ΧΧΧΙ. - ὡς βασιλεὺς δικαιοσύνης, καὶ ὡς ἀποδεκατῶν πα- τριάρχας κατὰ τῶν πονηρῶν δυνάμεων ἀριστεύον- τας. Εχεις τὰς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας· βάδιζε δι' αὐτ τῶν· ὅσαι τε ὑψηλαί, θεϊκῶς (6), καὶ ὅσαι σωματικαί, συμπαθῶς· μᾶλλον δὲ ὅλον θεϊκῶς, ἵνα γένῃ Θεὸς κάτωθεν ἀνελθὼν, διὰ τὸν κατελθόντα δι' ἡμᾶς ἄνω- θεν. Ἐπὶ πᾶσι, καὶ πρὸ πάντων, ἐκεῖνο τήρει· καὶ οὐκ ἂν σφαλείης ἐν τοῖς ὑψηλοτέροις ἢ ταπεινοτέροις ὀνόμασιν. Ἰησοῦς Χριστὸς, χθὲς καὶ σήμερον σωμα- τικῶς, ὁ αὐτὸς πνευματικῶς, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. ΛΟΓΟΣ ΛΑ'. ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ. Περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Α'. Ὁ μὲν δὴ περὶ τοῦ Υἱοῦ λόγος, τοιοῦτος (7) καὶ οὕτω διαπέφευγε τοὺς λιθάζοντας, διελθὼν διὰ μέσου (8) αὐτῶν. Ο λόγος γὰρ οὐ λιθάζεται, λιθο βολεῖ δὲ, ὅταν ἐθέλῃ, καὶ σφενδονᾷ θηρία, λόγους και κῶς τῷ ὄρει προσβαίνοντας (9). Τί δ᾽ ἂν εἴποις, φασί, περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος; πόθεν ἡμῖν ἐπεισ- ἀγεις, ξένον θεὸν καὶ ἄγραφον ; Τοῦτο ἤδη καὶ οἱ περὶ τὸν Υἱὸν μετριάζοντες. "Οπερ γὰρ ἐπὶ τῶν ὁδῶν εὑρεῖν ἔστι καὶ τῶν ποταμῶν, σχίζονταί τε ἀπ' ἀλ- λήλων, καὶ εἰς ἄλληλα συνάγονται· τοῦτο κἀνταῦθα συμβαίνει, διὰ τὸν πλοῦτον τῆς ἀσεβείας, καὶ τοὺς τὰ ἄλλα διεστῶτας ἐν ἄλλοις συμφέρεσθαι, ὥστε μηδὲ γινώσκειν καθαρῶς δύνασθαι τὸ συμφέρον, ἢ τὴ μα- χόμενον. Β'. Ἔχει μὲν οὖν τι καὶ δυσχερὲς ὁ περὶ τοῦ Πνεύ ματος λόγος, οὐ μόνον ὅτι ἐν τοῖς περὶ τοῦ Υἱοῦ λό- γοις ἀποκαμόντες οἱ ἄνθρωποι, θερμότερον τῷ Πνεύ ματι προσπαλαίουσι (χρὴ γάρ τι πάντως αὐτοὺς ἀσεβεῖν, ἢ οὐδὲ βιωτός ἐστιν αὐτοῖς ὁ βίος), ἀλλ' ὅτι καὶ ἡμεῖς τῷ πλήθει τῶν ζητημάτων ἀποκναι σθέντες (10), ταυτὸν (11) πάσχομεν τοῖς κακοσίτοις· οἱ ἐπειδὰν πρός τι τῶν βρωμάτων ἀηδισθῶσι, πρὸς πάντα λόγον ὁμοίως, ὥσπερ ἐκεῖνο: πρὸς τροφήν, δυσχεραίνομεν. Όμως διδότω τὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ λόγος δραμεῖται, καὶ ὁ Θεὸς δοξασθήσεται. Τὸ μὲν οὖν ἐπιμελῶς ἐξετάζειν καὶ διαιρεῖσθαι, ποσαχῶς ἢ τὸ Τουρέ, ο Α. δοῦτος. - ORATIO THEOLOGICA V. A Pontifex '', ut oblator : Melchisedech ", ut matris expers, quod ad naturam illam nostra excelsiorem allinet, patre autem carens, quantum ad nostram : tum etiam quia sublimitus absque genealogia est. (Generationem enim illius, inquit, quis enarrabit su 15?) Ac præterea, ut Rex Salem ", hoc est, pacis, et Rex justitiæ, ac denique ut a patriarchis adversus pe- ´ stiferas potestates strenue rem gerentibus, decimas accipiens. Habes Filii appellationes. Per eas ince- de; per eas, inquam, omnes, quæ sublimes sunt, divine, per corporeas autem, bumane: imo vero prorsus divine, ut ex imis hisce ascendens, flas Deus propter eum, qui propter nos de supernis de- scendit. Præter omnia. et ante omnia, illud serva: nec aut in sublimioribus, aut abjectioribus nomini- bus errabis. Jesus Christus, beri et hodie corporaliter, idemque spiritualiter, et in sæcula sæculo- rum. Amen. ss Hebr. vi, 20. ** Hebr. vii, 1. Isa. Lili, 8. Hebr. vII, 2. B C ORATIO XXXI.. THEOLOGICA QUINTA. De Spiritu sancto. I. Ac de Filio quidem talis est nostra oratio : atque ad hunc modum lapidantium impetum effu- git, per medium ipsorum transiens. Oratio quippe non lapidatur : verum lapides ipsa, cum lubet, jacit, ac belluas, hoc est, sermones, male ad montem ascendentes 17, funda insectatur. Sed de Spiritu sancto, inquiunt, quid dixeris? Unde nobis pere- grinum Deum, nulloque Scripturæ loco proditum introducis? Atque hoc illi quoque objiciunt, qui de Filio moderatius sentiunt. Nam quod in viis et-Alu- viis reperire est, ut a se invicem secentur, ac rur- sus inter se coeant; idem hic quoque (tanta est impietatis ubertas et copia ! ) usu venit, ut, qui in aliis rebus inter se dissident, in quibusdam rursus consentiant, ita ut ne plane quidem intelligi ac perspici possit, vel qua in re consentiant, vel in qua contendant. D Exod. xix, 12. • Alias xxxv11; quæ autem crat, nunc 37. Habitz anno 380. mediam illorum ibat. › II. Et quidem in hac de Spiritu sancto dis- putatione, nonnihil inest difficultatis et molestiæ, non hoc solum nomine, quod homines in serinonibus de Filio fracti ac debilitati, acrioribus animis ad- versus Spiritum luctantur (omnino enim eos ali- qua in re impios se præbere necesse est, aut no vitalis quidem, ut dici solet, ipsi vita est), verum etiam quia nos quoque, quæstionum multitudine fatigati et enecti, similes sumus iis, qui ciborum fastidio laborant. Quemadmodum enim illi, postquam alicujus cibi fastidium contraxerunt, omnes quoque cibos aversantur, eodem quoque modo nos ex unius tes. gravati. » (6) Θεϊκῶς. « Divine, id est, e ratione Deo consentanea. (8) Διά μέσου. Αlludit ad hac Lucæ, v, 50, « Per (9) Προσβαίνοντας. Vulgata versio, ‹ acceden⚫ (10) Αποκναισθέντες. Budaeus, t enecti, vexali, (11) Ταυτόν. Duo Regg., τ' αὐτό.

νοεῖται καὶ λέγεται, μετὰ τῶν (14) προσφόρων τῇ θεωρία μαρτυριῶν, καὶ ὅτι παρὰ ταῦτα ἰδιοτρόπως τὸ ἐξ ἀμφοῖν συνημμένον, λέγω δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἑτέροις (15) παρήσομεν, οἳ καὶ ἑαυτοῖς, καὶ ἡμῖν ταῦτα πεφιλοσοφήκασιν, ἐπεὶ καὶ ἡμεῖς ταῦτα ἐκείνοις (16). Αὐτοὶ δὲ πρὸς τὰ ἑξῆς τοῦ λόγου τρε- ψόμεθα. Πνεῦμα (12), ἢ τὸ "Αγιον (15), παρὰ τῇ θείᾳ Γραφή Γ'. Οἱ μὲν οὖν, ὡς ξένον τινὰ Θεὸν καὶ παρέγ γραπτον εἰσαγόντων ἡμῶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, δυσ- χεραίνοντες, καὶ σφόδρα προπολεμοῦντες τοῦ γράμ- ματος, ἵστωσαν ἐκεῖ φοβούμενοι φόβον, οὗ μὴ ἔστι φόβος, καὶ σαφῶς γινωσκέτωσαν, ὅτι ἔνδυμα της ἀσεβείας ἐστὶν αὐτοῖς ἡ φιλία τοῦ γράμματος, ὡς δειχθήσεται μικρὸν ὕστερον, ἐπειδὰν τὰς ἑνστάσεις αὐτῶν εἰς δύναμιν διελέγξωμεν. Ἡμεῖς δὲ τοσοῦτον θαῤῥοῦμεν τῇ θεότητι τοῦ Πνεύματος, ο πρεσβεύο μεν (17), ὥστε καὶ τῆς θεολογίας ἐντεῦθεν αρξό μεθα (48), τὰς αὐτὰς τῇ Τριάδι φωνὰς ἐφαρμόζοντες, κάν τισι δοκῇ τολμηρότερον. "Ην τὸ φῶς τὸ ἀλη θινόν, ὁ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, ὁ Πατήρ. Ην τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, φωτίζει πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κό σμον, ὁ Υἱός. Ην τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, ὁ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, ὁ ἄλ λος Παράκλητος. Ην, καὶ ἦν, καὶ ἦν· ἀλλ᾽ ἐν ἦν. Φῶς, καὶ φῶς, καὶ φῶς· ἀλλ' ἐν φῶς, εἷς Θεός. Τοῦτό ἐστιν ὅ καὶ Δαβὶδ πρότερον εφαντάσθη, λέγων· Εν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς. Καὶ νῦν ἡμεῖς καὶ τε θεάμεθα, καὶ κηρύσσομεν, ἐκ φωτός τοῦ Πατρὸς, φῶς καταλαμβάνοντες τὸν Υἱὸν, ἐν φωτὶ τῷ Πνεύ ματι, σύντομον καὶ ἀπέριττον τῆς Τριάδος θεολο γίαν (19). ῾Ο ἀθετῶν ἀθετείτω, ὁ ἀνομῶν ἀνομείτω· ἡμεῖς δ νενοήκαμεν, κηρύσσομεν (20). Επ' βρης ὑψηλὸν ἀναβησόμεθα, καὶ βοήσομεν, εἰ μὴ κάτωθεν ἀκουοίμεθα. Υψώσομεν τὸ Πνεῦμα, οὐ φοβηθησό "1 ταυτά, φιλοσοφοῦμεν. σβεύομεν. γίαν, « S. GREGORII THEOLOGI disputationis taedio ad omnes disputationes æque / nauseamus. Det tamen Spiritus; et oratio curret, Deique gloria celebrabitur. Enimvero quot modis, vel Spiritus, vel Sanctus, apud Scripturam sacram intelligatur et dicatur, accurate excutere atque listinguere, commodumque cuique speculationi testimonium adhibere, quodque etiam peculiari quodammodo id, quod ex utroque connexum est, nimirum Spiritus sanctus, accipiatur, dicere supersedebimus, aliisque, qui læc et sibiipsis, et nobis, quemadmodum nos quoque ista ipsis, pertractarunt, học muneris relinquemus. Nos autem ad ea, quæ deinceps sequuntur, orationem convertemus. B • Ill. Atque illi quidem, qui perinde ac si nos peregrinum quemdam et ascriptitium Deum inve- hamus, animo discruciantur, acriterque pro littera contendunt; sciant se illic timere, ubi non est ti- mor se, studiumque erga litteram suum nihil aliud, quam impietatis obtentum esse aperte cognoscant, ut paulo post ostendetur, cum objectiones eorum pro virili nostra refutaverimus. Nos vero tanta dei- tatis Spiritus sancti, quem colimus, fiducia nitimur, ut hinc etiam a deitate orationis initium ducturi simus, easdem Trinitati voces accommodantes, etsi id audacius fortasse nonnullis videri queat : Erat lux vera, quæ illuminat omnem hominem ve- nientem in mundum, Pater. Erat lux vera, quæ illu- minat omnem hominem venientem in mundum, Filius. Erat lux vera, quæ illuminat omnem hominem ve- nientem in mundum 1, alius Paracletus. Eral, ", et erai, et erat : sed unum erat. Lux, et lux, et lux : sed lux una, Deus unus. Atque hoc illud est, quod C David quoque ipse ante animo informavit, cum di- ceret: In lumine tuo videbimus lumen 20. Nunc autem nos, et perspeximus, et prædicamus, ex luce Patre, lucem Filium, in luce Spiritu sancto perci- pientes, quæ est compendiaria ac simplex divinæ Trinitatis confessio. Qui rejicit, rejiciat ; qui inique agit, inique agat "; nos, quod intelleximus, præ- dicamus. In montem excelsum ascendemus ”, et clamabimus,, si quidem ex inferiori loco minus au- Psal. x111, 5. Joan. 1, 9. Psal. xxxv, 10. Spiritus vocatur et ipse Pater, ut cum dicitur, Joan. 1, : « Spiritus est Deus, et eos, qui adorant eum, in Spirit et veritate oportet adorare, Spiri. tus etiam Filius, ut Thren. IV, : « Spiritus oris nom stri Christus Dominus. At maxime proprie Spiritus vocatur, sanctus ille Spiritus, de quo Joan. xv, : Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vo- bis a Patre, Spiritus veritatis, qui a Patre procedit.» Sumitur etiam hoc vocabulum pro dono, juxta illud Pauli, Rom. viii, 15: Accepistis Spiritum adoptionis. » Angeli etiam spiritus dicuntur, ut ps. cut, : • Qui facis angelos tuos spiritus. » Animus quoque spiritus vocatur, ut psal. xxx, 6: « In ma- nus tuas commendo spirituin meum. » Usurpatur item pro vento, ut psal. cxlvit, : ‹ Flabit spiri- tus tuus, et fluent aquæ. » Spiritus item dicitur id quod littere opponitur, ut in hoc Apost. loco, Cor. m, : Littera enim occidit, spiritus autem vivifcal., Diabolus quoque spiritus vocatur, ut Matth. xit, : • Cum autem inumundus spiritus ex- ierit ab homine, etc. » D Isa. xxt, 2. Isa. xi, 9. quit Elias, proprie dicitur sanctus, utpote qui sanctifcet, ac sanctitatis. fons sit. Per abusum vero, et augdis, et sanctis tribuitur, itemque omnibus, quæ per Spiritus sancti participationem sanctifican- tur. Id quoque sanctum dicitur, quod segregatuni est, ut in isto loco Exodi xix, 6: Vos eritis mibi gens sancta, ele. huic disputationi testimomis. › Elias. lius. Savilius autem legendum contendil, eadem, o et subintelligis confessio. Sic igit Billins. xd!. (12) Τὸ Πνεῦμα. Hunc locum sic exponit Elias : (13) Το "Αγιον. . Spiritus a Patre procedens, in- (14) Μετὰ τῶν, etc. « Adhibitis convenientibus (15) Ἑτέροις. Basilium et Gregorium intelligt (16) Ταῦτα ἐκείνοις, Hanc lectionem tuetur Bil - (17) Ο πρεσβεύομεν. Leg. a et or. 1, ᾧ πρε (18) 'Αρξόμεθα. Col., ἀρχόμεθα. (19) Θεολογίαν. « Thealogia. Coisl. 1, ὁμολο (20) Κηρύσσομεν. Plnes codices præmittunt,

νοεῖται καὶ λέγεται, μετὰ τῶν (14) προσφόρων τῇ θεωρία μαρτυριῶν, καὶ ὅτι παρὰ ταῦτα ἰδιοτρόπως τὸ ἐξ ἀμφοῖν συνημμένον, λέγω δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἑτέροις (15) παρήσομεν, οἳ καὶ ἑαυτοῖς, καὶ ἡμῖν ταῦτα πεφιλοσοφήκασιν, ἐπεὶ καὶ ἡμεῖς ταῦτα ἐκείνοις (16). Αὐτοὶ δὲ πρὸς τὰ ἑξῆς τοῦ λόγου τρε- ψόμεθα. Πνεῦμα (12), ἢ τὸ "Αγιον (15), παρὰ τῇ θείᾳ Γραφή Γ'. Οἱ μὲν οὖν, ὡς ξένον τινὰ Θεὸν καὶ παρέγ γραπτον εἰσαγόντων ἡμῶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, δυσ- χεραίνοντες, καὶ σφόδρα προπολεμοῦντες τοῦ γράμ- ματος, ἵστωσαν ἐκεῖ φοβούμενοι φόβον, οὗ μὴ ἔστι φόβος, καὶ σαφῶς γινωσκέτωσαν, ὅτι ἔνδυμα της ἀσεβείας ἐστὶν αὐτοῖς ἡ φιλία τοῦ γράμματος, ὡς δειχθήσεται μικρὸν ὕστερον, ἐπειδὰν τὰς ἑνστάσεις αὐτῶν εἰς δύναμιν διελέγξωμεν. Ἡμεῖς δὲ τοσοῦτον θαῤῥοῦμεν τῇ θεότητι τοῦ Πνεύματος, ο πρεσβεύο μεν (17), ὥστε καὶ τῆς θεολογίας ἐντεῦθεν αρξό μεθα (48), τὰς αὐτὰς τῇ Τριάδι φωνὰς ἐφαρμόζοντες, κάν τισι δοκῇ τολμηρότερον. "Ην τὸ φῶς τὸ ἀλη θινόν, ὁ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, ὁ Πατήρ. Ην τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, φωτίζει πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κό σμον, ὁ Υἱός. Ην τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, ὁ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, ὁ ἄλ λος Παράκλητος. Ην, καὶ ἦν, καὶ ἦν· ἀλλ᾽ ἐν ἦν. Φῶς, καὶ φῶς, καὶ φῶς· ἀλλ' ἐν φῶς, εἷς Θεός. Τοῦτό ἐστιν ὅ καὶ Δαβὶδ πρότερον εφαντάσθη, λέγων· Εν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς. Καὶ νῦν ἡμεῖς καὶ τε θεάμεθα, καὶ κηρύσσομεν, ἐκ φωτός τοῦ Πατρὸς, φῶς καταλαμβάνοντες τὸν Υἱὸν, ἐν φωτὶ τῷ Πνεύ ματι, σύντομον καὶ ἀπέριττον τῆς Τριάδος θεολο γίαν (19). ῾Ο ἀθετῶν ἀθετείτω, ὁ ἀνομῶν ἀνομείτω· ἡμεῖς δ νενοήκαμεν, κηρύσσομεν (20). Επ' βρης ὑψηλὸν ἀναβησόμεθα, καὶ βοήσομεν, εἰ μὴ κάτωθεν ἀκουοίμεθα. Υψώσομεν τὸ Πνεῦμα, οὐ φοβηθησό "1 ταυτά, φιλοσοφοῦμεν. σβεύομεν. γίαν, « S. GREGORII THEOLOGI disputationis taedio ad omnes disputationes æque / nauseamus. Det tamen Spiritus; et oratio curret, Deique gloria celebrabitur. Enimvero quot modis, vel Spiritus, vel Sanctus, apud Scripturam sacram intelligatur et dicatur, accurate excutere atque listinguere, commodumque cuique speculationi testimonium adhibere, quodque etiam peculiari quodammodo id, quod ex utroque connexum est, nimirum Spiritus sanctus, accipiatur, dicere supersedebimus, aliisque, qui læc et sibiipsis, et nobis, quemadmodum nos quoque ista ipsis, pertractarunt, học muneris relinquemus. Nos autem ad ea, quæ deinceps sequuntur, orationem convertemus. B • Ill. Atque illi quidem, qui perinde ac si nos peregrinum quemdam et ascriptitium Deum inve- hamus, animo discruciantur, acriterque pro littera contendunt; sciant se illic timere, ubi non est ti- mor se, studiumque erga litteram suum nihil aliud, quam impietatis obtentum esse aperte cognoscant, ut paulo post ostendetur, cum objectiones eorum pro virili nostra refutaverimus. Nos vero tanta dei- tatis Spiritus sancti, quem colimus, fiducia nitimur, ut hinc etiam a deitate orationis initium ducturi simus, easdem Trinitati voces accommodantes, etsi id audacius fortasse nonnullis videri queat : Erat lux vera, quæ illuminat omnem hominem ve- nientem in mundum, Pater. Erat lux vera, quæ illu- minat omnem hominem venientem in mundum, Filius. Erat lux vera, quæ illuminat omnem hominem ve- nientem in mundum 1, alius Paracletus. Eral, ", et erai, et erat : sed unum erat. Lux, et lux, et lux : sed lux una, Deus unus. Atque hoc illud est, quod C David quoque ipse ante animo informavit, cum di- ceret: In lumine tuo videbimus lumen 20. Nunc autem nos, et perspeximus, et prædicamus, ex luce Patre, lucem Filium, in luce Spiritu sancto perci- pientes, quæ est compendiaria ac simplex divinæ Trinitatis confessio. Qui rejicit, rejiciat ; qui inique agit, inique agat "; nos, quod intelleximus, præ- dicamus. In montem excelsum ascendemus ”, et clamabimus,, si quidem ex inferiori loco minus au- Psal. x111, 5. Joan. 1, 9. Psal. xxxv, 10. Spiritus vocatur et ipse Pater, ut cum dicitur, Joan. 1, : « Spiritus est Deus, et eos, qui adorant eum, in Spirit et veritate oportet adorare, Spiri. tus etiam Filius, ut Thren. IV, : « Spiritus oris nom stri Christus Dominus. At maxime proprie Spiritus vocatur, sanctus ille Spiritus, de quo Joan. xv, : Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vo- bis a Patre, Spiritus veritatis, qui a Patre procedit.» Sumitur etiam hoc vocabulum pro dono, juxta illud Pauli, Rom. viii, 15: Accepistis Spiritum adoptionis. » Angeli etiam spiritus dicuntur, ut ps. cut, : • Qui facis angelos tuos spiritus. » Animus quoque spiritus vocatur, ut psal. xxx, 6: « In ma- nus tuas commendo spirituin meum. » Usurpatur item pro vento, ut psal. cxlvit, : ‹ Flabit spiri- tus tuus, et fluent aquæ. » Spiritus item dicitur id quod littere opponitur, ut in hoc Apost. loco, Cor. m, : Littera enim occidit, spiritus autem vivifcal., Diabolus quoque spiritus vocatur, ut Matth. xit, : • Cum autem inumundus spiritus ex- ierit ab homine, etc. » D Isa. xxt, 2. Isa. xi, 9. quit Elias, proprie dicitur sanctus, utpote qui sanctifcet, ac sanctitatis. fons sit. Per abusum vero, et augdis, et sanctis tribuitur, itemque omnibus, quæ per Spiritus sancti participationem sanctifican- tur. Id quoque sanctum dicitur, quod segregatuni est, ut in isto loco Exodi xix, 6: Vos eritis mibi gens sancta, ele. huic disputationi testimomis. › Elias. lius. Savilius autem legendum contendil, eadem, o et subintelligis confessio. Sic igit Billins. xd!. (12) Τὸ Πνεῦμα. Hunc locum sic exponit Elias : (13) Το "Αγιον. . Spiritus a Patre procedens, in- (14) Μετὰ τῶν, etc. « Adhibitis convenientibus (15) Ἑτέροις. Basilium et Gregorium intelligt (16) Ταῦτα ἐκείνοις, Hanc lectionem tuetur Bil - (17) Ο πρεσβεύομεν. Leg. a et or. 1, ᾧ πρε (18) 'Αρξόμεθα. Col., ἀρχόμεθα. (19) Θεολογίαν. « Thealogia. Coisl. 1, ὁμολο (20) Κηρύσσομεν. Plnes codices præmittunt,

μεθα. Εἰ δὲ καὶ φοβηθησόμεθα, ἡσυχάζοντες, οὐ κη- ρύσσοντες. Δ'. Εἰ ἦν ὅτε οὐκ ἦν ὁ Πατήρ, ἦν ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υιός. Εἰ ἦν ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υἱός, ἦν ὅτε οὐδὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον (21). Εἰ τὸ ἓν ἦν ἀπ' ἀρχῆς, καὶ τὰ τρία ἦν (22). Εἰ τὸ ἓν κάτω βάλλεις, τολμῶ, καὶ λέγω, μηδὲ τὰ δύο θῇς ἄνω (25). Τίς γὰρ ἀτελοῦς θεότητος ὄντησις ; Μᾶλλον δὲ τίς θεότης, εἰ μὴ τελεία (24) ; Τελεία δὲ τῶς, ᾗ λείπει τι πρὸς τελείωσιν ; Λείπει δέ πως, μὴ ἐχούσῃ τὸ ἅγιον. Ἔχοι δ' ἂν πῶς, μὴ τοῦτο ἔχουσα ; Εἰ γὰρ (25) ἄλλη τις παρὰ τοῦτο ἡ ἁγιότης, καὶ ἥτις αὕτη νοεῖται, λεγέτω τις· ἢ εἴπερ ἡ αὐτὴ, πῶς οὐκ ἀπ' ἀρχῆς ; ὥσπερ (26) ἄμεινον ἂν τῷ θεῷ, εἶναί ποτε ἀτελεῖ, καὶ δίχα τοῦ Πνεύματος. Εἰ μὴ ἀπ' ἀρχῆς ἦν, μετ᾿ ἐμοῦ τέτακται, καὶ εἰ μι κρὸν πρὸ ἐμοῦ· χρόνῳ γὰρ ἀπὸ Θεοῦ (27) τεμνόμεθα. Εἰ τέταχται μετ' ἐμοῦ, πῶς ἐμὲ ποιεῖ θεόν ; ἢ πῶς συνάπτει θεότητι; Ε΄. Μᾶλλον δὲ φιλοσοφήσω σοι περὶ αὐτοῦ μικρὸν ἄνωθεν· περὶ Τριάδος γὰρ καὶ πρότερον διειλήφα- μεν. Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Σαδδουκαίοι μὲν οὐδὲ εἶναι τὸ παράπαν ἐνόμισαν· οὐδὲ γὰρ ἀγγέλους, οὐδὲ ἀνάστασιν· οὐκ οἶδ' ὅθεν τὰς τοσαύτας περὶ αὐτοῦ μαρτυρίας ἐν τῇ Παλαιᾷ διαπτύσαντες. Ελ- λήνων δὲ οἱ θεολογικώτεροι, καὶ μᾶλλον ἡμῖν προσ- εγγίσαντες, ἐφαντάσθησαν μὲν, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ· περὶ δὲ τὴν κλῆσιν διηνέχθησαν, νοῦν τοῦ παντὸς, καὶ τὸν θύραθεν νοῦν, καὶ τὰ τοιαῦτα προσαγορεύσαντες. Τῶν δὲ καθ' ἡμᾶς σοφῶν (28), οἱ μὲν ἐνέργειαν τοῦτο ὑπέλαβον, οἱ δὲ κτίσμα, οἱ δὲ Θεόν, οἱ δὲ οὐκ ἔγνωσαν ὁπότερον τούτων, αἰδεῖ τῆς Γραφῆς (29), ὡς φασιν, ὡς οὐδὲν ἕτερον (30) σαφῶς δηλωσάσης. Καὶ διὰ τοῦτο, οὔτε σέβουσιν, οὔτε ἀτιμάζουσι, μέ- σως πως περὶ αὐτοῦ διακείμενοι, μᾶλλον δὲ καὶ λίαν ἀθλίως. Καὶ τῶν Θεὸν ὑπειληφότων, οἱ μὲν ἄχρι διανοίας εἰσὶν εὐσεβεῖς, οἱ δὲ τολμῶσιν εὐσεβεῖν καὶ τοῖς χείλεσιν. Αλλων δὲ ἤκουσα μετρούντων θεότητα σοφωτέρων (31), οι τρία μὲν εἶναι καθ' ἡμᾶς ὁμολο- γοῦσι τὰ νοούμενα, τοσοῦτον δὲ ἀλλήλων διέστησαν, ὡς τὸ μὲν, καὶ οὐσίᾳ καὶ δυνάμει ποιεῖν ἀόριστον· τὸ δὲ, δυνάμει μὲν, οὐκ οὐσίᾳ δέ· τὸ δὲ ἀμφοτέροις η περιγραπτόν· ἄλλον τρόπον μιμούμενοι, τους δη μιουργὸν, καὶ συνεργὸν, καὶ λειτουργὸν ὀνομάζοντας, καὶ τὴν ἐν τοῖς ὀνόμασι τάξιν καὶ χάριν, τῶν πρα- γμάτων (32) ἀκολουθίαν εἶναι νομίζοντας (35). τίς θεότητος ἡμιτελεία; « ή γάρ. (2η από Θεοῦ. ἀπὸ τοῦ Θεοῦ. Τῶν δὲ καθ' ἡμᾶς σοφῶν. « ἕτερον. ORATIO XXXI. - THEOLOGICA V. A diamur. Spiritum efferemus, non metuemus. Quod si etiam metuemus, id ita erit, ut quiescere, non prædicare, metuamnus. B IV. Si fuit tempus cum non esset Pater, fuit quoque cum non esset Filius. Si fuit tempus cum non esset Filius fuit quoque cum ne Spiritus quidem esset. Si unum a principio erat, utique et tria. Si unum dejicis, audax hoc dicam, ne duo quidem superiore loco colloces. Quæ enim imperfect deitatis utilitas? luo quæ deitas, si im Imo perfecta? Perfecta autem quomodo erit, in qua ad perfectionem aliquid desideretur? Desideratur enim, si sanctitate careat.Hanc porro quomodo habere queat ni Spiritum habeat? Si enim alia quædam præter illum sanctitas est, quæ tandem illa intelligenda sit dicat quispiam : aut, si quidem eadem hæc est, quid afferri potest, quamobrem non jam inde a principio fuerit? Quasi vero praestiterit Deo, aliqua: do imperfectum exstitisse, ac Spiritus expertem.. Si a principio non erat, meæ classis atque ordinis est, etiamsi me nonnihil antecedat. Temporis enim inter- stitio a Deo dirimimur. Porro si ejusdem mecum classis est, quo pacto me deum efficit? aut quo pacto cum deitate conjungit? G Comb. et Bas. melioris notæ codicum erasimus. Quæ deitatis imperfectio Comb. «Αut enim est alia quedam sanctitas. Duo Coll. Nostrates sa- PATROL. GR. XXXVI. D V. Sed operæ pretium facturum me puto, si de eo altius aliquanto disputationem repetam. Nam de Trinitate prius jam a nobis est pertractatum. Spi- ritum sanctum Sadducæi penitus non esse censue- runt; quemadmodum nec angelos, nec resurrectio- nem: quibus haud scio quid acciderit, ut tot ac tanta de eo in Instrumento Veteri testimonia pro nililo haberent. Qui auten apud ethnicos theologia laude magis excelluerunt, propiusque ad nos accesserunt, per imaginem quamdam ipsum, meo quidem judicio, conceperunt, tametsi in nomine dissenserint, Universitatis nempe mentem, et ex- trinsecam mentem, aliisque id genus nominibus euni appellantes. Nostrates vero sapientes, partim viun quamdam et facultatem ipsum existimarunt, partim creaturam, partim Deum, partim utro po- tius nomine vocandus esset, minime certum et exploratum habuerunt, ea, ut aiunt, ratione ducti, quod Scriptura neutrum horum plane aperteque demonstrasset. Ac proinde nec ipsum venerantur, nec contemnunt, sed medio quodam modo, vel potius misere perditeque erga eum afi- ciuntur. Ex bis porro qui Deum ipsum credunt, alii animo tenus pii atque orthodoxi sunt; alil labiis quoque ipsis pietatem profiteri non verentur. Alios etiam quosdam sapientiores audivi, qui divinitatem metiuntur, ac tria quidem, perinde ac nos, intelligi pientes. » Bill. c nostræ ætalis. Gregorius hic ethnicis opponit sapientes, qui, etsi Christianam re- ligionem profiteantur, erroribus tamen circa Trinita- tem imbunntur; non autem prisca ætatis sapientes. pientius. gorius naturarum discrimen. › B (21) Τὸ ἅγιον. Deest in duobus Regg. et Or. 1. (22) Hr. Deest in duobus Regg. quinque Colb. (23) "Αγω. Par. ed. addit, λέγειν, quod auctoritate (24) Τις θεότης, εἰ μὴ τελεία; Coisl. 1 habet, (25) Εἰ γάρ. Plures Regg. quinque Colb. et (26) "Ωσπερ. Sic codd. Mendose in ed., ὅσπερ. (29) Αἰδοῖ τῆς Γραφῆς. • Ob S. S. reverentiam. (30) Οὐδὲν ἕτερον. Reg. b et quinque Colb. οὐδ' (31) Σοφωτέρων. In nonnullis, σοφώτερον, ο δ (32) Τῶν πραγμάτων. « Per res » significat Gre (35) Νομίζοντας. Comb. νομίζοντες.

μεθα. Εἰ δὲ καὶ φοβηθησόμεθα, ἡσυχάζοντες, οὐ κη- ρύσσοντες. Δ'. Εἰ ἦν ὅτε οὐκ ἦν ὁ Πατήρ, ἦν ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υιός. Εἰ ἦν ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υἱός, ἦν ὅτε οὐδὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον (21). Εἰ τὸ ἓν ἦν ἀπ' ἀρχῆς, καὶ τὰ τρία ἦν (22). Εἰ τὸ ἓν κάτω βάλλεις, τολμῶ, καὶ λέγω, μηδὲ τὰ δύο θῇς ἄνω (25). Τίς γὰρ ἀτελοῦς θεότητος ὄντησις ; Μᾶλλον δὲ τίς θεότης, εἰ μὴ τελεία (24) ; Τελεία δὲ τῶς, ᾗ λείπει τι πρὸς τελείωσιν ; Λείπει δέ πως, μὴ ἐχούσῃ τὸ ἅγιον. Ἔχοι δ' ἂν πῶς, μὴ τοῦτο ἔχουσα ; Εἰ γὰρ (25) ἄλλη τις παρὰ τοῦτο ἡ ἁγιότης, καὶ ἥτις αὕτη νοεῖται, λεγέτω τις· ἢ εἴπερ ἡ αὐτὴ, πῶς οὐκ ἀπ' ἀρχῆς ; ὥσπερ (26) ἄμεινον ἂν τῷ θεῷ, εἶναί ποτε ἀτελεῖ, καὶ δίχα τοῦ Πνεύματος. Εἰ μὴ ἀπ' ἀρχῆς ἦν, μετ᾿ ἐμοῦ τέτακται, καὶ εἰ μι κρὸν πρὸ ἐμοῦ· χρόνῳ γὰρ ἀπὸ Θεοῦ (27) τεμνόμεθα. Εἰ τέταχται μετ' ἐμοῦ, πῶς ἐμὲ ποιεῖ θεόν ; ἢ πῶς συνάπτει θεότητι; Ε΄. Μᾶλλον δὲ φιλοσοφήσω σοι περὶ αὐτοῦ μικρὸν ἄνωθεν· περὶ Τριάδος γὰρ καὶ πρότερον διειλήφα- μεν. Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Σαδδουκαίοι μὲν οὐδὲ εἶναι τὸ παράπαν ἐνόμισαν· οὐδὲ γὰρ ἀγγέλους, οὐδὲ ἀνάστασιν· οὐκ οἶδ' ὅθεν τὰς τοσαύτας περὶ αὐτοῦ μαρτυρίας ἐν τῇ Παλαιᾷ διαπτύσαντες. Ελ- λήνων δὲ οἱ θεολογικώτεροι, καὶ μᾶλλον ἡμῖν προσ- εγγίσαντες, ἐφαντάσθησαν μὲν, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ· περὶ δὲ τὴν κλῆσιν διηνέχθησαν, νοῦν τοῦ παντὸς, καὶ τὸν θύραθεν νοῦν, καὶ τὰ τοιαῦτα προσαγορεύσαντες. Τῶν δὲ καθ' ἡμᾶς σοφῶν (28), οἱ μὲν ἐνέργειαν τοῦτο ὑπέλαβον, οἱ δὲ κτίσμα, οἱ δὲ Θεόν, οἱ δὲ οὐκ ἔγνωσαν ὁπότερον τούτων, αἰδεῖ τῆς Γραφῆς (29), ὡς φασιν, ὡς οὐδὲν ἕτερον (30) σαφῶς δηλωσάσης. Καὶ διὰ τοῦτο, οὔτε σέβουσιν, οὔτε ἀτιμάζουσι, μέ- σως πως περὶ αὐτοῦ διακείμενοι, μᾶλλον δὲ καὶ λίαν ἀθλίως. Καὶ τῶν Θεὸν ὑπειληφότων, οἱ μὲν ἄχρι διανοίας εἰσὶν εὐσεβεῖς, οἱ δὲ τολμῶσιν εὐσεβεῖν καὶ τοῖς χείλεσιν. Αλλων δὲ ἤκουσα μετρούντων θεότητα σοφωτέρων (31), οι τρία μὲν εἶναι καθ' ἡμᾶς ὁμολο- γοῦσι τὰ νοούμενα, τοσοῦτον δὲ ἀλλήλων διέστησαν, ὡς τὸ μὲν, καὶ οὐσίᾳ καὶ δυνάμει ποιεῖν ἀόριστον· τὸ δὲ, δυνάμει μὲν, οὐκ οὐσίᾳ δέ· τὸ δὲ ἀμφοτέροις η περιγραπτόν· ἄλλον τρόπον μιμούμενοι, τους δη μιουργὸν, καὶ συνεργὸν, καὶ λειτουργὸν ὀνομάζοντας, καὶ τὴν ἐν τοῖς ὀνόμασι τάξιν καὶ χάριν, τῶν πρα- γμάτων (32) ἀκολουθίαν εἶναι νομίζοντας (35). τίς θεότητος ἡμιτελεία; « ή γάρ. (2η από Θεοῦ. ἀπὸ τοῦ Θεοῦ. Τῶν δὲ καθ' ἡμᾶς σοφῶν. « ἕτερον. ORATIO XXXI. - THEOLOGICA V. A diamur. Spiritum efferemus, non metuemus. Quod si etiam metuemus, id ita erit, ut quiescere, non prædicare, metuamnus. B IV. Si fuit tempus cum non esset Pater, fuit quoque cum non esset Filius. Si fuit tempus cum non esset Filius fuit quoque cum ne Spiritus quidem esset. Si unum a principio erat, utique et tria. Si unum dejicis, audax hoc dicam, ne duo quidem superiore loco colloces. Quæ enim imperfect deitatis utilitas? luo quæ deitas, si im Imo perfecta? Perfecta autem quomodo erit, in qua ad perfectionem aliquid desideretur? Desideratur enim, si sanctitate careat.Hanc porro quomodo habere queat ni Spiritum habeat? Si enim alia quædam præter illum sanctitas est, quæ tandem illa intelligenda sit dicat quispiam : aut, si quidem eadem hæc est, quid afferri potest, quamobrem non jam inde a principio fuerit? Quasi vero praestiterit Deo, aliqua: do imperfectum exstitisse, ac Spiritus expertem.. Si a principio non erat, meæ classis atque ordinis est, etiamsi me nonnihil antecedat. Temporis enim inter- stitio a Deo dirimimur. Porro si ejusdem mecum classis est, quo pacto me deum efficit? aut quo pacto cum deitate conjungit? G Comb. et Bas. melioris notæ codicum erasimus. Quæ deitatis imperfectio Comb. «Αut enim est alia quedam sanctitas. Duo Coll. Nostrates sa- PATROL. GR. XXXVI. D V. Sed operæ pretium facturum me puto, si de eo altius aliquanto disputationem repetam. Nam de Trinitate prius jam a nobis est pertractatum. Spi- ritum sanctum Sadducæi penitus non esse censue- runt; quemadmodum nec angelos, nec resurrectio- nem: quibus haud scio quid acciderit, ut tot ac tanta de eo in Instrumento Veteri testimonia pro nililo haberent. Qui auten apud ethnicos theologia laude magis excelluerunt, propiusque ad nos accesserunt, per imaginem quamdam ipsum, meo quidem judicio, conceperunt, tametsi in nomine dissenserint, Universitatis nempe mentem, et ex- trinsecam mentem, aliisque id genus nominibus euni appellantes. Nostrates vero sapientes, partim viun quamdam et facultatem ipsum existimarunt, partim creaturam, partim Deum, partim utro po- tius nomine vocandus esset, minime certum et exploratum habuerunt, ea, ut aiunt, ratione ducti, quod Scriptura neutrum horum plane aperteque demonstrasset. Ac proinde nec ipsum venerantur, nec contemnunt, sed medio quodam modo, vel potius misere perditeque erga eum afi- ciuntur. Ex bis porro qui Deum ipsum credunt, alii animo tenus pii atque orthodoxi sunt; alil labiis quoque ipsis pietatem profiteri non verentur. Alios etiam quosdam sapientiores audivi, qui divinitatem metiuntur, ac tria quidem, perinde ac nos, intelligi pientes. » Bill. c nostræ ætalis. Gregorius hic ethnicis opponit sapientes, qui, etsi Christianam re- ligionem profiteantur, erroribus tamen circa Trinita- tem imbunntur; non autem prisca ætatis sapientes. pientius. gorius naturarum discrimen. › B (21) Τὸ ἅγιον. Deest in duobus Regg. et Or. 1. (22) Hr. Deest in duobus Regg. quinque Colb. (23) "Αγω. Par. ed. addit, λέγειν, quod auctoritate (24) Τις θεότης, εἰ μὴ τελεία; Coisl. 1 habet, (25) Εἰ γάρ. Plures Regg. quinque Colb. et (26) "Ωσπερ. Sic codd. Mendose in ed., ὅσπερ. (29) Αἰδοῖ τῆς Γραφῆς. • Ob S. S. reverentiam. (30) Οὐδὲν ἕτερον. Reg. b et quinque Colb. οὐδ' (31) Σοφωτέρων. In nonnullis, σοφώτερον, ο δ (32) Τῶν πραγμάτων. « Per res » significat Gre (35) Νομίζοντας. Comb. νομίζοντες.

