢ βασιλεῖ τῶν αἰώνων ἀφθάρτῳ, ἀοράτῳ, καὶ (31) μόνῳ Θεῷ, νοήσεις οὕτως, οιχήσεταί σοι θάνατον κατακρι θεὶς ὁ Υἱὸς, ἢ σκότος, ἢ τὸ μὴ σοφὸς εἶναι, μηδὲ βα σιλεὺς, μηδὲ ἀόρατος, μηδὲ ὅλως Θεός, ὁ τῶν εἰρη μένων κεφάλαιον. Πῶς δαὶ οὐκ (32) ἀπολεῖ μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τὴν ἀγαθότητα, ἡ μάλιστα μόνου Θεοῦ ; 'Αλλ' οἶμαι τὸ μὲν, Ἵνα γινώσκωσι σὲ τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, ἐπ' ἀναιρέσει λέγεσθαι τῶν οὐκ ὄντων μὲν θεῶν, λεγομένων δέ· οὐ γὰρ ἂν προσ- ἐκεῖτο, καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστὸν, εἰ πρὸς ἐκεῖνον (33) ἀντιδιῄρητο τὸ, μόνον ἀληθινὸν, ἀλλὰ σε ἵν' ᾖτε. εἶτ᾽ οὖν ἀποκαταστάσεως, • νοῇς. S. GREGORI THEOLOGI dici, quasi propriam voluntatem Filius habeat, al- que a Patris voluntate separatam, sed potius quod non habeat ; ut, quod colligitur, sit hujusmodi: Non ut faciam voluntatem meam *: nec enim voluntas *mea a tua disjuncta est, sed communis utriusque nostrum, quorum, ut una est deitas, ita una quo- que voluntas. Perinulta enim ex his, quæ ita di- cuntur, a communi dicuntur, nec affirmationis modo, sed inficiationis, ut illud: Non enim ad men- suram dat Deus Spiritum ***. Neque enim dat, nec nensura definitum : nec enim Deus Deum metitur. Ut item illud : Neque iniquitas mea, neque peccatum meum 4. Non enim, quod in eo peccatum sit, hoc sermone utitur, sed quod non sit. Ac rursus : Non propter justitias nostras, quas fecimus. Neque enim fecimus. Quod etiam perspicue colligi potest ex his quae sequuntur. Quæ est enim, inquit, voluntas Pa- tris mei? Ut omnis qui credit in eum, salutem con- sequatur, ae postremæ resurrectionis compos fiat. An igitur Patris quiden hæc est voluntas, Filii autem minime ? an invitus Evangelium prædicat, fidemque apud homines nanciscitur? Quis vero hoc credat? quandoquidem illud quoque, quod ait Filius, sermonem, qui ab auditoribus excipiatur, suum non esse, sed Patris ", eamdem omnino vim habet. Quomodo enim hoc cujusquam proprium, aut solius esse queat, quod commune est, licet diu, multum- que mecum consid.rem, perspicere nequeo, ac ne alius quidem quisquam, nisi mea me opinio fallit, Si hoc modo voluntatem intelligis, recte intelligis pieque admodum et orthodoxe, ut quidem mea est sententia, imo etiam cujusvis, modo recto judicio præditus sit. XIII. Octavo illud afferunt: Ut cognoscant te so- C lum Deum verum, et quem misisti Jesum Chri- stum *; et, Nemo bonus, nisi solus Deus ". Cujus argumenti per facilis mibi videtur esse solutio. Si enim hæc verba, Solum verum, Patri duntaxat tri- bueris, ubi tandem Veritatem ipsam collocabis ? Etenim si illud, Soli sapienti Deo 48; aut illud, Soli immortalitatem habenti, lucemque inaccessibilem ha- bitanti **; aut illud denique, Regi sæculorum im- mortali, invisibili, soli sapienti Deo ", ad hunc mo- dum intellexeris, peribit utique tibi Filius, vel morte, vel tenebris nullatus, vel in hoc condem- natus, ut nec sapiens sit, nec rex, nec invisibilis, imo nec omnino Deus, quod caput est eorum, quæ diximus. Quid autem afferri poterit, quin simul cum cateris rebus, bonitatis quoque, quæ maxime solius D Dei est, jacturam faciat? Verum hæc verba: Ut cognoscant te solum verum Deum, ad eorum, qui, quanquam falso, dii tamen appellantur, sublatio- * Joan, vi, 38. *** Joan. III, Joan. xvII, 3. 84. Dan. 15, 18. Joan. XIV, Joan. vi, 40. Psal. Lv,5. 31. Luc. xvull, 19. Joan. xv, 27. Tim. vi, 16. Tim. 1, 17. Coil. In ed., quod colligitur et intelligitur. Deus Spiritum, o nempe, • Filio. • Spiritus enim semper adest Filio. Non ergo ipsi datur tanquam non habenti; quippe qui ejusdem est naturæ ac Pa- ter: neque etiam Spiritus secundum mensuram › datur ei, qui mensuram capere nequit, cum sit ipse Deus et infinitus. Coinb. addunt, sive in integrum restitutionis. » Sic etiam legit Billius. Comb. non simul amittet, etc. Mox f. Sic codd. In ed. 4. (25) "Ir' . Sic tres Regg., quatuor Colb., Or. 1, et (26) ᾿Από κοινού λέγεται. Elias, • ratione illius (27) Οὐ γάρ, etc. . Non enim ad mensuram dat (28) Αναστάσεως. Duo Regg., Coisl. 2, Or. 1, et (29) Διανοῇς. Plures Regg. et Colb., Or. 1, etc., (30) Νοήσεις. Οr. 1, νοεῖς. (51) Και. Deest in quinque Regg., Or. 1, et (32) Πῶς δαὶ οὐκ. Reg. bm, πῶς δ᾽ οὐκ. < Qui (53) Πρὸς ἐκεῖνον. Coisl. 1, πρὸς τοῦτον.

μὴ κατὰ κοινοῦ τῆς θεότητος ἦν ὁ λόγος. Τὸ δὲ, Οὐδεὶς ἀγαθὸς, ἀπάντησιν ἔχει πρὸς τὸν πειράζοντα νομικὸν, ὡς ἀνθρώπῳ, τὴν ἀγαθότητα μαρτυρή σαντα. Τὸ γὰρ ἄκρως ἀγαθόν, φησὶ (34), μόνου Θεοῦ, κἂν τοῦτο καὶ ἄνθρωπος ὀνομάζηται (55), ὡς τὸ, Ὁ ἀγαθὸς ἄνθρωπος ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροῦ προβάλλει τὸ ἀγαθόν· καὶ, Δώσω τὴν βασιλείαν τῷ ἀγαθῷ ὑπὲρ σέ, τοῦ Θεοῦ λόγος (36) πρὸς τὸν Σαούλ περὶ τοῦ Δαβιδ λέγοντος· καὶ τὸν Ἀγάθυνον, Κύριε, τοῖς ἀγαθοῖς· καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα λέγεται περὶ τῶν ἐν ἡμῖν ἐπαινουμένων, ἐφ' οὓς ἡ ἀπόρροια τοῦ πρώτου καλοῦ, καὶ κατὰ δεύτερον λόγον ἔφθασεν. Εἰ μὲν οὖν πείθοιμεν (37) τοῦτο, ἄριστον· εἰ δὲ μή, τί φήσεις πρὸς τοὺς λέγοντας ἑτέρωθι, τὸν Υἱὸν μόνον εἰρῆσθαι Θεόν, κατὰ τὰς τὰς ὑποθέσεις. Ἐν τίσι τοῖς ῥήμασιν; ἐν ἐκείνοις· Οὗτός σου Θεός (38), Β οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν. Καὶ μετ' ὀλίγα· Μετὰ τοῦτο ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη. Ὅτι μὲν γὰρ οὐ περὶ τοῦ Πατρός, ἀλλὰ τοῦ (39) Υἱοῦ τὸ λεγόμενον, ἡ προσθήκη σαφῶς παρίστησιν. Οὗτος γὰρ ἐστιν ὁ σω ματικῶς ὁμιλήσας ἡμῖν, καὶ μετὰ τῶν κάτω γενό- μενος. Εἰ δὲ νικήσειε, κατὰ τοῦ Πατρὸς λέγεσθαι τοῦτο, μὴ τῶν νομιζομένων θεῶν, ἡττήμεθα τὸν Πα- τέρα, δι' ὧν τοῦ Υἱοῦ (40) κατεσπουδάσαμεν. Καὶ τί (41) ἂν τῆς νίκης ταύτης γένοιτο ἀθλιώτερον ἢ ζημιωδέστερον ; ΙΔ΄. Εννατον ἐκεῖνο φήσουσι τὸν Πάντοτε ζῶν, εἰς τὸ ἐντυγχάνειν (42) ὑπὲρ ἡμῶν. Εὖ γε καὶ λίαν μυστικῶς τε καὶ φιλανθρώπως. Τὸ γὰρ ἐντυγχά- γειν, ούχ, ὡς ἡ τῶν πολλῶν συνήθεια, τὸ ζητεῖν ἐκδίκησιν ἔχει· τοῦτο γάρ πως καὶ ταπεινότητος (43)· ἀλλὰ τὸ πρεσβεύειν ὑπὲρ ἡμῶν τῷ λόγῳ τῆς μεσι τείας· ὡς καὶ τὸ Πνεῦμα ὑπὲρ ἡμῶν ἐντυγχάνειν λέγεται. Εἰς γὰρ Θεὸς, εἷς καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος Ἰησοῦς Χριστός. Πρεσβεύει γὰρ ἔτι καὶ νῦν, ὡς ἄνθρωπος, ὑπὲρ τῆς ἐμῆς σω τηρίας, ὅτι μετὰ τοῦ σώματός ἐστιν, οὗ προσέλαβεν, ἕως ἂν ἐμὲ ποιήσῃ Θεὸν τῇ δυνάμει τῆς ἐνανθρωπή σεως (44), καν μηκέτι κατὰ σάρκα γινώσκηται, τὰ σαρκικὰ λέγω πάθη, καὶ, χωρὶς τῆς ἁμαρτίας, ἡμέ τερα. Οὕτω δὲ καὶ παράκλητον ἔχομεν Ἰησοῦν Χριστόν (45), οὐχ ὡς ὑπὲρ ἡμῶν προκαλινδούμενον τοῦ Πατρὸς, καὶ προσπίπτοντα δουλικῶς. Απαγε την σε πείθομεν. ἀνθρωπήσεως. στόν ORATIO XXX. - THEOLOGICA IV. A nem dici existimo: neque enim adjectum fuisset, et quem misisli, Jesum Christum, si, ad eum oppo- sita distinctione submovendum, illa', solum verum, pertinerent, ac non de communi utriusque divini- tate sermo esset. Illa autem Christi verba, Nemo bonus, eo spectabant, ut tentatori legisperito, qui bonitatem ipsi, tanquam homini, tribuebat, occur- reret. Summe enim bonum esse, inquit, solius Dei est si : tametsi hoc quoque nomine homo nuncupe- tur, ut illud : Bonus homo de bono thesauro profert bonum, et Deus ad Saulem de Davide verba fa- ciens : Dabo regnum tuum meliori te ss. Tum illud: Benefac, Domine, bonis *; ac denique ea id genus omnia, quæ de his dicuntur, qui bominum laude ac prædicatione florent, ad quos primi illius boni rivus secundario cursu dimanavit. Hæc si tibi per- suasimus, commodissime se res habet. Sin minus, quid dicturus es ad eos, qui ex altera parte, juxta id, quod pro causa Luz fundamento posuisti, Filium solum Deum dictum esse contendunt. In quibus autem verbis ? in istis nimirum : Hic Deus tuus, et non æstimabitur alius præter eum". Et paucis interjectis : Post hæc in terra visus est, et cum hominibus conversatus est **. Nam quod, non de Patre, sed de Filio, sermo habeatur, adjectio hæc aperte declarat. llic enim est, qui corporear nobiscum consuetudinem habuit, terrenisque rebus conjunctus est. Quod si illud obtineatur, hæc verba, Et non astimabitur alius, adversus Patrem dici, non ad- versus eos, qui falsa mortalium opinione dii habentur, quod ad Patrem attinet, per ea utique victi sumus, quibus adversus Filium obnixe contendimus: Qua victoria quid calamitosius et perniciosius esse queat? C XIV. Nono illud producent : Semper vivens ad interpellandum pro nobis 57. Optime sane ac per- quam mystice et benigne. Interpellatio namque non, vulgi more, id sonat, quod est vindictam quærere (hoc enim humilitatis quodammodo esset; sed idem significat, quod pro nobis, mediationis ratione, supplicare; quemadmodum et Spiri tus pro nobis intercedere dicitur. Unus enim Deus, unus etiam mediator Dei et hominum, homo Jesus Christus s. Intercedit enim nunc quoque, ut home, pro mea salute; quoniam cum eo corpore est, quod assumpsit, donec une, assumpta humanitatis vir- tute, Deum effecerit, tametsi non jam secundum carnen cognoscatur, hoc est, secundum carnales afectiones, ac, citra peccatum, nostras. Eodem D modo advocatum quoque habemus Jesum Christum non ut nostra causa sese ad Patris pedes advol- Reg. xv. 28. " Psal. cxxiv, 4. ss Baruch !!!, 36. ibid. es Lic. xvus, 19. ss Matth. xu, 35. esse, solius Dei est. Or. 1, etc. ele., oppugnandum Filium utebamur. » Combefisius ve- ro: Quibus Filio impense studuimus. › Putat enim vir doctus, Gregorium hic, non in Filium istnd retorquere argumentum, sed in Patrem pro Filio, ut hac similitudine, seu, in simili, hæretico- rum cavillationein elidat. Vulgata et Erasmus. Bill. e ad intercedendum. Elias, imbecillitatis est auxilium quærere.» Colb., Or. 1, etc. In ed., in eal 38. 87 Hebr. v, 25. 58 1 Tim. 11, 5. 891 Joan. 11, 1. (54) Φησί. Comb., φύσει. « Natura summe bonum (35) Ονομάζηται. Coul., ονομάζεται. (56) Λόγος. Deest in tribus Regg., quatuor Colb., (37) Πείθοιμεν. Duo Regg., quatuor Coll., Or. 1, (34) Οὗτός σου Θεός. Duo Regg., οὗτος ὁ Θεός. (59) ᾿Αλλὰ τοῦ. In nonnullis, ἀλλὰ περὶ τοῦ. (40) Δι' ὧν τοῦ, etc. Leuvenklaius: • Quibus adl (41) Kal. Deest in Or. 1, aliisque pluribus. (42) Τὸ ἐντυγχάνειν. « Ad interpellandum. » Sic (43) Ταπεινότητος. • Humilitatis. Id est, ut ait (44) Ενανθρωπήσεως. Sic tres Regg., quinque (45) Ἰησοῦν Χριστόν. Sic Or. 1. Deest Χρι-