Γ'. Ἡμῖν δὲ πρὸς μὲν τοὺς οὐδὲ εἶναι ὑπειληφό τας, οὐδεὶς (34) λόγος, ἢ τοὺς ληροῦντας ἐν Ελλη- σιν. Μηδὲ γὰρ ἁμαρτωλῶν ἐλαίῳ πιανθείημεν εἰς τὸν λόγον. Πρὸς δὲ τοὺς ἄλλους οὕτω διαλεξόμε θα (55) · τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἢ τῶν καί ἑαυτὸ (36) ὑφεστηκότων, πάντως ὑποθετέον, ἢ τῶν ἐν ἑτέρῳ θεωρουμένων· ὧν τὸ μὲν, οὐσίαν καλοῦσιν οἱ περὶ ταῦτα δεινοί, τὸ δὲ, συμβεβηκός. Εἰ μὲν οὖν συμβέβηκεν, ἐνέργεια τοῦτο ἂν εἴη Θεοῦ. Τί γὰρ ἕτερον, ἢ τίνος; τοῦτο γάρ πως μᾶλλον, καὶ φεύ- γει σύνθεσιν. Καὶ εἰ ἐνέργεια, ἐνεργηθήσεται δηλονότι (57), οὐκ ἐνεργήσει, καὶ ὁμοῦ τῷ ἐνερ γηθῆναι, παύσεται. Τοιοῦτον γὰρ ἡ ἐνέργεια. Πῶς οὖν ἐνεργεῖ, καὶ τάδε λέγει, καὶ ἀφορίζει, καὶ λυ πεῖται, καὶ παροξύνεται, καὶ ὅσα κινουμένου σαφῶς ἐστιν, οὐ κινήσεως ; Εἰ δὲ οὐσία τις, οὐ τῶν περὶ τὴν οὐσίαν, ἤτοι κτίσμα υποληφθήσεται (38), ή Θεός· μέσον γάρ τι τούτων, ἤτοι μηδετέρου μετέχον, ἢ ἐξ ἀμφοῖν σύνθετον, οὐδ᾽ ἂν οἱ τοὺς τραγελάφους πλάτ- τοντες ἐννοήσαιεν. Αλλ' εἰ μὲν κτίσμα, πῶς εἰς αὐτὸ πιστεύομεν, ἢ ἐν αὐτῷ τελειούμεθα; οὐ γὰρ ταυτόν ἐστι πιστεύειν εἴς τι, καὶ περὶ αὐτοῦ πιστεύειν. Τὸ μὲν γάρ ἐστι θεότητος, τὸ δὲ παντὸς πράγματος. Εἰ δὲ Θεὸς, ἀλλ' οὐ κτίσμα, οὐδὲ ποίημα, οὐδὲ σύνο δουλον, οὐδ' ὅλως τὶ τῶν ταπεινῶν ὀνομάτων. Α Ζ'. Ἐνταῦθα σὸς ὁ λόγος, αἱ σφενδόναι πεμπέσθω- σαν, οἱ συλλογισμοί πλεκέσθωσαν. "Η ἀγέννητον πάν- τως, ή γεννητόν. Καὶ εἰ μὲν ἀγέννητον, δύο τὰ ἄναρχα. Εἰ δὲ γεννητόν, ὑποδιαίρει (59) πάλιν· ἢ ἐκ τοῦ Πατρὸς τοῦτο, ἢ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ εἰ μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, Υἱοὶ δύο καὶ ἀδελφοί. Σὺ δέ μοι πλάττε καὶ διδύμους, εἰ βούλει, ἢ τὸν μὲν πρεσβύτερον, τὸν δὲ νεώτερον· ἐπειδὴ λίαν εἶ φιλοσώματος. Εἰ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, πέφηνε, φησί, καὶ υἱωνὸς ἡμῖν Θεός· οὗ τί ἂν γένοιτο παραδοξότερον ; ταῦτα μὲν οὖν οἱ σοφοὶ τοῦ κακοποιῆσαι, τὰ δὲ ἀγαθὰ γράφειν οὐ θέλοντες. Ἐγὼ δὲ εἰ μὲν ἑώρων ἀναγκαίαν τὴν διαίρεσιν, εδεξάμην ἂν τὰ πράγματα, οὐ φοβηθεὶς τὰ ὀνόματα. Οὐ γὰρ, ἐπειδὴ κατά τινα σχέσιν ὑψηλοτέραν Υἱὸς ὁ Υἱός (40), οὐ δυνηθέντων ἡμῶν ἄλλως, ἢ οὕτως ἐνδείξασθαι τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ ὁμοούσιον, ἤδη καὶ πάσας οἰητέον ἀναγ καῖον εἶναι τὰς κάτω κλήσεις, καὶ τῆς ἡμετέρας συγγενείας (41), μεταφέρειν ἐπὶ τὸ θεῖον. Η τάχα ἂν σύ γε καὶ ἄῤῥενα τὸν Θεὸν ἡμῖν ὑπολάβοις, κατά τὸν λόγον τοῦτον, ὅτι Θεὸς ὀνομάζεται, καὶ Πατήρ; καὶ θῆλύ τι (42) τὴν θεότητα, ὅσον ἐπὶ ταῖς (45) κλή S. GREGORII THEOLOGI confitentur, sed ea ita inter se disjungunt, ut unum eorum et essentia et potestate, infinitum slaluant, alterum potestate, non item essentia, postremum utroque circumscriptum. Sic alio quodam modo cos imitantur, qui opificem, et cooperarium, et ministrum nominant, atque ordinem et gratiam, quæ nominibus inest, rerum quoque seriem esse arbitrantur. credere de aliquo. Illud enim divinitati convenit, VI. Nos vero, nec cum iis, qui ne Spiritum qui- dem esse censent, nec cum nugatoribus ethnicis verba illa commutabimus. Absit enim ut peccato- rum oleo sermonem nostrum impingnemus ”. Cum cæteris autem ad hunc modum disputabimus : Spi- ritus sanctus, vel ex eorum numero, quæ per se subsistunt, omnino statuendus est, vel inter ea collocandus, quæ in alio considerantur; quorum alterum substantiam, alterum accidens vocant, qui harum rerum scientiam callent. Ac si quidem ac- cidens, vis utique et facultas quædam Dei fuerit. Quid enim aliud, aut cujus? Hoc profecto magis consentaneum, compositionisque expers. Si vis et facultas, agetur haud dubie, non agel : simulque, ut actus fuerit, desinet. Ejusmodi quippe est ac- tus natura. Qui fit ergo, ut agat ipse, atque hæc et illa dicat, et segreget ", et contristetur ”, et ad iram incitetur, et quæcunque rei motu agi- tatae perspicue sunt, non autem motionis ipsius? Sin autem substantia est, non accidens, vel creatura censebitur, vel Deus. Medium enim aliquid inter hæc, aut quod neutrius particeps sit, aut ex utroque compositum atque coulatum, ne ii quidem, qui tragelaphos confinxerunt, intelligere queant. Si creatura, quomodo in eum credimus, aut in eo per- fcimur? Neque enim idem est, credere in aliquid, et hoc cuilibet rei. Si autem Deus, certe nec creatura est, nec factura, nec conservus, nec denique ullum aliud humile atque abjectum nomen. B VII. Jam lingua tua ad disputandum prosiliat, C ´ſundæ ‘jactentur, argumenta nectantur. Aut ingeni- tus omnino est, inquis, aut genitus. Si ingenitus, ergo duo erunt principii expertes. Si autem geni- tus, rursus subdividis: aut ex Palre genitus est, aut ex Filio. Si ex Patre, duo igitur sunt Filii ac fratres. Genellos etiain finge, si lubet, aut alterum natu majorem, alterum minorem ; cum ita corporeis rebus immersus es. Si autem ex Filio, jam nobis, inquies, nepos Deus exstitit. Quo quid absurdius Angi possit? Hæc homines ad malefaciendum sa- pientes et ingeniosi, bona autem scribere recu- santes. Ego vero, si divisionem hanc necessariam viderem, res ipsas profecto excepissem, nomina nihil veritus. Non enim, quia secundum excelsio- rem quamdamn relationem Filius est Filius (quod D videlicet aliter, quam hoc modo, indicare nequea- mus id quod ex Deo est, essentiaque idem cum ipso), idcirco terrena quoque omnia cognationisque nostræ nomina ad Deum necessario transferenda esse putandum est. Alioqui, quid impedit, quomi- ss Psal. cxL, 5. »› Act. xIII, 2. ** Ephes. 1, 30. Jerem. 1V, 22. ut sunt vocabula fratris et nepotis. › . • (34) Ουδείς. Duo Regg. οὐδὲ εἴς. (35) Διαλεξόμεθα. Conib. διαλεξώμεθα. (36) Καθ' εαυτό. Comb. καθ' ἑαυτά. (37) Δηλονότι. Comb. μᾶλλον, « potius. (38) Υποληφθήσεται. Ur. 1, ὑπολειφθήσεται. (39) Υποδιαίρει. Reg. Cypr. υποδιαιρήσει. (40) 'Ο Υιός. Montac. addit, λέγεται. (41) Συγγενείας. Cognationis nostra nomina, (42) Τί. Deest in Reg. a. (45) Ταῖς. Coisl. 1 addit, σαῖς.

Γ'. Ἡμῖν δὲ πρὸς μὲν τοὺς οὐδὲ εἶναι ὑπειληφό τας, οὐδεὶς (34) λόγος, ἢ τοὺς ληροῦντας ἐν Ελλη- σιν. Μηδὲ γὰρ ἁμαρτωλῶν ἐλαίῳ πιανθείημεν εἰς τὸν λόγον. Πρὸς δὲ τοὺς ἄλλους οὕτω διαλεξόμε θα (55) · τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἢ τῶν καί ἑαυτὸ (36) ὑφεστηκότων, πάντως ὑποθετέον, ἢ τῶν ἐν ἑτέρῳ θεωρουμένων· ὧν τὸ μὲν, οὐσίαν καλοῦσιν οἱ περὶ ταῦτα δεινοί, τὸ δὲ, συμβεβηκός. Εἰ μὲν οὖν συμβέβηκεν, ἐνέργεια τοῦτο ἂν εἴη Θεοῦ. Τί γὰρ ἕτερον, ἢ τίνος; τοῦτο γάρ πως μᾶλλον, καὶ φεύ- γει σύνθεσιν. Καὶ εἰ ἐνέργεια, ἐνεργηθήσεται δηλονότι (57), οὐκ ἐνεργήσει, καὶ ὁμοῦ τῷ ἐνερ γηθῆναι, παύσεται. Τοιοῦτον γὰρ ἡ ἐνέργεια. Πῶς οὖν ἐνεργεῖ, καὶ τάδε λέγει, καὶ ἀφορίζει, καὶ λυ πεῖται, καὶ παροξύνεται, καὶ ὅσα κινουμένου σαφῶς ἐστιν, οὐ κινήσεως ; Εἰ δὲ οὐσία τις, οὐ τῶν περὶ τὴν οὐσίαν, ἤτοι κτίσμα υποληφθήσεται (38), ή Θεός· μέσον γάρ τι τούτων, ἤτοι μηδετέρου μετέχον, ἢ ἐξ ἀμφοῖν σύνθετον, οὐδ᾽ ἂν οἱ τοὺς τραγελάφους πλάτ- τοντες ἐννοήσαιεν. Αλλ' εἰ μὲν κτίσμα, πῶς εἰς αὐτὸ πιστεύομεν, ἢ ἐν αὐτῷ τελειούμεθα; οὐ γὰρ ταυτόν ἐστι πιστεύειν εἴς τι, καὶ περὶ αὐτοῦ πιστεύειν. Τὸ μὲν γάρ ἐστι θεότητος, τὸ δὲ παντὸς πράγματος. Εἰ δὲ Θεὸς, ἀλλ' οὐ κτίσμα, οὐδὲ ποίημα, οὐδὲ σύνο δουλον, οὐδ' ὅλως τὶ τῶν ταπεινῶν ὀνομάτων. Α Ζ'. Ἐνταῦθα σὸς ὁ λόγος, αἱ σφενδόναι πεμπέσθω- σαν, οἱ συλλογισμοί πλεκέσθωσαν. "Η ἀγέννητον πάν- τως, ή γεννητόν. Καὶ εἰ μὲν ἀγέννητον, δύο τὰ ἄναρχα. Εἰ δὲ γεννητόν, ὑποδιαίρει (59) πάλιν· ἢ ἐκ τοῦ Πατρὸς τοῦτο, ἢ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ εἰ μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, Υἱοὶ δύο καὶ ἀδελφοί. Σὺ δέ μοι πλάττε καὶ διδύμους, εἰ βούλει, ἢ τὸν μὲν πρεσβύτερον, τὸν δὲ νεώτερον· ἐπειδὴ λίαν εἶ φιλοσώματος. Εἰ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, πέφηνε, φησί, καὶ υἱωνὸς ἡμῖν Θεός· οὗ τί ἂν γένοιτο παραδοξότερον ; ταῦτα μὲν οὖν οἱ σοφοὶ τοῦ κακοποιῆσαι, τὰ δὲ ἀγαθὰ γράφειν οὐ θέλοντες. Ἐγὼ δὲ εἰ μὲν ἑώρων ἀναγκαίαν τὴν διαίρεσιν, εδεξάμην ἂν τὰ πράγματα, οὐ φοβηθεὶς τὰ ὀνόματα. Οὐ γὰρ, ἐπειδὴ κατά τινα σχέσιν ὑψηλοτέραν Υἱὸς ὁ Υἱός (40), οὐ δυνηθέντων ἡμῶν ἄλλως, ἢ οὕτως ἐνδείξασθαι τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ ὁμοούσιον, ἤδη καὶ πάσας οἰητέον ἀναγ καῖον εἶναι τὰς κάτω κλήσεις, καὶ τῆς ἡμετέρας συγγενείας (41), μεταφέρειν ἐπὶ τὸ θεῖον. Η τάχα ἂν σύ γε καὶ ἄῤῥενα τὸν Θεὸν ἡμῖν ὑπολάβοις, κατά τὸν λόγον τοῦτον, ὅτι Θεὸς ὀνομάζεται, καὶ Πατήρ; καὶ θῆλύ τι (42) τὴν θεότητα, ὅσον ἐπὶ ταῖς (45) κλή S. GREGORII THEOLOGI confitentur, sed ea ita inter se disjungunt, ut unum eorum et essentia et potestate, infinitum slaluant, alterum potestate, non item essentia, postremum utroque circumscriptum. Sic alio quodam modo cos imitantur, qui opificem, et cooperarium, et ministrum nominant, atque ordinem et gratiam, quæ nominibus inest, rerum quoque seriem esse arbitrantur. credere de aliquo. Illud enim divinitati convenit, VI. Nos vero, nec cum iis, qui ne Spiritum qui- dem esse censent, nec cum nugatoribus ethnicis verba illa commutabimus. Absit enim ut peccato- rum oleo sermonem nostrum impingnemus ”. Cum cæteris autem ad hunc modum disputabimus : Spi- ritus sanctus, vel ex eorum numero, quæ per se subsistunt, omnino statuendus est, vel inter ea collocandus, quæ in alio considerantur; quorum alterum substantiam, alterum accidens vocant, qui harum rerum scientiam callent. Ac si quidem ac- cidens, vis utique et facultas quædam Dei fuerit. Quid enim aliud, aut cujus? Hoc profecto magis consentaneum, compositionisque expers. Si vis et facultas, agetur haud dubie, non agel : simulque, ut actus fuerit, desinet. Ejusmodi quippe est ac- tus natura. Qui fit ergo, ut agat ipse, atque hæc et illa dicat, et segreget ", et contristetur ”, et ad iram incitetur, et quæcunque rei motu agi- tatae perspicue sunt, non autem motionis ipsius? Sin autem substantia est, non accidens, vel creatura censebitur, vel Deus. Medium enim aliquid inter hæc, aut quod neutrius particeps sit, aut ex utroque compositum atque coulatum, ne ii quidem, qui tragelaphos confinxerunt, intelligere queant. Si creatura, quomodo in eum credimus, aut in eo per- fcimur? Neque enim idem est, credere in aliquid, et hoc cuilibet rei. Si autem Deus, certe nec creatura est, nec factura, nec conservus, nec denique ullum aliud humile atque abjectum nomen. B VII. Jam lingua tua ad disputandum prosiliat, C ´ſundæ ‘jactentur, argumenta nectantur. Aut ingeni- tus omnino est, inquis, aut genitus. Si ingenitus, ergo duo erunt principii expertes. Si autem geni- tus, rursus subdividis: aut ex Palre genitus est, aut ex Filio. Si ex Patre, duo igitur sunt Filii ac fratres. Genellos etiain finge, si lubet, aut alterum natu majorem, alterum minorem ; cum ita corporeis rebus immersus es. Si autem ex Filio, jam nobis, inquies, nepos Deus exstitit. Quo quid absurdius Angi possit? Hæc homines ad malefaciendum sa- pientes et ingeniosi, bona autem scribere recu- santes. Ego vero, si divisionem hanc necessariam viderem, res ipsas profecto excepissem, nomina nihil veritus. Non enim, quia secundum excelsio- rem quamdamn relationem Filius est Filius (quod D videlicet aliter, quam hoc modo, indicare nequea- mus id quod ex Deo est, essentiaque idem cum ipso), idcirco terrena quoque omnia cognationisque nostræ nomina ad Deum necessario transferenda esse putandum est. Alioqui, quid impedit, quomi- ss Psal. cxL, 5. »› Act. xIII, 2. ** Ephes. 1, 30. Jerem. 1V, 22. ut sunt vocabula fratris et nepotis. › . • (34) Ουδείς. Duo Regg. οὐδὲ εἴς. (35) Διαλεξόμεθα. Conib. διαλεξώμεθα. (36) Καθ' εαυτό. Comb. καθ' ἑαυτά. (37) Δηλονότι. Comb. μᾶλλον, « potius. (38) Υποληφθήσεται. Ur. 1, ὑπολειφθήσεται. (39) Υποδιαίρει. Reg. Cypr. υποδιαιρήσει. (40) 'Ο Υιός. Montac. addit, λέγεται. (41) Συγγενείας. Cognationis nostra nomina, (42) Τί. Deest in Reg. a. (45) Ταῖς. Coisl. 1 addit, σαῖς.

ΧΧΧΙ. - σεσι; καὶ τὸ Πνεῦμα οὐδέτερον, ὅτι μὴ γεννητικόν ; εἰ δέ σοι καὶ τοῦτο παιχθείη, τῇ ἑαυτοῦ θελήσει τὸν Θεὸν συγγενόμενον, κατὰ τοὺς παλαιοὺς λήρους καὶ μύθους, γεννήσασθαι τὸν Υἱὸν, εἰσήχθη τις ἡμῖν καὶ Μαρκίωνος, καὶ Βαλεντίνου (44) Θεὸς ἀῤῥενόθηλυς, τοῦ τοὺς καινοὺς αἰῶνας ἀνατυπώσαντος. Η'. Ἐπεὶ δέ σου την πρώτην διαίρεσιν οὐ δεχό μεθα, τὴν μηδὲν ἀγεννήτου καὶ γεννητοῦ μέσον ὑπου λαμβάνουσαν, αὐτίκα οἰχήσονταί σοι μετὰ τῆς σεμνῆς διαιρέσεως οἱ ἀδελφοὶ καὶ οἱ υἱωνοί, ὥσπερ τινὸς δεσμοῦ πολυπλόκου τῆς πρώτης ἀρχῆς διαλυθεί σης (45), συνδιαλυθέντες, καὶ τῆς θεολογίας ὑποχω- ρήσαντες. Ποῦ γὰρ θήσεις τὸ ἐκπορευτὸν, εἰπέ μοι, μέσον ἀναφανὲν τῆς σῆς (46) διαιρέσεως, καὶ παρὰ Β κρείσσονος ἢ κατὰ σὲ θεολόγου, τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, εἰσαγόμενον (47); Εἰ μὴ τὴν φωνὴν ἐκείνην τῶν τῶν ἐξεῖλες Εὐαγγελίων, διὰ τὴν τρίτην του Διαθήκην, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύε ται· δ καθ᾽ ὅσον μὲν ἐκεῖθεν ἐκπορεύεται, οὐ κτί- σμα· καθ' ὅσον δὲ οὐ γεννητόν, οὐχ Υἱός· καθ' ὅσον δὲ ἀγεννήτου και γεννητου μέσον, Θεός . Καὶ οὕτω (48) σου τὰς τῶν συλλογισμῶν ἄρκυς διαφυγών (49), Θεὸς ἀναπέφηνε, τῶν σῶν διαιρέσεων ἰσχυρότερος (50). Τίς οὖν ἡ ἐκπόρευσις ; Εἰπὲ σὺ τὴν ἀγεννησίαν τοῦ Πατρός, κἀγὼ τὴν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ φυσιολογήσω, καὶ τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος, καὶ παραπληκτί- σομεν (51) άμφω εἰς Θεοῦ μυστήρια παρακύπτοντες· καὶ ταῦτα τίνες; Οἱ μηδὲ τὰ ἐν ποσὶν εἰδέναι δυνά- μενοι, μηδὲ ψάμμον θαλασσῶν, καὶ σταγόνας ὑετοῦ, καὶ ἡμέρας αἰῶνος ἐξαριθμεῖσθαι, μὴ ὅτι γε Θεοῦ βάθεσιν ἐμβατεύειν, καὶ λόγον ὑπέχειν τῆς οὕτως ἀῤῥήτου καὶ ὑπὲρ λόγον φύσεως. Θ. Τί οὖν ἐστι, φησὶν, ὦ λείπει τῷ Πνεύματι, πρὸς τὸ εἶναι Υἱόν (52); Εἰ γὰρ μὴ λείπόν τι ἦν, Γιός ἂν ἦν. Οὐ λείπειν φαμέν· οὐδὲ γὰρ ἐλλει- πής (55) Θεός· τὸ δὲ τῆς ἐκφάνσεως (54), ἵν' οὕτως εἴπω, ἢ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως διάφορον, διάφορον αὐτῶν καὶ τὴν κλήσιν πεποίηκεν. Οὐδὲ γὰρ τῷ Υἱῷ λείπει τι (55) πρὸς τὸ εἶναι Πατέρα (οὐδὲ γὰρ ἔλλει ψις ή υἱότης), ἀλλ' οὐ παρὰ τοῦτο Πατήρ. Η οὕτω γε καὶ τῷ Πατρὶ λείπει τι πρὸς τὸ εἶναι Υιόν (56)· οὐ γὰρ Υἱὸς ὁ Πατήρ. Ἀλλ᾿ οὐκ ἐλλείψεως ταῦτά πόθεν, οὐδὲ τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ὑφέσεως· αὐτὸ δὲ τὸ, Μὴ γεγενῆσθαι (57), καὶ τὸ γεγενῆσθαι, καὶ τὸ ἐκπορεύεσθαι, τὸν μὲν Πατέρα, τὸν δὲ Υἱὸν, τὸ σης εισαγόμενοι. παραπληκτίσωμεν. , τι. λείψει... Υἱῷ. πορεύεσθαι. εκπεπορεῦσθαι. ORATIO THEOLOGICA V. A nus eadem ratione masculum, Deum nostrum exi- stimes, quoniam Deus et Pater nominatur? Ac fe- mineum quiddam, Deitatem, quantum quidem ex vocis genere æstimari potest? Et denique Spiritum, neutrum, quoniam nihil gignit? Quod si juxta ve- teres fabulas et nugas hoc quoque modo luseris, ut dicas, Deum cum voluntate sua congressum Filium genuisse, Marcionis quidem ac Valentini, qui novos ☎onas commentus est, hermaphroditum quemdam Deum induxeris. G C VIII. Quoniam porro divisionem tuam primam, qua inter ingenitum et genitum nihil medium esse arbitraris, haudquaquam admittimus, protinus tibi cum præclara tua divisione fratres illi et nepotes peribunt, ut qui, primo illo disputationis tuæ ca- pite, quasi multiplicis cujusdam nexus initio primo soluto,simul quoque soluti ac dilapsi sint, atque a divinitatis doctrina sese subduxerint. Ubi enim, quæso, pones id, quori procedit, quod quidem inter duas divisionis tuæ partes interjectum esse cou- stal, atque a theologo, multo te praestantiori, ni- mirum a Salvatore nostro, introducitur? Wisi forte, propter tertium tuum Testamentum, vocem illam ex Evangeliis sustuleris, Spiritus sanctus, qui a Palre procedit " ; qui, quatenus ab illo procedit, creatura non est: quatenus rursus genitus non est, Filius non est: quatenus autem inter ingenitum et genitum medius est, Deus est. Atque ita vitatis syllo- gismorum tuorun laqueis, Deus manifeste appa- ruit, divisionibus tuis frauior et valentior. Quæ ergo est hæc processio? inquies. Dic tu quæ Patris inge- nitura sit, et ego Filii generationem, et Spiritus processionem explicare aggrediar, quo fiet ut ambo deliremus, in Dei mysteria oculos injicientes: idque qui tandem ? Nempe qui ne ea quidem, quæ ante pedes sunt, scire, nec arenam maris, aut pluviæ rationes reddere. guttas, et dies sæculi enumerare possumus, nedum in Dei profunda penetrare, naturæque adeo arcanæ, atque omnem orationis facultatem usque adeo superantis sy Joan. xv, 26. duo Coisl. et Or. 1. Deest in ed. in Par. ed., D IX. Quid ergo est, inquiunt, quod Spiritui deest, at hoc ut sit Filius? Nisi enim aliquid deesset, Filius esset. Deesse nihil dicimus. Non enim Deo quidquam deest. Verum manifestationis, ut ita dicam, mu- tuæque eorum relationis differentia, diversa quoque ipsis nomina procreavit. Neque enim Filio aliquid deest, ad hoc ut sit Pater (nec enim defectus est fliatio), nec propterea tamen Pater est. Alioqui ea- dem ratione Patri aliquid deerit, ad hoc ut sit Filius. Nec enim Pater Filius est. Sed hac defectumn pro- cul dubio undequaque non arguunt, nec essentiæ sab- missionem : quin potius ex his verbis : Quod geni- tus non sit, et quod genitus, et quod procedat, hoc Or. 1. In ed. deest Basil., Reg. Cypr., (4) Βαλεντίνου. Coisl. 1, Οὐαλεντίνου. (45) Διαλυθείσης. Plures codd. λυθείσης. (46) Τῆς σῆς. Sic quatuor Regg., quatuor Colb., (47) Εισαγόμενον. Sic omnes codices. Mendose (48) Ούτω. Reg. bn, οὕτως. (44) Διαφυγών. Colb. 5 et Or. 1, διαφυγόν. (50) Ισχυρότερος. Tres Colb. υψηλότερος. (51) Παραπληκτίσομεν. Tres Regg. et Coisl. 2, (52) Υϊόν. Coisl. 1, Υἱῷ. (53) Ελλειπής. Coisl. 1, ἐλλιπής. (54) Εκφάνσεως. • Locutionis, enuntiationis. (55) Λείπει τι. Sic tres Regg., quinque Colb. et (56) Λείπει... Υιόν. Reg. bm, Coisl. 1, Or. 1, et (57) Γεγενῆσθαι. Reg. a, γεγεννῆσθαι. Μος, έχε

ΧΧΧΙ. - σεσι; καὶ τὸ Πνεῦμα οὐδέτερον, ὅτι μὴ γεννητικόν ; εἰ δέ σοι καὶ τοῦτο παιχθείη, τῇ ἑαυτοῦ θελήσει τὸν Θεὸν συγγενόμενον, κατὰ τοὺς παλαιοὺς λήρους καὶ μύθους, γεννήσασθαι τὸν Υἱὸν, εἰσήχθη τις ἡμῖν καὶ Μαρκίωνος, καὶ Βαλεντίνου (44) Θεὸς ἀῤῥενόθηλυς, τοῦ τοὺς καινοὺς αἰῶνας ἀνατυπώσαντος. Η'. Ἐπεὶ δέ σου την πρώτην διαίρεσιν οὐ δεχό μεθα, τὴν μηδὲν ἀγεννήτου καὶ γεννητοῦ μέσον ὑπου λαμβάνουσαν, αὐτίκα οἰχήσονταί σοι μετὰ τῆς σεμνῆς διαιρέσεως οἱ ἀδελφοὶ καὶ οἱ υἱωνοί, ὥσπερ τινὸς δεσμοῦ πολυπλόκου τῆς πρώτης ἀρχῆς διαλυθεί σης (45), συνδιαλυθέντες, καὶ τῆς θεολογίας ὑποχω- ρήσαντες. Ποῦ γὰρ θήσεις τὸ ἐκπορευτὸν, εἰπέ μοι, μέσον ἀναφανὲν τῆς σῆς (46) διαιρέσεως, καὶ παρὰ Β κρείσσονος ἢ κατὰ σὲ θεολόγου, τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, εἰσαγόμενον (47); Εἰ μὴ τὴν φωνὴν ἐκείνην τῶν τῶν ἐξεῖλες Εὐαγγελίων, διὰ τὴν τρίτην του Διαθήκην, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύε ται· δ καθ᾽ ὅσον μὲν ἐκεῖθεν ἐκπορεύεται, οὐ κτί- σμα· καθ' ὅσον δὲ οὐ γεννητόν, οὐχ Υἱός· καθ' ὅσον δὲ ἀγεννήτου και γεννητου μέσον, Θεός . Καὶ οὕτω (48) σου τὰς τῶν συλλογισμῶν ἄρκυς διαφυγών (49), Θεὸς ἀναπέφηνε, τῶν σῶν διαιρέσεων ἰσχυρότερος (50). Τίς οὖν ἡ ἐκπόρευσις ; Εἰπὲ σὺ τὴν ἀγεννησίαν τοῦ Πατρός, κἀγὼ τὴν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ φυσιολογήσω, καὶ τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος, καὶ παραπληκτί- σομεν (51) άμφω εἰς Θεοῦ μυστήρια παρακύπτοντες· καὶ ταῦτα τίνες; Οἱ μηδὲ τὰ ἐν ποσὶν εἰδέναι δυνά- μενοι, μηδὲ ψάμμον θαλασσῶν, καὶ σταγόνας ὑετοῦ, καὶ ἡμέρας αἰῶνος ἐξαριθμεῖσθαι, μὴ ὅτι γε Θεοῦ βάθεσιν ἐμβατεύειν, καὶ λόγον ὑπέχειν τῆς οὕτως ἀῤῥήτου καὶ ὑπὲρ λόγον φύσεως. Θ. Τί οὖν ἐστι, φησὶν, ὦ λείπει τῷ Πνεύματι, πρὸς τὸ εἶναι Υἱόν (52); Εἰ γὰρ μὴ λείπόν τι ἦν, Γιός ἂν ἦν. Οὐ λείπειν φαμέν· οὐδὲ γὰρ ἐλλει- πής (55) Θεός· τὸ δὲ τῆς ἐκφάνσεως (54), ἵν' οὕτως εἴπω, ἢ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως διάφορον, διάφορον αὐτῶν καὶ τὴν κλήσιν πεποίηκεν. Οὐδὲ γὰρ τῷ Υἱῷ λείπει τι (55) πρὸς τὸ εἶναι Πατέρα (οὐδὲ γὰρ ἔλλει ψις ή υἱότης), ἀλλ' οὐ παρὰ τοῦτο Πατήρ. Η οὕτω γε καὶ τῷ Πατρὶ λείπει τι πρὸς τὸ εἶναι Υιόν (56)· οὐ γὰρ Υἱὸς ὁ Πατήρ. Ἀλλ᾿ οὐκ ἐλλείψεως ταῦτά πόθεν, οὐδὲ τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ὑφέσεως· αὐτὸ δὲ τὸ, Μὴ γεγενῆσθαι (57), καὶ τὸ γεγενῆσθαι, καὶ τὸ ἐκπορεύεσθαι, τὸν μὲν Πατέρα, τὸν δὲ Υἱὸν, τὸ σης εισαγόμενοι. παραπληκτίσωμεν. , τι. λείψει... Υἱῷ. πορεύεσθαι. εκπεπορεῦσθαι. ORATIO THEOLOGICA V. A nus eadem ratione masculum, Deum nostrum exi- stimes, quoniam Deus et Pater nominatur? Ac fe- mineum quiddam, Deitatem, quantum quidem ex vocis genere æstimari potest? Et denique Spiritum, neutrum, quoniam nihil gignit? Quod si juxta ve- teres fabulas et nugas hoc quoque modo luseris, ut dicas, Deum cum voluntate sua congressum Filium genuisse, Marcionis quidem ac Valentini, qui novos ☎onas commentus est, hermaphroditum quemdam Deum induxeris. G C VIII. Quoniam porro divisionem tuam primam, qua inter ingenitum et genitum nihil medium esse arbitraris, haudquaquam admittimus, protinus tibi cum præclara tua divisione fratres illi et nepotes peribunt, ut qui, primo illo disputationis tuæ ca- pite, quasi multiplicis cujusdam nexus initio primo soluto,simul quoque soluti ac dilapsi sint, atque a divinitatis doctrina sese subduxerint. Ubi enim, quæso, pones id, quori procedit, quod quidem inter duas divisionis tuæ partes interjectum esse cou- stal, atque a theologo, multo te praestantiori, ni- mirum a Salvatore nostro, introducitur? Wisi forte, propter tertium tuum Testamentum, vocem illam ex Evangeliis sustuleris, Spiritus sanctus, qui a Palre procedit " ; qui, quatenus ab illo procedit, creatura non est: quatenus rursus genitus non est, Filius non est: quatenus autem inter ingenitum et genitum medius est, Deus est. Atque ita vitatis syllo- gismorum tuorun laqueis, Deus manifeste appa- ruit, divisionibus tuis frauior et valentior. Quæ ergo est hæc processio? inquies. Dic tu quæ Patris inge- nitura sit, et ego Filii generationem, et Spiritus processionem explicare aggrediar, quo fiet ut ambo deliremus, in Dei mysteria oculos injicientes: idque qui tandem ? Nempe qui ne ea quidem, quæ ante pedes sunt, scire, nec arenam maris, aut pluviæ rationes reddere. guttas, et dies sæculi enumerare possumus, nedum in Dei profunda penetrare, naturæque adeo arcanæ, atque omnem orationis facultatem usque adeo superantis sy Joan. xv, 26. duo Coisl. et Or. 1. Deest in ed. in Par. ed., D IX. Quid ergo est, inquiunt, quod Spiritui deest, at hoc ut sit Filius? Nisi enim aliquid deesset, Filius esset. Deesse nihil dicimus. Non enim Deo quidquam deest. Verum manifestationis, ut ita dicam, mu- tuæque eorum relationis differentia, diversa quoque ipsis nomina procreavit. Neque enim Filio aliquid deest, ad hoc ut sit Pater (nec enim defectus est fliatio), nec propterea tamen Pater est. Alioqui ea- dem ratione Patri aliquid deerit, ad hoc ut sit Filius. Nec enim Pater Filius est. Sed hac defectumn pro- cul dubio undequaque non arguunt, nec essentiæ sab- missionem : quin potius ex his verbis : Quod geni- tus non sit, et quod genitus, et quod procedat, hoc Or. 1. In ed. deest Basil., Reg. Cypr., (4) Βαλεντίνου. Coisl. 1, Οὐαλεντίνου. (45) Διαλυθείσης. Plures codd. λυθείσης. (46) Τῆς σῆς. Sic quatuor Regg., quatuor Colb., (47) Εισαγόμενον. Sic omnes codices. Mendose (48) Ούτω. Reg. bn, οὕτως. (44) Διαφυγών. Colb. 5 et Or. 1, διαφυγόν. (50) Ισχυρότερος. Tres Colb. υψηλότερος. (51) Παραπληκτίσομεν. Tres Regg. et Coisl. 2, (52) Υϊόν. Coisl. 1, Υἱῷ. (53) Ελλειπής. Coisl. 1, ἐλλιπής. (54) Εκφάνσεως. • Locutionis, enuntiationis. (55) Λείπει τι. Sic tres Regg., quinque Colb. et (56) Λείπει... Υιόν. Reg. bm, Coisl. 1, Or. 1, et (57) Γεγενῆσθαι. Reg. a, γεγεννῆσθαι. Μος, έχε

S. GREGORII THEOLOGI ηγόρευσεν, ἵνα τὸ ἀσύγχυτον σώζηται τῶν τριῶν ὑπου στάσεων ἐν τῇ μια φύσει τε καὶ ἀξία τῆς θεότητος. Οὔτε γὰρ ὁ Υἱὸς Πατὴρ (εἰς γὰρ Πατήρ), ἀλλ' ὅπερ ὁ Πατήρ· οὔτε τὸ Πνεῦμα Υἱός (59), ὅτι ἐκ τοῦ Θεοῦ (εἷς γὰρ ὁ Μονογενής), ἀλλ' ὅπερ ὁ Υἱός· ἐν τὰ τρία τῇ θεότητι, καὶ τὸ ἐν τρία ταῖς ἰδιότησιν· ἵνα μήτε τὸ ἐν Σαβέλλιον ᾖ, μήτε τὰ τρία τῆς πονηράς νῦν (60) διαιρέσεως. Α δὲ (58), τοῦθ' ὅπερ λέγεται, Πνεῦμα ἅγιον προς Β Ι. Τί οὖν; Θεὸς τὸ Πνεῦμα; Πάνυ γε. Τί οὖν, ὁμοούσιον; Είπερ Θεός. Δὺς οὖν μοι, φησὶν, ἐκ τοῦ αὐτοῦ, τὸ μὲν Υἱόν, τὸ δὲ οὐχ Υἱόν, εἶτα ὁμοούσια, καὶ δέχομαι (61) Θεόν, καὶ Θεόν. Δός μοι καὶ σὺ ἄλλον Θεὸν, καὶ φύσιν Θεοῦ, καὶ δώσω (82) σοι τὴν αὐτὴν Τριάδα μετὰ τῶν αὐτῶν ὀνομάτων τε καὶ πραγμάτων. Εἰ δὲ εἷς ὁ Θεός τε καὶ (63) μία φύσις ἡ ἀνωτάτω, πόθεν παραστήσω σοι τὴν ὁμοίωσιν; Η ζητεῖς (64) πάλιν ἐκ τῶν κάτω καὶ τῶν περὶ σέ; Λίαν μὲν αἰσχρὸν, καὶ οὐκ αἰσχρὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ μάταιον ἐπιεικῶς, ἐκ τῶν κάτω τῶν ἄνω τὴν εἰκασίαν λαμβάνειν, καὶ τῶν ἀκινήτων ἐκ τῆς ῥευ στῆς φύσεως, και, ὅ φησιν Ἡσαΐας, ἐκζητεῖσθαι τὰ ζῶντα (65) ἐν τοῖς νεκροῖς. Ομως δὲ πειράσο μαι, σὴν χάριν, κἀντεῦθεν δοῦναί τινα τῷ λόγῳ (65) βοήθειαν. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα παρήσειν μοι δοκῶ, πολλὰ ἂν ἔχων ἐκ τῆς περὶ ζώων ἱστορίας εἰπεῖν, τὰ μὲν ἡμῖν γνώριμα, τὰ δὲ τοῖς ὀλίγοις· ὅσα περὶ τὰς τῶν ζώων γενέσεις ἡ φύσις· ἐφιλοτεχνήσατο. Γεννᾶσθαι γὰρ λέγεται, οὐκ ἐκ τῶν αὐτῶν τὰ αὐτὰ μόνον, οὐδὲ ἐξ ἑτέρων ἕτερα (67), ἀλλὰ καὶ ἐξ ἑτέ ρων τὰ αὐτὰ, καὶ ἐκ τῶν αὐτῶν ἔτερα. Εἰ δέ τῳ (13) πιστὸς ὁ λόγος, καὶ ἄλλος ἐστὶ τρόπος γεννήσεως, αὐτό τι ὑφ' ἑαυτοῦ δαπανώμενον καὶ τικτόμενον. Εστι δὲ ὁ καὶ ἐξίσταται πως ἑαυτῶν, ἐξ ἄλλων ζώων εἰς ἄλλα μεθιστάμενά τε καὶ μεταποιούμενα, φιλοτιμία φύσεως. Ηδη δὲ καὶ τοῦ αὐτοῦ, τὸ μὲν οὐ γέννημα, τὸ δὲ γέννημα, πλὴν ὁμοούσια· ὁ καὶ τῷ παρόντι πως μᾶλλον προσέοικεν. Εν δέ τι τῶν ἡμετέρων εἰπὼν, ὅ καὶ πᾶσι γνώριμον, ἐφ᾿ ἕτερον μεταβήσομαι λόγον. τὸν δέ. σου νῦν. νῦν, ΙΑ'. Ὁ Ἀδὰμ τί ποτε ἦν; Πλάσμα Θεοῦ. Τί δα ή Εύα; Τμῆμα τοῦ πλάσματος. Τί δαὶ ὁ Σήθ; 'Αμ Θεός και, τε. ὁ Θεὸς καί. δέτω. effectum est, ut alius Pater, alius Filius, alius Spi- ritus sanctus appelletur, atque ita inconfusa trium personarum distinctio in una divinitatis natura et dignitate conservetur. Neque enim Filius est Pater (unas enim est Pater), sed est id quod Pater : nec Spiritus est Filius, quia ex Deo est (unus enim Unigenitus), sed est id quod Filius: tria hæc unum, si divinitatem spectes, et unum tria, si proprietatum rationem habeas; ut nec unum Sabel- lio faveat, nec tria pestiferæ divisioni, quæ hac tempestate viget. X. Quid ergo ? Spiritus sanctus est Deus ? Maxime. Consubstantialis igitur? Prorsus, siquidem Deus. Da igitur mihi, inquis, ex codem aliud esse Filium, aliud, quod Filius non sit, et tamen ejusdem cum illo substantia, ac Deum, et Deumn admittam. Da tu quoque nihi Deum alium, Deique naturam, et libi eamdem Trinitatem cum iisdeni nominibus ac rebus dabo. Cum vero Deus unus, atque una suprema na- tura sit, unde tandem similitudinem tibi repræsen- tabo? An rursus postulas ex terrenis et humanis eam duci? Valde profecto turpe est, nec turpe modo, sed etiam valde stultum et inane, ex humilibus re- bus, superarum cœlestiumque simulacrum sumere, rerumque certarum atque constantium ex fluxa fra- gilique natura, quodque Isaias ait viventia in mor- tuis requirere s. El tamen aduitar, quando ita vis, hinc quoque nonnullam oration: nostræ opem afferre. Atque alia quidem prætermittenda duco, etsi multa de animalium historia commemorare queam, par- tim nobis nota, partim paucis cognita, quæ circa animantium ortus ac generationes natura miro ar- tificio edidit. Gigni etenim dicuntur, non modo ex ¡isdem eadem, atque ex diversis diversa; sed etiam eadem ex diversis, ac diversa ex iisdem. Quod si etiam cuiquam fidem facit hic sermo, alius est ge- nerationis modus, ut idem animal a seipso. consu- inatur et proereetur. Sunt etiam quæ, velut quadamn naturæ magnificenția, a seipsis quodammodo de- sciscant, atque ex aliis animalibus in alia transeant atque immutentur. Quinetiam idem animal, partim non genitum, partim genitumn, et tamen ejusdem substantiæ reperire est: quod quidem ad præsentis quæstionis similitudinem propius accedit. Un quiddam ex nostris ubi commemoravero, quod etiam nemini ignotum est, alio postea transibit ora- lio. C XI. Quid tandem Adamus erat? Dei tigmentum. D Quid Eva? Figmenti segmentum. Quid Seth? Utrius- ** Isa. VIII, 19. Colb. In ed. Alii, detracto habent ut in Reg. Cypr. mittam. › Id est, tam illum, quam hunc, Deum admittam. > nitatem, quæ iis scilicet nominibus rebusque respon- Jual. Unum abjectis o et Reg. Cypr., si rursus, etc. fidei. ut ex asino et equa muli generantur. Mic Gregorius ad phoenicem alludit. (58) Τὸ δέ. Sic Reg. bmn., Reg., Cypr. et quatuor (59) Υιός. Reg. hm, ὁ Υἱός. (60) Τῆς πονηράς νῦν. Reg. Cypr., τῆς πονηράς (64) Καὶ δέχομαι, etc. . Ac Deum et Deum ad- (62) Καὶ δώσω, etc. . Et dabo tibi eandem Tri- (63) Ο Θεός τε καί. Plures Regg. et Colb., (64) Η ζητεῖς. Reg. Cypr., Εἰ δὲ ζητεῖς· « ᾠκού (65) Τὰ ζῶντα. Οr. 1, τὸν ὄντα. (66) Τῷ λόγῳ. . Orationi, id est, doctrina (67) Εξ ἑτέρων έτερα. « Ex diversis diversa, (68) Εἰ δέ τῳ, etc. Sic plures codd. In ed., εἰ-

S. GREGORII THEOLOGI ηγόρευσεν, ἵνα τὸ ἀσύγχυτον σώζηται τῶν τριῶν ὑπου στάσεων ἐν τῇ μια φύσει τε καὶ ἀξία τῆς θεότητος. Οὔτε γὰρ ὁ Υἱὸς Πατὴρ (εἰς γὰρ Πατήρ), ἀλλ' ὅπερ ὁ Πατήρ· οὔτε τὸ Πνεῦμα Υἱός (59), ὅτι ἐκ τοῦ Θεοῦ (εἷς γὰρ ὁ Μονογενής), ἀλλ' ὅπερ ὁ Υἱός· ἐν τὰ τρία τῇ θεότητι, καὶ τὸ ἐν τρία ταῖς ἰδιότησιν· ἵνα μήτε τὸ ἐν Σαβέλλιον ᾖ, μήτε τὰ τρία τῆς πονηράς νῦν (60) διαιρέσεως. Α δὲ (58), τοῦθ' ὅπερ λέγεται, Πνεῦμα ἅγιον προς Β Ι. Τί οὖν; Θεὸς τὸ Πνεῦμα; Πάνυ γε. Τί οὖν, ὁμοούσιον; Είπερ Θεός. Δὺς οὖν μοι, φησὶν, ἐκ τοῦ αὐτοῦ, τὸ μὲν Υἱόν, τὸ δὲ οὐχ Υἱόν, εἶτα ὁμοούσια, καὶ δέχομαι (61) Θεόν, καὶ Θεόν. Δός μοι καὶ σὺ ἄλλον Θεὸν, καὶ φύσιν Θεοῦ, καὶ δώσω (82) σοι τὴν αὐτὴν Τριάδα μετὰ τῶν αὐτῶν ὀνομάτων τε καὶ πραγμάτων. Εἰ δὲ εἷς ὁ Θεός τε καὶ (63) μία φύσις ἡ ἀνωτάτω, πόθεν παραστήσω σοι τὴν ὁμοίωσιν; Η ζητεῖς (64) πάλιν ἐκ τῶν κάτω καὶ τῶν περὶ σέ; Λίαν μὲν αἰσχρὸν, καὶ οὐκ αἰσχρὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ μάταιον ἐπιεικῶς, ἐκ τῶν κάτω τῶν ἄνω τὴν εἰκασίαν λαμβάνειν, καὶ τῶν ἀκινήτων ἐκ τῆς ῥευ στῆς φύσεως, και, ὅ φησιν Ἡσαΐας, ἐκζητεῖσθαι τὰ ζῶντα (65) ἐν τοῖς νεκροῖς. Ομως δὲ πειράσο μαι, σὴν χάριν, κἀντεῦθεν δοῦναί τινα τῷ λόγῳ (65) βοήθειαν. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα παρήσειν μοι δοκῶ, πολλὰ ἂν ἔχων ἐκ τῆς περὶ ζώων ἱστορίας εἰπεῖν, τὰ μὲν ἡμῖν γνώριμα, τὰ δὲ τοῖς ὀλίγοις· ὅσα περὶ τὰς τῶν ζώων γενέσεις ἡ φύσις· ἐφιλοτεχνήσατο. Γεννᾶσθαι γὰρ λέγεται, οὐκ ἐκ τῶν αὐτῶν τὰ αὐτὰ μόνον, οὐδὲ ἐξ ἑτέρων ἕτερα (67), ἀλλὰ καὶ ἐξ ἑτέ ρων τὰ αὐτὰ, καὶ ἐκ τῶν αὐτῶν ἔτερα. Εἰ δέ τῳ (13) πιστὸς ὁ λόγος, καὶ ἄλλος ἐστὶ τρόπος γεννήσεως, αὐτό τι ὑφ' ἑαυτοῦ δαπανώμενον καὶ τικτόμενον. Εστι δὲ ὁ καὶ ἐξίσταται πως ἑαυτῶν, ἐξ ἄλλων ζώων εἰς ἄλλα μεθιστάμενά τε καὶ μεταποιούμενα, φιλοτιμία φύσεως. Ηδη δὲ καὶ τοῦ αὐτοῦ, τὸ μὲν οὐ γέννημα, τὸ δὲ γέννημα, πλὴν ὁμοούσια· ὁ καὶ τῷ παρόντι πως μᾶλλον προσέοικεν. Εν δέ τι τῶν ἡμετέρων εἰπὼν, ὅ καὶ πᾶσι γνώριμον, ἐφ᾿ ἕτερον μεταβήσομαι λόγον. τὸν δέ. σου νῦν. νῦν, ΙΑ'. Ὁ Ἀδὰμ τί ποτε ἦν; Πλάσμα Θεοῦ. Τί δα ή Εύα; Τμῆμα τοῦ πλάσματος. Τί δαὶ ὁ Σήθ; 'Αμ Θεός και, τε. ὁ Θεὸς καί. δέτω. effectum est, ut alius Pater, alius Filius, alius Spi- ritus sanctus appelletur, atque ita inconfusa trium personarum distinctio in una divinitatis natura et dignitate conservetur. Neque enim Filius est Pater (unas enim est Pater), sed est id quod Pater : nec Spiritus est Filius, quia ex Deo est (unus enim Unigenitus), sed est id quod Filius: tria hæc unum, si divinitatem spectes, et unum tria, si proprietatum rationem habeas; ut nec unum Sabel- lio faveat, nec tria pestiferæ divisioni, quæ hac tempestate viget. X. Quid ergo ? Spiritus sanctus est Deus ? Maxime. Consubstantialis igitur? Prorsus, siquidem Deus. Da igitur mihi, inquis, ex codem aliud esse Filium, aliud, quod Filius non sit, et tamen ejusdem cum illo substantia, ac Deum, et Deumn admittam. Da tu quoque nihi Deum alium, Deique naturam, et libi eamdem Trinitatem cum iisdeni nominibus ac rebus dabo. Cum vero Deus unus, atque una suprema na- tura sit, unde tandem similitudinem tibi repræsen- tabo? An rursus postulas ex terrenis et humanis eam duci? Valde profecto turpe est, nec turpe modo, sed etiam valde stultum et inane, ex humilibus re- bus, superarum cœlestiumque simulacrum sumere, rerumque certarum atque constantium ex fluxa fra- gilique natura, quodque Isaias ait viventia in mor- tuis requirere s. El tamen aduitar, quando ita vis, hinc quoque nonnullam oration: nostræ opem afferre. Atque alia quidem prætermittenda duco, etsi multa de animalium historia commemorare queam, par- tim nobis nota, partim paucis cognita, quæ circa animantium ortus ac generationes natura miro ar- tificio edidit. Gigni etenim dicuntur, non modo ex ¡isdem eadem, atque ex diversis diversa; sed etiam eadem ex diversis, ac diversa ex iisdem. Quod si etiam cuiquam fidem facit hic sermo, alius est ge- nerationis modus, ut idem animal a seipso. consu- inatur et proereetur. Sunt etiam quæ, velut quadamn naturæ magnificenția, a seipsis quodammodo de- sciscant, atque ex aliis animalibus in alia transeant atque immutentur. Quinetiam idem animal, partim non genitum, partim genitumn, et tamen ejusdem substantiæ reperire est: quod quidem ad præsentis quæstionis similitudinem propius accedit. Un quiddam ex nostris ubi commemoravero, quod etiam nemini ignotum est, alio postea transibit ora- lio. C XI. Quid tandem Adamus erat? Dei tigmentum. D Quid Eva? Figmenti segmentum. Quid Seth? Utrius- ** Isa. VIII, 19. Colb. In ed. Alii, detracto habent ut in Reg. Cypr. mittam. › Id est, tam illum, quam hunc, Deum admittam. > nitatem, quæ iis scilicet nominibus rebusque respon- Jual. Unum abjectis o et Reg. Cypr., si rursus, etc. fidei. ut ex asino et equa muli generantur. Mic Gregorius ad phoenicem alludit. (58) Τὸ δέ. Sic Reg. bmn., Reg., Cypr. et quatuor (59) Υιός. Reg. hm, ὁ Υἱός. (60) Τῆς πονηράς νῦν. Reg. Cypr., τῆς πονηράς (64) Καὶ δέχομαι, etc. . Ac Deum et Deum ad- (62) Καὶ δώσω, etc. . Et dabo tibi eandem Tri- (63) Ο Θεός τε καί. Plures Regg. et Colb., (64) Η ζητεῖς. Reg. Cypr., Εἰ δὲ ζητεῖς· « ᾠκού (65) Τὰ ζῶντα. Οr. 1, τὸν ὄντα. (66) Τῷ λόγῳ. . Orationi, id est, doctrina (67) Εξ ἑτέρων έτερα. « Ex diversis diversa, (68) Εἰ δέ τῳ, etc. Sic plures codd. In ed., εἰ-

φοτέρων γέννημα. "Αρ' οὖν ταυτόν (69) σοι φαίνεται πλάσμα, καὶ τμῆμα, καὶ γέννημα; Πῶς οὕ; Ὁμοού σια δὲ ταῦτα, ἢ τί; Πῶς δ᾽ οὔ; Ὁμολόγηται οὖν καὶ τὰ διαφόρως υποστάντα (70) τῆς αὐτῆς εἶναι οὐσίας ἐνδέχεσθαι. Λέγω δὲ ταῦτα, οὐκ ἐπὶ τὴν θεό τητα φέρων την πλάσιν, ἢ τὴν τομήν, ἤ τι τῶν ὅσα σώματος (μή μοί τις ἐπιφυέσθω πάλιν τῶν λογομά- χων), ἐπὶ δὲ τούτων θεωρῶν, ὡς ἐπὶ σκηνῆς, τὰ νοούμενα. Οὐδὲ γὰρ οἷόν τε τῶν εἰκαζομένων οὐδὲν πρὸς πᾶσαν ἐξικνεῖσθαι καθαρῶς τὴν ἀλήθειαν. Καὶ τί ταῦτα, φασίν; Οὐ γὰρ τοῦ ἑνὸς, τὸ μὲν γέννημα, τὸ δὲ ἄλλο τι. Τί οὖν; Η Εὗα καὶ ὁ Σήθ, οὐχὶ τοῦ αὐτοῦ τοῦ ᾿Αδάμ; Τίνος γὰρ ἄλλου; Η καὶ ἀμφό- τεροι γεννήματα; Οὐδαμῶς. Ἀλλὰ τί; Τὸ μὲν τμῆμα, τὸ δὲ γέννημα· καὶ μὴν ἀμφότεροι ταυτὸν ἀλλήλοις· ἄνθρωποι γάρ· οὐδεὶς ἀντερεῖ. Παύσῃ (71) οὖν ἀπο- μαχόμενος (72) πρὸς τὸ Πνεῦμα, ὡς ἢ γέννημα πάντως, ἢ μὴ ὁμοούσιον, μηδὲ Θεὸν, καὶ ἐκ τῶν ἀν θρωπίνων τὸ δυνατὸν λαβὼν τῆς ἡμετέρας υπολή- ψεως; Ἐγὼ μὲν οἶμαί σοι (73) καλῶς ἔχειν, εἰ μὴ λίαν ἔγνωκας φιλονεικεῖν, καὶ πρὸς τὰ δῆλα μά- χεσθαι. Β ΙΒ'. ᾿Αλλὰ τίς προσεκύνησε τῷ Πνεύματι, φησίν; τίς ἢ τῶν παλαιῶν, ἢ τῶν νέων; τίς δὲ προσηύ- ξατο, ποῦ δαὶ (74) τό χρῆναι προσκυνεῖν ἢ προσο εύχεσθαι γέγραπται ; καὶ πόθεν τοῦτο λαβὼν ἔχεις; Τὴν μὲν τελεωτέραν αἰτίαν ἀποδώσομεν ὕστερον, ἡνίκα ἂν περὶ τοῦ ἀγράφου διαλεγώμεθα· νῦν δὲ τοσοῦτον εἰπεῖν ἐξαρκέσει· Τὸ Πνεῦμά ἐστιν ἐν ᾧ προσκυνοῦμεν, καὶ δι᾿ οὗ προσευχόμεθα. Πνεῦμα γὰρ, φησὶν, ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτ τὸν, ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν· καὶ πάλιν· Τὸ γὰρ τί προσευξόμεθα, καθ' δ δεῖ, οὐκ οἴδαμεν, ἀλλ' αὐτὸ τὸ Πνεῦμα ὑπερεντυγterpellat Εt χάνει (75) ὑπὲρ ἡμῶν στεναγμοῖς ἀλαλήτοις• και, Προσεύξομαι τῷ Πνεύματι, προσεύξομαι δὲ καὶ τῷ νοῖ· τοῦτ᾽ ἔστιν, ἐν νοῖ καὶ Πνεύματι. Τὸ οὖν προσκυνεῖν τῷ Πνεύματι, ἢ προσεύχεσθαι, οὐδὲν ἄλλο εἶναί μοι φαίνεται, ἢ αὐτὸ ἑαυτῷ τὴν εὐχὴν προσάγειν καὶ τὴν προσκύνησιν. Ο τίς οὐκ ἂν ἐπαινέσεις τῶν ἐνθέων, καὶ τῶν εὖ εἰδότων, ὅτι καὶ ἡ τοῦ ἑνὸς προσκύνησις, τῶν τριῶν ἐστι προσκύ- νησις, διὰ τὸ ἐν τοῖς τρισὶν ὁμότιμον τῆς ἀξίας, καὶ τῆς θεότητος; Καὶ μὴν οὐδὲ ἐκεῖνο φοβηθήσομαι (76), τὸ πάντα διὰ τοῦ Υἱοῦ γεγονέναι λέγεσθαι, ὡς ἑνὸς τῶν πάντων ὄντος καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Πάντα γὰρ ὅσα γέγονεν, εἴρηται, οὐχ ἁπλῶς ἅπαντα· οὐδὲ γὰρ ὁ Πατήρ, οὐδ᾽ ὅσα μὴ γέγονεν. Δεῖξον (77) οὖν, ” υποεντυγχάνει φοβήσομαι. δείξας. ο ORATIO XXXI. - THEOLOGICA V. A que soboles. Idemne porro tibi esse videntur, Hg- mentum, segmentum, et soboles? Quidni? Age, ejus- demne hæc essentia inter se sunt, an diver- s? Ejusdem. In confesso igitur est, ut, quæ varie exsistunt, eamdem tamen essentiam habeant. Nec vero bæc eo a me dicuntur, quod fictionem, aut sectionem, aut aliquid aliud ex his, quæ corporis natura fert, in divinitatem conferam (nec enim mihi rursus pugnax quispiam argutator insidiose im- mineat), sed ut in his rebus ea, velut in scena, spe- clem, quæ non nisi intellectu percipiuntur. Neque enim fieri potest, ut imago ulla et similitudo, rei veritatem plane perfecteque assequatur. Sed dicunt, quorsum hæc? Nec enim unius ejusdemque, alter Filius, alter aliud quidquam. Quid igitur? Eva et Seth, norae ex eodem Adamo sunt? Ex quo enim alio? Utrum autem anibo ex eo geniti sunt ? Minine. Quid ergo? Altera segmentum est, alter filius : atqui ambo inter se idem sunt: homines enim : nemo est qui inficietur. Desinesne igitur adversos Spiritum dimicare, quasi videlicet aut genitus om- nino sit, aut consubstantialis non sit, nec Deus, præsertim cum ex humana quoque similitudine sententiam nostram haudquaquam impossibilem esse intellexeris ? Equidem tibi jam belle esse existimo, nisi pervicaciter admodum contendere, manifestis– que rebus obluctari decreveris. C • XII. Sed quis, inquies, Spiritum adoravit? Quis, vel veterum, vel recentium? Quis eum oravit? Quo Scripturæ loco eum adorandum aut orandum esse proditum est? Unde hoc hausisti? Nos hujus rei pleniorem causam postea reddemus, cum de non scriptis dogmatibus disseremus. Nunc vero lioc di- cere sufficiet. Spiritus est, in quo adoramus, et per quem oramus. Spiritus enim, inquit, est Deus : alque eos, qui ipsum adorant, in Spiritu et veritate opor- tet adorare ss. Ac rursus, Quid enim oremus, quem- admodum oportet, nescimus. Sed Spiritus ipse in- pro nobis gemitibus inenarrabilibus s. alio D unius adorationem trium adorationem esse, propter Joan. 1v, 24. "Rom. vIII, 26. "I Cor. xiv, 15. nata, o vel, e producta exstiterunt, > etc. " bene, » vel c recte affectum puto. » Et loco : Orabo Spiritu, orabo et mente st, id est, in mente et Spiritu. Ergo Spiritu adorare, vel orare, mihi nihil aliud esse videtur, quam ipsum sibiipsi orationem vel adorationem offerre. Eamque senten- tiam quis est qui non comprobaturus sit, de ma- gnis ac divinis viris loquor, quique probe norunt, æqualem trium personarum dignitatem ac divinita- tem? Sed ne illud quidem extimescam, quod omnia per Filium facta esse dicuntur **, tanquam in rerum universitatem Spiritus quoque sanctus aggregandlus sit. Omnia enim, quæcunque facta sunt, dicit evangelista 33, non omnia simpliciter. Nam ne ipse quidem Pater, nec omnia ea, quæ facta non suut. ss Joan. 1, 3. ss ibid. [menlose]. Comli., etc. in ed., etc., Cum demonstraveris. Or. 3, (69) Ταυτόν. Regg. a, um et Par., ταῦτα. (70) Διαφόρως ὑποστάντα. • Quæ diversimode (71) Παύση. Οr. 1, παῦσαι. (72) Απομαχόμενος. 5., ἀντιμαχόμενος. (75) Οἶμαι σοι. Quinque Regg., οἶμαι σε, ο ε (74) Ποῦ δαί. In nonnullis, ποῦ δέ. (75) Υπερεντυγχάνει. Sic textus sacer. In enl., (76) φοβηθήσομαι. Sic duo Regg., Or. 1, Bas., (77) Δεῖξον. Quatuor Regg., quatuor Coll.,

φοτέρων γέννημα. "Αρ' οὖν ταυτόν (69) σοι φαίνεται πλάσμα, καὶ τμῆμα, καὶ γέννημα; Πῶς οὕ; Ὁμοού σια δὲ ταῦτα, ἢ τί; Πῶς δ᾽ οὔ; Ὁμολόγηται οὖν καὶ τὰ διαφόρως υποστάντα (70) τῆς αὐτῆς εἶναι οὐσίας ἐνδέχεσθαι. Λέγω δὲ ταῦτα, οὐκ ἐπὶ τὴν θεό τητα φέρων την πλάσιν, ἢ τὴν τομήν, ἤ τι τῶν ὅσα σώματος (μή μοί τις ἐπιφυέσθω πάλιν τῶν λογομά- χων), ἐπὶ δὲ τούτων θεωρῶν, ὡς ἐπὶ σκηνῆς, τὰ νοούμενα. Οὐδὲ γὰρ οἷόν τε τῶν εἰκαζομένων οὐδὲν πρὸς πᾶσαν ἐξικνεῖσθαι καθαρῶς τὴν ἀλήθειαν. Καὶ τί ταῦτα, φασίν; Οὐ γὰρ τοῦ ἑνὸς, τὸ μὲν γέννημα, τὸ δὲ ἄλλο τι. Τί οὖν; Η Εὗα καὶ ὁ Σήθ, οὐχὶ τοῦ αὐτοῦ τοῦ ᾿Αδάμ; Τίνος γὰρ ἄλλου; Η καὶ ἀμφό- τεροι γεννήματα; Οὐδαμῶς. Ἀλλὰ τί; Τὸ μὲν τμῆμα, τὸ δὲ γέννημα· καὶ μὴν ἀμφότεροι ταυτὸν ἀλλήλοις· ἄνθρωποι γάρ· οὐδεὶς ἀντερεῖ. Παύσῃ (71) οὖν ἀπο- μαχόμενος (72) πρὸς τὸ Πνεῦμα, ὡς ἢ γέννημα πάντως, ἢ μὴ ὁμοούσιον, μηδὲ Θεὸν, καὶ ἐκ τῶν ἀν θρωπίνων τὸ δυνατὸν λαβὼν τῆς ἡμετέρας υπολή- ψεως; Ἐγὼ μὲν οἶμαί σοι (73) καλῶς ἔχειν, εἰ μὴ λίαν ἔγνωκας φιλονεικεῖν, καὶ πρὸς τὰ δῆλα μά- χεσθαι. Β ΙΒ'. ᾿Αλλὰ τίς προσεκύνησε τῷ Πνεύματι, φησίν; τίς ἢ τῶν παλαιῶν, ἢ τῶν νέων; τίς δὲ προσηύ- ξατο, ποῦ δαὶ (74) τό χρῆναι προσκυνεῖν ἢ προσο εύχεσθαι γέγραπται ; καὶ πόθεν τοῦτο λαβὼν ἔχεις; Τὴν μὲν τελεωτέραν αἰτίαν ἀποδώσομεν ὕστερον, ἡνίκα ἂν περὶ τοῦ ἀγράφου διαλεγώμεθα· νῦν δὲ τοσοῦτον εἰπεῖν ἐξαρκέσει· Τὸ Πνεῦμά ἐστιν ἐν ᾧ προσκυνοῦμεν, καὶ δι᾿ οὗ προσευχόμεθα. Πνεῦμα γὰρ, φησὶν, ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτ τὸν, ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν· καὶ πάλιν· Τὸ γὰρ τί προσευξόμεθα, καθ' δ δεῖ, οὐκ οἴδαμεν, ἀλλ' αὐτὸ τὸ Πνεῦμα ὑπερεντυγterpellat Εt χάνει (75) ὑπὲρ ἡμῶν στεναγμοῖς ἀλαλήτοις• και, Προσεύξομαι τῷ Πνεύματι, προσεύξομαι δὲ καὶ τῷ νοῖ· τοῦτ᾽ ἔστιν, ἐν νοῖ καὶ Πνεύματι. Τὸ οὖν προσκυνεῖν τῷ Πνεύματι, ἢ προσεύχεσθαι, οὐδὲν ἄλλο εἶναί μοι φαίνεται, ἢ αὐτὸ ἑαυτῷ τὴν εὐχὴν προσάγειν καὶ τὴν προσκύνησιν. Ο τίς οὐκ ἂν ἐπαινέσεις τῶν ἐνθέων, καὶ τῶν εὖ εἰδότων, ὅτι καὶ ἡ τοῦ ἑνὸς προσκύνησις, τῶν τριῶν ἐστι προσκύ- νησις, διὰ τὸ ἐν τοῖς τρισὶν ὁμότιμον τῆς ἀξίας, καὶ τῆς θεότητος; Καὶ μὴν οὐδὲ ἐκεῖνο φοβηθήσομαι (76), τὸ πάντα διὰ τοῦ Υἱοῦ γεγονέναι λέγεσθαι, ὡς ἑνὸς τῶν πάντων ὄντος καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Πάντα γὰρ ὅσα γέγονεν, εἴρηται, οὐχ ἁπλῶς ἅπαντα· οὐδὲ γὰρ ὁ Πατήρ, οὐδ᾽ ὅσα μὴ γέγονεν. Δεῖξον (77) οὖν, ” υποεντυγχάνει φοβήσομαι. δείξας. ο ORATIO XXXI. - THEOLOGICA V. A que soboles. Idemne porro tibi esse videntur, Hg- mentum, segmentum, et soboles? Quidni? Age, ejus- demne hæc essentia inter se sunt, an diver- s? Ejusdem. In confesso igitur est, ut, quæ varie exsistunt, eamdem tamen essentiam habeant. Nec vero bæc eo a me dicuntur, quod fictionem, aut sectionem, aut aliquid aliud ex his, quæ corporis natura fert, in divinitatem conferam (nec enim mihi rursus pugnax quispiam argutator insidiose im- mineat), sed ut in his rebus ea, velut in scena, spe- clem, quæ non nisi intellectu percipiuntur. Neque enim fieri potest, ut imago ulla et similitudo, rei veritatem plane perfecteque assequatur. Sed dicunt, quorsum hæc? Nec enim unius ejusdemque, alter Filius, alter aliud quidquam. Quid igitur? Eva et Seth, norae ex eodem Adamo sunt? Ex quo enim alio? Utrum autem anibo ex eo geniti sunt ? Minine. Quid ergo? Altera segmentum est, alter filius : atqui ambo inter se idem sunt: homines enim : nemo est qui inficietur. Desinesne igitur adversos Spiritum dimicare, quasi videlicet aut genitus om- nino sit, aut consubstantialis non sit, nec Deus, præsertim cum ex humana quoque similitudine sententiam nostram haudquaquam impossibilem esse intellexeris ? Equidem tibi jam belle esse existimo, nisi pervicaciter admodum contendere, manifestis– que rebus obluctari decreveris. C • XII. Sed quis, inquies, Spiritum adoravit? Quis, vel veterum, vel recentium? Quis eum oravit? Quo Scripturæ loco eum adorandum aut orandum esse proditum est? Unde hoc hausisti? Nos hujus rei pleniorem causam postea reddemus, cum de non scriptis dogmatibus disseremus. Nunc vero lioc di- cere sufficiet. Spiritus est, in quo adoramus, et per quem oramus. Spiritus enim, inquit, est Deus : alque eos, qui ipsum adorant, in Spiritu et veritate opor- tet adorare ss. Ac rursus, Quid enim oremus, quem- admodum oportet, nescimus. Sed Spiritus ipse in- pro nobis gemitibus inenarrabilibus s. alio D unius adorationem trium adorationem esse, propter Joan. 1v, 24. "Rom. vIII, 26. "I Cor. xiv, 15. nata, o vel, e producta exstiterunt, > etc. " bene, » vel c recte affectum puto. » Et loco : Orabo Spiritu, orabo et mente st, id est, in mente et Spiritu. Ergo Spiritu adorare, vel orare, mihi nihil aliud esse videtur, quam ipsum sibiipsi orationem vel adorationem offerre. Eamque senten- tiam quis est qui non comprobaturus sit, de ma- gnis ac divinis viris loquor, quique probe norunt, æqualem trium personarum dignitatem ac divinita- tem? Sed ne illud quidem extimescam, quod omnia per Filium facta esse dicuntur **, tanquam in rerum universitatem Spiritus quoque sanctus aggregandlus sit. Omnia enim, quæcunque facta sunt, dicit evangelista 33, non omnia simpliciter. Nam ne ipse quidem Pater, nec omnia ea, quæ facta non suut. ss Joan. 1, 3. ss ibid. [menlose]. Comli., etc. in ed., etc., Cum demonstraveris. Or. 3, (69) Ταυτόν. Regg. a, um et Par., ταῦτα. (70) Διαφόρως ὑποστάντα. • Quæ diversimode (71) Παύση. Οr. 1, παῦσαι. (72) Απομαχόμενος. 5., ἀντιμαχόμενος. (75) Οἶμαι σοι. Quinque Regg., οἶμαι σε, ο ε (74) Ποῦ δαί. In nonnullis, ποῦ δέ. (75) Υπερεντυγχάνει. Sic textus sacer. In enl., (76) φοβηθήσομαι. Sic duo Regg., Or. 1, Bas., (77) Δεῖξον. Quatuor Regg., quatuor Coll.,

συναρίθμησον. Ἕως δ᾽ ἂν μὴ τοῦτο δεικνύεις (78), οὐδὲν τῷ περιληπτικῷ βοηθῇ πρὸς ἀσέβειαν. Εἰ μὲν γὰρ γέγονε, διὰ Χριστοῦ πάντως· οὐδὲ αὐτὸς ἀρ νήσωμαι (79). Εἰ δὲ οὐ γέγονε, πῶς ἢ τῶν πάντων ἕν, ἢ διὰ Χριστοῦ ; Παῦσαι οὖν καὶ τὸν Πατέρα και κῶς τιμῶν κατὰ τοῦ Μονογενούς (κακὴ δὲ τιμή κτίσμα διδόντα τὸ τιμιώτερον ἀποστερεῖν Υϊόν). καὶ τὸν Υἱὸν κατὰ τοῦ Πνεύματος. Οὐ γὰρ ὁμοδούλου δημιουργός, ἀλλ᾽ ὁμοτίμῳ συνδοξαζόμενος. Μηδὲν μετὰ σεαυτοῦ θῇς τῆς Τριάδος, μὴ τῆς Τριάδος έχε πέσῃς. Μηδενὶ περικόψῃς τὴν μίαν (80) ὁμοίως σε βάσμιον. Ὡς ὅτι ἂν τῶν τριῶν καθέλῃς, τὸ πᾶν ἔσῃ καθῃρηκώς, μᾶλλον δὲ τοῦ παντὸς ἐκπεπτωκώς. Βέλ τιον μικρὰν τῆς ἑνώσεως φαντασίαν λαβεῖν, ἢ παν- τελῆ τολμῆσαι δυσσέβειαν. ὅτι γέγονε, καὶ τότε τῷ Υἱῷ δὸς, καὶ τοῖς κτίσμασι Ο ΙΓ΄. Ηκει δὲ ἡμῖν ὁ λόγος ἐπ' αὐτὸ τὸ κεφάλαιον· καὶ στένω μὲν, ὅτι πάλαι τεθνηκὸς ζήτημα, καὶ τῇ πίστει παραχωρῆσαν, νῦν ἀνακαινίζεται· στῆναι δὲ ὅμως ἀναγκαῖον πρὸς τοὺς λογολέσχας, καὶ μὴ ἐρήμην ἁλῶναι, Λόγον ἔχοντας, καὶ συνηγοροῦντας Πνεύματι. Εἰ Θεός, φασὶ (81), καὶ Θεὸς, καὶ Θεὸς, πῶς οὐχὶ τρεῖς θεοί; ἢ πῶς οὐ πολυαρχία τὸ δοξα- ζόμενον; Ταῦτα τίνες; Οι τελεώτεροι (82) τὴν ἀπέ- βειαν, ἢ καὶ οἱ τῆς δευτέρας (83) μερίδος, λέγω δὲ τοὺς περὶ τὸν Υἱόν πως εὐγνώμονας. Ο μὲν γὰρ κοινός μοι πρὸς ἀμφοτέρους λόγος, ὁ δὲ πρὸς τοῦ τους ίδιος. Ὁ μὲν οὖν πρὸς τούτους, τοιοῦτος. Τί φατε τοῖς τριθεῖταις (84) ἡμῖν, οἱ τὸν Υἱὸν σέβον τες, εἰ καὶ τοῦ Πνεύματος ἀφεστήκατε; Ὑμεῖς δὲ οὐ διθεῖται (85) ; Εἰ μὲν γὰρ ἀρνεῖσθε καὶ τοῦ Μο νογενοῦς τὴν προσκύνησιν, σαφῶς τέταχθε μετὰ τῶν ἐναντίων· καὶ τί φιλανθρωπευόμεθα πρὸς ὑμᾶς, ὡς οὐ πάντη νενεκρωμένους; Εἰ δὲ σέβεσθε, καὶ μέχρι τούτου διάκεισθε σωτηρίως (86), ὑμᾶς ἐρω τήσομεν· Τίς ὁ λόγος τῆς διθεῖας ὑμῖν, ἂν τοῦτο ἐγκαλῆσθε; Εἰ ἔστι λόγος συνέσεως, ἀποκρίθητε, δότε καὶ ἡμῖν ὁδὸν ἀποκρίσεως. Οἷς γὰρ ἂν ὑμεῖς τὴν διθεῖαν ἀποκρούσησθε λόγοις, οὗτοι καὶ ἡμῖν κατὰ τῆς τριθεΐας ἀρκέσουσιν· καὶ οὕτω νικῶμεν, ὑμῖν τοῖς κατηγόροις, συνηγόροις χρώμενοι· οὗ τί γενναιότερον; σομαι. 1, θείαν, « φησί. ΙΔ΄. Ὁ δὲ κοινὸς ἡμῖν πρὸς ἀμφοτέρους τίς ἀγών τε καὶ λόγος (87); Ἡμῖν εἰς Θεός, ὅτι μία θεότης - S. GREGORII THEOLOGI Proba ergo Spiritum factum ac procreatum esse, ae A tum Filio eum da, et in creaturarum numero colloca. Quandiu autem id probare atque ostendere nequi- veris, nihil tibi ad impietatem adjumenti comple- xio illa allatura est. Si enim factus est, per Chri- stum utique : ne ipse quidem inficias ivero. Si au- tem factus non est, quomodo, aut rerum universa- rum numero includetur, aut per Christum factus erit. Proinde desine, et Patrem, in Filii contume- liam male honorare ( malus enim honor est, Pa- trem Filio privare, utcunque eum prætantiorem creaturam esse concesseris), et Filium in Spiritus sancti ignominiam. Non enim conservi opifex est, sed cum eo, qui pari dignitate est, glorifcatur. Ni- hil Trinitati ex teipso tribue, ne a Trinitate excidas. Nullo modo unam illam naturam ac peræque vene- raudam trunca. Alioqui si quid ex tribus everteris, totum everteris, imo a tuto excideris. Praestat exi: guum quoddam unionis illius simulacrum capere, quam profligata quadam audacia in omnem impieta- tem prorumpere. . C XIII. Venit jam ad præcipuum disputationis caput oratio; ac quaestionem quidem, quæ jampridem op- pressa est et exstincta, atque fidei cessit, hoc ten- pore renovari doleo et ingemisco: adversus rabu- las tainen stare necesse est, ac providere, ne velut deserta causa vincamur, qui Verbum habemus, Spi- ritusque patrocinium suscipinus. Si Deus, inquiunt, et Deus, et Deus, quid causa esse potest, quin tres sint dii, aut quin plurium deorum principatum co- lamus? Quinam hæc ? lli nempe, qui perfectiores in impietate sunt, aut etiam qui secundas partes te. nent, hoc est, qui de Filio rectius sentiunt. Sermo enim mihi, partim adversus ambos communis est, partim adversus hos proprius et peculiaris. Ac cum his quidenr ad hunc modum agemus. Quid tridei- tis nobis dicitis, qui Filium colitis, etsi a Spiritu descivistis? Vos autem non bideitæ ? Nam si Unige- niti quoque cultum et adorationem abjuratis, haud dubie ab adversariorum partibus statis : ac proinde quid est, quamobrem lenius humaniusque vobiscum agamus, tanquam non omnino mortuis et exstin- ctis? Si autem colitis, atque hactenus saltem salubriter affecti estis, ex vobis quæremnus, qua ra- tione a bideitatis crimine vosmet vindicare queatis, si quis eam vobis objiciat? Si est vobis sermo pru- dentiæ, respondete, nobisque etiam respondendi an- sam præbete. Illæ enim rationes, quibus bideitatis crimen propulsabitis, eædem quoque nobis ad tridei- tatis crimen propellendum sufficient. Atque ita causain obtinebimus, vos, qui accusatores estis, patro nos habituri. Quo quid fortius et generosius? XIV. At vero quodnam nobis est cum utrisque certamen, et quænam oratio? Nobis Deus unus est, Par., etc. in edl., divium. tate. Designat hic Gregorius Arianos et Eunonia- nos, qui in Filium et in Spiritum sanctum impii D erant. . nebant Semiariani et Macedoniani, qui tantum in Spiritum sanctum blasphemi erant, rum cultoribus. › estis. > (78) Δεικνύεις. Tres Regg. et Or. 1, δεικνύης. (79) 'Αρνήσωμαι. Reg. bu et alii duo, ἀρνή- (80) Μίαν. Sic quatuor legg., totidem Coll., Or. (81) Φασί. Duo Regg., quinque Coll., etc., (82) Οι τελεώτεροι, etc. Perfectiores in impie- (83) Οἱ τῆς δευτέρας, etc. « Secundas partes te- (84) Τριθεΐταις. « Trideitis, id est, trium deo- (85) Διθεῖται. • Duorum deorum cultores. (86) Διάκεισθε σωτηρίως. Bill. : c incolumi salute (87) Λόγος. Coisl. 1 addit, ἐστί.