μὴ κατὰ κοινοῦ τῆς θεότητος ἦν ὁ λόγος. Τὸ δὲ, Οὐδεὶς ἀγαθὸς, ἀπάντησιν ἔχει πρὸς τὸν πειράζοντα νομικὸν, ὡς ἀνθρώπῳ, τὴν ἀγαθότητα μαρτυρή σαντα. Τὸ γὰρ ἄκρως ἀγαθόν, φησὶ (34), μόνου Θεοῦ, κἂν τοῦτο καὶ ἄνθρωπος ὀνομάζηται (55), ὡς τὸ, Ὁ ἀγαθὸς ἄνθρωπος ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροῦ προβάλλει τὸ ἀγαθόν· καὶ, Δώσω τὴν βασιλείαν τῷ ἀγαθῷ ὑπὲρ σέ, τοῦ Θεοῦ λόγος (36) πρὸς τὸν Σαούλ περὶ τοῦ Δαβιδ λέγοντος· καὶ τὸν Ἀγάθυνον, Κύριε, τοῖς ἀγαθοῖς· καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα λέγεται περὶ τῶν ἐν ἡμῖν ἐπαινουμένων, ἐφ' οὓς ἡ ἀπόρροια τοῦ πρώτου καλοῦ, καὶ κατὰ δεύτερον λόγον ἔφθασεν. Εἰ μὲν οὖν πείθοιμεν (37) τοῦτο, ἄριστον· εἰ δὲ μή, τί φήσεις πρὸς τοὺς λέγοντας ἑτέρωθι, τὸν Υἱὸν μόνον εἰρῆσθαι Θεόν, κατὰ τὰς τὰς ὑποθέσεις. Ἐν τίσι τοῖς ῥήμασιν; ἐν ἐκείνοις· Οὗτός σου Θεός (38), Β οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν. Καὶ μετ' ὀλίγα· Μετὰ τοῦτο ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη. Ὅτι μὲν γὰρ οὐ περὶ τοῦ Πατρός, ἀλλὰ τοῦ (39) Υἱοῦ τὸ λεγόμενον, ἡ προσθήκη σαφῶς παρίστησιν. Οὗτος γὰρ ἐστιν ὁ σω ματικῶς ὁμιλήσας ἡμῖν, καὶ μετὰ τῶν κάτω γενό- μενος. Εἰ δὲ νικήσειε, κατὰ τοῦ Πατρὸς λέγεσθαι τοῦτο, μὴ τῶν νομιζομένων θεῶν, ἡττήμεθα τὸν Πα- τέρα, δι' ὧν τοῦ Υἱοῦ (40) κατεσπουδάσαμεν. Καὶ τί (41) ἂν τῆς νίκης ταύτης γένοιτο ἀθλιώτερον ἢ ζημιωδέστερον ; ΙΔ΄. Εννατον ἐκεῖνο φήσουσι τὸν Πάντοτε ζῶν, εἰς τὸ ἐντυγχάνειν (42) ὑπὲρ ἡμῶν. Εὖ γε καὶ λίαν μυστικῶς τε καὶ φιλανθρώπως. Τὸ γὰρ ἐντυγχά- γειν, ούχ, ὡς ἡ τῶν πολλῶν συνήθεια, τὸ ζητεῖν ἐκδίκησιν ἔχει· τοῦτο γάρ πως καὶ ταπεινότητος (43)· ἀλλὰ τὸ πρεσβεύειν ὑπὲρ ἡμῶν τῷ λόγῳ τῆς μεσι τείας· ὡς καὶ τὸ Πνεῦμα ὑπὲρ ἡμῶν ἐντυγχάνειν λέγεται. Εἰς γὰρ Θεὸς, εἷς καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος Ἰησοῦς Χριστός. Πρεσβεύει γὰρ ἔτι καὶ νῦν, ὡς ἄνθρωπος, ὑπὲρ τῆς ἐμῆς σω τηρίας, ὅτι μετὰ τοῦ σώματός ἐστιν, οὗ προσέλαβεν, ἕως ἂν ἐμὲ ποιήσῃ Θεὸν τῇ δυνάμει τῆς ἐνανθρωπή σεως (44), καν μηκέτι κατὰ σάρκα γινώσκηται, τὰ σαρκικὰ λέγω πάθη, καὶ, χωρὶς τῆς ἁμαρτίας, ἡμέ τερα. Οὕτω δὲ καὶ παράκλητον ἔχομεν Ἰησοῦν Χριστόν (45), οὐχ ὡς ὑπὲρ ἡμῶν προκαλινδούμενον τοῦ Πατρὸς, καὶ προσπίπτοντα δουλικῶς. Απαγε την σε πείθομεν. ἀνθρωπήσεως. στόν ORATIO XXX. - THEOLOGICA IV. A nem dici existimo: neque enim adjectum fuisset, et quem misisli, Jesum Christum, si, ad eum oppo- sita distinctione submovendum, illa', solum verum, pertinerent, ac non de communi utriusque divini- tate sermo esset. Illa autem Christi verba, Nemo bonus, eo spectabant, ut tentatori legisperito, qui bonitatem ipsi, tanquam homini, tribuebat, occur- reret. Summe enim bonum esse, inquit, solius Dei est si : tametsi hoc quoque nomine homo nuncupe- tur, ut illud : Bonus homo de bono thesauro profert bonum, et Deus ad Saulem de Davide verba fa- ciens : Dabo regnum tuum meliori te ss. Tum illud: Benefac, Domine, bonis *; ac denique ea id genus omnia, quæ de his dicuntur, qui bominum laude ac prædicatione florent, ad quos primi illius boni rivus secundario cursu dimanavit. Hæc si tibi per- suasimus, commodissime se res habet. Sin minus, quid dicturus es ad eos, qui ex altera parte, juxta id, quod pro causa Luz fundamento posuisti, Filium solum Deum dictum esse contendunt. In quibus autem verbis ? in istis nimirum : Hic Deus tuus, et non æstimabitur alius præter eum". Et paucis interjectis : Post hæc in terra visus est, et cum hominibus conversatus est **. Nam quod, non de Patre, sed de Filio, sermo habeatur, adjectio hæc aperte declarat. llic enim est, qui corporear nobiscum consuetudinem habuit, terrenisque rebus conjunctus est. Quod si illud obtineatur, hæc verba, Et non astimabitur alius, adversus Patrem dici, non ad- versus eos, qui falsa mortalium opinione dii habentur, quod ad Patrem attinet, per ea utique victi sumus, quibus adversus Filium obnixe contendimus: Qua victoria quid calamitosius et perniciosius esse queat? C XIV. Nono illud producent : Semper vivens ad interpellandum pro nobis 57. Optime sane ac per- quam mystice et benigne. Interpellatio namque non, vulgi more, id sonat, quod est vindictam quærere (hoc enim humilitatis quodammodo esset; sed idem significat, quod pro nobis, mediationis ratione, supplicare; quemadmodum et Spiri tus pro nobis intercedere dicitur. Unus enim Deus, unus etiam mediator Dei et hominum, homo Jesus Christus s. Intercedit enim nunc quoque, ut home, pro mea salute; quoniam cum eo corpore est, quod assumpsit, donec une, assumpta humanitatis vir- tute, Deum effecerit, tametsi non jam secundum carnen cognoscatur, hoc est, secundum carnales afectiones, ac, citra peccatum, nostras. Eodem D modo advocatum quoque habemus Jesum Christum non ut nostra causa sese ad Patris pedes advol- Reg. xv. 28. " Psal. cxxiv, 4. ss Baruch !!!, 36. ibid. es Lic. xvus, 19. ss Matth. xu, 35. esse, solius Dei est. Or. 1, etc. ele., oppugnandum Filium utebamur. » Combefisius ve- ro: Quibus Filio impense studuimus. › Putat enim vir doctus, Gregorium hic, non in Filium istnd retorquere argumentum, sed in Patrem pro Filio, ut hac similitudine, seu, in simili, hæretico- rum cavillationein elidat. Vulgata et Erasmus. Bill. e ad intercedendum. Elias, imbecillitatis est auxilium quærere.» Colb., Or. 1, etc. In ed., in eal 38. 87 Hebr. v, 25. 58 1 Tim. 11, 5. 891 Joan. 11, 1. (54) Φησί. Comb., φύσει. « Natura summe bonum (35) Ονομάζηται. Coul., ονομάζεται. (56) Λόγος. Deest in tribus Regg., quatuor Colb., (37) Πείθοιμεν. Duo Regg., quatuor Coll., Or. 1, (34) Οὗτός σου Θεός. Duo Regg., οὗτος ὁ Θεός. (59) ᾿Αλλὰ τοῦ. In nonnullis, ἀλλὰ περὶ τοῦ. (40) Δι' ὧν τοῦ, etc. Leuvenklaius: • Quibus adl (41) Kal. Deest in Or. 1, aliisque pluribus. (42) Τὸ ἐντυγχάνειν. « Ad interpellandum. » Sic (43) Ταπεινότητος. • Humilitatis. Id est, ut ait (44) Ενανθρωπήσεως. Sic tres Regg., quinque (45) Ἰησοῦν Χριστόν. Sic Or. 1. Deest Χρι-

Α δούλην ὄντως υπόνοιαν, καὶ ἀναξίαν τοῦ Πνεύματος. Β Οὔτε γὰρ τοῦ Πατρὸς τοῦτο ἐπιζητεῖν, οὔτε τοῦ Υἱοῦ πάσχειν, ἢ ὡς (46) περὶ Θεοῦ διανοεῖσθαι δίκαιον· ἀλλ᾽ οἷς πέπονθεν, ὡς ἄνθρωπος, πείθει καρτερεῖν. ὡς Λόγος καὶ παραινέτης. Τοῦτο νοεῖταί μοι ἡ παρά- κλησις. ΙΕ΄. Δέκατον αυτοις εστιν ἡ ἄγνοια, και το μηδενα γινώσκειν τὴν τελευταίαν ἡμέραν, ἡ ὥραν, μηδὲ τὸν Υἱὸν αὐτὸν, εἰ μὴ τὸν Πατέρα. Καίτοι πῶς ἀγνοεῖ τι τῶν ὄντων ἡ Σοφία, ὁ ποιητής (47) τῶν αἰώνων, ὁ συντελεστὴς καὶ μεταποιητής, τὸ πέρας τῶν γενο- μένων, ὁ οὕτω τὰ τοῦ Θεοῦ (48) γινώσκων, ὡς τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὰ (49) ἐν αὐτῷ ; Τί γὰρ ταύ- της τῆς γνώσεως τελεώτερον; Πῶς δαὶ (50) τὰ μὲν πρὸ τῆς ὥρας ἀκριβῶς ἐπίσταται, καὶ τὰ οἷον ἐν χρόνῳ τοῦ τέλους, αὐτὴν δὲ ἀγνοεῖ (51) τὴν ὥραν ; Αἰνίγματι γὰρ τὸ πρᾶγμα ὅμοιον, ὥσπερ ἂν εἴ τις τὰ μὲν πρὸ τοῦ τείχους ἀκριβῶς ἐπίστασθαι λέγοι, αὐτὸ δὲ ἀγνοεῖν τὸ τεῖχος· ἢ τὸ τῆς ἡμέρας τέλος εὖ ἐπιστάμενος, τὴν ἀρχὴν τῆς νυκτὸς μὴ γινώσκειν· ἔνθα ἡ τοῦ ἑτέρου γνῶσις, ἀναγκαίως συνεισάγει τὸ ἕτερον. Η πᾶσιν εὔδηλον, ὅτι γινώσκει μέν, ὡς Θεὸς, ἀγνοεῖν δέ φησιν, ὡς ἄνθρωπος, ἄν τις τὸ φαι νόμενον χωρίσῃ τοῦ νοουμένου; Τὸ γὰρ ἀπόλυτον εἶναι τοῦ Υἱοῦ τὴν προσηγορίαν καὶ ἄσχετον (52), οὐ προσκειμένου τῷ Υἱῷ τοῦ τινὸς (55), ταύτην ἡμῖν δίδωσι τὴν ὑπόνοιαν, ὥστε τὴν ἄγνοιαν ὑπολαμβάνειν ἐπὶ τὸ εὐσεβέστερον, τῷ ἀνθρωπίνῳ, μὴ τῷ θείῳ ταύ την λογιζομένους. τὴν ὑπακοὴν, καὶ ἀρχιερωσύνης τε καὶ προσφορᾶς, καὶ παραδόσεως (58), καὶ δεήσεως τῆς πρὸς τὸν δυ ὡς. οὐδ᾽ ὡς. 1Ϛ'. Εἰ μὲν οὖν οὗτος αὐτάρκης ὁ λόγος, ἐνταῦθα στησόμεθα (54), καὶ μηδὲν πλέον ἐπιζητείσθω· εἰ δὲ μή, τό γε δεύτερον, ὥσπερ τῶν ἄλλων ἕκαστον, οὕτω δὴ (55) καὶ ἡ γνῶσις τῶν μεγίστων, ἐπὶ τὴν αἰτίαν ἀναφερέσθω τιμῇ τοῦ γεννήτορος. Δοκεῖ δὲ μοί τις, μηδ' ἂν ἐκείνως ἀναγνούς, ὡς τῶν καθ' ἡμᾶς φιλολόγων τις (56), μικρὸν ἐννοῆσαι, ὅτι οὐδὲ ὁ Υἱὸς ἄλλως οἶδε τὴν ἡμέραν, ἢ τὴν ὥραν, ἢ ὡς ὅτι (57) ὁ Πατήρ. Τὸ γὰρ συναγόμενον, ὁποῖον; Επειδή ή Πατὴρ γινώσκει, διὰ τοῦτο καὶ ὁ Υἱός, ὡς δῆλον, ὅτι μηδενὶ γνωστὸν τοῦτο, μηδὲ ληπτών, πλὴν τῆς πρώτης φύσεως. Ἐλείπετο περὶ τοῦ ἐντετάλθαι, καὶ τετηρηκέναι τὰς ἐντολὰς, καὶ τὰ ἀρεστὰ αὐτῷ. πάν- τότε πεποιηκέναι, διαλαβεῖν ἡμᾶς· ἔτι δὲ τελειώ- σεως, καὶ ὑψώσεως, καὶ τοῦ μαθεῖν, ἐξ ὧν ἔπαθε, 29. ιν, 255, « S. GREGORII THEOLOGI ventem, servilique modo abjicientem. Procul sit ista servilis sane suspicio, Spirituque indigna. Ne- que enim Patris est hoc exposcere, aut Filii pati : nec de Deo hoc cogitare pium atque æquum est. Sed ex his, quæ humanitus perpessus est, ad to- lerantiam me, ut Verbum et exhortator, inducit. Sie ego advocationem hanc intelligendam arbitror. XV. Decimo loco ignorantiam ponunt, illudque, quod extremum diem atque horam nemo cogno- scat, ac ne Filius quidem ipse, sed solus Pater "*. At qui fieri potest, ut Sapientia quidquam eorum, quæ sunt, ignoret, ille, inquam, sæculorum factor, ille consummator atque immutator, ille eorum quæ facta sunt finis, quique ca, qua Dei sunt, per- indle novit, ac spiritus hominis ea, quae in ipso sunt * ? Quid enim hac cognitione plenius ac per- fectius ? Qui vero constat, ipsum, ea quidem, quæ horam illam antecedunt, ac quæ velut in ipso finis articulo sunt, exaclissime scire, ipsam autem ho- ram ignorare? Ænigmati quippe res hæc similis est: perinde videlicet ac si quis ca, quæ ante murum sunt, certissime se nosse affirmet, murum autemi ipswin ignorare se fateatur : aut diei finem probe sciens, noctis principium minime cognoscat: ubi alterius cognitio alterum necessario secum ducit. Eccui igitur dubium esse potest, quin horam qui- dem, ut Deus, cognitam habeat, ignoret autem ul homo, si quis partem aspectabilem ab ea disjungat, quæ mente sola perspici potest? Nam quia abso- lute hoc loco ac sine relatione, Filii nomen poni- tur, nec adjungitur, cujus, idcirco hinc nobis ansa sensu maxime pio interpretemur, eamque humanitati, XVI. Si igitur hæc ratio adversariis satisfacit, C hic pedem ſgemus, nec quidquam amplius a nobis inquiratur. Sin secus, banc secundam expositionem afferemus; quod quemadmodum singula alia, ita rerum quoque maximarum cognitio in Genitoris honorem ad causam ipsam referenda est. Quin ne exiguum quidem inibi intellecturus videtur, qui sic legerit, ut nostræ memoriæ vir quidam litterarum studiosus, nempe Filium non aliter diem illum vel loram nosse, quam ut Pater. Quid enim hinc colli- gitur : Quoniam Pater cognoscit, ideo etiam Filius : tanquam videlicet nemo hoc cognoscere ac perci. pere queat, praeter principem illam naturam. Super- erat jam de hoc verbo : Mandatum est, de eo etiam, quod Patris mandata servasse, et, quæ pla- cita sunt ei, semper fecisse dicitur ; ac insuper D d: consummatione et exaltatione, ac de eo, quod ex xv, 10; vm, Marc. xii, 32. Cor. It, 11. * Jɔan. x, 18; Comle., jecta rejicit Combefisius; atque in iis vertendis male Billium desudasse pronuntiat. non de Filio sunt dicta. porrigitur ita existimandi, ut ignorantiam hanc non divinitati ascribamus. cujus eat Filius, facta mentione. • Hic pedem figamus. » magnum intelligi. Colb. Rom. Traditus est propter delicta nostra, i ! (46) "Η ώς. Duo Regg. et quatuor Colbert., εἰ (47) Ο ποιητής... τῶν γενομένων. Hæc et inter- (48) 'Ο οὕτω τὰ τοῦ Θεοῦ. Hinc de Spiritu sancto, (19) Τά. Or. 1, τό. (50) Πῶς δαί. 'Tres Regg. et Or. 1, πῶς δέ. (1) Αγνοεί. Coisl. 5, ἀγνοεῖν. (2) "Ασχετον. • Absque relatione, nulla illius, (35) Τοῦ τινός. Deest in Or. 1. (54) Ενταῦθα στησόμεθα. Comb., στησώμεθα. (55) Δή. Tres Regg. et Or. 1, δέ. (56) Φιλολόγων τις. Putat Elias hic • Basiliu:m (57) "Οτι. Deest in duobus Regg. et duobus (58) Παραδόσεως. Alludit ad haec Apostoli verba,

Α δούλην ὄντως υπόνοιαν, καὶ ἀναξίαν τοῦ Πνεύματος. Β Οὔτε γὰρ τοῦ Πατρὸς τοῦτο ἐπιζητεῖν, οὔτε τοῦ Υἱοῦ πάσχειν, ἢ ὡς (46) περὶ Θεοῦ διανοεῖσθαι δίκαιον· ἀλλ᾽ οἷς πέπονθεν, ὡς ἄνθρωπος, πείθει καρτερεῖν. ὡς Λόγος καὶ παραινέτης. Τοῦτο νοεῖταί μοι ἡ παρά- κλησις. ΙΕ΄. Δέκατον αυτοις εστιν ἡ ἄγνοια, και το μηδενα γινώσκειν τὴν τελευταίαν ἡμέραν, ἡ ὥραν, μηδὲ τὸν Υἱὸν αὐτὸν, εἰ μὴ τὸν Πατέρα. Καίτοι πῶς ἀγνοεῖ τι τῶν ὄντων ἡ Σοφία, ὁ ποιητής (47) τῶν αἰώνων, ὁ συντελεστὴς καὶ μεταποιητής, τὸ πέρας τῶν γενο- μένων, ὁ οὕτω τὰ τοῦ Θεοῦ (48) γινώσκων, ὡς τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὰ (49) ἐν αὐτῷ ; Τί γὰρ ταύ- της τῆς γνώσεως τελεώτερον; Πῶς δαὶ (50) τὰ μὲν πρὸ τῆς ὥρας ἀκριβῶς ἐπίσταται, καὶ τὰ οἷον ἐν χρόνῳ τοῦ τέλους, αὐτὴν δὲ ἀγνοεῖ (51) τὴν ὥραν ; Αἰνίγματι γὰρ τὸ πρᾶγμα ὅμοιον, ὥσπερ ἂν εἴ τις τὰ μὲν πρὸ τοῦ τείχους ἀκριβῶς ἐπίστασθαι λέγοι, αὐτὸ δὲ ἀγνοεῖν τὸ τεῖχος· ἢ τὸ τῆς ἡμέρας τέλος εὖ ἐπιστάμενος, τὴν ἀρχὴν τῆς νυκτὸς μὴ γινώσκειν· ἔνθα ἡ τοῦ ἑτέρου γνῶσις, ἀναγκαίως συνεισάγει τὸ ἕτερον. Η πᾶσιν εὔδηλον, ὅτι γινώσκει μέν, ὡς Θεὸς, ἀγνοεῖν δέ φησιν, ὡς ἄνθρωπος, ἄν τις τὸ φαι νόμενον χωρίσῃ τοῦ νοουμένου; Τὸ γὰρ ἀπόλυτον εἶναι τοῦ Υἱοῦ τὴν προσηγορίαν καὶ ἄσχετον (52), οὐ προσκειμένου τῷ Υἱῷ τοῦ τινὸς (55), ταύτην ἡμῖν δίδωσι τὴν ὑπόνοιαν, ὥστε τὴν ἄγνοιαν ὑπολαμβάνειν ἐπὶ τὸ εὐσεβέστερον, τῷ ἀνθρωπίνῳ, μὴ τῷ θείῳ ταύ την λογιζομένους. τὴν ὑπακοὴν, καὶ ἀρχιερωσύνης τε καὶ προσφορᾶς, καὶ παραδόσεως (58), καὶ δεήσεως τῆς πρὸς τὸν δυ ὡς. οὐδ᾽ ὡς. 1Ϛ'. Εἰ μὲν οὖν οὗτος αὐτάρκης ὁ λόγος, ἐνταῦθα στησόμεθα (54), καὶ μηδὲν πλέον ἐπιζητείσθω· εἰ δὲ μή, τό γε δεύτερον, ὥσπερ τῶν ἄλλων ἕκαστον, οὕτω δὴ (55) καὶ ἡ γνῶσις τῶν μεγίστων, ἐπὶ τὴν αἰτίαν ἀναφερέσθω τιμῇ τοῦ γεννήτορος. Δοκεῖ δὲ μοί τις, μηδ' ἂν ἐκείνως ἀναγνούς, ὡς τῶν καθ' ἡμᾶς φιλολόγων τις (56), μικρὸν ἐννοῆσαι, ὅτι οὐδὲ ὁ Υἱὸς ἄλλως οἶδε τὴν ἡμέραν, ἢ τὴν ὥραν, ἢ ὡς ὅτι (57) ὁ Πατήρ. Τὸ γὰρ συναγόμενον, ὁποῖον; Επειδή ή Πατὴρ γινώσκει, διὰ τοῦτο καὶ ὁ Υἱός, ὡς δῆλον, ὅτι μηδενὶ γνωστὸν τοῦτο, μηδὲ ληπτών, πλὴν τῆς πρώτης φύσεως. Ἐλείπετο περὶ τοῦ ἐντετάλθαι, καὶ τετηρηκέναι τὰς ἐντολὰς, καὶ τὰ ἀρεστὰ αὐτῷ. πάν- τότε πεποιηκέναι, διαλαβεῖν ἡμᾶς· ἔτι δὲ τελειώ- σεως, καὶ ὑψώσεως, καὶ τοῦ μαθεῖν, ἐξ ὧν ἔπαθε, 29. ιν, 255, « S. GREGORII THEOLOGI ventem, servilique modo abjicientem. Procul sit ista servilis sane suspicio, Spirituque indigna. Ne- que enim Patris est hoc exposcere, aut Filii pati : nec de Deo hoc cogitare pium atque æquum est. Sed ex his, quæ humanitus perpessus est, ad to- lerantiam me, ut Verbum et exhortator, inducit. Sie ego advocationem hanc intelligendam arbitror. XV. Decimo loco ignorantiam ponunt, illudque, quod extremum diem atque horam nemo cogno- scat, ac ne Filius quidem ipse, sed solus Pater "*. At qui fieri potest, ut Sapientia quidquam eorum, quæ sunt, ignoret, ille, inquam, sæculorum factor, ille consummator atque immutator, ille eorum quæ facta sunt finis, quique ca, qua Dei sunt, per- indle novit, ac spiritus hominis ea, quae in ipso sunt * ? Quid enim hac cognitione plenius ac per- fectius ? Qui vero constat, ipsum, ea quidem, quæ horam illam antecedunt, ac quæ velut in ipso finis articulo sunt, exaclissime scire, ipsam autem ho- ram ignorare? Ænigmati quippe res hæc similis est: perinde videlicet ac si quis ca, quæ ante murum sunt, certissime se nosse affirmet, murum autemi ipswin ignorare se fateatur : aut diei finem probe sciens, noctis principium minime cognoscat: ubi alterius cognitio alterum necessario secum ducit. Eccui igitur dubium esse potest, quin horam qui- dem, ut Deus, cognitam habeat, ignoret autem ul homo, si quis partem aspectabilem ab ea disjungat, quæ mente sola perspici potest? Nam quia abso- lute hoc loco ac sine relatione, Filii nomen poni- tur, nec adjungitur, cujus, idcirco hinc nobis ansa sensu maxime pio interpretemur, eamque humanitati, XVI. Si igitur hæc ratio adversariis satisfacit, C hic pedem ſgemus, nec quidquam amplius a nobis inquiratur. Sin secus, banc secundam expositionem afferemus; quod quemadmodum singula alia, ita rerum quoque maximarum cognitio in Genitoris honorem ad causam ipsam referenda est. Quin ne exiguum quidem inibi intellecturus videtur, qui sic legerit, ut nostræ memoriæ vir quidam litterarum studiosus, nempe Filium non aliter diem illum vel loram nosse, quam ut Pater. Quid enim hinc colli- gitur : Quoniam Pater cognoscit, ideo etiam Filius : tanquam videlicet nemo hoc cognoscere ac perci. pere queat, praeter principem illam naturam. Super- erat jam de hoc verbo : Mandatum est, de eo etiam, quod Patris mandata servasse, et, quæ pla- cita sunt ei, semper fecisse dicitur ; ac insuper D d: consummatione et exaltatione, ac de eo, quod ex xv, 10; vm, Marc. xii, 32. Cor. It, 11. * Jɔan. x, 18; Comle., jecta rejicit Combefisius; atque in iis vertendis male Billium desudasse pronuntiat. non de Filio sunt dicta. porrigitur ita existimandi, ut ignorantiam hanc non divinitati ascribamus. cujus eat Filius, facta mentione. • Hic pedem figamus. » magnum intelligi. Colb. Rom. Traditus est propter delicta nostra, i ! (46) "Η ώς. Duo Regg. et quatuor Colbert., εἰ (47) Ο ποιητής... τῶν γενομένων. Hæc et inter- (48) 'Ο οὕτω τὰ τοῦ Θεοῦ. Hinc de Spiritu sancto, (19) Τά. Or. 1, τό. (50) Πῶς δαί. 'Tres Regg. et Or. 1, πῶς δέ. (1) Αγνοεί. Coisl. 5, ἀγνοεῖν. (2) "Ασχετον. • Absque relatione, nulla illius, (35) Τοῦ τινός. Deest in Or. 1. (54) Ενταῦθα στησόμεθα. Comb., στησώμεθα. (55) Δή. Tres Regg. et Or. 1, δέ. (56) Φιλολόγων τις. Putat Elias hic • Basiliu:m (57) "Οτι. Deest in duobus Regg. et duobus (58) Παραδόσεως. Alludit ad haec Apostoli verba,

νάμενον σώζειν αὐτὸν ἐκ θανάτου, καὶ ἀγωνίας, καὶ θρόμβων, καὶ προσευχῆς, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον· εἰ μὴ πᾶτι πρόδηλον ἦν, ὅτι περὶ (59) τὸ πάσχον τὰ τοιαῦτα τῶν ὀνομάτων, οὐ περὶ τὴν ἄτρεπτον φύσιν, καὶ τοῦ πάσχειν ὑψηλοτέραν. Ο μὲν οὖν περὶ τῶν ἀντιθέτων λόγος, τοσοῦτον, ὅσον ρίζα τις εἶναι καὶ ὑπόμνημα (60) τοῖς ἐξεταστικωτέροις τῆς τελεωτέρας εξεργασίας. Αξιον δὲ ἴσως, καὶ τοῖς προειρημένοις ἀκόλουθον, μηδὲ τὰς προσηγορίας τοῦ Υἱοῦ παρελθεῖν ἀθεωρήτους, πολλάς τε οὔσας (61), καὶ κατὰ πολλῶν κειμένας τῶν περὶ αὐτὸν νοουμένων· ἀλλ᾽ ἑκάστην αὐτῶν, ὅ τί ποτε βούλεται, παραστῆσαι, καὶ δεῖξαι τὸ τῶν ὀνομάτων μυστήριον. ΙΖ'. Αρκτέον δὲ ἡμῖν ἐντεῦθεν. Τὸ Θεῖον ἀκατ- Β ονόμαστον· καὶ τοῦτο δηλοῦσιν, οὐχ οἱ λογισμοὶ μόνον, ἀλλὰ καὶ Ἑβραίων οἱ σοφώτατοι καὶ παλαιότατοι, ὅσον εἰκάζειν ἔδωκαν (62). Οἱ γὰρ χαρακτήρσιν ἰδίοις τὸ θεῖον τιμήσαντες, καὶ οὐδὲ γράμμασιν (65) ἀνα- σχόμενοι τοῖς αὐτοῖς ἄλλο τι γράφεσθαι τῶν μετὰ Θεὸν, καὶ θεὸν, ὡς δέον ἀκοινώνητον εἶναι καὶ μέχρι τούτου τὸ θεῖον τοῖς ἡμετέροις, πότε ἂν δέξαιντο λυομένῃ (64) φωνῇ δηλοῦσθαι τὴν ἄλυτον φύσιν καὶ Ιδιάζουσαν ; Οὔτε γὰρ ἀέρα τις ἔπνευσεν ὅλον πώ ποτε, οὔτε οὐσίαν Θεοῦ παντελῶς, ἡ νοῦς ἐχώρη σεν (65), ή φωνή περιέλαβεν. Αλλ' ἐκ τῶν περὶ αὐτ τὸν σκιαγραφούντες τὰ κατ' αὐτὸν, ἀμυδράν τινα καὶ ἀσθενῆ, καὶ ἄλλην ἀπ᾿ ἄλλου (66) φαντασίαν συλλέγομεν. Καὶ οὗτος ἄριστος ἡμῖν θεολόγος, οὐχ ὃς εὗρε τὸ πᾶν, οὐδὲ γὰρ δέχεται τὸ πᾶν ὁ δεσμὸς (67), ἀλλ᾿ ὃς ἂν (68) ἄλλου φαντασθῇ πλέον, καὶ πλεῖον ἐν ἑαυτῷ συναγάγῃ τὸ τῆς ἀληθείας ίνδαλμα, ἡ ἀπο- σκίασμα, ἢ ὅ τι καὶ ὀνομάσομεν (69). ΙΗ'. Ὅσον δ' οὖν ἐκ τῶν ἡμῖν ἐφικτῶν, ὁ μὲν ὤν, καὶ ὁ Θεὸς, μᾶλλον πως τῆς οὐσίας ὀνόματα· καὶ τούτων μᾶλλον, ὁ ὤν· οὐ μόνον ὅτι τῷ Μωϋσει χρη- ματίζων ἐπὶ τοῦ ὄρους, καὶ τὴν κλῆσιν ἀπαιτούμε νος, ή (70) τίς ποτε εἴη, τοῦτο προτεἶπεν ἑαυτὸν, Ο ὢν ἀπέσταλκέ με, τῷ λαῷ κελεύσας εἰπεῖν· ἀλλ᾽ και ' ρήκεν. λης, • ORATIO XXX. - THEOLOGICA IV. A his, quæ passus est, obedientiam didicisse scribi- tur ", de sacerdotio * item, et oblatione ", et tra- ditione ", et oratione ad eum qui a morte salvum eum facere poterat; ad hæc de agonia, et sangui- neo sudore, atque oratione ", et si quid aliud ejus- dem est generis, pertractare : nisi cuivis explora- tum esset, hujusmodi nomina perpetienti humani- tati attribuenda esse, non autem immutabili illi na- turæ, atque omni dolore et cruciatu sublimiori. Ilæc habui, quæ ad diluendas adversariorum objectiones afferrem, ut, velut radicis cujusdam, ac submonitionis instar, iis sint, qui majori inqui- rendi solertia præditi sunt, ad eamdem materiem plenius exactiusque pertractandam. Operæ pretium autem fortasse, minimeque ab iis, quæ prius dixi- mus, alienum fuerit, cum multa sint Filii nomina, et multis, quæ de eo intelligantur, imposita, hæc sine speculatione non præterire; verum quid quæque appellatio sibi velit, declara.e, ac mysticam vim nominum explicare. G XVII. Hinc porro initium ducendum erit. Deus nullo nomine exprimi potest; idque declarant, non modo ratiocinationes, sed Hebræorum doctissimi atque antiquissimi quique, quantum quidem nobis conjiciendum dederunt. Nam qui propriis notis summum illud nomen honorandum duxerunt, ac ne iisdem quidem litteris aliud quiddam eorum, quæ post Deum sunt, ac Deum ipsum, scribi susti- nuerunt (tanquam scilicet Deum huc etiam usque a rerum nostrarum commercio distinctum esse opor- teat), ecquando tandem solutili voce naturam illam insolutilem, nec cum aliis communem explicari pa- terentur? Quemadmodum enim neino est, qui aerem totum unquam hauserit: ita Dei naturam, nec mens unquam ulla prorsus concepit, nec vox ulla complexa est. Verum ipsum ex his, quæ in ipso sunt, adumbrantes, obscuram quamdam et imbecil- lem, atque aliam ex alio speciem colligimus. Ac praestantissimus hic apud nos theologus censetur, non qui in totum, quid Deus sit, invenerit; nec enim vinculum capere hoc totum potest; sed qui ampliorem ipsius speciem mente conceperit, ampliusque veritatis simulacrum, vel adumbrationem, vel quocunque tandem alio vocabulo uti quis malit, in seipso collegerit. XVIII. Quantum ergo nobis assequi concessum est, Ens, et Deus, magis quodammodo essentie nomina sunt; ex iisque etiam vox, Ens, ad eam indicandam aptior est; non hoc solum nomine, quod ipse, cum Moysi in monte oraculum ederet, quæreretque ille, quo nomine vocaretur, ita seipsum Rom. 17, 25. Luc. xxil, seq. Galat. 11, 20. D quid eorum, quæ sunt secundum Deum, iisdem lit- teris scriberetur, quibus Dei nomen. » « Hebr. v, et seq. « Hebr. vn, sqq. den Filii nomina, quæ et multa et multis rebus, quæ mente atque intelligentia percipimus, imposita sunt, s etc. intelligitur. Nomen istud tetragrammaton, sel • quatuor litteris constans, vocatur. Significat • eus, o vel c exsistens ab lerno et in ælerium. Tanta erat apud Hebræos istius nominis reveren- tia, ut ab ejus pronuntiatione abstinentes, pro eo legebant 997N, Adonai. » Hunc locum sic reddit Leuvenklaius: Ac ne quidem permiserit, ut ali- tur in syllabas, vel elementa, vel in aerem spurgi- tur. D aliam ex alia. inquit Elias, cui animus quasi quodam vinculo est copulatus. » (59) Περί. Deest in pluribus Regg. et Coll. (60) Υπόμνημα. . Commonitorium. » (61) Πολλάς τε οὔσας, etc. Bill.: • Ne ipsa qui- (62) "Edwxar. Sic codd. Mendose in ed., Εδο (65) Γράμμασιν. Hic m, id est, « Jehova, (64) Λυομένη. • Vox, » inquit Elias, ο dissolvi (65) 'Εχώρησεν. Plures Regg. et Colbert., κεχώ (66) "Αλλην ἀπ' ἄλλου. Coisl. 1, ἄλλην ἀπ' ὅλο (07) Δεσμός. « Vinculum, id est, e corpus, (68) “Oç år. Tres Regg. ac tres Colb., 85 ¿áv. (69) Ονομάσομεν. Tres Regg., ὀνομάσωμεν. (70) "H. Lous Reg., εἰ.

νάμενον σώζειν αὐτὸν ἐκ θανάτου, καὶ ἀγωνίας, καὶ θρόμβων, καὶ προσευχῆς, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον· εἰ μὴ πᾶτι πρόδηλον ἦν, ὅτι περὶ (59) τὸ πάσχον τὰ τοιαῦτα τῶν ὀνομάτων, οὐ περὶ τὴν ἄτρεπτον φύσιν, καὶ τοῦ πάσχειν ὑψηλοτέραν. Ο μὲν οὖν περὶ τῶν ἀντιθέτων λόγος, τοσοῦτον, ὅσον ρίζα τις εἶναι καὶ ὑπόμνημα (60) τοῖς ἐξεταστικωτέροις τῆς τελεωτέρας εξεργασίας. Αξιον δὲ ἴσως, καὶ τοῖς προειρημένοις ἀκόλουθον, μηδὲ τὰς προσηγορίας τοῦ Υἱοῦ παρελθεῖν ἀθεωρήτους, πολλάς τε οὔσας (61), καὶ κατὰ πολλῶν κειμένας τῶν περὶ αὐτὸν νοουμένων· ἀλλ᾽ ἑκάστην αὐτῶν, ὅ τί ποτε βούλεται, παραστῆσαι, καὶ δεῖξαι τὸ τῶν ὀνομάτων μυστήριον. ΙΖ'. Αρκτέον δὲ ἡμῖν ἐντεῦθεν. Τὸ Θεῖον ἀκατ- Β ονόμαστον· καὶ τοῦτο δηλοῦσιν, οὐχ οἱ λογισμοὶ μόνον, ἀλλὰ καὶ Ἑβραίων οἱ σοφώτατοι καὶ παλαιότατοι, ὅσον εἰκάζειν ἔδωκαν (62). Οἱ γὰρ χαρακτήρσιν ἰδίοις τὸ θεῖον τιμήσαντες, καὶ οὐδὲ γράμμασιν (65) ἀνα- σχόμενοι τοῖς αὐτοῖς ἄλλο τι γράφεσθαι τῶν μετὰ Θεὸν, καὶ θεὸν, ὡς δέον ἀκοινώνητον εἶναι καὶ μέχρι τούτου τὸ θεῖον τοῖς ἡμετέροις, πότε ἂν δέξαιντο λυομένῃ (64) φωνῇ δηλοῦσθαι τὴν ἄλυτον φύσιν καὶ Ιδιάζουσαν ; Οὔτε γὰρ ἀέρα τις ἔπνευσεν ὅλον πώ ποτε, οὔτε οὐσίαν Θεοῦ παντελῶς, ἡ νοῦς ἐχώρη σεν (65), ή φωνή περιέλαβεν. Αλλ' ἐκ τῶν περὶ αὐτ τὸν σκιαγραφούντες τὰ κατ' αὐτὸν, ἀμυδράν τινα καὶ ἀσθενῆ, καὶ ἄλλην ἀπ᾿ ἄλλου (66) φαντασίαν συλλέγομεν. Καὶ οὗτος ἄριστος ἡμῖν θεολόγος, οὐχ ὃς εὗρε τὸ πᾶν, οὐδὲ γὰρ δέχεται τὸ πᾶν ὁ δεσμὸς (67), ἀλλ᾿ ὃς ἂν (68) ἄλλου φαντασθῇ πλέον, καὶ πλεῖον ἐν ἑαυτῷ συναγάγῃ τὸ τῆς ἀληθείας ίνδαλμα, ἡ ἀπο- σκίασμα, ἢ ὅ τι καὶ ὀνομάσομεν (69). ΙΗ'. Ὅσον δ' οὖν ἐκ τῶν ἡμῖν ἐφικτῶν, ὁ μὲν ὤν, καὶ ὁ Θεὸς, μᾶλλον πως τῆς οὐσίας ὀνόματα· καὶ τούτων μᾶλλον, ὁ ὤν· οὐ μόνον ὅτι τῷ Μωϋσει χρη- ματίζων ἐπὶ τοῦ ὄρους, καὶ τὴν κλῆσιν ἀπαιτούμε νος, ή (70) τίς ποτε εἴη, τοῦτο προτεἶπεν ἑαυτὸν, Ο ὢν ἀπέσταλκέ με, τῷ λαῷ κελεύσας εἰπεῖν· ἀλλ᾽ και ' ρήκεν. λης, • ORATIO XXX. - THEOLOGICA IV. A his, quæ passus est, obedientiam didicisse scribi- tur ", de sacerdotio * item, et oblatione ", et tra- ditione ", et oratione ad eum qui a morte salvum eum facere poterat; ad hæc de agonia, et sangui- neo sudore, atque oratione ", et si quid aliud ejus- dem est generis, pertractare : nisi cuivis explora- tum esset, hujusmodi nomina perpetienti humani- tati attribuenda esse, non autem immutabili illi na- turæ, atque omni dolore et cruciatu sublimiori. Ilæc habui, quæ ad diluendas adversariorum objectiones afferrem, ut, velut radicis cujusdam, ac submonitionis instar, iis sint, qui majori inqui- rendi solertia præditi sunt, ad eamdem materiem plenius exactiusque pertractandam. Operæ pretium autem fortasse, minimeque ab iis, quæ prius dixi- mus, alienum fuerit, cum multa sint Filii nomina, et multis, quæ de eo intelligantur, imposita, hæc sine speculatione non præterire; verum quid quæque appellatio sibi velit, declara.e, ac mysticam vim nominum explicare. G XVII. Hinc porro initium ducendum erit. Deus nullo nomine exprimi potest; idque declarant, non modo ratiocinationes, sed Hebræorum doctissimi atque antiquissimi quique, quantum quidem nobis conjiciendum dederunt. Nam qui propriis notis summum illud nomen honorandum duxerunt, ac ne iisdem quidem litteris aliud quiddam eorum, quæ post Deum sunt, ac Deum ipsum, scribi susti- nuerunt (tanquam scilicet Deum huc etiam usque a rerum nostrarum commercio distinctum esse opor- teat), ecquando tandem solutili voce naturam illam insolutilem, nec cum aliis communem explicari pa- terentur? Quemadmodum enim neino est, qui aerem totum unquam hauserit: ita Dei naturam, nec mens unquam ulla prorsus concepit, nec vox ulla complexa est. Verum ipsum ex his, quæ in ipso sunt, adumbrantes, obscuram quamdam et imbecil- lem, atque aliam ex alio speciem colligimus. Ac praestantissimus hic apud nos theologus censetur, non qui in totum, quid Deus sit, invenerit; nec enim vinculum capere hoc totum potest; sed qui ampliorem ipsius speciem mente conceperit, ampliusque veritatis simulacrum, vel adumbrationem, vel quocunque tandem alio vocabulo uti quis malit, in seipso collegerit. XVIII. Quantum ergo nobis assequi concessum est, Ens, et Deus, magis quodammodo essentie nomina sunt; ex iisque etiam vox, Ens, ad eam indicandam aptior est; non hoc solum nomine, quod ipse, cum Moysi in monte oraculum ederet, quæreretque ille, quo nomine vocaretur, ita seipsum Rom. 17, 25. Luc. xxil, seq. Galat. 11, 20. D quid eorum, quæ sunt secundum Deum, iisdem lit- teris scriberetur, quibus Dei nomen. » « Hebr. v, et seq. « Hebr. vn, sqq. den Filii nomina, quæ et multa et multis rebus, quæ mente atque intelligentia percipimus, imposita sunt, s etc. intelligitur. Nomen istud tetragrammaton, sel • quatuor litteris constans, vocatur. Significat • eus, o vel c exsistens ab lerno et in ælerium. Tanta erat apud Hebræos istius nominis reveren- tia, ut ab ejus pronuntiatione abstinentes, pro eo legebant 997N, Adonai. » Hunc locum sic reddit Leuvenklaius: Ac ne quidem permiserit, ut ali- tur in syllabas, vel elementa, vel in aerem spurgi- tur. D aliam ex alia. inquit Elias, cui animus quasi quodam vinculo est copulatus. » (59) Περί. Deest in pluribus Regg. et Coll. (60) Υπόμνημα. . Commonitorium. » (61) Πολλάς τε οὔσας, etc. Bill.: • Ne ipsa qui- (62) "Edwxar. Sic codd. Mendose in ed., Εδο (65) Γράμμασιν. Hic m, id est, « Jehova, (64) Λυομένη. • Vox, » inquit Elias, ο dissolvi (65) 'Εχώρησεν. Plures Regg. et Colbert., κεχώ (66) "Αλλην ἀπ' ἄλλου. Coisl. 1, ἄλλην ἀπ' ὅλο (07) Δεσμός. « Vinculum, id est, e corpus, (68) “Oç år. Tres Regg. ac tres Colb., 85 ¿áv. (69) Ονομάσομεν. Tres Regg., ὀνομάσωμεν. (70) "H. Lous Reg., εἰ.

ὅτι καὶ κυριωτέραν ταύτην εὑρίσκομεν. Ἡ μὲν γὰρ τοῦ Θεοῦ, κἂν ἀπὸ τοῦ θέειν, ἢ αἴθειν, ήτυμολόγηται τοῖς περὶ ταῦτα κομψοῖς, διὰ τὸ ἀεικίνητον καὶ δα- πανητικὸν τῶν μοχθηρῶν ἕξεων, καὶ γὰρ πῦρ κατο αναλίσκον ἐντεῦθεν λέγεται, ἀλλ᾽ οὖν τῶν πρός τι λεγομένων ἐστὶ, καὶ οὐκ ἄφετος· ὥσπερ καὶ ἡ Κύριος φωνή, ὄνομα εἶναι Θεοῦ καὶ αὐτὴ λεγομένη· Ἐγὼ γάρ, φησί, Κύριος, ο Θεός σου· τοῦτό μου (71) ἐστὶν ὄνομα· και, Κύριος ὄνομα αὐτῷ. Ἡμεῖς δὲ φύσιν ἐπιζητοῦμεν, ᾗ (72) τὸ εἶναι καθ᾿ ἑαυτὸ, καὶ οὐκ ἄλλῳ συνδεδεμένον· τὸ δὲ ὂν (73), ίδιον ὄντως Θεοῦ, καὶ ὅλον, μήτε τῷ πρὸ αὐτοῦ, μήτε τῷ μετ' αὐτὸν, οὐ γὰρ ἦν, ἢ ἔσται, περατούμενον ἢ περι- κοπτόμενον. θέειν, αίθειν, ΙΘ'. Τῶν δ' ἄλλων προσηγοριών, αἱ μὲν τῆς ἐξουσ σίας εἰσὶ προφανῶς, αἱ δὲ τῆς οἰκονομίας (74), καὶ ταύτης διττῆς· τῆς μὲν ὑπὲρ τὸ σῶμα, τῆς δὲ ἐν σώ- ματι· οἷον ὁ μὲν Παντοκράτωρ, καὶ ὁ Βασιλεὺς, ἡ τῆς δόξης, ἢ τῶν αἰώνων, ἢ τῶν δυνάμεων, ἢ τοῦ (75) ἀγαπητοῦ, ἢ τῶν βασιλευόντων· καὶ ὁ Κύριος, ἢ Σαβαώθ (76), ὅπερ ἐστὶ στρατιῶν, ἡ τῶν δυνάμεων, ἡ τῶν κυριευόντων. Ταῦτα μὲν σαφῶς τῆς ἐξουσίας. Ο δὲ Θεός, ἢ τοῦ σώζειν, ἢ ἐκδικήσεων, ἢ εἰρήνης, ἢ δικαιοσύνης, ἡ ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακὼς, καὶ (77) παντὸς Ἰσραὴλ τοῦ πνευματικοῦ, καὶ ὁρῶν· τὸς Θεόν· ταῦτα δὲ τῆς οἰκονομίας. Ἐπειδὴ γὰρ τρισὶ τούτοις διοικούμεθα, δέει τε τιμωρίας, καὶ σωτηρίας ἐλπίδι, πρὸς δὲ καὶ δόξης, καὶ ἀσκήσει τῶν ἀρετῶν, ἐξ ὧν ταῦτα· τὸ μὲν τῶν ἐκδικήσεων ὄνομα οἰκονομεῖ τὸν φόβον· τὸ δὲ τῶν σωτηριῶν, τὴν ἐλπίδα· τὸ δὲ τῶν ἀρετῶν, τὴν ἄσκησιν· ἵν᾿ ὡς τὸν Θεὸν ἐν ἑαυτῷ φέρων, ὁ τούτων τι κατορθῶν, μᾶλλον ἐπείγηται πρὸς τὸ τέλειον, καὶ τὴν ἐξ ἀρε τῶν οἰκείωσιν. Ταῦτα μὲν οὖν ἐστι (78) κοινὰ θεότη- τος τὰ ὀνόματα. Ιδιον δὲ τοῦ μὲν ἀνάρχου, Πατήρ ; τοῦ δὲ ἀνάρχως γεννηθέντος, Υιός· τοῦ δὲ ἀγεννήτω; προελθόντος (79), ἢ προϊόντος, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Αλλ' ἐπὶ τὰς τοῦ Υἱοῦ κλήσεις ἔλθωμεν, ὅπερ ώρ μήθη λέγειν ὁ λόγος. το 7ο ΧΧΙΙ, 10. - χνη, 5. Οικονομίας, Κ'. Δοκεί γάρ μοι λέγεσθαι, Υἱὸς μὲν, ὅτι ταυτόν ἐστι τῷ Πατρὶ κατ' ουσίαν: καὶ οὐκ ἐκεῖνο μόνον, ἀλλὰ κἀκεῖθεν. Μονογενής δέ, οὐχ ὅτι μόνος ἐκ μέσ * Κύριος Σαβαόθ, ἢ ὅπερ, ἔτι. S. GREGORII THEOLOGI appellavit, edicens videlicet ei, ut ad populum bis A verbis uteretur : Qui est, misit me 68; sed etiam quia nomen illud magis proprium esse comperimus. Quamvis enim Dei vox, vel a verbo vel ab ut putant qui in hoc genere sibi sciti atque arguti videntur, hoc est, a currendo, vel ab urendo, rationen originis suæ ducat, propter motus perpe- tuitatem, et quod vitiosos habitus consumat (nam hinc quoque ignis consumens dicitur”), ex eorum tamen numero est, quæ ad aliquid referuntur, nec libera et absoluta est; quemadmodum nec vox ista, Dominus, quæ Dei quoque nomen esse dicitur. Ego enim, inquit, Dominus Deus tuus : hoc meum nomen est”; et, Dominus nomen ipsi”. At nos na- turam ejusmodi exquirimus, quæ ipsum esse per se habeat, ac non cum alio quopiam copuletur. Ens vero, proprium sane est Dei, ac totum, nec priore aliqua re, nec posteriore (nec enim erat, aut erit), definitum ac circumcisum. XIX. Alia autem nomina partim potestatis esse B constat, partim œconomiæ, et quidem duplicis; al- terius nimirum corpore sublimioris, alterius cum corpore conjunctae. Exempli causa, Omnipotens ", el Rex, vel gloriæ, vel sæculoruin, vel virtu- tum, vel dilecti 7o, vel regnantium”. Item Domni- nus vel Sabaoth 78, hoc est, exercituum, vel virtu- tum, vel dominantium s. Hæc sine ulla dubi- tatione potentiam Dei ostendunt. Deus rursus, vel salvos faciendi si, vel ultionum 6, vel pacis 88, vel justitia, vel Abrahæ, Isaac, et Jacob *, univer- sique spiritualis Israelis, ac Deum videntis. Hæc utique ceconomia sunt nomina. Quoniam enim tribus his rebus gubernamur, nempe et supplicii metu, et salutis gloriæque spe, et cultu virtutum, quibus hæc comparantur; ultionum quidem nomi- c ne, metus procuratur; salutis autem, spes; virtu- tum denique, probitatis studium ut qui aliquid horuin assequitur, perinde ac Deum in seipso ge- rens, ad perfectionem et familiaritatem eam atque cognationem, qua nos virtus ipsi conciliat, majori celeritate festinet. Atque hæc vocabula Deitati communia sunt. Proprium autem ejus, qui prin- cipii expers est, nomen, Pater: ejus autem, qui citra ullum principium genitus est, Filius : illius denique, qui citra generationem processit, aut progreditur, de quibus nobis dicere propositum erat, accedamus. XX.Primum ergo Filius mibi dici videtur, quia D essentia idem est cum Patre: neque id solum, sed quia eliam ex illo est. Unigenitus & autem, Exod. 111, 14. * Deut. iv, 24. Isa. XLII, 8. 7* Tim. 1, 17. Psal. LXVII, 13. Deut. x, 17. Psal. Lavi, 21. er Joan. 1, 18. XXIII, 10. Exod. 111, 6. se Matth. etc. • Providentia, , id est, administrationis rerum humanarum, quæ duplex est, o inquit Bill., • alia ante, alia post Incarnatio- Rem. › Spiritus sanctus. Verum ad Filii nomina, Exou. xv, 3. Psal. Rom. IX, 29. Psal. Psal. 1V, 2. Amosix, 6; Psal. LXVII, ilisl. Tim. vi, 15, 77. ss Psal. xcul, 1. 8. Rom. XV, 33. Colb. In edl., etc. 'loadx, f 'laxw6, †, etc. ditur., Hoc sic intelligendum est, inquit Elias, • quod non seinel processerit, ac jaur spatio quo- dam distet ab illo, ex quo processit; sed quod ei semper adsit. s (71) Τοῦτό μου. Reg., Gγρ., τοῦτό μοι. (72) 'H. Sic codd. In ed., 4. (73) Τὸ δὲ δν. Conib., τὸ δὲ ὤν. (75) Του. Deest in quatuor Regg. et Or. 1. (76) Κύριος, ή Σαβαώθ, etc. Sic ptures Regg. et (77) Καὶ Ισαάκ, καὶ Ἰακώβ, και, etc. Comb., (78) 'Εστί. Sic Par. et Bas. In ed., (79) Προελθόντος, etc. • Processit, aut progre

Β του καὶ μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ μονοτρόπως, οὐχ ὡς τὰ σώματα· Λόγος δὲ, ὅτι οὕτως ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, ὡς πρὸς νοῦν λόγος (80)· οὐ μόνον διὰ τὸ ἀπαθὲς τῆς γεννήσεως, ἀλλὰ καὶ τὸ συναφές, καὶ τὸ ἐξαγ- γελτικόν (81)· τάχα δ' ἂν εἴποι τις, ὅτι καὶ ὡς ὄρος πρὸς τὸ ὁριζόμενον, ἐπειδὴ καὶ τοῦτο λέγεται λόγος. Ο γὰρ νενοηκώς, φησί, τὸν Υἱὸν τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ ἑωρακώς), νενόηκε τὸν Πατέρα· καὶ σύντομος ἀπόδειξις καὶ ῥᾳδία τῆς τοῦ Πατρὸς φύσεως, ὁ Υἱός· γέννημα γὰρ ἅπαν τοῦ γεγεννηκότος, σιωπῶν λόγος. Εἰ δὲ καὶ διὰ τὸ ἐνυπάρχειν τοῖς οὖσι λέγοι τις, οὐχ ἁμαρτήσεται τοῦ λόγου· τί γάρ ἐστιν, ὁ μὴ λόγῳ συνέστηκεν ; Σοφία δὲ, ὡς ἐπιστήμη θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων· πῶς γὰρ οἷόν τε τὸν πε ποιηκότα, τοὺς λόγους ἀγνοεῖν, ὧν πεποίηκε; Δύο ναμις δὲ, ὡς συντηρητικὸς τῶν γενομένων, καὶ τὴν τοῦ συνέχεσθαι ταῦτα χορηγῶν δύναμιν. Αλήθεια δὲ, ὡς ἕν, οὐ πολλὰ τῇ φύσει· τὸ μὲν γὰρ ἀληθὲς, ἔν· τὸ δὲ ψεῦδος, πολυσχιδές· καὶ ὡς καθαρὰ τοῦ Πατρὸς σφραγὶς, καὶ χαρακτὴρ ἀψευδέστατος. Εἰκὼν δὲ (82), ὡς ὁμοούσιον, καὶ ὅτι τοῦτο ἐκεῖθεν, ἀλλ' οὐκ ἐκ τούτου Πατήρ· αὕτη γὰρ εἰκόνος φύσις, μέσ μημα (83) εἶναι τοῦ ἀρχετύπου, καὶ οὗ λέγεται· πλὴν ὅτι καὶ πλέον (84) ἐνταῦθα· ἐκεῖ μὲν γὰρ (85), ἀκίνητος κινουμένου· ἐνταῦθα δὲ, ζῶντος καὶ ζῶσα, καὶ πλέον (86) ἔχουσα τὸ ἀπαράλλακτον, ἢ τοῦ ᾿Αδάμ ὁ Σήθ (87), καὶ τοῦ γεννῶντος παντὸς τὸ γεννώμε νον· τοιαύτη γὰρ ἡ τῶν ἁπλῶν φύσις, μὴ τῷ μὲν ἐοικέναι, τῷ δὲ ἀπεοικέναι, ἀλλ' ὅλον ὅλου τύπου εἶναι, καὶ ταυτὸν μᾶλλον, ἢ ἀφομοίωμα. Φῶς δὲ, ὡς λαμπρότης ψυχῶν καὶ λόγῳ καὶ βίῳ καθαιρομένων. Εἰ γὰρ σκότος ἡ ἄγνοια καὶ ἡ ἁμαρτία, φῶς ἂν εἴη ἡ γνῶσις, καὶ ὁ βίος (88) ὁ ἔνθεος. Ζωὴ δὲ, ὅτι φῶς, καὶ πάσης λογικῆς φύσεως σύστασις καὶ οὐσίωσις (89)· Εν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν, καὶ κινούμεθα, καὶ ἐσμέν, κατὰ τὴν διπλῆν (90) τοῦ ἐμφυσήματος δύναμιν, καὶ πνοήν· ἐκεῖθεν (91) εμφυσώμενοι πάντες, καὶ Πνεῦμα άγιον όσοι χωρητικοί, καὶ τοσοῦτον, καθ' ὅσον ἂν τὸ στόμα τῆς διανοίας ἀνοίξωμεν. Δικαιοσύνη δὲ, ὅτι τοῦ πρὸς ἀξίαν διαιρέτης, καὶ διαιτῶν δικαίως τοῖς ὑπὸ νόμον, καὶ τοῖς ὑπὸ χάριν, ψυχῇ καὶ σώματι, ὥστε τὸ μὲν ἄρχειν, τὸ δὲ ἄρχεσθαι, καὶ τὴν ἡγεμο- νίαν ἔχειν τὸ κρεῖττον κατὰ τοῦ χείρονος, ὡς μὴ τὸ χεῖρον ἐπανίστασθαι τῷ βελτίονι· Αγιασμὸς δὲ, ὡς Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἀκινήτως νοουμένου, ἐνταῦθα δέ, λόγος Λόγον ORATIO XXX. - THEOLOGICA IV. A C ce Joan. 1, 1. Joan. xiv, 7, 9. Cor. 1, 30. "Hebr. 1, 3. ***Gen. iv, 25. ss Joan. viii, 12. se tem; quia Verbum est Patris imago naturalis, quæ lowm Patrem, sicut sermo totam cogitationem, re- presentat. pter interpretationem et enuntiationem paternæ vo- luptatis. tris chnago, non imitatrix, sed naturalis. imitando referat. › legitur : etc. non quia solus ex solo, et solum; sed etiam quia unico modo, ac non ut corpora. Verbum porro, quia ita se habet ad Palren, ut sermo ad mentein, non modo propter generationem passionis omnis expertem, verum etiam propter conjunctionem ipsius cum Patre, vimque enuntiatricem. Fortasse etiam quis dixerit, eodem modo se ad Patrem ha- bere, quo definitio ad definitum, quoniam definitio quoque dicitur. Qui enim Filium cognovit, ait Christus (hoc enim idem significat, ac, vidit), Patrem quoque cognovit