συναρίθμησον. Ἕως δ᾽ ἂν μὴ τοῦτο δεικνύεις (78), οὐδὲν τῷ περιληπτικῷ βοηθῇ πρὸς ἀσέβειαν. Εἰ μὲν γὰρ γέγονε, διὰ Χριστοῦ πάντως· οὐδὲ αὐτὸς ἀρ νήσωμαι (79). Εἰ δὲ οὐ γέγονε, πῶς ἢ τῶν πάντων ἕν, ἢ διὰ Χριστοῦ ; Παῦσαι οὖν καὶ τὸν Πατέρα και κῶς τιμῶν κατὰ τοῦ Μονογενούς (κακὴ δὲ τιμή κτίσμα διδόντα τὸ τιμιώτερον ἀποστερεῖν Υϊόν). καὶ τὸν Υἱὸν κατὰ τοῦ Πνεύματος. Οὐ γὰρ ὁμοδούλου δημιουργός, ἀλλ᾽ ὁμοτίμῳ συνδοξαζόμενος. Μηδὲν μετὰ σεαυτοῦ θῇς τῆς Τριάδος, μὴ τῆς Τριάδος έχε πέσῃς. Μηδενὶ περικόψῃς τὴν μίαν (80) ὁμοίως σε βάσμιον. Ὡς ὅτι ἂν τῶν τριῶν καθέλῃς, τὸ πᾶν ἔσῃ καθῃρηκώς, μᾶλλον δὲ τοῦ παντὸς ἐκπεπτωκώς. Βέλ τιον μικρὰν τῆς ἑνώσεως φαντασίαν λαβεῖν, ἢ παν- τελῆ τολμῆσαι δυσσέβειαν. ὅτι γέγονε, καὶ τότε τῷ Υἱῷ δὸς, καὶ τοῖς κτίσμασι Ο ΙΓ΄. Ηκει δὲ ἡμῖν ὁ λόγος ἐπ' αὐτὸ τὸ κεφάλαιον· καὶ στένω μὲν, ὅτι πάλαι τεθνηκὸς ζήτημα, καὶ τῇ πίστει παραχωρῆσαν, νῦν ἀνακαινίζεται· στῆναι δὲ ὅμως ἀναγκαῖον πρὸς τοὺς λογολέσχας, καὶ μὴ ἐρήμην ἁλῶναι, Λόγον ἔχοντας, καὶ συνηγοροῦντας Πνεύματι. Εἰ Θεός, φασὶ (81), καὶ Θεὸς, καὶ Θεὸς, πῶς οὐχὶ τρεῖς θεοί; ἢ πῶς οὐ πολυαρχία τὸ δοξα- ζόμενον; Ταῦτα τίνες; Οι τελεώτεροι (82) τὴν ἀπέ- βειαν, ἢ καὶ οἱ τῆς δευτέρας (83) μερίδος, λέγω δὲ τοὺς περὶ τὸν Υἱόν πως εὐγνώμονας. Ο μὲν γὰρ κοινός μοι πρὸς ἀμφοτέρους λόγος, ὁ δὲ πρὸς τοῦ τους ίδιος. Ὁ μὲν οὖν πρὸς τούτους, τοιοῦτος. Τί φατε τοῖς τριθεῖταις (84) ἡμῖν, οἱ τὸν Υἱὸν σέβον τες, εἰ καὶ τοῦ Πνεύματος ἀφεστήκατε; Ὑμεῖς δὲ οὐ διθεῖται (85) ; Εἰ μὲν γὰρ ἀρνεῖσθε καὶ τοῦ Μο νογενοῦς τὴν προσκύνησιν, σαφῶς τέταχθε μετὰ τῶν ἐναντίων· καὶ τί φιλανθρωπευόμεθα πρὸς ὑμᾶς, ὡς οὐ πάντη νενεκρωμένους; Εἰ δὲ σέβεσθε, καὶ μέχρι τούτου διάκεισθε σωτηρίως (86), ὑμᾶς ἐρω τήσομεν· Τίς ὁ λόγος τῆς διθεῖας ὑμῖν, ἂν τοῦτο ἐγκαλῆσθε; Εἰ ἔστι λόγος συνέσεως, ἀποκρίθητε, δότε καὶ ἡμῖν ὁδὸν ἀποκρίσεως. Οἷς γὰρ ἂν ὑμεῖς τὴν διθεῖαν ἀποκρούσησθε λόγοις, οὗτοι καὶ ἡμῖν κατὰ τῆς τριθεΐας ἀρκέσουσιν· καὶ οὕτω νικῶμεν, ὑμῖν τοῖς κατηγόροις, συνηγόροις χρώμενοι· οὗ τί γενναιότερον; σομαι. 1, θείαν, « φησί. ΙΔ΄. Ὁ δὲ κοινὸς ἡμῖν πρὸς ἀμφοτέρους τίς ἀγών τε καὶ λόγος (87); Ἡμῖν εἰς Θεός, ὅτι μία θεότης - S. GREGORII THEOLOGI Proba ergo Spiritum factum ac procreatum esse, ae A tum Filio eum da, et in creaturarum numero colloca. Quandiu autem id probare atque ostendere nequi- veris, nihil tibi ad impietatem adjumenti comple- xio illa allatura est. Si enim factus est, per Chri- stum utique : ne ipse quidem inficias ivero. Si au- tem factus non est, quomodo, aut rerum universa- rum numero includetur, aut per Christum factus erit. Proinde desine, et Patrem, in Filii contume- liam male honorare ( malus enim honor est, Pa- trem Filio privare, utcunque eum prætantiorem creaturam esse concesseris), et Filium in Spiritus sancti ignominiam. Non enim conservi opifex est, sed cum eo, qui pari dignitate est, glorifcatur. Ni- hil Trinitati ex teipso tribue, ne a Trinitate excidas. Nullo modo unam illam naturam ac peræque vene- raudam trunca. Alioqui si quid ex tribus everteris, totum everteris, imo a tuto excideris. Praestat exi: guum quoddam unionis illius simulacrum capere, quam profligata quadam audacia in omnem impieta- tem prorumpere. . C XIII. Venit jam ad præcipuum disputationis caput oratio; ac quaestionem quidem, quæ jampridem op- pressa est et exstincta, atque fidei cessit, hoc ten- pore renovari doleo et ingemisco: adversus rabu- las tainen stare necesse est, ac providere, ne velut deserta causa vincamur, qui Verbum habemus, Spi- ritusque patrocinium suscipinus. Si Deus, inquiunt, et Deus, et Deus, quid causa esse potest, quin tres sint dii, aut quin plurium deorum principatum co- lamus? Quinam hæc ? lli nempe, qui perfectiores in impietate sunt, aut etiam qui secundas partes te. nent, hoc est, qui de Filio rectius sentiunt. Sermo enim mihi, partim adversus ambos communis est, partim adversus hos proprius et peculiaris. Ac cum his quidenr ad hunc modum agemus. Quid tridei- tis nobis dicitis, qui Filium colitis, etsi a Spiritu descivistis? Vos autem non bideitæ ? Nam si Unige- niti quoque cultum et adorationem abjuratis, haud dubie ab adversariorum partibus statis : ac proinde quid est, quamobrem lenius humaniusque vobiscum agamus, tanquam non omnino mortuis et exstin- ctis? Si autem colitis, atque hactenus saltem salubriter affecti estis, ex vobis quæremnus, qua ra- tione a bideitatis crimine vosmet vindicare queatis, si quis eam vobis objiciat? Si est vobis sermo pru- dentiæ, respondete, nobisque etiam respondendi an- sam præbete. Illæ enim rationes, quibus bideitatis crimen propulsabitis, eædem quoque nobis ad tridei- tatis crimen propellendum sufficient. Atque ita causain obtinebimus, vos, qui accusatores estis, patro nos habituri. Quo quid fortius et generosius? XIV. At vero quodnam nobis est cum utrisque certamen, et quænam oratio? Nobis Deus unus est, Par., etc. in edl., divium. tate. Designat hic Gregorius Arianos et Eunonia- nos, qui in Filium et in Spiritum sanctum impii D erant. . nebant Semiariani et Macedoniani, qui tantum in Spiritum sanctum blasphemi erant, rum cultoribus. › estis. > (78) Δεικνύεις. Tres Regg. et Or. 1, δεικνύης. (79) 'Αρνήσωμαι. Reg. bu et alii duo, ἀρνή- (80) Μίαν. Sic quatuor legg., totidem Coll., Or. (81) Φασί. Duo Regg., quinque Coll., etc., (82) Οι τελεώτεροι, etc. Perfectiores in impie- (83) Οἱ τῆς δευτέρας, etc. « Secundas partes te- (84) Τριθεΐταις. « Trideitis, id est, trium deo- (85) Διθεῖται. • Duorum deorum cultores. (86) Διάκεισθε σωτηρίως. Bill. : c incolumi salute (87) Λόγος. Coisl. 1 addit, ἐστί.

ΧΧΧΙ. - καὶ πρὸς ἐν τὰ ἐξ αὐτοῦ τὴν ἀναφορὰν ἔχει, κἂν Α τρία πιστεύηται. Οὐ γὰρ, τὸ μὲν μᾶλλον (88), τὸ δὲ ἧττον Θεός· οὐδὲ τὸ μὲν πρότερον, τὸ δὲ ὕστερον· οὐδὲ βουλήσει τέμνεται, οὐδὲ δυνάμει μερίζεται, οὐδέ τι τῶν ὅσα τοῖς μεριστοῖς (89) ὑπάρχει, κἀνταῦθα λαβεῖν ἔστιν· ἀλλὰ ἀμέριστος (90) ἐν μεμερισμένοις, εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ἡ θεότης· καὶ οἷον ἐν ἡλίοις τρισὶν ἐχομένοις ἀλλήλων, μία τοῦ φωτὸς σύγκρασις. Οταν μὲν οὖν πρὸς τὴν θεότητα βλέψωμεν, καὶ τὴν πρώτην αἰτίαν, καὶ τὴν μοναρχίαν, ἐν ἡμῖν τὸ φαν- ταζόμενον· ὅταν δὲ πρὸς τὰ ἐν οἷς ἡ θεότης, καὶ τὰ ἐκ τῆς πρώτης αἰτίας ἀχρόνως ἐκεῖθεν ὄντα καὶ ὁμο- δόξως, τρία τὰ προσκυνούμενα. ΙΕ'. Τί δαί; οὐχὶ καὶ παρ' Έλλησι, φαῖεν ἂν, μία θεότης, ὡς οἱ τὰ τελεώτερα παρ' ἐκείνοις φιλοσοφοῦν τες, καὶ παρ' ἡμῖν ἀνθρωπότης μία, τὸ γένος ἅπαν ; Αλλ' ὅμως θεοὶ πολλοὶ, καὶ οὐχ εἷς, ὡς δὴ καὶ ἄν θρωποι; Αλλ' ἐκεῖ μὲν ἡ κοινότης τὸ ἐν ἔχει μόνον ἐπινοίᾳ θεωρητόν (91)· τὰ δὲ καθ᾿ ἕκαστον πλεῖστον ἀλλήλων, καὶ τῷ χρόνῳ, καὶ τοῖς πάθεσι, καὶ τῇ δυ- νάμει μεμερισμένα. Ἡμεῖς τε γὰρ οὐ σύνθετοι μό. νον, ἀλλὰ καὶ ἀντίθετοι, καὶ ἀλλήλοις, καὶ ἡμῖν αὐτοῖς, οὐδὲ ἐπὶ μιᾶς ἡμέρας οἱ αὐτοὶ καθαρῶς μένοντες, μὴ ὅτι τὸν ἅπαντα βίον· ἀλλὰ καὶ σώμασι καὶ ψυχαῖς ἀεὶ ῥέοντές τε καὶ μεταπί- πτοντες. Οὐκ οἶδα δὲ, εἰ μὴ καὶ ἄγγελοι (92), καὶ πᾶσα φύσις ἡ ἄνω, καὶ (93) μετὰ τὴν Τριάδα, καν ἁπλοῖ τινες ὦσι, καὶ πρὸς τὸ καλὸν παγιώτεροι, τῇ πρὸς τὸ ἄκρον καλὸν ἐγγύτητι. δαίμονες, ὡς αὐτοὶ λέγουσιν, οὐδὲν ἡμῶν δέονται κατηγόρων, ἀλλὰ τοῖς σφῶν αὐτῶν ἁλίσκονται θεολό γοις (94), ὡς μὲν ἐμπαθεῖς, ὡς δὲ στασιώδεις, ὅσων 8, μερι- σταῖς, ο Περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος. « ORATIO THEOLOGICA V. quoniam una deitas; atque ad unum, ea quæ ex eo B sunt, referuntur, etiamsi tres personas credamus. Neque enim hoc magis, illud minus est Deus, nec hoc prius, illud posterius. Nec voluntate scinduntur, nec potentia dividuntur, nec denique quidquam eorum, quæ dividuis rebus contingunt, hic quoque reperi- tur. Sed individua in dividuis, ut uno verbo dicam,est divinitas, ac velut in tribus solibus inter se cohæren- tibus una lucis commistio et temperatio. Cum ergo ad divinitatem, primamque illam causam, uniusque principatum et imperium respexerimus, unum est quod mentis nostra oculis obversatur. Cum rursus ad ea, in quibus est divinitas, et quæ ex prima illa causa, citra ullam temporis intercapedinem, ac pari gloria sunt, tria sunt quæ adorantur. XV. Quid autem, dixerint fortasse, nonue apud ethnicos quoque deitas una est, ut docent qui ple nius apud illos perfectiusque philosophantur, atque apud nos genus universum, humanitas una? Et tamen plures sunt dii, et non unus, sicut etiam multi homilnes? At illic communitas unitatem ha- bet, quæ cogitatione sola considerari possit : sin- gularia autem, et tempore, et affectionibus, atque adeo potentia et facultate plurimum inter se divisa sunt. Nanı nos, non solum compositi sumus, sed etiam, tum înter nos mutuo, tum nobis etiam ipsis oppositi; ut qui ne unius quidem diei spatio, nedum toto vitæ curriculo, plane iidem maneamus, verum, et corporibus, et animis, perpetuo diflua- mus et immutemur. Atque haud scio, num idem quoque in angelis locum habeat, ac in, omni illa cœlesti natura, et Trinitati proxima; tametsi alioqui simplici quadam natura præditi sint, atque ob vicinitatem eam, quam ad summum bonum habent, in bonum firmius defixi. in Nativ. Christi ait: Gradus in vero divinitate esse non possunt. Quidquid Deo minus est, Deus HOD est., quinque Colb. Gr. 1, Par., Comb. In ed., partitoribus. f1e, cap. De sancta Tri- virate. » lius ex Elia, re quidpiam considerari, aliud ra- tione et cogitatione. Atque in omnibus quidem re- bus creatis, personarum divisio re consideratur. Nam re Pétrus a Paulo separatus consideratur. Communitas autem, et conjunctio, et unitas cousi- derantur ratione duntaxat et cogitatione. Nam mente intelligimus Petrum et Paulum ejusdem esse naturæ. Uterque enim animal est rationale, mortale, etc. Personæ autem in se invicem non sunt, sed quælibet earum peculiaris est, hoc est, separatim exsistit, et habet plurima, quæ eam ab alia distinguant. Nam et loco distant, et differunt tempore, voluntate, po- testate, temperamento, etc. Eo fit ut duo vel tres homines dicantur et multi (sicut fit etiam in Græ- corum diis), quod divisi sint, tempore, loco, judicii sententia, potestate, etc. At in Trinitate contrario C D XVI. Jam deos illos, quos ethnici colunt, ac dæ- mones, ut ipsimet vocant, nihil a nobis accusari necesse est, cum a suismet theologis convincantor, quan fœdis affectibus obnoxii, quam turbulenti modo res se habet. Nam in ea, quod est commune, re consideratur, propter coæternitatem et identita- tem essentiæ, propter etiam efficacitatis, volumtatis et sententiæ conspirationem, et potentiæ identitatem. Quod vero in eadem discrimen habet, id cogitatione intelligitur. Nam Deum unum agnoscimus, atque in solis proprietatibus paternitatis, filiationis, et pro- cessionis discrimen intelligimus. Nec enim distan - tiam localem in deitate statuere possumus. Persona enim sunt in se invicem; non quod confundantur, sed_quod cohæreant, juxta illud Joan. x, 38, Ego. in Palre, et Paler in me est. Non itean statuere pos- sumus in Triuitate, vel voluntatis, vel sententia, vel efficacitatis aut potentiæ diversitatem, vel cu- jusquam alius rei, quæcunque realem ac totalem in nobis divisionem gignunt. Itaque nec tres deos dici- mus, sed unum, sacrosanctam Trinitatem. › tione arbitrii, natura sua mutari possunt. Verum per gratiam id sunt assecuti, ut jam ne mutari qui- dem possint. › Colb. Elias, e sunt Hermes, Orpheus, Homerus, Plato et Aristoteles. Maximi tamen inter eos numerantur Plato et Aristoteles. › 14. Οι τε παρ᾽ Ἑλλήνων σεβόμενοι θεοί τε καὶ (88) Οὐ γὰρ, τὸ μὲν μᾶλλον, etc. S. Leo serm. (89) Μεριστοῖς. • Dividuis. » Sic tres Regg., (90) Αμέριστος. Vide Damascen. De orthodoxa (91) Επινοίᾳ θεωρητόν. « Aliud est, inquit Bil (92) Καὶ ἄγγελοι. « Angeli, inquit Billius, e ra- (93) Kal. Deest in tribus Regg. et quinque (94) Θεολόγοις. • Græcorum theologi, : inquit

ΧΧΧΙ. - καὶ πρὸς ἐν τὰ ἐξ αὐτοῦ τὴν ἀναφορὰν ἔχει, κἂν Α τρία πιστεύηται. Οὐ γὰρ, τὸ μὲν μᾶλλον (88), τὸ δὲ ἧττον Θεός· οὐδὲ τὸ μὲν πρότερον, τὸ δὲ ὕστερον· οὐδὲ βουλήσει τέμνεται, οὐδὲ δυνάμει μερίζεται, οὐδέ τι τῶν ὅσα τοῖς μεριστοῖς (89) ὑπάρχει, κἀνταῦθα λαβεῖν ἔστιν· ἀλλὰ ἀμέριστος (90) ἐν μεμερισμένοις, εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ἡ θεότης· καὶ οἷον ἐν ἡλίοις τρισὶν ἐχομένοις ἀλλήλων, μία τοῦ φωτὸς σύγκρασις. Οταν μὲν οὖν πρὸς τὴν θεότητα βλέψωμεν, καὶ τὴν πρώτην αἰτίαν, καὶ τὴν μοναρχίαν, ἐν ἡμῖν τὸ φαν- ταζόμενον· ὅταν δὲ πρὸς τὰ ἐν οἷς ἡ θεότης, καὶ τὰ ἐκ τῆς πρώτης αἰτίας ἀχρόνως ἐκεῖθεν ὄντα καὶ ὁμο- δόξως, τρία τὰ προσκυνούμενα. ΙΕ'. Τί δαί; οὐχὶ καὶ παρ' Έλλησι, φαῖεν ἂν, μία θεότης, ὡς οἱ τὰ τελεώτερα παρ' ἐκείνοις φιλοσοφοῦν τες, καὶ παρ' ἡμῖν ἀνθρωπότης μία, τὸ γένος ἅπαν ; Αλλ' ὅμως θεοὶ πολλοὶ, καὶ οὐχ εἷς, ὡς δὴ καὶ ἄν θρωποι; Αλλ' ἐκεῖ μὲν ἡ κοινότης τὸ ἐν ἔχει μόνον ἐπινοίᾳ θεωρητόν (91)· τὰ δὲ καθ᾿ ἕκαστον πλεῖστον ἀλλήλων, καὶ τῷ χρόνῳ, καὶ τοῖς πάθεσι, καὶ τῇ δυ- νάμει μεμερισμένα. Ἡμεῖς τε γὰρ οὐ σύνθετοι μό. νον, ἀλλὰ καὶ ἀντίθετοι, καὶ ἀλλήλοις, καὶ ἡμῖν αὐτοῖς, οὐδὲ ἐπὶ μιᾶς ἡμέρας οἱ αὐτοὶ καθαρῶς μένοντες, μὴ ὅτι τὸν ἅπαντα βίον· ἀλλὰ καὶ σώμασι καὶ ψυχαῖς ἀεὶ ῥέοντές τε καὶ μεταπί- πτοντες. Οὐκ οἶδα δὲ, εἰ μὴ καὶ ἄγγελοι (92), καὶ πᾶσα φύσις ἡ ἄνω, καὶ (93) μετὰ τὴν Τριάδα, καν ἁπλοῖ τινες ὦσι, καὶ πρὸς τὸ καλὸν παγιώτεροι, τῇ πρὸς τὸ ἄκρον καλὸν ἐγγύτητι. δαίμονες, ὡς αὐτοὶ λέγουσιν, οὐδὲν ἡμῶν δέονται κατηγόρων, ἀλλὰ τοῖς σφῶν αὐτῶν ἁλίσκονται θεολό γοις (94), ὡς μὲν ἐμπαθεῖς, ὡς δὲ στασιώδεις, ὅσων 8, μερι- σταῖς, ο Περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος. « ORATIO THEOLOGICA V. quoniam una deitas; atque ad unum, ea quæ ex eo B sunt, referuntur, etiamsi tres personas credamus. Neque enim hoc magis, illud minus est Deus, nec hoc prius, illud posterius. Nec voluntate scinduntur, nec potentia dividuntur, nec denique quidquam eorum, quæ dividuis rebus contingunt, hic quoque reperi- tur. Sed individua in dividuis, ut uno verbo dicam,est divinitas, ac velut in tribus solibus inter se cohæren- tibus una lucis commistio et temperatio. Cum ergo ad divinitatem, primamque illam causam, uniusque principatum et imperium respexerimus, unum est quod mentis nostra oculis obversatur. Cum rursus ad ea, in quibus est divinitas, et quæ ex prima illa causa, citra ullam temporis intercapedinem, ac pari gloria sunt, tria sunt quæ adorantur. XV. Quid autem, dixerint fortasse, nonue apud ethnicos quoque deitas una est, ut docent qui ple nius apud illos perfectiusque philosophantur, atque apud nos genus universum, humanitas una? Et tamen plures sunt dii, et non unus, sicut etiam multi homilnes? At illic communitas unitatem ha- bet, quæ cogitatione sola considerari possit : sin- gularia autem, et tempore, et affectionibus, atque adeo potentia et facultate plurimum inter se divisa sunt. Nanı nos, non solum compositi sumus, sed etiam, tum înter nos mutuo, tum nobis etiam ipsis oppositi; ut qui ne unius quidem diei spatio, nedum toto vitæ curriculo, plane iidem maneamus, verum, et corporibus, et animis, perpetuo diflua- mus et immutemur. Atque haud scio, num idem quoque in angelis locum habeat, ac in, omni illa cœlesti natura, et Trinitati proxima; tametsi alioqui simplici quadam natura præditi sint, atque ob vicinitatem eam, quam ad summum bonum habent, in bonum firmius defixi. in Nativ. Christi ait: Gradus in vero divinitate esse non possunt. Quidquid Deo minus est, Deus HOD est., quinque Colb. Gr. 1, Par., Comb. In ed., partitoribus. f1e, cap. De sancta Tri- virate. » lius ex Elia, re quidpiam considerari, aliud ra- tione et cogitatione. Atque in omnibus quidem re- bus creatis, personarum divisio re consideratur. Nam re Pétrus a Paulo separatus consideratur. Communitas autem, et conjunctio, et unitas cousi- derantur ratione duntaxat et cogitatione. Nam mente intelligimus Petrum et Paulum ejusdem esse naturæ. Uterque enim animal est rationale, mortale, etc. Personæ autem in se invicem non sunt, sed quælibet earum peculiaris est, hoc est, separatim exsistit, et habet plurima, quæ eam ab alia distinguant. Nam et loco distant, et differunt tempore, voluntate, po- testate, temperamento, etc. Eo fit ut duo vel tres homines dicantur et multi (sicut fit etiam in Græ- corum diis), quod divisi sint, tempore, loco, judicii sententia, potestate, etc. At in Trinitate contrario C D XVI. Jam deos illos, quos ethnici colunt, ac dæ- mones, ut ipsimet vocant, nihil a nobis accusari necesse est, cum a suismet theologis convincantor, quan fœdis affectibus obnoxii, quam turbulenti modo res se habet. Nam in ea, quod est commune, re consideratur, propter coæternitatem et identita- tem essentiæ, propter etiam efficacitatis, volumtatis et sententiæ conspirationem, et potentiæ identitatem. Quod vero in eadem discrimen habet, id cogitatione intelligitur. Nam Deum unum agnoscimus, atque in solis proprietatibus paternitatis, filiationis, et pro- cessionis discrimen intelligimus. Nec enim distan - tiam localem in deitate statuere possumus. Persona enim sunt in se invicem; non quod confundantur, sed_quod cohæreant, juxta illud Joan. x, 38, Ego. in Palre, et Paler in me est. Non itean statuere pos- sumus in Triuitate, vel voluntatis, vel sententia, vel efficacitatis aut potentiæ diversitatem, vel cu- jusquam alius rei, quæcunque realem ac totalem in nobis divisionem gignunt. Itaque nec tres deos dici- mus, sed unum, sacrosanctam Trinitatem. › tione arbitrii, natura sua mutari possunt. Verum per gratiam id sunt assecuti, ut jam ne mutari qui- dem possint. › Colb. Elias, e sunt Hermes, Orpheus, Homerus, Plato et Aristoteles. Maximi tamen inter eos numerantur Plato et Aristoteles. › 14. Οι τε παρ᾽ Ἑλλήνων σεβόμενοι θεοί τε καὶ (88) Οὐ γὰρ, τὸ μὲν μᾶλλον, etc. S. Leo serm. (89) Μεριστοῖς. • Dividuis. » Sic tres Regg., (90) Αμέριστος. Vide Damascen. De orthodoxa (91) Επινοίᾳ θεωρητόν. « Aliud est, inquit Bil (92) Καὶ ἄγγελοι. « Angeli, inquit Billius, e ra- (93) Kal. Deest in tribus Regg. et quinque (94) Θεολόγοις. • Græcorum theologi, : inquit

ἀλλήλους μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς πρώτας αιτίας ἀντιθέτως ἔχοντες· οὓς δὴ (95) καὶ Ὠκεανούς, καὶ Τηθύας, καὶ Φάνητας (96), καὶ οὐκ οἶδα οὔστινας ὀνομάζουσι· καὶ τελευταῖόν τινα θεὸν (87) μισότε κνον διὰ φιλαρχίαν, πάντας καταπίνοντα τοὺς ἄλλους ἐξ ἁπληστίας, ἵνα γένηται πάντων ἀνδρῶν τε θεών τε πατήρ, δυστυχῶς ἐσθιομένων καὶ ἐμουμένων. Εἰ δὲ ταῦτα μῦθοι, καὶ ὑπόνοιαί τινες, ὡς αὐτοί φασι, Α δὲ κακῶν γέμοντες, καὶ μεταβολῶν· καὶ οὐ πρὸς τὸ αἰσχρὸν τοῦ λόγου διαδιδράσκοντες, τί φήσουσι Β πρὸς τὸ, Τριχθὰ δὲ πάντα δέδασται, καὶ τὸ ἄλλον ἄλλῳ τινὶ τῶν ὄντων ἐπιστατείν, διηρημένους καὶ ταῖς ὕλαις (98), καὶ τοῖς ἀξιώμασι; Τὸ δὲ ἡμέτερον, οὐ τοιοῦτον· Οὐδὲ αὕτη μερὶς τῷ Ἰακώβ (99), φησίν ὁ ἐμὸς θεολόγος· ἀλλὰ τὸ ἓν ἕκαστον αὐτῶν ἔχει πρὸς τὸ συγκείμενον, οὐχ ἧττον ἢ πρὸς ἑαυτὸ, τῷ ταυτῷ τῆς οὐσίας καὶ τῆς δυνάμεως. Καὶ οὗτος ὁ τῆς ἑνώσεως λόγος, ὅσον ἐφ᾽ οἷς (1) ἡμεῖς κατειλή φαμεν. Εἰ μὲν οὖν ἰσχυρὸς οὗτος ὁ λόγος, τῷ Θεῷ χάρις τῆς θεωρίας· εἰ δὲ μή, ζητῶμεν τὸν ἰσχυρός τερον. ΙΖ΄. Τοὺς δὲ σοὺς λόγους, οὐκ οἶδα πότερον παι ζοντος εἶναι φήσομεν (2), ἢ σπουδάζοντος, οἷς ἀναι ρεῖς ἡμῶν τὴν ἕνωσιν. Τίς γὰρ δὴ καὶ ὁ λόγος; Τὰ ὁμοούσια συναριθμεῖται (3), φῂς (συναρίθμησιν λέ- γων τὴν εἰς ἀριθμὸν ἕνα συναίρεσιν)· οὐ συναριθμεῖ ται δὲ τὰ μὴ ὁμοούσια. Ωστε ὑμεῖς μὲν οὐ φεύξεσθε τὸ λέγειν τρεῖς θεοὺς κατὰ τὸν λόγον τοῦτον· ἡμῖν δὲ οὐδὲ εἰς κίνδυνος· οὐ γὰρ ὁμοούσια λέγομεν. Σὺ μὲν οὖν ἀπήλλαξας σεαυτὸν πραγμάτων μια φωνῇ, καὶ τὴν κακὴν νίκην νενίκηκας· ὅμοιόν τι ποιήσας τοῖς διὰ θανάτου φόβον ἀπαγχομένοις. "Ινα γὰρ μὴ κάμης τῇ μοναρχία συνιστάμενος, ηρνήσω θεότητα, καὶ προδέδωκας τοῖς ἐχθροῖς τὸ ζητούμενον. Ἐγὼ δὲ κἄν τι δέῃ καμεῖν, οὐ προήσομαι τὸ προσκυνούμενον. Ἐνταῦθα δὲ, οὐδὲ ὁρῶ τίς ὁ πόνος. Σιν, δή. υικαι ΙΗ'. Συναριθμεῖται, φῂς, τὰ ὁμοούσια· τὰ δὲ οὐχ (4) οὕτως ἔχοντα, μοναδικὴν ἔχει τὴν δήλωσιν. Πόθεν σου τοῦτο, καὶ παρὰ τίνων δογματιστῶν καὶ (5) μυθολό γων; Η ἀγνοεῖς, ὅτι πᾶς ἀριθμὸς, τῆς ποσότητος τῶν ὑποκειμένων ἐστὶ δηλωτικός, οὐ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων ; Ἐγὼ δὲ οὕτως ἀρχαίως ἔχω, μᾶλλον δὲ ἀμαθῶς, ὥστε τρία μὲν ὀνομάζω τὰ τοσαῦτα τῷ - sint, quot nralis scaleant, quot mutationes subeant, atque mon mutuo solum inter se, sed etiam primis illis causis adversentur, quos Oceanos, et Tethidas, et Phanetas, et nescio quo alio nomine appellant ; se postremo Deum quemdam ob principatus amo- rem liberis suis infestum, atqué alios omnes præ inexplebili cupiditate devorantem, ut et hominum omnium Pater sit, et deorum, quos misere come- derit, et evomuerit. Quod si hæc ipsi, ut sermo- nis turpitudinem fugiant, fabulosa, atque allego rico sensu interpretanda esse contenderint, quid tandem ad illud dicent, trifariam omnia divisa esse ”, aliumque alii cuipiam orbis parti præesse, atque et materiis et dignitatibus distinctos esse? At no- stræ doctrinæ non eadem est ratio; nec pars hæc Jacob, ut inquit meus theologus. Sed horum quodlibet unitatem habet, non minus ejus, cum quo conjungitur, quam suiipsius respectu, propter essentiæ et potentiæ identitatem. Atque hæc unio- nis hujus ratio est, quantum quidem ipsi percipi- mus. Ac si quidem firma est hæc ratio, Deo ob hu- jusmodi speculationem gratias ago; sin minus, fir- miorem aliam conquiremus. C XVII. Tua porro argumenta, quibus nostram illam unionem evertere conaris, statuere nequeo, Judentisne potius, an serio agentis esse dicamus. Quodnam enim est hoc argumentum ? Ea, quæ ejusdem essentiæ sunt, connumerantur, inquis (connumerationem videlicet appellans in numerum unum contractionem), quæ autem disparem substantiam habent, minime connumerantur. Unde vos quidem ex eo elabi non potestis, quin juxta hanc rationem, tres deos asseratis. Nobis autem nulluın tale periculum imminet. Non enim ea con- substantialis esse profitemur. Responden : Unica voce teipsum negotio ac molestia liberasti, ma- lamque victoriam adeptus es: idemque tibi acci- dit, quod iis, qui mortis metu, sibiipsis laqueo vi- tam adimunt. Etenim, ne in defendendo unius principatu desudes, deitatein negasti, hostibusque id, quod quærebant, prodidisti. Ego vero, etiam si quid laboris subeundum sit, non tamen prodam id quod adoratur. Quanquam ne hic quidemn video, quis labor suscipiendus sit. XVIII. Connumerantur, inquis, ea, quæ eamdem substantiam habent : quæ autem substantia inter se differunt, singularem indicationem habent. Un- de hoc, et a quibus doctoribus aut fabulatoribus accepisti ? Illudne te fugit, numerum omnem hanc vim habere, ut subjectorum quantitatem, non item rerum naturam, explicet? Ego vero ita simplex, » Homer. Iliad. vers. 189. ss Jer. x, 16. In ed. deest nos, Tethydas et Phanetas, intelligit Gregorius deos, qui, juxta poetas, ‹ mari, terræ vitalique fa- cultati præsidere finguntur. citur filios devorans,› quod saxum fasciis invo- pro Jove devorasse Lugitur. D • sunt Jeremiæ x, 16, quem Gregorius suum appellat theologum, eumque Græcorum theologis opponit. • Pars Jacob, » juxta Eliam, designat : doctrinam eorum qui recte et orthodoxe sentiunt. › oninia, sanctus Basilius, in libro De Spiritu sancio, plenissime refellit. 8. GREGORII THEOLOGI (95) Ούς δή. Sic Reg. bun, Bas., aliique plures. (96) Ὠκεανούς... Τηθύας... Φάνητας. Per Ocea (97) Τινα Θεόν, etc. llic designatur Saturnus. Di- (4) Υλαις. « Maleriis, id est, elementis. (99) Μερὶς τῷ ᾿Ιακώβ. « Pars hæc Jacob. Verba (1) Εφ' οἷς. Bas., ἐν οἷς. (2) Φήσομεν. Coisl. 1, φήσαιμεν. (3) Συναριθμεῖται. Hoc argumentum cateraque (4) Ούχ. Duo legg., μή. 5) Kal. Reg. a, §.

ἀλλήλους μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς πρώτας αιτίας ἀντιθέτως ἔχοντες· οὓς δὴ (95) καὶ Ὠκεανούς, καὶ Τηθύας, καὶ Φάνητας (96), καὶ οὐκ οἶδα οὔστινας ὀνομάζουσι· καὶ τελευταῖόν τινα θεὸν (87) μισότε κνον διὰ φιλαρχίαν, πάντας καταπίνοντα τοὺς ἄλλους ἐξ ἁπληστίας, ἵνα γένηται πάντων ἀνδρῶν τε θεών τε πατήρ, δυστυχῶς ἐσθιομένων καὶ ἐμουμένων. Εἰ δὲ ταῦτα μῦθοι, καὶ ὑπόνοιαί τινες, ὡς αὐτοί φασι, Α δὲ κακῶν γέμοντες, καὶ μεταβολῶν· καὶ οὐ πρὸς τὸ αἰσχρὸν τοῦ λόγου διαδιδράσκοντες, τί φήσουσι Β πρὸς τὸ, Τριχθὰ δὲ πάντα δέδασται, καὶ τὸ ἄλλον ἄλλῳ τινὶ τῶν ὄντων ἐπιστατείν, διηρημένους καὶ ταῖς ὕλαις (98), καὶ τοῖς ἀξιώμασι; Τὸ δὲ ἡμέτερον, οὐ τοιοῦτον· Οὐδὲ αὕτη μερὶς τῷ Ἰακώβ (99), φησίν ὁ ἐμὸς θεολόγος· ἀλλὰ τὸ ἓν ἕκαστον αὐτῶν ἔχει πρὸς τὸ συγκείμενον, οὐχ ἧττον ἢ πρὸς ἑαυτὸ, τῷ ταυτῷ τῆς οὐσίας καὶ τῆς δυνάμεως. Καὶ οὗτος ὁ τῆς ἑνώσεως λόγος, ὅσον ἐφ᾽ οἷς (1) ἡμεῖς κατειλή φαμεν. Εἰ μὲν οὖν ἰσχυρὸς οὗτος ὁ λόγος, τῷ Θεῷ χάρις τῆς θεωρίας· εἰ δὲ μή, ζητῶμεν τὸν ἰσχυρός τερον. ΙΖ΄. Τοὺς δὲ σοὺς λόγους, οὐκ οἶδα πότερον παι ζοντος εἶναι φήσομεν (2), ἢ σπουδάζοντος, οἷς ἀναι ρεῖς ἡμῶν τὴν ἕνωσιν. Τίς γὰρ δὴ καὶ ὁ λόγος; Τὰ ὁμοούσια συναριθμεῖται (3), φῂς (συναρίθμησιν λέ- γων τὴν εἰς ἀριθμὸν ἕνα συναίρεσιν)· οὐ συναριθμεῖ ται δὲ τὰ μὴ ὁμοούσια. Ωστε ὑμεῖς μὲν οὐ φεύξεσθε τὸ λέγειν τρεῖς θεοὺς κατὰ τὸν λόγον τοῦτον· ἡμῖν δὲ οὐδὲ εἰς κίνδυνος· οὐ γὰρ ὁμοούσια λέγομεν. Σὺ μὲν οὖν ἀπήλλαξας σεαυτὸν πραγμάτων μια φωνῇ, καὶ τὴν κακὴν νίκην νενίκηκας· ὅμοιόν τι ποιήσας τοῖς διὰ θανάτου φόβον ἀπαγχομένοις. "Ινα γὰρ μὴ κάμης τῇ μοναρχία συνιστάμενος, ηρνήσω θεότητα, καὶ προδέδωκας τοῖς ἐχθροῖς τὸ ζητούμενον. Ἐγὼ δὲ κἄν τι δέῃ καμεῖν, οὐ προήσομαι τὸ προσκυνούμενον. Ἐνταῦθα δὲ, οὐδὲ ὁρῶ τίς ὁ πόνος. Σιν, δή. υικαι ΙΗ'. Συναριθμεῖται, φῂς, τὰ ὁμοούσια· τὰ δὲ οὐχ (4) οὕτως ἔχοντα, μοναδικὴν ἔχει τὴν δήλωσιν. Πόθεν σου τοῦτο, καὶ παρὰ τίνων δογματιστῶν καὶ (5) μυθολό γων; Η ἀγνοεῖς, ὅτι πᾶς ἀριθμὸς, τῆς ποσότητος τῶν ὑποκειμένων ἐστὶ δηλωτικός, οὐ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων ; Ἐγὼ δὲ οὕτως ἀρχαίως ἔχω, μᾶλλον δὲ ἀμαθῶς, ὥστε τρία μὲν ὀνομάζω τὰ τοσαῦτα τῷ - sint, quot nralis scaleant, quot mutationes subeant, atque mon mutuo solum inter se, sed etiam primis illis causis adversentur, quos Oceanos, et Tethidas, et Phanetas, et nescio quo alio nomine appellant ; se postremo Deum quemdam ob principatus amo- rem liberis suis infestum, atqué alios omnes præ inexplebili cupiditate devorantem, ut et hominum omnium Pater sit, et deorum, quos misere come- derit, et evomuerit. Quod si hæc ipsi, ut sermo- nis turpitudinem fugiant, fabulosa, atque allego rico sensu interpretanda esse contenderint, quid tandem ad illud dicent, trifariam omnia divisa esse ”, aliumque alii cuipiam orbis parti præesse, atque et materiis et dignitatibus distinctos esse? At no- stræ doctrinæ non eadem est ratio; nec pars hæc Jacob, ut inquit meus theologus. Sed horum quodlibet unitatem habet, non minus ejus, cum quo conjungitur, quam suiipsius respectu, propter essentiæ et potentiæ identitatem. Atque hæc unio- nis hujus ratio est, quantum quidem ipsi percipi- mus. Ac si quidem firma est hæc ratio, Deo ob hu- jusmodi speculationem gratias ago; sin minus, fir- miorem aliam conquiremus. C XVII. Tua porro argumenta, quibus nostram illam unionem evertere conaris, statuere nequeo, Judentisne potius, an serio agentis esse dicamus. Quodnam enim est hoc argumentum ? Ea, quæ ejusdem essentiæ sunt, connumerantur, inquis (connumerationem videlicet appellans in numerum unum contractionem), quæ autem disparem substantiam habent, minime connumerantur. Unde vos quidem ex eo elabi non potestis, quin juxta hanc rationem, tres deos asseratis. Nobis autem nulluın tale periculum imminet. Non enim ea con- substantialis esse profitemur. Responden : Unica voce teipsum negotio ac molestia liberasti, ma- lamque victoriam adeptus es: idemque tibi acci- dit, quod iis, qui mortis metu, sibiipsis laqueo vi- tam adimunt. Etenim, ne in defendendo unius principatu desudes, deitatein negasti, hostibusque id, quod quærebant, prodidisti. Ego vero, etiam si quid laboris subeundum sit, non tamen prodam id quod adoratur. Quanquam ne hic quidemn video, quis labor suscipiendus sit. XVIII. Connumerantur, inquis, ea, quæ eamdem substantiam habent : quæ autem substantia inter se differunt, singularem indicationem habent. Un- de hoc, et a quibus doctoribus aut fabulatoribus accepisti ? Illudne te fugit, numerum omnem hanc vim habere, ut subjectorum quantitatem, non item rerum naturam, explicet? Ego vero ita simplex, » Homer. Iliad. vers. 189. ss Jer. x, 16. In ed. deest nos, Tethydas et Phanetas, intelligit Gregorius deos, qui, juxta poetas, ‹ mari, terræ vitalique fa- cultati præsidere finguntur. citur filios devorans,› quod saxum fasciis invo- pro Jove devorasse Lugitur. D • sunt Jeremiæ x, 16, quem Gregorius suum appellat theologum, eumque Græcorum theologis opponit. • Pars Jacob, » juxta Eliam, designat : doctrinam eorum qui recte et orthodoxe sentiunt. › oninia, sanctus Basilius, in libro De Spiritu sancio, plenissime refellit. 8. GREGORII THEOLOGI (95) Ούς δή. Sic Reg. bun, Bas., aliique plures. (96) Ὠκεανούς... Τηθύας... Φάνητας. Per Ocea (97) Τινα Θεόν, etc. llic designatur Saturnus. Di- (4) Υλαις. « Maleriis, id est, elementis. (99) Μερὶς τῷ ᾿Ιακώβ. « Pars hæc Jacob. Verba (1) Εφ' οἷς. Bas., ἐν οἷς. (2) Φήσομεν. Coisl. 1, φήσαιμεν. (3) Συναριθμεῖται. Hoc argumentum cateraque (4) Ούχ. Duo legg., μή. 5) Kal. Reg. a, §.