e : ac brevis, et compen- diosa facilisque paternæ naturæ declaratio est Filius. Omne enim quod genitum est, genitorem suumi tacita quadam voce definit. Quod si quis etiam, quia rebus omnibus insit, vocari contendat, a ratione non aberrabit. Quid enim est, quod non Verbo conditum sit? Sapientia vero, ut rerum divi- narum et humanarum scientia. Qui eniîn fieri potest, ut conditor rerum a se conditarum rationes igno- ret? Potentia", ut rerum creataruin conservator, vimque iis suppeditans ut contineantur. Veritas ", ut natura unum, non nulla. Verum quippe unum est ; mendacium multiplex: atque etiam ut purum Patris si- gillum, minimeque mendax character. Imago, ut ejusdem cum Patre substantia, et quia ex illo est, non autem ex hoc Pater. Hæc siquidem imaginis natura est, ut sit imitatio exemplaris, cujus imago dicitur; quanquam hic imago exemplar suum expressius refert. Illic enim rei vivæ ac motu præditæ mortua et motus expers imago est : hic autem vivi exem- plaris viva quoque est effigies, multoque minus a Patre differens, quam Seth ab Adamno” *, **, filiusque ominis a parente suo. Hujusmodi namque simpli- cium rerum natura est, ut non partim inter se siiniles sint, partim dissimiles, sed tota totas re- præsentent, cædemque potius sint, quam similes. Lux etiam dicitur, ut animorum splendor, qui et vita et sermone purgantur. Nam si ignorantia et peccatum tenebræ sunt, lux profecto erit scientia, et vita divina. Vila ", quia lux, totiusque ratione præditæ naturæ coagmentatio, et procreatio: In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus, secun- dum duplicem illam inspirationis facultatem. Nam et illinc omnes vitalem spiritum accipi- • Ephes. V, 19. es Joan. xiv, 6. es Coloss. 1, 18. Joan. xiv, 6. Act. xvII, 28. Gen. 11, 7. D et Seth natura humanæ participes fuerint, uterque tamen sibi propriam, et ab alio distinctam essen- tiam et substantiam habebant; ita ut non unus bo- mo, sed duo homines essent : contra in divinis, Pa- ter et Filius unius ejusdemque numero substantiæ sunt, ita ut non duo Dii, sed vere ac proprie unus Deus sint. & in ed. tiatio. » mini spiraculum vitæ inspiravit. Deinde Christus post resurrectionem discipulos amavit, eisque Spi - ritum sanctum largitus est. (80) ὺς πρὸς τοῦν λόγος. . Ut sermo ad men- (81) Εξαγγελτικόν. id est, juxta Eliam, e pro- (82) Elxir 8§. ‹ Imago. › Vere Christus est Pa- (83) Μίμημα, etc. Billius : • Ut exemplar suum (84) Πλέον. Duo Regg. et Or. 1, πλεῖον. (85) ᾽Εκεῖ μὲν γάρ, etc. Iste locus in Coisl. 1, sic (86) Πλέον. Tres Regg. et Or. 1, πλεῖον. (87) Η τοῦ ᾿Αδὰμ ὁ Σήθ. Quamvis enim Adam (88) Καὶ ὁ βίος. Sic plures Regg. et Colb. Deest (89) Ουσίωσις. • Essentialio, » vel e substan- (90) Διπλῆν. « Duplicem, etc. Deus prino ho- (91) 'Εκεῖθεν. Deest in pluribus codd.

Β του καὶ μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ μονοτρόπως, οὐχ ὡς τὰ σώματα· Λόγος δὲ, ὅτι οὕτως ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, ὡς πρὸς νοῦν λόγος (80)· οὐ μόνον διὰ τὸ ἀπαθὲς τῆς γεννήσεως, ἀλλὰ καὶ τὸ συναφές, καὶ τὸ ἐξαγ- γελτικόν (81)· τάχα δ' ἂν εἴποι τις, ὅτι καὶ ὡς ὄρος πρὸς τὸ ὁριζόμενον, ἐπειδὴ καὶ τοῦτο λέγεται λόγος. Ο γὰρ νενοηκώς, φησί, τὸν Υἱὸν τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ ἑωρακώς), νενόηκε τὸν Πατέρα· καὶ σύντομος ἀπόδειξις καὶ ῥᾳδία τῆς τοῦ Πατρὸς φύσεως, ὁ Υἱός· γέννημα γὰρ ἅπαν τοῦ γεγεννηκότος, σιωπῶν λόγος. Εἰ δὲ καὶ διὰ τὸ ἐνυπάρχειν τοῖς οὖσι λέγοι τις, οὐχ ἁμαρτήσεται τοῦ λόγου· τί γάρ ἐστιν, ὁ μὴ λόγῳ συνέστηκεν ; Σοφία δὲ, ὡς ἐπιστήμη θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων· πῶς γὰρ οἷόν τε τὸν πε ποιηκότα, τοὺς λόγους ἀγνοεῖν, ὧν πεποίηκε; Δύο ναμις δὲ, ὡς συντηρητικὸς τῶν γενομένων, καὶ τὴν τοῦ συνέχεσθαι ταῦτα χορηγῶν δύναμιν. Αλήθεια δὲ, ὡς ἕν, οὐ πολλὰ τῇ φύσει· τὸ μὲν γὰρ ἀληθὲς, ἔν· τὸ δὲ ψεῦδος, πολυσχιδές· καὶ ὡς καθαρὰ τοῦ Πατρὸς σφραγὶς, καὶ χαρακτὴρ ἀψευδέστατος. Εἰκὼν δὲ (82), ὡς ὁμοούσιον, καὶ ὅτι τοῦτο ἐκεῖθεν, ἀλλ' οὐκ ἐκ τούτου Πατήρ· αὕτη γὰρ εἰκόνος φύσις, μέσ μημα (83) εἶναι τοῦ ἀρχετύπου, καὶ οὗ λέγεται· πλὴν ὅτι καὶ πλέον (84) ἐνταῦθα· ἐκεῖ μὲν γὰρ (85), ἀκίνητος κινουμένου· ἐνταῦθα δὲ, ζῶντος καὶ ζῶσα, καὶ πλέον (86) ἔχουσα τὸ ἀπαράλλακτον, ἢ τοῦ ᾿Αδάμ ὁ Σήθ (87), καὶ τοῦ γεννῶντος παντὸς τὸ γεννώμε νον· τοιαύτη γὰρ ἡ τῶν ἁπλῶν φύσις, μὴ τῷ μὲν ἐοικέναι, τῷ δὲ ἀπεοικέναι, ἀλλ' ὅλον ὅλου τύπου εἶναι, καὶ ταυτὸν μᾶλλον, ἢ ἀφομοίωμα. Φῶς δὲ, ὡς λαμπρότης ψυχῶν καὶ λόγῳ καὶ βίῳ καθαιρομένων. Εἰ γὰρ σκότος ἡ ἄγνοια καὶ ἡ ἁμαρτία, φῶς ἂν εἴη ἡ γνῶσις, καὶ ὁ βίος (88) ὁ ἔνθεος. Ζωὴ δὲ, ὅτι φῶς, καὶ πάσης λογικῆς φύσεως σύστασις καὶ οὐσίωσις (89)· Εν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν, καὶ κινούμεθα, καὶ ἐσμέν, κατὰ τὴν διπλῆν (90) τοῦ ἐμφυσήματος δύναμιν, καὶ πνοήν· ἐκεῖθεν (91) εμφυσώμενοι πάντες, καὶ Πνεῦμα άγιον όσοι χωρητικοί, καὶ τοσοῦτον, καθ' ὅσον ἂν τὸ στόμα τῆς διανοίας ἀνοίξωμεν. Δικαιοσύνη δὲ, ὅτι τοῦ πρὸς ἀξίαν διαιρέτης, καὶ διαιτῶν δικαίως τοῖς ὑπὸ νόμον, καὶ τοῖς ὑπὸ χάριν, ψυχῇ καὶ σώματι, ὥστε τὸ μὲν ἄρχειν, τὸ δὲ ἄρχεσθαι, καὶ τὴν ἡγεμο- νίαν ἔχειν τὸ κρεῖττον κατὰ τοῦ χείρονος, ὡς μὴ τὸ χεῖρον ἐπανίστασθαι τῷ βελτίονι· Αγιασμὸς δὲ, ὡς Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἀκινήτως νοουμένου, ἐνταῦθα δέ, λόγος Λόγον ORATIO XXX. - THEOLOGICA IV. A C ce Joan. 1, 1. Joan. xiv, 7, 9. Cor. 1, 30. "Hebr. 1, 3. ***Gen. iv, 25. ss Joan. viii, 12. se tem; quia Verbum est Patris imago naturalis, quæ lowm Patrem, sicut sermo totam cogitationem, re- presentat. pter interpretationem et enuntiationem paternæ vo- luptatis. tris chnago, non imitatrix, sed naturalis. imitando referat. › legitur : etc. non quia solus ex solo, et solum; sed etiam quia unico modo, ac non ut corpora. Verbum porro, quia ita se habet ad Palren, ut sermo ad mentein, non modo propter generationem passionis omnis expertem, verum etiam propter conjunctionem ipsius cum Patre, vimque enuntiatricem. Fortasse etiam quis dixerit, eodem modo se ad Patrem ha- bere, quo definitio ad definitum, quoniam definitio quoque dicitur. Qui enim Filium cognovit, ait Christus (hoc enim idem significat, ac, vidit), Patrem quoque cognovit e : ac brevis, et compen- diosa facilisque paternæ naturæ declaratio est Filius. Omne enim quod genitum est, genitorem suumi tacita quadam voce definit. Quod si quis etiam, quia rebus omnibus insit, vocari contendat, a ratione non aberrabit. Quid enim est, quod non Verbo conditum sit? Sapientia vero, ut rerum divi- narum et humanarum scientia. Qui eniîn fieri potest, ut conditor rerum a se conditarum rationes igno- ret? Potentia", ut rerum creataruin conservator, vimque iis suppeditans ut contineantur. Veritas ", ut natura unum, non nulla. Verum quippe unum est ; mendacium multiplex: atque etiam ut purum Patris si- gillum, minimeque mendax character. Imago, ut ejusdem cum Patre substantia, et quia ex illo est, non autem ex hoc Pater. Hæc siquidem imaginis natura est, ut sit imitatio exemplaris, cujus imago dicitur; quanquam hic imago exemplar suum expressius refert. Illic enim rei vivæ ac motu præditæ mortua et motus expers imago est : hic autem vivi exem- plaris viva quoque est effigies, multoque minus a Patre differens, quam Seth ab Adamno” *, **, filiusque ominis a parente suo. Hujusmodi namque simpli- cium rerum natura est, ut non partim inter se siiniles sint, partim dissimiles, sed tota totas re- præsentent, cædemque potius sint, quam similes. Lux etiam dicitur, ut animorum splendor, qui et vita et sermone purgantur. Nam si ignorantia et peccatum tenebræ sunt, lux profecto erit scientia, et vita divina. Vila ", quia lux, totiusque ratione præditæ naturæ coagmentatio, et procreatio: In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus, secun- dum duplicem illam inspirationis facultatem. Nam et illinc omnes vitalem spiritum accipi- • Ephes. V, 19. es Joan. xiv, 6. es Coloss. 1, 18. Joan. xiv, 6. Act. xvII, 28. Gen. 11, 7. D et Seth natura humanæ participes fuerint, uterque tamen sibi propriam, et ab alio distinctam essen- tiam et substantiam habebant; ita ut non unus bo- mo, sed duo homines essent : contra in divinis, Pa- ter et Filius unius ejusdemque numero substantiæ sunt, ita ut non duo Dii, sed vere ac proprie unus Deus sint. & in ed. tiatio. » mini spiraculum vitæ inspiravit. Deinde Christus post resurrectionem discipulos amavit, eisque Spi - ritum sanctum largitus est. (80) ὺς πρὸς τοῦν λόγος. . Ut sermo ad men- (81) Εξαγγελτικόν. id est, juxta Eliam, e pro- (82) Elxir 8§. ‹ Imago. › Vere Christus est Pa- (83) Μίμημα, etc. Billius : • Ut exemplar suum (84) Πλέον. Duo Regg. et Or. 1, πλεῖον. (85) ᾽Εκεῖ μὲν γάρ, etc. Iste locus in Coisl. 1, sic (86) Πλέον. Tres Regg. et Or. 1, πλεῖον. (87) Η τοῦ ᾿Αδὰμ ὁ Σήθ. Quamvis enim Adam (88) Καὶ ὁ βίος. Sic plures Regg. et Colb. Deest (89) Ουσίωσις. • Essentialio, » vel e substan- (90) Διπλῆν. « Duplicem, etc. Deus prino ho- (91) 'Εκεῖθεν. Deest in pluribus codd.