ἀριθμῷ, και διέστηκε τὴν φύσιν· ἐν δὲ, καὶ ἐν, καὶ εν, ἄλλως τὰς τοσαύτας μονάδας, κἂν τῇ ουσίᾳ συν- άπτωνται, οὐ πρὸς τὰ πράγματα μᾶλλον ἀφορῶν, ἡ τὸ ποσὸν τῶν πραγμάτων, καθ' ὧν ἡ ἀρίθμησις (6). Ἐπεὶ δὲ λίαν περιέχῃ τοῦ γράμματος, καίτοιγε πολεμῶν τῷ γράμματι (7), ἐκεῖθέν μοι λάβε τὰς ἀποδείξεις· Τρία ἐν ταῖ; Παροιμίαις ἐστὶν, ἃ εὐ όδως πορεύεται· λέων, καὶ τράγος, καὶ ἀλεκ τρυών· καὶ; βασιλεὺς δημηγορῶν ἐν ἔθνει (8), τὸ τέταρτον· ἵνα μὴ λέγω τὰς ἄλλας ἐκεῖ τετράδας ἀριθμουμένας, τῇ δὲ φύσει διῃρημένας. Καὶ δύο τῷ Μωσεί χερουβίμ (9) ευρίσκω μοναδικῶς ἀριθμούμε- να. Πῶς οὖν, ἢ ἐκεῖνα τρία, κατὰ τὴν σὴν τεχνολο γίαν, τοσοῦτον ἀλλήλων ἀπεῤῥηγμένα ταῖς φύσεσιν; ἢ ταῦτα μοναδικά, τοσοῦτον ἀλλήλοις ὁμοφυῆ καὶ συγκείμενα; Εἰ γὰρ λέγοιμι Θεὸν καὶ Μαμωναν, δύο Β κυρίους εἰς ἐν ἀριθμουμένους, τοσούτῳ μακρὰν ὄντας ἀλλήλων, τάχα ἂν καὶ μᾶλλον γελασθείην τῆς συν- αριθμήσεως. ΙΘ'. 'Αλλ' ἐμοί, φησὶν, ἐκεῖνα συναριθμούμενα λέγεται, καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας, οἷς συνεκφωνείται καταλλήλως, καὶ τὰ ὀνόματα· οἷον, ἄνθρωποι τρεῖς, καὶ θεοὶ τρεῖς, οὐχὶ τρία τάδε, καὶ τάδε (10). Τίς γὰρ ἡ ἀντίδοσις (11); τοῦτο νομοθετοῦντός ἐστι τοῖς ὀνόμα σιν, οὐκ ἀληθεύοντος. Ἐπεὶ κἀμοὶ Πέτρος, καὶ Παῦ λος, καὶ Ἰωάννης, οὐ τρεῖς, οὐδὲ ὁμοούσιοι, ἕως ἂν μὴ τρεῖς Πέτροι, καὶ τρεῖς Παῦλοι, καὶ Ἰωάνναι του σοῦτοι λέγονται (12). "Ο γὰρ σὺ τετήρηκας ἐπὶ τῶν γενικωτέρων ονομάτων, τοῦτο καὶ ἡμεῖς ἀπαιτήσο- μεν ἐπὶ τῶν εἰδικωτέρων (13) κατὰ τὴν σὴν ἀνάπλα . σιν ἢ ἀδικήσεις, μὴ διδοὺς ὅπερ είληφας. Τί δαὶ ὁ Ἰωάννης; Τρεῖς εἶναι τοὺς μαρτυροῦντας λέγων ἐν ταῖς Καθολικαῖς, τὸ Πνεῦμα, τὸ ὕδωρ, τὸ αἷμα (14), ἆρά σοι ληρεῖν φαίνεται; Πρῶτον μὲν, ὅτι τὰ μὴ ὁμοούσια συναριθμῆσαι τετόλμηκεν, ὅ τοῖς ὁμοουσίοις σὺ δίδως. (Τίς γὰρ ἂν εἴποι ταῦτα μιας ουσίας ;) Δεύ τερον δὲ, ὅτι μὴ καταλλήλως ἔχων ἀπήντησεν· ἀλλὰ τὸ τρεῖς ἀῤῥενικῶς προθεὶς, τὰ τρία ουδετέρως ἐπ· ήνεγκε, παρὰ τοὺς σούς, καὶ τῆς σῆς (15) γραμματι- κῆς ὅρους καὶ νόμους. Καίτοι τί διαφέρει, ἢ τρεῖς προθέντα, ἐν, καὶ ἐν, καὶ ἐν ἐπενεγκεῖν, ἢ ἔνα, καὶ ἕνα, καὶ ἕνα λέγοντα, μὴ τρεῖς, ἀλλὰ τρία προσαγο- ρεύειν; ὅπερ αὐτὸς ἀπαξιοῖς ἐπὶ τῆς θεότητος. Τί δαί σοι ὁ καρκίνος, τό τε ζῶον, τό τε ὄργανον, ὅ τε ἀστήρ ; τί δαὶ ὁ κύων, ὅ τε χερσαίος, καὶ ὁ ἔνυδρος, καὶ ὁ οὐράνιος; οὐ τρεῖς λέγεσθαί σοι δοκοῦσι καρ κἶνοι καὶ κύνες ; Πάντως γε. 'Αρα οὖν παρὰ τοῦτο καὶ ὁμοούσιοι; Τίς φήσει τῶν νοῦν ἐχόντων; Ορᾷς, (β) Η αρίθμησις. ή ἀπαρίθμησις. δημιουργῶν ἔθνει. καὶ τάδε ρων. ὕδωρ, καὶ τὸ αἷμα. σῆς ORATIO XXXI. - THEOLOGICA V. A vel imperitus potius sum, ut tria quidem ea nomi velim, qui numero uno efferuntur, cum usqueadeo ob hanc connumerationem ridendum propinarem. nem, quæ totidem numero sunt, etiamsi substantia differant : unum autem, et unum, et unum, totidem unitates, etiamsi substantia conjungantur, non mia- gis videlicet res ipsas intuens, quam rerum quan- titatem, juxta quum enumeratio ipsa sit. Quoniam autem mordicus litteram retines, etsi alioqui litte- ræ bellum inferens, illinc mihi probationes hasce accipe. Tria in Proverbiis sunt, quæ recte incedunt, leo, hircus, et gallus; et quarto loco, rex apud po- pulares suos concionem habens ; ut reliquas illas natura distinctas quaternitates, quæ illic recen- sentur, silentio præteream. Duos etiam cherubim apud Moysem invenio, qui separatim numerantur s Quomodo ergo, vel illa tria sunt, sicut ars tua præ- scribit, curn natura atque substantia adeo inter se discrepent: aut hæc singularia, quæ natura inter se adeo æqualia sunt, et copulata? Nam si dominos illos duos Deum et mammonam commemorare inter se disjuncti sint, magis quoque fortasse me XIX.At, inquis, ea connumerari dicuntur, ejusdem- que essentiæ esse, quibus nomina ipsa respondent, cum efferuntur : ut homines tres, et dii tres, non autem tria hac, aut illa. Quæ enim est hac re- lata responsio? Nimirum hoc jam hominis est legem nominibus præscribentis, non verum dicere Insti tuentis. Alioqui mihi quoque pari eadem ratione Pe- trus, et Paulus, et Joannes non tres erunt, nec con- C substantiales, quandiu non tres Petri, aut tres Prov. xxx, 29, 30. Exod. xxxvii, sqq. ss Coisl. 1, Par. et Comb., Bas. Mendose in Par. ed., quinque Colb., Or. 1, etc. Deest in ed. Pauli, aut totidem Joannes nou dicentur. Quod enim tu in generalibus nominibus retinuisti, hoc nos quoque juxta commentum tuam in specialibus postulamus. Injuste enim feceris, nisi, quod acce- pisti, dederis. Quid Joannes? Cum in Catholicis epistolis suis tres esse ait ", qui testimonium dant, Spiritum, aquam, et sanguinem, videturne tibi de- lirare? Primum, quia res substantia diversas con- numerare ausus est, quod tu consubstantialibus tantum tribuis. Quis euim hæc unius ejusdemque substantiæ esse dixerit ? Alterum, quia modo mini- me congruenti voces sequentes subjunxerit; sed cum tres masculino genere proposuisset, tria neu- tro genere subjunxit, contra quain tuæ, atque ip- sius etiam grammaticæ leges ferant. Verum quid interest, aut cum tres masculino genere præposue. ris, unum, et unum, et unum subjicere : aut cum unum, et unum, et unum dixeris, non tres, sed tria appellare? Id quod tu in deitate admittere gra- varis. Jam, quid tibi cancer, qui et animal est, et Matth. vi, 24. Joan. V, 8. D redditio: in notis : c congruentia. » tuæ ipsius grammaticæ definitiones et leges. › Deest in ed. (7) Γραμματι. Coisl. 1, πράγματι. (8) Δημηγορῶν ἐν ἔθνει. Sic plerique codd. et (9) Χερουβίμ. Reg. lm, χερουβείμ. (10) Τρία τάδε, καὶ τάδε. Sic quatuor Regg., (11) Αντίδοσις. Billius in interpretatione (12) Λέγονται. Duo Regg. et Or. 1, λέγωνται. (15) Ειδικωτέρων. Reg. a et Comb., ἰδικωτέ (14) Τὸ ὕδωρ, το αίμα. In nommullis, καὶ τὸ (15) Τῆς σῆς. Sic Coisl. 1. c Contra tuas, et

ἀριθμῷ, και διέστηκε τὴν φύσιν· ἐν δὲ, καὶ ἐν, καὶ εν, ἄλλως τὰς τοσαύτας μονάδας, κἂν τῇ ουσίᾳ συν- άπτωνται, οὐ πρὸς τὰ πράγματα μᾶλλον ἀφορῶν, ἡ τὸ ποσὸν τῶν πραγμάτων, καθ' ὧν ἡ ἀρίθμησις (6). Ἐπεὶ δὲ λίαν περιέχῃ τοῦ γράμματος, καίτοιγε πολεμῶν τῷ γράμματι (7), ἐκεῖθέν μοι λάβε τὰς ἀποδείξεις· Τρία ἐν ταῖ; Παροιμίαις ἐστὶν, ἃ εὐ όδως πορεύεται· λέων, καὶ τράγος, καὶ ἀλεκ τρυών· καὶ; βασιλεὺς δημηγορῶν ἐν ἔθνει (8), τὸ τέταρτον· ἵνα μὴ λέγω τὰς ἄλλας ἐκεῖ τετράδας ἀριθμουμένας, τῇ δὲ φύσει διῃρημένας. Καὶ δύο τῷ Μωσεί χερουβίμ (9) ευρίσκω μοναδικῶς ἀριθμούμε- να. Πῶς οὖν, ἢ ἐκεῖνα τρία, κατὰ τὴν σὴν τεχνολο γίαν, τοσοῦτον ἀλλήλων ἀπεῤῥηγμένα ταῖς φύσεσιν; ἢ ταῦτα μοναδικά, τοσοῦτον ἀλλήλοις ὁμοφυῆ καὶ συγκείμενα; Εἰ γὰρ λέγοιμι Θεὸν καὶ Μαμωναν, δύο Β κυρίους εἰς ἐν ἀριθμουμένους, τοσούτῳ μακρὰν ὄντας ἀλλήλων, τάχα ἂν καὶ μᾶλλον γελασθείην τῆς συν- αριθμήσεως. ΙΘ'. 'Αλλ' ἐμοί, φησὶν, ἐκεῖνα συναριθμούμενα λέγεται, καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας, οἷς συνεκφωνείται καταλλήλως, καὶ τὰ ὀνόματα· οἷον, ἄνθρωποι τρεῖς, καὶ θεοὶ τρεῖς, οὐχὶ τρία τάδε, καὶ τάδε (10). Τίς γὰρ ἡ ἀντίδοσις (11); τοῦτο νομοθετοῦντός ἐστι τοῖς ὀνόμα σιν, οὐκ ἀληθεύοντος. Ἐπεὶ κἀμοὶ Πέτρος, καὶ Παῦ λος, καὶ Ἰωάννης, οὐ τρεῖς, οὐδὲ ὁμοούσιοι, ἕως ἂν μὴ τρεῖς Πέτροι, καὶ τρεῖς Παῦλοι, καὶ Ἰωάνναι του σοῦτοι λέγονται (12). "Ο γὰρ σὺ τετήρηκας ἐπὶ τῶν γενικωτέρων ονομάτων, τοῦτο καὶ ἡμεῖς ἀπαιτήσο- μεν ἐπὶ τῶν εἰδικωτέρων (13) κατὰ τὴν σὴν ἀνάπλα . σιν ἢ ἀδικήσεις, μὴ διδοὺς ὅπερ είληφας. Τί δαὶ ὁ Ἰωάννης; Τρεῖς εἶναι τοὺς μαρτυροῦντας λέγων ἐν ταῖς Καθολικαῖς, τὸ Πνεῦμα, τὸ ὕδωρ, τὸ αἷμα (14), ἆρά σοι ληρεῖν φαίνεται; Πρῶτον μὲν, ὅτι τὰ μὴ ὁμοούσια συναριθμῆσαι τετόλμηκεν, ὅ τοῖς ὁμοουσίοις σὺ δίδως. (Τίς γὰρ ἂν εἴποι ταῦτα μιας ουσίας ;) Δεύ τερον δὲ, ὅτι μὴ καταλλήλως ἔχων ἀπήντησεν· ἀλλὰ τὸ τρεῖς ἀῤῥενικῶς προθεὶς, τὰ τρία ουδετέρως ἐπ· ήνεγκε, παρὰ τοὺς σούς, καὶ τῆς σῆς (15) γραμματι- κῆς ὅρους καὶ νόμους. Καίτοι τί διαφέρει, ἢ τρεῖς προθέντα, ἐν, καὶ ἐν, καὶ ἐν ἐπενεγκεῖν, ἢ ἔνα, καὶ ἕνα, καὶ ἕνα λέγοντα, μὴ τρεῖς, ἀλλὰ τρία προσαγο- ρεύειν; ὅπερ αὐτὸς ἀπαξιοῖς ἐπὶ τῆς θεότητος. Τί δαί σοι ὁ καρκίνος, τό τε ζῶον, τό τε ὄργανον, ὅ τε ἀστήρ ; τί δαὶ ὁ κύων, ὅ τε χερσαίος, καὶ ὁ ἔνυδρος, καὶ ὁ οὐράνιος; οὐ τρεῖς λέγεσθαί σοι δοκοῦσι καρ κἶνοι καὶ κύνες ; Πάντως γε. 'Αρα οὖν παρὰ τοῦτο καὶ ὁμοούσιοι; Τίς φήσει τῶν νοῦν ἐχόντων; Ορᾷς, (β) Η αρίθμησις. ή ἀπαρίθμησις. δημιουργῶν ἔθνει. καὶ τάδε ρων. ὕδωρ, καὶ τὸ αἷμα. σῆς ORATIO XXXI. - THEOLOGICA V. A vel imperitus potius sum, ut tria quidem ea nomi velim, qui numero uno efferuntur, cum usqueadeo ob hanc connumerationem ridendum propinarem. nem, quæ totidem numero sunt, etiamsi substantia differant : unum autem, et unum, et unum, totidem unitates, etiamsi substantia conjungantur, non mia- gis videlicet res ipsas intuens, quam rerum quan- titatem, juxta quum enumeratio ipsa sit. Quoniam autem mordicus litteram retines, etsi alioqui litte- ræ bellum inferens, illinc mihi probationes hasce accipe. Tria in Proverbiis sunt, quæ recte incedunt, leo, hircus, et gallus; et quarto loco, rex apud po- pulares suos concionem habens ; ut reliquas illas natura distinctas quaternitates, quæ illic recen- sentur, silentio præteream. Duos etiam cherubim apud Moysem invenio, qui separatim numerantur s Quomodo ergo, vel illa tria sunt, sicut ars tua præ- scribit, curn natura atque substantia adeo inter se discrepent: aut hæc singularia, quæ natura inter se adeo æqualia sunt, et copulata? Nam si dominos illos duos Deum et mammonam commemorare inter se disjuncti sint, magis quoque fortasse me XIX.At, inquis, ea connumerari dicuntur, ejusdem- que essentiæ esse, quibus nomina ipsa respondent, cum efferuntur : ut homines tres, et dii tres, non autem tria hac, aut illa. Quæ enim est hac re- lata responsio? Nimirum hoc jam hominis est legem nominibus præscribentis, non verum dicere Insti tuentis. Alioqui mihi quoque pari eadem ratione Pe- trus, et Paulus, et Joannes non tres erunt, nec con- C substantiales, quandiu non tres Petri, aut tres Prov. xxx, 29, 30. Exod. xxxvii, sqq. ss Coisl. 1, Par. et Comb., Bas. Mendose in Par. ed., quinque Colb., Or. 1, etc. Deest in ed. Pauli, aut totidem Joannes nou dicentur. Quod enim tu in generalibus nominibus retinuisti, hoc nos quoque juxta commentum tuam in specialibus postulamus. Injuste enim feceris, nisi, quod acce- pisti, dederis. Quid Joannes? Cum in Catholicis epistolis suis tres esse ait ", qui testimonium dant, Spiritum, aquam, et sanguinem, videturne tibi de- lirare? Primum, quia res substantia diversas con- numerare ausus est, quod tu consubstantialibus tantum tribuis. Quis euim hæc unius ejusdemque substantiæ esse dixerit ? Alterum, quia modo mini- me congruenti voces sequentes subjunxerit; sed cum tres masculino genere proposuisset, tria neu- tro genere subjunxit, contra quain tuæ, atque ip- sius etiam grammaticæ leges ferant. Verum quid interest, aut cum tres masculino genere præposue. ris, unum, et unum, et unum subjicere : aut cum unum, et unum, et unum dixeris, non tres, sed tria appellare? Id quod tu in deitate admittere gra- varis. Jam, quid tibi cancer, qui et animal est, et Matth. vi, 24. Joan. V, 8. D redditio: in notis : c congruentia. » tuæ ipsius grammaticæ definitiones et leges. › Deest in ed. (7) Γραμματι. Coisl. 1, πράγματι. (8) Δημηγορῶν ἐν ἔθνει. Sic plerique codd. et (9) Χερουβίμ. Reg. lm, χερουβείμ. (10) Τρία τάδε, καὶ τάδε. Sic quatuor Regg., (11) Αντίδοσις. Billius in interpretatione (12) Λέγονται. Duo Regg. et Or. 1, λέγωνται. (15) Ειδικωτέρων. Reg. a et Comb., ἰδικωτέ (14) Τὸ ὕδωρ, το αίμα. In nommullis, καὶ τὸ (15) Τῆς σῆς. Sic Coisl. 1. c Contra tuas, et

λόγος, τοσούτοις ἐληλεγμένος; Εἰ γὰρ μήτε τὰ ὁμοού σια πάντως συναριθμεῖται, καὶ συναριθμεῖται τὰ μὴ ὁμοούσια, ἥ τε τῶν ὀνομάτων (16) συνεκφώνησις ἐπ' ἀμφοῖν, τί σαι πλέον ὧν ἐδογμάτισας ; Α όπως σοι διαπέπτωκεν ὁ περὶ τῆς συναριθμήσεως β Κ'. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, καὶ ἴσως οὐκ ἔξω λόγου. Τὸ ἔν, καὶ τὸ ἓν, οὐκ εἰς δύο συντίθεται; τὰ δύο δέ, οὐκ εἰς ἕν, καὶ ἕν, ἀναλύεται; Δῆλον ὅτι (17). Εἰ οὖν ὁμοούσια μὲν τὰ συντιθέμενα κατὰ τὸν σὸν λόγον, ἑτερούσια (18) δὲ τὰ τεμνόμενα, τί συμβαίνει; Τά αὐτὰ ὁμοούσια τε εἶναι καὶ ἑτεριούσια. Γελῶ σου καὶ τὰς προαριθμήσεις, καὶ τὰς ὑπαριθμήσεις, αἷς (19) σὺ μέγα φρονεῖς, ὥσπερ ἐν τῇ τάξει τῶν ὀνομάτων, κειμένων τῶν πραγμάτων. Εἰ γὰρ τοῦτο, τί κωλύει κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, ἐπειδὴ τὰ αὐτὰ καὶ προαρι- θμεῖται, καὶ ὑπαριθμεῖται παρὰ τῇ θείᾳ (20) Γραφή, διὰ τὴν ἰσοτιμίαν τῆς φύσεως, αὐτὰ ἑαυτῶν εἶναι τιμιώτερά τε καὶ ἀτιμότερα; Ὁ δὲ αὐτός μοι, καὶ περὶ τῆς Θεὸς φωνῆς καὶ Κύριος, λόγος· ἔτι δὲ τῶν προθέσεων, τῆς ἐξ οὗ, καὶ δι' οὖ, καὶ ἐν ᾧ, αἷς σὺ κατατεχνολογεῖς ἡμῖν τὸ θεῖον, τὴν μὲν τῷ Πατρὶ διδοὺς, τὴν δὲ τῷ Υἱῷ, τὴν δὲ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Τί γὰρ ἂν ἐποίησας, παγίως ἑκάστου τούτων ἑκάστῳ νενεμημένου· ὁπότε πάντων πᾶσι συντεταγμένων, ὡς δῆλον τοῖς φιλοπόνοις, τοσαύτην σὺ διὰ τούτων εἰσάγεις καὶ τῆς ἀξίας, καὶ τῆς φύσεως ἀνισότητα; Απόχρη καὶ ταῦτα τοῖς μὴ λίαν ἀγνώμοσιν. Ἐπειδὴ δέ (21) σε τῶν χαλεπῶν ἐστιν, ἅπαξ ἐπιπηδήσαντα τῷ Πνεύματι, τῆς φορᾶς σχεθῆναι, ἀλλὰ μὴ, καθάπερ τῶν συῶν τοὺς θρασυτέρους, εἰς τέλος φιλονεικεῖν, καὶ πρὸς τὸ ξίφος ὠθίζεσθαι, μέχρις ἂν πᾶσαν εἴσω τὴν πληγὴν ὑπολάβης· φέρε, σκεψώμεθα τὶς ἔτι σοι λείπεται λόγος. η δηλονότι. σια. ΚΑ'. Πάλιν καὶ πολλάκις ἀνακυκλεῖς (22) ἡμῖν τὸ ἄγραφον. Ὅτι μὲν οὖν οὐ ξένον τοῦτο, οὐδὲ παρείσ ακτον, ἀλλὰ καὶ τοῖς πάλαι καὶ τοῖς νῦν γνωριζό μενον καὶ παραγυμνούμενον, δέδεικται μὲν ἤδη πολύ λοῖς τῶν περὶ τούτου διειληφότων, ὅσοι μὴ ῥᾳθύμως, μηδὲ παρέργως ταῖς θείαις Γραφαῖς ἐντυχόντες (23), ἀλλὰ διασχόντες τὸ γράμμα, καὶ εἴσω παρακύψαντες, τὸ ἀπόθετον κάλλος ἰδεῖν ἠξιώθησαν, καὶ τῷ φωτισμῷ τῆς γνώσεως κατηυγάσθησαν· δηλώσωμεν (24) δὲ καὶ ἡμεῖς ἐξ ἐπιδρομῆς, ὅσον ἐνδέχεται, τοῦ μὴ δου κεῖν εἶναι περιττοί τινες, μηδὲ φιλοτιμότεροι τοῦ δέοντος, ἐποικοδομοῦντες (25) ἐπὶ θεμέλιον ἀλλό ἀνακυκλοῖς]. νοντες. μεν. μούντες. S. GREGORII THEOLOGI organum, et sidus? Quid canis, qui terrestris est, et marinus, et coelestis ? Nonne tres cancri, aut canes tibi dici videntur? Ita profecto. An ergo proinde quoque consubstantiales sunt? Quis sanus boc dixerit? Videsne quomodo tibi hoc connumera- tionis argumentum, tot tantisque rationibus confutatum, corruerit? Nam cum nec consubstantialia seniper connumerentur, et quæ disparis essentiæ sunt, interdum connumerentur, et tamen in utrisque no- mina simul efferri perspiciamus, ex tuis dogmatibus quid tibi accessit? XX. Quin illud etiam expendo, nec fortasse te- mere atque absurde. Unum et unum, nonne com- posita duo constituunt? Duo rursus, nonne in unum et unum resolvuntur? Ita sane. Si ergo con- substantialia quidem sunt, quæ componuntur, ut ipse argutaris, diversæ autem substantiæ sunt, quæ secantur, quid ex eo consequetur? Nimirum res easdem, et ejusdem, et liversæ essentiæ esse. Nec vero facere possum, quin tuas prænumerationes ac subnumerationes rideam, quibus tu perinde gloriaris, ac si res ipsæ in vocabulorum ordine sitæ sint. Nam si ita est, quid impedit, quoninus eadem ratione, quo- niam eadem, propter æqualem naturæ præstantiam, in sacra Scriptura nunc priori, nunc posteriori loco numerantur, sint quoque ipsa seipsis, tumn excellen- tiora, tum abjectiora? Quod idem dicendum etiam habeo de his vocibus, Deus et Dominus; atque insuper de his praepositionibus, ex quo, per quem, et in quo, quibus tu divinum illud nomen ad artis præscriptum exigis, primam scilicet Patri, alteram Filio, tertiam Spiritui sancto assignans. Quid enim fecisses, si quaelibet ex bis præpositionibus unicui- C que personæ constanter tribueretur; cum, tametsi omnes cum omnibus promiscue construantur, ut studiosis et accuratis lectoribus perspicuum est, tantam ipse per eas, et dignitatis, e' naturæ di- versitatem inducas? Sufficiunt hæc quidem homini- bus non nimis iniquis ac præposteris. Sed quia tibi difficile est, cum semel in Spiritum sanctum insilieris, impetum comprimere, ac non potius, ferocio- rum aprorum instar, ad extremum usque pertinaciter contendere, teque in gladium ipsum impelle- re, quoad totum vulnus pectore exceperis : age, quæ tibi ratio supersit, videamus. XXI. Identidem sæpiusque nobis inculcas, Spiri- tus sancti divinitatem nullo Scripturæ loco prodi- tam haberi. Enimvero quod nec novus ac peregri- nus, nec introductitius ipse sit, verum et a'priscis, et hujus aetatis honinibus agnitus, ac patefactus, quanquam a compluribus jam ostensum est, qui de hac re disseruerunt, atque in divinis Scripturis, nec ignave nec perfunctorie versati sunt, sed litte- rạm penetrantes, atque intro prospicientes, recon- ditam pulchritudinem divino bencficio viderunt, scientiæque luce collustrati sunt : tamen nos quo- que cursim, quantum res patitur, ostendemnus; ne ** Rom. x1, 36. vocabula similiter enuntiantur. › conjunctim, D (16) Η τε τῶν ὀνομάτων, etc. « Εt in utrisque (17) Δῆλον ὅτι. Sic plures Regg. et Colb. In ed. (18) Ἑτερούσια. Reg. bm et Hervag., ἑτεριού- (19) Αξς. Comb., ἐν αἷς. (20) Θείᾳ. Deest in quibusdam. (21) Ἐπειδὴ δέ. Duo Regg. et Comb., ἐπεὶ δέ. (21) Ανακυκλείς. Reg. b, ἀνακύκλους [ r. pro (23) Εντυχόντες. Colb. 3 et Comb., ἐντυγχά (24) Δηλώσωμεν. Reg. b et Conib., δηλώσο (25) Εποικοδομούντες. Reg. b, Colb. 5, οἰκοδο

λόγος, τοσούτοις ἐληλεγμένος; Εἰ γὰρ μήτε τὰ ὁμοού σια πάντως συναριθμεῖται, καὶ συναριθμεῖται τὰ μὴ ὁμοούσια, ἥ τε τῶν ὀνομάτων (16) συνεκφώνησις ἐπ' ἀμφοῖν, τί σαι πλέον ὧν ἐδογμάτισας ; Α όπως σοι διαπέπτωκεν ὁ περὶ τῆς συναριθμήσεως β Κ'. Σκοπῶ δὲ κἀκεῖνο, καὶ ἴσως οὐκ ἔξω λόγου. Τὸ ἔν, καὶ τὸ ἓν, οὐκ εἰς δύο συντίθεται; τὰ δύο δέ, οὐκ εἰς ἕν, καὶ ἕν, ἀναλύεται; Δῆλον ὅτι (17). Εἰ οὖν ὁμοούσια μὲν τὰ συντιθέμενα κατὰ τὸν σὸν λόγον, ἑτερούσια (18) δὲ τὰ τεμνόμενα, τί συμβαίνει; Τά αὐτὰ ὁμοούσια τε εἶναι καὶ ἑτεριούσια. Γελῶ σου καὶ τὰς προαριθμήσεις, καὶ τὰς ὑπαριθμήσεις, αἷς (19) σὺ μέγα φρονεῖς, ὥσπερ ἐν τῇ τάξει τῶν ὀνομάτων, κειμένων τῶν πραγμάτων. Εἰ γὰρ τοῦτο, τί κωλύει κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, ἐπειδὴ τὰ αὐτὰ καὶ προαρι- θμεῖται, καὶ ὑπαριθμεῖται παρὰ τῇ θείᾳ (20) Γραφή, διὰ τὴν ἰσοτιμίαν τῆς φύσεως, αὐτὰ ἑαυτῶν εἶναι τιμιώτερά τε καὶ ἀτιμότερα; Ὁ δὲ αὐτός μοι, καὶ περὶ τῆς Θεὸς φωνῆς καὶ Κύριος, λόγος· ἔτι δὲ τῶν προθέσεων, τῆς ἐξ οὗ, καὶ δι' οὖ, καὶ ἐν ᾧ, αἷς σὺ κατατεχνολογεῖς ἡμῖν τὸ θεῖον, τὴν μὲν τῷ Πατρὶ διδοὺς, τὴν δὲ τῷ Υἱῷ, τὴν δὲ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Τί γὰρ ἂν ἐποίησας, παγίως ἑκάστου τούτων ἑκάστῳ νενεμημένου· ὁπότε πάντων πᾶσι συντεταγμένων, ὡς δῆλον τοῖς φιλοπόνοις, τοσαύτην σὺ διὰ τούτων εἰσάγεις καὶ τῆς ἀξίας, καὶ τῆς φύσεως ἀνισότητα; Απόχρη καὶ ταῦτα τοῖς μὴ λίαν ἀγνώμοσιν. Ἐπειδὴ δέ (21) σε τῶν χαλεπῶν ἐστιν, ἅπαξ ἐπιπηδήσαντα τῷ Πνεύματι, τῆς φορᾶς σχεθῆναι, ἀλλὰ μὴ, καθάπερ τῶν συῶν τοὺς θρασυτέρους, εἰς τέλος φιλονεικεῖν, καὶ πρὸς τὸ ξίφος ὠθίζεσθαι, μέχρις ἂν πᾶσαν εἴσω τὴν πληγὴν ὑπολάβης· φέρε, σκεψώμεθα τὶς ἔτι σοι λείπεται λόγος. η δηλονότι. σια. ΚΑ'. Πάλιν καὶ πολλάκις ἀνακυκλεῖς (22) ἡμῖν τὸ ἄγραφον. Ὅτι μὲν οὖν οὐ ξένον τοῦτο, οὐδὲ παρείσ ακτον, ἀλλὰ καὶ τοῖς πάλαι καὶ τοῖς νῦν γνωριζό μενον καὶ παραγυμνούμενον, δέδεικται μὲν ἤδη πολύ λοῖς τῶν περὶ τούτου διειληφότων, ὅσοι μὴ ῥᾳθύμως, μηδὲ παρέργως ταῖς θείαις Γραφαῖς ἐντυχόντες (23), ἀλλὰ διασχόντες τὸ γράμμα, καὶ εἴσω παρακύψαντες, τὸ ἀπόθετον κάλλος ἰδεῖν ἠξιώθησαν, καὶ τῷ φωτισμῷ τῆς γνώσεως κατηυγάσθησαν· δηλώσωμεν (24) δὲ καὶ ἡμεῖς ἐξ ἐπιδρομῆς, ὅσον ἐνδέχεται, τοῦ μὴ δου κεῖν εἶναι περιττοί τινες, μηδὲ φιλοτιμότεροι τοῦ δέοντος, ἐποικοδομοῦντες (25) ἐπὶ θεμέλιον ἀλλό ἀνακυκλοῖς]. νοντες. μεν. μούντες. S. GREGORII THEOLOGI organum, et sidus? Quid canis, qui terrestris est, et marinus, et coelestis ? Nonne tres cancri, aut canes tibi dici videntur? Ita profecto. An ergo proinde quoque consubstantiales sunt? Quis sanus boc dixerit? Videsne quomodo tibi hoc connumera- tionis argumentum, tot tantisque rationibus confutatum, corruerit? Nam cum nec consubstantialia seniper connumerentur, et quæ disparis essentiæ sunt, interdum connumerentur, et tamen in utrisque no- mina simul efferri perspiciamus, ex tuis dogmatibus quid tibi accessit? XX. Quin illud etiam expendo, nec fortasse te- mere atque absurde. Unum et unum, nonne com- posita duo constituunt? Duo rursus, nonne in unum et unum resolvuntur? Ita sane. Si ergo con- substantialia quidem sunt, quæ componuntur, ut ipse argutaris, diversæ autem substantiæ sunt, quæ secantur, quid ex eo consequetur? Nimirum res easdem, et ejusdem, et liversæ essentiæ esse. Nec vero facere possum, quin tuas prænumerationes ac subnumerationes rideam, quibus tu perinde gloriaris, ac si res ipsæ in vocabulorum ordine sitæ sint. Nam si ita est, quid impedit, quoninus eadem ratione, quo- niam eadem, propter æqualem naturæ præstantiam, in sacra Scriptura nunc priori, nunc posteriori loco numerantur, sint quoque ipsa seipsis, tumn excellen- tiora, tum abjectiora? Quod idem dicendum etiam habeo de his vocibus, Deus et Dominus; atque insuper de his praepositionibus, ex quo, per quem, et in quo, quibus tu divinum illud nomen ad artis præscriptum exigis, primam scilicet Patri, alteram Filio, tertiam Spiritui sancto assignans. Quid enim fecisses, si quaelibet ex bis præpositionibus unicui- C que personæ constanter tribueretur; cum, tametsi omnes cum omnibus promiscue construantur, ut studiosis et accuratis lectoribus perspicuum est, tantam ipse per eas, et dignitatis, e' naturæ di- versitatem inducas? Sufficiunt hæc quidem homini- bus non nimis iniquis ac præposteris. Sed quia tibi difficile est, cum semel in Spiritum sanctum insilieris, impetum comprimere, ac non potius, ferocio- rum aprorum instar, ad extremum usque pertinaciter contendere, teque in gladium ipsum impelle- re, quoad totum vulnus pectore exceperis : age, quæ tibi ratio supersit, videamus. XXI. Identidem sæpiusque nobis inculcas, Spiri- tus sancti divinitatem nullo Scripturæ loco prodi- tam haberi. Enimvero quod nec novus ac peregri- nus, nec introductitius ipse sit, verum et a'priscis, et hujus aetatis honinibus agnitus, ac patefactus, quanquam a compluribus jam ostensum est, qui de hac re disseruerunt, atque in divinis Scripturis, nec ignave nec perfunctorie versati sunt, sed litte- rạm penetrantes, atque intro prospicientes, recon- ditam pulchritudinem divino bencficio viderunt, scientiæque luce collustrati sunt : tamen nos quo- que cursim, quantum res patitur, ostendemnus; ne ** Rom. x1, 36. vocabula similiter enuntiantur. › conjunctim, D (16) Η τε τῶν ὀνομάτων, etc. « Εt in utrisque (17) Δῆλον ὅτι. Sic plures Regg. et Colb. In ed. (18) Ἑτερούσια. Reg. bm et Hervag., ἑτεριού- (19) Αξς. Comb., ἐν αἷς. (20) Θείᾳ. Deest in quibusdam. (21) Ἐπειδὴ δέ. Duo Regg. et Comb., ἐπεὶ δέ. (21) Ανακυκλείς. Reg. b, ἀνακύκλους [ r. pro (23) Εντυχόντες. Colb. 3 et Comb., ἐντυγχά (24) Δηλώσωμεν. Reg. b et Conib., δηλώσο (25) Εποικοδομούντες. Reg. b, Colb. 5, οἰκοδο

τριον. Εἰ δὲ τὸ μὴ λίαν σαφῶς γεγράφθαι Θεὸν, μηδὲ & πολλάκις ὀνομαστὶ, ὥσπερ τὸν Πατέρα πρότερον, καὶ τὸν Υἱὸν ὕστερον, αίτιόν σοι γίνεται βλασφημίας, καὶ τῆς περιττῆς ταύτης γλωσσαλγίας καὶ ἀσεβείας· ἡμεῖς σου λύσομεν ταύτην την βλάβην, μικρὰ περὶ πραγμάτων καὶ ὀνομάτων, καὶ μάλιστα παρὰ τῇ τῆς Γραφῆς συνηθεία φιλοσοφήσαντες. ΚΒ'. Τῶν πραγμάτων, τὰ μὲν οὐκ ἔστι, λέγεται δέ· τὰ δὲ ὄντα, οὐ λέγεται· τὰ δὲ οὔτε ἔστιν, οὔτε λέ- γεται· τὰ δὲ ἄμφω, καὶ ἔστι, καὶ λέγεται. Τούτων ἀπαιτεῖς με τὰς ἀποδείξεις; παρασχεῖν ἕτοιμος. Ὑπνοῖ τῇ Γραφῇ Θεὸς, καὶ γρηγορεῖ, καὶ ὀργίζεται, καὶ βαδίζει, καὶ θρόνον ἔχει τὰ χερουβίμ καίτοι, β πότε γέγονεν ἐμπαθής; πότε δὲ σῶμα Θεὸν ἀκήκοας ; Τοῦτο οὐκ ἂν ἀνεπλάσθη. Ωνομάσαμεν γάρ, ὡς ἡμῖν ἐφικτόν, ἐκ τῶν ἡμετέρων τὰ τοῦ Θεοῦ. Τὸ μὲν ἠρε μεῖν αὐτὸν ἀφ᾽ ἡμῶν, καὶ οἷον ἀμελεῖν, δι᾿ ἂς αὐτὸς οἶδεν αἰτίας, ὑπνοῦν. Τὸ γὰρ ἡμέτερον (26) ὑπνοῦν τοιοῦτον, ἀνενέργητόν τε καὶ ἄπρακτον. Τὸ δὲ ἀθρόως εὖ ποιεῖν ἐκ μεταβολῆς, γρηγορεῖν. Ὕπνου γὰρ λύ- σις, ἐγρήγορσις, ὥσπερ ἀποστροφῆς, ἐπίσκεψις. Τὸ δὲ κολάζειν, ὀργίζεσθαι πεποιήκαμεν οὕτω γὰρ ἡμῖν ἐξ ὀργῆς ἡ κόλασις. Τὸ δὲ νῦν μὲν (27) τῇδε, νῦν δὲ τῇδε ἐνεργεῖν, βαδίζειν. Ἡ γὰρ ἀπ᾿ ἄλλου πρὸς ἄλλο μετάβασις, βαδισμός. Τὸ δὲ ἀναπαύεσθαι (28) ταῖς ἁγίαις δυνάμεσι, καὶ οἷον ἐμφιλοχωρεῖν, καθέζεσθαι καὶ θρονίζεσθαι, καὶ τοῦτο ἡμέτερον. Οὐδενὶ γὰρ οὔ- τως, ὡς τοῖς ἁγίοις τὸ θεῖον ἐναναπαύεται (29). Τὸ δὲ ( ὀξυκίνητον, πτῆσιν· τὴν δὲ ἐπισκοπὴν, πρόσωπον τὸ διδόναι δὲ καὶ προσίεσθαι (34), χεῖρα· καὶ ἄλλη τις ὅλως τῶν τοῦ Θεοῦ δυνάμεων ἢ ἐνεργειῶν, ἄλλο τι τῶν σωματικῶν ἡμῖν ἀνεζωγράφησεν. ΚΓ'. Πάλιν σὺ πόθεν τὸ ἀγέννητον λαβὼν ἔχεις, ἢ τὸ (51) ἄναρχον, τὰς τὰς ἀκροπόλεις, ἢ καὶ ἡμεῖς, τὸ ἀθάνατον; Δεῖξον ταῦτα ὀνομαστὶ, ἢ ἀθετήσομεν, ἐπειδὴ οὐ γέγραπται (32), ή διαγράψομεν. Καὶ τέθνη καὶ ἐκ τῶν σῶν ὑποθέσεων, καθαιρεθέντων σοι τῶν ὀνομάτων, καὶ τοῦ τείχους τῆς καταφυγῆς ἐφ᾽ ᾧ (35) ἐπεποίθεις. Η δῆλον, ὅτι ἐκ τῶν ταῦτα συναγόντων, διδόναι, και. και, περιττολογίαν Καὶ ἡ ἀθετήσομεν, ἐπειδὴ οὐ γι γραπται. ORATIO XXXI. - THEOLOGICA V. alioqui supervacaneam quamdam operam sumere, ac plus æquo ambitioni indulgere videamur, super fundamentum alienum ædificantes. Quod si, quia non admodum dilucide in Scriptura, nec sæpe nominatim Deus appelletur, quemadmodum Pater prius, et postea Filius, blasphemia, ac supervaca neæ hujus loquacitatis et impietatis ansam præbet: nos tibi hoc incommodum depellemus, pusteaquam de rebus et nominibus, ac potissimum de Scripturæ more atque usu nonnihil dixerimus. XXII. Rerum ergo aliae non sunt, sed dicuntur; alie cum sint, minime dicuntur; aliae nec sunt, nec dicuntur; aliæ denique et sunt et dicuntur. Ilorum probationes a me exposcis? Impi- ger exhibebo. Dormit & iu Scriptura Deus, et vigi- lat “s, et irascitur “s, et proficiscitur ", et pro throno cherubinos & habet. Quid audio? Fuitne unquam ille affectionibus obnoxius? Quando Deumo esse corpus audisti? Ergo hoc, cum non sit, effictum est. Ex uostris enim rebus ea, quæ Dei sunt, ut potuimus, nominavimus. Cum seorsim quidem nobis quiescit, ac velut nostri curam, ob eas, quas ipse perspectas habel, causas, abjicit, dormire dicitur. Nam nos quoque, dum dormimus, omni agendi facultate caremus. Ilem, cum repentina mutatione beneficiis nos afficit, vigilare dicitur. Soni enim depulsio est vigilia, quemadmodum aversationis visitatio. Jam cum in aliquem animad- vertit, irasci eum finximus. Sic enim nos ira ad puniendum incitamur. Quod autem nunc bic, nunc illic operatur, incedere dicitur. Ab alio euim ad aliud transitus, profectio est. Quod vero in sanctis illis et cœlestibus mentibus conquiescat, ac velut libenter immoretur, sedere atque in throno esse nuncupavimus; quod ipsum quoque nostrum est. Deas enim nulla in re perinde ut in sanctis, acquiescit. Jam levitatem ejus motusque celerita- tem, volatum appellat Scriptura; visitationem, vultum, largitionem etiam et acceptionem, manum, atque, ut in summa dicam, alia quædam Dei vis et facultas, aliud quidpiam rerum corporearum Bobis depinxit. XXIII. Rursum undenam tu arces illas tuas, inge- nitum aut anarchum (hoc est principii expers), accepisti, aut nos etiam immortalis vocem? Hæc nominatim et expresse ostende, ea vel rejiciemus, quia in Scriptura-nou exstant, vel expungemus. Atque ita tuismet ipse principiis oppressus inter- D ibis, eversis nimirum tibi vocabulis illis, perfugiique Gen. x1, 5. * Isa. xxxvii, 16. * Psal. LxxvII, 65. " Dan. ix, 14. * Isa. V. somnus noster, iners ac operationis expers. » hic, bunc illic operatur, etc. Non bene Billius, • nunc hoc modo, nunc alio. Nec enim de « modo, agitur; sed de incessu. > ‹ Incessus > vero ‹ est ab uno ad aliud transitus. › • erogare, tribuere, largiri, » et quasi e projicere ; vox rite adjuncta voci ejusque vim augens, quod Gregorio familiare est. Sic manus Dei, id est, unificentia, largitionem recte repra- sental. 25. in ed. in ed. Par. 1609, et sic legendum putamus, licet plures editi, cum Elia, verbis illis præponant par- ticulam Totumn hoc membrum ex Elia refert Billius, et addit: «Quæ lectio mihi non admodum probatur. Etenim nullo modo quadrat copulativa, cum his quæ præcedunt, et quamdam redolent hæ duæ disjunctivæ…» Billii con- juncturæ favet Reg. bm optimæ notæ, in quo de- sunt haec verba : (26) Τὸ γὰρ ἡμέτερον, etc. c Talis est enim (27) Τὸ δὲ νῦν μέν, etc. • Quod autem nunc (28) Αναπαύεσθαι. Leg. bm et Or. 1, ἀναπαύεται. (29) Αναπαύεται. Ur. 1, ἐπαναπαύεται. (30) Προσίεσθαι. Comb. et Sav., προϊεσθαι, (31) "Η τό. Sic plerique codd. et Bas. Deest ή (32) "Η αθετήσομεν, ἐπειδὴ οὐ γέγραπται. Sic (33) Έφ' φ. Reg. om, ἐφ' δ.

τριον. Εἰ δὲ τὸ μὴ λίαν σαφῶς γεγράφθαι Θεὸν, μηδὲ & πολλάκις ὀνομαστὶ, ὥσπερ τὸν Πατέρα πρότερον, καὶ τὸν Υἱὸν ὕστερον, αίτιόν σοι γίνεται βλασφημίας, καὶ τῆς περιττῆς ταύτης γλωσσαλγίας καὶ ἀσεβείας· ἡμεῖς σου λύσομεν ταύτην την βλάβην, μικρὰ περὶ πραγμάτων καὶ ὀνομάτων, καὶ μάλιστα παρὰ τῇ τῆς Γραφῆς συνηθεία φιλοσοφήσαντες. ΚΒ'. Τῶν πραγμάτων, τὰ μὲν οὐκ ἔστι, λέγεται δέ· τὰ δὲ ὄντα, οὐ λέγεται· τὰ δὲ οὔτε ἔστιν, οὔτε λέ- γεται· τὰ δὲ ἄμφω, καὶ ἔστι, καὶ λέγεται. Τούτων ἀπαιτεῖς με τὰς ἀποδείξεις; παρασχεῖν ἕτοιμος. Ὑπνοῖ τῇ Γραφῇ Θεὸς, καὶ γρηγορεῖ, καὶ ὀργίζεται, καὶ βαδίζει, καὶ θρόνον ἔχει τὰ χερουβίμ καίτοι, β πότε γέγονεν ἐμπαθής; πότε δὲ σῶμα Θεὸν ἀκήκοας ; Τοῦτο οὐκ ἂν ἀνεπλάσθη. Ωνομάσαμεν γάρ, ὡς ἡμῖν ἐφικτόν, ἐκ τῶν ἡμετέρων τὰ τοῦ Θεοῦ. Τὸ μὲν ἠρε μεῖν αὐτὸν ἀφ᾽ ἡμῶν, καὶ οἷον ἀμελεῖν, δι᾿ ἂς αὐτὸς οἶδεν αἰτίας, ὑπνοῦν. Τὸ γὰρ ἡμέτερον (26) ὑπνοῦν τοιοῦτον, ἀνενέργητόν τε καὶ ἄπρακτον. Τὸ δὲ ἀθρόως εὖ ποιεῖν ἐκ μεταβολῆς, γρηγορεῖν. Ὕπνου γὰρ λύ- σις, ἐγρήγορσις, ὥσπερ ἀποστροφῆς, ἐπίσκεψις. Τὸ δὲ κολάζειν, ὀργίζεσθαι πεποιήκαμεν οὕτω γὰρ ἡμῖν ἐξ ὀργῆς ἡ κόλασις. Τὸ δὲ νῦν μὲν (27) τῇδε, νῦν δὲ τῇδε ἐνεργεῖν, βαδίζειν. Ἡ γὰρ ἀπ᾿ ἄλλου πρὸς ἄλλο μετάβασις, βαδισμός. Τὸ δὲ ἀναπαύεσθαι (28) ταῖς ἁγίαις δυνάμεσι, καὶ οἷον ἐμφιλοχωρεῖν, καθέζεσθαι καὶ θρονίζεσθαι, καὶ τοῦτο ἡμέτερον. Οὐδενὶ γὰρ οὔ- τως, ὡς τοῖς ἁγίοις τὸ θεῖον ἐναναπαύεται (29). Τὸ δὲ ( ὀξυκίνητον, πτῆσιν· τὴν δὲ ἐπισκοπὴν, πρόσωπον τὸ διδόναι δὲ καὶ προσίεσθαι (34), χεῖρα· καὶ ἄλλη τις ὅλως τῶν τοῦ Θεοῦ δυνάμεων ἢ ἐνεργειῶν, ἄλλο τι τῶν σωματικῶν ἡμῖν ἀνεζωγράφησεν. ΚΓ'. Πάλιν σὺ πόθεν τὸ ἀγέννητον λαβὼν ἔχεις, ἢ τὸ (51) ἄναρχον, τὰς τὰς ἀκροπόλεις, ἢ καὶ ἡμεῖς, τὸ ἀθάνατον; Δεῖξον ταῦτα ὀνομαστὶ, ἢ ἀθετήσομεν, ἐπειδὴ οὐ γέγραπται (32), ή διαγράψομεν. Καὶ τέθνη καὶ ἐκ τῶν σῶν ὑποθέσεων, καθαιρεθέντων σοι τῶν ὀνομάτων, καὶ τοῦ τείχους τῆς καταφυγῆς ἐφ᾽ ᾧ (35) ἐπεποίθεις. Η δῆλον, ὅτι ἐκ τῶν ταῦτα συναγόντων, διδόναι, και. και, περιττολογίαν Καὶ ἡ ἀθετήσομεν, ἐπειδὴ οὐ γι γραπται. ORATIO XXXI. - THEOLOGICA V. alioqui supervacaneam quamdam operam sumere, ac plus æquo ambitioni indulgere videamur, super fundamentum alienum ædificantes. Quod si, quia non admodum dilucide in Scriptura, nec sæpe nominatim Deus appelletur, quemadmodum Pater prius, et postea Filius, blasphemia, ac supervaca neæ hujus loquacitatis et impietatis ansam præbet: nos tibi hoc incommodum depellemus, pusteaquam de rebus et nominibus, ac potissimum de Scripturæ more atque usu nonnihil dixerimus. XXII. Rerum ergo aliae non sunt, sed dicuntur; alie cum sint, minime dicuntur; aliae nec sunt, nec dicuntur; aliæ denique et sunt et dicuntur. Ilorum probationes a me exposcis? Impi- ger exhibebo. Dormit & iu Scriptura Deus, et vigi- lat “s, et irascitur “s, et proficiscitur ", et pro throno cherubinos & habet. Quid audio? Fuitne unquam ille affectionibus obnoxius? Quando Deumo esse corpus audisti? Ergo hoc, cum non sit, effictum est. Ex uostris enim rebus ea, quæ Dei sunt, ut potuimus, nominavimus. Cum seorsim quidem nobis quiescit, ac velut nostri curam, ob eas, quas ipse perspectas habel, causas, abjicit, dormire dicitur. Nam nos quoque, dum dormimus, omni agendi facultate caremus. Ilem, cum repentina mutatione beneficiis nos afficit, vigilare dicitur. Soni enim depulsio est vigilia, quemadmodum aversationis visitatio. Jam cum in aliquem animad- vertit, irasci eum finximus. Sic enim nos ira ad puniendum incitamur. Quod autem nunc bic, nunc illic operatur, incedere dicitur. Ab alio euim ad aliud transitus, profectio est. Quod vero in sanctis illis et cœlestibus mentibus conquiescat, ac velut libenter immoretur, sedere atque in throno esse nuncupavimus; quod ipsum quoque nostrum est. Deas enim nulla in re perinde ut in sanctis, acquiescit. Jam levitatem ejus motusque celerita- tem, volatum appellat Scriptura; visitationem, vultum, largitionem etiam et acceptionem, manum, atque, ut in summa dicam, alia quædam Dei vis et facultas, aliud quidpiam rerum corporearum Bobis depinxit. XXIII. Rursum undenam tu arces illas tuas, inge- nitum aut anarchum (hoc est principii expers), accepisti, aut nos etiam immortalis vocem? Hæc nominatim et expresse ostende, ea vel rejiciemus, quia in Scriptura-nou exstant, vel expungemus. Atque ita tuismet ipse principiis oppressus inter- D ibis, eversis nimirum tibi vocabulis illis, perfugiique Gen. x1, 5. * Isa. xxxvii, 16. * Psal. LxxvII, 65. " Dan. ix, 14. * Isa. V. somnus noster, iners ac operationis expers. » hic, bunc illic operatur, etc. Non bene Billius, • nunc hoc modo, nunc alio. Nec enim de « modo, agitur; sed de incessu. > ‹ Incessus > vero ‹ est ab uno ad aliud transitus. › • erogare, tribuere, largiri, » et quasi e projicere ; vox rite adjuncta voci ejusque vim augens, quod Gregorio familiare est. Sic manus Dei, id est, unificentia, largitionem recte repra- sental. 25. in ed. in ed. Par. 1609, et sic legendum putamus, licet plures editi, cum Elia, verbis illis præponant par- ticulam Totumn hoc membrum ex Elia refert Billius, et addit: «Quæ lectio mihi non admodum probatur. Etenim nullo modo quadrat copulativa, cum his quæ præcedunt, et quamdam redolent hæ duæ disjunctivæ…» Billii con- juncturæ favet Reg. bm optimæ notæ, in quo de- sunt haec verba : (26) Τὸ γὰρ ἡμέτερον, etc. c Talis est enim (27) Τὸ δὲ νῦν μέν, etc. • Quod autem nunc (28) Αναπαύεσθαι. Leg. bm et Or. 1, ἀναπαύεται. (29) Αναπαύεται. Ur. 1, ἐπαναπαύεται. (30) Προσίεσθαι. Comb. et Sav., προϊεσθαι, (31) "Η τό. Sic plerique codd. et Bas. Deest ή (32) "Η αθετήσομεν, ἐπειδὴ οὐ γέγραπται. Sic (33) Έφ' φ. Reg. om, ἐφ' δ.

πρῶτος, καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα· καὶ, Πρὸ ἐμοῦ οὐκ ἔστιν ἄλλος Θεός, καὶ μετ' ἐμὲ οὐκ ἔσται. Ολον γὰρ τὸ ἔστιν, ἐμόν· οὔτε ἡργμένον, οὔτε παυσόμενον. Ταῦτα λαβὼν, τὸ μὲν, μὴ εἶναί τι πρὸ αὐτοῦ, μηδὲ πρεσβυτέραν αἰτίαν ἔχειν, ἄναρχον προσηγόρευσας, καὶ ἀγέννητον· τὸ δὲ, μὴ στήσεσθαι τοῦ εἶναι, ἀθά νατον καὶ ἀνώλεθρον. Αἱ μὲν δὴ πρῶται συζυγίαι, τοιαῦται, καὶ οὕτως ἔχουσαι. Τίνα δὲ οὔτε ἔστιν, οὔτε λέγεται; Πονηρὸν τὸ θεῖον, ἡ σφαῖρα τετράγωνος, τὸ παρελθὸν ἐνέστηκεν, οὐ σύνθετον ὁ ἄνθρωπος (34). Τίνα γὰρ εἰς τοσοῦτον ἐμπληξίας ποτὲ ἀφικόμενον Εγνως, ὥστε τι τοιοῦτον, ἢ ἐννοῆσαι τολμῆσαι, ἢ ἀπο- φήνασθαι; Λείπεται δεῖξαι τίνα καὶ ἔστι, καὶ λέγε- ται· Θεός, ἄνθρωπος, ἄγγελος, κρίσις, ματαιότης (35), οἱ τοιοῦτοι συλλογισμοί, καὶ τῆς πίστεως ἀνατροπή, καὶ τοῦ μυστηρίου κένωσις. Α κἂν μὴ ταῦτα λέγηται; Τίνων τούτων; Εγώ είμι ΚΔ'. Τοσαύτης οὖν οὔσης διαφορᾶς ἐν τοῖς ὀνόμασι καὶ τοῖς πράγμασι, πῶς οὕτω σὺ λίαν δουλεύεις τῷ γράμματι, καὶ γίνῃ μετὰ τῆς Ἰουδαϊκῆς σοφίας, καὶ συλλαβαῖς ἀκολουθεῖς, ἀφεὶς τὰ πράγματα; Εἰ δὲ σοῦ τὰ δις πέντε λέγοντος, ἢ τὰ δὶς ἑπτὰ, τὰ δέκα συνή- γον, ἢ τέσσαρες καὶ δέκα ἐκ τῶν λεγομένων· ἡ ἐκ τοῦ, ζῶον (36) λογικόν, θνητόν, τὸν ἄνθρωπον, ἄρα ἄν σοι ληρεῖν ἐνομίσθην; καὶ πῶς, τὰ σὰ λέγων; Οὐ γὰρ τοῦ λέγοντος μᾶλλον οἱ λόγοι, ἢ τοῦ λέγειν συν αναγκάζοντος. "Ωσπερ οὖν ἐνταῦθα οὐκ ἂν τὰ λεγό- μενα μᾶλλον ἐσκόπουν, ἢ τὰ νοούμενα· οὕτως οὐδὲ εἴ τι (37) ἄλλο τῶν μὴ λεγομένων, ἢ μὴ σαφῶς ἐκ τῆς Γραφῆς νοούμενον (38) εὕρισκον, ἔφυγον ἂν τὴν ἐκ- φώνησιν (39), φοβούμενος σὲ τὸν συκοφάντην τῶν ὀνομάτων. Οὕτω μὲν οὖν στησόμεθα πρὸς τοὺς ἐξ ἡμισείας εὐγνώμονας. Σοὶ γὰρ οὐδὲ τοῦτο ἔξεστι λέ- γειν. Ο γὰρ τὰς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας, οὕτως ἐναρ γεῖς οὖσας καὶ τοσαύτας, ἀρνούμενος, οὐδ᾽ ἂν ταύτας ᾐδέσθης δηλονότι, καὶ εἰ πολλῷ σαφεστέρας καὶ πλείους ἐγίνωσκες. Ηδη δε καὶ τὴν αἰτίαν δηλώσω τῆς πάσης ἐπικρύψεως, καίπερ σοφοῖς οὖσιν ὑμῖν, βραχύ τι τὸν λόγον ἀναγαγών. ΚΕ'. Δύο γεγόνασι μεταθέσεις βίων ἐπιφανεῖς ἐκ ζών. νοουμένων. τοῦ παντὸς αἰῶνος, αἳ καὶ δύο Διαθῆκαι καλοῦνται, καὶ σεισμοὶ γῆς, διὰ τὸ τοῦ πράγματος (40) περιβόη- τον· ἡ μὲν ἀπὸ τῶν εἰδώλων ἐπὶ τὸν νόμον, ἡ δὲ ἀπὸ τοῦ νόμου πρὸς τὸ Εὐαγγέλιον. Και τρίτον σεισμόν (44) γράμματος. S. GREGORII THEOLOGI B dicuntur. Deus, homo, angelus, judicium, vani- subversio, et mysterii evacuatio. mcnibus, in quibus confidebas. Nonne perspicuum est, hac de iis sumpta esse, ex quibus colliguntur, tametsi minime dicantur? Quibus tandem ? Ego sum primus, et ego post hæc ". Et, Ante me non est alius Deus, et post me non erit ". Totum enim illud est, meum est ; nec principium habens, nec finem habiturum. His a Scriptura acceptis, illud quidem, quod ante eum rrihil sit, nec antiquiorem ullam ipse causam habeat, anarchum et ingenitum appellasti : quod autem nunquan esse desiturus sit, immortale, atque interitus expers. Ac duo prima rerum genera ad hunc modum se habent. Quanam autem, nec sunt, nec dicuntur? Improbus Deus, quadrata sphæra, præteritum tempus præsens est, hotno compositus non est. Ecquem enim un- quam eo stuporis progressum cognovisti, ut aliquid tale, vel cogitare vel pronuntiare ausus sit? Reli- quum est ut ostendam quæ sint ea quæ et sunt et tas, qua hujusmodi argumenta conficiuntur, fideique XXIV. Cum ergo in nominibus et rebus tantum discrimen reperiatur, quid causæ est, cur litteræ tantopere servias, Judaicæque sapientiæ teipsum adjungas, relictisque rebus syllabas consecteris? Quod si te bis quinque, aut bis septem dicente, decem aut quatuordecim ex verbis tuis colligerem; aut ex eo, quod animal ratione præditum et mor- tale diceres, hominem esse concluderem, an tibi nugari viderer? Et quo pacto id fieri posset, cum tua dicam? Neque enim verba magis sunt ejus qui loquitur, quam illius qui loquendi necessitatem affert. Quemadmodum igitur hic, non ea magis quæ dicuntur, quam quæ intelliguntur, respicerem ; eodem modo nec, si quid aliud eorum, quæ vel nullo modo, vel certe non satis aperte dicuntur, ex Scriptura tamen intelligi colligique reperirem, adeo te vocabulorum sycophantam pertimescerem, at ab enuntiatione ipsa refugerom. Atque ad hunc modum adversus eos stabimus, qui dimidia ex parte recte sentiunt. Tibi enim, qui Filio quoque bellum indicis, ne hoc quidem dicere liceat. Nam qui tot tamque perspicuas ipsius appellationes abnegas, ne his quidem proculdubio movereris, etiam si multo plures apertioresque cognosceres. Sed jam altius aliquanto sermonem repetens, vobis, tametsi sapientibus et eruditis, omnis ænigmatici sermonis causanı explicabo. C XXV. Duæ ex omni ævo illustres vitarum muta- D tiones exstiterunt, quæ etiam duo Testamenta, atque, ob rei celebritatem, terræ motus appellan- tur : altera a simulacrorum cultu ad legem, altera a lege ad Evangelium. Ac tertium etiam *• Isa. XLI, 4. Isa. xLill, 10. tributio. Vult Gregorius vanitatem vere esse et dici, eas ratiocinationes, quibus hæretici Spi- ritus sancti divinitatem impugnabant. Bill. et Leuvenk. In ed., defugerem idipsum efferre, te vocabulorum syco- phantam pertinescens. Id est, non abstinerem Spiritum sanctum Deum aperte prædicare, etiamsi alioqui non ita fortasse dilucide in Scripturis Spi- ritus sanctus dicatur Deus, ut Pater et Filius; quandoquidem id pluribus Scripturæ locis colligi possit. duo Coisl., etc. In ed., in monte Sina, cum lex Moysi data est (Exod. xix, (34) Ανθρωπος. Deest in Or. 1. (35) Ματαιότης. Reg. Cypr., ἀνταπόδοσις, ε τε- (36) Zúor. Sic Coist, 1 et 2, Par., etc. In ed., (37) Οὐδὲ εἰ τι. Οr. 1, οὐδ' εἰ μή τι (38) Νοούμενον. Sic quatuor Colb. Sic etiam (39) Ἔφυγον ἂν τὴν ἐκφώνησιν, etc. « Nun (40) Πράγματος. Sic tres Regg., quatuor Co., (41) Τρίτον σεισμόν. Primus terrae motus fuit

πρῶτος, καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα· καὶ, Πρὸ ἐμοῦ οὐκ ἔστιν ἄλλος Θεός, καὶ μετ' ἐμὲ οὐκ ἔσται. Ολον γὰρ τὸ ἔστιν, ἐμόν· οὔτε ἡργμένον, οὔτε παυσόμενον. Ταῦτα λαβὼν, τὸ μὲν, μὴ εἶναί τι πρὸ αὐτοῦ, μηδὲ πρεσβυτέραν αἰτίαν ἔχειν, ἄναρχον προσηγόρευσας, καὶ ἀγέννητον· τὸ δὲ, μὴ στήσεσθαι τοῦ εἶναι, ἀθά νατον καὶ ἀνώλεθρον. Αἱ μὲν δὴ πρῶται συζυγίαι, τοιαῦται, καὶ οὕτως ἔχουσαι. Τίνα δὲ οὔτε ἔστιν, οὔτε λέγεται; Πονηρὸν τὸ θεῖον, ἡ σφαῖρα τετράγωνος, τὸ παρελθὸν ἐνέστηκεν, οὐ σύνθετον ὁ ἄνθρωπος (34). Τίνα γὰρ εἰς τοσοῦτον ἐμπληξίας ποτὲ ἀφικόμενον Εγνως, ὥστε τι τοιοῦτον, ἢ ἐννοῆσαι τολμῆσαι, ἢ ἀπο- φήνασθαι; Λείπεται δεῖξαι τίνα καὶ ἔστι, καὶ λέγε- ται· Θεός, ἄνθρωπος, ἄγγελος, κρίσις, ματαιότης (35), οἱ τοιοῦτοι συλλογισμοί, καὶ τῆς πίστεως ἀνατροπή, καὶ τοῦ μυστηρίου κένωσις. Α κἂν μὴ ταῦτα λέγηται; Τίνων τούτων; Εγώ είμι ΚΔ'. Τοσαύτης οὖν οὔσης διαφορᾶς ἐν τοῖς ὀνόμασι καὶ τοῖς πράγμασι, πῶς οὕτω σὺ λίαν δουλεύεις τῷ γράμματι, καὶ γίνῃ μετὰ τῆς Ἰουδαϊκῆς σοφίας, καὶ συλλαβαῖς ἀκολουθεῖς, ἀφεὶς τὰ πράγματα; Εἰ δὲ σοῦ τὰ δις πέντε λέγοντος, ἢ τὰ δὶς ἑπτὰ, τὰ δέκα συνή- γον, ἢ τέσσαρες καὶ δέκα ἐκ τῶν λεγομένων· ἡ ἐκ τοῦ, ζῶον (36) λογικόν, θνητόν, τὸν ἄνθρωπον, ἄρα ἄν σοι ληρεῖν ἐνομίσθην; καὶ πῶς, τὰ σὰ λέγων; Οὐ γὰρ τοῦ λέγοντος μᾶλλον οἱ λόγοι, ἢ τοῦ λέγειν συν αναγκάζοντος. "Ωσπερ οὖν ἐνταῦθα οὐκ ἂν τὰ λεγό- μενα μᾶλλον ἐσκόπουν, ἢ τὰ νοούμενα· οὕτως οὐδὲ εἴ τι (37) ἄλλο τῶν μὴ λεγομένων, ἢ μὴ σαφῶς ἐκ τῆς Γραφῆς νοούμενον (38) εὕρισκον, ἔφυγον ἂν τὴν ἐκ- φώνησιν (39), φοβούμενος σὲ τὸν συκοφάντην τῶν ὀνομάτων. Οὕτω μὲν οὖν στησόμεθα πρὸς τοὺς ἐξ ἡμισείας εὐγνώμονας. Σοὶ γὰρ οὐδὲ τοῦτο ἔξεστι λέ- γειν. Ο γὰρ τὰς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας, οὕτως ἐναρ γεῖς οὖσας καὶ τοσαύτας, ἀρνούμενος, οὐδ᾽ ἂν ταύτας ᾐδέσθης δηλονότι, καὶ εἰ πολλῷ σαφεστέρας καὶ πλείους ἐγίνωσκες. Ηδη δε καὶ τὴν αἰτίαν δηλώσω τῆς πάσης ἐπικρύψεως, καίπερ σοφοῖς οὖσιν ὑμῖν, βραχύ τι τὸν λόγον ἀναγαγών. ΚΕ'. Δύο γεγόνασι μεταθέσεις βίων ἐπιφανεῖς ἐκ ζών. νοουμένων. τοῦ παντὸς αἰῶνος, αἳ καὶ δύο Διαθῆκαι καλοῦνται, καὶ σεισμοὶ γῆς, διὰ τὸ τοῦ πράγματος (40) περιβόη- τον· ἡ μὲν ἀπὸ τῶν εἰδώλων ἐπὶ τὸν νόμον, ἡ δὲ ἀπὸ τοῦ νόμου πρὸς τὸ Εὐαγγέλιον. Και τρίτον σεισμόν (44) γράμματος. S. GREGORII THEOLOGI B dicuntur. Deus, homo, angelus, judicium, vani- subversio, et mysterii evacuatio. mcnibus, in quibus confidebas. Nonne perspicuum est, hac de iis sumpta esse, ex quibus colliguntur, tametsi minime dicantur? Quibus tandem ? Ego sum primus, et ego post hæc ". Et, Ante me non est alius Deus, et post me non erit ". Totum enim illud est, meum est ; nec principium habens, nec finem habiturum. His a Scriptura acceptis, illud quidem, quod ante eum rrihil sit, nec antiquiorem ullam ipse causam habeat, anarchum et ingenitum appellasti : quod autem nunquan esse desiturus sit, immortale, atque interitus expers. Ac duo prima rerum genera ad hunc modum se habent. Quanam autem, nec sunt, nec dicuntur? Improbus Deus, quadrata sphæra, præteritum tempus præsens est, hotno compositus non est. Ecquem enim un- quam eo stuporis progressum cognovisti, ut aliquid tale, vel cogitare vel pronuntiare ausus sit? Reli- quum est ut ostendam quæ sint ea quæ et sunt et tas, qua hujusmodi argumenta conficiuntur, fideique XXIV. Cum ergo in nominibus et rebus tantum discrimen reperiatur, quid causæ est, cur litteræ tantopere servias, Judaicæque sapientiæ teipsum adjungas, relictisque rebus syllabas consecteris? Quod si te bis quinque, aut bis septem dicente, decem aut quatuordecim ex verbis tuis colligerem; aut ex eo, quod animal ratione præditum et mor- tale diceres, hominem esse concluderem, an tibi nugari viderer? Et quo pacto id fieri posset, cum tua dicam? Neque enim verba magis sunt ejus qui loquitur, quam illius qui loquendi necessitatem affert. Quemadmodum igitur hic, non ea magis quæ dicuntur, quam quæ intelliguntur, respicerem ; eodem modo nec, si quid aliud eorum, quæ vel nullo modo, vel certe non satis aperte dicuntur, ex Scriptura tamen intelligi colligique reperirem, adeo te vocabulorum sycophantam pertimescerem, at ab enuntiatione ipsa refugerom. Atque ad hunc modum adversus eos stabimus, qui dimidia ex parte recte sentiunt. Tibi enim, qui Filio quoque bellum indicis, ne hoc quidem dicere liceat. Nam qui tot tamque perspicuas ipsius appellationes abnegas, ne his quidem proculdubio movereris, etiam si multo plures apertioresque cognosceres. Sed jam altius aliquanto sermonem repetens, vobis, tametsi sapientibus et eruditis, omnis ænigmatici sermonis causanı explicabo. C XXV. Duæ ex omni ævo illustres vitarum muta- D tiones exstiterunt, quæ etiam duo Testamenta, atque, ob rei celebritatem, terræ motus appellan- tur : altera a simulacrorum cultu ad legem, altera a lege ad Evangelium. Ac tertium etiam *• Isa. XLI, 4. Isa. xLill, 10. tributio. Vult Gregorius vanitatem vere esse et dici, eas ratiocinationes, quibus hæretici Spi- ritus sancti divinitatem impugnabant. Bill. et Leuvenk. In ed., defugerem idipsum efferre, te vocabulorum syco- phantam pertinescens. Id est, non abstinerem Spiritum sanctum Deum aperte prædicare, etiamsi alioqui non ita fortasse dilucide in Scripturis Spi- ritus sanctus dicatur Deus, ut Pater et Filius; quandoquidem id pluribus Scripturæ locis colligi possit. duo Coisl., etc. In ed., in monte Sina, cum lex Moysi data est (Exod. xix, (34) Ανθρωπος. Deest in Or. 1. (35) Ματαιότης. Reg. Cypr., ἀνταπόδοσις, ε τε- (36) Zúor. Sic Coist, 1 et 2, Par., etc. In ed., (37) Οὐδὲ εἰ τι. Οr. 1, οὐδ' εἰ μή τι (38) Νοούμενον. Sic quatuor Colb. Sic etiam (39) Ἔφυγον ἂν τὴν ἐκφώνησιν, etc. « Nun (40) Πράγματος. Sic tres Regg., quatuor Co., (41) Τρίτον σεισμόν. Primus terrae motus fuit

ΧΧΧΙ. - εὐαγγελιζόμεθα, τὴν ἐντεῦθεν ἐπὶ τὰ ἐκεῖσε μετά- στασιν, τὰ μηκέτι κινούμενα, μηδὲ (42) σαλευόμενα. Ταυτὸν δὲ αἱ δύο Διαθήκαι πεπόνθασιν. Τί τοῦτο ; Οὐκ ἀθρόως μετεκινήθησαν, οὐδὲ ὁμοῦ τῇ πρώτῃ κινή σει τῆς ἐγχειρήσεως. Τίνος ένεκα (43); (εἰδέναι γὰρ ἀναγκαῖον.) ἵνα μὴ βιασθῶμεν, ἀλλὰ πεισθῶμεν. Τὸ μὲν γὰρ ἀκούσιον, οὐδὲ μόνιμον· ὥσπερ & βίᾳ κατ έχεται τῶν ρευμάτων, ἢ τῶν φυτῶν. Τὸ δὲ ἑκούσιον, μονιμώτερόν τε καὶ ἀσφαλέστερον. Καὶ τὸ μὲν τοῦ βιασαμένου, τὸ δὲ ἡμέτερον· καὶ τὸ μὲν ἐπιεικείας Θεοῦ, τὸ δὲ τυραννικῆς ἐξουσίας. Οὐκοῦν ᾤετο δεῖν ἄκοντας εὖ ποιεῖν, ἀλλ᾽ ἑκόντας εὐεργετεῖν. Διὰ τοῦτο παιδαγωγικώς τε καὶ ἱατρικῶς, τὸ μὲν ὑφαιρεῖ τῶν πατρίων, τὸ δὲ συγχωρεί, μικρόν τι τῶν πρὸς ἡδονὴν ἐνδιδούς· ὥσπερ οἱ ἰατροὶ τοῖς ἀῤῥωστοῦσιν, ἵνα ἡ φαρμακεία παραδεχθῇ διὰ τῆς τέχνης φαρματτομένη τοῖς χρηστοτέροις. Οὐ γὰρ ῥᾴστη τῶν ἐν ἔθει καὶ τῷ (14) μακρῷ χρόνῳ τετιμημένων μετάθεσις. Λέγω δὲ τί; Ἡ πρώτη τα είδωλα περικόψασα, τὰς θυσίας συνεχώρησεν· ἡ δευτέρα τὰς θυσίας περιελοῦσα, τὴν περιτομὴν οὐκ ἐκώλυσεν· εἶτα ὡς ἅπαξ ἐδέξαντο τὴν ὑφαίρεσιν, καὶ τὸ συγχωρηθὲν συνεχώρησαν· οἱ μὲν τὰς θυσίας, οἱ δὲ τὴν περιτομήν· καὶ γεγόνασιν, ἀντὶ μὲν ἐθνῶν, Ἰουδαῖοι· ἀντὶ δὲ τούτων, Χριστιανοί, ταῖς κατὰ μέρος μεταθέσεσι κλαπέντες ἐπὶ τὸ Εὐαγ γέλιον. Πειθέτω σὲ τοῦτο Παῦλος, ἐκ τοῦ περιτέ. μνειν (45) καὶ ἀγνίζεσθαι προελθὼν ἐπὶ τὸ λέγειν" Ἐγὼ δὲ, ἀδελφοὶ, εἰ περιτομὴν κηρύσσω, τί ἔτι διώκομαι; Ἐκεῖνο τῆς οἰκονομίας, τοῦτο τῆς τε λειότητος Κα. Τούτῳ τὸ τῆς θεολογίας εικάζειν ἔχω, πλην ὅσον ἐκ τῶν ἐναντίων. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἐκ τῶν ὑφαιρέ- σεων ή μετάθεσις· ἐνταῦθα δὲ διὰ τῶν προσθηκῶν ἡ τελείωσις. Εχει γὰρ οὕτως· ἐκήρυσσε φανερῶς ἡ Παλαιὰ τὸν Πατέρα, τὸν Υἱὸν ἀμυδρότερον. Εφανέ- ρωσεν ἡ Καινὴ τὸν Υἱὸν, ὑπέδειξε τοῦ Πνεύματος τὴν θεότητα. Εμπολιτεύεται νῦν τὸ Πνεῦμα, σαφεστέραν ἡμῖν παρέχον τὴν ἑαυτοῦ δήλωσιν. Οὐ γὰρ ἦν ἀσφα- λές, μήπω τῆς τοῦ Πατρὸς θεότητος ὁμολογηθείσης, τὸν Υἱὸν ἐκδήλως κηρύττεσθαι· μηδὲ τῆς τοῦ Υἱοῦ παραδεχθείσης, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἵν᾽ εἴπω τι καὶ τολμηρότερον, ἐπιφορτίζεσθαι· μὴ καθάπερ τροφῇ, τῇ ὑπὲρ δύναμιν, βαρηθέντες (46), καὶ ἡλιακῷ φωτὶ σαθροτέραν ἔτι προσβαλόντες (47) τὴν ὄψιν, καὶ εἰς τὸ κατὰ δύναμιν κινδυνεύσωσιν· ταῖς δὲ κατὰ μέρος προσθήκαις, καὶ, ὡς εἶπε Δαβίδ, ἀναβάσεσι, καὶ ἐκ δόξης εἰς δόξαν προόδοις καὶ προκοπαῖς, τὸ τῆς Τριά- ** xιι, 26). ἕνεκεν 11. ORATIO THEOLOGICA V. " A terrae motum Scriptura nobis annuntiat, nempo migrationem ab hac vita ad alteram illam motus omnis et jactationis expertem. Idem porro duo- bus Testamentis accidit. Quid illud? Non subito, nec ad primam aggressionis impulsionem commu- tata sunt. Quamobrem ? (ld enim scire opere pre- tium est. Ut ne vi pertraheremur, sed persua- sione adduceremur. Quod enim voluntarium non est, ne diuturnum quidem est; quemadmodum nec Quenta, aut stirpes, quæ per vim retinentur. Quod autem voluntarium est, tum diuturnius est, tun certius. Atque alterum ejus est, qui vim intu- lit; alterum nostrum. Alterum divinæ benigni- Lalis; alterum tyrannicæ potestatis. Quocirca Deus minime faciendum sibi duxit, ut invitos beneficiis B afficeret, sed ut de volentibus bene mereretur. Ac proinde pedagogi cujusdam et medici more patrios ritus, partim subtrahit, partim concessit, nonni hil videlicet eorum voluptati indulgens, quemad- modum medici ægrotantibus, ut medicamentum, suavioribus rebus arte temperatum et edulcatum, admittant. Neque enim facile est ab iis, quæ longo usu et diuturno tempore in honore ac pretio fue- runt, ad alia transilire. Ergo prima lex sublatis idolis sacrificia permisit; secunda submotis sacrifi- ciis circumcisionem minime prohibuit : ac postea, ut semel subtrahi sibi aliquid æquo animo tule- runt homines, rebus etiamn sibi concessis, hoc est, illi sacrificiis, li circumcisione, abstinuerunt, atque, ut ex ethnicis Judæi, ita ex Judæis Chri- stiani facii sunt, per mutationes quasi furtim ad Evangelium perducti. Hujus rei tibi fidem faciat Paulus, qui ex eo quod circumcidebat ", ac purificabatur se eo tandem progressus est, ut diceret : Ego autem, fratres, si circumcisionem prædico, quid adhuc persecutionem patior"? Illud dispensationis erat; hoc perfectionis. D Hebr. x, 26. "Act. xvi, 3. Acl. XXI, 26. et seqq.) ; secundus, cum, Christo moriente, lex gratie cessit (Matth. xxvit, 51); tertius denique er postremus in line mundi futurus est, de quo Apo- stolus (Hebr. XXVI. Huic exemplo divinitatis doctrina com- parari potest, nisi quod contrario modo res proce dit. Illic enim ex subtractione mutatio fiebat : hie autem ex accessione atque incremento˚ ad perfe- ctionem ventum est. Sic enim se res habet : Vetus Testamentum Patrem aperte prædicabat, Filium obscurius. Novum autern nobis Filium perspicue ostendit, et Spiritus divinitatem subobscure quo- dammodo indicavit. Nunc vero Spiritus ipse nobis- cum versatur, seseque nobis apertius decla- rat. Neque enim tutum erat, Patris divinitate non- dum confessa, Filium aperte prædicari : nec, Filii divinitate nondum admissa, Spiritumn sanctum, velut graviorem quamdam, si ita loqui fas est, sarcinam nobis ingeri : ne alioqui, velut cibis ultra vires gravati, ac solis radiis hebetes oculos adfi- cientes, iis quoque, quibus præditi eramus, viribus st Gal. v, (42) Μηδέ. Duo Regg., μήτε. (44) Τῳ. Deest in tribus Regg. et Or. 1. (45) Περιτέμνειν. Comb., περιτεμεῖν. (46) Βαρηθέντες. Hosch., βαρυνθέντες. (47) Προσβαλόντες. Οr. 1, προβαλόντες. In qui- (43) Ἕνεκα. Tres Regg., quatuor Colb. et Or. 1, busdam, προσβάλλοντες.