ἁμαρτίας κατεχομένους, καὶ λύτρον ἑαυτὸν ἀντιδι- δοὺς ἡμῶν τῆς οἰκουμένης καθάρσιον. ᾿Ανάστασις δὲ, ὡς ἐντεῦθεν ἡμᾶς ἀπανιστῶν (92), καὶ πρὸς τὴν ζωὴν ἐπανάγων νενεκρωμένους ὑπὸ τῆς ἁμαρ τίας (95). Α καθαρότης, ἵνα χωρῆται τὸ καθαρόν καθαρότητι. Απολύτρωσις δὲ, ὡς ἐλευθερῶν ἡμᾶς, ὑπὸ τῆς ἐπανιστάς. δι' ὅσων. μητρός, νόμῳ καί, ΚΑ'. Ταῦτα μὲν οὖν ἔτι κοινὰ τοῦ τε ὑπὲρ ἡμᾶς, καὶ τοῦ δι' ἡμᾶς (94) · & δὲ ἰδίως ἡμέτερα, καὶ τῆς ἐντεῦθεν προσλήψεως (95) Ανθρωπος μὲν, οὐχ ἵνα χωρηθῇ μόνον διὰ σώματος σώμασιν, ἄλλως οὐκ ἂν χωρηθεὶς διὰ τὸ τῆς φύσεως ἄληπτον (96) · ἀλλ᾽ ἕνα καὶ ἁγιάσῃ δι' ἑαυτοῦ τὸν ἄνθρωπον, ὥσπερ ζύμη (97) γενόμενος τῷ παντὶ φυράματι, καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἑνώ σας τὸ κατακριθέν, ὅλον λύσῃ τοῦ κατακρίματος, πάντα ὑπὲρ πάντων γενόμενος, ὅσα ἡμεῖς, πλὴν τῆς ἁμαρτίας, σῶμα, ψυχή, νοῦς, δι' ὅσον (98) ὁ θάνατος· τὸ κοινὸν ἐκ τούτων, ἄνθρωπος, Θεὸς ὁρώμενος, διὰ τὸ νοούμενον (99). Υἱὸς δὲ ἀνθρώπου, καὶ διὰ τὸν Αδάμ, καὶ διὰ τὴν Παρθένον, ἐξ ὧν ἐγένετο· τοῦ μὲν, ὡς προπάτορος, τῆς δὲ, ὡς μητρὸς νόμῳ (1), καὶ οὐ νόμῳ γεννήσεως· Χριστὸς δὲ, διὰ τὴν θεό- τητα· χρίσις γὰρ αὕτη τῆς ἀνθρωπότητος, οὐκ ἐνεργείᾳ κατὰ τοὺς ἄλλους χριστοὺς (2) ἁγιάζουσα, παρουσίᾳ δὲ ὅλου τοῦ χρίοντος· ἧς ἔργον, ἄνθρωπον ἀκοῦσαι (5) τὸ χρίον, καὶ ποιῆσαι Θεὸν τὸ χριόμενο, Οδὸς δὲ, ὡς δι᾿ ἑαυτοῦ φέρων ἡμᾶς· Θύρα δὲ, ὡς εἰσαγωγεύς· Ποιμήν δὲ, ὡς εἰς τόπον χλόης κατα- σκηνῶν, καὶ ἐκτρέφων ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως, καὶ ἐντεῦθεν ὁδηγῶν, καὶ προπολεμῶν κατὰ τῶν θηρίων· τὸ πλανώμενον ἐπιστρέφων, τὸ ἀπολωλὸς ἐπανάγων, τὸ συντετριμμένον καταδεσμῶν, τὸ ἰσχυρὸν φυλάσ- σων, καὶ πρὸς τὴν ἐκεῖθεν μάνδραν συνάγων λόγοις ποιμαντικῆς ἐπιστήμης · Πρόβατον δὲ, ὡς σφάγιον· Ἀμνὸς δὲ, ὡς τέλειον Αρχιερεύς (4, δέ, ὡς προσ αγωγεύς Μελχισεδέκ δὲ, ὡς ἀμήτωρ τὸ ὑπὲρ ἡμᾶς, καὶ ἀπάτωρ τὸ καθ᾿ ἡμᾶς· καὶ ὡς ἀγενεαλόγητος (5) τὸ ἄνω· Τὴν γὰρ γενεὰν αὐτοῦ, φησί, τίς διηγή σεται ; καὶ ὡς βασιλεύς Σαλήμ, ειρήνη δὲ τοῦτο, καὶ * χχιν, 27, 44. • S. GREGGRI THEOLOGI . mus, et Spiritum sanctum, quotquot ipsius capa- ces sumus, et quatenus os mentis aperuerimus. Justitia, quia pro merito præmia et poenas distri buit, quumque judicem se præbet his, qui sub lege sunt, et his, qui sub gratia; corporique item el animæ, ut illud pareat, hæc præsit atque imperet, præstantiorque pars principatum adversus inferio- rem teneat, nec id quod deterius est, adversus id, quod melius est, insurgat, Sanctificatio ', quia pa- ritas, ut purum illud numen per puritatem capiatur. Redemptio, quia nos a peccato detentos in liberta- . tem asserit, seseque pro nobis, ut orbis terrarum expietur, liberationis pretium dat. Resurrectios, ut nos hinc abductos suscitans, et a peccato morte affectos adl vitam reducens. XXI. Atque hæc adhuc communia sunt, tam ei qui supra nos est, quam qui propter nos. Nunc ad ea veniamus, quæ proprie nostra sunt, humanita- tisque assumpta. Homo itaque dicitur, non solum ut per corpus a corporibus capiatur, qui alioqui ob incomprehensibilem naturam suam capi non poterat; sed etiam ut per se hoininem sanctitate afficiat, fermentique instar universæ massa sit, sibique uniens quod condemnatum fuerat, totum illud a condemnnatione liberet, omnia pro nobis, quæ nos sumus, excepto peccato, factus, corpus, anima, mens (per quæ videlicet mors pervaserat); et, quod ex his commune est, homo, visibilis Deus, propter id quod animo atque intellectu comprehen· debatur. Filias hominis, propter Adamuin, ac Virginem, ex quibus exstitit, illo nimirum ut ge- neris auctore, hac autem ut matre, juxta matris legem, et non juxta legem generationis. Christus ", propter divinitatem : ea enim humanitatis unctio est, non operatione, ut in aliis christis, sed totius ungentis præsentia sanctificans: cujus hic effectus est, ut id, quod ungit, homo vocetur, et, quod un- gitur, Deus fiat : Via', ut per se nos ducens ; Ostium *, ut introductor: Pastor, ut nos in loco pascua collocans, et aqua refectionis educans", atque hinc nobis itineris ducem se præbens, necnon adversus belluas pro nobis dimicans : tum etiam, ut errantes revocans, et perditos reducens, et confractos obligans, et indrinos roborans, et fir- mos ac validos custodiens, atque ad futuræ vitæ caulam, per pastoralis scientiæ rationes, colligens : Ovis " porro, ut victima : Agnus '', ut perfectus : I Cor. 1, 50. ibid. s ibid. • Joan. xi, 25. nobis similis. › • instar frumenti, » humanitati juncta est. divinitatis. etc. • Ut matre, et juxta legem, et supra legem generationis. ▸ B Joan. is, 11. * Matth. Matth. I, Psal. xxii, 2. Isa. Lill, 7. Juan. 1, 29. C D e regibus et pontificibus, » qui unctionis consortes, • uncti » dicuntur, juxta illud ps. xLiv, « Uuxit te Deus oleo lætitiæ præ consortibus tuis. › Verum isti non nisi per gratiam sanctificantur, cum UN- clionem sacram accipiunt; ‹ in Christo autem, ɔ ut ait Billius, ipsissima divinitatis præsentia locum unctionis tenebat. › humanæ naturæ in una persona, et ‹ homo › voca- tur e Deus, o et • Deus : appellatur homo. » Christus, qui nos Patri conciliat, per quem, aut • ait Apostolus, Rom. v, 2, c habemus accessum per fdem in gratiam islam, in qua stamnus, v etc. tio est ineffabilis. » 16. * Joan. Σιν, 6. 8 Joan. x, 9. • Joan. x, 11. (92) Απανιστών. Tres Regg., ἀπανιστάς. Οxon., (93) Αμαρτίας. Coisl. 1. γεύσεως. (94) Δι' ἡμᾶς. Reg., Cypr., καθ' ἡμᾶς, & quam qui (95) Προσλήψεως. Reg. bn, προλήψεως. (96) "Αληπτον. Bill. • Imperceptibilem. (97) Ζύμη. Divinitas intelligitur, quæ in Christo, (98) Δι' ὅσον. Coisl. 2, quatuor Colb. et Or. 1, (99) Διὰ τὸ νοούμενον. Propter id, etc. Ratione (1) Ὡς μητρὸς νόμῳ, και, etc. Bill. legit, ὡς (2) "Αλλους χριστούς. • Aliis christis, id est, (5) Ανθρωπον ἀκοῦσαι. Ob unionem divinæ ac (4) ᾿Αρχιερεύς, etc. Talis est pontifex noster (5) Αγενεαλόγητος, etc. . Cujus divina geuera-

ἁμαρτίας κατεχομένους, καὶ λύτρον ἑαυτὸν ἀντιδι- δοὺς ἡμῶν τῆς οἰκουμένης καθάρσιον. ᾿Ανάστασις δὲ, ὡς ἐντεῦθεν ἡμᾶς ἀπανιστῶν (92), καὶ πρὸς τὴν ζωὴν ἐπανάγων νενεκρωμένους ὑπὸ τῆς ἁμαρ τίας (95). Α καθαρότης, ἵνα χωρῆται τὸ καθαρόν καθαρότητι. Απολύτρωσις δὲ, ὡς ἐλευθερῶν ἡμᾶς, ὑπὸ τῆς ἐπανιστάς. δι' ὅσων. μητρός, νόμῳ καί, ΚΑ'. Ταῦτα μὲν οὖν ἔτι κοινὰ τοῦ τε ὑπὲρ ἡμᾶς, καὶ τοῦ δι' ἡμᾶς (94) · & δὲ ἰδίως ἡμέτερα, καὶ τῆς ἐντεῦθεν προσλήψεως (95) Ανθρωπος μὲν, οὐχ ἵνα χωρηθῇ μόνον διὰ σώματος σώμασιν, ἄλλως οὐκ ἂν χωρηθεὶς διὰ τὸ τῆς φύσεως ἄληπτον (96) · ἀλλ᾽ ἕνα καὶ ἁγιάσῃ δι' ἑαυτοῦ τὸν ἄνθρωπον, ὥσπερ ζύμη (97) γενόμενος τῷ παντὶ φυράματι, καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἑνώ σας τὸ κατακριθέν, ὅλον λύσῃ τοῦ κατακρίματος, πάντα ὑπὲρ πάντων γενόμενος, ὅσα ἡμεῖς, πλὴν τῆς ἁμαρτίας, σῶμα, ψυχή, νοῦς, δι' ὅσον (98) ὁ θάνατος· τὸ κοινὸν ἐκ τούτων, ἄνθρωπος, Θεὸς ὁρώμενος, διὰ τὸ νοούμενον (99). Υἱὸς δὲ ἀνθρώπου, καὶ διὰ τὸν Αδάμ, καὶ διὰ τὴν Παρθένον, ἐξ ὧν ἐγένετο· τοῦ μὲν, ὡς προπάτορος, τῆς δὲ, ὡς μητρὸς νόμῳ (1), καὶ οὐ νόμῳ γεννήσεως· Χριστὸς δὲ, διὰ τὴν θεό- τητα· χρίσις γὰρ αὕτη τῆς ἀνθρωπότητος, οὐκ ἐνεργείᾳ κατὰ τοὺς ἄλλους χριστοὺς (2) ἁγιάζουσα, παρουσίᾳ δὲ ὅλου τοῦ χρίοντος· ἧς ἔργον, ἄνθρωπον ἀκοῦσαι (5) τὸ χρίον, καὶ ποιῆσαι Θεὸν τὸ χριόμενο, Οδὸς δὲ, ὡς δι᾿ ἑαυτοῦ φέρων ἡμᾶς· Θύρα δὲ, ὡς εἰσαγωγεύς· Ποιμήν δὲ, ὡς εἰς τόπον χλόης κατα- σκηνῶν, καὶ ἐκτρέφων ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως, καὶ ἐντεῦθεν ὁδηγῶν, καὶ προπολεμῶν κατὰ τῶν θηρίων· τὸ πλανώμενον ἐπιστρέφων, τὸ ἀπολωλὸς ἐπανάγων, τὸ συντετριμμένον καταδεσμῶν, τὸ ἰσχυρὸν φυλάσ- σων, καὶ πρὸς τὴν ἐκεῖθεν μάνδραν συνάγων λόγοις ποιμαντικῆς ἐπιστήμης · Πρόβατον δὲ, ὡς σφάγιον· Ἀμνὸς δὲ, ὡς τέλειον Αρχιερεύς (4, δέ, ὡς προσ αγωγεύς Μελχισεδέκ δὲ, ὡς ἀμήτωρ τὸ ὑπὲρ ἡμᾶς, καὶ ἀπάτωρ τὸ καθ᾿ ἡμᾶς· καὶ ὡς ἀγενεαλόγητος (5) τὸ ἄνω· Τὴν γὰρ γενεὰν αὐτοῦ, φησί, τίς διηγή σεται ; καὶ ὡς βασιλεύς Σαλήμ, ειρήνη δὲ τοῦτο, καὶ * χχιν, 27, 44. • S. GREGGRI THEOLOGI . mus, et Spiritum sanctum, quotquot ipsius capa- ces sumus, et quatenus os mentis aperuerimus. Justitia, quia pro merito præmia et poenas distri buit, quumque judicem se præbet his, qui sub lege sunt, et his, qui sub gratia; corporique item el animæ, ut illud pareat, hæc præsit atque imperet, præstantiorque pars principatum adversus inferio- rem teneat, nec id quod deterius est, adversus id, quod