ΧΧΧΙ. - εὐαγγελιζόμεθα, τὴν ἐντεῦθεν ἐπὶ τὰ ἐκεῖσε μετά- στασιν, τὰ μηκέτι κινούμενα, μηδὲ (42) σαλευόμενα. Ταυτὸν δὲ αἱ δύο Διαθήκαι πεπόνθασιν. Τί τοῦτο ; Οὐκ ἀθρόως μετεκινήθησαν, οὐδὲ ὁμοῦ τῇ πρώτῃ κινή σει τῆς ἐγχειρήσεως. Τίνος ένεκα (43); (εἰδέναι γὰρ ἀναγκαῖον.) ἵνα μὴ βιασθῶμεν, ἀλλὰ πεισθῶμεν. Τὸ μὲν γὰρ ἀκούσιον, οὐδὲ μόνιμον· ὥσπερ & βίᾳ κατ έχεται τῶν ρευμάτων, ἢ τῶν φυτῶν. Τὸ δὲ ἑκούσιον, μονιμώτερόν τε καὶ ἀσφαλέστερον. Καὶ τὸ μὲν τοῦ βιασαμένου, τὸ δὲ ἡμέτερον· καὶ τὸ μὲν ἐπιεικείας Θεοῦ, τὸ δὲ τυραννικῆς ἐξουσίας. Οὐκοῦν ᾤετο δεῖν ἄκοντας εὖ ποιεῖν, ἀλλ᾽ ἑκόντας εὐεργετεῖν. Διὰ τοῦτο παιδαγωγικώς τε καὶ ἱατρικῶς, τὸ μὲν ὑφαιρεῖ τῶν πατρίων, τὸ δὲ συγχωρεί, μικρόν τι τῶν πρὸς ἡδονὴν ἐνδιδούς· ὥσπερ οἱ ἰατροὶ τοῖς ἀῤῥωστοῦσιν, ἵνα ἡ φαρμακεία παραδεχθῇ διὰ τῆς τέχνης φαρματτομένη τοῖς χρηστοτέροις. Οὐ γὰρ ῥᾴστη τῶν ἐν ἔθει καὶ τῷ (14) μακρῷ χρόνῳ τετιμημένων μετάθεσις. Λέγω δὲ τί; Ἡ πρώτη τα είδωλα περικόψασα, τὰς θυσίας συνεχώρησεν· ἡ δευτέρα τὰς θυσίας περιελοῦσα, τὴν περιτομὴν οὐκ ἐκώλυσεν· εἶτα ὡς ἅπαξ ἐδέξαντο τὴν ὑφαίρεσιν, καὶ τὸ συγχωρηθὲν συνεχώρησαν· οἱ μὲν τὰς θυσίας, οἱ δὲ τὴν περιτομήν· καὶ γεγόνασιν, ἀντὶ μὲν ἐθνῶν, Ἰουδαῖοι· ἀντὶ δὲ τούτων, Χριστιανοί, ταῖς κατὰ μέρος μεταθέσεσι κλαπέντες ἐπὶ τὸ Εὐαγ γέλιον. Πειθέτω σὲ τοῦτο Παῦλος, ἐκ τοῦ περιτέ. μνειν (45) καὶ ἀγνίζεσθαι προελθὼν ἐπὶ τὸ λέγειν" Ἐγὼ δὲ, ἀδελφοὶ, εἰ περιτομὴν κηρύσσω, τί ἔτι διώκομαι; Ἐκεῖνο τῆς οἰκονομίας, τοῦτο τῆς τε λειότητος Κα. Τούτῳ τὸ τῆς θεολογίας εικάζειν ἔχω, πλην ὅσον ἐκ τῶν ἐναντίων. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἐκ τῶν ὑφαιρέ- σεων ή μετάθεσις· ἐνταῦθα δὲ διὰ τῶν προσθηκῶν ἡ τελείωσις. Εχει γὰρ οὕτως· ἐκήρυσσε φανερῶς ἡ Παλαιὰ τὸν Πατέρα, τὸν Υἱὸν ἀμυδρότερον. Εφανέ- ρωσεν ἡ Καινὴ τὸν Υἱὸν, ὑπέδειξε τοῦ Πνεύματος τὴν θεότητα. Εμπολιτεύεται νῦν τὸ Πνεῦμα, σαφεστέραν ἡμῖν παρέχον τὴν ἑαυτοῦ δήλωσιν. Οὐ γὰρ ἦν ἀσφα- λές, μήπω τῆς τοῦ Πατρὸς θεότητος ὁμολογηθείσης, τὸν Υἱὸν ἐκδήλως κηρύττεσθαι· μηδὲ τῆς τοῦ Υἱοῦ παραδεχθείσης, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἵν᾽ εἴπω τι καὶ τολμηρότερον, ἐπιφορτίζεσθαι· μὴ καθάπερ τροφῇ, τῇ ὑπὲρ δύναμιν, βαρηθέντες (46), καὶ ἡλιακῷ φωτὶ σαθροτέραν ἔτι προσβαλόντες (47) τὴν ὄψιν, καὶ εἰς τὸ κατὰ δύναμιν κινδυνεύσωσιν· ταῖς δὲ κατὰ μέρος προσθήκαις, καὶ, ὡς εἶπε Δαβίδ, ἀναβάσεσι, καὶ ἐκ δόξης εἰς δόξαν προόδοις καὶ προκοπαῖς, τὸ τῆς Τριά- ** xιι, 26). ἕνεκεν 11. ORATIO THEOLOGICA V. " A terrae motum Scriptura nobis annuntiat, nempo migrationem ab hac vita ad alteram illam motus omnis et jactationis expertem. Idem porro duo- bus Testamentis accidit. Quid illud? Non subito, nec ad primam aggressionis impulsionem commu- tata sunt. Quamobrem ? (ld enim scire opere pre- tium est. Ut ne vi pertraheremur, sed persua- sione adduceremur. Quod enim voluntarium non est, ne diuturnum quidem est; quemadmodum nec Quenta, aut stirpes, quæ per vim retinentur. Quod autem voluntarium est, tum diuturnius est, tun certius. Atque alterum ejus est, qui vim intu- lit; alterum nostrum. Alterum divinæ benigni- Lalis; alterum tyrannicæ potestatis. Quocirca Deus minime faciendum sibi duxit, ut invitos beneficiis B afficeret, sed ut de volentibus bene mereretur. Ac proinde pedagogi cujusdam et medici more patrios ritus, partim subtrahit, partim concessit, nonni hil videlicet eorum voluptati indulgens, quemad- modum medici ægrotantibus, ut medicamentum, suavioribus rebus arte temperatum et edulcatum, admittant. Neque enim facile est ab iis, quæ longo usu et diuturno tempore in honore ac pretio fue- runt, ad alia transilire. Ergo prima lex sublatis idolis sacrificia permisit; secunda submotis sacrifi- ciis circumcisionem minime prohibuit : ac postea, ut semel subtrahi sibi aliquid æquo animo tule- runt homines, rebus etiamn sibi concessis, hoc est, illi sacrificiis, li circumcisione, abstinuerunt, atque, ut ex ethnicis Judæi, ita ex Judæis Chri- stiani facii sunt, per mutationes quasi furtim ad Evangelium perducti. Hujus rei tibi fidem faciat Paulus, qui ex eo quod circumcidebat ", ac purificabatur se eo tandem progressus est, ut diceret : Ego autem, fratres, si circumcisionem prædico, quid adhuc persecutionem patior"? Illud dispensationis erat; hoc perfectionis. D Hebr. x, 26. "Act. xvi, 3. Acl. XXI, 26. et seqq.) ; secundus, cum, Christo moriente, lex gratie cessit (Matth. xxvit, 51); tertius denique er postremus in line mundi futurus est, de quo Apo- stolus (Hebr. XXVI. Huic exemplo divinitatis doctrina com- parari potest, nisi quod contrario modo res proce dit. Illic enim ex subtractione mutatio fiebat : hie autem ex accessione atque incremento˚ ad perfe- ctionem ventum est. Sic enim se res habet : Vetus Testamentum Patrem aperte prædicabat, Filium obscurius. Novum autern nobis Filium perspicue ostendit, et Spiritus divinitatem subobscure quo- dammodo indicavit. Nunc vero Spiritus ipse nobis- cum versatur, seseque nobis apertius decla- rat. Neque enim tutum erat, Patris divinitate non- dum confessa, Filium aperte prædicari : nec, Filii divinitate nondum admissa, Spiritumn sanctum, velut graviorem quamdam, si ita loqui fas est, sarcinam nobis ingeri : ne alioqui, velut cibis ultra vires gravati, ac solis radiis hebetes oculos adfi- cientes, iis quoque, quibus præditi eramus, viribus st Gal. v, (42) Μηδέ. Duo Regg., μήτε. (44) Τῳ. Deest in tribus Regg. et Or. 1. (45) Περιτέμνειν. Comb., περιτεμεῖν. (46) Βαρηθέντες. Hosch., βαρυνθέντες. (47) Προσβαλόντες. Οr. 1, προβαλόντες. In qui- (43) Ἕνεκα. Tres Regg., quatuor Colb. et Or. 1, busdam, προσβάλλοντες.

οἶμαι, τὴν αἰτίαν, καὶ τοῖς μαθηταῖς κατὰ μέρες επιδημεῖ, τῇ τῶν δεχομένων δυνάμει παραμετρο μενον, ἐν ἀρχῇ τοῦ Εὐαγγελίου, μετὰ τὸ πάθος, με τὰ τὴν ἄνοδον, τὰς δυνάμεις ἐπιτελοῦν, ἐκφυσώμε νον, ἐν γλώσσαις πυρίναις φαινόμενον. Καὶ ὑπὸ Ἰη σοῦ (49) κατ' ὀλίγον ἐκφαίνεται (50), ὡς ἐπιστή. σεις (51) καὶ αὐτὸς ἐντυγχάνων ἐπιμελέστερον Ερωτήσω, φησί, τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον Παρά κλητον πέμψει ὑμῖν, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ἵνα μὴ ἀντίθεος εἶναι δόξῃ τις, καὶ ὡς ἀπὸ ἄλλης τι νὸς ἐξουσίας ποιεῖσθαι τοὺς λόγους. Εἶτα, πέμψει μὲν, ἐν δὲ τῷ ὀνόματί μου. Τὸ ἐρωτήσω παρεῖς, τὸ πέμψει τετήρηκεν· εἶτα, πέμψω, τὸ οἰκεῖον ἀξίωμα· εἶτα, ἤξει, ἡ τοῦ Πνεύματος ἐξουσία. Α δος φῶς ἐκλάμψη (48) τοῖς λαμπροτέροις. Διὰ ταύτην, ΚΖ'. Ορᾷς φωτισμούς κατά μέρος ἡμῖν ἐλλάμ ποντας, καὶ τάξιν θεολογίας, ἣν καὶ ἡμᾶς τηρείν ἄμεινον, μήτε ἀθρόως ἐκφαίνοντας, μήτε εἰς τέλος κρύπτοντας. Τὸ μὲν γὰρ ἄτεχνον, τὸ δὲ ἄθεον (52). καὶ τὸ μὲν τοὺς ἀλλοτρίους πλῆξαι δυνάμενον, τὸ δὲ ἀλλοτριῶσαι τοὺς ἡμετέρους. "Ο δὲ ἴσως μὲν ἦλθεν ἤδη τισὶν (53) ἐπὶ νοῦν καὶ τῶν ἄλλων, ἐγὼ δὲ τῆς ἐμαυτοῦ (54) διανοίας ὑπολαμβάνω καρπόν, προσθή σω τοῖς εἰρημένοις. Ην τινα τῷ Σωτῆρι, καὶ εἰ πελο λῶν ἐνεπίμπλαντο μαθημάτων, ἃ μὴ δύνασθαι τότε βασταχθῆναι τοῖς μαθηταῖς ἐλέγετο, δι' ἧς εἶπον ἴσως αἰτίας, καὶ διὰ τοῦτο παρεκαλύπτετο. Καὶ πά λιν, πάντα διδαχθήσεσθαι ἡμᾶς ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ἐνδημήσαντος. Τούτων (55) ἓν εἶναι νομίζω, καὶ αὐτ τὴν τοῦ Πνεύματος τὴν θεότητα τρανουμένην εἰς ὕστερον (56), ὡς τηνικαῦτα ὡρίμου καὶ χωρητῆς ήδη τυγχανούσης τῆς γνώσεως, μετὰ τὴν τοῦ Σωτῆ ρος αποκατάστασιν, οὐκέτι ἀπιστουμένου (57) τῷ θαύματι. Τί γὰρ ἂν τούτου μεῖζον, ἢ ἐκεῖνος ὑπὸ έσχετο, ἢ τὸ Πνεῦμα ἐδίδαξεν; εἴπερ τι μέγα οἴεσθαι χρὴ, καὶ Θεοῦ μεγαλοπρεπείας ἄξιον, τὸ ὑπισχνού- μενον, ἢ τὸ διδασκόμενον. ΚΗ'. Εχω μὲν οὕτω περὶ τούτων, καὶ ἔχοιμι, καὶ ὅστις ἐμοὶ φίλος, σέβειν Θεὸν τὸν Πατέρα, Θεὸν τὸν Υιόν, Θεὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τρεῖς ἰδιότητας, θεότητα μίαν, δόξῃ, καὶ τιμῇ, καὶ οὐσίᾳ, καὶ βασι λείᾳ μὴ μεριζομένην, ὥς τις τῶν μικρῷ πρόσθεν (38) θεοφόρων ἐφιλοσόφησεν· ἢ μὴ ἴδοι ἑωσφόρον ἀνατέλο • ἐκλάμπειν, νεί, ἐκλάμψαι. ὑπὸ Υἱοῦ. "Ο δ' ίσως μὲν ἤδη τισὶν ἦλθεν. ρον. ἀπιστουμένην]. τις τῶν μικρὸν ἔμπροσθεν. " S. GREGORI THEOLOGI 83. B Postea, mittet quidem, cæterum in nomine meo ". periclitaremur : quin tacitis potius accessionibus, et, ut David loquitur, ascensionibus ”, atque e claritate in claritatem progressionibus et incre- mentis, Trinitatis lumen splendidioribus illuceret. Ob hanc causam, ut opinor, ad discipulos quoque sigillatim se confert, ad excipientium videlicet captum modulumque sese impertiens "3; nimirum in Evangelii principio virtutes perficiens, pcst Christi passionem insufflatus ", post ascensum in igneis linguis apparens . Quinetiam ab ipso Jesu paulatim declaratur, ut ipse quoque comperies, si animum diligentius adverteris. Rogabo enim Pa- trem, inquit, et alium Paracletum millet vobis, Spiritum veritatis ”. Quæ quidem verba eo dixit, ne adversarius quispiam Dei esse, aut quasi de alia quadam potestate sermonem facere videretur. Hic, omissa voce, rogabo, vocem, mittet, retinuit. Mox, mittam " : ut propriam auctoritatem osten- dat. Tum denique, veniet : quo verbo Spiritus potestas indicatur. XXVII. Vides illuminationes paulatim nobis affil gentes, theologiæque ordinem, quem nobis quoque tenere praestiterit, ut nec repente atque confertim omnia in lucem efferamus, nec in finein usque oc- cultemus. Illud enim inconsultum atque ab arte alienum fuerit, hoc impium : illud alienos offendere ac vulnerare queat, hoc nostros a nobis abalienare. Enimvero id, quod quibusdam quoque aliis fortasse in mentem venit, ego tamen animi mei fetum esse existimo, superioribus adjungam. Habebat quædam Salvator, quæ a discipulis, licet alioqui multiplici C doctrina implerentur, tunc tameu portari posse negabat, ob eas fortasse, quas attuli, causas, atque idcirco ea ipsis occultabat. Ac rursus dicebat fore, at ab adveniente Spiritu omnia edocerentur. Ergo unum ex eorum numero esse censeo, ipsam Spiritus sancti Deitatem, in posterum apertius decla- randam, tum videlicet, cum jam post Salvatoris in integrum restitutionem, matura et perceptibilis esset ipsius cognitio, utpote cui ob tam insigne mi- raculum fides non jam abrogaretur. Quid enim hoc majus, vel ille polliceri, vel Spiritus docere potuis- set? Si modo magnum aliquid existimandum est, vel quod docebatur. XXVIII. Ac de his ita senti, utinamque sentiam, el quisquis mihi amicus est, colamusque Deum Patrem, Deum Filium, Deum Spiritum sanctum, tres pro- D prietates, unanı divinitatem, nec gloria, nec ho- nore, nec essentia, nec regno divisam, ut quispiam, divino numine allatus, non ita pridem philosopha- Deique magnificentia dignum, quod promittebatur, • Psal. Lxxx[11, 6. ss Luc. 15, 1. st Joan. xx, 22. Acl. 11, 3. Joan. xiv, 16, 17. " ibid. 26. Joan. xv1, 7. . ibid. 8. ibid. 12; xiv, 26. Comb., Splendidioribus lucis suæ radiis coruscaret. » Coisl. 2, et sex Colb., sunt in Coisl. 1. et Ur. 1, Juxta Eliam, Gregorius Thaumaturgus hic designatur, qui in sua Apocalypsi his verbis utitur. (48) 'Εκλάμψη. Reg. Cypr., σαφῶς ἐκλάμπειν. (49) Ὑπὸ Ἰησοῦ. Reg. Cypr., ὑπὸ Χριστοῦ. (50) Εκφαίνεται. Sav., ἐμφαίνεται. (51) Επιστήσεις. Comib., επιστήσῃ. (52) Τὸ μὲν γὰρ ἄτεχνον, τὸ δὲ ἄθεον. Hæc de- (53) ῾Ο δε ίσως μὲν ἦλθεν ἤδη τισιν. Tres Regg., (54) Τῆς ἐμαυτοῦ. In nonnullis, τῆς ἐμῆς. (55) Τούτων. Reg. bu, Τοῦτον. (56) Εἰς ὕστερον. Reg. Cyprian., εἰς τοῖς ὕστε (57) επιστουμένου. Reg. a, ἀπιστομένην [r. pro (58) Ως τις τῶν μικρῷ πρόσθεν. Tres Colb., ως

οἶμαι, τὴν αἰτίαν, καὶ τοῖς μαθηταῖς κατὰ μέρες επιδημεῖ, τῇ τῶν δεχομένων δυνάμει παραμετρο μενον, ἐν ἀρχῇ τοῦ Εὐαγγελίου, μετὰ τὸ πάθος, με τὰ τὴν ἄνοδον, τὰς δυνάμεις ἐπιτελοῦν, ἐκφυσώμε νον, ἐν γλώσσαις πυρίναις φαινόμενον. Καὶ ὑπὸ Ἰη σοῦ (49) κατ' ὀλίγον ἐκφαίνεται (50), ὡς ἐπιστή. σεις (51) καὶ αὐτὸς ἐντυγχάνων ἐπιμελέστερον Ερωτήσω, φησί, τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον Παρά κλητον πέμψει ὑμῖν, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ἵνα μὴ ἀντίθεος εἶναι δόξῃ τις, καὶ ὡς ἀπὸ ἄλλης τι νὸς ἐξουσίας ποιεῖσθαι τοὺς λόγους. Εἶτα, πέμψει μὲν, ἐν δὲ τῷ ὀνόματί μου. Τὸ ἐρωτήσω παρεῖς, τὸ πέμψει τετήρηκεν· εἶτα, πέμψω, τὸ οἰκεῖον ἀξίωμα· εἶτα, ἤξει, ἡ τοῦ Πνεύματος ἐξουσία. Α δος φῶς ἐκλάμψη (48) τοῖς λαμπροτέροις. Διὰ ταύτην, ΚΖ'. Ορᾷς φωτισμούς κατά μέρος ἡμῖν ἐλλάμ ποντας, καὶ τάξιν θεολογίας, ἣν καὶ ἡμᾶς τηρείν ἄμεινον, μήτε ἀθρόως ἐκφαίνοντας, μήτε εἰς τέλος κρύπτοντας. Τὸ μὲν γὰρ ἄτεχνον, τὸ δὲ ἄθεον (52). καὶ τὸ μὲν τοὺς ἀλλοτρίους πλῆξαι δυνάμενον, τὸ δὲ ἀλλοτριῶσαι τοὺς ἡμετέρους. "Ο δὲ ἴσως μὲν ἦλθεν ἤδη τισὶν (53) ἐπὶ νοῦν καὶ τῶν ἄλλων, ἐγὼ δὲ τῆς ἐμαυτοῦ (54) διανοίας ὑπολαμβάνω καρπόν, προσθή σω τοῖς εἰρημένοις. Ην τινα τῷ Σωτῆρι, καὶ εἰ πελο λῶν ἐνεπίμπλαντο μαθημάτων, ἃ μὴ δύνασθαι τότε βασταχθῆναι τοῖς μαθηταῖς ἐλέγετο, δι' ἧς εἶπον ἴσως αἰτίας, καὶ διὰ τοῦτο παρεκαλύπτετο. Καὶ πά λιν, πάντα διδαχθήσεσθαι ἡμᾶς ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ἐνδημήσαντος. Τούτων (55) ἓν εἶναι νομίζω, καὶ αὐτ τὴν τοῦ Πνεύματος τὴν θεότητα τρανουμένην εἰς ὕστερον (56), ὡς τηνικαῦτα ὡρίμου καὶ χωρητῆς ήδη τυγχανούσης τῆς γνώσεως, μετὰ τὴν τοῦ Σωτῆ ρος αποκατάστασιν, οὐκέτι ἀπιστουμένου (57) τῷ θαύματι. Τί γὰρ ἂν τούτου μεῖζον, ἢ ἐκεῖνος ὑπὸ έσχετο, ἢ τὸ Πνεῦμα ἐδίδαξεν; εἴπερ τι μέγα οἴεσθαι χρὴ, καὶ Θεοῦ μεγαλοπρεπείας ἄξιον, τὸ ὑπισχνού- μενον, ἢ τὸ διδασκόμενον. ΚΗ'. Εχω μὲν οὕτω περὶ τούτων, καὶ ἔχοιμι, καὶ ὅστις ἐμοὶ φίλος, σέβειν Θεὸν τὸν Πατέρα, Θεὸν τὸν Υιόν, Θεὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τρεῖς ἰδιότητας, θεότητα μίαν, δόξῃ, καὶ τιμῇ, καὶ οὐσίᾳ, καὶ βασι λείᾳ μὴ μεριζομένην, ὥς τις τῶν μικρῷ πρόσθεν (38) θεοφόρων ἐφιλοσόφησεν· ἢ μὴ ἴδοι ἑωσφόρον ἀνατέλο • ἐκλάμπειν, νεί, ἐκλάμψαι. ὑπὸ Υἱοῦ. "Ο δ' ίσως μὲν ἤδη τισὶν ἦλθεν. ρον. ἀπιστουμένην]. τις τῶν μικρὸν ἔμπροσθεν. " S. GREGORI THEOLOGI 83. B Postea, mittet quidem, cæterum in nomine meo ". periclitaremur : quin tacitis potius accessionibus, et, ut David loquitur, ascensionibus ”, atque e claritate in claritatem progressionibus et incre- mentis, Trinitatis lumen splendidioribus illuceret. Ob hanc causam, ut opinor, ad discipulos quoque sigillatim se confert, ad excipientium videlicet captum modulumque sese impertiens "3; nimirum in Evangelii principio virtutes perficiens, pcst Christi passionem insufflatus ", post ascensum in igneis linguis apparens . Quinetiam ab ipso Jesu paulatim declaratur, ut ipse quoque comperies, si animum diligentius adverteris. Rogabo enim Pa- trem, inquit, et alium Paracletum millet vobis, Spiritum veritatis ”. Quæ quidem verba eo dixit, ne adversarius quispiam Dei esse, aut quasi de alia quadam potestate sermonem facere videretur. Hic, omissa voce, rogabo, vocem, mittet, retinuit. Mox, mittam " : ut propriam auctoritatem osten- dat. Tum denique, veniet : quo verbo Spiritus potestas indicatur. XXVII. Vides illuminationes paulatim nobis affil gentes, theologiæque ordinem, quem nobis quoque tenere praestiterit, ut nec repente atque confertim omnia in lucem efferamus, nec in finein usque oc- cultemus. Illud enim inconsultum atque ab arte alienum fuerit, hoc impium : illud alienos offendere ac vulnerare queat, hoc nostros a nobis abalienare. Enimvero id, quod quibusdam quoque aliis fortasse in mentem venit, ego tamen animi mei fetum esse existimo, superioribus adjungam. Habebat quædam Salvator, quæ a discipulis, licet alioqui multiplici C doctrina implerentur, tunc tameu portari posse negabat, ob eas fortasse, quas attuli, causas, atque idcirco ea ipsis occultabat. Ac rursus dicebat fore, at ab adveniente Spiritu omnia edocerentur. Ergo unum ex eorum numero esse censeo, ipsam Spiritus sancti Deitatem, in posterum apertius decla- randam, tum videlicet, cum jam post Salvatoris in integrum restitutionem, matura et perceptibilis esset ipsius cognitio, utpote cui ob tam insigne mi- raculum fides non jam abrogaretur. Quid enim hoc majus, vel ille polliceri, vel Spiritus docere potuis- set? Si modo magnum aliquid existimandum est, vel quod docebatur. XXVIII. Ac de his ita senti, utinamque sentiam, el quisquis mihi amicus est, colamusque Deum Patrem, Deum Filium, Deum Spiritum sanctum, tres pro- D prietates, unanı divinitatem, nec gloria, nec ho- nore, nec essentia, nec regno divisam, ut quispiam, divino numine allatus, non ita pridem philosopha- Deique magnificentia dignum, quod promittebatur, • Psal. Lxxx[11, 6. ss Luc. 15, 1. st Joan. xx, 22. Acl. 11, 3. Joan. xiv, 16, 17. " ibid. 26. Joan. xv1, 7. . ibid. 8. ibid. 12; xiv, 26. Comb., Splendidioribus lucis suæ radiis coruscaret. » Coisl. 2, et sex Colb., sunt in Coisl. 1. et Ur. 1, Juxta Eliam, Gregorius Thaumaturgus hic designatur, qui in sua Apocalypsi his verbis utitur. (48) 'Εκλάμψη. Reg. Cypr., σαφῶς ἐκλάμπειν. (49) Ὑπὸ Ἰησοῦ. Reg. Cypr., ὑπὸ Χριστοῦ. (50) Εκφαίνεται. Sav., ἐμφαίνεται. (51) Επιστήσεις. Comib., επιστήσῃ. (52) Τὸ μὲν γὰρ ἄτεχνον, τὸ δὲ ἄθεον. Hæc de- (53) ῾Ο δε ίσως μὲν ἦλθεν ἤδη τισιν. Tres Regg., (54) Τῆς ἐμαυτοῦ. In nonnullis, τῆς ἐμῆς. (55) Τούτων. Reg. bu, Τοῦτον. (56) Εἰς ὕστερον. Reg. Cyprian., εἰς τοῖς ὕστε (57) επιστουμένου. Reg. a, ἀπιστομένην [r. pro (58) Ως τις τῶν μικρῷ πρόσθεν. Tres Colb., ως

ΧΧΧΙ. - λοντα, ὡς φησιν ἡ Γραφή, μηδὲ δόξαν τῆς ἐκεῖθεν Α λαμπρότητος, ὅστις οὐχ οὕτως ἔχει, ἢ συμφέρεται τοῖς καιροῖς, ἄλλοτε ἄλλος γινόμενος καὶ περὶ τῶν μεγίστων σαθρώς βουλευόμενος. Εἰ μὲν γὰρ οὐ (59) - προσκυνητόν, πῶς ἐμὲ θεοῖ διὰ τοῦ βαπτίσματος; εἰ δὲ προσκυνητὸν, πῶς οὐ σεπτόν; εἰ δὲ σεπτόν, πῶς οὐ Θεός ; “Εν ήρτηται τοῦ ἑνὸς, ἡ χρυσή τις (60) ὄντως σειρὰ καὶ σωτήριος. Καὶ παρὰ μὲν τοῦ Πνεύ ματος ἡμῖν, ἡ ἀναγέννησις· παρὰ δὲ τῆς ἀναγεν- νήσεως, ἡ ἀνάπλασις· παρὰ δὲ τῆς ἀναπλάσεως, ἡ ἐπίγνωσις τῆς ἀξίας τοῦ ἀναπλάσαντος. ΚΘ'. Ταῦτα μὲν οὖν εἴποι τις ἂν τὸ ἄγραφον ὑπο- θέμενος (61)· ἤδη δὲ ἥξει σοι καὶ ὁ τῶν μαρτυριῶν ἐσμός, ἐξ ὧν, ὅτι καὶ λίαν ἔγγραφος, ἡ τοῦ Πνεύμα- της θεότης επιδειχθήσεται τοῖς μὴ λίαν σκαιοῖς, μηδὲ ἀλλοτρίοις τοῦ Πνεύματος. Σκόπει δὲ οὕτως· Γεννά- ται (62) Χριστός, προτρέχει· βαπτίζεται, μαρτυρεῖ· πειράζεται, ἀνάγει (63)· δυνάμεις ἐπιτελεῖ, συμπαρ- ομαρτεί· ἀνέρχεται, διαδέχεται. Τί γὰρ οὐ δύναται τῶν μεγάλων, καὶ ὧν Θεός; τί δαὶ οὐ προσαγορεύει ται ὧν Θεὸς, πλὴν ἀγεννησίας καὶ γεννήσεως; Εδει γὰρ τὰς ἰδιότητας μεἶναι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἵνα μὴ σύγχυσις ᾗ παρὰ τῇ θεότητι, τῇ καὶ τἆλλα εἰς τάξιν ἀγούσῃ καὶ εὐκοσμίαν (64). Ἐγὼ μὲν φρίττω τὸν πλοῦτον ἐννοῶν τῶν κλήσεων, καὶ καθ' ὅσων όνομά- των ἀναισχυντοῦσιν οἱ τῷ Πνεύματι ἀντιπίπτοντες. Πνεῦμα Θεοῦ λέγεται, Πνεῦμα Χριστοῦ, νοῦς Χρι- στοῦ, Πνεῦμα Κυρίου, αὐτὸ Κύριος, Πνεῦμα υιοθε σίας, ἀληθείας, ἐλευθερίας· Πνεῦμα σοφίας, συνέσεως, βουλῆς, ισχύος, γνώσεως, εὐσεβείας, φόβου Θεοῦ· καὶ γὰρ ποιητικὸν τούτων ἁπάντων, πάντα τῇ οὐσίᾳ πληροῦν, πάντα συνέχον, πληρωτικὸν κόσμου κατὰ τὴν οὐσίαν (65), ἀχώρητον κόσμῳ κατὰ τὴν δύναμιν, ἀγαθόν, εὐθὲς, ἡγεμονικόν, φύσει οὐ θέσει ἁγιαζόμε νον, μετροῦν, οὐ μετρούμενον, μετεχόμενον, οὐ μετα ἔχον, πληροῦν, οὐ πληρούμενον, συνέχον, οὐ συνεχό- μενον, κληρονομούμενον, δοξαζόμενον, συναριθμού μενον, ἐπαπειλούμενον, δάκτυλος Θεοῦ, πῦρ ὡς Θεός, εἰς ἔμφασιν, οἶμαι, τοῦ ὁμοουσίου· Πνεῦμα τὸ ποιῆ- σαν, τὸ ἀνακτίζον διὰ βαπτίσματος, δι᾿ ἀναστάσεως Πνεῦμα τὸ γινῶσκον ἅπαντα, τὸ διδάσκον, τὸ πνέον σε σε το Σιν, 17; χν, 26; χνι, 13. το ἀκοσμίαν. "Ορα μὴ ἐναλλάξει τὸ ῥητὸν κατὰ δύναμιν καὶ οὐσίαν. Καὶ γὰρ ὁ Βασίλειος ἐν τῷ θ' τῶν πρὸς * τα Αμφιλόχιον περὶ τοῦ Πνεύματος οὕτω φησίν· Πάντα μὲν πληροῦν τῇ δυνάμει, μόνοις δὲ ἂν μεθεκτὸς τοῖς ἀξίοις. Καὶ ὁ ἅγιος Αθανάσιος τάδε αὐταῖς λέξεσι λέγει· Ἐκτὸς μέν ἐστι τοῦ παντὸς κατ' οὐσίαν, ἐν πᾶσ σι δέ ἐστι ταῖς ἑαυτοῦ δυνάμεσι. ORATIO THEOLOGICA V. tus est. Nec luciferum exorientem, videal, ut B cum Scriptura loquar", nec cœlestis splendo- ris gloriam, quisquis aliter sentit, aut tempori ob- sequitur, aliam aliamque subinde formam assumens, putidumque de maximis rebus consilium capiens. Si enim Spiritus adorandus non est, quomodo me deum per baptismum effecit? Si autem adoran- dus, annon colendus et venerandus? Si porro ve- nerandus, annon Deus? Unum uni cohæret, ac vere aurea quædam et salutaris est hæc catena. Et qui- dem a Spiritu regenerationem habenius, a regene- ratione instaurationem, ab instauratione cognitio- nem dignitatis illius, a quo instaurati sumus. XXIX. Hæc quidein sunt, quæ ab eo afferri queant, qui spiritus divinitatem nullo Scripture loco niti concesserit. Jam vero tibi auctoritalin examen prodibit, ex quibus Scripturæ testimonie admodum confirmatam esse Spiritus divinitatem ostendetur, iis quidem certe, qui non nimis som lidi et obtusi fuerint, atque a Spiritu aversi. Sic autem expende : Nascitur Christus : præcurrit Spiritus. Baptizatur ille es : hic testimonium af- fert ". Tentatur ille : hic abducit 8. Miracula elit ille : hic comitatur. Ascendit ille 11: hic succee dit. Quid enim adeo magnum et divinum est, quod non ipse possit? Quod tam divinum nomen est, quo non, excepto logeniti et Geniti nomine, appelletur ? Patris enim et Filii proprietates inco- lunes atque integras ipsis manere conveniebat, ne alioqui apud divinitatem, quæ alia quoque in C ordinein et concinnitatem adduxit, confusio exsi- steret. Equidem ipse ad tantam nominum copia:», adversus quam frontem perfricant, qui Spiritui ad- versantur, totus cohorresco. Spiritus Dei dicitur, Spiritus Christi, mens Christi ", Spiritus Domini ", ac Dominus ipse", Spiritus adoptionis ", veri- tatis ", libertatis'; Spiritus sapientia, prudentia, consilii, fortitudinis, scientia, pietatis, timoris Dei 8º, utpote horum omnium efficiens, omnia es- sentia sua implens, omnia continens, mundum quantum ad essentiam implens, interim ipse major quam ut mundus vim illius et potentiam capere D possit st : bonus ®, rectus, principalis es, natura non - Job xi. 17. « Matth. xxvi, 19. Luc. 11, 7. **Luc. 1, 35. Luc. 111, 21. « Luc. iv, 1. ibid. 18. Matth. x, 22. ibid. 28. Act. 1, 9. Sap. 1, 7. ** Thren. iv, 20. Cor. iii, 17. s Isa. x1, sqq. si Sap. 1, 7-10. L, 10, 12. gitur, Luc. 1, 35. • Spiritus sanctus superveniet in le, etc. 1, etc. In ed., Sic legit Billius, et vertit : • Quæ alia quoque, atque adeo confusionem ipsam, in ordinem adducit, confusio exsisteret. › Schol. : Act. 11, 4. ** ibid. 23. Cor. 11, Joan. 8s Psal. * Rom. viii, 45. es Psal. cxLili, 10. Vide ne immuta- tis vocibus scriptum sit, quantum ad potentiam et essentiam. Etenim Basilius cap. ad Amphilochium. de Spiritu sancto sic ait: Omnia virtute implens ac potentia, sed ab iis solum, qui digni sunt, percipi potest. Sanctus etiam Athanasius iisdem verbis lo- quitur: Extra hanc rerum universitatem est, si essentiam spectes; in omnibus autem est, sua ipsius. potestate. » 11. * Rom. vi, 9 sqq.; Ι Cor. 111, 18. (59) Ob. Or. 1, οὐδέ. (60) Χρυσή τις. Reg. um, χρυσίτις. (61) Υποθέμενος. Reg. a, υποτιθέμενος. (62) Γεννάται. « Generatur, concipitur. Nam le- (63) 'Ανάγει. Par., ἁγιάζει, « sanctifcat. (64) Εὐκοσμίαν. Sic tres Regg., Coisl. 1, Orato (65) Πληρωτικόν κόσμου κατὰ τὴν οὐσίαν.

ΧΧΧΙ. - λοντα, ὡς φησιν ἡ Γραφή, μηδὲ δόξαν τῆς ἐκεῖθεν Α λαμπρότητος, ὅστις οὐχ οὕτως ἔχει, ἢ συμφέρεται τοῖς καιροῖς, ἄλλοτε ἄλλος γινόμενος καὶ περὶ τῶν μεγίστων σαθρώς βουλευόμενος. Εἰ μὲν γὰρ οὐ (59) - προσκυνητόν, πῶς ἐμὲ θεοῖ διὰ τοῦ βαπτίσματος; εἰ δὲ προσκυνητὸν, πῶς οὐ σεπτόν; εἰ δὲ σεπτόν, πῶς οὐ Θεός ; “Εν ήρτηται τοῦ ἑνὸς, ἡ χρυσή τις (60) ὄντως σειρὰ καὶ σωτήριος. Καὶ παρὰ μὲν τοῦ Πνεύ ματος ἡμῖν, ἡ ἀναγέννησις· παρὰ δὲ τῆς ἀναγεν- νήσεως, ἡ ἀνάπλασις· παρὰ δὲ τῆς ἀναπλάσεως, ἡ ἐπίγνωσις τῆς ἀξίας τοῦ ἀναπλάσαντος. ΚΘ'. Ταῦτα μὲν οὖν εἴποι τις ἂν τὸ ἄγραφον ὑπο- θέμενος (61)· ἤδη δὲ ἥξει σοι καὶ ὁ τῶν μαρτυριῶν ἐσμός, ἐξ ὧν, ὅτι καὶ λίαν ἔγγραφος, ἡ τοῦ Πνεύμα- της θεότης επιδειχθήσεται τοῖς μὴ λίαν σκαιοῖς, μηδὲ ἀλλοτρίοις τοῦ Πνεύματος. Σκόπει δὲ οὕτως· Γεννά- ται (62) Χριστός, προτρέχει· βαπτίζεται, μαρτυρεῖ· πειράζεται, ἀνάγει (63)· δυνάμεις ἐπιτελεῖ, συμπαρ- ομαρτεί· ἀνέρχεται, διαδέχεται. Τί γὰρ οὐ δύναται τῶν μεγάλων, καὶ ὧν Θεός; τί δαὶ οὐ προσαγορεύει ται ὧν Θεὸς, πλὴν ἀγεννησίας καὶ γεννήσεως; Εδει γὰρ τὰς ἰδιότητας μεἶναι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἵνα μὴ σύγχυσις ᾗ παρὰ τῇ θεότητι, τῇ καὶ τἆλλα εἰς τάξιν ἀγούσῃ καὶ εὐκοσμίαν (64). Ἐγὼ μὲν φρίττω τὸν πλοῦτον ἐννοῶν τῶν κλήσεων, καὶ καθ' ὅσων όνομά- των ἀναισχυντοῦσιν οἱ τῷ Πνεύματι ἀντιπίπτοντες. Πνεῦμα Θεοῦ λέγεται, Πνεῦμα Χριστοῦ, νοῦς Χρι- στοῦ, Πνεῦμα Κυρίου, αὐτὸ Κύριος, Πνεῦμα υιοθε σίας, ἀληθείας, ἐλευθερίας· Πνεῦμα σοφίας, συνέσεως, βουλῆς, ισχύος, γνώσεως, εὐσεβείας, φόβου Θεοῦ· καὶ γὰρ ποιητικὸν τούτων ἁπάντων, πάντα τῇ οὐσίᾳ πληροῦν, πάντα συνέχον, πληρωτικὸν κόσμου κατὰ τὴν οὐσίαν (65), ἀχώρητον κόσμῳ κατὰ τὴν δύναμιν, ἀγαθόν, εὐθὲς, ἡγεμονικόν, φύσει οὐ θέσει ἁγιαζόμε νον, μετροῦν, οὐ μετρούμενον, μετεχόμενον, οὐ μετα ἔχον, πληροῦν, οὐ πληρούμενον, συνέχον, οὐ συνεχό- μενον, κληρονομούμενον, δοξαζόμενον, συναριθμού μενον, ἐπαπειλούμενον, δάκτυλος Θεοῦ, πῦρ ὡς Θεός, εἰς ἔμφασιν, οἶμαι, τοῦ ὁμοουσίου· Πνεῦμα τὸ ποιῆ- σαν, τὸ ἀνακτίζον διὰ βαπτίσματος, δι᾿ ἀναστάσεως Πνεῦμα τὸ γινῶσκον ἅπαντα, τὸ διδάσκον, τὸ πνέον σε σε το Σιν, 17; χν, 26; χνι, 13. το ἀκοσμίαν. "Ορα μὴ ἐναλλάξει τὸ ῥητὸν κατὰ δύναμιν καὶ οὐσίαν. Καὶ γὰρ ὁ Βασίλειος ἐν τῷ θ' τῶν πρὸς * τα Αμφιλόχιον περὶ τοῦ Πνεύματος οὕτω φησίν· Πάντα μὲν πληροῦν τῇ δυνάμει, μόνοις δὲ ἂν μεθεκτὸς τοῖς ἀξίοις. Καὶ ὁ ἅγιος Αθανάσιος τάδε αὐταῖς λέξεσι λέγει· Ἐκτὸς μέν ἐστι τοῦ παντὸς κατ' οὐσίαν, ἐν πᾶσ σι δέ ἐστι ταῖς ἑαυτοῦ δυνάμεσι. ORATIO THEOLOGICA V. tus est. Nec luciferum exorientem, videal, ut B cum Scriptura loquar", nec cœlestis splendo- ris gloriam, quisquis aliter sentit, aut tempori ob- sequitur, aliam aliamque subinde formam assumens, putidumque de maximis rebus consilium capiens. Si enim Spiritus adorandus non est, quomodo me deum per baptismum effecit? Si autem adoran- dus, annon colendus et venerandus? Si porro ve- nerandus, annon Deus? Unum uni cohæret, ac vere aurea quædam et salutaris est hæc catena. Et qui- dem a Spiritu regenerationem habenius, a regene- ratione instaurationem, ab instauratione cognitio- nem dignitatis illius, a quo instaurati sumus. XXIX. Hæc quidein sunt, quæ ab eo afferri queant, qui spiritus divinitatem nullo Scripture loco niti concesserit. Jam vero tibi auctoritalin examen prodibit, ex quibus Scripturæ testimonie admodum confirmatam esse Spiritus divinitatem ostendetur, iis quidem certe, qui non nimis som lidi et obtusi fuerint, atque a Spiritu aversi. Sic autem expende : Nascitur Christus : præcurrit Spiritus. Baptizatur ille es : hic testimonium af- fert ". Tentatur ille : hic abducit 8. Miracula elit ille : hic comitatur. Ascendit ille 11: hic succee dit. Quid enim adeo magnum et divinum est, quod non ipse possit? Quod tam divinum nomen est, quo non, excepto logeniti et Geniti nomine, appelletur ? Patris enim et Filii proprietates inco- lunes atque integras ipsis manere conveniebat, ne alioqui apud divinitatem, quæ alia quoque in C ordinein et concinnitatem adduxit, confusio exsi- steret. Equidem ipse ad tantam nominum copia:», adversus quam frontem perfricant, qui Spiritui ad- versantur, totus cohorresco. Spiritus Dei dicitur, Spiritus Christi, mens Christi ", Spiritus Domini ", ac Dominus ipse", Spiritus adoptionis ", veri- tatis ", libertatis'; Spiritus sapientia, prudentia, consilii, fortitudinis, scientia, pietatis, timoris Dei 8º, utpote horum omnium efficiens, omnia es- sentia sua implens, omnia continens, mundum quantum ad essentiam implens, interim ipse major quam ut mundus vim illius et potentiam capere D possit st : bonus ®, rectus, principalis es, natura non - Job xi. 17. « Matth. xxvi, 19. Luc. 11, 7. **Luc. 1, 35. Luc. 111, 21. « Luc. iv, 1. ibid. 18. Matth. x, 22. ibid. 28. Act. 1, 9. Sap. 1, 7. ** Thren. iv, 20. Cor. iii, 17. s Isa. x1, sqq. si Sap. 1, 7-10. L, 10, 12. gitur, Luc. 1, 35. • Spiritus sanctus superveniet in le, etc. 1, etc. In ed., Sic legit Billius, et vertit : • Quæ alia quoque, atque adeo confusionem ipsam, in ordinem adducit, confusio exsisteret. › Schol. : Act. 11, 4. ** ibid. 23. Cor. 11, Joan. 8s Psal. * Rom. viii, 45. es Psal. cxLili, 10. Vide ne immuta- tis vocibus scriptum sit, quantum ad potentiam et essentiam. Etenim Basilius cap. ad Amphilochium. de Spiritu sancto sic ait: Omnia virtute implens ac potentia, sed ab iis solum, qui digni sunt, percipi potest. Sanctus etiam Athanasius iisdem verbis lo- quitur: Extra hanc rerum universitatem est, si essentiam spectes; in omnibus autem est, sua ipsius. potestate. » 11. * Rom. vi, 9 sqq.; Ι Cor. 111, 18. (59) Ob. Or. 1, οὐδέ. (60) Χρυσή τις. Reg. um, χρυσίτις. (61) Υποθέμενος. Reg. a, υποτιθέμενος. (62) Γεννάται. « Generatur, concipitur. Nam le- (63) 'Ανάγει. Par., ἁγιάζει, « sanctifcat. (64) Εὐκοσμίαν. Sic tres Regg., Coisl. 1, Orato (65) Πληρωτικόν κόσμου κατὰ τὴν οὐσίαν.

Α ὅπου θέλει καὶ ὅσον, ὁδηγοῦν, λαλοῦν, ἀποστέλλον, ἀφορίζον, παροξυνόμενον, πειραζόμενον, ἀποκαλυπτι κὸν, φωτιστικόν, ζωτικόν· μᾶλλον δὲ αὐτοφῶς καὶ ζωή, ναοποιοῦν, θεοποιοῦν, τελειοῦν· ὥστε καὶ προ- λαμβάνειν τὸ βάπτισμα, επιζητεῖσθαι (66) μετὰ τὸ βάπτισμα· ἐνεργοῦν ὅσα Θεός, μεριζόμενον ἐν γλώσ σαις πυρίναις, διαιρούν χαρίσματα, ποιοῦν ἀποστό λους, προφήτας, εὐαγγελιστὰς, ποιμένας, καὶ διδα σκάλους, νοερόν, πολυμερές, σαφές, τρανὸν, ἀμόλυν τον, ἀκώλυτον (ὅπερ (67) ἴσον δύναται, τὸ (68) σοφώ τατον καὶ πολύτροπον ταῖς ἐνεργείαις, καὶ σαφηνι στικὸν πάντων, καὶ τρανωτικὸν, καὶ αὐτεξούσιον (69), καὶ ἀναλλοίωτον), παντοδύναμον, παντεπίσκοπον, διὰ πάντων χωροῦν πνευμάτων, νοερών, καθαρών, λε- πτοτάτων (ἀγγελικῶν, οἶμαι, δυνάμεων), ὥσπερ καὶ Β προφητικῶν καὶ ἀποστολικῶν, κατὰ ταυτὸν (70), καὶ οὐκ ἐν τοῖς αὐτοῖς τόποις (ἄλλων δὲ ἀλλαχοῦ νενεμη μένων), ᾧ δηλοῦται τὸ ἀπερίγραπτον. Α'. Οἱ ταῦτα λέγοντες καὶ διδασκοντες, καὶ πρός γε (71) ἄλλον Παράκλητον, οἷον ἄλλον Θεόν, όνομά ζοντες, οἱ τὴν εἰς αὐτὸν (72) βλασφημίαν μόνην εἰδό τες ἀσυγχώρητον, οἱ τὸν ᾿Ανανίαν καὶ τὴν Σάπφειραν οὕτω φοβερῶς στηλιτεύσαντες, ἐπειδὴ ἐψεύσαντο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς Θεὸν ψευσαμένους, οὐκ ἄνθρω πον· οὗτοι τί σοι δοκοῦσι, πότερον Θεὸν τὸ Πνεῦμα κηρύσσειν (75), ἢ ἄλλο τι; Ὡς λίαν ὄντως παχύς τις καὶ πόῤῥω τοῦ Πνεύματος, εἰ τοῦτο ἀπορεῖς, καὶ δέῃ τοῦ διδάξοντος (74). Αἱ μὲν οὖν κλήσεις, τοσαΰ- ται, καὶ οὕτως ἔμψυχοι. Τί γάρ δεῖ σοι τὰς ἐπὶ τῶν (75) ῥημάτων μαρτυρίας παρατίθεσθαι; Οσα δὲ κανταῦθα λέγεται ταπεινότερον τὸ δίδοσθαι, τὸ ἀπο- στέλλεσθαι, τὸ μερίζεσθαι, τὸ χάρισμα, το δώρημα, τὸ ἐμφύσημα, ἡ ἐπαγγελία, ἡ ὑπερέντευξις, εἴτε τι ἄλλο τοιοῦτον, ἵνα μὴ καθ' ἕκαστον (76) λέγω, ἐπὶ τὴν πρώτην αἰτίαν ἀνενεκτέον, ἵνα τὸ ἐξ οὗ δειχθῇ, καὶ μὴ τρεῖς ἀρχαί μεμερισμέναι πολυθέως παραδε χθῶσιν (77). Ισον γὰρ εἰς ἀσέβειαν, καὶ Σαβελλίως επιζητεῖται. περ. τό. Στι γε. αὐτό. τουσι. ἕκαστον. σιν. S. GREGORII THEOLOGI gratia sanctifcans, non sanctificatus, metiens, non dimensus, impertiens, non particeps, implens, non impletus, continens, non contentus, hæreditate acceptus**, glorificatus, Patri et Filio connumera- tus”, minaciter denuntiatus, Dei digitus *”, ignis lanquam Deus, ad ostendendum, ut opinor, quod ejusdem essentiæ sit: Spiritus qui condidit, qui per baptismum et resurrectionem denuo creat " : Spi- ritus omnia cognoscens ", docens, ubi vult et quan- tum vult spirans ", ducatum præbens ", loquens *³, mittens ", segregans : Spiritus qui ad iram inci- tatur, qui tentatur ", qui revelat, qui lucen ac vi- tam affert; imo qui ipsamet lux et vita est: qui templa efficit, deificat, perficit ita ut, et baptismum antevertat, et post baptismum requiratur : qui om- nia efficit, quæcunque Deus ipse, qui in igneis lin- guis dividitur ", qui dona distribuit, qui apostolos, prophetas, evangelistas, pastores et doctores facit : Spiritus intelligens, multiplex, apertus, clarus, incontaminatus, minimeque impeditus (quod idem valet ac si dicerem, sapientissimus, agendique facultate varius ac multiplex, omnia explicans ac de- clarans, arbitrii libertate præditus, et immutabilis), omnipotens, omnia lustrans, per omnes spiritus pe- netrans”, intelligentes, puros, tenuissimos (hoc est, per angelicas, ut opinor, virtutes), quemadmo- dum et per propheticos et apostolicos, eodem temporis momento, nec tamen in iisdem locis (alii enim eorum alibi fusi ac sparsi erant), quod quidem perspicue ostendit, eum nullius loci circum- scriptione coerceri. . XXX. Qui hæc dicunt, ac docent, alque insuper Paracletumn alium ', velut alium Deum, no- minant, qui blasphemiam solam adversus eum pro- latam inexpiabilem * esse sciunt, qui denique Ana- niæ et Saphiræ, postquam Spiritui sancto mentiti essent perinde ac Deo, non homini, mentiti essent, tam horribilem infamiæ notam inusserunt ; B C eἶ, D ss Matth. xxvΙ, 49. * Luc. x1, 20. Act. 11, 3. ss Psal. csLII, 10. ** Act. x, 19. • Act. xii, 4. es Sap. vii. 22. • Cor. ut, 10. Joan. xv!, 7. viii, 26. quid tandem tibi videntur, Spiritumne Deum præ- dicare, an aliud quid? Quam crassi es ingenii, atque a Spiritu procul remoti, si de hac re dubitas, ac doctore opus habes! Ac tot nominibus, tam vivis, et expressis, in Scriptura Spiritus appellatur. Quid enim testimonia ipsa tibi ad verbum producere al- tinet? Quæcunque autem hic quoque humilius di- cuntur, velut quod detur *, mittatur *, distribuatur, charisma etiam 7, donum 8, insufflatio, pollicita- tio 10, intercessio ", ac si quid aliud hujusmodi, ne singula commemorem, ad primam causam referri debent, ut, ex quo sit, ostendatur, ac non tria principia divisa, proindeque plures dii admittantur. ** Rom. viti, sqq. ACL. XVI, 6, 7. XII, 31. 2. Acl. V, • Joan. xx, 62. Ephes. 1, 13, 14. bs Joan. 1, Acl. 11, 3.. sqq. * Luc. x1, 13. • Gal. ut, 14. Rom. Coisl. 1, Or. 1, etc. In ed., Coinb., etc. in ed., Liber, vel etiam, cujus voluntati nihil resistit. Joan. siv, 16. ss Joan. ss ibid. s Matth. • Hebr. 11, 4. 'I Cor. xII, 30. Act. 11, 38. qui ejus juris causam disceptet. ▸ 5. " I Cor. 11, 10-12. (66) Επιζητεῖσθαι. Sic Regg. et Coll. plures, (67) Οπερ. Sic plures Regg., duo Coisl., Par., (68) Τό. Duo Regg., τῷ. (69) Αὐτεξούσιον. (70) Ταυτόν. Gr. 1, τοῦτο. In nonnullis, ταυ (71) Πρός γε. Reg. a, πρὸς ἔτι. Coisl. 1, πρὸς (72) Εἰς αὐτόν. Coisl. 1 aliique plures. εἰς (73) Κηρύσσειν. Reg. a et Coisl. 1, κηρύτ (74) Διδάξοντος. Reg. Cypr., δικάζοντος, e quasi (75) Τὰς ἐπὶ τῶν. Reg. Cypr., τὰς ἐκ τῶν. (76) Μή καθ' ἕκαστον. Conib., μὴ τὰ καθ' (77) Παραδεχθώσιν. Reg. Cypr., παραδειχθεί

Α ὅπου θέλει καὶ ὅσον, ὁδηγοῦν, λαλοῦν, ἀποστέλλον, ἀφορίζον, παροξυνόμενον, πειραζόμενον, ἀποκαλυπτι κὸν, φωτιστικόν, ζωτικόν· μᾶλλον δὲ αὐτοφῶς καὶ ζωή, ναοποιοῦν, θεοποιοῦν, τελειοῦν· ὥστε καὶ προ- λαμβάνειν τὸ βάπτισμα, επιζητεῖσθαι (66) μετὰ τὸ βάπτισμα· ἐνεργοῦν ὅσα Θεός, μεριζόμενον ἐν γλώσ σαις πυρίναις, διαιρούν χαρίσματα, ποιοῦν ἀποστό λους, προφήτας, εὐαγγελιστὰς, ποιμένας, καὶ διδα σκάλους, νοερόν, πολυμερές, σαφές, τρανὸν, ἀμόλυν τον, ἀκώλυτον (ὅπερ (67) ἴσον δύναται, τὸ (68) σοφώ τατον καὶ πολύτροπον ταῖς ἐνεργείαις, καὶ σαφηνι στικὸν πάντων, καὶ τρανωτικὸν, καὶ αὐτεξούσιον (69), καὶ ἀναλλοίωτον), παντοδύναμον, παντεπίσκοπον, διὰ πάντων χωροῦν πνευμάτων, νοερών, καθαρών, λε- πτοτάτων (ἀγγελικῶν, οἶμαι, δυνάμεων), ὥσπερ καὶ Β προφητικῶν καὶ ἀποστολικῶν, κατὰ ταυτὸν (70), καὶ οὐκ ἐν τοῖς αὐτοῖς τόποις (ἄλλων δὲ ἀλλαχοῦ νενεμη μένων), ᾧ δηλοῦται τὸ ἀπερίγραπτον. Α'. Οἱ ταῦτα λέγοντες καὶ διδασκοντες, καὶ πρός γε (71) ἄλλον Παράκλητον, οἷον ἄλλον Θεόν, όνομά ζοντες, οἱ τὴν εἰς αὐτὸν (72) βλασφημίαν μόνην εἰδό τες ἀσυγχώρητον, οἱ τὸν ᾿Ανανίαν καὶ τὴν Σάπφειραν οὕτω φοβερῶς στηλιτεύσαντες, ἐπειδὴ ἐψεύσαντο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς Θεὸν ψευσαμένους, οὐκ ἄνθρω πον· οὗτοι τί σοι δοκοῦσι, πότερον Θεὸν τὸ Πνεῦμα κηρύσσειν (75), ἢ ἄλλο τι; Ὡς λίαν ὄντως παχύς τις καὶ πόῤῥω τοῦ Πνεύματος, εἰ τοῦτο ἀπορεῖς, καὶ δέῃ τοῦ διδάξοντος (74). Αἱ μὲν οὖν κλήσεις, τοσαΰ- ται, καὶ οὕτως ἔμψυχοι. Τί γάρ δεῖ σοι τὰς ἐπὶ τῶν (75) ῥημάτων μαρτυρίας παρατίθεσθαι; Οσα δὲ κανταῦθα λέγεται ταπεινότερον τὸ δίδοσθαι, τὸ ἀπο- στέλλεσθαι, τὸ μερίζεσθαι, τὸ χάρισμα, το δώρημα, τὸ ἐμφύσημα, ἡ ἐπαγγελία, ἡ ὑπερέντευξις, εἴτε τι ἄλλο τοιοῦτον, ἵνα μὴ καθ' ἕκαστον (76) λέγω, ἐπὶ τὴν πρώτην αἰτίαν ἀνενεκτέον, ἵνα τὸ ἐξ οὗ δειχθῇ, καὶ μὴ τρεῖς ἀρχαί μεμερισμέναι πολυθέως παραδε χθῶσιν (77). Ισον γὰρ εἰς ἀσέβειαν, καὶ Σαβελλίως επιζητεῖται. περ. τό. Στι γε. αὐτό. τουσι. ἕκαστον. σιν. S. GREGORII THEOLOGI gratia sanctifcans, non sanctificatus, metiens, non dimensus, impertiens, non particeps, implens, non impletus, continens, non contentus, hæreditate acceptus**, glorificatus, Patri et Filio connumera- tus”, minaciter denuntiatus, Dei digitus *”, ignis lanquam Deus, ad ostendendum, ut opinor, quod ejusdem essentiæ sit: Spiritus qui condidit, qui per baptismum et resurrectionem denuo creat " : Spi- ritus omnia cognoscens ", docens, ubi vult et quan- tum vult spirans ", ducatum præbens ", loquens *³, mittens ", segregans : Spiritus qui ad iram inci- tatur, qui tentatur ", qui revelat, qui lucen ac vi- tam affert; imo qui ipsamet lux et vita est: qui templa efficit, deificat, perficit ita ut, et baptismum antevertat, et post baptismum requiratur : qui om- nia efficit, quæcunque Deus ipse, qui in igneis lin- guis dividitur ", qui dona distribuit, qui apostolos, prophetas, evangelistas, pastores et doctores facit : Spiritus intelligens, multiplex, apertus, clarus, incontaminatus, minimeque impeditus (quod idem valet ac si dicerem, sapientissimus, agendique facultate varius ac multiplex, omnia explicans ac de- clarans, arbitrii libertate præditus, et immutabilis), omnipotens, omnia lustrans, per omnes spiritus pe- netrans”, intelligentes, puros, tenuissimos (hoc est, per angelicas, ut opinor, virtutes), quemadmo- dum et per propheticos et apostolicos, eodem temporis momento, nec tamen in iisdem locis (alii enim eorum alibi fusi ac sparsi erant), quod quidem perspicue ostendit, eum nullius loci circum- scriptione coerceri. . XXX. Qui hæc dicunt, ac docent, alque insuper Paracletumn alium ', velut alium Deum, no- minant, qui blasphemiam solam adversus eum pro- latam inexpiabilem * esse sciunt, qui denique Ana- niæ et Saphiræ, postquam Spiritui sancto mentiti essent perinde ac Deo, non homini, mentiti essent, tam horribilem infamiæ notam inusserunt ; B C eἶ, D ss Matth. xxvΙ, 49. * Luc. x1, 20. Act. 11, 3. ss Psal. csLII, 10. ** Act. x, 19. • Act. xii, 4. es Sap. vii. 22. • Cor. ut, 10. Joan. xv!, 7. viii, 26. quid tandem tibi videntur, Spiritumne Deum præ- dicare, an aliud quid? Quam crassi es ingenii, atque a Spiritu procul remoti, si de hac re dubitas, ac doctore opus habes! Ac tot nominibus, tam vivis, et expressis, in Scriptura Spiritus appellatur. Quid enim testimonia ipsa tibi ad verbum producere al- tinet? Quæcunque autem hic quoque humilius di- cuntur, velut quod detur *, mittatur *, distribuatur, charisma etiam 7, donum 8, insufflatio, pollicita- tio 10, intercessio ", ac si quid aliud hujusmodi, ne singula commemorem, ad primam causam referri debent, ut, ex quo sit, ostendatur, ac non tria principia divisa, proindeque plures dii admittantur. ** Rom. viti, sqq. ACL. XVI, 6, 7. XII, 31. 2. Acl. V, • Joan. xx, 62. Ephes. 1, 13, 14. bs Joan. 1, Acl. 11, 3.. sqq. * Luc. x1, 13. • Gal. ut, 14. Rom. Coisl. 1, Or. 1, etc. In ed., Coinb., etc. in ed., Liber, vel etiam, cujus voluntati nihil resistit. Joan. siv, 16. ss Joan. ss ibid. s Matth. • Hebr. 11, 4. 'I Cor. xII, 30. Act. 11, 38. qui ejus juris causam disceptet. ▸ 5. " I Cor. 11, 10-12. (66) Επιζητεῖσθαι. Sic Regg. et Coll. plures, (67) Οπερ. Sic plures Regg., duo Coisl., Par., (68) Τό. Duo Regg., τῷ. (69) Αὐτεξούσιον. (70) Ταυτόν. Gr. 1, τοῦτο. In nonnullis, ταυ (71) Πρός γε. Reg. a, πρὸς ἔτι. Coisl. 1, πρὸς (72) Εἰς αὐτόν. Coisl. 1 aliique plures. εἰς (73) Κηρύσσειν. Reg. a et Coisl. 1, κηρύτ (74) Διδάξοντος. Reg. Cypr., δικάζοντος, e quasi (75) Τὰς ἐπὶ τῶν. Reg. Cypr., τὰς ἐκ τῶν. (76) Μή καθ' ἕκαστον. Conib., μὴ τὰ καθ' (77) Παραδεχθώσιν. Reg. Cypr., παραδειχθεί

συνάψαι, καὶ 'Αρειανῶς διαστῆσαι, τὸ μὲν τῷ προσ- ώπῳ, τὸ δὲ (78) ταῖς φύσεσιν. ΛΑ'. Ως ἔγωγε πολλὰ διασκεψάμενος πρὸς ἐμαυ τὸν (79) τῇ φιλοπραγμοσύνῃ τοῦ νοῦ, καὶ πανταχό- θεν τὸν λόγον εὐθύνας, καὶ ζητῶν εἰκόνα τινὰ τοῦ τοσούτου πράγματος, οὐκ ἔσχον τινι χρὴ τῶν κάτ τω (80) τὴν θείαν φύσιν παραβαλεῖν. Κἂν γὰρ μικρά τις ὁμοίωσις εὑρεθῇ, φεύγει με τὸ πλέον, ἀφὲν κάτ τω (81) μετὰ τοῦ ὑποδείγματος. Οφθαλμόν τινα, καὶ πηγὴν, καὶ ποταμὸν ἐνενόησα, καὶ γὰρ καὶ ἄλλοι (82), μὴ τῷ μὲν δ᾽ Πατὴρ, τῷ δὲ ὁ Υἱός, τῷ δὲ (83) τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀναλόγως ἔχῃ (84). Ταῦτα γὰρ οὔτε χρόνῳ διέστηκεν, οὔτε ἀλλήλων ἀπέῤῥηκται τῇ συν- εχεία και δοκεῖ (85) πως τρισὶν ιδιότησι τέμνεσθαι. 'Αλλ' ἔδεισα, πρῶτον μὲν φύσιν τινὰ θεότητος παρα- δέξασθαι στάσιν οὐκ ἔχουσαν· δεύτερον δὲ μὴ τὸ ἐν τῷ ἀριθμῷ διὰ τῆς εἰκασίας ταύτης εἰσάγηται. Οφ θαλμός (86) γὰρ, καὶ πηγὴ, καὶ ποταμὸς ἕν ἐστιν ἀριθμῷ, διαφόρως σχηματιζόμενα. • ΛΒ'. Πάλιν (87) ἥλιον (88) ἐνεθυμήθην, καὶ ἀκτῖνα, καὶ φῶς. ᾿Αλλὰ κανταῦθα δέος, πρῶτον μὲν, μὴ σύν θεσίς τις ἐπινοῆται τῆς ἀσυνθέτου φύσεως, ὥσπερ ἡλίου καὶ τῶν ἐν ἡλίῳ· δεύτερον δὲ, μὴ τὸν Πατέρα μὲν οὐσιώσωμεν, τἄλλα δὲ μὴ ὑποστήσωμεν, ἀλλὰ δυνάμεις Θεοῦ ποιήσωμεν ἐνυπαρχούσας, οὐχ ὑφ- εστώσας. Οὔτε γὰρ ἀκτίς, οὔτε φῶς, ἄλλος ἥλιος, ἀλλ' ἡλιακαί τινες ἀπόῤῥοιαι, και ποιότητες ουσιώδεις. Καὶ ἅμα τὸ εἶναι, καὶ τὸ μὴ εἶναι, τῷ Θεῷ (89) δῶ- μεν ἐν τούτοις, ὅσον ἐκ τοῦ ὑποδείγματος, δ καὶ τῶν εἰρημένων (90) ατοπώτερον. Ηκουσα δέ τινος καὶ τοιοῦτον ὑπογράφοντος λόγον Μαρμαρυγήν τινα ἡλιακὴν τοίχῳ προσαστράπτουσαν, καὶ περιτρέμου- σαν ἐξ ὑδάτων κινήσεως, ἣν ἡ ἀκτὶς ὑπολαβοῦσα διὰ τοῦ ἐν μέσῳ ἀέρος, εἶτα σχεθεῖσα (91) τῷ ἀντιτύ πιν (92), παλμὸς ἐγένετο καὶ (95) παράδοξος. "Ατ- τει (94) γὰρ πολλαῖς καὶ πυκναῖς ταῖς κινήσεσιν, οὐχ ἐν οὖσα μᾶλλον, ἢ πολλὰ, οὐδὲ πολλὰ μᾶλλον, ἢ ἐν, τῷ τάχει τῆς συνόδου καὶ τῆς διαστάσεως, πρὶν ὄψει κρατηθῆναι, διαδιδράσκουσα. ΑΓ. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τοῦτο (95) θέσθαι δυνατὸν ἐμοὶ, δι' ἓν μὲν, ὅτι τὴν μὲν τὸ κινῆσαν (96) καὶ πάνυ δῆ- - δέν τῶν. φεύγει τὸ πλεῖον ἀφέν με κάτω. καὶ δοκεῖ. μόνῳ τῷ Πατρί. άπτει. ORATIO XXXI. -- THEOLOGICA V. A Paris enim impietatis est, vel Sabellii more perso nas connectere,vel Arii instar naturas distinguere ac separare. B G XXXI. Enimvero cum mentis curiositate multum diuque mecum considerassem, atque orationem un- decunque explorassem, rei tantæ imaginem quam- dam exquirens, cui tandem rerum inferarum divina illa natura comparanda sit, reperire non potui. Quamvis enim exiguam aliquam similitudinem in- venerim, major tamen me pars fugit, humique me cum meo exemplo relinquit. Oculum quemdanı, et fontem, et Auvium mihi proposui, quemadmodum alii quoque, ut viderem, num Pater cum oculo, Fi- lius cum fonte, Spiritus cum fluvio proportione qua- dam conveniret. [læc enim, nec tempore distin- guuntur, nec ob continuitatem a se invicem abrum- puntur ac tribus insuper proprietatibus quodam- modo scindi videntur. Sed subiit me timor, primum ne fluxio quædam divinitatis stabilitatis expers ad- mittatur. Deinde ne per hanc similitudinem unum numero introducatur. Oculus enim, et fons, et flu- vius unum sunt numero, varie efformata. XXXII. Solem rursus, et radium, et lucen cogitavi. Verum hic quoque metuendum est; pri- mum, ne incompositæ naturæ compositio quædam excogitetur, quemadmodum solis, et eorum, quæ soli insunt; deinde, ne Patri quidem essentiam tri- buamus, reliquos autem subsistere negemus, sed facultates quasdam Dei constituamus, quæ ipsi qui- dem insint, non autem per se subsistant. Neque enim ralius, aut lux, alii soles sunt, sed solis velut rivi quidam, et substantiales qualitates. Ac præter- ne simul, et esse, et non esse, Deo in his de- mus (quantum ex hoc exemplo colligi potest), id quod superioribus etiam absurdius fuerit. Quin etiam aliquem audivi hujusmodi similitudinem adumbran- ten. Fingebat splendorem quemdam solarem pa- rieti afulgentem, atque ex aquarum motu treni- scentem, quem, cuni radius per intermedium aerem susceperit, postea solido ac renitente corpore repres- sus, mirabilis quædam subsultatio exsistit. Multis enim crebrisque agitationibus subsilit, ita ut non multa, quam unum; ac tanta celeritate coit vicis- ca, magis unum sit, quam multa, nec rursus magis sim, et dissociatur, ut prius. quam oculis teneatur, fuga se proripiat. D . XXXIII. Sed ne hoc quiden ipse constituere pos- sum: primum quoniam, quid splendori illi motum In ed. deest codd., Bas., Bill. et Leuveuk., inquit Bill. ex Elia, significat principium fontis, e quo, tanquam ab oculo fux, promanat e terra prorumvens. › PATROL. GR. XXXVI. 2, legit Bill. ed., (nempe ventus), notum est. › (78) Το μέν... τὸ δέ. Tres Coll., τῷ μέν... τῷ (79) Πρὸς ἐμαυτόν. Deest in Reg. a. (80) Χρὴ τῶν κάτω. Sic tres Regg. et tres Colb. (81) Φεύγει με τὸ πλέον, ἀφὲν κάτω. Plerique (82) Καὶ ἄλλοι. Deest και in Or. 1. (83) Τῷ δέ. Duo Regg. et Coisl. 1, τῇ δέ (84) "Exn. Regg. a, b, Exet. (85) Κἂν δοκεῖ. Reg. a, κἂν δοκῇ. Tres Colb., (86) Οφθαλμός. . lloc loco, (87) Πάλιν. Tres Regg. et Comn. ἢ πάλιν. (88) "Ηλιον. Sic codd. Prave in ed., ήλιος. (89) Τῷ Θεῷ. Duo Coisl. addunt, μόνῳ, et Reg. (90) Εἰρημένων. Duo Coisl., προειρημένων (91) Σχεθείσα. Elias, χεθείσα, « diffusa. (92) Αντιτύπῳ. Coisl. 1, ἀντιτοίχῳ, « pariete. (93) 'Εγένετο καί. Comb., ἐγένετο τις. Sic etiam (94) "Αττει. Sic duo Coisl., Par., Comb., etc. In (95) Τοῦτο. Tres Colb., τούτῳ, (96) Τὸ κινῆσαν. • Qui hunc splendorem moveal

συνάψαι, καὶ 'Αρειανῶς διαστῆσαι, τὸ μὲν τῷ προσ- ώπῳ, τὸ δὲ (78) ταῖς φύσεσιν. ΛΑ'. Ως ἔγωγε πολλὰ διασκεψάμενος πρὸς ἐμαυ τὸν (79) τῇ φιλοπραγμοσύνῃ τοῦ νοῦ, καὶ πανταχό- θεν τὸν λόγον εὐθύνας, καὶ ζητῶν εἰκόνα τινὰ τοῦ τοσούτου πράγματος, οὐκ ἔσχον τινι χρὴ τῶν κάτ τω (80) τὴν θείαν φύσιν παραβαλεῖν. Κἂν γὰρ μικρά τις ὁμοίωσις εὑρεθῇ, φεύγει με τὸ πλέον, ἀφὲν κάτ τω (81) μετὰ τοῦ ὑποδείγματος. Οφθαλμόν τινα, καὶ πηγὴν, καὶ ποταμὸν ἐνενόησα, καὶ γὰρ καὶ ἄλλοι (82), μὴ τῷ μὲν δ᾽ Πατὴρ, τῷ δὲ ὁ Υἱός, τῷ δὲ (83) τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀναλόγως ἔχῃ (84). Ταῦτα γὰρ οὔτε χρόνῳ διέστηκεν, οὔτε ἀλλήλων ἀπέῤῥηκται τῇ συν- εχεία και δοκεῖ (85) πως τρισὶν ιδιότησι τέμνεσθαι. 'Αλλ' ἔδεισα, πρῶτον μὲν φύσιν τινὰ θεότητος παρα- δέξασθαι στάσιν οὐκ ἔχουσαν· δεύτερον δὲ μὴ τὸ ἐν τῷ ἀριθμῷ διὰ τῆς εἰκασίας ταύτης εἰσάγηται. Οφ θαλμός (86) γὰρ, καὶ πηγὴ, καὶ ποταμὸς ἕν ἐστιν ἀριθμῷ, διαφόρως σχηματιζόμενα. • ΛΒ'. Πάλιν (87) ἥλιον (88) ἐνεθυμήθην, καὶ ἀκτῖνα, καὶ φῶς. ᾿Αλλὰ κανταῦθα δέος, πρῶτον μὲν, μὴ σύν θεσίς τις ἐπινοῆται τῆς ἀσυνθέτου φύσεως, ὥσπερ ἡλίου καὶ τῶν ἐν ἡλίῳ· δεύτερον δὲ, μὴ τὸν Πατέρα μὲν οὐσιώσωμεν, τἄλλα δὲ μὴ ὑποστήσωμεν, ἀλλὰ δυνάμεις Θεοῦ ποιήσωμεν ἐνυπαρχούσας, οὐχ ὑφ- εστώσας. Οὔτε γὰρ ἀκτίς, οὔτε φῶς, ἄλλος ἥλιος, ἀλλ' ἡλιακαί τινες ἀπόῤῥοιαι, και ποιότητες ουσιώδεις. Καὶ ἅμα τὸ εἶναι, καὶ τὸ μὴ εἶναι, τῷ Θεῷ (89) δῶ- μεν ἐν τούτοις, ὅσον ἐκ τοῦ ὑποδείγματος, δ καὶ τῶν εἰρημένων (90) ατοπώτερον. Ηκουσα δέ τινος καὶ τοιοῦτον ὑπογράφοντος λόγον Μαρμαρυγήν τινα ἡλιακὴν τοίχῳ προσαστράπτουσαν, καὶ περιτρέμου- σαν ἐξ ὑδάτων κινήσεως, ἣν ἡ ἀκτὶς ὑπολαβοῦσα διὰ τοῦ ἐν μέσῳ ἀέρος, εἶτα σχεθεῖσα (91) τῷ ἀντιτύ πιν (92), παλμὸς ἐγένετο καὶ (95) παράδοξος. "Ατ- τει (94) γὰρ πολλαῖς καὶ πυκναῖς ταῖς κινήσεσιν, οὐχ ἐν οὖσα μᾶλλον, ἢ πολλὰ, οὐδὲ πολλὰ μᾶλλον, ἢ ἐν, τῷ τάχει τῆς συνόδου καὶ τῆς διαστάσεως, πρὶν ὄψει κρατηθῆναι, διαδιδράσκουσα. ΑΓ. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τοῦτο (95) θέσθαι δυνατὸν ἐμοὶ, δι' ἓν μὲν, ὅτι τὴν μὲν τὸ κινῆσαν (96) καὶ πάνυ δῆ- - δέν τῶν. φεύγει τὸ πλεῖον ἀφέν με κάτω. καὶ δοκεῖ. μόνῳ τῷ Πατρί. άπτει. ORATIO XXXI. -- THEOLOGICA V. A Paris enim impietatis est, vel Sabellii more perso nas connectere,vel Arii instar naturas distinguere ac separare. B G XXXI. Enimvero cum mentis curiositate multum diuque mecum considerassem, atque orationem un- decunque explorassem, rei tantæ imaginem quam- dam exquirens, cui tandem rerum inferarum divina illa natura comparanda sit, reperire non potui. Quamvis enim exiguam aliquam similitudinem in- venerim, major tamen me pars fugit, humique me cum meo exemplo relinquit. Oculum quemdanı, et fontem, et Auvium mihi proposui, quemadmodum alii quoque, ut viderem, num Pater cum oculo, Fi- lius cum fonte, Spiritus cum fluvio proportione qua- dam conveniret. [læc enim, nec tempore distin- guuntur, nec ob continuitatem a se invicem abrum- puntur ac tribus insuper proprietatibus quodam- modo scindi videntur. Sed subiit me timor, primum ne fluxio quædam divinitatis stabilitatis expers ad- mittatur. Deinde ne per hanc similitudinem unum numero introducatur. Oculus enim, et fons, et flu- vius unum sunt numero, varie efformata. XXXII. Solem rursus, et radium, et lucen cogitavi. Verum hic quoque metuendum est; pri- mum, ne incompositæ naturæ compositio quædam excogitetur, quemadmodum solis, et eorum, quæ soli insunt; deinde, ne Patri quidem essentiam tri- buamus, reliquos autem subsistere negemus, sed facultates quasdam Dei constituamus, quæ ipsi qui- dem insint, non autem per se subsistant. Neque enim ralius, aut lux, alii soles sunt, sed solis velut rivi quidam, et substantiales qualitates. Ac præter- ne simul, et esse, et non esse, Deo in his de- mus (quantum ex hoc exemplo colligi potest), id quod superioribus etiam absurdius fuerit. Quin etiam aliquem audivi hujusmodi similitudinem adumbran- ten. Fingebat splendorem quemdam solarem pa- rieti afulgentem, atque ex aquarum motu treni- scentem, quem, cuni radius per intermedium aerem susceperit, postea solido ac renitente corpore repres- sus, mirabilis quædam subsultatio exsistit. Multis enim crebrisque agitationibus subsilit, ita ut non multa, quam unum; ac tanta celeritate coit vicis- ca, magis unum sit, quam multa, nec rursus magis sim, et dissociatur, ut prius. quam oculis teneatur, fuga se proripiat. D . XXXIII. Sed ne hoc quiden ipse constituere pos- sum: primum quoniam, quid splendori illi motum In ed. deest codd., Bas., Bill. et Leuveuk., inquit Bill. ex Elia, significat principium fontis, e quo, tanquam ab oculo fux, promanat e terra prorumvens. › PATROL. GR. XXXVI. 2, legit Bill. ed., (nempe ventus), notum est. › (78) Το μέν... τὸ δέ. Tres Coll., τῷ μέν... τῷ (79) Πρὸς ἐμαυτόν. Deest in Reg. a. (80) Χρὴ τῶν κάτω. Sic tres Regg. et tres Colb. (81) Φεύγει με τὸ πλέον, ἀφὲν κάτω. Plerique (82) Καὶ ἄλλοι. Deest και in Or. 1. (83) Τῷ δέ. Duo Regg. et Coisl. 1, τῇ δέ (84) "Exn. Regg. a, b, Exet. (85) Κἂν δοκεῖ. Reg. a, κἂν δοκῇ. Tres Colb., (86) Οφθαλμός. . lloc loco, (87) Πάλιν. Tres Regg. et Comn. ἢ πάλιν. (88) "Ηλιον. Sic codd. Prave in ed., ήλιος. (89) Τῷ Θεῷ. Duo Coisl. addunt, μόνῳ, et Reg. (90) Εἰρημένων. Duo Coisl., προειρημένων (91) Σχεθείσα. Elias, χεθείσα, « diffusa. (92) Αντιτύπῳ. Coisl. 1, ἀντιτοίχῳ, « pariete. (93) 'Εγένετο καί. Comb., ἐγένετο τις. Sic etiam (94) "Αττει. Sic duo Coisl., Par., Comb., etc. In (95) Τοῦτο. Tres Colb., τούτῳ, (96) Τὸ κινῆσαν. • Qui hunc splendorem moveal