melius est, insurgat, Sanctificatio ', quia pa- ritas, ut purum illud numen per puritatem capiatur. Redemptio, quia nos a peccato detentos in liberta- . tem asserit, seseque pro nobis, ut orbis terrarum expietur, liberationis pretium dat. Resurrectios, ut nos hinc abductos suscitans, et a peccato morte affectos adl vitam reducens. XXI. Atque hæc adhuc communia sunt, tam ei qui supra nos est, quam qui propter nos. Nunc ad ea veniamus, quæ proprie nostra sunt, humanita- tisque assumpta. Homo itaque dicitur, non solum ut per corpus a corporibus capiatur, qui alioqui ob incomprehensibilem naturam suam capi non poterat; sed etiam ut per se hoininem sanctitate afficiat, fermentique instar universæ massa sit, sibique uniens quod condemnatum fuerat, totum illud a condemnnatione liberet, omnia pro nobis, quæ nos sumus, excepto peccato, factus, corpus, anima, mens (per quæ videlicet mors pervaserat); et, quod ex his commune est, homo, visibilis Deus, propter id quod animo atque intellectu comprehen· debatur. Filias hominis, propter Adamuin, ac Virginem, ex quibus exstitit, illo nimirum ut ge- neris auctore, hac autem ut matre, juxta matris legem, et non juxta legem generationis. Christus ", propter divinitatem : ea enim humanitatis unctio est, non operatione, ut in aliis christis, sed totius ungentis præsentia sanctificans: cujus hic effectus est, ut id, quod ungit, homo vocetur, et, quod un- gitur, Deus fiat : Via', ut per se nos ducens ; Ostium *, ut introductor: Pastor, ut nos in loco pascua collocans, et aqua refectionis educans", atque hinc nobis itineris ducem se præbens, necnon adversus belluas pro nobis dimicans : tum etiam, ut errantes revocans, et perditos reducens, et confractos obligans, et indrinos roborans, et fir- mos ac validos custodiens, atque ad futuræ vitæ caulam, per pastoralis scientiæ rationes, colligens : Ovis " porro, ut victima : Agnus '', ut perfectus : I Cor. 1, 50. ibid. s ibid. • Joan. xi, 25. nobis similis. › • instar frumenti, » humanitati juncta est. divinitatis. etc. • Ut matre, et juxta legem, et supra legem generationis. ▸ B Joan. is, 11. * Matth. Matth. I, Psal. xxii, 2. Isa. Lill, 7. Juan. 1, 29. C D e regibus et pontificibus, » qui unctionis consortes, • uncti » dicuntur, juxta illud ps. xLiv, « Uuxit te Deus oleo lætitiæ præ consortibus tuis. › Verum isti non nisi per gratiam sanctificantur, cum UN- clionem sacram accipiunt; ‹ in Christo autem, ɔ ut ait Billius, ipsissima divinitatis præsentia locum unctionis tenebat. › humanæ naturæ in una persona, et ‹ homo › voca- tur e Deus, o et • Deus : appellatur homo. » Christus, qui nos Patri conciliat, per quem, aut • ait Apostolus, Rom. v, 2, c habemus accessum per fdem in gratiam islam, in qua stamnus, v etc. tio est ineffabilis. » 16. * Joan. Σιν, 6. 8 Joan. x, 9. • Joan. x, 11. (92) Απανιστών. Tres Regg., ἀπανιστάς. Οxon., (93) Αμαρτίας. Coisl. 1. γεύσεως. (94) Δι' ἡμᾶς. Reg., Cypr., καθ' ἡμᾶς, & quam qui (95) Προσλήψεως. Reg. bn, προλήψεως. (96) "Αληπτον. Bill. • Imperceptibilem. (97) Ζύμη. Divinitas intelligitur, quæ in Christo, (98) Δι' ὅσον. Coisl. 2, quatuor Colb. et Or. 1, (99) Διὰ τὸ νοούμενον. Propter id, etc. Ratione (1) Ὡς μητρὸς νόμῳ, και, etc. Bill. legit, ὡς (2) "Αλλους χριστούς. • Aliis christis, id est, (5) Ανθρωπον ἀκοῦσαι. Ob unionem divinæ ac (4) ᾿Αρχιερεύς, etc. Talis est pontifex noster (5) Αγενεαλόγητος, etc. . Cujus divina geuera-

ΧΧΧΙ. - ὡς βασιλεὺς δικαιοσύνης, καὶ ὡς ἀποδεκατῶν πα- τριάρχας κατὰ τῶν πονηρῶν δυνάμεων ἀριστεύον- τας. Εχεις τὰς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας· βάδιζε δι' αὐτ τῶν· ὅσαι τε ὑψηλαί, θεϊκῶς (6), καὶ ὅσαι σωματικαί, συμπαθῶς· μᾶλλον δὲ ὅλον θεϊκῶς, ἵνα γένῃ Θεὸς κάτωθεν ἀνελθὼν, διὰ τὸν κατελθόντα δι' ἡμᾶς ἄνω- θεν. Ἐπὶ πᾶσι, καὶ πρὸ πάντων, ἐκεῖνο τήρει· καὶ οὐκ ἂν σφαλείης ἐν τοῖς ὑψηλοτέροις ἢ ταπεινοτέροις ὀνόμασιν. Ἰησοῦς Χριστὸς, χθὲς καὶ σήμερον σωμα- τικῶς, ὁ αὐτὸς πνευματικῶς, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. ΛΟΓΟΣ ΛΑ'. ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ. Περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Α'. Ὁ μὲν δὴ περὶ τοῦ Υἱοῦ λόγος, τοιοῦτος (7) καὶ οὕτω διαπέφευγε τοὺς λιθάζοντας, διελθὼν διὰ μέσου (8) αὐτῶν. Ο λόγος γὰρ οὐ λιθάζεται, λιθο βολεῖ δὲ, ὅταν ἐθέλῃ, καὶ σφενδονᾷ θηρία, λόγους και κῶς τῷ ὄρει προσβαίνοντας (9). Τί δ᾽ ἂν εἴποις, φασί, περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος; πόθεν ἡμῖν ἐπεισ- ἀγεις, ξένον θεὸν καὶ ἄγραφον ; Τοῦτο ἤδη καὶ οἱ περὶ τὸν Υἱὸν μετριάζοντες. "Οπερ γὰρ ἐπὶ τῶν ὁδῶν εὑρεῖν ἔστι καὶ τῶν ποταμῶν, σχίζονταί τε ἀπ' ἀλ- λήλων, καὶ εἰς ἄλληλα συνάγονται· τοῦτο κἀνταῦθα συμβαίνει, διὰ τὸν πλοῦτον τῆς ἀσεβείας, καὶ τοὺς τὰ ἄλλα διεστῶτας ἐν ἄλλοις συμφέρεσθαι, ὥστε μηδὲ γινώσκειν καθαρῶς δύνασθαι τὸ συμφέρον, ἢ τὴ μα- χόμενον. Β'. Ἔχει μὲν οὖν τι καὶ δυσχερὲς ὁ περὶ τοῦ Πνεύ ματος λόγος, οὐ μόνον ὅτι ἐν τοῖς περὶ τοῦ Υἱοῦ λό- γοις ἀποκαμόντες οἱ ἄνθρωποι, θερμότερον τῷ Πνεύ ματι προσπαλαίουσι (χρὴ γάρ τι πάντως αὐτοὺς ἀσεβεῖν, ἢ οὐδὲ βιωτός ἐστιν αὐτοῖς ὁ βίος), ἀλλ' ὅτι καὶ ἡμεῖς τῷ πλήθει τῶν ζητημάτων ἀποκναι σθέντες (10), ταυτὸν (11) πάσχομεν τοῖς κακοσίτοις· οἱ ἐπειδὰν πρός τι τῶν βρωμάτων ἀηδισθῶσι, πρὸς πάντα λόγον ὁμοίως, ὥσπερ ἐκεῖνο: πρὸς τροφήν, δυσχεραίνομεν. Όμως διδότω τὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ λόγος δραμεῖται, καὶ ὁ Θεὸς δοξασθήσεται. Τὸ μὲν οὖν ἐπιμελῶς ἐξετάζειν καὶ διαιρεῖσθαι, ποσαχῶς ἢ τὸ Τουρέ, ο Α. δοῦτος. - ORATIO THEOLOGICA V. A Pontifex '', ut oblator : Melchisedech ", ut matris expers, quod ad naturam illam nostra excelsiorem allinet, patre autem carens, quantum ad nostram : tum etiam quia sublimitus absque genealogia est. (Generationem enim illius, inquit, quis enarrabit su 15?) Ac præterea, ut Rex Salem ", hoc est, pacis, et Rex justitiæ, ac denique ut a patriarchis adversus pe- ´ stiferas potestates strenue rem gerentibus, decimas accipiens. Habes Filii appellationes. Per eas ince- de; per eas, inquam, omnes, quæ sublimes sunt, divine, per corporeas autem, bumane: imo vero prorsus divine, ut ex imis hisce ascendens, flas Deus propter eum, qui propter nos de supernis de- scendit. Præter omnia. et ante omnia, illud serva: nec aut in sublimioribus, aut abjectioribus nomini- bus errabis. Jesus Christus, beri et hodie corporaliter, idemque spiritualiter, et in sæcula sæculo- rum. Amen. ss Hebr. vi, 20. ** Hebr. vii, 1. Isa. Lili, 8. Hebr. vII, 2. B C ORATIO XXXI.. THEOLOGICA QUINTA. De Spiritu sancto. I. Ac de Filio quidem talis est nostra oratio : atque ad hunc modum lapidantium impetum effu- git, per medium ipsorum transiens. Oratio quippe non lapidatur : verum lapides ipsa, cum lubet, jacit, ac belluas, hoc est, sermones, male ad montem ascendentes 17, funda insectatur. Sed de Spiritu sancto, inquiunt, quid dixeris? Unde nobis pere- grinum Deum, nulloque Scripturæ loco proditum introducis? Atque hoc illi quoque objiciunt, qui de Filio moderatius sentiunt. Nam quod in viis et-Alu- viis reperire est, ut a se invicem secentur, ac rur- sus inter se coeant; idem hic quoque (tanta est impietatis ubertas et copia ! ) usu venit, ut, qui in aliis rebus inter se dissident, in quibusdam rursus consentiant, ita ut ne plane quidem intelligi ac perspici possit, vel qua in re consentiant, vel in qua contendant. D Exod. xix, 12. • Alias xxxv11; quæ autem crat, nunc 37. Habitz anno 380. mediam illorum ibat. › II. Et quidem in hac de Spiritu sancto dis- putatione, nonnihil inest difficultatis et molestiæ, non hoc solum nomine, quod homines in serinonibus de Filio fracti ac debilitati, acrioribus animis ad- versus Spiritum luctantur (omnino enim eos ali- qua in re impios se præbere necesse est, aut no vitalis quidem, ut dici solet, ipsi vita est), verum etiam quia nos quoque, quæstionum multitudine fatigati et enecti, similes sumus iis, qui ciborum fastidio laborant. Quemadmodum enim illi, postquam alicujus cibi fastidium contraxerunt, omnes quoque cibos aversantur, eodem quoque modo nos ex unius tes. gravati. » (6) Θεϊκῶς. « Divine, id est, e ratione Deo consentanea. (8) Διά μέσου. Αlludit ad hac Lucæ, v, 50, « Per (9) Προσβαίνοντας. Vulgata versio, ‹ acceden⚫ (10) Αποκναισθέντες. Budaeus, t enecti, vexali, (11) Ταυτόν. Duo Regg., τ' αὐτό.